Τεύχος 276

>το Κρητικό Θέατρο

ΜΟΛΙΣ ΚΥΚΛΟΦΟΡΗΣΕ ΘΡΗΣΚΕΙΑ ΚΑΙ ΕΡΩΣ Βάλτερ Σούμπαρτ Μ τφ ρ .: Μ . Ζ. Κοπ ιδάκης ■ Α ικ. Σκλή ρη

Β ο υκουρεσ τίο υ 3 - 105 64 Α θήνα Τηλ. 32.54.538 - 32.53.172

τα βιβλία της «γνώσης»

Σ Μ Α Ρ Ω Μ Α Ν Ο ΥΔ Η

Η Βιτρίνα των Ονείρων ! Ίκονογράφηση: Κατερίνα Βερούτσου Μουσική: Σταύρος Παπαστάύρου Δ ε μοιάζει με τις βιτρίνες των πρωινών δρόμων. Δ ε μοιάζει με τις βιτρίνες των νυχτερινών περιπάτων. Γιατί στις σκαλωσιές της, μια φορά το χρόνο, την παραμονή των Χριστουγέννων, γεννιούνται τα πιο όμορφα όνειρα' τα όνειρα που έχουν τη δύναμη να μεταμορφώ­ νουν το σκοτάδι σε φως. Αν τη βρείτε, μην την προσπεράσετε. Είναι η Βιτρίνα των Ονείρων. ★

★

★

★

★

★

★

★

Η ΠΡΩ ΤΗ Μ Ο Υ ΜΙΚΡΗ, ΜΙΚΡΗ, Μ ΙΚ Ρ Ο Υ Λ Α ★ ΒΙΒΛΙΟΘΗ ΚΗ

ΛΕΙΑ ΧΑΤΖΟΠΟΥΛΟΥ-ΚΑΡΑΒΙΑ Η Ρϊκι κι η φαμίλια της Μουσική σύνθεση και εκτέλεση: Δημήτρης Λέκκας Ζωγραφιές: Λίξα Ηλιού ΛΕΙΑ ΧΑΤΖΟΠΟΥΛΟΥ-ΚΑΡΑΒΙΑ Ο Σιλβάτικος κι η Ρϊκι Μουσική σύνθεση και εκτέλεση: Δημήτρης Λέκκας Ζωγραφιές: Λίξα Ηλιού

ΑΡΙΑΔΝΗ ΜΑΚΙΝΝΟΝ / ΝΙΚΗ ΜΑΚΙΝΝΟΝ Τα γράμματα τραγουδούν Εικονογράφηση - μουσική - τραγούδι των συγγραφέων

★

★

★

★

★

★

★

ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΠΟΤΑΜΙΤΗΣ Τα ανάποδα παραμύθια Μουσική: Γιάννης Ζουγανέλης Ζωγραφιές: Τατιάνα Βολανάκη ΠΕΡΙΚΛΗΣ ΚΟΡΟΒΕΣΗΣ ΓΙΩΡΓΟΣ ΚΟΥΡΟΥΠΟΣ Η συνέλευση των ζώων και έξ ι τραγούδια για ποντίκια Μουσική: Γιώργος Κουρουπός Τραγούδι: Σπύρος Σακκάς Ζωγραφιές: Σπύρος Ορνεράκης

£ % 0 0 0 S l C '"^ κ ρ ά τ ο υ ς 31, 106 80 Αθήνα Τηλ.: 3620941 - 3621 194 » « Υ Υ Ο Ο Ο Τ ] »

Για τους Βιβλιοπώλες: Αποκλειστική διάθεση Δ ΑΝ ΑΟ Σ Α.Ε. Μαυρομιχάλη 64, 106 80 Αθήνα, Τηλ.: 3604 161, 3631 975, 3611 054

Z [I]

Ε Α

Β Ι Β Λ Ι Α

Ε ΝΗ ^

1 9 9 1

Λ Ο Γ Ο Τ Ε Χ Ν Ι Α

=

^

=

=

Τ σουν-Τ οαν Γε ΤΡΙΛΟΓΙΑ · ΗΣΥΧΑ ΕΙΝΑΙ ΤΑ ΒΟΥΝΑ Το χωριό στο βουνό Α' (Μυθιστόρημα) Τα απέραντα λιβάδια Β' (Μυθιστόρημα) Το μακρινό ταξίδι Γ' (Μυθιστόρημα)

Μαξ Γκαλό Μια δημόσια υπόθεση (Μυθιστόρημα)

---------------------------------- —

Στέφανο Μ πένι Ο μάγος Μπαόλ - Μια ήσυχη νύχτα της δικτατορίας (Μυθιστόρημα)

9 Έ κτορ Μ ιπανκιότι Μόνο τα δάκρυα μετράνε (Μυθιστόρημα) 9 Στεν Ν αντόλνυ Η ανακάλυμη της βραδύτητας (Μυθιστόρημα)

Κ ίνγκσλεϊ Έ ιμις Ο τυχερός Τζιμ

9 Γιαν Κ εφ ελέκ Η γυναίκα κάτω από τον ορίζοντα (Μυθιστόρημα)

Νχόρις Λ έσινγκ Το καλοκαίρι πριν από το σκοτάδι (Μυθιστόρημα)

“

9 Χ άρολντ Π ίντερ Οι νάνοι (Μυθιστόρημα) 9 Τ ζόναθαν Σουίφτ Η μάχη των βιβλίων (Μυθιστόρημα) 9

9 Nt. X. Λώρενς Η ράβδος του Ααρών (Μυθιστόρημα)

Ε.Μ. Φόρσχερ Εκεί όπου οι άγγελοι φοβούνται να διαβούν (Μυθιστόρημα) 9

Έ λσα Μ οράντε Αραθέλι (Μυθιστόρημα)

Στέφαν Χ ερμλίν Λυκόφως (Μυθιστόρημα) '

Ε κ δ ό σ ε ις Κ α ς τ α ν ιω τ η Η ούγχρονη εκδοτική παρουσία στα ελληνικά γράμματα

Ν Ε Α

Β Ι Β Λ Ι Α

1 9 9 1

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ - ΠΟΙΗΣΗ —

—

—

—

—

—

ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ Κυριάκος Αθανασιάδης Δώδεκα (Μ υθιστόρημα) Τάκης Ελευθεριάδης Ο πετεινός ή Περί αντικειμένου Γιώργος Κακουλίδης Το σύνδρομο του Παρδένη (Αφήγημα) Ιωάννα Καρατζαφέρη Έσδερ (Μ υθιστόρημα) Γιώργος Κάτος Ιστορίες της νύχτας (Δ ιηγήματα) Τατιάνα Γκρίτση-Μιλλιέξ Ονειρικά (Διηγήματα)

■

Τάσος Ρούσσος Ο τευλευταίος της συντεχνίας (Νουβέλα) Γιώργος Σκούρτης Το συμπόσιο της Σελήνης (Νουβέλα) Αυτά κι άλλα πολλά Αντώνης Σουρούνης Πάσχα στο χωριό (Νουβέλα) Ευγενία Φακίνου Ζάχαρη στην άκρη (Μ υθιστόρημα) Διονύσης Χαριτόπουλος Εναντίον του Marlboro (Μ υθιστόρημα) A. Κ. Χριστοδούλου Το αγκάθι ή Ο Παντελής Βλαστός (Νουβέλα)

Η Τρίπολη του Πόντου Γιώργος Μιχαηλίδης Τα φονικά (Μ υθιστόρημα) Γιάννης Ξανδούλης Το ροζ που δεν ξέχασα (Μ υθιστόρημα) Βάνα Παπαθανασίου Το σενάριο (Μ υθιστόρημα) Μαρία Πολενάκη Μη... είμαι ακόμα ζωντανή! (Μ υθιστόρημα)

ΠΟΙΗΣΗ Δημήτρης Αλεξίου Προς Ασωπίαν Νάντια Βαλαβάνη Τέλος εποχής Γιώργος Μοράρης Συναναστροφές της σιωπής Νικόδημος (μοναχός) Τα άπαντα της στιγμής Δήμητρα X. Χριστοδούλου Η προσευχή του αναιδούς

Ε κ δ ό σ ε ις Κ α ς τ α ν ιω τ η ; Η σύγχρονη εκδοτική παρουσία στα ελληνικά γράμματα ;

[

f a l

Μ ΙΑ 7 Γ ^ ^ Σ Μ

6 Ν Η ^ ^ Σ β β ) ^

I ΙΓΟΙίΡΙΗ (\T0MO ZtfTTAIh Αΐ,ΤζύύΣ KotHum

M iA e m κιαλλα Μ η ΚλΤύ) ΐλ ΤΙΛ­ ΜΑ' ΜΑ Ά λ 2ΰΥΗ Μ 6Τ0Τλ

ς’αυτη THim AH (sZOnT iZ φΑΚ61; ΚΟΛΑ η#ΛΑΣ

m K'lA iz ’ e i m

ΜΡ061Δ0Π01

Η2£1 ΝΑ ΜΗΝ Κ% Η61Ζ T w T o Τ0

‘ΐ'ξ ζ Α Ν tDn κ υ η η γ η μ Ι η ^

Τλ%Α\— ΟΧΙ a Pa M l .

>χ<6θηκ£Ζ ζ] α ζωβικΑ του ZXAfiO r πάΫ ΚφίΧΟΥΖΑΝ οι άγριοι, ejmez Ϊ ηα με δαϋTdfl' ΚΑΙ βΫΪΗΙ<€2 ΤΟλΤμΛ ΤΟίΣ, A K O rO N jA I εΗ Α ΙΚ Ο π ό ...

U

m Η 26m X H A lp i r ΚΩ Π ΰΐλω ΚΕΙ

Μ π β ίζ β ί Α i^ iz M d (z -e f

masa/;( m*an 5 XI 6ΣΥ, ΚΑΠΟΙΟΣ Χ α ΑΟΣ Δ 6 ΜΠ0\

peT να tong "

m n o m ia )

m, Σ€ΙΣ ΤΗΝ ΚΡΑΥΓΗ...

o m ie T o A e m o

Tά β φ ί Α ' & γ τ ο nnjkz Ίο neftiKO ζογ. Π* ΑΥΤΟ Δ€Ν TT&iCMCV Σ€Σ}.·. Η ΜΗΠύ)Σ ΓΙΑ ΤΙΣ Η Η φ Σ ι Υ ν Α ν [ η Σ6ΙΣ η δ γ ΐ φ γ ί μ ζ έ r a x , κ α Τ Ί ο ΚΑΛ0 2 & Ρ6ΙΣ1 e y V Η KApHA z o f

ΜΑΘΗΗ6ΝΗ Κ€ΡΑΥ~ H d f z ‘ A K 0t4A δ Ι ν ΑΡ

χ ίΝ Η Σ 6 Ί θ KYNHp

Ir fe r e iz i(ΐλ ίσ φ - ΐ ιώ J h n ιιβ / ίΑ A eN tttfxei

ιη ΣΥΝΕΡΓΑΣΙΑ παρουσιάζει... ΕΠΙΚΟΥΡΟΣ ΗΘΙΚΗ ΘΑΛΗΣ, ΑΝΑΞΙΜΑΝΔΡΟΣ, ΑΝΑΞΙΜΕΝΗΣ

ΜΙΣΕΛ ΤΟΥΡΝΙΕ ΤΑ ΜΕΤΕΩΡΟΛΟΓΙΚΑ

ΡΟΜΠΕΡΤ ΓΚΡΕΪΒΣ ΤΟ ΓΡΑΜΜΑΤΟΣΗΜΟ ΤΗΣ ΑΝΤΙΓΚΟΥΑ

... τα βιβΛία τη ς χ ρ ονιά ς

ΣΥΝΕΡΓΑΣΙΑ ■ ΚΟΙΝΟΠΡΑΞΙΑ ΔΙΑΚΙΝΗΣΗΣ ΒΙΒΛΙΩΝ ΕΠΕ ΖΑΛΟΓΓΟΥ 6 ■ 10678 ΑΘΗΝΑ ■ ΤΗΛ. 3645133 FAX 3607878 ΑΠΟΚΛΕΙΣΤΙΚΗ ΔΙΑΘΕΣΗ ΤΩΝ ΕΚΔΟΣΕΩΝ: ARS LONGA/NEMO ■ ΕΞΑΝΤΑΣ ΜΕΔΟΥΣΑ ■ ΣΕΛΑΣ ■ ΤΕΚΜΗΡΙΟ ■ ΚΑΤΣΑΝΟΣ ■ ΚΡΙΤΙΚΗ ■ ΠΟΛΥΤΥΠΟ ■ ΛΗΘΗ

η ΣΥΝΕΡΓΑΣΙΑ παρουσιάζει...

IAN MAN ΓΙΟΥΑΝ ΞΕΝΟΙ ΣΤΗ Β ΕΝ ΕΤΙΑ

ΝΤΑΓΚΛΑΣ ΑΝΤΑΜΣ ΑΡΡΓΚ!

ΗΝΗΜ

Ilk*

mm ψ “

P**

"»«s

m tA k m k nL § ϋ

S

ΐ Μ

^

r

ΝΟΡΜΑΝ ΣΠΙΝΡΑΝΤ 0 ΤΖΑΚ Μ Π ΑΡΟ Ν ΚΑΙ Η ΑΙΩΝΙΟΤΗΤΑ

ΦΙΛΙΠ ΝΤΙΚ ΚΥΛ Η ΣΤ Ε Δ Α Κ Ρ Υ Α ΜΟΥ, ΕΙΠΕ 0 ΑΣ Τ Υ Ν Ο Μ Ο Σ

... τα βιβΛία τη ς χ ρ ο νιά ς ■ ■

ΣΥΝΕΡΓΑΣΙΑ ΚΟΙΝΟΠΡΑΞΙΑ ΔΙΑΚΙΝΗΣΗΣ ΒΙΒΛΙΩΝ ΕΠΕ ΖΑΛΟΓΓΟΥ 6 10678 ΑΘΗΝΑ ΤΗΛ. 3645133 FAX 3607878 ΑΠΟΚΛΕΙΣΤΙΚΗ ΔΙΑΘΕΣΗ ΤΩΝ ΕΚΔΟΣΕΩΝ: ARS LONGA/NEMO ΕΞΑΝΤΑΣ ΜΕΔΟΥΣΑ ΣΕΛΑΣ ΤΕΚΜΗΡΙΟ ΚΑΤΣΑΝΟΣ ΚΡΙΤΙΚΗ ΠΟΛΥΤΥΠΟ ΛΗΘΗ

■

■

■

■

■

■

■

■

ϋ

Μισέλ Τουρνιέ

Τα μετεωρολογικά

Εντγκάρ Μορέν

Να σκεφτονμε την Ευρώπη

Δ ΙΔ Ο Τ Ο Υ 59 - 1 06 81 Α Θ Η Ν Α - Τ Η Λ . : 3 6 0 4 8 8 5 , FAX 3 6 1 3 0 6 5

Ε

Ξ

Α

Ν

ΚΩΣΤΑΣ

Τ

Α

Σ

ΤΟΜΑΝΑΣ

ΟΙ ΤΑΒΕΡΝΕΣ ΤΗΣ ΠΑΛΙΑΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ

ΔΙΔΟΤΟΤ 59 - 10681 ΑΘΗΝΑ - Τ Η Λ .: 3 6 2 2064, 3 6 0 4 8 8 5 , FAX 3 6 1 3 0 6 5

παιδικά βιβλία για πάντα

Λ

Ε Κ Δ Ο Σ Ε Ι Σ

Ά μμος ΙΠ Π Ο Κ Ρ Α Τ Ο Υ Σ 59 Α Θ Η Ν Α 106 80. Τ Η Λ. 3633 083, 3632 669. F A X (01) 6713 002

Εκδόσεις Πλέθρον Σειρά: Ξ ΕΝ Η Λ Ο Γ Ο Τ Ε Χ Ν ΙΑ

ΚΥΚΛΟΦΟΡΕΙ

D.H.LAWRENCE

ή

αλεπού ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ

TANIA ΤΙΙΤΣΕΛΗ

Γ

ΕΚΔΟΣΗ

ΠΛΕΘΡΟΝ

D.H. LAWRENCE Η αλεπού

Βιβλιοπωλείο - Εκδόσεις: Μασσαλίας 20α, 106 80 Αθήνα, Τηλ. 36.41.260,36.45.057

ΣΥΓΧΡΟΝΗ

ΕΛΛΗΝΙΚΗ

ΠΕΖΟΓΡΑΦΙΑ

4 Εκδόσεις Κέδρος Γ. Γενναδίου 3 - Τηλ. 36.02.007

ΣΤΕΛΛΑ ΒΟΠΑΤΖΟΓΛΟΥ «Καί ο Φαίδων... ήμουν εγώ!»

ΠΑΝΤΕΛΗΣ ΚΑΛΙΟΤΣΟΣ Διωγμός απ' την κόλαση

ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ ΚΟΤΖΙΑΣ Ο πυγμάχος

ΤΗΛΕΜΑΧΟΣ ΚΩΤΣΙΑΣ Περιστατικό τα μεσάνυχτα

ΚΩΣΤΟΥΛΑ ΜΗΤΡΟΠΟΥΑΟΥ Η φωτογραφία του σταθμού είσαι εσύ

ΣΥΓΧΡΟΝΗ

ΕΛΛΗΝΙΚΗ

ΠΕΖΟΓΡΑΦΙΑ

4 Εκδόσεις Κέδρος Γ. Γενναδίου 3 - Τηλ. 36.02.007

ΑΛΕΞΗΣ ΠΑΝΣΕΛΗΝΟΣ Βραδυές μπαλέτου ΑΝΔΡΕΑΣ ΝΕΝΕΔΑΚΗΣ Οι Βουκέφαλοι 1922

ΜΙΧΛΛΗΣ ΦΑΕΙΝΟΣ Ως φαίνεται, η γιαγιά κοιμάται ακόμη Ν. Δ. ΤΡΙΑΝΤΑΦΥΛΛΟΠΟΥΛΟΣ Με τον τρόπο του Παπαδιαμάντη

Μ ΙΝ Ω Α Σ

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΜΙΝΩΑΣ ΗΛΙΑΣ ΚΩΝΣΤΑΝΤΑΡΟΠΟΥΛΟΣ &ΥΙΟΙ 0.Ε ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΔΙΑΘΕΣΗ: ΑΝΔΡΟΥ 6-11257 ΑΘΗΝΑ ΤΗΛ.: 01-6231669 FAN: 01-8226173 ΒΙΒΛΙΟΠΩΛΕΙΟ ΠΑΤΗΣΙΩΝ 126-11257 ΑΘΗΝΑ ΤΗΛ.: 01-8215664 FAX: 01-8226473

Μα τι είναι όλο αυτό το επιτε­ λείο μικροκαμωμένων ανθρωπάκων που στην επιτελική αί­ θουσα συσκέψεων του ανθρώ­ πινου μυαλού προσπαθούν να διεκπεραιώσουν τα μηνύματα, και τι είναι όλοι αυτοί οι μικροσκοπικοί εργάτες που αγω­ νίζονται να ξεχωρίσουν τις τροφές στο στομάχι, αλλά και τα βαρκάκια με το πανάκι που τρέχουν μέσα στις αρτηρίες και τις φλέβες; Μια ολότελα πρωτότυπη έκδο­ ση [το πιο μεγάλο βιβλίο (60x40 εκατ.) που έχει εκδοθεί ποτέ στη χώρα μας] με όλες τις βασικές λειτουργίες του αν­ θρώπινου οργανισμού. Για παιδιά 8-12 ετών.

Χριστούγεννα- Η Μεγάλη Γιορτή: η ιστορία της προετοιμασίας ενός σπι­ τικού και μέσα στο ίδιο βιβλίο όλα τα αγαπημένα στολίδια (άγγελοι και φάτνες, αλλά και έλκυθρα με ταράν­ δους, κ.α) του παιδιού να τα ανακα­ λύψει πρώτα κι ύστερα να τα αφαιρέσει και να τα τοποθετήσει με τη δύναμη της φαντασίας του στο μεγά­ λο δέντρο, που αντανακλά όλη η μα­ γεία αυτής της γιορτής. [Διακοσμητικές κατασκευές για παι­ διά 5-10 ετών].

ΤΟ ΜΕΓΑΛΟ ΒΙΒΛΙΟ ^Α Ν Θ ΡΩ Π ΙΝ Ο /·

ΕΚΔΟΣΕΙΣ

ΜΙΝΩΑΣ ΙΟΥΛΙΟΣ BEFN Οι κ α λύ τερ ες σ ε λ ίδ ε ς της πα ιδικ ής λ ο γ ο τ ε ­ χ ν ία ς α π ό την π έ ν α του Ιούλιου Β ερ ν: Α π ό την έκσταση της α ν α κ ά λ υ ­ ψ η ς στη μ α γεία της α ν ά ­ γνω σ η ς

Ν Ε Α ΕΚ ΔΟ Σ Η Μ Ο Ν Ο ΤΟ Ν ΙΚ Η

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΜΙΝΩΑΣ ΗΛΙΑΣ ΚΩΝΣΤΑΝΤΑΡΟΠΟΥΑΟΣ & ΥΙΟΙ Ο.Ε. ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΔΙΑΘΕΣΗ:ΑΝΔΡΟΥ 6 -11257 ΑΘΗΝΑ ® 01-8231669 FAX. 01-8226473 ΒΙΒΛΙΟΠΩΛΕΙΟ: ΠΑΤΗΣΙΩΝ 126 -11257 ΑΘΗΝΑ ® 01-8215664 FAX. 01-8226473

Ν έες Ε κδ ό σ εις ΑΠΟ ΤΟ ΒΙΒΑΙΟ Π ΩΛΕΙΟ Ν ΤΗ Σ «ΕΣΤΙΑ Σ» Ε Λ Λ Η Ν Ι Κ Η Π Ε Ζ Ο Γ Ρ Α Φ ΙΑ /Θ Ε Α Τ Ρ Ο / Π Ο Ι Η Σ Η

ΧΡΗΣΤΟΣ ΒΑΚΑΛΟΠΟΥΛΟΣ, Ή γραμμή του ορίζοντας ΤΑΚΗΣ ΘΕΟΔΩΡΟΠΟΥΛΟΣ, Τό αδιανόητο τοπίο ΗΛΙΑΣ ΛΑΓΙΟΣ, Ή ιστορία τής Λαίδης Όθέλλος ΣΤΡΑΤΗΣ ΜΥΡΙΒΗΛΗΣ, Ή ζωή έν τάφω (Α ' και' Β ' έκδοση) ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ ΝΙΚΟΛΑΙΔΗΣ, Ό ανιχνευτής (Β ' έκδοση, αναθεω ρημένη) ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΡΙΚΑΚΗΣ, ’Επίτομο Προσωπικό ’Εγκυκλοπαιδικό Λεξικό ΑΝΔΡΕΑΣ ΣΤΑΪΚΟΣ, 1843 / Καρακορούμ ΦΑΙΔΩΝ ΤΑΜΒΑΚΑΚΗΣ, Ή ύστάτη καί τέσσερις σπουδές ΝΙΚΟΣ ΦΩΚΑΣ, Ή παρτούζα ή ένα κλείσιμο ματιού ΝΙΚΟΣ ΦΩΚΑΣ, Τό κάλεσμα τής αλεπούς ΚΛΗΤΟΣ ΧΑΤΖΗΘΕΟΚΛΗΤΟΣ, Ό σαραντάχρονος άνδρας Ξ Ε Ν Η Λ Ο Γ Ο Τ Ε Χ Ν ΙΑ

ΦΡΑΝΤΣ ΒΕΡΦΕΛ, Οί σαράντα μέρες τού Μουζά Ντάγκ, (Β ' τόμος), μ τ φ . Ά γ . Π αρθένης ΤΖΩΡΤΖ ΕΛΙΟΤ, ’Ανασηκωμένο πέπλο, μ τ φ . Ά λ ίν α Π α σχα λίδο υ ΜΙΛΑΝ ΚΟΥΝΤΕΡΑ, ’Αθανασία, μ τ φ . Κ α τερίν α Δ α σκ α λά κ η ΤΖΩΝ ΜΠΑΝΒΙΛ, Μεφίστο, μ τ φ . Ε λ έ ν η Ά ντω νιά δη ΟΥΙΛΛΙΑΜ ΣΑΙΞΠΗΡ, ’Οθέλλος, μ τ φ . Δ η μ ή τρ η ς Δ η μ ητρ ιά δη ς ΡΕΝΕ ΣΑΡ, ’Αδέσποτο σφυρί, μ τ φ . Σ ω κρ ά τη ς Ζερβός ΤΖΩΝ ΦΩΟΥΛΣ, Έβένινος πύργος, μ τ φ . Φαίδων Ταμβακάκης Ν Ε Ο Ε Λ Λ Η Ν ΙΚ Η Π Α Ρ Α Δ Ο Σ Η / Ν Ε Ο Ε Λ Λ Η Ν ΙΚ Ε Σ Μ Ε Λ Ε ΤΕΣ

ΑΝΝΑ ΑΓΤΈΛΟΠΟΥΛΟΥ, Ελληνικά παραμύθια, Α': Οί παραμυθοκόρες ΒΑΣΟΣ ΚΑΠΑΝΤΑΗΣ, Ή ειρηνική παλινόστηση των Ελλήνων στή Μικρασία ΕΡ. ΚΑΨΩΜΕΝΟΣ, «Καλή ν’ ή μαύρη πέτρα σου...» Ερμηνευτικά κλειδιά στόν Σολωμό ΣΤΕΦΑΝΟΣ ΡΟΖΑΝΗΣ, Τέλλος Άγρας ΨΥΧΑΝΑΛΥΣΗ

ΚΩΣΤΑΣ ΓΕΜΕΝΕΤΖΗΣ, Έπανεισαγωγή στήν ψυχανάλυση ΕΝΤΜΟΝ ΖΙΓΙΕΡΟΝ, Βραχείες ψυχοθεραπείες και ψυχανάλυση ('έπιμ. Γ ρ. Β α σ λ α μ α τζη ς) ΙΧΝΗ, Κείμενα Ελλήνων καί Γάλλων ψυχαναλυτών (έπιμ . Α . Ά λεξα νδρίδης, Ε . Ζαχαρακοποόλου) Π Α ΙΔ ΙΚ Α

ΟΔΥΣΣΕΑΣ ΕΛΥΤΗΣ, Ή ποδηλάτισσα (εικόνες 'Ε λ έν ης κ α ί Δ η μ ή τρ η Καλοκύρη) ΕΑΙΖΑΜΠΕΘ ΜΠΟΛΜΑΝ-ΧΕΡΡΙΝΓΚ, Όμορφη σάν τόν ουρανό, μ τ φ . ’Α λ ό η Σ ιδέρη ΧΡΙΣΤΙΝΑ ΧΩΡΑΦΑ, ’Αγκινάρα μέ ζαχαρόψωμο (μ τφ . από τά γ α λ λ ικ ά : Νίκος Φωκάς)

ΒΙΒΑΙΟ Π ΩΛΕΙΟ Ν Τ Η Σ «ΕΣΤΙΑΣ» Σ έλ α > ν ο ς

6 0

·

Α Θ Η Ν Α

·

τ-η λ .

3 6 1 5 0 7 7

aa/uadi am m m / • Ρίτοαρντ Πάουελ (σχεδιασμός) »Ρίτσαρντ Πάουελ (οχεδιαομός) »Ρο'μπέρτό Καλάσσο • Χαράλαμπος Σφαέλλος »Σμάρω Μανούδη »Χρήστος Μπουλώτης »Λάρα Καρντέλλα »Γιάννης Σμυρλής »Μπ. Πράις *Μπ. Πράις »Μ. Τόουνερ - Κ, Γουάιτ »Ρ. Αϊνσλέϊ - Άλεξ Ράι * Τ. Γουέμπ - Σ. Μπρούερ * Ντόρεϊ και Τόρι * Ντόρεϊ και Τόρι • Ντόρεϊ και Τόρι • Ντόρεϊ και Τόρι • Ντόρεϊ και Τόρι • Εντουάρντο Γκουντίνιο Κίφερ • Γιόνα Ομπρέσκι • Ηλίας Λειρούσης • Γιώργος X. Σωτηρέλης •Σωτήρης Βαλντέν • Παναγιώτης Κονδύλης • Κων/νος Τσουκαλάς • Χρήστος Λυριτζής * θ. Καλαφάτης, Ζ. Δεμαθάς, θ. Σακελλαρόπουλος • Ρίτοαρντ Μπέικερ »Παυλίνα Παμπούδη • Ειρήνη Καμαρότου - Γιαλλούοη * θέμις Χορτιάτη • Ζωή Βαλάση • Χρήστος Μπουλώτης • Μαρίνα Σωτηροπούλου • Κώστας Βόρναλης • Ευριπίδης • ΡομπέρΖολί • Φ.Μ.Ντοοτογέφοκι • Ανθολογία • ΑλέξανδροςΠούοκιν • Α. Παπαλεξανδράτου • Β.Ρούγκε • Ε.Ζολό • Μ. Μπόρνετ • Ζ. Σκόρος • Γ. Αγγέλου • Α. Πούοκιν

Επιχείρηοις Ιουδίθ Μάντεψεποιος; Στοδάσος(ζωγραφιές: Μάικ Γκόρντον) Μάντεψεποιος: Στοσπίτι (ζωγραφιές: Μάικ

1 |

1

I

1

f

• Γκέοργκ Ίγκερς • Περικλής Κοροβέσης »Ρίτααρντ Πάουελ (οχεδιαομός)

I

ΝΕΟΙ ΤΙΤΛΟΙ ΓΝΩΣΗ ΓΝΩΣΗ ΓΝΩΣΗ

ΓΝΩΣΗ Μάντεψε ποιος: Στοαγρόκτημα(ζωγραφιές: Μάικ Γκόρντον) ΓΝΩΣΗ ΓΝΩΣΗ Οι γάμοι τουΚάδμουκαι τηςΑρμονίας Αρχιτεκτονική... ημορφήτης σκέψηςστοφυσικά Χώρο. ΓΝΩΣΗ Ηβιτρίνστωνονείρων(βιβλίο/ κασέτα) μουσική: Στ. ΓΝΩΣΗ Παπαστσύρου ΓΝΩΣΗ Επτάπαράξενεςγιορτινές ιστοριούλες, επτά ΓΝΩΣΗ ΓύρωαπότηνΑάουρα Εκδοτικέςεφαρμογέςμευπολογιστή ΔΙΑΥΛΟΣ 0 Φίλιττ Μάρλοουτου Ραίημοντ Τοάντλερ, Αφιέρωμα Α ΔΙΑΥΛΟΣ 0 ΦίλιπΜόρλοοουτουΡαίημοντΤσάντλερ, Αφιέρωμα Β ΔΙΑΥΛΟΣ ΕγκόλπιοτουκαλούμπλοφσδόρουγιατηνΕΟΚ ΔΙΑΥΛΟΣ Εγκόλπιοτουκαλούμπλοφαδόρουγιατην Πληροφορική ΔΙΑΥΛΟΣ Εγκόλπιοτου καλούμπλοφαδόρουγιατοσεξ ■ ΔΙΑΥΛΟΣ ΔΩΡΙΚΟΣ ΤοΤαχυδρομείο Τοτσέρκι ΔΩΡΙΚΟΣ ΔΩΡΙΚΟΣ Οτανχιονίζει Τοχαμένο καπέλο ΔΩΡΙΚΟΣ 0 αδελφόςμουείναι γκρινιάρης ΔΩΡΙΚΟΣ Έναξυπόλυτοαγγελόκι ΔΩΡΙΚΟΣ Σημαδιακόχρόνια ΔΩΡΙΚΟΣ Μπέηδεςκαι τσιφλικάδες ΔΩΡΙΚΟΣ ΘΕΜΕΛΙΟ Σύνταγμακαι εκλογέςστηνΕλλάδα1864-1909 Ελλάδα- Γιουγκοσλαβία. Γέννεσηκαι εξέλιξημιας κρίσης ΘΕΜΕΛΙΟ Ηπαρακμήτουαστικούπολιτισμού ΘΕΜΕΛΙΟ ΕίδωλαΠολιτισμού- Ελευθερία, ισότητακαι ΘΕΜΕΛΙΟ αδελφότηταστησύγχρονηπολιτεία Τοτέλος τωντζακιών- κοινωνίακαι πολιτική στην ΘΕΜΕΛΙΟ Αχαΐατου 19ουαιώνα Οινομισματικέςκρίσειςκαι ηκρατικήδιαχείρισήτους ΘΕΜΕΛΙΟ στηνΕλλάδα1880-1930 Μότσαρτ- Εικονογραφημένηβιογραφία LIBRO Ημερολόγιο1992- μόνογιακαλές μέρες LIBR0 ΛΩΤΟΣ Τοπεριστέρι δικαστής : Είμαι τουκόσμουέναπαιδί (εικονογράφηση: Τζ. Παρμενίδη) ΛΩΤΟΣ ΛΩΤΟΣ Τοσχολείοτωνπαιχνιδιών Τοστρατιωτάκι πουήθελεναγίνει αρχιτέκτονας και ΛΩΤΟΣ ποιητής ΛΩΤΟΣ Τομωβσπίτι ΛΩΤΟΣ Κινέζικαποιήματα ΛΩΤΟΣ Βάκχες (μετάφραση: Πάνος Κυπαρίσσης) ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΕΠΟΧΗ Ηπόληκαι οαστικόςπολιτισμός ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΕΠΟΧΗ 0 Φτωχόκοσμος ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΕΠΟΧΗ ΤοδιήγηματηςΑντίστασης ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΕΠΟΧΗ ΗΝτάμαΠίκα ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΕΠΟΧΗ ΤουΓρέκουταγυρίσματα ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΕΠΟΧΗ ΗεπανάστασητουΝοέμβρη1918 ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΕΠΟΧΗ Τοχρήμα ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΕΠΟΧΗ Βιογραφίαενός δραπέτησκλάβου ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΕΠΟΧΗ Αλλαγήσυνθηκών ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΕΠΟΧΗ Ηπολιτείατουθεού ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΕΠΟΧΗ Μικρέςτραγωδίες

Μαυρομιχάλη 64, 106 60 Αθήνα, τηλ. & FAX: 3604161, 3611054, 3631975 Γραφείο Θεσ/νίκης: Ερμού 18, 546 24 Θεο/νίκη, τηλ. & FAX: 220497

Στου ΓΚΟΒΟΣΤΗ ξέρουμε από Βιβλία, και ξέχωρα απ ' αυτό, οι τιμές και το περιβάλλον, ε ίιιαστε π ερήφανοι που το λέμε, είναι ανεπ ανάληπ τα

ΚΟΒΟΣΤΗ Ζωοδόχου Πηγής 21, τηλ. 36.15.433

ΔΙΑΒΑΖΩ

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΧΡΟΝΙΚΑ

Α. Μεταξύ 26, Αθήνα - 106 81 Σύνταξη: 33.01.239 Λογιστήριο: 33.01.241 Διαφημίσεις: 33.01.315 Συνδρομές: 33.01.765 Τεύχος 276

Η ΑΤΖΕΝΤΑ ΤΟΥ ΔΕΚΑΠΕΝΘΗΜΕΡΟΥ (Επιμ. Πόνος Μπαλιάς) Μ ΟΛΙΣ ΚΥΚΛΟΦΟΡΗΣΑΝ: Γράφει ο Ηρακλής Παπαλέξης Η ΑΓΟΡΑ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ ΡΕΠΟΡΤΑΖ: Διεθνής Έκθεση και Συνέδριο στη Ρώμη για τα σύγχρονα λογοτεχνικά περιοδικά ΕΡΕΥΝΑ: Η ομοφυλοφιλία στο Κρητικό Θέατρο (Γράφει η Κ. Πετράκου) ΕΡΕΥΝΑ: Τα Κόμικς επιστημονικής φαντασίας στην Ελλάδα (Γράφει ο Χρήστος Δ. Λάζο»)

20 22 24 26 27 32

11 Δ εκεμ β ρ ίο υ 1991 Τ ιμ ή : Λρ χ. 800 Ιδρυτής: Περικλής Αθανασόπουλος Διευθυντής: Γιώργος Γαλάντης Αρχισυντάκτης: Ηρακλής Παπαλέξης Σύνταξη: Κατερίνα Γρυπονησιώτου, Βα­ σίλης Καλαμαράς, Ηρακλής Παπαλέ­ ξης, Βάσω Σπάθή Οικονομικός υπεύθυνος: Βάσω Σπάθή Συνδρομές: Κατερίνα Γρυπονησιώτου Διαφημίσεις: Ηρακλής Παπαλέξης Σελιδοποίηση-Μοντάζ: Νένη Ράις Γλωσσική επιμέλεια-Διορθώσεις: Βίκυ Κωτσοβέλου Στοιχειοθεσία: Φωτοκύτταρο Ε.Π.Ε., Υμηττού 219, τηλ. 75.16.333 Φωτογραφίσεις-Μοντάξ: I. Χριστοδουλάκος - I. Κοργιαλάς Ο.Ε., Α. Μεταξά 26, τηλ. 36.41.134 Εκτύπωση: Αφοί Τσαλδάρη Ο.Ε., Φυλής 35, Καματερό, τηλ. 23.18.444 Βιβλιοδεσία: Νικ. Κατριβάνος και Σία Ο.Ε., Στ. Γόνατά 48, τηλ. 57.49.951 Διανομή: Νέο Πρακτορείο Τύπου

ΑΦΙΕ ΡΩΜΑ Κλ. Κουτσούκης: Ηγεσ·(/-κ·άι: Κοινωνία Εμμ. Μικρογιαννάκής. Ηγεσία Ηλίας Θερμός: Θεωρία και Τυπολογίες Χαρισματικής Ηγεσίας Π. Γιαννόπουλος: Περί Ηγεσίας Χαράλαμπος Τσαρδανίδης: Π ολιτική Ηγεσία και Εξωτερική Π ολιτική Γεωργία Βαλατσού: Ο διοικητικός Ηγέτης στην Ελληνική Δημόσια Διοίκηση Χρυσούλα Αγγελακοπούλου: Δημόσια Διοίκηση κ αι Ηγεσία Δημήτρης Μπουραντάς: Το ζήτημα της Ηγεσίας στις Ελληνικές Επιχειρήσεις Κλ. Κουτσούκης: Η μεταμόρφωση του ηγέτη και η αναμόρφωση της κοινωνίας - Μ ια πρώτη τυπολογικήπροσέγγιση Παντελής Κρανιδιώτης: Εισαγωγή στο μάθημα της κινητικής παραγλώσσας του ηγέτη Νίκη Καλτσόγια - Τουρναβίτη: Έρευνα, για τις ελληνικές μορφές ηγεσίας Κώστας Α. Λάβδας: Π ολιτικές Ελίτ και Εκσυγχρονισμός: Μ ία κριτική επισκόπηση

43 46 55 64 68 79 83 85 90 95 97 101

ΟΔΗΓΟΣ ΒΙΒΛΙΩΝ Ιδιοκτήτης-Εκδότης: Γιώργος Γαβαλάς & ΣΙΑ Ε.Ε. Κεντρική διάθεση:

ΕΠΙΛΟΓΗ

Αθήνα: «Διαβάζω»

ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ: Γράφει η Νένα I. Κοκκινάκη ΚΙΝΗΜΑΤΟΓΡΑΦΟΣ: Γράφει ο Νίκος Κολοβός Π ΟΗΣΗ: Γράψουν η Ρίτσα Φράγκου-Κικίλια, ο Κώστας Χωρεάνθης κ αι ο Χρήστος Ηλιόπουλος ΑΛ ΛΗ ΛΟ ΓΡΑΦ ΙΑ: Γράφει ο Γιάννης Κουβαράς ΠΕΖΟΓΡΑΦΙΑ: Γράφουν ο Γιώργος-Ίκαρος Μπαμπασάκης και ο Χρίστος Παπαγεωργίου Μ ΕΛΕΤΗ: Γράφουν ο Κων/νος Δ. Μαλαφάντης κ αι ο Γιάννης Σκαρπέλος

Θεσσαλονίκη: Βιβλιοπωλείο «Κέντρο του βιβλίου» Λασσάνη 9 τηλ. 237.463

Εξώφυλλο:

Γ ιώ ρ γο ς Γ αλ άντης

117 119 123 140 136 143

Π Λ Α ΙΣΙΟ Γράφει ο Ν ικ. Λυκ. Φορόπουλος

στο επόμενο «Διαβάζω»

αφιέρωμα: Γιορτές και Παιδί

ΔΕΛΤΙΟ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΟ ΔΕΛΤΙΟ

153

ΚΡΙΤΙΚΟΓΡΑΦΙΑ

159

δρου lovnlPU τ ι μ ά έκδεση £λΒ 'β" “ ί,ς, δ δ ό » «™ Β “

°

(Βασ. Κωνσταντίνον »>.

7235937-8).

13/12, Πα. 6 μ.μ_,

τοΛα-

δνού Km no' ^ Q“ TO«ra^KOPivmv

:£s&««*k36'w s - ’= 5 s s | 4521812V

ηϊζε\ w με!°°ηονηση “ηση ν(Ιολωμός,'^α6α. νεοελληνική . , ^ ·\.

sphsas*

»XS$£U»>»» » ^ ^ S £ 3& s

^

6463888).

5Γ-£*·~Α

τ^ « ή Ι ^ Ρ ° ^ °

ύ διανωνιομου.

Z t Z i Z ^

οΠαρ.αοο°,

is/u - te S 2 o » ° S S » V

Γ·Τ»»®“'ι“ηο'ρί”0" ibio/mw· ^ ο λ . 3616782).·

„ 8. o n μύνεται του οικαν

on, η * " » ' την ηολιτι-

x

r

s

—

r . S o S

ρικανική Ενωοη.

19/12, η ε .,7 μ ·μ·

u Cvftnvo Kmon^Bin ποίησης^ν

SKSSS& κόηουλος, <w- *u ' , Κρήτης, εξετάζει™ ^

^

10Uvpovovpa;Qκαι αναλύει

‘^ Τ ^ ο φ ο η Ι α & ο Τ · . .

^J^TouXav5PA-X6,w·

6ντης»·.

-9·30·Εμ0ε, Χ μ ^ m οπάνια ^ ες’^ χειρονρα πικά αντικειμ^ ^

φα· Ιτην Ελληνοαμ Ρ

Λ" Γ « " » ' ' » “ ί" ιΑ” δ"',“ϊ

' Χ

α

3640910).·

κανική Ένωση ^

τηλ.

MW, 23/«■® β^ ' Τ 5 » ) · ψ *ΛΚ ο ^ > * Εκδεοιακο ^ ενψ 124V

g*tSSgjJlSi^' *s 5« n«s* kw,“ « Ξ ε» * 5* ^ S ^ 'Kato"

. 10π.μ.-3

?S5# · ^ "

ηαπανεωρν10^· β 6λιοδεσία I Καθηγα_ Καλλπεχ'Λκη » w

$ 3* W.β 8 » θέση « «πιΡα 8 J "? κλεΕou

«S :ηλ· 36

'

.

τικό Ί-

rsSSfSj^"^ nS* ^ ”60

. . .Εκπανδευη^0 .^ , m K 0 l««ή Το Ε*ληνοαμεΡ'*“ n£pio6o TOu φ«εν

H/Yc , « M

- « ■>—

r- "

*

*ων. έχει ενηαξε» μ ι ν ά ρ '0 ·

&υν α μ ε κ ό δ ιά β α σ μ α ·

-K g & S ^ ρίνα Κατσαρό;

Εαθηγταδς· Μ-Ζ-- Κ

» o8n" <' ‘ ς' πίδάκης-' 7 ? J ταμπάκε,

E la in e C u ls t e w . d in g co u tc e lo t - Ancient GteeV. Λ Ela.ineCu\shaW. b e g in n e ts· L e < \ E \a in e C u ls te w .

- Hornet- U * “ , w mv πρω™ ε Τ α μ α δ ή μ α ια 9Λ Ρ* ρ ρ ίο υ , δ α & · * £ 6δ°μό δ α % ^

^

W

6·

V *» » ° :

■■&£&!*·** , «ΙΟ»δΜ

,

μ ρΧθλ»»™°'ί^*Ι»ο8ει»>'η® ^ V » “ S C p « » ^ K,,8n'

^SKS**-"** Περί δηΡοσ W

Μαρία P # « ·

E W « » » « M" " k’ Si

Η κούκλα από την αρχαιότητα ως σήμερα

Η

Μ α ρ ία Α ρ γυ ριάδ η, σ υ λλ έκ τρ ια -σ υ γ γ ρ α φ έα ς α υ τού του π ρ ω τό τυ π ο υ και ε ξα ιρ ετικ ά κ α λα ίσ θη το υ βιβλίου, έχει σ το π α ­ ρ ελθόν εκθέσει αν τικ είμ εν α τη ς σ υ λ λ ο γ ή ς τη ς στην Π ο λ ιτισ τικ ή Εταιρεία Π ανόραμα, σ τη ν Π ινακοθ ήκη Π ιερ ίδ η και σ το Π νευ μα­ τ ικ ό Κέντρο το υ Δήμου Αθηναίω ν. Επίσης είναι μέλος του U nited Federation o f D oll Clubs, έχει λάβει μέρος σε δ ιεθνή συνέ­ δ ρια κι έχει δημοσιεύσ ει άρ θρ α σε π ο λ λ ά π εριο δικά. Η σ υ λλο γή της α π ό κούκλες, κ αρπ ός 20ετούς έ ρευνας και μελέτης, θεω ρεί­ τα ι α π ό τις δέκα σ π ου δα ιό τερ ες τη ς Ευρώπης κι αυ τό ς είναι ο λό γ ο ς π ο υ τη ν επ ισ κ έπ το ν τα ι π ο λλοί' μελ ετη τές και συ λ λ έκ τες α π ' όλ ο το ν κόσμο. Δ είγ μ α ανα γνώ ρισ ης αυ τή ς τη ς π ρ οσ π ά­ θ ειας είναι η σ υ νεργα σ ία τ η ς Μ . Α ρ γυ ριάδ η με τ ο Μ ου σ είο Μ πενάκη στα ε κ π α ιδ ευ τικ ά το υ π ρ ογρ άμματα. Δεν είναι λο ιπ ό ν ο ύ τε τυχ α ίο , ο ύ τε υπ ερβ ο λικό τ ο ό τι η Μ .Α. θ εω ρείται σ ήμερα ως η μοναδική σ το είδος της. Και μόνον να φ ω το γ ρ ά φ ιζε τ ις κού κλες της συλλογής· της, α υ τό το υ λικό θα μπ ορούσε να απ ο τελέσ ει ένα ογκώ δες και ενδιαφ έρο ν βιβλίο. Ό μ ω ς η Μ . Α ρ γυ ριάδ η θεώ ρησε α υ τό τ ο π ο λ ύ τιμ ο υλικό, ως αρχή, ως π ρ ω τογενές υ λ ικ ό με βάση τ ο οπ ο ίο συνέθεσε ένα βι­ βλίο τ ο οπ ο ίο α σ χ ολείται με τη ν κ ού κλα όχι ως ένα άψ υχο α ν τι­ κείμενο, ένα ευκ α ιρ ια κ ό παιχνίδ ι γ ια π αιδ ιά. Ερεύνησε το ρόλο και τη ν π α ρ ου σ ία τη ς σ τον ελ λ α δ ικ ό χώρο απ ό τη ν α ρ χ α ιό τη τα ως τ ις μέρες μας, συνδ έο ντά ς τ η ν με τη ν κοινω νική ζω ή. Έ τσι η κού κ λ α ως ο μ αδικό παιχνίδ ι (κου κλοθ έατρ ο, Κ α ραγκιόζης, μαριονέτες) ή α το μ ικ ό (ιδ ιαίτερ η σχέση το υ π α ιδ ιού με τ ο παιχνίδι) σ υνδέεται με τα έθιμα και τ ις π αραδόσ εις το υ λ αο ύ μας. Α ρ χ ίζοντας απ ό τη ν κού κ λ α στην αρ χαία Ελλάδα, η Μ .Α. ε­ ντο π ίζει το ν π ο λ λ α π λ ό ρόλο π ο υ έπ α ιζε σ την ε λληνική α ρ χ αιό­ τη τα . Αρ χικά ως ανθρώ π ινη ανα π αρά σταση , η κ ού κλα υπήρχε γ ια χ ιλιάδες χρ όνια π ριν, και ως είδ ω λο είχε θρ ησ κευτική σ ημα­ σία. Α υ τές οι α ν θρω π όμορφ ες φ ιγού ρες, φ τια γ μ έν ες απ ό π η λ ό (τερα κόττες), θ εω ρο ύνταν θεϊκές (Η σ ιόδου, Θ εογο νία). Η κού κλα-π α ιχνίδ ι ονο μ α ζότα ν π λα γ γ ώ ν και κα τα σ κευ α ζό τα ν α ­ π ό ελεφ α ν τό δ ο ν το , κερί, ύφ ασμα και οπ τή -γ η . Ο Π λού ταρχο ς α ν α φ έρ εται π α ρ α σ τα τικ ά σε π α ιχ νίδ ια κορ ιτσ ιώ ν με τις κ ού ­ κλες... «και σκεύεσ ιν οΐς έ τέρ π ετο κ α ί π α ιγ ν ίο ις έκέλευε τή ν τίτθήνο διδόνα ι κ α ί π ρ οσ φ έρ ειν τό ν μαστόν». Σ το υ ς ρ ω μαϊκούς χρ όνους οι κούκλες ήταν πάνινες. Ω σ τόσ ο π ο λ λ ές π ο υ βρέθηκαν σε ρωμαϊκές κατακόμβες είναι κ α τα ­ σκευασμένες απ ό οσ το ύ ν ή ελεφ α ν τό δο ν το , π ρ οσ φ ιλή υ λ ικ ά τω ν κορ οπ λαθώ ν της εποχής. Ο ι Β υ ζα ντινο ί τεχνίτες, οι κερα­ μείς και οι κηρ ου λάρ ιοι κ ατασ κεύ αζα ν κ ού κλες (πλαγγόνες) με αρ θρ ω τά μέλη όπ ω ς τ α νευρ όσ π ασ τά τη ς αρ χαιότητας. Σ τη ν Τ ου ρ κ οκ ρ α τία η κατασκευ ή το υ π αιχ νιδ ιο ύ εμ φ α ν ιζότα ν μόνον υπ ό μορφ ή οικ ια κ ή ς χειρ οτεχνία ς. Ο ι γο ν είς ή τα ίδια τα π α ιδ ιά έφ τια χ ν α ν κούκλες και α υ τό το είδος το υ παιχνιδ ιο ύ , πρώ τη μορφ ή λ α ϊκο ύ π αιχνιδ ιο ύ , σ υ ναντάται ακόμη και σήμε­ ρα. Α υ τές οι χειρ ο π ο ίη τες κούκλες κ α τασ κευ άζο νταν α π ό ευ τε ­ λή υ λ ικ ά όπ ω ς κουρ έλια, ξύλο, ψωμί, χ αρ τιά, λάσ π η, κουκο ύλι α π ό μεταξοσκώ ληκες, καλα μπ όκι, βρύα, π αλιές κάλτσες ή μαλ­ λί. Χ α ρα κτηρ ισ τικά ο Ο υ γ κ ώ σ του ς Α θ λίου ς α να φέρ ει «όπως τ α π ο υ λ ιά κάνουν φ ω λ ιά με ό ,τι βρουν, έτσ ι και τα π α ιδ ιά κάνουν

χρονικά 123 κο ύ κ λα με ό ,τι να ’ναι». Ο ι π ά ν ιν ες α υ το σ χ έδ ιες κ ού κλες, οι κουτσ ού νες, είνα ι οι α ντιπ ρ ο σ ω π ε υ τικ ό τερ ε ς κού κ λ ες σ τη ν Ελλάδα. Θ α π ρ έπ ει να κ α τά γ ο ν τα ι α π ό τ η ν Κρήτη μια και γ ια π ρ ώ τη φ ο ­ ρά α να φ έ ρ ο ντα ι σ το ν «Ερωτόκριτο» το υ Β. Κορνάρου. Σ τα 5 με 10 χ ρ όνια τ ο κορ ίτσ ι α π ο κτο ύ σ ε εκ τό ς α π ό τ ις π ά ν ιν ες και ξ ύ λ ι­ νες κού κλες, τ α κο υ τσ ο υνό ξυ λ α . Ό τ α ν όμως, μετά τ ο ν 19ο α ιώ ­ να, η ζή τη σ η τ η ς κού κλα ς αυ ξήθ ηκε, ρ α φ τά δ ες, κ ερ α μ ο υ ρ γ ο ί και ξ υ λ ο υ ρ γ ο ί ασ χολή θη κα ν με τη ν κ ατασ κευ ή τ η ς κι έτσ ι μ π ο­ ρούσε κανείς να τ ις π ρ ο μ η θ εύ ετα ι α π ό τ ο ε μ π όρ ιο. Κάπως έτσ ι α υ τό το α ντικείμ ενο -π α ιχνίδ ι χάνει σ ιγ ά -σ ιγ ά το ν μ α γ ικ ό και σ υ μ β ο λικό το υ χ α ρ α κτή ρ α και γ ίν ετ α ι ένα β ιομ η χ α νικό π ρ ο ϊό ν συχνά κα κό γ ο υ σ το σ τις μέρες μας. Ω σ τό σ ο η μακρ αίω νη ισ το ­ ρία τ η ς έχει α φ ή σ ει τα ση μ ά δ ια τη ς σ τη ν κ α θ ημερ ινή ζω ή. Η κ ο ύ κ λα υπ άρ χει σ τα π α ρ α μ ύ θ ια , σ τα π α ιδ ικ ά β ιβλία, σ το π α ιδ ι­ κ ό θ έα τρ ο , στη λογ ο τεχ ν ία . Κι ας μην ξεχνά με ό τι σε ό λ α σχεδόν τ α μέρη τη ς Ελλάδας η λέξη κ ο ύ κ λ α -κ ο ύ κ λ ο ς είν α ι συνώ νυμη το υ ω ρ αία-ω ραίος. Π ρέπ ει τέλ ο ς ιδ ια ίτερ α να επ ισ η μ ά ν ο υ μ ε τ ις έξο χες τετρ ά χ ρ ω ­ μες φ ω το γ ρ α φ ίε ς κου κλώ ν α π ό τ η ν α ρ χ α ιό τ η τ α ω ς σή μερα, το ν α ν α λ υ τικ ό σ χ ο λιασ μό το υ ς και τη ν εκ δ ο τικ ή και κ α λ λ ιτεχ ν ικ ή ε­ π ιμ έ λ εια τ η ς Λ ο ύ σ η ς Μ π ρ α τζιώ τη . Α τυ χ ές βέβαια σ ' ένα τό σ ο κ α λ α ίσ θ η το και π ρ οσ εγμ ένο β ιβ λίο ν α μην υ π ά ρ χ ο υ ν β ιβ λ ιο γ ρ α ­ φ ικ ές ε νδείξεις σ το ε ξώ φ υ λλ ο όπ ω ς τ ίτ λ ο ς και σ υ γ γ ρ α φ έα ς. ΜΑΡΙΑ ΑΡΓΥΡΙΑΔΗ. Η κούκλα στην ελληνική ζωή και τέχνη από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα. Αθήνα, Μπρατζιώ τη, 1991. Σελ. 170.

Q

ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΕΠΟΧΗ Φ. Μ. ΝΤΟΣΤΟΓΕΦΣΚΙ

Ο ΦΤΩΧΟΚΟΣΜΟΣ

Στα β ιβ λ ιο π ω λ ε ία Σ Υ Γ Χ Ρ Ο Ν Η Ε Π Ο Χ Η m

3629 8 3 5 , 362 9 814

και σε όλα τα β ιβ λ ιο π ω λ ε ία

η ΑΓΟΡΑ rot) ΒΙΒΑΙΟΥ από 10 Ν οεμβρίου έω ς 16 Ν οεμβρίου 1991

Α ρ ισ τ ο τ έ λ η ς - Α Θ . , Β α γ ιο ν ά κ η ς -Α Θ ., Γ κ ο 6 ό σ τ η ς - Α Θ ., Δ ω δ ώ ν η - Α Θ ., Ε ιρ μ ό ς - Δ ρ ά μ α , Ε ν δ ο χ ώ ρ α - Α θ ., Ε σ τία Α θ . , Ι α ν ό ς - Θ ε σ σ . , Κ α τ ώ ι τ ο υ Β ι 6 λ ίο υ - Θ ε ο σ . , Κ ο υ ρ κ ά κ η ς - Κ α ρ δ ίτ σ α , Λ έ σ χ η τ ο υ Β ιβ λ ίο υ - Α Θ ., L ib ro - Α θ ., Μ ε θ ε ν ίτ η ς - Π ά τ ρ α , Π ιτ σ ιλ ό ς - Α θ . , Π λ έ θ ρ ο ν - Α θ ., Π ρ ί σ μ α - Π ε ιρ α ιά ς , Ρ α γ ιά ς - Θ ε σ σ . , Ρ ό μ 6 ο ς - Α Θ ., Φ ιλ ιτ π τ ό τ η ς - Α Θ . , Χ ν ά ρ ι-Α Θ .

Ο πίνακας παρουσιάζει τα εμπορικότερα βιβλία ενός δεκαπενθημέρου, σύμφωνα με τα στοιχεία που μας παραχώρη­ σαν 20 βιβλιοπώλες απ’ όλη την Ελλάδα, δηλώνοντας ο κάθενας τους τέσσερα βιβλία που είχαν τις περισσότερες πωλήσεις στο βιβλιοπωλείο του κατά το διάστημα αυτό. Έτσι κάθε βιβλιοπωλείο δίνει τέσσερις βαθμούς στο βιβλίο που είχε τις περισσότερες πωλήσεις, τρεις βαθμούς στο αμέσως επόμενο, δύο βαθμούς στο τρίτο κατά σειρά βιβλίο, ενώ ένα βαθμό παίρνει το τέταρτο.

Μ Μ

Ξ Α Ν Θ Ο Υ Λ Η Σ Γ .: Τ ο ροζ που δεν ξέχα σ α

Μ Μ 1

Μ Α Τ Ε Σ ΙΣ Π .: Η μητέρα του σκύ λο υ

| Κ

Ε Λ Υ Τ Η Σ Ο .: Τ α Ε λ ε γ ε ία της Ο ξώ π ετρα ς

Ι

W M

ΙΚ Α Ρ Ο Σ

Π Α Ν Σ Ε Λ Η Ν Ο Σ Α .: Βραδυές μπαλέτου Φ Α Κ ΙΝ Ο Υ Ε .: Ζ άχαρη στην ά κρ η

Κ Α Σ Τ Α Ν ΙΩ Τ Η Σ

Κ Α Σ Τ Α Ν ΙΩ Τ Η Σ

ΚΕΔΡΟΣ

Κ Α Σ Τ Α Ν ΙΩ Τ Η Σ

Μ Ο Υ Ρ Σ Ε Λ Α Σ Κ .: Βαμμένα κ ό κ κ ιν α μ α λ λ ιά

ΚΕΔΡΟΣ

Ρ ΙΤ Σ Ο Σ Γ .: Α ρ γ ά , Π ο λ ύ αργά Μ έσ α στη Ν ύ χ τα f i l l

Γ Κ Ο Ρ Μ Π Α Τ Σ Ο Β Α Ρ.: Ελπ ίζω

ΚΕΔΡΟΣ

Ω Κ Ε Α Ν ΙΔ Α

Γ Κ Ο Ρ Ν Τ ΙΜ Ε Ρ Ν .: Η κόρη του Μ π έρτζερ

ΟΔΥΣΣΕΑΣ

Κ Ο Ρ Ο Μ Η Λ Α Μ .: Ο ι Έ λ λ η ν ε ς σ τη Μ αύ ρη Θ άλασσα K

S

Ε Μ Π Ε ΙΡ ΙΚ Ο Σ Α .: Μ έγ α ς Α ν α το λ ικ ό ς

Κ Ο Ν Δ Υ Λ Η Σ Π .: Η παρακμή του Α σ τικ ο ύ Π ο λ ιτισ μ ο ύ Κ

Ι

ΠΑΝΟΡΑΜΑ

ΑΓΡ Α Θ Ε Μ Ε Λ ΙΟ

Μ Π Α Λ ΙΜ Π Α Ρ Ε . -Β Α Λ Λ Ε Ρ Σ Τ Α ΪΝ I.: Φ υ λή, Έ θ ν ο ς , Τ ά ξ η Ο ι διφ ορούμενες τ α υ τό τη τες

Ο Π Ο Λ ΙΤ Η Σ

από τις ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΠΑΤΑΚΗ /

□ □ □ □

Ν έ α β ιβ λία

/

Ν έ ε ς σ ε ιρ έ ς

Ν έ ε ς επ ανεκδό σεις

ΣΕΙΡΑ: «ΜΗΠΩΣ ΕΙΔΑΤΕ ΤΟΝ ΑΟΡΑΤΟ;»

ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ

της Μάρως Λοίζου

ΓΙΑ ΠΑΙΔΙΑ ΚΑΙ ΓΙΑ ΝΕΟΥΣ

Η Κατερίνα και ο Αόρατος στη βροχή Η Κατερίνα και ο Αόρατος στο μαγικό νησί Η Κατερίνα και ο Αόρατος στο σκοτάδι Η Κατερίνα και ο Αόρατος παίζουν κρυφτό

□ □ □ □ □

ΙΣΤΟΡΙΕΣ ΚΑΙ ΓΝΩΣΕΙΣ από τη Σοφία Ζαραμπούκα | □ Ο κύριος Μπεν, η Μου και τα σκουπίδια □ Οικογένεια Τρίγωνου

□ Η μεγάλη φωτιά □ Τ α μαγικά χρώματα

ΣΕΙΡΑ: «Η ΜΑΡΩ ΠΑΕΙ...» του Μάνου Κοντολέων

□ Η Μάρω πάει στο σχολείο □ Η Μάρω πάει για ψώνια □ Η Μάρω πάει στην παραλία □ Η Μάρω πάει στο πάρκο

ΙΣΤΟΡΙΕΣ ΤΗΣ ΝΑΦΤΑΛΙΝΗΣ

□ Ναφταλίνη □ Το μικρόβιο

□ Μια ξυλιά για τη Ναφταλίνη □ Θα το πω στη μαμά μου

ΚΛΑΣΙΚΑ ΠΑΡΑΜΥΘΙΑ σε πολυτελή έκδοση □ Χίλιες και μια νύχτες

I

/

□Παραμύθια του Αντερσεν

ΒΙΒΛΙΑ ΓΙΑ ΤΑ ΧΡΙΣΤΟΥΓΕΝΝΑ

|

□ Χαρούμενες διακοπές - Χριστούγεννα, Πρωτοχρονιά, τωνΡ. Καρθαίου-Κατ. Μάνου-Πασσά □ Η νύχτα των Χριστουγέννων □ Χριστούγεννα - Το βιβλίο των εορτών. □ Κόβω · Κολλάω · Διπλώνω - Ο μικρός καλλιτέχνης

Η περιπέτεια της Περιπέτειας, της Ελένης Μοντέλου Η γιαγιά μου η μάγισσα, της Ελένης Τοιάλτα Για τον πατέρα, της Καλλιόπης Σφαέλλου Ο κύριος των ελεφάντων, του Ρενέ Γκιγιό Για την άλλη πατρίδα, της Λότης Πέτροβπς-Ανδρουτσοπούλου □ Σπίτι για πέντε, της Λότης Πέτροβιτς- Ανδρουτσοπούλου □ Η Ονείρω, της ΜάρωςΛόίζου □ Λόελλα, η κόρη του Μπαμπά Μπέρτα, της Μαρίας Γκρίπε □ Ο Παρασκευές ή η πρωτόγονη ζωή, τουΜισέλ Τουρνιέ □ Παιχνίδι χωρίς κανόνες, της Γαλάτειας ΓρηγοριάδουΣουρέλη □ Ο μικρός αδελφός, της Λότης Πέτροβπς-Ανδρουτσοπούλου □ Στο τσιμεντένιο δάοος, της Λότης ΠέτροβιτςΑνδρουτσοπούλου □ Το διπλό ταξίδι, της Λίτσας Ψαραύτη □ Πριν από το τέρμα, της Γαλάτειας ΓρηγοριάδουΣουρέλη □ Γράμμα στο μοναχικό αδερφό μου, της Μαρίας Αβρααμίδου □ Το 33, του Μάνου Κοντολέων □ Λάθος, κύριε Νόιγκερ, της Λότης ΠέτροβιτςΑνδρουτσοπούλου □ Το πέτρινο σπίτι (2 τόμοι), της Ηρώς Παπαμόοχου □ Αν ήμουν δάσκαλος, της Νατάλια Σαλόμκο □ Εμένα με νοιάζει, της Γαλάτειας ΓρηγοριάδουΣουρέλη □ Το αυγό της έχιδνας, της Αίτσας Ψαραύτη □ Το αίνιγμα της πέτρινης γενειάδας, της Λίτσας Ψαραύτη □ Ο μικρός μπουρλοτιέρης, της Γαλάτειας ΓρηγοριάδουΣουρέλη □ Ο πόλεμος της Αντιγόνης, της Μπίλλι Ρόζεν □ Οδός Γραβιάς, της Τούλας Τίγκα □ Το φουστάνι της Κλεοπάτρας, της Πίτσας Σωτηράκου □ Τα Χέγια, της Ζωρζ Σαρή □ Τα παραράδιασμα, της Ζωρζ Σαρή □ Κρίμα κι άδικο, της Ζωρζ Σαρή

Και 300 ακόμη τίτλοι λογοτεχνικών βιβλίων, καθώς και βιβλία γνώσεων και δραστηριοτήτων, κατασκευές ημερολόγια-σημειωματάρια, κάρτες κτλ.

ΕΚΔΟΣΕΙΣ

Β αλτετσίου 14,106 80 Α θήνα - τηλ.: 36,38.362

ΠΑΤΑΚΗ

ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΔΙΑΘΕΣΗ: Εμμ. Μ π ενά κ η 16, Α θήνα - τηλ.: 36.31.078

Διεθνής Έκθεση και Συνέδριο στη Ρώμη για τα σύγχρονα λογοτεχνικά περιοδικά Μία πολύ ενδιαφέρουσα έκθεση για τα σύγχρονα λογοτεχνικά περιοδικά διοργανώθηκε τον περασμένο Οκτώβριο από τον Δήμο της Ρώμης και υπό την αιγίδα της Ιταλικής Κυβερνήσεως. Η έκθε­ ση αυτή διήρκεσε από τις 21-10-1991 ώς τις 20-11-1991 και έγινε στο αναπαλαιωμένο Acquario Romano,, ένα από τα ωραιότερα παραδοσιακά κτίρια της Αιώνιας Πόλεως. τα χ ίλ ια περίπου τεύ χ η που συγκεντρώ ­ θηκαν από τη Διεύθυνση Π ολιτισ τικώ ν Υποθέσεων του Δήμου της Ρώμης εξετέθησαν στον πρώτο όροφο του κυκλικού μεγά­ ρου. Αυτά π ροέρχονταν ό χ ι μόνον από τον Ι­ ταλικό ή τον Ευρωπαϊκό χώρο, αλλά και από κράτη της Μ έσης Α να τολής και της Αφρικής, και όλα τους καταλογογρ αφ ήθηκαν και περιγράφ ηκαν σε έναν ογκώ δη τόμο 386 σελίδω ν μεγάλου μεγέθους, με πλούσια εικο νογρ ά­ φηση (Comune di Roma-Assesorato alia Cultura, In Forma d i Rivista, Edizioni Carte Segrete, Roma 1991). Για όλες τ ις χώ ρες υ­ πάρχουν ε ιδ ικ ά κεφάλαια, στα οποία ύστερα από ένα σύντομο κάθε φορά εισ αγω γικό κ εί­ μενο ακολουθεί κατάλο γος με του ς τίτλ ο υ ς και την τα υ τό τη τά κάθε περιοδικού, καθώς και φ ω τογραφ ίες εξω φύλλων ορισμένων α­ πό αυτά. Το σχ ετικό με τα π εριοδικά της χώ­ ρας μας κεφ άλαιο επιμελήθηκε η καθηγήτρ ια της Ν εοελληνικής Λ ο γοτεχ νία ς στο Πα­ νεπιστήμιο της Ρώμης κ. Ά λ κ η σ τις Πρωίου, η οποία σ υνέτα ξε το εισ αγω γικό κείμενο και επιμελήθηκε τον κατάλο γο τον σ χετικό με τα 15 ελληνικά περιοδικά, που είχα ν παρουσιασθεί στην έκθεση. Ο τόμος τελ ειώ ν ει με ένα κεφ άλαιο που επ ιγράφ εται «Το χρώμα των περιοδικών» και που εκ τε ίν ετα ι σε 20 σ ελί­ δες, όπου υπάρχουν έγχρω μες φ ω τογρα­ φ ίες εξω φύλλων 75 μόνον περιοδικών από ό ­ λες τ ις χώρες. Ανάμεσα σε αυτά υπάρχει και το εξώ φυλλο του τεύ χο υς 145 του π εριο δι­ κού Διαβάζω, που έ χ ει αφιερω θεί σ τον Ιταλό συγγρ αφ έα Ουμπέρτο Έκο. Στα πλαίσια, ε ­ ξάλλου, της εκθέσεω ς αυτής διοργανώ θηκε στο ισό γειο του ιδίου κτιρ ίου δ ιεθνές συνέ­ δ ριο (24-26.10.1991), στο οποίο έλαβαν μέρος περισσότεροι από 30 ομ ιλητές, ένας από κά­ θε κράτος. Οι ε ισ η γ η τές δεν έκαναν γ ενική παρουσίαση των π εριοδικών κάθε χώρας, γ ια τ ί τέτο ιε ς παρουσιά σεις υπήρχαν τυπω­ μ ένες στον παραπάνω κατάλογο, αλλά ασχο­ λήθηκαν με επιμέρους θέματα. Από ελ λ η ν ι­ κής π λευράς μίλησε ο Δρ. Γεράσιμος Ζώρας, ο οποίος ανέπτυξε το θέμα: «Ο πολυδιάστα­ τος κα λλιτεχ ν ικ ό ς χ αρακτήρας των σύγχρο­ νων ελληνικώ ν περιοδικών». Παραθέτουμε, σε ελληνική μετάφραση, ένα μέρος της ομ ι­ λίας του, που ανα φ έρ εται στο Διαβάζω : «Υ­ πάρχουν περιοδικά, που εμφ ανίστηκαν μέσα στις τελ ε υ τα ίε ς δ εκ α ετίες και που περιλαμ­ βάνουν ολόκληρα ένθετα αφιερώ ματα σε καλλιτέχνες: ζω γράφους, γλύπτες, φωτο­

Τ

γράφους. Τα περισσότερα από αυτά τα πε­ ριο δικά έχουν θεσπίσει και μόνιμ ες ρουμπρί­ κες γ ια ορισμένες από τ ις καλές τέχ ν ες και την ε ξέλ ιξή του ς στον ελληνικό και τον δ ιε­ θνή χώρο. Επίσης σ τις στήλες των ειδήσεων και των σχολίων, που συνήθως γ ρ άφ ονται α­ πό μόνιμο συνεργάτη ή από την σύνταξη του κάθε περιοδικού, γ ίν ετ α ι πάντα εκτενής λό­ γ ο ς και γ ια τα σ η μαντικότερα καλλ ιτεχ ν ικ ά γ ε γ ο ν ό τα (εκθέσεις, συναυλίες) της ελ λ η ν ι­ κής πρωτεύουσας και άλλω ν μεγάλων πόλε­ ων της Ελλάδας ή του εξω τερικού. Α υ τές οι τάσ εις δια πνέουν και καθορίζουν το θεματολ όγ ιο του δεκαπενθήμερου περιοδικού Δ ια ­ βάζω, που πρωτοκυκλοφόρησε το 1976. Τότε ε ίχ ε ξεκ ιν ή σ ει ως «Επιθεώρηση του βιβλίου» και, όπως χαρ ακτηρ ισ τικά δηλω νόταν στα Π ρολεγόμενα του πρώτου τεύ χο υς του, είχ ε ως πρωταρχικό σκοπό να βοηθήσει «τον ανα­ γνώστη να δ ια λέξ ει το β ιβ λ ίο που ανταποκρίνετα ι σ τις α νάγκες του». Θα λειτουργούσε, δηλαδή, ως ένας ελληνικός Gnomon, όντας ένα καθαρά βιβ λιογρ αφ ικό π εριοδικό. Ό μω ς αυτή η β ιβ λιογρ αφ ική του ύλη συνοδεύτηκε και από π οικίλες μ ελ έτες και το Δ ιαβάζω εξ ε­ λίχ θη κε σε περιοδικό των γραμμάτων και μά­ λισ τα από τα σ η μαντικότερα τ ης εποχής μας στην Ελλάδα. Έ χ ει μάλιστα τ ην ε ξή ς ιδ ια ιτε ­ ρότητα: ένα μ εγάλο μέρος κάθε τεύ χο υς του να ανα φ έρ εται σ ε ένα σ υγκεκριμένο θέμα. Λ ε ιτο υ ρ γ εί δηλαδή με αφιερώ ματα, άλλο τε σε συγγρ αφ είς, Έ λληνες και ξένους, και άλ­ λ ο τε σε θέματα γ ενικό τερ α , όπως: σε ξένες λ ο γ ο τεχ ν ίε ς (γερμανική, ιτα λική , ολλανδική, φ ινλανδική), σε ρεύματα (υπερρεαλισμός, φουτουρισμός, εξπρεσιονισμός, ρομαντι­ σμός, στρουκτουραλισμός), και σ τις σχέσεις της λ ο γ ο τεχ ν ία ς με τ ις τέχ ν ε ς ή τ ις επιστή­ μες (λογο τεχνία και κινηματογράφ ος, ψυχα­ νάλυση και λ ογο τεχ νία, μουσική και λ ο γ ο τε­ χνία, λ ο γ ο τεχ ν ία και φωτογραφία). Δεν λ ε ί­ πουν επίσης και αφιερώ ματα σε δ ιά φορες ε­ πιστήμες που δεν συνδέονται άμεσα με την λογο τεχνία, όπως στην κοινω νιολογία, την γλω σσολογία, την βιολογία, την ψ υχιατρική, την λαογραφία, τ ην θ εο λ ογ ία κ.ά. Από τα πα­ ραπάνω σ τοιχ εία κ αθ ίστα τα ι ε υδ ιάκριτη πλέ­ ον η κατάργηση των στεγανώ ν χωρισμάτων μ εταξύ των δια φόρω ν ειδώ ν τέχ νη ς και προ­ β ά λ λ ετα ι η σ υ γ γ έν ειά του ς ακόμη και με ο ρ ι­ σμένους κλάδους της επιστήμης».

Γ. Ζ.

χρονικα/27

Ντωμιέ: θεατές στη γαλαρία

Η ομοφυλοφιλία στο Κρητικό θέατρο

Την εποχή της ακμής της Κρητικής, λογοτεχνίας, στο διάστημα δηλαδή από τα μέσα του 16ου μέχρι τα μέσα του 17ου αι., η Κρητική κοινωνία, μετά τη διάλυση της παλιάς τιμαριωτικής, είναι αστική. Οι κοινωνικές τάξεις που την αποτελούν είναι οι Βενετοί ευγενείς (nobili Veneti), οι Κρητικοί ευγενείς (nobili Cretensi), που αποκτούν τον τίτλο εξ απονομής, οι αστοί (έμποροι, δικηγόροι, γιατροί, συμβολαιογράφοι: cittadini) και ο λαός (plebe, gente minuta). ι χω ρικοί ζσυν ά θλια: έχουν τ ις γ νω σ τές φεουδ α λικές υποχρεώσεις εργασ ίας και επιπλέον την υποχρεωτική στράτευση γ ια τ ις γ α λ έ ρ ε ς και το κτίσ ιμο των οχυρών, από τα οποία μένουν έξω σε περίπτωση πολιορκίας. Ο πολιτισμός αναπτύσσ εται σ τις πόλεις. Στην ύ­ παιθρο ού τε οι κουρασμένοι χω ρικοί αλλά ούτε και ο ι άρχοντες, οι ιδ ιο κτή τε ς δηλαδή των αγρών και του χωριού, υποφέρουν από πνευματικές ανησυ­ χίες. Τους α ρ κεί η εκκλησία, ο πολιτισμός των ε θ ί­ μων και η περισ υλλογή ίσως μέσα στη φύση. Α υ τές τ ις έχουν οι α στοί, που στέλνουν τα π αιδιά τους να σπουδάσουν στην Πάδουα (το εκπ αιδευ τι­ κό κέντρ ο της Β ενετική ς περιοχής). Η Κρητική κοι­ νωνία την εποχή αυτή μο ιά ζει αρ κετά με τη ν κατά­ σταση των δυτικώ ν κοινω νιών που δημιούργησαν την Αναγέννηση. Έ τσ ι είν α ι και εσω τερικά ώριμη γ ια να αφομοιώ σει σ το ιχ ε ία τη ς πνευματικής ζωής. Π ρα γματικά τ α αφ ομοιώνει, με αποτέλεσμα τη γ έ ν ­ νηση μιας κουλτούρας στενά δ εμένης με τη ν Ι­ ταλική. Οι πληροφ ορίες γ ια τη ν ε ρω τική ζωή των ανθρώ­ πων της Κ ρητικής κοινω νίας είν α ι λ ίγ ε ς και ο ι πε­ ρ ισ σότερες π ροέρχοντα ι από τα δράματα, που ό­ μως ακολουθούν τα Ιταλικά πρότυπα, που ακολου­

Ο

θούν τα Ρωμαϊκά πρότυπα, που α κολουθούν τα πρό­ τυπα της Ν έας Α ττικ ή ς Κωμωδίας και ε ίν α ι γ εμάτα λ ογ ο τεχ ν ικ έ ς συμβάσεις. Οι μελ ετη τές, ωστόσο, ε ί­ ναι β έβ αιοι ό τ ι ανιχνεύουν σ ’ αυτά ν ό τε ς ρεα­ λισμού. Οι νέοι, που δ ια θέτο υ ν το πιο ακμαίο ερω τικό έν ­ στικτο, έχουν και τα περισ σότερα προβλήματα. Στην κοπέλα δεν επ ιτρ έπ εται καμιά ελ ευ θ ερ ία στο ντύσ ιμο και στη συμπεριφορά. Δεν είν α ι επιτρεπ τό να β γ α ίν ει ασυνόδευτη και να μ ιλά με πρόσωπα του α ντίθετο υ φύλου, αν δ εν είν α ι σ υ γ γ ε ν είς (π.χ. ο Σύμβουλος ψ έγ ει το Φ ιλόγονο, γ ια τ ί ενθάρρυνε τη φ ιλ ία τη ς Ερωφίλης με τ ον Πανάρετο). Η π αντρεμέ­ νη δεν είν α ι περισ σότερο ελεύθερη. Οι εκ των ων ουκ άνευ α ρ ετές είν α ι η σεμνότητα και η αγνό τη τα . Οι έξο δ ο ι που επ ιτρέπ ονται είν α ι οι ο ικ ο γ εν εια κ ές γ ια να συμμετάσχουν σε γ ιο ρ τέ ς ή σε πένθη. Φυσι­ κά, όπως σε κάθε εποχή, ο ι γ υ ν α ίκ ες βρίσ κουν τ ρ ό ­ πους να παραβιάζουν τ ις απαγορεύσεις αυτές. Ο Pierre Belon, το 1655, π εριγρ άφ ει το ν ε γ κ λ ε ι­ σ μά τω ν γυναικώ ν τη ς Κρήτης, αλλά και τη ν ευχ α ρί­ στησή του βλέποντας τα π ροκλητικά ν τεκ ο λ τέ που φ ορούν μερικές χωρικές. Ο γάμο ς απ οφ ασίζεται από του ς γ ο ν είς, ο ι οποίοι α ντιδρ ού ν π ερισσότερο ή λ ιγ ό τε ρ ο β ίαια σε περί-

28/χρονικα πτώση ανυπακοής. Γενικά τα δύο φύλα ζουν αρ κετά χωρισμένα. Σε τ έτ ο ιε ς αυστηρών ηθών κοινω νίες ανθούν πάντα η π ορνεία και η ομοφυλοφυλία. Στην πορνεία κυριαρχούν οι γυναίκες: δ εν υπάρ­ χουν άντρες π ροαγω γοί ή ιδ ιο κ τή τες μπορντέλλων. Ωστόσο, όπως και σ τις τραπ εζικές συναλλα-

ΕΜΦΑΜΤ2ΕΗ ΤΗΧ

ΛΑΪΚΗΣ ΣΚΗΜΗΣ Γ .ΧΟΓΤΛΤΓΙΙ

Η EPQ il/VH

1

20 Κ ·>?.; » ν ? * 1.

Το πρόγραμμα της «Ερωφίλης» που ανέβασε ο Κάρολος Κουν στη «Λαϊκή Σκηνή» με σχέδιο του Γιάννη Τσαρούχη γές, χρ ειά ζο ντα ι π ολλοί ενδιάμεσοι, κυρίως θηλυ­ κοί (ρουφιάνες) που παίρνουν γ εν ν α ίο μέρος από τα κέρδη. Για να απαλλαγούν από αυτές, από τα μέσα του 16θυ αι. ο ι πόρνες σ τέκον τα ι στο δρόμο. Οι χήρ ες επίσης συχνά βγαίνο υν στο επ άγγελμα. Τ ότε χρη­ σιμοποιούν τη ν αλλη λογ ρ α φ ία (γ ι’ αυτό θ εω ρείται επικίνδυνο να γνω ρ ίζο υν ο ι γ υ ν α ίκ ες γραφή). Για τ ις μέσες και ανώ τερες τ ά ξ εις υπάρχουν οι μεγαλο κοκότες, που ζουν με π ο λυτέλεια και καλ­ λιερ γο ύ ν προσωπικές σχέσεις. Είναι άπληστες, α δ ί­ στακτες, άπιστες και βρίσ κουν εξα ιρ ε τικ ά προσο­ δ οφόρο να βάζουν τ ου ς άντρες σε α ν τιζηλία. Π ιθα­ νόν οι αρ ιστοκρ άτισ σες μέσα στην πλήξη των κή­ πων να ζηλεύουν αυτή τη ν πολυτελή ελευ θ ερ ία. Ω­ στόσο μια πόρνη πάντα κινδυ νεύει να τη διαπο­ μπεύσουν (γεβέντισ μα). Δ εν είνα ι γνω στή η λεπτεπίλεπτη ερω τική λ α ­ τρ ε ία προς τη γυ ναίκα ε νός άλλου, που κληρονόμη­ σε η Ιταλική Α ναγέννηση από το Μ εσαίωνα και τη δ ια μόρφω σε βασισμένη στη V ita Nuova του Dante και στους Π λατω νικούς δ ια λόγο υς περί πνευματι­ κού έρω τος. Α λλά και στην Ιταλία λ ίγ ο ι δίνουν ση­ μασία σ τις α ντιλήψ εις αυτές. Οι π ερισ σότεροι προ­ τιμο ύ ν να έ χ ει ο έρω τάς τους καθαρά αισθησιακή

μορφή και αν συνοδεύουν τ ις ερω τοτροπ ίες με κα­ νένα σονέτο, δ εν φ τά νουν μέχ ρι το γάμο. Ο γάμο ς είν α ι ζή τη μα ιδ ιο κτη σ ίας και η ιδιο κτη σ ία είν α ι σο­ βαρό πράγμα, δ εν μπορεί να υπόκειται σ τις ιδ ιο ­ τρο π ίες μιας ερω τική ς προτίμησης, παρ’ ό λα όσα γρ άφ ουν ο ι σ υ γγρ αφ είς, που δίνουν σ τις κωμωδίες και τα ειδ ύ λ ια happy endings. Ό μω ς ο ι ν έο ι σπουδάζόυν στην Πάδουα. Εκεί, ό­ πως και στην υπόλοιπη Ιταλία η ομοφ υλοφ υλία ε ί­ ν α ι σχεδόν ανα γκαστικό επακόλουθο τη ς Ο υμανι­ σ τικ ής αναβίω σης. Οι Ο υμανιστές γράφ ουν γ ι αυ­ τ ή ν με φ ιλ ο λ ο γ ικ ή σ τορ γή και ο Αριόσ το πισ τεύει ό­ τ ι ό λ ο ι ε ίν α ι λ ίγ ο πολύ έκ δο το ι σ ’ αυτήν. Γ ι’ αυτό το λ ό γ ο δεν τολμά να ε μπ ιστευθ εί το γ ιο του σε Ουμαν ιστή παιδαγω γό: φ οβ ά ται μήπως τον δ ια φ θ είρ ει. Το ίδιο π ιστεύει κ αι ο Αρ ετίνο. Για να απ οδείξει του λόγο υ το ασφαλές, ανάμεσα σε δύο ερω μένες ζη τά από το δούκα της Μ άντουα να του σ τ ε ίλ ε ι έ­ ναν ωραίο νέο. Στην Ιταλική κωμωδία κάνουν την εμφάνισή τους ο ι ο μ οφ υ λόφ ιλοι δάσκαλοι. Το ίδιο και στην Κρητική. Δεν είν α ι θηλυπρεπείς: η ερω τική του ς τάση έχ ει το ν πάιδ άγώ γικό -εκμαυλιστικό χ αρ ακτήρα που ο Ο υρανισμός δ αγείσ τη κε από τον Πλάτωνα, μόνο κάπως χοντροκομμένο. (ΧΟΡΤΑΤΣΗ, ΚΑΤΖΟΥΡΜΠΟΣ, πρ. 2η, σκ. 5η) ΔΑΣ. ... Μ ολο νετούτο durum est (είναι σκλη­ ρό) ποτέ κ ια ν είς ν ’ αφήσει Γ in s tin to (το ένστικτο) όπου του χάρ ισεν α­ πό τ ο ’ αρ χές η φύση κι όλ ο ι με μαρτυρούσινε την σήμερον γ ια ta ­ le (τέτοιον) non lascia to (δεν θ’ αφήσω) παρά κ αλά να το εξερτσισάρω (γυμνάζω) με τα κοπ έλια που κρατώ κι όντε τα ζαμινάρω (εξετάζω) θα του ς εδίδω π άντα μου τη ζάμινα (εξέταση) από πίσω latin di s tretta regola (με σκληρά λατινικά ) γ ια να τα ξεσκολίσω. Αφού εξη γ ή σ ει τ ις ορ έ ξε ις τού υπαινικτικά, πλην όμως σαφώς, βλέπ ει το ν ερω τευμένο Ν ικολό. Οι α­ ντιρ ρ ή σ εις του σ χ ετικ ά με τον έρω τα των νέων προς τ ις κοπ έλες είν α ι π αιδαγω γικής και οικο νομι­ κής φύσεως: ο ι ερω τευ μένο ι ν εαροί χάνουν τ α μυα­ λά τους και τη μαθησια κή ικανότητα και στο τέλ ο ς υπάρχει κίνδυνο ς ν α παντρευτούν και να χ άσ ει αυ­ τός το ν πελάτη. Επιπλέον έ χ ει τη δυσπιστία του παιδαγω γού προς το θηλυκό στοιχείο, που είν α ι πάντα δια σπαστικό γ ια τη ν αντρική συντεχνία. Έ ­ τσ ι εν α ν τιώ ν ετα ι όσο μπορεί στον νεανικό έρω τα, αλλά ο ίδ ιο ς έχ ει και άλλου είδ ου ς πόθους. Η επιθυ­ μ ία του γ ια την Π ουλισένα παίρνει έξα λλη μορφή (gran violenza), γ ια τ ί καθώς ξέρουμε, έ χ ε ι και πολύ ισχυρό instin to: (Πρ. 5, σκ, 11) ΔΑΣ. οπ ’ α νισ ώ ς κ ι ε ίχ ε ν β ρ ε θ ε ί haec m ulier (αυτή η γυναίκα) προς έξω κρίνω γυ ρ έψ ειν ήθ ελα c a rn aliter να παίξω. Η Π ουλισένα όμως γ ια να παίξει c arn aliter θέλ ει τορ νέσ α (χρήματα) και ο ι λ ό γ ιο ι είν α ι διάσημοι γ ια

χρονικά 129 την ανέχεια και την τ σ ιγγο υ νιά τους. Της π ρ οτείνει να την πληρώσει με αρ γομέντο (συλλογισμό, επι­ χείρημα). Εκείνη, ασ υγκίνητη από την προσφορά, το ν σ τέλνει από κει που ήρθε. Η μόνη επ ιλογή που του δ ίνετα ι είνα ι να κάνει το νοδάρο (κουμπάρο) στο γάμο του μαθητή και υποχρεώ νεται να καταπιέ­ σει το in stin to του. Π . o « r w 7 i« ,.

eamus am antissim e e t d u lcis m i scholare (πάμε τρ υ φ ερ ό τα τε και γλυ κέ μου μαθητή). ... πάντα από πίσω ο δά σκαλος το μ αθ ητή να πιαίνει. Ω στόσο ο Φ ορτουνάτος δ εν είν α ι το μόνο σ κο τει­ νό α ντικείμενο του πόθου. Ό τ α ν ο Δάσκαλος συ­ ναντά τον Τζαβάρλα (πρ. 4η, σκ. 2η) μένει ξερός: ΔΑΣ. Lasciam i un poco argom entar con questo sem ideo (άσε μ ε λ ίγ ο να συζητήσω μ ’ ετο ύ το ν τον ημίθεο) Α π αγγέλλει ένα λυρικό ποίημα γ ι’ αυτόν, που βέ­ βαια πάει χαμένο στον άξεστο m iles gloriosus, ο ο­ ποίος κολα κεύ ετα ι βέβαια και νο μ ίζει ό τι βρήκε επι­ τέλ ο υ ς ευήκοον ους γ ια τα ανδραγαθήματά του. Ο Μπερναμπούτσος, ωστόσο, μολονότι π αρεξηγεί τα λ α τιν ικ ά του Δ άσκαλου, ερμη νεύει σωστά το ανάμε­ σα σ τις γραμμές κείμ ενο: ΜΠΕΡ. Γ ροικάς τον; Τω σκολάρω ν του των κώλο λ έ ε ι θ ’ α νοίξει και πως μ ια κ ουρατόρικη (μπαστούνι) μέσα θε να τω ς μπήξει Ο Τζαβάρλας δεν δ ίν ει σ ημασία γ ια τ ί έχ ει το δικό του χαβά ή γ ια τ ί ως σ τρα τιω τικός δεν είν α ι α ν τίθ ε­ τος σ τις απόψεις αυτές. Πάντως δ έχ ε τα ι να κάνουν παρέα. Γ ενικά όλο ι μοιά ζουν να είνα ι γνώ σ τες των κ λ ί­ σεων του δασκάλου και συχνά παρεξηγούν τα λό­ γ ια του: ΔΑΣ.

Η πρώτη σελίδα του χειρογράφου του Χορτάτση Τα πρόσωπα στην κωμωδία του Κατζούρμπου Στο Φορτουνάτο, του Φώσκολου, ο pendante ε ί­ ν αι πολύ πιο ξεκάθαρος και πιο προσωπικός. Ο μα­ θητής του δεν τρ έ φ ει κανενός είδ ρυς αυταπάτες γ ια το τ ι κρύβει το έντο νο αυτό παιδαγω γικό εν δια ­ φέρον και υπαινίσσεται καθαρά ό τι αυτά που γ ίν ο ­ ντα ν μεταξύ τους, δεν μπορούν να συνεχιστούν: (ΦΩΣΚΟΛΟΥ, ΦΟΡΤΟΥΝΑΤΟΣ, πρ. 1η, σκ.

3η)

(ΦΟΡΤ. Γ ια τ ί αν έρθω βρω σε μοναχό σου πάραυτα β ά ζε ις σ ’ ο ρ δ ινιά (ετοιμ ότη τα) του Πρίαπου τη ν τοτρ ίνα (διδασκαλία) να θα μ ου δείχνεις. Κι ά τιμ ο ς (κι όμως) εδιάβ ησα ν α υ τείνα εδ ιά β η εκ είνο ς ο καιρός. Ο δάσκαλος τον κα τη γο ρ εί ό τι έ χ ει ερωτοχτυπηθ εί και παραμελεί τα μαθήματά του γ ι’ αυτό κι ε κ εί­ νος (ο δάσκαλος) αισθάνθηκε υποχρεωμένος να το ανα φέρ ει δ ια κρ ιτικά στον πατέρα του. Ο Φορτουνάτος απ ειλεί να αποκαλύψει στον πατέρα του τ ι μα­ θήματα έ χ ει κατά νου ο δάσκαλος κι αυτός τρομά­ ζε ι λίγο, αλλά δ εν εγκαταλείπ ει: ΔΑΣ. a parte qualche le ttio n (κάποιο μάθημα ξεχω ριστά) μέσα σου να τη ν β ά ν εις

... se giam am issum filiu m hodie invenisse (σήμερα β ρήκε το χ αμ ένο του γιο) ΜΠΟΖ(ίκης). Να σ ε γαμήσω; Ε το ιες δ ο υ λειές δ εν κάνω εγώ κι εύ ρ ε άλλον.

Ο Δάσκαλος, μ ε ιερ ή α γανά κτηση τον β ρ ίζει Ιτα λικά : ΔΑΣ. Che bufalozzo, ignoranton, giotto, sardanapalo! ΜΠΟΖ. Π άλος χ ο ν τρ ό ς σ το ν κώλο σου να μπει μ ε τα τζαρδούνια αδιάντροπε, ν τεζο ύ ντελε, θρ εμ μ ένε μ ε γου ­ ρούνια. Α λλά καθώς ο ι κοινω νικές συμβ ατικότητες δεν ε ί­ ν αι δυνατό να παραβιαστούν, στο τέλ ο ς ο δάσκα­ λος υποχρεώ νεται να π αραδεχτεί, ειλ ικ ρ ιν ά ή όχι, ό τι χ α ίρ ετα ι γ ια το γάμο του μαθητή του. Ά λ λ ω σ τε υπάρχουν και άλλο ι μαθητές... Τα π ράγματα δυσκολεύουν στην Τραγωδία . Ο Ζή­ νων έ χ ει μια πολύ παράξενη σχέση με τ ον Λογγίνο, που είν α ι αδελφ ός του, αν και συνήθως τον αποκαλ ε ί «αξάδελφε». Αν δεν υπήρχε αυτή η συγγενική σχέση, ομ ολ ο γ εί σκανδαλισ μένος ο Αλ. Σολωμός, θα μπορούσαμε να μιλήσουμε γ ια έρω τα, αλλά ομο­ φ υ λοφ ιλία συν α ιμο μιξία πάει πολύ. Κι όμως... Η α­ ντιμ ετώ πιση του Λ ο γγίνου από το Ζήνωνα, θυμίζει πολύ τον Εδουάρδο Β' (Μάρλοου), που έκανε τους πάντες ε χθρ ούς του και έχασε το θρόνο και τη ζωή του γ ια τον αγαπημένο του Γκάβεστον. Η προσπά­ θεια να το ν επ ιβ άλλει υπήρξε μοιραία. Το ίδιο ακρι­

30/χρονικα βώς συμβαίνει με το ν Ζήνωνα. Ο Ζήνων είν α ι απαίσ ιος χαρ ακτήρ ας: α υ τα ρ χ ι­ κός, υποκριτής, καχύποπτος, ασ ύδοτος, ε κ δ ικ η τι­ κός, εγκλημ α τικός , με κακή συμπεριφ ορά, ε ξ α ιρ ε τι­ κά π ροκλητική γ ια το υ ς γύρω του. Ό τ α ν όμως πρό-, κ ε ιτα ι γ ια το Λ ο γγίνο, η μετα β ολή του είν α ι κ ατα­ πληκτική: (Ο α σ τρ ολό γος προβλέπει κακό θάνατο γ ια το Ζήνω να και μακριά, καλή ζωή γ ια το ν εαυ τό του. Ο Ζ. το ν σ κοτώ νει γ ια ν α α π ο δείξει ό τ ι η μαντική του ικ α νό τη τα ε ίν α ι ανίσχυρη. Σ υ ναντά το Λ ο γ γ ίν ο και μονομαχούν δίχω ς να ανα γνω ρισ τούν. Ξ αφ νικά ό ­ μως ανα γνω ρίζονται. Εκδ. ΣΑΘΑ). Ζ. Α ξ ά δ ελ φ ε α κρ ιβ έ! Λ. Τ έτοια ς λ ο γ ή ς μ ε κ ρ ά ζ εις ’ς τέ τ ο ιο π αιχ νίδ ι άσκημο; κα ι τη ν κα ρδ ιά μου σ φ ά ζ εις ! Ζ. Το φως μ ου ε σ κ ο τείν ια σ ε ! Τόσος θυμός μ εγ ά λ ο ς Γι α υτός ’ς α υτό το πρόσωπο πως δ ε ν ε ίδ α το κάλος. Η α ντίδρ αση του Λ ο γγίν ου ε ίν α ι μιας σεμνής παρθένου: Λ. Τώρα τα μ ά τια ν τρ έπ ο ντα ι λ ιγ ά κ ι να σε δούσι κα ι τρ έμ ουσ ι τα χ ε ίλ η μ ου να στέκω και μ ιλού σ ι Ζ. Να ζεις, να ζ ε ις α ξά δελφ ε, π άντα είσ α ι η πεθυμιά μου. Η σ υ γκινητική σκηνή τελ ε ιώ ν ε ι ως εξής:

του. Είναι όμως πια πολύ αρ γά γ ια να κ άνει πίσω. Οι φ όνο ι φέρνο υν ά λλο υς φόνους. Ο Λ ο γ γ ίν ο ς π εριμέ­ ν ε ι ύπουλα να επω φ εληθεί, α λλά η ε χ θ ρ ό τη τα γ ι αυτόν είν α ι εξίσ ου μεγάλη. Ο Ζ. σε πείσμα όλων, μ ο ιρ ά ζετα ι τη β α σ ιλεία με το Λ ο γ γ ίν ο και πρ οκαλεί το ν Ουρανό σαν άλλο ς Α­ ν τώ ν ιος (ή Κλεοπάτρα;): Ζ. Λ ο γ γ ίν ο, α γαπ ημ ένε μου, επ έρασα τη χάρη τη ς Κλεοπ άτρας, που έλυ ω σε το άζο μ α ρ γ α ­ ρ ιτά ρ ι του Μ αρκαντώ νιου τόδω σε και τό τ ε ς να νοήσει πως τ έτο ια αγάπ η ο υ δ έπ ο τες α κούστη ε ις τη φύση Εις το γ υ α λ ί πίνω κ ι εγ ώ κι ε ις το ύ το όπου σου δίνω το νέκταρ, το β α σ ίλ ειο σου βάνω και σ ’ αφήνω Τα φ αντάσμα τα όμως το ν κυ νηγο ύν και δ εν το ν αφήνουν να χ α ρ εί το θρίαμβο. Το ίδιο και ο ι ζω ντα­ νοί. Ο Λ ο γ γ ίν ο ς δραπ ετεύ ει, α λλά το ν κυνηγούν και το ν σκοτώ νουν. Ο Ζ. θ ά β ετα ι ζω ντανός και περιμέ­ ν ε ι ένα μαρ τυρ ικό θάνατο. Δ εν είν α ι εύκο λο να δ ια κ ρ ίν ε ι κανένας τη θέση του σ υ γγρ αφ έα . Η πρόκληση τη ς ιδ ια ίτερ η ς σχέ­ σης τω ν δύο ηρώων είν α ι ασήμαντη μπροστά στην εγ κ λ η μ α τικ ό τη τά τους. Η τιμω ρία τ ου ς μ ο ιά ζει κάτι παραπάνω από δ ίκα ιη και το μόνο εκπ ληκτικό σ τοι­ χ ε ίο ε ίν α ι ό τ ι ένα τέρ α ς σαν το ν Ζήνω να είν α ι ικα­ νός γ ια μια τόσο γενναιόδ ω ρ η, α ν ιδ ιο τελ ή και τρ υ ­ φ ερή αγάπη.

Ζ. ... Έ λα λο ιπ ό ν ’ς τ σ ’ α γ κ ά λ ες μου, ψυχή μ ου αγαπ ημ ένη ! Τι να π ει κα νείς! Αν ο έρω τας ε ίχ ε τη ν ικ ανό τη τα να η μ ερ εύ ει το ν θηριώ δη Ζήνωνα και απέναντι σ τους άλλο υς ανθρώπους, θα μπορούσε κανένας να μ ιλήσ ει γ ια τη ν ε υ ε ρ γ ετικ ή επίδραση τη ς α γ ά ­ πης, όποια κι αν ε ίν α ι α υτή. Δυστυχώ ς συμβ αίνει τ ο α ντίθετο . Αυτό ίσως ο φ ε ίλ ετα ι στο ό τ ι ο Λ ο γ γ ίν ο ς επίσης έ χ ε ι ένα τρο μερ ό χαρ ακτήρ α: είν α ι υποκρι­ τής, υστερ ικός, φ ιλόδ οξος, θρ ασ ύδειλος, α δ ίσ τα ­ κτος. Του λάχισ το ν ο Ζήνων γ ίν ε τ α ι γενναιόδ ω ρ ος, μέσα στο πάθος του. Είναι πρόθυμος να χ α ρ ίσ ει στο Λ ο γγίνο το ν κόσμο όλο και το θρόνο του μαζί. Ζ. Εσένα νάχω σ ύντρ οφ ο κ ι ό τι η τύ χ η κ ά μει δ ε ν τη φοβούμαι, κά τεχε, μ όνο να μ εσ τά αντάμι. Για ν ’ αρ χίσει, κα θ α ιρ εί το νεαρό του συμβασιλέα, με απ οτέλεσμα να κά ν ει άσπονδο εχθρ ό του το ν π ατέρα του Αρμάκιο, που είν α ι ο πιο ισχυρός του σ τρα τη γός. Επίσης κ αι το υ ς π ερισ σότερους ά ρ­ χ οντες, που δ εν χω νεύουν το Λ ο γγίνο. Καθώς η δ υσ αρέσ κειά το υ ς μπορεί να οδ η γ ήσ ει σε συνομωσίες, ο Ζ. εξα π ολύει μια π ροληπτική σ φα­ γή. Σκο τώ νει πολλούς ισχυρούς, μετα ξύ των ο­ ποίω ν και το ν Αρμάκιο. Κατόπιν β α σ α νίζετα ι όπως ο Μ άκβεθ: δεν μπορεί να κοιμ η θ εί « γ ια τί ο ι λ ο γ ι­ σμοί και οι έ γ ν ο ιε ς το ν τυραννούσι» και βλέπ ει σε ακα τά λλη λες σ τιγ μ έ ς τα φ αντάσμα τα τω ν θυμάτω ν

γ υ ν α ικ εία ομ οφ υ λ οφ ιλ ία στην Π ανώρια α ν τι­ μ ετω π ίζετα ι με καλω συνάτη ειρ ω ν εία και συ­ γκατάβ ασ η από το ν Χ ορτάτση, σαν ένα ιδιόρρυθμο παιχνίδι, ένα καπρίτσ ιο τη ς ν ιότης, προτού ο ι αμαζο ν ικ ές βοσκοπ ούλες υπ οταχτούν στη γ υ ν α ικ εία μοίρα κάι α ποφασίσουν τη συμμετοχή τ ου ς στον κύ­ κλο τη ς ζωής. Επίσης με σ εμνοτυφ ία: πουθενά δ εν γ ίν ε τ α ι νύξη γ ια ερ ω τικ ές σ χ έσ εις μετα ξύ τους. Έ χου ν μόνο προτίμηση σ τις α ν τρ ικ ές α σ χ ολίες και αποστρέφ ο ν τα ι το υ ς ά ντρες. Δ εν το υ ς επιθυμούν και δ εν δ έ­ χ ο ν τα ι να το υ ς παντρευτούν. Φ αίνονται να α γ α ­ πούν μόνο τη ν ε λ ευ θ ερ ία και τη σ υ ντρο φ ικό τη τά τους. Αν όμως ο Χο ρτάτση ς είν α ι στο σημείο αυτό δ ια ­ κ ρ ιτικός, ο G uarini (και ο άγνω στος μεταφρασ τής) του Pastor Fido είν α ι λ ιγ ό τερ ο . Σ ’ αυτό μια σ υντρο­ φ ιά κ ορ ιτσ ιώ ν απ οφ ασίζει να κάνει τη ν εξή ς δοκιμή:

Η

Να δο ύ μ ε ποια κ α τέχ ε ι γ λυ κ ύ τερ α να δ ίδ ει φ ιλ ί κ α ι π λιά δροσάτο. Δ ια λ έγ ο υ ν γ ια τη δοκιμή αυτή που δ ια θ έ τε ι το πιο όμορφο στόμα. Στη ν Π ανώρια ο ι βοσκοπ ούλες δ εν εμ φ α ν ίζον τα ι σε π αρόμοια παιχνίδια . Αντιπ αθούν όμως τα φ ιλ ιά τω ν αντρών. Ό τ α ν η Π ανώρια αν τιλ α μ β ά ν ετα ι το

χρονικά 131 Γύπαρι έτο ιμ ο να τη φ ιλή σ ει κοιμισ μένη, γ ίν ε τ α ι έ ­ ξω φρενώ ν. ΠΑΝ. Γ ια τ ί σου ’πα π ολλές φορές, να πα­ ν τρ ευ τώ δ ε θέλω κι εσ ύ σου β ά λ θ η να γ ε ν ε ί α θέλω κι α δε θέλω. Απ αυδισμένη από τη ν επιμονή του Γύπαρι, του ζη τά να τη ς εξη γ ή σ ε ι πώς α ισ θ άνετα ι. Η π εριγρ αφ ή την απωθεί ακόμα περισ σότερο. ΠΑΝ. σου λέ γ ω α γάπ ην από μ έ π οτέ σ ου μη ν ο λ π ίζ εις κι όσο μ π ο ρ είς μ ε ξ έφ ευ γ ε, γ ια τ ί δ ε θα το χώνω (κρύβω) μ η δ έ λ ο γ ιά σ ε ις από μ ε ν ά χ εις π α ρ ’ έχ θρ α μόνο. Π αρόμοια ε ίν α ι η α ντίδρ αση τη ς Α θούσας, ότα ν ο Α λέξη ς ο μ ο λ ο γ εί το ν έρω τά του: ΑΘ. Μ ε τ σ ’ έξ ο δ ές μ ου σή μερο κα θώ ς θωρώ μαθαίνω το υ ς ά ν τρ ε ς όλο υ ς να μισώ κ α ι να τ σ ’ απομακραίνω . Ο ι ηλικιω μ ένο ι του έ ργο υ δ υσπιστούν ή α γ α ν α ­ κτού ν με τη ν αφ ύσικη στάση τω ν κοριτσ ιώ ν. Φο­ β ο ύνται γ ι ’ α υ τές ό τ ι θα περάσουν τη ν η λ ικ ία του γάμου και θα μείνουν μό νες μέσα σε μια παραδο­ σιακή κοινω νία, όπου μια άγαμη γ υ ν α ίκ α δ εν έ χ ε ι κανένα ρόλο να π α ίξει ή ό τ ι θα βιαστούν, καθώς τρ ιγ υ ρ νο ύ ν μόνες στα δάση ή ό τ ι θα ανα γκασ τού ν να δ εχ το ύ ν γαμπ ρούς πολύ κατώ τερο υς από το υ ς ερω τόληπ τους βοσκούς. Ο ι ν εα ρ ές αμα ζόνες όμως ε ίν α ι κ ά θ ετες σ τις από­ ψ εις τους: ΑΘ. Γ ια τ ί θωρώ πως όλ ο ι του ς θέλο υ ν τη ν εντρ οπ ή μ α ς κι ο λ η μ ερ ίς γυρ εύγουσ ι να π άρουν τη ν τιμ ή μας κι ό τ ε μ α ς εκομπ όσουσι (εξαπ ατήσουν) ζιμ ιό μ α ς εμ ισ ού σ ι κα ι ζω ντα νές σ τα μ ά τια το υ ς δ ε θ έ λο υ ν να μ α ς δούσι. Η Π ανώρια ε ίν α ι απόλυτα σύμφωνη. Το πράγμα φ τά ν ει σε τ έ τ ο ιο αδ ιέξο δ ο που μόνο η θεϊκή επέμ­ βαση μπορεί να λύ σ ει τ ο ν κόμπο. Ο ι βοσκοί κ α τα λ α ­ β α ίνο ντα ς ό τ ι πια τίπ οτα άλλο δ εν το υ ς μ έν ει να κά­ νουν, κα τα φ εύγο υ ν στο τέμπ λο τη ς Α φ ρ ο δ ίτη ς και η Θεά επ ιτέλο υ ς β ά ζει το χ έ ρ ι της. Οι βοσκοπ ούλες εγκ α τα λείπ ο υ ν α κα ριαία τη ν αρ νητική το υ ς στάση και α ρ χίζου ν ν α ανησυχούν μήπως ο ι ερ α σ τές του ς κουράστηκαν από τη ν απροθυμία το υ ς κ αι βρήκαν ά λλες. Α λλά ό χ ι! Ό π ω ς λ έ ε ι ευτυ χ ισ μ έν α στο τέλ ο ς ο Γύπαρις Γ ια τ ί κα ρδ ιά α γρ ιεμ έν η κα μιά δ ε ν έ χ ε ι κορ α σιά σ ’ όλη τη ν Οικουμένη κ λ α ίγ ο ν τα ς και δ ο υ λεύ ο ν τα ς να μ η ν τη ν ε μ ερ ώ σει έν α ς π ισ τός α γαφ τικό ς, π λέρωμα να του δώ σει Έ να θαύμα μόνο, λ έ ε ι ο Χ ορτάτσης, μπορεί να π είσει τ ις αδ άμασ τες νύ μφ ες να ε γ κ α τα λ είψ ο υ ν την

ε λ ευ θ ερ ία και το κυ ν ή γ ι κ ι όπ οια ά λλα π α ιχ ν ίδ ια τ ις ευχα ριστού ν, γ ια να μπουν στο ζυ γό του γάμου και στα β άσανα τη ς εν ή λ ικ η ς ζωής. Α λλά, π ρ οσ θέτει με έ ν α κ λείσ ιμ ο του ματιού, το θαύμα πάντα γ ίν ετ α ι. Η επ ιτα γ ή τη ς σ υμμετοχή ς στον τρόπο ζω ής τη ς κο ι­ ν ό τη τα ς ε ίν α ι ισ χ υ ρό τερ η από τ ις ν εα ν ικ ές ιδ ιο τρ ο ­ πίες του ερω τικο ύ ενσ τίκτο υ. Μ ε τη ν εξα ίρεσ η του Ζήνωνα, του οποίου το πά­ θος ο δ η γ εί σ τον όλεθ ρο και τη ν καταστροφ ή, στα υπόλοιπα έ ρ γ α η ομ οφ υ λ οφ ιλ ία α ν τιμ ετω π ίζετα ι σαν ένα μάλλον ανώ δυνο ερω τικό π αιχνίδ ι, που π α ίζετα ι στο περιθώ ριο του κοινω νικού π λαισίου κ αι α ν τιμ ετω π ίζετα ι με σ υ γκατάβασ η, ποτισμένη με κάποια ειρ ω νεία. Ο ύ τε τα πρόσωπα που έχ ου ν αυ­ τ έ ς τ ις τά σ ε ις υποφέρουν από εσ ω τερ ικ ές συ­ γκ ρ ο ύ σ εις ο ύ τε ο ι γύρω το υ ς εν ο χ λ ο ύ ν τα ι ιδ ια ίτ ε ­ ρα. Δ εν α π ο κλείο ντα ι καν τ α παρ άλληλα αισθ ήμα τα ετερ ο φ υ λ ικ ο ύ έρω τα. Είναι μια υγιής, α ν εκ τικ ή αντίληψ η, με κατανό η­ ση τη ς π ολυπ λοκότητας τω ν ανθρώ πινων αισθημά­ τω ν και γ εμ ά τη κατάφ αση και έρω τα προς την ίδια τη ζωή. Κ. Π Ε Τ Ρ Α Κ Ο Υ Βιβλιογραφία 1.

2.

3.

4.

5.

6.

7.

8.

9.

Will Durant: Παγκόσμιος Ιστορία του Πολιτισμού. Ιστορία του Ελληνικού 'Εθνους. Εκδ. ΑΘ. ΑΕ. Στυλ. Αλεξίου: Η Κρητική Κοινωνία και η εποχή της, .

Bancroft-Marcus: Women in the Cretan Renaissance. Αλ. Σολωμός: To Κρητικό Θέατρο.

W. Puchner: Μελετήματα θεάτρου, To Κρητικό Θέατρο.

A. Vincent: Φορτουνάτος. Λ. Πολίτη: Κατζοόρμπος. Ε. Κριαρά: Πανώρια.

32/χρονικα

Τα Κόμικς Επιστημονικής Φαντασίας

ΝΤΟΡ

στην Ελλάδα Λογικό είναι ότι κάποια στιγμή θα φτάναμε και σ ’ αυτά: τα κόμικς, αφού πλέον αυτό το είδος γραφής έχει κατακλύσει τον κόσμο και έχει γίνει αποδεκτό από πλατιά αναγνωστικά στρώματα. Στην Ελλάδα όμως, όπως και σε πολλά άλλα φαινόμενα, η διάθλαση των κομικ(ών) επιρροών, διάνυσε μεγαλύτερη απόσταση μέχρις ότου κα­ τορθώσει να καθιερωθεί, αν και δεν πιστεύω ότι έχει καθιερωθεί ακόμα, παρά τα όσα λέγονται και γράφονται κατά καιρούς.

ν λοιπόν το κλασ ικής μορφής κόμικ δ εν έ χ ε ι γ ί­ ν ε ι πλατιά αποδεκτό, το είδ ος που ανα φ έρ εται στη φ ανταστική λο γο τεχ ν ία και κύρια αυτή της επι­ στημονικής φ αντασίας είν α ι ακόμη στα... αζήτητα. Τούτο συμβαίνει επειδή το κοινό δεν παθιάζεται με αυτή τη μορφή απεικόνισης - εννοώ τ ις δ ια σ τημι­ κές π εριπ έτειες - ε ίτ ε επειδή η θεμα το γραφ ία ε ί­ ναι ξεπερασμένη, ε ίτ ε επειδή δεν δ ούλεψ ε η φ αντα­ σία του καλλιτέχνη , ε ίτ ε τέλ ο ς επειδή δεν γ ν ω ρ ίζει το είδ ο ς τ ης επιστημονικής φ αντασίας αυτό καθαυ­ τό. Πάντως οι προσπάθειες γ ια μια προώθηση του κόμικ στη χώρα μας δεν έλλειψ αν και κάποιες από αυ τές μπήκαν στο περιθώριο πολύ σύντομα, ενώ ά λλες δημιούργησαν αίσθηση. Παλιά-παλιά, πριν από τρ ιά ν τα περίπου χρόνια κυκλοφορούσαν τα Δ ιαπ λανητικά, με καθαρά αμε­ ρικάνικη γραφ ή, ύφος και εμφάνιση. Ή τα ν τα μόνα και τώρα σ κέφ τομαι ό τι είχα ν κάποιο επίπεδο πα­ ρουσίας. (Προσπαθώ ακόμα να θυμηθώ ποιος φ ίλος τα “ δ ανείσ τη κε” και ξέχα σε να μου τα επιστρέφει). Αυτή ήταν η πρώτη - και αρ κετά επιτυχημένη ε ­ μπορικά - παρουσία του δια στημικού κόμικ στη χώρα μας. Στα επόμενα χρόνια, λειψ υ δ ρία μεγάλη βοηθούμενη από τ ις ανώ μαλες π ο λιτικές εξε λ ίξ εις .

Α

Έπρεπε να πέσει η Χούντα των συνταγματαρχώ ν (1967-1974) και να επ ισ τρέφ ει η Δ η μοκρατία στη χώ­ ρα γ ια να αποφασίσουν να εμφανισθούν τα κόμικς της φ αντασ τικής λ ο γο τεχ νία ς. Δράσ της ο ε κ δ ο τι­ κός οίκο ς ΧΡΥΣΗ Π ΕΝ ΝΑ, που στα 1975 κυκλοφ ο­ ρ εί ένα το μ ίδ ιο με τ ίτ λ ο Ο κ α τα κ τη τή ς του Δ ια σ τή ­ μ α το ς ενσω ματω μένο σε μια σειρά που την αποκαλεί: «Π εριπετειώ δη αναγνώ σματα εξ ολοκλήρού πολύγχρωμα». Κείμενα του Godard και εικ ο ν ογ ρ ά ­ φηση του Ribera. Ο τόμος π εριέγρα φε τ ις περιπέ­ τε ιε ς του Ά ξ λ του φ εγγαρόφ ω του «... που όργωσε το διάστημα κι έφ τασ ε π ολλές φ ορές ως τα πιο μα­ κρινά όρια του σύμπαντος...», εντολοδόχου της Δ ιαπ λανητικής Ομοσπονδίας ΓΚΙΛΝΤΑ. Παρέα του έ χ ει το Μ ούσκυ ένα διαστημόπαιδο με ανεπ τυγμέ­ νες ικ α ν ό τη τες που ρέπει στη σκανταλιά. Τόσο το κείμενο όσο και το σ χέδ ιο είν α ι επ ιτυχημένα και με χαρά μου είδ α το το μ ίδιο αυτό να ξανακυκλοφορεί το Δ εκέμβ ριο του 1986. Υπήρξε μια πολύ π ροσ εγμέ­ νη και επ ιτυχημένη παρουσία. Θα περάσουν δυο χρόνια και ο ίδιο ς δράστης (ΧΡΥΣΗ Π ΕΝ ΝΑ) θα κυκλοφ ορήσει ένα άλλο άλ­ μπουμ κόμικς με τ ίτ λ ο Μ αταΐ- Ντορ, η νύχτα των καιρών, ενώ στα εσώ φυλλα σαν υπότιτλο έχει: «Η

χρονικά133

κατάκτηση της φωτιάς». Και γ ι’ αυτό ακριβώς πρό­ κειται- σε μια μεταπυρηνική κοινωνία, που πέρασε την εμπειρ ία ενός εξολοθρευτικού ατομικού πολέ­ μου, οι ανθρώπινες ομάδες προσπαθούν να επιβιώ­ σουν όπως μπορούν. Φυσικά έχουν π εριέλθει σε ά­ γρ ια ή η μ ιά γρια κατάσταση και λατρεύουν τη φω­ τιά. Μια από αυτές τις ομάδες χάνει την ιερή φ λό­ γα, που σβήνει και τους βυθίζει στην απελπισία. Έ ­ νας γενναίος της φυλής, ο Ματάί'-Ντορ, αποφασίζει να ψάξει να τη βρει και να την ξαναφ έρει στη φυλή του. Το κ είμ ενο και τ α σχέδια του Ισπανού Β. ντε λα Φ ουέντε είνα ι φ ανταστικά σε σχεδία ση, σύλληψης και γκάμες χρωμάτων. Δυστυχώς το έ ργο έ μ εινε μι­ σό γ ια δύο λόγους: α) η ιστορία δεν τελείω νε στον ένα τόμο και β) αυτός ο μισός τόμος εξακολουθεί και σήμερα να παραμένει χωρίς συμπλήρωμα. Είναι πολύ λυπηρό που μια τόσο αξιόλογη δουλειά δεν έ ­ γ ιν ε αποδεκτή από το αναγνω στικό κοινό. Πρέπει να θυμίσω στους νεαρότερους αναγνώ­ στες ό τι από τις αρχές της δ εκαετία ς του 1970 έ ­ φτασαν στη χώρα μας και μεταφράστηκαν τα βι­ βλία του Ελβετού Έ ριχ φον Ν ταίνικεν με τ ις περί­ φημες θεω ρίες του γ ια τους Διαστημικούς θεούς

που ήρθαν και βοήθησαν το ανθρώπινο γένος να ε­ ξ ελ ιχ τεί. Οι θεω ρίες του Ν τα ίνικεν γνώρισαν τερ ά ­ στια παγκόσμια ε πιτυχία, με πωλήσεις βιβλίων που πλησιάζουν σήμερα τα 50 εκατομμύρια α ντίτυπα σε 28 τουλάχιστο χώρες. Το 1978 ο οίκος που αντιπρο­ σώπευε εδώ τα έρ γα του Ν ταίνικεν, οι εκδόσεις ΝΟΤΟΣ, αποφάσισε να κυκλοφορήσει τη σειρά κό­ μικς με γενικό τίτλο: Οι θ ε ο ί απ’ το Δ ιάστημα, βασι­ σμένη στις θεω ρίες του. Κυκλοφόρησαν συνολικά τρ ία άλμπουμ με αριστουργηματικό περιεχόμενο, τόσο στη σύλληψη και διάταξη των εικόνων ή των χρωμάτων, όσο και στο σενάριο. Δυστυχώς - και αυτό είνα ι πολύ άσχημο - πουθενά μέσα στα Ά λ ­ μπουμ δεν α να φ έρ εται ο ζω γράφ ος-καλλιτέχνης, ε­ νώ μένουμε με την εντύπωση ό τι τα σενάρια έχ ει εγ κ ρ ίν ει απλά και μόνο ο Ν ταίνικεν. Είναι όμως φ ανταστικά ω ραία και έχουν το καθένα άλλο τίτλ ο: α) Απόβαση σ τις Ά νδ εις, β) ΑΤΛΑΝΤΙΣ, π ειράματα μ ε ανθρώπους και τέρατα, γ) Η μάχη των εξω γή ι­ ν ω ν ρ επ ορ τάζ μ ιας εισβολής. Ο βασικός κορμός της αφήγησης αφορά μια ομάδα εξω γήινω ν που φ τά νει στη γη με σκοπό να εκπ ολιτίσει τους ό­ ποιους κατοίκους της και να τ ους μετατρέψ ει - με γ εν ετικά πειράματα - σε εικόνα και ομοίωση των

ξένων εισβολέων, από τον πλανήτη Δήλος του α­ στερισμού του Τοξότη. Στο πρώτο άλμπουμ η απο­ στολή αποβιβάζεται σ τις Ά ν δ ε ις και προσπαθεί να κάνει διά φορα πειράματα. Αρχίζουν και δημιουργού νται διάφορες π ροστριβές ανάμεσα στα ανώ τε­ ρα στελέχη της αποστολής και παρουσιά ζονται οι πρώτες παρεκκλίσεις από το πρόγραμμα. Υπάρ­ χουν όμως κάποια θετικά αποτελέσματα. Στο δεύ­ τερ ο άλμπουμ μια δεύτερ η αποστολή προσγειώνε­ τα ι στην Α τλαντίδα αλλά α ιχμαλω τίζεται από ένα παράφρονα (;) επιστήμονα που κάνει π ειράματα και δ ημιουρ γεί τέρατα, τα οποία τα σ τέλ ν ει να κατα­ στρέψ ουν την πρώτη αποστολή, όπου ανήκει και ο ίδιος. Τελικά ο παρανοϊκός επιστήμονας και τα τ ε ­ ρατόμορφα πλάσματά του καταστρέφ ονται ενώ ή­ δη μέσα στην “ Εδέμ” - ένα θερμοκήπιο της αν­ θρώπινης ε ξέλ ιξη ς - το πρώτο ανθρώπινο ζευ γάρι ζε ι ήσυχα, ανακαλύπτει τη φ ωτιά και προοδεύει. Στο τρ ίτο και τελ ευ τα ίο άλμπουμ περιγρ άφ εται η ε ­ ξοντω τική μάχη ανάμεσα στους καλούς, εκπολιτιστές Δήλιους και στους κακούς εντο μοειδείς, που θέλουν να κατακτήσουν τον γαλά ζιο πλανήτη (Γη) γ ια το πράσινο που δ ια θέτει. Ο αγώ νας είνα ι δύσκο­ λος α λλά τελ ικ ά το καλό ν ικά και ο ι ε ντο μ οειδείς ε ­ ξολοθρεύονται. Και, τέλ ο ς στα θαυμάσια αυτά κόμικς. Σ τις 18 Ιουνίου 1980 ένα μικρού σχήματος περιο­ δικό, με τ ίτλ ο : ΚΡΟΝΟΣ και υπότιτλο «Διαστημικές εικονογρ αφ ημένες περιπέτειες», παρουσιάστηκε στα περίπτερα. Με δυνατό, εκφραστικό, γραμμικό σκίτσο, το περιοδικό αυτό παρουσία ζε σε κάθε τ εύ ­ χος και μια δια φορετική δια στημική ιστορία. Κυκλο­ φ όρησε συνολικά 32 εβδομαδιαία τεύχη και στο τ ε ­ λ ευταίο α ν ά γ γ ειλ ε ό τι ολοκληρώ νει την έκδοσή του ηι παραχωρεί τη θέση του στο περιοδικό Π Λ ΑΝ Η Τι. ~ μηνια ίο περιοδικό διαστημικών περιπετειών

34/χρονικα

με 164 σελίδες. Το πρώτο τεύ χ ο ς του ΠΛΑΝΗΤΗ κυ­ κλοφόρησε στις 29 Ιανουάριου 1981 και βγήκαν συ­ νολικά οκτώ τεύχη, στα οποία παρουσιά ζονταν οι περιπ έτειες του πρίγκηπα Φαν από τον πλανήτη ΑΣ 11824 του Ά λ φ α του Κενταύρου. Π αράλληλα σε κά­ θε τεύ χο ς υπήρχε και μια μικρότερη ιστορία. Με τ α οκτώ τεύχη ολοκληρώ θηκε και η σειρά περιπετειώ ν δίχω ς στο τελευ τα ίο να υπάρχει κάποια α γ γ ε λ ία γ ια τυχούσα έκδοση άλλου εντύπου, συνέχεια των δύο άλλων. Τόσο του ΚΡΟΝΟΥ όσο και του ΠΛΑΝΗ­ ΤΗ εκδό τη ς ήταν ο Σ τέλιο ς Ανεμοδουράς. Το 1981 κυκλοφόρησε μια από τ ις περιπ έτειες που βασικό ήρωά τους έχουν τον περίφημο Φλας Γκόρντον, με τίτ λ ο Ο Τύρανος του Μ όνγκο. Σ χεδ ια­ στής ο Ά λ ε ξ Ρέημοντ, ένας σ π εσια λίσ τας του κόμικ στριπ. Η δου λειά του είνα ι συναρπαστική και εν τυ ­ πωσιακή. Κ ινείτα ι σε ρ εαλισ τικό π εδίο σχεδια σμού, με δυνατούς τόνους, που αποκαλύπτουν όλες τις δυνα τό τη τες του γραμμικού σχεδίου, αφού όλα τα κόμικς του Ρέημοντ είνα ι ασπρόμαυρα. Ο τόμος πε­ ρ ιέχ ει μια βιογραφ ική εισ αγω γή του Ά λ Ουΐλλιαμσον, γ ια τον Ά λ ε ξ Ρέημοντ και τη δ ου λειά του, ένα κείμ ενο του Μ όρις Ορν γ ια το “ περιπετειώ δες στριπ” και μια μικρή περίληψη του έως τό τε έργου.

