Τεύχος 63

ΕΝΘΗΜΕΡΗ ΕΠΙΘΕΩΡΗΣΗ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ

Κι αυτό το βιβλίο μας θα γίνβι «μπεστ - σέλλερ»

ΚΥΚΛΟΦΟΡΕΙ

Ο ΒΙΑΣΜΟΣ τής Μαρί - Οντίλ Φαρζιέ Δικαστές, δικηγόροι, αστυνομικοί, γιατροί, κοινωνιολόγοι, ψυχαναλυτές οι ί­ διες οι γυναίκες που βιάστηκαν, κι ακόμη οι βιαστές τους, απαντούν στη μεγά­ λη αυτή κοινωνική - φεμινιστική έρευνα της Γαλλίδας δημοσιογράφου Μαρί Οντίλ Φαρζιέ.

•

Η εμπειρία των ξένων σ ’ ένα πρόβλημα που μας απασχολεί τώρα και στην Ελλάδα • Γιατί υπάρχει βιασμός; Γιατί αυτό το σκοτάδι στο θέμα του βιασμού; ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ - ΠΑΡΑΓΓΕΛΙΕΣ

u

Α.Α. ΛΙΒΑΝΗ & ΣΙΑ Ε.Ε. ΒΙΒΛΙΟΠΩΛΕΙΟ ΕΚΔΟΤΙΚΟΣ ΟΙΚΟΣ

«ΝΕΑ ΣΥΝΟΡΑ» Σόλωνος 94, τηλ. 3600.398 - 3610.589

Μην ξεχνάτε τή μεγάλη προσφορά τοΰ «Διαβάζω», τά άφιερώματα:

Βιβλία γιά παιδιά (No 24) Γυναικεία λογοτεχνία (No 36) Τό σχολικό βιβλίο (No 47) Κάφκα (No 50) Προύστ (No 52) Φώκνερ (No 54) ’Αγγλική λογοτεχνία (No 56) Σοβιετική λογοτεχνία (No 57) ’Α ντίσταση καί λογοτεχνία (No 58) Λατινοαμερικανική λογοτεχνία (No 59) Μπαλζάκ (No 60) Δημήτρης Γληνός (No 61) Τζέημς Τζόυς (No 62)

Γραφτείτε συνδρομητές Ε σω τερικού 'Απλή (15 τευχώ ν): 1.350 δρχ. » (25 τευχώ ν): 2.100 δρχ.

Σπ ουδαστική* (15 τευχώ ν): 1.250 δρχ. » (25 τευχώ ν): 1.900 δρχ.

’Οργανισμών, Τραπεζών, Ιδ ρ υ μ ά τω ν (25 τευχώ ν): 2.500 δρχ.

Κύπρος 22 34 20 31

Εύρώπη 25 39 23 36

Αμερική Άσία ’Αφρική 28 44 26 41

Αύστραλία 31 50 30 47

40

45

50

56

Ε ξω τερικού 'Απλή (15 τευχώ ν): » (25 τευχώ ν): Σπ ουδαστική* (15 τευχώ ν): » (25 τευχώ ν): Σχολών Βιβλιοθηκώ ν Ιδ ρ υ μ ά τω ν (25 τευχώ ν):

Δολ. ΗΠΑ Δολ. ΗΠΑ

*01 σπουδαστές μέσης, άνώτερης κα( άνώ- ’Εμβάσματα στή διεύθυνση: Κατερίνα Γρυπονησιώτου τατης έκπαίδευσης γράφονται συνδρομητές περιοδικό «Διαβάζω» μέ τήν έπίδειξη ή τήν άποστολή φωτοτυπίας 'Ομήρου 34 τής σπουδαστικής τους ταυτότητας ή τής άστυνομικής (δν είναι μαθητές). 'Αθήνα (135)

Συμπληρώστε τή σειρά Τιμή μηνιαίω ν τευχώ ν: 150 δρχ. (διπλών 230 δρχ.) Τιμή δ εκαπ ενθήμερω ν τευχώ ν: 100 δρχ. (διπλών 130 δρχ.) Τά παλιά τεύχη τού «Διαβάζω» μπορείτε ή νά τά άγοράσετε άπό τά γραφεία τού περιοδικού ή, άν μένετε στήν έπαρχία, νά ζητήσετε νά σάς τά στείλουμε μέ άντικαταβολή.