Βασικός κορμός της αφήγησης των περιπετειώ ν του Φλας Γ κόρντον ε ίνα ι οι π ροσπάθειες που κατα­ βάλλουν τ ρ ε ις γήινο ι, ο Δόκτωρ Ζάρκοφ, ο Φλας Γ κόρντον και η φίλη του Ν τα ίηλ Ά ρ ν τ ε ν πάνω στον πλανήτη Μ όνγκο και εν ά ν τια στον αυτοκράτορα και κυβερνήτη του Μ όνγκο, τον σατανικό Μ ίνγκ τον Ανελέητο. Οι τ ρ ε ις γ ή ιν ο ι έφ τασ αν στον Μ όνγκο προσπαθώντας να τον ανατινάξουν, επειδή πί­ στευαν ό τι ακολουθούσε μια τρ ο χ ιά που τον οδη­ γούσ ε σε σύγκρουση με τη γη. Διαπίστωσαν όμως ό τι κ άτι τ έτο ιο ήταν α δύνατο και ό τι είχα ν κάνει λά­ θος. Ό μω ς γρ ήγορ α ανακάλυψαν ό τι ο Μ όνγκο κα­ ταδυνασ τευόταν από τον Μ ινγκ, που τον πολεμού­ σαν διά φορα ανεξάρτη τα μικρο-βασίλεια . Οι τρ ε ις γήινο ι μπλέκουν σε δ ιά φορες περιπ έτειες σε μια

προσπάθεια να απαλλάξουν το Μ όνγκο από το δυ­ νάστη του. Το θέμα τής περιπ έτειας είν α ι κοινότυπο αλλά η δουλειά του Ά λ ε ξ Ρέημοντ μοναδική, και δ ίκα ια το κόμικ αυτό με ήρωα τον Φλας Γ κόρντον γνώ ρισε τ ε ­ ράστια επιτυχία, γυρίστη καν τρ ε ις τα ιν ίε ς με το ί­ διο θέμα και πριν από μερικά χρόνια είδ αμε και εδώ μια έγχρω μη βερσιόν, αλλά που απείχε πολύ από τα παλιά φ ιλμ με τον ασπρόμαυρο λυρισμό τους. Εκδότης του τόμου, ο ι εκδό σεις ΥΑΚΙΝΘΟΣ - ΜΑΜΟΥΘ ΚΟΜΙΚΣ. Δυστυχώς δεν κυκλοφόρησε άλ­ λος τόμος με περιπ έτειες του Φλας Γ κόρντον και ε ί­ ναι απορίας άξιο το γ εγ ο ν ό ς αυτό, γ ια τ ί απ’ όσα γνωρίζω, ε ίχ ε μεγάλη επ ιτυ χία στη χώρα μας (ή και στη χώρα μας). ον Ιανουάριο του 1983 ένα αριστουργηματικό άλμπουμ του Έ νκι Μπιλάλ (Enki Bilal) έρχ ετα ι να καλω σορίσει το νέο χρόνο. Η Γ ιο ρ τή των Αθανά ­ τω ν είν α ι μια ιδιοφυής πολιτική έπιστημονική φαν­ τασία γ ια τη ζοφερή προοπτική της μελλοντικής κοινω νίας: Το Παρίσι του 2023 είνα ι ο εφ ιά λ τη ς του μελλοντικού φασισμού μιας αδιέξο δη ς εποχής. Εκ­ δ ότης του άλμπουμ η ARS LONGA στη σειρά ΒΑ­ ΒΕΛ. Το πληθωρικό σχέδιο του Bilal στο άλμπουμ αυτό δ ίν ει ένα από τα αντιπροσω πευτικά του δ είγ ­ ματα. Έ χοντας ιδια ίτερ η αγάπη στην απόδοση της λ επ τομέρειας και στη δια το νική γκάμα του σχε­ δίου, ο κ αλλιτέχ νη ς π ετυ χαίνει να κάνει οικ εία όλα τα πρόσωπα του έργου του ακόμα κι αν αυτά είνα ι οι παράξενοι αιγυπ τια κοί θεοί, που έχουν μεν αν­ θρώπινα σώματα, αλλά τα κεφ άλια τ ους είν α ι τ ερ α­ τόμορφ α ή ζωόμορφα και μένουν σ ’ ένα τερ άσ τιο πυραμιδοειδές σκάφος πάνω από το μελλοντικό Παρίσι. Πουθενά στο σχέδιο του Bilal δεν υπάρχει κενό - ε ίτ ε χώρου, ε ίτ ε έκφρασης, ε ίτ ε απόδοσης - και κάθε καρέ του απ οτελεί και έναν μικρό πίνα­ κα σ ύνθετο πολλές φορές. Ό μω ς π αράλληλα με το σχέδιο , εξίσου εμπνευσμένο είν α ι και το κείμενο του άλμπουμ, γεγ ο ν ό ς που δ είχ ν ε ι ό τι έχουμε να κάνουμε μ’ έναν προικισμένο καλλιτέχνη. Και στην ίδια αυτή χρονιά, το 1983, το Σεπτέμ­ βρη, φ τάνουμε στον γο η τευ τικ ό και υπέροχο Μ ι­ σθοφόρο του ισπανού Segrelles, που κυκλοφόρη­ σαν οι εκδόσεις ARS LONGA, στη σειρά κόμικς με το γ εν ικ ό τίτλ ο ΒΑΒΕΛ. Ο Μ ισθοφόρος του Vincente Segrelles είν α ι ένα εξα ιρ ετικ ό δ είγμ α δ ια­ στημικής περιπέτειας. Υπέροχες γ υ να ίκες που πε­ ριμ ένουν το ν απελευθερω τή τους, φ ριχ τά τέρατα, καλοί και κακοί, εξω πραγματικά τοπία και ένας ήρωας πρότυπο γ εν ν α ιότητα ς και αρετής, συνθέ­ τουν έναν γ ο η τευ τικ ό παραμυθένιο καμβά, εντελώ ς δια φ ο ρετικό από εκείν ο ν του γνωστού Κόναν. Και αυτό γ ια τ ί η δου λειά του Segrelles είνα ι ένα «εντυ­ πωσιακό, α ρ ισ τοτεχ νικό ανακάτεμα ιμπρεσσιονισ τικής τεχ ν ικ ή ς και νατου ρ αλιστική ς δύναμης στην απόδοση της λεπτομέρειας, που κάνει την πινελιά του μοναδική και δ ίν ει σ τα έ ρ γ α του αυτή τη μισοον ειρ ική - μ ισορεαλιστική ατμόσφ αιρα που σε μ αγνη­ τίζει». Ο μύθος του έργου κ ιν είτα ι ανάμεσα σε ου­ ρ άνιες πο λιτείες, σε τερ άσ τια αερόστατα και μετα­ ξύ γυναικώ ν που επαναστάτησαν ενά ντια στον α­ φ έντη τους.

Τ

χρονικα/35

Ό π ο ιο ς δ εν έ χ ει δια βάσει το υπέροχο έρ γ ο του Γκυστάβ Φλωμπέρ Σαλαμπώ έ χ ει χάσ ει ένα από τα ω ραιότερα έρ γα της παγκόσμιας λ ο γο τεχ νία ς. Για να γρ άψ ει την ιστορ ία του αυτή ο Φλωμπέρ, ιστορία που αφορά τη Σαλαμπώ, κόρη του Καρχηδόνιου σ τρατηγού Αμίλκα, έ κανε δύο τα ξ ίδ ια στην περιοχή της αρ χαίας Καρχηδόνας, συγκεντρώ νοντας στοι­ χ ε ία και ισ τορ ικές π ληροφ ορίες γ ια πολλά χρόνια. Η έκδοσή του στο Παρίσι, στα 1862, αποτέλεσε κοι­ νωνικό γεγο νό ς και γνώ ρισε μ εγάλη επιτυχία, ίσως μεγαλύτερη από αυτή του άλλου βιβλίου του Φλω­ μπέρ, την περίφημη πια Μ αντάμ Μποβαρύ, και υ­ πήρξε ένας σταθμός στην Ιστορία της Γαλλική ς Λο­ γ οτεχνία ς. Η Σαλαμπώ ε ίνα ι δ ημιούργημα του Φλω­ μπέρ, αφού ο Α μίλκας δεν ε ίχ ε κόρη, αλλά στο έργο αυτό η ιστορία και η φαντασία είν α ι αναπόσπαστα δεμένες. Τα υπόλοιπα σ το ιχ εία του μύθου είν α ι πραγματικά. Η όλη υπόθεση εξισ το ρ εί τ ι συνέβη α­ νάμεσα στους Καρχηδόνιους και του ς μισθοφό­ ρους που είχα ν σ τρα τολογήσει αυτοί, στον πρώτο Καρχηδονιακό πόλεμο (241 π.Χ.). Αρχηγός των μι­ σθοφόρων αυτών είνα ι ο Μάθος, που αγαπά τη Σαλαμπώ. Τον υπέροχο, γοη τευ τικό , βάρβαρο και ρομαντι­ κό αυτό μύθο ο Philippe D ruillet τον μ ετα φ έρ ει στη δια στημική εποχή σ’ ένα άλμπουμ, που έκδοσε η ARS LONGA στη σειρά ΒΑΒΕΛ. Π έρα από την πρώ­ τη φάση, τον πρόλογο, όπου εισ ά γ ε τα ι ο δ ια στημι­ κός μύθος και γ ίν ε τ α ι η επαφή των διαστημικών πειρατών με τον μυθικό κόσμο του Α στεριού, τ ο ν ο­ ποίο θ έλει να κατακτήσ ει ο Σλόαν (ο Μάθος), όλο το ά λλο άλμπουμ ακολουθεί σταθερά το κείμενο του Φλωμπέρ. Με τη διαφορά ό τι τα σχέδια του D ruillet α γ γίζο υ ν τ α ό ρ ια της μαγείας. Ξεπερνούν κάθε άλ­ λο γνω στό σ τοιχείο στα δ ια στημικά κόμικς γ ια τ ί ε­ δώ δεν έχουμε να κάνουμε μ’ έναν μύθο που αποδί­ δ ετα ι σωστά, αλλά μ’ έναν εικονικό δυναμισμό που ξεπερνά το ν ίδιο το μύθο και εισ ά γ ε ι τον αναγνώ­ στη σ’ έναν, κυ ριολεκτικά, φ ανταστικό κόσμο. Ο Phillippe D ruillet «ξαναγράφει» το μύθο σε διαστη­ μική γραφή. Κι αν ο Φλωμπέρ συσσώρευσε πλήθος ιστορικών στοιχείω ν και λεπτομερειών, ο D ruillet δημιούργησε έναν διαστημικό βαρβαρικό κόσμο αντάξιο μεγάλω ν καλλιτεχνώ ν, όπως ο Τ όλκιεν στον Ά ρ χ ο ν τα των Δακτυλιδιώ ν, ή ο Φρανκ Χέρμπερτ στο περίφημο Ν τιουν με την Α υ τοκρατορία

και τον κόσμο του Αράκις. Έ να διαστημικό ηρωικό έπος πολύ α νώ τερο από αυτό του Κόναν του Κιμμέρ ιου ή του Μισθοφόρου. Έ να δυνατό, ζωντανό, ά­ γριο, βάρβαρο, απωθητικό - και μαζί ε λκυσ τικό σχέδιο , μια φ αντασμαγορία χρωμάτων, μια φαντα­ σία που ξεπερνά το ν εαυτό της. Αυτό είν α ι το άλ­ μπουμ Σαλαμπώ (ή Salammbo) όπως εκδόθηκε, Δυ­ στυχώ ς κυκλοφόρησε μόνο ο έ νας τόμος, ενώ η συν έ χ ειά του δόθηκε σε συνέχειες, στο περιοδικό «Ε­ πόμενη Μέρα» του οίκου ARS LONGA που κυκλο­ φόρησε περίπου 11 τεύχη. Και φτάνουμε στην έξοχη παρουσία των κόμικς ε­ πιστημονικής φ αντασίας, το 1985, ότα ν η ΧΑΡΛΕΝΙΚ ΕΛΛΑΣ (ΕΚΔΟΣΕΙΣ STAR-COMIKS) κυκλοφόρη­ σε ταυ τό χρο να - κάθε μήνα - δύο δ ια φ ο ρετικές δια σ τημικές περιπ έτειες: α) τον Σ τορ μ ή STORM, σε σκίτσα Don Lawrence και κ είμ ενα δια φόρω ν συγ­ γραφέω ν, που κυκλοφόρησε σε δ έκα άλμπουμ, αυ­ τοτελή , με κοινό όμως μύθο και σ χέδ ιο αφήγησης, κ αι β) το Κ ά μ ελο τ 3000 ή CAMELOT 3000, σε έ ξι άλ­ μπουμ, που δ εν ή ταν αυτοτελή, αλλά αποτελούσαν μιαν ιστορία, σε κείμ ενα Mike W. Barr και εικο νο­ γράφηση Brian Bolland. Το Κ ά μ ελο τ 3000 σ τη ρ ίζετα ι πάνω στον γνω στό μύθο του βασ ιλιά Αρθούρου και των ιπποτών της σ τρο γγυ λής τράπεζας, μόνο που μ ετα φ έρ εται τώ­ ρα στο 3000 μ.Χ., όταν παράξενοι εξω γήινο ι εισ βο­ λ ε ίς προσπαθούν να κυριαρχήσουν στη Γη. Στην Α γ γ λ ία ένας νεαρό ς αρ χαιολό γος ανακαλύπτει τυ­ χαία τ ο ν τάφ ο του Αρθούρου, ο οποίος ξαναζω ντα­ νεύει, π η γαίνει στο Σ τό ου νχ ετζ και ξυπνά τον Μέρλ ιν το μάγο, που τ ου ξα ναδ ίνει τ ο σπαθί του, το μυ­

θικό εξκάλιμπερ. Ο Αρθούρος ξανασ υγκεντρώ νει γύρω του όλους του ς ιππότες που τώρα έχουν πά­ ρ ει ά λλη μορφή και κάνουν δ ια φ ο ρετικές δουλειές. Ό λ ο ι μαζί προσπαθούν να αποκρούσουν τους ε ι­ σβολείς, που αποδεικνύεται ό τι κατευθύνονται από την αδελφ ή του Αρθούρου, τη Μ οργκάνα Λε Φαι και το γ ιο του Μ όντρεντ. Προσπαθούν να ξαναβρούν το Ά γ ιο Δισκοπότηρο και τελ ικ ά κατορθώ­ νουν να απαλλάξουν την ανθρωπότητα από το θα­ νάσιμο κίνδυνο που την απειλούσε. Το σενάριο ε ί­ ναι πρωτότυπο, και η εικονογράφ ηση αρ κετά καλή αν και λ ίγ ο παιδαριώ δης, θυμίζει δε συχνά καθαρά αμερικανική τεχνοτροπ ία στη γραφ ή του κόμικ. Οι έ ξ ι π εριπ έτειες έχουν τους εξή ς τ ίτλου ς: 1) Ο Βασι­ λιά ς Αρθούρος ζει, 2) Το Νέο Κάμελοτ, 3) Ο πανούρ-

36/χρονικα

γ ο ς εχθρός, 4) Π ροδοσία, 5) Το Ά γ ιο Δισκοπότηρο και 6) Π όλεμος. Π ολύ πιο α ξιό λο γο είν α ι το κόμικ Στορ μ , (Δυνα­ τός) τόσο από τη ν άποψη του κ ειμ ένο υ όσο και από τη ν εικο νογρ άφ η ση. Το κ είμ ενο του μύθου α φ η γείτα ι τ ις π ερ ιπ έτειες του α σ τρ οναύτη Στορμ, ο ο­ ποίος επ ιχ ειρ εί μ’ ένα ε ξε λ ιγ μ έ ν ο σκάφος, να εξερ ευνήσ ει τη ν π ερίφημη κόκκινη κ η λίδ α του Δία, ξ εκινώ ντα ς από έναν δ ια σ τημικό σταθμό σε τρ ο χ ιά γύρω από τον πλανήτη. Ό λ α πάνε στραβά, το δ ια ­ στημόπλοιο περνώ ντας μέσα (;) από την κη λ ίδ α ξα­ να β γα ίνε ι στο δ ιά στημα και προσπαθώντας να σω­ θ εί ο Σ τόρμ π ρ ογρ α μ μ α τίζει τη ν ε π ιστροφή του στη Γη. Ό μω ς έ χ ε ι μπει πλέον σε άλλη χ ρ ονική δ ιά σ τα ­ ση και η Γη είν α ι τελ ε ίω ς δ ια φ ο ρετική . Στο No. 1, Ο υ π όγειος κόσμος, ο Σ τορμ φ τά ν ει σε μια πρω τόγονη πόλη, α ιχ μ α λ ω τίζετα ι, γ ν ω ρ ίζε τα ι με τη μόνιμη σ υ ντρόφ ισ σά του, τη Ρ έν τχ ερ (Κοκκινομάλα), δραπ ετεύουν και φ τά νουν σ ’ έναν υπ όγειο κόσμο, όπου ένας σ ο φ ός-μ άγος φ υ λ ά ει και δ ια τη ρ ε ί τη ν ισορροπία τ ου υπόγειου κόσμου, που τώ ρα δ ια ­

ταρά σ σ εται. Κ είμενο του Saul Dunn. Στο No. 2, To α νάκτο ρο του θανάτου, η Ρέντχερ α ιχ μ α λ ω τίζετα ι και ο Στο ρμ α να γκά ζετα ι να εξερ ευ ν ή σ ει το α ν ά κ το­ ρο του θανάτου, ένα υπ ερσύγχρονο δια σ τημό­ πλοιο, υψηλής τ εχ νο λο γία ς , του οπ οίου έ χ ε ι σκο­ τω θ εί όλο το πλήρωμα, α λλά ο κομπιούτερ του παί­ ζ ε ι δ ιά φορα άσκημα παιχνίδια . Κ είμενα του M artin Lodew ijk. Στο No 3, Οι άνθρωποι τη ς Ερήμου, συ­ ν α ντούν μία μετα λλα γμ ένη φυλή τ η ς ε ρήμου, τη ν ο­ ποία έ να ς δ ιεσ τρα μ μ ένος επ ιστήμονας και κάποιος εγ κ λ η μ α τία ς του ς χρησιμοπ οιούν γ ια να σκάβουν στα μ ε τα λλεία τη ς ερήμου. Η φυλή κάποια σ τιγ μ ή ε­ π ανα σ τατεί με τη βο ήθεια του Σ τορμ και τη ς Ρέ­ ν τχερ . Κείμενο Dick M atena. Στο No 4, Η π ράσινη κόλαση, ο ι δύο ήρω ες φ τά νου ν σε μια π ο λ ιτεία χ α ­ μένη σ ’ ένα γ ιγ α ν τ ια ίο π ρ οϊστορ ικό δάσος. Ανα κα­ λύπτουν ένα τερ ά σ τιο ν εκ ρ ο τα φ είο δ ια σ τημο­ πλοίω ν και α ιχμ α λω τίζο ντα ι από του ς ε ξω γήινο υς Κυανούς, που κατέκτη σ αν τη γ η και έκαναν του ς γή ινο υ ς υ π οχείριούς τους. Α π οφ ασίζουν να του ς πολεμήσουν και να ελευθ ερ ώ σ ουν τη γη. Κείμενο Dick Matena. Στο No 5, Μ άχη γ ια τη Γη, η σύγκρου­ ση ανάμεσα σ τις δύο φ υ λές ε ίν α ι τρο μερ ή. Σιγάσ ιγά ο ι γ ή ιν ο ι αντιδρ ούν, νικού ν και ανα γκάζο υν το υ ς Κυανούς να ε γκα τα λείψ ο υ ν τη Γη και να ελ ευ ­ θερώσουν το ν Ά ρ η . Τ ελικ ά σ υ μφ ιλιώ νο νται και μια μεγάλη μερίδ α αντιτιθ έμ εν ω ν Κυανών εγ κ α θ ίσ τα ­ τα ι στη Σελήνη. Κ είμενο Dick M atena. Στο No 6, To

μ υ σ τή ρ ιο τη ς ν ιτρ ικ ή ς α κ τιν ο β ολία ς, δ ίν ε τα ι η τ ε ­ λ ε υ τα ία μάχη με του ς Κυανούς στο Δ ιάσ τημα. Ό ­ μως κάποιοι από αυτούς, ε ξα ιτία ς τη ς νιτρ ικ ή ς α κ τι­ νοβ ο λ ία ς έχου ν α να π τύξει τη λ επ α θ η τικ ές και τηλεκ ιν η τικ ές ικ α ν ό τη τες. Μ ετά τη ν ή ττα τους, ό λ ο ι οι Κυανοί με τ ις τη λ ε κ ιν η τ ικ έ ς ικ α ν ό τη τες ε γ κ α τ α λ ε ί­ πουν τη γη και πάνε να εγ κ α τα σ τα θο ύ ν σ ’ έναν ά­ γ νω σ το π λανήτη. Κ είμενο Dick Matena. Στο No 7, Ο θρ ύ λος τη ς θεά ς Σάνα, ο Σ τορμ και η Ρέντχερ προ­ σπαθώ ντας ν α ξαναμπούν στην κόκκινη κ η λίδ α του Δία, μ ετα φ έρ ο ν τα ι σε μία εποχή όπου κυριαχούν α­ πό γονο ι σα υροειδώ ν με ανθρώ πινη ευφ υΐα, οι ο­ π οίοι λ α τρεύ ου ν τη θεά Σάνα, δηλ. έναν τυραννόσαυρο. Ο μύθος όμως κ α τα ρ ρ έει και ο ι κ ατασ κευ α­ σ τές των σαυρανθρώπων τ η λ εμ ετα φ έρ ο υ ν το ν Σ τορμ και τη Ρ έντχερ σε μια παγω μένη περιοχή. Κ είμενο Kelvin G osnell. Στο No 8, Η πόλη τω ν κ α τα ­ ραμένω ν, φ τά νουν σ ε μία υπέροχη, τ ερ ά σ τια τεχ ν η ­ τή πόλη-κόσμο που υπάρχει σ την Α ν ταρ κτική . Δ ιευ ­ θ ύ ν ετα ι από έναν κομπιούτερ, όμως μία σα τανική μορφή θέ λ ε ι να τ η ν κ ατακτήσ ει. Ο Στο ρμ και η Ρέ­ ν τχ ερ ξ εκινο ύ ν μια ε πανάσταση που θα κ άνει του ς ανθρώ πους κυ ρίαρ χου ς στην πόλη τους. Κείμενο Kelvin G osnell. Σ το No 9, Ο ύπνος του θανάτου, σε κάποια εποχή, σ το μέλλον, ο ι Στο ρμ και Ρέντχερ πέ­ φ το υ ν στα χ έρ ια μιας φ υ λής που λ α τρ ε ύ ει σαν θε­ ούς τους... πυραύλους, τω ν οποίων δ εν γνω ρ ίζο υν τη χρήση. Ο Σ τορμ προσπαθεί να του ς δ ιδ ά ξ ε ι κα. απ οκαθισ τά στο θρόνο το ν τίμ ιο δ ιά δο χο εν ό ς κτη­ νώ δους β ασ ιλιά. Κ είμενο M artin Lodew ijk. Στο No 10, Οι π ειρ α τές τη ς Π ανταρβέ, ο Στο ρμ και η Ρέ­ ν τχ ερ τη λ ε μ ε τα φ έ ρ ο ν τα ι με μια π αράξενη κοσμική α χ τίδ α στον πλανήτη Π ανταρβέ, όπου ο Ά ρ χ ο ν τ α ς Μ αρντούκ κυ βερνά δεσποτικά. Θ έλ ει να πάρει γ υ ­ ν α ίκ α του τη Ρ έντχερ και στην προσπάθειά του να τη ν ελευ θ ερ ώ σ ει, ο Σ τορμ σ τέ λ ν ετα ι στα υπ όγεια μ ετα λ λ εία . Εκεί ξεσ ηκώ νει το υ ς σκλάβους, νικούν του ς σ τρ α τιώ τες κ αι το σ κά ει στο Δ ιάσ τημα. Κ είμε­ νο M artin Lodew ijk. Και εδώ σταματούν, γ ια τη ν Ελλάδα, ο ι περιπέ­ τ ε ιε ς του Στο ρμ και μένουμε με τη ν α γω νία γ ια το τ ί απ έγ ιν ε η Ρέντχερ. Τ έλος, το ν Ιούλιο-Α ύγουστο του 1986, με τη ν α­ ρίθμηση Νο.1, κυκλοφ όρησε τ ο κόμικ Μ ΑΞ - Ο Α Σ ­ Σ Ο Σ ΤΟΥ 2000, στη σ ειρά SUPER SPACE. Ε κδοτι­ κός ο ρ γανισ μό ς COMPUPRESS. Τα σ το ιχ ε ία του κομικ μάς λ έ ν ε ό τ ι το κ είμ εν ο ε ίν α ι του Ron W ilson, το σενάρ ιο του John Byrne, το σ χ έδ ιο του A rm ando Gil κ αι το χρώμα τω ν Bob Sharen, Steve O liff, John T artaglione, Joe D’ Esposito κ αι Mark B right (λ ίγ ο ι ε;). Ο μύθος α ν α φ έρ ετα ι σε μια κοντινή εποχή στο μέλλον, όπου ο ι υπ ερεθνικές ελ έγ χ ο υ ν τα πάντα, π αρ έχοντας ό λ ε ς τ ις σ το ιχ ε ιώ δ εις αν ά γ κ ες στους ανθρώπους. Ζ ητούν όμως τυφ λή υπακοή. Κάποιοι φ υσικά επ ανασ τα τούν ζη τώ ντα ς να α λ λά ξο υ ν τα π ρ άγματα κ αι είν α ι επόμενο ό τι κάποιοι άλ λ ο ι του ς χρησιμοπ οιούν γ ια δ ικό του ς σκοπό. Τόσο το σενά­ ριο που κά ν ει κο ιλ ιά και δ εν έ χ ε ι εν δ ια φ έρ ο ν όσο κ αι τ ο αποτυχημένο σχέδ ιο , που δ είχ ν ε ι τη φ τή ν εια τω ν εκδόσεω ν Marvel (MARVEL GRAPHIC NO­ VELS), δ ημιούρ γησ αν έ να α π ο γ οη τευ τικ ό άλμπουμ. Αυτό φ άνηκε και από το γ ε γ ο ν ό ς ό τι δ εν ξανακυκλοφ όρησε άλλο άλμπουμ στη σειρά. ΧΡΗΣΤΟ Σ Δ. Λ Α ΖΟ Σ

ΚΥΚΛΟΦΟΡΗΣΑΝ

ΤΑ ΚΟΡΙΤΣΙΑ ΤΗΣ ΦΩΤΙΑΣ Ζεράρ ντε Νερβάλ Μτφρ.: Βάσω Μέντζου Οι σημαντικές νουβέλες ίου γάλλου συγγρα­ φέα που αποτέλεσαν αντικείμενο έντονης κριτικής ανάλυσης. «Μέσα στο ρομαντισμό τον οποίο διαπερνά και προς τον οποίο φαίνεται ξένος, ο Ζεράρ ντε Νερβάλ μοιάζει αποκάλυψη- η αυτόνομη πηγή της ύπαρξής του και του έργου του κυλά ξέχω­ ρα, σα να ήταν ταυτόχρονα μπρος και πίσω από την εποχή του».

Pierre - Jean Jouve

ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ ΤΩΝ ΣΝΟΜΠ Ουίλιαμ Μ. Θάκερυ Μτφρ.: Έφη Ματθαίου · Μαν. Βάρσος Ο άγγλος συγγραφέας με χιούμορ και αποκα­ λυπτικό τρόπο περιγράφει τη νοοτροπία, τις αδυναμίες και τις ματαιοδοξίες των Σνομπ της εποχής του, αλλά και κάθε εποχής.

^

ΕΚΔΟΣΕΙΣ

J

OkKOC Β ο υ κουρ εσ τίο υ 3 - 105 64 Α θήνα Τηλ. 32.54.538- 32.53.172

ΙΣΤΟΡΙΑ

-

ΛΑΟΓΡΑΦΙΑ

Λ Α Ο Ι ΚΑΙ ΠΟ ΑΙΤΙΣΜ Ο Ι C.H.B and Μ. QUENNELL

JEROME CARCOPINO

Η καθημερινή ζωή στους προϊστορικούς χρόνους (Μετάφραση: Άννα Γιαννοπούλου)

Η καθημερινή ζωή στη Ρώμη στο απόγειο της αυτοκρατορίας (Μετάφραση: Κ. Παναγιώτου)

PIERRE ΜΟΝΤΕΤ

GERARD WALTER

Η καθημερινή ζωή στην Αρχαία Αίγυπτο (Μετάφραση: Έλλη Αγγέλου)

Η καθημερινή ζωή στο Βυζάντιο (Μετάφραση: Κ. Παναγιώτου)

PAUL FAURE

Η καθημερινή ζωή στο Μεσαίωνα (Μετάφραση: Έλλη Αγγέλου)

MAJORIE ROWLING

Η καθημερινή ζωή στις Ελληνικές αποικίες (Μετάφραση: Έλλη Αγγέλου)

E.R. CHAMBERLAIN

Η καθημερινή ζωή στην Αναγέννηση (Μετάφραση: Α. Πέτρου)

PAUL FAURE

Η καθημερινή ζωή στη Μυκηναϊκή εποχή (Μετάφραση: Έλλη Αγγέλου)

GEORGES CONTENEAU

Η καθημερινή ζωή στη Βαβυλώνα και στην Ασσυρία (Μετάφραση: Έλλη Αγγέλου)

EMILE MIREAUX

Η καθημερινή ζωή στην εποχή του Ομήρου (Μετάφραση: Κ. Παναγιώτου)

JEANNINE AUBOYER

Η καθημερινή ζωή στην αρχαία Ινδία (Μετάφραση: Έλλη Αγγέλου)

PAUL FAURE

DANIEL - ROPS

Η καθημερινή ζωή στην Κρήτη τη Μινωϊκή εποχή (Μετάφραση: Έλλη Αγγέλου)

Η καθημερινή ζωή στην Παλαιστίνη στους χρόνους του Ιησού (Μετάφραση: Έλλη Αγγέλου)

Κ.Μ. KOLOBOVA - Ε. OZERETSKAYA

JEAN-PAUL BERTAUD

Η καθημερινή ζωή στην Αρχαία Ελλάδα (Μετάφραση: Γ. Ζωί'8η)

Η καθημερινή ζωή στη Γαλλία τον καιρό της Επανάστασης (Μετ.: Στ. Αλεξαν8ράτου - Δεσπ. Αγγελοπούλου)

Ε Κ Δ Ο Σ Ε Ι Σ ΔΗΜ. ΠΑΠΑ ΔΗΜ Α ΙΠΠΟΚΡΑΤΟΥΣ 8 - ΑΘΗΝΑ 106 79

-

ΤΗΛ. 362.73.18

-

364.26.92

ΦΙΛΟΛΟΓΙΚΗ ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ ΙΣ Τ Ο Ρ ΙΑ (Α ρ χ α ία

-

Μ εσα ιω νική - Ν εό τ ερ η )

M O SSE C LA U D E

Η γυναίκα στην αρχαία Ελλάδα Μετάφραση: Αθαν. Στεφάνής • M A R TIN Ρ. N ILSSO N

Ιστορία της αρχαίας Ελληνικής Θρησκείας Μετάφραση: Αικ. Παπαθωμοπούλου ΤΣΙΜΠΟΥΚΙΔΗ Δ. ΓΚΑΦΟΥΡΩ Φ: Β. Αλέξανδρος ο Μακεδών Μετάφραση: I. Στεργίου

Ν.Η. BA Y N E S - Η. MOSS Βυζάντιο Εισαγωγή στον βυζαντινό πολιτισμΔ Μετάφραση: Δ. Σακκάς •

T A M A R A T A L B O T RICE

0 Δημόσιος και ιδιωτικός βίος των Βυζαντινών Μετάφραση: Φ. Βώρος ΜΠΑΛΤΑ ΧΑΡΑΛ. Πύλος - Ναβαρίνο - Νιόκαστρο Ανάκτορο Νέστορος

•

ΤΣΙΜΠΟΥΚΙΔΗ Δ. Φίλιππος Β' ο Μακεδών και ο ιστορικός του ρόλος • ΤΣΙΜΠΟΥΚΙΔΗ Δ. Ιστορία του Ελληνιστικού κόσμου R O B E R T FLA C E LlE R E

0 δημόσιος και ιδιωτικός βίος των αρχαίων Ελλήνων Μετάφραση: Γερ. Βανδώρος

D.M . M ac DO W ELL

Το Δίκαιο στην Αθήνα των κλασικών χρόνων Μετάφραση: Γ. Μαθιουδάκης D.M. M ac DO W ELL

Σπαρτιατικό Δίκαιο Μετάφραση: Νικ. Κονομής • B ISC AR D I A R N A LD O

Αρχαίο Ελληνικό Δίκαιο Μετάφραση: Παν. Δ . Δημάκης •

•

FARRAR S Y N TH IA

C H A R LE S D ELVO YE

Οι αρχές της δημοκρατικής σκέψης στην κλασική Αθήνα Μετάφραση: Αντ. Η. Σακελλαρίου

Βυζαντινή Τέχνη (324-1453) Μετάφραση: Μαντώ Παπαδάκη

Ε Κ Δ Ο Σ Ε ΙΣ ΔΗ Μ . Ν. Π Α Π Α Δ Η Μ Α IΠΠΟΚΡΑΤΟΥΣ 8 - ΑΘΗΝΑ 106 78 - ΤΗΛ. 362.73.18 - 364.26.92 - FAX 361.02.71

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΣΤΟΧΑΣΤΗΣ Ταξίδια - Ανακαλύψεις

Χαρίστε στους φίλους και στον εαυτό σας ένα απολαυστικό ταξίδι. Ταξιδέψτε σε όλο τον κόσμο με τους Βίκινγκς, τον Μαγγελάνο, τον Κορτές, τον Κάζας, τον Μάρκο Πόλο, τον Βάσκο Ντα Γκάμα και τον Διέγο Ντε Λάντα. Μαυρομιχάλη 39, Τηλ. 3601956, 3610445,

ΚΟΙΝΟΠΡΑΚΤΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΕΛΛΗΝΩΝ ΕΚΔΟΤΩΝ ΕΠΕ Για να φτάσει το καλό βιβλίο παντού!

W. A. Mozart: Αλληλογραφία. Σταντάλ: Ιταλικά Χρονικά.

J. Conrad: Με τα μάτια ενός δυτικού. Επιμέλεια Γ. Υφαντή: Η αρχαία ΕΔΔΑ. Μ. Λεπλάν: Αρσέν Λουπέν. Η κόμισσα Καλιόστρο.

ΕΡΑΤΩ » » • • •

0 . Πάντος: Το χρώμα - αντίληψη - σύλληψη - αίσθηση - πρακτική. Σταύρος Σταυρίδης: Η συμβολική σχέση με τον χώρο.

Gordon Clilde: Κοινωνική εξέλιξη. Μ. Μακλούαν: Media. Προεκτάσεις του ανθρώπου.

A. Storr: Η δυναμική της δημιουργίας.

ΟΔΥΣΣΕΑΣ

• • • • •

Maria Rita Parsi: Εξομολογήσεις μικρών κοριτσιών. Τσβέταν Τοντόροφ: Εισαγωγή στην φανταστική λογοτεχνία. Χανίφ Κιουρέισι: 0 Βούδας των προαστίων. Βασίλης Νιτσιάκος: Παραδοσιακές κοινωνικές δομές. Σωτήρης Βαλντέν: Ελλάδα και Ανατολικές χώρες 1950-1967. Οικο­ νομικές σχέσεις και πολιτική.

» Τ. Μ. Μποέττι: Το παράξενο βασίλειο του προφήτη Μανσούρ στον Καύκασο. » Άννωνος Βασιλέως Καρχηδονίων: Περίπλους. * X. Μ. Στάνλεϋ: Αναζητώντας τον Δρ Λίβινγκστον στην Αφρική. * Ν. Ζαλαώρας: Τα Δάση. Η σιωπηλή τραγωδία ή το τέλος της ζωής. ►Γιάννης Σχίζας: 0 Υμηττός.

• • • • •

ΦΟΡΜΑ

Κ. Ε. Γκάντα: 0 φρικτός κυκεώνας στην οδό Μερουλάνα. Μ: Ελιάντε: 0 γέρος και οι ανακριτές. Μ. Ναντώ: Ιστορία του Σουρρεαλισμού. Επιμέλεια Ρ. Κακλαμανάκη: Σύγχρονη Ουγγρική Ποίηση.

Bill Risebero: Ιστορία της Δυτικής Αρχιτεκτονικής.

Α Π Ο Κ Λ Ε Ι Σ Τ Ι Κ Η ΔΙ ΑΘΕΣ Η ΓΑΒΡΙΗΛΙΔΗΣ

• Γ. Έξαρχος: Αδελφοί Μανάκια. Πρωτοπόροι του κινη­ ματογράφου στα Βαλκάνια και το «βλαχικόν ζήτημα».

• Ορέστης Δαβίας: Περί αφροδισίων εγκυκλοπαίδεια.

• Ρένα Βελισσαρίου: Hollywood.

• Λέο Μπουσκάλια: Ν’ αγαπάμε ο ένας τον άλλον.

• Μπρούνο Μπέτελχαϊμ: Διάλογοι με τις μητέρες.

• Ανδρέας Γεωργίου: 0 βιασμός της θεάς.

ΔΙΑΤΤΩΝ

• Δ. Δακσκαλόπουλος: Τα βήματα του Χρόνου.

• Ζάννας Π. Α.: Πετροκαλαμήθρες.

Ιπποκράτους 68 · Αθήνα 106 80 · Τηλ.: 360.9197, 362.1406, 362.0647 - Fax: 360.9197

Ε κδόσεις Ά γρωστις Κλασική και σύγχρονη Λογοτεχνία Γ ιόχαν Βόλφγκανγκ φ ον Γκαίτε

Μαργαρίτα Κουλενπανού

Οι εκ λ εκ τικ ές σ υ γγέν ειες

Δυο φ ο ρ έ ς η Μαρία

Μετάφραση: Δημοσθένης Κούρτοβικ Επίμετρο: Βίκη Φίλιππα-Καλογεροπούλου

Ά ννα Δαμιανίδη

Η τελευταία πριγκ ίπ ισσα Άλφρεντ Ντέμπλιν

Δ εν υ πάρχει συγγνώ μ η

Αλέξανδρος Ίσαρης

Μετάφραση: Μαρία Αγγελίδου Εισαγωγή: Αλέξανδρος Ίσαρης

Α νάμεσά τους η μουσική Πέτερ Χάντκε

Αλφ ρεντ ντε Μυσσέ

Ο Κ ινέζος του πόνου

Η εξομ ολό γη σ η εν ό ς παιδιού του αιώ να του

Μετάφραση: Ιάκωβος Κοπερτί

Μετάφραση-Σημειώσεις-Εργογραφία Έφη Κορόμηλά Μπέρναρντ Μακ Λάβερτυ Ονορέ ντε Μπαλζάκ

ΚΑΛ. «Μια ιστορία απ ό την Ιρλανδία»

Η Δούκισσα του Λ ανζαί

Μετάφραση: Αλέκος Μανωλίδης

Μετάφραση-Εισαγωγή: Μαργαρίτα Κουλενπανού

Α γαπητέ μου Π αλεστρίνα Μετάφραση: Νίκος Σακαλίδης

Περ Λάγκερκβιστ

Ο Ν άνο ς Μετάφραση: Λήδα Πςιλαντίου

Λώρενς Ντάρελ

Βίλχελμ Μύλλερ

Μετάφραση: Λίλυ Εξαρχοπούλου

Ο σ κ οτεινός λαβύρινθος Το χ ειμ ω νιάτικ ο ταξίδι Μετάφραση-Πρόλογος: Αλέξανδρος Ίσαρης

Έ λις Πίτερς

Κάρελ Τσάπεκ

Μετάφραση: Νίκος Σακαλίδης

Οράματα και λείψ ανα Από τη μια τσέπη στην άλλη Μετάφραση-Εισαγωγή: Δημοσθένης Κούρτοβικ

Έ να πτώ μα περισσεύει Μετάφραση: Νίκος Σακαλίδης

Η κ ουκούλα του μ ονα χού

Γκερτ Χόφμαν

Το άλο γ ο του Μ παλζάκ

Μετάφραση: Άμπυ Ραΐκου-Σταύρου

Μετάφραση: Μαρία Αγγελίδου

Το Π ανηγύρι του αγίου Π έτρου Μετάφραση: Ελένη Μπονάτσου

Σου Τάουνσεντ

Το κ ρ υ φ ό η μ ερολόγιο του Ά ντριαν Μολ ηλικίας 1 3 χρ ο νώ ν και 3 /4

Ο λεπ ρ ός του αγίου Ζίλιου Μετάφραση: Ελένη Μπονάτσου

Μετάφραση: Λίλυ Εξαρχοπούλου

Ζαν Λυκ Μ πενοζιλιό

Ο Άντριαν Μολ και τα β ά σ ανα της εφ η β ε ία ς

Π ρ οσ ω π ογρ α φ ίες μιας πρώ ην

Μετάφραση: Ελένη Μπονάτσου

Μετάφραση: Μαργαρίτα Κουλενπανού

Ίνγκεμποργκ Μπάχμαν

Αδόλφο Μπιόυ Κασάρες

Ο Ιβάν, ο Μ αλίνα κι εγώ

Η μ ερ ολόγιο του πολέμου τω ν χοίρ ω ν

Μετάφραση: Ιάκωβος Κοπερτί

Μετάφραση: Κατερίνα Ρούφου

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΑΓΡΩΣΤΙΣ Ζωοδόχου Πηγής 3, τηλ.: 36.14.026 Κεντρική Διάθεση: Βιβλιοπωλείο Α ρ ιά δ ν η , Ζ. Πηγής 2-4, 106 78 Αθήνα, ιηλ. 36.23.113, 36.05.097

mam

γεσια οινωνια Κλ. Κ ο υ τσ ο ύ κ η ς Τ α ποικίλα συμπτώματα κρίσης της κοινωνίας μας, σήμερα, κατέδειξαν λές όψεις ανεπάρκειας και δυσλειτουργίας όχι μόνον του πολιτικού συστήματος και των θεσμών, που το στηρίζουν, αλλά και των ατόμων, που βρίσκονται στο προσκήνιο της πολιτικής, κοινωνικής, οικονομικής κ.λπ. ζωής, δηλ. της ηγε­ σ ία ς. Η διαπίστωση αυτή γίνεται ακόμη πιο οδυνηρή αν αναλογισθεί κανείς, ότι η σοβαρότητα της κρίσης εντείνεται σε μια περίοδο που η κοινωνία μας, στοχεύ­ οντας στην κοινωνική πρόοδο και ευημερία των πολιτών, επιδιώκει σε ανταγω­ νιστικό επίπεδο, να ενταχθεί στην Ευρωπαϊκή οικογένεια. Θα μπορούσε, ίσως, να δει κανείς εδώ και την άλλη όψη του νομίσματος, ότι δηλ. εξαιτίας ακριβώς αυτής της προσπάθειας, που απαιτεί έναν γρήγορο κοινωνικό μετασχηματισμό εντείνονται τα φαινόμενα κρίσης. Σε περιόδους κρίσης οι κοινωνίες στρέφονται προς την ηγεσία, κυρίως την πο­ λιτική, είτε για να υποδείξει αυτή τρόπους εξόδου από την κρίση είτε για να ζη­ τήσουν απ’ αυτήν ευθύνες. Στις περιπτώσεις αυτές δημιουργούνται εύλογα προσδοκίες θετικής ανταπόκρισης ή αλλαγής της συμπεριφοράς της ηγεσίας, η οποία αν δεν επιτευχθεί, οδηγεί, συχνά, στην αλλαγή των προσώπων που την απαρτίζουν στον συγκεκριμένο χώρο. Ιστορικά έχει επιβεβαιωθεί, ότι οι έντονες κρίσεις λειτουργούν πολλές φορές σαν θερμοκήπιο για την καλλιέργεια και ανά­ δειξη νέας ηγεσίας. Δεν χρειάζεται να επαναλάβουμε εδώ την πλούσια ελληνική λαϊκή σοφία, που με πολλά παροιμιακά αποφθέγματα επισημαίνει όχι μόνο τη λειτουργικότητα της σχέσης λαού-ηγεσίας, αλλά και τις ευθύνες σε περίπτωση δυσλειτουργίας. Εξάλλου είναι ενδεικτικό ότι πολλοί διανοούμενοι όλο και πε­ ρισσότερο συμπυκνώνουν το πρόβλημα της κοινωνίας μας σήμερα στο «ζητεί­ ται ηγεσία»!

44/αφιερωμα ια τη ν κ α τα ν ό η σ η , λοιπ όν, μ ια ς κ ο ιν ω ν ία ς σε κ ρ ίσ η , όπως η δ ικ ή μας, σ κ ό π ιμ ο ε ίν α ι να δ ιερευ νήτ χ κ α ν ε ίς κ α ι τη ν ηγ εσ ία ό χ ι μόνο ως φ α ινόμενο ή ως θεσ μό, α λ λ ά κ α ι ως πρόσωπα με σ υ γκεκρ ιμ ένη συμπεριφ ορά κ α ι ο ρ ισ μένα χ α ρ α ­ κ τ η ρ ισ τ ικ ά . Τ ο ερώ τη μα που συνήθως κ ά ν ο υ μ ε π οιος ο δ η γ ε ί π οιον, από πού, προς τα πού κ α ι πώς; ε ίν α ι ε ν δ ε ικ τ ικ ό μ ια ς π ρώ της απλής προ­ β λ η μ α τικ ή ς γύρω από το φ α ιν όμ εν ο τ η ς ηγ εσ ία ς. Σ τ ις ανεπ τυγμ ένες, δ η μ ο κ ρ α τ ικ έ ς κ ο ιν ω ν ίες ο ι σύνθετες κ ο ιν ω ν ικ ές σ χ έσ εις κ α ι ο ι ο λο ένα α υ ξ α ­ νόμ ενες σ υ μ μ ε το χ ικ έ ς δ ια δ ικ α σ ίε ς αμβλύνουν λ ί­ γο ή πολύ τη ν αυστηρή ά λ λ ο τε δ ιά κ ρ ισ η μ ετα ξύ λαού κ α ι ηγεσ ία ς (μ ά ζες - α ρ ισ τ ο κ ρ α τία - ε­ λ ίτ ), η οπ οία λε ιτο υ ρ γ εί κ α τ ά κ α ν ό ν α μέσα σε θε­ σ μ ικ ά π λα ίσ ια . Α ν τ ίθ ε τα σ τις ανα π τυσσ όμενες χώ ρες, ή μ ε τα β α τικ έ ς κ ο ιν ω ν ίες , ο ι οπ οίες πά­ σχουν από έ λλειψ η ή δ υσ λ ειτου ρ γ ία θεσμών κ α ι δ ια δ ικ α σ ιώ ν , ε κ ε ί, η π αρουσία τη ς π ο ικ ιλ ώ ν υμ ης η γεσ ία ς ό χ ι μόνο ανα π ληρ ώ νει αυτούς το υ ς θε­ σμούς, α λ λ ά κ α ι α π ο β αίνει κ α τ α λ υ τ ικ ή γ ια τη ν ε ­ ξ έλ ιξ η τω ν κοινω νιώ ν αυτώ ν. Ο ι χώ ρες α υ τές, ο ι π ερισ σότερες από τ ις οπ οίες α π έκ τη σ α ν τη ν α νε­ ξα ρ τη σ ία του ς μ ε τά το ν Δ εύ τερ ο Π α γ κ ό σ μ ιο πό­ λεμ ο, με τ α φ α ινόμ ενα ε θ ν ικ ή ς σ υ γκρ ότησ ης, πο­ λ ιτ ικ ή ς α σ τά θ εια ς που παρ ουσ ία σαν μ α ζ ί με τ ’ ά λ λ α κ α τ α λ υ τ ικ ά π α γκ ό σ μ ια γ εγ ο ν ό τα , που έ λ α ­ βαν χώ ρα σ το πρώτο ήμ ισ υ του 20ού αιώ να (Ο ­ κτω β ρ ια νή ε π ανάσ τα σ η, ά νοδος φ ασ ισ μού, ν α ζ ι­ σμού, π ο ικ ίλ ε ς προσωποπαγείς δ ικ τ α τ ο ρ ίε ς του μεσοπολέμου, η σ υ ρρίκνω σ η τ η ς α π ο ικ ιο κ ρ α τία ς κ α ι εθ νικο α π ελευ θ ερ ω τικ ά κ ιν ή μ α τα κ .ά ), αποτ έλε σ α ν το έναυ σ μα ε ν α σ χ ό λησ ης τ η ς ε π ισ τήμ η ς κ ο ν τ ά σ τ ’ ά λ λ α κ α ι με το φ α ινόμενο τ η ς ηγ εσ ία ς. Η ε νασ χό λησ η αυ τή μ ε τα π ο λ ε μ ικ ά πήρε δυο κ α ­ τευθύνσ εις, σε μ ια προσπάθεια ε ρ μ η ν εία ς τ ω ν πο­ λ ιτ ικ ώ ν φ αινομένω ν σ τις κ ο ιν ω ν ίες αυ τές, α λ λ ά επ ε κ τά θ η κ ε αρ γότερ α κ α ι σ τον υπόλοιπο κ ό σ μ ο . Η μ ια κατεύθ υ νσ η έσ τρεψ ε τη ν προσοχή τη ς σ τις ισχυρές, χ α ρ ισ μ α τ ικ έ ς κ α τ ά κ α ν ό ν α προσ ω π ικό­ τ η τ ες , που α να δύ θη καν μέσα από τ α δ ιά φ ο ρα εθνικο α π ελευθ ερ ω τικά κ ιν ή μ α τα , όπως ήσ α ν ο Ν κρ ο ύ μ α τη ς Γ κ ά ν α , ο Σ ο κ ά ρ ν ο τη ς Ιν δ ον η σ ία ς , ο Ν άσ ερ τη ς Α ιγύ π του κ .ά . Η ά λ λ η σ τρ ά φ η κ ε σ το ν ε ντο π ισ μ ό κ α ι ανά λυσ η ισχυρώ ν η γ ε τικ ώ ν ομάδω ν (ε λ ίτ ) που β ρ ίσ κ ο ν τα ν σ το προσ κήνιο τ η ς π ο λ ιτ ικ ή ς ζω ής (σ τ ρ α τ ιω τ ικ ο ί, επ α ν α σ τά τες δ ια νοο ύμ ενο ι, γρ α φ ειο κ ρ ά τε ς κ .ά .). Μ ια ισ τ ο ρ ι­ κ ή ανα δρομή θα μας έδειχ ν ε ό τ ι η δ ιτ τ ή αυ τή κ α ­ τεύθυνση μ ελέτη ς τ η ς η γ εσ ία ς ή τ α ν στην ουσ ία η α π ο κρυ σ τάλλω σ η κ α ι ε πιβεβαίω ση α) τ η ς ο μ α δ ι­ κ ή ς κ α ι β) τ η ς α τ ο μ ικ ή ς π ροσέγγισης του φ α ιν ο ­ μένου τη ς η γεσ ία ς από τη ν εποχή α κ ό μ η του Π λ ά τω ν α , ο οπ οίος σ την Π ο λ ιτ ε ία του , πρώτος τό ν ισ ε τη ν π ο ιο τικ ή , λ ε ιτο υ ρ γ ικ ή κ α ι τ α ξ ικ ή ι ­ δ ια ιτ ε ρ ό τη τα τω ν αρχό ντω ν. Λ ίγ ο υ ς αιώ νες αρ ­ γ ό τερ α ο Π λ ο ύ τα ρ χ ο ς, σ τους Π α ρ ά λ λ η λ ο υ ς Βίους (το υ), α ντιπ α ρ α β ά λ λ ο ν τα ς τ α χ α ρ α κ τ η ρ ι­

Γ

σ τ ικ ά Ε λ λή νω ν κ α ι Ρω μαίω ν ισ το ρ ικ ώ ν προσω­ π ικ ο τή τω ν , όπως ο ι Θ ησ έας-Ρ ω μύ λος, Λ υ κ ο ύ ρ γ ο ς -Π ο μ π ίλ ιο ς , Α λ κ ιβ ιά δ η ς -Κ ο ρ ιο λ α ν ό ς , Π ερ ικ λ ή ς -Φ ά β ιο ς , Θ ε μ ισ τ ο κ λ ή ς -Κ ά μ ιλ λ ο ς , κ .ά . έδω ­ σε σ υ γ κ ρ ιτ ικ ή δ ιά σ τα σ η στη μ ελ έτη τω ν π ο λ ιτ ι­ κ ώ ν κ .λ π . ηγετώ ν. Π ό τ ε υπό τη μορφή τω ν ηρ ω ι­ κ ώ ν η γ ε τικ ώ ν χ α ρ α κ τ η ρ ισ τικ ώ ν κ α ι πότε υπό τη μορφή τω ν «α ρετώ ν» του ηγ εμ ό ν α ( Μ α κ ια β έ λ λ ι) η ανά λυσ η τόυ η γ έτη κυ ρ ιά ρ χ η σ ε ώ ς το ν 19ο α ιώ ­ ν α με αποκορύφ ω ση τη θεω ρία τω ν « μ εγά λω ν ανδρώ ν» που υ π οσ τή ριζε ο Κ α ρ λ ά υ λ . Η ε ν α σ χ ό λ η ­ ση αυτή με το ά τ ο μ ο -η γ έτη ς συ μβ άδ ισε ω ς ένα βαθμό π α ρ ά λ λ η λ α με τη δ ιε κ δ ίκ η σ η τω ν φ υσι­ κ ώ ν δ ικ α ιω μ ά τω ν κ α ι ελευθεριώ ν του α τόμο υ κ α ι του « π ολίτη» (που δ ιε κ ή ρ υ ξ α ν π ο λ ιτ ικ ο ί σ το χ α ­ σ τές, όπως ο ι Χ ο μ π ς , Λ ο κ , Ρουσσώ , Μ π ένθαμ κ .ά ). Π ρ ο ϊού σ η ς τ η ς β ιο μ η χ α ν ικ ή ς Ε π ανάσ τασ ης σ το ν δ έ κ α τ ο έ ν α το αιώ να , ο οπ οίος σ η μ α δ εύ ετα ι από τη ν εξα θλίω σ η μεγάλω ν ε ρ γ α τικ ώ ν μαζώ ν κ α ι τη ν επ ικ ρ ά τη σ η τ η ς αρ χής τω ν εθνο τή τω ν, η έμφ αση του η γ ε τικ ο ύ ρόλου μ ε τα το π ίζε τα ι από το ά το μ ο κ α ι τ ο ν η γ έτη ως πρ ω ταγω νισ τώ ν τ η ς ι ­ σ τ ο ρ ικ ή ς ε ξ έ λ ιξ η ς σ το έθνος, στη σ υ λ λ ο γ ικ ή ο ­ μ ά δ α , (μ ά ζα ), σ τη ν ε ρ γ α τ ικ ή τ ά ξ η . Κ α τ ’ ε π έ κ τα ­ ση π ρ οσ λαμβ άνει ιδ ια ίτ ερ η σ η μ α σ ία η τ α ξ ικ ή διά ρθρω ση (σ τρω μάτω σ η - σύγκρουση) γ ια τη ν ε ξ έ λ ιξ η μ ια ς κ ο ιν ω ν ία ς (Μ α ρ ξ -Έ γ κ ε λ ς ). Μ π α ί­ ν ο ν τα ς ο 20ός α ιώ να ς κ α ι παρά τ α πάμ π ολλα ε ρ γ α τ ικ ά -ε π α ν α σ τ α τ ικ ά κ ιν ή μ α τα που προηγήθ η κ α ν (σ το χώρο κυ ρίω ς τη ς Ε υρώπης) κ α ι αργό­ τερ α τη ν επ ιτυ χ ία τ η ς Ο κ τω β ρ ια ν ή ς Ε π α ν ά σ τα ­ σ ης (1917), ε π α ν εμ φ α ν ίζετα ι στη θεω ρία ως ση­ μ α ν τ ικ ό ς ο η γ ε τ ικ ό ς ρόλος ό χ ι μόνο τ η ς πολυ­ πληθούς ε ρ γ α τ ικ ή ς μ άζας α λ λ ά κ α ι τω ν ολίγω ν εκ λ ε κ τ ώ ν α ρ ισ το κ ρ α τώ ν . Έ τ σ ι, στο λ ε ξιλ ό γ ιο τη ς επ ισ τή μ η ς κα θ ιερ ώ ν ε τα ι ο όρ ος ε λ ίτ (elit) (α ­ πό θ εω ρ η τικ ού ς όπως Κ ο λ α μ π ίν σ κ α , Π α ρ έτο , Μ ό σ κ α , Μ ίχ ε λ ς κ .ά ). Α κ ό μ η κ α ι ο Λ έ ν ιν , γ ια τη ν π ρ αγματοπ οίησ η τη ς επ ανάσ τα σ ης, τό ν ισ ε τη σ η μ α σ ία μ ια ς ο λ ιγ ά ρ ιθ μ η ς ο μ ά δα ς, δ ηλ. αυ τής τω ν επ α ν α σ τα τώ ν δια νοο υμένω ν καθ ώ ς κ α ι την πρω τοπορία του κ ό μ μ α το ς . Ο ι κ ο σ μ ο γ ο ν ικ ές ε ξ ε λ ίξ ε ις που σ η μάδ εψ α ν το πρώτο ήμ ισ υ του 20ού αιώ να με του ς δυο π α γ κ ό ­ σμιο υς πολέμους, τη ν απ ο απ ο ικιο π ο ίη ση κ α ι τη ν αυτοδ ιά θεση τω ν λαώ ν επ ιβεβα ίω σαν σε σ η μ α ­ ν τ ικ ό βαθμό όλ ες τ ις παραπάνω θεω ρ η τικ ές τ ο ­ ποθετήσεις από τη σ κ ο π ιά του ρόλου κ α ι τω ν μορφών τη ς η γ εσ ία ς. Σ υ γ κ ρ ιτ ικ έ ς έρευνες κ α τ έ δ ειξ α ν τ ό σ ο το ρ όλο ορ ισμένω ν κ οιν ω ν ικ ώ ν ο μ ά ­ δων, όσο κ α ι τω ν μεμονω μένω ν η γ ε τικ ώ ν προ­ σ ω π ικ οτήτω ν . Ε π α ν α σ τά τες δ ια ν οο ύμ εν ο ι ανέλα β α ν τη ν πρω τοπορία πολλώ ν εθνικοα π ελευθερ ω τικ ώ ν κ ιν η μ ά τω ν κ α ι οδ ή γησα ν τ ις χώρες το υ ς σ την εθ ν ικ ή α ν ε ξ α ρ τη σ ία κ α ι πορεία προς το ν εκσ υ γ χ ρ ο ν ισ μ ό κ α ι τη ν ανά π τυ ξη. Ε θ ν ικ ισ τές η γ έ τες χ άρη σ τη χ α ρ ισ μ α τ ικ ή προβολή

αφιερωμα/45 του ς, σ υ γκέντρ ω σ αν σ τα χέρ ια του ς τερ ά σ τιες ε­ ξου σίες κ α ι οδήγησαν τ ις κο ιν ω ν ίες του ς στον κ ο ιν ω ν ικ ό μ ετα σ χ η μ α τισ μ ό . Η σημερινή π α γκό σ μ ια π ο λ ιτ ικ ή σ υ γκυ ρία ε ­ π αναφ έρει σ τη ν ε π ικ α ιρ ό τη τα τη χ ρ η σ ιμ ό τη τα τ η ς σπουδής τω ν ηγετώ ν, π αρ ά λ λ η λ α βέβ αια με τ ις κ ο ιν ω ν ικ ές δ υνά μεις, που του ς ενεργοπ οιούν ή κ ρ ύ β ο ντα ι πίσω τους. Ο κ α τ α λ υ τ ικ ό ς ρ όλος π.χ. του Μ . Γ κο ρμπ α τσ ώ φ κ α ι τω ν π ρω τεργατώ ν τη ς « π ερ εσ τρό ικα » πάνω σ τις ε ξ ε λ ίξ ε ις κ α ι την α λλ α γ ή πορείας τ η ς Σ ο β ιε τ ικ ή ς κ ο ιν ω ν ία ς προ­ σελκύ ου ν τη ν προσοχή τη ς ε π ισ τη μ ο ν ικ ή ς α ν ά ­ λυσης γ ια τ ο ρόλο τ η ς η γ ε τ ικ ή ς π ρ οσ ω π ικότη­ τα ς . Π α ρ ό μ ο ιε ς ε ξ ε λ ίξ ε ις σ το χώρο τη ς Α ν α τ ο λ ι­ κ ή ς Ευρώπης δίνουν μ ια νέα δ ιά σ τα σ η τόσ ο στο ρ όλο τω ν κ ο ινω νικώ ν δυνάμεω ν, που απ α ιτο ύν α λ λ α γ ές , όσο κ α ι σ το ρόλο τω ν ηγετώ ν που β ρ ίσ κ ο ν τα ι επ ικεφ α λή ς αυτώ ν τω ν ομ άδω ν. Ε ί­ ν α ι προφανές, ό τ ι ο ι κ ο ιν ω ν ικ ές δ υνά μεις αν α ζη­ τούν κ α ι α να δεικνύ ο υν σε η γ ε τ ικ έ ς θέσεις τα πρόσωπα που τ ις εκφ ράζου ν κ α ι δίνουν δ ιέξοδ ο σ τα πρ οβλή ματά του ς κ α ι προωθούν τ ις επ ιδιώ ­ ξ εις τους. Η χρησιμοπ οίηση τη ς ανά λυσ ης τ η ς η γεσ ία ς ως ε ργαλείου κα τα νό η σ η ς τη ς ε ξ έ λ ιξ η ς κ α ι της σ ημερινής ε λ λ η ν ικ ή ς κο ινω νία ς δεν ε ίν α ι εύ κ ο λ ο εγ χ είρ ημ α γ ια δυο κυ ρίω ς λόγους: ένα ν γ εν ικ ό κ α ι ένα ε ιδ ικ ό . Ο π ρώ τος αφορά ό λ α τ α προβλή­ μ α τα που συνοδεύουν μ ια σ υ γ κ εκ ρ ιμ έν η μεθοδο­ λο γ ία ή τε χ ν ικ ή προσέγγισης κ α ι ανά λυσ ης τη ς ηγεσ ία ς. Η επ ιλογή μ ια ς σ υ γ κ εκ ρ ιμ έν η ς μεθοδο­ λο γ ία ς ανα μ φ ίβ ο λα σ υ να ρ τά τα ι με σ το ιχ ε ία υπο­ κ ειμ εν ισ μ ο ύ , π ρ ο καταλή ψ εω ν συνειδητώ ν ή μη του ατόμο υ , ιδ εο λ ο γ ικ ές , π ο λ ιτ ικ έ ς κ .λ π . πεποι­ θήσεις. Τ ο εύρος τω ν παραπάνώ π ρ οβλημάτω ν μεγαλώ νει, ό τα ν κ α ν ε ίς ανα λ ύει τ ο σύνολο μ ια ς η γεσ ία ς κ α ι ό χ ι επιμέρους μορφές η γ εσ ία ς (μ ι­ κ ρ ής ομ άδα ς). Ο δεύτερος αφ ορά το βαθμό α νά­ πτυξης τ η ς επ ισ τήμ η ς ή τω ν επ ιστημώ ν σ τη χώρα μας, που α σ χο λο ύ ντα ι με τ ο φ α ινόμενο ηγεσ ία ηγ έτη ς . Η π αρεξηγημένη θεώρηση, από τ ο ένα μέρος που ήθελε του ς «μ εγά λου ς άνδρες». ή τους ολίγο υ ς ε κ λ ε κ τ ο ύ ς (ελ ίτ ) ως δημιουργούς τη ς ι ­ σ το ρ ία ς κ α ι από το ά λ λ ο μέρος ο χ α μ η λ ό ς βαθ­ μός ανά π τυ ξης τω ν κο ινω νικ ώ ν επ ιστημώ ν στη χώρα μας σ υ νέβαλαν, ως τώ ρ α, α ρ ν η τ ικ ά στην ε­ π ισ τη μ ο νική ενασχό λησ η με το φ α ινόμενο τη ς η ­ γ εσ ία ς. Σ ή μερα, που ο ι κ ο ιν ω ν ικ ές ε π ισ τήμες ση­ μειώ νουν κ α ι στη χώ ρα μας α λ μ α τώ δ η ε ξ έ λ ιξ η , υπ άρχει σοβαρός βαθμός ω ρ ιμ ό τη τα ς τη ς επι­ σ τήμ ης κ α ι τ η ς σ χ ε τ ικ ή ς έρευνας, που επ ιτρέπ ει τη ν ε π ισ τη μ ο νική ενασχό λησ η με το φ αινόμενο τη ς η γεσ ία ς σε π ο ικίλο υς το μ ε ίς δ ράσ ης (π ο λ ιτι­ κ ό , δ ια νοη τικό, ο ικο νομ ικό , σ τρ α τιω τικ ό κ .ο .κ .). Ο ι θεω ρίες λ .χ . που έχουν ανα π τυχθ εί σ το χώρο τ η ς π ο λ ιτ ικ ή ς κ ο ινω νιο λο γία ς ερευνούν τ ο φ α ινό­ μενο τη ς , π ο λ ιτ ικ ή ς ιδ ια ίτερ α , η γεσ ία ς κ α ι απορρ ίπ το ντα ς πλέον τη θεω ρία τω ν «μ εγά λω ν αν­

δρών» επ ικεντρώ νου ν τ ο ενδιαφ έρο ν το υ ς πάνω σ τα σ υ σ τα τ ικ ά σ το ιχ ε ία τη ς η γ ε τ ικ ή ς προσωπι­ κ ό τ η τα ς (χ α ρ α κ τή ρ α ς , κοσ μοθ εω ρ ία , σ τυ λ ), α λ ­ λ ά κ α ι σ τη ν π ο λ ιτικ ή ή γ ε ν ικ ό τερ η συμπεριφ ορά τη ς . Ε ξά λ λ ο υ η μ ελ έτη τη ς συμπεριφ οράς του η ­ γ έτη δεν μπορεί να γ ίν ε ι χω ρίς τη ν ανάλυσ η τω ν θεσμών σ τα π λ α ίσ ια τω ν ο π οίων λ ειτο υ ρ γ εί ή τω ν κ ο ιν ω ν ικ ώ ν δυνάμεω ν που του ς α ν α δεικνύ ο υν ή του ς στηρ ίζο υν κ α ι προς τ ις οπ οίες συχνά ο ηγέ­ τη ς ε ίν α ι υπόλογος. Α λ λ ά κ α ι ο ι προσ δο κίες με­ γ άλω ν λ α ϊκ ώ ν σ τρω μάτω ν παίζουν σ η μ α ν τικ ό ρόλο σ τη συμπεριφ ορά πολλώ ν ηγετώ ν. Μ ε το ν τρόπο α υ τό η μ ελ έτη τη ς η γεσ ία ς γ ίν ε τ α ι συχνά ερ γ α λ είο ανά λυσ ης κ α ι άλλ ω ν φ αινομένω ν τόσ ο

«Η έκφραση της προσω πικότητας του ηγέτη στην άσκηση του λειτουργήματος του συναρτάται με το κύρος και τη λειτουργία των θεσμών» του π ο λ ιτικ ο ύ σ υ σ τή μ α το ς όσο κ α ι τη ς κ ο ιν ω ­ ν ία ς γ ε ν ικ ό τερ α . Σ π ουδά ζοντας τ ου ς π ο λ ιτικ ο ύ ς , ιδ ια ίτ ε ρ α , η γ έ τες απ οτρέπουμε τη ν πλήρη αποπ ροσωποποίηση τη ς π ο λ ιτ ικ ή ς ζω ής, που α λ λ ο ­ τρ ιώ ν ει το ά το μ ο από τη ν π ο λ ιτ ικ ή όπου συνάν­ θρωποί μας α ν α λαμβ άνο υν κ ά π ο ιου ς η γ ε τικ ο ύ ς ρ όλους γ ια τη ν εξυπηρέτησ η τη ς κ ο ιν ω ν ία ς. Τ ο αφ ιέρω μα αυ τό, που γ ίν ε τ α ι γ ια πρώτη φο­ ρά σ τη χώ ρα μας, ε ίν α ι σ υ λ λ ο γ ικ ή επ ισ τη μ ο ν ικ ή προσπάθεια, που αποβλέπει να δώ σει μ ια πρώτη π ρ ισ μ α τικ ή δ ιά σ τα σ η του φ αινομένου τη ς ηγε­ σ ία ς από τη σ κ ο π ιά , κυ ρίω ς, τη ς α τ ο μ ικ ή ς προ­ σέγγιση ς του η γ έτη . Ο ι π ο ικ ίλ ε ς ε κ φ ά ν σ εις του φ αινομένου μέσα σ την κ ο ιν ω ν ία ερευ νώ νται τόσ ο μ έσα από μ ια γ ε ν ικ ή κ α ι φ ιλ ο σ ο φ ικ ο ϊσ το ρ ικ ή θε­ ώρηση τη ς σ η μ α σ ία ς κ α ι του ρόλου του η γ έτη , ι ­ δίω ς του χ α ρ ισ μ α τικ ο ύ , όσο κ α ι από τ ις επ ιμέ­ ρους θεω ρήσεις που ε ξειδ ικ εύ ο υ ν του ς λε ιτο υ ρ γ ι­ κ ού ς χώρους του φ αινομένο υ, όπως τη ς εξω τερ ι­ κ ή ς π ο λ ιτικ ή ς , τη ς δ ημό σ ιας δ ιο ίκ η σ η ς, τη ς ι ­ δ ιω τικ ή ς επ ιχείρ ηση ς κ .ά . Τ έ λ ο ς , από τη σ κο π ιά τη ς ο μ α δ ικ ή ς προσέγγισης γ ίν ε τ α ι ιδ ια ίτερ η α να­ φορά σ τη ν ε λ λ η ν ικ ή η γεσ ία με τ ις π ο ικ ίλ ε ς ισ τ ο ­ ρ ικ έ ς μορφές τ η ς καθ ώ ς κ α ι μ ια γ ε ν ικ ό τερ η συσχ έτισ η τω ν ε λ ίτ μ ε το πρόβλημα του εκσ υ γ χ ρ ο ­ νισμού. Μ ε τ ις λ ίγ ες αυ τές ε ισ α γ ω γ ικ έ ς σ κ έψ εις παρα­ δ ίδουμε τ ο μ ικ ρ ό α υτό αφ ιέρω μα σ το ευρύτερο α­ ν α γ ν ω σ τικ ό κ ο ιν ό . Ε λπ ίζουμε, ό τ ι μπορεί να απ ο τελ έσ ει έναυ σμα γ ια παραπέρα σ κ έ ψ ε ις κ α ι π ρ οβ λη ματισ μού ς πάνω σ το φ αινόμενο τ η ς ηγε­ σ ία ς ιδ ια ίτ ε ρ α σε σχέση με τη ν ε λ λ η ν ικ ή κο ιν ω ν ία . Επιμέλεια αφιερώ ματος: Κλ. Κ ουτσούκης

46/αφιερωμα

Ένα από τα μετάλλια τον Γιάννη Παρμακέλη με θέμα τον Μέγα Αλέξανδρο: Ο Φί­ λιππος ορίζει τον Αλέξανδρο αντι­ βασιλέα

Εμμ. Μικρογιαννάκης

Ηγεσία Όλοι λίγο πολύ ορέγονται του άρχειν. Τι είναι όμως το άρχειν; να είσαι αρ­ χηγός, ηγέτης■ να αποτελείς αρχή. Άρχων σημαίνει αυτόν που πηγαίνει μπροστά, που είναι μία αφετηρία. Στον πνευματικό χώρο άρχει όποιος ρίχνει μια ιδέα που έλκει (γίνεται ολκός) και αποβαίνει καθοδηγητική. μέσως α ντιλα μ β α ν ό μ εθ α ό τ ι υπάρχουν δ ιά ­ φορα είδ η ηγεσ ία ς. Π ρέπ ει να τα δ ια κ ρ ίν ο με, έστω κ α ι αδρομερώ ς, γ ια να βρούμε σ το τ έ ­ λος αυτήν τη ν φύση τ η ς ηγ εσ ία ς. Ω ς προς το ν α ­ ριθμό τω ν προσώπων που μ ετέχο υν τη ς αρχής ή τη ν (συν)απ οτελούν η η γ εσ ία ε ίν α ι ενός προσώ­ που (< ρχή του ενός, μ ο ναρχ ία), ολίγω ν (ο λ ιγ α ρ ­ χ ία ) κ α ι πολλώ ν ή του συνόλου (δ η μ ο κ ρ α τία , λ α ­ ο κ ρ α τ ία , ο χ λ ο κ ρ α τία · τ α δύο τ ελ ε υ τα ία ε ίν α ι μ ά λλο ν δ ελ ε α σ τ ικ ά συνθήματα παρά π ρ αγματο­ π οιήσιμα κ α ι β ιώ σ ιμα σ υ σ τή μ α τα ). Ω ς προς το πεδίο δράσεω ς η η γεσ ία δ ια κ ρ ίν ε τα ι σε π ο λ ιτικ ή , σ τρ α τιω τικ ή , θ ρ η σ κευ τικ ή κ α ι π ν ευ μ α τικ ή . Π ο λ ­ λ ο ί ε ξά λλο υ λ α ο ί π ροέβαλαν με τη ν αξίω σ η να άρ ξουν (λ α ο ί α ρ χ ικο ί). Α ξ ιο σ η μ ε ίω το ε ίν α ι ό τ ι κά π ο ια π ερίοδος τ η ς ισ το ρ ία ς ε κ λ α μ β ά ν ε τ α ι ως θ ε μ ελια κή κ α ι ως πρότυπο κ α ι ον ο μ ά ζ ετα ι αρ­ χ α ία , επειδή α κρ ιβώ ς ε ίν α ι αρ χή, βάση, κ α ι ό χ ι λόγω τη ς π α λα ιό τη τό ς τη ς . Μ π ορ εί να προταθούν κ α ι ά λ λ ε ς δ ια ιρ έσ εις ή υπ οδ ιαιρέσεις τω ν μορφών η γεσ ία ς α λ λ ά κ α ι σ υ μπ τύ ξεις σε ο λ ιγ ό τερες ή κ α ι μ ία , σε αυ τό το άρχειν. Ε π ιφ ανέστερες μορφές ηγ εσ ία ς σ το ν ισ τ ο ρ ικ ό βίο ε ίν α ι η π ο λ ιτ ικ ο σ τρ α τ ιω τ ικ ή κ α ι η θρ ησ κευτικο π νευ μ α τική . Εδώ προβάλλουν ο ι β α σ ικ ό τερ ο ι τύπ οι ηγεσ ία ς, π.χ. ο Κ α ίσ α ρ κ α ι ο πάπας. Α ν συμπτυχθούν σε ένα πρόσωπο, έχ ομ ε κ α ισ α ρ ο ­

Α

παπισμό. Γ ε ν ικ ώ ς τ ο κ ε φ ά λ α ιο π ο λ ιτ ικ ή ς κ α ι σ τ ρ α τιω τικ ή ς ηγεσ ία ς ε ίν α ι ευρύ κ α ι π ολύπ λοκο. Ό λ η η ισ το ρ ία από τ η ν εποχή τω ν Σουμερίω ν μέ­ χ ρ ι σ ήμερα βρίθ ει από α ν τιμ ετρ ή σ ε ις π ο λ ιτικ ή ς κ α ι ιερ α τείο υ . Κ α ι ο ι δύο ηγεσ ίες επ ιδιώ κο υν συ­ χνά να δεσπόσουν, να δέσουν τα μέλη τω ν στενά σ την αρχήν, να μην αφήσουν πλευρές τ η ς ζω ής α ­ ν ε ξέ λ ε γ κ τε ς . Ά λ λ ο ι επ ιδιώ κο υ ν χ α λ α ρ ότερ η ε­ πιβολή. Η π ο λ ιτ ικ ή εξο υ σ ία ε ίν α ι γ ε ν ικ ώ ς απ ο τελ εσ μ α ­ τ ικ ό τε ρ η , επειδή δ ια θ έτει κ α ι σ τ ρ α τιω τικ ή ισχύ. Έ χ ε ι πυγμή. Ε ν ίο τε κ α ι ε κ κ λ η σ ίε ς α ισ θ άνθ ηκαν τη ν α ν ά γ κ η να σ τρα το λογή σ ο υν οπαδούς κ α ι να τους εξοπ λίσουν. Ο π ρ α γ μ α τικ ό ς η γ έτη ς μαγνη­ τ ίζ ε ι πολλούς, τους σ υ γκεντρ ώ νει περί το πρόσωπόν του (clientela) κ α ι με α υτούς δρα. Λ έ μ ε ό τ ι έ­ χ ει potentiam . Ο ά λ λ ο ς που α ν τ λ ε ί τη δύναμή του από κ ά π ο ιο α ξίω μ α που του δ όθ ηκε έχ ει potestatem. Η σ τ ρ α τιω τικ ή η γ εσ ία ε κ δ η λ ώ ν ε τα ι με το εν τέλλ εσ θ α ι κ α ι παρουσ ιάζει άμεσα απ ο τελ έσ μ α ­ τα . Ε ίν α ι η τα χ ύ τερ η . Η βραδύτερη ε ίν α ι η πνευ­ μ α τ ικ ή . Ο λόγο ς α ρ γεί να κα ρ π ίσ ει. Ε ν ίο τε περ­ νούν α ιώ νες. Κ α ι δεν ε ίν α ι καθ όλο υ βέβαιη η κ α ρ ­ ποφορία του. Η ισ το ρ ία βρίθει από π αρ α δ είγ μ α τα κ α ι περι­ πτώ σ εις ηγεσ ιώ ν. Τ ίπ ο τε δεν μπορεί να π ραγμα­

αφιερωμα/47 τοπ ο ιηθ εί αν δεν υ π άρ ξει κά π ο ια βουλή, ένα σ χέ­ διο , ένα όρ αμα , μ ια ιδ έα . Κά π οιο ς ε κ θ έ τε ι κ ά τ ι, π ρονοεί. Α ν α υ τό αφ ορά σε κ ο ιν ω ν ικ ά θ έμ α τα , ο ίδ ιο ς ή κ ά π ο ιος ά λλο ς μπορεί να ε π ιδιώ ξει τη ν πραγμάτω ση τη ς ιδ έα ς με το ν μ η χ α ν ισ μ ό που δ ια θ έ τε ι ( κ α ι σ το βαθμό που το ν ε λ έγ χ ει). Τ ο προς πραγμάτω ση σ χέδ ιο ε ίν α ι η βουλή, α λ λ ά ο η γ έτης χ ρ ειά ζε τα ι οπαδούς. Η γ έτη ς μόνος δεν ν ο ε ίτα ι. Α ν ζει μόνος, θα ε ίν α ι κ α τ ά το ν Α ρ ισ τ ο ­ τ έλ η θηρίον ή θεός. Α λ λ ά ό λ ο ι ζούμε μ ετα ξύ συ­ νανθρώπων, είμ εθ α μέλη μ ια ς πολύ μ εγάλη ς αν­ θρωποδέσμης, θα έλ εγα , που ε ίν α ι χω ρισμένη σε κ ρ α τικ έ ς μο νάδες κ α ι πλήθος μέγα επιμέρους ο­ μάδω ν κ α ι οργανώ σεων. Σ ε π ο λλές ' συνανήκ ο μ εν. Σε κά θ ε ομ άδα , οργάνω ση, σ ω μ α τείο ή επ ιχ εί­ ρηση π ρ οκύπ τει θέμα ηγεσ ία ς. Σ το Π α ν ε π ισ τή ­ μιο ο ι π ρ υτα νικές αρ χές δίδουν το ν τόνο κ α ι συν­ τονίζο υν. Μ πορούν να δημιουργήσουν (με μεγά­ λ α ο ρ ά μ α τα ) υψηλή π νευ μ α τικ ή ζωή ή να έπ ιτρ έψουν τη χαμέρ π εια. Μ ε το ν πιο εντυ π ω σ ιακό τρόπο π αρ ου σ ιά ζεται το θέμα τη ς η γεσ ία ς σ τ ις μυθολογίες τω ν λαώ ν. Εδώ η ηγεσ ία ε ίν α ι πιο ανάγλυφ η κ α ι α ιγ λή εσ σ α. Ο ύπατος τω ν θεών ά ρ χει. Ο Ζ εύς π.χ. ε ίν α ι π α­ τήρ α νδρώ ν τε θεών τε. Σ υ λλ α μ β ά ν ει μ ία ν β ου λ ήν κ α ι τη ν επ ιβ ά λλει σ τους ανθρώπους. Ε ν αν ά γ κ η χρ ησ ιμο π οιεί το ν κεραυ νό . Ε ίν α ι τερ ψ ικέρ αυ νο ς. Σ ε ά λλη περίπτωση γ ίν ε τ α ι συνέλευση, αγορ ά θε­ ών. Ο ι σ υ ζη τή σ εις ε ίν α ι γ ο η τ ευ τ ικ έ ς κ α ι αναφέρ ο ν τα ι σε σοβαρά π ρ οβλή ματα τω ν α νθρώ π ω ν τ ι θα γ ίν ει με το ν Ο δυσσέα; θα το ν αφ ήσομε να περ ιπ λ α νά τα ι επ’ άπειρον; ο Π οσ ειδ ώ ν επ ιμένει. Κ α ι μά λλο ν π ρ οβάλλει veto σε κά θ ε προσπάθεια τω ν άλλω ν θεών να επ ιτρέψ ουν το ν ν ό σ το ν του Οδυσσέως. Σε κά π ο ια απουσία του Π οσ ειδ ώ νο ς απ ο φ α σ ίζετα ι η επιστροφή του. Τ ι θα γ ίν ε ι με το ν Ο ρ έσ τη κ α ι π ο λλά ά λ λ α θ έμ α τα που σ υ ζη το ύ ν τα ι σ τα ουρ άνια δ ώ μ α τα ; Ο ι άνθρω ποι σ το κ ά τ ω δ ιά ­ ζω μα έχουν εν μ έρ ει μόνον βούληση. Υ π ά γ ο ν τα ι στους θεούς. Σ υ νειδ η τά ή ασ υν είδη τα εκπ ληρ ώ ­ νουν τ α θ ε λή μ α τά τω ν. Σ το Α ιό ς δ ’ ε τ ε λ ε ίε τ ο β ο υ ­ λή α ν τ ισ τ ο ιχ ε ί τ ο χ ρ ισ τια ν ικ ό τε τ έ λ ε σ τ α ι. Ο ι άν­ θρωποι ε ίν α ι ε ν τε τα γ μ έ ν ο ι σ το θ ε ϊκ ό π λ α ίσ ιο κ α ι υπακούουν. Τ ο θειον ε ίν α ι, θα λέγ α μ ε, η εξω ανθρώπινη ηγεσ ία . Σ το ν Ό λ υ μ π ο ε ίν α ι τ ο π ερίφημο κ έ ν τρ ο αποφάσεω ν. Κ α τά το ν Η ρ ό δ ο το , το ν π ατέρα τ η ς ισ το ρ ία ς , τ ο θειον (που μ ά λλο ν ε ίν α ι ένα α λ λ ά έ χ ει π ολλά κ α ι π ο ικ ίλ α προσωπεία κ α ι έ τσ ι κ υ ρίω ς δ ια φ ο ρο­ π ο ιε ίτα ι), ε ίν α ι φθονερόν κ α ι τα ρα χώ δες. Π α ρ α ­ κ ο λο υ θεί τ α ε γ κ ό σ μ ια , βλέπει τ α γ ιν ό μ εν α , αφ ή­ ν ει ενδεχομένω ς κ α ι μέχρις ενός σημείου ελευθε­ ρία δράσεω ς, α λ λ ά , αν κάπ ου κά π ο ιο ς σ υ γ κ ε­ ν τρώ σ ει μ εγάλη δύναμη που συ νεπ άγεται συνή­ θως ύβριν, τ ό τ ε τ ο θειον το ν φθονεί, ως ν α απει­ λ ε ίτ ο η ισ χύ ς του, ε π εμβαίνει κ α ι το ν π λ ή ττε ι. Α υ τό συνέβη σ τη ν περίπτωση του Ξ έρ ξη . Έ γ ιν ε

εδώ η μεγαλύ τερ η δυνα τή διό γκω σ η δυνάμεω ς σε ένα κ α ι τ ο αυ τό πρόσωπο. Ο Ξ έρ ξης π ροσήγγισε το ν Δ ία . Ή τ α ν επόμενο ο ύ π ατος τω ν θεών να σ τρ α φ εί κ α τ ’ αυτού. Ο Ξ έρ ξης κ α τ ά τη ν αισχύλ ε ια (ως κ α ι ηρ ο δ ό τεια ) εκ δ ο χ ή συνετρίβη αφού βρέθηκε μ ετα ξύ δόλου κ α ι φθόνου (Θ ε μ ισ το κ λ έ ­ ους κ α ι Δ ιό ς α ν τισ το ίχ ω ς , Α ισ χ ., Π έρ σ α ι 361-2). Α υ τά σ τον χώρο του μύθου που ε τυ μ ο λ ο γ ικ ώ ς έχ ει σχέση με τη μούσα κ α ι σ η μ α ίν ει το ν μεμουσω μένο λόγο , άρα αυ τόν που π ρ α γμ α τεύετα ι κ ά ­ τ ι (αληθ ινό σ τη ν βάση, ίσω ς κ α ι συμπυκνω μένη αλή θεια) σε μορφή λόγου χα ρ ίεσ σ α κ α ι κ εκ ο σ μ η μένη με ό λ α τ α χ α ρ ίσ μ α τα τω ν μουσών. Α λ λ ά κ α ι έξω από το ν χώρο του μύθου α ν α γνω ρίζονται εξω ανθρώ πινες δυνά μεις. Ο ν ηφ ά λ ιο ς Hegel π.χ. θα μας πει ό τ ι το π α γ κ ό σ μ ιο πνεύμα, που διέπει τ α π άντα κ α ι επ ιδ ιώ κ ει τη ν α π ο κάλυψ η κ α ι α υ το­ γνω σ ία του, χ ρ ησ ιμο π οιεί το ν άνθρωπο γ ια τους σκοπούς του με δόλο. Κ ά ν ει του ς ανθρώπους να νομ ίζου ν ό τ ι θέτουν κ α ι π ραγματοπ οιούν ιδ ικ ά τω ν σχέδ ια , α λ λ ά σ τη ν π ρ α γ μ α τικ ό τη τα ε κ τε λ ούν τ α θε ϊκ ά . Θ υ μη θείτε τη ν α π ά τη ν τω ν αρ-

Ο Αριστοτέλης διδάσκει τον Αλέξανδρο χα ίω ν θεών. Εδώ σ το ν Hegel ε ίν α ι η απ ά τη του πνεύ ματος, der L is t des Geistes. Ο ι υ λ ισ τές , τ έ ­ λ ος , το ν ίζο υ ν ό τ ι υ π οκύπ τομε ό λ ο ι σ τη φ υσική α­ ν α γ κ α ιό τη τα κ α ι ν ο μ ο τέλ ε ια . τ ις ανω τέρω περιπτώ σ εις π αρ ου σ ιά ζεται το ανθρώ πινο γένος να ά γ ε τα ι από θεούς, από τ ο απ ό λυ το πνεύμα ή τη ν φ υ σ ική ν ο μ ο τέλ ε ια . Σ ’ α υ τά πειθαρχούμε. Τ ο κ έ ν τρ ο βάρους τω ν δ υνά­ μεων που ω θούν σε δράση κ α ι δημιου ρ γία ισ τ ο ρ ι­ κ ή ς ζω ής ε ίν α ι εξω ανθρώ πινο. Η αναφορά μ α ς σ’ α υ τό δ εν γ ίν ε τ α ι μ όνο γ ια λόγους παιδ αγω γικο ύς,

Σ

48/αφιερωμα ν α δ ούμε δ ηλ. το θέμα τ η ς η γ ε σ ία ς ολόπ λευρα, σ το ν κό σ μ ο του μύθου κ α ι τη ς τρ έχ ου σ α ς πραγ­ μ α τ ικ ό τ η τ α ς . Υ π ά ρ χει ισ χυ ρό ς π ρόσθετος λ ό ­ γος. Ο κ ό σ μ ο ς τω ν θεών δεν ε ίν α ι ά σ χ ετο ς προς το ν ανθρώ πινο. Ε π ικο ινω νο ύν σε μεγ ά λ ο ή μ ικ ρ ό βαθμό. Ο ι γ ή ιν ο ι η γή το ρ ες , θα λ έ γ α μ ε, κάν ο υν αντιγρ α φ ή του θ εϊκού (ή το ν π λ ά ττο υ ν κ α θ ’ ομ ο ίω σ ίν τω ν;). Θ εο ί κ α ι κ ά π ο ιο ι άνθρω ποι άρ ­ χουν σε κά π ο ια ε π ικ ρ ά τ ε ια . Ο ι άνθρω ποι μ ά λ ι­ σ τα με κά θ ε τρόπ ο μ εριμνο ύν ν α δ είξου ν τη σ χέ­ ση τω ν προς το ν ου ρ άνιο κ ό σ μ ο . Π α ρ ο υ σ ιά ζο ­ ν τ α ι ω ς απ όγονοι θεών ω ς του Δ ιό ς (δ ιογ εν είς) ή κάπ ο ιου ήρω ος. Μ ε γ ά λ ο ι π ο ιη τές σε α υ λές τω ν η ­ γεμόνω ν κ α τα υ γά ζο υ ν το ν η γ ή το ρ α κ α ι ανευ ρί­ σ κο υ ν (ή κ α ι επινοούν) τη ν ατρα π ό που α ν ά γ ει σ τον θεό ή το ν ήρω α με το ν α π α ρ τισ μ ό γ ε ν εα λ ο ­ γ ικ ώ ν δένδρω ν. Έ τ σ ι ο ι η γ ή το ρ ες με τ η σύνδεσή τω ν μ ε τη ν θεία πηγή α π ο κ το ύ ν δ ύναμη κ α ι α ί­ γ λ η , φ ω τοσ τέφ ανο που το υ ς ανυψ ώ νει σ τα μ ά τια τω ν υπηκόω ν. Ο φ είλεις σ έβ α ς προς θεία παρόσωπα, προς η γέ τες που ενδεχομένω ς έ λ α β α ν το σκή π τρ ο (το σύμβο λο τ η ς εξο υ σ ία ς ) από το ν ίδ ιο το ν Δ ία . Η δ ημ ιο υ ρ γία από τη ν ποίηση αυτού του ουρανίου ορόφου που σ τη ρ ίχ θ η κ ε σε π αμ π άλαιες π ίσ τεις τω ν ανθρώπων ε ν ισ χ ύ ει τ η δ ύναμη ε κ ε ί­ νων που ε π ικοινω νο ύ ν κ α ι σ χ ε τ ίζ ο ν τ α ι με αυ τόν το ν κ ό σ μ ο α να λόγω ς προς τ ο βαθμό που πείθουν του ς υ π ηκόους τω ν. Σ τη ν Κ ίν α π.χ. ο Ο υρανός έ­ χ ε ι κυ ρ ία ρ χ η θέση. Ο α υ το κ ρ ά το ρ α ς λ α μ β ά ν ει ά ­ νωθεν τη ν εν το λ ή . Η ε ξο υ σ ία ε ίν α ι δ οτή κ α ι ο α ­ π ο δ έκτη ς ο φ ε ίλ ει να ε υ θ υ γ ρ α μ μ ίζετα ι προς τη ν ου ρ άνια τά ξ η , να κα τευ θ ύ ν ει τ α γ ή ιν α (τη ν ιδ ικ ή του regio, ως θα έ λεγα ν ο ι Λ α τίν ο ι) συμφώνως προς τη ν α ρ μ ονία του ουρανού. Ν α ε ίν α ι κ ο σ μ ία η π ο λ ιτε ία του όπως η κ ο σ μ ικ ή . Α ν π α ρ ε κ κ λ ίν ε ι, α ίρ ε τ α ι η εντο λή κ α ι κά π ο ιο ς ά λ λ ο ς τη ν ε ν σ τερ ­ ν ίζ ε τα ι κ α ι το ν α να τρ έπ ει. Έ τ σ ι δ ικ α ιώ ν ε τ α ι ο κ ά θ ε σ φ ετερ ισ τή ς, όπως φ α ίν ε τα ι σ το έργο του μεγάλο υ ισ το ρ ικ ο ύ τη ς Κ ίν α ς Σου Μ α Τ σ ιέ ν (του Θ ο υκυ δ ίδη τω ν Κ ινέζω ν). Τ ο μ έγισ το μ έλη μ α κά θ ε άρ χ ο ν το ς ε ίν α ι να εύρει σ υναίνεση γ ια π ρ αγμάτω σ η του ο ρ ά μ α το ς του που πρέπει να ε ίν α ι έν, un um , κ α ι σ ’ α υ τό ν α συ­ ν α ιρ ο ύ ν τα ι ό λ ο ι ο ι επ ί μέρους σ τό χ ο ι. Συναίνεση τ ι σ η μ α ίν ε ι; Έ χ ε ις το ό ρ α μ ά σου, το ν σ τό χ ο σου, π.χ. να γ ίν ε ι η Ε λ λ ά ς επ ιφ ανές μ έλος τη ς Ευρώ­ πης, π νευ μ α τικώ ς κ α ι ο ικ ο ν ο μ ικ ώ ς . Σ ’ αυ τό το ν σ τό χ ο σ τρ α τεύ εσ α ι. Α ν α ζ η τ ε ίς τ ο πώς. Χ ρ ε ιά ζε ­ τ α ι ενεργοπ οίησ η σ το ν μ έγ ισ το βαθμό 10 ε κ α τ ο μ ­ μυρίω ν Ε λλή νω ν κ α ι, τ ο κ υ ρ ιό τε ρ ο , α υτό τ ο τ ε ­ ρ ά σ τιο ανθ ρω π οδ υναμικό να αθροισθεί. Δ ιό τ ι, αν δ υ ν α μ ικ ό δύο ισ ο δυ νάμω ν ανθρώπων, π .χ. 5 κ α ι 5, αθροισθεί, τ ό τ ε έ χο μ ε 10, ενώ , αν δια σπ ασ θεί, τ ε ίν ε ι σ το μηδέν. Η ψ υ χολ ο γ ία μ ά λ ισ τ α τω ν ο μ ά ­ δων κ α ι τω ν λαώ ν μ ά ς δ ιδ ά σ κ ε ι ό τ ι 5 + 5 = 10 ε ί­ ν α ι το α ρ ιθ μ η τικ ό ά θ ρο ισ μα, α λ λ ά σ τη ν σύ­ μπλευση κ α ι σύμπνοια με κ ά π ο ια ε ν ισ χ υ τικ ή μ ο υσ ική υπόκρουσ η ή εμ β α τή ρ ια π ρ οσ αυξά νο­

ν τ α ι ο ι δ υν ά μ εις απ ρ οσ μ έτρ ητα . Α υ τ ό γ ίν ε τ α ι δ ιό τ ι οι συμπ ορευόμενοι ε μ π ν έο ν τα ι και π τερ ώ νο νται. Γ ια ν α επ ιτευ χ θεί α υ τή η περίφημη ο μ ό ν ο ια κ α ι ο μ ο ψ υ χ ία (που π ροϋποθέτει η γ έτη με τε ρ ά σ τ ιε ς ικ α ν ό τη τε ς του σ υ ναιρ είν, του α ρα ρ ίσ κ ειν ) θα πρέπει ν α προβληθεί το όρ α μ α με επο­ π τ ικ ό τρό π ο, εν τό ς μ ά λ ισ τ α τ ου ευρυτέρου Ευρω­ π α ϊκ ο ύ κ ύ κ λ ο υ , να υμνηθεί, να υψωθεί σ τα μ ά τ ια όλω ν κ α τ α λ λ ή λ ω ς (εδώ α π α ρ α ίτη τη η μούσα) κ α ι αυ τή η α ίν ε σ ις (που τη ν ετυ μ ο λ ογ ώ ως κ α ι το αινώ από το άνω ) ν α επ ιδιω χθ εί να γ ίν ε ι αποδε­ κ τ ή , α ιν ετή κ α ι από ά λ λ ο υς . Τ ό τ ε δ εν θα ε ίν α ι α ίν εσ ις τ η ς η γ εσ ία ς μόνον α λ λ ά σ υ ν α ίν εσ ις όλω ν. Π ό σ ο ο επ α ιν έτη ς ε ίν α ι α π α ρ α ίτη το ς σε κ ά θ ε η ­ γ έτη , τ ο ομ ολό γησ ε ο μ έ γ ισ το ς τω ν ηγετώ ν (το υ ­ λ ά χ ισ τ ο ν τω ν σ τ ρ α τιω τικ ώ ν ) ο Μ . Α λ έ ξ α ν δ ρ ο ς. Α ν ο ι μεν επ αινούν ο ι δε ά λ λ ο ι κηλ ιδ ώ ν ο υ ν κ α ι υπ οσ κάπ του ν, τ ό τ ε μ ε ιο ν ε κ το ύ μ ε. Ε νώ ε ίν α ι α ­ π α ρ α ίτη τη η συνδρομή, δ ηλ . η συμπόρευση, ο ι δ υν ά μ εις μας σ π α τα λ ώ ν τα ι σε π ολλές ( α ν τιμ α χ ό μενες σ υχνά) τ ά σ ε ις . Η αντίθεσ η βεβ αίω ς ε ίν α ι α π α ρ α ίτη τη ω ς κ α ι η τρ ιβ ή , α κ ό μ η κ α ι ο το ν ισ μ ό ς κ α ι έξα ρσ η τω ν α ­ κ ρ α ίω ν θέσεω ν, α λ λ ά σε κ ά π ο ια κ α ίρ ια σ τιγ μ ή χ ρ ειά ζε τ α ι ο η γ έ τη ς ν α απ λώ σει τ ις π α λ ά μ ες κ α ι να ενώ σ ει τ α το π ριν δ ιεσ τώ τα . Κ α τά τ ου ς Έ λ λ η ­ νες μ ά λ ισ τ α τ α κ ά λ λ ισ τ α έργα γ ίν ο ν τ α ι ε κ τω ν

«Τ ον ά ρ χοντα τριών δει μέμνησθαι. Π ρώ τον μέν, ότι α νθρ ώ πω ν άρχει. Δ εύτερ ο ν, δτι κατά Ν ό μ ο ν άρχει. Τρίτον δε δτι ούκ αεί άρχει» Ά γάθω ν

α ν τιθ έτω ν . Α π ’ α υ τά π ρ οκύ π τει η κ α λ λ ίσ τ η α ρ μ ο ν ία . Η σ υναίνεση ως συ γχο ρδ ία μ ια ς ορ χ ήσ τρ α ς δεν ε ίν α ι εύ κ ο λ ο έ ργο. Π ρο ϋ π οθ έτει λα ό κ α ι ο μ ά ­ δες που θέλουν τη ν ανύψωση, τη ν ανα β άθμισ η κ α ι πτέρωσή του , τη ν απ ό κ τη σ η υψηλού φ ρο­ ν ή μ α το ς. Γ ια το α ιν ε ίν κ α ι σ υ ν α ιν είν χ ρ ειά ζε τ α ι λαμπ ρή π α ιδ εία , π ρ ω τίστω ς υ ψ ηλή ς π ν ε υ μ α τικ ή ς η γ ε­ σ ία ς . Η π α ιδ εία σ υ ν τελ ε ί σ το ν εν α ρ μ ο ν ισ μ ό κ α ι τω ν διαφόρω ν ηγεσ ιώ ν. Κ α ι το π ρ όβλημα τη ς π α ιδ εία ς ε ίν α ι οξύ κ υ ρ ίω ς σ τη ν Ε λ λ ά δ α . Ε ίν α ι τ ό ­ σο υψ ηλή έν ν ο ια ώ σ τε τ α υ τ ίζ ε τ α ι με το ν ό λ ο πο­ λ ιτισ μ ό (το ν π ο λ ιτισ μ ό που ως λ έξη δεν υπήρχε σ τη ν κ λ α σ ικ ή εποχή, α λ λ ά η λ έ ξη π α ιδ εία ε κ ά λ υ πτε το ν α ν τ ίσ τ ο ιχ ο ν ο η μ α τ ικ ό χώρο). Η π α ιδ εία τ ε ίν ε ι σ τη ν α ξιοπ οίησ η σ το ν μέγ ισ το βαθμό όλω ν τω ν σ ω μ α τικ ώ ν κ α ι π ν ευ μ α τικ ώ ν

αψιερωμα/49 δεξιοτήτων του παιδός (ή του αεί ή εκάστοτε παιδός). Η αληθινή πράγματι παιδεία δεν γνωρίζει η­ λικία· είναι για όλους, για άεί παϊδας. Η παιδεία είναι ένα γενικό πνεύμα που διέπει τον εθνικό κορμό. Αυτό το πνεύμα, η εθνική νοοτροπία, εί­ ναι ο κύριος νομεύς της ζωής (νέμω, νους, νόμος είναι ομόρριζα). Είναι μία ρυθμιστική αρχή, στην πραγματικότητα ένας ηγέτης. Είναι, ως θα έλε­ γαν οι Έλληνες στην κλασική εποχή, ο νόμος

« Ε κ ε ίνο ς μ ό ν ο ν μ π ορεί να κ υβ ερ νή σει ά λ λ ο υ ς, ό π ο ιο ς μ π ορεί να κ υβερ νή σει τον εαυτόν του» Σόλων

της πόλεως, που είναι κατά τον Πίνδαρο πάντων βασιλεύς. Αυτός διέπει τα πάντα. Οι πόλεις θέ­ λουν την αυτονομίαν των, δηλ. τον ιδιαίτερο τρό­ πο ζωής (τον καθιερωμένο από κάποιο θεμελιω­ τή, τον οικιστήν της πόλεως). Αφού στην (πρωτότυπη) θηρευτική μας προ­ σπάθεια για εύρεση ηγετών καταλήξαμε στον νό­ μον (στο ευρύτερο και βαθύτερο νόημά του), ας δούμε δύο ακραίες εκφάνσεις του. Είναι πολύ δι­ δακτικές για την εθνική μας πορεία. Θα πάρομε την θετικότερη και την αρνητικότερη. Και επειδή αν χρησιμοποιεί κανείς ιδικά του, οικεία, δηλ. σπιτικά παραδείγματα (χρώμενος οικείοις παραδείγμασι), καταλαβαίνει καλύτερα το θέμα, θα καταφύγω σε περιπτώσεις της Ελληνικής ιστο­ ρίας που είναι πολύτιμο μεταλλείο για ο,τιδήποτε.Στον 5ο αι. π.Χ. όλοι δουλεύουν για την πόλη. Αυτό ακριβώς υποδεικνύει και συνιστά η ηγεσία της. Ό λοι είναι φιλοπόλιδες. Και ποιος ο ρόλος της ηγεσίας στην κατίσχυση αυτού του πνεύ­ ματος; Στον 5ο αι. π.Χ. πρόβαλε η μεγάλη ηγετική μορφή του Περικλέους. Είναι ο επώνυμος μιας μεγάλης εποχής που κορυφαίοι στοχαστές την θεωρούν ως την γονιμότερη και λαμπρότερη της ανθρωπότητος. Η εποχή του Περικλέους κείται μεταξύ δύο μεγάλων πολέμων, του Μηδικού και του Πελοποννησιακού, των σπουδαιοτέρων ίσως ιης αρχαιότητος. Ο Περικλής είναι ο ηγέτης που δεν οφείλει τη δύναμή του οε κάποιο ιδιαίτερο α­ ξίωμα. Στην αθηναϊκή σκηνή εσελάγισε όχι τόσο »ς στρατηγός αλλά ως σύμβουλος του δήμου. Εκυριάρχησε θα λέγαμε λόγω. Και η δύναμη του λ-όγου είναι τόσο μεγάλη ώστε οι Συρακούσιοι τ.χ. σε κρίσιμη στιγμή φοβούνται πιο πολύ τους λόγους των Αθηναίων παρά την στρατιωτική των δύναμη. Ο Περικλής ήταν μάλλον ρητήρ αλλά ο \.όγος του οδηγούσε σε πράξη. Είχε όλα τα προ­

σόντα του ηγέτη ως ο ίδιος τα κατονομάζει: ήταν ικανός γνώναι, έρμηνεΰσαι, ήταν ακόμη φιλόπολις και κρείσσων χρημάτων. Ό λ α συναιρούνται πιστεύω σε ένα· ήταν γνώμων (από το γιγνώσκω που δεν σημαίνει μόνον γνωρίζω αλλά και απο­ φασίζω, τηρώ μια συγκεκριμένη στάση και πολι­ τική που εκφράζεται στην περίπτωση του Περικλέους ως φιλία, έρως προς την πόλη και κυριαρ­ χία πάνω στο χρήμα και τρέχοντα θέματα). Ο Περικλής δεν εκάμπτετο από τις δυσκολίες. Η βαθειά γνώση του έδειχνε την ακολουθητέα ε­ κάστοτε πορεία και τον έκανε κύριο των πραγ­ μάτων. Ή ρχε με άνεση. Στον αθηναϊκό δήμο, τον πιο δύσκολο και δύσπιστο στην ιστορία, εκυριάρχησε με τη δύναμη του λόγου που εσαγήνευε το πλήθος. Έ να πλήθος που εδοκίμαζε την ηδονή του πρωτοφανέρωτου λόγου και των απεριορί­ στων δυνατοτήτων του, αφού εδώ κυρίως, στην Αθήνα, έγινε η ανακάλυψη του πνεύματος, die Entderckung des Geistes. Και ο Περικλής με οδη­ γητική του αρχή, θα έλεγα, το συμφιλείν (του φί­ λου του Σοφοκλέους), προσπαθεί να συναιρέσει τις ποικίλες τάσεις της πολιτείας σε εναρμόνιο σύνολο. Στους πολίτες των Αθηνών θα πει ότι η

Ένα από τα έξι μετάλλια του Γιάννη Παρμακέλη της σειράς «Η Δημοκρατία σε ασήμι»

πόλις των θα εκμεταλλευθεί όλες τις πηγές, δυ­ νάμεις και δεδομένα της φύσεως αλλά και της ι­ στορίας τα διδάγματα, ότι η ανάγκη είναι ο μέγας διδάσκαλος, αυτή επιβάλλει και όχι άλλος (ως ο ίδιος) το πρακτέον. Ο Περικλής εγνώριζε και κάτι που πολλοί ηγέτες ή αγνοούν ή θεωρούν ότι απάδει προς τον ηγετικό των ρόλο. Εγνώριζε όχι μόνον το άρχειν και άγειν αλλά και το άρχεσθαι, άγεσθαι, όχι μόνο να άρχει αλλά και να άρχεται, να δίδει έστω στον φίλαρχο δήμο (και ή­ ταν δημοκρατία) την εντύπωση ότι αυτός ο λαός άρχει. Ο μεγάλος ιστορικός της εποχής του σε μια από τις ευτυχέστερες αποφάνσεις του (Β', 65,

50/αφιερωμα 9) π αρατηρεί:

έγίγνετό τε λόγω μέν δημοκρατία,

έργω δέ ύπό τού πρώτου άνδρός αρχή. Τ ο πολί­ τευμα δεν έγινε α λλά ή τα ν κ α θ ’ οδόν προς τη δη­ μ ο κ ρ α τία , σ την π ρ α γ μ α τικ ό τη τα όμω ς πήγαινε προς μ ο ναρχία, σ την αρχή του ενός, του πρώτου ανδρός. Δ η μ ο κ ρ α τ ία σ τα λ ό γ ια , μ ο ναρχ ία στην π ράξη. Σ το ν βαθμό που έ χ ει συ ντελεσθ εί α υτή η ε ξέ λ ιξ η ο Π ε ρ ικ λ ή ς ως άρχων είχ ε το ν α θ ην α ϊκ ό δήμο σ την κ υ ρ ιό τη τά του· κατείχε το πλήθος. Ο δήμος ή τα ν στην κ α το χ ή του. Ή τ α ν λοιπόν υπό­ δουλος; Ό χ ι. Δ ιό τ ι κ α τ ε ίχ ο ν το ελευθέρως. Ο Π ε ­ ρ ικ λ ή ς δεν χ ρ εια ζό τα ν ε ν α κ ο λ α κ εύ σ ει τ ο ν δήμο, να λ έγ ει προς ηδονήν, όπως σ υ μβ αίνει σ’ αυτούς που απ ο κτού ν δύναμη παρανόμως. Ο ηγ έτη ς ο κτώμενος έξ ού προσηκόντων τήν δύναμιν ε ίν α ι δ έσ μιο ς αυτώ ν που το ν ισχυροποιούν, δεν ε ίν α ι πάνω απ’ αυτούς. Γ ια το ν Π ε ρ ικ λ ή π αιδ ευ τικ ό ι ­ δεώ δες ε ίν α ι τ ο κ ά λ λ ο ς . Α υ τό δ ημιου ρ γεί το ήθος τω ν π ολιτώ ν ( κ α ι ό λη ς τ η ς πόλεω ς). Το καλόν ηθοποιεί τον θεατήν. ΓΓ αυτό η πόλη πρέπει να έ­ χ ε ι π λησμονή κά λ λ ο υ ς . Δ εν ε ίν α ι μόνον ο Π αρθενών, τ ο Ω δείον α λ λ ά κ α ι τ α δ ρ α μ α τικ ά έργα της εποχής (ως του Σοφ οκλέου ς) που δ ιδ ά σ κο υ ν, α λ ­ λ ά η όλη μορφή τη ς πόλεω ς, η υ λ ικ ή κ α ι π νευμα­ τ ικ ή τη ς όψις δ ιδ ά σ κ ε ι το ν κ αθ ένα . Η όλη πόλη ε ίν α ι δ ιδ α κ τή ρ ιο κ α ι μ ά λ ισ τα απ οβ αίνει παίδευσις Ελλάδος (μ ετά τη ν Α να γέννη σ η γ ίν ε τ α ι ό ρ α­ μα π αιδ ευ τικό τ η ς γ ης ο λ ο κλήρ ου ). Σ ’ αυ τήν τη ν πόλη έ κ α σ το ς τ ελ ε ιο π ο ιείτ α ι σ το ν υ π έρτατο βαθ­ μό κ α ι καθ ένα ς λ ειτο υ ρ γ εί α να λόγω ς τω ν ιδ ια ιτ ε ­ ροτήτω ν του, ώς έκαστος έν τφ εύδοκιμεΐ. Π ρ ο ­ σπαθεί να π ροσφέρει τ ο άπαν σ τη ν πόλη του. Κ α ­ τ ά του ς Κ ορινθίους μ ά λ ισ τα , το υ ς μεγάλο υς, α ­ σπόνδους εχθρούς τω ν Αθηνα ίω ν, ο ι τ ε λ ε υ τα ίο ι θεωρούν τ α σώ ματά τω ν ξέν α χ ά ρ ιν τ η ς πόλεώς τω ν, προς τη ν οπ οία ε ίν α ι κ ο λ λ η μ έ ν ο ι ολόψ υχα: τοΐς σώμασιν άλλοτριωτάτοις υπέρ τής πόλεως χρώνται, τή δέ γνώμη οίκειοτάτη ές τό πράσσειν τι ύπέρ αύτής (Θ ου κ. Α ', 70, 6). Γ ια του ς Α θ η ­ ναίο υς εορτή ε ίν α ι να πράξουν το δ υ σ β ά σ τα κ το γ ια τους πολλούς χρέος. Α υ τή ε ίν α ι η ολ ο κ λ η ρ ω ­ τ ικ ή προσφορά προς τη ν πόλη που έ τσ ι γ ίν ε τ α ι μεγάλη από τους φ ιλοπ ό λιδα ς Α θ ηνα ίο υ ς, του ς ε­ ραστής της. ά λλη νοο τρο π ία, η αό ρα τη αρχή που μας διέπει, ε ίν α ι η σύγχρονη, η ν ε ο ελ λ η ν ικ ή . Κα θένας β ά λ λ ε ι κ α τ ά πάντω ν, αφού π λ ή ττε ι ε­ κείνο υ ς που εκπροσω πούν το όλο (Κυβέρνηση κ α ι Βουλή), αυτούς που ε ίν α ι επ ί-τροπ οι του λ α ­ ού. Κ α ι επίτροπος ε ίν α ι ε κ είν ο ς ε ις το ν οπ οίον σ τρ έφ ετα ι, γυ ρ ίζε τα ι κ ά π ο ια εξο υ σ ία. Κά θε π ολί­ της με τη ν ψήφο του εκ χ ω ρ εί τ η ν δ ικ ή του π ο λ ιτι­ κή δύναμη σε κά π ο ιον, α π εκ δ ύετα ι απ’ αυτήν για ένα τ α κ τ ό δ ιά σ τη μ α (συνήθως μια τ ετρ α ετία ). Τ ην δύναμη αυτή τη ν α ν α κ τά γ ια να τη ν εκχ ω ρ ή­ σ ει π άλιν. Έ τ σ ι ο άρχω ν σ τα σύγχρονα π ολιτεύ­ μ α τα αθ ρο ίζει σ το ν εα υ τό του ( κ α ι τα όργανά

Η

του) τη ν επί μέρους δύναμη τω ν πολιτώ ν. Ε ίν α ι ο λ α ό ς εν σ μ ικ ρ ογ ρ α φ ία . Γ ίν ε τ α ι όμω ς σεβασ τή αυτή η Επιτροπεία; Σ τη σύγχρονη ν ε ο ε λ λ η ν ικ ή ζωή ό λ ο ι β άλλουν κ α τ ά τη ς Κυβερνήσεως. Κα θένας π ιέζει αν α λ ό ­ γω ς τη ς δυνάμεώ ς του. Π ο ικ ιλ ώ ν υ μ α σ ω ματεία κ α ι οργανώ σεις απ α ιτο ύν να γίνουν δ ε κ τ ά τ α αιτή μ α τ ά τω ν. Δ ε ν δ έχ ο ν τα ι ο ύτε κ α ν το ν δ ιά λογο , ε κ τό ς αν γ ίν ει με τους ιδ ικ ο ύ ς τω ν όρους. Η Κυ­ βέρνηση γ ια να αντα π εξέλ θ ει σ την πολύπλευρη πίεση σ υμπ εριφ έρεται ω ς μ ία ε ξ αυτώ ν τω ν ο ρ γα­ νώσεων κ α ι ιδιοπραγεί. Ο η γέτης, ως ετονίσθη, πρέπει να ε ίν α ι κρείσσων χρημάτων, να τ ίθ ε τα ι δ ηλ. υπεράνω όλω ν τω ν κ α τα σ τά σ εω ν , να απο­ βλέπει εις τ ο σύνολον, ό χ ι ε ις τ ο ίδ ιο ν κ ο μ μ α τ ικ ό συμφέρον ή σ τη ν αποδυνάμωση κάπ ο ιου μορίου τη ς κ οιν ω ν ία ς. Τ ο χειρ ότερο χ α ρ α κ τ η ρ ισ τικ ό της συγχρόνου ζω ής ε ίν α ι ό τ ι κ αθ ένα ς συνεισφ έρει σ το σύνολο το ε λ ά χ ισ το δυνα τόν. Ε ίν α ι μία ά μ ιλ λ α από την ανάποδη. Έ χ ε ι αποδυθεί στην προσπάθεια να ε­ λα χ ισ το π ο ιή σ ει τη ν προσφορά του. Κ α ι τέρ π ετα ι αν κ α τ α λ ά β ε ι ό τ ι σ’ αυ τόν το ν σ τίβ ο έ χ ει κ α λ ή ε­ πίδοση. Ο ι Έ λ λ η ν ε ς όσον αφορά τη ν εργασ ία τω ν σ τα κ ο ιν ά μ ειο ν εκ το ύ ν εκου σίω ς. Έ ν α ρήμα α π οδίδει θα υμ άσια αυτή τη ν τά σ η , τ ο εθελοκακέειν, εθελοκακείν. Η π ο λ ιτικ ή ηγ εσ ία π ρ οτιμά το συνέχθειν ή το συμφιλείν, α λ λ ά το μεγαλύτερ ο δ ράμα ε ίν α ι τ ο εθελοκακείν, το να φ α ίν εσ α ι υπο­ δ εέστερος σε οπ οιονδήπ οτε το μ έα του δημοσίου κ α ι αν εργ ά ζεσ α ι (ή σε επ ιχ ειρ ήσ εις), πάει να ε ι­ σχω ρήσει σ την Π α ιδ ε ία κ α ι μ ά λ ισ τα σ την Ανω τά τη . Α λ λ ά έ τσ ι ξ εθ εμ ελ ιώ ν ετα ι το κυρτότερο ε­ θ ν ικ ό οχυρό. Κ α ι α υ τό δ ιό τι σ το Π α ν /μ ιο το άσυλο ν που εθεσπίσθη κ α τή ν τη σ ε να ε ίν α ι μόνον γ ια μερ ικ ο ύς φ ο ιτη τέ ς ( κ α ι έξω θεν υ π οσ τη ρ ικ τές τω ν), α π ο κ λ ε ίο ν τα ι ( κ α τ ά κα ιρ ο ύ ς) απ’ αυτό ο ι δ ιδ ά σ κ ο ν τες , που κ α τα ρ ρ α κ ώ ν ο ν τα ι, όπως ε ίν α ι α θ ω ρ ά κ ισ το ι, από ομ άδες φ ο ιτη τώ ν (που δρουν σε καθ εσ τώ ς πλήρους ασ υδ οσ ίας κ α ι ασ υλίας). Έ τ σ ι η μ ικ ρ ή ομ ά δα φ οιτητώ ν α σ κ ε ί δεσ π οτεία σ το Π α ν /μ ιο , π αρ ου σ ιά ζεται ως η η γεσ ία του κ α ι α π α ιτε ί κ α ι από τ ις π ρ υτα ν ικ ές α ρ χές να κ λ ίν ου ν γόνυ. Η άλω ση τω ν Π α ν επ ισ τημ ίω ν από τ ις μ ικ ρ έ ς α υ τές ομ άδες που θέλουν να π αρ ου σ ιά ζονται ό τ ι έχουν π α μ φ ο ιτη τικ ό έρ εισ μ α ο φ ε ίλ ετα ι στην α ­ δ ράνεια κ α ι ο λ ιγω ρία τω ν π ρ υτανικώ ν αρχών. Ή σ α ν α λ ω τές κ α ι παρέσυραν ό λ α τ α Α Ε Ι. Εδέχ θ η κ α ν ρ α π ίσ ματα, κηλ ιδ ώ σ εις κ α ι ο νειδισ μούς, αποβιβάσθηκαν σε όργανα πειθήνια κ α ι γεν ικ ώ ς δεν ε τό λ μ η σ α ν να αντιμετω π ίσ ου ν τη ν κ α τ ά σ τ α ­ ση. Δ εν ε ίχ α ν τ ο φ ρόνημα ή το αξίωμα να σ τα ­ θούν μπροσ τά σε όλους τους συναδέλφους τω ν κ α ι τ ους φ ο ιτη τέ ς κ α ι να ομ ιλή σο υν με υπευθυνό­ τη τ α . Έ γ ιν α ν ρ ά κ η κυρίω ς δ ε σ τα μ ά τ ια τω ν φ οι­ τητώ ν , που δεν κ α τά λ α β α ν ό τ ι εξουθενώ νοντες τους κ α θ η γ η τές τω ν υποβαθμίζουν κ α ι τη ν δ ιδ α ­

αφιερωμα/51 κ τ ικ ή του ς προσφορά άρα μ ειώ ν ο ν τα ι ο ι ίδ ιο ι. Κ α θη γητής με υψ ηλό φ ρόνημα π ετά ει σ το β ήμα, χω ρίς φ ρόνημα δεν μπορεί ν α αρθρώ σει δύο λ έ ξε ις. Ή τ α ν τό σ ο απ λό η π α νεπ ισ τη μ ια κ ή η γ εσ ία να κ α λ έ σ ε ι σε Γ ε ν ικ ή Συνέλευση όλους του ς συνα­ δέλφ ους. Σ ’ αυτή τη συγκέντρ ω σ η (ο Α ρ ισ τ ο τ έ ­ λη ς τ ο ν ίζ ε ι τη ση μ α σ ία τέτο ιω ν συνόδων) δημ ιο υ ρ γ είτα ι κ λ ίμ α ε υφ ορίας, ο έ νας α ρ ύ ετα ι δύνα­ μη από το ν άλλο . Κ α ι επ ικρ α το ύ ν ο ι απ όψ εις που θέλουν σθεναρή σ τά σ η. Ο ι ιθύ νο ντες ο π λ ίζο ν τα ι. Μ ε αυτή τη ν θω ρά κισ η μπορούν ν α εμφ ανισθούν κ α ι σε Συνέλευση ωρυομένων φ ο ιτη τώ ν . Εδώ υπάρχουν ά λ λ ε ς δ υ σ κ ο λ ίες. Δ ε ν υπάρχει βεβαίω ς σ υ νταγολό γιο η γ ε τ ικ ή ς συμπεριφ οράς κ α ι ο ι α π α ιτή σ εις ε ίν α ι δ ιά φορες σ τα είδ η της, α λ λ ά σ τη ν π ερίπτωση τω ν φ ο ιτη τώ ν τ ο ε κ π α ιδ ευ ­ τ ικ ό ήθος ε π ιβ ά λλει ορ ισμένες α υτοδ εσ μεύσ εις που κα θ ισ το ύ ν τη ν ήδη ασθενή θέση του δ ιδ ά ­ σ κ ο ν το ς κ α ι ασ κο ύ ντο ς κά π ο ια π α ν επ ισ τη μ ια κ ή αρ χή, λόγω του ό τ ι ε ίν α ι ένα ς προς πολλούς, α­ κό μ η ασ θενέσ τερη. Σε περιμένουν σε μ ια εμ φ ά ν ι­ σή σου σε Συνέλευση φ ο ιτη τώ ν ενδεχομένω ς προπ η λ α κ ισ μ ο ί κ α ι ύβρεις. Π ρέπ ει να π είσεις γ ια το φρόνημά σου. Α ν σε δ ιέπ ει β αθειά αγάπη γ ια του ς φ ο ιτη τέ ς, αν δεν π αρασ ύρεσαι από κ ά π ο ιες α ιχ ­ μές, αν έ χ εις βαθειά γνώση τω ν π α ν επ ισ τη μ ια ­ κ ώ ν πρ οβλη μάτω ν που αφορούν κ α ι του ς φ ο ιτη ­ τές , αν όντω ς το φ ρόνημά σου ε ίν α ι υ ψ ηλό κ α ι α ­ δ ούλω το, ε ίν α ι αδ ύ νατο να μην κ ερ δ ίσ ε ις του ς περισ σότερους. Ή δ η α υ το ί ε ίν α ι ισχυρό έ ρεισ μα. Ξ ε κ ίν η σ ε απλά: Συμφ έρει η φ ο ιτ η τ ο κ ρ α τ ία ; ( Ά λ ­ λη αρχή κ α ι α υ τή !). Α ς τ ο ε ξε τά σ ο μ ε . Α ς το δού­ με σε μ ια α κ ρ α ία του μορφή, σ την ολο κλήρ ω σ η τ η ς φ ο ιτ η τ ο κ ρ α τ ία ς . Α ν ε ίν α ι κ α λ ύ τερ α , κ ά ν ε τε εσ είς ο ι φ ο ιτη τέ ς ένα β η μ α τά κ ι α κ ό μ η . Κ α τα λ ά ­ β ετε τ ις γ ρ α μ μ α τείε ς κ α ι γ ίν ετε ο ι ίδ ιο ι χορ ηγο ί τ ίτλ ω ν . Ε μ είς π ηγαίνομε ο μ α δ ικ ώ ς σ τα σ π ίτια μας. Α ς γ ίν ε ι σ αφές όμω ς σε ό λους ό τ ι δ εν είμ εθ α δια τε θ ε ιμ έ νο ι να π αίξο με τ ο ρόλο του ρ ά κου ς που υπαγορεύετε. Ό χ ι να είμ εθ α εδώ γ ια το ν τύπο, γ ια τη ν υπογραφή μόνον τω ν π τυχίω ν ( ε ν δ ε ικ τ ι­ κ ώ ν γ ε ν ικ ή ς πτυχώσεω ς). Σ το Τ μ ή μ α Ισ το ρ ία ς κ α ι Α ρ χ α ιο λ ο γ ία ς του Π αν επ ισ τη μ ίο υ Αθηνώ ν ό λ ο ι ο ι κ α θ η γ η τές του Τ μ ή μ α το ς ( κ α ι ο ι 50) απεχώ ρησαν κ α ι δ ιέ κ ο ψ α ν τα μ α θ ή μ α τά τω ν γ ια τ ί δεν εδ έχ θ η κ α ν μ ια παρά­ λογη φ ο ιτ η τ ικ ή απ α ίτη σ η (πιο πολύ το ν τρόπο π ροβολής της). Ή τ α ν η πιο σ η μ α ν τικ ή ενέρ γεια στην όλη οδυνηρή ισ το ρ ία τω ν κ α τα λ ή ψ εω ν . Η πιο ενδεδέιγμένη. Α ν α νά λογη στάσ η ε τη ρ ε ίτο α ­ πό όλες τ ις π α νεπ ισ τη μ ια κές αρ χές (ιδ ίω ς τους π ρυτάνεις), η Π α ιδ ε ία μ α ς (ό χ ι μόνο σ τα Α Ε Ι) θα ή τα ν πολύ α κ μ α ία κ α ι υπ ολο γίσ ιμη. Τ ώ ρα ο ι δ ι­ δ ά σ κ ο ν τε ς, ικ α ν ό τ α τ ο ι ερευνητές κ α ι δ ιδ ά σ κ α ­ λ ο ι σε όλους του ς τ ο μ ε ίς τη ς ε π ισ τήμ η ς κ α ι του π νεύματος, έμ ειν α ν α π ρ ο σ τά τευ το ι κ α ι έ κ θ ε το ι από α β ε λτη ρ ία κ α ι έλλειψ η φ ρο νήμα το ς τη ς ηγε­

σ ία ς τω ν. Π ώ ς να έ χ ει φ ρόνημα ο κα θ η γ η τή ς του Π ο λ υ τεχ ν είο υ , ό τα ν ο π ρύτανις του Ιδ ρ ύ μ α το ς σ υ ν ο μ ιλ εί με κου κο υλο φ όρ ου ς που το ερημώ ­ νουν. Π ώ ς ο κα θ η γ η τή ς τη ς Θ εσ σ α λ ο ν ίκ η ς, ό τα ν κ α τ α λ α μ β ά ν ε τ α ι η Σ ύ γ κ λ η το ς γ ια να θεσπισθεί ε­ πισήμους η α ν τιγραφ ή κ α ι ο π ρ ύτανις αδρα νεί; Τ ι θα γ ίν ει τώ ρα γ ια να α να σ τη λω θ εί το φρόνη­ μα τω ν δ ιδ α σ κ ό ν τω ν ; Χ ρ ε ιά ζ ο ν τ α ι πνοή. Α ς ακού σ ομε τ ι γ ίν ε τ α ι σ την Ιαπ ω νία κ α ι σε μ ε ρ ικ ά ε-

Ιούλιος Καίσαρ, ο Ρωμαίος που καθυπόταξε τον κόσμο της επο­ χής του ξ α ίρ ε τα Π α ν ε π ισ τή μ ια τ η ς Δύσ εω ς. Π ρ ο έχ ε ι η σ ω τη ρία κ α ι ανύψωση του ε θν ικ ού φ ρο νήμα το ς. Τ ο ε θ ε λ ο κ α κ ε ίν πρέπει να δ ώ σει τη θέση του σ το εθ ελα γαθ είν. Ε ίν α ι χ ρ ήσ ιμ ο όμω ς ν α ανα σύρομε από τη ν με­ γ ά λ η π ιν α κ ο θ ή κ η τη ς ισ το ρ ία ς μ ε ρ ικ έ ς ιδ ια ίτ ε ρ α π ρ οικ ισ μ έν ες η γ ε τ ικ έ ς μορφές κ α ι ν α τ ις δούμε σε μ ε ρ ικ ά χ α ρ α κ τ η ρ ισ τικ ά τω ν. Μ ε ρ ικ ο ί σ υγγρα­ φ είς ε ίν α ι π ο λ ύτιμ οι. Ο Π λ ο ύ τα ρ χ ο ς ιδ ια ιτέρ ω ς άπλω σε σ τα μ ά τ ια μας γύρω σ το 100 μ .Χ . μια 50άδα βίω ν επιφανών π ο λ ιτικ ώ ν κ α ι σ τ ρ α τιω τι­ κ ώ ν ανδρώ ν που ο κ α θ έν α ς σ ε λ α γ ίζε ι με ιδ ια ίτ ε ­ ρα προσ όντα. Ό λ ο ι μ α ζ ί ο ι β ίο ι θα συνέθεταν ένα π ανόρα μα ηγέτου ; Γεγονό ς ό τ ι τ ο βύθισμα σ ’ αυ­ τή τη ν ε ξ α ίσ ια σ ειρά π λ ο υτίζει τ α η γ ε τ ικ ά προ­ σ ό ν τα κ α ι κ ά τ ι εγνώ ριζε ο Ν απ ολέω ν που του ς εμ ελετο ύσ ε με α π λ η σ τία . Απ ό τ α πο λλά χ α ρ α κ τ η ρ ισ τικ ά ηγετώ ν τη ς ι ­ σ το ρ ία ς κ ά π ο ιο π αρ αξενεύει ίσω ς. Κ α θένας από του ς μεγάλο υς η γ έ τες ε ίχ ε κά π ο ιο πρότυπο. Τ ο β ρ ίσ κ ει έ το ιμ ο ή τ ο π λ ά τ τ ει να του τ α ιρ ιά ζ ε ι. Κ ά ­ τ ι ο ξύμω ρο εδώ· ο η γ έτη ς ά ρ χ ετα ι. Ο Μ . Α λ έ ξ α ν ­ δρος ο ικ ε ιο π ο ιή θ η κ ε κ α ι αφ ομοίω σ ε τόσ ο πολύ

52/αφιερωμα το ν Α χ ιλ λ έ α ώ σ τε κ ά π ο τε σ τις μάχες ή τα ν , ως επ ίστευε, ό χ ι ο ίδ ιο ς α λ λ ’ ο Α χ ιλ λ ε ύ ς που ε μ ά χ ετο . Έ τ σ ι στον Υδάσπη ( 3 '7 π .Χ .) εμ ά χ ε το ως ο Α χ ιλλεύ ς σ την μάχη π αρ απ ο τά μιο που περιγράφ ει ο Ό μ η ρ ο ς σ το Φ. Ο Ό μ η ρ ο ς γ ια το ν Μ . Α λ έ ξ α ν ­ δρο ή τα ν π ρ ά γμ α τι π ροσφιλές ανάγνω σμα. Τ ί νο­ μίζουν οι π ολλοί, ό τ ι το ν δ ιά β αζε γ ια να α π ο κ ο ι­ μηθεί, ως υπ νω τικό. Ό χ ι. Τ ον ζούσε. Ή τ α ν συσ τρ α τη γό ς του. Ο Μ . Α λέ ξ α ν δ ρ ο ς, όπως κ α ι κ άθ ε ηγ έτη ς , έχ ει ένα όρ αμα που μπορεί βεβαίω ς να τρο π ο π ο ιείτα ι κ α ι να απ οφ αίνει στην πορεία πραγματώ σεώ ς του κά θ ε φ ορά νέα βαθμίδα. Π ο λ λ ο ί υ π οτετα γμένο ι στην θέληση του ενός ηγέτου ε κ τε λ ο ΰ ν μερικότερο υ ς στόχο υ ς. Π ειθ αρχο ύ ν στην εν το λ ή του μεγάλου ηγέτου. Ε π ιτρ έπ ετα ι π αρ ακο ή; Σ τη Σπ άρτη κ α ι στη μ ιλ ιτα ρ ισ τ ικ ή Γ ερ μ α ν ία , δηλ. σε δύο περιπτώ σεις όπου ιδ ια ιτέρ ω ς ε ξ α ίρ ε τα ι η ση­ μα σ ία τη ς π ειθαρ χίας, αν κ α ν ε ίς π αρήκουε κ α ι επ ετύγχανε, ελά μ β α νε το μ έγ ισ το βραβείο. Ο σ τόχο ς ε ίν α ι α π α ρ α ίτη το ς στον ορ ισ μό του ηγέτου . Α υ τό ς το ν συνέχει, το ν εμψ υχώ νει, το ν δ ρασ τη ριο π οιεί κ α ι με αυτόν συναγείρει κ α ι ά λ ­ λους γ ια π ραγμάτω σή ~ου. Ο σ τόχ ο ς ωθεί σε δράση ή έ λ κ ε ι. Ε ίν α ι α ίτ ιο α ν α γ κ α σ τ ικ ό ή τε λ ικ ό . Ω θεί σε δράση ή έ λ κ ε ι. Ω ς α ν α γ κ α σ τ ικ ό α ίτ ιο τ ί­ θ ε τα ι σ την αχή, ωθεί προς κ ά τ ι, δεν ε π ιτρ έπ ει ά λ ­ λη ενέρ γεια . Ω ς τ ε λ ικ ό το α ίτ ιο μ α γ ν η τίζε ι, έ λ κ ε ι ως ο λκό ς . Κ α ι σ τ ις δύο π εριπτώσεις ένα ποιούν α ίτ ιο ν ενερ γοπ οιεί δ υνά μεις α ι έ τσ ι δ ημιουργείτ α ι έ ργον. Τ ο α ίτ ιο ε ίν α ι κ ά τ ι που α νά β ει, που πυ­ ρ οδοτεί. Ε ίν α ι το άνα μ μ α που μας κ α ίε ι κ α ι μας υπ οδαυλίζει. ΓΓ α υτό ε τυμολογώ το α ίτ ιο ν από το αίθω (βλ. Ε μμ . Μ ικ ρ ο γ ια ν ν ά κ η , Π α θ ο λ ο γ ία π ο λι­ τευ μ ά τω ν σ τη ν Α ρ χ α ιό τη τα , Α θ ήνα , Β ' έ κ δο σ η , 1991, σ. 13). Τ ο έρ γον που δ ημιουρ γεί ο η γ έτη ς με του ς οπα­ δούς του, που γ ίν ο ν τ α ι ένα όλο ν χω ρίς δ ιά κ ρ ισ η συνήθως τω ν δύο παραγόντω ν κ α ι με διά φορη κ α τ ά περίπτωση απ ο τίμη ση τη ς σ η μ α σ ία ς τω ν, έ χ ει ο ρ γ α ν ικ ό τη τα , ε ίν α ι ( κ α ι π α ρ ου σ ιά ζεται άπό τους ισ το ρ ικ ο ύ ς ή βιογράφους) ως κ λ ε ισ τό σύνο­ λο. Έ ρ γο ν ε ίν α ι ό ,τ ι π ρ αγματοπ οιηθεί από ένα ό­ ραμα. Έ τ σ . ομ ιλο ύ με γ ια το έργο του Μ . Κ ω ν­ σ τα ντίνο υ , του Μ . Π έτρ υ κ .ά . Η μεγαλύτερ η ίσω ς μορφή τ η ς Ρ ω μ α ϊκ ή ς ισ τ ο ­ ρ ία ς ε ίν α ι ο Ιο ύ λιο ς Κ κ ίσ α ρ . Εμαγνή-πζε. Δ ιε κ ρ ίθη σ τους ε ξω τερ ικο ύ ς κ α ι εσ ω τερ ικ ο ύς αγώ νες τη ς Ρώ μης α λ λ ά κ α ι ως συγγραφέας κ α ι π ο λ ιτι­ κό ς . Ω ς προς το η γ ε τ ικ ό το ήθος που θηρεύομε (ως π 'ν τ ο τ ε ο Π λο ύ τα ρ χ ο ς) ενδιαφ έρον ε ίν α ι ό τ ι δ ια γω νιζό τα νε προς εαυ τό ν, σ υ νέκρινε προς προηγούμενες π ρ άξεις του κ α ι το ν κ α τ ε ίχ ε δ ια ρ ­ κώ ς έρως κα ιν ή ς δόξης. Δ εν αρ κού σε μ ία επ ιτυ ­ χ ία . Κ α θεμία υποχρέωνε γ ια μείζονα . Σ τη σ ημερινή εποχή ό λ α εγ γ ρά φ ο ν τα ι σε com ­ puters κ α ι σ τα θ μ ίζο ν τα ι. Μ ία απόφαση εξά λ λ ο υ συνεπ άγεται σω ρεία άλλω ν αποφάσεω ν. Σε όλη

όμως αυτή τη ν α λ υ σ ίδ α αποφάσεω ν μ ία ε ίν α ι η κ ρ ίσ ιμ η , συνήθως η πρώτη. Ε κ ε ίν η με τη ν οποία α π ο φ ασ ίζεται π.χ. πόλεμος ή μη. Ε ίν α ι η σ τιγμή που π ρ ό κ ε ιτα ι ν α δ ια β ασ θ εί ή ό χ ι ο Ρουβ ίκω ν, να ρ ιφ θεί ή ό χ ι ο κύβος. Τ ο ερρίφθη ο κύβος (του Κ α ίσ αρ ος) σ η μ α ίν ει τ ο τέλ ο ς του δ ισ τα γμ ού , της σκέψ εω ς, του λ ογισ μού (που συνήθως ό κ ν ο ν φέ­ ρ ει). Α π ό τη σ τιγ μ ή αυτή α ρ χ ίζει χ ω ρίς τ α λ ά ν τευ ση η δράση. Λ έ γ ε τα ι συνήθως ό τ ι ο ι μεγ ά λ ο ι η γ έτες (γεννώ μ εν ο ι κ α ι γιγν ό μ εν ο ι σε π ο ικ ίλ α ποσοστά) α ν ο ί­ γουν νέες εποχές (saecula nova). Γ ια όλους που ρέπουν στο η γ είσ θ α ι δ εν μπορεί να σ υ νταχθεί ένα σ υ ν ταγολό γιο α λ λ ά από τ η ν μ ελ έτη πολλών περι­ πτώσεων θα έλθει η έμπνευση (αν ε ίν α ι να ’ ρθει). Δ εν υπάρχουν μόνον μεγ ά λ ο ι η γ έτες α λ λ ά κ α ι λ α ο ί ή φυλές ήγειρα ν κ α τ ά καιρ ο ύ ς τη ν αξίω σ η να άρξουν. Π α ρ ο υ σ ιά ζο ν τα ι ως σύνολα α ρ χ ικ ά , α λ λ ά κ α ι σ ’ α υ τά κάπ ο ιο ς η γ έτη ς θα ξεπ ροβ άλει, π ο λ ιτ ικ ό ς , σ τ ρ α τιω τικ ό ς , θ ρ η σ κ ευ τικ ό ς . Σ το ν θρ η σ κ ε υ τικ ό χώρο ο Χ ρ ισ τό ς κ α ι ο Μ ω άμεθ υ­ πήρξαν ρ η ξικ έλ ευ θ ο ι κ α ι ο ι οπ αδοί τω ν ε ίν α ι α­ ν α ρ ίθ μ η το ι σ τους αιώ νες. Ο ι μ εγάλες επ α ν α σ τά σ εις κ α ι α λ λ α γ ές σ τη ν ι ­ σ το ρ ία γ ίν ο ν τ α ι συνήθως αθορύβως, χω ρίς τυ ­ μπ α νοκρ ου σία κ α ι τα απ ο τελ έσ μ α τα φ α ίν ο ν τα ι σ το μ έλλον. Ο ι μ εγ ά λ ο ι επ α ν α σ τά τες πάντω ς ( κ α ι ο ι θ ρ η σ κ ε υ τικ ο ί) δεν θα η σ θά νοντο ό λ ο ι άνε­ τα σ τα δ ιαμορφ ω θέντα επ’ ο ν ό μ α τί τω ν συ­ σ τή μ α τα . Συνήθως ο ι η γ έτες χρησιμοπ οιούν συνθήματα οπ ισ θο δρ ομικά. Ε π ιζητούν ανα-μόρφ ω ση (re­ fo rm a tio ), δ ηλ. α ν ά κ τη σ η μ ια ς α ρ χ ικ ή ς , θ εμ ελ ια ­ κ ή ς μορφής κ α ι ε ικ ό ν α ς που έ χ ει ω χ ρ ιά σ ει ή πα­ ραμορφω θεί από τ ο χ ρόνο. Ο Ο κ τα β ια ν ό ς Α ύγο υ­ σ τος ανεδιάρθρω σε τη ν π ο λ ιτεία , καθιέρω σ ε νέο π ο λ ιτε ια κ ό τύπο, prirK.patus, που έζησ ε επί α ιώ ­ νες με κήρ υ γμα κ α ι π ο λ ιτικ ή επανόδου σ τα πά­ τρ ια . Α ν ε ζή τε ι μ ά λ λ ο ν , ως π α λ α ιό τερ α σε α ν ά λ ο ­ γη φάση ο ι Α θ η ν α ίο ι, τη ν π ά τρ ιο ν π ο λιτεία ν . Έ τ - ι με ο ικ ο δ ο μ ικ ο ύ ς λίθους του παρελθόντος κ τ ί ­ ζε τ α ι το μ έλλον (τα κ α ιν ά το ις π άλαι). Ο Λ ο ύθη­ ρος εζήτη σ ε επάνοδο σ τον ε υ α γ γ ελ ικ ό βίο των πρώτων Χ ρ ισ τια ν ώ ν κ α ι εθεμελίω σε τη ν προτεσ τ α ν τ ικ ή ε κ κ λ η σ ία . Θ έλουν ο ι η γ έτες να άρξουν ή ά γ ο ν τα ι σ το άρχ ειν από τη ν δ ύναμη τω ν π ραγμάτω ν; Φ α ίν ε τα ι ό ­ τ ι ε ίν α ι α ν α γ κ α ία η θέληση, α λ λ ά η δύναμη των π ραγμάτω ν ε ίν α ι ισ χυ ρό τερ η. Ε ίν α ι θ εμ ιτό να θέ­ λ ε ι κ α ν ε ίς να ά ρ ξει; Α π ό η θ ικ ή άποψη το ά ρ χειν ε ίν α ι ουδέτερο. Ε ξ α ρ τ ά τα ι από το τ ί ( κ α ι ίσω ς πώς) επ ιδ ιώ κ ε τα ι. Ο Π λ ά τω ν πάντω ς θεω ρεί α ι­ σχρόν έκ ό ν τ α ίέν α ι επ ί τά ς άρχάς. Π ρέπ ει ά λ λ ο ι να σε προτείνουν. Γ ια τ ί; Δ ιό τ ι ο ορεγόμενος αρ­ χής, ως φ ιλ ό τιμ ο ς κ α ι ό χ ι φ ιλόσ οφ ος, ε ίν α ι α κ α ­ τ ά λ λ η λ ο ς γ ια τη ν αρ χή. Η οπ οιαδήποτε αρχή ε­ ξά λ λ ο υ ε ίν α ι ψυχοφθόρα. Η μ εγίσ τη φθείρει από­ λ υ τα . Κ α ι εδώ η α ρ χ α ία σκέψ η π ρ ολαμ β άνει τη ν

αφιερωμα/53 σύγχρονη (σ τη ν π ρ ο κειμ ένη περίπτωση το ν λ ό ρ ­ δο A cto n ). Κ ά π ο τε λ έ γ ε τ α ι ό τ ι σ τ ρ α τη γ εί η τύχ η α λ λ ά ο ρ όλος τ η ς ό λο κ α ι π ε ρ ιο ρ ίζε τα ι με το να κ α θ ί­ σ τ α ν τ α ι ό λο κ α ι π ερ ισ σ ότερ ο ι το μ ε ίς κ α ι σ τ ο ι­ χ ε ία του διανθρώ πινου βίου ως σ τα θ μ η τά , μ ε τρ η ­ τ ά μεγέθη. Τ ί α π ο μένει δ ια το ν άνθρω πο; η από­ φαση μόνον; Ή δ η σ ή μερα σ το σ τ ρ α τό δεν ε ίν α ι ο η γ έ τη ς α υ τός που ορ μ ά π ρώ τος σ τη μ ά χ η . Ε ίν α ι ά φ α ντο ς ο η γ έ τη ς που ήθ ελε η μά χ η να κ ρ ιθ εί δ ι’ εαυτού. Ε ίν α ι τ ο τέ λ ο ς του ηρ ω ισ μού; Θ α έχομε μό νον η γ έ τες τ η ς πολυθρόνας που π α ρ α κ ο λ ο υ ­ θούν τ ις π ο λ εμ ικ έ ς επ ιχειρ ή σ εις σ τη ν οθόνη ή θα α ν α δ ε ικ ν ύ ο ν τα ι μό νον σε εξεγ έρ σ εις π α ρ α δ οσ ια ­ κού τύπου ω ς π .χ. τω ν Κούρδω ν; Ο σ η μ ερινός η ­ γ έ τη ς μπ ορεί να έ χ ει σ υ μ π α ρ α σ τά τη α λ λ ά κ α ι α ­ ν τα γ ω ν ισ τή μό νον το ν υ π ολο γισ τή; Π ο ια ε ίν α ι η μ ε γα λυ τέρ α μορφή η γ έτου που θα μπορούσε κ α ν ε ίς να φ α ν τα σ θ ε ί σ ή μερα; Σ τ ο πο­ λ ιτ ικ ό κ α ι σ τ ρ α τ ιω τ ικ ό πεδίο Κ άπ οιον που θα μπορούσε να συνενώ σ ει τ α δ ιε σ τώ τα , τ ις π ο ικ ί­ λ ες εθ ν ικ έ ς τ ά σ ε ις δ ια κ ο σ ίω ν περίπου εθνών, σ τη ν ε κπ α ίδευ σ η κ ά π ο ιο ν γ ια τη ν α ξιοπ οίησ η τω ν 5 δ ις που ζουν σ ή μερα κ α ι τη ν σ υ νειδη τή στροφ ή τω ν προς ένα κ ο ιν ό σ τό χ ο , ad un um , τ ό ­ σο α π α ρ α ίτη το γ ια τη ν συμπόρευση. Ο σ τό χ ο ς ό μ ω ς αυ τό ς ε ίν α ι ο υ το π ικ ό ς. Π ιο ε φ ι­ κ τ ό φ α ίν ε τα ι ν α τ ιμ ή σ ε ι κ ά π ο ιο ς τη ν ανθρω π ότη­ τα σε δύο σ τρ α τό π εδ α ή να επ ιχ ειρ ή σ ει ανα θέρ ­ μανσ η τη ς π άλη ς τ ω ν τ ά ξεω ν . Κ α ι σ τις δύο α υ τές περιπ τώ σ εις ο δ η γ η τ ικ ή αρχή ε ίν α ι η π ρ όκλη σ η εχθ ρ ό τη το ς, τ ο συνέχθειν. Α ν όμ ω ς κ α ν ε ίς από τ ο σ ο φ ό κ λ ε ιο δ ίλ η μ μ α , συνέχθειν ή συμφιλείν, ε π ιλ έξ ε ι το δεύ τερ ο (απ ο­ δ ε κ τ ό κ α ι από η θ ικ ή άποψη), τ ό τ ε θα πρέπει να δ ε ίξ ε ι τ ο δρό μο προς τ α ά σ τρ α κ α ι το υ ς γ α λ α ­ ξ ίες , π α ρ α λλή λω ς δε σ τη ν α ν α κ ο ύ φ ισ η τω ν πασ χό ντω ν σ τη γη. Ν α υψ ώ σ ει τ ο φ ρό νημα , ν α δ ι­ δ ά ξ ε ι τ η ν αποφυγή τ η ς χ α μ α ιζ η λ ία ς . Α λ λ ά γ ια τη σ τροφ ή αυ τή κ α ι τη ν ανύψωση ε ίν α ι α π α ρ α ίτη το ς ό χ ι ο π ο λ ιτ ικ ό ς ή σ τ ρ α τιω τικ ό ς η γ έ τη ς α λ λ ά ο π ν ε υ μ α τικ ό ς με ό λ α τ α π α ρ α κ λ ά δ ια του. Α υ τ ό ς θα σ υ να γείρ ει βαθ ύτερα κ α ι μ ο ν ιμ ό τερ α . Θ α κ α λέ σ ε ι σε κυ ρ ια ρ χ ία κ α ι κ τή σ η του κ ό σ μ ο υ με το πνεύμα. Τ έ το ια απ ό κτη σ η ε ίν α ι α σ φ α λ ής. Τ ο απ ό κ τη μ α ε ίν α ι α ν α φ α ίρ ετο . Σ τη ν π ροσπάθεια αυ­ τή π ε ιθ α να γκά ζε ι το ν εα υ τό ν του να αυ το δ ία μ ο ρ φωθεί, να υψω θεί, να ο λ ο κ λ η ρ ω θ εί. Σ τη ν περί­ πτωση α υ τή άρχει εαυτού, ν ικ ά κ ά π ο ιο ν ύπουλο εχθρό ποίι ε ίν α ι μέσ α μας (ο Μ . Α λ έ ξ α ν δ ρ ο ς ή τ α ν έχθιστος εαυτώ) κ α ι η ν ίκ η αυ τή ε ίν α ι η πιο α ξ ιό ­ λογη . Κ α ι χ ρ ε ιά ζ ε τ α ι πολύ έμπ ειρη η γ εσ ία που ε­ π ιτυ γ χ ά ν ετα ι μό νον ό τ α ν μέσ α μας ά ρ χ ει τ ο ηγε­ μονικόν τχ\ς ψ υχής. Α υ τ ό τ ο ηγεμονικόν, ο νους, προσ πορίζει α ρ τιό τη τα , ο λο κ λ ή ρ ω σ η , κ α λ λ ιέ ρ ­ γ ε ια , ό , τ ι ο ι Έ λ λ η ν ε ς σ υ νεπ ύκνω ναν σ τη λ έξη α­ ρετή (που σ η μ α ίν ε ι πολλώ ν κ α ι α ν τιθ έτω ν ε ναρ ­ μόνισ η· άραρίσκειν).

Τεύχος 85, Νοέμβριος 1991

Μηνιαία επιθεώρηση, Μαυρομιχάλη Αθήνα 106 80, τηλ. 36.19.837 Γιάννης Σακιώτης: Η Ευρώπη μισεί τους ξένους; Κατερίνα Ιατροπούλου: Πας μη Έλλην βάρβα­ ρος; Γ. Παρασκευόπουλος: Οι αυξήσεις στις συγκοι­ νωνίες Μιχάλης Προμπονάς: Τσερνόμπιλ: Ο εφιάλτης εί­ ναι παρών Γουέην Χωλ: Τα πυρηνικά ξανά στο προσκήνιο Δ.Τ.: To WWF στην Ευρωβουλή Γιάννης Παρασκευόπουλος: Προβληματικές, α­ νεργία και αποκέντρωση Πανεπιστημιακοί του Ζάγκρεμπ: Ο πόλεμος κα­ ταστρέφει τη φύση και τη ζωή στην Κροατία Μιχάλης Μοδινός: Η Κύπρος είναι... ελληνική Αλαίν Λιπιέτζ: Ο πόλεμος του περιβάλλοντος Αφιέρωμα στο ζωγράφο Μάριο Πράσινο ΣΠΑΤΑ, ΤΟ ΑΒΕΒΑΙΟ ΜΕΛΛΟΝ Τα Σπάτα δεν είναι η μόνη δυνατότητα, του Γιάννη Παρασκευόπουλου Οι ιεράρχες της καταστροφής, του Γ. Βλάχου Οι αυτοκινητόδρομοι και τα Μεσόγεια, του Νίκου Σιαπκίδη Το χρονικό της καταστροφής, του Γ. Βλάχου Η επέκταση του αεροδρομίου της Φραν­ κφούρτης, του Πέτερ Χαίρτλινγκ Το τρίτο αεροδρόμιο του Λονδίνου, του Γιώργου Τσεκούρα Δημήτρης Κωστόπουλος: Πλήθη και κέραμοι Μιχάλης Παπαγιαννάκης: Ευρωοικολογικά Γ. Ριτζούλης: Το καστανοδάσος, έργο πολλών γενεών Γ. Μητράκος: Ταΰγετος, το αρσενικό βουνό του Μόριά Κέβιν Ντάναχερ: Η κρίση της αμερικανικής γεωργίας Ρότζερ Ντρέιπερ: Ολοταχώς προς ρομποτοποίηση Ν. Βασιλάκος: Η ανακύκλωση των παλαιών ελα­ στικών X. Γάνδας: Ηλεκτρομαγνητικά πεδία χαμηλής συ­ χνότητας Σπ. Μακρής: Α. Λεφέβρ: Η πορεία ενός homo uni­ versalis ΠΡΟΣΟΧΗ: Η Νέα Οικολογία κυκλοφορεί κάθε 15η του μηνάς.

54/αφιερωμα

Ζακ-Λουί ΝταβΙντ: Η στέψη τον Ναπολέοντα (1805-1807)

Ηλίας Θερμός Ο ήρωας οιασδήποτε εμβέλειας και μεγα­ λείου είναι αυτός της τυπολογίας του χαρι­ σματικού ηγέτη. Ο χαρι­ σματικός ηγέτης στον οποίο αναφέρεται αυτό το κείμενο είναι πρό­ σφατος ορισμός. Η ιδέα προέρχεται από τη θρη­ σκευτική παράδοση. Ω­ στόσο ο Weber παίρνει τη Θρησκευτική έννοια, τη μετασχηματίζει και υιοθετεί τον ορισμό στον χώρο της πολιτι­ κής σκέψης. Μέσω των αποκλίσεών του έγινε έ­ νας κοινωνιολογικός ό­ ρος που αποδίδεται στην ιδέα του Weber για την ηγεσία στον παγκόσμιο πολιτισμό και στη σύγχρονη κοινωνία.

fη *

V *

m ,

'

^

>

Λ '

-

-

Θεωρία και τυπολογίες

έννοια του ήρωα σήμερα υφίσταται παραπέ­ ρα επεξεργασία ορισμών εφόσον αναζητείται ένας σχετικός ορισμός του ήρωα ή του «δρώντος-ηγέτη». Ενδέχεται όμως αυτός ο ορι­ σμός να μην ταιριάζει πάντα σε κάποιο προηγού­ μενο πρότυπο. Ένα τέτοιο είναι υπό διαμόρφω­ ση, δηλαδή αυτό του «αντιήρωα», έννοια της σύγχρονης γενιάς, που αποτελεί ορισμό ενός νέ­ ου τύπου ήρωα. Ο Friedrich σημειώνει, ότι ο Max Weber άντλη­ σε τον όρο και την ιδέα του χαρίσματος και της χαρισματικής ηγεσίας από τον Rudolph Sohms Kirchenrect.1 Ο Karl Friedrich στα γραπτά του δηλώνει2 ότι η χαρισματική ηγεσία πρέπει να πε­ ριοριστεί γιατί σχετίζεται με τη θρησκευτική πί­ στη, με δογματικές ιδιότητες. Αξίζει να σημειω­ θεί ότι αυτή η περιοχή είναι ο αρχικός χώρος από

Η

s

Η

λ

τον οποίο προήλθε ο «ήρωας». Η ελληνική μυθο­ λογία είναι ο γεννήτορας του ήρωα και προσδιο­ ρίζει το νοηματικό πλαίσιο για ατομική αναγνώ­ ριση. Ο όρος ήρωας ήταν το δημιούργημα της ελ­ ληνικής μυθολογίας από την αρχική του σύλλη­ ψη. Είναι από αυτή την παράδοση που οι λέξεις «ήρωας» και «χάρισμα» κατάγονται. Ο «ήρωας» κρατάει από την ελληνική μυθολο­ γία και τα βάθη της ιστορίας. Η πρώτη ντοκουμενταρισμένη καταγωγή του «ήρωα» έρχεται α­ πευθείας από τον Ησίοδο (Έργα και Ημέραι).4 Από το όρος Ελικών καταφθάνει ο μύθος των πέντε φυλών με διαπρεπείς απογόνους. Αυτός ο Βοιωτός ποιητής-αγρότης στο επικό ποίημά του δημιουργεί μία φυλή «ηρώων» μιας χρυσής επο­ χής. Αυτή η χρυσή φυλή ανδρών κρατάει από ε­ κεί και μέσω των «Εκλογών του Βιργιλίου» και

αφιερωμα/55 δευτερώνει με τις «Μεταμορφώσεις» του Οβιδίου μέχρι που ο Όμηρος ενσωματώνει τους ήρωες σε μια ειδική ελίτ παρά σε μια φυλή. Από τη «χρυσή εποχή» του Ησιόδου, στην οποία οι μυθολογικοί «ήρωες-άνδρες» κυριαρχούσαν, φτάνουμε στην εποχή των Ηρώων. Η μεταμόρφωση της εποχής των ηρώων του Ησιόδου άλλαξε και οι πέντε φυ­ λές του Ησιόδου συμπυκνώθηκαν σε τέσσερις και τελικά η φυλή των ηρώων περιορίσθηκε σε ξεχωριστή φυλή καθώς ο κοινός άνθρωπος κυ­ ριάρχησε στη διάρκεια του Χρυσού Αιώνα. Η διαβάθμιση του κύρους του «ήρωα» τότε ανέκυψε. Τοποθετήθηκε αρχικά σε μια ιεραρχική διά­ ταξη κύρους αμέσως πιο κάτω από τους θεούς και τους ημιθέους της ελληνικής μυθολογίας, αλ­ λά πάνω από τη σύλληψη του κοινού ανθρώπου. Ανυψώθηκε σε μια θέση του «αγαπημένου των θεών», μια αναβαθμισμένή αναθρώπινη ομάδα με θεϊκές ιδιότητες. Κάπου στη διάρκεια των εν­ διάμεσων σταδίων μυθικά και ιστορικά στοιχεία απετέλεσαν ένα αδιαχώριστο κράμα. Ο χαρισματικός ήρωας είναι μια πολιτισμική και κοινωνική έννοια του δυτικού πολιτισμού. Α­ κολουθεί ένα ιστορικό προσανατολισμό μέσα στο πέρασμα του χρόνου που υφίσταται η τεκμη­ ριωμένη δυτική σκέψη. Ο ήρωας ζει στα Ιλίσια Πεδία, ένας θάνατος ε­ λεύθερος όπου αυτή η απομόνωσή του δεν είναι ούτε Αδης ούτε Όλυμπος.5 Οι ομηρικοί ήρωες υπερηφανεύονταν των θείων προγόνων τους. Αυ­ τή η γενεαλογία τοποθετεί τον ήρωα ως απόγονο των θεών, το κύρος που αποκτήθηκε με τον τρό­ πο αυτό ανύψωσε το άτομο σε ευγενείς και αρι­ στοκρατικές γραμμές συγγένειας. Με τον τρόπο

τουργικής ιδεολογικής ηγεσίας δημιούργησε τον ήρωα της ρομαντικής εποχής, όπου ο ιπποτισμός πρόσθεσε ευγένεια στο κύρος και έναν διακεκρι­ μένο χαρακτηρισμό ηθικής και ήθους. Αυτός ο ι­ δεαλισμός στις βασικές τάσεις του ήρωα διατη­ ρήθηκε και πραγμάτωσε την ιδέα της φυσιογνω­ μίας του ήρωα, δηλαδή την τεχνική προβολή στις μάζες μιας «ηρωικής» εικόνας και κουλτούρας. Σ ’ αυτόν τον εμπλουτισμό του «ηρωικού» μύ­ θου πρόβαλε ένα πρότυπο προσδοκίας και ένα νοηματικό μοντέλο αυτού που θα ’πρεπε να συ­ γκροτεί έναν «ήρωα» που αναπτύχθηκε ιδιαίτερα στη διάρκεια της ακμάζουσας εποχής των νέων ανακαλύψεων, του διαφωτισμού και της σύλλη­ ψης νέων ιδεολογιών και φιλοσοφιών. Η έννοια του χαρίσματος διευρύνθηκε για να περιλάβει διαφορετικές τυπολογίες κατορθωμάτων, τα ο­ ποία ταξινομήθηκαν και εξυψώθηκαν σε τέτοιο βαθμό ώστε στους ανώτατους τελικούς ή γενι­ κούς ρόλους ονομάστηκαν ηρωικές πράξεις. Η φυσική ετοιμότητα και τόλμη ήταν ποιότητες α­ ναγνωριζόμενες για στρατιωτικούς ηγέτες μέσα από τους οποίους προέρχονταν η πολιτική και κυβερνητική ηγεσία. Τα ηρωικά κατορθώματα ωστόσο δεν επιβε­ βαιώνονταν πλέον μόνο στη στρατιωτική, πολιτι­ κή ή θρησκευτική περιοχή. Οι γυναίκες αρχίζουν να εμφανίζονται στην περιοχή του ήρωα και υ­ πήρξαν ηρωίδες και ηγέτιδες όπως οι περιπτώ­ σεις της Ζαν Ντ’ Αρκ της Λωραίνης, Αικατερί­ νης των Μεδίκων και Αικατερίνης της Μεγάλης, οι οποίες αναγνωρίσθηκαν μέσα από ηρωικά στοιχεία και χαρίσματα. Επίσης άνθρωποι κοι­ νωνικού και πολιτικού φιλοσοφικού γοήτρου εξυ-

χαρισματικής ηγεσίας αυτό η ευγενική προέλευση και η κοινωνική υπε­ ροχή έγιναν αξίες και προνόμια που αποκτήθη­ καν και διατηρήθηκαν.6 Έ τσι η γενεαλογία του ήρωα καθιερώθηκε και συνεχίστηκε στην Ι­ στορία.7 Σήμερα, ο ήρωας έχει ολοσχερώς ανθρωποποιηθεί αλλά διετήρησε το κύρος της υπεροχής, του προνομίου και της ευγενούς καταγωγής. Πράγ­ ματι σε περιόδους έντονων σοβαρών πολιτικών και κοινωνικών κρίσεων οι ηγέτες Θεωρούνται ως αναπότρεπτοι κοινωνικοί εκπρόσωποι και απο­ κτούν αναγνώριση όπως οι μυθικοί πρόγονοί τους κάποτε κατείχαν. Έτσι ο κύκλος συμπλη­ ρώνεται. Μύθος - ανθρώπινη πραγματικότητα - πραγματικός πολιτικός σχηματισμός, όπως ο χαρισματικός ηγέτης. Η εξελικτική πορεία της αναμενόμενης λει-

ψώθηκαν πάνω από το υψηλότερο επίπεδο του ανθρώπινου κύρους καί της ταξικής δομής. Η εκδοτική τυπογραφία επέφερε την επέκταση της γνώσης και μαζί μ’ αυτήν τη δογματοποίηση της μεγάλης μάζας στην κοινωνία με νέες ιδεολογι­ κές φιλοσοφίες και πολιτικά δόγματα. Ο ιδεολό­ γος φιλόσοφος επηρέαζε άμεσα ένα ευρύ φάσμα οπαδών που διαπερνούσε τα γεωγραφικά σύνορα του κράτους και μιας χώρας. εποχή του διαφωτισμού και η σύγχρονη ε­ ποχή άλλαξαν την αντίληψη του επικού ή­ ρωα. Ο κοινός άνθρωπος, ο γεννημένος υποδεέ­ στερος από τον ευγενή και ο πολιτικά δραστή­ ριος ηγέτης των δημοκρατικών ιδεολογιών απέ­ κτησε αναγνώριση από τον συνάνθρωπό του και έφτασε στο επίπεδο του ήρωα. Οι πιο πρόβλημα-

Η

56/αφιερωμα τ ισ μ έ ν ο ι άνθρω ποι ε ισ ήγ α γ α ν νέες α ν τιλ ή ψ ε ις ως προς το τ ι σ υ γ κ ρ ο τεί το ν ήρωα κ α ι ο ι ιδ ιό τη τε ς του ήρω α συνδέθηκα ν δ ια λ ε κ τ ικ ά με τη ν κ ο ιν ω ­ ν ία κ α ι τη ν ανθρω π ότητα. Η ευγ εν ικ ή κ α τα γ ω γ ή υποχώ ρησε σ τους κ ο ιν ω ν ικ ο δ η μ ο κ ρ α τ ικ ο ύ ς ήρωες. Η μάχη μ ετα ξύ α ρ ισ τ ο κ ρ α τία ς κ α ι τ η ς κ α ­ π ιτ α λ ισ τ ικ ή ς τά ξ η ς παρήγαγε ένα νέο τύπο η γέτη καθ ώ ς η υποδομή ά λ λ α ξε κ α ι η δ ια δ ικ α σ ία συνε­ χ ίσ τ η κ ε σαν πάλη που ε νέπ λ εκ ε τ ο π ρ ο λ ετα ρ ιά το κ α ι τ ις μάζες. Τ ο α π ο τέλεσ μα ή τα ν μ ια ρ ιζ ικ ή α λλα γή τό σ ο στη γενεα λ ο γ ία όσο κ α ι τη ν τυπ ο­ λο γία τ η ς κ ο ιν ω ν ικ ή ς ηγεσ ία ς. Ο M ax Weber ό ρ ισε τ ις έ ννοιες τ η ς « χ α ρ ισ μ α τι­ κ ή ς η γεσ ία ς» κ α ι ισ χ υ ρ ίσ τη κ ε ό τ ι αυτή είχ ε μ εγά­ λη επίδραση πάνω σ τη σ κέψ η τη ς εποχής μας. Ό ρ ισ ε επίσης το «χά ρισ μ α » με βάση τη ν αρ ετή «με το οπ οίο ο κ ά τ ο χ ό ς του ς ξεχ ω ρ ίζει από τους ά λλο υς ανθρώπους, προς το ν οποίο συμπεριφέρ ο ντα ι σ αν ν α έ χ ει απ έρ αντες ή τ ο υ λ ά χ ισ το ν ε ιδ ι­ κ ά ε ξ α ιρ ε τικ έ ς ικ α ν ό τη τε ς ή ιδ ιό τη τε ς » .8 Α υ τό απ ο τέλεσε έναν κ α τ ά λ λ η λ ο ορ ισ μό σ τη ν α νά λυ ­ ση τ η ς συμπεριφ οράς τη ς δ ια κ εκ ρ ιμ έν η ς η γ ε­ σ ία ς. Ε ίν α ι επίσης μ ια από τ ις ιδ ιό τη τε ς τ ις ο ­ π οίες ο ηγέτη ς πρέπει ν α κ α τ έ χ ε ι πρ οκειμένου να κ α τ α τ α γ ε ί ή να ανυψωθεί στη βαθ μίδα του κ ύ ­ ρους ενός χ α ρ ισ μ α τικ ο ύ ήρω α. Ο ι ό ρ οι κύρο ς κ α ι βαθμίδα ε φ α ρ μ ό ζο ντα ι σ ’ α υτούς τους π εριγραφ ι­ κ ού ς χ α ρ α κτη ρ ισ μ ο ύ ς τω ν θέσεων που κ α τ έ χ ε ι έ ­ να ά το μ ο σε σχέση με τ α υπόλοιπα μέσα σε ο ­ ποιαδήποτε δοσμένη κ ο ιν ω ν ία , δηλαδ ή απ οτε­ λούν τόσ ο ιερ α ρ χ ικ ή δ ια β άθμισ η όσο κ α ι τ ίτ λ ο μια ς σ υ γκε κρ ιμ έ νη ς κ α τ ά σ τ α σ η ς του ατόμο υ σε σχέση με ά λ λ α ά το μ α υ π οκείμ ενα . Έ τ σ ι ο όρος « χά ρισ μ α » μ ετα φ έ ρ ετα ι κ α ι χ ρ η σ ιμ ο π ο ιε ίτα ι σ τις π ο λ ιτ ικ έ ς κ α ι κ ο ιν ω ν ικ ές ε π ισ τήμες από τ ο ν θρη­ σ κ ε υ τικ ό χώ ρ ο.9 Ο ι ήρωες καλύ π του ν μ ια ευρ εία π ο ικ ιλ ία σ την τυπ ολο γία του χ α ρ α κ τή ρ α κ α ι β ρ ίσ κ ο ν τ α ι α ρ χ ι­ κ ά σ τη ν κ λ α σ ικ ή ε λ λ η ν ικ ή κ α ι ρ ω μ α ϊκ ή φ ιλ ο λ ο ­ γία . Ο Π ρο μηθ έας ε ίν α ι ένας από τους πρώτους ήρωες που έκ λ εψ ε τη φ ω τιά από του ς θεούς κ α ι έδω σε στους ανθρώπους σ κέψ η κ α ι γνώ ση. Ο Ρω μύλος ίδρυσε τη Ρώ μη. Ο Μ α κ ια β έ λ λ ι μας έ­ δωσε το ν «Η γεμ ό να », έναν Β ο ργία που α ν τ ιλ α μ ­ β άνο ντα ν τη δύναμη χω ρίς η θ ικ ή κ α ι η θ ικ ές έν­ νοιες. Ο Π λ ά τω ν δημιούργησ ε το ν «Φ ιλόσοφ ο Β α σ ιλ ιά » μ ία υ π έρτατη η γ ε τ ικ ή έν ν οια όπου κ άθ ε ά το μ ο σ την ομ ά δα τω ν φιλοσ όφ ω ν ή τ α ν έ ν α ς «ήρωας τ η ς ανώ τερης τά ξ η ς » που δ ια κ ρ ίν ο ν τα ν για τη ν αρ ετή , το λόγο κ α ι τη σύνεση σ τη χ ρ ηστή δ ια κυβέρνη ση μ ια ς κο ιν ω ν ία ς α ξ ιο κ ρ α τ ικ ά κ α ι η θ ικ ά οργανω μένης. Ο ήρω ας λοιπ όν ε ίν α ι ο άνθρωπος που δη­ μιουρ γεί ηγεσ ία κ α ι τ ο χ ά ρ ισ μ α γ ίν ε τ α ι συνώνυμο με τ ις δ ικ έ ς του π ρ άξεις κ α ι ε κ φ ρ ά ζ ει το ν εσ ώ τε­ ρό του χα ρ α κ τή ρ α . Ω σ τόσ ο α υ τός ο «η γέτη ςδ ημιουργός» πρέπει πάντα να έ χ ει μ ια αυ τοελεγχόμ ενη κ α ι σ υ γκρ ατη μένη ζωή. Π ρέπ ει εδώ να υ­

π ο γ ρ α μ μ ισ τεί ιδ ια ίτ ε ρ α ό τ ι α υ τός ο τύπος τ ου χ α ­ ρ ισ μ α τικ ο ύ ηγέτη-δη μιου ρ γού που οδ η γεί τη ν κ ο ιν ω ν ία στην, κ ο ιν ω ν ικ ή α λ λ α γ ή κ α ι τ ο ν ιδ εο λ ο ­ γ ικ ό κ α ι η θ ικ ό εκ σ υ γ χ ρ ο ν ισ μ ό λ ειτο υ ρ γ εί απο­ κ λ ε ισ τ ικ ά κ α ι μόνο σ το επίπεδο του ιδ α ν ικ ο ύ υ­ π ο δείγματος κ α ι ποτέ σ το ν κό σ μ ο τω ν υ λ ικ ώ ν α ­ γαθώ ν κ α ι του προσω πικού οφ έλους, γ ια τ ί εδώ π αραμονεύει η τρο μερ ή θέα τη ς κ ά θ αρ σ ης κ α ι τη ς π ρ οσ τασ ίας τη ς η θ ικ ή ς υπ όσ τασης τ η ς κ ο ι­ ν ω νίας. Ε ίν α ι αυ τή η ίδ ια π άντα θέα που κ α τ α κ ε ­ ραυνώ νει το ν χ α ρ ισ μ α τ ικ ό ηγέτη κ α ι το ν ρ ίχ ν ει σ τον έσ χ α το εξε υ τελ ισ μ ό ή απ ο κ α λ ύ π τει πίσω α ­ πό τ ο χ α λ κ ευ μ έν ο προσωπείο το ν ψ ευτο ηγέτη δ ημαγω γό. Ο ήρω ας λοιπ όν έ χ ει αυ ξημένο κ ίν η ­ τ ρ ο κ α ι π αρ αμένει π ισ τά π ρ οσ ανατολισ μένο ς προς στόχο υ ς με ένα μ ο ν α δ ικ ό στο μυαλό σ κ ο ­ πό, τη ν ε κ τέ λ ε σ η τη ς απ ο σ τολή ς του κ α ι χ ειρ ίζε­ τ α ι τη ν ισ τ ο ρ ικ ή σ υ γκυ ρία με βάση τ ις προσωπι­ κ έ ς του ικ α ν ό τη τε ς . Ο π ο λ ιτ ικ ό ς ε π ισ τήμο νας έ ­ χ ε ι δ ρ α μ α το π οιή σ ει τ ο ρόλο του π ο λ ιτικ ο ύ ηγέ­ τ η ,10 όπως επίσης κ α ι ο κο ιν ω ν ιο λ ό γ ο ς κ α ι ο ψυ­ χολό γος, γ ια ν α μην πούμε τίπ ο τε γ ια του ς ψ υ χ ιά­ τρ ο υ ς .11 Ο ι κ ο ιν ω ν ικ ές επ ισ τήμες κ α ι ιδ ια ίτ ε ρ α ε κ είν ε ς τη ς συμπεριφ οράς έχουν δημιουρ γήσ ει τυπ ολο γίες, δ ια σ τά σ ε ις, σ τά σ εις κ α ι χ α ρ α κ τ η ρ ι­ σμούς του ρόλου του «ήρω α». Μ ε βάση τη συμπ ερ ιφ ορική ανά λυσ η φ α ίν ε τα ι ό τ ι η « π ρο σ ω π ικό τητα» ε ίν α ι ένας από του ς πιο σ η μ α ν τικ ο ύ ς π αρ άγο ντες του ήρω α καθώ ς επί­ σης η α νά π τυξη από μέρους του κάπ ο ιου ιδ ια ίτ ε ­ ρου στόχου ή κ ε ν τρ ικ ή ς κατεύθ υ νσης, πράγμα

«Το πρόβλη μα για τη δημοκρατία είναι να μην αφήνει τη συμπεριφορά του πολιτικού ηγέτη, δη λ. το π ρ οσ ω π ικ ό καθαρά στοιχείο να περνάει α νεξέλεγκ τα ή αυθαίρετα χω ρίς να κρίνεται (ή και να επικρίνεται)» που δ η μιου ρ γεί στο ν ηγέτη τη ν «αίσθηση τη ς χρ ο­ ν ικ ή ς δ ιά σ τα σ η ς» γ ια τ ί κ α ν έν α ς δεν έγ ιν ε ήρωας πριν από τη ν εποχή του. Η κ ο ιν ω ν ικ ή α π ο στολή του ήρωα δ ιαμορφ ώ νε­ τ α ι από τ ο γεγονός, ό τ ι η δ υ ν α μ ικ ή τη ς περιόδου, μέσα σ την οπ οία ο ήρω ας δρα, πρέπει να ε ίν α ι «ώ ριμη» γ ια τ ις λ ειτο υρ γ ίες του, δ ιό τι α λ λ ιώ ς προπορεύεται πρ οκειμένου να π ρ οκαλέσ ει το πα­ ρόν ε π ιβ ά λ λ ο ν τα ς τ ις α ν τιλ ή ψ ε ις του πάνω σ το σύγχρονο, γ ια τη ν εποχή του, π λαίσ ιο αναφοράς. Μ π ορ εί να λεχ θεί ό τ ι ό λ ο ι ο ι ήρωες εκφ ράζουν έ­ ναν «ιδεώ δη τύπο» κ α ι μέσω του ιδεατού αυτού

αφιερωμα/57 μ ο ν τέλο υ ή τ α ν σε θέση να σ χετισ θο ύ ν με τ ις μ ά ­ ζες κ α τ ά έ να ν «α νθ ρ ω π ισ τικ ό » τ ρόπ ο. Έ τ σ ι α ν α ­ δ ύ ε τα ι ένα ς άνθρω πος που. ε ίν α ι μ εγ α λ ύ τερ ο ς α ­ πό τη ζω ή. Ο ήρ ω α ς λοιπ ό ν α ν τ α ν α κ λ ά μ ία ε ικ ό ­ ν α που θ εω ρ είτα ι ό τ ι ε ίν α ι μεγ α λ ύ τερ η από αυτή που π ρ ο σ ιδ ιά ζει σ το ν κ ο ιν ό άνθρω πο. Τ ο σ τυ λ ζω ής τ η ς χ α ρ ισ μ α τ ικ ή ς η γ ε σ ία ς δ ια φ έ ­ ρει κ α ι ο ι π ρ ά ξεις κ α τ ’ α ν α λ ο γ ία ε ίν α ι α νώ τερες από α υ τές που α ν α μ έν ο ν τα ι από το ν μέσο άνθρω ­ πο. Μ α ζ ί με τ ις ε ξ α ιρ ε τ ικ έ ς ικ α ν ό τ η τ ε ς που πα­ ρ α τη ρο ύ μ ε σ τη ν η γεσ ία του ήρω α θα πρέπει πά­ ν τ ο τ ε να υ π άρ χει κ α ι κ ά π ο ιο υ π ε ρ β α τικ ό σ τ ο ι­ χ ε ίο σ το χ α ρ α κ τ ή ρ α του , γ ια τ ί θα πρέπει ν α έ χ ε ι ισχυρή εσ ω τε ρ ικ ή δ ιά θεση κ α ι κατεύθ υ νσ η που « κ α θ ισ τ ά α υ τό ν ικ α ν ό ν α ικ α ν ο π ο ιε ί τ ις α ν ά γ κ ες που δ η μ ιο υ ρ γο ύ ντα ι από τ ις π ερ ισ τά σ εις κ α ι έ τσ ι ν α εκπ λη ρ ώ σ ει τη ν α π ο σ τολ ή το υ » .12 Ο Ν τε Γ κ ω λ δ η λώ νει σ τα απ ο μ ν η μ ο ν εύ μ α τά το υ ό τ ι ήθ ελε να ε φ α ρ μ ό σ ει « το τα λ έ ν το κ α ι τη ν τ έχ ν η τ η ς η γεσ ία ς» κ α ι να « κ υ ρ ια ρ χ ή σ ε ι α υ τό ς ο σ τό χ ο ς μέσα σ το μ υ α λό του κ α ι σ το ν χ α ρ α κ τ ή ρ α του ... δ είχ ν ο ν τα ς έ τσ ι τ ο μ ε γ α λ ε ίο τ η ς α ν ε ξ α ρ τ η ­ σ ία ς το υ που α υ τός α ν α ζ η τ ε ί... π εριφ ρουρώ ντα ς το ν ε α υ τό τ ο υ από κά θ ε επιρροή ... δ ια τη ρ ο ύμ εν η μέσ α από σ κό π ιμ η ψ υ χ ρ ό τη τα , σ ταθ ερ ή ειρ ω νεία κ α ι α κ ό μ η μέσ α απ’ τη ν περη φ άνεια σ τη ν οπ οία τ υ λ ίγ ε τ α ι η μ ο ν α ξ ιά » .13 Ε ίν α ι ένα ς « ε σ ω τερ ικ ά κα τευ θ υ ν ό μ εν ο ς ά ν ­ θρωπος» ω ς προς τ ο ό τ ι α υ τό ς π α ίρ ν ει τη ν πρω­ το β ο υ λ ία κ α ι δ η μ ιο υ ρ γεί τ ο π ερ ιβ ά λ λ ο ν μέσ α σ το οπ οίο θα δ ρ ά σ ει. Η ε π ιλογή του π ε ρ ιβ ά λ λ ο ν το ς ε ίν α ι ιδ ια ίτ ε ρ η ς σ η μ α σ ία ς γ ια το ν ήρ ω α .15 Σ τη ν περίοδο σ χ η μ α τισ μ ο ύ του , τ ο π ερ ιβ ά λ λ ο ν του μπ ορεί να το ν ο δ η γεί σε π ικ ρ ές απ ο γοη τεύ σ εις κ α ι π ισ ω γυ ρίσ μ α τα . Π α ρ α τη ρ ο ύ μ ε ό τ ι σ τη ν περί­ πτωση πο λλώ ν ηγετώ ν υ π ά ρ χ ει έ ν α χ ρ ο ν ικ ό δ ιά ­ σ τη μ α απ ουσίας του από τη ν κ ο ιν ω ν ικ ή λ ε ιτ ο υ ρ ­ γ ία όπου α υ τό τ ο δ ιά σ τ η μ α ε ίν α ι π ερίοδος απ ο­ μόνω σης κ α ι κ ρ ίσ η ς .16 Η εποχή τη ς μ ο ν α χ ικ ή ς π ερ ιπ έτεια ς ε ίν α ι σ υνή­ θως η προϋπόθεση γ ια τη ν επ ισ τρο φ ή κ α ι τη ν πε­ τυχ η μ ένη είσ ο δ ο σ τη ν π ερίοδο χ ειρ α γώ γησ ης τ η ς κ ρ ίσ η ς από τη ν οπ οία ε ξ έ ρ χ ε τ α ι ν ικ η τ ή ς με τη ν ι ­ κανο π ο ίη σ η ό τ ι έ χ ε ι α π ο κ τ ή σ ε ι τ ο κ ύ ρ ο ς το υ ή ­ ρωα που του απ ο δό θη κε σ’ α υ τόν . Σ ’ αυ τή τη ν πε­ ρ ίοδο τη ς «επ ώ ασης», ο ήρ ω α ς μ έ ν ει έ ξω από τ ο κ ύ ρ ιο ρ εύμα τω ν γεγονό τω ν . Υ π ο τ ά σ σ ετ α ι προ­ σω ρινά σ τη ν κυ ρ ία ρ χ η π ρ α γ μ α τ ικ ό τ η τ α χ ω ρ ίς ό ­ μω ς να π αρ αδ εχθ εί ό τ ι ο σ κ ο π ό ς του δεν ε ίν α ι πλέον ε φ ικ τ ό ς .17 Επ ειδή η δ υ ν α μ ικ ή τη ς κ ρ ίσ η ς ε ίν α ι ικ α ν ή να δ ημ ιο υ ρ γή σ ει α λ λ α γ ή , ο η γ έ τη ς ε ύ κ ο λ α π ροσ αρ­ μ ό ζε ι τ ο κ ίν η τ ρ ο , τη ν ανα νέω ση το υ σ κοπ ού κ α ι το ν π ρ ο σ α να το λισ μ ό του σ τόχ ο υ του . Ε ίν α ι σα ν να α να γνω ρ ίζει ο ή ρ ω α ς ό τ ι ο χ ρ όνος «δεν έ χ ε ι α ­ κ ό μ η έ λθει», γ ια το σ κο π ό το υ , ό τ ι α ν τ ιτιθ έ μ ε ν ε ς δ υ ν ά μ εις β ρ ίσ κ ο ν τ α ι σε θ α ν ά σ ιμ η δ ιά τα ξ η με τ α δ ικ ά του ο ρ ά μ α τα αφού δ ια θ έτο υ ν σ η μ α ν τ ικ ή δύ­

να μ η ε ν ά ν τ ιά το υ . Έ τ σ ι ε π ιβ ά λ λ ε τα ι η κ α τ ά λ λ η ­ λη χειρ αγώ γησ ή το υ ς. Ε ίν α ι χ α ρ α κ τ η ρ ισ τ ικ ό ό τ ι ο Λ έ ν ιν χ ειρ α γ ω γ εί τη ν κ ρ ίσ η κ α τ ά τη δ ιά ρ κ ε ια που μ εσ ο λ α β ε ί μ ε τα ξύ τ η ς ε π α ν ά σ τα σ η ς του Φ λεβ άρη 1917 κ α ι α υ τή ς του Ο χ τώ β ρ η, ώ σ τε σε α υ τό τ ο κ ρ ίσ ιμ ο δ ιά σ τ η μ α τω ν ο χ τώ μηνώ ν η σ τ ρ α τη γ ικ ή του σ τ η ρ ίζ ε τα ι κυ ρ ίω ς σ τη δ ια μ ό ρ ­ φωση από μ α κ ρ ιά το υ ρ εύ μ α το ς τω ν γεγ ον ό τω ν κ α ι π ερ ιμ έν ει τη ν κ α τ ά λ λ η λ η σ τιγ μ ή που θα πά­ ρει σ τα χ έ ρ ια το υ τ η διεύθυνση τ η ς ισ τ ο ρ ικ ή ς κ ί ­ ν ησ ης ε λ έγ χ ο ν τα ς τ ο ρ εύμα τη ς κ ρ ίσ η ς . Κ α τά τη ν ε π α ν ά σ τα σ η του Φ λεβ άρη ο Λ έ ν ιν ε ­ κ τ ιμ ο ύ σ ε ό τ ι ο ι μ ά ζες β ρ ίσ κ ο ν τ α ν πιο κ ο ν τ ά σ τη ν π ο λ ιτ ικ ή τω ν Κ ο ιν ω ν ικ ώ ν Ε π α ν α σ τα τώ ν του Κ ερ έν σ κ υ κ α ι τω ν Μ εν σ εβ ίκ ω ν κ α ι συνεπώς δεν ε ί­ χα ν δ ημ ιου ρ γ ηθ εί ο ι προϋποθέσεις γ ια τη σ τή ρ ιξ η τη ς π ο λ ιτ ικ ή ς τω ν Μ π ο λ σ εβ ίκ ω ν κ α ι θέλο-

Τρεις ηγετικές φυσιογνωμίες της Οκτωβριανής επανάστασης. Από αριστερά, ο Τρότσκυ, ο Λένιν και ο Κάμενεφ ν τ α ς ν α χ ειρ α γ ω γ ήσ ει τ ις μά ζες προς τη ν προο­ π τ ικ ή τ η ς κ ο μ μ ο υ ν ισ τ ικ ή ς ε π α ν ά σ τα σ η ς έθεσε σ τη δ υ ν α μ ικ ή τη ς ισ τ ο ρ ικ ή ς κ ίν η σ η ς τ η ν άμεση ι ­ κανο π ο ίη σ η τω ν α ιτη μ ά τω ν τ η ς κ ο ιν ω ν ικ ή ς απε­ λευθέρω σης κ α ι τ η ς ειρ ήν η ς, ζ η τή μ α τ α που η α ­ σ τ ικ ή ε ξο υ σ ία δεν μπορούσε ν α α ν τιμ ετω π ίσ ει σε σ ύ ν το μ ο χ ρ ο ν ικ ό δ ιά σ τ η μ α κ α ι μέσ α στη δ οσ μ έ­ νη ισ τ ο ρ ικ ή σ υ γ κ υ ρ ία . Έ τ σ ι τ α γ ε γ ο ν ό τα π ο λλές φ ορές ε π ιτά σ σ ο υν ο ήρ ω α ς να απ ο μ α κ ρ υ ν θ εί από το κέ­ ν τρ ο δράσ ης κ α ι ν α ξα ν α ϊδ ρ ύ σ ε ι κ α ι α ν α σ χ η μ α τ ίσ ε ι το κ ίν η μ ά το υ γ ια τη ν επ όμενη φάσ η α ν α ν ε­ ώ ν ο ν τα ς τ ο ρ αντεβ ο ύ του με τη ν απ ο σ τολή γ ια τη ν οπ οία ε ρ γ ά ζ ε τ α ι.18 Σ τη ν περίπτω ση τω ν δ ια ­ νοουμένω ν αυ τή η π ερίοδος χρ η σ ιμ εύ ει ώ σ τε να ε π ιτρ έψ ει τ η δ ιά δο σ η κ α ι ε γκ α θ ίδ ρ υ σ η τω ν ιδεώ ν του ς μ ε τα ξύ τ ου αυ ξα ν ό μ εν ο υ ρ εύ μ α το ς τ ω ν ο π α­ δών. Σε α υ τό το σ η μ είο συνήθως α ν α γ ν ω ρ ίζετα ι έ ν α ς δ ια νοο ύμενο ς σα ν «ή ρω ας» κ α ι η φ ιλ ο σ ο ­ φ ία , ιδ ε ο λ ο γ ία ή π ο λ ιτ ικ ή του α π ο κ το ύ ν οπαδούς

58/αφιερωμα κ α ι ε ίν α ι έτο ιμ ες να δ ο κ ιμ α σ το ύ ν κ α ι ν α κ α θ ιε ­ ρωθούν μέσα από τη ν ενεργό εφ αρμογή του ς. Σ τη ν περίπτωση του Ν τε Γ κ ω λ α υ τά τ α σ το ι­ χ ε ία τη ς η γεσ ία ς μπορούν να εντοπισθούν κ α τ ά τη δ ιά ρ κ ε ια τ η ς α ρ χ ικ ή ς φ άσης δ ράσ ης του, στην απομόνωσή του κ α ι τη ν εκπ λήρω σ η του «μ εγ α ­ λείου», απ ο κτώ ντα ς το ν τ ίτ λ ο ο μεγάλο ς «Κ άρ ο­ λος» . Ε ντυ π ω σ ιάζετα ι κ α ν ε ίς με το θέμα τη ς υ­ πέρβασης που σ υ ναντάμε σ τη βιογρ αφ ία του Ν τε Γ κ ω λ , με τ ις π ράξεις του κ α ι το η γ ε τ ικ ό του μο­ ν τ έ λ ο .19 Ο ι πρ άξεις του ε ίν α ι π ά ντο τε σε α ν τ ι­ σ το ιχ ία με κά π ο ια κ υ κ λ ικ ή α ν τίλ η ψ η του χρόνου στην οποία α νε υ ρ ίσ κε τα ι η Ν ιτσ ε ϊκ ή άποψη της αιώ νια ς επιστροφής. Α υ τή η φ ο υ του ρ ισ τικ ή τυπ ο­ λ ο γία μπορεί να εξισ ω θ εί με μ ια αίσθηση τη ς μ ο ί­ ρας κ α ι ε σ ω τερική ς λύσης που ε ίν α ι μέρος τω ν χ α ρ α κ τη ρ ισ τικ ώ ν του ήρω α. Ε ίν α ι σα ν ο ι μεγά­ λ ο ι άνδρες κ α ι η ισ το ρ ία να ε ίν α ι κ α μ ω μ έν ο ι από εξά ρσ εις κ α ι υφέσεις, γ ια τ ί ο ι μεγ ά λ ο ι άνδρες πρέπει να σ τέ κ ο ν τ α ι όρθιοι προσπερνώντας τ ις κ α τ α ιγ ίδ ε ς κ α ι να επιστρέφουν. Σε κά θ ε δοσμένη σ τιγμ ή ο κόσ μ ο ς περνάει ένα σ τά δ ιο. «Ο μεγά­ λο ς άνδρας ε ίν α ι ο δρων, τό σ ο με τη θε α τρ ικ ή έν­ ν οια του όρου, όσο κ α ι με τη ν π ο λ ιτικ ή του. Ο ι μ ετα φ ο ρ ικές έ ννοιες του έργου, του σ ταδ ίου , του δ ράμα το ς εμ φ α νίζε τα ι σε όλες τ ις ενέρ γειές του, τ ο καθ ή κο ν του ηγέτη δεν ε ίν α ι να ακο λου θή σ ει ένα ε κ τω ν προτέρων ε το ιμ α σ μ έν ο σ ενάριο α λ λ ά να γρ άψ ει το δ ικ ό του κ α ι ν α π α ίξει αυτό τόσο κ α λ ά όσο οι π ερισ τάσ εις το επιτρέπ ουν».20 Η δ ια δ ικ α σ ία τη ς ενδοσκόπ ησ ης κ α ι λήψ ης α ­ ποφάσεων οδηγεί συχνά σε μ ια δ ια δο χή π ράξε­ ων. Τ ο σ τάδ ιο επώασης πρέπει να π αραχω ρήσει τη θέση του σε μια δ υ να μ ικ ή ε μ π λοκή . Σ ’ α υτό τ ο κ υ κ λ ικ ό π λαίσ ιο αναφοράς υπάρχει μ ια διαδοχή γεγονότω ν η οπ οία π ρ οη γείται κ α ι σ υ μβ άλλει στη δ ημιουρ γία του ήρωα. Π ρ ώ τα απ’ όλα έρ χ ε τα ι η περίοδος δ οκ ιμ α σ ία ς, η οπ οία α κ ο λ ου θεί τη ν πε­ ρ ίοδο της έναρξη ς της πρω τοβουλία ς του δρών το ς μέσα στο π λαίσ ιο τω ν γεγονότω ν που θα κ α ­ τα σ τ εί το θέατρο τω ν χειρ ισμώ ν το υ .21 Η α ρ χική π ρ ά ξη-δο κιμ α σ ία οδηγεί σε δ ια φορε­ τ ικ ά ενδιάμεσα σ τά δ ια κ α ι σε νέες δ ο κ ιμ α σ ίε ς σ υ μμετοχή ς.22 Σε όλους τους ηγ έτες μπορούν να εντοπισθούν δ ια φ ο ρ ε τικ ά σ η μεία δ ο κ ιμ α σ ία ς ό­ που ο ανα δεικνυ ό μενο ς ηγ έτη ς δημιουρ γεί δ ικ ή του μοίρα μέσω της συ μμετοχή ς του κ α ι συμβ άλ­ λ ε ι στην ευρύτερη αναγνώ ρισή του. Σε πολλές ό­ μως περιπτώσεις νιώ θει κ άπ ο ια αχ ρ η σ τία που έ­ χ ει δημιουργηθεί από τα γεγονό τα . Τ α γεγονό τα βέβαια αυτά μπορεί να μην οφ ε ίλ ο ν τα ι σ’ αυτόν το ν ίδιο . Σε όλες αυ τές τ ις δ ο κ ιμ α σ ίε ς φ α ίν ε τα ι να υπάρχουν κάπ ο ιες α κ ρ ό τη τε ς πράξεω ν που α ρ χ ικ ά δ ημιουργούν μια μ ο ν α δ ικ ό τη τα γ ια το ν αναδυόμενο η γέτη κ α ι ε ξα σ φ α λ ίζε ι οπαδούς κ α ι υπ ο σ τη ρ ικτές. Ό τ α ν κερ δ ίσ ε ι σε κύ ρο ς, η άνοδός του π ρ οσ διορ ίζεται από του ς υ π ο σ τη ρ ικ τές που κ ερ δ ίζει. Ό τ α ν κερ δ ίζ ει τη ν υ π οσ τήριξη η γ ε τ ι­

κ ώ ν π ρ οσ ω π ικοτήτω ν, ο ι οπ οίοι υποτάσσουν του ς εαυτούς τους σ τ ις π ρ άξεις κ α ι τη ν ηγεσ ία του , μπορεί να συναχθεί ό τ ι έ χ ε ι ξ α ν ά π εράσει με επ ιτυ χ ία ένα κ ρ ίσ ιμ ο σ τά δ ιο κ α ι εν ισ χ ύ ετα ι ση­ μ α ν τ ικ ά το κύρος του σαν μ ια η γ ετικ ή -η ρ ω ικ ή μορφή. Α ρ χ ίζ ε ι τ ό τ ε να κ ιν ε ίτ α ι από το ν π ολίτη προς τ η μορφή του ηγ έτη κ α ι ο μύθος τ η ς η γεσ ία ς α ρ χ ίζει να επ ικ εν τρ ώ ν ε τα ι πάνω σ’ αυ τόν σαν έ­ να ερ γ α λ είο δ ύναμης κ α ι ικ α ν ό τη τα ς .23 Ε ν δ έ χ ετα ι κ α τ ά τη δ ιά ρ κ ε ια μ ια ς από αυ τές τ ις περιόδους δ ο κ ιμ α σ ία ς μ ια α ρ χ ικ ή απ ο τυχία να συμβεί κ α ι να γ ίν ει ένα σ η μείο ενός νέου ξ ε κ ιν ή ­ μ α το ς με λύσεις κ α ι εμπ ειρ ίες παρμένες από το γεγονός ό τ ι η προηγούμενη δράση απέφερε πενι­ χ ρ ά ή κ α ι κ α τ α σ τ ρ ο φ ικ ά α π ο τελ έσ μ α τα . Σ ’ αυτή τη ν περίπτωση ο μ ε λ λ ο ν τ ικ ό ς ηγ έτη ς απομονώ­ ν ε τα ι ω ς συνέπεια αυτώ ν τω ν γεγονότω ν κ α ι περ­ ν ά ε ι μ ια μ ε τα β α τικ ή περίοδο. Α υ τή μπορεί να ε ί­ ν α ι μ ια περίοδος σ τη ν οπ οία « τα γεγ ον ό τα ε λ έγ ­ χουν το ν άνθρωπο» κ α ι ό χ ι ο άνθρωπος τα γεγ ο­ ν ό τα . Ό τ α ν ο ήρω ας φ θάσει τη ν περίοδο τη ς α­ νόδου του , σ υ μβ αίνει τ ο α ν τίθ ετο κ α ι τ ό τ ε αποκ τ ά ε ι κά π ο ιον έλ εγ χ ο πάνω σ τα γεγονό τα . Ο Τ σ ώ ρ τσ ιλ , π .χ., πέρασε μέσα από δυο του ­ λ ά χ ισ τ ο ν τ έτ ο ιε ς περιόδους απομόνω σης σ τη μ α ­ κ ρ όχρ ονη κ α ρ ιέρ α του. Η πρώτη ή τ α ν μ ετά την α λλα γή π ο λ ιτικ ο ύ κ ό μ μ α το ς , η δεύτερη συνέβη ό τα ν δ ιέ κ ο ψ ε τη σχέση του με τη ν κυβέρνηση Τ σ ά μ π ερ λ α ϊν πριν από το ν Β ' Π α γ κ ό σ μ ιο Π ό λ ε ­ μο. Μ ε τ ά τη ν έναρξη του Β ' Π α γ κ ο σ μ ίο υ Π ο λ έ-

αφιερωμα/59 μου α να δείχθ ηκε ως ανερχόμενος ηγ έτη ς κ α ι κ α ­ τά τη ν περίοδο ανόδου του ο ίδ ιο ς επηρέασε τ ις ε ξ ε λ ίξ ε ις μέσα στη Μ εγά λη Β ρ ετα ν ία σ τη ν πολιτ ικ ο σ τ ρ α τιω τ ικ ή σφ αίρα. χ α ρ ισ μ α τικ ό ς ηγέτης πρέπει να ε λ έγ χ ει το δρόμο τη ς μο ίρ ας του. Θ α πρέπει επίσης να α σ κ ε ί κά π ο ιον έλεγχο πάνω στην κ ρ ίσ η μέσα α­ πό τη ν οπ οία θ’ α σ κή σ ει εξο υ σ ία. Σ τη ν περίπτω­ ση του π ο λ ιτικ ο ύ ηγέτη μο ντέλου π .χ., του Ν τε Γ κ ω λ κ α ι του Τ σ ώ ρ τσ ιλ, υπάρχει μ ια ιδ ια ίτερ η ευπάθεια στην περιοχή τη ς κ ρ ίσ ης. Α υ τ ο ί ο ι ηγέ­ τες του Β ' Π α γκ ο σ μ ίο υ Π ο λέμ ο υ, ο ι οπ οίοι θεω­ ρ ούντα ι από τους σ υμπ α τριώ τες του ς ως «σω τήρες κ α ι ήρωες», απ έτυχαν να ε ξα σ φ αλίσ ο υ ν μια π ο λ ιτική βάση κ α ι να τη δια τη ρή σο υν μ ετά τον πόλεμο. Μ ε τ ά τη ν άφ ιξή τους σ το «π λατώ » τους απ ορρίφ θηκαν ως ένα βαθμό γ ια παραπέρα υπη­ ρεσίες κ α ι αποχώρησαν από τη σφ αίρα ενεργού δράσης τους. Α υ τές ο ι δυο π ράξεις ω σ τόσο ενώ περιόρισαν τη ν ε ικ ό ν α του ήρωα, στην π ρ α γ μ α τι­ κ ό τ η τα δεν μείω σαν τ ο γόη τρό τους, το χά ρ ισ μ α ή το μύθο. Κ α τά την αποχώρησή του από τη σφ αίρα δράσης, ο π ο λ ιτικ ό ς η γέτης ίσω ς υποστεί μια δ ια δ ικ α σ ία α ν α γ κ α σ τ ικ ή ς προώθησης στην τ ε λ ικ ή θέση ξεκο ύ ρασ ης, πάνω από τα γ εγονό τα κ ά π ο ια ς μ ε λ λ ο ν τικ ή ς περιόδου, με τη ν οπ οία δεν σ χ ε τ ίζ ετ α ι πλέον. Σε περιόδους μεγάλη ς κρ ίσ ης η προσφυγή στην ηγεσ ία έχ ει ως απ ο τέλεσ μα τη χ α ρ ισ μ α τικ ή α ν ταπ ό κρισ η . Ο Τ σ ώ ρ τσ ιλ, ο Φ ρ ά ν κ λ ιν Ρούσβ ελτ κ α ι ο Ν τε Γ κ ω λ α ρ χ ικ ά θεω ρούνταν ως το μο ντέλο τη ς π ο λ ιτικ ή ς ηγεσ ία ς. Ο Ρ ούσβελτ στη δ ια κ ήρ υξη του 1933 ισ χυ ρ ιζό τα ν « ό τι το μόνο πράγμα που πρέπει κ α ν ε ίς να φ ο β ά τα ι ε ίν α ι ο ε­ αυτός του», ο Τ σ ώ ρ τσ ιλ ό τ ι «θα πολεμήσουμε σ τις α κ τ έ ς κ α ι τους λόφους ... ποτέ δεν θα υποκύψουμε» κ α ι ο Ν τε Γ κ ω λ «Εγώ ε ίμ α ι η Γ α λ λ ία » . Ό λ α α υ τά δημιούργησ αν ένα «θ εϊκ ό χάρ ισ μα» γ ια τ ί πρόσφεραν ελπ ίδα εν όψ ει κ α τα σ τρ ο φ ή ς ή υποταγής. Ο Τ σ ώ ρ τσ ιλ εκπροσω πεί τ α κ λ α σ ικ ά σ τά δ ια , τ ις π ολλαπλές δ ο κ ιμ α σ ίε ς , τη δράση κ α ι α ντίδρ ασ η , που ο ήρωας πρέπει να α ν τιμ ετω π ίσ ει σ τα εμ φ ανιζόμ ενα σενάρ ια, έως ότου τού απονεμηθεί το σ τεφ άνι του ν ικ η τ ή .24 Ο χ α ρ ισ μ α τ ικ ό ς ηγέτη ς ε ίν α ι μ ια « λ ειτο υ ρ γ ικ ή έννοια». Η χ α ρ ισ μ α τικ ή π ρ οσ ω π ικότητα λ ε ι­ του ργεί σαν ένα ά το μ ο που δ ημιουρ γεί μ ια δ ια δ ι­ κ α σ ία αλλα γής μέσα από τη συνεχή δράση. Ο ι D avid A p te r, D o rothy A .R . W illn e r κ α ι Edward Shils χρ ησιμοπ οίησαν αυτή τη ν κ ο ιν ω ν ιο λ ο γ ικ ή έννοια για το ν η γέτη-δη μιου ρ γό.25 Μ ε α υτό τον τρόπο ο χ α ρ ισ μ α τ ικ ό ς ηγέτη ς ε ίν α ι ο ήρω ας στη μ ε τα β α τικ ή περίοδο από τη ν π α λα ιά στη νέα ε­ ξου σία κ α ι ιδ ια ίτερ α κ α τ ά τη γένεση κ α ι συ­ γκ ρ ό τη σ η τω ν νέων ε θνικώ ν κρ α τώ ν . Απ ό αυτό μπορεί να συναχθεί ό τ ι ο ήρωας μ ετα μορ φ ώ νετα ι κ α ι ε ξε λ ίσ σ ετα ι, μέσα από την ισ το ρ ικ ή συνέ­

Ο

χ εια , από τ ο ν επ ικ ό ήρωα στον κ ο ιν ω ν ικ ό κ α ι πο­ λ ιτ ικ ό ηγέτη σ το π εριβάλλον του εθνικού κ ρ ά ­ τους ή τη ς δ η μ ο κ ρ α τία ς , όπως του ς ορ ίζει ο M ax Weber. Α υ τές ο ι τρ ε ις τυπ ολο γίες ταιρ ιά ζο υ ν στους πε­ ρισ σότερους τύπους χ α ρ ισ μ α τικ ώ ν ηγετώ ν. Θα πρέπει να τον ισ θ εί επίσης, ό τ ι ο χ α ρ ισ μ α τ ικ ό ς η ­ γ έ τη ς δεν ε ίν α ι π άντα του ο ρ θ ο λογικο ύ-νο μικο ύ τύπου. Ο W eber ορ ίζο ν τα ς το ν χ α ρ ισ μ α τ ικ ό ηγέ­ τη χρησιμοπ οίησε το ν όρο χ α ρ ισ μ α τ ικ ό κ α τ ά έ­ ν αν τρόπο ουδέτερο α ξ ιο λ ο γ ικ ά . Α υ τό ς ο τύπος ηγ έτη μπορεί να μη δ ια κ ρ ίν ε τα ι γ ια τη ν αρετή ή να κ α τ έ χ ε ι κ ο ιν ω ν ικ ά α π ο δεκ τές π ο ιό τητες, ό­ πως σ τη ν περίπτωση του Η γ εμ ό ν α του Μ α κ ια β έ λ λ ι, Κ α ίσ α ρ α Βοργία. Ο ήρω ας οια σδή π ο τε όμως τυπ ολο γία ς πρέπει να δ ια θ έτει ορ ισμένες ιδ ιό τη τε ς κ α ι να απ ολαμ­ β άνει υποσ τήριξη γ ια τ ις πρ άξεις του. Σ τη ν περί­ πτωση του χ α ρ ισ μ α τικ ο ύ ήρωα που β ρ ίσ κ ει τρ α ­ γ ικ ό θά νατο σ το πεδίο δράσ ης του, υπάρχει η θε­ οποίηση κ α ι η α ιω ν ιό τη τα . Η ξεχω ρισ τή αμοιβή στους φ ιλόσοφ ους β α σ ιλ είς τη ς ιδ α ν ικ ή ς Π ο λ ι­ τ ε ία ς του Π λ ά τω ν α , στους ήρωες κ α ι μάρτυρες τω ν εθνών κ α ι τω ν δ η μ ο κ ρ α τικ ώ ν κ α ι λ α ϊκ ώ ν α ­ γώνων ε ίν α ι π άντα η ίδ ια , ταφ ή δ ημο σ ία δαπάνη σ το Π ρ ώ το Ν εκ ρ ο τα φ ε ίο τη ς Π ο λ ιτ ε ία ς του ς. Η ηγεσ ία κ α ι η σχέση τη ς με τ ους οπαδούς ε ίν α ι κ α ­ τά το ν Tucker σχέση «μαθητώ ν προς δ ά σ κ α ­ λ ο ...» , αυ τός α π ο κ α λ ύ π τετα ι απ’ αυτούς, ο ι οΣερ ΟυΙνστον Τσώρτσιλ

60/αφιερωμα π οιοι δ είχνουν αφοσίω ση, ενθουσ ιασμό κ α ι παρέ­ χουν εθ ε λ ο ν τικ ή υ π οσ τήριξη. Α ρ χ ικ ά δεν ενδιαφ έρο ντα ι γ ια φήμη ή τύχη α λ λ ά μά λ λ ο ν γ ια τη ν ε ­ π ιτυχία τω ν ε πιδιώ ξεω ν του η γ έτη. Κ α ριέρα, προ­ αγωγή, προσω πικά οφ έλη, εξο υ σ ία κ α ι πάθος ω­ στόσ ο μπορεί να ε ίν α ι επ ιθυμητά αρ γότερα. Α ρ ­ χ ικ ά θυσίες α να μ έν ο ν τα ι και δ ίν ο ν τα ι ανεπ ιφ ύ λα κτα γ ια το κ α λ ό τη ς υπόθεσης όπου αυτή η υπ οσ τήριξη μ ετα τρ έπ ετα ι συνήθως σε μό­ νιμη αφοσίωση. Ε ίν α ι ο υ σ ια σ τικ ό γ ι’ αυτόν το ν τύπο του ήρωα να ανα γνω ρ ίζετα ι ο η γ ε τ ικ ό ς του κ α ι πρωτοπο­ ρ ια κ ό ς του ρόλος. Q W eber π αρ ατηρ εί « ε ίν α ι η α ­ ναγνώ ριση ε κ μέρους τω ν οπαδών κ α ι εκ είν ω ν που υ π οτά σ σ ο ντα ι στην εξο υ σ ία του, η οπ οία γ ί­ ν ε τα ι α π ο φ α σ ισ τική γ ια τη ν εγ κ υ ρ ό τη τα του χ α ­ ρ ίσ μ α το ς » .26 Ο T ucker επ ιβεβα ιώ νει ό τ ι «η α ν α ­ γνώ ριση του χα ρ ίσ μ α το ς ε κ μέρους τω ν οπαδών πρέπει να ε νισ χ ύ ετα ι από κ α ιρ ό σε κ α ιρ ό με τη ν επ ίδειξη χ α ρ ισ μ α τ ικ ή ς δύναμης ε κ μέρους του η ­ γέτη , πρέπει να παρέχει απόδειξη τω ν ε ξ α ιρ ε τι­ κώ ν το υ ικ α ν ο τή τω ν ή ε π ιδεξιο τήτω ν , γ ια τ ις ο­ π οίες ο ι οπ αδοί του παρέχουν σ ’ αυ τόν τη ν προ­ σω πική τους αφ οσίω σ η».27 Ο χ α ρ ισ μ α τ ικ ό ς ηγέ­ τη ς ε ίν α ι γνήσ ιος κ α ι δ ημ ιο υ ρ γ ικ ό ς σ τ ις π ρ άξεις του. Κ α τά καιρ ο ύ ς μπορεί να λ ειτο υ ρ γ εί κ α τ ά τρόπο ε π α ν α σ τα τικ ό κ α ι δ ιεγ ε ρ τικ ό . Τ ο χά ρ ισ μ ά του α ν τ λ ε ίτ α ι από τη μ ο ν α δ ικ ό τη τα σ τις π ρ άξεις του κ α ι τη ν ιδ εο λο γία τη ς απ ο στολή ς. Γ ια τ ί αν η φ υσιογνω μία ενός αναδυόμενου ηγέτη π ρ ό κ ε ιτα ι να ε ίν α ι σ η μ α ν τικ ή στην α ρ χ ικ ή φ άση, θα πρέπει ο ηγέτη ς να ε ίν α ι ο φ ορέας τω ν νέων ιδεώ ν κ α ι πράξεω ν ή να σ τη ρ ίζε ι α π ο φ α σ ισ τικ ά τη σ υντη­ ρ η τικ ή παράδοση. Ο χ α ρ ισ μ α τ ικ ό ς ηγ έτη ς πρέ­ πει π άντα να α π ο δεικνύ ει στους οπαδούς του τη δύναμη του χα ρ ίσ μ α το ς του ανα νεώ νοντας έ τσ ι τη ν αφοσίωσή τους σ το πρόσωπό του. Ιδ ια ίτε ρ α σ την περίπτωση που ο ι μάζες το ν θεωρούν πλέον α ν ίκ η το , τ ό τ ε ε ίτ ε ο π ρ α γ μ α τικ ό ς χ α ρ ισ μ α τ ικ ό ς η γέτης ή ο χα λκευ μ έν ο ς ψ ευτο ηγέτη ς γ ίν ο ν τα ι πλέον α ιχ μ ά λ ω το ι του image που δημιούρ γησ αν ή του ς αποδόθηκε. Έ τ σ ι γ νω ρ ίζο ντας ά ρ ισ τα ο ηγ έτη ς τ ις α π α ιτή ­ σεις αυ τής της μ εγάλη ς τιμ ή ς -π α γ ίδ α , ζε ι πλέον μέσα σε κ λ ίμ α δ ια ρ κο ύς α να σ φ ά λεια ς με έντο ν α ψ υ χο σ ω μ α τικά σ υμπ τώ μ ατα γ ια τ ί πρέπει συνε­ χώς να α π ο δεικνύ ει ό τ ι μπορεί. Καθώ ς όμως η προσπέλαση σε νέα ύψη κ α ι κ α τ ά κ τ ή σ ε ις γ ίν ε τ α ι δ υσ κολό τερη κ α ι τ α β ιο λ ο γ ικ ά του σ το ιχ ε ία αρνο ύ ντα ι ν α το ν ακολουθήσουν σ τις φ αντασ ιώ σ εις κ α ι περιπλανήσεις του, ε κ ε ί συχνά κ υ ρ ια ρ χ εί το πάθος, ο φ α να τισ μ ό ς κ α ι η φ ιλ ο δ ο ξ ία που μέσα από ένα σύσ τημα α λα ζο ν εία ς τ η ς ε ξο υ σ ία ς το ν ο­ δηγούν σ το ν φ α να τισ μ ό . Ε κ ε ί κ ο ν τ ά όμω ς παρα­ μονεύει η εθ νική κ α ι κο ιν ω ν ικ ή τρα γ ω δία , καθώ ς το εθ νικό ή λ α ϊκ ό κ ίν η μ α μ ε τα τρ έπ ετα ι σε εργα­ λε ίο εξο υ σ ία ς του ψ ευτοηγέτη-δημαγω γού, που α π ο κα λύ π τει πλέον τ ις π ρ α γ μ α τικ ές του προθέ­

σεις, τη ν α ν τ ιδ η μ ο κ ρ α τ ικ ή κ α ι α ν τ ιλ α ϊκ ή του ιδ ε ­ ο λ ο γ ία κ α ι π ο λ ιτικ ή . Η επ ίπ λαστη δ η μιου ρ γία ενός ηρ ω ικο ύ image γύρω από το ν ανα δυόμενο χ α ρ ισ μ α τ ικ ό ηγέτη δεν μπορεί ποτέ ν α γ ίν ει σταθερό κ α ι μό νιμο σ το ιχ ε ίο , γ ια τ ί η αύρα τη ς χ α ρ ισ μ α τ ικ ή ς φ ύσης, μπορεί ε ίτ ε ν ’ ανα π τυχθεί ε ίτ ε να μειω θεί. Α υ τό κ α θ ισ τά α ν α γ κ α ίο γ ια το ν αναδυόμενο ηγέτη να ε ίν α ι σε θέση να δ ια τη ρ ή σ ει κ α ι συ ντηρ ήσ ει αυ­ τό ν το μύθο, γεγονό ς που δημιου ρ γεί ένα κ λ ίμ α δ ια ρ κ ο ύς α ν α σ φ ά λ εια ς μέσα σ το οπ οίο ζει με άγ­ χος ο χ α ρ ισ μ α τ ικ ό ς η γέτης. Ε ν δ έ χ ετα ι κ ά τω από οπ οιεσδήπ οτε συνθήκες να απ ο τύχει σ τους σ τό­ χους του προσ ανατολισμο ύ του. Π ρέπ ει, λοιπόν, να υπ άρχει μ ια συνεχής κ ο ιν ω ν ικ ή ή π ο λ ιτ ικ ή α-

«Η εξουσία τείνει να διαφθείρει και η απόλυτη εξουσία διαφθείρει απόλυτα» L o rd A c to n , 1834-1902

νάδρα ση κ α τ ά τη ν οπ οία ο ηγ έτη ς μπορεί να δη­ μιου ρ γήσει το δ ικ ό του στενό π εριβ άλλο ν έ τσ ι, ώ­ σ τε δ ια ρ κ ώ ς ν α επ ιδ εικ ν ύ ει τ ις η γ ε τ ικ έ ς του ικ α ­ ν ό τη τε ς κ α ι να δ ια τη ρ ε ί τ ο « κ ίν η μ α » μέσα στη δ ικ ή του απ οστολή ή πρ άξεις. Ε ά ν μπ ορούσαμε να χαρτο γρα φ ή σο υμε το ν η ­ γ έτη σ τη ν α ν ο δ ικ ή του φάση με μ ια « χ α ρ ισ μ α τι­ κ ή κ λ ίμ α κ α » , θα πρέπει να δ είξ ει η δια δρ ομή του μ ια συνεχή ανερχόμενη καμπ ύλη με ε λ ά χ ισ τες α ­ π ο κ λ ίσ ε ις κ α ι καθ όλο υ περίοδο συνεχούς α ρ ν η τι­ κ ή ς οπ ισ θοδρόμησης. Α υ τή η α ν ο δ ικ ή του κ α ­ μπύλη θα φ τά σ ει σε ένα σ η μείο όπου ε ίτ ε θα μ εί­ ν ει σταθ ερ ά α ν ο δ ικ ή ή θα προχω ρήσει παραπ αίο ντα ς. Α υ τ ό μπορεί να υπ ογρ αμμίσ ει το π ρ α γ μ α τικ ό «φ θάσιμο» του ήρωα όπου ο ηγ έτη ς θα δ ια τη ρ ή ­ σει τ ο η ρ ω ικ ό κύρος μέσα από τη θεοποίησή του. Εά ν όμως π ρ ό κ ε ιτα ι να υπ άρ ξει μ ια τε χ ν ικ ή φ ά­ ση θεο π οίη σ η ς -σ κ ο π ιμ ό τη τα ς μ ε τά θά νατο, τ ό τ ε αυτό θα οδηγήσει σ την πτώση του με τη ν από­ συρση τ η ς π ίστης τω ν μαζών στον χ α ρ ισ μ α τ ικ ό ήρω α. Σε περίπτωση επίσης που υπ άρ ξει μ ια αρ­ ν η τ ικ ή συμπεριφ ορά τ η ς χ α ρ ισ μ α τ ικ ή ς του ηγε­ σ ία ς, η κ α τα σ κ ε υ ή του μύθου πάνω στον οποίο σ τη ρ ιζό τα ν η χ α ρ ισ μ α τ ικ ή του η γεσ ία θα δια βρω θεί κ α ι αυ τός θα απ οτύχει. Φ α ίν ε τα ι όμως ό τ ι η μ ελ έτη του ηγέτη α π α ιτεί μ ια σ υ γ κ ρ ιτ ικ ή προσέγγιση μεθο δο λογικο ύ ε­ μπ λουτισμού, λ ειτο υ ρ γ ία ς κ α ι δ ια δ ικ α σ ία ς . Μ ε ­ λ ετώ ν τα ς έναν ηγ έτη δεν ξ ε κ ιν ά ε ι κ α ν ε ίς από το αποκορύφ ω μα τη ς εξο υ σ ία ς του, α λ λ ά α ν α ζη τεί τ ο δρόμο που ακο λού θη σ ε σ τη ν άνοδο κ α ι τ ε λ ικ ή

αφιερωμα/61 επίτευξη του ανώ τερου σκοπού του. Ο χ α ρ ισ μ α ­ τ ικ ό ς η γέτης πρέπει ν α ανα γν ω ρίζετα ι ως τέτο ιο ς από τ η ν αρχή τη ς δ ια λ ε κ τ ικ ή ς δ ια δ ικ α σ ία ς μ ε τα ­ ξύ τω ν μαζώ ν κ α ι της ισ τ ο ρ ικ ή ς π ορείας, κ α ι πρέπει να α σ κ ε ί άμεση επίδραση πάνω σ ’ αυτούς που το ν περιβάλλουν. Έ τ σ ι μπορούμε να συμπεράνουμε ό τ ι τ ο φ αινόμενο του χ α ρ ίσ μ α το ς πρέπει να εκ δ η λ ώ ν ε τα ι σ τις α ρ χ ικ ές πράξεις τού ηγέτη; Η χ α ρ ισ μ α τικ ή δύναμη μπορεί όμως να εμφ α­ ν ίζε τα ι μέσω τεχ ν ικ ώ ν μέσω ν προβολής. Σ τη ν περίπτωση που τ ο χά ρ ισ μ α π ρ οβ ά λ λ ετα ι από μία ε λ ίτ ε ξο υ σ ίας κ α ι από το ν μύθο της δ ύναμης, τό ­ τε ο ψ ευ το χ α ρ ισ μ α τικό ς ηγέτης κ α τα φ έρ ν ει να α ­ ν α γνω ρίζετα ι σαν ένας χ α ρ ισ μ α τ ικ ό ς απ’ αυτούς που είν α ι αφ οσιω μένοι οπ αδοί τη ς Μ α κ ια β ε λ λ ικ ή ς δ ια δ ικ α σ ία ς . Ο Tucker λ έ ει ό τ ι «... δεν ε ίν α ι α ν α γ κ α ίο γ ια έναν ηγέτη να έχ ει έλεγχο σ τη ν ε­ θν ικ ή εξο υ σ ία ... π ροκειμένου να α να γνω ρισ τεί σαν χ α ρ ισ μ α τικ ό ς . Ε κ ε ίν ο που ε ίν α ι α π ο φ ασ ισ τι­ κ ό ε ίν α ι εάν πρ οσ ελκύει χ α ρ ισ μ α τ ικ ά σ τελέχ η κ α ι κ α τ ά πόσον δ είχνει μ ια σαφή τά σ η να γίν ει τ ο επ ίκ εντρ ο ενός χα ρ ισ μ α τικ ο ύ κ ιν ή μ α το ς » .28 Α π ’ α υτό μπορεί ν α συναχθεί ό τ ι εάν ο αναδυόμενος ηγέτη ς ε ίν α ι γνήσ ιος, η χ α ρ ισ μ α τ ικ ή του π ρ οσ ω π ικότη τα α ρ χ ίζει να γ ίν ε τ α ι α ισθητή πριν ακ ό μ η α να δειχθ εί ισχυρός με τ ις π ρ άξεις του κ α ι μέσα σ το περιβάλλο ν του. Τ ό τε ε ίν α ι α π α ρ α ίτητο γ ι’ αυτόν να σχεδ ιά σ ει μ ια σ τρ α τη γ ικ ή χ ρ ονοδ ια­ γ ρ ά μ μ α το ς έτσ ι, ώ σ τε να ε ίν α ι ικ α ν ό ς να ελ έγ χ ει τα γ εγονό τα κ α ι να υλοπ ο ιεί το χ ρ ονοδ ιάγρ αμμά του. Γ ια τ ί αν ε π ιμ είνει κ α ι α ν τ έ ξε ι σ ’ αυτή τη δ ια ­ δ ικ α σ ία τ ε λ ικ ά θα ανα δειχθ εί ν ικ η τ ή ς . Ε κ είν ο που έ χ ει ιδ ια ίτερ η σ η μασ ία εδώ ε ίν α ι η ε το ιμ ό τ η ­ τα του ηγέτη να οδ η γεί ό τα ν ξεσ π άσ ει η δ ια δ ικ α ­ σία δ υνα μικώ ν μετα βολώ ν κ α ι ταχύρρυθμω ν γε­ γονότω ν, γ ια τ ί α ν η η γ ε τ ικ ή ικ α ν ό τη τα ε ξασθενήσει ή αδρα νήσει, τ ό τ ε τ α γεγονό τα προσπερνούν το ν α ρ χ ικ ό ηγέτη κ α ι δημιουργούν νέους ήρωες με κ αινο ύρ ιου ς π ρ οσ ανατολισμο ύς.

έχουν π ρ οβ άλλει τη ν «η γεσία» με μ ία ε ικ ό ν α με­ γ αλύ τερ η απ’ αυτήν που λ ειτο υ ρ γ εί στην π ραγμα­ τ ικ ό τ η τ α κ α ι δ ημιούργησ αν μ ία ψ υ χολο γία η ο­ ποία μ ε τα β ιβ ά ζε τα ι σε νέες ομ άδες, που υιοθε­ τούν τη ν υπόθεση-απ οστολή του αντι-ή ρω α. Π α ­ ρ ά λ λ η λ α τα μέσα μ α ζ ικ ή ς ενημέρω σης β ελ τιώ ­ νουν τη ν εμφ άνισή του κ α ι δ ιευ ρύ νεται έ τσ ι το πλήθος τώ ν οπαδών τού. Εδώ δεν ε ίν α ι α π α ρ α ίτητη μ ία ιδεο λ ο γ ία . Η πράξη ή η συμμετοχή ε ίν α ι η δ ημ ιου ρ γ ικ ή κ α τ ε υ ­ θυντήρια δύναμη που παρέχει το κ ίν η τρ ο να α κ ο ­ λουθήσουν ο ι οπ αδοί τούς κ α ν ό ν ες ζωής που δη­ μιουργούν. Ο ι α ν τι-εξου σ ια σ τές-ρ ιζοσ π ά σ τες της δ ε κ α ε τ ία ς του 1960 σ χ η μ ά τισ α ν ένα ευρύ φ ιλ ε­ λεύθερο κ ίν η μ α , όπου ένας νέος τύπος η γεσ ία ς, ο «α ντι-ήρ ω ας» , ε μ φ α ν ίσ τη κ ε με απ οστολή να εκ φρά σει τη ν αμφ ισβ ή τη ση ε ν ά ν τια σ τη σ υ μ β α τικ ή η γεσ ία κ α ι π ο λ ιτικ ή εξο υ σ ία. Έ ν α τέ τ ο ιο κ ίν η μ α δ εν δ ημιου ρ γεί ή σ τη ρ ίζε τα ι σε οργανω μένη ομ ά δα ή γ ρ α φ ειο κ ρ α τικ ή εξο υ ­ σία. Ο α ν τι-ή ρω ας ε ίν α ι ένας φ λογερός ηγέτης δ ια μ α ρ τυ ρ ία ς ε ν ά ν τια σ την κ α τε σ τη μ έ ν η τ ά ξ η που κ υ ρ ια ρ χ εί στη ζωή ενός συ σ τή ματος. Τ ο κ ίν η μ α δεν επ ιδ ιώ κ ει να εφ αρμό σει οια δήποτε νέα κ ο ιν ω ν ικ ή ιδ ε ο λ ο γ ία ή να εμ φ α ν ίσ ει νέα μορφή επιδιώ ξεω ν ή ε ν α λ λ α κ τ ικ ώ ν που ε ίν α ι ε φ ι­ κ τ έ ς . Μ ε το ν ανα π ροσδιορισ μό ή τη ν ανατροπή της τ α ξ ικ ή ς δ ομής, ο α ντι-ή ρω ας δεν συμβιβάζε­ τ α ι με τη ν π αρ αδ οσ ια κή ο ρ θο λογική α ν τίλ ηψ η του χ α ρ ισ μ α τικ ο ύ η γέτη όπως αυτή γ ίν ε τ α ι κ α τ α ­ νοη τή από το ν W eber. Ω σ τόσ ο η χ α ρ ισ μ α τ ικ ή η ­ γ εσ ία ε νισ χυόμενη από τη ν ε ικ ό ν α τω ν μέσων μα­ ζ ικ ή ς ενημέρω σης έ χ ει β έβαια δημιου ρ γήσ ει κ α ι

Η Τυπολογία του Αντιηγέτη-Ηγέτη ανάλυση του φ αινομένου του χ α ρ ισ μ α τικ ο ύ ηγέτη εμ π εριέχει κ α ι τη ν τυπ ολο γία του «αντι-ήρ ω α-η γέτη» . Σ τ ις σύγχρονες κ ο ινω νίες φ α ίν ε τα ι ό τ ι υπάρχει μ ια π ο λ ιτικ ή κ α ι π ο λ ιτισ μ ι­ κ ή αμφ ισβή τη ση κ α ι ιδ ια ίτ ερ α σ τις δ υ τ ικ ές α σ τι­ κ έ ς δ η μ ο κ ρ α τ ικ ές κοινω νίες τ η ς Ευρώπης κ α ι Α ­ μ ερική ς. Α π ’ α υτό το περιβάλλον, ο δ η μ ο κ ρ α τ ικ ό ς φ ι­ λ ο λ α ϊκ ό ς αντιήρ ω ας ε ίν α ι τ ο σύμβολο τη ς επιθυ­ μη τή ς κ α ι επ ιβαλλόμενη ς α λ λ α γ ή ς κ α ι ό χ ι τη ς μεταρρύθμισης κ α ι εφ ηρμοσ μένης π ο λ ιτικ ή ς . Η α ιτ ία γ ια τη ν οπ οία α υ το ί ο ι «ήρω ες» προ­ βάλλουν ε ίν α ι ό τ ι έχουν α κλ ό ν η τη πίστη κ α ι α φ ο­ σίωση σε μ ια υπόθεση. Τ α σύγχρονα μέσα μ α ζι­ κ ή ς ενημέρω σης έχουν κ α τ α σ τ ή σ ε ι δυνα τή τη βελτίω ση κ α ι προώθηση αυτού τ ου «νέου μύθου»,

Η

συντηρήσ ει μ ία η γ ε τικ ή π ρ οσ ω π ικότητα, η οποία απ α ντά σε μ ε ρ ικ ά από τα κ ρ ιτ ή ρ ια του «ήρωα», α κ ό μ α κ ι αν εκ φ ρ ά ζει μόνο μ ία α ρ ν η τικ ή δύναμη που δεν μπορεί να υλοπ οιήσ ει κ α ν έν α σκοπό. Ο Έ ρ ικ Έ ρ ικ σ ο ν σε μ ία συζήτηση με τον Tucker ισ χ υ ρ ίσ τη κ ε ό τ ι εμ φ α ν ίζο ν τα ι ο ρισμένες ι ­ σ το ρ ικ ές συνθήκες, σ τις οποίες ο κόσ μ ο ς φ αίνε­ τ α ι «διψ ασμ ένος γ ια χ άρ ισ μα» . Μ ία απ’ αυτές

62!αφιέρωμα τ ις συνθήκες ε ίν α ι η εμπ ειρ ία «από πρόσωπα σε μία κρ ίσ η τα υ τό τη τα ς» κ α ι σε μ ία κ α τά σ τα σ η υ­ π α ρ ξια κής αγω νίας «σε εποχή που ο ι λ ειτο υ ρ γ ι­ κέ ς α ξίες ύπαρξης ενός λαού έχουν κ α τ α σ τ ε ί ά­ χρ ηστες ή απ οτυχαίνουν να απαντήσουν σ τις κ ο ινω νικές κ α ι ψ υ χο λο γ ικ ές α ν ά γ κ ες » . Ε ίν α ι α ­ κριβώ ς σ’ αυ τόν το χρόνο που ο «α ντι-ήρ ω ας» μπορεί να π αράσ χει τη χ α ρ ισ μ α τικ ή του παρου­ σία σ ’ αυτή τη ν περίοδο μετά β ασ η ς κ α ι επερχόμενης α λλα γής. Μ ’ αυτή τη ν έννοια παρατηρούμε ό τ ι α ν α λ α μ ­ βάνει μ ια « ηγεσία αμφ ισ β ή τη σ η ς» π ροσφέροντας πολύ λίγο ή τίπ ο τα , α λ λ ά λ ειτο υρ γώ ντας σαν ά­ τυπος φ ορέας μέσω του οποίου μπορεί να δρα κ α ι να εκφ ρ ά ζει τ ις κρυφ ές αγω νίες του ο ηγέτης. Μ έσ α από τ ο π εριβάλλον επ ιβεβαιώ νει τ ις π αλιές ή δ ημιουρ γεί νέες μορφές κο ιν ω ν ικ ώ ν αγώνων που απ ο κτού ν νόη μα κ α ι α ν τα π ο κ ρ ίν ο ν τα ι σ τις σύγχρονες α νά γκες . Α ν κ α ι δεν εμ φ α ν ίζει μ ία ιδ ε­ ο λο γία, δ ημιουρ γεί ωσ τόσο μέσα από τ ις π ράξεις του μ ία σειρά από συγκρ ουσιακός π ράξεις με την κ α τεσ τη μ ένη τ ά ξ η . Κ ά ν ο ν τα ς αυτό γ ίν ε τ α ι ένας κ α τα λ ύ τη ς α σ κώ ντα ς επίδραση στην επαναπρο­ σέγγιση σε μ ία περίοδο ε π ιν ο η τικ ό τη τα ς μέσω τη ς οπ οίας νέο ι τρόπ οι δράσης κ α ι έ κφ ρασ ης ε­ δραιώ νονται. Α υ τό ς λοιπ όν ε ίν α ι ο νέος τύπος χα ρ ισ μ α τικο ύ ηγέτη χω ρίς μύθο, ιδεο λ ο γ ία ή αφοσιωμένους οπαδούς. Ε ίν α ι ο π ερ ισ τα σ ια κ ός φορέας γ ια α λλα γή . Α ν κ α ι ο μ ο ν α δ ικ ό ς του ρό­ λος δεν δ ια ρ κ ε ί πολύ, ίσω ς ε ίν α ι α π α ρα ίτητος.

Το Μοντέλο του Επαναστατικού Ηγέτη κ ο ινω νική κρ ίσ η κ α τ ά τη δ ιά ρ κ ε ια τη ς πε­ ριόδου μ ια ς επ α ν α σ τα τικ ή ς δ ια δ ικ α σ ία ς εί­ ν α ι τ όσο θεμελιώ δης όσο ποτέ. Εδώ η η γεσ ία του κο ινω νικού κ ιν ή μ α το ς ή ο μ άδα ς δράσης που φ ι­ λοδ ο ξεί να απευθυνθεί κ α ι ν α ικ α ν ο π ο ιή σ ει τα σ χ ε τ ικ ά ζη τή μ α τα τη ς κ ρ ίσ η ς α π ο τελεί ένα ιδ ια ί­ τερο τυπ ολο γικό μο ντέλο. Ο Bruce M azlich σ το β ιβ λίο του Ο Ε π α ν α σ τά ­ της Μ ονα χό ς: Ε ξ έλ ιξ η ενός Π ο λ ιτ ικ ο ύ Τύπου, πι­ στεύει ό τ ι υπάρχει μία κ α θ ο ρ ισ τικ ή σχέση μετα ξύ της δ υνα μ ική ς τη ς ανθρώ πινης π ρ οσ ω π ικότητας κ α ι τω ν α ν τ ικ ειμ ε ν ικ ώ ν συνθηκώ ν. Ο συνδυα­ σμός αυτός παράγει το μο ν τέλ ο της ε π α ν α σ τα τι­ κή ς ηγεσ ία ς. « Ό τ α ν η προσωπική α να στά τω ση συμβαδίζει με ισ το ρ ικ ές α ν α κ α τα τά ξ ε ις , το απο­ τέλεσ μ α θα πρέπει να ε ίν α ι ε π α ν α σ τα τικ ό » .29 Ο Μ . Weber ισ χ υ ρ ίζε τα ι ό τ ι ο επ α ν α σ τα τικ ό ς ασ κη τή ς «νιώ θει ό τ ι έχ ει προέλθει από μ ία ανώ­ τερη δύναμη με σκο π ό να δ ιεκπ ερα ιώ σ ει μ ία α­ ποστολή την οπ οία δεν μπορεί να αρνηθεί». Η η ­ γεσία εδώ πρέπει να προβάλει ένα όραμα που να προσφέρει σ τις μάζες τη συνειδητοποίηση της κα τά σ τα σ η ς που ε π ικ ρ α τε ί σ τον κ όσ μ ο σ τις π ρ α γμ α τικές τη ς δ ια σ τά σ εις. Επ ίσ ης κ α ι τη δ ια ­ κήρυξη κ α ι το γ ε ν ικ ό πρόγραμμα, το οποίο θα

Η

πείσει το λ α ό γ ια τη ν κ α θ α ρ ό τη τα του σκοπού κ α ι τη ν αν τίλ η ψ η με ποιο τρόπο θα α λ λ ά ξε ι η υπάρχουσα κ α τά σ τα σ η προκειμένου να α ν τιμ ετω πισθεί η κ ρ ίσ η μέσα από. τη λύση κ α ι τη διέξοδο που ε π α γγέλλετα ι. Έ τ σ ι ο η γέτης γ ίν ε τ α ι ένα ορ­ γ α ν ικ ό μέρος ή ακ ό μ η η βάση του επ α ν α σ τα τι-

«Η ψ υχολογία του ηγετικού ρόλου γίνεται σε μεγάλο βαθμό ψ υ χολογία των καθοδηγούμενω ν και των απαιτήσεώ ν τους» Ρ. H ofstatter

κού κ ιν ή μ α το ς στη δ ια δ ικ α σ ία τη ς κ ο ιν ω ν ικ ή ς κ α ι π ο λ ιτικ ή ς μ ε τα λ λ α γ ή ς . Ω στόσ ο ένας α λη θι­ νός επ α ν α σ τά τη ς πρέπει π άντο τε να πρωτοπορεί με σύγχρονη αν τίλ η ψ η στο δρόμο τη ς δ η μ ο κ ρ α ­ τ ικ ή ς ισ τ ο ρ ικ ή ς α λ λ α γ ή ς με γνώ μονα μ ία κ α θ α ­ ρή α ν τίλ η ψ η τη ς ισ τ ο ρ ικ ή ς α ν α γ κ α ιό τη τα ς . Α υ τή η προϋπόθεση της θ ε τικ ή ς κ α ι καθ αρ ής σ τάσ ης α π ο κ τά θεμελιώ δη σ η μασ ία μ ετά από τη ν ανατροπή τ η ς π α λ α ιό ς τά ξ η ς κ α ι τη ν επανα­ σ τ α τ ικ ή εξο υ σ ία . Εδώ η επ α ν α σ τα τικ ή χ α ρ ισ μ α ­ τ ικ ή η γεσ ία πρέπει να κ α τευθ ύ νει τη λ α ϊκ ή θέλη­ ση ώ σ τε να οργανώ σει τ η νέα κ ο ιν ω ν ικ ή τ ά ξ η με­ τα σ χ η μ α τίζ ο ν τα ς τ α ιδ α ν ικ ά , τ ο ήθος κ α ι το όρ α­ μα σε π ρ α γ μ α τικ ό τη τα . Ο ποιαδήποτε σοβαρή α ­ π ό κλισ η από τη δ ημό σ ια εκφ ρασ μένη βούληση γ ια το δ η μ ο κ ρ α τ ικ ό μο ντέλο κοιν ω ν ικ ο ύ μ ε τα ­ σ χ η μ α τισ μ ο ύ, θα οδηγήσει σε δυσ αρμ ονία μ ε τα ­ ξύ τη ς ε π α ν α σ τα τικ ή ς ιδ εο λ ο γ ία ς κ α ι ά σ κησ η ς τη ς ε ξο υ σ ία ς. Α υ τό β α θ μ ια ία οδηγεί σε κ α τα π ίε ­ ση κ α ι η ενσω μάτω ση τη ς β ίας μέσα στη ν έα κ ο ι­ ν ω ν ικ ή τ ά ξ η ο δ η γεί α κ ό μ η πιο πέρα σε ένα μ ο ι­ ραίο π α ιχ ν ίδ ι μ ετα ξύ τη ς α ν τεπ ανάσ τασ ης κ α ι του κ α τεσ τη μ έν ο υ κ ρ ά το υ ς, δ ηλαδή σ τη ν άρνη­ ση τη ς ελευθερίας. Α λ λ ά η ε π α ν α σ τα τικ ή προσω­ π ικ ό τ η τα αν πρέπει να παρ αμένει ως ορ γ α ν ικ ό μέρος τη ς κ ο ιν ω ν ικ ή ς κ α ι π ο λ ιτικ ή ς κ ρ ίσ η ς που ε κ φ ρ ά ζει τη θεμελιώ δη δ ια τα ρ α χ ή τ η ς ισορρ ο­ πίας ενός κο ιν ω ν ικ ο ύ σ υ σ τή ματος μ ετα ξύ της παρ αγω γική ς βάσης κ α ι τη ς εξο υ σ ια σ τικ ή ς δο­ μής, θα πρέπει να σ υ νεχίσει να ικ α ν ο π ο ιε ί τη ν ε­ π α ν α σ τα τικ ή κ ο ιν ω ν ικ ή μετα σ τρο φ ή κ α τ ά τη ν περίοδο τ η ς α να τροπ ής κ α ι κ α τά λ η ψ η ς τ η ς ε ξο υ ­ σ ίας, όπως κ α ι στην εδραίω ση κ α ι δ ια δ ικ α σ ία ο ι­ κοδ ό μησ η ς του σ υ σ τή μ α τος. Έ τ σ ι η επ α ν α σ τα ­ τ ικ ή πρ οσ ω π ικότη τα ε ίν α ι ο συνδυασμός τω ν θε­ ω ρ ητικ ώ ν σ τ ρ α τη γ ικ ώ ν δ ιευθυντικώ ν επ ιδεξιο τήτω ν κ α ι ικ α ν ο τή τω ν , που β ρ ίσ κουν εφαρμογή σε ο λ ό κ λ η ρ η τη δ ια δ ικ α σ ία τη ς ε π α ν α σ τα τικ ή ς με­ τ α λ λ α γ ή ς . Η ε π ιτυ χής κ α ι ολ ο κληρ ω μ ένη επ ανα­ σ τ α τ ικ ή κ ίν ησ η α π α ιτε ί πάνω απ’ όλα σ υ γ κ εκ ρ ι-

αφιερωμα/63 μένη και σχετική κοινωνικοπολιτική θεωρία, στόχο, κατεύθυνση και στρατηγική χειρισμών, μία σταθερή πολιτική με φαντασία και διαύγεια για το πώς θα οργανωθεί, εδραιωθεί και περιφρουρηθεί η επαναστατική εξουσία που μόλις α­ ποκτήθηκε από το κίνημα. Αυτή είναι η γένεση, οργάνωση και λειτουργία του νέου κοινωνικού συστήματος, όπου η επανα­ στατική ηγεσία με καθολική ιστορική και κοινω­ νική συνείδηση σε συνδυασμό με τη διαρκή δη­ μοκρατική παιδεία και το ήθος του πολίτη συνιστούν τα θεμέλια της γνησιότητας και νομιμότη­ τας της ελεύθερης και δημοκρατικής κοινωνίας.

Σημειώσεις 1. Robert C. Tucker, «The Theory of Charismatic Leadership», Daedalus Journal, Καλοκαίρι 1968, σελ. 732.

2. Carl Friedrich, «Political Leadership and Charismatic Power», The Journal of Politics, τόμος 23, τεύχος 2, 1966, σ. 14-16.

3. Ο συνδυασμός των όρων «ήρωας» και «χάρισμα» συγκρο­ τεί την έννοια της χαρισματικής ηγεσίας που είναι διαλε­ κτικό στοιχείο της κλασικής ελληνικής παράδοσης.

4. Frank Ε. Manuel, The Golden Age, University Press 1971.

5. Ομήρου Οδύσσεια, Βιβλίο IV. 6. Judith N.S. Shklar «Subversive Genealogies», Daedalus, 1972, o. 129.

7. Από εδώ δημιουργείται το πρότυπο του κλασικού επικού ηγέτη.

8. Max Weber, Theory o f Social and Economic Organization, New York, 1947, σ. 348.

9. Robert C. Tucker, «The Theory of Charismatic Leadership», Daedalus Journal, 1968.

10. Richard E. Neustadt, Presidential Power, The Politics of Leadership, New York, 1960.

11. Harold D. Laswell, Psychopathology and Politics, a. 75-76, Chicago, 1930.

12. Stanley Inge Hoffman, «De Gaulle as Political Artist», Daedalus Journal, 1968.

13. Charles De Gaulle, Memoires, Τόμος 1, σ. 2.

14. Stanlen Inge Hoffman, «De Gaulle as a Political Artist», όπ.παρ.

15. Ηλίας Θερμός, Ο Ηγέτης. Μελέτη στο Φαινόμενο Ηγεσία, Αθήνα, 1977, σ. 40-41.

16. Ό . παρ., σ. 110-111.

17. Ό . παρ.

18. Ό . παρ.

19. Stanley Inge Hoffman, De Gaulles Memoires: The Hero as History, World Politics Journal, Οκτώβρης, 1960.

20. — De Gaulle as Political Artist, Daedalus Journal, όπ. παρ.

21. Ηλίας Θερμός, Ο Ηγέτης, όπ. παρ. σ. 116-117.

22. Ό . παρ.

23. Ό . παρ., σ. 124-129.

24. Ό . παρ. Επίσης βλ. Robert Aron, An Explanation for De Gaulle, N.Y. 1966.

25. David Apter, Ghana in Transition, New York, 1963. Επίσης Ann Ruth and Dorothy Willner, The Rise and Role of Charismatic Leader, The Annuals of the American Academy of Political and Social Science, τόμος 358, Μάρτης 1965, σ.

80.

26. Max Weber, Theory o f Social Organization, σ. 359.

27. Robert C. Tucker, «The Theory of Charismatic Leadership», Daedalus Journal, Καλοκαίρι 1968, σ. 737.

28. Ό . παρ. σ. 740.

29. Bruce Mazlich, The Revolutionary Ascetic: Evolution o f a Political Type, N.Y. 1976, σ. 206.

το βήμα Δ. Μαρκής: Απορίες της «διαιτητικής» μεταφιλοσοψίας Π. Τερλεξής: Διευθυντικό κράτος και οργανωτική κοινωνία S.Fabbrini Μετασχηματισμοί της δημοκρατικής υπηκοότητας Σ. Βιρβιδάκης: Ηθική φιλοσοφία Γ. Σολδάτος: Περί επιστημονικής μεθόδου Γ. Καραμπελιάς Ισλαμικός ριζοσπαστισμός Α.Ρήγος Η εθνική ιδέα στο έργο τουΝ.ΣΘορώνου R. Roslender Για την έννοια της προλεταριοποίησης Ε.Α. Φιλαλήθης Κοινωνική ιατρική: έρευνα υγείας Ρ. Davies: Το «χάος» ελευθερώνει το σόμπαν Ανακοινώσεις: Συνέδριο για τον Gramsci ΤΕΥΧΟΣ 5 - ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΣ 1991

64/αφιερωμα

Αβραάμ Λίνκολν

Π. Γιαννόπουλος

Π ερί ηγεσίας Γ ε ν ικ ά

Εάν μελετήσουμε την ιστορία των ανθρωπί­ νων κοινωνιών, εύκολα θα συμπεράνουμε, ότι υ­ πήρξαν περίοδοι ακμής και παρακμής. Σημαντι­ κός παράγων στην εξέ­ λιξη των κοινωνιών, εάν όχι ο κυρίαρχος, είναι κατά πόσον οι κοινω­ νίες των ανθρώπων ε ί­ χαν πολύ ικανούς ή λ ι­ γότερο ικανούς ηγέτες. ηγή και αρχή για την ενεργοποίηση όλων των άλλων παραγόντων που συμβάλλουν στην αποφασιστική χάραξη του ρου της ιστορίας των κοινωνιών είναι ο ηγέτης. Αλίμονο στις κοι­ νωνίες που δεν γεννούν ηγέτες. Αργά ή μάλλον γρήγορα θα εξαφανισθούν ή θα απορροφηθούν α­ πό άλλες που γεννούν και αναδεικνύουν ισχυρές προσωπικότητες (ηγέτες). Η επιβίωση του Έ ­ θνους μας οφείλεται στο ότι η φυλή μας, ο χώρος μας και η κουλτούρα μας γεννά και διαμορφώνει άτομα με ισχυρούς χαρακτήρες και ατομισμό, προϋπόθεση για την ανάδειξη ισχυρών προσωπι­ κοτήτων σε όλους τους τομείς δραστηριότητας των ανθρώπων, και κατά συνέπεια και ηγέτες. Η ισοπέδωση και τυποποίηση εξαφανίζει την προσωπικότητα με κίνδυνο τον αφανισμό μας ως κυρίαρχων μέσα στον ρου της ιστορίας. Τίποτα στη φύση δεν είναι ίσο και όμοιο. Κάθε άνθρωπος γεννιέται μία συγκεκριμέ. η στιγμή που επηρεάζε­ ται από την αέναη κίνηση του παγκοσμίου στερε ώματος και σε ένα συγκεκριμένο χώρο. Μεγαλώ­ νοντας έρχεται σε επαφή με το φυσικό του περι­ βάλλον, τον ήλιο, τον αέρα, τα βουνά, τις πέ­

Π

τρες, τις κοιλάδες, τη θάλασσα κ.τ.λ. Η διαμόρ­ φωση της προσωπικότητας του ατόμου εξαρτάται και από τους ανθρώπους που τον περιβάλ­ λουν και από την κουλτούρα που επηρεάζουν τον χαρακτήρα του. Γεννιούνται λοιπόν πολλά ερω­ τήματα: Τι είναι ο ηγέτης; Πώς δρα ο ηγέτης; Τι κάνει ο ηγέτης; Γιατί υπάρχει ο ηγέτης και πολλά άλλα ερωτήματα πάνω στο αντικείμενο της η­ γεσίας. Ο άνθρωπος, ως κοινωνικό ον, δημιούργησε στην αρχή μικρές ομάδες, στη συνέχεια μεγαλύ­ τερες, τις πόλεις, και σήμερα τα έθνη κράτη. Ο­ δηγοί και δημιουργοί αυτών των πόλων ένωσης υ­ πήρχαν αναμφίβολα ισχυρές προσωπικότητες οι ηγέτες. «Πόλεμος πατήρ πάντων...» (Ηράκλει­ τος). Πόλεμος έχει την έννοια της πόλωσης της ένωσης εξ ου και πόλη των Αθηναίων, πόλη της Σπάρτης. Πόλωση σημαίνει ένωση ανθρώπων και κοινά ιδανικά. Αλλά πώς γίνεται αυτή η ένωση, η πόλωση; Μόνον όταν υπάρχει μία ηγετική μορφή που έχει τη δύναμη να επηρεάζει και να οδηγεί την ομάδα του την ενώνει και δημιουργεί.

αφιερωμα/65 Πολλές απόψεις και σκέψεις έχουν εκφρασθεί πάνω στο αντικείμενο της ηγεσίας. Στην παρού­ σα εργασία θα προσπαθήσω να δώσω μια προσω­ πική θεώρηση πάνω στο αντικείμενο της ηγε­ σίας. Σ’ αυτό το σημείο θα δώσω έναν ορισμό για τον ηγέτη κοντά στους πολλούς που υπάρχουν, ο οποίος θεωρώ ότι εκφράζει τις απόψεις μου και στη συνέχεια θα προσπαθήσω να τον αναλύσω. Ηγέτης Η Γ Ε Τ Η Σ ε ίν α ι αυτός, που μ π ο ρ εί μ ό ν ο ς του να εμψ υχώ νει τη ν ο μ ά δ α του σε σ υ γ κ εκ ρ ιμ έν η σ τ ιγ ­ μ ή, ώ σ τε να ενώ νει τ ις π ροσπ άθειες τω ν α τό μ ω ν τη ς ο μ ά δ α ς για κ ο ιν ά ιδ α ν ικ ά .

Σε μία ομάδα ανθρώπων ένας και μόνο ένας μπορεί και πρέπει να είναι ο ηγέτης. Συλλογική ηγεσία δεν υπάρχει. Ό ταν παρουσιάζεται συλλο­ γική ηγεσία έχουμε απλά στασιμότητα της κοι­ νωνίας, διαχειριστές της κατάστασης. Στη μάχη του Μαραθώνα υπήρχαν 10 στρατη­ γοί και εναλλάσσονταν ένας κάθε ημέρα. Στην πραγματικότητα, όμως, όλοι πίστευαν και συμ­ φωνούσαν σε ένα ν, τον Μιλτιάδη, και σ’ αυτόν ο­ φείλεται η νίκη σε μεγάλο μέρος. Το Ευαγγέλιο λέει « Ε ις αρχηγός, Κύριος υμών...» Ο Όμηρος α­ ναφέρει. «Μήπως όλοι μας θέλουμε να γίνουμε βασιλείς; Αλλόκοτον υπήρξε πάντοτε το βασίλειον των πολλών. Μ ό ν ο ένα ς κυβ ερ νά και εκεί­ νος στον οποίο ο θεός έδωσε το σκήπτρο του, τους νόμους, αυτός μόνον είναι για όλους ο υπέρ­ τατος σωφρονιστής». (Ιλιάδα Β στ 263-267. Αλλά πώς ενεργεί ο ηγέτης στα άτομα της ομά­ δας του; Πολλά ρήματα έχουν χρησιμοποιηθεί για να καθορίσουν αυτή την ενέργεια του ηγέτη προς την ομάδα του. Τα πλέον γνωστά που δί­ δονται σε ορισμούς είναι: επηρεάζει κατευθύνει εμπνέει πείθει οδηγεί μεταστρέφει

διεγείρει γοητεύει διαποτίζει καθοδηγεί συναρπάζει εμφυσά κ.τ.λ.

Ό λα τα παραπάνω έχω τη γνώμη ότι εμπεριέ­ χονται στο ρήμα εμψ υχώ νει. Ο ηγέτης ενεργεί στον εσωτερικό κόσμο του ατόμου που δεν είναι άλλος από τον ψυχικό. Ενεργεί, δηλαδή, στην ψυχή του ατόμου. Αλλά τι είναι η ψυχή του αν­ θρώπου; Η ψυχή του ανθρώπου είναι ο μικρός Θεός του καθενός. Αλλά τι είναι Θεός; Θεοί υ­ πήρξαν πολλοί και υπάρχουν και σήμερα. Ο λό­ γος γιατί είναι άγνωστος και ασύλληπτος με τη σημερινή διανόηση. Γι’ αυτό λοιπόν δεν μπορού­ με να προσδιορίσουμε πλήρως κατανοητά την εμψύχωση του ηγέτη, διότι απευθύνεται στον ά­

γνωστο και ασύλληπτο ψυχικό κόσμο του ατό­ μου. Παρ’ όλα αυτά όμως γνωρίζουμε μερικές ι­ διότητες της ψυχής, όπως π.χ. τις έννοιες δι­ καίου, τιμιότητας, ειλικρίνειας, αποφασιστικό­ τητας, θάρρους, ενθουσιασμού, συναισθηματι­ κής σταθερότητας, συναίσθημα της ευθύνης, αν­ θρωπισμού, αυτοπεποίθησης κ.τ.λ. Οι παραπάνω ιδιότητες της ψυχής αποτελούν μερικές από τις ι­ διότητες του ηγέτη. Ο ηγέτης, κυρίως, χρησιμοποιεί τη δύναμη της ψυχής, η οποία είναι αμέτρητη, ακατανίκητη και απροσδιόριστη. Σε αντίθεση με τον ηγέτη ο Manager κυρίως χρησιμοποιεί τη δύναμη του νου, της λογικής και της επιστήμης. Ο ηγέτης σε αντίθεση με τον Διοικητή έχει εν­ δογενή και πρωτογενή δύναμη. Η Διοίκηση είναι δύναμη δοτή που στηρίζεται στους ισχύοντες κα­ νόνες δικαίου, δηλαδή εξωγενής δύναμη. Ο ηγέτης δρα σε περιοχές με υψηλό κίνδυνο. Η δράση του χαρακτηρίζεται από ηρωισμό, λεβε­ ντιά, φιλότιμο, τόλμη, παλικαριά κ.τ.λ. Ά ρα στο ερώτημα πώς δρα ο ηγέτης η απάντηση είναι «εμψυχώνοντας». Ομάδα

Ο

ηγέτης δεν νοείται μόνος του χωρίς την ύ­ παρξη της ομάδας του. Η ομάδα ενώνει ό­

λε ς τ ις π ροσπ άθειές τη ς κ ά τω από τ ο ν η γ έτη της.

Ο ηγέτης εμψυχώνοντας την ομάδα του αποκτά αγάπη, θαυμασμό, εμπιστοσύνη, υπακοή, σεβα­ σμό, πίστη, αφοσίωση κ.τ.λ. της ομάδας του, π ν τον ακολουθεί με τη θέλησή της. h . Δδα τα θέλει όλα ή τίποτα. Θέλει τον ηγέ­ τη της Θεό. Δεν γνωρίζει μέσον όρο, δεν θέλει συμβιβασμούς. Η λογική των ατόμων της ομάδος παραμερίζεται. Η επικοινωνία με τον ηγέτη της στηρίζεται στο συναισθηματικό κόσμο. «Ή ταν ή επί τας» έλεγαν οι Σπαρτιάτες. Ο Λεωνίδας με τους 300 ένωσαν όλες τις προσπά­ θειές τους κάτω από τον ηγέτη τους. Φωτεινό πα­ ράδειγμα που συντέλεσε τα μέγιστα στην επιβίω­ ση του Ελληνισμού με τον άξιο θάνατό τους. «Ελευθερία ή Θάνατος». Με αυτή την πίστη εί­ χαν εμψυχωθεί οι υπόδουλοι πρόγονοί μας. Αέρα ήταν το σύνθημα που φώναζαν οι Έλληνες το 1940 και προέλαυναν. Δεν υπάρχει λογική στο σύνθημα. Μόνο ο ηγέτης, όταν μπορεί να εμψυ­ χώσει την ομάδα του, να την ενώσει σε κοινή προσπάθεια, τότε δεν φοβάται τίποτα. Τα ακα­ τόρθωτα γίνονται κατορθωτά. Απίστευτες πρά­ ξεις γίνονται κατορθωτές. Ο κίνδυνος αποτυχίας εκμηδενίζεται. Η δύναμη της ψυχής τεράστια, α­ κατανίκητη και αμέτρητη. Ά ρα στο ερώτημα τι κάνει ο ηγέτης, η απάντησή μου είναι: ενώνει ό­ λες τις δυνάμεις της ομάδας του. Ά ρα όταν εξε­ τάζουμε το αντικείμενο της ηγεσίας, θα πρέπει

66/αφιερωμα

Χώρος-Χρόνος-Μ έσα

με υπόψη όταν εξετάζουμε τον ηγέτη είναι ο χώ­ ρος και ο χρόνος δράσεως με τα διατιθέμενα μέ­ σα. Άλλον ηγέτη χρειαζόμαστε σε περίοδο ειρή­ νης να ενώσει τις προσπάθειές μας για ευημερία και πρόοδο και άλλον ηγέτη χρειαζόμαστε στη μάχη για να ενώσει τις προσπάθειες, ώστε να επι­ τύχουμε τη νίκη.