Κυκλοφορούν οί τόμοι 1- 10 : 1.100* δρχ. ’Αξία β ιβλιοδεσ ίας 250 δρχ. * Σέ σπουδαστές έκπτωση 15% Ζ η τή σ τε τούς τόμους τού «Διαβάζω» άπό τά γραφ εία τού π εριοδικού ή, ά ν μ έ ν ε τ ε στήν έπαρχία, ζητή σ τε νά σάς τού ς σ τείλο υ μ ε μ έ άντικαταβολή. Μ π ορ είτε άκόμα νά ά ν τα λ λά ξετε τά τεύ χ η πού έχ ε τε μ έ δεμένου ς τόμους, πληρώνοντας μ όνο τή βιβλιοδεσία (250 δρχ. γιά κά θε τόμο).

ΔΙΑΒΑΖΩ

ΔΕΚΑΠΕΝΘΗΜΕΡΗ ΕΠΙΘΕΩΡΗΣΗ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ

Όμηρου 34, ’Αθήνα - 135 Σύνταξη: 36.40.487 Λογιστήριο: 36.40.488 Διαφημίσεις: 36.26.910 Τεύχος 63 23 Φεβρουάριου 1983 Τιμή: Δρχ. 100 ’Εξώφυλλο Γιώργου Γαλάντη Διευθυντής: Περ. Άθανασόπουλος ’Αρχισυντάκτης: Νίκος Στεφανάκης Σύνταξη: Γιώργος Γαλάντης, Σοφία Γεμενάκη, Δημήτρης Δεληπέτρος, Βασίλης Καλαμαράς, Γλύκα Μαρκοπουλιώτου, 'Ηρακλής Παπαλέξης, Βασίλης Τσάμης Γραμματεία Σύνταξης: Γιώργος Σαρηγιάννης Οίκονομικός υπεύθυνος: Βάσω Σπάθή Διαφημίσεις: Ηρακλής Παπαλέξης Διορθώσεις: Πέτρος Στεφανάκης Σελιδοποίηση: Νένη Ράις Στοιχειοθεσία: Φωτοκύτταρο ΕΠΕ, 'Υμηττού 219, Παγκράτι, τηλ. 75.16.333 Διαφάνειες: Δ. Π. Άγγελής, Πειραιώς 1, τηλ. 32.44.325 ’Εκτύπωση: Βαλασάκης - Άγγελής Ο.Ε., Ταύρου 21, τηλ. 34.66.927 Βιβλιοδεσία: Νικ. Κατριβάνος & Σία Ο.Ε., Στ. Γόνατά 48, τηλ. 57.49.951 Διανομή: Νέο Πρακτορείο Τύπου Κεντρική διάθεση: ’Αθήνα: «Διαβάζω» 'Ομήρου 34 Τηλ. 36.40.488 Πειραιάς: Βιβλιοπωλείο «Κιβωτός» Δραγάτση 1 Θεσσαλονίκη: Βιβλιοπωλείο Μ. Κοτξιά καί Σία Τσιμισκή 78 Τηλ. 279.720, 268.940 Κύπρος: Πρακτορείο βιβλίου Χρ. Άνδρέου καί Σία Ρηγαίνης 64 Λευκωσία

Π Ε Ρ ΙΕ Χ Ο Μ Ε Ν Α ΧΡΟΝΙΚΑ ΠΡΟΛΕΓΟΜΕΝΑ ΑΝΑΓΝΩΣΕΙΣ: Γράφει ό Γιώργος Βέλτσος Η ΑΓΟΡΑ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ ΔΙΑΛΟΓΟΙ: Γράφουν οί Θ. Φωτιάδης, Γ. Βελουδής, Β. Σκουλάτος Σ. Κόνδης, Γ. Η. Χάρης καί Τ. Γαϊτάνη ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ: Γράφει δ Βασίλης Ραφαηλίδης ΡΕΠΟΡΤΑΖ: Η «στήλη άλληλογραφίας» στά λογοτεχνικά περιοδικά (Γράφει ό Δ. Δασκαλόπουλος)

4 5 7 8 12 14

ΑΦΙΕΡΩΜΑ Εισαγωγή Γιώργος Καραβασίλης: Κώστας Δ. Χατζηαργύρης. Ή ζωή καί τό έργο του Άλέξης Ζήρας: Τοπογραφία τής άνθρώπινης κωμωδίας Κώστας Γεωργουσόπουλος: Ό θεατρικός Χατζηαργύρης Σοφία Γεμενάκη: Κάρολος Κούν: Τό χρέος μου Κώστας Φέρρης: «Οικογένεια Ζαρντή»: ή μεταγραφή