λλά ο ηγέτης με την ομάδα του δρα σε έ­ να συγκεκριμένο χώρο και χρόνο, και με συγκεκριμένα δεδομένα, σε δεδομένες καταστά­ σεις και περιστάσεις. Ο Μ. Αλέξανδρος έδωσε τη μάχη στα Γαυγάμηλα σε συγκεκριμένο χρόνο, χωρίς καθυστέρηση και κατά μέτωπο σε συ­ γκεκριμένο χώρο με ολιγαριθμότερο στρατό. Πι­ θανόν εάν δεν αποφάσιζε αμέσως την κατά μέτωπον επίθεση κατά της πανστρατιάς των Περσών, ο κόσμος μας να ήταν διαφορετικός. Ο Κολοκοτρώνης έλεγε: Να μου ’δίνε ο Ουέλιγκτον 40.000 στρατό θα τον διοικούσα μια χαρά. Να του ’διναν εκείνου 500 Έλληνες δεν θα μπο­ ρούσε να τους διοικήσει ούτε μία ώρα. Κάθε Έ λ­ ληνας έχει το δικό του καπρίτσιο, το δικό του θεό. Αλλά με αυτούς έπρεπε να κάμεις δουλειά, γι’ αυτό άλλους έπρεπε να φοβερίσεις, άλλους να κολακέψεις και άλλους να παγιδέψεις κατά τους ανθρώπους. Αρχηγός σχηματισμού ενός σμήνους μαχητι­ κών αεροσκαφών καλείται να δράσει στον εναέ­ ριο χώρο του εχθρού και σε ελάχιστο και συγκε­ κριμένο χρόνο. Κανένας μη-αεροπόρος δεν μπο­ ρεί να εμψυχώσει τα μέλη του σχηματισμού του, ώστε να ενώσουν την κοινή προσπάθειά τους για την επίτευξη της αποστολής τους. Ηγέτης στη συγκεκριμένη περίπτωση είναι αυτός που εμψυ­ χώνει τα μέλη του σχηματισμού του, με περίσ­ σεια θάρρους, υπερνικά το φόβο εμπρός στους μεγάλους και απρόβλεπτους κινδύνους. Ενώνει την κοινή προσπάθεια όλων των μελών του σχη­ ματισμού, τα οποία ελέγχουν ο ένας τον άλλον για την αντιμετώπιση της κοινής απειλής και την αποφυγή της. Συγχρόνως αλληλοϋποστηρίζονται γιατί πιστεύουν, ότι το κοινό και ταυτόχρονο κτύπημα μεγιστοποιεί το αποτέλεσμα της επιτυ­ χίας της αποστολής και ταυτόχρονα ελαττώνει τον κοινό κίνδυνο. Μόνο ένας αεροπόρος ηγέτης, για να συνεχίσουμε το παράδειγμα, ο αρχηγός του σχηματι­ σμού των μαχητικών αεροσκαφών μπορεί να ε­ νώσει όλες τις προσπάθειες στον συγκεκριμένο εχθρικό εναέριο χώρο και στη συγκεκριμένη στιγμή, ώστε όλοι μαζί να αψηφίσουν και υπερνι­ κήσουν όλους τους κινδύνους για την επίτευξη της αποστολής. Κοινό ιδανικό όλων είναι η νίκη με την καταστροφή των αντιπάλων, αποδεκτό και παραδεκτό από όλα τα μέλη του σχημα­ τισμού. Απαραίτητα στοιχεία που πρέπει να λαμβάνου­

εν θα υπήρχε λόγος να έχουμε ηγέτες, ού­ τε μικρές ή μεγάλες ομάδες ανθρώπων που να ενώνει τις προσπάθειές τους ο ηγέτης, εάν δεν υπήρχε κάποιος κοινός σκοπός. Αυτός ο κοινός σκοπός είναι τα κ ο ιν ά ιδ α ν ικ ά . Τέτοια κοινά ιδα­ νικά είναι οι παραδοσιακές αξίες, θρησκεία, πα­ τρ ίδ α , οικογένεια, ελευθερία, ειρήνη, δημοκρα­ τία κ.λπ. Οι κοινωνίες δεν παραμένουν στατικές αλλά πάντοτε παρουσιάζουν δυναμισμό για νέες προσδοκίες και οράματα. Η διατήρηση της ειρήνης ή η αποτροπή του πο­ λέμου είναι επιθυμητή και παραδεκτή από όλα τα μέλη της κοινωνίας του κράτους. Οι Ένοπλες Δυνάμεις υπάρχουν και συντηρούνται για το κοι­ νό ιδανικό, τη διατήρηση της ειρήνης. Μόνο ι­ σχυρές ΕΔ ετοιμοπόλεμες αποτρέπουν τον πόλε­ μο και διατηρούν την ειρήνη. Εάν απαιτηθεί να πολεμήσουν, ένα είναι το ιδανικό τους: να νική­ σουν. Η νίκη σε ένα πόλεμο είναι το κοινό ιδανι­ κό όλων των στρατευσίμων τμημάτων της κοινω­ νίας. Αλλά και ολόκληρη η κοινωνία, όλο το έ­ θνος αγωνίζεται για τη νίκη. Υπέρτατο κοινό ιδα­ νικό σε εμπόλεμη κατάσταση είναι η νίκη πιστευ­ τή και παραδεκτή από όλα τα άτομα της κοι­ νωνίας. Σε μια επιχείρηση ή οργανισμό πολλές φορές ο σκοπός των ατόμων, που υπηρετούν ή εργάζο­ νται δεν είναι κοινός και παραδεκτός από όλους. Πολλές φορές σε μικρότερη ή μεγαλύτερη έντα­ ση τα συμφέροντα αλληλοσυγκρούονται. Λιγότερες αποδοχές οι εργαζόμενοι, περισσότερα κέρ­ δη για την επιχείρηση ή τον οργανισμό και αντιστρόφως. ΓΓ αυτό οι ΕΔ αν και δεν παράγουν κανένα προϊόν, αλλά τουναντίον είναι πολυδά­ πανες, οι πολίτες γενικά υπομένουν οποιεσδήποτε θυσίες, γιατί όλοι μαζί ως έθνος έχουν κοινό ι­ δανικό την επιβίωση με ειρήνη. Τα επιθυμητά και παραδεκτά κοινά ιδανικά της ειρήνης με την α­ ποτροπή του πολέμου και τη νίκη σε καιρό πολέ­ μων εκμεταλλεύονται πολλάκις οι στρατιωτικοί ηγέτες. Είναι ένα πλεονέκτημα που το έχουν εκ­ μεταλλευτεί όπως συμπυκνώνεται στο «Νυν υπέρ πάντων ο αγών». ΓΓ αυτό στην ιστορία υπάρχει πλήθος στρατιωτικών ηγετών. Εάν δεν θέλουμε να πετύχουμε κάτι, δηλ. έναν κοινό σκοπό, ένα κοινό ιδανικό, δεν υπάρχει ανάγκη ηγεσίας. Οι λέξεις κοινά ιδανικά δηλώνουν ότι όχι μόνον ο η­ γέτης αλλά και η ομάδα του πρέπει να έχει εμψυ­

να εξετάζουμε και την ψυχολογία της ομάδος. Αλλον ηγέτη χρειάζεται ο Αμερικανός στρατιώ­ της και άλλον ο Έλληνας. Άλλον ηγέτη χρειά­ ζονται οι γυναίκες, άλλον οι άνδρες και άλλον η μικτή ομάδα ανδρών και γυναικών.

Κοινά ιδανικά

Α

Δ

αφιερωμα/67 χ ω θ ε ί κα ν ε σ τ ε ρ ν ισ θ ε ί τ α κ ο ιν ά ιδ α ν ι κ ά . Ά λ λ ο ν η γ έ τ η χ ρ ε ι α ζ ό μ α σ τ ε γ ια τη σ ω τ η ρ ία τ η ς ψ υ χ ή ς μ α ς , τ ο ν η γ ο ύ μ ε ν ο σ ε έ ν α μ ο ν α σ τ ή ρ ι, κ α ι ά λ λ ο ν η γ έ τ η χ ρ ε ι α ζ ό μ α σ τ ε γ ια τ η ν ε υ χ α ρ ί­ σ τ η σ ή μ α ς α π ό μ ία σ υ ν α υ λ ία , τ ο μ α έ σ τ ρ ο τ η ς ο ρ ­ χήσ τρας. Τ α κ ο ιν ά ι δ α ν ι κ ά μ ια ς ο μ ά δ ο ς π ο λ λ έ ς φ ο ρ έ ς δ ε ν ε ίν α ι π α ρ α δ ε κ τ ά α π ό τ η ν κ ο ιν ω ν ία μ α ς , π . χ , ο α ρ χ η γ ό ς μ ια ς σ υ μ μ ο ρ ία ς έ χ ε ι κ ο ιν ό ι δ α ν ι κ ό μ ε τ η ν ο μ ά δ α τα υ τ η ν α π ό κ τ η σ η χ ρ η μ ά τ ω ν λ η σ τ ε ύ ­ ο ν τ α ς μ ία τ ρ ά π ε ζ α . Ο Χ ίτ λ ε ρ ε ίχ ε σ κ ο π ό τ η ν κ α τά κ τησ η τη ς Ε υρώ πη ς, ό χι ό μ ω ς α π ο δ εκ τό ς και π α ρ α δ ε κ τ ό ς α π ό τ ο υ ς σ υ μ μ ά χ ο υ ς , Σ τ ις π ά ρ α π ά ­ ν ω π ε ρ ιπ τ ώ σ ε ι ς έ χ ο υ μ ε η γ έ τ ε ς , π ο υ έ ν ω σ α ν τ ι ς π ρ ο σ π ά θ ε ιε ς τ ω ν κ ο ιν ω ν ιώ ν τ ο υ ς γ ια κ ο ιν ά ι δ α ν ι ­ κ ά . Τ α κ ο ιν ά ιδ α ν ι κ ά τ ο υ ς ό μ ω ς ή σ α ν α π α ρ ά δ ε ­ κ τ α γ ια τ ι ς ά λ λ ε ς κ ο ι ν ω ν ικ έ ς ο μ ά δ ε ς . Ά ρ α σ το ε ρ ώ τη μ α για τί υ π ά ρ χ ο υ ν οι η γ έ τε ς, η ά π ο ψ ή μ ο υ ε ίν α ι γ ια τ η ν ε π ίτ ε υ ξ η τ ω ν κ ο ιν ώ ν ι δ α ­ ν ικ ώ ν . Ό τ α ν ε ξ ε τ ά ζ ο υ μ ε τ ο α ν τ ικ ε ίμ ε ν ο η γ ε σ ία ς , π ρ έ π ε ι π ά ν τ ο τ ε ν α ε ξ ε τ ά ζ ο υ μ ε κ α ι τ η ν ε π ίτ ε υ ξ η τω ν κ ο ιν ώ ν ιδ α ν ι κ ώ ν σ ε σ υ ν ά ρ τ η σ η μ ε τ α ά λ λ α π ρ ο α ν α φ ε ρ θ έ ν τ α σ τ ο ιχ ε ία ,

Επίλογος τ η ν π α ρ ο ύ σ α ε ρ γ α σ ία μ ο υ π ρ ο σ π ά θ η σ α ν α δ ώ σ ω μ ε ρ ικ έ ς π ρ ο σ ω π ι κ έ ς α π ό ψ ε ι ς π ά ν ω σ τ ο α ν τ ικ ε ίμ ε ν ο τ η ς η γ ε σ ία ς . Α ν έ φ ε ρ α έ ν α ν ο ρ ι­ σ μ ό , τ ο ν ο π ο ίο π ισ τ ε ύ ω π ε ρ ισ σ ό τ ε ρ ο , χ ω ρ ίς α υ τ ό ν α σ η μ α ίν ε ι ό τ ι α ν έ λ υ σ α κ ά τ ι τ ο τέ λ ε ιο . Σ τ η σ υ ­ ν έ χ ε ια α ν έ φ ε ρ α μ ε ρ ικ έ ς σ κ έ ψ ε ις μ ο υ π ά ν ω σ τ α σ τ ο ι χ ε ία τ η ς η γ ε σ ία ς , π ο υ ε ίν α ι ο η γ έ τ η ς , η ο μ ά ­ δ α το υ , ο χ ώ ρ ο ς - χ ρ ό ν ο ς κ α ι τ α μ έ σ α τ ο υ κ α ι τ έ ­ λ ο ς τ ο ν σ κ ο π ό ύ π α ρ ξ ή ς το υ , τ α κ ο ιν ά ιδ α ν ι κ ά . Ο π ο ιο δ ή π ο τ ε ε ρ ώ τ η μ α π ά ν ω σ τ ο α ν τ ικ ε ίμ ε ν ο τ η ς η γ ε σ ία ς π ρ έ π ε ι ν α ε ρ ε υ ν ά τ α ι σ ε σ υ ν ά ρ τ η σ η κ α ι μ ε τ α τ έ σ σ ε ρ α π ρ ο α ν α φ ε ρ θ έ ν τ α σ τ ο ιχ ε ία . Η τ α χ ύ τ η τ α σ ε ό λ ε ς τ ις ε κ φ ά ν σ ε ις τ η ς ζ ω ή ς δ ια μ ο ρ φ ώ ν ε ι δ ε δ ο μ έ ν α γ ια ν έ α σ υ ν ύ π α ρ ξ η τ ω ν α ν θ ρ ώ π ω ν . Κ ο ιν ά ι δ α ν ι κ ά ό π ω ς ο λ υ μ π ια κ ή ιδ έ α , δ η μ ο κ ρ α τ ία ε ίν α ι ε ν ω τ ικ έ ς ιδ έ ε ς π α γ κ ό σ μ ι α ς α ­ κ τ ι ν ο β ο λ ία ς , Η σ η μ ε ρ ιν ή α ν θ ρ ω π ό τ η τ α χ ρ ε ιά ζ ε ­ τ α ι η γ έ τ ε ς ν α γ ε ν ν ή σ ο υ ν ν έ α κ ο ιν ά ιδ α ν ι κ ά γ ια ν α ε ν ώ σ ο υ ν ό λ ε ς τ ι ς π ρ ο σ π ά θ ε ιε ς τ η ς α ν θ ρ ω π ό τ η ­ τ α ς γ ια έ ν α κ α λ ύ τ ε ρ ο α ύ ρ ιο ,

Σ

Σ Χ Η Μ Α Τ ΙΚ Η Π Α Ρ Α Σ Τ Α Σ Η

68/αφιερωμα

Χαράλαμπος Τσαρδανίδης

Πολιτική Ηγεσία και Εξωτερική Πολιτική

Ένας ολοένα αυξανόμενος αριθμός αναλυτών των διεθνών σχέσεων έχει αρχίσει να εξετάζει επισταμένα το ρόλο των ηγετών στη διαμόρφωση και την υλοποίηση της εξωτερικής πολιτικής. Σε δύο κατηγορίες θα μπορούσαμε να διαχωρίσουμε τις προσπάθειες που έχουν γίνει για τη διερεύνηση της επίδρασης των πολιτικών ηγετών στη δια­ δικασία λήψης αποφάσεων της εξωτερικής πολιτικής. την πρώτη κατηγορία συμπεριλαμβάνονται εκείνες οι ερευνητικές τάσεις που θεωρούν ό­ τι οι ηγέτες και γενικότερα τα άτομα ως διαμορ­ φωτές αποφάσεων αποτελούν έναν από τους πα-

Σ

ράγοντες ή τις ανεξάρτητες μεταβλητές που άλλοτε παίζουν και άλλοτε όχι πρωταγωνιστικό ρό­ λο στο σχηματισμό της εξωτερικής πολιτικής. Οι αναλύσεις αυτές έχοντας συνήθως μία τυπολογι-

αφιερωμα/69 κή διάθεση αναφέρονται σε πρότυπα σύγκρισης της εξωτερικής πολιτικής των κρατών ή ερμη­ νείας της διαδικασίας λήψης αποφάσεων. Ο Rosenaou θεωρεί τα άτομα και ιδιαίτερα την ιδιοσυγκρασία τους ως μία από τις βασικές πέντε ανεξάρτητες μεταβλητές της προ-θεωρίας του.1. Οι Snyder R.-Bruck H.-Sapin Β., θεωρούν τα κίνη­ τρα των ηγετών ως τον αποφασιστικότερο παρά­ γοντα στη διαδικασία σχηματισμού αποφάσεων εξωτερικής πολιτικής2. Στο αναλυτικό πρότυπο διαμόρφωσης εξωτε­ ρικής πολιτικής του Μ. Brecher, η προσωπικότη­ τα και η ιδιοσυγκρασία των ηγετών μαζί με τους κοινωνικούς παράγοντες, όπως ιδεολογία και παράδοση, αποτελούν το «πρίσμα προθέσεων», έναν από δύο βασικούς παράγοντες - ο άλλος είναι οι εικόνες που διαμορφώνουν οι ελίτ - της διαμόρφωσης του ψυχολογικού περιβάλλοντος.3 Τέλος στο πρότυπο συγκριτικής εξωτερικής πο­ λιτικής των Wilkinfeld και άλλων, το ψυχολογι­ κό ή ατομικό πεδίο αποτελεί τη μία από τις πέντε , ομάδες ανεξάρτητων μεταβλητών που παίζουν, ουσιαστικό ρόλο στην διαμόρφωση της εξωτερι­ κής πολιτικής ενός κράτους. (Οι άλλοι τέσσερις είναι το πολιτικό πεδίο, το κοινωνικό, το διακρα­ τικό και το παγκόσμιο). Το ψυχολογικό ή ατομι­ κό πεδίο αποτελείται από το σύνολο των ανεξάρ­ τητων μεταβλητών που αναφέρονται στις αξίες, στις πεποιθήσεις, τις προθέσεις, τις αντιλήψεις και τις γνώσεις των διαμορφωτών αποφάσεων και των ηγετών4. δεύτερη κατηγορία αναφέρεται σ’ εκείνες τις μελέτες που επικεντρώνουν την προσο­ χή τους μόνο στους πολιτικούς ηγέτες και επι­ διώκουν να ερμηνεύσουν την εξωτερική πολιτική διερευνώντας τη σημασία των ατόμων και των πολιτικών ηγεσιών. Οι πολιτικοί ηγέτες αναλύο­ νται περισσότερο ως εξαρτημένες ή και παρεμ­ βατικές μεταβλητές. Ο μεγαλύτερος αριθμός α­ πό, αυτές τις έρευνες έχουν χρησιμοποιήσει και μεταφέρει στην ανάλυση της εξωτερικής πολιτι­ κής τα πορίσματα της ψυχολογίας, διασυνδέοντας έτσι κατά τρόπο αποτελεσματικό και χρή­ σιμο την ψυχολογία και ψυχανάλυση με την πο­ λιτική επιστήμη και τις διεθνείς σχέσεις. Για να αναλύσουμε, όμως, κάτω από αυτό το πρίσμα, το ρόλο των ατόμων-ηγετών στο πεδίο δράσης της εξωτερικής πολιτικής, θα πρέπει προηγούμενα να διατυπώσουμε τρεις υποθέσεις εργασίας. Πρώτον, ότι τα άτομα παίζουν σημαντικό και αποφασιστικό ρόλο στον σχηματισμό και την υ­ λοποίηση της εξωτερικής πολιτικής. Με άλλα λόγια, υιοθετούμε μία δεδομένη προσέγγιση της εξωτερικής πολιτικής. Δεν θεωρούμε ότι είναι μόνο το αποτέλεσμα της αντίδρασης ενός κρά­ τους σε κάποιο ερέθισμα του διεθνούς περιβάλ­

λοντος, χωρίς να εξετάζονται οι εσωτερικές δια­ δικασίες που οδηγούν στη λήψη αποφάσεων και πιθανώς δράσης στο πεδίο της εξωτερικής πολι­ τικής. Αντίθετα, θεωρούμε ότι η εξωτερική πολι­ τική, στην ουσία, δεν είναι τίποτα άλλο από μια σειρά αποφάσεων που λαμβάνονται από ομάδες ανθρώπων που επιγραμματικά θα μπορούσαμε να τους ονομάσουμε διαμορφωτές αποφάσεων. Ο στόχος της έρευνας δεν είναι μόνο η ερμηνεία της συμπεριφοράς του αφηρημένου κράτους, αλ­ λά των ατόμων ή ομάδων που διαμορφώνουν τις αποφάσεις και πού ενεργούν στο όνομα του κράτους. Δεύτερον, ότι τα άτομα και κυρίως οι ηγέτες ε­ λέγχουν τους μηχανισμούς διαμόρφωσης της ε­ ξωτερικής πολιτικής των κρατών. Αυτό σημαίνει ότι οι κυβερνητικές δομές, καθώς επίσης και οι βασικές διαδικασίες λήψης αποφάσεων, επιτρέ­ πουν στους ηγέτες να επηρεάζουν αποφασιστικά, την εξωτερική πολιτική.

Η

Τρίτον, ότι βασικός παράγοντας για τη δια­ μόρφωση της εξωτερικής πολιτικής αποτελεί το Ψ υχολογικό π ερ ιβ ά λλον. Η προσοχή μας στρέ­ φεται στην ερμηνεία της εξωτερικής πολιτικής με βάση τον τρόπο που οι ίδιοι οι πολιτικοί ηγέτες αντιλαμβάνονται και εκτιμούν το λειτουργικό περιβάλλον, τη διεθνή, δηλαδή πραγματικότητα. Το ψυχολογικό περιβάλλον διαμορφώνεται σύμ­ φωνα με τις ψυχολογικές προδιαθέσεις, τον χα­ ρακτήρα, τις παραστάσεις, τις αντιλήψεις και την ιδεολογία των πολιτικών ηγετών. Τις προσπάθειες που έχουν γίνει για να ερμη­ νεύσουν την επιρροή των ηγετών στην εξωτερική πολιτική, θα μπορούσαμε να τις διαχωρίσουμε σσ* τρία επίπεδα ανάλυσης ή βασικά πεδία μετα­ βλητών α) Το πεδίο της ψυχοδυναμικής αιτιότητας β) Το πεδίο των χαρακτηριστικών της προσω­ πικότητας και γ) Το πεδίο του συστήματος πεποιθήσεων (βλ. πίνακα No 1)

70/αφιερωμα

ΠΙΝΑΚΑΣ No 1

3

2

4 Πεποιθήσεις χειρισμών

ΠΕΔΙΟ

ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ

ΣΥΣΤΗΜΑ

ΨΥΧΟΔΥΝΑΜΙΚΗΣ

ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΤΗΤΑΣ

ΠΕΠΟΙΘΗΣΕΩΝ Φιλοσοφικές

ΑΙΤΙΟΤΗΤΑΣ

πεποιθήσεις

ΒΑΣΙΚΕΣ ΑΝΑΓΚΕΣ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΤΗΤΑΣ

Σχ, 6,

ΠΕΔΙΑ ΜΕΤΑΒΛΗΤΩΝ ΡΟΛΟΥ ΑΤΟΜΩΝ ΣΤΗΝ ΕΞΩΤΕΡΙΚΗ ΠΟΛΙΤΙΚΗ

αφιερωμα/71 Το πεδίο της ψυχοδυναμικής αιτιότητας ή της ψυχο-ιστορικής προσέγγισης το πεδίο αυτό επιδιώκεται να εφαρμοσθούν αναδρομικά οι μέθοδοι της ψυχανάλυσης. Επιχειρείται δηλαδή να διευκρινισθεί σε ποιά έ­ κταση οι παιδικές εμπειρίες και ψυχικά τραύμα­ τα επηρεάζουν τη συμπεριφορά ενός ατόμου και ειδικότερα ενός πολιτικού ηγέτη στη διαμόρφω­ ση της εξωτερικής πολιτικής. Επειδή, όμως, όχι σπάνια, ικανοποιητικά στοιχεία για τις εμπειρίες της παιδικής ηλικίας ενός ηγέτη δεν υπάρχουν, οι ερευνητές αυτής της προσέγγισης αναγκάζο­

Σ

νται να κάνουν διάφορες υποθέσεις. Πάντως, μο­ λονότι, η χρησιμοποίηση της ψυχο-αναλυτικής μεθοδολογίας στην πολιτική επιστήμη και ιστο­ ρία είναι αρκετά αμφισβητήσιμη, είναι γεγονός ό­ τι εκπονήθηκαν μερικές ενδιαφέρουσες μελέτες, κυρίως με τη μορφή βιογραφιών.' Οι Α και J. George, λόγου χάρη, ανέλυσαν την προσωπικό­ τητα του προέδρου των Ηνωμένων Πολιτειών W. Wilson και τον παρουσιάζουν ότι επηρεαζόταν α­

πό τη σχέση του με έναν έξυπνο, αφοσιωμένο αλ­ λά απαιτητικό πατέρα. Αυτή η επιρροή εξανά­ γκαζε τον Wilson να αποδεικνύει πάντα ότι είναι ισχυρός άνδρας, μ’ αποτέλεσμα να αναπτύξει έ­ να χαρακτήρα που δεν δεχόταν να κάνει συμβι­ βασμούς. Έτσι μ’ αυτόν τον τρόπο, οι A. George και J. George εξηγούν τη διένεξη του W. Wilson με το Κογκρέσσο το 1919 σχετικά με τη συμμετο­ χή των ΗΠΑ στην Κοινωνία των Εθνών, που εξε­ λίχθηκε τελικά σε σοβαρή κρίση των σχέσεων μεταξύ του Προέδρου και του γερουσιαστού Cabot Lodge, προέδρου της ισχυρής επιτροπής ε­ ξωτερικών σχέσεων της Γερουσίας, και, που είχε ως συνέπεια, οι ΗΠΑ να μην καταστούν μέλη της Κοινωνίας των Εθνών που ήταν και η σφοδρή επι­ θυμία του Wilson5. Αλλη μία μελέτη που χρησιμοποιεί την ψυχοϊστορική μέθοδο αναφέρεται στην προσωπικότη­ τα του Τ.Ε. Lawrence της Αραβίας του J. Mack. Ο αναλυτής ερμηνεύει τις προσπάθειες του Lawrence να υπηρετήσει τα βρετανικά· συμφέρο­ ντα, ενώνοντας τους αραβικούς λαούς εναντίον της Τουρκίας, κατά τη διάρκεια του Α' Παγκο­ σμίου πολέμου, με βάση τις τραυματικές εμπει­ ρίες της παιδικής του ηλικίας εξαιτίας των σχέ­ σεων του με τη μητέρα του. Από τη μία, τη μισού­ σε λόγω της καταπίεσης που του εξασκούσε και από την άλλη επιζητούσε την αποδοχή και την υ­ ποστήριξή της. Οι εμπειρίες αυτές διαμόρφωσαν ένα τέτοιο χαρακτήρα που έσπρώχναν τον Law­ rence στην εκπλήρωση ηρωικών πράξεων για να επιβεβαιωθεί η αναγνώρισή του και να ξεπερα-

στεί η συναισθηματική και ψυχική του ανασφά­ λεια6. ' Οσο ενδιαφέρουσα και αν είναι η ψυχοϊστορική προσέγγιση, εφόσον ερμηνεύει τις θέσεις που ένας ηγέτης υιοθετεί στην εξωτερική πολιτική ως αποτέλεσμα των ψυχικών τραυμάτων που δέχθη­ κε κατά κύριο λόγο στην παιδική ηλικία και δια­ μόρφωσαν λίγο πολύ την προσωπικότητά του, ό­ μως, έχει σημαντικά μειονεκτήματα. Το πρώτο βασικό μειονέκτημα είναι ότι επιδιώ­ κει να εφαρμόσει τις μεθόδους της κλινικής ψυ­ χανάλυσης στους πολιτικούς ηγέτες σαν να ήταν

72/αφιερωμα

Ερρίκος ο 8ος, ο ισχυρότερος βασιλιάς της Αγγλίας ψ υ χ ικά ά ρ ρω στοι που δίνουν συνέντευξη σ το ψυ­ χ α ν α λ υ τικ ό κ ρ εβ ά τι. Α λ λ ά συνήθως δεν ε ίν α ι α ­ σθενείς. Έ ν α δεύτερο μ ειο ν έ κ τη μ α ε ίν α ι ό τ ι, ε­ πειδή ο ΐ η γέτες που α να λ ύ ο ν τα ι πολύ συχνά ε ίν α ι νε κρ ο ί, η ανά λυσ η δ ιε ξ ά γ ε τα ι με έμμεσ ο τρόπο κ α ι σε χ ρ ο νική απόσταση χρ ησιμο π οιώ ντα ς απο­ σ π α σ μ α τικ ά σ το ιχ ε ία από τη ν προσωπική τους ζωή, με α π ο τέλεσ μα να μην ε ίν α ι δ υνα τό να διερευνηθεί κ α τ ά τρόπο ικ α ν ο π ο ιη τ ικ ό ο ψ υ χ ικ ό ς τους κ ό σ μ ο ς κ α ι α κό μ η περισ σότερο το υποσυ­ νε ίδ η τό του ς κ α ι ο ι π α ιδ ικ ές του ς εμπ ειρ ίες. Τ έ ­ λος, ε ίν α ι ε ξ α ιρ ε τ ικ ά δυσχέρές εγ χ είρ ημ α η συ­ γκέντρ ω σ η όλω ν τ ω ν α π α ραίτητω ν σ το ιχ είω ν γ ια τη ν π α ιδ ική κ α ι κυρίω ς γ ια τη ν προσωπική ζωή τω ν π ο λιτικώ ν ηγετώ ν. Η δεύτερη προσέγγιση, δ ίν ε ι περισ σότερη προ­ σοχή σ τη διερεύνηση τω ν προσωπικών χ α ρ α κ τ η ­ ρ ισ τικ ώ ν τω ν ατόμω ν-ηγετώ ν, δ ηλαδή τη ς ιδ ιο ­ σ υ γκρ ασ ίας του ς. Ο J. Barber δ ίν ε ι έμφ αση στη σ υ γ κ ρ ιτικ ή συμπεριφ ορά τω ν προέδρων τω ν Η Π Α κ α ι π ρ οτείνει να ε ξε τα σ το ύ ν τ α π ροσωπικά χ α ρ α κ τ η ρ ισ τικ ά του ς δημιουρ γώ ντας τέσ σ ερις τύπους χ α ρ α κτή ρ ω ν προέδρων7. Ο Etherdge L , ε ξε τ ά ζε ι τη συμπεριφ ορά 36 ηγε­

τώ ν σ την α μ ε ρ ικ α ν ικ ή εξω τερ ικ ή π ο λ ιτικ ή από τ ο 1896 έως το 1968 σύμφω να, πρώτον, με τ ο βαθ­ μό εσω στρ έφ ειας κ α ι εξω σ τρέφ εια ς κ α ι δεύτερο, σύμφω να με τ ο βαθμό επ ιβολής κ α ι κ υ ρ ια ρ χ ία ς που είχ α ν σ τους συνεργά τες τόυς. Ο Etheredge κ α τό π ιν μελ έτη σ ε τ ις απόψεις του ς σε δύο ζη τή ­ μ α τα : κ α τ ά πόσο ή τα ν πρόθυμοι να χ ρ ησ ιμο π οι­ ήσουν β ία κ α ι κ α τ ά πόσον επιθυμούσαν να δη­ μιουργήσουν συνθήκες συνεργα σίας με το ν κ ο μ ­ μ ο υ ν ισ τικ ό κ ό σ μ ο . Ο Etheredge στην έρευνά του επιβεβαίω σε σ το 78% τω ν περιπτώσεω ν ό τ ι ο ι η ­ γέ τε ς που είχ α ν τά σ ε ις επ ιβ ολή ς στους συνεργά­ τες του ς ήσ αν περισ σότερο πρόθυμοι να χ ρ ησ ι­ μοποιήσουν β ία ια μέσα γ ια τη ν επίλυση ενός ζη­ τ ή μ α το ς ε ξω τερ ικ ή ς π ο λ ιτικ ή ς . Επ ίσ ης, επιβε­ β αιώ θηκε στο 84.6% τω ν περιπτώσεων ό τ ι ο ι η γέ­ τες με εξω στρεφ ή χ α ρ α κ τή ρ α ήσ αν περισ σότερο σύμφω νοι σε μ ία συνεργασία με τ ο ν κ ο μ μ ο υ ν ισ τι­ κ ό κ ό σ μ ο 8. Η π ροσ ω π ικότη τα κ α ι η ιδ ιο σ υ γ κ ρ α σ ία ενός π ο λ ιτικ ο ύ ηγ έτη φ α ίν ε τα ι να δ ια δ ρ α μ α τίζε ι ένα σ η μ α ν τικ ό ρόλο στη δια μόρφ ω ση τη ς εξω τερ ι­ κ ή ς π ο λ ιτ ικ ή ς ενός κ ρ ά το υ ς, πρώτον, ό τα ν ο η ­ γ έ τη ς ε ίν α ι επ ικ εφ α λ ή ς τη ς κυβ έρ νησ ης κ α ι ε ξ α ­ σ κ ε ί μ εγάλο έλεγχο σ την ε ξω τερ ικ ή π ο λ ιτικ ή έ­ χ ο ν τα ς τη δ υ ν α τό τη τα δράσ ης κ α ι ε ν α λ λ α κ τ ι­ κ ώ ν λύσεων (π.χ. πρωθυπουργός, πρόεδρος, γ ε­ ν ικ ό ς γ ρ α μ μ α τέα ς κ ό μ μ α το ς , ή αρχηγός σ τρ α ­ τ ιω τικ ή ς χ ού ν τα ς), δ εύτερον, ό τα ν ένα κ ρ ά το ς α ν τιμ ετω π ίζ ει δ ιεθνή κ ρ ίσ η ή π ρ οο π τική δ ιένεξη ς κ α ι ο η γ έτη ς ε ίν α ι αν α γ κ α σ μ έν ο ς να επ ιληφ θεί ο ίδ ιο ς τη ς κ α τά σ τα σ η ς , τ ρ ίτο ν , ό τα ν υπάρχουν α μ φ ιβ ο λ ίες περί του τ ί θα πρέπει να α π ο φ ασ ισ τεί ή ό τα ν υ πάρχουν δ ιε ν έ ξε ις ανά μεσ α σ τα δ ιάφορα κ έ ν τρ α αποφάσεω ν τη ς εξω τερ ικ ή ς π ο λ ιτικ ή ς . Τ ην τ ε λ ικ ή απόφαση σ τις περιπτώ σεις α υ τές θα πρέπει να τη δώ σει ο π ο λ ιτ ικ ό ς η γ έτη ς συ μ μ ετέ­ χ ο ν τα ς α ν α γ κ α σ τ ικ ά σ το ν τρόπο λήψ ης αποφά­ σεων9 κ α ι τ έτα ρ το ν , ό τα ν α να φ ερ όμασ τε σε κ ρ ά τη νέα, μ ικ ρ ά κ α ι υ π οα νάπ τυκτα, όπου δ εν έ­ χουν σ χ η μ α τισ θ εί ά ρ τια δομη μένες γ ρ α φ ειο κ ρ α ­ τ ίε ς κ α ι σε κ ρ ά τη με α υ τα ρ χ ικ ό σύσ τη μα, όπου ο ηγ έτη ς δεν π ιέζετα ι από τη ν κο ιν ή γνώμη κ α ι τ ις ο μ άδες πίεσης. Έ ν α τέτ ο ιο παρ άδ ειγμα ε ίν α ι η Ο υ γ κ ά ν τα του Id i A m in , όπου ένας άνθρωπος κ α ι η ιδ ιο σ υ γ κ ρ α σ ία του π ροσδιόριζε ό χ ι μόνο τη ν ε­ ξ ω τε ρ ικ ή π ο λ ιτικ ή τ η ς χώ ρας αυ τής α λ λ ά κ α ι το π ο λ ιτ ικ ό τη ς σ ύ σ τη μ α 10. Η Μ . H erm ann θεω ρεί ό τ ι ο βαθμός τη ς επιρ­ ροής τω ν π ο λ ιτικ ώ ν ηγετώ ν σ τη ν εξω τερ ικ ή πο­ λ ιτ ικ ή δεν ε ξ α ρ τ ά τ α ι μόνο από τη φύση τη ς κ α ­ τά σ τα σ η ς , τη δ ια μορφ ω μένη, δηλαδ ή, διεθνή π ρ α γ μ α τικ ό τη τα κ α ι τ α α τ ο μ ικ ά χ α ρ α κ τ η ρ ισ τι­ κ ά , α λ λ ά κ α ι από τρ ε ις ά λ λ ε ς προϋποθέσεις που λειτο υρ γού ν ως « φ ίλ τρ α » α νά μεσ α σ τα α τ ο μ ικ ά χ α ρ α κ τ η ρ ισ τικ ά κ α ι τη ν εξω τερ ικ ή συμπεριφ ορά-αποφ άσεις τ ου π ο λ ιτικ ο ύ ηγέτη (βλ. πίνα­ κ α N o 2).

αφιερωμα/73

Π ΙΝ Α Κ Α Σ N o 2

> ·«ο θ

3 2

SC π

Η Ώ

74/αφιερωμα Α υ τές ο ι προϋποθέσεις ε ίν α ι: α) Η ευ ρ ύ τη τα τω ν γνώσεων, ο β α θ μ ός ε κ π α ί­ δευσης κ α ι εμ π ειρ ία ς σ τ α ζ η τή μ α τα ε ξ ω τερ ικ ή ς π ο λ ιτικ ή ς . Ο η γέτη ς με λ ίγ η ή κ α θ όλο υ ε κ π α ίδ ευ ­ ση ή ε μπ ειρ ία σ τ ις δ ιεθνείς σ χ έσ εις ε ίν α ι φ υ σ ικό να μην ε ίν α ι σε θέση να εισ ηγη θεί ε ν α λ λ α κ τ ικ έ ς λ ύ σ εις ή σ χέδ ια δ ράσ ης. Έ τ σ ι ο ι απ οφ άσεις του σ τη ν περίπτωση α υτή επ η ρ εά ζο ν τα ι περισ σότερο από τη ν ιδ ιο σ υ γκρ α σ ία του κ α ι τ α χ α ρ α κ τ η ρ ισ τι­ κ ά τη ς π ρ οσ ω π ικότη τά ς του. β) Η έ κ τ α σ η ενδ ια φ έρ ο ν το ς που έχ ει γ ια τη ν ε ­ ξ ω τερ ικ ή π ο λ ιτ ικ ή . Ε ίν α ι φανερό ό τ ι ο χ α ρ α κ τ ή ­ ρας κ α ι η ιδ ιο σ υ γ κ ρ α σ ία του ηγέτη δεν παίζουν μ εγάλο ρ όλο σ τη διαμόρφ ω ση τη ς ε ξω τερ ικ ή ς π ο λ ιτ ικ ή ς , εάν ο ίδ ιο ς ο η γ έ τη ς δεν ενδ ια φ έ ρ ε τα ι γ ι’ αυτήν. Σ τη ν περίπτωση αυτή ο π ο λ ιτ ικ ό ς ηγέ­ τ η ς ε ίν α ι πιθανόν να παραχω ρήσει εξο υ σ ίες κ α ι α ρ μ ο δ ιό τη τε ς σ ’ ά λλο υς κ α ι να δ ια τη ρ ή σ ε ι μόνο μ ία γ ε ν ικ ή επ οπ τεία τ η ς κ α τ ά σ τ α σ η ς . Μ ία ση­ μ α ν τ ικ ή συνέπεια , όμω ς, αν ο η γ έ τη ς ενδιαφ έρετ α ι γ ια τη ν ε ξω τερ ικ ή π ο λ ιτ ικ ή , ε ίν α ι η αυξημένη σ υ μμετοχή του στη δ ια δ ικ α σ ία λήψ ης αποφάσε­ ων κ α ι τ ό τ ε , εά ν π αρ ά λλ η λ α δεν λα μ β ά ν ει σο β α­ ρά υπόψη του κ α ι τ ις ε π ιτα γ ές του διεθνούς περι­ β ά λλο ντο ς, η ιδ ιο σ υ γ κ ρ α σ ία του θα ε ίν α ι α ν α μ φ ί­ βο λα σε θέση να επ ηρεάσει απ οφ άσεις σ τη ν εξω ­ τ ερ ικ ή π ο λ ιτ ικ ή τη ς χώ ρ ας του. γ) Ο β α θ μ ό ς π ρ ο σ α ρ μ ο σ τικ ό τη τα ς σ το περι­ β ά λ λο ν. Ό σ ο μεγαλύ τερ η ε ίν α ι η ευα ισ θη σία του π ο λ ιτικ ο ύ ηγέτη σ το διεθνές περιβ άλλο ν, τό σ ο λιγό τε ρ ο πιθανόν ε ίν α ι ο π ο λ ιτ ικ ό ς η γ έτη ς να ε­ π η ρεάζεται από τη ν ιδ ιο σ υ γ κ ρ α σ ία του κ α ι τό σ ο

«Η συμπεριφορά της ηγετικής προσω πικότητας συχνά αυτονομείται από κομματικές δεσμεύσεις, πολιτικές ή ιδεολογικές αρχές» π ερισ σότερο πιθανό ε ίν α ι να μ ε τα β ά λ λ ε ι του ς στόχο υ ς τ η ς ε ξω τ ερ ικ ή ς π ο λ ιτ ικ ή ς τ η ς χώ ρας του σύμφω να με τ ις α ν α γ κ α ιό τ η τ ε ς που επ ιβ ά λ­ λ ε ι η δ ιεθνής π ρ α γ μ α τ ικ ό τ η τ α . Α ν τ ίθ ε τα , όσο λ ι­ γό τερ ο ευα ίσ θη το ς ε ίν α ι ο π ο λ ιτ ικ ό ς η γ έ τη ς σ τα μ η νύ μ α τα που δ έχ ε τα ι από τ ο διεθνές π εριβ άλ­ λο ν, τό σ ο κ α ι λιγ ό τε ρ ο πιθανόν ε ίν α ι ν α αναπρο­ σ α ρμ ό σ ει τη ν ε ξω τ ερ ικ ή το υ π ο λ ιτ ικ ή κ α ι τόσ ο περισ σότερο πιθανό ε ίν α ι η ε ξω τερ ικ ή π ο λ ιτ ικ ή να ε π η ρ εά ζετα ι από τ α α τ ο μ ικ ά χ α ρ α κ τ η ρ ισ τικ ά το υ η γέτη. Σ ε μ ια νεότερ η ερ γα σ ία τη ς η Μ . H erm ann επι­ δ ίω ξε με εμ π ε ιρ ικ ή έρευνα ν α σ υ σ χετίσ ει τη ν έ­ κ τ α σ η ε νδ ια φ έρ ο ντο ς με τ ο βαθμό π ρ οσ αρμο σ τι­ κ ό τ η τ α ς το υ π ο λ ιτικ ο ύ η γ έτη σ τη ν ε ξω τερ ικ ή πο­

λ ιτ ικ ή . Α ν η π ρ ο σ α ρ μ ο σ τικ ό τη τα κ α ι τ ο ε ν δια φ έ­ ρον ε ίν α ι χα μ η λ ού βαθμού, τ ό τ ε , σύμφω να με τη Μ . H erm ann, η ιδιο σ υ γ κ ρ α σ ία του ηγ έτη ε ίν α ι πε­ ρ ισ σ ό τερο πιθανό να επ ηρ εάσει τη ν εξω τερ ικ ή π ο λ ιτ ικ ή . Ε ίν α ι η περίπτωση ηγετώ ν, όπως του Adenauer τη ς Δ υ τ ικ ή ς Γ ε ρ μ α ν ία ς, του In o n ii της Τ ο υ ρ κ ία ς , κ α ι του Kenyatta τ η ς Κένυα. Α ν τ ίθ ε τα , ό τα ν ο βαθμός π ρ ο σ α ρ μ ο σ τικ ό τη τα ς ε ίν α ι υψη­ λ ός , όπως κ α ι το ενδιαφ έρο ν, τ ό τ ε η ιδ ιο σ υ γ κ ρ α ­ σ ία του η γ έτη πολύ λ ίγ ο επ ηρ εάζει τ η ν εξω τερ ικ ή π ο λ ιτ ικ ή τ η ς χώ ρας. Τ έ το ιε ς περιπ τώ σ εις ή σ α ν ο E rha rd τ η ς Δ υ τ. Γ ε ρ μ α ν ία ς, ο G iirsel τ η ς Τ ουρ­ κ ία ς , ο N ehru τη ς Ιν δ ία ς . Β έβ αια, υπ άρ χει κ α ι η εν δ ιά μ εσ η κ α τ ά σ τ α σ η , όπου η ιδιο σ υ γ κ ρ α σ ία δεν ε π ηρ εάζει σε πολύ μ εγάλη έ κ τα σ η τη ν ε ξω τε ­ ρ ικ ή π ο λ ιτ ικ ή . Α υ τ ό σ υ μβ αίνει, ό τα ν ένας από του ς δύο παρ άγο ντες - π ρ ο σ α ρ μ ο σ τικ ό τη τα κ α ι ενδιαφ έρο ν - ε ίν α ι υψηλού βαθμού. Ω ς τ έτ ο ιε ς περιπτώ σεις θα μπορούσαν ν α π ροσ διοριστούν, ο ι F ranco τ η ς Ισ π α ν ία ς , Menderes τ η ς Τ ο υ ρ κ ία ς, De G aulle τη ς Γ α λ λ ία ς , Kennedy τω ν Η Π Α κ α ι Nasser τ η ς Α ιγ ύ π τ ο υ ". Η τ ρ ίτη προσέγγιση η οπ οία ε ίν α ι κ α ι η πιο εύ­ χ ρ η σ τη , επ ιδ ιώ κ ε ι ν α δ ιερευ νήσ ει τη συμπεριφ ο­ ρά τω ν π ο λ ιτικ ώ ν η γετώ ν σ την ε ξω τ ερ ικ ή π ο λ ιτ ι­ κ ή ε ξε τ ά ζο ν τα ς τ ις πεποιθήσεις το υ ς κ α ι τ ις α ν τ ι­ λ ή ψ εις του ς, σ χ ε τ ικ ά . Α ν α λ ύ ο ν τα ι, δ ηλ α δ ή, ο ι πεποιθήσεις τω ν ηγε­ τώ ν σ χ ε τ ικ ά με τη φύση τη ς π ο λ ιτ ικ ή ς ζω ής κ α ι του π ο λ ιτικ ρ ύ α ντα γω νισ μ ού , ο ι απόψεις τους σ χ ε τ ικ ά με το βαθμό που ο ι ισ τ ο ρ ικ έ ς ε ξ ε λ ίξ ε ις μπορούν ν α δ ια π λασθούν, ο ι α ν τιλ ή ψ ε ις του ς σ χ ε τ ικ ά με τ η σω στή σ τ ρ α τη γ ικ ή κ α ι τ α κ τ ικ έ ς που πρέπει έν α ς η γ έ τη ς ν α α κ ο λ ο υ θ εί, η ιδ ε ο λ ο ­ γ ία , ο ι εμ π ειρ ίες το υ παρ ελθό ντο ς κ α ι το υ παρό­ ν το ς , ο ι π ρ οσ δο κίες γ ια το μ έλ λ ο ν καθ ώ ς κ α ι τ ο σύνολο α ξιώ ν που έν α ς η γ έ τη ς έ χ ε ι ε νσ τερ νισ θεί. Τ ο σ ύ σ τη μ α πεποιθήσεω ν συνεπώς επ ιτε λ ε ί μ ια σ η μ α ν τ ικ ή λ ειτο υ ρ γ ία . Α π ο τ ελ ε ί τ ο «ερ γ α σ τή­ ρ ιο» ερ μ η ν εία ς κ α ι κ α τ ε ρ γ α σ ία ς τω ν π ληροφο­ ριώ ν κ α ι μ ετα τρ οπ ή ς του ς σε α ν τιλ ή ψ ε ις γ ια τη ν ε ξω τ ερ ικ ή π ο λ ιτ ικ ή . Π ο λ λ ο ί ερευ νητές έχουν υ­ π ο σ τη ρ ίξει ό τ ι σ το σ ύ σ τη μα πεποιθήσεων θα πρέ­ πει να συμπεριληφ θούν κ α ι ο ι ε ικ ό ν ε ς που έχουν ή οφ είλουν ν α έχουν ο ι π ο λ ιτ ικ ο ί η γ έ τες κ α ι που ε ίν α ι ο ι π αρ άγο ντες δ ημ ιου ρ γ ία ς τω ν α ν τιλ ήψ εω ν που σ χ η μ α τίζο υ ν κυ ρ ίω ς α ν α φ ο ρ ικ ά με τ ις προ­ θέσ εις τω ν αν τιπ ά λ ω ν . Ο ι ε ικ ό ν ε ς , δ ηλα δ ή, λ ε ι­ τουργούν ω ς π α ρ ε μ β α τικ έ ς μ ε τα β λ η τές που πα­ ρ εμβ α ίνο υ ν μ ε τα ξύ τω ν εισ ερ χ ο μ έ\4 ® π λ η ρ ο φ ο ­ ρ ιώ ν σ το σ ύ σ τη μ α πεποιθήσεων κ α ι τω ν α ν τ ιλ ή ­ ψεων που τ ε λ ικ ά υ ιο θ ετεί έ ν α ς π ο λ ιτ ικ ό ς η γ έτης (β λ. π ίν α κ α N o 3). Τ ο ν ερευ νητή επομένω ς τ η ς ε ­ ξ ω τ ε ρ ικ ή ς π ο λ ιτ ικ ή ς τ ο ν εν δια φ έρει περισ σότερο ό χ ι τ ο πώς έ χ ει δ ημιου ρ γηθ εί μ ία κ α τ ά σ τ α σ η α λ ­ λ ά τ ο πώς τη ν α ν τ ιλ α μ β ά ν ε τ α ι ο η γ έ τη ς κ α ι συ­ γ κ ε κ ρ ιμ έ ν α ο τρό π ος με τ ο ν οπ οίο σ χ η μ α τ ίζο ν τ α ι ο ι α ν τ ιλ ή ψ ε ις 12.

αφιερωμα/75

Π ΙΝ Α Κ Α Σ N o 3

ΣΧΕΣΗ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΩΝ - ΣΥΣΤΗ Μ ΑΤΟΣ ΠΕΠΟΙΘΗΣΕΩΝ (ΕΙΚΟΝΩΝ) Κ Α Ι ΑΝ ΤΙΛΗΨ ΕΩΝ ΕΞΩΤΕΡΙΚΗΣ Π Ο Λ ΙΤ ΙΚ Η Σ

w

τ

76/αφιερωμα Ε άν, βέβαια, ο ι α ντιλ ή ψ εις που θα έ χ ει ο π ολι­ τ ικ ό ς η γέτης δεν α ν τ α π ο κ ρ ίν ο ν τα ι στην πραγμα­ τ ικ ό τ η τ α της διεθνούς π ο λ ιτικ ή ς - πράγμα κ α ­ θόλου σπάνιο - το απ ο τέλεσμα θα είν α ι, η από­ φαση που τ ε λ ικ ά θα υιοθετηθεί να έ χ ει μεγάλες π ιθα νότητες να ε ίν α ι λανθασμένη με δυσμενείς συνέπειες γ ια τη ν εξω τερ ικ ή π ο λ ιτικ ή τη ς χώρας. Ο π ο λ ιτικ ό ς η γέτης θα έχ ει, δ ηλαδή, ε κ τιμ ή σ ε ι λάθος τη διεθνή κα τά σ τα σ η ε ξ α ιτία ς τω ν λανθ α­ σμένω ν ε ικό νω ν κ α ι αντιλήψ εω ν που ο ίδ ιο ς έχ ει δημιουρ γήσ ει13. Μ ία σ υ σ τη μ α τική μελέτη που ανα φ έρ ετα ι στο σύσ τημα πεποιθήσεων κ α ι σ τις ε ικ ό ν ες που δ ια ­ μορφώνει ο ηγέτης γ ια τ ο ν α ν τίπ αλό του ε ίν α ι του Ο. H o lsti σ χ ε τ ικ ά με το ν Α μ ε ρ ικ α ν ό υπουργό ε­ ξ ω τερικώ ν F. Dulles. Η ανάλυση τω ν αντιλήψ εω ν του Dulles το ν παρουσιά ζει ως έ ναν άνθρωπο που έτεινε να ερμηνεύει τ ις σ ο β ιετικ ές προθέσεις βα­ σιζόμενος μόνο σ τις προσωπικές του δ οξασ ίες κ α ι ε ικό νες που ε ίχε δια μορφ ώ σει γ ια τους Σ ο β ιε­ τ ικ ο ύ ς , σύμφωνα με τ ις οποίες ή τα ν α ν α ξιό π ι­ σ τοι. Έ τ σ ι, η αντίδρ ασή του σε οπ οιαδήποτε σο­ β ιετ ικ ή π ρόταση, α ν εξά ρ τη τα του περιεχομένου της, ή τα ν σαφώς α ρ ν η τ ικ ή 14. . Π ο λ λ ο ί ανα λυτές ε κ τό ς από τη μέθοδο των βιογραφιώ ν, τω ν συνεντεύξεω ν κ α ι της προσο­ μοίω σης, θεωρούν ως α π ο τελ εσ μ α τικ ό τερ ο α να­ λ υ τικ ό ερ γαλείο για τη ν ε ξέτα σ η τω ν πεποιθήσε­ ων τω ν ηγετώ ν το ν «λειτο υ ρ γ ικ ό » κ ώ δ ικ α . Ο Α .

George περιγράφει το ν λ ειτο υ ρ γ ικ ό κ ώ δ ικ α ως έ-

Κάρολος ο 2ος

να μεθο δο λογικό ερ γαλείο σύμφωνα με το οποίο ε ίν α ι δυνα τόν να ε ξε τά ζο ν τα ι ο ι α ν τιλ ή ψ εις των π ο λ ιτικ ώ ν η γετώ ν γ ια τα θεμελιώδη προβλήματα τη ς ισ το ρ ία ς κ α ι κύ ρ ια ερω τή μ α τα της π ο λ ιτι­ κ ή ς . Θ α μπορούσαμε δε να π ροσδιορίσουμε δύο είδη σ υσ τημάτω ν πεποιθήσεων: α) Τις φ ιλο σο φ ι­ κές πεποιθήσεις που α ν α φ έρ ονται σ τις θεμελιώ ­ δεις θεω ρήσεις γύρω από τη φύση τη ς π ο λ ιτικ ή ς κ α ι β) τ ις πεποιθήσεις χ ειρισ μ ώ ν που αναφέρον τ α ι σ τις α ν τιλ ή ψ εις του ηγέτη σ χ ε τ ικ ά με το π οιοι ε ίν α ι οι π ροσφορότεροι τρόπ οι σ τρ α τη γ ικ ή ς κ α ι τ α κ τ ικ ή ς τη ς π ο λ ιτικ ή ς δράσ ης15. Η πιο συ­ νηθισμένη τ εχ ν ικ ή που χρ ησ ιμ ο π ο ιείτα ι γ ια να εντοπισθούν ο ι π εποιθήσεις τω ν π ο λ ιτικ ώ ν ηγετώ ν ε ίν α ι η ανάλυση περιεχομένου. Α νά λυσ η περιεχο­ μένου ονομάζουμε τον τρόπο συλλογής κ α ι επε­ ξερ γασ ία ς του υ λ ικ ο ύ σύμφωνα με το οποίο μπο­ ρούμε να προσδιορίσουμε τ ις πεποιθήσεις τω ν η ­ γετώ ν. Η ανάλυση περιεχομένου ε ίν α ι μ ία ποσο­ τ ικ ή μέθοδος γ ια τη σ υ σ τη μ α τικ ή τα ξιν ό μ η σ η του περιεχομένου τω ν επίσημων εγγράφω ν, λ ό ­ γων, συνεντεύξεω ν, δηλώσεων κ α ι άλλω ν γ ρ α­ πτών κ ειμ ένω ν τω ν η γετώ ν. Τ α διά φορα μηνύμα­ τα χ ω ρ ίζο ντα ι σε εν ν ο ιο λ ο γ ικ ές κ α τη γ ο ρ ίες ή α­ ν ά λο γα με τη διά θεση π.χ. σύγκρουση, συνεργα­ σία κ α ι απ ειλή, που μετά κω δ ιΚ ο π οιο ύνται σύμ­ φωνα με τη σ υ χ νό τη τα κ α ι την έντα ση. Η ανάλυση περιεχομένου έχ ει χρησιμοποιηθεί σε μεγάλη έκ τα σ η γ ια να διερευνηθεί ό χ ι μόνο το σύσ τημα τω ν πεποιθήσεων ενός ηγέτη, α λ λ ά κ α ι για ά λ λ ες όψ εις τη ς π ρ οσ ω π ικότητάς του, όπως η ευλυγισία στην εξω τερ ικ ή π ο λ ιτικ ή κ α ι η α ν τ ί­ ληψ η του ρόλου του. Ο L . Falkowski ο ρ ίζει τη ν ευλυ γισία ως ε το ιμ ό ­ τ η τα που μ ε τα β ά λ λ ε ι τους στόχους κ α ι την πολι­ τ ικ ή τω ν ε ξω τερ ικώ ν σχέσεων μ ια ς χώρας ε κ τ ι­ μώ ντας ό τ ι ένας ευλύ γισ τος η γέτης μ ετά από μία απ οτυχία που έ χ ει σημειω θεί στη δ ιά ρ κ ε ια μιας διεθνούς κ ρ ίσ ης, θα α λ λ ά ξ ε ι ρ ιζ ικ ά τη ν εξω τερ ι­ κ ή π ο λ ιτικ ή της χώρας του. Ο Falkowski εξέτα σ ε μ ια σειρά από κ ρ ίσ εις με δ υσμενείς συνέπειες για τη ν α μ ε ρ ικ α ν ικ ή εξω τερ ικ ή π ο λ ιτικ ή κ α ι παρα­ τήρ ησε με τ η μέθοδο τη ς ανάλυσ ης περιεχομένου τ ις αλλ α γ ές στην π ο λ ιτικ ή κ α ι τους στόχους. Ε ­ λ ά χ ισ τα , όμως, επιβεβαιώ θηκε η υπόθεσή του ό τι ο ι ηγ έτες μαθαίνουν από τα σ φ ά λ μ α τά τους κ α ι ό τ ι μ ε ρ ικ ο ί επ ιδεικνύουν σ η μ α ν τικ ή ευλυγισία στην εξά σ κ η σ η τη ς ε ξω τερ ικ ή ς π ο λ ιτ ικ ή ς 16. Τ ον Κ . H o ls ti το ν ενδιαφ έρει να προσδιορίσει σε ποια έ κ τα σ η η α ντίληψ η που έ χ ει ο η γέτης για το ν ρόλο του α ν τα π ο κ ρ ίν ε τα ι στη συμπεριφορά του. Β α σ ικ ή θεω ρη τική του πρόταση ε ίν α ι ό τ ι η συμπεριφορά της ε ξω τερ ικ ή ς π ο λ ιτικ ή ς ενός κ ρ ά το υ ς, η θέση του σ το διεθνές σύσ τημα (Β), ε­ π ηρεάζεται απ ο φ α σ ισ τικ ά από τ ο πώς α ν τ ιλ α μ ­ β ά ν ο ν τα ι ο ι ηγ έτες το ρόλο τους σ την εξω τερ ικ ή π ο λ ιτικ ή , από τη ν α ν τίλ ηψ η δηλαδή του εθνικού τους ρόλου (Δ ) (Βλ. π ίν α κ α N o. 4)

αφιερωμα/77

Π ΙΝ Α Κ Α Σ N o 4 ΘΕΩΡΙΑ ΡΟΛΩΝ Κ Α Ι ΕΞΩΤΕΡΙΚΗ Π Ο ΛΙΤΙΚΗ

(Α) Παρουσίαση του ρόλου εξωτερικής πολιτικής (αποφάσεις και ενέργειες)

(Δ) Αντιλήψεις του εθνικού ρόλου των διαμορφωτών αποφάσεων-ηγεσιών

------- >

(Β)

(Γ)

Η θέση του κράτους

Θεώρηση του ρόλου από άλλους

πηγές από

γεωγραφική θέση, πηγές ικανοτή­ των του κράτους, κοινωνικοοικο­ νομικές ανάγκες, εθνικές αξίες, ιδε­ ολογία, παραδοσιακοί ρόλοι, δημό­ σια γνώμη, προσωπικότητα, πολιτι­ κές αναγκαιότητες.

πήγες απο

δομή του διεθνούς συστήματος, α­ ξίες κοινές του διεθνούς συστήμα­ τος, γενικές αρχές δικαίου, συμμα­ χικές δεσμεύσεις, άτυπες συνεννοή­ σεις, «διεθνής γνώμη».

Πηγή: HOLSTI Κ., «NATIONAL ROLE CONCEPTIONS IN THE STUDY OF FOREIGN POLICY». INTERNATIONAL QUARTELY VOL. 14. SEPTEMBER 1970, a. 253.

K . H o lsti χρ ησιμο π οιώ ντα ς τ η ν ανάλυση πε­ ρ ιεχομένου σε ένα δ είγμ α από 71 κ ρ ά τη γ ια τη ν περίοδο 1965-1967 συμπαίρανε ό τ ι ο αριθμός τω ν ρόλων τω ν ηγετώ ν, που ε ν το π ίσ τη κ ε, ή τα ν σχεδόν διπ λάσιος από το ν αριθμό που ήδη η δ ιε­ θνής β ιβλιογρ αφ ία είχε προσ διορίσει κ α ι ό τ ι τα κ ρ ά τη επηρεαζόμενα από τ ις ηγεσ ίες τους δρουν

O

με δ ια φ ο ρ ετικ ο ύ ς ρόλους συγχρόνω ς α ν τ ί του συ­ νήθους ενός. Ο Κ . H o ls ti δ ια π ισ τώ νει τ ις εξή ς α­ ν τιλ ή ψ ε ις ρόλων που έχουν ο ι ηγέτες: υποστηρικ τ ή ς τη ς επανάσ τα σης/απ ελευ θερω τή ς, περιφε­ ρ εια κ ό ς ηγ έτη ς , περιφ ερειακός π ρ οσ τάτη ς, δ ρα­ σ τή ρ ια α ν εξά ρ τη το ς, υ π οσ τη ρ ικ τής απελεύθερωσης, α ντι-ιμ π ερ ια λ ισ τή ς, υπ έρμαχος π ίστης, με­

78/αφιερωμα σο λα β η τή ς, υ π ο σ τη ρ ικ τή ς δ η μιου ρ γία ς περιφε­ ρ εια κώ ν υπ οσ υστημάτω ν, υ π ο σ τη ρ ικ τή ς ανά π τυ­ ξης, γεφυροποιός, π ισ τός σ ύ μμα χος, α ν ε ξ ά ρ τη ­ το ς , υ π ο σ τη ρ ικτή ς απομόνω σης, απ ο δ έκ τη ς ε­ ξά ρ τη σ η ς κ α ι υ π ο σ τη ρ ικ τή ς ε σ ω τερ ικ ή ς α ν ά ­ π τυ ξη ς17. Ο Κ . H o ls ti υ π οσ τη ρίζει ό τ ι η α ν τίλ η ψ η του ρ όλου του ηγετώ ν απ ο τελ εί το κ λ ε ιδ ί γ ια τη ν κ α τα νό η σ η τω ν αποφάσεω ν τ η ς ε ξω τερ ικ ή ς πο­ λ ιτ ικ ή ς , αφού η συμπεριφ ορά τη ς ε ξω τερ ικ ή ς πο­ λ ιτ ικ ή ς ενός κρ ά το υ ς ε ίν α ι ευθέως ανά λογη της κ α τη γ ο ρ ία ς που α ν ή κ ει η α ν τίλ η ψ η του εθνικού ρόλου του η γέτη. Ό μ ω ς , αυτή η προσέγγιση μ ε ιο ν ε κ τε ί σοβαρά, αν α ν α λ ο γ ισ τεί κ α ν έ ν α ς , ό τ ι β α σ ίζ ετα ι στη γ ε ν ικ ά αδ ύνατη υπόθεση τη ς α ν ά ­ λυσης περιεχομένου ό τ ι ο ι δηλώ σ εις τω ν ηγετώ ν από τ ις οπ οίες π ρ οσ διορ ίζοντα ι ο ι α ν τιλ ή ψ ε ις τω ν ε θνικώ ν ρόλων ε ίν α ι ε ιλ ικ ρ ιν ε ίς . Ό μ ω ς συ­ νήθως δεν ε ίν α ι18. Ο ύτε π ά λ ι ενέρ γειες τω ν π ο λι­ τ ικ ώ ν ηγετώ ν α ν τ α π ο κ ρ ίν ο ν τα ι π άντα σ τ ις δ ο ξ α ­ σ ίες του ς, ιδ ια ίτ ερ α , ό τα ν β ρ ίσ κ ο ν τ α ι σ τη ν εξο υ ­ σία. Π ο λ λ ο ί, επίσης, π ο λ ιτ ικ ο ί ηγ έτες έχουν κ α λ ­ λιερ γή σ ει σ υ νειδη τά μ ία εσω στρεφ ή ατμ όσ φ α ιρα μυστηρ ίου κ α ι α ν τ ιφ α τικ ό τη τα ς κ α ι υπ άρχει με­ γά λη δ υ σ κ ο λ ία ν α π ρ οσ διορ ίσει κ α ν ε ίς ικ α ν ο π ο ι­ η τ ικ ά το ν τρόπο που λειτο υρ γού ν δ ια ν ο η τικ ά κ α ι τ έλ ο ς , π ο λλοί η γέτες αρ ν ο ύ ν τα ι να απαντήσουν

σε ε ρ ω τη μ α το λ ό γ ια ή να δώσουν σ υ νεντεύ ξεις, α­ π α ρ α ίτη τη προϋπόθεση γ ια μ ια επιτυχή χρήση της ανά λυσ ης π εριεχομένο υ19. Σ υ μ π ερ α σ μ α τικ ά βλέπουμε, λοιπ όν, ό τ ι η α ν ά ­ λυση τη ς ε ξω τερ ικ ή ς π ο λ ιτ ικ ή ς έ χ ει δώ σει πολύ μεγάλη προσοχή σ την εξέ τα σ η του ρόλου τω ν η ­ γ ετώ ν ε ίτ ε π ρ οσ διορ ίζοντας το ν ά το μ ο -η γ έτη ως μ ία από τ ις σ η μ α ν τικ ές α ν ε ξ ά ρ τη τε ς μ ετα β λ η τές που διαμορφ ώ νουν την ε ξω τερ ικ ή π ο λ ιτικ ή ε ίτ ε ε­ ρ ευνώ ντας με σ υ σ τη μ α τικ ό τρόπο τη ν π ο λ ιτικ ή η γεσ ία ως ε ξα ρ τη μ έν η κ α ι π α ρ εμ β α τικ ή μ ε τα ­ β λ η τή . Α ν α μ φ ίβ ο λ α , η π ο ικ ιλ ία τω ν ε ρευ νητικώ ν π ροτάσεω ν κ α ι επεξηγήσεω ν που παρ ου σ ιά στη­ κ α ν σ ’ α υτό τ ο άρθρο, φανερώ νουν ό τ ι ο ι θεω ρη­ τ ικ έ ς π ρ οτάσεις ανά λυσ ης τη ς ε ξω τερ ικ ή ς π ο λι­ τ ικ ή ς δεν συμφω νούν απ όλυτα ού τε σ τις μεθό­ δους ούτε σε ποιά πεδία μ ετα β λ η τώ ν (ψ υχοδυνα­ μ ικ ή α ιτ ιό τη τ α -χ α ρ α κ τ η ρ ισ τ ικ ά προσω πικότητα ς-σ ύ σ τη μ α πεποιθήσεων) θα πρέπει να σ τρα φ εί η ε ρ ευ ν η τικ ή προσπάθεια. Κ α θεμ ία από αυ τές έ­ χ ει τα π λ εο ν ε κ τή μ α τά τη ς κ α ι τα μ ε ιο ν ε κ τή μ α τά τη ς . Κ α θεμ ία , όμω ς, από α υ τές έχ ει προσφέρει, έ­ στω κ α ι ο ρ ια κ ά , κ ά τ ι σ τη ν προσπάθεια ε ξέτα σ η ς του ρόλου του π ο λ ιτικ ο ύ ηγ έτη σ το πεδίο τ η ς ε­ ξ ω τε ρ ικ ή ς π ο λ ιτικ ή ς .

Σημειώσεις

theory», American Political Science Review, June 1978, o, 434-451.

9. Hermann M,, «When leader personality will affect foreign policy: Some propositions» οτο Rosenau J. (ed.), In search of global patterns. New York: Free Press, 1976,0. 326-360 και Hermann M., «Leaders, leadership and American foreign policy» οτο Kegley C.W. Jr-Wittkopf E. (eds), American foreign policy: A reader. New York: St. Martin's Press, 1983, o. 429-447.

10. Rosenau J., «The study of foreign policy» οτο Rosenau J. Thompson K. Boyd G. (eds), World politics. New York: The Free Press, 1976, o. 28-29.

11. Hermann M., «Personality and foreign policy decision making: A study of 53 heads of government» οτο Sylvan D-Chan S. (eds), Foreign policy decision making. New York: Praeger, 1984, o. 53-80.

12. Boulding K., «National images and international systems» στο Rosenau J. (ed), International politics and foreign policy.

New York: The Free Press, 1969, o. 422-431.

13. Jervis R., Perception and misperception in international relations. Princeton: Princeton University Press. 1976.

14. Holsti O., «The belief system and national images: A case study». The Journal o f Conflict Resolution. Vol. 6, No, 3, 1962, o. 244-252, 15. George A., «The operational code: A neglected approach to the study of political leaders an decision-making».

International Studies Quartely. Vol. 13, 1969, o. 190-222.

16. Falkowski L., Presidents, Secretaries o f State and crises In V.S. foreign relations: A model and predictive analysis.

Boulder: Westview Press, 1978, 17. Holsti K., «National role conceptions in the study of foreign policy». International Studies Quartely. Vol. 14. September 1970, o. 233-309.

18. Backman C„ «Role theory and international relations».

International Studies Quartely. Vol. 14.1970, o. 310-319.

19. Κουλοομπής Θ-Κώνστας Δ., Διεθνείς σχέσεις. Μία συνολι­ κή προσέγγιση. Αθήνα: Παπαζήσης, 1985, Τόμος Α", σ.

222.

1. Οι άλλες τέσσερις ανεξάρτητες μεταβλητές είναι ο ρόλος (η συμπεριφορά των αξιωματούχων που εκπορεύεται από τον ρόλο που κατέχουν), η κυβερνητική δομή, η κοινωνική δομή και η συστημική δομή, ο χαρακτήρας δηλαδή του διεθνούς συστήματος. Βλ. Rosenau J., «Pre-theories and theories of foreign policy» στο Rosenau J., The Scientific study of foreign policy. London: Frances Pinter, 1980, o.

115-169.

2. O Snyder διαχωρίζει τα κίνητρα ως ενσυνείδητα που κατευ­ θύνουν.τους διαμορφωτές αποφάσεων στην επιλογή ενερ­ γειών και ως μη συνειδητά που πηγάζουν από την εμπειρία της προσωπικής ζωής των διαμορφωτών αποφάσεων και τα οποία τους προτρέπουν ή τους εμποδίζουν να υιοθετή­ σουν μία συγκεκριμένη στάση για ατομικούς ψυχολογι­ κούς λόγους. Βλ. Snyder R. Bruck Η. Sapin Β., «Decision-making as an approach to the study of international politics» στο Snyder R. Bruck H. Sapin B. (eds), Foreign policy decision-making. An approach to the study o f international politics. New York: The Free Press, 1962, o. 137-153.

3. Brecher Μ., «Α framework for research on foreign policy behavior». Journal o f Conflict Resolution. March 1969, o.

75-101.

4. Wilkenfeld J. et al., Foreign policy behavior. The interstate behavior analysis model. London: Sage Publications, 1980, σ. 41-81 Andriole S. Wilkenfeld J. Hopple G., «International Studies Quartely. Vol. 19. No. 2. June 1975, σ. 160-198».

5. George A. George J., Woodrow Wilson and colonel: A personality study. New York: Dover. 1964.

6. Mack J., A, prince o f our disorder: The life o f T.E. Lawrence. Boston: Little, Brown, 1976.

7. Barber J., The Presidential character. Englewood Cliffs.

Prentice Hall. 1972 και Κουτσούκης Κ,, Η πολιτική ηγεσία. Αθήνα: Α. Αναστασίου, 1990, σ. 211-223.

8. Etheredge L., «Personality effects on American foreign policy, 1898-1968: A test of interpersonal generalization

αφιερωμα/79

Γ εω ργία Β α λ α τσ ο ύ

0 Διοικητικός ηγέτης στην Ελληνική Δημόσια Διοίκηση

Η φυσιογνωμία του δημοσίου λειτουργού, διαμέσου της διαδικασίας συστάσεως και αναπτόξεως του νεοελληνικού κράτους κατά την οποία υιοθε­ τούνται αφειδώς τα γαλλογερμανικά πρότυπα οργάνωσης και λειτουργίας, α­ ποκρυσταλλώθηκε σε χαρακτηριστικά, σε μεγάλο βαθμό, αρνητικά και πρό­ τυπα συμπεριφοράς τα οποία βρίσκονταν σε διαμετρική αντίθεση με τη φυ­ σιογνωμία του Έλληνα αγωνιστή και απελευθερωτή της πατρίδας του, ο ο­ ποίος εγνώριζε να πολεμά, να διεκδικεί και να παραγνωρίζει καθεστηκυίες αρχές και άρχοντες. ειλ ό ς κ α ι δουλοπρεπής, βαρύθυμος κ α ι α ­ νεύθυνος, α υ τα ρ χ ικ ό ς κ α ι α υ θα ίρετο ς απο­ τελ ο ύ σ ε το α ν τ ικ α θ ρ έ φ τισ μ α ενός κ ρ ά το υ ς τ ο ο­ ποίο ε ίχ ε π α ρ α μ ερίσ ει τ ις π αραδόσ εις τ η ς δ ιο ικ η ­ τ ικ ή ς του οργάνω σης κ α ι π α ρ α μ ελ ίσ ει τη ν ιδ ιο ­ σ υ γκρ α σ ία κ α ι συνήθειες του ίδιο υ του το ύ λαο ύ, γ ια να ακο λο υ θ ή σ ει π ισ τά μ ία οδό που με συνέ­ πεια οδηγούσε σ τη δ ιαμόρφ ω ση ενός στείρ ου δ ιο ικ η τ ικ ο ύ μη χα νισ μ ο ύ, ο ο π οίος ε ξα ρ το ύ σ ε το ν π ο λίτη α π ό λυ τα από τ ο κ ρ ά το ς κ α ι δημιουργού­ σε ένα κα θ εσ τώ ς κα τα π ίε σ η ς κ α ι σ υ ναλλα γής. Α π ο τέλεσ μ α τω ν επ ανειλημμένω ν προσπα­ θειών δ ημ ιου ρ γία ς ε νια ίο υ δ ημο σ ιο ϋ π α λ λ η λ ικ ο ύ σ ώ ματος κ α ι εγκαθιδ ρύ σεω ς σ τ ις συ νειδή σεις τω ν π ο λιτώ ν τ η ς έ ννο ια ς του δ ημο σίου λ ειτο υ ρ ­

Δ

γού, ή τ α ν η δ ημ ιου ρ γία , σ τ ις α ρ χές τη ς δ εκ α ε ­ τ ία ς το υ ’ 30, του πρώτου ε ν ια ίο υ δ η μ ο σ ιοϋ π αλλη­ λ ικ ο ύ κ ώ δ ικ α ο οπ οίος τ ε λ ικ ώ ς υ ιοθ ετήθ ηκ ε από τη ν Ε λ λ η ν ικ ή Βουλή τ ο 1951, θεσ μοθ ετώ ντας τ ις β α σ ικ έ ς αρ χ ές το υ σύγχρονου ε λ λ η ν ικ ο ύ δ ιο ικ η ­ τ ικ ο ύ σ υ σ τή μ α το ς . Σ τ α π λ α ίσ ια αυτού του θεσ μοθετημένου δ ιο ι­ κ η τ ικ ο ύ π ερ ιβ ά λ λ ο ν το ς δια μ ορ φ ώ ν ον τα ι συνθή­ κ ε ς δ η μ ο σ ιο ϋ π α λ λ η λ ικ ή ς κ α ρ ρ ιέ ρ α ς που θέτει το ν όρο τ η ς προϋπηρεσίας, εν π ο λ λ οίς, προαπ αιτού μενο τ η ς κ ρ ίσ η ς περί τ η ς ύπ αρξης ή μη τω ν προσω πικώ ν ικ α ν ο τή τω ν του ε κ ά σ τ ο τ ε κ ρ ιν ό μ ενου. Ε κ π α ρ αλλή λου τ α σ υ ν ο δ ευ τικ ά α ρ ν η τ ικ ά δεδ ομένα τω ν σκ λ η ρ ώ ν γ ρ α φ ειο κ ρ α τικ ώ ν ορ γα­ ν ω τικ ώ ν δομώ ν, τ η ς κ α θ ’ ό λ α πρ οβ λέψ ιμης, α­

80/αφιερωμα να λ λ ο ίω τη ς δ ιο ικ η τ ικ ή ς λ ε ιτο υ ρ γ ία ς κ α ι τ η ς δε­ δομένης κ α τ ’ ου σ ία ν απ ό λυτη ς, π ο λ ιτ ικ ή ς δ ι­ κ α ιο δ ο σ ία ς λήψ ης τω ν κ ρ ίσ ιμ ω ν αποφάσεω ν κ α ­ θώς κ α ι τ ο χα μ η λ ό επίπεδο παροχώ ν, οδηγούσε κ α ι ο δ η γεί σ τη ν πρ οσ έλκυση μέτρ ιο υ επιπέδου ανθρω πίνου δ υ να μ ικο ύ . Μ έσ ω αυτού του πλαισ ίο υ οργάνω σης, λ ε ι­ το υ ρ γία ς , σ τελέχώ σ η ς, η η γ εσ ία σα ν φ α ινόμ ενο σ τη δ ημ ό σ ια δ ιο ίκ η σ η , β α σ ίζ ετα ι κ α τ ά κ ύ ρ ιο λ ό ­ γο σ την ε ξο υ σ ία η οπ οία α ν τ λ ε ίτ α ι από τη ν ίδ ια τη ν ο ρ γα νω τική δομή τ ή ς ε κ ά σ τ ο τ ε υπό εξέ τα σ η υπ ηρεσίας κ α ι τη θέση που κ α τ έ χ ε ι σε α υτή ο η γ έ­ τη ς , σε α να φ ο ρά με του ς ε π ιδιω κό μ ενου ς σ τό ­ χους, α λ λ ά κ α ι τ η θέση τω ν υ φ ισ τα μένω ν του , ε ­ νώ ο ι προσ ω π ικές ικ α ν ό τη τε ς του ίδιο υ δεν βρ ί­ σ κ ο ν τα ι σε άμεσ η σ υνάρ τη ση με τ η ν ά σ κ η σ η τω ν η γ ε τ ικ ώ ν δ ρ α σ τη ρ ιο τή τω ν . Δ η λ α δ ή , ο ηγ έτη ς στη δ ημ ό σ ια δ ιο ίκ η σ η α ν τ λ ε ί τη ν ε ξο υ σ ία α σ κ ή σεως τω ν κα θ η κ ό ν τω ν του ω ς τ έ τ ο ιο ς , από το ν ί ­ δ ιο τ ο ν ο ρ γα νισ μ ό που τ ο ν θ έ τει σ τη ν κορυφ ή τη ς ιε ρ α ρ χ ικ ή ς π υ ρα μίδας κ α ι επ ηρ εάζει κ α ι π α ρ α κ ι­ ν ε ί το υ ς υ φ ισ τα μ ένο υ ς του σ τη ν ε π ίτευ ξη τω ν στόχω ν τ η ς υπηρεσίας (ό τα ν α υ το ί υ φ ίσ τα ν τα ι σ υ γ κ ε κ ρ ιμ έ ν ο ι, ε υ κ ρ ιν είς κ α ι ρ εα λ ισ τικ ο ί) κ υ ­ ρίω ς λόγω τη ς θέσης του κ α ι δ ευτερ ευόντω ς μέ­ σω τω ν προσω πικώ ν τ ο υ χ α ρ α κ τ η ρ ισ τικ ώ ν κ α ι ι ­ κα νο τή τω ν . Η ε ξ έ λ ιξ ή του δε προς κά θ ε η γ ε τ ικ ή θέση του π ρ οσ φέρ εται, υπό τ ις προαναφ ερθείσες προϋποθέσεις, ως άμεση δ υ ν α τό τη τα , αφού κ άθ ε δ ιο ικ η τ ικ ό ς υ π ά λλη λος μπορεί ν α γ νω ρ ίσ ει τη ν ιερ α ρ χ ικ ή π υρα μίδα από τ η βάση τ η ς ω ς τ η ν ύ ψ ισ τη κορυφ ή τη ς , από το ν εισ α γ ω γ ικ ό τ η ς βαθμό ω ς το ν κ α τ α λ η κ τ ικ ό τη ς . Η δ υ ν α μ ικ ή αυ τή τ η ς οργάνω σης τ η ς δ η μ ο σ ία ς δ ιο ικ ή σ εω ς έ χ ε ι επ ιλεγ ε ί γ ια μ ία δ ιο ίκ η σ η τ η ς ο π οίας η ιδ ιο τυ π ία κ α ι το ε ιδ ικ ό κα θ εσ τώ ς λε ιτο υ ρ γ ία ς κ α ι παραγω γής έρ ­ γου, θεω ρούνται ό χ ι απλώ ς δ εδ ομένα α λ λ ά κ α ι τ α κύ ρ ια χ α ρ α κ τ η ρ ισ τ ικ ά μ ία ς κ α τ ά σ τ α σ η ς εν­ συνειδήτους επ ιλεγείσ η ς. Δ η λ α δ ή , μ ία ς κ α τ ά σ τ α ­ σης σ τη ν οπ οία α ν α γ κ α ιό τ η τ α κ α ι κ α θ ή κ ο ν απο­ τελο ύ ν η ε κ τέ λ ε σ η τω ν σ τοιχ ειω δ ώ ν κ ρ α τικ ώ ν λειτο υρ γιώ ν με π αρ ά λλ η λ η ανά π τυ ξη κ λ ίμ α τ ο ς α ξ ιο π ισ τία ς σ τ ις σ χέσ εις κ ρ ά το υ ς-π ο λ ίτη κ α ι δ η­ μ ιο υ ρ γική ς συμβο λής σ τη ν α ν α π τυ ξ ια κ ή δ ια δ ι­ κ α σ ία τη ς χώ ρας με σκοπ ό τη ν ο ικ ο ν ο μ ικ ή , κ ο ι­ νω νική κ α ι π ο λ ιτ ισ τ ικ ή ανά π τυ ξή τη ς . Α ρ ν η τ ικ ό κ α ι σαφώς μη επ ιδ ιω κ ό μ εν ο απ ο τέ­ λεσ μ α αυ τής τ η ς κ α τ ά σ τ α σ η ς ε ίν α ι μ ία δ ιο ίκ η σ η , η οπ οία έ χ ο ν τα ς π α γιδ ευ τεί σε μ ία π α ρ α τετα μ έν η κ α τ ά σ τ α σ η ε ν δ η μ ικ ή ς κ ρ ίσ η ς , όπου η υπερπολιτικ ο π ο ΐη σ η , ο σ υ γκεντρ ω τισ μ ό ς κ α ι η ανα π οτε­ λ ε σ μ α τ ικ ό τ η τ α απ ο τελο ύν τ α β α σ ικ ά τ η ς σ τ ο ι­ χε ία , α να π τύ σ σ ει συνεχώ ς τά σ ε ις περαιτέρω δ ιό γκω σ ή ς τη ς , ενώ ταυ το χ ρ ό ν ω ς μ ειώ νει ε π ικ ιν ­ δύνους του ς ρυθμούς τη ς σ την άμεση πρόγνωση κ α ι αντιμ ετώ π ισ η τω ν δ ημο σίω ν α ν α γ κ ώ ν κ α ι σ τη ν επ ιλογή τη ς αρ μόζου σας δ ημ ο σ ία ς π ο λ ιτ ι­ κή ς , ώ σ τε τ α παρ αγό μενα α π ο τελ έ σ μ α τα ν α τ ο ­

νίζο υν τη ν δ ια ρ κ ώ ς α υ ξανό μενη α ν α π ο τελ εσ μ α ­ τ ικ ό τ η τ α του μ η χ α νισ μ ο ύ τ η ς με π ο λ λ α π λ α σ ια ­ σ τ ικ έ ς δ υσ μενείς συνέπειες σ το ν ο ικ ο ν ο μ ικ ό κ α ι κ ο ιν ω ν ικ ό το μ έ α . Μ ία δ ημ ό σ ια δ ιο ίκ η σ η , η ο­ ποία , καθ υπ οταγμένη σ τη ν π ο λ ιτ ικ ή ε ξο υ σ ία , έ­ χ ε ι σα ν μ ο ν α δ ικ ό τ η ς όρ α μ α κ α ι α υ τοσ κο π ό , τη ν ά κ ρ ιτη , άμεση ε κ τέ λ ε σ η κ α ι μόνο τη ς κ ρ α τ ικ ή ς θέλησης, χω ρ ίς κ α μ ία σχεδ όν πνοή δ ημ ιου ρ γία ς, φ α ν τα σ ία ς , ζήλου, υ π ευθυνότητας κ α ι επ ιμονής γ ια το ν π ρ οσ διορ ισμό του κ ά λ λ ισ τ ο υ κ α ι μέγιστου σ τον αγώ να τη ς επ ίτευ ξη ς του δ ημοσίου συμφ έρο ντο ς, χω ρ ίς το ν κόπ ο κ α ι το ν πόνο που α π α ιτε ί σ το σύνολό τη ς ε κ είν η η δ ια δ ικ α σ ία τη ς επ ιλογή ς κ α ι εφ αρμο γής τη ς σ ω σ τότερη ς λύσης, τ η ς κ α λ ύ τερ η ς π ο λ ιτ ικ ή ς , αφού ε κ ε ίν ο που ζη τε ί­ τ α ι από μ ία δ ιο ίκ η σ η -ε κ τ ε λ ε σ τή ο λ ο κ λ η ρ ώ ν ε τα ι σ την απλή δ ιεκπ ερα ίω σ η τω ν α π α ρ α ίτη τω ν κ ρ α ­ τ ικ ώ ν λ ειτο υρ γιώ ν. Η η γ ε τ ικ ή φ υ σ ιογνω μία που γ ε ν ν ιέ τ α ι από του ς κόλπ ου ς μ ια ς τ έτο ιο υ είδ ου ς δ ιο ικ ή σ εω ς, α ν α μ έ ­ ν ε τα ι ν α ε ίν α ι ε κ είν η η οπ οία, α ν τα π ο κ ρ ίν ε τα ι μεν σ τη ν α ν α μ φ ισ β ή τη τη άνο δο του π ο ιο τικ ο ύ ε ­ πιπέδου του προσω πικού κ α ι τη ν ε ξ ε λ ικ τ ικ ή πο­ ρ εία τ ω ν αν τιλ ή ψ εω ν γ ια τ η ν προσφορά ερ γ α σ ία ς σε δ ημ ό σ ια υπηρεσία, ε ίν α ι προσηλω μένη όμως σε ένα δ ιο ικ η τ ικ ό σ ύ σ τη μ α με τ α προαναφερθέν τ α χ α ρ α κ τ η ρ ισ τικ ά του έντο νου π νεύματος πο­ λ ιτικ ο π ο ίη σ η ς κ α ι σ υ γ κ εν τρ ω τισ μ ο ύ, τ η ς ανορθ ο λ ο γ ικ ή ς οργάνω σης κ α ι λ ειτο υ ρ γ ία ς, τ η ς υποβάθ μισ ης τ η ς σ η μ α ν τ ικ ό τ η τ α ς το υ π αρ άγο ντα τ η ς π ροσ ω π ικής συμβ ο λής κ α ι προσπάθειας, τη ς σ χ εδ όν πλήρους εκ μ η δ έν ισ η ς τω ν δ υν α το τή τω ν α ν α δ είξεω ς τ η ς π ρ ο σ ω π ικ ό τη τα ς κ α ι επ ιτεύ ξεω ς τ η ς αυτοπ ρ αγματώ σ εω ς.

αρ ’ όλη όμω ς τ η δ υ ν α τό τη τα κ α θ ορ ισ μού του γ εν ικ ο ύ π λαισ ίο υ μέσα από τ ο οπ οίο ξ ε ­ π ρ οβ ά λ λ ει ο η γ έ τη ς , η μ ελ έτη το υ η γ ε τ ικ ο ύ φ α ι­ νομ ένου σ τη ν ε λ λ η ν ικ ή δ ημ ό σ ια δ ιο ίκ η σ η ε ίν α ι ι ­ δ ια ιτέ ρ ω ς δυσ χερής, λόγω τ η ς ελ λ είψ εω ς σαφώς ο ρ ιοθ ετη μ ένη ς δ ιο ικ η τ ικ ή ς ε λ ίτ . Έ ν α ς τρόπ ος α ν τιμ ετω π ίσ εω ς αυτού του π ρ οβ λ ή μ α τος κ α ι ορ ιοθετήσεω ς τ ε λ ικ ώ ς τη ς α ν ω τά τη ς δ ημοσιοϋπ α λ λ η λ ία ς , ε ίν α ι ο χ α ρ α κ τ η ρ ισ μ ό ς ως ανω τά τω ν υ π αλλή λω ν όλω ν ε κ είν ω ν ο ι οπ οίοι κ α τέ χ ο υ ν το υ ς κ α τ α λ η κ τ ικ ο ύ ς βαθμούς τ η ς ε κ ά σ τ ο τ ε ιερ α ρ χ ικ ή ς π υρα μίδας, ε ίτ ε α υ το ί ον ο μ ά ζ ο ν τα ι δ ιευθυντές ε ίτ ε γ ε ν ικ ο ί διευθυντές. Τ ο κ ρ ιτ ή ρ ιο βεβαίω ς α υ τό ε ίν α ι ένα απ λό τυ π ικ ό κ ρ ιτ ή ρ ιο , το οπ οίο μπ ορεί ν α μ ο ιά ζε ι ό τ ι α π ο δίδ ει τη ν π ρ αγμα­ τ ικ ή , ισχύουσ α κ α τ ά σ τ α σ η , α υτό όμω ς δεν α ν τα π ο κ ρ ίν ε τα ι π ά ν το τε σ τη ν αλ ή θ εια . Γ ια το ν λόγο αυ τό ίσω ς θα έπρεπε κ α ν ε ίς να συνδυάσει α υτό τ ο τυ π ικ ό κ ρ ιτ ή ρ ιο με ά λ λ α ο υ σ ια σ τ ικ ό τε ρ α , γ ια ν α π ρ οσ εγγίσει κ α τ ά τ ο δ υν α τό ν τη ν π ρ α γ μ α τι­ κ ό τ η τα . Α ν ώ τα το ς δ ημ ό σ ιο ς υ π ά λ λ η λ ος, η γ έ τη ς , ε ίν α ι

Π

αφιερωμα/81 ε κ είν ο ς ο οπ οίος κ α τ έ χ ε ι θέση κ α τ α λ η κ τ ικ ο ύ βαθμού σ τη ν ιερ α ρ χ ικ ή π υρα μίδα κ α ι η οπ οία μπ ορεί να του π α ρ ά σ χει τη δ υ ν α τό τη τα α σ κ ή σ εως κ α θ η κ ό ν τω ν ιδ ια ιτ έ ρ α ς β α ρ ύ τη το ς, όπως λήψεως κρ ίσ ιμ ω ν αποφάσεω ν ή επηρεασμού τη ς π ο λ ιτ ικ ή ς ε ξο υ σ ία ς προς τη ν κατεύθ υ νσ η αυ τή. Τ α πενιχρά δ ια θ έσ ιμ α σ τ ο ιχ ε ία σ κ ια γ ρ α φ ο ύν τ ο π σ ρτρα ίτο αυτού του η γέ τη , ο οπ οίος ε ίν α ι άνδρας, μ ε σ ή λ ικ α ς , με υψ ηλό μ ο ρ φ ω τικ ό επίπεδο, π ρ οέρ χετα ι κυ ρίω ς από μ ε σ α ία ή μ ικ ρ ο α σ τ ικ ά σ τρ ώ μ α τα 1 κ α ι ο οπ οίος α σ κ ε ί η γ εσ ία τ η ς ο ­ ποίας τ ο σ τυ λ δια μ ορ φ ώ νει κ υ ρ ίω ς μέσω τ η ς πο­ λύ χρο νης ε ξ ε λ ικ τ ικ ή ς του π ορείας κ α ι υπ ηρεσια­ κ ή ς πείρας σ τη δ η μ ό σ ια δ ιο ίκ η σ η , ενώ πολύ μ ι­ κ ρ ό τερ ο , ίσω ς κ α ι μ η δ α μ ινό , π ο λλές φ ορές, ρό­ λο, δ ια δ ρ α μ α τίζο υ ν π αρ άγο ντες όπως τ α προσω­ π ικ ά χ α ρ α κ τ η ρ ισ τικ ά του ίδ ιο υ , ο χ α ρ α κ τ ή ρ α ς τη ς ομ ά δ α ς τη ν οπ οία δ ιο ικ ε ί, η δομή τω ν δ ια ­ προσω πικώ ν σχέσεω ν μέσ α σε αυ τή, η φύση του έργου το οπ οίο ο φ ε ίλ ει να α ν τιμ ετω π ίσ ει. Δ ε ν υ­ πάρ χει δ ηλα δ ή, σαφ ής ενσ υ ν είδ η το ς π ρ οσ ανατο­ λ ισ μ ό ς προς σ υ γ κ ε κ ρ ιμ έ ν ο έργο ή α π ο τέλεσ μ α , α λ λ ά τα υ το χρ ό νω ς ού τε προς επ ίτευ ξη τω ν α ρ ί­ στω ν σχέσεω ν μ ε τα ξύ τω ν εμπ λ εκ ο μ έν ω ν προ­ σώπων. Υ π ά ρ χει απλώ ς μ ία γ ε ν ικ ή θεώ ρηση του έργου κ α ι ένα γ ε ν ικ ό π λα ίσ ιο τ η ς π ροσ δοκώ μενης συμπεριφ οράς. Π α ρ ’ όλη τη ν ύπαρξη κ λ ίμ α τ ο ς γ ε ν ικ ή ς α ο ρ ι- ' σ τ ία ς , το α ίσ θ ημα τη ς ευθύνης γ ια ο λ ο κλήρ ω σ η του έργου υπ άρ χει έ ντο νο , α λ λ ά α υτό ε υ ρ ίσ κ ε τα ι κ υ ρίω ς σ τα π λα ίσ ια ε νός έργου τ ο οπ οίο ε ίν α ι κ α ­ τ ά κ ύ ρ ιο λό γο ε κ τ ε λ ε σ τ ικ ό κ α ι δεν ε μ π λ έ κ ει χ α ­ ρ α κ τη ρ ισ τικ ά σαφώς η γ ε τ ικ ή ς δράσ ης, όπως ε­ πιμονή γ ια τη ν ε π ίτευ ξη τω ν στόχω ν, πρω τοτυπία γ ια τη ν επίλυση πρ οβλη μάτω ν, π ρ ω τοβ ο υλία γ ια τ η ν α ντιμετώ π ισ η- κ ο ιν ω ν ικ ώ ν κ α τα σ τά σ εω ν , π ροθυμία γ ια τη ν αποδοχή τω ν συνεπειώ ν τη ς λ αμ β α νο μ ένη ς απόφ ασης, ικ α ν ό τ η τ α επιρροής τη ς συμπεριφ οράς τω ν άλλω ν. Σε α υ τά τα δ εδ ομένα π λα ίσ ια , ενός η γ έτη που κ α θ ίσ τα τα ι κ α ι λ ε ιτο υ ρ γ εί ως τ έ τ ο ιο ς , κ υ ρίω ς β ά­ σ ει τη ς υ π ηρ εσ ιακή ς του πείρας, σε μ ία δ ιο ίκ η σ η η οπ οία α σ κ ε ί κυ ρίω ς ε κ τ ε λ ε σ τ ικ ό έργο ενώ ο ι ε­ π ιτ ε λ ικ έ ς α ρ μ ο δ ιό τη τε ς ε ίν α ι μ ικ ρ έ ς κ α ι π εριο ρι­ σμένες, η λ ε ιτο υ ρ γ ικ ή ε ξε ιδ ίκ ε υ σ η ε ίν α ι η έ ννοια κ α τ α λ ύ τη ς , η οπ οία ε ξη γ ε ί τη ν ο υ σ ια σ τ ικ ή τε λ ικώ ς επιρροή τη ν οπ οία μπ ορεί ν α α σ κ ε ί ο α ν ώ τα ­ το ς δ ιο ικ η τ ικ ό ς υ π ά λλη λος, σ τη ν ε κ ά σ τ ο τ ε π ο λι­ τ ικ ή εξο υ σ ία κ α ι τη ν α ξ ιό λ ο γ η σ υ μμετοχ ή του στη δια μόρ φ ω ση τ η ς π ο λ ιτ ικ ή ς του ορ γ α ­ νισ μ ο ύ .2 Ε ξ ε ιδ ίκ ε υ σ η , η οπ οία σαν έν ν ο ια έ ρ χ ε τα ι να κ α λ ύ ψ ε ι τ α κ ε ν ά που δ ημ ιου ρ γεί η ιδιό μορ φ η ε ­ κ ε ίν η σχέση μ ε τα ξύ τη ς π ο λ ιτ ικ ή ς κ α ι δ ιο ικ η τ ι­ κ ή ς η γεσ ία ς. Μ ία σχέση τη ς οπ οίας ο ι β α σ ικ έ ς σ υνιστώ σ ες ο ρ ίζο ν τα ι με τ ις δυο έ ννοιες τη ς υπο­ τα γ ή ς κ α ι του α ντα γω νισ μ ού . Υ π οταγή τη ς δ ιο ί­ κησ η ς σ την π ο λ ιτ ικ ή θέληση. Υ π οταγή η οπ οία

ε κ δ η λ ώ ν ε τα ι σαν έκ φ ρ α σ η κ α ι σ τη γέννησ η α κ ό ­ μη κ ά θ ε ιδ έ α ς κ α ι π α ίρ ν ει σε ορ ισ μ ένες περιπτώ­ σ εις τη μορφή πρόγνω σης κ α ι π ρόβλεψ ης τ η ς πο­ λ ιτ ικ ή ς β ούλησης, ώ σ τε να τη ν ικ α ν ο π ο ιή σ ε ι. Υ ­ π οτα γή η οπ οία έ ρ χ ε τα ι να υ π ο κ α τα σ τή σ ε ι τη δ ιά τρ η τ η , πο λλές φ ορές, σχέση εμπ ισ τοσ ύνη ς μ ε τα ξύ τω ν δύο μερώ ν. Α ν τα γ ω ν ισ μ ό ς , ο οπ οίος, σ τείρ ο ς συνήθως, α π ο τελ ε ί τ η ν κ α κ ή έκ β α σ η της προσπάθειας τη ς δ ιο ικ η τ ικ ή ς η γ εσ ία ς να προ­ β ά λ λ ε ι τ ο δ ικ ό τ η ς πρόσωπο, ν α τ ο ν ίσ ε ι τη δ ικ ή τ η ς συμβολή σε ένα π εριβ ά λλο ν σ το οπ οίο έ χ ει αν α δ ειχ θ εί ως α δ ια μ φ ισ β ή τη το ς ν ικ η τ ή ς η π ο λ ιτ ι­ κ ή ηγ εσ ία . Μ ο ιά ζ ε ι όμω ς α υτή η ε ικ ό ν α ν α α ν τα π ο κ ρ ίν ετ α ι σε ε κ είν ο ν το ν δ ιο ικ η τ ικ ό η γ έτη κ α ι σε ε κ είν η τη δ ιο ίκ η σ η , η οπ οία φ ιλ ο δ ο ξ ε ί να λ ειτο υ ρ γ εί σ τα π λ α ίσ ια ενός κ ρ ά το υ ς που δ ικ α ιώ ν ε τ α ι μέσα από τη ν α ιτ ιο λ ο γ ία τη ς προάσπισης υψηλώ ν σκοπώ ν κ α ι χρ η σ ιμ ο π ο ιεί τη ν κ α τ α ν α γ κ α σ τ ικ ή του δ ύνα­ μη γ ια ν α π ρ α γ μ α τώ σ ει τ ο «ευ ζην»; Ή συνάδει ά ρ αγε π ερισ σότερο σε μ ία μορφή κ ρ ά το υ ς , το ο­ ποίο, απαθές, έ χ ε ι κ α τ α λ ή ξ ε ι σ τη δ ημ ιου ρ γ ία ε­ νός δύσμορφου, ά το λ μ ο υ κ α ι υ π οδρα στηριοπ οιημένου σ υ σ τή μ α το ς που χρ η σ ιμ ο π ο ιεί το ν δ ιο ικ η ­ τ ικ ό του μ η χ α ν ισ μ ό σα ν σ τείρ ο δ ιεκ π ερ α ιω τή τω ν ε λ ά χ ισ τω ν από το υ ς εξα γ γ ελ μ έν ο υ ς σκοπούς του, δ ια τη χ ρ ησιμο π οιή σεω ς τ η ς π επ ατημένης, συνήθω ς, τ α κ τ ικ ή ς ; Κ α ι π οιος θα ή τ α ν ε κ είν ο ς ο η γ έ τη ς , ο οπ οίος θα μπορούσε να ξεπ ερ άσ ει το υ ς π εριορισμούς αυ­ τού του π ολυσύνθετου φ αινομένο υ κ α ι να ε κ π λ η ­ ρώ σει τ ο ν ρόλο το υ ως δ ιο ικ η τ ικ ο ύ λειτο υρ γού ; Θ α ή τ α ν ε κ είν ο ς ο η γ έ τη ς ο οπ οίος γ ν ω ρ ίζει πως πρέπει κ α ι ξέρ ε ι να α φ ο σ ιώ ν ετα ι σ τη ν εξυπη­ ρ έτησ η του δ ημο σίου συ μφ έρο ντο ς, έ χ ει γ νω ρ ίσει τη ν έ ν ν ο ια τη ς δ ημ ο σ ία ς εξο υ σ ία ς , τ ις δ ια σ τ ά ­ σ εις κ α ι τ ο π εριεχόμενό τ η ς κ α ι τη ν κα θ υπ οτά σ ­ σει σε δ η μ ιο υ ρ γ ικ ό μέσο εξυπ η ρετήσ εω ς του πο­ λ ίτη ,. απο γυμνώ νο ντά ς τη ν ενσ υ νειδ ήτω ς κ α ι με σ υ ν τον ισ μ έν ες προσπάθειες, του δ υ ν α σ τευ τικ ο ύ τη ς χ α ρ α κ τή ρ α . Έ ν α ς ηγ έ τη ς με ε ύσ τρ οφ ο νου, με δύναμη δ ια ί­ σθησης κ α ι φ α ν τα σ ία δ η μ ιο υ ρ γ ικ ή , με πνεύμα π ρ ω τοβ ο υλία ς α λ λ ά κ α ι αίσ θ η μ α του π ρ οσ ήκο­ ν τος, με πνοή ο ρ γ α ν ω τικ ή συνοδευόμενη από τη ν ικ α ν ό τ η τ α π ρ οσ αρμογής α λ λ ά κ α ι αναπ ροσαρ­ μο γής σ τα κ ε λ εύ σ μ α τα κ α ι συνεχώ ς ε ν α λ λ α σ σ ό ­ μενα δ εδ ομένα τη ς ε θ ν ικ ή ς κ α ι διεθνούς π ο λ ιτ ι­ κ ή ς , ο ικ ο ν ο μ ικ ή ς κ α ι κ ο ιν ω ν ικ ή ς π ρ α γ μ α τι­ κ ό τ η τα ς . Ε κ ε ίν ο ς ο οπ οίος έ χ ε ι σα ν χρ έο ς του να σ τ ο χ ά ­ ζε τ α ι κ α ι να δ η μιου ρ γεί σ χ έδ ια κ α ι π ρ οο π τικές, να γνω ρ ίζει τη ν απ ο σ τολή του κ α ι ν α ανα π τύ σ σ ει κ α ι χ ρ ησ ιμ ο π οιεί δ η μ ιο υ ρ γ ικ ά τη ν ε ξο υ σ ία του, να κ ρ α τά το πνεύμα ελεύθερο κ α ι να κα τευθ ύ ν ει τη δράση με τη σ κέψ η κ α ι τη ν απόφαση, να ορ ί­ ζει το υ ς σκοπ ούς κ α ι τους στόχ ο υ ς κ α ι να φ ανε­ ρώνει τη σ π ου δα ιό τη τά τους στου ς υ φ ισ τα μένο υ ς

82/αφιερωμα του κ α ι τη σχέση που έχουν α υ το ί με τ ο δημό σιο συμφέρον. Θ α ή τα ν ε κ είν ο ς ο οπ οίος, κ α τ α μ ε ρ ίζ ε ι υπεύθυ­ να τ ις δ υνά μεις του ως η γ έτη ς έ χ ο ν τα ς σαφή ε ι­ κ ό ν α περί του δ ημοσίου λ ε ιτο υ ρ γ ή μ α το ς τ ο οποίο α σ κ εί. Ε κ ε ίν ο ς ο οπ οίος γν ω ρ ίζει κ α λ ώ ς ό τ ι έχ ει υπό τη δ ικ α ιο δ ο σ ία του κ α ι το ν έ λ εγ χ ό του , μέγα μέρος τ η ς δ η μ ιο υ ρ γική ς ζω ής ενός ορ ισμένου α ­ ριθμού ατόμω ν κ α ι τη ν ευχέρ εια α λ λ ά κ α ι τη ν π ρ οσ δο κία τω ν τ ελευ τα ίω ν γ ια καθ οδ ήγη σ η κ α ι α ξιοπ οίησ η κά θ ε υπ άρ χοντος κ α ι δ ια τιθέμ εν ου π νεύματος π ρω τοβουλία ς κ α ι δ υ ν α μ ικ ό τη τ α ς γ ια α π ο τελ ε σ μ α τικ ή ε νέρ γεια κ α ι δράση. να ς η γέτη ς ο οπ οίος δ ια ισ θ ά ν ε τα ι πριν γνω­ ρ ίσ ει τ ις ικ α ν ό τη τε ς τ η ς ο μ ά δ α ς του κ α ι δ ια ­ βλέπει τ ις ροπές κ α ι αντι-ρ οπ ές που ανα π τύσσ ο­ ν τ α ι μέσα σε αυ τή, ώ σ τε να επ ιτυ γ χ ά ν ει σ τη ν χ ά ­ ρ αξη τη ς σ τ ρ α τη γ ικ ή ς κ α ι σ τη θέση τω ν σκοπώ ν κ α ι στόχω ν, ενώ ταυ το χ ρ ό ν ώ ς ο σεβ ασ μός, η α ­ φ οσίω ση; η υπ ακο ή, απ ο π νέονται από κ ά θ ε α τ ο ­ μ ικ ή ή σ υ λλ ο γ ικ ή ενέρ γεια ή εν γ έν ει εκ δ η λ ώ σ εις τ η ς ομ ά δα ς κ α ι η δ ίκ α ιη συμπεριφ ορά, η αμερολ η ψ ία , η ε υ ε λ ιξ ία κ α ι ή άμεση αν τιμ ετώ π ισ η τω ν εμφ ανιζομ ένω ν πρ οβλη μάτω ν κ α ι δ υσ λειτου ρ ­ γιώ ν, μειώ νει τη σ η μ α σ ία τω ν οπ οιω νδήπ οτε δυσχερειώ ν κ α ι δ η μιου ρ γεί πνεύμα σ υ λ λ ο γ ικ ή ς κ α ι υπεύθυνης λύσης. Η π ειθαρ χία, π αρ α π λ η ρ ω μ α τικ ό σ το ιχ ε ίο σ το π ο ρ τρ α ίτο ενός τέτο ιο υ η γ έτη , το ν ώ ν ει τη δράση τη ς ομ ά δα ς κ α ι π εριφρουρεί τη δομή τ η ς από φυγ ό κ ε ν τρ ε ς δ υνά μεις ή παθ ολο γίες τω ν οπ οίων η π αρουσίαση κ α ι α νά π τυξη θεω ρ είτα ι π ιθανή. Βε- *1 2

Ε

Ση μειώσεις 1. Σύμφωνα με στοιχεία που αναφέρονται στο κείμενο το οποίο παρουσιάστηκε στο 14ο Παγκόσμιο Συνέδριο της Διεθνούς Ένωσης Πολιτικής Επιστήμης, 28/8-1/9/1988 στην Ουάσιγκτον, το 93% είναι άνδρες, το 90% έχουν πανεπιστημιακή μόρφωση και πιο συγκεκριμένα, το 50% έχουν πτυχίο, 26% μεταπτυχιακό και 14% διδακτορικό. Το 65% βρίσκεται μεταξύ των ηλικιών 50 και 60 και 12% με­ ταξύ 60 και 65. Μόνο το 5% διανύει την τρίτη δεκαετία της ζωής του. Ο ελάχιστος χρόνος ανόδου στα ανώτερα ιεραρχικά κλιμά­ κια, στους καταληκτικούς βαθμούς, είναι 21 χρόνια για ε­ κείνους που έχουν πανεπιστημιακή μόρφωση, 19 για εκεί­ νους που κατέχουν πτυχίο ανωτέρων σχολών και 21 χρόνια για τους απόφοιτους της μέσης εκπαίδευσης. Τέλος, το 86% θεωρεί ότι προέρχεται από μεσαία ή μικροα­ στικά κοινωνικά στρώματα.

2. Στο προαναφερθέν κείμενο (υπ. 1) υποστηρίζεται ότι αν έ­ πρεπε να τοποθετήσει κανείς σε μία δεκάβαθμη κλίμακα το επίπεδο συνολικής επιρροής του ανώτατου δημοσίου υπαλ­ λήλου στον πολιτικό προϊστάμενο, τότε αυτό θα έπρεπε να βρίσκεται στο 9, αν και θεωρείται ρεαλιστικότερο το επίπε­ δο του αριθμητικού μέσου (5,5). Θα μπορούσε βέβαια το υποστηριζόμενο υψηλό επίπεδο να δικαιολογηθεί με βάση τα προαναφερθέντα, δηλαδή το γεγονός της αδιαμφισβήτητης εξειδίκευσης του ανωτάτου υπαλλήλου αλλά κοίι του ρόλου του, ο οποίος εξαντλείται κυρίως σε εκτελεστικές δραστη­ ριότητες και λιγότερο σε επιτελικές.

βαίω ς η επ ιβολή στυ γνής π ειθαρ χίας κ α ι η ευλ α ­ β ικ ή προσήλω ση σε κ α θ ιερ ω μένες δ ομ ές κ α ι με­ θόδους, μπορεί, α κ ό μ η κ α ι γ ια π αρ α τετα μ ένη χ ρ ο ν ικ ή περίοδο, ν α προσδώ σεί κ ύ ρο ς σ το ν η γ έ­ τη κ α ι επίφ αση α π ο τ ε λ ε σ μ α τικ ό τ η τα ς στη δράση τη ς ομ ά δ α ς τ ου , δεν πρέπει όμω ς ν α α γ ν ο είτα ι τ ο γεγονό ς ό τ ι κ α τ ’ ου σ ία ν, π α ρ ου σ ιά ζετα ι απλώ ς τ ο φ α ινόμενο τ η ς α ν α γ κ α σ τ ικ ή ς α κ ο λ ο υ θ ία ς κ α ι συμμόρφω σης τω ν ηγουμένω ν σε ε ν το λ ές , κ ά τω από έ να κ α θ εσ τώ ς άσ κ η σ η ς σ τείρ α ς η γ εσ ία ς υπό ενός ανα σ φ αλού ς η γ έτη. Έ ν α ς η γ έ τη ς του οπ οίου ο ι η γ ε τ ικ έ ς ικ α ν ό τ η ­ τες πείθουν κ α ι δ ημιουργούν κ λ ίμ α προθυμία ς, σ τερο υμένη ς κ ά θ ε σ το ιχ είο υ σ τε ίρ α ς , άμεσ η ς ή έμμεσ ης, αν τιγ ρ α φ ή ς ιδεώ ν, προτύπων, μεθόδων ερ γ α σ ία ς, γεγονό ς τ ο οπ οίο αν δεν προβλεφθεί ε ί­ ν α ι δ υνα τό ν να οδ η γήσει σε προσωποπαγή μορφή λε ιτο υ ρ γ ία ς κ α ι δ ράσ ης κ α ι να παρ ουσ ιά σει στη σ υ νέχεια φ α ινόμ ενα κ ά θ ετη ς πτώσης τη ς π ο ιό τη­ τ α ς κ α ι π ο σ ό τη τα ς τη ς ε ρ γ α σ ία ς, α λ λ ά κ α ι τω ν πρω τοβουλιώ ν κ α ι ιδεώ ν τη ς ομ ά δα ς κ α ι κλυδω ν ισ μο ύς σ τη ν οργάνω ση κ α ι α π ο τελ ε σ μ α τικ ό τη τ α τ η ς τ ε λ ε υ τα ία ς . Α ν παρ’ ό λ α α υ τά , ήθ ελε κ α ν ε ίς να επ ικ εν τρ ω ­ θεί σ τ ις π ρ ω τα ρ χ ικ ές πτυχές κ α ι β α σ ικ ά χ α ρ α ­ κ τ η ρ ισ τ ικ ά τ η ς π ρ οσ ω π ικότη τα ς, του προσδοκώ μ ενου α λ λ ά κ α ι απ α ιτο ύμενο υ, δ ιο ικ η τ ικ ο ύ η ­ γ έ τη σ τη ν ε λ λ η ν ικ ή δ ημ ό σ ια δ ιο ίκ η σ η , τ ό τ ε αυ­ τές θα έπρεπε μ ετά β ε β α ιό τη τα ς να αν α φ έρ ον τα ι σε δύο κ ε ν τρ ικ ο ύ ς άξο ν ες συμπεριφ οράς. Τ η ν αγάπη προς τ ο δ ημό σ ιο, μέσα από τη ν ο­ ποία πρέπει, το υ λ ά χ ισ το ν , ν α π ρ οσ διορ ίζετα ι ευ­ κ ρ ιν έ σ τε ρ α η έν ν οια του δ ημο σίου συμφ έροντος κ α ι ο ε π α γ γ ελ μ α τισ μ ό ς σ τη συμπεριφ ορά, ο ο­ ποίος σε συνδυασμό με ένα αν ά λ ογ ο θ εσ μ ικ ό π λ α ίσ ιο , μπορεί να ενισ χ ύ σ ει τη ν α π ο τελ εσ μ α τικ ό τ η τ α του δημο σ ίου δ ιο ικ η τ ικ ο ύ μη χανισμο ύ. Βιβλιογραφία που χρησιμοποιήθηκε 1. Επαμεινώνδα Π. Σπηλιωτόπουλου: Βασικοί θεσμοί του δη­ μοσιοϋπαλληλικού δικαίου, εκδόσεις Σάκκουλα, 1986 2. Γεωργίου Παγκάκη: Το νέο βαθμολόγιο και η αξιολόγηση των υπαλλήλων, εκδόσεις Σάκκουλα, 1986.

3. Γρηγορίου Παγκάκη: Εισαγωγή στην δημόσια διοίκηση, εκ­ δόσεις Σάκκουλα, 1988.

4. Σπυρίδωνος I. Φλογαΐτη: Το ελληνικό διοικητικό σύστημα, εκδόσεις Σάκκουλα, 1987 5. Δημ. Σ. Αθανασόπουλου: Η ελληνική Διοίκηση, εκδόσεις Παπαζήση, 1983 6. HAROLD LASKI: Το Κράτος στην θεωρία και την πράξη, εκδόσεις Κάλβος, 1982 7. Χαράλαμπος Μπαμπίλης: Διοίκησις και οργάνωσις, βασι­ κοί αρχαί, 1974 8. Χαράλαμπος Κανελλόπουλος - Ευάγγελος Κατσιούλας; Μάνατζμεντ - Αποτελεσματική Διοίκηση σε επιχειρήσεις οργανισμούς και υπηρεσίες - Θεωρία και Πράξη, 1983 9. Νικόλαος Σκαπέσος: Δημόσια διοίκηση και διοικητικοί υ­ πάλληλοι, 1961 10. Το περιοδικό, Διοικητική Μεταρρύθμιση ΙανουάριοςΙούνιος ’90, τεύχος 41-42 σελ. 7, «Η ανώτατη δημοσιοϋπαλληλία στην Ελλάδα», Βερναρδάκης-Παπασταθόπουλος, Μετάφραση Θεόδωρος Τσέκος.

αφιερωμα/83

Χρυσούλα Αγγελακοπούλου

Δημόσια Διοίκηση

Η Πολιτεία των Ελλήνων, ως κοινωνία που άντλησε την ουσία της από μια ηθική αρχή, την οποία και ενσάρκωσε, αλλά και ως σχεδίαση αρίστου πολι­ τεύματος - κατά τον Πλάτωνα, «ενλόγοις κειμένη και εν ουρανώ ίσως παρά­ δειγμα» 1 - κατέδειξε εσαεί ότι το Πολιτικό Σύστημα (Κράτος)2 αποτελεί ο­ λότητα, ολοκλήρωμα και εντελέχεια, με ύψιστο τέλος το «άριστον»3, που εί­ ναι η κ α τ’ αρετήν ευδαιμονία των πολιτών4. Στην οικοδόμηση, συμμετρία και ενότητα του Πολιτικού Συστήματος συμβάλλει, εκτός των άλλων στοι­ χείων, και η δυναμική λειτουργία του διοικητικού φαινομένου, ως τεχνική ορ­ γάνωση της εκτελεστικής λειτουργίας (η στατική όψη της Δημοσίας Διοικήσεως) και ως άσκηση δημόσιας πολιτικής (η δυναμική της πλευρά). ε μ έλ ιο κ α ι ό ρ ιο α υ το ν ο μ ία ς του Δ ιο ικ η τ ικ ο ύ σ υ σ τή μ α το ς θεω ρ είτα ι η δ ια φοροπ οιημένη ιερ α ρ χ ικ ή δομή , η θε σ μ ικ ή δ ιά κ ρ ισ η κ α ι η ε ξ ε ιδ ίκευσ η τω ν λειτο υρ γιώ ν το υ Κ ρ ά το υ ς , τη ν οπ οία π ρώτος διετύπ ω σε ο Α ρ ισ τ ο τ έ λ η ς , δ ια κ ρ ίν ο ν τ α ς τ α « τρ ία μό ρ ια τω ν π ο λιτειώ ν πασών», το βουλευό μενον, τ ο περί τ α ς α ρ χ ά ς κ α ι τ ο δ ικ ά ζ ο ν 5. Π ρ ά γ μ α τι, ο ρόλος κ α ι η ισ χ ύ ς τ η ς Δ η μ ο σ ία ς Δ ιο ικ ή σ ε ω ς , η οπ οία α π α ρ τίζε ι τ ο ν κ ο ρ μ ό τη ς ε­ κ τ ε λ ε σ τ ικ ή ς εξο υ σ ία ς , σ υ ν ίσ τ α τ α ι σ το ν χ ειρ ισ μ ό , ορ ισμένω ν δ ημο σίω ν π ροβλη μάτω ν, δ ια τ η ς σχεδιά σεω ς κ α ι εκτε λ έ σ ε ω ς δ η μ ο σ ία ς π ο λ ιτ ικ ή ς 6 (πρα γματοπ ο ιή σεω ς, δ ηλα δ ή, με απ οφ άσεις κ α ι π ρ ά ξεις, τω ν στόχω ν, επ ιλογώ ν κ α ι α ξιώ ν του υ-

Θ

π ερκειμένου π ο λ ιτικ ο ύ σ υ σ τή μ α το ς ), με σκοπ ό τη ν ε κ λ ο γ ίκ ε υ σ η τ η ς οργάνω σης τ η ς κ ο ιν ω ν ικ ή ς ζω ής, προς τη ν κατεύθ υνση του γ ε ν ικ ο ύ συμφέ­ ρ οντος7. Θ εω ρ η τικ ή κ α ι δ ιευ θ υ ν τικ ή επ ισ τή μ η η δ ημό­ σ ια π ο λ ιτ ικ ή (« γ ν ω σ τικ ή » κ α ι « ε π ιτ α κ τ ικ ή » , σύμφω να με τη ν ορ ολ ο γ ία τ η ς π λ α τω ν ικ ή ς φ ιλ ο ­ σ ο φ ίας), σ υ μ π ερ ιλα μβ άνει τ ο δ ιο ικ ε ίν , ως τέχ ν η κ α ι επ ισ τή μ η συνδυασμού ανθρω πίνων δ ρ α σ τη ­ ρ ιο τή τω ν κ α ι υ λ ικ ώ ν μέσω ν γ ια τ η ν επ ίτευ ξη προ­ γρ α μ μ α τισ μ έ ν ο υ σκοπού. Η σ π ου δα ιό τη τά του έ γ κ ε ιτ α ι τό σ ο σ τη δ υ ν α τό τη τά του ν α ε κ τ ε λ ε ί τα π ρ οσ τα χ θ έντα , όσ ο κ α ι ν α ε π ιμ ελ ε ίτα ι τ α δ η μ ό ­ σ ια π ρ ά γ μ α τα , τ α ο π οία ο ρ θ ό τα τα σ υ μ π λ έκ ει κ α ι

84/αφιερωμα συνυφ αίνει, απ οβλέπ οντας σ τον ίδ ιο τ ε λ ικ ό σ κ ο ­ πό, προς τ ο ν οποίο τε ίν ε ι τ ο δ ίκ α ιο κ α ι η όλη κ ο ι­ νω νική οργάνω ση. Δ υ ν α μ ικ ό κ α ι ιερ α ρ χ ικ ό σύ σ τη μα η Δ η μ ό σ ια Δ ιο ίκ η σ η , σε συνεχή επ ικ ο ιν ω ν ία κ α ι α λ λ η λ επ ί­ δραση με το π εριβάλλον της,· απ ο τελ εί πολύπλο­ κη οργάνω ση ρόλων κ α ι δ ια δ ικ α σ ιώ ν , τω ν ο­ ποίω ν ο ι κύ ρ ιες ιδ ιό τη τε ς ε ίν α ι το κύρο ς (αυθε­ ντία ) κ α ι η κυ ρίαρ χη δύναμη (εξο υσ ία). Υπό αυτή τη θεώρηση, η η γεσ ία στη δημό σια δ ιο ίκη σ η , ως αρ χηγία κ α ι καθ οδ ήγη ση , διευθυ­ ν τ ικ ή εξο υ σ ία κ α ι « ε π ισ τα τικ ή δ ύνα μ ις»8, ορ ι­ σμός κατευθύνσεω ς σχεδ ια σμο ύ κ α ι ελέγχο υ , ε ί­ να ι δ ια κ α το χ ή μ ια ς κ α ίρ ια ς θέσεως κ α ι ανά ληψ η ενός ρόλου, που συ νιστά θεμελιώ δη ορ γ α ν ω τικ ή λ ειτο υ ρ γία κ α ι π ο ιό τητα συμπεριφ οράς, αρ μο­ δ ιό τη τα , προσόντα κ α ι δ ιο ικ η τ ικ ό τά λ α ν τ ο , απο­ τε λ ε σ μ α τικ ή δράση κ α ι κ ρ ίσ ιμ η επιρροή γ ια τη σ υ λλο γική κ α ι οργανω μένη προσπάθεια. Ο υ σ ια σ τικ ό σ το ιχ ε ίο συγκρ οτήσ εω ς τη ς διευ­ θυ ντική ς ε ξο υ σ ίας στη δ ημό σ ια δ ιο ίκ η σ η , α λ λ ά κ α ι προϋπόθεση τη ς ηγ εσ ία ς, δεν ε ίν α ι ά λ λ η από τη ν « κ α το χ ή τω ν γ ενικώ ν αρετώ ν του π νεύματος κ α ι του χ α ρ α κ τή ρ α » 9, τη ν κυβερνημ ένη από βα­ θύ τατη η θ ική πεποίθηση γνώση κ α ι επ οπ τεία, το ανδ ρείο κ α ι φ ρό νιμο ήθος, τα σταθ ερ ά κ ρ ιτ ή ρ ια τη ς π νευ μ α τική ς, η θ ικ ή ς κ α ι π ο λ ιτ ικ ή ς ζω ής, το κα θ ή κ ο ν κ α ι τη συνείδηση μια ς ανώ τερη ς απο- *1 6 5 4 3 2 • Σημειώσεις 1. Πλάτωνος, «Πολιτεία», Θ' 592β.

2. Για την έννοια του Πολιτικού Συστήματος, βλ. «Συστημική θεωρία Κράτους και Δικαίου» του Μιχαήλ Δεκλερή, στο «Συστημική θεωρία», Σάκκουλας, Αθήνα, 1986.

3. Αριστοτέλους, Ηθικ. Νικ. Α1, 1094α.

4. Αριστ., Πολιτικά, Η2, 1352α.

5. Αριστ. Πολιτικά, Δ1298α-1301α.

6. Για την έννοια του δημοσίου προβλήματος και της δημο-

σ το λ ή ς , αφού μ ια εμπνευσμένη Δ ιο ίκ η σ η συ­ γ κ ρ ο τ ε ίτ α ι από α ν εξά ρ τη το υ ς , υψηλού επιπέδου κ α ι ευθύνης δ ημόσιους λειτο υρ γού ς, «επ ιθυμητός του νόμου», ο ι ο π οίοι επιλέγουν σ τόχο υς, ορίζουν απ ο σ τολή , θέτουν α ν τ ικ ε ιμ ε ν ικ ο ύ ς σκοπούς, ανιχνεύουν το π εριβ άλλο ν γ ια το ν έ γ κ α ιρ ο εν το π ι­ σμό τω ν δημοσίω ν π ρ οβλημάτω ν, αξιολ ο γ ού ν τα αλλη λ οσ υγ κ ρ ου ό μ εν α σ υ μφ έροντα κ α ι λ α μ β ά ­ νουν τ ις αρμόζουσες πρω τοβουλίες, προβλέπουν κ α ι διαμορφ ώ νουν μ α κ ρ ο χ ρ ό ν ιο σ τρ α τη γ ικ ό σ χεδ ία σμά, π ρ οσ αρμό ζο ντα ι κ α ι α ν τα π ο κ ρίν ο ν τ α ι με ευα ισ θη σία κ α ι γνώση σ τα α ιτ ή μ α τ α του ε ξω τερ ικ ο ύ π ε ριβ ά λλο ντος, χ ρησιμοπ οιούν ορ­ θ ο λ ο γ ικ ά του ς κ ρ α τικ ο ύ ς πόρους κ α ι α ξ ιολο γού ν α ν τ ικ ε ιμ ε ν ικ ά τη ν απόδοση του δ ιο ικ η τ ικ ο ύ έργου. Τ ε λ ικ ώ ς , κ ά θ ε φορά, που τ ο φ αινόμενο τη ς η­ γ εσ ία ς θα ε ρ ευ ν ά τα ι κ α ι θα ε ίμ α σ τε σε α ν α ζή τη ­ ση του αληθινού η γ έτη , η π λ α τω ν ικ ή σύλληψη τ η ς η γ εσ ία ς κ α ι ο περίφ ημος μύθος τω ν μ ε τά λ ­ λω ν τη ς ψ υχής10 θα αν α ν εώ ν ετα ι στη συνείδησή μ ας, αφού π ρ α γ μ α τικ ή ηγ εσ ία σε κ άθ ε εκδή λω σ η του δημόσιου βίου - επομένω ς κ α ι σε ε κ είν ο ν τ η ς Δ ιο ικ ή σ ε ω ς - , δεν μπορεί να ε ίν α ι ά λ λ η από τη ν η γ εσ ία του « β α σ ιλ ικ ο ύ άνδρα », του ζω ντα­ νού λόγου, που κ ιν ε ίτ α ι κ α ι ζε ι μέσα σ την πραγ­ μ α τ ικ ό τ η τ α . σίας πολιτικής, βλ. Μιχαήλ Δεκλερή «Η Συστημική Σχεδίαδη της Δημοσίας Πολιτικής», στο «Διοίκηση Συστημά­ των», Σάκκουλας, Αθήνα, 1989.

7. Κατά τον Αριστοτέλη, το «κοινή συμφέρον», το κοινόν α­ γαθόν, Πολιτ. Γ6, 1279α. Για την έννοια του γενικού συμφέ­ ροντος στην σύγχρονη εποχή, βλ. Γ. Μιχαηλίδου-Νουάρου, «Ζωντανό Δίκαιο και Φυσικό Δίκαιο», Αθήνα, 1982.

8. Πλάτωνος, «Πολιτικός» 308ε.

9. Δ. Αθανασόπουλου, «Η Ελληνική Διοίκηση», Αθήνα, 1983, εκδ. Παπαζήση.

10. Πλάτ. Πολιτεία, Γ415.

Γραφτείτε συνδρομητές Συνδρομές εσωτερικού και Κύπρου Ετήσια 10.000 - Σ πουδαστική 9.000 δρχ. Εξάμηνη 5.500 - Σ πουδαστική 4.500 δρχ. Οργανισμών, Τραπεζών, Ιδρυμάτων 11.000 δρχ. Συνδρομές εξωτερικού Ετήσια 80 δολ. (ΗΠΑ) Σ πουδαστική Ετήσια 75 δολ. Ιδρυμάτων, Βιβλιοθηκών 95 δολ. Τα παλιά μηνιαία τεύχη κοστίζουν 800 δ ρ χ., τα δεκαπενθήμερα 500 δρ χ, και τα διπ λά 800 δρχ. Εμβάσματα στη διεύθυνση: Κατερίνα Γρυπονησιώτου Α. Μεταξά 26, Αθήνα - 106 81

αφιερωμα/85

Δημήτρης Μπουραντάς

Το ζήτημα της ηγεσίας στις ελληνικές επιχειρήσεις

Ε ισαγω γή

Η έννοια και η θεωρία της ηγεσίας αποτελεί ένα βασικό γνωστικό πεδίο της επιστήμης της Διοίκησης (management) και ειδικότερα αυτής της οργανωτι­ κής συμπεριφοράς. Η χρήση των εξηγηματικών και κανονιστικών μοντέλων ηγεσίας στο χώρο των επιχειρήσεων και οργανισμών έχει λάβει τεράστια έ­ κταση τις τελευταίες δεκαετίες.1 Η σπουδαιότητα της ηγετικής συμπεριφο­ ράς σε όλα τα επίπεδα της διοικητικής ιεραρχίας θεωρείται τώρα ως η πλέον κρίσιμη μεταβλητή της αποτελεσματικότητας και ανάπτυξης των κερδοσκο­ πικών και μη κερδοσκοπικών κοινωνικών οργανώσεων. Οι πιο προχωρημένες επιχειρήσεις των ανεπτυγμένων χωρών επενδύουν σημαντικά κεφάλαια στην ανάπτυξη των ηγετικών ικανοτήτων των στελεχών τους. Τα ερευνητικά προ­ γράμματα και οι επιστημονικές δημοσιεύσεις σχετικά με την ηγετική συμπε­ ριφορά στο χώρο των επιχειρήσεων γνωρίζουν μια εκρηκτική ανάπτυξη. Παρ’ όλα αυτά έχει δίκιο ο McGregor Burns που υποστηρίζει ότι «η ηγεσία αποτε­ λε ί ένα από τα περισσότερο παρατηρούμενα και τα λιγότερο κατανοητά φαι­ νόμενα στη γη».2 τη ν Ε λ λ ά δ α ο όρος τη ς η γεσ ία ς ε ίν α ι γνωστός. Π ερ ιο ρ ίζ ετ α ι όμως στην πλέον σ τενή του έννοια , αφού χ ρ η σ ιμ ο π ο ιείτα ι γ ια ν α ε κ φ ρ ά σ ει τ α α νώ τα τα σ τελέχη ή όρ γανα δ ιο ίκ η σ η ς επι-

Σ

χειρήσ εω ν, οργανισμώ ν, κο μ μ ά τω ν , σ υ ν δ ικ α λ ισ τικ ώ ν οργανώ σεω ν κ .λ π . Τ ο επίπεδο ανάπτυ' ξη ς τω ν η γ ε τικ ώ ν ικ α ν ο τή τω ν κ α ι συμπεριφορών τω ν δ ιο ικ η τ ικ ώ ν σ τελεχώ ν (επ ιχ ειρη ματιώ ν κ α ι

86/αφιερωμα ε π α γγελ μ α τικώ ν) ε ίν α ι χα μ η λ ό κ α ι α π ο τελ ε ί β α­ σ ικ ή α ιτ ία που ε ξη γ ε ί τ ο μη επιθυμητό επίπεδο απ ο τε λ ε σ μ α τ ικ ό τ η τ α ς , α ν τ α γ ω ν ισ τικ ό τη τα ς κ α ι ανά π τυ ξης τω ν ε λ λ η ν ικ ώ ν επιχειρήσεω ν. Σ κο π ό ς του π αρόντος σ η μ ειώ μ α τος ε ίν α ι η περιγραφή, δυστυχώ ς μ ε ρ ικ ή , του πρ οβ λή ματος αυτού σ το ν Ε λ λ η ν ικ ό ε π ιχ ειρ η σ ια κό χώρο. Π ιο σ υ γ κ ε κ ρ ιμ έ ­ να, θα παρουσιασθούν ορ ισμένα β α σ ικ ά χα ρ α ­ κ τ η ρ ισ τ ικ ά τη ς η γ ε τ ικ ή ς συμπεριφ οράς όπως αυ­ τά π ροκύπτουν από τη ν έρευνα κ α ι τ η ν προσωπι­ κή ε μπ ειρ ία του συγγραφ έα ως συμβούλου α ρ κ ε ­ τώ ν επ ιχειρήσεω ν κ α ι ε κ π α ιδευ τή χ ιλ ιά δ ω ν σ τε­ λεχώ ν. Γ ια να γ ίν ει περισ σότερο κ α τ α ν ο η τ ή η πε­ ριγραφή του π ρ οβλή ματος, χ ρ ήσ ιμο ε ίν α ι, πριν α ­ πό αυ τή, να παρουσ ιασθεί ένα σύ ντομο θεω ρητι­ κ ό πλαίσ ιο .

Θ εω ρητικ ό Π λαίσιο υ νθέτοντα ς τ ο πλήθος τω ν ορισμώ ν που υ­ πάρχουν σ τη β ιβ λ ιογ ρ α φ ία τ η ς Ο ργα­ ν ω τικ ή ς Συμπ εριφ οράς, η έννοια τη ς η γεσ ία ς θα μπορούσε να ορ ισ θ εί απ λά ως το σύνολο τω ν ε­ νεργειώ ν κ α ι επιδράσεω ν που α σ κ ο ύ ν τα ι από ένα ά το μ ο με απ ο τέλεσ μ α το ν ε πηρεασμό τ η ς συμπε­ ριφ οράς ά λλω ν ατόμω ν, μελώ ν μ ια ς ομ ά δα ς (ή ε­ π ιχείρησ ης) έ τσ ι, ώ σ τε α υ τά ε θ ε λ ο ν τικ ά κ α ι πρό­ θυμα να κατευθύνουν τ ις συμπεριφ ορές τους προς τη ν α π ο τελ ε σ μ α τικ ή υλοποίηση τω ν σ τό ­ χων τη ς ο μ ά δα ς, πράγμα που συμβάλλ,ει κ α ι σ τη ν προσωπική το υ ς ' ικαν ο π ο ίη σ η . Β έβ αια η προηγούμενη α νά π τυξη ενεργειώ ν κ α ι επ ιδρ άσε­ ων από ένα ά το μ ο προϋποθέτει ό τ ι α υτό δ ια θ έτει μ ια σειρά χ α ρ α κ τ η ρ ισ τικ ώ ν π ρ οσ ω π ικότη τας, γνώσεων κ α ι ικ α ν ο τή τω ν . Π α ρ ά το γεγονός ό τ ι ο παραπάνω ορ ισ μό ς ε ίν α ι γ ε ν ικ ό ς , λίγ ο σ υ γ κ ε κ ρ ι­ μένος κ α ι καθ όλο υ λε ιτο υ ρ γ ικ ό ς , ο δ η γεί σε τρ ε ις σ η μ α ν τ ικ ές συνεπαγω γές με π ρ α κ τ ικ ή δ ιά σ τ α ­ ση. Π ρ ώ το , π ροκύπ τει ό τ ι η η γεσ ία ω ς λ ειτο υ ρ γ ία δεν αφ ορά μόνο τ α α νώ τα τα σ τελ έχ η μ ια ς ε π ιχ εί­ ρησης, α λ λ ά το υ λ ά χ ισ το ν ό λο υς τους π ρ οϊσ τα μ έ­ νους όλω ν τω ν ιερ α β χ ικ ώ ν επιπέδων, ο ι οπ οίοι ε ξ ορισμού έχουν τη ν ευθύνη του έργου άλλ ω ν α τ ό ­ μων (υφ ισταμένω ν) ή τη ς υ λοπ οίησ ης α π ο τελε­ σμ ά τω ν ή στόχω ν μέσω αυτώ ν. Δ εύ τερ ο, η ηγε­ σ ία ως λε ιτο υ ρ γία δ ια φ ο ρ ο π ο ιείτα ι από τη ν έν­ νο ια του π ρ οϊσταμένου, ο οπ οίος εξ ορ ισμο ύ έ χ ει ως ρόλο το ν επηρεασμό κ α ι έλ εγ χ ο τ η ς συμπερι­ φ οράς τω ν υφ ισ τα μένω ν του μέσω τη ς ά σ κ ησ η ς τη ς ε ξο υ σ ία ς που α ν τ λ ε ί από τη θέση που κ α τ έ χ ε ι σ τη ν ιερ α ρ χ ία . Έ τ σ ι ένας επ ιχ ειρ η μ α τία ς ή Γ ε ν ι­ κ ό ς Δ ιευθυντή ς που β ρ ίσ κ ετ α ι σ τη ν κορυφ ή της δ ιο ικ η τ ικ ή ς π υραμίδας ε ίν α ι ασ φ αλώ ς π ρ οϊσ τά­ μενος α λ λ ά α υτό δεν συνεπ άγεται ό τ ι τα υ τό χ ρ ο ­ να ε ίν α ι κ α ι ηγέτη ς σύμφω να με τ η ν π ροηγούμενη έννοια του όρου. Τ ο κ α τ ά πόσο μπορεί να χ αρακ τη ρ ισ θ ε ί ως η γέτη ς ε ξ α ρ τ ά τ α ι από τ ο πόσο απο­ τ ε λ ε σ μ α τικ ά α σ κ ε ί τη ν η γ ε τ ικ ή λ ειτο υ ρ γ ία κ α ι ό­

Σ

χ ι από τη θέση που κ α τ έ χ ε ι. Τ ρ ίτ ο , τ ο π εριεχόμε­ νο τ η ς έ ν ν ο ια ς τη ς ηγ εσ ία ς κ α ι του ηγ έτη κ ά ν ε ι φ ανερή τη ν α ν α γ κ α ιό τ η τ α κ α ι τη σπ ου δα ιό τη τά τη ς τ ό σ ο γ ια τη ν ε π ίτευ ξη τω ν σ τόχω ν τ η ς επ ιχ εί­ ρησης όσ ο κ α ι γ ια τη ν ικ α ν ο π οίησ η τω ν εργαζο­ μένων σε α υ τή. Α υ τό β έβ α ια θα γ ίν ει π ερισ σότερο φ ανερό σ τη σ υ νέχεια του σ η μ ειώ μ α τος. Μ ε τ ά τ ις παραπάνω δ ιε υ κ ρ ιν ίσ ε ις, η έν ν οια τ η ς η γεσ ία ς κ α ι του ηγέτη θα μπορούσε ν α γ ίν ει πιο σαφ ής μέσω τ η ς π αρουσ ίασης ενός απλού μ ο ν τέ­ λου τω ν σ υ γ κ εκ ρ ιμ έν ω ν λ ειτο υρ γιώ ν που τη συνιστούν. Σύμφω να με τ ο π α ρ α κ ά τω σ χ ή μ α , η ηγε­ τ ικ ή συμπεριφ ορά σ υ ν ίσ τα τα ι σε τέσ σ ερ ις β α σ ι­ κ έ ς κ α τη γ ο ρ ίε ς λ ειτο υ ρ γ ιώ ν .5 Π ρ ώ το , ο κά θ ε η ­ γ έτη ς α ν ά λ ο γ α με τ ο ιερ α ρ χ ικ ό επίπεδο, α ν α ­ πτύσσει ενέρ γειες γ ια τη δ ιαμόρφ ω ση, δ ια τή ρη σ η ή α λ λ α γ ή κοιν ο ύ (γ ια τ α μέλη τ η ς ομ ά δ α ς ή επι­ χείρ ησ ης) ο ρ ά μ α το ς, ορ γ α ν ω σ ια κ ή ς κ ου λ τού ρ α ς κ α ι σ τ ρ α τη γ ικ ή ς κατεύθ υ νσ ης. Δ εύ τερ ο, η η γ ε τ ι­ κ ή συμπεριφ ορά π εριλ α μ β ά ν ει λ ειτο υ ρ γ ίες που α ­ φορούν σ το κά θ ε ά το μ ο (υφ ισ τάμενο ) ξεχ ω ρ ισ τά όπως ο κα θ ο ρ ισ μ ό ς κ α θ η κ ό ν τω ν κ α ι στόχω ν, η κ αθ οδ ήγη ση , η εκπ αίδευ σ η κ α ι ανά π τυ ξη, η α­ ξιο λ ό γ η σ η , η α ν τα μ ο ιβ ή , η π α ρ ακίνησ η, η ενθάρ­ ρυνση, η εμψύχω ση, η ανά π τυ ξη α τ ο μ ικ ή ς κ ο υ λ ­ τού ρα ς κ .λ π . Τ ρ ίτο , η η γ ε τ ικ ή συμπεριφ ορά περι­ λ α μ β ά ν ει λ ειτο υ ρ γ ίες που αφορούν στη συνοχή κ α ι σ την α π ο τελ ε σ μ α τικ ή λε ιτο υ ρ γ ία όλω ν τω ν υφ ισ τα μένω ν ω ς ο μ ά δ α όπως 0 σ υ ντονισ μό ς, η κ α τα ν ο μ ή έργου κ α ι ρόλω ν, ο ι ο μ α δ ικ ο ί σ τό χ ο ι, η δ ιευ κόλυ νσ η τω ν σχέσεω ν κ α ι τη ς επ ικ ο ιν ω ­ ν ία ς , η επίλυση διαπ ροσω π ικώ ν διαφορώ ν, η δη­ μιου ρ γία κ α νό νω ν κ α ι δ ια δ ικ α σ ιώ ν ο μ α δ ικ ή ς συ­ νερ γ α σ ία ς, η ανά π τυ ξη σ υ λ λ ο γ ικ ο ύ πνεύματος κ α ι κ λ ίμ α τ ο ς . Τ έ τα ρ το , η η γ ε τ ικ ή συμπεριφ ορά εμ π εριέχ ει ενέρ γειες ή λ ειτο υ ρ γ ίες που αφορούν κυ ρίω ς το « τ ε χ ν ικ ό » μέρος τη ς υλοπ οίησ ης του έργου όπως ε ίν α ι ο π ρ ογ ρ α μ μ α τισ μ ό ς του, η ε ξ α ­ σφ ά λισ η τω ν μέσω ν κ α ι τρόπω ν γ ια τη ν υλοπ οίη­ ση, ο έλ εγ χ ο ς α π ο τελεσ μ ά τω ν, ο ορ θο λογισ μός τω ν ενεργειώ ν, η λήψ η αποφάσεω ν, η επίλυση προβ λημάτω ν σ χ ε τικ ώ ν με τη ν υλοποίησ η του έργου κ .λ π . Α σ φ α λ ώ ς όλ ες ο ι π ροηγούμενες λ ε ι­ του ργίες λα μ β ά νου ν χώ ρα σε έ να π εριβ άλλο ν, το οπ οίο ο η γ έτη ς τ ο π αρ ακο λου θεί, εξα σ φ α λ ίζε ι τη ν π ροσαρμογή (τη ς ο μ ά δ α ς ή επ ιχείρ ηση ς) σε αυ τό, α λ λ ά κυρίω ς σ υ μ μ ετέχ ει σ τη δια μόρφ ω σή του μέσω τ η ς πρόδρασης. Β έβ α ια , η ανά π τυξη τω ν προηγούμενων λ ε ι­ τουργιώ ν που συνθέτουν τη ν η γ ε τ ικ ή συμπεριφ ο­ ρά, προϋποθέτει τη ν ύπαρξη χ α ρ α κ τ η ρ ισ τικ ώ ν π ρ οσ ω π ικότη τας κ α ι ικ α ν ο τή τω ν σ το ά τομ ο ηγ έτη. Σ τη β ιβ λ ιο γ ρ α φ ία υπάρχουν μ εγάλες λ ί­ σ τες από α υ τά. Α ξ ίζ ε ι όμω ς να αναφέρουμε τ ις τέσ σ ερ ις πιο σ η μ α ν τ ικ ές η γ ε τ ικ έ ς ικ α ν ό τη τε ς που πρέπει ν α δ ια θέτο υ ν σή μερα ο ι η γ έ τες σ τις ε ­ π ιχειρ ήσ εις, όπως π ροέκυψ αν από πρόσφατη ε­ μ π ειρ ικ ή έρευνα που έγ ιν ε σε α ρ κ ετέ ς Ευρωπαϊ-

αφιερωμα/87

Π Ε Ρ ΙΒ Α Λ Λ Ο Ν

ΣΧΗΜΑ: Έ να μοντέλο Ηγεσίας

κ έ ς χώρες. Α υ τές ε ίν α ι πρώτο, η ικ α ν ό τη τα να α ­ ναπ τύσσ ει ομ άδα , δεύτερο η ικ α ν ό τη τα να ακ ο ύ ­ ε ι τους άλλο υς, τ ρ ίτο , η ικ α ν ό τη τα να παίρνει σω στές αποφάσεις κ α ι τέτα ρ το , η ικ α ν ό τη τα να ε π ιλέγει κ α ι να δ ια τη ρ ε ί σω στούς συνεργάτες.

Ε πίπ εδο Η γετικ ώ ν Ικανοτήτω ν και Λ ειτουργιώ ν στις Ε λλη νικ ές Ε πιχειρήσεις ε γ ε ν ικ έ ς γρ αμμές τα σ τελέχ η τω ν Ε λ λ η ν ι­ κώ ν επιχειρήσεω ν δεν δ ια θέτο υν το β α σ ικ ό ε ν ν ο ιο λο γικό κ α ι θ εω ρη τικό υπόβαθρο σε θ έμα τα ηγεσ ία ς κ α ι μ ά να τζμ εντ. Τ α ση μερινά σ τελ έχ η έ­ χουν απ οφ οιτήσ ει από Σ χο λές πριν τη δ εκ α ε τ ία του 1980 τω ν.οποίω ν τ α πρ ογρ άμματα σπουδών δεν εμπ εριείχα ν κ α μ ιά ο υ σ ια σ τικ ή εκπαίδευση σ τα προηγούμενα θέμα τα. Α κ ό μ η κ α ι σήμερα στα περισσότερα π α νεπ ισ τη μ ια κ ά τμ ή μ α τα από τα οπ οία αποφ οιτούν σ τελέχη επιχειρήσεω ν (π.χ. Π ο λ υ τεχ νεία , Γεω π ο νικές, Π λ η ρ ο φ ο ρ ικ ή ς , Ο ικ ο ­ νομ ικώ ν) δεν προσ φέρεται κ α μ ία ά ξ ια λόγου ε κ ­ παίδευση σ τη ν η γεσ ία κ α ι το μ ά ν α τζμ εν τ. Ε κ τ ό ς αυτού, α ρ κ ε τ ο ί ε π ιχειρ η μ α τίες δεν δια θέτουν κ α ­ μ ιά ανώ τερη εκπ αίδευση. Λ όγω τη ς έλ λ ειψ η ς λοιπόν ενός τέτο ιο υ εννο ιο λο γ ικ ο ύ κ α ι θεω ρητι­ κού υποβάθρου, η πολύχρονη εμπ ειρ ία τω ν ανωτά τω ν κ α ι μεσαίω ν σ τελεχώ ν δεν μπόρεσε να απ οτελέσει μ ια δ ια δ ικ α σ ία μάθησης κ α ι ανάπτυ­ ξης ηγ ε τικ ώ ν ικ α ν ο τή τω ν κ α ι λειτο υρ γιώ ν. Τ α β α σ ικ ά π ρ οβλήματα σύμφωνα με τη ν εμπ ειρία του συγγραφέα σ υ ν ίσ τα τα ι στην παρακολούθηση κ α ι ανάλυση τω ν δεδομένω ν του περιβ άλλο ντος, στη δια μόρφω ση επ ιχ ειρ η μ α τικ ώ ν σ τρ α τη γ ικ ώ ν , στη λήψ η αποφάσεων, στην ανάπτυξη ο ρ γανω τι­ κώ ν δομών κ α ι συ σ τη μάτω ν σ το σχεδία σμά κ α ι υλοποίηση αλλα γώ ν, κ α ι στο χ ειρ ισ μό του αν­

Σ

θρώπινου π αράγοντα. Σ τη δ ιο ίκ η σ η τω ν ανθρώ­ πων το πρόβλημα ε ίν α ι ιδ ια ίτ ερ α σ η μ α ν τικ ό . Ε ί­ ν α ι σχεδόν α νύ π αρ κτες ο ι έννοιες, ο ι γνώ σ εις κ α ι ο ι ικ α ν ό τη τε ς τω ν στελεχώ ν σ χ ε τ ικ ά με την α ν ά ­ πτυξη ορ αμά τω ν, οργανω σιακο ύ κ λ ίμ α τ ο ς κ α ι κ ου λτού ρ ας, τη ν επ ικ ο ιν ω ν ία , τη ν π αρακίνησ η τω ν εργαζομένω ν, τη ν ο μ α δ ικ ή συνεργασία, την ανάπτυξη ατόμω ν, τη ν καθοδήγηση κ α ι τ ην α ξ ιο ­ λόγηση. Έ τσ ι, σε γ ε ν ικ έ ς γρ αμμές, τ α σ ημερινά σ τελέχ η λειτουργούν ως π ρ οϊσ τάμενοι κ α ι ό χ ι ως ηγ έτες. Α ν τ ί να δημιουργούν ο ρ ά μ α τα κ α τ α ν α ­ λώ ν ο ν τα ι στη « μ ιζέρ ια» της καθ ημ ερ ιν ό τη τα ς κ α ι τη ς ρ ουτίνας. Α ν τ ί να δημιουργούν το μέλλον μέσω της πρόδρασης α γ ω ν ίζο ν τα ι να προσαρμο­ στούν σ το π εριβάλλον μέσω τη ς αντίδρ ασ η ς. Α ­ ν τ ί να δημιουργούν κ λ ίμ α αμο ιβ αίου σεβασμού κ α ι εμπ ιστοσ ύνης, α το μ ικ ή ς υπευθυνότητας κ α ι ο μ α δ ικ ή ς συνεργασίας επιτρέπ ουν τ η ν επ ικ ρ ά τη ­ ση τη ς ευν ο ιο κ ρ α τία ς κ α ι ο ικ ο γ εν ε ιο κ ρ α τία ς, του ανταγω νισ μού, τη ς καχυ π ο ψ ία ς, της μετρ ιό ­ τ η τ α ς . Α ν τ ί να εμπνέουν, να ενθαρρύνουν, να εμ ­ ψυχώνουν, να π αρ ακινούν κ α ι να αναπτύσσουν τους υφ ισ τά μενούς τους π εριο ρίζο ντα ι στη μέ­ τ ρ ια εποπ τεία που συνήθως ε ξα ν τλ ε ίτα ι στον ε­ ξ α ν α γ κ α σ μ ό μέσω τη ς δ υ ν α τό τη τα ς τιμ ω ρ ία ς ή μη αν τα μ ο ιβ ή ς που διαθέτουν. Α υ τά τα φ αινόμε­ να σ υ μπ ληρώ νονται με τη ν αδ υ ναμία τω ν σ τελ ε­ χών να δημιουργήσουν α π ο τελ ε σ μ α τικ έ ς οργα­ ν ω τικ έ ς δομές κ α ι δ ια δ ικ α σ ίε ς , σύγχρονα συσ τή­ μ α τα δ ιο ίκ η σ η ς (π.χ. πληροφοριώ ν, αμοιβώ ν, δ ια χ είρ ισ η ς αποθεμάτω ν, προγρ αμματισμο ύ, ε­ λέγχου κ .λ π .), καθώ ς κ α ι να δια μορφώσουν κ α ι να υλοποιήσουν π ο λ ιτικ έ ς γ ια σύγχρονες επ ιχ ει­ ρ η σ ια κ ές λ ειτο υρ γ ίες όπως είν α ι το μ ά ρ κ ε τιν γ κ . Ο ι αποφ άσεις συνήθως λα μ β ά ν ο ν τα ι αυθόρμητα κ α ι δ ια ισ θ η τικ ά χωρίς ανάλυσ η κ α ι τεκμη ρίω σ η.

88/αφιερωμα Χαρακτηριστικά Η γετικής Συμπεριφοράς στις Ελληνικές Επιχειρήσεις πό τ α α π ο τελέ σ μ α τα εμ π ε ιρ ικ ή ς έρευνας του συγγραφ έα π ρ οκύ π τει ό τ ι β α σ ικ ό χ α ρ α ­ κ τ η ρ ισ τ ικ ό τη ς η γ ε τ ικ ή ς συμπεριφ οράς τω ν σ τε ­ λεχώ ν σ τις Ε λ λ η ν ικ έ ς ε π ιχ ειρ ήσ εις ε ίν α ι ο συ­ γ κ ε ν τρ ω τισ μ ό ς κ α ι ο π α τερν α λ ισ μ ός. Σε παλα ιό τερη δ ιεθνή έ ρευνα, ο H ofstede κ ά ν ε ι τη ν ίδ ια δ ια ­ πίστω ση κ α ι κ α τ α τ ά σ σ ε ι τ η ν Ε λ λ ά δ α ως προς το σ τυ λ η γεσ ία ς σ τη ν ομ ά δ α τω ν Λ α τιν ο α μ ε ρ ικ ά ν ικω ν χωρών. 7 Η δ ιο ίκ η σ η τ η ς επ ιχείρ ηση ς γ ίν ε ­ τ α ι από τ ο « α φ εν τικ ό » μέσω ενός δ ικ τύ ο υ «εμπ ί­ στω ν» ο ι οπ οίοι α ν τ α μ ε ίβ ο ν τ α ι ό χ ι για τη ν ικ α ν ό ­ τ η τ α κ α ι τ α α π ο τελέσ μ α τα , α λ λ ά κ υ ρίω ς γ ια τη ν πίστη κ α ι αφοσίω σή το υ ς σε αυ τό. Α π ό τη ν άλλη, πλευρά όμω ς, τ ο επίπεδο ικ α ν ο τή τω ν κ α ι η δομή τω ν ανα γκώ ν τω ν εργαζόμενω ν σ τη ν Ε λ λ ά δ α α ­ π α ιτεί περισ σότερο σ υ μ μ ε το χ ικ ό σ τυ λ ηγ εσ ία ς. Σ υ γ κ ε κ ρ ιμ έ ν α , σύμφω να με τ α α π ο τελ έσ μ α τα τη ς προηγούμενης έ ρευνας, τ ο 62,6% τω ν ερω τηθέντω ν επιθυμούν τ ο σ υ μ β ο υλ ευ τικ ό σ τυ λ η γ ε­ σ ία ς, δ ηλαδ ή ο ι π ρ ο ϊσ τά μ εν ο ι ν α λ αμβ ά νου ν υπό­ ψη του ς τη γνώ μη τω ν υ φ ισ τα μένω ν πριν αποφα­ σίσουν, κ α ι ένα 24,6% επ ιθυμεί το σ υ μ μ ε το χ ικ ό σ τυ λ ηγεσ ία ς, δηλαδ ή σ υ μμετοχ ή σ τη λήψ η απο­ φάσεω ν. Τ ο χ ά σ μ α που δ η μ ιο υ ρ γ είτα ι μ ετα ξύ τω ν σ τυ λ η γ ε σ ία ς που ακο λουθο ύν ο ι π ρ ο ϊσ τά μ ε­ ν ο ι (α υ τα ρ χ ικ ό , π α τε ρ ν α λ ισ τικ ό ) κ α ι αυτώ ν που επιθυμούν ο ι υ φ ισ τά μ εν ο ι (σ υ μ β ο υ λ ευ τικ ό , συμ­ μ ε το χ ικ ό ) έ χ ει α ρ ν η τ ικ ές συνέπειες σ την ικ α ν ο ­ ποίηση, αφοσίω ση κ α ι π α ρ α κίνησ η τω ν υ φ ισ τα ­ μένων κ α ι μέσω αυτώ ν σ τη ν α π ο τελ ε σ μ α τικ ό τη τ α τόσ ο τω ν ιδίω ν όσο κ α ι τ η ς ε π ιχ είρ ησ η ς.8 Ε ­ πίσης τ ο σ υ γκ ε ν τρ ω τικ ό σ τυ λ ηγ εσ ία ς έ χ ει σα ν α­ π ο τέλεσ μα τα η γ ε τ ικ ά σ τελ έχ η να υ π ερκαλύ ­ πτουν το χρόνο του ς με ζ η τή μ α τα ρ ου τίνας κ α ι δ ιεκπ ερα ίω σ η ς κ α ι να μην αφιερώ νουν σχεδόν καθ όλο υ χρόνο γ ια ζη τή μ α τα β ε λ τιω τικ ώ ν α λ λ α ­ γών σ τ ρ α τη γ ικ ή ς κ α ι ανά π τυ ξης. Έ τ σ ι π αρ ατηρ είτ α ι σ τις ε π ιχειρ ήσ εις σ ήμερα να υπάρχουν οι ε λ ά χ ισ τ ο ι που σ κ έ φ τ ο ν τ α ι κ α ι ο ι π ο λ λ οί που εκτελ ο ύ ν , ενώ η α ν τ α γ ω ν ισ τικ ό τη τα κ α ι η α ν ά ­ πτυξη α π α ιτε ί τη σ κέψ η όλω ν, πράγμα που με σε­ βασμό επ ιδιώ κο υ ν ο ι ια π ω ν ικ ές επ ιχ ειρ ήσ εις. Η εξή γησ η του φ αινομένου αυτού θα μπορούσε να α να ζητηθ εί σ το επίπεδο ε κπ αίδευ σ η ς κ α ι ικ α ν ο ­ τή τω ν τω ν σ τελεχώ ν σε θ έμ α τα η γεσ ία ς κ α ι μ ά ­ να τζμ ε ν τ, σ τη ν ο ικ ο γ εν ε ια κ ή μορφή τω ν Ε λ λ η ν ι­ κώ ν επιχειρήσεω ν κ α ι τη ν έλ λ ειψ η εμπ ιστοσ ύνης τω ν ανω τέρω ν σ τελεχώ ν ως προς τ ις ικ α ν ό τη τε ς κ α ι τη συμπεριφ ορά τω ν κατω τέρ ω ν . Έ ν α δεύτερο β α σ ικ ό χ α ρ α κ τ η ρ ισ τικ ό τ η ς ανώ­ τ α τη ς ηγεσ ία ς τω ν Ε λλ η ν ικ ώ ν επ ιχειρήσεω ν ε ίν α ι η έλλειψ η ο ρ α μ ά τω ν κ α ι μακρ οπ ρόθεσμης προο­ π τικ ή ς . Σ ε γ ε ν ικ έ ς γρ α μ μ ές κ υ ρ ια ρ χ εί η λ ο γ ικ ή του βραχυπρόθεσμου κέρδ ου ς έ ν α ν τ ι τ η ς μ α κ ρ ο ­

Α

πρόθεσμης ανά π τυ ξης τω ν επ ιχειρήσεω ν. Σ ε αρ­ κ ε τέ ς περιπ τώ σ εις η λ ο γ ικ ή τη ς «α ρπ α χτή ς» κ υ ­ ρ ια ρ χ εί έ ν α ν τ ι τ η ς ε π ιχ ειρ η μ α τικ ή ς εδραίω σ ης σ τη ν αγο ρά μέσω α ν τα γ ω ν ισ τικ ώ ν προϊόντω ν κ α ι μεθόδω ν μ ά ρ κ ε τιν γ κ . Η ν οο τρο π ία τύπου «α ρ π α κ ό λ α » κ υ ρ ια ρ χ εί έ ν α ν τ ι τω ν σ τρ α τη γ ικ ώ ν επ ιλογώ ν κ α ι τ η ς ε π ιχ ειρ η μ α τικ ή ς σ ο β α ρ ό τη τα ς κ α ι κ α τα ξ ίω σ η ς . Τ ό τ ρ ίτ ο β α σ ικ ό χ α ρ α κ τ η ρ ισ τικ ό που σ υ ναντά κ α ν ε ίς σ τα α νώ τερα η γ ε τ ικ ά κ λ ιμ ά κ ια τω ν Ε λ λ η ­ ν ικ ώ ν ε π ιχειρ ήσεω ν ε ίν α ι η ο ικ ο γ ε ν ε ιο κ ρ α τ ία κ α ι ο έ ν το ν ο ς α ν τα γ ω ν ισ μ ό ς μ ε τα ξύ τω ν μελώ ν της ο ικ ο γ έν ε ια ς α κ ό μ η κ α ι ό τα ν ο ι μ έ το χ ο ι έχουν συγγένεια πρώτου βαθμού. Τ α τε λ ε υ τα ία χρ όνια

« Ό σ ο ι φ αντάζονται ότι η εξουσία απ οτελεί σ κ ο π ό ν και η αχα λ ίνω το ς φιλαρχία υπ ο χρ έω σ ιν, δεν έχουν θέσιν πλη σ ίον μου» Γ. Κ α φ α ν τά ρ η ς

α υ τό τ ο φ α ινόμ ενο ε ίν α ι έν το ν ο αφού ο ι μετα π ο­ λ ε μ ικ ο ί επ ιχ ειρ η μ α τίες έχουν κ λ ίσ η σ το β ιο λ ο γ ι­ κ ό του ς κ ύ κ λ ο κ α ι β ρ ίσ κ ο ν τ α ι μπ ρ οσ τά σ το ζή­ τη μ α τη ς δ ια δο χ ής. Συνήθως ο ι ο ικ ο γ εν ε ια κ έ ς σχ έσ εις, υποθέσεις κ α ι π ρ ο β λή ματα μετα φ έρ ον τ α ι σ το χώρο τ η ς ε π ιχ είρ ισ ης κ α ι επιδρούν στη δ ιο ίκ η σ η κ α ι τη λε ιτο υ ρ γ ία τη ς . Σε α ρ κ ετέ ς περι­ π τώ σ εις τ α δ ιευ θ υ ν τικ ά σ τελ έχ η επ ιλ έγ ο ν τα ι από το σ τενό ο ικ ο γ ε ν ε ια κ ό π εριβ άλλο ν α ν εξα ρ τή τω ς σπουδών κ α ι ικ α ν ο τή τω ν .

Συμπέρασμα πό τη σ χ η μ α τ ικ ή π αρουσία ση του θεω ρη τι­ κού πλαισ ίο υ κ α ι τω ν β α σ ικ ώ ν χ α ρ α κ τ η ρ ι­ σ τ ικ ώ ν τη ς η γ ε τ ικ ή ς συμπεριφ οράς σ τις Ε λ λ η ν ι­ κ έ ς ε π ιχ ειρ ήσ εις π ρ οκύ π τει ό τ ι π ρ ά γ μ α τι υφ ίσ τα τ α ι ζή τη μ α ηγ εσ ία ς που π ρ οσ διορ ίζει τ ο επίπεδο α ν τ α γ ω ν ισ τικ ό τη τα ς κ α ι ανά π τυ ξης. Α υ τ ό κ υ ­ ρίω ς σ υ ν ίσ τα τα ι σ τη ν έλ λ ειψ η η γ ε τ ικ ώ ν ικ α ν ο τή ­ τω ν, σ το σ υ γ κ ε ν τρ ω τ ικ ο π α τε ρ ν α λ ισ τικ ό στυ λ δ ιο ίκ η σ η ς, σ τη ν ο ικ ο γ ε ν ε ιο κ ρ α τ ία , σ τη ν έλ λ ειψ η ο ρ αμά τω ν, μακ ροπ ρόθεσμης π ρ οο π τική ς κ α ι σ τ ρ α τη γ ικ ή ς σ κ έψ η ς. Π ρ ό κ ε ιτ α ι ο υ σ ια σ τ ικ ά γ ια τα ίδ ια σ υ μπ τώ μ ατα που εμ φ α ν ίζο ν τα ι κ α ι σε ά λ ­ λους χώρους τ η ς κ ο ιν ω ν ικ ή ς ζω ής τη ς χώ ρας, ό­ πως η π ο λ ιτ ικ ή , τα Π α ν ε π ισ τή μ ια , ο σ υ ν δ ικ α λ ι­ σ μός κ .λ π . Τ ο π ρόβλημα ε ίν α ι ιδ ια ίτ ε ρ α κ ρ ίσ ιμ ο αφού η ηγ εσ ία ως πρόσωπα, όρ γανα κ α ι λ ειτο υ ρ ­ γ ία απ ο τελο ύν ίσω ς το ν πιο σ η μ α ν τ ικ ό προσδιορ ισ τικ ό π αρ άγο ντα π ρ οσ ανατολισ μο ύ , δομώ ν,

Α

αφιερωμα/89 κου λτο ύ ρ α ς κ α ι α νά π τυ ξης μ ια ς κ ο ιν ω ν ία ς. Ί ­ σως να α π ο τελεί το ν β α σ ικ ό κ ρ ίκ ο πολλώ ν φ αύ­ λων κύ κ λ ω ν που χα ρ α κ τη ρ ίζ ο υ ν τη λε ιτο υ ρ γ ία κ α ι τη ν ε ξ έ λ ιξ η τ η ς Ε λ λ η ν ικ ή ς κ ο ιν ω ν ία ς. Η α ­ ν α γ κ α ιό τη τα τ η ς α ν τιμ ετώ π ισ ή ς του συνεπώς χ ρ ειά ζε τ α ι να σ υ νειδη το π οιη θεί ά μεσ α κ α ι να γ ί­ ν ε ι με σ ο β α ρ ό τη τα κ α ι επ α γ γ ελ μ α τισ μ ό . Β α σ ι­ κ ού ς ρόλους εδώ έχουν να π αίξο υν το σύ σ τη μα ε κπ αίδευ σ η ς κ α ι τα μέσα μ α ζ ικ ή ς επ ικ ο ιν ω ν ία ς . Σ το σύ σ τη μα ε κπ αίδευ σ η ς όλω ν τω ν βαθμιδώ ν θα πρέπει να δημιουργηθούν προϋποθέσεις γ ια τη ν α νά π τυ ξη η γ ε τικ ώ ν ικ α ν ο τή τω ν κ α ι κ ο υ λ το ύ ­ ρας, ενώ τ α μέσα μ α ζ ικ ή ς επ ικ ο ιν ω ν ία ς μπορούν να συμβάλλο υν στη διαμόρφ ω ση μ ια ς « η γ ε τικ ή ς κο υ λτο ύ ρ α ς» κ α ι σ τη ν προβολή η γ ε τ ικ ώ ν π ροτύ­ πων, με τη σω στή έ ννο ια , από όλους του ς το μ ε ίς τ η ς κ ο ιν ω ν ικ ή ς ζω ής. Γ ια να τελ ε ιώ σ ει α υ τό το σ η μείω μα κάπ ω ς α ισ ιό δ ο ξ α θα πρέπει να α ν α ­ φερθούν ο ι θ ε τ ικ ές προσπάθειες που γ ίν ο ν τ α ι τα τε λ ε υ τα ία χρ όνια γ ια τη ν α νά π τυ ξη η γ ε τ ικ ώ ν σ τε­ λεχώ ν σ το χώρο τω ν επ ιχειρήσεω ν. Π ρ ά γ μ α τι, Βιβλιογραφικές αναφορές 1. BARNES L., KRIGER Μ,, «The hidden side of organizational Leadership», Sloan Management Review, Fall 1986.

2. BURNS J.M., «Leadership», N.Y. Harper and Row, 1978.

3. KOTTER J„ «What Leaders Really Do», Harvard Business Review, May-June 1990.

4. HARPER S., «Visionary leadership: Preparing today for tomorrow’s tomorrow», Industrial Management, March-April 1991.

α ρ κ ετ έ ς ε π ιχ ειρ ήσ εις έχουν σ υ νειδη το π οιή σ ει τη ν α ν α γ κ α ιό τ η τ α τω ν η γ ε τικ ώ ν ικ α ν ο τή τω ν κ α ι ε­ πενδύουν σε α υ τές μέσω σ ε μιναρ ίω ν επιμόρφ ω ­ σης κ α ι π ρόσληψης στελ εχ ώ ν με η γ ε τ ικ έ ς ικ α ν ό ­ τη τ ε ς . Σ τ α π α ν επ ισ τη μ ια κ ά τ μ ή μ α τα Δ ιο ίκ η σ η ς Ε π ιχειρή σεω ν ( κ α ι δυσ τυχώ ς σχεδόν μόνο σε αυ­ τά ) έ χ ει εισ α χ θ εί η έν ν ο ια κ α ι η θεω ρία τ η ς η γ ε­ σ ία ς . Β έβ α ια ο ι προσπάθειες α υ τές, αν κ α ι α ισ ιό ­ δ ο ξες, δεν α ρ κ ού ν . Η γ έτ ε ς κ α ι η γ ε τ ικ ή λ ειτο υ ρ ­ γ ία χ ρ ειά ζε τα ι παντού. Χ ρ ε ιά ζ ε τ α ι σ τα ε ρ γ ο σ τά ­ σ ια , σ τα γρ α φ εία , σ τα χω ρ άφ ια, σ τ ις ο ικ ο δ ο μ ές, σ τα ν ο σ ο κ ο μ ε ία , σ τους σ υ ν δ ικ α λ ισ τικ ο ύ ς συλ­ λόγο υ ς, σ τ α κ ό μ μ α τ α , σ τα Υ π ουργεία, σ τ ις μ ι­ κ ρ ές επ ιχ ειρ ή σ εις κ .λ π . Συνεπώς ο ι προσπάθειες που α π α ιτο ύ ν τα ι πρέπει ν α ε ίν α ι σ οβαρές κ α ι ε­ π α ρ κ είς . Δ ια φ ο ρ ε τ ικ ά ο ι Ε λ λ η ν ικ έ ς ε π ιχ ειρ ήσ εις, η Ε λ λ η ν ικ ή ο ικ ο ν ο μ ία κ α ι η Ε λ λ η ν ικ ή κ ο ιν ω ν ία σ το σύνολό τ η ς θα α ν α γ κ ά ζ ο ν τα ι να χ αμηλώ νουν συνεχώ ς τ α σ τά ν τα ρ ν τς τη ς μ ε τρ ιό τ η τ α ς σ τη δ ί­ νη τω ν φ αύλω ν κ ύ κ λ ω ν που τ ις χ α ρ α κ τη ρ ίζο υ ν .

5. TRICE Η., BEYER J., «Cultural leadership in organizations», Organization Science, Vol. 2, No. 2, May 1991.

6. BOURANTAS D. et al., «Culture gap in greek management», Organization Studies, Vol. 11, No. 3, 1990.

7. HOFSTEDE G., «Culture’s consequences: international differences in work related values», Beverly Hills, CA: Sage Publications, 1980.

8. BOURANTAS D., «Leadership styles, need satisfaction and the organizational commitment of greek manager», Scandinavian Journal o f Management, Vol. 4, No. 3, 1988.

©ΛΜΒΑΖΟ— Π λ η ρ ο φ ο ρ ο ύ μ ε , το α ν α γ ν ω σ τ ικ ό μ α ς κ ο ιν ό ότι

από 29 Νοεμβρίου τα τηλέφωνα του περιοδικού 8α αλλάξουν, -ό π ω ς μ α ς κ ο ιν ο π ο ιή θ η κ ε α π ό τις α ρ μ ό δ ι ε ς υ π η ρ ε σ ίε ς του Ο Τ Ε .

Τα νέα μας τηλέφωνα 8 α είνα ι: Σ ύ ντα ξη ς: 3301239 (αντί τ ου 3 6 4 0 4 8 7 ) Λ ο γ ισ τ η ρ ίο υ : 3301241 (αντί τ ου 3 6 4 0 4 8 8 ) Δ ια φ η μ ίσ ε ω ν : 3301313 (αντί τ ο υ 3 6 4 2 7 8 9 ) Σ υ ν δ ρ ο μ ώ ν : 3301315 (αντί τ ου 3 6 4 2 7 6 5 )

90!αφιέρωμα

Κλ. Κουτσούκης

Ο Μακάριος με τον Τζων Κέννεντυ

Η Παθολογία των Ηγετών

Η μεταμόρφωση του ηγέτη και η αναμόρφωση της κοινωνίας Μια πρώτη τυπολογική προσέγγιση Η προσπάθεια της επιστήμης να ερμηνεύσει τη συμπεριφορά του ηγέτη ο­ δήγησε στην κατασκευή τυπολογιών με βάση, κυρίως, χαρακτηριστικά του η­ γέτη και του λειτουργικού ρόλου, που καλείται να διαδραματίσει μέσα στην κοινωνία. Όλες σχεδόν αυτές οι σχηματοποιήσεις και κατηγοριοποιήσεις χα­ ρακτηρίζονται από στατικότητα. Εγκλωβίζοντας τον ηγέτη αποκλειστικά σε έναν τύπο παραγνωρίζουν, αφενός, την αλλαγή της κοινωνίας, της οποίας η­ γείται και αφετέρου, τη δυναμική της εξέλιξης του ίδιου του ηγέτη. Σκοπός μας στις γραμμές που ακολουθούν είναι να δείξουμε, ότι όπως οι κοινωνίες μετασχηματίζονται έτσι και οι ηγέτες μ ε τ α μ ο ρ φ ώ ν ο ν τ α ι, συχνά δε οι μεγάλοι πολιτικοί ηγέτες έχουν περάσει από όλες σχεδόν τις φ ά σ ε ις μ ε τ α ­ μ ό ρ φ ω σ η ς που θα περιγράφουμε πιο κάτω ανάλογα με τον τύπο των κοινω­ νιών και τις ιστορικές συνθήκες που τους αναδεικνύουν στις ηγετικές θέσεις. π ο λ ιτ ικ ό ς η γέτη ς β ρ ίσ κ ε τ α ι σ τη ν κορυφ ή χάρη σ τη λ ε ιτ ο υ ρ γ ικ ό τ η τ α ό χ ι μόνο ενός θ εσ μικο ύ α ξ ιώ μ α το ς α λ λ ά κ α ι τη ς π ρ οσ ω π ικότη τ ά ς τ ου . Α υ τ ό σ η μ α ίνει ό τ ι τ α ιδ ια ίτ ε ρ α χ α ρ α κ τ η -

Ο

ρ ισ τ ικ ά τη ς σ υ γκ ρ ό τη σ ή ς του, η ιδ ε ο λ ο γ ία του κ α ι γ ε ν ικ ά η συμπεριφ ορά τ ου γ ίν ο ν τ α ι δ ε κ τ ά κ α ι β ρ ίσ κου ν απήχηση σ τη ν κ ο ιν ω ν ία ή ο μ ά δ α που το ν α ν έδ ειξε. Έ τ σ ι ο ι α ν ά γ κ ες , ο ι επ ιδ ιώ ξεις, ο ι

αφιερωμα/91 σ τό χ ο ι κ α ι π ρ οσ δο κίες μ ια ς κ ο ιν ω ν ία ς α λ λ ά κ α ι η κου λτο ύ ρ α τη ς κ α ι ο π ο λιτισ μ ό ς τ η ς α ν τ α ν α ­ κ λ ώ ν τ α ι σ το πρόσωπο ενός τέτο ιο υ ηγ έτη που τ ε ίν ε ι να ε κ φ ρ ά ζ ει ό λ α ή τ α π ερισ σότερα από τα παραπάνω. Π ρ ώ το ς ο Μ .W eber επ ινόησε τη γνω σ τή τυπ ο­ λ ο γ ία τω ν ιδ εα τώ ν τύπων εξο υ σ ία ς -η γ εσ ία ς: π α ­ ρ α δ ο σ ια κ ή , χ α ρ ισ μ α τ ικ ή , θ ε σ μ ι κ ή που απέ­ κ τ η σ ε ιδ ια ίτ ε ρ η ερ μ η ν ευ τικ ή σ η μ α σ ία κ α ι α ξ ιο π οιήθηκε από του ς κο ιν ω ν ικ ο ύ ς επ ισ τήμ ο ν ες κ υ ­ ρίω ς μ ε τά το ν Β ' Π α γ κ ό σ μ ιο π όλεμο. Δ ιό τ ι στην πρώτη μ ετα π ο λ ε μ ικ ή περίοδο χ ρ ησ ίμεψ ε ως ένα ερ γ α λ είο ερ μ η νεία ς πολλώ ν φ αινομένω ν, που συμάδ εψ αν τη ν πορεία τω ν περισ σοτέρω ν χωρών του τρ ίτο υ κόσ μ ου . Μ ε τ α π ο λ ε μ ικ ο ί, κυ ρίω ς χ α ­ ρ ισ μ α τ ικ ο ί, η γέτες όπως Ν κ ρ ο ύ μ α , ο Ν άσερ κ .ά ., ό χ ι μόνο χειρ αγώ γησ αν δ ιά φ ο ρα εθνικοα π ελευθ ερ ω τικά κ ιν ή μ α τα α λ λ ά κ α ι απ ετέλ εσ α ν το πρότυπο το υ χ α ρ ισ μ α τ ικ ο ύ ηγέτη , που α ν α ζητού ­ σα ν ο ι μ ε τα β α τικ έ ς κ ο ινω νίες τ η ς Α σ ία ς κ α ι Α ­ φ ρ ικ ή ς. Π α ρ ’ όλο ν ό τ ι δεν αμ φ ισ β η τή θ η κ ε σο β α­ ρά η τυπ ολο γία αυ τή, ω σ τό σ ο σ τ ις μέρες μ α ς η ε ρ μ η ν ευ τική τη ς α ξ ία μ ειώ ν ε τα ι καθ ώ ς παρου­ σ ιά ζ ε τ α ι α ν ά γ κ η επ ινόη σης άλ λ ω ν ευ ρ ισ τικ ώ ν ή ε ρ μ η ν ευ τικώ ν σ χη μάτω ν, που ν α βοηθούν στην κ α τα ν ό η σ η τ η ς σύγχρονης κ ο ιν ω ν ικ ή ς κ α ι π ο λι­ τ ικ ή ς π ρ α γ μ α τικ ό τη τα ς κυρίω ς σε ό ,τ ι αφ ορά τη μ ε τέπ ειτα συμπεριφ ορά του χ α ρ ισ μ α τικ ο ύ ηγ έτη. Α ν κ α ι ο Μ . W eber συνδέει τ η ν ε μφ άνισ η του η γέ­ τη με τη ν κο ιν ω ν ία κ α ι αρ γότερα σε ά λ λ α έργα του μ ιλ ά ε ι γ ια ιδ ιό τη τε ς -χ α ρ α κ τ η ρ ισ τικ ά του πο­ λ ιτικ ο ύ η γέτη , ω σ τό σ ο ο ίδ ιο ς δεν ολο κ λ ή ρ ω σ ε, αν κ α ι προσπάθησε, μ ια σ υ ν θ ετικ ή τυπ ολο γία τη ς π ρ οσ ω π ικότη τα ς του ηγέτη ικ α ν ή να β οηθή­ σει σ τη ν παραπέρα ερμ η νεία τη ς συμπεριφ οράς του 2. Α υ τό το επ εδίω ξαν νεότερ ες τυπ ολο γίες β ασ ισ μένες κυ ρίω ς σ τη φ ρο ϋ δική ψ υ χ ολο γίαΓΕΝΙΚΕΣ

ψ υχανάλυση , σ τη ν ψ υ χ ο-ισ τορ ία κ α ι ά λ λ ε ς επι­ σ τή μ ες του α τόμ ο υ κ α ι τη ς κ ο ιν ω ν ία ς. Έ τ σ ι ενώ δεν έχ ου με α ρ κ ε τ ά μ ο ν τέ λ α , που να σ υ σ χετίζουν κ ο ιν ω ν ία -η γ έτη , όπως α υ τό του Μ . W eber, έχου­ με ω σ τό σ ο μ ια πληθώρα τυπ ολο γιώ ν, που αναφέρ ο ν τα ι σ τη ν π ρ οσ ω π ικότη τα του ηγ έτή το ν ίζο ­ ν τ α ς τ α ψ υ χ ικ ά - π αθ ο λ ο γ ικ ά - σ το ιχ ε ία κ α ι τ ις τ ρ α υ μ α τ ικ έ ς εμπ ειρ ίες του η γ έ τη 3. Σ το ν χώρο τη ς π ο λ ιτ ικ ή ς κ ο ιν ω ν ιο λ ο γ ία ς, εν­ δ ε ικ τ ικ ά αναφέρουμε, ό τ ι ο πολύς Η . Lasswell, β α σ ιζόμ εν ος σ τα π ο ρίσ μ α τα τη ς α τ ο μ ικ ή ς ψ υχο­ λ ο γ ία ς κ α ι κ λ ιν ικ ώ ν π αρατηρήσ εω ν προσπάθησε να ε ν το π ίσ ει τ α κ ίν η τ ρ α που ωθούν τ ο ά το μ ο η γ έτη ς σ τη ν επ ιδίω ξη απ ό κ τη σ η ς δύνα μ ηςεξο υ σ ία ς , ε π ισ η μ α ίν ο ν τα ς σα ν τ έ τ ο ιο π.χ. το χ α ­ μη λό α ίσ θη μ α α υ τ ο -εκ τίμ η σ η ς . Έ χ ο ν τ α ς μ ά λ ι­ σ τα υπόψη του κ α ι τη ν ω ς τ ό τ ε τ ρ α γ ικ ή εμπ ειρ ία του Β ' π α γ κο σ μίο υ πολέμου (Μ ο υ σ ο λ ίν ι, Χ ίτ λ ε ρ ) διετύπ ω σε τη ν άποψη, ό τ ι ο κ ό σ μ ο ς τη ς π ο λ ιτι­ κ ή ς κ α ι έ μ μ εσ α αυ τό ς τω ν π ο λ ιτικ ώ ν ηγετώ ν ε ί­ ν α ι κ ό σ μ ο ς τη ς π α θ ο λο γ ία ς ! Ιδ ια ίτε ρ α σ χ ε τ ικ ή με τη ν ανά λυσ η που επ ιχειρ ού με εδώ ε ίν α ι η δ ιά ­ κ ρ ισ η του ηγ έτη σε « π α ρ ο ρ μ η τικ ό » (δ ρ α μ α το ποιό, τα ρ α χ οπ ο ιό), σ το ν οπ οίο π ροέχει το σ υ ναί­ σθημα, κ α ι σε « δ ιο ικ η τικ ό » , σ το ν οπ οίο προέχει η λ ο γ ικ ή , ο ορ θο λογισ μός4. Α π ό τ ις πλέον πρό­ σφ α τες κ α ι σ χ ε τ ικ έ ς γ ια τη ν ανά λυσ ή μ α ς τυπ ο­ λ ο γ ίες ε ίν α ι α υ τές που θα μπορούσαν να ονομασθούν «γ ε ν ικ έ ς» ή « ρ ε α λ ισ τ ικ έ ς » , όπως του Burns, ο οπ οίος δ ια κ ρ ίν ε ι μ ε τα ξύ ά λλω ν τη ν ηγε­ σ ία σε « α ν τ α λ λ α κ τ ικ ή » κ α ι « μ ετα μ ο ρ φ ω τικ ή » , πιο π ρ όσ φ α τα του Keren κ α ι τ ου Spinrad που από τη θεοποίηση τω ν χ α ρ ισ μ α τ ικ ώ ν προσγειώνουν τη ν ανά λυσ η στου ς « ρ ε α λ ισ τές -ο ρ α μ α τισ τέ ς » ο π ρώτος κ α ι σε « α π ο τε λ εσ μ α τικ ο ύ ς» η γ έτες ο δ εύ τερ ος5.

Ε Ξ Ε ΙΔΙΚΕΥ Μ Ε Ν Ε Σ

Κοινωνικο-φιλοσοφικές - Ιστορικές (Πλούταρχος, Carlyle, Burns)

Κοινωνικοψυχολογικές:

Πραγματιστικές:

Ψυχοπολιτικές:

Οργανωτική - Ρεαλιστική - Διευθυντική (Wriggins, Keren, Spinrad, Bass)

Ψυχοπαθολογική - Ψυχαναλυτική Ψυχο-ιστορική (Lasswell, Greenstein, Wolfenstein, Barber)

Επαναστατική - Χαρισματική Βεμπεριανή (Tucker, Weber, Willner)

Σχήμα 1: ΤΥΠ ΟΛΟΓΙΕΣ ΑΝ Α Λ Υ Σ Η Σ ΗΓΕΤΩΝ

92/αφιερωμα

κ α ι τ ο ν έ χ ε ι α ν ά γ κ η η ανεπτυγμένη κ ο ιν ω ν ία δια α σ ιζό μ ενο ι σ τα προαναφ ερθέντα παρουσ ιά­ κ ρ ίν ε τ α ι γ ια τ ις ψ υχρές « δ ιο ικ η τικ έ ς » ικ α ν ό τη ­ ζουμε μ ια τυπ ολο γία πιο κ ά τω σ υ νο π τικά , τε ς με έμφ αση σ την οργάνω ση κ α ι μέθοδο γ ια λόγω περιορισμένου χώρου. Σ τό χ ο ς τη ς ε ίν α ι να τη ν παραγω γή. Η «μέθοδος» κ αθ εα υτή ε ίν α ι μ ια κ α τ α δ ε ίξ ε ι ό χ ι μόνο το είδ ο ς τ η ς κ ο ιν ω ν ία ς, στην νέα α ξ ία που ε π ιβ ραβ εύ εται π ο ικ ιλ ό τρ ο π α . Τ ο οπ οία τα ιρ ιά ζ ε ι ή κ υ ρ ια ρ χ εί πότε ο έν α ς κ α ι πότε ορ θ ο λ ο γ ικ ό σ το ιχ ε ίο με τη μορφή του εξε ιδ ικ ε υ ο ά λλο ς τύπ ος ηγέτη, α λ λ ά κ α ι ο τύπ ος χ α ρ α κ τ ή ­ μένου, του τ ε χ ν ο κ ρ α τ ικ ά κ α τα ρ τισ μ έ ν ο υ , τω ν ρα του ατόμο υ . Επ ίσ ης ό τ ι κ α ι η ίδ ια η κ ο ιν ω ν ία σύγχρονω ν επ ιδ εξιο τή τω ν κ .λ π ., ε ίν α ι κ υ ρίαρ χ ο ε ν δ έ χ ε τα ι σε διά φορες φ άσ εις ε ξ έ λ ιξ ή ς τ η ς να έ ­ γνώ ρ ισ μα τη ς ανεπ τυγμ ένης κ ο ιν ω ν ία ς 6. χ ε ι το ν ίδ ιο ηγέτη γ ια π ερισ σότερα συνεχόμενα ή 3) Τύπος η γ έτη : Σ τη μ ε τα β α τικ ή κ ο ιν ω ν ία έ μη χ ρ ο ν ικ ά δ ια σ τ ή μ α τ α με διαφοροπ οιημένη ό ­ κ α τα δ ειχ θ εί ήδη από το ν Μ .W eber, ό τ ι ο « χ α ρ ι­ μως, σε κά θ ε φ άση, τη λ ε ιτ ο υ ρ γ ικ ό τ η τ ά του. Η υ­ σ μ α τικ ό ς » ε ίν α ι ο πιο τ α ιρ ια σ τό ς κ α ι συνήθης τύ ­ πόθεση αυτή συνηγορεί σ τη ν α να ζήτησ η τ η ς «μ ε­ πος η γ έτη , ενώ ο « θ εσ μ ικ ός » τύπ ος ικ α ν ο π ο ιε ί ταμόρ φ ω σ ης» που έ χ ει υπ οσ τεί ό χ ι μόνο η κ ο ιν ω ­ τ ις α π α ιτή σ εις τ η ς ανεπ τυγμ ένη ς κ ο ιν ω ν ία ς. Τ ο ν ία α λ λ ά κ α ι ο ίδ ιο ς ο ηγ έτη ς . Β α σ ικ ο ί ά ξο νες ά το μ ο -α ισ θ η μ α τία ς που δ ο κ ιμ ά ζ ε τ α ι σ τη μ ε τα ­ τη ς τυπ ολο γία ς αυ τής ε ίν α ι σ υ ν ο π τικ ά ο ι εξή ς : 1) Τύπος κοινω ν ία ς . Σ το σ τά δ ιο α υτό αγνοού­β α τ ικ ή κ ο ιν ω ν ία α ν α ζη τε ί ως α ν τ ισ τά θ μ ισ μ α σ ι­ γ ου ρ ιάς το ν « α ισ θ η μ α τία -η γ έτη » , δηλ. αυ τόν που με, ω ς ά σ χετη με τ η ν τυπ ολο γία , τη ν π αρ α δο σ ια ­ το «υπ ο β άλλει» με τη ν προσωπική γ ο η τεία κ α ι τη κή κο ινω νία , η οπ οία χ α ρ α κ τ η ρ ίζ ε τ α ι από σ τ α τ ιχ α ρ ισ μ α τ ικ ή του σαγήνη, α λ λ ά κ α ι τ ο αν α κ ο υ φ ί­ κ ό τ η τα κ α ι έλλειψ η εμφ ανώ ν σ το ιχ είω ν δ υν α μ ι­ ζε ι από τ η ν ψ υ χ ο λ ο γ ικ ή α ν α σ φ ά λ εια κ α ι τη ν αγω­ κ ή ς ε ξέ λ ιξ η ς . Σή μερα σ το π α γ κ ό σ μ ιο σύσ τη μα ν ία που το κ α τ έ χ ε ι λόγω τω ν σ υ γ κ λ ο ν ισ τικ ώ ν α λ ­ ω ς δ υ να μ ικέ ς ε μ φ α νίζο ν τα ι: λαγώ ν που σ υ ν τελ ο ύ ν τα ι γύρω του. Σ το ψ υχολο­ α) ο ι μ ε τ α β α τ ικ έ ς κ οινω νίες, δ ηλ. όσες έχουν γ ικ ό α υτό υπόστρω μα μ ια ς ψ υ χ ικ ή ς υ π ο κ ειμ εν ι­ αποδυθεί σε μ ια έντο νη π ροσπάθεια-φάση α ν ά ­ κ ή ς πλέον σχέσης α τό μ ο υ -η γ έ τη ο ικ ο δ ο μ ε ί ο χ α ­ π τυξης κ α ι εκσ υ γχρο νισ μο ύ α π α ν τώ ν τα ς έ τσ ι ρ ισ μ α τ ικ ό ς τ η ν ε ξο υ σ ία του πάνω σ τη ν κ ο ιν ω ν ία . κ α τ α φ α τ ικ ά σ την π ρόκληση τ η ς ν ε ο τ ερ ικ ό τ η τ α ς Α υ τή η σχέση υποβολής κ ά ν ε ι εύ κ ο λ η τη ν αποδο­ κ α ι του π αγκό σ μιο υ π ο λιτισ μο ύ . Η δ ια δ ικ α σ ία χή του « μ ην ύ μ α τος» του η γ έτη , που α π ο τελ εί τη αυτή προϋποθέτει μ ια η γ εσ ία ε κ σ υ γ χ ρ ο ν ισ τικ ή , η «σ υνταγή » του γ ια τη ν έξο δ ο από τη ν «κ ρ ίσ η » . οπ οία υ ιο θ ετεί τη ν ιδ έα του εκσ υ γχρο νισ μο ύ, Τ ο μ ή ν υ μ α αν κ α ι συνταγή γ ια επούλω ση σ υ γκε­ π αίρ νει τ η σ χ ε τ ικ ή πρω τοβουλία κ α ι κ α τευ θύ κ ρ ιμ έ ν η ς πληγής, δεν παύει να έ χ ει κ ι έ να ουτοπ ι­ νει-χ ειρ α γω γεί τη ν κ ο ιν ω ν ία προς τη ν επιθυμητή κ ό χ α ρ α κ τή ρ α α φ ή νοντας έ τσ ι αδ έσ μευτο το ν η ­ κατεύθ υνση. Ο ι κο ινω ν ίες αυ τές δ ια κ ρ ίν ο ν τ α ι α ­ γ έτη ως προς το ν σ υ γ κ ε κ ρ ιμ έ ν ο χρόνο υλοπ οίη­ πό μ ια ρ ευ σ τότητα κ α ι ασ τά θ εια . Α ν ά μ εσ α σ τα σής το υ 7. Σ τη ν ανεπτυγμένη κ ο ιν ω ν ία , που κ υ ­ π ρ οβλή ματα που α ντιμετω π ίζου ν ε ίν α ι κ α ι α υ τά ρ ια ρ χ ε ίτ α ι από το ά τ ο μ ο -ρ εα λ ισ τή ς με τεχ ν ο κ ρ α τη ς σ τε ν ό τη τα ς αγαθών, ε θ ν ικ ή ς ο λ ο κλήρ ω σ ης,

Β

τ ικ έ ς επ ιδ ε ξ ιό τη τες κ α ι ορ θο λ ογ ικ ές α π α ιτή σ εις π ο λ ιτικ ώ ν ελευθεριώ ν σύγκρουσης παλαιώ ν κ α ι ένα τ έ τ ο ιο ψ υ χ ο λ ο γ ικ ό υπόβαθρο υ π ο κ ε ιμ ε ν ικ ή ς νέων α ξιώ ν κ .ά . σχέσης με το ν ηγέτη δεν μπορεί ε ύ κ ο λ α να δηβ) Ο ι α νεπ τυγμ ένες κ οινω νίες. Α υ τ ές έχουν ε­ μ ιουργηθεί κ α ι γ ι’ αυ τό ο χ α ρ ισ μ α τ ικ ό ς η γ έτη ς ε­ π ιτύχει σ η μ α ν τ ικ ά του ς α ρ χ ικ ο ύ ς στόχο υ ς τη ς α ­ κ ε ί σπ ανίζει. Α ν τ ίθ ε τα κ υ ρ ια ρ χ εί ο τύπ ος του θε­ νάπ τυ ξης κ α ι του εκσ υ γχρο νισ μο ύ φ θά νοντας σε σ μ ικ ο ύ η γ έτη που α ν α δ ε ικ ν ύ ε τα ι μέσα από θεσ μι­ ανώ τερα επίπεδα εκπ αίδευ σ η ς, ε κ β ιο μ η χ ά ν ισ η ς , κ ού ς κ α ν ό ν ες κ α ι δ ια δ ικ α σ ίε ς , ενώ τ α προβλή­ δια βίω ση ς, οργάνω σης, τεχ νο γνω σ ία ς, επ ικ ο ιν ω ­ μ α τα τ η ς κ ο ιν ω ν ία ς επ ιλ ύ ο ν τα ι με ε ξειδ ίκ ευ σ η νιώ ν κ .ά . Π ο λ λ ά από τ α π ρ οβ λή ματα που α ν τ ιμ ε ­ κ α ι επ ισ τη μ ο ν ικ ά , τ ε χ ν ο κ ρ α τ ικ ά μέσα, με ορ γά­ τω πίζουν ε ίν α ι συνέπεια τη ς ανά π τυ ξης ή μη ικ α ­ νωση (M anagement) κ α ι π ρ ο γρ αμματισ μό . Η κ ο ι­ ν ο π ο ιη τικ ή ς δ ιευθέτησης τη ς παραγω γής, τη ς νω νία δ ίν ε ι έμφ αση σ τα μέσα που χρ η σ ιμ ο ­ κα τα νά λω σ η ς, τη ς κ ο ιν ω ν ικ ή ς πρόνοιας, του πε­ π ο ιο ύ ντα ι, τ ις δ ια δ ικ α σ ίε ς , το απ ο τέλεσ μα . Μ ε ρ ιβ ά λλο ντο ς κ .ά .

2) Τύπος α τ ο μ ικ ή ς π ρ ο σ ω π ικ ότη τα ς. Ο κ υ ­α υ τά κ ρ ίν ε ι το ν ηγέτη α ν α ζη τώ ν τα ς μ ά λ ισ τ α κ α ι σ χ ε τ ικ έ ς ευθύνες γ ια η θ ικ ή κ α ι έ ν τιμ η δ ια χ είρισ η ρία ρχο ς τύπ ος ατόμο υ σ τις μ ε τα β α τικ έ ς κ ο ιν ω ­ κ .λ π ., κ ά τ ι που δεν ε π ιτρ έπ ετα ι ούτε ε ίν α ι εύκ ο λ ο νίες ε ίν α ι α υ τός που ζε ι το δ ρά μ α τω ν α λλα γ ώ ν να γ ίν ε ι κ ά τω από τη χ α ρ ισ μ α τ ικ ή κυ ρ ια ρ χ ία του που ε κ τυ λ ίσ σ ο ν τ α ι μπ ροσ τά του, χω ρ ίς ν α μπο­ η γ έτη . Σ τη ν τυπ ολο γία του Μ . Weber η «ρ ουτινορεί να τ ις ελέγ ξ ε ι. Ζ ε ι τ ο ξ ερ ίζω μα π αρ αδ οσ ια­ ποίηση του χ α ρ ίσ μ α το ς » οδ η γεί σ το κ λ ε ίσ ιμ ο του κώ ν α ξιώ ν, με τ ις οπ οίες α ν α τρ ά φ η κ ε α λ λ ά κ α ι « χ α ρ ισ μ α τικ ο ύ κ ύ κ λ ο υ » οπ ότε ο χ α ρ ισ μ α τ ικ ό ς τη ν α νά γκη υ ιοθ έτησ ης νέων α ξιώ ν κ α ι συμβό­ προωθεί τη λε ιτο υ ρ γ ία θεσμών κ α ι δ ια δ ικ α σ ιώ ν , λω ν που α π α ιτε ί η νέα κ ο ιν ω ν ία η οπ οία έρ χ ε τα ι. πράγμα που ο δ η γεί σε μείω ση τ η ς χ α ρ ισ μ α τ ικ ή ς Τ ο ανθρώ πινο, σ υ να ισ θ η μ α τικ ό σ το ιχ ε ίο κ υ ρ ια ρ ­ του α ίγ λ η ς. Σ π άνια όμω ς ο χ α ρ ισ μ α τ ικ ό ς ηγέτης χ ε ί α κό μ η α λ λ ά , αργά ή γρ ήγορα, ο ι σ χ έσ εις που σ τέργ ει ν α μετα π έσ ει σε απλό θ ε σ μ ικ ό ν ηγέτη . σ τη ρ ίζο ν τα ι σ’ αυ τό, αρ χίζου ν να κ λ ο ν ίζ ο ν τα ι. Σ υ χ νό τερα ε ίτ ε φεύγει β ία ια από τη ν π ο λ ιτικ ή Α ν τ ίθ ε τα ο νέος τύπ ος ανθρώπου που π ρ οβ άλλει

αφιερωμα/93 σ κη νή ε ίτ ε «μ ετα μ ο ρ φ ώ νετα ι», δ ηλ. μ ετα π ίπ τει σε ά λ λο ν τύπο ηγέτη εφόσον συντρέχουν ο ι α ν ά ­ λογες π ο λ ιτ ικ έ ς κ α ι κ ο ιν ω ν ικ ές συνθήκες. Η τυ ­ πο λογία που παρουσιάζουμε εδώ δ είχ ν ει ακ ρ ιβ ώ ς αυ τό, ό τ ι ο χ α ρ ισ μ α τ ικ ό ς η γέτη ς , ο οπ οίος δια κ ρ ίν ε τ α ι γ ια ο ξυ δ έρ κ εια κ α ι ισ τ ο ρ ικ ή ο π τικ ή με τη ν οπ οία βλέπ ει το μέλλον τ η ς κ ο ιν ω ν ία ς του, α ίρ ε τ α ι πάνω από αυτήν χ ά ρ ιν α υ τής κ α ι σ τη ν ι ­ δεώδη περίπτωση μ ετα μ ο ρ φ ώ ν ετα ι σε ρ εα λ ισ τή ο ρ α μ α τικ ό ή ο ρ α μ α τ ισ τ ή ηγέτη . Ο ο ρ α μ α τισ τή ς ηγέτη ς υ π ερβ άλλει το ν χ α ρ ι­ σ μ α τικ ό σε ρ εαλισ μό γ ια τ ί δεν β α σ ίζ ετα ι πλέον σε μ ια υ π ο κε ιμ ε νική -ψ υ χ ο λο γ ικ ή σχέση ή μόνο σ’ αυ τήν. Ο ο ρ α μ α τισ τή ς δε β λέπει το παρόν ή μόνο το παρόν (που ο χ α ρ ισ μ α τ ικ ό ς επουλώ νει τ ις πληγές του με τη συνταγή του -μ ήνυ μα), α λ λ ά το μ έλ λο ν με τ ο ρ εαλισ μό του παρ όντος. Σ η μ α ­ τ ο δ ο τ ε ί τη ν ε ικ ό ν α τ η ς μ ε λ λ ο ν τ ικ ή ς κ ο ιν ω ν ία ς κ α ι γ ια τη ν επ ίτευ ξή τη ς κ ιν η το π ο ιεί τ ο παρόν. Ο η γ έ τη ς α ν τ λ ε ί τ ο ό ρ αμά του μέσα από τη σύγχρο­

νη δ υ ν α μ ικ ή τ η ς κ ο ιν ω ν ία ς, α λ λ ά κ α ι τ η ν ισ το ρ ία κ α ι τ ις επ ιδ ιώ ξεις τ η ς (εθ νική ολ ο κ λ ήρ ω σ η, ε κ ­ σ υγχρ ονισμό ς, κ ο ιν ω ν ικ ή δ ικ α ιο σ ύ ν η κ .ά ). Σ τη ν προσπάθεια υλοπ οίησ ης του ο ρ ά μ α το ς, που μπο­ ρεί ν α ε ίν α ι επίπονη κ α ι ν α δ ια ρ κ έ σ ε ι μ ια κ α ι δυο γενεές, αφ ο σ ιώ ν ετα ι κ α ι ο ίδ ιο ς χω ρίς έπαρση, με συνέπεια κ α ι υπευθυνότητα. Επ ειδή συναισ θάνε­ τ α ι τ ο μέγεθος του ε γ χ ειρ ή μ α το ς, επ ισ η μ α ίν ει ο ί ­ δ ιο ς του ς κινδύ νο υς, π α ρ εμβ αίνει δ ιο ρ θ ω τικ ά , συχνά υ π οδ εικνύ ο ντα ς κ α ι τρόπους δ ράσ ης ή ζω­ ής γ ια όλ η τη ν κ ο ιν ω ν ία . Ό τ α ν τ ο όρ αμά του δυ­ σ φ η μ ε ίτα ι ή το α ν τιπ ο λ ιτεύ ο ν τα ι εσ ω τε ρ ικ ά κ α ι ε ξω τ ερ ικ ά προβ αίνει σε δ ιευ θετή σεις κ α ι κ α τ ά λ ­ λ ηλο υ ς χ ειρ ισ μο ύς γ ια τη ν άρση εμποδίων. Ο ι θεσ μοί δεν του ε ίν α ι α ν τα γ ω ν ισ τικ ο ί, όπως σ τη ν περίπτωση του χ α ρ ισ μ α τικ ο ύ , συχνά μ ά λ ι­ σ τα συναπ οτελούν σ το ιχ ε ία τη ς α ρ χ ιτε κ το ν ικ ή ς τού ο ρ ά μ α το ς. Υ π ακούο υν κ α ι α υ το ί σ το ν α μ ε ίλ ι­ κ τ ο κ α ι π ρ α κ τ ικ ό ορθο λογισ μό του η γ έτη . Βαθ­ μ ια ία τ ο όρ α μ α εδ ρ α ιώ ν ετα ι σ τη ν ψυχή τη ς κ ο ι-

Σχήμα 2: Τύποι (στάδια) μεταμόρφωσης του ηγέτη. *

94/αφιερωμα νω νίας με το ν ανά λογο σ υ μβ ο λισ μό που τ ο συνο­ δεύει, α λ λ ά κ α ι τη συνέπεια κ α ι η θ ικ ή του η γ έ τ η .8 Ο ι ά μ εσ ο ι συνεργά τες ή ο ι δ ιά δ ο χ ο ι του ο ρ α μ α τ ισ τ ή η γέτη χρησιμοπ οιούν συχνά αυ τόν τ ο ν συμ­ βο λισ μ ό ή το ν ο ρ α μ α τικ ό λ όγο του η γ έτη γ ια να ενισ χύσουν τη νομ ιμο π ο ίη σ η τ η ς εξο υ σ ία ς του ς. Η μετα μόρφ ω ση του ηγ έτη μπορεί α κ ό μ η να πάρει τη μορφή του θεσ μ ικο ύ , δ ηλ. δ ιο ικ η τ ικ ο ύ τύπου δ ια χ ειρ ισ τή τη ς εξο υ σ ία ς ή του μ ετα ρ ρ υ θ ­ μ ισ τ ή που προβαίνει σε μ ε ρ ικ έ ς α λ λ α γ ές χω ρίς να α λ λ ά ξ ε ι ρ ιζ ικ ά τη ν ε ικ ό ν α τ η ς κ ο ιν ω ν ία ς, κ ά τ ι που σ υ μβαίνει με τ ο ν χ α ρ ισ μ α τ ικ ό κ α ι κυρ ίω ς μ ε το ν ρ εα λ ισ τή ο ρ α μ α τ ικ ό ηγέτη . Η μετα μόρφ ω ση του η γέτη ε ίν α ι ασ φ αλώ ς φ αινόμενο , που συνδέε­ τ α ι με π αρ άγο ντες που ε ξ ε τ ά ζ ο ν τα ι από τη ν ψυ­ χ ο λο γία τ η ς π ρ οσ ω π ικότη τα ς, κ ά τ ι που δεν ε ίν α ι πρόθεσή μας ν α ε ξετά σ ο υ μ ε εδώ . Τ η μ ετα μόρ φ ω ­ ση όμω ς τη ν επ ισ η μαίνου με ή τη δ ια π ιστώ νουμε ω ς γεγονό ς που αφ ορά τη ν ε ξ ε λ ικ τ ικ ή πορεία του ηγέτη από το ν ένα σ το ν ά λ λ ο τύπο. Ο ι τύπ οι αυ­ τ ο ί μπορούν να εκληφ θ ού ν ω ς σ τά δ ια που τ ο ν ί­ ζουν τη δ ια χ ρ ο ν ικ ή λ ε ιτ ο υ ρ γ ικ ό τ η τ α ενός ηγέτη κ α ι τη ν α λλη λεπ ίδ ρα σ η κ ο ιν ω ν ία ς -η γ έτη . Γ ια τ ί δ είχνει τη ν ικ α ν ό τη τα προσ αρμογής του ηγέτη κ α ι τη δ ια χ ρ ο ν ικ ή ε ξέ λ ιξ η τ η ς (π όλυ )λειτου ρ γικ ό τ η τά ς του σ τ ις α ν ά γ κ ες τ η ς κ ο ιν ω ν ία ς. Ο χώ­ ρος δεν επ ιτρ έπ ει α ν α λ υ τικ ή π αρουσία ση σ τ ο ι­ χείω ν α λ λ ά μπορούμε χ ο ν δ ρ ικ ά να αναφερθούμε στη ν ε λ λ η ν ικ ή π ο λ ιτ ικ ή ισ το ρ ία . Μ ε τ ά τη ν επα­ νά σ τα σ η του 1821 δυο κ υ ρίω ς ο ρ ά μ α τα είχ α ν ση­

μ α ν τ ικ ή απήχηση με ευτυχή κ α τ ά λ η ξ η γ ια τη ν ε λ λ η ν ικ ή κ ο ιν ω ν ία . Τ ο ένα ή τ α ν το υ Ε λ. Βενιζέλου, που οδήγησε σ το ν δ ιπ λ α σ ια σ μ ό τ η ς σύγχρο­ νης Ε λ λ ά δ α ς κ α ι τ ο ά λ λ ο του Κω ν. Κ α ρ α μ α ν λ ή , που ο δ η γεί τη χώρα μ α ς σ τη ν Ευρ ω π α ϊκή Κ ο ιν ό ­ τ η τ α .9 Κ α ι ο ι δυο α ν τιμ ετώ π ισ α ν α ν τιπ ολ ίτευ σ η σ το εσ ω τε ρ ικ ό κ α ι δ υ σ κ ο λ ίε ς σ το διεθνές περι­ β άλ λ ο ν , τ ο οπ οίο χειρ αγώ γησ αν κ α ι επηρέασαν θ ε τ ικ ά γ ια τ ο όρ α μ ά του ς. Ω σ τόσ ο ο ι δύο ηγέτες α κ ο λού θη σ α ν δ ια φ ο ρ ε τικ ή πορεία. Ο Ε λ . Β εν ιζέλ ο ς άρ χ ισ ε ω ς ε π α ν α σ τά τη ς, χ α ρ ι­ σ μ α τικ ό ς , π εριβ λή θη κε τ ο ν φ ω τοσ τέφ ανο του ρε­ α λ ισ τή ο ρ α μ α τισ τή , μ ε τε ξ ε λ ίχ θ η κ ε σε μεταρρυθ­ μ ισ τή α λ λ ά δ εν ά ν τε ξε τ η φάση του θ εσ μ ικ ο ύ δ ια ­ χ ειρ ισ τή τ η ς ε ξο υ σ ία ς. Α ν τ ίθ ε τα ο Κω ν. Κ α ρ α ­ μα ν λ ή ς ξ ε κ ίν η σ ε ως θ ε σ μ ικ ό ς δ ια χ ειρ ισ τή ς, κ ά τ ι όμω ς που δεν τ ο δ έ χ τ η κ ε ή δεν του τ α ίρ ια ζ ε , ό­ πως α π ο δ ε ίχ τη κ ε , κ α ι προχώ ρησε ως μ ετα ρ ρ υ θ ­ μ ισ τ ή ς . Η αν τίδ ρ α σ η που συ νάντησ ε από το κ α ­ τεσ τη μ έν ο σ τά θ η κ ε η αφ ορμή τ η ς σ υ γ κ λ ο ν ισ τι­ κ ή ς μετα μόρ φ ω σή ς του. Σ το περιθώριο τ η ς α υ το­ εξο ρ ία ς του χ α λ κ ε ύ τη κ ε ο χ α ρ ισ μ α τ ικ ό ς του δε­ σ μός με τ η ν ε λ λ η ν ικ ή κ ο ιν ω ν ία με αποκορύφ ω μα τη ν κ ρ ίσ η του Ιο υλ ίο υ 1974. Ο ι σ υ γκυ ρίες τ η ς ε­ ποχής ε κ είν η ς κ α ι ο ι σ υνθήκες στη χώ ρα μας σ φ υ ρ ηλάτησ αν τ ο α ρ χ ικ ό όρ α μ ά του γ ια τη ν έ­ ν τα ξ η τη ς ε λ λ η ν ικ ή ς κ ο ιν ω ν ία ς σ τη ν Ευρω παϊκή ο ικ ο γ έ ν ε ια .10 Έ ν α όρ α μ α δ ικ ό του που ε ίν α ι σ χε­ δόν γεγονό ς κ α ι γ ια τ η ν υλοποίηση του οποίου ερ­ γ ά ζ ε τ α ι ε ν τ α τ ικ ά ο λ ό κ λ η ρ η η ε λ λ η ν ικ ή κ ο ιν ω ν ία .

Σημειώσεις 1. Μ. Weber, The Sociology o f Religion (Boston: Beacon Press, 1964), σσ. 46-47 επ., και The Theory of Social and Economic Organization, (New York: The Free Press, 1947) σσ., 355 επ. Για την ανάλυση της θεωρίας του μεταξύ άλλων Hans Gerth και C. Wright Mills, (eds) From Max Weber: Essays in Sociology!New York: Oxford Galaxy, 1958), σσ. 105 επ. και Ann R. Willner, The Spellbinders: Charismatic Political Keadership. (New Haven and London: Yall University Press, 1984), σσ. 1-27 επ. Στην ελληνική βλ. Ηλ. Θερμός, Ο Ηγέ­ της: Μελέτη στο φαινόμενο Ηγεσία (Αθήνα, 1977), Ηλ. Κατσούλης, Ο Ρόλος και η Σημασία της Χαρισματικής Ηγε­ σίας στην Ελληνική Μεταβατική Κοινωνία. (Αθήνα: Επετη­ ρίδα ΠΑΣΠΕ, 1980), σσ. 264 επ. και Κλ. Κουτσούκης, Πο­ λιτική Ηγεσία: Θεωρία, Συγκριτική Έρευνα του πολιτικού προσωπικού και Ανάλυση Πολιτικών Ηγετών, (Αθήνα: Εκ­ δόσεις Α. Αναστασίου, 1990), σσ. 195-208.

2. W.Weber, Η Πολιτική ως Επάγγελμα, μετ. Μ. Κυπραίου, (Αθήνα: Εκδόσεις Παπαζήση, 1986).

3. Βλ. ενδεικτικά J. Μ. Burns, Leadership, (New York: Harper, 1978), E.V. Wolfenstein, Personality and Politics, (Belmont Ca.: Dickenson, 1969), F. Greenstein, Personality and Politics, (Princeton N.J.: University Press, 1987), Erik H. Erikson, Young Man Luther: A Study in Psychoanalysis and History, (New York: Norton, 1958, 1962) και Gandhi’s Truth: On the Origins of Militant Nonviolence (New York, London: Norton, 1969), R. Neustadt, Presidential Power: The Politics o f Leadership (New York, 1960), J. Barber, The Presidential Character, (Englewood cliffs No lo 1972) κ.ά. Στην ελληνική, βλ. εφαρμογές ενδεικτικά Ανδρέας Καπο-

4.

5.

6.

7.

8.

9.

10.

γιαννόπουλος, Ο. 1. Μεταξάς Αυτοψυχανάλύεται. (Αθήνα: Περιοδικός Τύπος, 1988), Κλ. Κουτσούκης, «Ο Γεώργιος Καφαντάρης ως Πολιτικός Ηγέτης: Διαμόρφωση και Εξέ­ λιξη της Προσωπικότητάς του 1873-1946» στα Πρακτικά Συνεδρίου, (1988) Ο Γ. Καφαντάρης και η Εποχή του 1873-1ί>46(Αθήνα: Πάντειο Πανεπιστήμιο, 1991), σσ. 47-77.

H.D. Lasswell, Psychopathology and Politics (New York: Viking Press, I960), σσ. 78 επ. και Power and Personality (New York: Viking Press, 1969), σσ. 37 επ., 188 επ.

Burns, οπ. παρ. W. Spinrad, «Charisma: A Blighted Concept and an Alternative Formula» Political Science Quarterly.

106, No. 2, 1991), ss. 295-314, M. Keren, «Moses as a Visionary Realist», International Political Science Review, V.9, No. 1, (1988), σσ. 71-84. Βλ. ενδεικτικά Κλ. Κουτσούκης, Η Διαφθορά στον Δημό­ σιο Τομέα: Σύμπτωμα Ανάπτυξης, Ηθικής της Εξουσίας ή Κρίσης της Κοινωνίας; (Αθήνα: Ανάτυπο Οικ. Ταχυδρό­ μος, 1987), σσ. 7-9. Βλ. Κουτσούκης, Πολιτική Ηγεσία, οπ.παρ. σ. 200 επ. Βλ. Kerren, οπ.παρ. σσ. 75 επ. Σε άλλη τυπολογία ο Κων. Καραμανλής χαρακτηρίζεται ως «ρεαλιστής» όχι «οραματιστής» και αντιπαραβάλλεται με τον Ανδρέα Παπανδρέου, βλ. σχετ. Θ. Κουλουμπής «Κα­ ραμανλής και Παπανδρέου: Τύπος και ουσία Ηγεσίας» στο Δίκαιο και Πολιτική αρ. 16 (Παρατηρητής), σσ. 5-35. Για την «ένταξη» ως προσπάθεια της ελληνικής πολιτικής ηγεσίας να εκσυγχρονίσει την ελληνική κοινωνία, βλ. Κλ. Κόυτσούκης, «Η Ευρώπη, η ελληνική ηγεσία και ο εκσυγ­ χρονισμός της ελληνικής κοινωνίας» περ. Νέα Κοινωνιολογία, τ.5 (1989) σ.σ. 102-111.

αφιερωμα/95

Παντελής Κρανιδιώτης

Εισαγωγή στο μάθημα της κινητικής παραγλώσσας του Ηγέτη Νικήτα Χροντσώφ

την εξωλεκτική επικοινωνία μπορεί η γλώσσα να σωπαίνει, αλλά το σώμα συνεχίζει να μιλά. Βέβαια η κινητική μας παραγλώσσα δεν είναι πάντοτε συγκεκριμένη κι α­ κριβής, κι άρα, ούτε πάντοτε ευανάγνωστη, ιδίως αν υπερελέγχεται ή αν επικαλύπτεται κυριαρχικά από τον λόγο, ή αν η προσοχή μας περισπάται από μιαν ομιλία που αποσκο­ πεί να μας πλανέψει, πράγμα που γίνεται στη ρητορεία του ηγέτη. Κι αξίζει εδώ, σαν σ’ ένα πρώτο μάθημα, ν’ αποκρυπτογραφήσουμε ένα από τα κύρια χαρακτηριστικά μιας τέτοιας ρητορείας και που πρωταρχικά μας αφορά· την επιθετικότητα του ηγέτη. Η πιο κοινή της παρουσία μες στην κινητική του παραγλώσσα είναι η συνοδεία της ομιλίας του από κινήσεις του δεξιού, συνήθως, άνω άκρου του και από έναν τεντωμένο δείκτη· ακίνη­ τον μεν να υποδηλώνει αυτονόητα τη διαταγή, όπως μας λέει ο Canetti, ή ενδεχόμενα το δόρυ που διεμβολίζει το κορμί· ενώ σειόμενο επαναλαμβάνει μια απειλή. Η κλασική αυτή εκφραστικότητα είναι ταυτόσημη, φυσικά, με μια λίγο-πολύ αδιαφοροποίητη επιθετικό­ τητα. Μπορεί όμως, εντούτοις, να υπάρχει άφθονη μιμική πολυσημία που αντιστοιχεί σε όλες, ίσως, τις διαφοροποιήσεις της επιθετικότητας. Και για παράδειγμα θα πρέπει, ί­ σως, κανείς να αναρωτηθεί πώς δεν αναγνωρίστηκε εκείνη η χαρακτηριστική - δήθεν ανέμελη - κίνηση του «χάιλ», με την οποία ο Φύρερ απαντούσε στα «χάιλ» των υποταγ­ μένων του αυτομάτων - που, αντίθετα με την κίνηση του αρχηγού, τα συνόδευαν συνεσπασμένα και υπερτεταμένα χέρια και παλάμες - γιατί δεν είχε τότε διαβαστεί αυτό που σήμερα βλέπουμε ότι περιέχει· το νόημα μιας αποπομπής και περιφρόνησης του Αν­ θρώπου... Σήμερα η δυνατότητα να αναγνωσθεί αυτή η παραγλώσσα του ηγέτη από ένα ευρύτερο κοινό δίνεται άφθονη από την τηλεόραση. Αν βέβαια η γλώσσα αυτή, αφού έχει καλά με­ λετηθεί και αποκωδικοποιηθεί στις πιο ιδιαίτερές της αποχρώσεις, δοθεί και μαθευτεί για να διαβάζεται απ’ το κοινό. Και ιδού κάποια παραδείγματα αναγνώσεως αυτής της πα­ ραγλώσσας των κινήσεων του ηγέτη, σχηματοποιημένα για αρχάριους. Βέβαια αυτές οι κινητικές παραγλωσσικές τους φράσεις είναι μονάχα στιγμιότυπα αποκολλημένα από τη χαρακτηρολογική ολότητα κι ενότητα του ηγέτη. Αλλά πάντα κρίνει κανείς εξ όνυχος τους λέοντας.

Σ

Υπάρχει ο ηγέτης που, στητός, ανεβοκατεβάζει το δεξί του άνω άκρο στο Λ οιπόν: ρυθμό του λόγου του, στο πάντα και αμετακίνητο κατακόρυφο επίπεδο, τηρώντας

96/αφιερωμα την παλάμη του ανοιχτή και μάλλον χαλαρή, ωσάν να τέμνει, και μάλλον με το μαλακό, εγκάρσια επίπεδα, για να ταξινομήσει, να εγκλωβίσει και να καθοδηγήσει με τη διδαχή. Είναι η μιμική μιας επιθετικότητας αυτό- και ετερο-δεσμευτικής, ελεγχόμενης και ελέγχουσας και σε διπλή κατεύθυνση αυταρχικής. Εδώ ψηφίζουν ναι, όσοι... Υπάρχει ο ηγέτης που, ελαφρά κυρτός, φαίνεται σαν να ταλαντεύεται καθώς μιλά, μα στην ουσία ακρολογίζεται πότε στο ένα και πότε σ’ άλλο πόδι όπως ο παλαιστής ή ο πυγ­ μάχος που καιροφυλακτεί να βρει το αδύνατο σημείο του αντιπάλου, ένα κενό και κει αιφνίδια θα χτυπήσει. Είναι η μιμική μιας επιθετικότητας αστάθμητης, υπολογιστικής και ευκαιριακής. Εδώ ψηφίζουν ναι, όσοι... Υπάρχει ο ηγέτης που, αυτάρεσκος, επαναλαμβάνοντας τα λεκτικά κλισέ του, φέρνει κάποιες στιγμές και βίαια μπροστά τους ώμους, κυρίως τον δεξιό, δίνοντας μια αόρατη γροθιά που λες και κάποιος την ακινητεί, αλλά ο ίδιος δεν αποτολμά, την παίρνει πίσω πριν τη δώσει. Είναι η μιμική μιας αβέβαιης, μιας άνευ στόχου και παλικαρίστικης επιθε­ τικότητας. Εδώ ψηφίζουν ναι, όσοι... Υπάρχει όμως και για όλους τους ηγέτες ένας λίγο-πολύ κοινός τους παρονομαστής στο απόθεμα της κινητικής τους παραγλώσσας που πρέπει να αναζητείται μάλλον σε η­ γέτες γνωστούς από την ανακολουθία τους. Πρόκειται για την τοποθέτηση της απαλάμης στην καρδιά τους. Νομίζουμε πως η χειρονομία αυτή ναι μεν από μέρους του ηγέτη παριστά μια δήλωση που λέει την αλήθεια, όμως η επιστράτευσή της γίνεται γιατί η αλήθεια αυτή είναι «απίστευτα» πιστευτή. Αλλά ο ηγέτης έτσι κι αλλιώς τη χρησιμοποιεί, γιατί γνωρίζει πως η ευαισθησία ενός λαού για το ανακόλουθο του ήθος είναι μεγάλη πολυτέ­ λεια, όταν η πλάνη της καλοπέρασης παρέχεται αφειδώς. Τις περισσότερες φορές, λοι­ πόν, αυτό το χέρι στην καρδιά είναι η επιβεβαίωση του ψεύδους. Κι εδώ, παρ’ όλ’ αυτά, ψηφίζουμε όλοι ναι. Μικρός, θυμάμαι, είχα διαβάσει σ’ ένα από τα φύλλα του ημερολογίου τοίχου της επο­ χής με τα ρητά τη φράση: «Ο λαός θέλει να απατάται»· κι υπογραφή... κάποιος «Καράλα» (;) τότε ήταν αδύνατο να καταλάβω το παράλογο. Ε, τώρα πια το ξέρω για καλά. Αφού, λοιπόν, ο λόγος ο ρηματικός του ηγέτη τροφοδοτεί απαρέγκλιτα τη δυσπιστία, ό­ λες οι ελπίδες μας μπορούν, ίσως, να βρίσκονται σε μιαν ανάγνωση της κινητικής του παραγλώσσας. Φαίνεται ότι η ανάπτυξη ενός κλάδου με αυτό το αντικείμενο στο χώρο της γλωσσολογίας μας είν’ απόλυτα αναγκαία: πρόταση, βέβαια, της σύγχρονης πολιτι­ κής απελπισίας, μας.

αφιερωμα/97

Νίκη Καλτσόγια-Τουρναβίτη

Έρευνα για τις ελληνικές μορφές ηγεσίας Τον Ιανουάριο του 1990 κατατέθηκαν στο Εθνικό Κέντρο Τεκμηρίωσης του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών Αθηνών μαγνητικές δισκέτες με τα δεδομένα έ­ ρευνας για τις ελληνικές μορφές ηγεσίας (elites), την οποία διεξήγαγε η Νίκη Καλτσόγια-Τουρναβίτη, αναπληρώτρια καθηγήτρια του Συνταγματικού Δι­ καίου στο Πάντειο Πανεπιστήμιο Κοινωνικών Επιστημών. υγκεκριμένα πρόκειται για την κωδικογράφηση βιογραφικών στοιχείων 12.200 περίπου προσωπικοτήτων οι οποίες έπαιξαν ένα ρόλο, μι­ κρό ή μεγάλο, θετικό ή αρνητικό, στην ελληνική ζωή από το 1800.μέχρι σήμερα είτε αυτός αναφέρεται στην πολιτική ζωή του τόπου (πολιτική ε­ λίτ), τη δημόσια διοίκηση (γραφειοκρατική ελίτ), την οικονομία (οικονομική ελίτ), την πνευματική και θρησκευτική ζωή (πνευματική ελίτ), τις τέ­ χνες, τη μουσική, τον αθλητισμό (πολιτιστική ε­ λίτ), το στρατό (στρατιωτική ελίτ). Η συγκέ­ ντρωση των βιογραφικών στοιχείων έγινε σύμφω­ να με τις επιστημονικές προϋποθέσεις των ελιτι­ στικών θεωριών και είναι η πρώτη φορά που στη χώρα μας, ίσως όμως και διεθνώς, διενεργείται μια τόσο μεγάλης έκτασης έρευνα για το φαινό­ μενο της ηγεσίας. Για την εισαγωγή των στοι­ χείων αυτών στον Η/Υ χρησιμοποιήθηκε το πρό­ γραμμα D/Base III/Plus. Πηγές για την έρευνα χρησιμοποιήθηκαν η νέα έκδοση της εγκυκλοπαίδειας του «Ηλιου», η παλαιότερη εγκυκλοπαίδεια του «Δρανδάκη» και το μεγάλο παγκόσμιο Βιογραφικό Λεξικό, της Εκδοτικής Εταιρείας, του οποίου η έκδοση ολο­ κληρώθηκε το 1989. Η επιλογή των πηγών αυτών έγινε δεδομένου ότι δεν υπάρχουν ειδικές μελέτες για όλες τις κατηγορίες των ηγετικών ομάδων, αλλά και γιατί οι υπάρχουσες εκδόσεις, οι γνω­ στές ως «Who is Who», αφενός ήταν χρονικά πε­ ριορισμένες και αφετέρου δεν ανταποκρίνονταν στις απαιτήσεις της έρευνας. Αλλά το βασικότε­ ρο πλεονέκτημα για την έρευνα ήταν ότι μέσα στις εγκυκλοπαίδειες, εκτός από τη γενικά απο­ δεκτή εγκυρότητά τους, εμφανίζονται όλες οι κυριότερες προσωπικότητες της ελληνικής ιστο­ ρίας και κοινωνίας και ανάλογα με την έκταση που παίρνει σ’ αυτές η παρουσίασή τους, φαίνε­ ται και το ειδικό βάρος τους, συγχρόνως όμως,

Σ

κάτι που είναι επίσης σημαντικό, είναι ότι μέσα απ’ αυτή την κατά αλφαβητική σειρά, χωρίς άλ­ λο κριτήριο καταχώριση, ήταν δυνατή η εξακρί­ βωση κάποιων στοιχείων για την οικογενειακή προέλευση των μορφών αυτών, τα οποία δυστυ­ χώς δεν περιλαμβάνονται ακόμα και στις ειδικές σειρές για ορισμένες μορφές κοινωνικής ηγεσίας, όπως ζωγράφους, λογοτέχνες, γλύπτες κ.ά. Τα δεδομένα της έρευνας περιλαμβάνουν ε­ κτός από το όνομα της παρουσιαζόμενης στις πηγές προσωπικότητας, τη χρονολογία γέννησης και θανάτου, το φύλο, τον τόπο καταγωγής, την 'κπαίδευση, τον τομέα δράσης και το επάγγελ­ μά 'Ί ν οικογενειακή προέλευση και την περίοδο στην ο λοία υπολογίζεται ότι έδρασε. Ειδικότερα ο τόπος καταγωγής κατατάσσεται κατά γεωγρα­ φική περιφέρεια, όπως π.χ. Πελοπόννησος, Στερεά/Εύβοια, Θεσσαλία/Ήπειρος, Μακεδονία/Θράκη, Νησιά Αιγαίου, Κρήτη, Επτάνησα, καθώς και σε περιοχές εκτός Ελλάδος. Εκτός της γεωγραφικής αυτής ταξινόμησης, ο τόπος καταγωγής διακρίνεται με ειδικό κωδικό σε α­ στική περιοχή, ημι-αστική, αγροτική. Επίσης, η οικογενειακή προέλευση κωδικογραφείται κατά τέτοιο τρόπο, ώστε να είναι δυνατόν να διαπι­ στωθούν τα στοιχεία κινητικότητας της ελληνι­ κής κοινωνίας, δηλαδή τι ρόλο έπαιξε η οικογέ­ νεια, με τα δεδομένα των κοινωνιολογικών θεω­ ριών (κάθετη οικογενειακή σχέση με στασιμότη­ τα ή κινητικότητα, οριζόντια οικογενειακή σχέ­ ση με κινητικότητα ή στασιμότητα). Εξάλλου καταβλήθηκε προσπάθεια η δράση των προσωπι­ κοτήτων αυτών να ενταχθεί σε συγκεκριμένα ι­ στορικά πλαίσια του νεότερου ελληνικού κρά­ τους. Για το σκοπό αυτό ακολουθήθηκε σε γενι­ κές γραμμές η παραδοσιακή διαίρεση της συ­ νταγματικής μας ζωής, δηλαδή χρησιμοποιήθη­

98/αφιερωμα κε το κριτήριο της μορφής του πολιτεύματος, ε­ πειδή, ανταποκρίνεται και σε ευρύτερες μεταβο­ λές της ελληνικής κοινωνίας. Η πρώτη περίοδος ξεκινά από την αφύπνιση του ελληνισμού και κα­ λύπτει όλη την περίοδο της Ελληνικής Επανά­ στασης μέχρι την έλευση του Όθωνα. Η βασι­ λεία του Όθωνα καλύπτει ολόκληρη τη δεύτερη περίοδο, η τρίτη είναι αυτή του δημοκρατικού Συντάγματος του 1864 μέχρι το 1911 και η διαίρε­ ση συνεχίζεται από το 1912-1922, 1923-1944, 1945-1973 και 1974 μέχρι σήμερα. Ας προστεθεί ότι επιχειρείται και μια αξιολόγηση της ελληνι­ κής ελίτ, ανάλογα με την εμφανιζόμενη δράση τους. Συγκεκριμένα στην κατηγορία των ηγετών κατατάσσονται εκείνες οι προσωπικότητες που έπαιξαν τον πλέον σημαίνοντα ρόλο στη ζωή του τόπου και άφησαν τη σφραγίδα του σ’ αυτήν. Εί­ ναι η κατηγορία των leaders, οι οποίοι και θεωρη­ τικά διακρίνονται για τα ειδικότερα χαρακτηρι­ στικά τους. Ακολουθεί η δεύτερη βαθμίδα της α­ νώτατης ελίτ, η τρίτη της α ν ω τέρ α ς και η τετάρτη της μ έσ η ς ελίτ. Βέβαια η κωδικογράφηση των βιογραφικών στοιχείων των ελληνικών μορφών της κοινωνι­ κής ηγεσίας έγινε κατά τρόπο ο οποίος να εξυπη­ ρετεί το σκοπό της έρευνας, ο οποίος ήταν η α­ νεύρεση των γνωρισμάτων της ελληνικής ελίτ, η σύγκριση αυτών με πορίσματα άλλων αναλογών ερευνών και η επαλήθευση ή μη των βασικών θε­ ωρητικών θέσεων των ελιτιστικών θεωριών, οι ο­ ποίες, ως γνωστόν, αποτελούν ένα σημαντικό το­ μέα της πολιτικής επιστήμης, δεδομένου ότι ο ρόλος των ελίτ, με τις σύγχρονες αντιλήψεις, οι οποίες στηρίζονται σε εμπειρικές και ιστορικές έρευνες, θεωρείται ότι έχει μια λειτουργική απο­ στολή και ότι η ύπαρξή τους δεν αντιστρατεύεται τους δημοκρατικούς θεσμούς των δυτικών κοι­ νωνιών. Τα πορίσματα της έρευνας αυτής, τα ο­ ποία έχουν ήδη εξαχθεί με τη συνεργασία του ει­ δικού άγγλου στατιστικολόγου, επίκουρου καθη­ γητή στατιστικής του Παντείου Πανεπιστημίου Cl. Richardson, πρόκειται να ενταχθούν ως ειδι­ κό κεφάλαιο μιας υπό έκδοση μελέτης με τίτλο «Οι θεωρίες για τις ηγετικές τάξεις και η δημο­ κρατία. Μορφές ηγεσίας στο νεότερο ελληνικό κράτος». Ανεξάρτητα πάντως από τη χρησιμότητα των δεδομένων της έρευνας αυτής για τη συγκεκριμέ­ νη μελέτη, η χρησιμοποίηση Η/Υ για τη μελέτη βιογραφικών στοιχείων των ελληνικών προσωπι­ κοτήτων παρέχει μεγάλες δυνατότητες εξαγωγής ιστορικών, πολιτικών, οικονομικών, κοινωνιο­ λογικών πορισμάτων, ανάλογα με τα ειδικότερα επιστημονικά ενδιαφέροντα εκείνων οι οποίοι θα τα χρησιμοποιήσουν και είναι γνωστό ότι η πρό­ σβαση στο αρχείο του Εθνικού Κέντρου Τεκμη­ ρίωσης είναι ευχερής. Εξάλλου το αρχείο αυτό παραμένει ανοιχτό για προσθήκες νέων στοι­

χείων από άλλες πηγές για τις προσωπικότητες που περιλαμβάνονται στην έρευνα αλλά και για περαιτέρω εμπλουτισμό του με νέες προσωπικό­ τητες του ελλληνικού κοινωνικού και πολιτικού στίβου, οι οποίες είτε δεν περιελήφθησαν, είτε έ­ δρασαν στο απώτερο παρελθόν, είτε πρόκειται να εμφανισθούν στο μέλλον. Ή δη, η ίδια ερευνήτρια συνεχίζει την έρευνα για την ελληνική πολι­ τική και συγκεκριμένα τη σ υ ν τ α γ μ α τ ικ ή ηγεσία, αναζητώντας πρόσθετα στοιχεία σε κοινοβου­ λευτικές ή άλλες ιστορικές πηγές, για τις προσω­ πικότητες εκείνες που συμμετείχαν στις εθνοσυ­ νελεύσεις της ελληνικής συνταγματικής ιστορίας ή που έπαιξαν ένα ρόλο στη διαμόρφωση των συνταγματικών θεσμών στη χώρα μας. έρευνα διαπιστώθηκε και εμπειρικά Α πόότι την η ελληνική κοινωνία, από τις αρχές του προηγούμενου αιώνα και μέχρι σήμερα δεν έθετε, τυπικά τουλάχιστον, φραγμούς στην εξέλιξη του ατόμου. Ούτε κληρονομική αριστοκρατία υπήρ­ χε ούτε νομικές τάξεις (κάστες), ενώ η μακραίω­ νη δουλεία και η ανασφάλεια που υπήρχε κάτω απ’ αυτό το καθεστώς, έχουν δώσει ένα αξιοκρα­ τικό στοιχείο στην ανάδειξη των ελληνικών προ­ σωπικοτήτων, κάτι που ακόμα και στις δυτικές χώρες απαντάται μετά τις πρώτες δεκαετίες του αιώνα μας. Επίσης διαπιστώθηκε ότι οι πολιτι­ κές, εθνικές, ιστορικές, οικονομικές και κοινω­ νικές συνθήκες του τόπου έπαιξαν έναν άμεσο ρόλο στη διαμόρφωση των διαφόρων μορφών της ελληνικής ηγεσίας, ώστε αυτές να εμφανίζονται με ειδικά γνωρίσματα, διαφοροποιούμενα από άλλες αντίστοιχες μορφές ηγεσίας ευρωπαϊκών ή άλλων χωρών. Για παράδειγμα, η αγροτική περι­ φέρεια και όχι το αστικό κέντρο είναι ο κατεξοχήν τόπος προέλευσής τους, ιδίως μέχρι τις πρώ­ τες δεκαετίες του αιώνα μας. Αυτό όμως ισχύει μόνο για τους άνδρες. Αντίθετα οι γυναικείες μορφές ηγεσίας που καταγράφονται, 458 στο σύ­ νολο των 12.175, δηλαδή 3,8%, απόρροια ασφα­ λώς των πατριαρχικών δομών και αντιλήψεων της ελληνικής κοινωνίας και των θεσμικών­ νομικών φραγμών που εμπόδιζαν τη συμμετοχή της Ελληνίδας στην πολιτική και κοινωνική ζωή του τόπου, μέχρι ίσως το 1975 που τέθηκε σε ισχύ το νέο μας Σύνταγμα, ακολουθούν, σε μεγάλο βαθμό, τα χαρακτηριστικά για την ανάδειξη των elites τα οποία διατυπώνονται στις ελιτίστικός θε­ ωρίες και αποδεικνύονται και από εμπειρικές έ­ ρευνες. Η ανάδειξή τους στηρίζεται στην οικογε­ νειακή τους προέλευση, μέση και κυρίως ανωτέρα, εκτός της κατηγορίας της πολιτιστικής ελίτ (τραγουδίστριες, ηθοποιοί κ.λπ.), και προέρχο­ νται από μεγάλα αστικά κέντρα ή από περιοχές με υψηλής στάθμης πολιτιστική παράδοση, ό­ πως τα Επτάνησα τον προηγούμενο αιώνα. Εκείνο που πρέπει ν’ αναφερθεί στη σύντομη

αφιερωμα/99 αυτή παρουσίαση της έρευνας για τις μορφές και τα χαρακτηριστικά της ελληνικής κοινωνικής και πολιτικής ηγεσίας είναι οι ελλείψεις που δια­ πιστώθηκαν στις τρεις πηγές που χρησιμοποιή­ θηκαν, οι οποίες σε ορισμένους τομείς είναι πολύ εμφανείς. Χαρακτηριστικά αναφέρεται ότι για την περίοδο του εμφυλίου καταγράφονται σχεδόν αποκλειστικά οι προσωπικότητες που εκπροσω­ πούσαν το επίσημο ελληνικό κράτος και α­ γνοούνται αυτές που έδρασαν με τις δυνάμεις των ανταρτών. Ακόμα στον πολιτιστικό τομέα αγνοούνται επίσης εξέχουσες μορφές του λαϊκού πολιτισμού, οι οποίες επέδρασαν ίσως σημαντι­ κότερα στη διαμόρφωση της κουλτούρας του τό­ που, απ’ ότι εκείνες που εκπροσωπούν την ευρω­ παϊκή παράδοση. Για παράδειγμα οι μεγάλοι καλλιτέχνες της λαϊκής μουσικής και του τρα­ γουδιού ή προσωπικότητες της λαϊκής τέχνης, μαστόροι, υφάντρες, κεντήστρες, χρυσοχόοι και άλλοι. Οι ελλείψεις βέβαια αυτές ερμηνεύονται α­ πό τις κυριαρχούσες πολιτικές και κοινωνικές α­ ξίες που επικρατούσαν μέχρι και τις τελευταίες δεκαετίες στην Ελλάδα. Και οι κρατούσες αυτές αντιλήψεις δεν ήταν άλλες απ’ αυτές του λογιο-

τατισμού από τη μια και της εθνικοφροσύνης α­ πό την άλλη. Και φυσικά ο τομέας στον οποίο τα κενά είναι ακόμα μεγαλύτερα είναι στη γυναικεία εκπροσώπηση. Από μια δειγματοληπτική σύ­ γκριση που έγινε για την πληρότητα των πληρο­ φοριών γύρω από τις ελληνικές ηγετικές μορφές και με άλλες γνωστές εγκυκλοπαίδειες φάνηκε ότι οι διαπιστούμενες ελλείψεις είναι μάλλον γε­ νικές. Για το σκοπό αυτό θα ήταν ίσως σκόπιμο οι συντακτικές επιτροπές των ελληνικών εγκυ­ κλοπαιδειών, η αξία των οποίων είναι μεγάλη όχι μόνον για το μέγεθος των γνώσεων που παρέχουν αλλά και για τη διαφύλαξη με σφαιρικότητα της μνήμης του έθνους, θα πρέπει να επαναπροσδιο­ ρίσουν τα κριτήρια που χρησιμοποιούν για το ποιες προσωπικότητες έχουν τις προϋποθέσεις να καταγράφονται σ’ αυτές. Κι αυτό πρέπει να εί­ ναι ένα άμεσο μέλημα, όσο η ιστορική μνήμη εί­ ναι δυνατόν να διερευνηθεί. Ασφαλώς δεν είναι δυνατόν να αναφερθούν πε­ ρισσότερα πορίσματα από την έρευνα για την ελ­ ληνική ηγεσία. Περιοριζόμαστε μόνο σε δύο σχη­ ματικές απεικονίσεις ορισμένων γνωρισμάτων της, με την παράθεση δύο πινάκων:

ΑΠΟ Α Γ Ρ Ο Τ Ι Κ Ε Σ Π Ε Ρ Ι Ο Χ Ε Σ

- • —ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜ/ΚΗ

ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΗ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΗ

ΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΗ -τ£τ- ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ

- θ - ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΗ - S - ΑΡΙΣΤΟΚΡ/ΚΗ

100/οφιερωμα ΑΓΝΩΣΤΗ ΟΙ ΚΟΓ/ ΚΗ

- · — ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜ/ΚΗ

—I— ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΗ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΗ

Αττο τις εκδόσεις ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ

Κ Υ Κ Λ Ο Φ Ο Ρ Η Σ Ε το νέο βιβλίο του Πέτρου Μ Α ΡΙΟ Λ Η :

ΟΙ Κ Α Μ Π Ι Μ Ο Ι Δ Ρ Ο Μ Ο Ι της Ανάγνωσης του Κε ιμένου I. Το ΠΟΙΗΜΑ: Γ Δροσίνης. Τ. Παπατόώνης. Κ.Π. Καβάφης. Ν. Εγγονόπουλος.. Τ. Σινόπουλος. Γ. Δάλλας 1 ·

ΠΡΟΕΛΕΥΣΗ

ΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΗ -τ^τ- ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ

-Β - ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΗ - X - ΑΡΙΣΤΟΚΡ/ΚΗ

II. Το ΠΕΖΟ: Κ.Γ. Καρυωτάκης. Κ. Θεοτόκης. Α. Κοτζιάς, Α. Φραγκιάς,. X. Μίσσιος Κυκλοφορεί το βιβλίο: Π. Μ αρ ιόλη : Ο ΠΕΖΟΣ ΛΟ ΓΟ Σ στην «περιπέτεια» της Διδακτικής Πράξης Δ Υ Ο Β ΙΒ Λ ΙΑ Α Π Α Ρ Α ΙΤ Η Τ Α σε Φ ΙΛ Ο Λ Ο Γ Ο Υ Σ κ α Μ Ε Λ Ε Τ Η Τ Ε Σ τη ς Ν Ε Ο Ε Λ Λ Η Ν ΙΚ Η Σ Λ Ο Γ Ο Τ Ε Χ Ν ΙΑ Σ Κεντρική Διάθεση: ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ Τ.Ο. 25 085 - 100 26 Αθήνα

Τηλ.: 88.23.762

αφιερωμα/101

Κώστας Α. Λάβδας

Πολιτικές Ελίτ και Εκσυγχρονισμός:

Μία κριτική επισκόπηση Έχει συχνά παρατηρηθεί, ότι το ενδιαφέρον της σύγχρονης πολιτικής επι­ στήμης για την έρευνα των πολιτικών ε λίτ παρουσιάζει το χαρακτήρα κυμά­ των, που κορυφώνονται κάθε μία ή δύο δεκαετίες και αφήνουν έργο συχνά εκλεκτό, αλλά με εμφανή στοιχεία ασυνέχειας και ενασχόλησης με διάφορες θεματικές που στερούνται ευδιάκριτων ερευνητικών συνδέσεων ή περα­ σμάτων. πολιτική επιστήμη σήμερα στην Ευρώπη και τις ΗΠΑ στρέφεται με ανανεωμένο εν­ διαφέρον στην έρευνα των χαρακτηριστικών, του ρόλου και της επίδρασης των πολιτικών ελίτ. Φι­ λόδοξα ερευνητικά σχέδια με σημαντική θεσμική υποστήριξη βρίσκονται σε εξέλιξη, ενώ η πρωτο­ φανής ανάπτυξη και εκλέπτυνση των ποσοτικών πολιτομετρικών μεθόδων δίνει νέα ώθηση στη χαρτογράφηση και τη συγκριτική ανάλυση των πολιτικών ηγεσιών και του πολιτικού προσωπι­ κού. Ενόψει αυτής της νέας άνθισης της μελέτης των ελίτ παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον μία ο-

Η

σονδήποτε σχηματική επισκόπηση της καταγω­ γής, των δυνατοτήτων και των ορίων των πολιτι­ κών αναλύσεων που βασίζονται στη μελέτη των πολιτικών ελίτ. Μέσα στα πλαίσια που επιτρέπει η γνώριμη στενότητα του χώρου, στο σημείωμα αυτό σκιαγραφώ το πέρασμα από την κλασική θεωρία των ελίτ ως αντιδημοκρατική ιδεολογία των αρχών του 20ού αιώνα στη σύγχρονη ανάλυ­ ση των πολιτικών ηγεσιών και του πολιτικού προσωπικού, και υποστηρίζω την άποψη ότι το κύριο σύνδετικό στοιχείο που ενώνει τις διάφορες απόπειρες ανάλυσης των ελίτ είναι η με διάφο­

102/αφιερωμα ρους τρόπους εννοούμενη σχέση τους με ορισμέ­ νες εννοιολογήσεις της κοινωνικής εξέλιξης και, πιό πρόσφατα, του εκσυγχρονισμού. Συζητώντας τη διαπλοκή στοιχείων συνέχειας και ασυνέχειας στη μελέτη των ελίτ, διαπιστώνουμε την κεντρι­ κή θέση των διαφορετικών εννοιολογήσεων της κοινωνικής εξέλιξης για την ανάπτυξη της προ­ βληματικής των ελίτ μέσα στα πλαίσια των κοινώνικών επιστημών. Διαπιστώνουμε όμως και μία ουσιαστική δια­ φορά στο ρόλο των θεωριών του εκσυγχρονισμού σε σχέση με τις προηγούμενες εξελικτικές προ­ σεγγίσεις. Ενώ οι προηγούμενες προσεγγίσεις αποτέλεσαν το κύριο πεδίο εφαρμογής των θεω­ ριών που βασίζονται στην επίδραση των ηγετι­ κών ομάδων στη συνάφεια του πολιτικού και κοι­ νωνικού μετασχηματισμού, η απόπειρα χρησιμο­ ποίησης των θεωριών του εκσυγχρονισμού ως ο­ χήματος για τη μελέτη των ελίτ αλλάζει αυτή την ίδια τη μελέτη. Και αυτό γιατί στη διευρυμένη του κοινωνική σημασία ο εκσυγχρονισμός μπορεί να θεωρηθεί ως μία διαδικασία που επαυξάνει τις δυνατότητες για κριτική και εποικοδομητική συ­ ζήτηση των σχέσεων ηγεσίας, συμμετοχής, δη­ μοκρατίας και αποτελεσματικότητας στη διαδι­ κασία του μετασχηματισμού. Α π ό τη Δ ύση στην περιφέρεια, και πίσω στη Δύση

έννοια των ελίτ, των κατά Pareto «εκλε­ κτών» σε κάθε τομέα κοινωνικής δραστη­ ριότητας, πήρε εξαρχής το περιεχόμενό της σε αντιδιαστολή προς την έννοια της μάζας. Πιο συγκεκριμένα, στο υπόβαθρο των κλασι­ κών θεωριών των ελίτ βρίσκεται μία επιφυλακτι­ κή έως και εχθρική αντιμετώπιση της εισόδου ευ­ ρύτερων κοινωνικών στρωμάτων στο πολιτικό προσκήνιο. Για την αντιμετώπιση αυτή οι κλασι­ κοί θεωρητικοί των ελίτ μπορούσαν να αντλούν επιχειρήματα από το έργο των αναλυτών της «ψυχολογίας των μαζών», μίας ενασχόλησης που έχαιρε κάποιας εκτίμησης στη Γαλλία του λήγοντος 19ου αιώνα. Είναι γνωστό ότι η συζήτη­ ση των σχέσεων ελίτ-μάζας στον Mosca (Elem enti d i scienza p o litic a, 1896) και τον Pareto (T ra tta to d i sociologia generale, 1916) πρέπει να τεθεί στη συνάφεια της ψυχολογίας των μαζών που κωδικοποιείται στο έργο του Le Bon (La psychologic des foules, 1895). Είναι ίσως λιγότερο γνωστό το χρέος της ψυχολογίας των μαζών στις ανθρωπολογικές αναζητήσεις του ίδιου του Le Bon και του δασκάλου του, γνωστού ανθρωπολό­ γου και ειδικού της κρανιομετρίας, Broca. Για τον Le Bon η συλλογική συμπεριφορά των μαζών χαρακτηρίζεται από ανορθολογισμό, και ο ανορθολογισμός αυτός συγκροτεί την ιδιαιτε­ ρότητα της μαζικής-κοινωνικής ψυχολογίας (σε

Η

αντιδιαστολή προς τον ορθολογισμό της ατομι­ κής συμπεριφοράς που υποτίθεται ότι ανήκει στα αντικείμενα που απασχολούν την ατομική ψυ­ χολογία). Κάπως σχηματικά μπορούμε να αναγνωρίσου­ με στη μαζική-κοινωνική ψυχολογία του Le Bon το αποτέλεσμα δύο τάσεων, που την επηρεάζουν καθοριστικά, συνυπάρχουν σε αυτή, και δίνουν ερεθίσματα στη θεωρία των ελίτ. Η πρώτη τάση οριοθετείται από την επαγγελματική καταγωγή των πρώτων ειδικών της μαζικής ψυχολογίας α­ πό μία ορισμένη σχολή της γαλλικής βιολογικής ανθρωπολογίας του 19ου αιώνα. Η δεύτερη εμπνέεται από τα διαδεδομένα στην εποχή της λειτουργιστικά-εξελικτικά θεωρητικά πλαίσια, των οποίων όμως κάνει ιδιότυπη χρήση. Ο Le Bon ήταν ιατρός και οπαδός της σχολής του ανθρωπολόγου Broca, ο οποίος όφειλε μέρος της φήμης του σε ανατομικές και κρανιομετρι­ κές μελέτες που είχαν ως στόχο την τεκμηρίωση της βιολογικής κατωτερότητας των έγχρωμων φυλών και των γυναικών (ανεξαρτήτως χρώμα­ τος). Στα ενδιαφέροντα του Broca και της σχο­ λής του περιλαμβάνονταν από προϊστορικά ευ­ ρήματα μέχρι τα νεκροτομεία του Παρισιού (δες Broca 1861: 139-207, και Broca 1873: 1-53. Για μία κριτική της σχολής και της μεθοδολογίας της δες, μεταξύ άλλων, Gould 1980: 152 επ.). Ο Le Bon, γνωστός ήδη από δημοσιεύσεις των αποτε­ λεσμάτων της μελέτης σειράς προϊστορικών ευ­ ρημάτων που είχαν φέρει στο φως οι Broca και Topinard, επιχείρησε μία διεύρυνση του ερευνητι­ κού του ορίζοντα με ένα ταξίδι στην Ινδία το 1884, με σκοπό τη μελέτη της εξέλιξης του ιθαγε­ νούς πολιτισμού. Καρπός του ταξιδιού ήταν διά­ φορα κείμενα (κυρίως Les premieres civilisations,

«Η επιτυχία σ’ έναν ηγετικό ρόλο μπορεί να διαμορφώσει με τον τρόπο της τον χαρακτήρα του φορέα του και να εμφανίσει ιδιότητες που δεν είχαν προβλεφθεί από τα πριν» Ρ. Hofstatter 1889, και Les lois psychologiques de Γ evolution des peuples, 1894), στα οποία βρίσκουμε μία από τις πρώτες συνδέσεις ενός εξελικτικού κοινωνιοψυχολογικού πλαισίου με μία θεωρία ηγεσίας. Ο όρος συγκρότησης ενός κοινωνικού συνόλου εί­ ναι η αναγνώριση μίας ηγεσίας, η οποία αλληλεπιδρά με το κοινωνικό σύνολο και το επηρεάζει καθώς αυτό διέρχεται σειρά εξελικτικών στα­ δίων από τη βαρβαρότητα προς τον πολιτισμό.

αφιερωμα/103 Αλλά και ο πολιτισμός, παρόλο που βέβαια χα­ ρακτηρίζεται από κάποια ανάπτυξη θεσμών, τεί­ νει να εκφυλίζεται λόγω των χαρακτηριστικών της μάζας, η οποία έχει την ανάγκη μίας ηγεσίας που θα τη σαγηνεύει. Με την Psychologie des foules , ο Le Bon στρέφεται στην προβληματική των χαρακτηριστικών και του ρόλου των μαζών στις ευρωπαϊκές κοινωνίες για να τονίσει τον ά-

«Εκείνο που χαρακτηρίζει την προσω πικότητά μου, δεν είναι ούτε η μεγαλοφυία ούτε η σοφία, αλλά το αυστηρό ήθος» Κ. Καραμανλής μορφο και ανορθολογικό χαρακτήρα της συμπε­ ριφοράς, αλλά και την προτεραιότητα της ηγε­ σίας απέναντι στους θεσμούς. Αυτή η προτεραιό­ τητα καθίσταται στη συνέχεια ειδοποιός διαφορά κάθε ανάλυσης που, για λόγους αναλυτικούς ή ι­ δεολογικούς (ή, συνηθέστατα, στη βάση ενός συνδυασμού αναλυτικών και ιδεολογικών προτι­ μήσεων), αντιμετωπίζει ως κεντρικό πρόβλημα προς επίλυση την κατεύθυνση που προσδίνει η συμμετοχή των μαζών στις διαδικασίες πολιτι­ κών μετασχηματισμών. Δηλαδή εφόσον η συμ­ μετοχή των μαζών βασίζεται στον ανορθολογισμό, και όταν η συμμετοχή αυτή δεν είναι δυνα­ τόν να περιοριστεί, τότε το καταλληλότερο μέσο για την ένταξη αυτής της συμμετοχής μέσα σε έ­ να πλαίσιο σκοπών που η ίδια δεν δύναται να ορί­ σει είναι η ικανή ηγεσία. Θέση η οποία, εννοείται, μπορεί να εφαρμοστεί με αναφορά σε ποικιλία πολιτικών και ιδεολογικών σκοπών. Μεθοδολογικά αμφιλεγόμενη αλλά με πολλαπλώς αξιοποιήσιμα συμπεράσματα, η «ψυχολο­ γία των μαζών» άσκησε αρχικά μία περιορισμένη επίδραση που όμως άρχισε να αποκτά σημαντι­ κότερες διαστάσεις με το χρόνο, καθώς τα συμπεράσματά της επηρέασαν το έργο ορισμένων από τους θεωρητικούς των ελίτ, αλλά και έδω­ σαν ερεθίσματα στην υπό διαμόρφωση κοινωνι­ κή ψυχολογία.1 Όσον αφορά στους κλασικούς θεωρητικούς των ελίτ, η μελέτη των χαρακτηρι­ στικών και της «κυκλοφορίας» των ελίτ αποτε­ λεί τη μία μόνον όψη μίας περισσότερο σύνθετης προβληματικής, που εξετάζει τη θέση των μαζών στις περιόδους πολιτικής μεταβολής και τις ανα­ γκαίες πολιτικές και ιδεολογικές στρατηγικές των πολιτικών ελίτ στις σχέσεις τους με τις μά­ ζες. Ειδικότερα μέσα σε πλαίσια κοινοβουλευτι­ κού πολιτικού παιγνίου, οι ελιτιστές θεωρητικοί της δημοκρατίας συνεισφέρουν μία αξιοσημείω­ τη κριτική της έννοιας της δημοκρατικής αντι­

προσώπευσης, επισημαίνοντας μία σειρά στοι­ χείων που, στη διάρκεια της διαδικασίας τυπικού πολιτικού εκδημοκρατισμού των ευρωπαϊκών κοινωνιών, εξακολουθούν να τους προσδίνουν το χαρακτήρα κοινωνιών στις οποίες η συμμετοχή των μαζών υπόκειται σε επουσιώδεις αλλαγές. Αυτή ακριβώς η κριτική στη δημοκρατική-κοινοβουλευτική θεωρία της αντιπροσώπευσης ε­ δράζεται σε τρεις άξονες, ο καθένας από τους ο­ ποίους αποκτά ξεχωριστή σημασία στο έργο των διαφόρων ελιτιστών. Π ολιτική α ντιπροσώ πευση και πολιτική ηγεσία

πορούμε να διακρίνουμε αυτούς τους άξο­ νες σε στρατηγικό, κοινωνικο-ψυχολογικό, και δομικό-οργανωτικό. Παρόλο που οι τρεις άξονες μπορούν να αναχθούν σε διαφορετι­ κούς θεωρητικούς - ο οργανωτικός κυρίως στον Michels, ο στρατηγικός κυρίως στον Mosca, και ο κοινωνιοψυχολογικός κυρίως στον Pareto - , η χρήση όψεων και των τριών είναι κοινή στους κλασικούς των ελίτ. Έτσι ο Michels, ο οποίος ε­ φαρμόζει μία ελιτίστική κριτική του κοινοβου­ λευτισμού στο επίπεδο της ανάλυσης των γρα­ φειοκρατικά διαρθρωμένων μεγάλων κομμάτων, τονίζει την αδυναμία των μοντέρνων μαζών απέ­ ναντι τόσο στο κράτος όσο και στο κόμμα. Η α­ δυναμία αυτή θεμελιώνεται, σε τελευταία ανάλυ­ ση, στην ανικανότητα για οργανωμένη και ορθο­ λογική συλλογική δράση, Με αποτέλεσμα οι αυταρχικές τάσεις σε κάθε επίπεδο της πολιτικής διαδικασίας και η αναπα­ ραγωγή των ελίτ να οφείλονται στη διαπλοκή δο­ μικών παραγόντων (ανάπτυξη των γραφειοκρα­ τιών με επακόλουθη μετατόπιση των αρχικών σκοπών των κομματικών οργανώσεων) και της ψυχολογικής κατάστασης των μαζών (δες κυ­ ρίως Michels 1962 [1915]: 85 επ.). Είπαμε ότι για τον Michels, αλλά και για τους περισσότερους ελιτιστές, η αδυναμία των μαζών απέναντι στους πολιτικούς θεσμούς, σε τελευ­ ταία ανάλυση, οφείλεται στην οργανωτική ανι­ κανότητα των μαζών. Βέβαια δεν θα ήταν απολύ­ τως ακριβές εάν θεωρούσαμε αυτή την άποψη ως προϋπόθεση των θεωριών των ελίτ: τουλάχιστον ο Mischels γνωρίζει ότι ιστορικά έχουν προκόψει θεσμικά μορφώματα - π.χ. τα σοσιαλδημοκρα­ τικά κόμματα - που οφείλουν την αρχική τους διαμόρφωση κ α ι στην ορθολογική συλλογική δράση χαμηλότερων κοινωνικών στρωμάτων. Χωρίς να μπορούμε εδώ να υπεισέλθουμε στο ι­ στορικής φύσης ερώτημα για την κοινωνική βά­ ση και το ηγετικό προφίλ των ευρωπαϊκών σο­ σιαλδημοκρατιών, επισημαίνουμε ότι για τον Michels - σε αντίθεση με τον Le Bon - δεν είναι τόσο το αδύνατο της ορθολογικής συμπεριφοράς

Μ

104/αφιερωμα των μαζών που αναπαράγει την ανάγκη για τις ε­ λίτ, όσο είναι η χαρακτηριστική για τις μοντέρ­ νες δημοκρατίες διαπλοκή της αρχής της αντι­ προσώπευσης και της σύνθετης γραφειοκρατι­ κής οργάνωσης. Συνεπώς πρόκειται για μία δια­ δικασία αυτονόμησης της πολιτικής αντιπροσώ­ πευσης, διαδικασία που φέρεται να έχει μία ιστο­ ρική αναφορά στη θεσμοποίηση των ταξικής βά­ σης συγκρούσεων και τον σταδιακό εκδημοκρα­ τισμό των ευρωπαϊκών πολιτικών συστημάτων. Από τη σκοπιά των θεωριών των ελίτ, η αυτονό­ μηση της πολιτικής αντιπροσώπευσης ευρύτερων κοινωνικών κατηγοριών κατά τη διαδικασία εκ­ δημοκρατισμού πρέπει να αποδοθεί στη διαπλο­ κή οργανωτικών, κοινωνιοψυχολογικών, και στρατηγικών (βασισμένων στις αντιλήψεις συμ­ φερόντων των ίδιων των ελίτ) παραγόντων και ο­ δηγεί σε αυθαίρετη αντιπροσώπευση - αλλά όχι και σε κρίση αντιπροσώπευσης - όταν οι εν λό­ γω κοινωνικές κατηγορίες δεν είναι σε θέση να αρθρώσουν με συνέχεια τις προτιμήσεις τους. Δεν πρόκειται εν προκειμένω για την επιστρο­ φή σε μια θεωρία πολιτικής αντιπροσώπευσης στην παράδοση του Burke, κατά την οποία ο α­ ντιπρόσωπος είναι υπεύθυνος απέναντι στο κοι­ νωνικό σύνολο και τις παραδόσεις του και γι’ αυ­ τό χρειάζεται αυτονομία από τα επιμέρους συμ­ φέροντα, ακόμη και από αυτά που τον εξέλεξαν.· Η διαπλοκή των οργανωτικών και των κοινωνιο-» ψυχολογικών στοιχείων στους σημαντικότερους από τους ελιτιστές, τοποθετεί σε νέα βάση μία προσέγγιση των σχέσεων πολιτικής αντιπροσώ­ πευσης και κοινωνικής δυναμικής που υπογραμ­ μίζει τη βαρύτητα του πολιτικού παράγοντα με ι­ διαίτερη έμφαση. Πρόκειται για μία προσέγγιση, όψεις της οποίας συναντάμε στον Marx των πολι­ τικών κειμένων (στην κριτική του βοναπαρτι­ σμού), αλλά κυρίως στον Hobbes, κατά την ο­ ποία η πολιτική αντιπροσώπευση των κατηγο­ ριών που δεν είναι σε θέση να αποκτήσουν οργα­ νωτικό σχήμα και να εκπροσωπηθούν τείνει να ε­ δράζεται σε πολιτικό αυταρχισμό και ιδεολογική σαγήνευση.2 Εάν η αυτονόμηση της πολιτικής αντιπροσώ­ πευσης - οι πολιτικές δυνατότητες της οποίας επισημάνθηκαν από διαφορετικές σκοπιές από τους θεωρητικούς της mass society αλλά και από τους φασίστες θεωρητικούς, όπως ο Carl Schmitt - αποτέλεσε την καθαυτό πολιτική ιστορική α­ ναφορά των κλασικών αναλυτών των ελίτ, μία σειρά μετασχηματισμών της κοινωνικής δομής έδωσαν την κοινωνιολογική αφορμή της όλης συ­ ζήτησης. Επρόκειτο για μετασχηματισμούς που έδιναν την εικόνα μίας διευρυνόμενης κοινωνι­ κής διαφοροποίησης, με την οποία εντείνονταν οι ενδοταξικές διακρίσεις αλλά και διαχωρίζονταν η ιδιοκτησία από τον έλεγχο-management, υπο­ χωρούσαν τα στοιχεία που συγκροτούσαν συ­

μπαγείς τάξεις και ευνοούνταν αναλύσεις που α­ ντιλαμβανόταν την κοινωνία με όρους ορισμένων ομάδων ισχύος αφενός, και μίας άμορφης μάζας αφετέρου. Βλέπουμε λοιπόν ότι πέρα από την ευ­ νόητη εξάρτηση της θεωρίας των ελίτ από τη χα­ ρακτηριστικά ιταλική έννοια της classe politica, η ανάπτυξη της σχετικής προβληματικής με την αλλαγή του αιώνα πρέπει να συσχετιστεί με πολι­ τικούς και κοινωνιολογικούς παράγοντες γενικό­ τερης ιστορικής αναφοράς. Τόσο η λανθάνουσα αναφορά στην εμπειρία της ιταλικής πολιτικής ιστορίας και στον ρόλο που είχαν σε αυτή οι πολιτικές ηγετικές ομάδες, όσο και οι παράγοντες γενικότερης ευρωπαϊκής ιστορικής αναφοράς, συνέτειναν στην επικράτη­ ση ενός ορισμένου μοντέλου ελιτιστικής πολιτι­ κής ανάλυσης, στο οποίο οι κοινωνικές βάσεις της πολιτικής συμπεριφοράς των ελίτ αντιμετω­ πίζονται μόνον ευκαιριακά. Στο επίκεντρο της α­ νάλυσής βρίσκονται οι ίδιες οι πολιτικές ελίτ, οι σχέσεις τους και οι στρατηγικές ελέγχου της πο­ λιτικής. Έτσι η κοινωνική εξέλιξη είναι η ιστορία της ανόδου, των πολιτικών, και της παρακμής και αντικατάστασης των πολιτικών ηγεσιών: με τα λόγια του Pareto, ακόμη και οι επαναστάσεις «προκύπτουν με τη συσσώρευση, στα ανώτερα στρώματα μίας κοινωνίας, στοιχείων παρηκμασμένων, τα οποία δεν διαθέτουν πλέον ικανότη­ τες διακυβέρνησης (...); ενώ παράλληλα στα κα­ τώτερα στρώματα παρουσιάζονται στοιχεία ανώ­ τερης ποιότητας, στοιχεία που διαθέτουν ικανό­ τητες διακυβέρνησης» (Pareto 1935 [1916]: III, 1431).3 Με αυτή την υπερ-πολιτική, θα ’λεγε κα­ νείς, έμφαση, συνδυάζεται η συχνή χρήση της οργανισμικής αναλογίας. Το κοινωνικό σύστημα, εννοούμενο ως οργανισμός, υπόκειται σε παθή­ σεις τις οποίες οι πολιτικές ελίτ μπορούν, εφόσον

Η εμπειρία που έχει αποκτήσει ω ς ένα χρονικό σημείο μια Ομάδα από τους ηγέτες της καθαρίζει την εκλογή των κατοπινών της ηγετών Ρ. Hofstatter οι ίδιες διατηρούν τη ζωτικότητα τους, να τις θε­ ραπεύουν με δύο τρόπους. Αφενός οφείλουν να διαγιγνώσκουν και να θεραπεύουν τον εκφυλισμό των κοινωνικών ιδεολογιών ανανεώνοντας και χρησιμοποιώντας τα κοινωνικά σύμβολα καταλ­ λήλως, ενώ αφετέρου η ανανέωση των ελίτ με τα λίγα εκλεκτά στοιχεία που προέρχονται από τη μάζα διατηρεί την κοινώνική ισορροπία και κά­ νει δυνατή μία κοινωνική εξέλιξη που ευνοεί το

αφιερωμα/105

δυναμισμό αποφεύγοντας παράλληλα τα επανα­ στατικά ξεσπάσματα. Η χρήση της οργανισμικής αναλογίας σε μία ε­ λιτίστική θεωρία κοινωνικής εξέλιξης επιτείνει βέβαια τα χαρακτηριστικά της θεωρίας που μπο­ ρούν να αποδοθούν με ιατρικούς όρους. Η οργανισμική και η παρεπόμενη ιατρική αναλογία έ­ χουν ως συνέπεια τον υπερτονισμό των σκόπι­ μων συμπεριφορών των ελίτ στην ανάλυση, όμως παράλληλα, με την τοποθέτηση της σχέσης ελίτμαζών μέσα στα πλαίσια μιας εξελικτικής προ­ βληματικής με οργανισμικά χαρακτηριστικά, το κοινωνικό σύστημα εννοιολογείται με όρους δια­ πλοκής των μερών του σε ένα σύνθετο όλον, και η πρωτο-εξελικτική θεώρηση των σχέσεων ηγεσίας-μαζών ξεπερνιέται. Βέβαια η οργανισμική αλλά και η ιατρική αναλογία δεν αποτελούν γνώρισμα μόνον της θεωρίας των ελίτ, αλλά του­ ναντίον παρέχουν ένα ουσιαστικό συνδετικό κρί­ κο μεταξύ αυτών και των φιλελεύθερων εξελικτι­ κών θεωριών.4 Ό μω ς στο εξής η ανάλυση της σχέσης ελίτ-μαζών θα γίνεται με αναφορά στο σύνθετο πλαίσιο της λειτουργίας και των ανα­ γκών του κοινωνικού συστήματος. Μάλιστα η λογική αναπαραγωγής του τελευταίου καθίστα­ ται το ευρύτερο πλαίσιο μέσα στο οποίο καλείται να κινηθεί η σχέση ελίτ-μαζών. Π ολιτική Α γο ρ ά

Η

όλη προβληματική των σχέσεων των ελίτ με την κοινωνική εξέλιξη αναπροσδιορίζε­

ται στο μεσοπόλεμο με τη σύνδεση των ελιτιστι­ κών θεωριών με την επίσημη ιδεολογία των φασι­ στικών καθεστώτων. Η επιβίωση της θεωρίας των ελίτ και η μετέπειτα ανάπτυξή της μέσα στα πλαίσια του λειτουργισμού και της πολιτικής επι­ στήμης οφείλει πολλά στη συνάντησή της με δύο άλλα σημαντικά ρεύματα που καθόρισαν την κοινωνική επιστήμη του 20ού αιώνα: την κοινωνιολογία του Max Weber, και τον αμερικανικό πλουραλισμό. Η σχέση της θεωρίας των ελίτ με τα δύο αυτά ρεύματα δεν ήταν εξαρχής απαλλαγ­ μένη δυσκολιών - μάλιστα μπορούμε να πούμε ότι τόσο η βεμπεριανή κοινωνιολογία όσο και, α­ πό άλλη σκοπιά, ο αμερικανικός πλουραλισμός συμφωνούσαν αρχικά στην απόρριψη βασικών απόψεων των θεωρητικών των ελίτ. Και όμως στην εφαρμογή τους - στην κοινωνική και πολι­ τική ανάλυση - και τα δύο ρεύματα και ο ελιτι­ σμός φανερώνουν σειρά αλληλεπιδράσεων και δανείων των μεν από τα δε. Ως αποτέλεσμα αυ­ τών των αλληλεπιδράσεων η θεωρία των ελίτ α­ ποκτά ένα νέο εξελικτικό όχημα και μία νέα, πε­ ρισσότερο ανοικτή και βασισμένη στον ανταγω­ νισμό, πολιτική προσέγγιση. Διατρέχοντας τον κίνδυνο κάποιας σχηματοποίησης, μπορούμε να θεωρήσουμε τη βεμπεριανή κοινωνιολογία ως βασισμένη σε ένα εξελικτι­ κό σχήμα στα πλαίσια του οποίου η σημασία της ηγεσίας στις κοινωνίες αλλάζει καθώς φτάνουμε στα σύγχρονα, ορθολογικά κοινωνικά συστήμα­ τα. Οι τρεις τύποι της νομιμοποιημένης εξου­ σίας, παραδοσιακή, χαρισματική, και ορθολο­

106/αφιερωμα γική-νόμιμη, αποκτούν έτσι μία εξελικτική διά­ σταση, εφόσον η παραδοσιακή αλλά και η χαρι­ σματική νομιμοποίηση της εξουσίας υποχωρούν με τον εξορθολογισμό όλων των πεδίων της κοι­ νωνικής δράσης στις μοντέρνες κοινωνίες.5 Βέ­ βαια ο Max Weber διαβλέπει την επιβίωση στοι­ χείων χαρισματικής νομιμοποίησης μέσα στις μοντέρνες κοινωνίες. Σε ένα πολυσυζητημένο κε­ φάλαιο του W irtschaft und Gesellschaft, ο Weber α­ ναλύει την «αρχηγική δημοκρατία» (και την πιο σημαντική μορφή της, τη «δημοψηφισματική δη­ μοκρατία») ως μία δυνατή μορφή επιβίωσης χαρι­ σματικής νομιμοποίησης υπό καθεστώς κανόνων τυπικής δημοκρατίας (Weber 1978, I: 266-271). Παρόλο που είναι δυνατόν να υποτεθεί ότι ο We­ ber έβλεπε ίσως σε ορισμένα στοιχεία της «αρχηγικής δημοκρατίας» μία δύναμη που θα αντιστε­ κόταν στις εντεινόμενες επιδράσεις του εξορθολογισμού στο πολιτικό πεδίο - επιδράσεις που, κατά τον Weber, θα έφταναν στην επικράτηση μίας φορμαλιστικής-γραφειοκρατικής δημοκρα­ τίας «χωρίς ηγεσία» - η αρχηγική δημοκρατία διατηρεί ένα δευτερεύοντα-μεταβατικό ρόλο στη βεμπεριανή κοινωνιολογία. Παραμένει, έτσι, από τη σκοπιά μιας εξελικτικής τυπολογίας, το γεγο­ νός ότι η ορθολογική νομιμοποίηση της εξουσίας είναι ο τύπος νομιμοποίησης που χαρακτηρίζει τις μοντέρνες κοινωνίες. Συνεπώς, και παρόλη την ιδιαιτερότητα που παρουσιάζει η ανάλυση α­ πό τον Weber των χαρακτηριστικών της ορθής πολιτικής ηγεσίας,6 μπορούμε να γενικεύσουμε συμπεραίνοντας ότι η βεμπεριανή προοπτική διαφοροποιείται από την ελιτίστική θεωρία τόσο στο ζήτημα της ιδεολογικής σαγήνευσης και χει­ ραγώγησης όσο και στο ερώτημα του χαρακτήρα της εξουσίας των πολιτικών ηγεσιών στη Δύση: για τον Weber, η πολιτική ηγεσία είναι πολυδίασπασμένη στις μοντέρνες κοινωνίες και αναπα­ ράγει τις σχέσεις των μερών της μέσω του αντα­ γωνισμού στην πολιτική αγορά. Η ανάλυση της δημοκρατίας ως πολιτικής αγοράς επηρέασε κα­ θοριστικά τη σύγχρονη θεωρία της δημοκρατίας κυρίως μέσω του έργου του Schumpeter (Ca­ p ita lism , Socialism and Dem ocracy, 1942) το οποίο συνδυάζει βεμπεριανές και πλουραλιστικές επι­ δράσεις. Ο αμερικανικός πλουραλισμός καθιέρωσε την επαγγελματική πολιτική επιστήμη στις αρχές του αιώνα ως τη συστηματική επεξεργασία και α­ νάλυση της διαδικαστικής (procedural) διάσταση της πολιτικής. Μία ανάλυση που ελπιζόταν ότι θα μπορούσε να φωτίσει τις πολιτικές εκβάσεις χωρίς δεσμευτική αναφορά σε θεσμικές και νομι­ κές παραμέτρους. Οι πολιτικές εκβάσεις ήταν α­ ποτέλεσμα των αλληλεπιδράσεων των ομάδων συμφερόντων, (interest groups), και το ίδιο το κράτος θα έπρεπε να εννοηθεί ως άθροισμα χα­ λαρά συνδεμένων θεσμών που δρούσαν περίπου

όπως οι ομάδες συμφερόντων (δες κυρίως Bentley 1908). Η επίδραση των θεωριών των ελίτ στον πλουραλισμό συνίσταται στη σταδιακή ε­ γκατάλειψη από μέρους του πλουραλισμού της εικόνας του κοινωνικού συστήματος ως αθροί­ σματος επιμέρους συμμετοχικών οντοτήτων-ομάδων, στις οποίες τα άτομα βρίσκουν μία θέση προστατευόμενα τόσο από την άμορφη «μαζική κοινωνία» όσο και από την κρατική εξουσία. Τη θέση της αλληλεπίδρασης των ομάδων παίρνει ο ανταγωνισμός ενός μικρού αριθμού ελίτ, οι ο­ ποίες στη συνέχεια θεωρούνται ότι αντισταθμί­ ζουν ή μία την άλλη σε τρόπο ώστε να αποκλείε­ ται η ύπαρξη μίας ενοποιημένης ελίτ με συγκε­ ντρωμένη εξουσία (Dahl 1963. Για τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά του λεγάμενου «ελιτιστικούπλουραλιστικού» μοντέλου που προέκυψε κατ’ αυτό τον τρόπο δες τις σχετικές επισημάνσεις των Bottomore 1966 και Parry 1969).7 Το τελικό προϊόν των αλληλεπιδράσεων της

« ...Ό προκείμενος νεκρός ήτο ένας αληθινός ανδρας, με μεγάλο θάρρος καί αυτοπεποίθησιν καί δι’ αύτόν καί διά τόν λαόν, τόν όποιον έκλήθη νά κυβερνήση. ’Ί σ ω ς έκαμε πολλά σφάλματα αλλά ποτέ δεν τοϋ άπέλειψε τό θάρρος, ποτέ δέν ύπήρξε μοιρολάτρης...» Ελ. Βενιζέλος θεωρίας των ελίτ, της βεμπεριανής κοινωνιολογίας, και του πλουραλισμού ήταν αυτό που, μαζί με τη λειτουργιστική κοινωνική επιστήμη καθό­ ρισε το επίσημο ρεύμα (mainstream) της μεταπο­ λεμικής πολιτικής και κοινωνικής ανάλυσης στη Δύση. Αυτό το τελικό αποτέλεσμα συνδύασε την ιδέα της πολυδιάσπασης και του ανταγωνισμού των ηγεσιών με την ελιτίστική ερμηνεία των σχέ­ σεων αντιπροσώπων-αντιπροσωπευομένων μέσα στις κοινωνικές και πολιτικές ομάδες, και τοπο­ θέτησε το παιχνίδι των ομάδων στο γενικότερο πλαίσιο του εξορθολογισμού της κοινωνικής και πολιτικής δράσης. Ό μω ς ακριβώς αυτό το γενι­ κότερο πλαίσιο θέτει ερωτήματα που ξεπερνούν τις ελιτιστικές διατυπώσεις, εφόσον ο εξορθολογισμός και η επικράτηση των ορθολογικών τύ­ πων νομιμοποίησης μας κάνει να αναρωτιόμαστε για τις σκοποθεσίες των πολιτικών ηγεσιών και για τις υποτιθέμενες σχέσεις μεταξύ αυτών των

αφιερωμα/107 σκοποθεσιών και των πλαισίων που ορίζονται α­ πό τα ορθολογικά πρότυπα νομιμοποίησης. Τα ε­ ρωτήματα μπορούν να επικεντρωθούν σε δύο ση­ μεία. Αφενός η επικράτηση της θεωρίας της δη­ μοκρατίας ως πλαισίου και μεθόδου ανταγωνι­ σμού μεταξύ διαφορετικών ελίτ φαίνεται, βέβαια, να αποδέχεται μια περιορισμένη σημασία του ρό­ λου της συμμετοχής των πολιτών σε διαδικασίες άλλες από τις εκλογικές. Όμω ς και αυτή η έλλο­ γη συμμετοχή στην εκλογική διάσταση αυτού του τύπου δημοκρατίας προϋποθέτει διαδικασίες άλλες - π.χ. εκπαιδευτικές - οι οποίες αποσιωπώνται από μία τέτοια ανάλυση. Αφετέρου - σε αντίθεση με την κλασική θεω­ ρία των ελίτ - εδώ προκύπτει ένα ερώτημα σκο­ πών που υποτίθεται ότι επιδιώκονται από τις ηγε­ σίες. Για τους ελιτιστές οι ελίτ προωθούν τα συμ­ φέροντα που, κατά την αντίληψή τους, έχουν, ως ε λ ίτ . Για τη νέα προσέγγιση, οι διάφορες ελίτ επι­ χειρούν να συνδυάζουν, στη στρατηγική τους, τα συμφέροντα ελέγχου των ομάδων τους με κάποια εκδοχή των συμφερόντων των ομάδων τους. Αλ­ λά έτσι δεν μένει χώρος για κανένα είδος συστημικών σκοπών, και η ίδια η αντίληψη της κρατι­ κής συνέχειας γίνεται ανίκανη να παράσχει οποιοδήποτε είδος γενικότερων στόχων (δηλ. ούτε του άκρως συντηρητικού τύπου που παρείχε η κλασική θεωρία των ελίτ, ούτε του προχωρημένου-ηθικού ωφελιμιστικού περιεχομένου του κλασικού πλουραλισμού). Ο ενστερνισμός τόυ λειτουργιστικού πλαισίου από την κοινωνική επιστήμη έδωσε μία σειρά α­ πό σημαντικές απαντήσεις στα δύο αυτά ερωτή­ ματα - αν και, θα μπορούσε να υποστηριχθεί, οι απαντήσεις που δόθηκαν μέσα στα πλαίσια του λειτουργισμού ήταν περισσότερο ενδιαφέρουσες σε σχέση με το δεύτερο, κυρίως, ερώτημα. Η έννοια-κλειδί είναι εν προκειμένω ο εκσυγχρονι­ σμός (modernisation), έννοια που προσφέρει τη δυνατότητα για μία νέα σύνδεση της προβλημα­ τικής της ηγεσίας και της εξελικτικής προο­ πτικής. Ο εκ σ υ γχ ρ ο νισ μ ό ς

το επίκεντρο της ανάλυσης έρχεται μία σει­ ρά μεσοπρόθεσμων σκοποθεσιών προσαρ­ μογής του κοινωνικού συστήματος και πηδα­ λιούχησής του, από το πολιτικό υποσύστημα, μέ­ σα στο διεθνές περιβάλλον. Αυτή η διαδικασία προσαρμογής συνιστά τον εκσυγχρονισμό. Για τις ανάγκες του παρόντος άρθρου μπορούμε να ορίσουμε φορμαλιστικά τον εκσυγχρονισμό ως την πολιτικοκοινωνική διαδικασία που τείνει στην αποτελεσματικότερη και περισσότερο συσσωματική (integrative) επίλυση των προβλημά­ των που τίθενται από το μετασχηματιζόμενο διε­ θνές περιβάλλον ενός πολιτικού συστήματος. Συ­

Σ

νεπώς τα δυναμικά και νεοτερικά στοιχεία δεν α­ ποτελούν απαραίτητα εγγενές χαρακτηριστικό της εν λόγω διαδικασίας, αλλά πρέπει να εννοη­ θούν καταρχήν ως παράμετροι των προκλήσεων του περιβάλλοντος, για τις οποίες προκλήσεις η εκσυγχρονιστική διαδικασία αναζητεί απαντήσεις.

«Από πεποίθηση είμαι οπαδός του μέτρου, που αποτελεί την βάση της φιλοσοφίας του Αριστοτέλη. Δεν αγνοώ όμως και τον Π λάτωνα που μας διδάσκει ότι για να πραγματοποιηθούν μεγάλα έργα, χρειάζεται και οραματισμός» Κ. Καραμανλής Ο χαρακτήρας και οι συνέπειες της εκσυγχρο­ νιστικής διαδικασίας εξαρτώνται σε τελική ανά­ λυση από το είδος των αλλαγών που επιφέρει αυ­ τή η διαδικασία (όχι μόνον στις λειτουργίες, αλ­ λά κυρίως) στις ίδιες τις δομές του κοινωνικού συστήματος. Αυτές οι αλλαγές μπορούν να είναι διάφορες, εξαρτώμενες από τις ιστορικές ιδιαιτε­ ρότητες και τα θεσμικά και εξουσιαστικά χαρα­ κτηριστικά κάθε κοινωνικού συστήματος. Τέ­ λος, πρέπει να επισημανθεί ότι - παρόλο που μέ­ ρος της πολιτικής φιλολογίας δείχνει προς μία διαφορετική κατεύθυνση - δεν υπάρχει κανείς λόγος ο οποίος να μας δεσμεύει να χρησιμοποιή­ σουμε την έννοια του εκσυγχρονισμού μόνον με αναφορά στις αναπτυσσόμενες ή/και εκδημο­ κρατιζόμενες χώρες. Αντίθετα, και εφόσον δεν θεωρούμε τη σημερινή κατάσταση του «πρώτου κόσμου» απαραίτητα ως ιστορικό τέλος, μπο­ ρούμε να εννοήσουμε τον εκσυγχρονισμό ως μία συνεχή διαδικασία που απαντά στις μεταβαλλό­ μενες δομές του διεθνούς περιβάλλοντος, με τρό­ πους των οποίων η τελική έκβαση εξαρτάται από τις ιδιαιτερότητες του κάθε κοινωνικού συ­ στήματος. Οι θεωρίες της πολιτικής ανάπτυξης, κάνο­ ντας χρήση του εννοιολογικού πλαισίου του δομολειτουργισμού του Parsons, απέδωσαν στις πο­ λιτικές ελίτ ρόλους συντονισμού των αναγκαίων κοινωνικών λειτουργιών κατά τη διαδικασία εκ­ συγχρονισμού. Με βάση τις πλέον σαφείς διατυ­ πώσεις, η εγκαθίδρυση σύγχρονης (δηλ. λειτουρ­ γικά διαφοροποιημένης και αποτελεσματικής) η­ γεσίας αποτελεί μία από τις κύριες ανάγκες του εκσυγχρονισμού, και η ηγεσία αυτή μπορεί στη συνέχεια να συμβάλλει στην ισχυρότερη θεσμο­ ποίηση (σύγκρινε ενδεικτικά Black 1966: 67 επ.

108/αφιερωμα και Silvert 1966: 318 επ.)· Η νέα έμφαση του εκ­ συγχρονισμού στη θεσμοποίηση ως διαδικασίας συμπληρωματικής και όχι αντίπαλης του ρόλου των ελίτ έχει ως συνέπεια μία εννοιολογική δια­ φοροποίηση μέσα στα πλαίσια της θεωρίας των ελίτ, εφόσον αυτές εκλαμβάνονται πλέον ως φο­ ρείς ρόλων του κοινωνικού συστήματος. Πιο συγκεκριμένα, όπως έχει σωστά παρατη­ ρηθεί (von Beyme 1984: 117), το δομολειτουργικό μοντέλο του Parsons προσφέρει και προκαλεί τη θεωρητική δυνατότητα εκπλήρωσης των λειτουρ­ γικών αναγκών ενός κοινωνικού συστήματος (το περίφημο σχήμα AGIL) από τις κατάλληλες ελίτ: η πολιτική ελίτ για την επιδίωξη των συστημικών στόχων, η οικονομική και τεχνοκρατική ελίτ για την προσαρμογή, κ.λπ. Διαβλέποντας αυτή τη δυνατότητα, μία σειρά σημαντικών μελετών (Stammer 1951, Schluchter 1963 και Keller 1963) ε­ πεξεργάστηκαν τις έννοιες των «λειτουργικών» και των «στρατηγικών» ελίτ. Με τις έννοιες αυ­ τές επιχειρείται μία ανανέωση της θεωρίας των ε­ λίτ, εφόσον πρόκειται για ομάδες οι οποίες εκ­ πληρώνουν απαραίτητες διοικητικές και τεχνοκρατικές λειτουργίες - αντιμετωπίζονται συνε­ πώς οι ελίτ ως φορείς λειτουργικών ρόλων, η ση­ μασία των οποίων αυξάνεται με την προϊούσα θε­ σμοποίηση - και οι οποίες είναι σχετικά ανοι­ κτές στην είσοδο νέων στοιχείων στη βάση κρι­ τηρίων αξιοκρατικά εννοούμενης καταλληλό­ τητας: Στο σημέίο αυτό βλέπουμε ότι κριτήριο της πο­ λιτικής συμπεριφοράς των ελίτ καθίσταται πλέον η συμβολή της σε σχέση με κάποια κοινωνικά και πολιτικά λειτουργικά ζητούμενα. Η δε σχέση μεταξύ των ελίτ και της συνολικής πολιτικής και κοινωνικής δυναμικής γίνεται αμφίδρομη, με διαφοροποιήσεις που εξαρτώνται από το βαθμό θεσμοποίησης, το χαρακτήρα του πολιτικού κα­ θεστώτος και τις επικρατούσες μορφές συλλογι­ κής συμπεριφοράς. Τα ερωτήματα που τίθενται πλέον από την εμπειρική μελέτη των ελίτ περι­ στρέφονται γύρω από τρεις άξονες. Ο πρώτος α­ φορά τον τρόπο εντοπισμού των ελίτ, εφόσον θε­ ωρείται ότι οι διάφορες ελίτ μπορούν να ασκούν διάφορα είδη εξουσίας ή/και επιρροής, είδη, η α­ νίχνευση των οποίων είναι συχνά δυσχερής. Η ε­ πιλογή μίας μεθόδου εντοπισμού ελίτ υποδηλώνει πάντοτε μία προϋποτιθέμενη θεωρία εξουσίας ή/και επιρροής. Ακόμη και όταν περισσότερες μέθοδοι χρησιμοποιούνται με ευριστικούς σκο­ πούς, είναι δύσκολο να εννοηθεί ένα ερευνητικό συμπέρασμα χωρίς την πρόκριση κάποιου θεω­ ρητικού πλαισίου απέναντι σε ένα άλλο. Ο δεύτερος άξονας αφορά τα χαρακτηριστικά των ελίτ και τις διαδικασίες ανέλιξης στις ηγετι­ κές θέσεις. Εδώ εντάσσσονται μελέτες του βιοκοινωνικού background, της κοινωνιολογικής αντιπροσωπευτικότητας της σύνθεσης των ελίτ

σε σχέση με τη διαστρωμάτωση του πληθυσμού, και των παραγόντων ανέλιξης στις ηγετικές θέ­ σεις. Στην ερευνητική αυτή κατεύθυνση είναι προφανής η επίδραση της κλασικής προβληματι­ κής για την κυκλοφορία των ελίτ, με την έννοιά όχι της αντικατάστασης μίας ελίτ από μία άλλη, αλλά της ανανέωσης των ελίτ και της ανοδικής και καθοδικής κοινωνικής κινητικότητας των α­ τόμων. Υποθέσεις για τη σχέση επιπέδου ανάπτυ­ ξης και χαρακτηριστικών/τύπων στρατολόγησης των ελίτ μπορούν να ελεγχθούν στη βάση δε­ δομένων που προκύπτουν από την έρευνα σε αυ­ τή την κατεύθυνση. Έτσι π.χ. ο Aron στηρίζει σε τέτοια δεδομένα την υπόθεση ότι μία αναπτυσσό­ μενη οικονομία προκαλεί υψηλή κοινωνική κινη­ τικότητα και συνήθως διατηρεί μία ανοικτή ελίτ, ενώ μία παγιωμένη οικονομία, σχεδόν ανεξάρτη­ τα από τον τύπο του πολιτικού καθεστώτος, τεί­ νει στη δημιουργία μίας περισσότερο κλειστής ε­ λίτ και στον περιορισμό της κοινωνικής κινητι­ κότητας (Aron 1950: 133-135). Παρόμοια δεδομέ­ να έχουν επίσης χρησιμοποιηθεί, στα πλαίσια της μελέτης των χαρακτηριστικών των δυτικών*'κοι­ νωνικών συστημάτων, για να θεμελιωθεί εμπειρι­ κά η υπόθεση για το χαρακτήρα του κρατικού μηχανισμού μέσω μίας ανάλυσης της «κρατικής ελίτ» (Miliband 1969). Τέλος, έχουμε τις έρευνες που αφορούν στους παράγοντες διατήρησης στις ηγετικές θέσεις, σχέσεων μεταξύ ηγετικών συμπεριφορών και επι­ δράσεων των ελίτ στις κρατικές πολιτικές και στη γενικότερη πολιτική δυναμική. Σε αυτή την ερευνητική κατεύθυνση προκύπτουν ίσως οι ση­ μαντικότερες διαφορές στην ανάλυση μεταξύ των χωρών του πρώτου, του δεύτερου και του τρίτου κόσμου. Βλέπουμε π.χ. ότι στο κρίσιμο ε­ ρώτημα των παραγόντων που σχετίζονται με τη διατήρηση στις ηγετικές θέσεις, ο βαθμός αλλά και το είδος θεσμοποίησης των πολιτικών συστη­ μάτων που ανήκουν στις αναπτυσσόμενες χώ­ ρες, μας οδηγεί στην αναζήτηση παραγόντων που δεν είναι δυνατόν να παίζουν παρόμοιους ρό­ λους στις αναπτυγμένες χώρες. Έτσι μία υπο-

«Η αλλαγή πραγμάτων είναι κεντρικό θέμα στην ηγεσία και η αλλαγή τους πριν από οιονδήποτε άλλον είναι δημιουργικότητα» δειγματική μεθοδολογικά πρόσφατη μελέτη κα­ τέληξε στο συμπέρασμα ότι, για τα αφρικανικά πολιτικά συστήματα, ο καλύτερος παράγοντας για την πρόβλεψη των χρονικών δυνατοτήτων διατήρησης στην εξουσία ορισμένων κατηγοριών

αφιερωμα/109 αφρικανών ηγετών είναι ο χρόνος ήδη παραμο­ νής τους στην εξουσία (δες Bienen and van de Walle 1989). Ή , και πάλι σε σχέση με τη διατήρη­ ση στην εξουσία, οι διαφορές ανάμεσα σε πρώτο και δεύτερο κόσμο, αν και γίνονται λιγότερες, ε­ ξακολουθούν να υποχρεώνουν στη χρήση διαφο­ ρετικών μεθόδων για τον εντοπισμό των κατά πε­ ρίπτωση κρίσιμων παραγόντων (δες Brown 1989). Η άλλη παράμετρος αυτής της ερευνητικής κατεύθυνσης, το ζήτημα δηλαδή των επιδράσεων των ελίτ στις κρατικές πολιτικές και στην πολι­ τική δυναμική έχει αποκτήσει τελευταία ιδιαίτε­ ρη σημασία λόγω του ανανεωμένου ενδιαφέρο­ ντος των κοινωνικών επιστημών για το κράτος και τις κρατικές πολιτικές.8 Βέβαια, το ενδιαφέ­ ρον για τις αλληλεπιδράσεις μεταξύ της συγκρό­ τησης των γραφειοκρατιών και της κοινωνικής εξέλιξης τόσο στις αναπτυσσόμενες χώρες όσο και στην ιστορική πορεία διαμόρφωσης των εθνι­ κών κρατών στην Ευρώπη δεν είναι καινούριο· χαρακτηρίζει μία ολόκληρη σειρά μελετών της συγκριτικής πολιτικής ανάλυσης που σκοπεύουν στη διαλεύκανση των σχέσεων μεταξύ πολιτι­ κών, κοινωνικών και οικονομικών παραγόντων στη διαδικασία του εκσυγχρονισμού (κυρίως LaPalombara 1963, Pye 1966, Binder 1971, και Tilly 1975). Η επικέντρωση στο ρόλο του κρά­ τους ως στρατηγικού δρώντος κ α ι μέσα στο πλαίσιο των χωρών της Δύσης δίνει νέα σημασία σε αυτό που ο Miliband είχε ονομάσει κρατική ε­ λίτ. Στο μέτρο που θεωρούνται σημαντικοί παρά­ γοντες κοινωνικής σύνθεσης κ.λπ. χαρακτηρι­ στικών αυτής της κρατικής ελίτ για την πρόβλε­ ψη των σκοποθεσιών της, και εφόσον οι σκοποθεσίες και οι σκόπιμες συμπεριφορές αυτής της ελίτ θεωρούνται κρίσιμες για τη σχέση του κρατι­ κού μηχανισμού με την οικονομία και την κοινω­ νία, τότε μπορούμε να πούμε με σχετική σιγουριά ότι το μόνιμο συμπέρασμα θα είναι η «σχετική αυτονομία» του κράτους από κοινωνικές κατη­ γορίες και τάξεις πέραν .της κρατικής ελίτ (σύγκρινε ενδεικτικά τα συμπεράσματα του Mili­ band, 1983, και του νεοπλουραλιστή Nordlinger 1981. Για τη σκιαγράφηση στοιχείων μίας εναλ­ λακτικής, οργανωτικής προσέγγισης δες Λάβδας 1989). Η σχετική αυτονομία της κρατικής ελίτ και των πολιτικών ελίτ, έστω και σε συνθήκες προ­ χωρημένης θεσμοποίησης και λειτουργούσας δη­ μοκρατίας, παρουσιάζει προβλήματα αλλά και ενδιαφέρουσες προοπτικές για την πολιτική ανά­ λυση και τη θεωρία της δημοκρατίας. Οι προο­ πτικές αφορούν κυρίως τη δυνατότητα αναζήτη­ σης λύσεων σημαντικών προβλημάτων της κοι­ νωνικής συνεργασίας μέσω της κατάλληλης α­ ξιοποίησης από τις ελίτ των συναινετικών στοι­ χείων που βρίσκονται ακόμη και μέσα στις πλέον

συγκρουσιακές ή/και κατακερματισμένες πολι­ τικές κουλτούρες. Με αυτό τον τρόπο — και όχι μέσω του πολιτικού ανταγωνισμού ή τ η ς αρχής της πλειοψηφίας - έχουν βρει λύσεις, σύμφωνα με τις σημαντικές αναλύσεις που Lehmbruch (1967) και του Lijphart (1968), τα προβλήματα που τέθηκαν κατά τη διαδικασία εκσυγχρονι­ σμού της Ελβετίας και της Ολλανδίας. Αυτός ο τύπος συμφωνίας και συνεργασίας των ελίτ συν-

«Για να κυβερνήσω με δικαιοσύνη στέγνωσα την ψυχή μου...» Κ. Καραμανλής δυάζεται με την διαμόρφωση ενός μοντέλου δη­ μοκρατίας, που έχει επικρατήσει να αποκαλείται «αναλογικό» (Proporz-demokratie) ή «συμφωνημένο» (consociational democracy), το οποίο βασί­ ζεται μεν σε πρακτικές και βουλήσεις συνεργα­ σίας των ελίτ, προϋποθέτει όμως κάποιες παρα­ δόσεις συνεργασίας στο επίπεδο της πολιτικής κουλτούρας των ελίτ (δες παράλληλα Daalder 1990, ο οποίος επισημαίνει το βάρος των παρα­ γόντων που συγκροτούν μία παράδοση πλουραλιστικής πολιτικής κουλτούρας στην Ολλανδία τόσο για τα συγκρουσιακό σχίσματα όσο και για τις δυνατότητες συναινετικών λύσεων - ο Daal­ der θεωρεί ότι οι σκοποθεσίες των ελίτ αποτελούν την αφορμή, όχι την αιτία, και δεν μπορούν συνε­ πώς να είναι οι εξηγήσεις των συστημάτων συ­ νεργασίας). Οι αναλύσεις αυτές μεταθέτουν σε ένα άλλο ε­ πίπεδο - αυτό των προϋποθέσεων συγκρότησης μίας βιώσιμης δημοκρατίας σε ένα κοινωνικό σύ­ στημα που πάσχει από πολλές και αθροιζόμενες γραμμές ή σχίσματα συγκρούσεων - δύο βασι­ κά ερωτήματα για τις πολιτικές και κρατικές ε­ λίτ: αφενός ο χαρακτήρας των σχέσεων των ελίτ μεταξύ τους, και αφετέρου ο χαρακτήρας των σχέσεων ελίτ και κοινωνίας.9 Υπό συνθήκες α­ ντιπροσωπευτικής δημοκρατίας, τα δύο αυτά ε­ ρωτήματα μπορούν να συσχετιστούν σχηματικά, αφού βλέπουμε ότι οι θεωρίες για τις ελίτ και τη συνεισφορά τους διαφοροποιούνται με βάση τό­ σο τον υποτιθέμενο ρόλο τους απέναντι στις κοι­ νωνικές ομάδες και κατηγορίες όσο και την κυ­ ριαρχική ή πλουραλιστική θέση τους μέσα στο κοινωνικό σύστημα. Στη βάση του συνδυασμού δύο αξόνων που αναφέρονται στα δύο αυτά ερω­ τήματα, θα πρότεινα μία κατάταξη των θεωριών των ελίτ και των αναλύσεων που κάνουν χρήση αυτών των θεωριών σε τέσσερις κατηγορίες. Μπορούμε να διακρίνουμε ανάμεσα σε σχολές

110/αφιερωμα

Σ υ νο χή τω ν Ελίτ

Α υτόνομες

Συμπαγείς

Ανταγωνιζόμενες

κλασικός ελιτισμός

ελιτιστικήπλουραλιστική σχολή (Dahl, Polsby)

Ελίτ Α ντιπροσώ πευση

Δεσμευμένες

ελιτίστικήμαρξιστική σχολή (Mills, Miliband, Domhoff)

και αναλύσεις που θεωρούν τις ελίτ ως πλουραλιστικές και ανταγωνιζόμενες, και σε εκείνες που αντιλαμβάνονται μία αυξημένη ανταλλαγή στοι­ χείων, συνοχή, ή και σκόπιμη ή αντικειμενική συνεργασία των ελίτ με συνέπεια τη συγκρότηση μίας κυρίαρχης κατηγορίας. Μπορούμε επίσης να διακρίνουμε μεταξύ τρόπων συσχετισμού των ελίτ με τις κοινωνικές ομάδες και τάξεις. Είτε πρόκειται για πολιτική αντιπροσώπευση (με ση­ μείο αναφοράς τους εκλογείς), είτε πρόκειται για λειτουργική αντιπροσώπευση (με σημείο αναφο­ ράς ορισμένα συμφέροντα), το ζητούμενο εν προκειμένω είναι τα συμπεριφορικά χαρακτηριστικά της σχέσης αντιπροσώπευσης, στο πολιτικόεκλογικό επίπεδο είτε στο εσωτερικό των ομά­ δων συμφερόντων (π.χ. σχέση εργατικής τάξης και συνδικαλιστικών εκπροσώπων της). Η τυπο­ λογική κατάταξη που προκύπτει κατ’ αυτό τον τρόπο είναι βέβαια απλώς ενδεικτική, σχηματο­ ποιεί όμως τη σχετική συζήτηση στη βάση δύο παραμέτρων που συχνά αντιμετωπίζονται ξε­ χωριστά. Από αυτή τη σχηματοποίηση φαίνεται ότι οι πολιτικές δυνατότητες που πηγάζουν από το συν­ δυασμό προχωρημένης θεσμοποίησης και σχετι­ κής αυτονομίας των πολιτικών ελίτ στα δημο­ κρατικά πολιτικά συστήματα δεν είναι δυνατόν να αποτιμηθούν αποσπασματικά και σε απομό­ νωση από τα γενικότερα ζητήματα των χαρακτη­ ριστικών και των πεδίων άσκησης της εξουσίας ή/και της επιρροής α) με αναφορά στη συνολική

κλασικός πλουραλισμός

κοινωνία (πλουραλισμός των ελίτ ή κυρίαρχη ε­ λίτ;), και β) με αναφορά στο περιεχόμενο της σχέσης αντιπροσώπευσης (πολιτική αυτονομία ή κοινωνική εκπροσώπηση;). Το γεγονός ότι η σχετική, έστω, αυτονομία των πολιτικών και κρατικών ελίτ αυξάνει τα πεδία ά­ σκησης εξουσιαστικής δράσης σημαίνει ότι εντείνεται αντίστοιχα η σημασία των διαδικασιών με τις οποίες αυξάνεται η συνειδητοποίηση των λειτουργιών και των δυνατοτήτων των δημοκρα­ τικών πολιτικών συστημάτων. Ό π ω ς προκύπτει από αρκετές σχετικές μελέτες (δες ενδεικτικά την ενδιαφέρουσα συλλογή των Held and Pollitt 1986), αυτή η συνειδητοποίηση προϋποθέτει την εξοικείωση με τις δημοκρατικές αρχές σε μία ποικιλία χώρων κοινωνικής δράσης. Φαίνεται ό­ μως ότι αυτή η διαφορετικότητα και η πολυδιά­ σπαση των χώρων της κοινωνικής δράσης όχι μόνον δεν δυσχεραίνει την εξοικείωση με τις αρ­ χές της δημοκρατικής κοινωνικής δράσης αλλά, τουναντίον, είναι καταρχήν σε θέση να ανακαλύ­ ψει νέες μορφές και διαστάσεις της δημοκρα­ τίας. Από την άλλη, η θεωρία των ελίτ έχει σε με­ γάλο βαθμό μετατοπίσει το ερευνητικό της ενδια­ φέρον προς την κατεύθυνση των διαφόρων ρόλων που παίζουν και μπορούν να παίξουν οι ελίτ μέσα στη διαδικασία αυτής της διαφοροποίησης των χώρων της κοινωνικής δράσης, διαδικασία που κατεξοχήν χαρακτηρίζει τη νεοτερικότητα αλλά και τον εκσυγχρονισμό με τη διευρυμένη του κοι­ νωνική σημασία. Νομίζω ότι αν ληφθεί υπόψη η

αφιερωμα/111 προβληματική του ρόλου των ελίτ (μια προβλη­ ματική που φυσικά έχει τη συγκεκριμένη ιστορι­ κή αναφορά της, αλλά που δεν έχει καταστεί α­ νεπίκαιρη), σε σχέση με την ανοικτή συζήτηση για τον εκσυγχρονισμό και τη νεοτερικότητα, προκύπτει με εύγλωττο τρόπο ότι για τη θεωρία της δημοκρατίας η θεσμοποίηση της κοινωνικής διαφοροποίησης που συνεπάγεται ο μοντέρνος κόσμος δεν μπορεί παρά να είναι προφανώς αξιοποιήσιμη. Ό μω ς όσον αφορά στον εκσυγχρο­ νισμό, ενώ για τη διευρυμένη του σημασία ισχύει ακριβώς η ίδια δυνατότητα, αυτό δεν είναι εγγύη­ ση κατεύθυνσης για τους συγκεκριμένους εκσυγ­ χρονισμούς. Κυρίως λόγω του βάρους του στοιΣημειώσεις 1. Για την εξέλιξη των ελιτιστικών προσεγγίσεων δες Parry 1969 και Bottomore 1966. Για μία επισκόπηση της μετέπειτα ανάπτυξης της επιστήμης της κοινωνικής ψυχολογίας δες Παπαστάμου 1991.

2. Δες την ανάλυση του βοναπαρτισμού στην Achtzehnter Brumaire (Marx 1973/1852: κυρίως 239-240). Η θεμελίωση αυτού που μπορεί να αποκληθεί αυταρχική θεωρία αντιπρο­ σώπευσης γίνεται στο περίφημο κεφάλαιο του Leviathan για τα «things impersonated» (Hobbes 1968/1651: 217-222). Η κλασική αντίληψη του Burke για την αντιπροσώπευση ανα­ πτύσσεται στο Speech to the Electors of Bristol (Burke 1864/1774: κυρίως 447-449). Για μία ανάλυση της έννοιας της αντιπροσώπευσης δες Pitkin 1967 passim.

3. Μία πρώτη εμπειρική απόπειρα εφαρμογής και επαλήθευ­ σης της θεωρίας του Pareto, εστιάζοντας κυρίως σε αυτό και σε παρεμφερή σημεία, επιχείρησε η Kolabinska 1912.

4. Η σημαντικότερη διαπραγμάτευση της ιατρικής αναλογίας στον κλασικό φιλελευθερισμό είναι του Dewhurst 1963. Ο Quintana (1978) επιχειρεί μία ενδιαφέρουσα ανάλυση του ρό­ λου της τρέλας στη συγκρότηση στρατηγικών κοινωνικού ε­ λέγχου σε φιλελεύθερους συγγραφείς που χρησιμοποιούν και αναλογίες οργανισμού. Για δύο εξαιρετικές μελέτες διαφο­ ρετικών όψεων των σχέσεων της ιατρικής αναλογίας και των αντι-συμμετοχικών στοιχείων στον κλασικό φιλελευθε­ ρισμό δες Nelson 1989 και Mehta 1990.

5. Weber 1978,1: 212επ, II: 941 επ, 1111 επ. Ο Schluchter (1981) έχει αναπτύξει μία πειστική εξελικτική ανάγνωση του Weber. Για μία ανάγνωση που επισημαίνει τη σύγχρονη διά­ σταση της χαρισματικής νομιμοποίησης και διατηρεί επιφυ­ λάξεις απέναντι στις εξελικτικές ερμηνείες του Βεμπεριανού έργου δες Mommsen 1987.

6. Δες κυρίως Politik als Beruf (Weber 1980/1919: 505-560).

7. Παρουσιάζει ενδιαφέρον στο σημείο αυτό η σύγκριση μετα­ ξύ των δύο εννοιολογήσεων του πλουραλισμού που προσφέ­ ρουν η παλαιότερη και η νέα έκδοση της αμερικανικής Ε­ γκυκλοπαίδειας των Κοινωνικών Επιστημών. Δες Coker (1932) και Kariel (1972).

8. Για παρουσιάσεις ορισμένων από τις κύριες τάσεις στη διε­ θνή και την αμερικανική πολιτική επιστήμη αντίστοιχα δες Κατσούλης 1989 και Λάβδας 1989. Η σημαντικότερη δια­ πραγμάτευση του ζητήματος των κρατικών πολιτικών και της κρατικής δραστηριότητας από μαρξιστική σκοπιά στην ελληνική γλώσσα είναι η συλλογή Οι Λειτουργίες του Κρά­ τους σε Περίοδο Κρίσης (1990). Γα μία εποικοδομητική νεομαρξιστική κριτική των κρατοκεντρικών, ινστιτουσιοναλιστικών και οργανωτικών τάσεων στη σημερινή πολιτική ε­ πιστήμη δες Jessop 1990: κυρίως 105-189 και 248-306.

9. Η αξιόλογη ελληνική βιβλιογραφία πάνω στις πολιτικές ελίτ έχει κυρίως ασχοληθεί με ζητήματα που άπτονται του δεύτε­ ρου ερωτήματος. Τόσο με τη μελέτη του ειδικότερου προ­ βλήματος των χαρακτηριστικών του πολιτικού προσωπικού (δες κυρίως Μεταξάς 1981 και Περδικάρης 1981), όσο και

χείου της απάντησης στην πρόκληση του περι­ βάλλοντος, στοιχείου ουσιαστικού για μία εννοιολόγηση του εκσυγχρονισμού. Αλλά και λόγω των ιστορικά διαμορφωμένων ιδιαιτεροτήτων των πολιτικών συστημάτων. Διαφαίνεται έτσι η σημασία των πολιτικών παραγόντων και των αλ­ ληλεπιδράσεων μεταξύ των πολιτικών ελίτ και της διαδικασίας του εκσυγχρονισμού για το πε­ ριεχόμενο και την κατεύθυνση αυτής της διαδι­ κασίας, η οποία έχει καταρχήν τη δυνατότητα να ανακαλύψει νέους όρους συσχέτισης και συμβίω­ σης των αρχών της συμμετοχής, της αποτελεσματικότητας, της ικανής διακυβέρνησης και της δικαιοσύνης. με την έρευνα και ανάλυση των γενικότερων παραμέτρων που καθορίζουν τις σχέσεις της κυκλοφορίας της πολιτικής ελίτ και της πολιτικής ανάπτυξης (κυρίως Koutsoukis 1982). Για μία ελληνική θεωρητική μελέτη του φαινομένου της ηγε­ σίας στην αρχαία Αθήνα και Μακεδονία δες Θερμός 1977. Βιβλιογραφία Bentley, Arthur. 1908. The Process of Government. Chicago: University of Chicago Press. von Beyme, Klaus. 1984. Diepolitischen Theorien der Gegenwart.

5η έκδοση. Miinchen: Piper Verlag.

Bienen, Henry and N. van de Walle. 1989. «Time and Power in Africa». American Political Science Review 83.

Binder, Leonard et al. 1971. Crises and Sequences in Political Development. Princeton: Princeton UP. Birnbaum, Pierre. 1977. Les sommets de V Etat. Paris: Seuil.

Black, Cyril. 1966. The Dynamics o f Modernization. New York: Harper and Raw. Bottomore, T.B. 1966. Elites and Society. Harmondsworth: Penguin.

Broca, Paul. 1861. «Sur le volume et la forme du cerveau suivant les individus et suivant les races». Bulletin de la Societe d’ Anthropologie de Paris 2.

Broca, Paul. 1873. «Sur les cranes de la caverne de P Homme-Mort». Revue d’ Anthropologie 2.

Brown, Archie (ed.). 1989. Political Leadership in the Soviet Union. London: Macmillan.

Burke, Edmund. 1864+1774. «Speech to the Electors of Bristol».

Workes, vol. 1. London: Henry G. Bohn.

Cammack, Paul et al. 1983. Generals in Retreat. Manchester: Manchester UP. Coker, F.W. 1932 «Pluralism». Encyclopaedia o f the Social Sciences, vol. 12. New York: Macmillan.

Daalder, Hans. 1990. Pluralism Ancient and Modern in the Netherlands. Working Paper, Center for European Studies, Harvard University.

Dahl, Robert. 1963. A Preface to Democratic Theory. Chicago: Phoenix.

Dekmejian, R.H. and Kl. S. Koutsoukis. 1980. «Comparative Patterns of Elite Recruitment: Israel, Egypt, Lebanon».

Greek Review of Social Research 38.

Dewhurst,. Kenneth. 1963. John Locke: Physician and Philosopher. London: Wellcome Historical Medical Library.

Gould, Stephen. 1980. The Panda’s Thumb. New York: Norton.

Held, David and Ch. Pollitt (eds). 1986. New Forms o f Democracy. Beverly Hills: Sage.

Herzog, Dietrich. 1975. Politische Karrieren. Opladen: Westdeutscher Verlag.

Hobbes, Thomas. 1968/1651. Leviathan. Harmondsworth: Penguin. Θερμός, Ηλίας. 1977. Ο Ηγέτης: Μελέτη στο Φαινόμενο Ηγε­ σία. Αθήνα.

Jessop, Bob. 1990. State Theory. Cambridge: Polity Press.

112/αφιερωμα Kariel, Η. 1972. «Pluralism». International Encyclopedia of the Social Sciences, vol. 11-12. New York: Macmillan. Κατσούλης, Ηλίας. 1989. «Η πολιτική επιστήμη (ξανα)ανακαλύπτει το κράτος». Διαβάζω 222.

Keller, Suzanne. 1963. Beyond the Ruling Class: Strategic Elites in Modern Society. New York: Random House.

Kolabinska, Marie. 1912. La circulation des eltites en France.

Lausanne: Imprimeries Reunies.

Koutsoukis, Kl. S. 1982. Political Leadership in Modern Greece.

Athens: Athena Publ. Κουτσούκης, Κλ. (1986). Η Πολιτική Ανάπτυξη στην Ελλάδα: Μια εμπειρική προσέγγιση της Ελληνικής Κοινωνίας (1919-81). Β' έκδοση. Εκδόσεις Αναστασίου 1988. Λάβδας, Κώστας. 1989. «Κράτος και Συνολική Ασφάλεια: Η α­ μερικανική πολιτική επιστήμη στη δεκαετία του ογδόντα». Διαβάζω 222.

La Palombara, Joseph (ed.). 1963. Bureaucracy and Political Development. Princeton: Princeton UP. Lehmbruch, Gerhard. 1967. Proporzdemokratie. Tubingen: J.C. Οι Λειτουργίες του Κράτους σε Περίοδο Κρίσης. 1990. Αθήνα: Ίδρυμα Σάκη Καράγιωργα.

Lijphart, Arend. 1968. The Politics o f Accommodation. Berkeley: University of California Press.

Marx, Karl. 1973/1852. «The Eighteenth Brumaire of Louis Bonaparte». Surveys from Exile. Harmondsworth: Penguin.

Mehta, Uday. 1990. «Liberal Strategies of Exclusion». Politics and Society 18. Μεταξάς, Α.-1.Δ. 1981. «Βιοκοινωνική κ « πολιτισμική χαρτο­ γράφηση της Βουλής, 1964-1974-1977». Επιθεώρηση Πολι­ τικής Επιστήμης 1.

Michels, Roberto. 1962/1915. Political Parties. New York: Free Press.

Miliband, Ralph. 1969. The State in Capitalist Society. London: Weindenfeld and Nicolson.

Miliband, Ralph. 1983. «State Power and Class Interests», New

ΕΚΔΟΣΕΙΣ

Om ΔΕΛΦΙΝΙ

Left Review 138.

Mommsen, W. 1987. «Personal Conduct and Societal Change».

S. Mhimster and S. Lash (eds), Max Weber, Rationality and Modernity. London: Allen & Unwin* Nelson, R. 1989. «Liberalism, Republicanism, and the Politics of Therapy» Review of Politics 51.

Nordlinger, Eric. 1981. The Autonomy of the Democratic State.

Cambridge, MA: Harvard UP. Παπαστάμου, Στάμος. 1991. «Κοινωνική Ψυχολογία: Μία σύ­ ντομη ιστορική και επιστημολογική αναδρομή». Διαβάζω 255.

Pareto, Vilfredo. 1935/1919. The Mind and Society. Vols 1-4.

London: Jonathan Cape.

Parry, Geraint. 1969. Political Elites. London: Allen & Unwin. Περδικάρης, Ε.Φ.. «Ο ρόλος του κοινωνικού μετασχηματι­ σμού στην εξέλιξη της κοινωνιολογικής σύνθεσης της Βου­ λής». ΕΠΕ 1.

Pitkin, Hanna. 1967. The Concept o f Representation. Berkeley: University of California Press.

Pye, Lucian. 1966. Aspects of Political Development. Boston: Little Brown.

Quintana, R. 1978. Two Augustans. Madison: University of Wisconsin Press.

Schluchter, W. 1963. «Der Elitebegriff als soziologische Kategorie». Kolner Zeitschrift fur Soziologie und Sozialpsychologie 15.

Schluchter, W. 1981. The Rise of Western Rationalism. Berkeley: University of California Press.

Silvert, K.H. 1966. «Leadership Formation and Modernization in Latin America». Journal of International Affairs 20.

Stammer, Otto. 1951. «Das Elitenproblem in der Demokratie».

Schmollers Jahrbuch 71.

Weber, Max. 1978/1920. Economy and Society I-II Berkeley: University of California Press.

Weber, Max. 1980/1919. «Politik als Beruf». Gesammelte Politische Schriften. Tiibingen: J.C. Mohr.

Εορτολόγιο με ζωγραφιές της Τατιάνας Ραίση - Βολανάκη 0. Φοκνερ: Το χωριουδάκι Ν .Χ. Λόρενς: 0 παραβάτης Π. Μεριμέ: Κάρμεν & άλλες νουβέλες

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΔΕΛΦΙΝΙ: Θεμιστοκλέους 23-25, 106 77 Αθήνα Τηλ. 3630955 FAX. 3636658

ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΔΙΑΘΕΣΗ: "Πρόοδος"

Μεσολογ­

γίου 5 Τηλ. 3621001 - 3630889 FAX. 3629207

Ε. Α. Αμποτ: Επίπεδος κόσμος Γιοβάννα: Παράθυρο στον άλλο τοίχο

Εκδόσεις Χατζηνικολή Ζ . Π η γ ή ς 8. Τ η λ . 36.2 9.9 23

ΔΕΚΑΠΕΝΤΕ ΔΙΣΕΚΑΤΟΜΜΥΡΙΑ ΧΡΟΝΙΑ ΜΕΤΑ ΤΗΝ ΜΕΓΑΛΗ ΕΚΡΗΞΗ ΚΥΚΛΟΦΟΡΕΙ

Ρ. Coveney και R. Highfield

ΤΟ ΒΕΛΟΣ ΤΟΥ ΧΡΟΝΟΥ Πρόλογος: Ilya Prigogine-Νόμπελ Χημείας

• «Κ αλω σορίζω θερμά αυτό τ ο β ιβ λ ίο , που ε ίν α ι γραμμένο σε υψ ηλό ε π ισ τη μ ο ν ικ ό επίπεδο, ενώ συγχρόνως παραμένει βατό γ ια το ευρύ κοινό».

Ilya Prigogine-Νόμπελ Χημείας • «Το ε κ ρ η κ τικ ό τε ρ ο β ιβ λ ίο γ ια τη φύση του χρόνου αφ ότου ά ρ χ ισ ε να υπάρχει χρόνος...»

The New Scientist • «Σαφές, ευρύ, έγκυρο, συναρπ ασ τικό β ιβ λ ίο...»

Gerald Whitrow, πρόεδρος της Διεθνούς Ενώσεως Μελέτης του Χρόνου

Η προσπάθεια της επιστήμης να λύσει το βαθύ μυστήριο του χρόνου. Το βιβλίο που πρέπει να διαβάσετε μετά το Χ ρ ο ν ικ ό τ ο υ Χ ρ ό ν ο υ του Stephen Haw­ king. Σελ. 540, 14,5«2Ι,5 εκ., 4.400 δρχ.

ε κ δ ό σ ε ις

κάτοπτρο

Ισαύρων 10 και Δαφνομήλη, 114 71 Αθήνα τηλ. 3643272, fax. 3641864

ΚΥΚΛΟΦΟΡΗΣΕ ΤΟ ΠΡΩΤΟ ΒΙΒΛΙΟ ΤΗΣ ΝΕΑΣ ΜΑΣ ΣΕΙΡΑΣ ΓΙΑ ΤΗ ΦΥΣΙΚΗ ΚΑΙ ΤΕΧΝΗΤΗ ΝΟΗΜΟΣΥΝΗ

John Ζ. Young

Ο ΕΓΚΕΦΑΛΟΣ ΚΑΙ ΟΙ ΦΙΛΟΣΟΦΟΙ Από τον εγκέφαλο στη συνείδηση: Έ να γοητευτικό ταξίδι στο σόμπαν των νευροεπιστημών

• « Μ ια α ρ ισ τ ο τ ε χ ν ικ ή π αρ ου σ ία σ η τ η ς προόδου που ση μ ειώ σ α μ ε τ ις τ ρ ε ις τ ελ ε υ τα ίε ς δ εκ α ετίες σ τις γνώ σ εις μας γ ια το ν εγκέφ αλο »

The Times Literary Supplement • «Δ ου λειά περιωπής».

Nature

Έ να βιβλίο στο οποίο ο παγκόσμιας φήμης νευροβιολόγος της Οξφόρδης Τζον Γιανγκ παρουσιάζει με τρόπο απλό την πολύπλοκη ενότητα της νόησης -π ο υ ανήκει στην αρμοδιότητα των ανθρωπιστικών επιστημώ ν- με τον εγκέ­ φαλο -αντικείμενο μελέτης των βιολογικών επιστημών. Σελ. 380, 14,5x21,5 εκ., 3.000 δρχ.

Ε Κ Δ Ο Σ Ε ΙΣ

κάτοπτρο

Ισαύρων 10 και Δαφνομήλη, 114 71 Αθήνα τηλ. 3643272 fax. 3641864

— Α Π Ο Σ Η Μ Ε Ρ Α Σ Ε Ο Λ Α Τ Α Β ΙΒ Λ ΙΟ Π Ω Λ Ε ΙΑ —η

Μ αρία Λ αμ παδαρίδου-Π όθου

ΛΥΚΟΦΩΣ τ η ς ΜΟΝΑΞΙΑΣ Ιΐρόσωπα που έχουν διαβεί την έρημο της ζωής τους και στέκονται μετέω­ ρα ανάμεσα στο βιωμένο τους χρόνο και στην αναζήτηση του παραδείσου που χάθη­ κε, είναι όλα τα πρόσωπα του βιβλίου. Δεκατέσσερις ανθρώπινες ιστορίες, γραμμένες με την ευαίσθητη, ποιητική γραφή της συγγραφέως, δίνουν τον άνθρω­ πο στην πιο γυμνή ώρα της αλήθειας του, στο λυκόφως της θησαυρισμένης μοναξιάς του. Το κάθε ανθρώπινο πλάσμα στη γη θα βιώσει μόνο του την υπαρξιακή του ώραείναι μια δική του μυστική ανάβαση στο Πρόσωπο, μια δική του τελική αθώωση. Αυτές τις οριακές στιγμές της ζωής, αυτή την εσωτερική αγωνία για υπέρβαση του πόνου, δίνει το «Λυκόφως της Μοναξι­ άς», ένα βιβλίο βαθιά ανθρώπινο και αμεί­ λικτα αληθινό. < 171 Ε Κ Δ Ο Σ Ε Ι Σ

ΚΑΛΕΝΤΗΣ

► ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗ 5 · 1ος ΟΡ. · 106 79ΑΘΗΝΑ · ΤΗΛ.: 3623553

ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΔΙΑΘΕΣΗ ΝΕΦΕΛΗ, ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗ 9, ΑΘΗΝΑ, ΤΗΛ.: 3604793 · ΠΑΤΑΡΙ, X. ΤΡΙΚΟΥΠΗ 31, ΑΘΗΝΑ, ΤΗΛ.: 3602542 • ΣΤΑΜΟΥΛΗΣ -ΚΑΝΑΚΗΣ, Ζ. ΠΗΓΗΣ 2, ΑΘΗΝΑ, ΤΗΛ.: 3623113 · ΧΡ ΙΣΤΑ ΚΗ Σ, ΣΟΛΩΝΟΣ 81, ΑΘΗΝΑ, ΤΗΛ.: 3607876 · Α. ΠΟΥΛΟΥΚΤΣΗ & ΣΙΑ , ΛΑΣΣΑΝΗ 9, ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ, ΤΗΛ.: 285857.

ο σημερινός Ευρωπαίος φορέας της ελληνικής παιδείας ΓΤ ~\

Φ.Κ. ΒΩΡΟΥ: Αρόμοι ελληνικής παιδείας - Προς την Ευρώπη, προς την Ελλάδα. Αθήνα, Ε ιρ μ ό ς , 1991. Σελ, 238

ι επ ιταγές κ α ι ο ι σκο π ιμ ό τη τες τη ς κ ο ιν ω ν ικ ή ς ζωής που κ α ­ θ ρ εφ τίζο ντα ι σε μ ια « π ο λ ιτικ ή » — α κ ό μ α κ ι ό τα ν α κ ο ύ ει στο όνομα εκπ α ιδ ε υ τική π ο λ ιτικ ή - συμπιέζουν κ α ι συνθλίβουν την ανθρώπινη π ρ οσ ω π ικότητα δημιουργώ ντας μ ια θελημένη παρερ­ μηνεία που με συμμάχους τη δ η μ ο σ ιό τη τα κ α ι τη γ ρ α φ ειο κ ρ α τία γ ίν ετ α ι ό χ ι μόνο σ υ ντριπ τική α λ λ ά κ α ι παντοδύναμη. Σε μ ια μετ α ιχ μ ια κ ή εποχή, σαν τ η δ ικ ή μας, ο δρόμος της παρερμηνείας ε ί­ ν α ι ό χ ι μόνο εύκο λος α λ λ ά κ α ι αναμενόμενος. Ε ίν α ι συνηθισμένο γ ιά το νέο άνθρωπο να πείθετα ι κ α ι ν α σ υμμορφ ώ νεται σ τις επ ιτα ­ γές τη ς π αρεχόμενης σ τον τόπο του π αιδείας, τη ς οποίας ο ι σ κ ο ­ ποί, τα μέσα, ο ι μέθοδοι απορρέουν από μ ια σ υ γκεκριμένη φ ιλοσ ο­ φ ία που στοχεύ ει σε σ υ γκεκριμένου ς στόχους. Α ν θεωρήσουμε ό τ ι τ έ τ ο ιο ι σ τόχο ι ε ίν α ι η αξιοπ οίησ η της π ο λ ιτισ μ ικ ή ς ελ λ η ν ικ ή ς κ λ η ­ ρονομ ιά ς, αυτή φ α ίν ε τα ι περιορισμένη σ τα στενά π λαίσ ια της τυπ ι­ κή ς δ ιδ α σ κ α λ ία ς της γλώ σ σας, αν πάλι π ρ ό κ ε ιτα ι γ ια τη συνέπεια λόγω ν κ α ι έργων, κ α ι α υτό σ κ ο ν τά φ τε ι σε α δ ήρ ιτες π ρ α γ μ α τικ ό τη ­ τες. Σ τη ν εποχή όμως που ο ι μνήμες ε ίν α ι λ ιγ οσ τές - ό τα ν δηλαδή είμ α σ τε π αιδιά ή κ α ι έφ ηβοι - ο ι μνήμες τω ν ά λλω ν α σ κού ν τ έτ ο ια κ α τ α λ υ τικ ή γο η τεία κ α ι ανεξήγη τη δύναμη που γ ίν ο ν τα ι τ ε λ ικ ά ο­ δηγοί σ το δρόμο τη ς ε π ικοινω νίας με τα ίδ ια τ α πράγματα, τη ν ί ­ δ ια τους τη ν ουσία.

Ο

δ υ σ κο λία του ρόλου του σύγχρονου εκπ α ιδ ευ τικ ο ύ ο φ ε ίλ ετα ι σ τα απ ο τελέσ μ α τα τη ς ε κ π α ιδ ε υ τικ ή ς π ο λ ιτικ ή ς που χ ρόνια τώ ρα α σ κήθ ηκε. Ο ι ν έοι δεν μιλού ν πια γ ια α γ ω ν ισ τικ ό τη τα κιν ο ύ ­ μενοι ανά μεσ α σε επίπεδα παροδικώ ν σχέσεω ν κ α ι θεω ρούμενοι το λ ιγότερο ουτοπ ισ τές, ό τα ν ψ άχνουν γ ια κ ά τ ι λ υ τρ ω τικ ό , για ένα παράδεισο έστω κ α ι στη φ α ν τα σ ία φ τια γμένο . Ε ίν α ι εύλογο αυτό, η π ρ α γ μ α τικ ό τη τα τους ξεπ ερνάει. Ο ι ώ ρ ιμοι είν α ι πια αδύναμοι να τους παρασύρουν σε ενδιαφ έρο ντα τα ξ ίδ ια μέσα από τ ις δ ικ έ ς τους μνήμες κ α ι τ ο σ χο λείο τους, χώρος α να ζήτησ ης κάποιου π αιδ ευ τι­ κού επιπέδου α λ λ ά κ α ι χώρος αναπαραγωγής κ ο ινω νικώ ν προτύ­ πων κ α ι μοντέλω ν, διαπιστώ νουν ό τ ι δ ια ιω νίζει τη σχέση εξουσιασ τή -εξου σ ια ζόμενο υ . Μ έσ α από μ ια τέτοιο υ είδους π ρ ο β λη ματική ο συγγραφέας κ α ι

Η

CK™ '$tofK

118/επιλογή ε κ π α ιδ ε υ τικ ό ς Φ .Κ . Βώρος ο δ η γ είτα ι στη συγγραφή ενός βιβ λίου που φ ιλ ο δ ο ξ ε ί να απ α ντή σ ει σ τα ε ρ ω τή μ α τα : - πώς να προσφέ­ ρουμε κ α λύ τερ η παιδ εία στους νέους, ώ σ τε να αυξήσ ουμε το δη­ μ ιο υ ρ γικό ανθρώ πινο ε λ λ η ν ικ ό δ υ ν α μ ικ ό κ α ι - πώς να αξιοπ οιήσουμε μ ο ρ φ ω τικά κ α ι να α ξιολ ο γ ήσ ου μ ε τη ν π ο λ ιτ ισ τ ικ ή μας κ λ η ­ ρονομ ιά , ώ σ τε η π ο λ ιτισ μ ικ ή π αρουσία τη ς χώ ρας μας σ τον ευρύ­ τερ ο ευρω π αϊκό χώρο ν α γ ίν ει κ α θ ο λ ικ ό τε ρ α σεβασ τή. ο να μ ιλ ά ε ι κ α ν ε ίς γ ια ε λ λ η ν ικ ό τ η τα ε ίν α ι κ α ι μ εγάλο κ α ι ω­ ραίο, δεν ε ίν α ι όμω ς ε ύ κ ο λ α π ροσ διορίσιμο. Ο συγγραφ έας το επ ιχειρ εί σ τα δύο χω ρ ισ τά μ ε λ ετή μ α τα του β ιβ λίου , που συνα­ ν τ ιο ύ ν τα ι σ το ν υ π ό τιτλ ό του. Σ το πρώτο - ισ τ ο ρ ικ ή μ ελ έτη - ανιχνεύ ο ντα ι κ α τ ά τη δ ια δρ ομή τριώ ν περίπου χ ιλ ιετη ρ ίδ ω ν ο ι δ ρό μοι από του ς οπ οίους ο ε λ λ η ν ικ ό ς π ο λ ιτισ μ ό ς τα ξ ίδ ε ψ ε σ τη ν Ευρώπη κ α ι τη ς πρόσφερε πλούσια π α ιδ ευ τικ ά αγαθά: τη ν Τ έχνη, τη Φ ιλ ο ­

Τ

σοφ ία, τ ο Θ έατρο , το ν π ο λ ιτ ικ ό σ τοχ α σ μ ό , το ν επ ισ τη μ ο ν ικ ό λ ό­ γο. Κ ορυφ αία σ τιγμ ή τη ς δ ια δ ικ α σ ία ς α υ τής η ο μ ο λ ο γ ία του Shelley (1821): «W e are a ll Greeks: O u r arts, ou r laws, ou r religion have th eir roots in Greece» (Hellas, Preface, Pisa 1821) πολύ ε π ίκ α ιρ η μπροστά σ τις άπειρες κ α ι βλαβερές α κ ρ ισ ίες που ειπ ώ θηκαν κ α ι ειπ ώ νο ντα ι γ ια τη ν « ε λ λ η ν ικ ό τη τα » . Η αφήγηση δ ια ν θ ίζε τα ι με χ α ρ α κ τ η ρ ισ τι­ κ ά απ ο σπ άσματα κ α ι από τ η ν ελ λ η ν ικ ή γ ρ α μ μ α τεία κ α ι από ευρωπαίους συγγραφ είς που ομ ολογούν τη ν οφ ειλή του ς κ α ι ω ς απ οδει­ κ τ ικ ό υ λ ικ ό χ ρ ησ ιμο π οιο ύνται ο ι τέσ σ ερ ις χ ά ρ τες κ α ι ο ι δ ε κ α έ ξ ι έγχρω μες ε ικ ό ν ε ς . Ό λ α α υ τά π ρ ο ο ιμ ιά ζο ν τα ι με ανά λυσ η τω ν εν­ νοιώ ν π ο λιτισ μ ό ς-π α ιδ εία κ α ι τη ν παραδοχή ό τ ι ο ε λ λ η ν ισ μ ό ς δεν γνω ρ ίζει σύνορα, ε ίν α ι α ιώ νιο ς τ α ξ ιδ ιά ρ η ς α λ λ ά κ α ι πηγή π αιδ είας κ α ι περηφ άνιας γ ια τους δημιουργούς του. Ό σ ο ν αφ ορά, λοιπόν, τ ο πρώτο μέρος του βιβ λίου που σ χ ε τίζ ε ­ τ α ι με τη ν π νευ μ α τική προσφορά τη ς Ε λ λ ά δ α ς σ τη ν Ευρώπη, ο συγγραφέας δ ίνε ι α π α ντή σ εις σ ’ όσους τ η ν υ π οτίμησ αν κ α ι πλήθος σ τοιχείω ν σ ’ όσους δεν τ η γνωρίζουν. ε το δεύτερο μέρος του βιβ λίου η σ κ η ν ή μ ετα φ έ ρ ετα ι στην Ε λλά δ α : πόσο α ξιοπ οιήσ α μ ε τη ν π ο λ ιτ ισ τ ικ ή κ λ η ρ ο ν ο μ ιά μας γ ια τη ν π αιδ εία του Ν έου Ε λ λ η ν ισ μ ο ύ; Χ ά σ α μ ε το ν κ α ιρ ό κ α ι πολύ μόχθο κυ νηγώ ντα ς τους τύπους τη ς α ρ χ α ία ς γλώ σ σας κ α ι δ υ σ χερ αίνοντας τη γλω σ σ ικ ή π αιδ εία γ ε ν ικ ά . « Δ εν αγγίζουμε το ν ε λ λ η ν ικ ό π ο λιτισ μ ό ω ς μ ο ρ φ ω τικ ό αγαθό», σ η μειώ νει ο συγγραφέ­ α ς που ω ς έμπ ειρ ος μ ελ ετη τή ς τω ν ε κ π α ιδ ε υ τικ ώ ν π ρ αγμάτω ν δ ια ­ τυπ ώνει τη δ ικ ή του πρόταση γ ια μ ο ρφ ω τική α ξιοπ οίησ η τη ς π ολι­ τ ισ μ ικ ή ς κ λη ρ ο νο μ ιά ς ε π ιχ ειρ η μ α το λ ο γ ώ ν τα ς π άντα από τη ν προ­ σω πική του πείρα. Η απ έραντη διασπ ορά του ελ λ ην ισ μ ο ύ - «ως μέσα σ τη ν Βακ τ ρ ια ν ή ν τ ο ν πήγαμεν, ω ς τ ου ς Ινδ ούς», σ η μειώ νει ο π ο ιη τής - ή ­ τα ν φ υ σ ικό να έ χ ε ι συνέπειες μ έχ ρ ι σ ήμερα ο ρ α τές. Ο ελλ η ν ισ μ ό ς δεν κα λ λ ιε ρ γ ή θ η κ ε μόνον από ε λ λ η ν ικ έ ς ιδ ιο σ υ γ κ ρ α σ ίες έστω κ ι αν ε ίν α ι γέννημ α β α σ ικ ά τω ν ε λ λ η ν ικ ώ ν α ξιώ ν. Κ α ι πέρα από κάθ ε β εβ α ιό τη τα β ρ ίσ κ ετ α ι το γεγονός ό τ ι μέσα σε ό ,τ ι κ α λ ε ίτ α ι ε λ λ η ν ι­ σμό ς τοπ ο θετού ντα ι δ ιά φ ο ρα δ υν α τά πνεύματα ολω σδ ιόλο υ δ ια ­ φ ο ρ ε τικ ά μ ετα ξύ του ς. Ο ι ν έο ι χ ρ όνοι κ α ι τ ο ευρω π αϊκό πνεύμα έ­ χε ι γ ο νιμο π ο ιή σ ει το ν ε λ λ η ν ισ μ ό , που η ισ το ρ ία του δεν ε ίν α ι τίπ ο ­ τ ε ά λ λ ο παρά ισ το ρ ία π νεύματος. Σ η μ α σ ία έ χ ει να σπ ουδάζουμε τη ν παρουσία του με καθ αρ ό β λ έμ μ α κ α ι χω ρίς τά σ ε ις απόκρυψης ή αλλο ίω σ η ς. Μ ό νο κ ά τω από ένα τ έ τ ο ιο πρίσ μα θα υπάρξουν «δ ρ όμο ι β α το ί κ ι ε λπ ιδο φ όρ οι γ ια π λούσ ια κ α ι σύγχρονη ε λ λ η ν ικ ή π αιδεία».

Μ

N E N A I. Κ Ο Κ Κ ΙΝ Α Κ Η

φιλέρευνη προσπάθεια ΓΤ Λ

ΣΤ ΕΛ ΛΑΣ ΘΕΟΔΩΡΑΚΗ: Κινηματογραφικές πρωτοπορίες. Αθήνα, Ν εφ έλ η , 1990.

ε σ χ ε τ ικ ή καθυσ τέρ ησ η μ α ς απ α σ χ ο λ εί το β ιβ λ ίο α υ τό τη ς -Σ τέλλα ς Θ εοδ ω ρ άκη . Ν α πούμε αμέσω ς κ α ι π άλι, ό τ ι έρχ ε­ τ α ι να συμπληρώ σει τη ν α κ ό μ η απ ελ π ισ τικ ή ε λ λ η ν ικ ή κ ιν η μ α το ­ γ ρ α φ ική μας β ιβ λιογρ αφ ία . Ω ς ισ τ ο ρ ικ έ ς «Π ρω τοπ ορ ίες», απόδοση του όρου Avant-G arde, έχουν κ α τα γ ρ α φ εί στη ν ισ το ρ ία τ ου κιν η μ α το γ ρ ά φ ο υ τ ρ ε ις: α) ε κ ε ί­ νη τω ν Γά λλω ν ιμπ ρ εσ σ ιονισ τώ ν, (1920-1925), β) η «ζω γρ αφ ική» τω ν Γ ερμα νώ ν α φ α ιρ ετικώ ν κ α ι τω ν Γ ά λ λ ω ν ε ικ ο ν ικ ώ ν (1921-1926), γ) η ν τ ο κ υ μ α ν τ α ιρ ίσ τ ικ η κ α ι δ ιεθ ν ικ ή (1927-1930). Η δ ιά κ ρ ισ η , καθ α ρ ά μ εθο δο λογ ικ ή , γ ια τ ί α ρ κ ε τ ο ί απ’ του ς δ ημιου ρ ­ γούς τη ς πρώτης συνεχίζουν στη δεύτερη, α ν ή κ ε ι σ το ν Μ π α ρ τελ εμύ Α μ ε ν γ κ ο υ ά λ (Λ ε ξ ικ ό Κ ινη μα τογ ρ ά φ ο υ , Λ α ρ ού ς, 1986 37-38). Ο ίδ ιο ς ε κ τ ε ίν ε ι τη λή ξη τη ς τρ ίτη ς ως τ ο 1936, τη ν οπ οία δεν χ αρ α­ κ τ η ρ ίζ ε ι μόνον τ ο ν τ ο κ υ μ α ν τα ίρ , α λ λ ά κ ι έν α ς κ αθ υσ τερ ημένος α ­ πό προηγούμενα, ή ερχό μενο ς απ’ τ ο μέλ λ ο ν , π ο ιη τικ ό ς κ α ι ε ικ α ­ σ τ ικ ό ς σ υ γκρ η τισ μ ό ς (σ το π ε ριο δικ ό C inem action N o 55, ρ. 28). Ο Ζ ω ρζ Σ α ντο ύ λ π ρ οη γείτα ι σ ’ αυτήν τη ν περιοδολόγηση τω ν Avant-Gardes, ενώ ο Ροζέ Μ π ουσσ ινό α κ ο λ ο υ θ εί μ ια ά λ λ η , εθ ν ικ ή , θα λ έγαμε, κ α τ ά τ α ξ η .

Μ

συγγραφ έας, τη ς οπ οίας τ ο κ είμ εν ο απ ο τελ εί τ ο θέμα πανεπι­ σ τ η μ ια κ ή ς τη ς έρευνας, μ π α ίνει σ’ έναν χώρο ακα νθώ δη, συγκεχυμένο κ α ι μ α ζ ί σ υ να ρ π α σ τικ ό . Θ α πρέπει να σημειώ σουμε ό τ ι σε εμβρυώδη μορφή τ ο θ έμα α υ τό έ χ ει α ν α π τύ ξει η ίδ ια σε μελέ­ τη τη ς στο π εριο δικό Φ ιλμ , αρ ιθμ. 28/1984 με τ ίτ λ ο «Dada, Α φ ηρημένη Τ έχνη κ α ι Κυ βισμό ς στην A vant-G arde τη ς δ ε κ α ε τ ία ς του ’ 20». Δ εν ακο λο υ θ εί κ α μ ία απ’ τ ις μ εθο δο λ ογ ικ ές ισ τ ο ρ ικ έ ς αυ τές δ ια κ ρ ίσ ε ις με σα φ ήνεια , α λ λ ά θεω ρεί τ ις πρωτοπορίες ως ένα σύν­ θετο κ α ι εν ια ίο α ισ θ η τικ ό γεγονός γ ια το ν κ ιν η μ α το γ ρ ά φ ο . Ο ι «Π ρ ω τοπ ορ ίες» χρησ ιμο π οίη σ αν το ν κ ιν η μ α το γ ρ ά φ ο γ ια να π ειρα μ α τισ το ύν, να δια μαρτυρη θο ύν, να ανα τρ έψ ο υ ν, ν α πρ οκαλέσουν. Λ ιγ ό τε ρ ο γ ια να δια μορφ ώ σουν μ ια α ισ θ η τικ ή «σ χολή » ή να απειλήσ ουν με τ α ιν ίε ς υ π οδ είγμ ατα , π αραγόμενες μ α ζ ικ ά , το ν κ υ ­ ρ ία ρχο κ ινη μ α το γρ ά φ ο τη ς εποχής. Τ ο πιο φ ιλ όδ οξο ίσω ς, κ α ι συγχρόνω ς το πιο ρ εα λ ισ τικ ό , σχέδ ιό του ς ή τα ν να α να δείξο υ ν τ ις ε κ φ ρ α σ τικ έ ς δ υ να τό τη τες του νέου α κ ό μ η μέσου. Επ ίσ ης να επη­ ρεάσουν ω ς ένα βαθμό, να εμβ ολιάσ ου ν με έμμεσ ο τρόπο, τ ο στυ λ κ α ι τη ν α φ η γ η μ α τ ικ ό τ η τ ά του. Ε νδ εχόμενα κ α ι το ν τρόπο π αρα­ γωγής του. Η Σ τ έ λ λ α Θ εοδ ω ρ άκη γράφ ει: « Η σχέση α ν ά μεσ α σε κ ιν η μ α το γρ ά φ ο , μ ο υσ ική , ζω γραφ ική , α ρ χ ιτε κ το ν ικ ή , ο ι α τέ λ ειω ­ τες συ ζη τή σεις γ ια το ρυθμό, το χρώ μα, τ ο δυνα μισ μό τη ς ε ικ ό ν α ς , η α λ λη λεπ ίδ ρα σ η τω ν τεχνώ ν, η αντίθεση με τη θε α τρ ικ ή αν τίλ η ψ η γ ια το ν κ ινη μ α το γρ ά φ ο , η ρήξη με τη σ υ γ κ εκ ρ ιμ έν η αφ ήγηση, ο ι ι­ δέες γ ια τη ν α ισ θ η τικ ή κ α ι τη ν ο ικ ο ν ο μ ικ ή α υ το ν ο μ ία τη ς τ α ιν ία ς θα θ εμελιώ σ ουν τη ν πρωτοπορία», (σελ. 21). Α υ τά μπορούν να δ ια ­ βασ τούν ως μ ία α ν α λ υ τικ ή κ α ι π ε ρ ιε κ τικ ή περιγραφή του όρου «π ρω τοπορία» απ’ τη συγγραφέα.

Η

120/επιλογη ρ χ ίζ ει τη ν έρευνα κ ι ανάλυσ ή τη ς απ’ τη «δεύτερη πρωτοπο­ ρία». Ε ιδ ικ ό τερ α απ’ τους Γ ερμα νού ς π ρ ω τοπ οριακούς Έ γ κ ε λ ιν γ κ , Ρ ίχ τερ , Ρ ο ύ ττμ α ν κ α ι Φ ίσ ιν γ κ ερ , π αρ ανθ έτοντας, μ ά λ ­ λον ά σ το χ α , το ν Ν εο ζη λανδρ ό Λ ε ν Λ ά ϊ κ α ι το ν Κ α ν α δό Ν όρ μαν Μ α κ Λ ά ρεν. Η έρευνα ω ς τ ο τέλο ς π ερ ιλαμβ άνει αναφορές ισ τ ο ρ ικ έ ς , δ α ψ ιλή

Α

παράθεση, δυσεύρετων πια, κειμ έν ω ν , περιγραφ ές τα ιν ιώ ν μέσω γραπ τώ ν μαρ τυρ ιώ ν τ ρ ίτω ν ή από άμεση θέαση δ ικ ή τη ς , σπ οραδι­ κέ ς ε κ τιμ ή σ ε ις κ α ι π αρ ατηρ ήσ εις τη ς ίδ ια ς . Ό π ω ς π.χ. τού τη : « Σ το αφ ηρημένο φ ιλ μ ... α φ η γού ντα ι3 μόνο τ α σ χ ή μ α τα κ α ι τα χ ρ ώ ματα. Ο τρόπος αφ ήγησής του ς π λ η σ ιά ζει περισ σότερο τη μ ο υσ ική παρά μ ια τ α ιν ία με σ υ γ κ εκ ρ ιμ έν η μυθοπλασ ία» (σελ. 27). Π α ρ α τη ρ ή σ ε ις που έχουν γ ε ν ικ ό τερ ο ενδιαφ έρον. Χ α ρ α κ τ η ρ ισ τ ικ ό τ η ς έρευνάς τ η ς α κ ό μ η ε ίν α ι ό τ ι επ ιμένει, ορθά, σ τη σχέση κά θ ε πρω τοπορίας με το « κ ίν η μ α » ή τη «σ χολή » ζω­ γρ α φ ικ ή ς, μ ο υσ ική ς ή α ρ χ ιτε κ το ν ικ ή ς με τη ν οπ οία σ υ ν δ έετα ι ή απ’ τη ν οπ οία απορρέει ως ετερο γενής έ κφ ρασ η. Α κ ό μ η σ την επί­ δραση που ά σ κησ ε η κ ύ ρ ια κ α λ λ ιτ ε χ ν ικ ή ενασχό λησ η (ζω γρ αφ ική, γλυ π τικ ή , φ ω τογραφ ία) πάνω σ τη ν κ ιν η μ α το γ ρ α φ ικ ή δια φυγή του σ υ γκεκρ ιμ ένου π ειρ α μ α τισ τή -« σ κ η ν ο θ έτη » . Η λέξη μ π α ίν ει σε ε ι­ σ α γω γικά , γ ια τ ί με τη ν εξα ίρ εσ η ελ ά χ ισ τω ν απ’ του ς πρω τοπορια­ κο ύ ς .(π .χ. Α μ π έλ Γ κ α ν ς , Λ ο υ ΐ Μ π ω νιουέλ, Ρενέ Κ λ α ιρ , Ζ α ν Επσ τά ιν), ο ι υπόλοιποι, κ υ ρ ιο λ ε κ τ ικ ά , π ν ίγηκα ν σ ’ ένα ν ξ έχ ε ιλ ο εν­ θουσιασ μό, παρά ε νδια φ έρθ ηκα ν να συνεχίσουν να δημιουργούν ως κινη μ α το γ ρ α φ ισ τέ ς. Μ ’ ά λ λ α λ ό γ ια στην πλειοψ η φ ία του ς ο ι π ρ ω τοπ ο ριακο ί ασ χο λ ή θ η κ α ν ως ερ α σ ιτέχ ν ες παρά ως επαγγελμ α τ ίες με τ ο ν κ ινη μ α το γ ρ ά φ ο . Υ π α κ ο ύ ο ν τα ς σε μ ια α χ α λ ίν ω τη πε­ ρ ιέργεια ή ορμή α να κά λ υ ψ η ς νέων μορφών έκ φ ρ α σ η ς , παρά σε μ ια επ ιταγή συνεχούς δ η μ ιο υ ρ γ ικ ή ς εργ α σ ία ς. Π ειρ α μ α τ ιζό μ εν ο ι με το ν κ ινη μ α το γρ ά φ ο παρά επ ιλ έγ ο ν τά ς το ν ως μέσο κ α θ ο λ ικ ή ς α ­ φ ιέρω σής του ς στην τέχ νη . Η συγγραφ έας ορθά τ ο ν ίζε ι σ τη ν εισ αγω γή του βιβ λίου (σελ. 9) ό τ ι π ειρ α μ α τικ ό ς κ ινη μ α το γ ρ ά φ ο ς κ α ι πρω τοπορίες συ νδ έο ντα ι, με τη ν έννοια ό τ ι τ ο π είραμα, η ελεύθερη έρευνα έξω από του ς κ α ­ θιερω μένους κα νό νες , απ ο τελ εί τη ν εγγενή μεθο δο λογία του ς. Π ρω το π ο ρίες κ α ι π ειρ α μ α τισ μ ό ς « σ υ νδέονται π α ρ α δ οσ ια κ ά » (Ρ ο­ ζέ Μ πουσσ ινό). εισ αγω γή έ χ ει αποβεί τ ε λ ικ ά το δ υσ κ ολ ό τερ ο μέρος μ ια ς με­ λέ τη ς ή ενός βιβ λίου. Η συγγραφέας εδώ π αρ ασ ύρ εται σε δ υσ νόητες γενικεύ σ εις. Π ροσπ α θώ ντας να συνο ψ ίσ ει τα π ο λ ιτ ισ τ ι­ κ ά κ α ι κ ο ιν ω ν ικ ά , κυρίω ς, χ α ρ α κ τ η ρ ισ τικ ά τη ς εποχής όπου α ν α ­ φ ά νη κα ν ο ι ισ τ ο ρ ικ έ ς π ρω τοπορίες, γρ ά φ ει π.χ. ό τ ι «ο κ ιν η μ α το ­ γράφ ος που έ χ ει α νά γ κ η τη μηχανή γ ια τη ν πραγμάτω σ ή του, δεν μπορεί παρά να α λ λ ά ξ ε ι ρ ιζ ικ ά τη ν κ α λ λ ιτ ε χ ν ικ ή δ η μιου ρ γία ή, γ ια τ ί ό χι, τη ν κ α λ λ ιτ ε χ ν ικ ή παραγω γή» (σελ. 11). Τ ι σ η μ α ίν ει α κ ρ ι­ βώς η πρόταση αυτή; Ό τ ι ο κ ιν η μ α το γ ρ ά φ ο ς ν ο μ ο τ ε λ ε ια κ ά σχε­ δόν επ ιφ έρει ρ ιζ ικ έ ς μετα β ο λ ές σ την τέχ ν η γ ε ν ικ ά , λόγω του ό τ ι χ ρ ησ ιμο π οιεί τ ε χ ν ικ ά μέσα; Κ α ι π οια η δ ια φ ο ρά «δ η μιο υ ργίας» κ α ι παραγω γής; Α κ ό μ η « ο ι Ευρω παίοι (πρω τοπόροι) π αρ ου σ ιά ζονται πιο α ν α ρ χ ικ ο ί, πράγμα που δεν β ρ ίσ κ ει σύμφωνη τη ν ιδ ε ο λ ο γ ία του σ ο β ιετικο ύ κρ ά το υ ς» (σελ. 12). Γ ια ποιούς «α ν α ρ χικ ο ύ ς» π ρ όκ ει­ τ α ι α λή θεια; Π αρ απ έρα ο Λ ο υ ΐ Ν τε λ λ ύ κ δεν ε ίν α ι ο «εφ ευρέτης» (sic, α υτό τ ο λ έ ει μ ε τα φ ο ρ ικ ά κ ι ο Ροζέ Μ π ουσσ ινό) τη ς κ ιν η μ α το ­ γρ α φ ική ς κ ρ ιτ ικ ή ς (σελ. 12), α λ λ ά ε κ είν ο ς που τη ς όρ ισε τ ο δ ια μεσ ο λ α β η τικ ό τ η ς ρόλο ω ς άλλο υ λόγου μ ετα ξύ φ ιλ μ ικ ώ ν κ ειμ ένω ν κ α ι ευρύτερου κο ινο ύ . Κ ρ ιτ ικ ή γρ α φ ότα ν κ α ι πριν απ’ το ν Ν τε λ -

Η

επιλογη/121 λ ύ κ . Υ π ο σ τη ρ ίζετα ι μ ά λ ισ τα η άποψη ό τ ι προηγήθηκε σ ’ αυτή τη λ ειτο υ ρ γία ο Ρ ιτσ ιό το Κ α νού ν το , το ν οποίο η συγγραφ έας χ α ρ α ­ κ τ η ρ ίζ ε ι ως «π ατέρα τη ς κ ιν η μ α το γ ρ α φ ικ ή ς θεω ρίας» (σελ. 12). Ε ­ νώ η κρ α το ύ σ α άποψη ε ίν α ι ό τ ι η προσφορά του τελ ε υ τα ίο υ στη θεμελίω ση μ ια ς (ό χ ι τη ς ) α ισ θ η τικ ή ς του κ ιν η μ α το γ ρ ά φ ο υ έχ ει π ροτε­ ρ α ιό τη τα . [Δ ε ίτ ε το ν Μ π α ρ τελ εμ ύ Α μ ε ν γ κ ο υ ά λ σ το « Λ ε ξ ικ ό κ ιν η ­ ματο γρ α φ ικο ύ Λ α ρο ύς», 1986, σελ. 100 κ α ι το ν Ροζέ Μ πουσσ ινό στην « Ε γ κυ κλο π α ίδ εια του Κ ινη ματογρ άφ ου » το μ . Α ', 1989, σελ.

307, (όπου κ ι ο ι προηγούμενες παραπομπές σ το ν ίδ ιο συγγραφέα). Α ν τ ίθ ε το ς κά θ ετα ο Γ κ ο υ ΐν τ ο Α ρ ισ τ ά ρ κ ο σ την « Ισ το ρ ία τω ν Θ εω ­ ριώ ν του Κ ινη μ α τογρ ά φ ου » (1960), σελ. 77. Ενώ ο Τ ζ. Ν τά ν τλ ε ϋ Ά ν τ ρ ιο υ σ το β ιβ λίο του «Μ είζον ες θεωρίες του Κ ινη ματογρ άφ ου » (1976) ε ξα ιρ ε ί το ν Κ α νού ντο ( κ α ι το ν Ν τε λ λ ύ κ ;) απ’ τη σειρά τω ν θεω ρη τικώ ν κ α ι τω ν α ισ θ η τικ ώ ν του κιν η μ α το γ ρ ά φ ο υ θεω ρώ ντας τους «π ρω τόγονους θεω ρη τικού ς»].

BILL RISEBER0

ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΔΥΤΙΚΗΣ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗΣ

ολύ ενδιαφ έρον παρουσ ιάζει η αναφορά στους προγόνους τω ν πρωτοποριών (Β α σ ίλ η Κ α ν τίν σ κ ι, φ ουτου ρισ τές, Συρβάζ, Μ οχό λυ Ν α γ κ ί). Ο γ ερ μ α ν ικ ό ς όμως εξπ ρεσ ιονισ μός έχ ει κ ρ ιθεί ως α ισ θ η τικ ή «σ χολή » ή « κ ίν η μ α » , ό χ ι ως πρωτοπορία. Κυρίω ς γ ια το λόγο ό τ ι ανα π τύ χθ ηκε μέσα σ το σύ σ τη μα παραγω γής κ α ι ό­

Π

χ ι έξω απ’ αυ τό, ού τε έξω απ’ τη ν κ υ ρίαρ χ η α φ η γ η μ α τικ ό τη τα . Η συγγραφέας δ έχ ε τα ι τ ο τ ελ ε υ τα ίο σ το ιχ ε ίο , υ π οσ τη ρίζει όμως ό τ ι « ο ι γ ε ρ μ α ν ικ έ ς εξπ ρ ε σ ιο ν ισ τικ έ ς τ α ιν ίε ς αν ή κ ου ν κ ι αυ τές στην πρω τοπορία» (σελ 59). Ενώ ο φ ουτουρισ μός (ιτ α λ ικ ό ς κ α ι σ ο β ιετι­ κ ό ς ) ό ντα ς συγγενέσ τερος προς τ ις πρωτοπορίες (η άποψη του γρ άφ οντα ε ίν α ι ό τ ι απ οτελούσ ε κ ι αυ τός πρώιμη πρω τοπορία γ ια το ν κινη μ α το γρ ά φ ο , δ είτε κ α ι Ζ α ν Μ ιτρ ύ «Ο π ειρ α μ α τικ ό ς κ ιν η ­ μ ατογρ άφ ο ς» σελ. 27 επ. κ α ι Α ρ ισ τ ά ρ κ ο ο.π. σελ. 93 επ. υποση­ μείωση 4), απ α ιτούσ ε ε κτε ν έ σ τερ η αναφορά ισ τ ο ρ ικ ή κ α ι α ι­ σ θ ητική. Ο κ ινη μ α το γρ ά φ ο ς τη ς αφ αίρ εσ ης (Β ίκ ιν Έ γ κ ε λ ιν γ κ , Χ α ν ς Ρ ί­ χτερ , Β ά λτερ Ρο ύ τμα ν, Ό σ κ α ρ Φ ίσ ιν γ κ ερ ) κ α τ α λ α μ β ά ν ει, ορθά, σ η μ α ν τικ ές σ ελίδες του βιβλίου. Ιδ ια ίτε ρ α ενδιαφ έρουσες ο ι θεω­ ρ η τικ έ ς , άγνω στες α κό μ η κ α ι στους ειδ ικ ο ύ ς ανα γνώ στες, αν α ζη­ τή σ ε ις του Ρ ίχτερ , ο οπ οίος από πολύ νω ρίς, «θεωρούσε το ν κ ιν η ­ μ ατογρ άφ ο αναπόσ παστο τμ ή μ α τη ς μ ο ντέρνα ς τέχ ν η ς» (σελ. 32). Ενώ κιν ή θ η κ ε κ α ι ερ γ ά σ τη κ ε π ε ιρ α μ α τικ ά τόσ ο ως α φ α ιρ ετικ ό ς , όσο κ α ι ως ν τα ν τα ϊσ τή ς . Μ ια παρατήρησ η που θα μπορούσε να δια τυπ ώ σει κ ά π ο ιος αφ ορά τη ν α σ άφ εια που χ α ρ α κ τ η ρ ίζ ε ι το ν προσ διορισμό τω ν σ τοιχείω ν του ενός κ α ι του ά λλο υ κ ιν ή μ α το ς . Ε ιδ ικ ό τερ α σε σχέση με το ν Ρ ίχ τερ κ α ι το ν κ ιν η μ α το γ ρ ά φ ο του, κ α ι βέβαια το δ ημ ιο υ ρ γικό του πέρασμα απ’ το ένα στο άλλο.. Ε ­ ξά λ λ ο υ ε ίν α ι αμ φ ισ β η τή σ ιμ ο αν γ υ ρ ίσ τη κ α ν ποτέ κα θ α ρ ά ν τ α ν τα ϊσ τ ικ έ ς τ α ιν ίε ς , αφού κ ρ ίν ε τ α ι, ό χ ι α β ά σ ιμ α νομ ίζω , ό τ ι «η συνά­ ν τηση Ν τα ν τά κ α ι κινημ α το γ ρ ά φ ο υ έμ ειν ε α ρ κ ετά περιθω ριακή» (Α λ α ίν κ α ι Ο ν τέτ Βερμώ σ το C inem action N o 55/1990, σελ. 154). Τ ο « Δ ιά λ ε ιμ μ α » , τ α ιν ία του Ρ ενέ Κ λ α ιρ , χ α ρ α κ τ η ρ ίζ ετ α ι, ορθά, « ν τ α ν τ α ϊσ τ ικ ή ς ν οο τρο π ίας» (σελ. 65), γ ια τ ί ο δ ημιουργός τη ς ε ίχ ε κ ά π ο ια αό ρ ισ τη συγγένεια με το ν ν τα ν τα ϊσ μ ό . Ο Μ α ν Ρέυ, γ ια τον οποίο «όλη αυτή η ισ το ρ ία τ η ς α ν τιτέ χ ν η ς ε ίν α ι β λ α κ ε ία » κ α ι « τέ ­ χνη κ α ι α ν τιτέ χ ν η ε ίν α ι το ίδ ιο πράγμα» (σελ. 85), έ χ ει το ν ίδ ιο βαθ­ μό συγγένειας με το ν ν τα ν τα ϊσ μ ό . Α υ τή η ιδ ιό τη τα κ α ι τω ν δύο ό ­ μω ς δ εν γ ίν ε τ α ι σαφής α λ λ ά μένει, νομ ίζω , συγκεχυμένη . Εδώ πρέ­ πει να τονίσ ο υμ ε ό τ ι η ε ν ό τη τα γ ια το ν Μ α ν Ρέυ, το ζω γράφο κ α ι φ ω τογράφο κ α ι κινη μ α το γ ρ α φ ισ τή , («Ζω γραφ ίζω , έλεγε, ό ,τ ι δεν μπορεί να φ ω τογραφ ηθεί, ό ,τ ι γ ε ν ν ιέ τα ι από τη φ α ν τα σ ία ή το όν ει­ ρο ή από μ ια α σ υνείδητη ορμή. Φ ω τογραφ ίζω τα π ρ ά γμ α τα που

Ένα βιβλίο «εργαλείο» για τον ειδικό και ταυτόχρονα ένα εξαιρετικά ενδιαφέρον κείμενο για τον απλό αναγνώστη...

MAURICE NADEAU

ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ Σ0ΥΡΡΕΑΛΙΣΜ0Υ

Έργο διαχρονικό πάνω στο σημαντικότερο κίνημα τέχνης του αιώνα... Αποκλειστική διάθεση Κ0ΙΝ0ΠΡΑΚΤΊΚΗ

Ιπποκράτους 68

122/εττιλογη δεν μπορώ ν α ζω γραφίσω, που έχουν ήδη μ ια ζωή» (σελ. 72), (όπως κ α ι εκ είν ε ς γ ια τον Χ α ν ς Ρ ίχ τερ κ α ι το ν Μ α ρ σ έλ Ν τυ σ άν), ε ίν α ι απ’ τ ις πιο συγκρ οτημένες του β ιβλίου. Ε ξα ιρ ώ ντα ς τη ν παράγρα­ φο τη σ χ ε τ ικ ή με τη δια φ ή μιση κ α ι τη μόδα, η οπ οία θα ε ίχ ε θέση στην ε νό τη τα με τ ο ν τ ίτ λ ο « Δ ιαφ ήμισ η κ α ι Avant-Gardes». Α ν τ ίθ ε ­ τα η ε ν ό τη τα γ ια το ν σουρρεαλισ μό, αν κ α ι π εριπ λ έκ ετα ι σ ’ αυτήν μ ια πρόχειρη σύγκρισ η κ α ι μ ια ά κ α ιρ η αναφορά σ το ντα ν τα ϊσ μ ό , ε ίν α ι ισχνή . Η απουσία μεθόδου κ α τα ν ο μ ή ς του υ λ ικ ο ύ κ α ι των συμπερασμάτω ν τη ς έρευνας ε ίν α ι π α ρ α δ ειγ μ α τικ ά αισθητή στην ενό τη τα τούτη. εραιτέρω όμως, ε ίν α ι ο υ σ ια σ τικ ά χ ρήσιμη γ ια τ η ν κατα ν ό η σ η τη ς δ ομής τω ν πρωτοποριών κ α ι τη ς λ ειτο υρ γ ία ς τους η ενό­ τ η τ α «Π αραγω γή κ α ι Π ρω τοπ ορία-ο Θ εατής» - αν κ α ι μένουν α ­ νη σ υ χ η τικά λα κ ω ν ικ έ ς . Π α ρ α δ ε ίγ μ α τα : «Α υ τό που δ ια κ ρ ίν ε ι πε­ ρ ισ σότερο τους κινη μ α το γ ρ α φ ισ τές της αβ ά ν -γ κ α ρ ν τ από τους ά λ ­ λους σ κη νοθ έτες ε ίν α ι η άρνηση ν α κ άνο υν τα ιν ίε ς υψηλώ ν ο ικ ο ν ο ­ μ ικ ώ ν προδιαγραφώ ν» (σελ. 142). « Σ τ ις τ α ιν ίε ς της α β ά ν τ-γ κ α ρ ν τ η σχέση θεατή -θ εά ματο ς ε ίν α ι α ρ ν η τικ ή κ α ι η τα ύ τισ η ε ίν α ι α ν τι-τα ύ τισ η » (σελ. 144). Σ τη ν επίσης κ ρ ίσ ιμ η ε ν ό τη τα «Α ρνή σ εις κ α ι η Α φ ήγησ η, Χρ όνο ς» , η οπ οία βρί­ θει από κ α ίρ ιε ς κ α ι ο υ σ ια σ τικ ές π αρατηρήσ εις (π.χ. ό τ ι η άρνηση της α φ η γ η μ α τικ ό τη τα ς απ’ τ ις πρωτοπορίες ε ίν α ι κ ι α υτή μ ιά ά λλη α φ η γ η μ α τικ ό τη τα , σελ. 150), ε π ανεμφ ανίζο νται ο ι απ οφ θεγματι­ κέ ς απόψεις, ε νδ η μ ικές σ’ όλο το κ είμ εν ο ά λλω σ τε (π.χ. το ό τ ι «πρω τοποριακή τέχνη κ α ι ταυ τό χ ρο να τέχ νη κ α ι τε χ ν ικ ή παρά-: γ ο ν τα ι κ α ι ταυ τό χρο να γεννά το ένα το ά λ λ ο κ α ι μοιάζουν με το πρόβλημα του αυγού κ α ι της κ ό τα ς » (σελ. 152). Δ η λα δ ή ο ισ χ υ ρ ι­ σμός ε ίν α ι ό τ ι δ εν μπορούσε ν α ανα φ α νεί κ ά π ο ια απ’ τ ις πρωτοπο­ ρίες χω ρίς νέα τ εχ ν ικ ή ; Α ν ε ίν α ι έ τσ ι, ποια νέα τεχ ν ο λ ο γ ία γέννησ ε τον κινημ α το γρ ά φ ο U nderground ή το σ ο υ ρ ρ εα λ ισ τικό κ ιν η μ α το ­ γράφο πρωτύτερα; Μ ήπω ς σ τη θέση του όρου νέα « τε χ ν ικ ή » θα ά ρ ­ μοζε η περίφραση, ε κ κ ε ν τ ρ ικ ή ή π ειρ α μ α τικ ή χρήση της εφ αρμο­ σμένης κ ιό λ α ς τεχνο λογ ία ς, κυρίω ς χ η μ ικ ή ς κ α ι η λ ε κ τ ρ ικ ή ς ; Α ­ κ όμ η, γ ια τ ί η σ ο β ιετική αβ ά ν -γ κ α ρ ν τ κ α τα χ ω ν ιά ζε τα ι κ υ ρ ιο λ ε κ τ ι­

Π

κ ά , σ ’ αυτή τη γ ε ν ικ ή ε ν ό τη τα κ α ι δεν ε ξ ε τ ά ζ ε τ α ι χω ρ ιστά; Τ έλος, η ενό τη τα «Σ υ ν έχ εια -Π ρ οο π τικ ές», β ια σ τ ικ ά γραμμένη, α ρ χίζει με ένα εμφ ανές ισ τ ο ρ ικ ό κ α ι α ισ θ η τικ ό λάθος. Ο ι πρωτο­ πορίες δεν απ οτελούν «α υτόνομο κ ιν η μ α το γ ρ α φ ικ ό είδ ος» (σελ.

173), α λ λ ά « κ ιν ή μ α τα » ή «σ χολές» α ισ θ η τικ ές του κ ιν η μ α το γ ρ ά ­ φου. Ο λόγος για το ν οποίο ή τα ν αδύνατο να συγκροτήσ ουν είδος ε ίν α ι α κρ ιβώ ς η πολυμορφία τους, η αδ υ ναμία κώ δ ικοπ ο ίησ ης του λ ε κ τικ ο ύ τους, κ α ι η άρνηση της μυθοπλασία ς η οπ οία α π ο κ λ είει τη ν ομοιογενή κ α ι συναφή θ εμ α τικ ή . Η γ α λ λ ικ ή νου β έλ-β αγκ είν α ι αλή θεια συνέχεια τω ν ισ το ρ ικ ώ ν πρωτοποριών ή αναβίω σή τους; (σελ. 174). Αφ ήνουμε την παράγραφο όπου ε μ π λ έ κ ετα ι με προχει­ ρ ότητα η γενεά τω ν νέων τεχνο λογιώ ν κ α ι τω ν νέων μέσω ν (σελ.

177). Α ν θ έλαμε ν α ανεύρομε τη συνέχεια τω ν ισ το ρ ικ ώ ν πρωτοπο­ ριώ ν νομίζω ό τ ι ή τα ν επιβεβλημένη εκ τεν έσ τερ η αναφορά στον Underground κινημ α το γ ρ ά φ ο , στον λ εττρ ισ μ ό κ α ι το ν σ ιτιο ν α σ ιο νισ μό (για τα οποία συνοπ τική ενημέρω ση μπορεί να έ χ ει 0 α να­ γνώ σ της στο Cinemaction N o 55, σελ. 157-159 κ α ι σ το «Δ ιαβ άζω » τεύχος 270, σελ. 19-39). ο λό κλη ρ ο το κ είμ εν ο μπορεί να βρει ο π ρ ο σ εκ τικ ό ς κ α ι κ α λ ό ­ πιστος αναγνώ στης τα σημεία αναγνώ ρισ ης τω ν ισ το ρ ικ ώ ν πρωτοποριών: ασ υμβίβ α στος π ειραμα τισ μ ός, συνεχείς μ ο ρφ ικές α να ζητήσ εις έξω από π αρ αδεκτούς κ α ι δ ο κ ιμασ μένο υ ς κ ανό νες,

Σ

Μ ό λ ις κ υ κλ οφ όρ η σ ε

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΝΕΦΕΛ Η Τηλ. 360.77.44 — 360.47.93

επιλογη/123 μη ε ικ ο ν ικ ή , μη ρ ε α λ ισ τικ ή , μη α ν α π α ρ α σ τα τικ ή χρήση τω ν υ λ ι­ κ ώ ν έ κφ ρα σ ης, ιδ ια ίτ ε ρ α τω ν οπ τικ ώ ν , επ ίμονη π α ρ έ κ κ λ ισ η απ’ τη ν κ υ ρ ία ρ χη α φ η γ η μ α τ ικ ό τ η τ α , κ α ι τη μυθοπλασ ία, π ρ ο κ λ η τικ ή π εριφρόνηση τ η ς ε μ π ο ρ ε υ μ α τικ ό τη τα ς (α ξ ία χρήσης, α ξ ία α ν τ α λ ­ λα γ ή ς) του π ρ οϊόντο ς, π αθ ολο γική π ολλές φορές ερω το τρ οπ ία με το ν κ ινη μ α το γρ ά φ ο ω ς τέχνη γ ια ένα ε ιδ ικ ό , μυημένο κ ο ιν ό . Ό λ α α υ τά τ α χ α ρ α κ τ η ρ ισ τικ ά ε ίν α ι δ ιά σ π α ρ τα σ το κ ε ίμ εν ο . Κ υ ρ ιο λ ε­ κ τ ικ ά όμω ς κ α τ α π ο ν τίζο ν τ α ι από έ να υ λ ικ ό έ ρευνας, ανα φορές σε β ιβ λ ία , α να λύσ εις φ ο ρ μ α λ ισ τ ικ ές φ ιλ μ ικ ώ ν κειμ έν ω ν , επ ισ φ α λείς θ εω ρ η τικά γε νικε ύ σ ε ις, η μ ιτ ε λ ε ίς εξη γ ή σ εις , μετέω ρους σ υ λ λ ο γ ι­ σ μούς. Τ ο β ιβ λίο φ α ίν ε τα ι, α κ ό μ η κ α ι από τη ν κ α τ α σ κ ε υ ή του (σύνθεση, οργάνω ση του γραπ τού, του φ ω τογρ αφ ικού κ α ι του γρ αφ ισ τικ ο ύ υ λικ ο ύ , σελιδο π ο ίη ση , δ ια ίρ εσ η κ εφ α λ α ίω ν ) σαν να ήθελε να α π ο μιμηθ εί μ ια τ α ιν ία κά π ο ια ς απ’ τ ις α β ά ν τ-γ κ α ρ ν τ σ τ ις ο­ ποίες α να φ έρ ετα ι. Α υ τό όμω ς δ ίν ε ι κ α ι τη ν εντύπω ση μ ια ς ο ρ ισ τ ι­ κ ή ς α τέ λ εια ς , ενός λόγου α κ α τα σ τά λ α κ το υ κ ι ανυπεράσπιστου α ­ πό μέσα. Α ν βέβαια κ ρ ιθ εί ω ς ε π ισ τη μ ο ν ικ ό κ ε ίμ εν ο , η κ α τά σ τα σ η επ ιδ εινώ νετα ι α κ ό μ η περισ σότερο. Ε κ τ ιμ ο ύ μ ε όμω ς τη φ ιλέρευνη διάθεση τ η ς συγγραφέω ς, όσ ο κ α ι τη ν ά κ ρ α δυσ χέρ εια που παρου­ σ ιά ζ ει το α ν τ ικ ε ίμ ε ν ο τη ς έρευνάς τη ς . Ε ίν α ι όμω ς β ά σ ιμ ο να πού­ με ό τ ι κάπ ου σ τη ν π ορεία χ ά ν ε τ α ι ο έλ εγ χ ό ς τη ς . Ν ΙΚ Ο Σ Κ Ο Λ Ο Β Ο Σ

ΣΥΜ Β Ο ΥΛ Ο Σ ΕΚΔΟ ΣΕΩ Ν α­ ν α λ α μ β ά ν ε ι σ υ ν τ α κ τ ικ ή /δ η μ ο σ ιο γ ρ α φ ικ ή επ ιμ έλ εια κ ειμ ένω ν κ α ι τη ν έκ δ ο σ η οιουδήπ οτε ε­ ντύπου με άψογη π ο ιό τη τα κ α ι σε συμφέρουσες τιμ έ ς . Π α ρ α δ ί­ δ ετε χ ειρ όγρ αφ α κ α ι π αίρνετε τ ο β ιβ λ ίο σας έτο ιμ ο . Τ η λ . 8018515, 17:00-20:00.

η επίμονη μονοφωνία της ποίησης r-r-v

Γ.Θ. ΒΑΦΟΠΟΥΑΟΥ: 'Απαντα τα ποιητικά. Πρόλογος Γ. Κεχαγιόγλου. Θεσσαλονίκη, Π α ρ α τ η ρ η τ ή ς , 1990. Σελ. 436+1 + 2 λευκές.

8ο. Σχέδιο προμετωπίδας Γ. Γουναρόπουλου.

τ ρ ίτη σ τη σ ειρά (α λ λ ά κ α ι ο υ σ ια σ τικ ό τε ρ η , νομ ίζω , σε α ­ ξ ία ) 1 σ υ νο λική έκδο σ η του π ο ιη τικ ο ύ έργου του Γ .Θ . Βαφόπουλου, θ έτει κ α ίρ ια το π ρόβλημα τη ς π ο ιη τικ ή ς αν τιμ ετώ π ισ η ς του κ όσ μου ως π ρόβλημα που τ α υ τίζ ε τ α ι με τη ν ο ν το λ ο γ ικ ή κ α ι υ­ π α ρ ξια κή θεώρηση τω ν ανήσυχω ν π νευμάτω ν, που πάνω από τ ις κα θ ημ ερ ινές τρ ιβ ές με τ α σ χ ή μ α τα μ ια ς καθ ιέρ ω σ ης, προσπαθούν να εκφ ράσ ου ν τη ζωή κ α ι το ν κ ό σ μ ο κ α ι το ν άνθρωπο κ α ι ν α ενω­ θούν με τη μ υ σ τη ρ ια κή ψυχή που σ υ νέχει τ ο σύμπαν. Η έκφ ρασ η δεν ε ίν α ι μόνο η βαθύτερη επ ικ ο ιν ω ν ία του ποιητή με τ ο π εριβ άλ­ λον του , δεν ε ίν α ι μόνο ο τρόπ ος, που μέσ’ από π ερίπ λο κες επ ιλο­ γές, συνθέτει τ η μ ο υσ ική α ρ μ ο ν ία τη ς αφ ο μοίω σ ής του. Ω ς μ ο ν α δ ι­ κ ό χ ά ρ ισ μ α του ανθρώπου, ε π ιτε λ ε ί α υ τόν το ν υψ ηλό προορισμό, να α ν εβάσ ει τη ν κα θ η μ ε ρ ιν ό τη τά μ α ς κ α ι ν α μας κ ά μ ε ι κοινω νούς τω ν δ ικώ ν τ η ς κατορ θώ σεω ν κ α ι π ρ αγματοπ οιήσ εω ν κ α ι να μας μυήσ ει σ τα ά ρ ρ η τα μ ια ς τελε το υ ρ γ ία ς : ε ίν α ι η τελ ε το υ ρ γ ία που γ ί­ ν ε τα ι πάνω σ το σώ μα τ η ς ζω ής κ α ι του θα νάτου μας, καθ ώ ς το β λέπει σ αν ε ν ια ία υ πόσταση κ α ι σαν επ ικύρω σ η μ ια ς π ροσπάθειας σ τη ν π νευ μ α τική σχέση τω ν α ν τιθ έτω ν που συνθέτουν το ν κό σ μ ο μας. Κ α ι η π οίηση ε ίν α ι η μ ο ν α δ ικ ή ίσω ς περιοχή του ανθρώπινου, που η μόρφωση του α λ λο τρ ίο υ σε ο ικ ε ία σ χ ή μ α τα κ α ι σε ενσω μα­ τώ σ εις μ ια ς ιδ ιο π οίη σ ης, α ν ο ίγ ετ α ι προς τη ν ελευ θ ερ ία τ η ς ψυχής,

Η

ποι %

124/επιλογη κ α τ ά τη ν π λα τω νική θ εο λογία τ ου σ ώ ματος ( Τ ίμ α ιο ς 85Ε). Σ το Βαφόπουλο, α υτή η περιοχή σ υ νισ τά τ ο κ έ ν τρ ο τ η ς υ π α ρ ξ ια κ ή ς του αγω νία ς κ α ι τ η ς ο ν τ ο λ ο γ ικ ή ς του π ρ οβ λ η μ α τικ ή ς: η ποίηση, η α ­ ποτύπωση του ελά χ ισ το υ γ ια τη ν απόδοση του μ έγ ισ του , δεν ε ίν α ι παρά η ψυχή αυτού του λυ ρ ικ ο ύ κ όσ μ ου , τα υ τισ μ έ ν ο υ , κ α τ ά τη ν α ν τ ικ ε ιμ ε ν ικ ή θεώ ρηση, με το ν π ρ α γ μ α τικ ό , που ολό γυρά μας με­ τ α λ λ ά ζ ε ι τη ν κά θ ε σ τιγμ ή τ α μ ο ρφ ώ μ ατά του. έρ α , όμω ς, από τη γ ε ν ικ ε υ τικ ή ν αυ τήν θεώ ρηση, η π ο ιη τικ ή έκφ ρα σ η του δ ημιουργού ε ίν α ι μ ια προσω πική εμ π ειρ ία μο ν α ­ δ ικ ή ς υφής κ ι εδώ ε ίν α ι ε μφ ανής π ερισ σότερο από κ ά θ ε ά λ λ η ν , ί ­ σως, περίπτωση. Α υ τή η λ υ ρ ικ ή π εριπ έτεια κ α ι α ν α ζήτησ η, μ έσ ’ α ­ πό του ς ρυθμούς που συ μφ ύ ονται σ το ε κ φ ρ α σ τικ ό μ α ς ό ρ γανο, του βαθύτερου εαυ το ύ μας, σ το Βαφόπουλο ε ίν α ι μ ια εγγενή ς ιδ ιό τη τα κ α ι ε ίν α ι, α κ ό μ α , αν θέλουμε, μ ια «είσ ο δο ς» σ τη ν τ ρ α γ ικ ό τη τά τη ς . Γ ια τ ί σ τη ν ηρ ω ική αν τιμ ετώ π ισ η α ν τ ιτά σ σ ε ι τη δ ρ α μ α τικ ό τη τ α τ η ς π ν ευ μ α τική ς αγω νία ς κ α ι σ την α ν τ ικ ε ιμ ε ν ικ ή α ν τ ισ τ ο ιχ ία τη συ μ μ ετοχή του υπ οκειμένου. Κ α ι, στη λ υ ρ ικ ή συνείδηση ενός ξαναδ ημιο υρ γημ ένο υ κόσ μου , τοπ ο θετεί τη ν ψυχή τη ς π ρώ της μας υπ όσ τασης. Δ εν ξέρω αν α υ τό σ υ μ β α ίν ει σε π ολλές ή λ ίγ ες περι­ πτώ σ εις, μ έσ ’ από τη ν επ ιμερ ισμένη μορφή του π ο ιη τικ ο ύ γ ίγ ν ε ­ σθαι, ή , αν π ετυ χα ίνει π άντα ο δημιου ρ γός α υτή τη ν τ α ύ τισ η - ε ί­ ν α ι π ρ ά γμ α τα που η κ ρ ιτ ικ ή θεώ ρηση, κ ά π ο τε, α δ υ ν α τε ί να ε ξ α ­ κρ ιβ ώ σ ει, μ ε λετώ ντα ς κ α τ ά τ α μ έτρ α τω ν σύμφυτω ν αδυναμιώ ν τη ς . Ε κ ε ίν ο που π αρ ατηρ εί κ α ν ε ίς ε ίν α ι πως η π ο ιη τικ ή πορεία, ως τετε λ εσ μ έν η κατόρ θω ση μ ια ς β ιο τ ικ ή ς κ ο σ μ ο α ν τίλ η ψ η ς , επ ιφ έρει σ την ψυχή τη ν κ α τ α φ α τ ικ ή τ η ς θέση κ α ι τη δ ικ α ίω σ ή της. Σ το Β α ­ φόπουλο, α υ τά τα π ρ άγματα ε ίν α ι α ρ κ ού ν τω ς δ ρ α σ τικ ά . Η σ υ ν ο λική έκδο σ η ενός π ο ιη τικ ο ύ έργου, κ α ι μ ά λ ισ τ α από το ν ίδ ιο το δ ημιουρ γό τ ο υ ,2 εν έχ ει αυτή τη ν αίσθησ η μ ια ς τελ είω σ η ς

Π

- κ α ι δ εν κρ ίνω τώ ρ α κ α τ ά πόσο αυτή η τελ είω σ η συναρ θρ ώ νεται με τη θεώρηση τη ς ψ υχής κ α ι τη ς π ν ευ μ α τικ ή ς σ τοχ ο θεσ ία ς. Επ ο­ μένω ς, θα μπορούσε κ α ν ε ίς να ε π ιμ ερ ίσ ει τ α θ ε μ α τικ ά σ το ιχ ε ία μ ια ς σπ ονδύλω σης κ α ι ν α κ ω δ ικ ο π ο ιή σ ει, κ α τ ά κ ά π ο ιο τρόπ ο, το π εριεχόμενο τ η ς ποίη σης α υ τής. Ω σ τόσ ο, αυ τή η « τεχ ν ο λ ο γ ία » , πι­ θανώς να προσφέρει σ τη μ ελ έτη μ ια ς οιο ν εί π ροσ έγγισης, δεν πε­ ρ ιέχει όμω ς τη ν προσπάθεια γ ια τη ν α ν α κ ά λ υ ψ η τη ς κρ υμ μ έν η ς φύσης που δ ίν ε ι τη ν α ν α γ κ α ιό τ η τ ά τ η ς σ τη ν π ο ιη τικ ή ν αυτή έ κ φ ρ α ­ ση. Έ τ σ ι, αφού η δ ια ν υ σ μ α τικ ή γρ α μ μ ή δ ίν ε τ α ι σ το γ ε ω μ ε τρ ικ ό τόπο τω ν λυ ρ ικώ ν α ξιω μ ά τω ν , τ ο ζη το ύ μενο ε ίν α ι ο ι σ τα θ μ ο ί αυ­ τ ή ς τ η ς πο ρείας. Κ ι όσο κ ι αν ο ι ε ξω τ ερ ικ έ ς ε ν δ ε ίξε ις ε ίν α ι επαρ­ κ ε ίς , σ χ ε τ ικ ά με το υ ς σταθ μούς α υ το ύ ς,3 θα πρέπει να δ ει κ α ν ε ίς πώς α υ το ί σ υ νέχο ντα ι μ ετα ξύ του ς, ποιο ε ίν α ι τ ο έδαφ ο ς, που, σαν κ ο ιν ό τη τα επαφής, υ π οβ α σ τάζει τ ο λ υ ρ ικ ό σώ μα. Κ α ι μέσα σε ποιο π ν ευ μ α τικό π λα ίσ ιο δ η μιου ρ γού ντα ι ο ι ε π ιτεύ ξεις του π ο ιη τι­ κο ύ οργάνου κ α ι σ υ σ χε τίζο ν τα ι ο ι λ ειτο υ ρ γ ίες του. α έλεγα , λοιπ όν, ό τ ι υπ άρ χει σ τη ν ποίηση α υ τή, που συσσω­ μ α τώ νει ω ς α π ο δεκτή κατόρ θω ση από το ν ίδ ιο τ ο δημιουρ γό τ α δ η μ ιο υ ρ γ ικ ά φ ανερώ ματα ε ξ ή ν τ α χρόνω ν από τη ν ε μφ άνισ η τη ς πρώτης του συλλο γής (1931),4 μ ια π ο ιη τικ ή κ ο ιν ο κ τη μ ο σ ύ ν η , που θεω ρεί τα ως τώ ρ α παρ αδομένα ε π ιτεύ γ μ α τα ω ς κ λ η ρ ο ν ο μ ή μ α τα μ ια ς νό μ ιμ η ς μ ο ίρ ας. Γ ια τ ί, κ α ι εφόσον έ χ ει γ ίν ε ι συχνά ανα φορά σε συσ χετισ μού ς κ α ι επιρροές, σε οικειο π ο ίη σ η τόπω ν που απ οτε­ λούν κ ο ιν ό κ τ ή μ α ενός ανα γ ν ω σ τικ ο ύ κ ο ιν ο ύ ό χ ι π άντα α ρ κ ετά σ υνειδητοπ οιημένου, δε θα μπορούσε κ α ν ε ίς να π αρ αβ λέψ ει αυτόν το ν σ υ νδ ετικό ν ισ τ ό , που συ νάπ τει τη ν ποίηση του Βαφόπουλου σ το λ υ ρ ίκ ό σώ μα τη ς ν ε ο ε λ λ η ν ικ ή ς μας ποίη σης. Ο ίδ ιο ς ο ποιη-

Θ

ΑΠΑΝΤΑ ΤΑ Π Ο ΙΗ Τ ΙΚ Α

Γ .β . ΒΑΦΟΠΟΥΛΟΣ

επιλογή/125 τής, ε ξά λλο υ , δεν υ π οκρ ύπ τει αυτή τη ν οφ ειλή - κ ι α υ τό συνιστά μ ια ν ε ιλ ικ ρ ιν ή στάσ η κ α ι συμπεριφ ορά, που λ είπ ει συνήθως από το ήθος πολλώ ν δημιουργώ ν — όμω ς ε ίν α ι μ ια ανα π όφ ευκτη , ίσ ω ς, α­ τραπ ός, η επιρροή τω ν προγενεστέρω ν σ το έργο τω ν επ ιγενομένων, ως τη σ τιγμ ή που θα βρει, ο δυνά μενο ς, τ ο δ ικ ό του τ ο δρόμο - κ α ι ε ίν α ι α κ ό μ α ένα επ α ρ κές π αρ άδ ειγμα μ ια ς παιδαγω γούσας α ξ ιω μ α τικ ή ς αρχής. Α υ τή η π ο ιη τικ ή κοιν ο κ τη μ ο σ ύ ν η επ ιτρ έπ ει με τ η σ ειρά τ η ς τη ν άνετη χρησιμοπ οίηση τρόπων κ α ι ο ρ ια κ ώ ν εκφ ράσ εω ν έ τσ ι, που ν ’ αφήνουν σε κείνο υ ς που τ η νιώθουν, τη γεύση μ ια ς π ρώτης επαφής με τ α π ρ άγματα κ ι α υ τό ε ίν α ι πολύ σ η μ α ν τικ ό σ το ιχ ε ίο , που δ εί­ χ ν ει πως ο π ο ιη τής έ χ ει ο ίδ ιο ς αφ ο μοιώ σ ει επ αρ κώ ς κ α ι έχ ει ενσω ­ μ α τώ σ ει σ το προσω πικό του ε κ φ ρ α σ τικ ό όρ γανο αυτή τη ν κο ιν ή χρήση ως μ ια ανανεω μένη ουσ ία , από τη ν οπ οία π α ίρ νει τ ο πενταπ ό σταγμα:

Κ. Ε. ΓΚΑΝΤΑ

0 ΦΡΙΚΤΟΣ ΚΥΚΕΩΝΑΣ ΣΤΗΝ ΟΔΟ ΜΕΡΟΥΛΑΝΑ 0 ΦΡΙΚΤΟΣ ΚΥΚΕΩΝΑΣ ΣΤΗΝ ΟΔΟ ΜΕΡΟΥΛΑΝΑ

Μ α η τέχ νη τ α κ ο ιν ά σ το ιχ εία κ ορ φ ολο γά κ ι α π ’ τ ’ άνθη τω ν π ρα γμ άτω ν το τρ ίδ ιπ λ ο τρ υγάει το α π ό σ τα γμ ά των, κ α τ ά που λ έ ει σ τη « Σ ά τιρ ά » του κ ι ο Γρ υπ άρη ς.5 Α υ τή η παραδο­ χή σ η μ α ίνει, νομ ίζω , π ο λλά π ρ ά γ μ α τα , κ α ι, τ ο σ η μ α ν τικ ό τερ ο , σ η μ α ίνει κ α ι μ ια συναίσθηση ευθύνης που ε κ λ ύ ε τ α ι σε ένα είδ ο ς τ α ­ πεινοφροσύνης, δηλαδ ή ε ίν α ι μ ια η θ ικ ή τη ς έ κφ ρα σ ης, ε κ ε ί που ά λ λ ο ι μεγαλαυχούν γ ια τ ις προσω πικές του ς επ ιτυ χ ίες κ α ι απαρν ο ύ ντα ι α υ τό που έ χ ει προηγηθεί, ξ εγ ελ ώ ν τα ς έ τσ ι το ν εα υ τό του ς, αφού γ ια να ο ικ ο δ ο μ ή σ εις πρέπει να σ τηρ ιχ θείς σε προϋπάρχον έ­ δαφος. Κ ι από τη ν άποψη αυ τή, η περίπτωση Βαφόπουλου είν α ι, γ ια μ ια α κ ό μ α φ ορά, π α ρ α δ ειγ μ α τικ ή . α ε ίν α ι, όμω ς, β ια σ τ ικ ό , γ ια ν α μην τ ο χ α ρ α κ τη ρ ίσ ω δ ια φ ο ρε­ τ ικ ά , τ ο να α ρ χ ίσ ε ι κ α ν ε ίς τ η μ ελ έτη - έστω κ α ι τ η ν κ ρ ιτ ικ ή - τω ν ε π ιμέρους συλλογώ ν του Βαφόπουλου, αν δεν π ρ οσ διορ ίσει πρώτα ε κ είν ο τ ο σ το ιχ ε ίο , που απ ο τελ εί οιο ν εί το ο υ σ ια σ τικ ό τε ρ ο κ ίν η μ α τη ς λυ ρ ικ ή ς αποτύπω σης. Κ ι α υτό ε ίν α ι τ ο ε κ φ ρ α σ τικ ό μέ­ σο, που μ ’ αυ τό ο π ο ιη τής «σ υ ναπ εργάζεται» τη ν π ο ιη τικ ή του μυ­ θο λογία . Εδώ , τ ο όρ γανο αυ τό έ χ ε ι τη ν α μ ε σ ό τη τα τ η ς κα θ η μ ε ρ ι­ νής σ υνανα στροφής, αφού η ποίηση γ ια τ ο Βαφόπουλο ε ίν α ι επίσης μ ια καθ ημερ ινή μέρ ιμ να - κ α ι το εννοώ α υτό ως μ ια επαφή μ ε το υψ ηλό, ως ήθος, που μας απ ο τραβ ά με τη ν π ν ε υ μ α τικ ό τη τά του α ­ πό τ ις κ α τα ν α λ ώ σ ε ις κ α ι τη ν κ α τα σ π α τά λ η σ η σε μ ια ν επ ανάληψ η συνήθειας. Τ ο ε κ φ ρ α σ τικ ό , λοιπ όν, όρ γανο εδώ , π ερισ σότερο λ έ­ γ ε ι παρά σ η μ α ίνει, περισ σότερο φ ανερώ νει παρά υπ οκρύπ τει. Ξε-

Θ

περνώ ντας τη δ α ιδαλώ δη τ υ χ α ιό τη τ α του ε κ φ ρ α σ τικ ο ύ μέσου τω ν υπ ερρ εα λισ τώ ν, α λ λ ά κ α ι υπ ερβ αίνο ντα ς τη γ εω μ ε τρ ικ ή ν εκ φ ο ρ ά του λεγάμενου π α ρ αδ οσ ια κού σ τίχ ο υ , με τ ις λ υ ρ ικ έ ς α π ο λ ήξεις κ α ι τ ις σ υ να ισ θ η μ α τικές δ ιά ρ σ εις, π ρ αγματώ νει τ ο δ ικ ό του λ υ ρ ικ ό ύ­ φος, όσο κ ι αν η « λ έ ξ ις» του κ ά π ο ιες φ ορές, π εριέχει ένα σ υ μβ ο λι­ κ ό α ν τίκ ρ υ σ μ α ή α π ο χτά μ ια σεμνοπρέπεια, ω σ τόσο η α μ εσ ό τη τά τ η ς ε ίν α ι κ α ίρ ια . Κ ι αυ τό ε ίν α ι επίσης μ ια σ η μ α ν τικ ή κατόρ θω ση , γ ια τ ί σ τα χρ όνια μ α ς κ α ι σ τους κ α ιρ ο ύ ς μας έχουν πληθύνει α νη­ σ υ χ η τικ ά ο ι ε κφ ρ ά σ εις μ ια ς ευτελού ς χρ η σ μ ο λ ο γ ία ς που, τ ε λ ικ ά , δεν περιέχουν κ α μ ιά ν α ν τίσ τα σ η τω ν πρ αγμάτω ν α λ λ ά προσπα­ θούν μόνο να εντυπω σιάσουν με τ ις καινό σ π ο υδ ες ε π ινοή σ εις μ ια ς π α ρ α λ η ρ η μ α τικ ή ς τυμ π α νοκ ρ ου σ ία ς. Σ τρ ν Βαφόπουλο τ ο εκ φ ρ α ­ σ τ ικ ό όργανο λ έ ει συχνά τ α π ρ άγματα με τ ’ όνο μά του ς, η ποίησή του δεν ε ίν α ι μ ια ποίηση « δ ύ σ κο λη» (όπως λ .χ . ε ίν α ι η ποίηση του

Μετάφραση Κ. ΚΟΥΝΤΟΥΡΗΣ «Ένα από τα σημαντικότερα και πλέον πρωτότυπα μυθιστο­ ρήματα της εποχής μας». Α λμπέρτο Μοραβία

ΜΙΡΤΣΕΑ ΕΛΙΑΝΤΕ

0 ΓΕΡΟΣ ΚΑΙ ΟΙ ΑΝΑΚΡΙΤΕΣ

Μετάφραση Μ. Χάρου— Μαρινέσκου Αποκλειστική διάθεση ΚΟΙΝΟΠΡΑΚΤΙΚΗ

Ιπποκράτους 68

126/εηιλογη Ε λύ τη , γ ια ν ’ αναφέρω έ ν α π ρ όσ φα το π α ρ άδ ειγμα ), όπως δεν ε ίν α ι δ ύ σ κο λη η π οίηση του Κ α ρ υ ω τά κ η . Α υ τ ό ε ρμη νεύ ει κ α ι τη δ ια ν ο η ­ τ ικ ή , κ α τ ά κά π ο ιο τ ρόπ ο, σπ ονδύλω ση του λυ ρισ μ ού , γ ια τ ί, σ ίγο υ ­ ρ α, ο σ το χ α σ μ ό ς (η σ τοχ ο θεσ ία ) δ εν ε π ιτρ έπ ει π α ρ ε κ κ λ ίσ ε ις από τη ν ουσ ία τω ν π ρ αγμάτω ν. Ό μ ω ς , α ν τ ο ε κ φ ρ α σ τικ ό ό ρ γανο α υ τό μ ετα φ έρ ει έν α ν Κόσμο ξανα δ η μ ιο υρ γη μ ένο ν πάνω σ τα σ υ γ κ ιν η σ ια κ ά σ χ ή μ α τα τη ς ε σ ω τε ρ ικ ή ς το υ κ α τά θ εσ η ς κ ι αν α κ ό μ α π ροσφέρει σ το ν ανα γνώ ­ σ τη ένα ό ρ α μ α κ ι έ να ν ο ρ ίζο ν τα , γ ια ν α κ ιν ή σ ε ι ε κ ε ί μέσα τ α συ­ μ π α θ η τικ ά του σ υ να ισ θή μ α τα κ α ι να οικ ε ιο π ο ιη θ εί τ ο ν κ ό σ μ ο α υ τό σ τη ν έ κ τα σ η μ ια ς κ ο ιν ή ς ε μ π ειρ ία ς, έ χ ει απ’ τη ν ά λ λ η ν α μ α ς πει κ α ι π ο λλά π ρ ά γμ α τα από τη ν ίδ ια τ ο υ τη ν α ν έ λ ιξ η κ α ι από τ η ν ίδ ια το υ τη δ ικα ιο σ ύ ν η . Σ το ν κ ό σ μ ο α υ τόν η δ ικ α ιο σ ύ ν η τ η ς ποίησης ε ίν α ι η ισ ο ρρ οπ ία α υτού που η π ρ α γ μ α τικ ή ζωή α ρ ν ε ίτ α ι ή κ α τ α ­ σ τρ έφ ει, ε ίν α ι η « β ά σ ις» (μ ε τη ν π ιν δ α ρ ικ ή έ ν ν ο ια του ρυθ μικού β α­ δ ίσ μ α το ς ), γ ια ν α προχω ρήσει ο άνθρω πος ένα μ έτρ ο πιο μπ ροσ τά . Κ α ι ο Βαφόπ ουλος έ χ ε ι ε ν σ ω μ α τώ σ ει α ρ κ ετ έ ς π αρ εμβ ολές το υ ε κ ­ φ ρ α σ τικ ο ύ το υ οργάνου μέσα σ τη ν ίδ ια το υ τη ν π οίηση. α ι τώ ρ α ο ι συ λλο γές. Σ τ ο σώ μα τ η ς πο ίη ση ς, φ υ σ ικ ά , τη ν πρώτη θέση έ χ ει τ ο πρώ­ τ ο , κ α τ ά που λ έ ε ι κ ι ο Α ρ ισ τ ο τ έ λ η ς («λέγω μεν ά ρ ξ ά μ ε ν ο ι κ α τ ά φύσ ιν πρώ τον από τω ν πρώτων» [Π ο ιη τ. 1447α 12-13]), όμ ω ς α υ τό το πρώτο σ υ νισ τά τη ν α π ο δ εκ τή αρ χή μ ια ς ε ξ έ λ ιξ η ς κ ι α ν έ χ ε ι ν α πει κ ά π ο ια π ρ ά γμ α τα , α υ τά ε κ φ ρ ά ζ ο ν τ α ι μ ’ έν α ν τρό π ο που π ο τέ ο δ η­ μιου ρ γός του ς δεν ξα να γ υ ρ ΐζ ει σ ’ α υ τόν . Δ ε ν ξέρω τ ι θα γ ίν ε ι με το υ ς μ ετα π ο λ ε μ ικ ο ύ ς π ο ιη τές , που η αρχή το υ ς ε ίν α ι απευθείας ένα πήδημα σ το χ ά ο ς (ένα ε ίδ ο ς salto m ortale ), όμω ς σ τα ε κ φ ρ α σ τικ ά πεπρωμένα τ η ς ποίησης που επ έγραψ α ν τη ν πορεία τη ς μέσα σ το ν ν ε ο ε λ λ η ν ικ ό μ α ς ε ικ ο σ τ ό α ιώ να κ α ι ιδ ια ίτ ε ρ α μέσα σ το πρώτο του ήμ ισ υ , ο ι π ρ ο σ διορ ισ μο ί κ α ι ο ι δ υ ν α σ τικ έ ς ε π ιδρ άσ εις ε νός απ α ρά­ βατου σ χ ή μ α το ς ή τ α ν α π ο φ α σ ισ τικ έ ς. Έ τ σ ι, ό λ ο ι σχεδ όν ο ι π οιη­ τ έ ς τ η ς γ ε ν ιά ς του ’ 20, του ’ 30 κ α ι του ’ 40 α κ ό μ α ( κ ι α υ τά τ α όρ ια ε ίν α ι πέρα γ ια πέρα σ υ μ β α τ ικ ά , ο γρ άφ ω ν δεν σ υ μ μ ε ρ ίζ ετα ι αυ τόν το ν κ α τ α κ ε ρ μ α τισ μ ό ού τε τ ις κ ω δ ικ ο π ο ιή σ εις που μ ια μ η χ α ν ισ τ ι­ κ ή α ν τίλ η ψ η έ χ ει ε π ιβ ά λ ει σ τη ν προσ έγγιση του π ο ιη τικ ο ύ φ α ιν ο ­ μένου, α λ λ ά βλέπ ει τ η λ ο γ ο τ ε χ ν ικ ή , ιδ ια ίτ ε ρ α τη ν π ο ιη τ ικ ή , δ η­ μιο υ ρ γία ω ς ε ν ια ίο όλο , που δεν ε ξ ε λ ίσ σ ε τ α ι, α λ λ ά λ ε ιτο υ ρ γ εί με τ η δ υ ν α μ ικ ή τ η ς κά θ ε φ ορά), ό λ ο ι, λ οιπ ό ν ο ι π ο ιη τές α υ το ί ξ ε κ ίν η σ α ν από τ η λεγάμενη π α ρ α δ ο σ ια κ ή μορφή τ η ς π οίησης, α λ λ ά , β έβ αια, κ ά π ο ια σ τιγ μ ή τη ν άφ η σ αν π ίσω. Κ ά π ο ιο ι έφ εραν πρώ ιμα ρ ή γ μ α τα σ ’ αυ τό τ ο κα θ εσ τώ ς, ά λ λ ο ι τ ο χ ρ ησ ιμ ο π οίη σ α ν εγνω σ μένα γ ια νά σ τη ρ ίξο υ ν τη ν ανώ ριμή το υ ς δ ημ ιου ρ γία . Κ ι ά λ λ ο ι άφ η ναν ν α εισ ­ ρ έει σ το κα θ ο ρ ισ μ ένο σ χ ή μα μ ια αίσθησ η μ ετά β α σ η ς προς έναν ά λ λ ο τόπ ο π ερισ σότερο ελεύθερο κ α ι φ ω ν η τικ ό τε ρ ο . Ε ίν α ι η περί­ πτωση του Βαφόπουλου, γ ι’ αυ τό κ α ι σ τα «Ρ όδ α τη ς Μ υ ρ τά λ η ς » (1931) τ ο π α ρ α δ ο σ ια κό σ υ μ π λ έ κ ε τα ι μ ’ αυ τή τ η νέα ν αίσθησ η κ ι α υ τό φ α ίν ε τα ι σ τη ν εκφ ο ρ ά του σ τίχ ο υ , όπου ο δ εκ α π εν τα σ ύ λ λ α ­ βος του πρώτου μέρους (που έ χ ει το ν ίδ ιο τ ίτ λ ο με τη σ υ λλο γή) κ α ι σ τα ε ν ν εά σ τιχ α του δεύτερου μέρους δ ια ρ θ ρ ώ ν ετα ι σ’ έν α ν αν ειμ ένο συνήθω ς ρυθμό κ α ι η « λ έ ξ ις » ε π ιλ έγ ε τα ι από τη ν κ α θ η μ ερ ιν ή , τη ν «είω θυΐα» δ ιά λ ε κ τ ο , όπου το π εριεχόμενο , σ ύμφ υτο μ ’ αυ τήν, ε κ φ ρ ά ζ ει μ ια ψ υ χολο γία του α ν εκπ λή ρω το υ κ α ι του α σ τό χ α σ το υ :

Κ

Τ ρ εμ ό σ β η νε τ ο φως του λυ χ ν α ρ ιο ύ σ τη ν κ ά μ α ρ ά μου, σα μ ια δ ε ιλ ή ψυχή, που π άει μ α κ ρ ιά να τα ξιδ έψ ει. Μ ε ς σ το βαθύ σ κ ο τ ά δ ι, που γ εν ν ά ει τη στεν ο χώ ρ ια π αρ ά δερ νε α π ’ το ν π υ ρετό ν η σ κ έψ η μ ο υ α ν α μ μ έν η

Α Ν Α ΛΑ Μ Β Α Ν Ω δακτυλο­ γ ρ α φ ή σ εις ελ λ η νικ ώ ν κ αι α γ γλ ικ ώ ν κ ειμ ένω ν με η λ ε ­ κ τ ρ ο ν ικ ό υ π ο λ ο γισ τή Τ ηλ. 36.37.324 (π ρ ω ινά ) κ αι 3 6 .10.779 (α π ο γ εύ μ α τ α )

επιλογη/127 ενώ έσταζε του ενδεχομένου η πίκρα στην καρδιά μου. Κ α ι, β έβ α ια , η ε ισ ρο ή α υ τή σ υ ν ε χ ίζετα ι κ α ι σ τη ν « Μ π α λ ά ν τα τη ς αγά π ης»6 κ α ι σ τα « Δ ε κ α ο χ τ ώ ά λ λ α π ο ιή μ α τα » μ ε τ α οπ οία κ λ ε ί­ ν ε ι η συ λλο γή. Σ ’ α υ τή λοιπ ό ν τη σ υ λλο γή, που ο ι επ ηρ εα σ μ ο ί ε ίν α ι α κ ό μ α έ ν το ­ ν ο ι (εύ κ ο λ α , λόγο υ χ ά ρ η , θα μπορούσε κ α ν ε ίς ν α δ ια π ισ τώ σ ε ι τη ν επ ίδρ αση το υ Κ α ρ υ ω τά κ η , το υ Μ π ω ν τλ α ίρ , το υ Μ ω ρ εά ς, ενός ν εοσ υ μ β ο λισ μ ού κ α ι μ ια ς δ ια χ υ μ έν η ς α τμ ό σ φ α ιρ α ς από τ η λεγά μ ενη δεύ τερ η α θ η ν α ϊκ ή σ χ ο λή ), ο π ο ιη τή ς , μ έ σ ’ από τ η ν κ ο ιν ο κ τη μ ο σ ύ ­ νη το υ ε κ φ ρ α σ τικ ο ύ ο ρ γάνο υ κ α ι τ ο υ κ ο σ μ ο θ ε ω ρ η τικ ο ύ τ η ς πεδίου (κ α τα φ υ γ ή σ τη ν ποίηση, σ τη φύση, απ ελ π ισ ία , μ ε λ α γ χ ο λ ία , περη­ φ ά ν ια τ η ς ν ιό τ η ς , α ν ε κ π λ ή ρ ω το ι π όθοι, ο έ ρ ω τα ς σ τη ν α γ ο ρ α ία κ α ι τ η μ υ σ τη ρ ια κ ή το υ μορφ ή κ α ι ό λ α τ α συναφ ή μ ια ς δ ια θ λα σ μ έν η ς π ρ α γ μ α τ ικ ό τ η τ α ς ) αποσπ ά τ η δ η μ ιο υ ρ γ ικ ή το υ συ νείδη ση από τ ο συμπ αγές έδαφ ο ς τ η ς υ π ο χ ρ εω τικ ή ς συ μβ ίω σ ης κ α ι «μ ε κ α ιρ ό κ α ι κ ό π ο» , σ μ ιλ ε ύ ει τ ο δ ικ ό το υ πρόσωπο. ι α υ τό κ α τ α φ α ίν ε τ α ι σ το μ ε γ ά λ ο δ ιά σ τ η μ α που δ ια γ ρ ά φ ε ι το σ κ ο τε ιν ό το υ κ ε ν ό : ο π ο ιη τή ς π α ρ α λ είπ ει εδώ τ η β ιβ λ ικ ή το υ τρ α γ ω δ ία «Ε σθήρ» (1934), π αρ α λ είπ ει τ η σ υ λλο γή το υ « Π ρ ο σ φ ο ­ ρ ά» (1938), που ε ν σ ω μ α τώ ν ε τα ι σ τη σ υ λλο γή «Π ρ οσ φ ορ ά κ α ι Α ν α ­ σ τά σ ιμ α » (1948) - τ ο κ ε ν ό α υ τό κ ο ν τ ε ύ ε ι ν α φ τά σ ε ι τ α ε ίκ ο σ ι χ ρ ό ­ ν ια ! Δ ε ν ξέρω α ν α υ τές ο ι-π α ρ α λ ε ίψ εις θ εω ρή θη καν από τ ο ν ίδ ιο το ν π ο ιη τή α ν α γ κ α ίε ς , τό σ ο μόνο θα πω, ό τ ι η π α ρ ά λ ειψ η τ η ς «Ε ­ σθήρ» (που π ε ρ ιλ α μ β ά ν ετα ι σ τ ις πρ οηγούμενες σ υ ν ο λ ικ έ ς ε κ δ ό ­ σ εις το υ 1970 κ α ι τ ο υ 1978) σ τ ε ρ ε ί τ ο ν α ν α γ ν ώ σ τη τ η ς τ ρ ίτ η ς συνο­ λ ικ ή ς έ κ δ ο σ η ς από έ να σ η μ α ν τ ικ ό τ ρ α γ ικ ό π ο ίη μ α . Ό μ ω ς εδώ, σ τη σ υ λλο γή το υ 1948, η α τ ο μ ικ ή περίπτω ση ε ν σ ω μ α τώ ν ει σ τη ν προσ ω π ική θεώ ρηση τ η ν α ν τ ικ ε ιμ ε ν ικ ή τ α ύ τισ η , ο λ υ γ μ ό ς από το χ α μ ό το υ αγα π ημένου προσώπου ν τ ύ ν ε τ α ι τ η σεμνοπ ρέπ εια μ ια ς τ ε λ ε το υ ρ γ ία ς , κα θ ώ ς τ ο ε κ φ ρ α σ τικ ό όρ γ α ν ο απ οτυπ ώ νει σε ο ρ ια ­ κ έ ς α π ο λή ξ ε ις τ η ν α μ ε σ ό τη τ α κ α ι τη ν α λ ή θ ε ια το υ ανερμ ήνευτο υ πόνου:

Κ

Ιδού, επέστη το πλήρωμα / του τρίτου έτους / της ουρανίας σου / μεταστάσεως. «Λεκαέξη του μηνάς Απριλίου. / Αγά­ πης, Ειρήνης, Χιονιάς, μαρτύρων». / Του μαρτυρίου σου το τελείωμα, / το ξανάνθισμα του δικού μου. Εν Αγάπη μένε. / Εν Ειρήνη αναπαύου. / Λευκοτέρα Χιόνος. Ο α ν α π α ισ τ ικ ό ς ρυθμός που πάνω το υ δ ια ρ θ ρ ώ ν ετα ι η ε κ φ ο ρ ά τω ν ο λιγο σ ύ λλα β ω ν (συνήθω ς) σ τίχ ω ν , με τη ν υ π ο β λ η τικ ή μ ο υσ ι­ κ ό τ η τ α , « δ ιή κ ε ι» δ ι’ ό λ η ς τ η ς σ υ λ λ ο γ ής (σ υ μπ αρ ασ ύ ρ ει κ α ι τη ν ε ­ π όμενη, « Τ ο Δ ά π εδο ») κ α ι δ η μ ιο υ ρ γ εί τ η ν εντύπω ση μ ια ς επ ιμ ο ­ νής, που προσπαθεί να ε ιδ ω λ ο π ο ιή σ ει σ ε λ υ ρ ικ ο ύ ς ε π ιμ ερ ισ μ ο ύς τ η μ ια κ α ι μόνη μορφ ή που τ η σ υ ν έ χ ει κ α ι τ η ν υ π οβ α σ τά ζει. Έ τ σ ι, τ ο ά λ μ α από τ ο π α ρ α δ ο σ ια κ ό σ το απ ελευθερω μένο κ ι απ’ α υ τό σ το ιε ρ α τ ικ ό , ε ίν α ι α ρ κ ε τ ά μ ε γά λ ο κ α ι τ ο λ μ η ρ ό : χ ω ρ ίς ν α παύει να σ τ η ρ ίζ ε τα ι σ τη ν α φ ε τη ρ ία το υ , δ ίν ε ι τ η ν ε ντύπω ση μ ια ς ν έ α ς ο λ ω σ ­ δ ιό λ ου π ο ιη τ ικ ή ς . Α λ λ ά η εξω τερ ίκ ε υ σ η ε κ είν ο υ που απ ετέλ εσ ε γ ια το ν π ο ιη τή τ ο σ υ γ κ λ ο ν ισ τικ ό β ίω μα μ ια ς μύησ ης, σ υ ν ε χ ίζει σ τη σ υ λλο γή « Τ ο Δ ά ­ πεδο κ α ι ά λ λ α π ο ιή μ α τα » (1951) με μ ια ν ά σ κ η σ η σ το χ α σ μ ο ύ τ η λυ ­ ρ ικ ή ο λο κλή ρ ω σ η τ η ς π ο ιη τ ικ ή ς σ υ νείδη σ ης, που α ν τ λ ε ί δ ύνα μη α ­ πό τ η ν ίδ ια τ η ς τ η φύση. Α ν κάπ ο υ ε ισ χ ω ρ εί κ ά π ο ια α λ λ ό τρ ια μορ-

λαογραφία ιστορία Ι.Ν . Μ Π Α Σ Λ Η : Κρανιά Ολυμπου, Ιστορία-ΛαοΥραφία. Αθήνα, Εξωραϊστικό Σύλλογος Κρανιάς Ολυμπον1 1990. Σελ.

210+ τοπογραφικός χάρ­ της της περιοχής. Η αγάπη προς την ιδιαίτερη πα­ τρίδα ώθησε το συγγραφέα να μας χαρίσει την προσεγμένη αυτή μελέ­ τη για την Κρανιά Ολυμπου,ενός χωριού που η καταγραφή των η­ θών και εθίμων και της ιστορίας του δε θα ήταν γνωστή, λίγο πριν την έκδοση του βιβλίου. Το γεγονός, ό­ πως σημειώνει και ο συγγραέας (σ.

13), ότι οι πληροφοριοδότες του δεν υπάρχουν σήμερα, καθιστά α­ κόμη περισσότερο φανερή την α­ ναγκαιότητα της εργασίας, αφού, αν δεν προϋπήρχε η καταγραφή, σήμερα θα είχαν χαθεί πολλά από αυτά που περιγράφονται και απο­ τελούν λαϊκό θησαυρό. Η δομή του βιβλίου, μετά τις Ευ­ χαριστίες (σ. 13) και τον πρόλογο (σσ. 14-16), διακρίνεται σε τρία μέ­ ρη: Μέρος Πρώτο: Ιστορία (σσ.

17-75). Μέρος Δεύτερο: Λαογραφία (σσ. 77-184). Μέρος Τρίτο: Τραγού­ δια (σσ. 185-199), Πίνακας Λέξεων (σσ. 200-202). Πίνακας Ονομάτων (σσ. 203-210) και χάρτης Κρανιάς (σσ. 211-212). Στην Αν. πλαγιά του Κάτω Ολύμπου και σε υψόμετρο 700 μέτρων, σε μαγευτική θέα απλώνεται το χω­ ριό Κρανιά Ο λύμπου που η παρου­ σία του σαν περιοχή από την αρ­ χαιότητα και τους μετέπειτα χρό­ νους είναι υπαρκτή. Ο συγγραφέας με ιδιαίτερη αγάπη συνέθεσε τον ι­ στορικό ιστό, σταχυολογώντας ό,τι ήταν δυνατό δια μέσου των αιώνων, για να φθάσει και στην ενεστώτα κατάσταση και τους παράγοντες ε-

128/επιλογη φή, ε ν τά σ σ ε τ α ι τό σ ο α φ ο μοιω μ ένα σ το σύνολο, που λ α ν θ ά ν ει κ α ι υπ οκρ ύ π τει τη φύση τη ς , Η τε χ ν ικ ή που κ α τ α κ τ ή θ η κ ε ως τώ ρ α, ε ­ π ιμ ερ ίζει τ ις κα το ρ θ ώ σ εις τ η ς σ τη ν έ κ φ ρ α σ η ε κ είν ο υ που απορρέει από τη β ιο τ ικ ή εμ π ειρ ία μ ια ς εσ ω τε ρ ικ ή ς π εριπ έτειας, κ αθ ώ ς β α ί­ νει προς μ ια ν α π ό σ ταξη ύφους κ α ι ήθους: Σ τ ο ν κινο ύ μ ενο το ύ το κα θρ έφ τη / του εα υ το ύ μ ο υ ε π ικ ά θ ε­ τ α ι / το είδ ω λο α κ ίν η τ ο . /Ε π ιπ λ έ ε ι δίχω ς σ ά λ εμ α , / ενώ κ ά ­ θε σ τιγ μ ή μ ε τ α λ λ ά σ σ ε τα ι, / συνοδοιπ όρος του χρόνου / ως ένα μ ο ν ά χ α σ η μείο . Τ ις σ υ λλο γές δ ια ρ ρ έει η υ π α ρ ξια κ ή α γω νία , που, ω σ τό σο , α κ ό ­ μα δεν κ α τ α λ α μ β ά ν ε ι τ η ν κ ε ν τρ ικ ή θέση σ τη σ τοχ ο θεσ ΐα του π οιη­ τή . Τ ο σ χή μ α του ανθρώ πινου κ α ι το ό χ η μ α του θα νάτου , που συ­ να ιρ ο ύ ν τα ι στου ς «ό χήα ς πόνων» τ η ς ο μ η ρ ικ ή ς β ιοσ οφ ίας, ε ίν α ι, β έ βαια, μ ια α ρ κ ε τ ά ισχυρή ώθηση σ τη ν εσ ω τε ρ ικ ή πρόθεση τ η ς αυ­ τεπ ίγνω σή ς μας. Ό μ ω ς , α κ ό μ α , κ ά π ο ια π ο ιή μ α τα , που ξεκ ιν ο ύ ν από δ ια θ λα σ μ ένες εμπ ειρ ίες, από έμ μ εσ ες επαφές, φ α ίν ο ν τ α ι σα σ χ ό λ ια σ τον π ρ οβ λη μ α τισ μ ό π ρογενέστερω ν αποτυπώ σεων: ο ι τ α ­ π εινοί γύ ψ οι του Κ α ρ υ ω τά κ η , τ α «υψ η λά τ είχ η » το υ Κ α β άφ η, τ ο μέγα ερώ τη μα (tha t is question) του Σ α ίξπ η ρ , α κ ό μ α πιο πίσω, ο ι κ λ ε ισ τέ ς θύρες του Ε υ αγγελίου (που δεν άφ ησαν αδ ιάφ ορ ο το Σ ο ­ λω μ ό), ο ι βαβυ λώ νιο ι π ο τα μ ο ί τη ς Π α λ α ιά ς Δ ια θ ή κ η ς , όλ" α υ τά κ α ι, ενδεχομένω ς, κ α ι ά λ λ α α κ ό μ α , απ ο τελο ύν κ ά π ο ιου ς ά ξο νες, που γύρω του ς ο π ρ ο β λ η μ α τισ μ ό ς του π οιητή προσπαθεί να ο λ ο ­ κλη ρ ώ σ ει το υ ς κ ύ κ λ ο υ ς ή τ ις στρο φ ές μ ια ς α ν τίλ η ψ η ς κ α ι μ ια ς κ ο ­ σμ ο ε ικ ό ν α ς . υ τή , όμω ς, η υ π α ρ ξια κ ή α γω νία , που σ τις προηγούμενες συ λ­ λογές ή τ α ν μ ια π αρ α π λ η ρ ω μ α τικ ή γνώ σ η, μ ια «θύραθεν» κ α ­ τ ά κά π ο ιο τρόπ ο σο φ ία σ το μεγ ά λ ο σ χ ο λ είο του βίου, με τη ν επό­ μενη συλλο γή « Η μ εγάλη Ν ύ χ τα κ α ι τ ο Π αρ άθυ ρ ο» (1959) γ ίν ε τ α ι - ή π άει να γ ίν ε ι - κ ε ν τ ρ ικ ό θέμα. Ε ίν α ι ο χρ όνος που απ ο λήγει σε ν ε κ ρ ά σ ώ μ α τα ή ο ι ν ε κ ρ ο ί που σπ ονδυλώ νουν τη ζω ν τά ν ια του χρόνου — το ίδ ιο κ ά ν ε ι, ε ίν α ι τ α πρόσωπα κ α ι τ α π ρ ά γ μ α τα που, έξω από τ ο χρόνο, προσ διορίζουν κ α ι δια γράφ ο υν τη ν πορεία μια ς α π α ρ έ γ κ λ ιτη ς υπ οταγή ς. Η σ τω ικ ή αν τιμ ετώ π ισ η με τ ο συμβ ολισ τ ικ ό σ το ιχ ε ίο τη ς «λέξεω ς», α π ο τυπ ώ νεται σε σ τίχ ο υ ς μ ια ς ο λ ο ­ κλη ρ ω μ ένη ς σ υ λ λ ο γ ισ τικ ή ς κ α ι μ ια ς α φ η γ η μ α τικ ή ς υφής, που συ­ χνά κ α τ α λ ή γ ε ι σ τη δ ρ α μ α τ ικ ό τ η τ α .Ό π ο ιη τής γ ίν ε τ α ι ο ίδ ιο ς εξ ά γ ­ γελο ς τ η ς προσ ω πικής του ανα γνω ρίσ εω ς, όπου η μ ετα β ο λ ή σ τα α ν τίθ ε τα σ υ νισ τά τη φ ιλ ο σ ο φ ικ ή θεώρηση τ η ς λ υ ρ ικ ό τη τα ς :

Α

Ε ίσ α ι ένα δ έντρ ο φ ο ρ τω μ ένο μ ν ή μ ες : γ νω σ τές κ ι ά γνω στες. Ε ίσ α ι, δ εν ε ίσ α ι. Κ ι όμω ς ε ίσ α ι τ ο π αρόν: Το άπ ειρ α ελ ά χ ισ τ ο ά το μ ο , που εν τό ς του χ ώ ρεσε το μ έγ ισ τ ο : το ν α δ ια ίρ ε το κ ι ά π ειρ ο χρόνο. Έ χ εις σ υ λ λ ο γ ισ τ ε ί το υ α τό μ ο υ τού το υ τη διά σ π α σ η ; Ό μ ω ς ο θά να το ς , α υ τός ο « τα ν υ λ εγ ής» τεχ ν ο υ ρ γ ό ς, που επισυν ά γ ε ι επ ί τ ο α υτό το υ ς ε τε ρ ό κ λ η το υ ς καρ π ούς μ ια ς τυ χ α ιό τη τ α ς , ε π ιφ έρει κ α ι τη ν παραδοχή κ α ι τη ν υ π οταγή ως σ η μ εία υπάρξεω ς κ α ι ως περιο χές του «συν ε μ ο ί κ α ι συ» - όσο η ζωή του κ α θ ενό ς ε ίν α ι π ροσω πική υπόθεση, ά λ λ ο τό σ ο ο θ ά ν α τός του ε ίν α ι κ ο ιν ή υ­ πόθεση. Τ α « Ε π ιθα νά τια κ α ι σ ά τιρ ες » (1966) πιθανώ ς ν α φέρνουν σ το νου τ α « Ε λεγεία κ α ι σ ά τιρ ες » , κ αθ ώ ς τ α ε λ εγ ε ία δεν ε ίν α ι σ τη ν ο υ σ ία του ς παρά ο ι επ ιθ α ν ά τιες εκ φ ρ ά σ εις εκ είν ω ν που χ ά ν ο ν τα ι για π άντα. Εδώ θα ’ λεγ α πως το κ α ρ υ ω τ α κ ικ ό κ λ ίμ α , που συμμε-

κείνους, που συντελούν στη ζωτι­ κότητα του χωριού. Το τι μας χάρι­ σε ο συγγραφέας με το ιστορικό διάγραμμα των 75 σελίδων του θα το κρίνει και μόνος του ο αναγνώ­ στης, ο οποίος και θα αντιλήφθεί την τεκμηριωμένη ιστορική ύλη που παρουσιάζεται και τον επιστη­ μονικό τρόπο με τον οποίο εργά­ στηκε ο κ. Μπασλής, ικανοποιώ­ ντας και τους απλοϊκούς αναγνώ­ στες και τους απαιτητικούς με­ λετητές. Το δεύτερο και τρίτο μέρος του βι­ βλίου είναι αφιερωμένα στη λαογραφική ύλη, τη ζωντανή ιστορία των ανθρώπων που πέρασαν, των ανθρώπών που ζουν την καθημερι­ νή πάλη της ζωής, τις συνήθειες που πάνε να σβήσουν στο πέρασμα του χρόνου. Είναι ευχής έργο, έστω και στις περιγραφές των βιβλίων, να περισώζεται ό,τι σήμερα έχει αλλά­ ξει από τον τρόπο ζωής των αν­ θρώπων της υπαίθρου. Το ζωντανό κύτταρο που ανανεώνει την κοινω­ νία, κύρια των μεγάλων πόλεων, πάει σήμερα δυστυχώς να εκμοντερνισθεί αποβάλλοντας αυτά που τόσα χρόνια είχαν καθιερωθεί σαν τρόπος ζωής. Τα ήθη και τα έθιμα της Κρανιάς Ολύμπου πάνε να σβή­ σουνε όπως και σε τόσα άλλα μέρη της πατρίδας μας. Ο χαρούμενος λαϊκός ποιητής με τις ρίμες και τα τραγούδια του, εκ­ φραστής της χαράς και της θλίψης, πάει και αυτός να γίνει σπάνιο εί­ δος, αφού σε λίγα χρόνια δε θα υ­ πάρχει όχι μόνο στην Κρανιά, όπως σημειώνει ο συγγραφέας, αλλά και σε πολλά άλλα μέρη, όπως πολύ ορθά έχει επισημανθεί από πολ­ λούς. Εδώ μεταφέρονται (τρίτο μέ­ ρος) τέσσερα (4) τραγούδια που τραγούδησαν αντιπροσωπευτικοί βάοδοι του χωριού: Παραλογές και

επιλογη/129 τ έ χ ε ι σ ’ α υ τήν τη ν π ο ιη τικ ή κ ο ιν ο κ τη μ ο σ ύ ν η , επ ιδρά κ α τ ’ α ν ά γ κ η ν κ α ι σ το π εριεχόμενο μ ια ς έ κ φ ρ α σ η ς , που π α ίρ νει γ ι’ α ν τ ικ ε ίμ ε ν ό τη ς τη ν ίδ ια τη ν π οίηση. Τ ο θέμα α π α σ χ ο λ εί σε β ά θ ος.τον.π οιητή, κ α ι ο σ α ρ κα σ μ ό ς του α νιχ ν εύ ει με το σ α τιρ ικ ό του ν υ σ τέρ ι τη ν πληγή που α ν ο ίγ ετ α ι σ το σώ μα τ η ς κ ο ιν ω ν ικ ή ς συνθ ήκη ς που μέσα τη ς , κ α τ ’ α νά γ κ η ν , θ’ ανα π τυ χ θ εί τ ο π ο ιη τ ικ ό φ α ινόμενο : Μ π ή κ α ν ε ό λ ο ι σ τη ν ίδ ια γ ρ α μ μ ή , / εν γ εν είς α θ λ η τ α ί τη ς ποιήσεως. / Τη δάφνη ζητούν, το ν α π έρ ιττο κ ό τιν ο . / Ίσ ω ς το ύ το δε λ έ γ ε τ α ι, μ ά λ λ ο ν ε ικ ά ζ ε τ α ι —, / ίσ ω ς κ α ι τ ο χ α μ ό ­ γ ελ ο τη ς Μ α ρ ία ς . α κ ό μ α κ α ι η καθαρ εύ ου σ α του Κ α ρ υ ω τά κ η σ υ ν ισ τά σ το ιχ ε ίο σα ρ ­ κ α σ μ ο ύ , ενώ τ α ε λεγε ία , σ τ ο ιχ ε ία μ ια ς αυ τοβ ιογρ αφ ίας* π αραπέ­ μπουν με τ η ν α μ ε σ ό τη τά του ς κ α ι τ η ν οδύνη του ς σε μ ια κ α τ α σ τ α ­ λα γμ ένη μορφή ε π ιτά φ ια ς γ λ υ π τικ ή ς , που ο χρ όνος κ α ι ο θ ά ν α το ς τη ν καθ ιερ ώ νο υν ω ς μ ν η μ εια κ ή . ο σ α τιρ ικ ό σ το ιχ ε ίο , ως σ υ μμετοχ ή του δ ημιουργού σ το ν κ ο ι­ ν ω νικό π ρ ο β λη μ α τισ μ ό , ε ίν α ι σ το Βαφόπουλο α ρ κ ετ ά έντο νο. Ω σ τόσ ο, με τ α «Ν έα σ α τ ιρ ικ ά γ υ μ ν ά σ μ α τα » (1975), ο π α λ α μ ικ ό ς τρό π ος που σ α τιρ ίζ ε τ α ι η εφ τά χ ρ ον η δ ικ τ α τ ο ρ ία , ε ίν α ι ίσω ς η ε μ ­ φανέστερ η περίπτωση τ η ς κ ο ιν ο κ τη μ ο σ ύ ν η ς , που ανα φ έρ θη κε προηγουμένως. Ο π ο ιη τής ευθέως κ α ι χω ρ ίς κ α ν έ ν α δ ια θ λ α σ τικ ό σ το ιχ ε ίο , προχω ρεί στη σ τη λ ίτευ σ η του τυ ρ α ν ν ικ ο ύ κ α θ εσ τώ το ς τω ν σ υ ντα γμ α τα ρ χώ ν κ α ι ε κ είν ω ν που, πίσω από τ α ε π ιφ α ιν όμ εν α , υπαγόρευαν τ ις ,κ ιν ή σ ε ις κ α ι τ ις ενέρ γειές του ς, καθ ώ ς κ α ι τ η μ ερ ί­ δα ε κ είν η τη ς π νε υ μ α τική ς κ υ ρ ίω ς κ ο ιν ω ν ία ς, που, γ ια να μη χ ά σ ει τ α π ρονόμιά τη ς , α π ο δ έχ τη κ ε κ α ι χ ειρ ο κ ρ ό τη σ ε μέσα σ το ψ όφιο δέος τη ς αυτή τη ν ε γ κ λ η μ α τ ικ ή ν η λ ιθ ιό τ η τ α :

Τ

Χ ε σ τ ή κ α τ ε , ω Δ ιδ ά σ κ α λ ο ι του Γ ένους, το ν Τ ζουτζέ κα θώ ς β λ έπ ετε μ π ρ ο σ τά σας.

Χ α μ έ ν ο ς κόπ ος. Δ ε σ α λεύ ει η « τά ξ ις » . Φ ουκα ρ ά δες, ο νους σα ς σ τ ις σ υ ν τά ξ εις . Τ α π α λ α μ ικ ά τ ρ ίσ τ ιχ α , όμω ς, με τη ν άψ ογη τ ε χ ν ικ ή του ς σύμφυτη με τη ν οργή του π ο ιη τή, - έ γ ιν α ν εδώ δ ε κ ά σ τιχ α μ ια ς πι­ κ ρ ή ς οργής κ α ι α γα νά χ τη σ η ς. Ο π α λ α μ ικ ό ς ο ρ ισ μ ό ς τ η ς ρ ίμ α ς στο λ ε ξ ικ ό του Ε λευ θερο υ δάκη (« δ ιά τω ν αυτώ ν ήχω ν επαναφέρουσα τη ν ψυχήν ε ις εα υ τή ν») π α ίρ ν ει εδώ μ ια βαθύτερη σ η μ α σ ία : η ο μ ο ιο κ α τα λ η ξ ία , ε π αναφ έρο ντας τη ν ψυχή σ το ν ε α υ τό τ η ς , δεν τη ν α φ ή νει να χα λα ρ ώ σ ει ού τε σ τιγ μ ή μέσα σ’ αυ τή τη ν κ α τ ά ν τ ια του τόπου κ ι απ’ τη ν ά λ λ η , χτυπ ά με τη ν επαναφ ο ρά τ η ς , σα ν μασ τίγ ιο , τη ν ξ εν ο κ ίν η τ η χ ο ύ ν τα . Η ε κ φ ρ α σ τικ ή , τ α υ τισ μ έ ν η με τ ο περιεχόμενο , α ν ο ίγ ει μ ια δ ια χ ρ ο ν ικ ή δ ιά σ τα σ η σ το πρ όβ λη μα τ η ς ν εότερ ης Ε λ λ ά δ α ς , που ε ίν α ι η κ α λ λ ιέ ρ γ ε ια τω ν α ρ ν η τικ ώ ν σ τ ο ι­ χείω ν ενός λαο ύ, ο οπ οίος σίγουρ α α ξ ίζ ε ι μ ια κ α λ ύ τερ η τύχη . Η β ιο τ ικ ή ε μ π ειρ ία , δ υνα μω μένη από τη ν άγρυπνη λ υ ρ ικ ή συνεί­ δηση κ α ι τη σ τ ο χ α σ τ ικ ή ε ν τε λ έ χ εια μ ια ς σ τά σ η ς κ α ι μ ια ς η θ ικ ή ς , αποτυπώ νει σ τα π ο ιη τ ικ ά μ ο ρφ ώ μ ατα τ η ς σ υ λλο γής « Τ α επιγενόμ ενα» (1977) μ ια ν α υ το β ιο γρ α φ ικ ή π ν ε υ μ α τικ ή π εριπ έτεια,, που με ε π ίκ εντρ ο τη ν π ο ιη τ ικ ή π αρουσ ία σ το δοσμένο χ ρ ο ν ικ ό δ ιά σ τη μ α , δ ια ν ύ ει τ η ρ υθ μική τη ς δ ια ιρ ε τό τη τα σ’ ένα α π ο λ ο γ η τικ ό τό ν ο κ ά θ ε σοβαρός δημιου ρ γός α ισ θ ά ν ε τα ι τη ν α ν ά γ κ η ν ’ απολογηθεί, ζώ ντα ς κ ά τ ω από ένα τυ ρ α ν ν ικ ό κ α θ εσ τώ ς (α λ λ ά η απ ο λ ογ ία του,

Κλέφτικα ο Κ. Κυρατζούλης, της Α­ γάπης ο Απ. Γκιόλβας και Μοιρολόγια η Δέσπω Καραγιάννη. Αναγρα­ φή των τραγουδιών του χωριού, που ο αριθμός τους φθάνει τα 101, μας δίνει ο σ. στις σελίδες 196-199. Η λαογραφική ύλη πλούσια σε περιεχόμενο δίνεται κατά τον πλέ­ ον συστηματικό τρόπο. Ακολου­ θώντας τον κύκλο της ανθρώπινης ζωής: Γέννηση (σσ. 80-86), Γάμος (σσ. 87-114), Τελευτή (σσ. 115-120), περιγράφονται λιτά αλλά περιεκτι­ κά τα συμθαίνοντα σε κάθε κοινωνι­ κή εκδήλωση, διανθισμένα και με τα κατάλληλα τραγούδια που συνηθι­ ζόταν κατά περίσταση. Μ θρησκευ­ τικότητα συνυφασμένη με τα ήθη και έθιμα του τόπου, έδινε και δίνει ακόμα σε πολλά μέρη τη χαρά των πανηγυριών και το κέντρο της ψυ­ χαγωγίας των ανθρώπων. Έτσι, στα (4) έθιμα του λαϊκού εορτολο­ γίου (σσ. 121-150) ευχάριστα παρα­ κολουθεί ο αναγνώστης τον τρόπο που οι Κρανιώτες γιόρταζαν τις θρησκευτικές τους τελετές και τα τραγούδια που τραγουδούσαν γιορτάζοντας. Ακολουθούν: 5. Μα­ γεία και σχετικές δεισιδαιμονίες και συνήθειες (σσ. 151-153), 6. Λαϊκή ια­ τρική (σσ. 154-155), 7. Αστρολογία και Μετεωρολογία (σσ. 156-157), 8. Μαντική, (σ. 158). Λαϊκοί χοροί (σσ.

159-162), 10. Μύθοι - Παραμύθια Ευτράπελες Διηγήσεις (σσ.

163-176), 11. Παροιμίες - Αινίγματα - Λογοπαίγνια - Προβλήματα - Ευ­ χές (σσ. 177-180) και 12. Παιχνίδια (σσ. 181-184). Το βιβλίο του κ. Μπασλή εμπλου­ τισμένο και με αρκετές φωτογρα­ φίες (δεν θα έβλαπτε κάποιος πίνα­ κας) παίρνει ξεχωριστή θέση στην ελληνική βιβλιογραφία. Ν ΙΚ . Λ Υ Κ . Φ Ο Ρ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ

130!επιλογή ε ν τέ λ ε ι, α π ο βαίνει τ ο κ α τη γ ο ρ η τή ρ ιο το υ κ α θ εσ τώ το ς αυτού): Ο χ τώ χ ρ ό νια , ω Π ο ίη σ η , σ ’ ε ίχ α εγ κ α τ α λ ε ίψ ε ι, δίχω ς ν ’ α ν τικ ρ ύ σ ω κ α ν τ ο πρόσωπό σου. Α π ογο ήτεψ η, κούραση, α η δ ία ή « α ν τίσ τα σ η » σ το β αρ ύ μ ά γ γ α ν ο που σ ύνθλιβε τη ν ύπ αρξή μου. «Ε π ιγενόμενα» σ το χρ όνο κ α ι σ τον τρόπ ο, όπου ο ι βαθύτερες μ ο υ σ ικές κ ιν ή σ εις απολήγουν κ α ι π ά λ ι σε ε λ εγ ε ια κ έ ς μορφ ές μ ια ς π ικρ ή ς β ιο τ ικ ή ς ε μ π ειρ ία ς, όπου, σ τους διαρθρω μένους σ τίχ ο υ ς απ ο τυπ ώ νονται ε νσ ω ματώ σ εις μ ια ς β ιοσ οφ ίας σε μορφ ή ο ιο ν εί απο­ φ θεγμάτω ν. Κ α ι δ ικ α ιο λ ο γ η μ έ ν α , αφού ο π ο ιη τής, με τ ο δ ικ α ίω μ α που το υ δ ίν ε ι η έβ δο μ ηντά χ ρ ονη π είρα το υ , σ υ ν ειδη το π οιεί ένα ν π α ιδ ευ τικ ό ρόλο μέσα σ το α π ο π ρ οσ ανατολισ μένο κ ο ιν ω ν ικ ό σύνολο. τ σ ι, ο κ ό σ μ ο ς το υ β α ίν ε ι σ τη ν ο λ ο κ λ ήρ ω σ η ή τη ν κ α τα σ τρ ο φ ή του - τ ο ίδ ιο κ ά ν ε ι. Κ ό σ μ ο ς σ υ ν τρ ιμ μ έν ο ς από π α γ κ ό σ μ ιο υς πολέμους, ο λ ο κ α υ τώ μ α τα λαώ ν, π α ιχ ν ίδ ια μ ια ς π ο λ ιτ ικ ή ς , που η εξο υ σ ία τ η ς τ α υ τίζ ε τ α ι μ ε τη ν επ ιβ ολή μ ια ς γ ρ α μ μ ή ς - σ ’ Α ν α το λ ή κ α ι Δ ύση - που οδ η γεί μέσ ’ από του ς δ αιδ ά λ ο υ ς τ η ς δ ιπ λ ω μ α τία ς κ α ι τ η ς π ρ α κ τ ικ ή ς τ η ς εφ αρμο γής πάνω σ τα τα λ α ιπ ω ρ η μ έν α σώ­ μ α τα τω ν λαώ ν ( κ α ι, κυ ρ ίω ς , ο ι π εριο χ ές τ η ς λεγ ά μ εν ης Εύφορης Η μ ισ ελή νο υ , κα τα μ α τω μ έν η ς σ τον α ιώ να μ ά ς), σ τη ν εξυπ ηρέτησ η α λλό τρ ιω ν κ α ι ο ικ ε ίω ν σ υμφ ερόντω ν. Ό μ ω ς η ποίηση, κ αθ ώ ς σ τέ ­ κ ε τ α ι σ τη λεπ το μ έρ εια , γ ε ν ικ ε ύ ε ι τ η θεώρησή τ η ς κ α ι αποτυπώ νει σ τη ν έφ ρασ ή τ η ς τ ο θλιβ ερό τ έλ ο ς ενός π ο λ ιτισ μ ο ύ που απογυμνώ­ θη κε από τη φ υ σ ική το υ α ν α γ κ α ιό τ η τ α κ α ι έθεσε ω ς κ έ ν τρ ο του δ ια φ έρ οντός το υ τη ν τεχ ν ο λ ο γ ικ ή ν ισοπέδωση το υ σ υμφ έροντος του . Ο π ο ιη τής, ω σ τόσο, σ το «Τ έλ ο ς» (1985), ο μό νος αθώος μέσα σ τη ν ιδ ιο τέ λ ε ια κ α ι τη σ υνθήκη, ε ίν α ι ικ α ν ό ς ν α δει, χω ρ ίς δ ια θ λ ά ­ σ εις, το ν κό σ μ ο κ α ι τ η ζω ή, κ α ι να υπ ηρ ετήσει α κ ό μ α τη ν π οίηση, α νεβ ά ζο ντά ς τη ν όσο μπ ορεί ν ’ ανεβ εί: Α ς τ ο πούμε ξ α νά λο ιπ ό ν, α υ τά δ ελ φ ο ί μ ου, / πως σ τ η ν αρχή ή τα νε μ ονάχα η Π οίη ση, / η ανέναη μ ε δίχως τέλο ς Π οίη σ η -

Ε

η ψυχή το υ κόσ μ ου μας. Τ ο υ π α ρ ξια κ ό πρόβλημα τ α υ τ ίζ ε τ α ι με τη ν ιδ ιό τη τα τ ο υ ποιητή κ α ι ο χ ρ όνος που α φ ή νει τ α χ ν ά ρ ια το υ σ το σώ μα τ η ς μ νή μης μ ε λ ίζ ε τ α ι σ τα ο λ ο κ λ η ρ ω μ έν α μ ο ρφ ώ μ ατά τη ς . Η π ο ιη τικ ή συσσω μάτω ση κ λ ε ίν ε ι με τ ρ ία υστερ όγρ αφ α σ το τ έ ­ λ ο ς του επ ισ το λ ικ ο ύ π ο ιη τικ ο ύ μορφ ώ μ ατο ς, κα θ ώ ς ο α π ο σ τολέα ς κ α ι ο απ ο δ έκτη ς (που μπορεί να ε ίν α ι τ ο ίδ ιο πρόσωπο) κ λ ε ίν ο υ ν τ ο τετε λ εσ μ έν ο α π ήχημα του έργου του ς. Η σιωπή ε ίν α ι η λα λ ο ύσ α ψυχή του κόσ μου του ς. Κ α ι η ποίηση, αυ τή η α π α ρ έ γ κ λ ιτη επ ιμο­ νή, με τη ν απ όλυτη μονοφ ω νία τη ς , η δ ικ α ίω σ η μ ια ς α ν ο δ ικ ή ς πορείας: Συγχ ω ρ είσ τε μ ε που τό σ ο είχ α π ισ τέψ ει σ τη ν α π ό λυτη μονο φ ω νία τη ς Π ο ίη σ η ς . Ο π ο ιη τής δ εν ε ίν α ι κ α θ όλο υ κ εν ό . __________

ΚΩ ΣΤΑΣ ΧΩ ΡΕΑΝΘΗΣ

Σημειώσεις 1.

Ο Γ. Κεχαγιόγλου στον πρόλογό του (σελ. 11) λέει πως ο ποιητής παραλείπει από τον «κανόνα» του συντελεσμένου του έργου τη συλλογή «Τα νέα σατυρικά γυμνά­ σματα 1967-1974» (1975). Ωστόσο, η συλλογή αυτή έχει ενταχθεί στο corpus αυτό (σελ. 275-334). Από την τρίτη αυτή συνολική έκδοση απουσιάζει η βιβλική τραγω-

επιλογη/131 δία «Εσθήρ» (1934), που στην πρώτη, του 1970, είχε ενσωματωθεί (σελ. 99-199) 2. Ο ίδιος ο ποιητής χαρακτηρίζει την τρίτη αυτή συνολική έκδοση «Άπαντα τα ποι­ ητικά» - αυτό σημαίνει, αν μπορώ να δώσω μια ερμηνεία, πως τα ποιήματα που περιλαμβάνονται σ' αυτήν τα θεωρεί ως επικυρωμένα, κατά τα δικά του μέτρα και κατά δικά του αξιολογικά κριτήρια, που είναι και τα πιο αυθεντικά.

3. Λ.χ. οι συλλογές και οι χρονολογίες έκδοσής τους καταχωρίζονται - ως είθισται - στις πρώτες σελίδες των ψευδοτίτλων και μπορεί κανείς να έχει μια συνολική εικόνα της εκδοτικής τους εμφάνισης. Δείχνουν, όμως, ότι ο ποιητής δεν απεμπολεί τελείως εκείνα τα ποιήματα που δεν περιλαμβάνει στη συνολική του έκδοση 4. Βέβαια, όπως κάθε δημιουργός, έχει και ο Βαφόπουλος την ποιητική του προϊστο­ ρία, που όμως λανθάνει: οι ποιητές και οι λογοτέχνες γενικότερα, απαρνούνται συ­ νήθως αυτές τις πρώτες μυήσεις στον κόσμο της δημιουργίας - και ίσως δεν μπο­ ρεί να γίνει διαφορετικά, είναι, όμως ενδιαφέρον να γνωρίζει ο μελετητής από πού ξεκίνησε ο δημιουργός, για να φτάσει εκεί που έφτασε.

5. Ο Γρυπάρης έδωσε ανάμεσα στ’ άλλα και κάποια ποιήματα που έμειναν κλασικά, όπως ο «Πραματευτής», για παράδειγμα. Βρίσκω πολύ περισσότερο ενδιαφέρον στα σχεδιάσματα και στα ελευθερόστιχα αποσπάσματα ποιημάτων, που δεν πρό­ λαβε ή δεν μπόρεσε ή δε θέλησε να ολοκληρώσει - μια ήσσων περίπτωση Σολω. μού (τα βλέπει κανείς αυτά στην έκδοση Βαλέτα, 1952).

6. Δεν πρόκειται για μπαλάντα με την αυστηρότητα που χαρακτηρίζει αυτό το ποιητι­ κό είδος σταθερής μορφής, όπως είναι λ.χ. οι μπαλάντες του F. Villon ή η περίφημη «Μπαλάντα για τους άδοξους ποιητές των αιώνων» του Καρυψτάκη. Όμως, αυτή ή «ανειμένη» μορφή δεν απομακρύνεται από το κλίμα του είδους.

η ά λλη ΓΤ λ

όψ η τη ς λή θη ς

Η. ΑΑΓΙΟΥ, δ . ΚΑΨΑΛΗ, Γ. ΚΟΡΟΠΟΥΑΗ: Τριώδιο. Βαλλίσματα. Αθήνα, 'Α γρα, 1991. Σελ. 11.

ο από κοιν ο ύ εγχείρ η μ α τω ν τρ ιώ ν που β α φ τίσ τη κ ε « Τ ρ ιώ δ ιο » (με όλο τ ο π ο λυσ ήμα ντο βάρος τ η ς λ έ ξη ς ) ε ίν α ι μ ια απόπειρα πλοήγησης σ το παρελθόν τη ς ποίη σης. Δ ια π ισ τώ νο ντα ς τ ' α δ ιέξο δ α τη ς ση μερινής π ο ιη τικ ή ς γρ αφ ής (που μ ο ιά ζε ι εξα ν τλ η μ έ ν η από το θαυμασμό του ειδώ λου τ η ς σ το ν καθ ρέφ τη κ α ι κορ εσ μένη από τη μο νότονη πολυφω νία) κ α τ α θ έ ­ τουν υπό μορφ ήν κ ο ιν ή ς α ισ θ η τικ ή ς π ρ ότασ η ς-μανιφ έσ του τ α τ ρ ία π ο ιή μ α τα που απ ο τελο ύν τ ο «Τρ ιώ δ ιο ». Μ ια πρόταση που μ α ς κ α λ ε ί να εγ κ α τα λ ειφ θ ο ύ μ ε σ το ν α νο ύρ ι­ σμα τ η ς νο σ τα λ γ ία ς, σ τους γλ υ κ ο ύ ς κ α ι χ α μ η λ ού ς τόνο υς του ρο­ μ α ν τισ μ ο ύ, σ το σ τίγ μ α του Λά μπ ρο υ Π ορφ ύρα κ α ι του Τ έλ λ ο υ Άγρα. Καθώ ς υ ιο θ ετ είτ α ι μ ια ε ικ ό ν α ρ ομ α ν τισ μ ο ύ, τό σ ο <?το πνεύμα ό ­ σο κ α ι σ το ρυθμό, ο π ο ιη τικ ό ς δ ρόμος α ν ο ίγ ετ α ι σ τα ό ρ ια που ορ ί­ ζε ι κ α ι συνάμα π εριο ρίζει η γ ε ν ικ ή ισ χ ύ ς. Ω ς ε κ το ύ το υ τ α π ο ιή μα­ τα δεν σ υ γκρ ο το ύ ντα ι ως μ ια προσπάθεια αποτύπω σης τ η ς έ ν τα ­ σης κ α ι τ η ς α να ζήτησ ης, α λ λ ά ω ς α ν τιφ ω νήσ εις τ η ς α π ο κ ρ υ σ τα λ ­ λω μένης π αραδοχής. Η εμμονή να «π αραχθεί» κ α ι ν α « κ ο ιν ο π ο ιη ­ θεί» μ ια υ π ο δ ε ιγμ α τική (από άποψη μ α θ η τεία ς κ α ι αφ ομοίω σ ης) π ο ιη τικ ή , κ α τ α δ ικ ά ζ ε ι το ν π αρ όντα χρ όνο σ τη ν ανυ π αρ ξία καθώ ς απ ω θείτα ι προς χάρ η τ η ς α ίγ λ η ς τ η ς παρελθούσης π ο ιη τικ ή ς αρχής.

Τ

«Π ο υ να ’να ι κ α ι τ ι νά χο ν ν απ ο γίνει τ ’ α γ ο ρ ο κ ό ρ ισ τα τ α π ερ ισ τέρ ια » Η . Λ ά γ ιο ς « τη ς π όλης τ α φώ τα να γράψ ουν εν τό ς σου τους άγραφους ν ό μ ο υς...» Δ . Κ α ψ άλης

ποι Ησ

η

132/επιλογη « λ ύ θ η κα ν του θιά σο υ το υ ς τ α μ ά γ ια κ α ι χ ά θ η κ ε σ το χ ιό ν ι, που εξ α γ ν ίζ ε ι» Γ. Κοροπούλης ια κη ρύ σ σ ου ν έ τσ ι το αδ ιέξο δ ο τω ν σύγχρονω ν μ ο ρφ ικώ ν α ν α ­ ζη τή σεω ν που ξ ε κ ιν ώ ν τα ς απ’ τ ο α ίτ η μ α τ η ς απ ό λυ τη ς έ κ ­ φ ρασης έχουν ό ντω ς ε κ π έσ ει σε φ τη ν ά ψ ιμύ θια κ α ι ρηχές α ν α ζη τή ­ σεις. Ο ικε ιο π ο ιο ύ ν τα ι, λοιπ ό ν, γ ια να μιλήσ ου ν γ ια το σήμερα τη γλώ σ σα του χθες, το υ ς π ροδίδει ό μω ς η α να π ότρεπ τη συνθήκη τη ς προσποίησης, μ ια ς κ α ι η σ υ γκίνησ η δεν ε ίν α ι θέμα ερ γ α σ τη ρ ια κ ή ς π αρ ασ κευ ής, ή π λο υμ ισ τή ς σ υ σ κευ ασ ία ς.

Δ

π.χ. «Κ υρά τω ν λο γ ισ μ ώ ν , του πόθου μ ά ν α » Γ .Κ . «δύο μ ά τ ια θα ν ά του σ ’ ω ρ α ία γ α λήν η » Δ .Κ . «μ ο σ χ ο β ό λ α γ εν η ήβ η τους λ ε μ ό ν ι» Η .Λ . Κ α ι τ ο ζη το ύ μενο , η σ υ γκίνησ η που α κ ό μ η κ α ι σή μερα απορρέει απ’ του ς χαμ η λο ύ ς τόνο υς κ α ι γ λ υ κ ό π ικ ρ ο υ ς ήχους κ α ι σ τίχ ου ς κά π ο ια ς π α λιά ς μ π α λ ά ν τα ς ή σ ονέτου, εδώ α π ο υ σιάζει. Σ α ν κ α λ ο κου ρ δισ μ ένη α λ λ ά άψυχη, κ α ι άνευρη κ ο μ π α ν ία που μας π α ίζει πα­ λ ιά ρ εμ π έ τικ α , σαν remaRe π α λ ιά ς τ α ιν ία ς κ α ι ανα π αλαίω σ η πα­ ρ α δο σ ια κο ύ σπ ιτιού. Α π ό του ς δυο (Λ ά γιο ς-Κ ο ρο π ού λη ς) απ ο υ σ ιάζει α κ ό μ η κ α ι η οικειο π ο ίη σ η τη ς γλώ σ σ ας τ η ς «π α λ ιά ς κ α λ ή ς συνταγής» .

Τ Ρ ΙΩ Δ ΙΟ Βαλλίσματα

«Π λ ηρ ω μ ένη ηδονή θα τ α λυ γ ίσ ει τη ς Συγγρού τ α κ λω ν ά ρ ια τ ’ α ν θισ μ έν α » Η .Λ . «Θ α β γά ζα νε λ ο ιπ ό ν τρ εις φ ίλ ο ι τ ’ Ά γ ια σε τόπ ο που ή τα ν ε ά λ λ ο τ ε ε κ κ λ η σ ία » Γ .Κ . Α λ λ ά κ α ι από το ν τ ρ ίτ ο (Κ α ψ ά λ η ς ) που φ α ίν ε τα ι ν ’ αφ ομοίω σ ε δ ημ ιο υ ρ γ ικ ό τερ α τη ν παράδοση δεν κ ε ρ δ ίζ ε τ α ι η χ αμένη απ ό σ τα­ ση, δεν α π ο κ α θ ίσ τα τα ι το χ α μ έν ο νήμ α. Μ ’ απ ο τέλεσ μ α ένα ά νισ ο π ο ιη τ ικ ά τ ε λ ικ ό προϊόν: ε ξ ω τ ε ρ ικ ά δια π ισ τώ νου με μ ια πειθαρχημένη αφ ομοίω σ η σ το ν τρόπο γ ραφ ής, που α φ ή νει όμω ς εκ τε θ ε ιμ έ ν ο τ ο εσ ω τε ρ ικ ό τω ν π ο ιη μάτω ν. Κ α ι α υ τό επειδή τ ο π εριεχόμενο, τ α π ο ιή μ α τα , απέχουν, μο ιά ζουν χω­ ρ ίς α ντά π ο κρ ισ η από τ ο ψ υ χ ικ ό , π ν ε υ μ α τικ ό κ α ι ισ τ ο ρ ικ ό σ τίγ μ α τω ν ημερώ ν μας. Ί σ ω ς να φ τα ίε ι η ζωή που τρ έ χ ει πια σ’ ά λλο υς ρυθμούς κ α ι το « λα χ ά νια σ μ ά » τ η ς .δεν το α φ ο υ γ κ ρ ά ζε τα ι κ α ι δεν τ ο μ ε τα σ χ η μ α τί­ ζε ι πια ένα ς τ έ τ ο ιο ς τρόπ ος γραφ ής. Σίγο υρ α όμω ς φ τα ίε ι ό τ ι δεν γεν ν ήθ ηκ ε το « Τ ρ ιώ δ ιο » επώδυνα, δεν έ χ ε ι μέσα του , το ν πόνο, το ν κ α η μ ό , τη λ α χ τά ρ α κ α ι τη δ ίψ α του α υ θεντικού . ρ ο μ α ν τικ ή συνεισφ ορά δεν εμψ υ χώ νει καθ ώ ς σ τ α μ α τά στο κ α τ ώ φ λ ι τ η ς ρ η τ ο ρ ικ ό τη τ α ς κ α ι ενός π ο ιη τικ ο ύ -τεχ ν ικ ο ύ δ ια κα νο νισ μ ο ύ . Η π αρελθούσα γ ρ α μ μ α τ εία όπ οια υ ψ ίσ τη αρχή κ α ι αν α ν α κ α λ ε ί δεν α ρ κ ε ί ώ σ τε να γ ίν ε ι ο ε κ φ ρ α σ τή ς του σήμερα. Ο διπ λός δρό μος, ε κ είν ο ς που δ ένει παρελθόν κ α ι παρόν, ε κ ε ί­ νος που κα το ρ θ ώ νει να α φ ο μ οιώ νει π αρ ελθό ντα σ χ ή μ α τα κ α ι να μην ε π ισ κ ιά ζε ι τ ο θέμα του , ε κ είν ο ς που π ε ιρ α μ α τίζε τα ι χω ρ ίς να

Η

ΑΓ ΡΑ

επιλογη/133 π ρ ο σ κ ο λ λ ά τα ι, μ ο ιά ζε ι να ’ ν α ι απών, από το «Τ ρ ιώ δ ιο ». Γ ι’ α υτό η χ ε ί π α ρ ά τα ιρ α σ τ ’ α υ τιά μ α ς σαν μ α ν ιφ έσ το που μας π ρ οσ τάζει «επ ισ τροφ ή σ τις ρίζες». Μ ια επ ισ τρ οφ ή που δεν π ροέκυψε ως α ίτ η μ α τω ν κα ιρ ώ ν α λ λ ά από κα θέδ ρ α ς σ χ εδ ιά σ τη κ ε κ α ι κ α τ α τ έ θ η κ ε . Α υ τ ό , λοιπ ό ν, που ενώ νει τ α τ ρ ία π ο ιή μ α τα ή μ ά λ λ ο ν το υ ς τ ρ ε ις π ο ιη τές ε ίν α ι ένα ψ υχρό ά ν ο ιγ μ α προς τ ο παρελθόν που τ ο δ ια χ ειρ ίζ ο ν τ α ι σ χη μ α το π ο ιώ ν τα ς τ ο κ α ι ε ν τέ λ ε ι απ ονεκρώ νον τ ά ς το . οιά ζου ν, λοιπ ό ν, ο ι τ ρ ε ις π ο ιη τές ν α ο ν ειρ εύ ο ν τα ι με α ν ο ιχ τά τ α μ ά τ ια , γ ια τ ί δεν θέλουν να δουν κ α λ ύ τερ α , α λ λ ά θέλουν να «π οζάρουν» σ ’ ε κ είν η τ η σ τιχ ο ύ ρ γ ικ ή σ τά σ η , που δ ίν ε ι π ροβάδι­ σμα με τ α σ υ ντελο ύ μενα . Ω σ τό σ ο ε κ είν ο που α ν θ ε ί/μ α ρ α ίν ε τ α ι κ ά ­ τω από τ ο β λέμ μ α μας

Μ

« Γ ια σα ς είχ ε ν ο πόθος μ ο υ κα ρ π ίσ ει κ α ι σα ς ε ίχ α , ω χ α ρ ές μ ου, τρ αγο υ δή σ ει» Η .Λ . ή « Γ λ υ κ ιά ν ε ίχ α μ ε α κ ο ύ σ ε ι μ ελω δ ία κ α ι χ ά θ η κ ε σ το χ ιό νι, που ε ξ α γ ν ίζ ε ι» Γ .Κ . ε ίν α ι η προσήλω ση σε μ ια τ ε χ ν ικ ισ τ ικ ή προσέγγιση του παρελθό­ ντο ς , μ ια ιδιο π οίη σ η του χθες, που θυ σ ιά ζε τα ι γ ια το άφω νο παρόν. Συχνό φ α ινόμενο σ το χώ ρο τη ς σύγχρονης λ ο γ ο τεχ ν ία ς όπου τ α ο ρ ά μ α τα κ α ι ο σ το χ α σ μ ό ς α ν τ ικ α θ ίσ τα ν τ α ι από θε ρ μ ο κ η π ια κ ά σ χ η μ α τ ικ ά τεχ ν ά σ μ α τα . Κ α ι η αθ έα τη (α λ λ ά κα θ όλο υ α μ ε λ η τέ α ) όψ η τη ς « κ ρ ίσ η ς» τ η ς ποίησης, α ν ή κ ε ι κ ι αυ τή σ τον ο ρ ίζο ν τα του M ark etin g που υπ οκα θισ τά τη σχέση πομπ ού -δέκτη, κ α ι που α φ ο π λίζει τ ις ο σ μ ω τικ ές δ ια ­ δ ικ α σ ίε ς π ο ιη τή -κο ινο ύ , α π ο μ α κ ρ ύ ν ο ν τά ς του ς ό λ ο κ α ι π ερισ σ ότε­ ρο. Χ τ ισ μ έ ν α τ α τ ρ ία π ο ιή μ α τα από καθ έδ ρ α ς γ ίν ο ν τ α ι τυπ οποιη­ μένα, κ α τ α ν ο ο ύ ν τα ι ως μ ια τε χ ν ικ ή επίλυσ η του σ τείρ ου κ α ι άγο­ νου π ο ιη τικο ύ π αρ όντο ς τω ν τριώ ν. Κ α ι η ε π ικο ινω νία που ε π ιδ ιώ κ ε τα ι α ν τ ισ τ ρ έ φ ε τ α ι καθ ώ ς η προσφερόμενη παρηγοριά γ ίν ε τ α ι α μ ε τ ά κ λ η τ η ετυ μ η γ ο ρ ία . ο τέχ ν α σ μ α τη ς κ α τ α σ κ ε υ ή ς ομ οιω μ ά τω ν μ α ς φ έρνει σ το νου το ν Φ ρανσουά Β ιγ ιό ν που υπ έβ αλλε έμ μ ε τρ ες α ιτ ή σ ε ις (ή Μ π α λ ά ν τ ε ς ...) χ ά ρ ιτο ς ζη τώ ντα ς τη ν α π ο φ υ λάκισ ή του. Έ ν α σ χ ή­

Τ

μα που εδώ α ν τ ισ τ ρ έ φ ετ α ι καθ ώ ς η α ίτη σ η σ το παρελθόν μ ο ιά ζε ι να ζη τά τη ν εθ ε λ ο ν τικ ή φ υ λά κ ισ ή του σ’ αυ τό. Μ ’ ένα γνω σ τό κ α ι ο ικ ε ίο που π ρ οσ φέρ εται γ ια τη σ υ γκάλυ ψ η ε κ είν ο υ του σ το ιχ είο υ που απ ο υ σ ιάζει από τ ο « Τ ρ ιώ δ ιο »; τη ς πη γαίας έμπνευσ ης. Ο πό­ νος που κρ α υ γά ζει κ α ι η θλίψ η που υ π οβ ό σ κει δεν μ ε τα γ γ ίζ ε τ α ι σ τα σύγχρονα ηχ ε ία , η ζωή - σ τ ο « Τ ρ ιώ δ ιο » - ε ίν α ι απούσα. ^ ε μ α σ κα ρ ε ύ ο ντα ς το ν ηχη ρό τ ίτ λ ο τ η ς συ λλο γής (Τ ρ ιώ δ ιο ) αι ν α κα λύ π το υ μ ε μ ια έπαρση που λ α χ τ α ρ ά να ε π ιδ ε ίξε ι τ ις « α ­ π ο τα μ ιεύ σ εις» τη ς σ τη ν Τ ρά π εζα τη ς Π ο ίη σ η ς . Α λ λ ά τ ο πνεύμα κ α ι η μέθοδος που υ ιοθ ετούν κ α ι υπ ακούουν ε ίν α ι ε κ είν η τ η ς μ η χ α ­ νικ ή ς δ ρ α σ τη ρ ιό τη τα ς , γράφ ουν κ α θ ’ υπαγόρευση α υ τής τ η ς « απο­ ταμ ίευ σ η ς » κ α ι ό χ ι από ορ μέμφ υτη α ν ά γ κ η . Μ ε απ ο τέλ εσ μ α το θρίαμβο τη ς π λ α σ τικ ή ς κ α τ α σ κ ε υ ή ς καθ ώ ς συγχέουν τη ν απουσία τη ς έμπνευσης με τη ν παρουσ ία τη ς «μόρφω σης». Κ α ι το τ ε λ ικ ό προϊόν, η τ ε λ ικ ή αίσθησ η, να επ α ν εμ φ α ν ίζει τ ο σύνηθες κ α ι γνω ­ στό, ό τ ι η ηχη ρή επ α γγελία ε ίν α ι απ ά τη κ α ι καπ νό ς.

Κ Υ Ρ ΙΑ με μ ε τα φ ρ α σ τικ ή πείρα α ν α λ α μ β ά ν ε ι υπεύθυνα μ ε τα ­ φράσεις από τ α Γ ερ μ α ν ικ ά . Τ ηλ.

3630201

134/επιλογη Θ αμ π ω μένοι ο ι π ο ιη τές μ α ς από τη ν α ξ ιο ζ ή λ ε υ τη δ όξα τη ς ρο­ μ α ν τ ικ ή ς π ο ιη τικ ή ς ε κ δ ο χ ή ς , προσπαθούν να συνδέσουν τ ο όνο μά του ς μ ’ αυ τήν. Έ τ σ ι ενδίδ ου ν σ το ν π ειρασ μό άνευρω ν ε π α ν α δ ια τυπώσεων, ξ εγελώ ντα ς τη μούσα που σ ιγ ε ί κ α ι απ ο υσιάζει. Κ α ι εφευ­ ρ ίσ κο υ ν το ν β α σ ιλ ικ ό δ ρ ό μ ο... μ ε τα μ φ ιέ ζο ν τα ς τ ο π ο ιη τ ικ ό γ έρας του ρ ομ α ντισ μ ο ύ σ το π ο ιη τικ ό γή ρ α ς που π ερ ιέ χ ετα ι σ τα τ ρ ία ποι­ ή μ α τα με δ α ν εικ έ ς ηχ η ρές έκ φ ρ α σ η ς (επ ω νυμία συ λλο γής, τ ίτ λ ο ι πο ιη μάτω ν). Χ Ρ Η Σ Τ Ο Σ Η Λ ΙΟ Υ Π Ο Λ Ο Σ

το π ία \Γ Τ λ

ψ υ χή ς

ΣΩ ΤΗΡΗ ΠΑΣΤΑΚΑ: Η Μάθηση της Αναπνοής. Ποιήματα. Αθή­ να. Π λ α νό δ ιο ν, 1990.

ο ιή μ α τ α του Σ ω τήρ η Π α σ τ ά κ α δ ιά β α σ α πριν από δυο χ ρ όνια γ ια πρώτη φορά. Α ν ά μ εσ ά το υ ς κ α ι τ ο «Ο δός Α κ α δ η μ ία ς » που ε ίν α ι αφ ιερω μένο σ το ν Μ . Γ κ . ( Μ ιχ ά λ η Γ κ α ν ά ;). Π ροσπ ά θησα να θυμηθώ αν τ α (όσα) δ ένδρα τ η ς οδού Α κ α δ η μ ία ς ή τ α ν α κ α κ ίε ς κ α ι δεν τ α ε ίχ α προσ έξει. Έ τ σ ι α κ ρ ιβ ώ ς όπως ο π εριπ α τη τή ς τη ς Α κ α δ η μ ία ς που " δ ε ν ” κ α τ ά λ α β ε /τ ο κ ίτ ρ ιν ο φ υ λ λ α ρ ά κ ι α κ α κ ία ς που ή ρ θ ε /κ α ι κά θ η σ ε σ τα μ α λ λ ιά του. (σ τ. 1-3) Ε ν α γ ν ο ία το υ (δεν) ο κό σ μ ο ς π α ρ α μέρ ιζε γ ια να π ε ρ ά σ ε ι,/(σ τ. 3-5). ” Α ε ν ” /δ ιέ κ ρ ιν ε τα ερ ω τ ικ ά β λ έ μ μ α τα που το ν έρ α ιν α ν » , /( σ τ . 6-7) κ α ι " δ ε ν ” α ν τα π έ­ δ ιδ ε τα χ α μ ό γ ελα . Σ τ ο α σ αν σ έρ β λ έπ ο ν τα ς σ τ ο ν κ α θ ρ έφ τη το φυλ­ λ α ρ ά κ ι να α ιω ρ είτα ι σ το ύψος τη ς γ ρ α β ά τα ς , κ ο κ κ ίν η σ ε , χ α μ ο γ έ­ λ α σ ε κ α ι τ ό τ ε μ ό ν ο ν κ α τ ά λ α β ε πως ή τ α ν ο ’ 'π αρ α σ η μο φ ο ρη μ ένος της κ α θ η μ ε ρ ιν ό τη τ α ς ” . Τ ώ ρα με τη ν π ο ιη τικ ή του συ λλο γή, « Η μάθηση τ η ς ανα π νοής», σ τα χ έ ρ ια μου α ν α ρ ω τιέ μ α ι ξα ν ά γ ια τη ν κ α θ η μ ε ρ ιν ό τη τα του π οιη­ τή κ α ι το κ ίτρ ιν ο π αράσ ημο τ η ς π ίκ ρ α ς του. Η Μ ά θ η σ η τη ς Α να π ν ο ή ς π εριέχει τ ρ ια ν τ α έ ξ ι π ο ιή μ α τα σε τρ ε ις ε ν ό τη τε ς. Α ) Α π ο χ α ιρ ετ ισ μ ο ί (εισπ νοή), Β) Ε π έτειο ς (παύση), Γ) Δώ ρα ( εκπ νοή) (από δ ώ δ εκα π ο ιή μ α τα η κ α θ εμ ία ). Εισ πνοή - Π α ύ ­ ση - Ε κπ νοή , η ψυχή τ α υ τιζ ό τα ν με τ η ν αναπνοή - όπως επ ισ η μ α ί­ νει σ τα μ ό το τ ου ο π ο ιη τής - π ίστευα ν ο ι α ρ χ α ίο ι. Μ ε τ ι τ α υ τίζ ε τ α ι όμω ς η ψυχή του π ο ιη τή, σ τη ν π ρ οκειμένη περίπτωση π οια ε ίν α ι η τοπ ιο γρ α φ ία τη ς ; Α υ τή τη χ αρ το γρά φ η σ η προσπαθεί ο Π α σ τ ά κ α ς μ ’ ένα λόγο α β ία σ το , μ ια λ έ ξη λ ιτή κ α ι κ α ίρ ια π ερ ιγ ρ α φ ικ ή, ένα ρυθμό εσ ω τε ρ ικ ό που π αρασ ύρει το ν ανα γνώ σ τη στου ς κ υ μ α τ ισμούς του , μ ια περιγραφή που π αραπέμπει σ το C inem a N u o v o , τη ν ε ο ρ ρ ε α λ ισ τικ ή ζω γραφ ική , τη ν έα α π λ ό τη τα στη μ ο υ σ ικ ή . Ε ίν α ι π αράξενο α λ λ ά , παρά του ς ήπ ιο υς τόνο υς, ο ι λ έ ξ ε ις του ακ ο ύγ ο ν τ α ι, π ράγμα που ορ ισ μ ένες φορές ο φ ε ίλ ε τ α ι σ τ ις π αρ ηχή σεις τω ν συμφώ νων του. Η άνετη ε κ φ ο ρ ά του λόγου του επ ιτρ έπ ει σ τα π οιή­ μ α τα « Π ο ρ τ ρ α ίτ ο του π οιητή κ ο ν τ ά σ τα σ α ρ ά ν τα » , (σ. 27), «Μ έρ α με βροχή» (σ. 35) κ α ι « Η φ ω τεινή αλλη λ εγ γ ύ η » (σ. 50), τ ο τ σ ά κ ι­ σ μ α του σ τίχ ο υ έ τσ ι ώ σ τε ο σ τίχ ο ς αυ τό ς να α π ο χ τά μ ια ν έα δυ­ ν α μ ικ ή .

Π

έσα από τη ν -εμπ ειρία του θα νάτου τω ν ά λλω ν, (Γ .Ν . Λ α ρ ίσ η ς -Π α ρ ά τα ιρ ο ς Ε π ικ ή δ ε ιο ς ) ή του ίδ ιο υ του θα νάτου ως γεγο νό το ς τελ ε σ ίδ ικ ο υ (Salo), του κα θ ημ ερ ιν ο ύ θα νάτου του π οιη τή, ο Π α σ τ ά κ α ς επ ιχ ειρ εί μ ια ε ρ μ η ν εία τη ς ανθρώ πινης ψυχής

Μ

ποι (ΓΗ

Μ/ γ η

επιλογη/135 α λ λά κ α ι τω ν εύθραυστω ν ή α κ ό μ α κ α ι ρ αγισμένω ν ανθρώπινων σχέσεων. Η δ ισ τα χ τικ ό τ η τ α , η αμ η χ α ν ία , η βουβή τα ρα χ ή (σ τ. .20, 22, 33) η κά μ ψ η της α ντίσ τα σ η ς (σ. 24), η επιθυμία που κορυφώνετ α ι σε έκσ τα σ η γ ια να μεταμορφ ω θεί σε π ικ ρ ία κ α ι να κ α τ α σ τ α λ ά ­ ξ ει σ’ απογοήτευση (σ. 35) Κ ι η ευτυ χία, ένα δ ιά λ ειμ μ α , μ ια πίστω ­ ση χρόνου, που τη ν α ν τ λ ε ί ο π οιητής μέσα από τ ις φωτογραφ ίες που δεν τρ ά β ή χ τή κ ά ν 7τοτέ, μέσα από τ ις γ λ υ κ ές πληγές τη ς α ν ά ­ μνησης. Τ ης α νά μνησης που τον κ ά ν ε ι από τ ο ν Λ υ κ α β η ττό να βλέ­ πει κ ά τω το ν Τ ίβερη ή το ν μ ετα φ έρ ει ε κ ε ί που ε ίχ ε τ α ραντεβού του με την ποίηση. Σ τη Ρώμη τω ν φ ο ιτη τικ ώ ν του χρόνων, τ ό τ ε που κ ρ ατο ύ σ ε α γ κ α λ ιά τα β ιβ λ ία σ το μέρος τη ς κ α ρ δ ιά ς . Η μ ο να ξιά τω ν σταθμώ ν ή κ α λ ύ τερ α τω ν αεροδρομίω ν, του Ε λ ­ λ ηνικο ύ που τ ο κα το νο μ ά ζε ι, το ν θέλγουν. Ο ι άνθρωποι πάνε κ ι έρ ­ χ ο ν τα ι αδ ιά κο π α κ ι έχουν τρανή πίστη σ τα θα ύμ ατα . Τ ο μ εγαλύ τερ ο θαύμα όμως σ υ ν τελ ε ίτα ι μ έσα σ τον ίδ ιο τ ο ν ποιη­ τή που θεω ρεί τη ν Τ έχνη ως α ντίδω ρο τη ς Θ ε ία ς Ε υ χ α ρ ισ τία ς (σ.

40). ην ανά γκη τω ν επώνυμων κ α ι ανώ νυμων να επικοινω νήσουν ω ς πόθο ε κ τω ν ω ν ο υ κ άνευ, κ α ι τη δ ια δ ικ α σ ία τη ς ποίησης ως κ α τ α λ υ τικ ή . « Η φ ω τεινή αλληλεγγύη», το τελ ε υ τα ίο ποίη μα τη ς συλλογής, δεν ε ίν α ι παρά έ να μ άθημα α ν α το μ ία ς πάνω σ το σώ μα τ η ς π οίησης κ ι ένα γδύσ ιμο τη ς ψυχής του ποιητή, μ ια προσφορά στους ανθρώ­ πους ό ,τ ι π ολυτιμότερο δ ια θέτει. Τ ην αγρυπνία του. Η ηρ εμ ία της νύ χτα ς που τη σ κ ίζ ε ι ο θόρυβος μια ς μηχανής, τ α φώ τα τω ν σπιτιώ ν που σ ιγά-σ ιγά σβήνουν, το φως που π αρ αμένει α ν ο ιχ τό κ α ι ζη­ τ ά ε ι π αρηγοριά απ’ το δ ικ ό του κ α ι το άγχος να προλάβει «πριν σβήσει κ α ι το τελ ε υ τα ίο φως που το ν κ ρ α τά ε ι ξενύ χ τη.» Τ ο δώρο του Θ εού ή του δια β όλου στους ανθρώπους, η ποίηση, ε ίν α ι ένα φως που κ α ίε ι μό ν ιμ α τ ις νύ χ τες στο δ ω μ ά τιο του ποιητή, ένα φως που του χά λα σ ε ο δ ια κ ό π τη ς κ α ι δε σβήνει, ένα φως που κ α ίε ι τ ο μολύβι, τη ν κα ρ δ ιά κ α ι τ α δ ά χ τυ λ α κ α ι που περιμένει να ε ξα φ α νισ τεί τ ε λ ικ ά η σ ά ρ κ α , ν ’ απομείνουν τ α κ ό κ α λ α , να βγει το ποίη μα - μ ια ασπρόμαυρη α κ τιν ο γ ρ α φ ία - (σ. 41) κ α ι να φ ανεί τ ε λ ικ ά η θεία μ α νία - μήπως ο ι άνθρωποι τη λεν σχιζο φ ρένεια ; να β α δ ίσ ει ο π οιητής, έ τσ ι λ ιτ ά κ α ι τ ε λ ε σ ίδ ικ α - όπως έ κ α ν ε α κ ρ ι­ βώς ο Σω τήρης Π α σ τ ά κ α ς τη δ ια δρ ομή του, μο ναχός, ορφανός κ α ι «περήφανος».

Τ

Ρ ΙΤ Σ Α Φ Ρ Α Γ Κ Ο Υ -Κ ΙΚ ΙΛ ΙA

TORSTEN HUSEN

Η ΑΜΦΙΣΒΗΤΗΣΗ ΤΟΥ ΣΧΟΛΕΙΟΥ

εκδόσεις προτάσεις μ ια ν ε α π ρ ό τ α σ η γ ια τ ο β ι β λ ί ο

Μία συγκριτική μελέτη για το Σχολείο και το μέλλον τουστις δυτικές κοινωνίες

___________ Η ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ___________

Κεντρική διάθεση: Σόλωνος 100, 106 80 Αθήνα, τηλ. 3646125

προτάσεις ΑΘΗΝΑ 1991

136/επιλογη

δ υ ο σ υ γ κ λ ο ν ισ τ ικ έ ς ε ρ ω τ ικ έ ς ισ τ ο ρ ίε ς σ ε ε π ο χ έ ς ε θ ν ικ ή ς α π ώ λ ε ια ς Ν ΙΚ Ο Υ Λ. ΚΑΒΒΑΔΙΑ: Δάφνη. Αθήνα, Ε σ τ ία , 1990, Σελ. 197. Φόβος κι ελπίδα. Αθήνα, Ε σ τία , 1990. Σελ. 243. πρώτη δια π ίστω ση που δ ια κ α τέ χ ε ι το ν ανα γνώ στη ό χ ι μόνο γ ια τ α δυο παραπάνω σ υ γ κ ε κ ρ ιμ έ ν α β ιβ λ ία , α λ λ ά γ ια ολ ό ­ κ λη ρ η τη ν ε κ δ ο τικ ή σειρά στην οπ οία κ α ι α υ τά υ π άγο ντα ι, ε ίν α ι κ υ ρ ιο λ ε κ τ ικ ά κ ά τ ι παραπάνω από θ ε τικ ή κ α ι α ξίζο υν σ υ γχαρ ητή­ ρια σ τους «υπεύθυνους» γ ια τη ν υπευθυνότητα με τη ν οπ οία α γ γ ί­ ζουν το χώρο τ η ς π εζογραφ ίας σ τις μέρες μας κ α ι τη ν τρυ φ ερ ότητα με τη ν οπ οία α γκ α λ ιά ζο υ ν έργα που - απ’ ό ,τ ι φ α ίν ε τα ι - έχουν πάρει κ α ι χρόνο πολύ α λ λ ά κ α ι μόχθο από του ς συγγραφ είς τους γ ια τη ν πραγμάτω σή του ς. Μ ε δυο λ ό γ ια , π α ρ ότι σ ’ αυτή τη ν ε κ δ ο ­ τ ικ ή σειρά συ μ π ερ ιλα μ β ά ν ον τα ι β ιβ λ ία τ α οπ οία γ ρ ά φ τη κ α ν από ανθρώπους τω ν ε ίκ ο σ ι έως πενήντα χρόνων, δ ια φ α ίν ε τα ι μ ια συνά­ φ εια θεμάτω ν, μ ια υ φ ολο γική ο μ ο ιό τη τα κ α ι μ ια μ ο ντέρνα τε χ ν ικ ή συγγραφής, που υπ ερβαίνει κ α τ ά πολύ τη ν τά σ η άλλω ν ε κ δ ο τικ ώ ν ο ίκω ν που κ α ι α υ το ί θεραπεύουν τη ν πεζογραφ ία στη χώρα μας. Γ ι ’ αυ τό, παρά τ ο ίσω ς άγνω στο τω ν ονο μάτω ν, που θα έλεγε κ α ν ε ίς ό τ ι π ολλές φορές σ υ γκρ ο ύ ετα ι με τ ο μ ο ιρ α ίο, θα έπρεπε η προσπά­ θεια να ενισ χυ θεί, νέο ι - ό χ ι μόνο ως προς τη ν η λ ικ ία - συγγρα­ φ είς να τη ν εμπ λουτίσουν, ενώ τα υ τό χ ρ ο ν α η κ ρ ιτ ικ ή ο φ είλ ει να π αρουσ ιάσει δ ιε ξ ο δ ικ ά τ α σ η μ α ν τικ ό τερ α ε ξ αυτώ ν, ώ σ τε ν α μη γ ί­ νουμε μάρ τυρ ες μ ια ς εμ π ορ ικής α π ο τυχ ία ς που θα συνδ εό τα ν πάρ αυ τα με τη λήξη τη ς προαναφ ερθείσας πρώτης, δ εύτερης ή κ α ι τ ρ ίτη ς ε μφ άνισ η ς τα λα ντο ύ χ ω ν πεζογράφων.

Η

Ν ίκ ο ς Α . Κ α β β α δ ία ς έ χ ει τ η ν τύχ η ή τη ν α τυ χ ία ν α υπογράφει τ α β ιβ λία του, αν αφ αιρέσ ουμε το πατρώ νυμο, ό μ οια με έναν, απ’ του ς μεγαλύ τερ ου ς, Έ λ λ η ν α π οιητή κ α ι πεζογράφο. Ό σ ο κ ι αν φ α ίν ε τα ι π αράξενο η τα υ τό τη τα του ο ν ό μ α το ς π α ίζει κ α θ ο ρ ισ τι­ κ ό ρόλο τό σ ο σ τη ν αγο ρά όσο, στη συνέχεια, σ τη ν ανάγνω ση τω ν βιβλίω ν του κ ι ίσω ς γ ια το λ όγ ο αυ τό τ α σ η μ ειώ μ α τα γ ια το μέχ ρι σήμερα έργο του να ε ίν α ι περιο ρισμένα, α λ λ ά κ α ι ο ι σ υ ζη τή σ εις ή ο ι π αρουσ ιά σεις εξίσ ο υ λ ίγ ες . Μ ε τη ν παρούσα κ ρ ιτ ικ ή μπορεί τα π ρ άγματα να μην αλλά ξο υ ν πολύ, έχω όμω ς τη ν αίσθηση πως ε κ ­ πληρώνω ένα κα θ ή κ ο ν απ έν α ν τι σ το δ ημιουργό με το ν οποίο συν­ δ έθ ηκα - μέσω τη ς δ ου λειά ς του - σχεδόν όσο κ α ι με κ είν ο υ ς του ς πρωτοπόρους τη ς μ ετα π ο λ ε μ ικ ή ς γ ε ν ιά ς, που άφ ησαν πάνω μου από αμυ χές κ α ι γ δ α ρ σ ίμ α τα μ έχ ρ ι τρ α ύ μ α τα ιδ ε ο λ ο γ ικ ά κ α ι κ ο ιν ω ν ικ ο π ο λ ιτ ικ ά , σ ’ όλη τη ν ανήσυχη κ α ι γ ε μ ά τη ερ ω τη μ α τ ικ ά αυτή π ερίοδο. Γ ια τ ί τόσ ο η «Δ άφ νη» ό σο κ α ι το «Φ όβος κ ι ελπ ίδα» είν α ι μ υ θισ το ρ ή μ α τα που ό κ α μ β ά ς του ς έ χ ει φ όντο σ τιγ μ ές εθνι­ κ ή ς απ ώ λεια ς, όπως η Χ ο ύ ν τα κ α ι η Μ ικ ρ α σ ια τ ικ ή κα τα σ τρ ο φ ή , α κό μ η κ ι αν ο συγγραφέας, μ εγά λο ς μ υ θ ισ το ρ η μ α τικ ό ς τ εχ ν ίτη ς , προσπαθεί ν α επ ικεντρ ώ σ ει τη ν προσοχή μας προς τ ις τρυφ ερές ε­ ρ ω τικ έ ς ισ το ρ ίες , που ευο δώ νονται ό χ ι σ το ε π ίκ εν τρ ο α λ λ ά κάπω ς

Ο

πεζό Μαφ ι ια

επιλογη/137 παραπλεύρω ς, γ ια να έ χ ει ισχύ ο π ο λ ιτ ικ ό ς χ α ρ α κ τή ρ α ς τω ν έρ­ γων. Μ ε δοσμένη, λοιπ όν, τη ν α σ φ υ κ τ ικ ό τ η τ α τω ν γεγονότω ν κ α ι με σ υ ναρ π ασ τική ανα π αρά σταση τω ν τεκ τα ιν ό μ ε ν ω ν , δ ημιουργείτ α ι μ ια ατμ όσ φ α ιρ α που π αραχω ρεί σ τις μέρες μας - δηλαδή με τη φ υσική έλλειψ η δ ια χ υ τ ικ ό τ η τ α ς ό χ ι όμως κ α ι συ ν α ισ θ η μ α τικ ό τ η τ α ς - κά π ο ιες αποχρώ σεις, που σ ’ άλλο υς ε ίν α ι γνώ ρ ιμες κ α ι σ’ άλλο υς απλά ακο υσ τές . Π ετυ χ α ίν ο ν τα ς , έ τσ ι, ο δ ημιουρ γός να κ α τα σ κ ε υ ά σ ει μ ια α υτούσια, θ ε λ κ τ ικ ή κ α ι γ ο η τ ε υ τ ικ ό τα τη , παρά τη σ κ λ η ρ ό τη τα τω ν εποχώ ν, αλυ σ ίδ α που ο κά θ ε τη ς κ ρ ίκ ο ς ισοδυν α μ ε ί με μ ια ανεπανάληπτη καμπ ή τ η ς ε λ λ η ν ικ ή ς ψυχής, χω ρίς ό­ μως ίχνος υπ ερτίμ ησης τω ν δ υνα το τή τω ν της. τη «Δ άφ νη », μυθιστό ρη μα που α υ τό μ α τα μας παραπέμπει σ τις κ α λύ τερ ες σ τιγμ ές τη ς πεζογραφ ίας σ το ν τόπο μας, ο συγγραφέας έ χ ει υπόψη του ένα σωρό συνιστώ σ ες που έ π αιζαν κ α ­ θ ο ρ ισ τικό ρόλο σ τη ζωή εν γέν ει σε κ ε ίν η τη ν τ ρ ικ υ μ ιώ δ η κ α ι θυελ­ λώδη περίοδο, όπου τ α π άντα μπ λεγμένα σε ιδ ε ο λ ο γ ικ ές α λ λ ά κ α ι ‘ σ υ μφ ερο ντο λογικές τοπ ο θετήσ εις, έδιν α ν μ ια ν ε ικ ό ν α γνήσ ιου παρ αλογισμού. Φ υ σ ικά δεν ή τ α ν μόνον η π ο λ ιτικ ή κ α τά σ τα σ η η ο­ ποία ανέδιδε μ ια δ υσ οσ μία ικ α ν ή να π ν ίξει α κ ό μ α κ α ι τ ο ευερ γ ετι­ κ ό β ο ρ ια δ ά κ ι του Α ιγ α ίο υ ή μ ια μ ο ν α δ ικ ή ερ ω τικ ή σχέση που γ ίν ε­ τ α ι πράξη πολύ αρ γότερα, κ ι αφού ό λα έχουν κ α τ α λ α γ ιά σ ε ι, α λ λ ά κ α ι μ ια σειρά άλλω ν παραμέτρω ν, που έχουν πια γ ίν ει βίω μα του Έ λ λ η ν α , ανεξα ρ τή τω ς κ ο μ μ α τ ικ ώ ν προτιμήσ εω ν, κο ιν ω ν ικ ώ ν βαθμιδώ ν κ α ι ε ν τέ λ ε ι υ π α ρ ξια κ ή ς θεώρησης. Έ τ σ ι ο νεαρό ς γ ια ­ τρ ό ς που υπηρετεί το α γ ρ ο τικ ό του σε κ ά π ο ιο νη σ ί απ’ τ α π ολλά ξεχ α σ μ ένα απ’ όλες τ ις κυβερ νήσ εις, ε κ τό ς τω ν ψιθύρων γ ια τη ν αγάπη που φ ουντώ νει μέσα του, έ χ ει α κ ό μ α να α ν τιμ ετω π ίσ ει, στη στενή κο ινω νία του τόπου, τ ις «π αρα τη ρή σεις» απ’ τη ν ασ τυ ν ο μ ι­ κ ή αρχή γ ια τ ις σ χέσεις του με τους εκ το π ισ μ έν ου ς αρ ιστερ ού ς, τ ο διασυρμό απλώ ς κ α ι μόνο επειδή δ ίν ει β ιβ λ ία σε μ ικ ρ ό π α ιδ ί που αγα π άει τ ο δ ιά β α σ μ α , τη ν εχθ ρ ό τη τα τω ν κ α τ ο ίκ ω ν που γ ια πολ­ λούς κ α ι διά φορους λόγους αδ υνατούν ή δεν θέλουν ν α το ν ενσω­ ματώ σουν στη μ ικ ρ ή τους κ ο ιν ό τη τα , τη ν ιδ ε ο λ ο γ ικ ή αντιπ αρ άθε­ ση με το ν αρ ισ τερ ό καθ ηγη τή μεσούσης τ η ς Χ ο ύ ν τα ς , τ α προσωπι­ κ ά κ α ι ο ικ ο γ εν ε ια κ ά του πρ οβ λή ματα τ α οπ οία δεν έ χ ει με ποιον να τ α α ν τ α λ λ ά ξ ε ι, υστερόβουλη ν ο ικ ο κ υ ρ ά , ελ λ ιπ έσ τα το ια τρ ε ίο , επ ιθ ε τικ ά μ ά τ ια κ α ι πάνω απ’ ό λ α μ ο ν α ξιά , που δίχω ς τη ν π αρ αμι­ κρή διάθεση υπερβολής, κ α τ α λ ή γ ε ι στην α λλα γή του εσ ω τερικο ύ κ α ι ψ υχικού του κόσ μου τόσ ο , ώ σ τε μ ετά τη ν ευόδωση τη ς ερ ω τι­ κ ή ς του εμπ ειρ ίας, να π αίρ νει σ τα μ ά τ ια του, σ τη ν ά λ λ η ά κ ρ η τη ς Ε λ λ ά δ α ς πια, τη μορφή τη ς πλήρους εξιλέω σ ης κ α ι τη ς λ υ τρ ω τι­ κ ή ς αγρύπνια ς. Τ ο μυθιστό ρη μα «σπάει» έ ν τεχ ν α σε μ ικ ρ έ ς ε ν ό τη ­ τες που βοηθούν τη ν ανάγνω ση, α λ λ ά το π α ιχ ν ίδ ισ μ α με τους χρ ό­ νους γ ίν ε τ α ι α ιτ ία , κ α ι κυρίω ς ό τα ν ο μ έ λ λ ο ν τα ς ε ίν α ι κ α θ ο ρ ισ τι­ κ ό ς , προς μ ια π ρ α γ μ α τικ ά λ επ το μ ερ εια κ ή αποσαφήνιση γ ια ό ,τ ι θα δ ια δ ρ α μ α τισ τεί, κ α ι κ α τ ’ αυ τόν τ ο ν τρόπο η μ ελέτη β α θ αίνει πε­ ρισ σότερο ό τα ν πια κα ν ε ίς συνηθίσει αυτή τη «γρ α φ ικ ή » μορφ ολο­ γ ία του βιβλίου.

Σ

Σ

το «Φ όβος κ ι ελπ ίδα» η οδυνηρή εμπ ειρ ία τη ς Μ ικ ρ α σ ια τικ ή ς κ α τα σ τρ ο φ ή ς δ ια σ π ά τα ι σε δυο επίπεδα απ’ τ α οπ οία μπορεί κ α ν ε ίς να δ ια κ ρ ίν ε ι τ όσ ο τη ν π ο λ εμ ικ ή σ τρ α τη γ ικ ή , η οπ οία κ α τ έ ­ λη ξε σε τρα γω δία , μέσα απ’ τ α μ ά τια ενός κ α τώ τερ ο υ α ξ ιω μ α τι­ κού, όσο κ α ι τ ο δράμα τω ν αμά χω ν, μέσα από τ ο β λέμμα τη ς α γα­ πημένης τ ου, που μ ετά τ α γ εγον ό τα κ α τα φ έ ρ ν ε ι τ ε λ ικ ά να επ ιζήσ ει κ α ι να περάσει μέρες τη ς ζωής τη ς , μέχ ρι τη ν υποχώρηση κ α ι την

138/επιλογη επιστροφή του αγαπημένου τη ς , σαν πρόσφυγα σε κά π ο ια συνοι­ κ ία του Π ειρ α ιά . Σ το παρόν μυθισ τό ρη μα πέρα απ’ τ ις συναρπα­ σ τ ικ έ ς σ κη νές που εξε λ ίσ σ ο ν τ α ι τό σ ο σ το πεδίο τ η ς μ ά χ η ς όσ ο κ α ι σ τις ε λ λ η ν ικ έ ς ψυχές τω ν πόλεω ν τ η ς Μ ικ ρ α σ ία ς κ α ι ο ι οπ οίες δ ο υ λεύ ο ντα ι από τ ο συγγραφέα με κ α θ ά ρ ια σ υ ν α ισ θ η μ α τικ ή φ ό ρ τι­ ση, η τ ε χ ν ικ ή δ ια τη ρ ε ίτα ι σ τα ίδ ια π λ α ίσ ια με κ ε ίν α τ η ς «Δ άφ νη ς» . Έ χ ο υ μ ε, δηλαδ ή, κ ι εδώ μ ικ ρ έ ς ε ν ό τη τε ς, που π αρά το ν έ ν το ν ο α ­ φ η γ η μ α τικ ό κ α ι π εριγρ αφ ικό χ α ρ α κ τή ρ α που τ ις δ ια κ ρ ίν ε ι, αφενός δίνουν μ ια ν α νά σ α σ το ν α να γνώ στη, αφ ετέρου υποβοηθούν τη ν π α­ ράθεση τη ς α ν-επ ίσημης Ισ το ρ ία ς , που δ ια δ ρ α μ α τ ίζε τα ι χω ρ ίς έ­ ντονη , ε κ τ ό ς από μ ε ρ ικ έ ς εξα ιρ έ σ ε ις , χρ ησιμο π οίη ση το υ μ έλ λ ο ­ ντο ς . Κ ι ό τα ν γ ίν ε τ α ι αυ τό, υποδηλώ νει τη ν επ ιθυμία του ’ συγγρα­ φέα να κ ρ α τή σ ε ι τη ν προσωπική του ισ το ρ ία σ τα σ υ γ κ ε κ ρ ιμ έ ν α χ ρ ο ν ικ ά ό ρ ια, χω ρίς ν α τη ν ε π ε κ τε ίν ει κ α ι σε ά λ λ ε ς σ τιγ μ έ ς απώ­ λ ε ια ς του Ε λλη νισ μ ο ύ, έστω κ α ι του αφ ανούς. Έ τ σ ι, ό , τ ι μ α θ α ί­ νουμε γ ια τ η ζωή του ζευγαριού σ τα μ ετέπ ειτα χ ρ όν ια , α υ τό ο φ είλ ε­ τ α ι μόνο σ τη ν ιδ ια ίτ ερ η , γ ια τ α γ ρ ά μ μ α τά μας, περίπτωση του συγ­ γραφ έα Ν ίκ ο υ Α . Κ α β β α δ ΐα , ο οπ οίος σαν ά ρ ισ το ς χ ρ ήσ της τη ς γλώ σ σας μ α ς τ α μ ετα φ έρ ει σα ν κάπ ο ιου ς α ρ χ αίου ς χρησμούς ή σα ν τ α λό γ ια γ ια επ ερχόμενα σ υ μβ άντα ενός α ν α το λ ίτ η μάγου. ελειώ νο ντα ς τ η ν ανάγνω ση τω ν δυο παραπάνω έργω ν, α να ζή­ τη σ α με επ ιμονή κ α ι τ ε λ ικ ά α ν α κ ά λ υ ψ α τη ν πρώτη π αρουσία του δημιουργού σ τα γ ρ ά μ μ α τα , δηλαδ ή τη ν « Π ρ ώ τη μέρα », που κυ κλοφ ό ρ η σ ε απ’ τ ις ε κ δ ό σ ε ις «Κ είμ εν α » το 1988. Π ρ ό κ ε ιτ α ι γ ια τη ν πρώτη η μ έρ α ενός έφηβου, μαθ ητή α κ ό μ η , σ τα χ ρ όν ια τη ς Χ ο ύ ν τα ς σε μ ια σ τ ρ α τιω τικ ή σ χο λή, σ τη ν οπ οία ο ι δ ικ ο ί του το ν έ σ τειλ α ν να φ οιτήσ ει. Η μέρα ε ίν α ι π ρ α γ μ α τικ ά σ α ρ ω τικ ή τ ό σ ο για τη σ ω μ α τικ ή όσο κ α ι γ ια τη ν ψ υ χ ικ ή του ισορροπ ία. Σ τη νουβέλα αυτή υπάρχουν ως ψ ή γ μ α τα ό λ α τ α υ λ ικ ά τ α οπ οία α ρ γότερα θα χ ε ιρ ισ τ εί ο μυθιστο ριογρ άφ ος σ τα δυο επ όμενα β ιβ λ ία του κ α ι δεν πρέπει να μας δ ια φ ύ γει - ένας α υ θο ρμ ητισ μός που χω ρίς να κ α τ α λ ή γ ε ι σε χλια ρ ό σ υ να ισ θη μ α τισ μ ό, εν το ύ το ις δ είχ ν ε ι κ α ι τη ν α μ η χ α ν ία γ ια τη ν πρώτη αυτή δημοσίευσ η, που πέρασε σχεδόν α ­ π αρ ατήρ ητη. Π α ρ ’ ό λ α α υ τά ο συγγραφ έας Ν ίκ ο ς Α . Κ α β β α δ ία ς β α δ ίζει ένα μ ο ν α χ ικ ό , ίσ ω ς, α λ λ ά σίγουρα α ξ ιο π ρ ό σ εκ το δρόμο σ το χώρο τη ς π εζογραφ ίας, π ισ τεύο ντα ς - κ ι έ τ σ ι ε ίν α ι - ό τ ι προ­ σθ έτει το δ ικ ό του λ ιθ α ρ ά κ ι σ’ ένα πεδίο που δ ο κ ιμ ά σ τη κ α ν τ α πιο φ ω τεινά μυ α λά τη ς δ ημιου ρ γία ς.

Τ

Χ Ρ ΙΣ Τ Ο Σ Π Α Π Α Γ Ε Ω Ρ Γ ΙΟ Υ

Γ νω ρ ίσ α τε το ν έ λ λ η ν ικ ό π ο λ ι ­ τισ μ ό μ έ τις ε κ δ ό σ εις π ο ιό τ η τ ο ς

ΠΑΠΑΔΗΜΑ πο ύ τ ιμ ο ύ ν τά ε λ λ η ν ικ ά γρ ά μ μ α τα κ α ί σ υ μ ­ β ά λ λ ο υ ν σ τ ή ν α νά π τ υ ξ η τω ν κ λ α σ σ ικ ώ ν σπ ο υ ­ δ ώ ν σ τ ή ν π α τρίδ α μ α ς.

Κάθε βιβλίο από τις εκδόσεις Π Α Π Α Δ Η Μ Α

είναι τό πολυτιμότερο Δ Ω Ρ Ο ΙΠΠΟΚΡΑΤΟΥΣ 8

- ΑΘΗΝΑΙ - ΤΗΛ.36-27-318

σ το υ ς χώ ρ ο υ ς τη ς α ν α ζή τη σ η ς Vr~y Ο Υ ΙΛ ΙΑ Μ ΜΠΑΡΟΟΥΖ: Ο τόπος των νεκρών δρόμων. Μετ. Έφη Καλλιφατίδη. Αθήνα, Α π ό π ειρα , 1990. Σε λ. 344.

Τελευταία λόγια του Μύρτιμερ Κάρσονς, πατέρα του Κιμ Κάρσονς. «Μακριά απ’ τις εκκλησίες, γιε μου. Ούτε την ώρα που θα πεθαίνεις μην αφήσεις να σε ζυγώσει. Το κλειδί τους μοναχά αποχωρητήριο ανοίγει. Κι ορκίσου μου ότι ουδέποτε θα φορέσεις σήμα αστυνομικού». (Ο Τ ό πο ς τω ν Ν εκρώ ν Δρόμων)

ο λ λ ο ί π ιστεύουν πως ο Ο υ ίλ ια μ Μ π ά ρ οο υζ ε ίν α ι μ ια γ ρ α φ ικ ή μορφή, κ α τ ά λ λ η λ η ν α φ ω το γ ρ α φ ίζε τα ι ε ν τυ π ω σ ια κ ά κ α ι να χ α ρ ίζει σ τα π ε ρ ιο δ ικά μ ό δα ς μ ια σ κ ο τε ιν ή επ ίφ αση δ ια ν οο υμ εν ισμού. Ά λ λ ο ι έχουν τη γνώ μη πως π ρ ό κ ε ιτα ι γ ια έν α ν ε ξ α ιρ ε τ ικ ά ε ν δ ια φ έρ ο ντα φ ιλόσ οφ ο τη ς επ ιβ ίω ση ς, γ ια έ ν α ν άνθρωπο που σ τ ο ιχ η μ ά τ ισ ε με τ ο θ ά να το , κ α ι κέρ δ ισ ε το σ το ίχ η μ α . Τ έ λ ο ς , μ ερ ι­ κ ο ί δεν παύουν να ισ χ υ ρ ίζο ν τα ι πως έχου με ν α κ ά ν ο υ μ ε με έ ν α ν α ­ πό του ς σ η μ α ν τικ ό τερ ο υ ς συγγρ αφ είς του α ιώ να μ α ς κ α ι, ίσ ω ς, με το ν πιο σ υ να ρ π α σ τικό απόγονο του Τ ζέ ιμ ς Τ ζό υς. Η α λ ή θ εια , ό­ πως σ υ μ β α ίνει σε π ο λλές π αρ όμ οιες π εριπ τώ σ εις, δεν ε ν το π ίζε τα ι σ τα ά κ ρ α , α λ λ ά α π ο τελ ε ί τη σ υ ν ισ τα μ έν η αυτώ ν τω ν εκ δ ο χ ώ ν . Ο Μ π άρ οο υζ γεννή θ η κε σ τ ις 5 Φ εβ ρουάριου του 1914, σ το Σ εν τ Λ ο ύ ις του Μ ιζ ο ύ ρ ι. Ε ίδ ε το ν αιώ ν α μ α ς από τ α πρώ τα το υ σ κ ιρ τ ή ­ μ α τα , κ α ι όπως φ α ίν ε τα ι από τ ο έ ργο του, απ οφ άσισ ε ν α κ α τ α γ ρ ά ­ ψ ει το ιλ ιγ γ ιώ δ ε ς του ξεδ ίπ λω μ α . Σ το υς Τόπους τω ν Ν εκ ρ ώ ν Δ ρ ό ­ μω ν, που κ υ κλο φ ό ρ η σ ε πριν από μ ε ρ ικ έ ς εβ δο μ ά δ ες σ τα ε λ λ η ν ικ ά (μ ετά φ ρ α σ η : Έ φ η Κ α λ λ ιφ α τίδ η , ε κ δ . Α π όπ ειρ α), σ υ ν ο ψ ίζ ετα ι με α κ α ρ ια ίο σχεδ όν τρόπ ο, όλη η πορεία αυτού του σ υγγραφ έα - μ ια πορεία που π ερνά ει μ έσ α από φ η μ ισ μ έν α π α ν επ ισ τή μ ια , κ α κ ό φ η ­ μες σ υ ν ο ικ ίε ς, τα ρ α χώ δ η λ ο γ ο τ ε χ ν ικ ά κ ιν ή μ α τα , π ό λεις τ η ς Ευρώ­ πης, τη ς Α φ ρ ικ ή ς κ α ι τ η ς Λ α τ ιν ικ ή ς Α μ ε ρ ικ ή ς , λαβυρινθώ δη τ ο ­ πία τ η ς γλώ σ σ α ς κ α ι ε φ ια λ τ ικ έ ς εμ π ειρ ίες που θα μπορούσαν κ ά λ λ ισ τ α να το ν σ υντρίψ ο υν. Ο ι Τ όπ οι τω ν Ν εκ ρ ώ ν Δ ρό μ ω ν, όπως κ α ι κ ά θ ε β ιβ λίο του Μ π άρ οο υζ, ε ίν α ι τα υ τό χ ρ ο ν α ένα α ν ά γνω σ μα , έ­ ν α ς π ειρ α μ α τισ μ ό ς πάνω σ τα ό ρ ια κ α ι τ ις δ υ ν α τό τη τε ς τω ν λ έ ξ ε ­ ων, κ α ι ένα πό ρισμα τω ν πολύπ λευρων ερευνώ ν το υ συγγραφ έα. Ε ίν α ι ένα γου έσ τερν, έ να ς μύθος ε π ισ τη μ ο ν ικ ή ς φ α ν τα σ ία ς κ ι ένα φ ιλ ο σ ο φ ικ ό δ ο κ ίμ ιο . Ο Μ π άρ οο υζ, πολύ πριν τη ν επινόηση του μετα μ ο ν τε ρ ν ισ μ ο ύ , ε ίχ ε κ α τ α φ έ ρ ε ι να α ν α μ ίξ ε ι με επ ιτυ χ ία τ α είδ η, ν α α μ φ ισ β η τή σ ει τα ό ρ ιά το υ ς κ α ι να π ρ ο τείν ει μ ια α π ελευθερω τι­ κ ή χρήση του γρ απ τού λόγου. Ο ι π εριδ ια β ά σ εις του σ του ς επ ισ τη ­ μ ο ν ικο ύ ς κλά δ ο υ ς (σπούδασ ε μ ε τα ξύ άλ λ ω ν φ ιλ ο λ ο γ ία σ το Χ ά ρ βαρ ντ, ια τ ρ ικ ή σ τη Β ιέννη, ενώ π αρ ακο λού θη σ ε μ α θ ή μ α τα εθν ο λ ο­ γ ία ς κ α ι α ρ χ α ιο λ ο γ ία ς) καθ ώ ς κ α ι η π εριπ έτεια τη ς προσ ω πικής τ ου ζω ής (ερ γ ά σ τη κ ε ως μπ ά ρμαν, απ ο λ υ μ α ν τής , ιδ ιω τικ ό ς ν τετέ κ τ ιβ , ενώ από τ ο 1944 χ ρ ο ν ο λ ο γ ε ίτ α ι ο ε θισ μ ό ς του σ τα ν α ρ κ ω τ ικ ά κ α ι τ ο οδ ο ιπ ο ρ ικό του σ τ ις π ό λεις), του επ έτρ εψ α ν να μ ε τ α κ ιν ε ίτ α ι με α π ίσ τευ τη άνεση από τ ις σ κ ιέ ς π αρω χημένω ν φ ιλοσ οφ ιώ ν κ α ι

Π

140/επιλογη πανά ρχαιω ν π ο λιτισ μ ώ ν σ τ ις φ α ν τα σ μ α γ ο ρ ίε ς του σύγχρονου α ­ σ τ ικ ο ύ τοπ ίου κ α ι σε μ ε λ λ ο ν τ ικ έ ς ουτοπ ίες. κ α τ α ιγ ισ μ ό ς ε ικό νω ν , σ τοχ α σ μ ώ ν πάνω σ τη σ κ λ η ρ ό τη τ α , ο­ ρ α μ ά τω ν σ χ ε τ ικ ά με μ ια μ ε λ λ ο ν τ ικ ή η θ ικ ή κ α ι αφ ορισμώ ν γ ι’ α υ τό που ε ίν α ι σ ή μερα ο π λ ανή της μας, ένας κ α τ α ιγ ισ μ ό ς που συν­ θ έτει του ς Τόπους τω ν Ν εκ ρ ώ ν Δ ρό μ ω ν, σ το χ εύ ει ν α εξα ρθ ρώ σει τ ις προϋπάρχουσες ιδέες σ το μυ αλό του ανα γνώ στη κ α ι ν α ελευθε­ ρώ σει ένα πεδίο γόνιμ ο υ κενού, όπου θα μπορέσουν να ανα π τυ ­ χθούν κα ιν ο ύ ρ ιο ι, ενδ ια φ έρ ο ν τες σ υ λ λ ο γ ισ μ ο ί σ χ ε τ ικ ά με τ ο τ ί ε ί­

Ο

ν α ι κ α ι τ ί θα μπορούσε να ε ίν α ι η λ ο γ ο τεχ ν ία τω ν επερχόμενω ν ε­ ποχών. Ο Μ π άρ οο υζ β ρ ίσ κ ε τ α ι έ τσ ι α κ ρ ιβ ώ ς 'σ το υ ς α ντίπ οδ ες τω ν π ειραμά τω ν του Μ π έ κ ετ. Ενώ ο δ εύτερ ος κ α τ α π ιά σ τη κ ε με τη με-, λ έτη τ η ς σιω πής, του τίπ ο τα κ α ι τω ν εσ ω τερ ικ ώ ν τοπ ίω ν - πι­ σ τεύ ο ντα ς ό τ ι η λ ο γ ο τεχ ν ία μ ετά τ ο Ά ο υ σ β ιτ ς δεν μπ ορεί π αρά ν α ε ίν α ι ο επ ιθ α νά τιο ς ρόγχος αυτού που υ πήρξε κ ά π ο τε - , ο π ρώ τος π ρ οτίμησ ε ν α ε π ινοή σ ει ήχους, ε ικ ό ν ε ς κ α ι συμπεριφ ορές που απο­ σ κοπ ούν σε ένα αέναο ξεπ έρ ασμ α κ ά θ ε επ ιβεβλημένου ελέγχο υ, π ρ οτίμησ ε ν α π ρ ο τείνει μ ια σ υ να ρ π α σ τικ ή σχέση με τ ο ν ε ξω τ ερ ικ ό κ ό σ μ ο , ένα ά νο ιγμ α κ ι ό χ ι ένα κ λ ε ίσ ιμ ο . Ο ι Τόπ οι τω ν Ν εκ ρ ώ ν Δ ρό μ ω ν, μ α κ ρ ιά από τ ο ν α ε ίν α ι ένα εγ ­ χ ε ιρ ίδ ιο αποσύνθεσης, αφήνουν να δ ια φ α ν εί μ ια ά κ ρ α τ η α ισ ιο δ ο ­ ξ ία μέσα από τη βία τω ν σελίδω ν του ς, μ ια π ίστη σ τη ν ε φ ικ τ ή α ν ά ­ δυση τεχνώ ν κ α ι ε π ισ τημώ ν που θα τεθούν σ τη ν υπηρεσία ενός α ν ­ θρώπου πολύπλευρου, επ ιν ο η τικ ο ύ κ α ι ε ξ α ιρ ε τ ικ ά δ ρ α σ τή ριο υ. Ο ι π ασ ίγνω στες λ έ ξε ις του Φ ρά νσ ις Μ π έ ικ ο ν , « Η γνώση ε ίν α ι δύνα­ μη», μο ιά ζου ν να απ ο τελο ύν τη ν κ υ ρ ιό τερ η έμ μ ον η ιδ έ α του Μ π ά ­ ροουζ, του οπ οίου ό λ α τ α β ιβ λ ία - από το Γ υ μ ν ό Γ εύ μ α κ α ι τ α Ά ­ γρ ια Π α ιδ ιά , μ έ χ ρ ι τ ις Π ό λ ε ις τη ς Κ ό κ κ ιν η ς Ν ύ χ τα ς κ α ι τα δ ο κ ί­ μ ια τη ς Π ρ ο σ θ εσ τικ ή ς Μ η χ α ν ή ς - απ ο τελο ύν μ ια ν ιδιόρρ υθμη, α λ λ ά κ α ι γενναιόδ ω ρ η προσφορά γνώσεων σ τη ν ανήσυχη ανθρω­ π ό τη τα του 20ού αιώ να. Γ ΙΩ Ρ Γ Ο Σ -ΙΚ Α Ρ Ο Σ Μ Π Α Μ Π Α Σ Α Κ Η Σ

το ε ρ ω τ ικ ό ο ψ ιμ ο κ α λ ό κ α ιρ ο το υ π ο ιη τή κ α ι ο α μ η τ ό ς το υ γ - γ-λ

ΚΩΣΤΗ ΠΑΑ Α Μ Α : Αλληλογραφία, τ. Ε', Γράμματα στη Στέλλα Αιαλέτη (1929-1934). Φιλολογική επιμέλεια: Φ. Δημητρακόπουλος, Αθήνα, Ι . Κ . Π . , 1991. Σελ. 289.

«και ν ’ αγαπήσω σαν και πριν, σαν πρώτα να μισήσω τα νειάτα άλλη μια φορά, τα νειάτα δος μου πίσω».

«Η αγάπη πάντοτε θα τρέμει από μια απεργία ταχυδρομείων»

παράδοση έ χ ει συνδέσ ει του ς μ εγάλο υς τη ς : τη χ ρ ο ν ιά που πεθα ίνει ο Ρ ή γας (1798) γ ε ν ν ιέ τ α ι ο Σ ο λω μ ός, τη χ ρ ο ν ιά που π εθα ίνει ο Σ ο λω μ ός (1858) γ ε ν ν ιέ τ α ι ο Π α λ α μ ά ς . Φ έτο ς συμπτω ματ ικ ά ε κ δ ό θ η κ α ν τα υ τό χ ρ ο ν α κ α ι η Α λ λ η λ ο γ ρ α φ ία του Σολω μ ού

Η

π

« φ ια

επιλογη/141 α λ λά καν ο Ε ' τό μ ο ς τη ς α ν τίσ το ιχ η ς Π α λ α μ ικ ή ς . Η τύχη τους βέ­ β α ια ε ίν α ι δ ια φ ο ρ ε τικ ή σ ήμερα. Ο Σο λω μ ός δ ια β ά ζε τα ι κ α ι κυρίω ς γ οη τεύ ει τ ις νεότερ ες π ο ιη τικ έ ς συνειδήσεις, που έχουν α ν ο ίξ ε ι γ ό­ ν ιμ ο δ ιά λογο μ α ζ ί του. Α ν τ ίθ ε τα ο Π α λ α μ ά ς σ ιγ εί. Ο ι λό γ ο ι π ο λλοί. Α ν ά μ εσ ά τους ασ φ αλώ ς κ α ι η ίδ ια η π λ η θω ρ ικ ότη τα κ α ι έ κ τα σ η του έργου του, που δρα, λ ειτο υ ρ γ εί α ν α σ τα λ τικ ά , τ ο υ λ ά χ ισ το ν , ό­ σον αφορά τ ου ς ερευνητές. Ε ίν α ι ά λ λ ω σ τε ευρύτερα γ νω σ τή η άπο­ ψη ό τ ι ο Κ α βάφ ης ο φ είλει τη ν τερ ά σ τια β ιβ λιογρ α φ ία του έργου του ακ ρ ιβ ώ ς κ α ι σ το ν μ ικ ρ ό του ό γ κ ο (154 π ο ιή ματα). Ο Τ . Λ ε ιβ α δ ίτη ς παρ ομ οίαζε το έργο του Π α λ α μ ά με τερ ά σ τιο κ ι ε π ιβ λ η τικ ό παλιό σταθ μό α λ λ ά που δεν περνούν πλέον τρένα . Θ λίψ η . 'Α δ ικ α κ α τ ά τη γνώ μη μας. Μ ε τη ν Α λ λ η λ ο γ ρ α φ ία όμω ς τ α π ρ άγματα ε ίν α ι δ ια φ ο ρ ε τικ ά . Ε ­ νώ σ τ ις μέρες μας τ ε ίν ε ι ν α ε κ λ ε ΐψ ε ι ως μορφή επ ικ ο ιν ω νία ς , όπως σχεδόν κά θ ε επ ικο ινω νία (έχ ει υπ ονομευτεί α μ ε τ ά κ λ η τ α από τα πυκνά δ ίκ τ υ α τ η ς κ ιν η τ ή ς πλέον κ α ι μ ετά οθόνης τηλ εφ ω ν ία ς), α ­ ν τίθ ε τα η δ ίψ α του κοινο ύ γ ια ε κ δ ό σ ε ις α λ λ η λογρ αφ ιώ ν κ α ι β ιο­ γραφ ιώ ν ε ν τε ίν ε τ α ι συνεχώς. «Υ πάρχουν σ ήμερα ανα γνώ στες γρ α μ μ ά τω ν, όπως υπάρχουν κ α ι ανα γνώ στες μυθισ το ρη μάτω ν κ α ι π ο ιημάτω ν» (Μ . Ν τυ ρ άς). Ε υ εξήγη τη αυτή η β ο υ λ ιμ ία του. Ικ α ν ο ­ ποιεί σε φ α ν τα σ ια κ ό επίπεδο αυτή τη στέρησή του , τη ν αν ά γ κ η του γ ια βαθύτερη επ ικοινω νία . Επ ιπ λέον δ ια ισ θ ά ν ε τα ι με τ ο έ ν σ τ ικ τ ό του ό τ ι ε κ ε ί ίσω ς β ρ ίσ κ ετ α ι πιο α υ θ εν τικ ό το πρόσωπο του δη­ μιουργού, καθώ ς έ χ ει δ ιο χ ετεύσ ει α φ ιλ τρ ά ρ ισ τα σ το χ α ρ τί τ ις ψυ­ χ ικ έ ς του μ ετα π τώ σ εις, μ α κ ρ ιά από αν α σ το λ ές κ α ι α υ το λ ο γ ο κ ρ ι­ σίες που επ ιβ ά λλει κ α ι υ π οβ ά λλει η δημοσιοπ οίησ η του έργου. παρούσα αλλη λο γρ α φ ία ε ίν α ι η εκ τε ν έ σ τερ η (120 γρ ά μ μ α τα ), μετά τ α « Γ ρ ά μ μ α τα στη Ρ α χ ήλ » (189). Ο ρ ιο θ ε τείτα ι από το 1929 μέχρι τ ο 1935 κ α ι σ χ ε τ ίζ ε τ α ι άμεσα με τη ν τ ελ ε υ τα ία π ο ιη τικ ή άνθιση του Π α λ α μ ά (Ν ύ χτες του Φ ήμιου, Β ραδινή Φ ω τιά). Σ τη ν εμπ ερισ τατω μένη εισαγω γή του ο επ ιμ ελ η τή ς Φ. Δ η μ η τρ α κόπ ου λος (έχει ήδη εκδ ώ σ ει κ α ι τη ν Α λ λ η λ ο γ ρ α φ ία Σεφ έρη -Λ οΐζο υ μ ε τα ­ ξύ άλλω ν) ε κ θ έ τε ι το ισ τ ο ρ ικ ό κ α ι τ ις δ υ σ κ ο λ ίες τη ς έρευνάς του, κ α τ α τ ο π ίζε ι γ ια τ α πρόσωπα, α ν α φ έρ ετα ι σ το ισ τ ο ρ ικ ό αυ τής της αλλη λο γρ α φ ία ς που ή τ α ν υπό έκ δ ο σ η , ήδη, από το 1946, α λ λ ά ο ι δια φω νίες τω ν κληρ ονό μω ν καθώ ς κ α ι ο ι επ ιφ υλά ξεις τω ν Κ α ρ α ντώ νη -Κ α τσ ίμ π α λη α ν έ σ τε ιλ α ν τη ν έ κ δο σ η , γ ια τη ν οπ οία το κ ο ινό ε ίν α ι ήδη π ληροφορημένο από το 1983 (εφημ. Τα Ν έα, 5-3-83). Σ η μ α σ ιο λο γεί, α ξ ιο λ ο γ εί κ α ι συνοψ ίζει το περιεχόμενο τω ν γρ αμ μ ά τω ν, σ η μειώ νοντας εύσ το χ α ό τ ι «η σχέση του ς γ ίν ε τ α ι ένα φ ρ ο ντισ τή ρ ιο λο γ ο τεχ ν ία ς κ α ι έρ ω τα ... ένας μ υ σ τικ ό ς υμέναιος που το ν ζούνέ ω ς π αραίσθηση απάνου από τη ζωή». Η νεαρή Σ τ έ λ ­ λ α ε ίν α ι τό τ ε μ ό λ ις 25 ετώ ν, ενώ ο π ο ιη τής υ περβαίνει τ α 70. Π α ρ α ­ δ ίν ε τα ι ο λ ο κ λ η ρ ω τ ικ ά σ ’ αυ τόν τ ο ν έ ρω τα γ ια να κ ερ δ ίσ ε ι τ η χ α μ έ ­

Μ όλις κυκλοφόρησε

Η

νη του νεό τη τα . « Η Σ τ έ λ λ α γ ίν ε τ α ι τ ο eternel fe m in in γ ια το ν π οιη­ τή σ την γ κ α ιτ ικ ή του έ κφ α νσ η », σ η μειώ νει ο επ ιμ ελ η τή ς. Η 18χρονη U lrik e von Levetzow εμπνέει με το ν έρω τά τ η ς το ν 75χρονο Goethe τη ν αθ άνατη «M arienbader Elegie», τ ο ίδ ιο κ ι ο Π α λ α μ ά ς οφ είλει στη Σ τ έ λ λ α τη «Βραδινή Φ ω τιά» (α π ο κ α λ υ π τικ ό ς ο τ ί­ τλ ο ς ), «Τ α π ερά σ ματα κ α ι του ς χ α ιρ ετισ μ ο ύς », όπως υ π οσ τηρί­ ζουν ο ι Π .Α . Π α π α χρ ήσ το ς (περ. Ε κ η β ό λο ς , τ. 14, 1986) κ α ι ο Δ . Β εζανής, α μ φ ό τερο ι φ ίλ ο ι κ α ι τη ς Σ τ έ λ λ α ς κ α ι του Π α λ α μ ά , θέμα που α π α ιτε ί ε ιδ ικ ή μ ελέτη , όπου θα σ υ νεξετασ το ύν ο ι παραπάνω μ αρ τυ ρ ίες σε συνδυασμό με τ α νέα δεδ ομένα που φέρει στο φως η έκδο σ η τω ν γρ α μ μ ά τω ν του ποιητή προς τη Σ τέ λ λ α .

♦ ΕΚΔΟΣΕΙΣ

ΝΕΦΕΛΗ Μαυρομιχάλη 9, ’Αθήνα 106 79 Τηλ. 360.77.44 - 36.47.93

142/εττιλογη επ ιμ ελ η τή ς έ κ ρ ιν ε σ κ ό π ιμ ο ν α παρ αθ έσ ει σ τη ν Ε ισ αγω γή του κ α ι το ν Π ρ ό λ ο γ ο τ ου Δ . Β εζα ν ή, ο ο π οίος ε ίχ ε γ ρ α φ τε ί γ ια τ η ν έ κ δ ο σ η τω ν επ ισ τολώ ν που δ εν π ρ α γ μ α το π ο ιή θ η κ ε (1946). Η μ α ρ ­ τυ ρ ία το υ Β εζα νή έ χ ε ι α ν α μ φ ίβ ο λ α τη β α ρ ύ τη τά τ η ς , κ α θ ό τ ι ως π ροαναφέρθη ή τ α ν κ ο ιν ό ς φ ίλ ο ς κ α ι του π ο ιη τή, «το υ Γέρο υ με τ α μ ά τ ια που λε ς κ α ι τ ίν α ζ α ν ασ τρ α π ές» , κ α ι τ η ς Σ τ έ λ λ α ς , « μ ια ύ­ π αρξη όλη ψ υ χ η κ ό τη τα κ α ι ρ ω μ α ν τισ μ ό . Μ ά λ λ ο ν αδ ύ ν α τη , μελ α χ ρ οινή» . Μ ιλ ά ε ι γ ια το ν έρω τά το υ ς «φ υ σ ικ ό ς μ α ζ ί κ α ι μ ετα φ υ σ ι­ κ ό ς , ανθρώ πινος κ α ι θ είος, γ ή ιν ο ς κ α ι ο υ ρ άνιος», κ α ι το ν ερμ η ν εύ ­ ε ι με Π λ α τ ω ν ικ ο ύ ς όρους (Συμπ. 202 Β -Ε). Ο Β εζα νής υ π ερ τον ίζει τη ν α ξ ία τω ν επ ισ το λώ ν αυ τώ ν, εύλο γο β έβ α ια κ α θ ό σ ο ν ε ίχ ε ζή σ ει υπό τ ο δέο ς τ η ς σ κ ιά ς το υ Π ο ιη τή . Τ ο μ ε γα λύ τερ ο μέρος τ η ς α λ λ η λ ο γ ρ α φ ία ς ε ίν α ι « λ ό γ ο ς εν μέθη», ένα ε ρ ω τικ ό π αρ α λή ρ η μ α με λ υ ρ ικ έ ς κ ορ υ φ ώ σ εις α λ λ ά κ α ι που συ­ χ ν ά ε κ π ίπ τε ι σε α νο ύσ ια φ λ υ α ρ ία - έρω ς κ α ι οίν ο ς κ ά ν ο υ ν το υ ς ανθρώ πους π ά ντα λήρ ου ς - λό γ ο ς π λη θω ρικός, π λ η θ ω ρ ισ τικ ό ς . Ο π ο ιη τή ς ε κ π έμ π ει κρ ου νηδ όν, σε « κ ύ μ α τα κ α ρ δ ια ν ά » δ ιο χ ετε ύ ­ ο ν τ α ς σ το χ α ρ τ ί το ν ψ υ χ ικ ό του κ ο χ λ α σ μ ό , γρ ά φ ει γ ια ν ’ αναπνεύσ ει, ανα π νέει γ ια να γρ ά φ ει, σ υ νθ έτει σ τη Μ ο ύ σ α του Ύ μ ν ο « ό χ ι α κ ά θ ισ τ ο . Έ ν α ν ύμνο γ ο ν α τισ τ ό » , « Έ σ κ υ ψ α , αφ η μένο σ τη ν πόρ­ τ α , γ ο ν ά τισ α , τ ο π ήρα. Δ ε ν ε ίν α ι γ ρ ά μ μ α , ε ίν α ι π ο ίη μ α , ε ίν α ι π οίη­ μ α, δ εν ε ίν α ι π ο ίη μα, ε ίν α ι κ α ρ δ ιά , δεν ε ίν α ι κ α ρ δ ιά , ε ίν α ι φ ω τιά ». Σ ίγο υρ α « η χηρ ά» γ ια τη ν α ισ θ η τ ικ ή μ α ς σ ή μερα κ ι « α ν ο ίκ ε ια » , εν­ δ εχο μένω ς δ ια β ά ζο ν τα ι με δυσ φ ορ ία από τ ρ ίτο υ ς , α λ λ ά ο π ο ιη τή ς δεν έγραφ ε γ ι’ αυ τού ς: « τ α γ ρ ά μ μ α τ ά μου δεν θέλω π οτέ ν α τρέξου ν τ ο ν κ ίνδ υ νο να πέσουν σε μ ά τ ια τ ρ ίτω ν , ε ίν α ι η φ ρ ικ ία σ η που π ρ οξενεί ο σ το χ α σ μ ό ς κ ά θ ε επαφ ής με τ ο ν τ ρ ίτ ο , με το ν α κ ά τε χ ο » (αρ. 801). «Σ ε αντίθ εσ η με τ ο Σεφ έρη που υ π ολό γιζε π ά ν τα κ α ι τη ν τ ε λ ε υ τα ία λ έ ξη το υ - ό , τ ι έγραφ ε τ ο έγραφ ε γ ια δ ημο σ ίευ σ η, απ ό­ δ ειξ η ό τ ι κρ α το ύ σ ε α ντίγ ρ α φ α όλω ν τω ν γ ρ α μ μ ά τω ν του - ο Π α λ α μ ά ς έγραφ ε α χ τ έ ν ισ τα , χω ρ ίς α ν α σ το λ έ ς. Φ υ σ ικ ά δεν λ είπ ουν παρά τ ο ρ ο μ α ν τισ μ ό - κ α ι ο ι το λ μ η ρ ό τη τε ς σ το ν Π α λ α μ ά ( « Έ λ α ά γρ ια να δ ηλω θούμε, ν ’ αφ ήσουμε γερ ά τ α ίχ ν η μ α ς σ το κ ο ρ μ ί ο έν α ς το υ άλλο υ» ), όπως ά λ λ ω σ τε κ α ι σ το Σεφ έρη (Γ ρ ά μ μ α τ α σ τη Μ α ρ ώ ).

Ο

εν ε ίν α ι λ ίγ α τ α γρ ά μ μ α τ α με ε ρ μ η ν ευ τικ ό ε ν δια φ έρο ν , καθ ώ ς ο π ο ιη τή ς π ρ οβαίνει σε κ ρ ίσ ε ις γ ια τ ο έργο του ή ερ μ η ν εύ ει κ ά π ο ιες πλευρές π ο ιη μ ά τω ν του (Α σ κ ρ α ίο ς , Β ω μοί κ .ά .), α π ο κ α ­ λύ π τει τ ις λ ο γ ο τ ε χ ν ικ έ ς του π ρ ο τιμ ή σ εις , τ α δ ια ν θ ίζε ι ε ν ίο τε με α ­ π α νθ ίσ μ α τα ξένω ν λ ογο τεχ ν ώ ν , α λ λ ά κ α ι με δ ιά φ ο ρες τ ε χ ν ιο κ ρ ιτ ικ έ ς π α ρ α τη ρ ή σ εις , με φ ιλ ο σ ο φ ικ ο ύ ς μ ετεω ρ ισ μ ο ύς α λ λ ά κ α ι με α υ το α ν α λ ύ σ εις κ α ι ενδο σ κ ο π ή σ εις που φ ω τίζου ν β αθ ύ τερα τη ν π νε υ μ α τική το υ π ρ οσ ω π ικ ότη τα . Η α λ λ η λ ο γ ρ α φ ία ε ίν α ι χ ρ η σ τ ικ ό ε ρ γ α λ ε ίο γ ια τ η ν π λη ρέστερη ε ρ μ η νεία το υ έργου καθ ώ ς α να μ φ ίβ ο λ α , συμπ ληρώ νει τ ο ψ η φ ιδ ω τό τ η ς ε σ ω τε ρ ικ ή ς β ιο γρ α φ ία ς του π ο ιη τή, που με τη σ ειρ ά τ η ς φ ω τί­ ζ ε ι τ ο έργο κ ι ως ένα βαθμό τ ο ερμ η ν εύ ει π α ρ α π λ η ρ ω μ α τικ ά . Ο επ ιμ ελ η τή ς Φ .Δ . έ χ ε ι π α ρ α β ά λ ει τ η δ α κ τυ λ ο γ ρ ά φ η σ η Β εζα νή από τ α αυ τό γρ α φ α , έ χ ε ι επ ιφ έρει α ρ κ ε τ έ ς δ ιορθώ σ εις, κ ι α κ ό μ η έ­ χ ε ι μ ε τα γ ρ ά ψ ε ι κ α ι ό σ α γρ ά μ μ α τα ε ίχ α ν μ ε ίν ει χ ω ρ ίς μετα γ ρ α φ ή α ­ πό το ν Β εζα νή. Σ χ ο λ ία σ ε λ ιτ ά α λ λ ά ο υ σ ια σ τ ικ ά τ α γ ρ ά μ μ α τ α . Ο σ χ ο λ ια σ μ ό ς θα μπορούσε ν α ε ίν α ι υ π οσ ελ ίδ ιος κ ι ό χ ι σ υ γ κ ε ν τρ ω τι­ κ ό ς σ το τ έλ ο ς , γ ια λόγο υ ς π ρ α κ τ ικ ο ύ ς , ν α μη δ ια κ ό π τ ε τα ι η α ν ά ­ γνω ση κ ά θ ε τό σ ο , α ν α τρ έχ ο ν τα ς ο α ν α γ ν ώ σ της σ το τ έλ ο ς . Ε λ ά χ ισ τε ς π α ρ α τηρ ήσ εις έχ ου με γ ια τη ν έγ κ υρ η έκ δ ο σ η : Ε ικ ά ­ ζουμε ό τ ι η γρ αφ ή « χ λια ρ ή » (αρ. 723, 9) πρέπει να διορθω θεί σε « χ λο ερή », « δ ιορ θω τέα» επ ίσης τα « π α ρα λίπ ει» (784.7), « A m ie l»

Δ

επιλογη/143 (781.26), « Π ε ρ ίκο ς» (805.23), «του George E lio t» (784.92), «veille» (807.58) σε «π αρα λείψ ει», A rie l, Π ο ρ τίκ ο ς , τη ς George E lio t, vieille, α ν τίσ το ιχ α . Κ ι αυ τά ό χ ι από διά θεση σ χ ο λ α σ τικ ό τη τα ς α λ λ ά γ ια ν α είμ α σ τε απολύτω ς μέσα σ το πνεύμα του Π α λ α μ ά , που κ α ι τη ν ορθογραφία εκ τιμ ο ύ σ ε δ εόντω ς, «ορθογραφώ πάει ν α π ει/έχ ω ξάγρυπνο τ ο νου μου», κ α ι τ α τυπ ογρ αφ ικά λάθη αποστρεφ όταν, « τα τυπ ογρ αφ ικά λάθη σε έργα που η α κ ρ ίβ εια στη γλώ σ σα κ α ι σ τη φόρμα ε ίν α ι τ ο παν... με χτυπούν σα μ α χα ιρ ιές δολοφόνου». Ο Φ. Δ η μ η τρ α κόπ ου λος προσφέρει μ ια έκδο σ η Π α λ α μ ικ ή - υ­ πό τη διπ λή έννοια - σ τηρ ιγμένη σ τις αυστηρ ότερες ε π ισ τημ ο νι­ κ έ ς π ροδιαγραφές. Γ ΙΑ Ν Ν Η Σ Κ Ο Υ Β Α Ρ Α Σ

τα παιδιά στο έργο του Νικηφόρου Βρεττάκου \ \ \

ΓΕΩΡΓΙΑΣ ΚΑΑΟΓΗΡΟΥ: Τα παιδιά «Μπροστά στο ίδιο ποτάμι» τον Νικηφόρου Βρεττάκου. Αθήνα, Φ ιλιπ π ότης, 1990. Σελ. 55.

π ρόσφατα χα μ ένος π ο ιη τής κ α ι α κ α δ η μ α ϊκ ό ς Ν ικ ηφ όρ ος Β ρ ε ττά κ ο ς (Κ ρ οκεές Λ α κ ω ν ία ς 1911-1991) υπήρξε ένας από το υ ς τελευ τα ίο υ ς σ η μ α ντικο ύ ς π ο ιη τές τ η ς λεγάμενης γ εν ιά ς του ’ 30. Ο Β ρ ε ττά κ ο ς εμ φ α νίζε τα ι κ α ι α ρ χ ίζει ν α δημιου ρ γεί μέσα στο π ν ευ μ α τικό κ λ ίμ α μ ια ς ανανέω σης του π ο ιη τικ ο ύ λόγου, που έφερε η δ ε κ α ε τ ία 1930-1940. Μ ετ α ξ ύ ά λλ ω ν ο ι ν ε ο τ ε ρ ικ ο ί π ο ιη τές (Τ . Π α π ατσώ νης, Γ . Σ α ραντάρ ης, Ο . Ε λ ύ τη ς , Γ . Σεφ έρης, Γ . Ρ ίτσ ο ς, Ν . Εγγονόπ ουλος, Α . Ε μ π ειρ ικό ς κ α ι ά λ λ ο ι κ α ι βέβαια ο Β ρ ε ττά κ ο ς ) αρχίζουν να ε γκα τα λείπ ο υ ν τ ις φ όρμες τη ς π αρ αδ οσ ια κής ποίησης κ α ι ν ’ ανανεώ νουν τα ε κ φ ρ α σ τικ ά του ς μέσα. Η π ο ιη τική πορεία του Β ρ ε ττά κ ο υ μπορεί να δ ια κ ρ ιθ ε ί σε τέσ σ ε­ ρις περιόδους: α) 1929-1938, β) 1939-1950, γ) 1951-1974 κ α ι δ) 1974-1991 *. Ξ ε κ ιν ά ει (1929: «Κ ά τω από σ κ ιέ ς κ α ι φώ τα») υπό τη ν ισχυρή επίδραση του κα ρ υ ω τα κ ισ μ ο ύ, που υπήρξε κ α θ ο ρ ισ τικ ό ς για τη διαμόρφω ση του κ λ ίμ α τ ο ς ε κ είν η ς τη ς εποχής2 κ α ι παρα­ μ ένει π ισ τός σ’ αυ τόν ω ς τ ο 1937 περίπου. Ή τ α ν τ α σ κ λ η ρ ά χ ρόνια του μεσοπολέμου κ α ι τη ς δ ικ τ α τ ο ρ ία ς του Μ ε τ α ξ ά , όπου ο ποιη­ τ ή ς συνέχιζε τ ις α να ζητήσ εις του σ τη ν π αλιά ποίηση. Η αλλα γή σ υ ν τελ ε ίτα ι τ ο 1937 («Ε π ισ τολή του κ ύ κνου ») κ α ι τ ο 1938 (« Τ α ξ ίδ ι του Α ρ χαγγέλου » ) καθώ ς κ α ι με τ ις π ο ιη τικ έ ς σ υλλογές τω ν επό­ μενων χρόνων, που εκφ ράζου ν τ ις τ ρ α γ ικ έ ς σ τιγ μ ές τη ς π ατρ ίδ ας κ α τ ά το Β ' π αγκό σ μιο π όλεμο, τη ν Κ α το χ ή κ α ι τ ο ν Εμφ ύλιο, σ τιγ ­ μές σ υ γ κ λ ο ν ισ τικ έ ς κ α ι γ ια το ν ποιητή. Η επόμενη π ερίοδος, που σ η μαδ εύ ετα ι από το ν ψυχρό πόλεμο σ τη διεθνή π ο λ ιτ ικ ή , παρου­ σ ιά ζει το ν π οιητή α κ ό μ α πιο ευα ίσ θη το σ τα μ α ζ ικ ά σ κ ιρ τή μ α τα . Τ ρα γουδά ει κ α ι παλεύει γ ια τη ν π α γ κό σ μια ειρήνη κ α ι τη ν αγάπη, γρ άφ οντας τ η ν π λα κέ τα : « Σ τον Ρόμπερτ Ο π ενχάιμερ» (1954), το ν α τ ο μ ικ ό ε π ιστήμο να κ α ι έναν από του ς δ ημιουργούς τ η ς βόμβας υ­ δρογόνου, που μετα μ ελή θη κε γ ια τη ν κ α τα σ τρ ο φ ή τ η ς Χ ιρ ο σ ίμ α , μ ετά τ ις δ ια π ιστώ σεις γ ια το ν κ ίνδυ νο που απειλούσε τη ν ανθρω­ π ό τη τα . Επ ίσ ης ο Β ρ ε ττά κ ο ς σ υ μμετέχ ει στο φ ιλ ειρ η ν ικ ό κ ίν η μ α του τόπου μας κ α ι αγω νίζετα ι σε καιρ ο ύ ς χαλεπούς3. Η δ ικ τ α τ ο ­ ρία τω ν συ νταγματαρ χώ ν το ν β ρ ίσ κ ει σ τη ν Ε λ β ε τία κ α ι σ τη ν Ιτ α ­ λία , απ’ όπου ε κφ ρ ά ζει τη ν «Ο δύνη» του (1969) γ ια τ ις τρ α γ ικ έ ς ε-

Ο

144/εττιλογη ξ ε λ ίξ ε ις σ το ν τόπο του. Κ α τά τη ν τ έτα ρ τη περίοδο ο π ο ιη τής α ν α ­ δ ιπ λώ νεται μα γνη τιζό μ εν ος ολο ένα περισ σότερο από τ ο γενέθ λιο τόπο του κ α ι το ν Τ αΰ γετο . Γρ ά φ ει κυ ρίω ς τώ ρα μ ικ ρ ά , λ ιτ ά σ τιχουργημένα π ο ιή ματα, με επ ανάληψ η μο τΐβ ω ν, που τονίζο υν τη σ η μ α σ ία σ τη ν ιδ έα του ποιη τή. μ ελέτη τη ς Γεω ρ γία ς Κ α λογήρου, ε ξ ε τ ά ζ ε ι α ισ θ η τικ ά τη συλ­ λογή δ ιη γημά τω ν του Ν ικηφ όρ ου Β ρ ε ττά κ ο υ « Μ π ρ οσ τά σ το ίδ ιο π ο τά μ ι» 4. Ό π ω ς σημειώ θηκε, το 1967, με τη δ ικ τ α τ ο ρ ία του Π απαδόπ ουλου, ο Β ρ ε ττ ά κ ο ς α υ το ε ξ ο ρ ίζ ετα ι στην Ε λ β ε τία κ α ι τη ν Ιτ α λ ία , δ ια μαρτυ ρό μενος έ τσ ι για τη ν εκπόρνευση « τη ς Π α ν α ­ γία ς , τη ς Α θ ηνά ς κ α ι τη ς Δ ίκ η ς » 5. Τ ο ν Ο κ τώ β ρ ιο τη ς ίδ ια ς ε κ ε ί­ νης χρ ονιά ς φ τά νει στη Δ ιεθνή Π αιδο ύ π ολη (Ίδ ρ υ μ α ) Pestalozzi, στην Ε λβ ετία , σ την οπ οία θα π αρ αμείνει τ ρ ία χ ρ όνια (1967-1970), α π ο λαμβά νοντας τη γενναιόδω ρη φ ιλ ο ξ ε ν ία τω ν κ α τ ο ίκ ω ν της. Σ τη ν Ιτ α λ ία φ ιλ ο ξ ε ν είτ α ι σ το Κ έν τρ ο Βυ ζα ντινώ ν κ α ι Ν εο ε λ λ η ν ι­ κώ ν Σπουδών, κ ο ν τά στους γνω σ τούς, ε ιλ ικ ρ ιν ά φ ιλ έλ λ η ν ες νεοελ ­ λη νισ τές Μ προύνο Λ α β α ν ίν ι κ α ι Β ιτσ έ ν τζ ο Ρ ό το λ ο, σ το Π α λ έρ μ ο . Ε κ ε ί, το 1972, γρ άφ ει τα εννέα δ ιη γ ή μ α τα τη ς σ υ λλογής («Τ α παι­ δ ιά του Ν ικ ο λ ά » , «Τ α μο λύβ ια του Β α κ λ ά β » , «Τ ο π αιδ ί με το μισό όνο μα» , «Τ ο γεω γρ αφ ικό π αιχ νίδ ι» , «Ο ρφ έας κ α ι Ε υ ρ ιδ ίκ η» , «Ο ι πέντε σ υνεδριάσεις», «Τ ο πήλινο πουλί», « Έ κ θ εσ η Α π όλλω ν 12», « Η λειτο υρ γία τω ν παιδιώ ν»). Τ α θ έμα τά τους α ν τλ ο ύ ν τα ι από τη ν τ ρ ιε τή παραμονή του κ ο ν τ ά σ τα ο ρφ ανά παιδ ιά που φ ιλ οξεν ού ν τα ν ε κ ε ί, μ ε γαλώ νο ντας σ’ ένα οπωσδήποτε τ εχ ν η τό ο ικ ο γ εν ε ια κ ό πε­ ρ ιβ ά λλο ν κ α ι δ ίνο ντα ς το ν προσωπικό του ς αγώ να.

Η

το ν π ρόλογο τ η ς μ ελ έτη ς, που το ν απ ο τελ εί ένα γ ρ ά μ μ α του Ν . Β ρ ε ττά κο υ προς τη Γ εω ρ γία Κα λογή ρο υ, δια β άζο υμε τη γνώ μη τ ου π οιητή γ ια τ ο κ είμ εν ό τ η ς κ α ι γ ια τη ν α ξ ία του: «[.·..] Π έ ­ ρα από ό ,τ ι με αφ ορά, πράγμα που δεν το λογα ριάζω , έγραψ ες ένα β ιβ λίο ιδ ια ίτ ε ρ α ω φ έλιμο γ ια του ς νέους που ζητούν σ τη ρ ίγ μ α τα να αμυνθούν σ τη ν επίθεση τη ς φ θοράς που τους γ ίν ε τ α ι σ τ ις μέρες μας [...]» (σελ. 9). Η συγγραφέας' στην «Ε ισαγω γή» του μ ε λ ετή μ α τό ς τη ς (σελ.

10-13) δ ια π ισ τώ νει κ α ι δια τυπ ώ νει με αναφορές σε ά λ λ α έργα του π οιη τή, τ α χ α ρ α κ τ η ρ ισ τικ ά θέμ α τα κ α ι τ ις απόψ εις που προσδιο­ ρίζουν το ιδ ε ο λ ο γ ικ ό περιεχόμενο τ η ς π οίησης του Β ρ ε ττά κ ο υ : τη ν τερ α τω δ ία του πολέμου, τ ο σπ αραγμό μπροσ τά σ τον ανθρώπινο πόνο, α λ λ ά κ α ι τ η σ υμπ αράσ ταση του δημιουργού σ το ν π άσ χοντα άνθρωπο, τη ν οδύνη γ ια τη ν κ α τα σ τρ α τή γ η σ η τ η ς ανθρώ πινης α ­ ξιοπ ρέπ ειας, τη βαθ ύ τατη συγκίνησ η μπροστά στην α θ ω ό τη τα τω ν παιδιώ ν, τ α οπ οία μεγαλώ νουν, ενώ ο ι μ εγ ά λ ο ι ε το ιμ ά ζο υ ν γΓ αυτά ένα ε χ θ ρ ικό μέλλον. Μ ε τ ά τη ν «Ε ισαγω γή» ακο λ ο υ θ εί τ ο κ ε φ ά λ α ιο «Ο τ ίτ λ ο ς της συλλογή ς» (σελ. 14-15), όπου γ ίν ε τ α ι μ ια ενδιαφ έρουσα πρόταση ερμ η νεία ς τ η ς λ έξη ς « π οτάμι», που κ υ ρ ια ρ χ εί σ το γε ν ικ ό τ ίτ λ ο τω ν δ ιη γημά τω ν κ α ι σ υ ν α ν τά τα ι κ α ι σε ά λ λ ες π ο ιη τικ έ ς συλλογές του Β ρ εττά κο υ . Α κο λ ο υ θ εί τ ο κε φ ά λ α ιο « Μ ια σειρ ά π αιδιώ ν από τ ο Π ε σ τα λ ό τσ ι» (σελ. 16-24), όπου η Κα λογή ρο υ αν α φ έρ ετα ι σ τα χ α ρ α κ τ η ρ ι­ σ τ ικ ά του θέμα το ς π αιδ ί, όπως ε μ φ α ν ίζε τα ι σ ’ α υ τά τ α δ ιη γ ή μ α τα , ε ίτ ε ως γ ε ν ικ ή κ α τη γ ο ρ ία , ε ίτ ε ως α τ ο μ ικ ή περίπτωση. Σ το επόμενο κ ε φ ά λ α ιο «Ο ι μ εγ ά λ ο ι του μ ικ ρ ο ύ κ όσ μ ου » (σελ.

25-29) η συγγραφέας α σ χ ο λ ε ίτα ι με του ς ε ν ή λ ικ ε ς που περιγράφον τ α ι σ τα δ ιη γή μ α τα του Β ρ ε ττά κ ο υ : γον είς-θ ύμ α τα τω ν πολέμω ν, υπ αλλήλους τη ς Π αιδο ύ π ολη ς, που ε κ τε λ ο ύ ν τ ο κ α θ ή κ ο ν το υ ς με

Σ

επιλογη/145 ευσ υνειδησία κ α ι με ιδ ια ίτερ η ευα ισ θη σία απ έν α ν τι σ τα π ρ οβλήμα­ τα τω ν π αιδιώ ν.

Σ

το κ ε φ ά λ α ιο «Ο σ εβ α σ μ ός προς τ ο ν α να γ ν ώ σ τη: το απροσδό­ κ η τ ο κ α ι ο λό γ ο ς -εικ ό ν α » (σελ. 30-41) η Κα λογή ρο υ διερευνά τ ις τ ε χ ν ικ έ ς , με τ ις οπ οίες ο Β ρ ε ττ ά κ ο ς κα τορ θώ νει με τ α έγα του να περνάει έ μ μ εσ α τά μη νύμ α τά του, να υ π α ιν ίσ σ ετα ι, χω ρίς να γ ί­ ν ε τα ι π οτέ εντελώ ς δ ιά φ α νος κ α ι άμεσ α δ ιδ α κ τ ικ ό ς κ α ι να ενερ γο­ π ο ιεί το ν ανα γνώ στη, π ρ οσ ελκύ οντάς το ν σ τη ν π εριπ έτεια τη ς α ­ νάγνω σης. Έ τ σ ι η απ ο κω δ ικοπ ο ίησ η που επ ιχ ειρ εί η συγγραφέας α ν α κ α λ ύ π τε ι τ α « κ λ ε ιδ ιά » τη ς π οίησης του Β ρ ε ττά κ ο υ , που, κ α τ ά τη ν ίδ ια , είν α ι: α) α υτό που ον ο μ ά ζει «Τ ο απ ρ οσ δό κητο» , δηλαδή «τη σ τ α δ ια κ ή προσφορά του κ ε ν τρ ικ ο ύ μ η νύμα το ς, τη ν τ ε λ ικ ή κ α ι - συνήθως - τρ α γ ικ ή α λή θεια που μ ε τεω ρ ίζετα ι τ α λ α ν ίζο ν τα ς το ν ανα γνώ στη κ α ι κ ρ α τώ ν τα ς το ν σε α μή χανη αγω νία , [...] το ποίημα κ λ ε ίν ε ι με μ ια α π ρ οσ δό κητη απ ο κάλυ ψ η, μ ια κ α τ α κ λ ε ίδ α που ξα φ νιά ζε ι το ν ανα γνώ στη, το ν αφυπνίζει, το ν κ ε ν τρ ίζ ε ι κ α ι έ­ τ σ ι δεν το ν ε γ κ α τ α λ είπ ε ι σε μ ια ανενεργό μέθεξή του σ το κείμ εν ο » (σελ. 31-32)· β) η δ η μιου ρ γία εικ ό ν ω ν , ώ σ τε ν α περνάει έμ μ εσ α το μήνυμα του π οιητή σ τους ανα γνώ στες του. Ο ι εικ ό ν ε ς ε ίν α ι δυο ε ι­ δών: ζω γραφιές τω ν παιδιώ ν κ α ι πρ άξεις τω ν προσώπων, ο ι οπ οίες έχουν τ ελ ε το υ ρ γ ικ ό χ α ρ α κ τή ρ α , ε ικ ο ν ο π λ α σ τικ ή κ α ι α λ λ η γ ο ρ ικ ή δύναμη. Π .χ . ένα π αιδ ί ζω γραφ ίζει ένα σπ ασμένο του φ έκ ι· η ζω­ γρ αφ ιά μ ιλ ά ε ι από μόνη τη ς πολύ εύγλω ττα γ ια το τέλ ο ς του πολέ­ μου. Σ ’ ένα ά λλο δ ιή γημ α τ α παιδ ιά φ τιά χνο υ ν μ ια μ ικ ρ ο γ ρ α φ ία τη ς γ η ς από πηλό κ α ι ασ βέσ τη , έναν π λανήτη με όλ ες τ ις σ η μαίες τω ν εθνών καρ φ ω μένες πάνω του » (σελ. 36). τσ ι, κ α τ ά τη συγγραφέα, ο π οιητής « [...] με υ λ ικ ό τ ις λ έ ξε ις , φ τιά χν ε ι ένα κα λ ε ιδ ο σ κ ό π ιο από εικ ό ν ε ς, ο ι οποίες μπορούν να ξεφύγουν από τ ο σώ μα του βιβ λίου κ α ι τ ο πλέγμα τω ν γεγονό­ τω ν κ α ι να ε γκα τα σ τα θ ο ύ ν σ τη ν συνείδησή μας σαν σ τιλπ νές, ιριδίζ ουσες, πολύσημες ολο γρα φ ίες: δύο π αιδ ιά που α γ κ α λ ιά ζ ο ν τ α ι μέσα σ το χιό νι, το π α ιχνίδ ι που π ροσ φέρεται σ’ ένα παιδ ί, δύο τα ν κ ς σ την κορυφή τη ς γης [...]» (σελ. 40-41). Σ το τελ ε υ τα ίο κε φ ά λ α ιο με τ ίτ λ ο « Η λά μ π ο υ σ α π α ιδ ικ ό τη τα » (σελ. 42-46) η Καλογή ρο υ, τεκ μ η ρ ιώ ν ο ν τα ς τη ν άποψή τη ς με επι­ λεγμένους σ τίχου ς κ α ι α π ο σπ άσματα κ α ι από ά λ λ α έργα του Β ρ ετ­

Ε

τά κ ο υ , υ π οσ τη ρίζει ό τ ι, σύμφω να με το ν π οιητή, η π α ιδ ικ ό τ η τ α ε ί­ ν α ι, τ ε λ ικ ά , ένα ψ υ χικό χά ρ ισ μ α που ξεφ εύγει από τ α σ τεν ά η λ ικ ια κ ά π λα ίσ ια κ α ι το οποίο μπορεί να χ α ρ α κ τ η ρ ίζ ε ι το ν άνθρωπο σε όλη τη δ ιά ρ κ ε ια τη ς ζωής του. Θ υ μ ίζο ν τα ς του ς Ά γ γ λ ο υ ς ρο­ μ α ν τικ ο ύ ς του 19ου αιώ να , ο Β ρ ε ττ ά κ ο ς ο ρ ίζει τη ν π α ιδ ικ ή η λ ικ ία ως μα γεία κ α ι έκσ τα σ η κ α ι τα υ τίζ ε ι τη ν π α ιδ ικ ό τ η τ α με τη δ ρα­ σ τή ρ ια φ α ντα σ ία , το ν εμ π λου τισ μ ό τη ς ζωής με σ υναίσ θημα. Γ ι’ αυ τό κ α ι η συγγραφέας ξεχω ρ ίζει μ ια χ α ρ α κ τ η ρ ισ τικ ή φράση από ένα τραγούδι-προσευχή τω ν παιδιώ ν: «Ε μ είς κ α ι τ α τω ρ ιν ά μ α ς α ι­ σ θ ήμα τα πρέπει να γίνου με τ ο αύριο, αύριο, α ύ ρ ιο !...» (σελ. 45). Κ λείνου με τ ο σημείω μά μας επ ισ η μ α ίν ο ν τα ς τη ν αγάπη τη ς συγγραφέω ς στον π ο ιη τή, που το ν γνώ ριζε προσ ω πικά, κ α ι συμπλη­ ρ ώ νοντας ό τ ι η ίδ ια σε μετα γεν έσ τερο ση μείω μά τ η ς γ ι’ α υ τά τ α δ ι­ ηγ ή μ α τα του Β ρ ε ττά κο υ χ α ρ α κ τ η ρ ίζ ε ι το μ ε λ έτη μ ά τη ς «συναισθη­ μ α τ ικ ή ανάγνω ση [...] μ ία ανάγνω ση τη ς οπ οίας ά λ λ ω σ τε ο μόνος λόγο ς ύπαρξης σ τά θ η κε η αγάπη προς ένα έργο κ ι ένα ν δη­ μιουργό»6. Κ Ω Ν Σ Τ Α Ν Τ ΙΝ Ο Σ Δ Η Μ . Μ Α Λ Α Φ Α Ν Τ Η Σ

Ζ Η Τ Ε ΙΤ Α Ι πεπειραμένη υπάλ­ ληλο ς για βιβλιοπω λείο τ ης οδού Π α τη σ ίω ν . Τ Η Λ .: 8231669

146/επιλογη Σημειώσεις 1. Άντα Κατσίκη-Γκίβαλου: Νικηφόρος Βρεττάκος. Οι ορίζουσες της ποίησής του. Στον τόμο: Φιλολογικές διαδρομές. Από τον Παλαμά στον Βρεττάκο. Εκδ. Οδυσσέας, Αθήνα 1990, σελ. 223-294.

2. Πβ. Άντας Κατσίκη-Γκίβαλου: Ο Νικηφόρος Βρετάκος στη σκιά και στο φως. Ό.π., σελ. 306-307.

3. Μ.Γ. Μερακλής: Σύγχρονη Ελληνική Λογοτεχνία 1945-1980. Μέρος πρώτο: Ποίη­ ση. Εκδ. Πατάκής, Αθήνα 1987, σελ. 49.

4. Νικηφόρος Βρεττάκος: Μπροστά στο ίδιο ποτάμι. Β' έκδ. Τρία Φύλλα, Αθήνα 1984.

5. Νικηφόρος Βρεττάκος: Αποχαιρετισμός στον ελληνικό ήλιο. «Τα Ποιήματα», τό­ μος Β', εκδ. Β', Τρία Φύλλα, Αθήνα 1984, σελ. 273.

6. Γεωργία Καλογήρου: Μπροστά στο ίδιο ποτάμι, ξανά. Περιοδ. «Αιολικά Γράμμα­ τα», τχ. 118, Νοέμβρης-Δεκέμβρης 1990, σελ. 25.

ένα βιβλίο για τα κόμικς t - r -Λ

ΠΕΤΡΟΥ Μ ΑΡΤ1ΝΙΛΗ : «Κόμικς». Τέχνη και Τεχνικές της Εικονογραφήγησης. Θεσσαλονίκη, Α. Σ. Ε. Α .Ε., 1990.

ΙΚ Ο Ν Ο Γ Ρ Α Φ Η Σ Η » , « ε ικ ο ν ο γ ρ α φ η γ ή μ α τα » κ α ι « εικ ο ν ο γ ρ α φ ηγη τή ς » ε ίν α ι ο ι ν έ ο ι ό ρ ο ι που κ ο μ ίζ ε ι σ τη ν ε λ λ η ν ικ ή γ λ ώ σ σ α ο Π έ τ ρ ο ς Μ α ρ τ ιν ίδ η ς γ ια ν ’ απ οφ ύγει ά λ λ ο υ ς , ά κ ο μ ψ ο υ ς ή γ ε ν ι­ κ ού ς. Ό ρ ο ι π α ρ ά δ ο ξο ι α ρ χ ικ ά , σ του ς οπ οίους όμ ω ς ε ύ κ ο λ ο εθίζε­ τ α ι ο α να γνώ σ τη ς κα θ ώ ς πίσω το υ ς α ν ο ίγ ετ α ι, με χ ιού μ ο ρ κ α ι φ α­ ν τ α σ ία , με ε π ισ τη μ ο ν ικ ή π λ η ρ ό τη τα κ α ι ρ η το ρ ικ ή γ λ α φ υ ρ ό τη τα , ο κ ό σ μ ο ς τω ν κ ό μ ικ ς . Ο συγγρ αφ έα ς α ν α φ έ ρ ετα ι α ρ χ ικ ά σε ό λ α ε κ ε ίν α που μ ο ιά ζου ν α λ λ ά δεν ε ίν α ι κ ό μ ικ ς : τ ις γ ελ ο ιο γ ρ α φ ίες , τ α κ ιν ο ύ μ ε ν α σ χ έ δ ια ή τ ο φ ω το ρ ο μ ά ντζο , γ ια ν α ο ρ ίσ ε ι τ α κ ό μ ικ ς ω ς τ η ν « τέχ ν η τ η ς α φ ή ­ γησ ης ισ το ρ ιώ ν με δ ια δ ο χ ή σ χ εδ ια σ μ έν ω ν ε ικ ό ν ω ν σ τη ν τυπ ογ ρ α ­ φ ικ ή επ ιφ ά νεια » (σ ελ. 14). Σ τη σ υ ν έχ εια , ο Π . Μ α ρ τ ιν ίδ η ς ισ χ υ ρ ίζε ­ τ α ι ό τ ι « ό λα τ α φ α ν τ ά σ μ α τα έχου ν τ ο ν ίδ ιο σ κ ε λ ε τό α λ λ ά δ εν φ ο­ ρούν τ α ίδ ια σ εν τό ν ια » (σ ελ. 22 ),ό τ ι δ η λ α δ ή α κ ό μ η κ ι ό τ α ν η π λο­ κ ή ή γ ε ν ικ ό τ ε ρ α η αφ ήγηση δ ια θ έ τε ι έν α ν κ ο ιν ό α φ η γ η μ α τ ικ ό πυ­ ρ ήνα (γεγο νός που ούτω ς ή ά λ λ ω ς ισ χ ύ ε ι τ ό σ ο γ ια τ α λ α ϊκ ά παρ α­ μύθια - όπως έ δ ε ιξ ε ο V la d im ir P rop p - κ α ι τη λ α ϊκ ή φ ιλ ο λ ο γ ία γ ε ν ικ ό τ ε ρ α , όσ ο κ α ι γ ια τη μ εγ ά λ η λ ο γ ο τεχ ν ία ), ο πυρήνας α υ τό ς ε κ δ η λ ώ ν ε τα ι με π ο ικ ίλ ε ς ρ η τ ο ρ ικ έ ς κ α ι ε τερ ό μ ο ρ φ α σ χ ή μ α τα που ε ξ α ρ τ ώ ν τ α ι από τ η ν ικ α ν ό τ η τ α κ α ι τ ις κ λ ίσ ε ις ή τ ις δ ια θ έσ εις του δ ημιουρ γού. Π ρ ά γ μ α τι, η γνώση κ α ι η αξιο π ο ίη σ η το υ α φ η γ η μ α τ ι­ κο ύ πυρήνα τω ν α ισ θ η μ α τικ ώ ν μ υ θ ισ το ρ η μ ά τω ν , π .χ ., δεν α ρ κ ε ί γ ια τη συγγραφ ή ενό ς α κ ό μ η .

Ε

τ ο δ εύ τερ ο κ ε φ ά λ α ιο ο α ν α γ ν ώ σ τη ς ο δ η γ ε ίτ α ι σε μ ια σ τ α δ ια ­ κ ή ε ξο ικ είω σ η με τ η ν ορ γάνω ση τ η ς ε ικ ό ν α ς τω ν ε ικ ο ν ο γ ρ α φ ηγη μ ά τω ν: Π ο ια ε ίν α ι η σ ω στή α ν α λ ο γ ία λ όγο υ κ α ι σ χ εδ ίο υ ; Γ ια τ ί χρ η σ ιμ ο π ο ιο ύ ν τα ι τ ό σ α δ ια φ ο ρ ε τ ικ ά μεγέθη κ α ι σ χ ή μ α τ α γ ια τ α κ α ρ ρ ε δ ά κ ια ; Π ό σ α πρόσωπα χω ρ άνε σ ’ έν α κ α ρ ρ έ ; Σ ’ ό λ ε ς α υ τές τ ις ερ ω τή σ εις υ π άρ χει μ ια α π ά ντη σ η : ό λ α ε ξ α ρ τ ώ ν τ α ι από τ ο ν ό η ­ μα που ε π ιδ ιώ κ ε ι να μ ετα δ ώ σ ει ο δ ημ ιου ρ γός. Π έρ α από μ ια ισ τ ο ­ ρ ικ ή σ υ νισ τώ σ α σ χ ε τ ικ ά με τ ις π ρ ο τιμ ή σ εις το υ συρμού, ο ι οπ οίες σ υ νδ έο ντα ι σε μ εγά λο β αθμό με τ η ν ε ξο ικ είω σ η το υ κ ο ιν ο ύ σ τη ν α ­ νάγνω ση τω ν κ ό μ ικ ς , κ α θ ο ρ ισ τικ ό ς π α ρ ά γ ο ν τα ς γ ια τη ν επ ιλογή τ η ς α ν α λ ο γ ία ς λόγο υ κ α ι ε ικ ό ν α ς , μεγέθους κ α ι σ χ ή μ α το ς του π λα ισ ίο υ , κ .λ π ., ε ίν α ι τ ο ζη το ύ μ εν ο α π ο τέλ εσ μ α .

Σ

επιλογη/147 ο τ ρ ίτ ο κ ε φ ά λ α ιο ε ίν α ι έν α από τ α πιο εν δ ια φ έ ρ ο ν τα το υ β ι­ βλίου , κα θ ώ ς ο συ γγρ αφ έα ς σ τ ρ έ φ ε τα ι σ τη ν ε ξ έ τ α σ η τω ν δ ια ­ φόρων κ ω δ ικο π ο ιή σ εω ν κ α ι ο π τικ ώ ν συμβ άσ εω ν σ το ε σ ω τε ρ ικ ό τ η ς ε ικ ό ν α ς υπό το ν γ ε ν ικ ό τ ίτ λ ο « Τ ε χ ν ικ έ ς τ η ς ψ ε υδ α ίσ θ ησ ης» (σ ελ. 63 κ .ε π .). Α ρ χ ικ ά α ν α λ ύ ε τ α ι η γρ αφ ή ω ς μέρο ς τ η ς ε ικ ό ν α ς κ α ι κυ ρ ίω ς ω ς π α ρ ά γο ντα ς ε ξ ε ικ ό ν ισ η ς τη ς φω νής κ α ι του η χ η τ ι­ κ ο ύ π ερ ιβ ά λλο ντό ς . Ε ξ ε τά ζ ο ν τ α ι χ α ρ α κ τ η ρ ισ τ ικ ά π α ρ α δ είγ μ α τα όπου τ ο μέγεθ ος κ α ι τ ο σ χή μ α τω ν γ ρ α μ μ ά τω ν ή το υ μ π α λονιού το οπ οίο τ α π ε ρ ιλα μ β ά νει δίνο υ ν τ η ν εντύπ ω ση ψιθύρου ή κ ρ α υ γ ή ς , ε ­ σ ω τερ ικο ύ μ ο νολό γου ή κ α ν ο ν ικ ή ς ο μ ιλ ία ς , ενώ υπάρχουν α ν α φ ο ­ ρές σ τη ν α ν α π α ρ ά σ τα σ η τω ν ήχ ω ν το υ π ε ρ ιβ ά λ λ ο ν το ς . Σ τη σ υ νέχεια π α ρ ο υ σ ιά ζο ν τα ι ο ι τ ε χ ν ικ έ ς απ όδοσης τ η ς κ ίν η σ η ς σ το ε σ ω τε ρ ικ ό ενό ς κ α ρ ρ έ , ή σε π ερισ σ ότερες δ ια δ ο χ ικ έ ς ε ικ ό ν ε ς . Α κ ο λ ο υ θ ε ί μ ια ά κρ ω ς σ η μ α ν τ ικ ή παρ άγρ αφ ος, η οπ οία ανα φ έρ ετ α ι σ τη σχέση τ η ς ο π τικ ή ς γ ω ν ία ς από τη ν οπ οία α ν α π α ρ ίσ τα ν τ α ι τ α πρόσωπα κ α ι τ η ς θέσ ης τ ου ς μέσα σ το κ α ρ ρ έ προς τ η ν υ ποβολή σ υ γ κ ε κ ρ ιμ έ ν ω ν α ισ θ η μ ά τω ν σ το ν α ν α γ ν ώ σ τη , όπως φόβο γ ια τη θέση του ή ρω α με τ α υ τό χ ρ ο ν η απ ο μ ά κ ρ υ ν σ ή του από το ν τόπ ο το υ κιν δ ύ νο υ , ή σ υ μ μ ετο χή σ τη ν ε π ιτυ χ ία του μ ’ έ ν α πολύ κ ο ν τ ιν ό π λ ά ­

Τ

ν ο από κ ά τ ω προς τ α πάνω. ίσω από τ ο ν η χ η τ ικ ό , τ ο ν ο π τικ ό κ α ι το ν ψ υ χ ο λ ο γ ικ ό κ ώ δ ικ α β ρ ίσ κ ε τ α ι ο ιδ ε ο λ ο γ ικ ό ς . Η ιδ ε ο λ ο γ ία δεν ε ίν α ι, σύμφ ω να με τ ο συγγρ αφ έα , «η α π ρ ο σ χ η μ ά τισ τη ε π ίκ λ η σ η το υ φ α ν τ α σ τ ικ ο ύ α ­ ν τ ί το υ π ρ α γ μ α τικ ο ύ α λ λ ά , α κ ρ ιβ ώ ς , η π ροσ έγγιση το υ π ρ α γ μ α τι­ κ ο ύ μέσω σ χ η μ α τ ικ ώ ν ανα π α ρ α σ τά σ εω ν » (σ ελ . 81). Σ ’ α υ τό το σ η­ μ είο τ α κ ό μ ικ ς σαφ ώ ς υπερέχουν τω ν υπολοίπω ν ιδ ε ο λ ο γ ικ ώ ν κ α λ λ ιτ ε χ ν ικ ώ ν π ρ α κ τ ικ ώ ν , όπως τ ο θέα τρ ο κ α ι ο κ ιν η μ α το γ ρ ά ­ φ ος, εφ όσο ν δ εν χ ρ ε ιά ζ ο ν τ α ι τ ο ν ηθοπ οιό, ο οπ οίος ω ς « ε ν δ ιά μ ε ­ σος» υ π οδ ύ ετα ι τ α πρόσωπα. Ο ι μορφ ές που ε μ φ α ν ίζο ν τ α ι σ τα κ ό ­ μ ικ ς ε ίν α ι α δ ια μ ε σ ο λ ά β η τες κ α ι τ υ π ικ έ ς , γ εγονό ς που το υ ς επ ιτρ έ ­ πει τη δ ια τή ρ η σ η « τω ν π λέον μ ο ρφ οτυ π ικώ ν χ α ρ α κ τή ρ ω ν πίσω α ­ πό μ ια ν ε π ιφ α ν εια κ ή πολυπ ροσω π ία » (σ το ίδ ιο ). Τ ο τ έ τ α ρ τ ο κ ε φ ά λ α ιο π α ρ ου σ ιά ζει σε τ ρ ιά ν τ α περίπου σ ε λ ίδ ε ς με τρό π ο γ ο η τ ε υ τ ικ ό τη ν ισ τ ο ρ ία τω ν κ ό μ ικ ς κ α ι τ ις κ υ ρ ιό τε ρ ε ς «σ χ ο λές » που δ η μ ιο υ ρ γή θ η κ α ν κ α ι τ ις δ υ ν α τές (ισ το ρ ικ έ ς , γεω ­ γ ρ α φ ικ έ ς κ α ι θ ε μ α τικ έ ς ) τ α ξ ιν ο μ ή σ ε ις το υ ς, ενώ τ ο επ όμενο σ τρ έ ­ φ ε τα ι κ υ ρ ίω ς σ τ ις δ υ ν α τό τη τε ς π α ιδ α γ ω γ ικ ή ς α ξιο π ο ίη σ η ς τω ν κ ό ­ μ ικ ς κ α ι τω ν περιο ρισμώ ν τη ς .

Π

τη σ υ νέχεια ο Π . Μ α ρ τ ιν ίδ η ς σ τ ρ έ φ ε τα ι σ το κ ο ιν ό τω ν κ ό μ ικ ς , γ ια να μ ε λ ετή σ ε ι μ ια κ λ ίμ α κ α α ν τιδ ρ ά σ εω ν με ά κ ρ α τη σνομπ περιφ ρόνηση κ α ι τ η νευρ ω σ ικ ή π ρ οσήλω ση σ ’ α υ τά . Η κ λ ίμ α κ α σ υ ν ο δεύ ετα ι από α π ο τελ έ σ μ α τα σ τ α τ ισ τ ικ ώ ν ερευνώ ν που απ οδεικνύ ου ν τ η σ η μ α σ ία τω ν κ ό μ ικ ς σ τη σύγχρονη κ ο ιν ω ν ία . Τ έ λ ο ς , π α ρ ο υ σ ιά ζετα ι μ ια σ χ ο λ ια σ μ έ ν η β α σ ικ ή β ιβ λ ιο γ ρ α φ ία με τ η μορφή ισ τ ο ρ ία ς τω ν ε π ισ τη μ ο ν ικ ώ ν σ τά σ εω ν α π έ ν α ν τι σ τα κ ό μ ικ ς . Σ υ μ π ε ρ α σ μ α τικ ά , τ ο έ ργο τ ο υ Π . Μ α ρ τ ιν ίδ η κ α ι π ολυεπίπεδο ε ί­ ν α ι κ α ι σ υ να ρ π α σ τικό , κα θ ώ ς μ α ς φ ιλ ο ξ ε ν ε ί σ το ν ο ικ ε ίο γ ια πολ­ λού ς χώ ρο τω ν κ ό μ ικ ς , π ερ ιβ α λ λ ό μ εν ο δ ια ρ κ ώ ς από τ ις σ χ ε δ ια ­ σ μένες ε ικ ο ν ίτσ ε ς ο ι ο π οίες ό χ ι μ ό νον ε ικ ο ν ο γ ρ α φ ο ύ ν π α ρ α δ ειγ μ α ­ τ ικ ά τη θεω ρία, α λ λ ά κ α ι απ ο τελ ο ύν π ο λυά ριθμ ες εξό δ ο υ ς, προ­ σ κ λ ή σ ε ις πρω τογενούς ανά γνω σ η ς. Η β α σ ικ ή θέση του συγγρ α­ φέα, ό τ ι δ εν υπάρχουν μ ο ν ο δ ιά σ τ α τα α ν α γ ν ώ σ μ α τα α λ λ ά μ ο ν ο δ ιά ­ σ τ α τ ο ι ανα γνώ σ τες α π ο δ ε ικ ν ύ ετα ι κ α ι ε κ τ ό ς ε π ιχ ειρ η μ α το λ ο γ ία ς , σ το σύ νο λο του έργου. Π έρ α από τη ν προφανή του χ ρ η σ ιμ ό τη τα , το β ιβ λ ίο α υ τό ε ίν α ι ένα ω ρ α ίο β ιβ λ ίο . Γ ΙΑ Ν Ν Η Σ Σ Κ Α Ρ Π Ε Λ Ο Σ

Σ

7 1o

ί* w hd N N

ffi

> !>

S M

Π Α Ν Α Γ ΙΩ Τ Η Σ Κ Ο Τ Β Ε Λ Α Κ Η Σ Ο γ ιου κο ς Ν ΙΚ Ο Σ Π Ε Τ Ρ Ο ΙΊΟ ΪΛ Ο Σ Ο φόβος του μηδενός παραλλήλου Β Α Σ ΙΛ Η Σ Η Λ ΙΟ Ι ΙΟ ΪΛ Ο Σ Σ κ ο π ιά ονείρου Κ Ω Σ Τ Α Σ Λ ΙΑ Κ Α Κ Ο Σ I I πάθηση τ η ς ε λ π ίδ α ς

l

' A ’S 'Y L -

Β

Ι

Β

G Σ

Λ

U

Ο

Λ

Ι

T Ω

Ν

Ο E

Ο

Σ

Π

Ω

N 103

B -

Λ E

Τ

Η

Λ.

Ε

Ι

R - F

Ο G

A.

X.

36 00 127

Τ α ξινομ η μ ένα κ αι γ ια κάθε βαθ μίδα της Ε κπ α ίδευσ η ς, θα βρείτε στο χώ ­ ρο μας όλα τα β ιβλία ό λ ω ν τω ν Ε κδοτικώ ν Ο ίκων. *

Α κ ό μ η , θ ’ ανα κ α λύψ ετε μια π λού σ ια συλλογή λογοτεχνικώ ν βιβλίω ν, π ε ζο γ ρ α φ ία ς γ ιά π α ιδ ιά και νέο υ ς, π εριοδικώ ν —ελληνικώ ν και ξ έ ­ ν ω ν —, όπ ω ς επίσης ειδικά τμήματα με β ιβλία Ιατρικής, Ο ικ ονομ ία ς και ηλεκτρονικώ ν υ π ολογιστώ ν, καθώ ς και όλες τις εκδόσ εις του ο ε δ β και του Ε υ γενιδ είου Ιδρύματος. *

Ζ ητήστε τους κ ατα λόγου ς των Ε κδόσεώ ν μας. Ε κτός α π ό τον υ π ά ρ χο υ ν κι οι εξής: 0 ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ

0 ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΟΥ

0 ΦΙΛΟΛΟΓΟΥ

0 ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ ΚΑΙ ΑΝΘΡΩΠΟΥ;·

. 0 ΦΥΣΙΚΟΥ-ΧΗΜΙΚΟΥ

γ ε νικ ό,

0 ΠΑΙΔΙΚΗΣ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑΣ

0 ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΤΟΥ ΑΝΘΡΩΠΟΥ

Τ έλ ο ς, ιδιαίτερα κ ατα τοπιστικά είνα ι τα α να λυ τικ ά φ υ λλ ά δ ια για κάθε εκδοτικό π ρόγρ αμ μ α του Ο ίκου μας. *

Μ π ο ρ είτ ε ν ’ α γορά σετε τα βιβλία π ου σα ς ενδ ια φ έρ ου ν κ α ι με πιστω τι­ κές κάρτες (d i n e r s , ε θ ν ο κ α ρ τ α , ε μ π ο ρ ο κ α ρ τ α ).

Λ Ε Ι Τ Ο Υ Ρ Γ Ε Ι Τ Μ Η Μ Α Α Ν Τ Ι Κ Α Τ Α Β Ο Λ Η Σ ΓΙΑ ΟΛΗ ΤΗΝ Ε Λ Λ Α Δ Α

Σ

Ο

Λ

G

Β

Ω

U

Ι

Β

Ν

Ο

Σ

103

T

Λ

E

Ι

-

N

Ο

Τ Η

B

Π

Λ.

- F

E

Ω

Λ

A

X

36 00 127

R

Ε

G

Ι

Ο

Οι εκδόσεις ΨΥΧΟΓΙΟΣ Π ροτείνουν ΜΕΓΑΛΟΙ ΣΥΓΧΡΟΝΟΙ ΛΟΓΟΤΕΧΝΕΣ

ΝΕΟΙ ΤΙΤΛΟΙ

Μ ε τ ά φ ρ α σ η : Δ η μ ο σ θ έ ν η Κ ο ύ ρ το β ικ

ΣΟΛ ΣIAIN

Για αναγνώστες με απαιτήσεις

Μ ε τ ά φ ρ α σ η : Έ φ η Κ α λ λ ιφ α τ ίδ η

ΟΦΟΡΗΣΕ Η ζωή και το έρ­ γο του μεγάλου ψυχολόγου, μέσα από τα ίδια του τα γραπτά, σχολια­ σμένα από τη γραμματέα του Anielajaffe και πλαισιωμένο με 204 εικόνες. Ε Κ ΔΟ Σ Ε ΙΣ ΙΑΜ ΒΛΙΧΟ Σ Μάρνη 5 - 7 , 104 33 ΑΘΗΝΑ Τηλ. 5227678, 5221744 - Fax: 5226581

Παραμυθία με φαντασία από τις εκδόσεις

πυθία

Γ ιά ννη ς Ρεμ ο ύ νδο ς Η Ζ Ω Η Ε ΙΝ Α Ι Μ Υ Θ ΙΣ Τ Ο ΡΗ Μ Α , Μ Ω ΡΟ Μ Ο Υ Ο Π ειρ α ιά ς. Ο ι δυτικές συ νο ικ ίες σα ν α νοιχτές πληγές. Τ α πρ ά σ ινα λεω φ ο ρ εία . Κ ουλουρτζήδες με τετρ α πέρ α τα μάτια. Η θά λα σσα γεμ ά τη λά δια κα ι βρομιές. Ε μπορεύμ α τα , γ ε ρ α ν ο ί κα ι πλοία.

Ν α πολέω ν Λ α ζά νη ς ΙΧ Ν Η Σ ΙΩ Π Η Σ Έ ν α ς ά νθρ ω πο ς μόνος σ ’ ένα εγκα τα λειμ μ ένο χ ω ρ ιό της Η πείρ ο υ . *

*

Μ αρία P i ta ΙΙά ρσι *

*

Χ ανίφ Κ ιουρεισι Ο Β Ο Υ Δ Α Σ Τ Ω Ν Π ΡΟ Α Σ Τ ΙΩ Ν

Ε Ξ Ο Μ Ο Λ Ο Γ ΙΙΣ Ε ΙΣ Μ ΙΚ ΡΩ Ν Κ Ο ΡΙΤ ΣΙΩ Ν Είκοσι π ε ίτ ε δ ρ α μα τικές ιστορίες σε πρώ το π ρ ό ­ σω πο, α π ό κο ρ ίτσια ηλικίας οκτώ μέχρι δ εκ α π έ ­ ντε χρονιάν.

Τ ο 'π ρ ώ το μυθιστόρημα του εμπνευσμένου σ ενα ­ ρ ιογρ ά φ ου τω ν τα ινιώ ν του Φ ρ ία ρ ς Ωραίο μου πλυντήριο και Ο Σάμι και η Ρόζι κάνουν έρωτα.

*

*

Η λ έκτρ α Ιω άννα Τ σελίκα Τ σβ έτα ν Τ οντόροφ

Ν Ε Ο Λ Α ΙΑ ΚΑΙ Κ Ο ΙΝ Ω Ν ΙΚ Η Δ Υ Ν Α Μ ΙΚ Η

Ε ΙΣ Α Γ Ω Γ Η Σ Τ Η Φ Α Ν Τ Α ΣΤ ΙΚ Η Λ Ο Γ Ο Τ Ε Χ Ν ΙΑ

Η νε ο λ α ία α π ο τε λ εί μια κοινω νική κα τη γο ρία πο υ ό χι μόνο δια μ ο ρ φ ώ νετα ι ιστορικά αλλά δ η ­ μ ιο υ ρ γεί κ α ι τη δική της ιστορία.

Μ έσα σ ’ ένα ν κόσμο που γνω ρίζουμ ε, χ ω ρ ίς δ ια ­ βόλους, σ υλφίδες, βαμ πίρ, σ υμ βα ίνει έ να γεγο νό ς που οι νόμ οι του οικείο υ μ ας κόσμου δ εν μπο­ ρούν να το εξηγήσουν. Π ρ ό κειτα ι γ ια π α ρ α π λά νηση τω ν α ισ θή σεω ν, ή μήπω ς το γ ε γο νό ς συνέβη στ’ α λή θεια , οπότε την πρα γμα τικότητα διέπο υ ν νόμ οι ά γνω στοι σ ’ εμάς;

Ε υγ εν ία Κ ουτσουβάνου Η Γ Λ Ω ΣΣ ΙΚ Η Α Ν Α Π Τ Υ Ξ Η Τ Ο Υ Π Α ΙΔ ΙΟ Υ Τ Η Σ Π ΡΟ Σ Χ Ο Α ΙΚ Η Σ Η Δ ΙΚ ΙΑ Σ ΚΑΙ Η Τ Η Λ Ε Ο Ρ Α Σ Η Σ ε πο ιο βαθμ ό σ υ γκεκρ ιμ ένα τη λεοπ τικ ά π ρ ο ­ γρά μ μ α τα επη ρ εά ζο υ ν την εξέλιξη της γλω σσικής α νά πτυξη ς του πα ιδιού.

S eym our P a p e rt Ν Ο Η Τ ΙΚ Ε Σ Θ Υ Ε Λ Λ Ε Σ ΠΑΙΔΙΑ, ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΟΙ ΥΠΟΛΟΓΙΣΤΕΣ ΚΑΙ ΔΥΝΑΜΙΚΕΣ ΙΔΕΕΣ ΤΑ ΠΑΝΤΑ ΓΥΡΩ ΑΠΟ ΤΗ LOGO «Ο Seym our P apert είνα ι ο μ εγα λύτερος εν ζωή θεω ρητικός της εκπαίδευσης.» Μ. Minsky, ΜIT. «Το πιο α ξιόλ ογο α π ’ όλα τα πρ ο η γο ύμ ενα βι­ βλία με α ντικείμ ενο τους υ πολογιστές στην εκ­ παίδευση.»

Tim O ’Shea «Το βιβλίο είνα ι μια έμπνευση κ α ι δ εν α ρ κ ε ί να το συστήσουμε. Π ρ έπ ει να γ ίν ε ι υποχρεω τική η α ­ νάγνω σή του α π ’ όσους διδά σκο υ ν μ αθηματικά κ α ι πληροφορική.» * John Cookson

ΕΚΔΟΣΕΙΣ

*

*

Δ ή μ η τρ α Κ ατή Ν Ο Η Μ Ο Σ Υ Ν Η ΚΑΙ Φ Υ Λ Ο Ο ΣΕΞΙΣΜΟΣ ΣΤΙΣ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΕΣ ΙΔΕΕΣ ΓΙΑ ΤΙΣ ΓΝΩΣΤΙΚΕΣ ΙΚΑΝΟΤΗΤΕΣ Τ ο βιβλίο εξετά ζει κρ ιτικ ά τις επιστημ ονικές ι­ δ έε ς ω ς πρ ο ς τις δ ια φ ο ρ έ ς τω ν φύλων στις νοητικές ικανότητες.

Β ασίλη ς Γ. Ν ιτσ ιά κο ς Π Α ΡΑ Δ Ο Σ ΙΑ Κ Ε Σ Κ Ο ΙΝ Ω Ν ΙΚ Ε Σ Δ Ο Μ Ε Σ Η αυξημένη απο σύ νθεση του κοινω νικού ιστού τις τελ ευ τα ίες δ εκ α ετίες συμβάλλει στην ενίσχυ ­ ση της μ υθολογία ς γύ ρ ω α π ό το πα ρ ελθό ν.

ΟΔΥΣΣΕΑΣ

δελτιο/153

ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ ΓΡΑΦ ΙΚΟ Δ ελτίο συντάσσεται μ ε την πολύτιμη συνεργασία του β ιβλιοπω λείου της «Ε­ στίας», τη διεύθυνση και το προσωπικό του ο­ ποίου ευχαριστούμε θερμά. Η Τ Α Ξ ΙΝ Ο Μ Η ΣΗ των β ι­ βλίων γίνεται μ ε βάση το γνωστό Δ εκαδ ικό Σύστημα Ταξινόμησης, προσαρμοσμένο στην ελληνική βιβλιογραφία.

^ 1 / 1 ν ΐ

Γ|

/ \ A 1 / \ ^ ^ | | [ \ 1 I 1 γ , ν ΐ ν

ΣΕ Κ Α Θ Ε κατηγορία βιβλίω ν προηγούνται α λ ­ φαβητικά οι Έλληνες συγγραφείς και ακολου­ θούν οι ξένοι.

δ ε λ

Τ 1 ο

22 Ο κ τω β ρ ίο υ 6 Ν ο εμ β ρ ίο υ 1991

VP0 φικό

276

Ε π ιμ έλ ε ια : Έ φ η Α πάκη

Η Κ Α Τ Α Τ Α Ξ Η των ξένων συγγραφέων γίνεται σύμφωνα μ ε το ελ ληνικό αλφάβητο. Σ Τ Η Ν Κ Α Τ Η Γ Ο Ρ ΙΑ των π εριοδικώ ν δεν περιλαμβάνονται εβ δο μ αδ ια ία έντυπα. Γ ΙΑ Τ Η Ν α κόμη μεγαλύτερη πληρότητα του Δελτίου, παρακαλούνται ο ι εκδότες να μας στέλνουν έγκαιρα τις καινούριες εκδ όσ εις τους.

ΓΕΝΙΚΑ ΕΡΓΑ Β ιβλιογραφία Π Ρ Ω Τ Ο Π Α Π Α -Μ Π Ο Υ Μ Π Ο Υ Λ ΙΔ Ο Υ Γ. Αναγραφή δημοσιευμάτων. (1951-1991). Α θήναι, Ίδ ρ υμ α Ν ε ­ ο ε λλη νικώ ν Σπουδών, 1991. Σελ. 29. Δρχ. 1560.

Λ ευκώματα Μ Η Τ Ρ Ο Π Ο Υ Λ Ο Υ ΚΑ Τ ΙΑ . «Φωτογραφίες για πά­ ντα». Αθήνα, Γκοβόστης. Σελ. 166. Δρχ. 4160.

Φ ΙΛ ΟΣ ΟΦ ΙΑ Γ ενικ ά Α Π Ο Σ Τ Ο Λ Ο Π Ο Υ Α Ο Σ Χ Α Ρ Α Λ Α Μ Π Ο Σ . Ο Martin Buber και το πρόβλημα του ανθρώπου. Π ροϋποθέ­ σεις, δομές και όρ ια της φιλοσ οφ ικής ανθρωπολο­ γίας του. Αθήνα, Gutenberg, 1991. Σελ. 134. Δρχ.

1560.

Μ Π ΙΤ ΣΑ Κ Η Σ I. ΕΥ Τ Υ Χ Η Σ . Φ ιλοσοφ ία του ανθρώ­ που. Γ ' έκδοση. Αθήνα, G utenberg, 1991. Σελ. 352. Δρχ. 3120. Μ ΠΕ ΓΖΟ Σ Μ .Π . Ελευθερία ή θρησκεία . Αθήνα, Γρηγό ρη ς, 1991. Σελ. 229. Δρχ. 1850. Ξ ΕΝ ΑΚ Η Σ Τ. Χίππηδες και κυνικοί. Ε ' έκδοσή. Α θ ή ­ να, Απόπειρα, 1991. Σελ. 133. Δρχ. 1040. Π Α Τ Ε Λ Λ Η ΙΟ Λ Η . Ν όημα και πράξη. Προϋποθέ­ σεις της ριζικής μετάφρασης και ερμηνείας. Αθήνα, Εξάντας, 1991. Σελ. 242. Ρ Ο Υ ΣΟ Π Ο Υ Λ Ο Σ ΓΙΩΡΓΟΣ. Επιστημολογία των μαθηματικών. Αθήνα, G utenberg, 1991. Σελ. 233.

H EG E L G .W .F . Η επιστήμη της λογικής. Εισ.-μετ.σχόλ. Γ. Τζαβάρας. Αθήνα, Δω δώ νη, 1991. Σελ.

510. Δρχ. 4160.

H U RS THO US E R O SA LID . Εισαγωγή στη φιλοσο­ φία. Αθήνα, Κουτσουμπός, 1991. Σελ. 261.

154/δελτιο Α π ο κ ρ υ φ ισ μ ό ς ΡΑ Φ ΑΕΛ . Π ίνακες των οίκω ν για Βόρεια Πλάτη. Α ­ θήνα, Π ύ ρινος Κόσμος, 1991. Σελ. 130. Δρχ. 935. ΣΑ Ρ Α Κ Η Ν Ο Σ ΑΓΙΣ. Ο ι μεταφυσικές και θρησκευτι­ κές οργανώσεις στην Ελλάδα. Αθήνα. Σέλ. 135. Δρχ.

2080. Θ Ρ Η Σ Κ Ε ΙΑ

Γ ε ν ικ ά Κιβωτός. Απάνθισμα. Αθήναι, Α στήρ, 1991. Σελ.

571. Δρχ. 5000. Ζ Η Ζ ΙΟ Υ Λ Α Σ Ι.Δ. Η ενότης της Εκκλησίας. Β ' έκδοση. Αθήναι, Γρ ηγόρης, 1990. Σελ. 211. Ιε ρ ά κ ε ίμ ε ν α Α ΓΟ Υ Ρ ΙΔ Η Σ ΣΑ ΒΒ ΑΣ. Εισαγωγή εις την Καινήν Διαθήκην. Γ ' έκδοση. Αθήνα, Γρ ηγόρης, 1991. Σελ.

455.

Ν ο μ ικ ή Β ιβ λ ιο θ ή κ η , 1991. Σελ. 343 + 430. Ο ικ ο ν ο μ ία Π Α Ν Ε Θ Υ Μ ΙΤ Α Κ Η Σ Α.Ι. Ελληνική βιομηχανία. Α ­ θήνα, G utenberg, 1991. Σελ. 161. Π ΙΖ Α Ν ΙΑ Σ Π .-Μ Η Τ Ρ Ο Φ Α Ν Η Σ Γ. Κίνηση τιμών στην Ελλάδα. Τ όμοι Α ' + Β ' Πειραιάς-ΕρμούποληΠάτρα. Αθήνα, Μ ορ φ ω τικ ό Ίδ ρ υμ α Ε θ ν ικ ή ς Τραπέζης, 1991. Σελ. 1230. Δρχ. 2180 (ο κάθε τόμος). Λ α ο γ ρ α φ ία Κ Α Β Β Α Δ ΙΑ Σ Γ.Β. Σαρακατσάνοι. Μ ια ελληνική ποιμενική κοινω νία Αθήνα, Μ πρατξιώτη, 1991. Σελ.

450. Ο ικ ο λ ο γ ία Ζ Α Λ Α Ω Ρ Α Σ ΝΙΚΟΣ. Τα δάση. Η σιωπηλή τραγωδία ή το τέλος της ζωής. Αθήνα, Στοχαστής, 1991. Σελ.

63. Δρχ. 620. Ε Κ Π Α ΙΔ Ε Υ Σ Η - Π Α Ι Δ Α Γ Ω Γ Ι Κ Η

Κ Ο ΙΝ Ω Ν ΙΚ Ε Σ Ε Π ΙΣ Τ Η Μ Ε Σ Γ ε ν ικ ά Κ ο ιν ω ν ιο λ ο γ ία Κ Α Ρ Α Γ ΙΩ Ρ ΓΑ Σ ΣΑ ΚΗ Σ Κ Α Ι Α Λ Λ Ο Ι. Διαστάσεις της φτώχειας στην Ελλάδα. Τ όμο ι Α ’ + Β'. Αθήνα, Ε ­ θνικό Κ έντρ ο Κ ο ινω νικώ ν Ερευνώ ν, 1990. Σελ.

884. Ν ΙΤ ΣΙΑΚΟ Σ Β.Γ. Παραδοσιακές κοινω νικές δομές. Αθήνα, Ο δυσσέας, 1991. Σελ. 175. Δρχ. 1350. Π ο λ ιτ ικ ή Β Α Λ Η Ν Α Κ Η Σ Γ. Κ Α Ι Α Λ Λ Ο Ι. Η αμυντική πολιτική των βαλκανικών κρατών. Αθήνα, Παπαξήσης, 1991. Σελ. 334. Δρχ. 2600. ΓΕΩ Ρ ΓΙΟ Υ Α. Ο βιασμός της θεάς. 2500 χρόνια α­ πό τη γέννηση της Δημοκρατίας. Αθήνα, Γλάρος, 1991. Σελ. 129. Δρχ. 435. Ο ικ ο ν ο μ ία Β Α Λ Ν Τ Ε Ν ΣΩΤΗ ΡΗ Σ. Ελλάδα και Ανατολικές Χώ­ ρες 1950-1967: Ο ικονομικές σχέσεις και πολιτική. Τόμοι Α ' + Β'. Αθήνα, Ο δ υ σ σ έα ς /Ίδ ρ υμ α Μ εσ ο ­ γεια κώ ν Μ ελετώ ν, 1991. Σελ. 3 3 1 + 4 2 0 . Δρχ.

7800. Δ ίκ α ιο ΚΑ Ρ Α Κ Ω ΣΤ Α Σ ΒΕΛΙΣΣΑΡΙΟΣ - ΓΕΩ Ρ ΓΟ Π Ο ΥΛ Ο Υ -Α Θ Α Ν Α Σ ΙΟ Υ ΕΛΕΝΗ. Τ ο Σύνταγμα. Ερμη­ νευτικά σχόλιά-νομολόγιο. Τ όμοι Α ' + Β'. Αθήνα,

BL O O M B.S .- K R A T H W O H L D.R. Τ αξινομία των διδακτικώ ν στόχων. Τόμος Β'. Μετ. Α. ΛαμπράκηΠαγανού. Θεσσαλονίκη, Κ ώ δικ α ς, 1991. Σελ. 280. Ε κ π α ίδ ε υ σ η Δ Η Μ Η Τ Ρ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ Ε.Γ. Εκπαιδευτική αξιολόγη­ ση. Μ έρος A'. Β ' έκδοση. Αθήνα, Γρ ηγόρης, 1991. Σελ. 151. Ξ Η ΡΟ Φ Ω ΤΟ Σ ΘΩ Μ ΑΣ. Β ιβ λ ίο αξιολόγησης μαθη­ τή. Αθήνα, Γρηγό ρη ς, 1991. Π α ιδ α γ ω γ ικ ή Κ Ο Σ Μ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ Α.Β. Ψ υχολογία και οδηγητική της παιδικής και νεανικής ηλικίας. Β ' έκδοση. Α θ ή ­ να, Γρηγό ρη ς, 1991. Σελ. 238. Θ Ε Τ Ι Κ Ε Σ Ε Π ΙΣ Τ Η Μ Ε Σ

Γ ε ν ικ ά Εκπαιδευτική Ελληνική Εγκυκλοπαίδεια. Τ όμος 14: Μ αθηματικά-φυσική-χημεία . Α'. Αθήνα, Ε κ δ οτικ ή Α θηνώ ν, 1991. Σελ. 431.

δελτιο/155

ΕΦ ΑΡΜ Ο ΣΜ Ε Ν ΕΣ ΕΠΙΣΤΗΜ ΕΣ___________

ΚΛΑΣΙΚΗ Φ ΙΛ ΟΛ Ο ΓΙΑ

Ιατρική

Α ρχαίοι συ γγρα φ είς

Κ Ε Ρ Α Μ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ Α.Δ. Η ιατρική ευθύνη. Αδήναι, Ιδρυμα Ν εο ε λλη νικώ ν Σπουδών, 1991. Σελ. 18. Δρχ. 1040.

Σ ΙΑ Τ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ Δ. Ο μήρου «Ιλιάδα». Αθήνα, Π αν εξή ς, 1991. Σελ. 597. Δρχ. 4160.

A B R A H A M S.-L LE W E L LY N -JO N E S D. Η αλήδεια για τις διαταραχές της δια τροφής. Μετ. Ε. Ταμβάκη. Αδήνα, Χ α τζη νικολή , 1991. Σελ. 207. Δρχ.

1900.

Λ Ο ΓΟ Τ ΕΧ Ν ΙΑ

ΤΕΧΝΕΣ Γ ενικ ά

Π οίηση Β Ο Υ Γ ΙΟ Υ Κ Α Σ Α. Τ ο επ ικλινές τραπέζιο του Αρ. Α ­ θήνα, 1991. Σελ. 70. Δρχ. 725. Γ ΙΑ Ν Ν Α Κ Η -Π Α Π Α Σ Τ Υ Λ ΙΑ Ν Ο Υ Κ Α Τ ΙΝ Α . Τ ο ταξί­ δι της Ραχήλ. Κύπρος, 1991. Σελ. 62. Ε Υ Α ΓΓΕ Λ ΙΝ Ο Σ Ν. Εκ των πραγμάτων ροζ και άλλα. Αθήνα, 1991. Σελ. 30.

RENFREN C O LIN . Το κυκλαδ ικό πνεύμα. Μετ. Κλα ίρ η Παλυβού. Αδήνα, Ίδ ρ υμ α Ν .Π . Γ ουλα νδρ ή-Μ ο υ σείο Κ υ κλα δ ικ ή ς Τ έχ νης. Σελ. 91. Δρχ. 208.

Η Λ ΙΟ Π Ο Υ Λ Ο Σ ΒΑΣ. Αμέτρητοι μ ικ ρο ί θεοί. Α θ ή ­ να, Γ α β ρ ιηλίδη ς, 1991. Σελ. 63.

Ζω γραφική

Η Λ ΙΟ Π Ο Υ Λ Ο Σ ΒΑΣ. Χω ρίς αναβάτη. Αδήνα, Γ κ ο βόστης, 1991. Σελ. 48.

Θεοχαράκης, Αδήνα. Αδάμ, 1991. Σελ. 239. Δρχ.

10.400.

Κ Α Ρ Α Β Α Σ ΙΛ Η Σ Π Α Ν Α ΓΙΩ Τ Η Σ . Η νέα βία. Αθήνα, θ έ μ α , 1991. Σελ. 71.

Δ ΙΟ Ν Υ Σ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ Β .-Π Α Π Α Ν ΙΚ Ο Λ Α Ο Υ Κ.Μ ΠΕ ΖΑΣ Δ. Έ κθεση ζωγραφικής. Αθήνα, Ώ ρ α , 1991. Σελ. 46. Δρχ. 1040.

Κ Ο Υ Π Ο Υ Λ Η Σ ΓΙΑ Ν Ν Η Σ. Espolio. Π οιήματα. Α θ ή ­ να, Φ ιλιπ πότης, 1991. Σελ. 82.

ΕΝΑΣΧΟ ΛΗ ΣΕΙΣ Γενικά W ISEM AN J O H N . Ο δηγός επιβίωσης της S.A .S . Τ όμοι Α ' (2) + Β'. Αδήνα, Φ λώ ρος. Σελ. 565 + 1 κα­ σέτα, Δρχ. 15.600.

Α θλητισμός Μ Π Α Μ Π Ο Υ Σ Κ ΙΝ Β,Ζ. Π ροπόνηση νεαρών καλα θο­ σφαιριστών. Μετ. Γ. Λιάπης. Θεσσαλονίκη, S a lto, 1991. Σελ. 174..

ΛΟ ΡΕΤ Η Σ ΛΑ Μ Π Ρ Ο Σ. Σημειώ σεις στο περιθώριο της ποίησης. Αθήνα, Μ α ρ ίδ η ς , 1991. Σελ. 68. Μ Α Ν Ω Λ Ο Π Ο Υ Λ Ο Υ-ΣΚ Ο Υ Φ Α Α. Κασσάνδρα ή χρησμών παραλήρημα. Αθήνα, Θ ο υκυ δ ίδη ς, 1991. Σελ. 43. Δρχ. 520. Μ Ο ΡΑ ΡΗ Σ ΓΙΩΡΓΟΣ. Συναναστροφές της σιωπής, Π οιήματα. Αθήνα, Καστανιώ της, 1991. Σελ. 29. Ν ΙΚ Ο Λ Α ΪΔ Η Σ Α.Ι. Μ ια φούχτα χώμα. Π οιήματα. Θεσσαλονίκη, 1991. Σελ. 36. Π Α Π Α Σ Ω ΖΟ Μ Ε Ν Ο Υ-ΔΙ A M Α Ν Τ Ο Π Ο Υ Λ Ο Υ ΤΙΤΣΑ. Έ νοχο ποίηση. Αθήνα, Δ ιο γ έν η ς, 1991. Σελ.

62. Π Ο Υ Γ Κ Α Κ ΙΩ Τ Ο Υ Σ.Χ. Αύγουστος και μαύρο. Α θ ή ­ να, Ν εφ έ λ η , 1991. Σελ. 38. Τ Σ Α Μ Π Η Ρ Α Σ Σ.Γ. Σύγχρονη γαλλική ποίηση του Βελγίου. Αδήνα, Π ρόσπερος, 1991. Σελ. 294.

Π εζογρα φ ία Α Π Ο Σ Τ Ο Λ Ο Π Ο Υ Λ Ο Υ Ν. Μύρα και χοές. Αντιστασιακά διηγήματα. Αθήνα, Θ ο υκυ δ ίδη ς, 1991. Σελ.

110. Δρχ. 830. Γ Ε Ρ Ο Λ Υ Μ Π Ο Υ Ο Λ ΓΑ . Τ ο ρελινάρι. Αθήνα, Θ ο υ ­ κ υ δίδ ης, 1991. Σελ. 125. Δρχ. 935.

156/δελτιο ΓΟ Ν Α Τ Α Σ Ε.Χ. Η προετοιμασία. Αθήνα, Στιγμή, 1991. Σελ. 35. Δρχ. 465.

KR AN T Z J. Χρυσαφένια όνειρα. Μετ. Β. Καλλιπ ολίτης. Αθήνα, B e ll, 1991. Σελ. 569. Δρχ. 850.

Γ Ω Τ Η Σ Κ.Τ. Συνάντηση με τ' όνειρο. Αθήνα, 1991. Σελ. 95.

Μ Π Α Λ Ε ΣΤ Ρ ΙΝ Ι Ν ΑΝ Ν Ι. Ο εκδότης. Μετ. Ε. Καλλιφατίδη. Αθήνα, Γνώ ση, 1991. Σελ. 165. Δρχ. 1350.

Μ Ο Υ Ζ Α Κ Η Μ Α Χ Η . Η γυναίκα και τα οξύμωρα. Δ ιη ­ γήματα. Αθήνα, Σύγχρονη Εποχή, 1991. Σελ. 98.

Μ Π Α Ρ Ο Ο Υ Σ Ο Υ ΙΛ ΙΑ Μ Σ. Ο Ρούσβελτ Πρόεδρος. Κα ι άλλες ωμότητες. Μετ. Α. Μαστοράκης. Αθήνα, Μ αύρος Ή λ ιο ς , 1991. Σελ. 91. Δρχ. 1040.

Ξ ΕΝ Ο Π Ο Υ ΛΟ Σ ΓΡΗΓΟΡΙΟΣ. Αφού έριξε τα τείχη. Μ υθιστόρημα. Αθήνα, Βλάσση. Σελ. 407. Δρχ.

1350. ΞΕΝ Ο Π Ο Υ ΛΟ Σ ΓΡΗΓΟΡΙΟΣ. Μ αίρη και Μ αρίνα. Μ υθιστόρημα. Αθήνα, Βλάσση. Σελ. 294. Δρχ.

1350. ΞΕΝ Ο Π Ο Υ ΛΟ Σ ΓΡΗΓΟΡΙΟΣ. Ο ουρανοκατέβατος. Μ υθιστόρημα. Αθήνα, Βλάσση. Σελ. 308. Δρχ.

1350. ΞΕΝ Ο Π Ο Υ ΛΟ Σ ΓΡΗΓΟΡΙΟΣ. Ο σύζυγος της θεα­ τρίνας. Μ υθιστόρημα. Αθήνα, Βλάσση. Σελ. 41 2.. Δρχ. 1350.

Μ Π Ο ΕΤΤΙ Τ.Μ. Το παράξενο βασ ίλειο του προφήτη Μανσούρ στον Καύκασο. Εισ.-μετ.-επιμ. Δ. Δεληολάνης. Αθήνα, Στοχαστής, 1991. Σελ. 86. Δρχ. 830. Μ Π Ο Ο Υ Λ Σ Τ. Απλές απολαύσεις. Μετ. X. Μπάμπου-Παγκουρέλη. Αθήνα, Απόπειρα, 1991. Σελ. 151. Δρχ. 1245. Μ ΠΟ ΡΧΕ Σ Χ.Λ. Το Ά λ εφ . Μετ. Α. Κυριακίδης. Α ­ θήνα, 'Y y ιλ ο ν /Β ιβ λ ία , 1991. Σελ. 191. Δρχ. 1245. Μ Π Ρ Ο Ν ΤΕ ΣΑ ΡΛ Ο Τ. Τζέιν Έ ιρ. Μετ. Π. Μοσχοπούλου. Αθήνα, Κ ά κτο ς, 1991. Σελ. 510. Δρχ. 2290.

Ο ΙΚ Ο Ν Ο Μ ΙΔ Η Σ Δ.Ι. Η εβδομάδα που δεν ήταν σαν

Ο ΓΚ Α Ι Μ ΟΡΙ. Vita sexualis. Μετ. Λένα Μ ιλιλή . Α θ ή ­ να, Η ρό δο το ς, 1991. Σελ. 155.

τις άλλες. Μ υθιστόρημα. Αθήνα, Ε λ λη νική Ευρω εκδ οτική , 1991. Σελ. 111.

P A R T H -Δ Ο Μ Β Ρ Ο Υ I. Ρίζες και κλαδιά. Διηγήματα. Αθήνα, Θ ο υκυ δ ίδη ς, 1991. Σελ. 77. Δρχ. 725.

Π Α Π Α Θ Α Ν Α Σ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ Θ. Η πλατεία. Θεσσαλο­ νίκη, Π αρατηρητής, 1991. Σελ. 147. Δρχ. 1245. Π ΕΝ Τ ΕΛ ΙΚΟ Σ ΠΕΤΡΟΣ. Ο ι πρωτολάτες. Αθήνα, Μ νήμη, 1991. Σελ. 223. Δρχ. 1560. ΣΤ Α Υ Ρ ΙΔ Η Σ Σ.Κ. Της πέτρας και του έρωτα. Ν ουβέ­ λες Kat διηγήματα. Αθήνα, Δωδώνη, 1991. Σελ. 157. Δρχ. 1245. Τ Σ ΙΚ Λ Η Ρ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ Μ Π Α Μ Π Η Σ . Ο βαρώνος. Μ υθιστόρημα. Αθήνα, Ν έα Σύνορα, 1991. Σελ. 247. Δρχ. 1660. Α Ρ Θ Ο Υ Ρ Ρ. Ο Ά λφ ρ εντ Χ ίτσκοκ και ο ι τρεις ντετέκτιβ στο μυστήριο του κρανίου που μιλούσε. Μετ. Κ. Σφαέλου. Αθήνα, Ψ υχογιός, 1991. Σελ. 165. ΒΕΡΦ ΕΛ Φ. Ο ι σαράντα μέρες του Μουζά Νταγκ. Β ι­ βλίο Β': Ο ι αγώνες των ανίσχυρων. Μ υθιστόρημα. Μετ. Α. Παρθένης. Αθήνα, Εστία, 1991. Σελ. 347. Δρχ. 2600. ΓΚ Α Ν Τ Α Κ Α Ρ Λ Ο ΕΜ ΙΛΙΟ. Ο φρικτός κυκεώνας στην οδό Μερουλάνα. Μετ. Κ. Κουντούρης. Αθήνα, Φ όρμα, 1991. Σελ. 390. ΓΚΡ Η Ν ΓΚ Ρ Α Χ Α Μ Κ Α Ι Α Λ Λ Ο Ι. Πορτομπέλλο. Μετ. Γιάννης Καλόμοιρος. Θεσσαλονίκη, Ζέφυρος, 1991. Σελ: 142. ΓΟ Υ Ν Τ Φ Ο Ρ Ν Τ Π. Τ ο επόμενο βήμα. Μετ. Κ. Κ ο ­ ντολέων. Αθήνα, Μ ίνω ας, 1990. Σελ. 259. Δρχ.

1300. ΕΡΕΡΑ ΕΓΚ Λ Α Λ . Ιζαμπέλ Έμπερχαρντ. Μετ. Αγνή Μεταφτσή-Παπαευαγγέλου. Αθήνα, Κ έδ ρο ς, 1991. Σελ Ή 5 . Δρχ. 2000.

ΤΟ Φ ΛΕ Ρ ΑΛ Β ΙΝ . Νέες δυνάμεις. Μετ. Γ. Κουσουνέλος. Αθήνα, Κ ά κτο ς, 1991. Σελ. 615. Δρχ. 3120. ΤΟ Φ ΛΕΡ Α Λ Β ΙΝ . Τ ο σοκ του μέλλοντος. Μετ. Έλσα Νικολάου. Αθήνα, Κ ά κτο ς, 1991. Σελ. 491. Δρχ.

3120.

Α λληλογραφ ία Μ Ο ΖΑΡΤ W .A . Α λληλογραφ ία (1769-1791). Επιλ.μετ.-σχόλ. Ν ίκος Σαραντάκος. Αθήνα, Ερατώ, 1991. Σελ. 446. Δρχ. 4160.

Μ ελέτες Π Α Τ Σ ΙΟ Υ ΒΙΚΥ. Τα πρόσωπα του παιδιού στην πε­ ζογραφία (1880-1930). Αθήνα, Δωδώνη, 1991. Σελ.

153. Π Ε Λ Λ Α Σ ΟΜ ΗΡΟΣ. Ομιλίες. Θεσσαλονίκη, Π αρ α­ τηρητής, 1991. Σελ. 157. Δρχ. 1245.

ΙΣΤΟΡΙΑ Μ αρτυρίες Κ Α Β Ρ Ο Υ Λ Α Κ Η Σ Ν.Μ . Μάλι-Σπαπ. Αθήνα, 1991. Σελ. 158. Δρχ. 1040. Ν Α Τ Ζ Α Ρ Η Μ ΑΡΣΕΛ. Χ ρ ονικό 1941-1945. Θεσσα­ λονίκη, Ίδ ρ υμ α ΕΤΣ Α Χ Α ΪΜ , 1991. Σελ. 108.

δελτιο/157 Ν Α Χ Ο Ν ΜΑΡΚΟΣ. Μπιρκενάου. Τ ο στρατόπεδο του δανάτου. Μετ. Α. Μωυσή. Θεσσαλονίκη, Ίδ ρ υμ α ΕΤΣ Α Χ Α ΪΜ , 1991. Σελ. 156. Μ ΠΕΡΕΖΚΟΦ Β.Μ. Ή μουν ο διερμηνέας του Στάλιν. Τόμος Β'. Μετ. Δ. Βίσσιος. Αδήνα, Καστανιώ της, 1991. Σελ. 367. Δρχ. 2600.

Β ιο γρ α φ ίες ΕΠΑΡΧΟΣ ΓΙΩ ΡΓΗΣ. Α δ ελφ ο ί Μ ανάκια. Πρωτοπό­ ροι του κινηματογράφου στα Βαλκάνια και το «βλάχικον ζήτημα». Αδήνα, Γ α β ρ ιηλ ίδη ς, 1991. Σελ. 260. Δρχ. 3850.

Ελληνική Ιστορία Κυπριακή νομισματοκοπία. Λευκωσία , Π ο λ ιτισ τικ ό Ίδ ρ υμ α Τραπέζης Κύπρου, 1991. Σελ. 57. Δρχ.

2080. Β Ρ Ε Λ Λ Η -Ζ Α Χ Ο Υ Μ ΑΡ ΙΝ Α . Η ενδυμασία στη Ζά­ κυνθο μετά την Ένωση (1864-1910). Ιωάννινα, 1991. Σελ. 332. Δρχ. 1560. Λ Α Μ Ψ Α Σ ΓΙΑ Ν Ν Η Σ. Π ο λιτικ ά αινίγματα ’40-’41. Ν έα ντοκουμέντα. Αδήνα, Ε λλ η ν ικ ή Ε υ ρ ω εκδο τική , 1991. Σελ. 261. Λ Ο Υ Λ Ε Σ Δ.Κ. Η δέση των ελλήνων απένανη στην έ­ νωση Α να τολικής Ρωμυλίας με τη Βουλγαρία. Ιωάν­ νινα, Π ανεπ ιστήμιο Ιω αννίνω ν, 1991. Σελ. 127. Δρχ. 2080. Π ΙΚ Ρ Α Μ Ε Ν Ο Υ -Β Α Ρ Φ Η Δ. Ο Σπυρίδων Π αυλίδης και το «Γλυκυσματοποιείον» του. Αδήνα, Ε τα ιρ εία Ε λλη νικού Λ ο γο τεχνικο ύ κα ι Ισ το ρικού Α ρ χ είο υ , 1991. Σελ. 207. Δρχ. 2080. ΣΑ Β Β ΙΔ Η Σ Α.Γ.Κ. Βυζαντινοτουρκικά μελετήματα. Ανατύπωση άρδρων 1981-1990. Αδήνα, Η ρό δο το ς, 1991. Σελ. 378.

ΤΑΞΙΔΙΑ Κ όσ μ ος Μ Α Λ Α Μ Α Σ ΛΑ Μ Π Ρ Ο Σ. Τ ουρισ τική Ευρώπη. Π ερ ι­ ηγητική λογοτεχνία. Αδήνα, Ε λεύ θερο Π νεύμα. Σελ.

411. Δρχ. 2600.

Π ΑΙΔΙΚΑ Ε λεύθ ερ α αναγνώ σματα Η πριγκίπισσα του 6υδού. Κινέζικο παραμύθι. Α δ ή ­ να, Καστανιώ της, 1990. Σελ. 20. Δρχ. 1455. Ζ Ε Υ Κ ΙΛ Η Σ Χ.Α. Η εποπτικότητα της παραβολικής διδασκαλίας του Ιησού. Αδήνα, Γρ ηγό ρη ς, 1990. Σελ. 80. Κ Ο Σ Μ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ Β.Α. Το σχολείο πέδανε ζήτω το σχολείο του προσώπου. Αδήνα, Γρηγό ρη ς, 1990. Σελ. 110. Κ Υ Ρ ΙΑ Ζ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ ΓΙΩΡΓΟΣ. Ενδιαφέροντα παι­ διώ ν και εφήβων. Αδήνα, Κουτσουμπός, 1991. Σελ.

134. Σ Α Λ Π ΙΓΚ Τ Η Σ ΚΡΙΤΩ Ν. Ο πουρός ήρως. Τόμος Α': τεύχη 1 έως 8. Αδήνα, Ν εφ έ λ η , 1991. Σελ. 1350. ΤΡΙΒ ΙΖΑΣ ΕΥΓΕΝΙΟΣ. Τ ο στοχολούλουδο. Αδήνα, Ν έο ι Α κ ρ ίτε ς , 1991. Σελ. 60. Δρχ. 600.

Π ΕΡ ΙΟ ΔΙΚ Α Α Κ Τ Η . Π ερ ιο δ ικ ό λογοτεχνίας και κριτικής. Τεύχος 8. Δρχ. 830. Α Ν ΙΧ ΝΕ ΥΣΕΙΣ. Τρίμηνη πολιτιστική-οικονομική ε ­ πιθεώρηση. Τεύχος 2.

ΣΟ Φ ΙΑΝ Ο Σ Δ.Ζ. Μετέωρα. Οδοιπορικό. Μετέωρα, Ιερά Μ ονή Μ εγά λου Μ ετεώ ρ ου. Σελ. 167. Δρχ.

1870.

Α Ν Ο ΙΧ Τ Ο ΣΧ Ο ΛΕ ΙΟ . Δ ιμ η νια ίο εκπαιδευτικό πε­ ρ ιοδικό. Τεύχος 35. Δρχ. 350.

Τ Υ Ρ Ο Β Ο Υ Ζ Η Σ X. Α υ τοδιοίκησ η και «λαϊκή» δ ι­ καιοσύνη. 1942-1945. Αδήνα, Π ρο σ κή νιο , 1991. Σελ. 400. Δρχ. 2700.

Α Ν Ο ΙΧ Τ Ο Ι ΟΡΙΖΟΝΤΕΣ (ΑΓΓΕΛ ΙΑ Φ Ο ΡΟ Σ). Μ η­ ν ια ίο περιοδικό χρισ τιανικού προβληματισμού. Τεύ­ χος 889. Δρχ. 80.

Π αγκόσμια Ιστορία ΕΝ ΓΚΕΛΣ Φ. Ο πόλεμος των χωρικών στη Γερμανία. Μετ. Ο. Παπαρήγας. Αδήνα, Σύγχρονη Εποχή, 1991. Σελ. 197. Λ Α Μ Υ ΛΟ ΥΣΙ. Αιγυπτιακά μυστήρια. Μετ. Α. Τσάκαλης. Αδήνα, Π ύ ρινος Κ όσμος, 1991. Σελ. 96. Δρχ. 2910.

ΑΝ ΤΙ. Δεκαπενθήμερη πολιτική και πολιτιστική επι­ θεώρηση. Τεύχος 479. Δρχ. 250. Α Ν Τ ΙΤ Ε Τ Ρ Α Δ ΙΑ Τ Η Σ ΕΚ Π Α ΙΔ ΕΥΣ Η Σ . Τεύχος 16. Δρχ. 350. Η Α Π Ο Π Ε ΙΡ Α . Μ ηνιαία εφ ημερίδα της πρωτοβου­ λίας δημοτών Ναυπλίου. Τεύχος 45-46. Δρχ. 100. Α Ρ Ν Ο Υ Μ Α Ι. Τ ρίμηνη επιθεώρηση για τη Μ Η ΒΙΑ, τον Α Ν Τ ΙΜ ΙΛ ΙΤ Α Ρ ΙΣΜ Ο , τα Δ ΙΚ Α ΙΩ Μ Α Τ Α κ αι την Κ Ο ΙΝ Ω Ν ΙΚ Η Ο ΙΚ Ο Λ Ο ΓΙΑ . Τεύχος 5. Δρχ. 400. Α Ρ Χ Α ΙΟ Λ Ο ΓΙΑ . Τ ρ ιμη νιαίο περιοδικό. Τεύχος 40. Δρχ. 700.

158!δελτίο ΓΙΑ ΤΙ. Μ ηνιάτικη Σερραϊκή επιθεώρηση πολιτικού, κοινωνικού και πολιτιστικού προβληματισμού. Τεύ­ χος 196. Δρχ. 250. ΓΛΩΣΣΑ. Π ερ ιοδ ική έκδοση γλωσσικής-πσιδετπΓ Τεύχος 27. Δρχ. 350.

της Εταιρείας Λακωνικών Σπουδών. Τ όμος 10ος, 1990. Δρχ. 5200. Η ΛΕΞΗ. Ελληνική κ αι ξένη λογοτεχνία. Τεύχος 105. Δρχ. 450.

ΓΡΥ ΛΛ Ο Σ. Τεύχος 6. Δρχ. 100.

Ν ΕΑ ΕΠ Ο Χ Η . Δ ιμη νιαίο πολιτιστικό περιοδικό. Τεύχος 209.

Δ Ε ΛΤ ΙΟ Ε Λ Λ Η Ν ΙΚ Η Σ ΒΙΒΛΙΟ ΓΡΑ Φ ΙΑΣ. Τεύχος 2.

Ν ΕΑ ΕΣΤΙΑ Τεύχος 1545. Δρχ. 500.

Δ Ε ΛΤ ΙΟ ΙΣΤΟΡΙΚΩ Ν Μ ΕΛΕ ΤΩ Ν Ν Α Υ Π Λ ΙΟ Υ . Μ η­ νιαία έκδοση του δήμου Ναυπλίων. Τεύχος 38. Δρχ.

Ν ΕΑ Π Ρ Ο Ο Π Τ ΙΚ Η . Ιδ θ ή μ ερ η επαναστατική εφη­ μερίδα. Φ ύλλο 40. Δρχ. 100.

200. ΔΕ ΛΤΙΟ ΚΕ Ν ΤΡ Ο Υ Μ ΙΚΡ Α ΣΙΑ Τ ΙΚ Ω Ν ΣΠ Ο Υ ΔΩ Ν . Τόμος 7ος, 1988-1989. Δρχ. 4000. Τ Ο ΔΕΝΤΡΟ. Έ κδοση λόγου και τέχνης. Τεύχος 63. Δρχ. 850. ΔΙΑΒ Α Ζ Ω . Δεκαπενθήμερη επιθεώρηση του βλίου. Τεύχος 273. Δρχ. 500.

β ι­

ΔΙΑΔΡΟΜ ΕΣ. Στο χώρο της λογοτεχνίας για παιδιά και νέους. Τεύχος 23. Δρχ. 400. Δ ΙΑ Π Α ΙΔ Α Γ Ω Γ Η Σ Η . Χ ρήσ ιμες πληροφορίες για γονείς, εκπαιδευτικούς και για κάθε άνθρωπο. Φ ύλ­ λο 40. Δρχ. 150. ΔΩ Δ Ω Ν Η . Επιστημονική επετηρίδα. Τ όμος 18ος, τεύχος 1, 1989. Δρχ. 2600.

Τ Α Ν Ε Α Τ Η Σ ΤΕΧ ΝΗ Σ. Μ ηνιαία εφ ημερίδα ενημέ­ ρωσης, κουλτούρας, οικονομίας. Τεύχος 2. Δρχ. 400. Ο Ν Ο Μ Α Τ Α . Ετήσια επιστημονική έκδοση. Τεύχος 13, 1989-1990. Δρχ. 2080. Π ΑΡΕ Μ Β ΑΣ Η . Μ ηνιαία έκδοση. Τεύχος 49. Δρχ.

100. Ο Π Ο Λ ΙΤ Η Σ . Μ ηνιαία επιθεώρηση. Τεύχος 115. Δρχ. 500. Π Ο Ρ Ε ΙΑ ΒΟ ΡΕΙΑΣ Α Τ Τ ΙΚ Η Σ . Δεκαπενθήμερη εφη­ μερίδα στην υπηρεσία των δήμων και κοινοτήτων Βόρειας Αττικής. Φ ύλλο 11. Η ΡΕΜΒΗ. Δ ιμη νιαία έκδοση για τα γράμματα και τον πολιτισμό. Τεύχος 5. Δρχ. 400.

Η Ε Λ Λ Η Ν ΙΔ Α Τ Ο Υ 2000. Φ ύλλο 33.

ΣΥ ΓΧ Ρ Ο Ν Η ΣΚΕΨ Η. Δίμηνη περιοδική έκδοση γραμμάτων κ αι τεχνών. Φύλλα 168, 169.

Ε Λ Λ Ο Π ΙΑ . Τ ο περιοδικό για τα εθνικά θέματα. Τεύ­ χος 7. Δρχ. 400.

Σ Υ Ν Α Ν Τ Η Σ Η . Δ ιμη νιαία λογοτεχνική εφημερίδα. Φύλλο 28.

ΕΝ Η Μ ΕΡΩ ΤΙΚ Ο ΔΕΛΤΙΟ . Γενική γραμματεία έρευ­ νας και τεχνολογίας. Τεύχος 1-2-3.

ΣΥ Ν ΑΞ Η . Τ ριμη νιαία έκδοση σπουδής στην Ο ρ θο­ δοξία. Τεύχος 39. Δρχ. 620.

ΕΝ ΤΕΥΚΤΗ ΡΙΟ . Τρίμηνο λογοτεχνικό και καλλιτε­ χνικό περιοδικό. Τεύχος 16. Δρχ. 725.

Σ Υ Ρ ΙΑ Ν Α ΓΡΑ Μ Μ Α Τ Α . Ιστορία-λογοτεχνία-λαογραφία -καλές τέχνες. Τεύχος 16. Δρχ. 700.

ΕΞΟΔΟΣ. Στην κοινω νία και τη ζωή. Τεύχος 6 (10). Δρχ. 400.

Φ ΙΛΟ ΛΟ ΓΟ Σ. Τ ριμη νιαία έκδοση. Τεύχος 65. Δρχ.

450.

ΕΠ ΙΓΝ Ω ΣΗ . Μ ηνιαία άσκηση στη διάκριση των γε­ γονότων. Τεύχος 39.

Η Φ Ω Ν Η Τ Ο Υ ΒΕΛΕΣΤΙΝ ΟΥ. Φύλλα 1, 2 (50,51). Δρχ. 100.

ΕΥ ΔΙΚ ΙΑ. Επιθεώρηση του Διεθνούς Κέντρου Φ ιλο­ σοφίας και Θεωρίας του Δικαίου. Τεύχος 1. Δρχ.

3640.

ΧΟΡΟΣ. Τρίμηνη έκδοση. Τεύχος 4. Δρχ. 520.

ΘΕΣΕΙΣ. Τ ριμη νιαίο περιοδικό. Τεύχος 37. Δρχ.

750.

C T L. Δελτίο Κέντρου Λογοτεχνικής Μετάφρασης του Γαλλικού Ινστιτούτου Αθηνών. Τεύχος 11.

ΙΑ ΤΡ ΙΚΗ . Μ ηνιαία έκδοση εταιρείας ιατρικών σπου­ δών. Τ όμος 60, τεύχος 4. ΙΣΤΟ ΡΙΑ ΕΙΚΟ Ν Ο ΓΡ ΑΦ Η Μ Ε Ν Η . Τεύχος 280. Δρχ.

500. ΚΟ ΙΝ Ω Ν ΙΚ ΕΣ ΤΟΜΕΣ. Π ροβληματισμοί και θέσεις. Τεύχος 28. Δρχ. 250. Κ Ρ Η Τ ΙΚ Α ΕΠ ΙΚ ΑΙΡ Α. Π αγκράτια αδέσμευτη εφ ημε­ ρίδα. Φύλλο 227. Δρχ. 300. Λ Α Κ Ω Ν ΙΚ Α Ι ΣΠ Ο Υ Δ Α Ι. Π ερ ιοδ ικ όν σύγγραμμα

D IA L O G U E . Τεύχος 3, 1991.

δελτίο/159

Στην Κρηικο γρ αφ ία περιλαμβάνονται όλες οι ε ­ πώνυμες βιβ λιο κρ ιτικές και βιβλιοπαρουσιάσεις των, ελληνικώ ν εκδόσεων που δημοσιεύονται στον ημερήσιο α θηναϊκό τύπο. Περιλαμβάνονται, επίσης, και κρ ιτικές δημοσιευμένες στον περιο­ δικό και επαρχιακό τύπο, ό ­ σες ήταν δυνατόν να εξα ­ σφαλίσουμε ή μας απέστειλα ν ο ι συντάκτες τους. Γ ια lY U I I I | κά θε β ιβ λ ίο σημειώνονται, * μέσα σε παρένθεση: το όνομα του κριτικού και ο τίτλος του εντύπου, καθώς και η ημέρα δημοσίευσης της κ ρ ιτική ς α ν πρό­ κειται για εφημερίδά, ή ο αριθμό ς έκδοσης αν πρόκειται για π εριοδικό έντυπο.

1/

δελ ι ο

/Λ 1Τ I I { /Λ

Πολιτική

\

KJ

27 Οκτωβρίου 8 Ν οεμβ ρ ίο υ .1991

ΥΡα φια

276

Χειροτεχνία

Ήφαιστος Π. —Τσαρδανίδης X.: Οι σχέσεις της Κύ­ πρου με τις ευρωπαϊκές Κοινότητες (Σ. Στοφορόπουλος, Ο ικονομικός Ταχυδρόμος, 7/11), (Κ. Παπαπάνος, Πολιτικά Θέματα, 8/11) Μούσης Ν.: Ευρωπαϊκή Κοινότητα (Σ. Ντάλης, Αυγή, 30/10) Οικονομία Λυμπεράκη Α.: Ευέλικτη Εξειδίκευση, (Δ. Παυλάκου, Αυγή, 27/10) Παυλίδης Σ.: Πολιτική οικονομία (Α.Χ. Παπανδρόπουλος, Ο ικονομικός Ταχυδρόμος, 31/10)

Φτιάξτο μόνος σου. (Ν. Ντόκας,

Ελευθεροτυπία,

27/10) Γλώσσα Ίδρυμα Μ. Τριανταφυλλίδη. Νεοελληνική Γραμματι­ κή της Δημοτικής (Π. Μπουκάλας, Καθημερινή, 5/11) Κλασική Φιλολογία Ομήρου Ιλιάδα, σε μετάφραση Καζαντζάκη-Κακριδή (Ε. Αρανίτσης, Ελευθεροτυπία, 30/10) Ποίηση

Κοινωνιολογία Σολωμός Γ.: Κοινωνική ασφάλιση (Α.Δ.Π., μ ικό ς Ταχυδρόμος,

Ο ικονο­

31/10)

Εκπαίδευση Παπαζαρής Α.: Η μουσική στην εκπαιδευτική διαδι­ κασία (Ε. Σαρανπ'τη, Ελευθεροτυπία, 6/11) Λαογραφία Πετρόπουλος Η.: Το άγιο χασισάκι (Ν. Ντόκας, Ε­ λευθεροτυπία, 27/10)

Ανωβολιώτης Γ.: Εσπερινά (Κ. Παπαπάνος, Π ολ ιτικ ά Θέματα, 1/11) Λάσκαρη Κ.: Στόν απόηχο της αρχής (Κ. Παπαπά­ νος, Π ολ ιτικ ά Θέματα, 1/11) Παπαδάτου Β.: Το φωτεινό δείγμα ελάχιστο (Γ. Πεγκλή, Διαβάζω, 273)

160!δ ελ τίο Περέκ Ζ.: Ζωή, οδηγίες χρήσεως (Ε. Χουξούρη, Ε ­ Ν Α, 30/10)

Πεζογραφία Βακαλόπουλος X.: Η γραμμή του ορίζοντος (Α. Λαμπρία, Μ εσημβρινή, 1/11) Γονατάς Ε.Χ.: Η προετοιμασία (Β. Χατζηβασιλείου, Ελευθεροτυπία, 6/11) Ελευδεριάδης Τ.: Ο πετεινός (Κ. Τσαούσης,

Έθνος,

7/11) Ίσαρης Α.: Ανάμεσα τους η μουσική (X. Παπαγεωργίου, Αυγή, 3/11) Λιάτσος Δ.: Ιστορίες της Κατοχής (Δ. Ζαδές, Ε ξό ρμ η­ ση, 27/10) Μαγιόπουλος Σ.: Νασρενπ'ν Χότζας (Μ.Θ., Εποχή, 3/11) Παπαγιάννη Β.: Κυράνω (Ν. Αποστολίδου, Αντί, 1/11) Σιμάτου X.: Τα παιδιά των Μουλτιβόλων (Γ.Κ. Μωραΐτης, Ριζοσπάστης, 31/10) Κίνγκσλεϋ Ε.: Ο τυχερός Τζιμ (Μ. Θεοδοσοπούλου, Εποχή, 3/11) Λακαριέρ Ζ.: Αυτό το ωραίο σήμερα (Η. Παπαλέξης, Διαβάζω, 273) Μπάρμπερ Ν.: Οι κόρες του πρίγκηπα (Κ. Τσαούσης, Έθνος, 7/11) Ναντόλνι Σ.: Η ανακάλυμη της βραδύτητας (Σ.Ν., Α υ ­ γή, 30/10) Νπκ Φ.: Όχι από το εξώφυλλό του (Γ.Ι. Μπαμπασάκης, Επτάμισι, 8/11) Ουέλς Χ.Τ.: Το νησί του δόκτορος Μόρώ (Λ. Εξαρχοπούλου, Διαβάζω, 273)

(Κ. Γιούργος,

Play boy,

Νοέμ. ’91)

Ρανσμάγερ Κ.: Ο έσχατος κόσμος (Π. Μηλιώρη, Α υ ­ γή, 3/11) Μελέτες Γεράνης Σ.: Κώστας Καρυωτάκης (Σ. Δήμούλης, Α υ ­ γή, 27/10) Δοκίμια Χάρης Π.: Παλιοί και σημερινοί πνευματικοί αγώνες (Ε.Ν. Μόσχος, Βήμα, 27/10) Μποντριγιάρ Ζ.: Η έκσταση της επικοινωνίας (Γ.Ι. Μπαμπασάκης, Επτάμισι, 1/11) Παιδικά Τριβιζάς Ε.: Το Στοχολούλουδο (Ε. Σαραντίτη, Ελευ­ θεροτυπία, 30/10) Ρούσο Ε.: Η συμμορία Καπαρούτσι (Ε. Σαραντίτη, Ε­ λευθεροτυπία, 30/10) Ιστορία Γρηγορόβιος.: Μεσαιωνική Ιστορία των Αθηνών (Α. Σαββίδης, Μ εσημβρινή, .1/11) Κουκουλές Φ.η Βθζαντινών βίος και πολιτισμός (Α. Σαββίδης, Μ εσημβρινή, 1/11) Κορόμηλά Μ.: Οι Έλληνες στη Μάύρη Θάλασσα (Δ. Σταμέλος, Ελευθεροτυπία, 6/11) (Μ. Παπαγιαννίδου, Βήμα, 27/10) Φωτιάδης Κ.: Ο Ελληνισμός της Κριμαίας (Γ. Κορίδης, Κέρδος, 6/11) Χατζόπουλος Κ.: Ελληνικά σχολεία στην περίοδο της οθωμανικής κυριαρχίας (Δ. Σταμέλος, Ε λευ θερ ο­ τυπία, 6/11) Hopper R.S.: Οι πρώτοι Έλληνες. (Ν.Λ. Φορόπουλος, Διαβάζω, 273) Μαρτυρίες-Βιογραφίες Ζαφειριού Ε.: Τί να σου πρωτοθυμήθώ βρε μάνα! (Κ. Τσαούσης, Έθνος, 27/10) Σπύρου-Δεσπούντη Γ.: Το ημερολόγιο της Γκράτσιας (Δ. Γιάκος, Εξόρμηση, 3/11) Χατζηδημητρίου I.: Ακενατών (Δ. Ζαδές, Εξόρμηση, 3/11) Γκορμπατσόβα Ρ.: Ελπίζω (Α. Γριμάνη, ΕΝΑ, 6/11) Σταντάλ. Η ζωή του Μότσαρτ (Κ. Τσαούσης,

Έθνος,

7/11)

Κ Υ Κ Λ Ο Φ Ο Ρ Ε Ι Το Βιβλίο της Χρονιάς με δεκαέξι έγχρωμους πίνακες του Ρέμπραντ Hors.-texte 0 Τζόζεφ Χέλλερ (του Κατς 22) με τη σπιρτό· ζικη εξυπνάδα και την παθιασμένη του πνευ­ ματικότητα, χρησιμοποιεί σαν άξονα του βιβλίου αυτού το διάσημο πίνακα του Ρέ­ μπραντ, όπου ο «Αριστοτέλης αναπολεί μπρο­ στά στην προτομή του Ομήρου». Κάθε λεπτό, μέσα και έξω από τον πίνακα, το σκηνικό αλ­ λάζει: πότε η αρχαία Ελλάδα, πότε η Ολλανδία της εποχής του μεγάλου ζωγράφου, και πότε η εποχή η δική μας. 0 Ρέμπραντ εικονογραφεί με το λαμπερό χρυσό του την εποχή της θαλασσοκρατορίας της πατρίδας του και ο Χέλ­ λερ με την κοφτερή σαν ξυράφι πέννιττου ανατέμνει και παραλληλίζει τη Σπάρτη και την Αθήνα του χρυσού αιώνα με τις υπερδυνάμεις του σήμερα. Με λίγα λόγια πρόκειται για ένα βιβλίο που σου κόβει την ανάσα, ένα βιβλίο για ανθρώπους με πολλήν εξυπνάδα και ακόμα πε­ ρισσότερο χιούμορ.

σ τ ο υ Ζωοδόχου

γ κ ο β ο σ τ η Πηγής

2 1 - τ η λ . 36.15.433

/

ΟΙ ΤΕΛΕΥΤΑΙΕΣ ΣΥΛΛΟΓΕΣ ΤΟΥ

ΓΙΑΝΝΗ ΡΙΤΣΟΤ Το μεγάλο αντίο του Ποιητή

Αργά, Πολύ Αργά Μέσα στη Νύχτα Τ α Α ρνητικά της Σ ιωπής ,ΐ9β7

Το Γ υ μ ν ό Δ έντρο ,ΐ9β7

ΐ §

■

Ρ ττςοςΓ

Γ

■ /'

1 Α ρ γ ά , JIo a y Α

Α ργά ,Π ολύ Α ργά Μ έσα στη Ν ύχτα ,ia«8

^Μ

έσα σ τ η

Γ. Γ εννα δίο υ 3 -

Τηλ. 3 6 .0 2 .0 0 7

ργά

Ν ύχτα

Δ ευτερόλεπτα ,ΐ9ββ- ι·9β9

ΕΚΑΟΣΕΐί ΚΕΑΡΟΣ

/

f

........ Α α