21 22 25 29 32 34

ΟΔΗΓΟΣ ΒΙΒΛΙΩΝ ΕΠΙΛΟΓΗ ΔΙΚΑΙΟ: Γράφει ό Κ. Γ. Γιαννόπουλος ΚΕΡΑΜΙΚΗ: Γράφει ό Δημήτρης Τσίτουρας ΠΟΙΗΣΗ: Γράφει ό Κώστας Γουλιάμος ΠΕΖΟΓΡΑΦΙΑ: Γράφουν οί Μ. Γ. Μερακλής, Γ. Δ. Παγανός, Χρύσα Προκοπάκη, Φ. Δ. Δρακονταειδής, Βαγγέλης Ήλιόπουλος, Μίλτος Φραγκόπουλος καί Σπύρος Τσακνιάς ΜΕΛΕΤΕΣ: Γράφει ό Ε. Ν. Φραγκίσκος ΙΣΤΟΡΙΑ: Γράφει ό Γ. Δ. Μεταλληνός ΤΑΞΙΔΙΑ: Γράφει ή Θεοδώρα Ζερβού

45 46 47 49 67 68 74

ΠΛΑΙΣΙΟ: Γράφει ό Βάιος Παγκόυρέλης

47

ΠΛΑΙΣΙΟ ΓΙΑ ΠΑΙΔΙΑ: Γράφει ή Ελένη Παμπούκη

73

ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ Ά λ. Φιλιππόπουλος: «Τό πρόβλημα είναι νά μήν έχεις φραγμούς. ’Απέναντι σέ πρόσωπα καί σέ καταστάσεις»

76

ΔΕΛΤΙΟ

Κυκλοφορεί σέ 12.000 άντίτυπα

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΟ ΔΕΛΤΙΟ

37

Υπεύθυνος τυπογραφείου: Κ. Λεμπέση, Υμηττού 219, Παγκράτι

ΚΡΙΤΙΚΟΓΡΑΦΙΑ

42

ΧΡΟΝΙΚΑ Ακαδημαϊκές γελοιότητες «ΕΠΙΣΤΡΑΤΕΥΟΝΤΑΣ όλες τΙς πνευ­ ματικές δυνάμεις τής χώρας, νά ήγηθεΐ ή ’Ακαδημία 'Αθηνών μιας παγκό­ σμιας έκστρατείας, πού θά έχει ώς σκοπό τήν άρμονική σύζευξη τεχνο­ λογίας καί πνεύματος μέ τήν έλπίδα δτι έτσι ίσιος κάποτε άποκατασταθεϊ ή ήρεμία στήν ψυχή τού άνθρώπου.» Αύτή τή βαρύγδουπη πρόταση έκα­ νε, μέ πολλή σοβαρότητα, ό νέος πρόεδρος τής γηραλέας καί άμαρτωλής Ακαδημίας, ό 70χρονος μουσικο­ συνθέτης Μενέλαος Παλλάντιος, σέ σχετική όμιλία του κατά τήν άνάληψη τών καθηκόντων του. Όχι, τίποτε άλ­ λο δέν άπασχόλησε τόν όμιλητή, ούτε κάν ή μουσική, παρά μόνο ή κοινοτυ­ πία δτι ή ύλική εύημερία έφερε τήν ψυχική άνισορροπία τού άνθρώπου. Κι άφοϋ άνάλωσε τήν ώρα σέ σχολι­ κού έπιπέδου διαπιστώσεις, ρηχές αι­ τιολογήσεις καί έπιπόλαιους άφορισμούς, κατέληξε στήν κορωνίδα πού άναφέραμε πιό πρίν -γιά νά έπιβεβαιωθεϊ, γιά άλλη μιά φορά, πόσο έκτός τόπου καί χρόνου βρίσκονται οί άνθρωποι τής Ακαδημίας, πόσο μα­ κριά άπό τις σύγχρονες Ιδέες καί τό γόνιμο πνευματικό προβληματισμό. Κι ένα νόστιμο τώρα: Στό θιογραφικό τού Μ. Παλλάντιου πού μοίρασε ή Ακαδημία (ποιός τό σύνταξε, ύποθέστε δ,τι θέλετε), άναφέρεται δτι τό μουσικό του έργο «τόν καθιέρωσε τό­ σο στό έσωτερικό δσο καί στό έξωτερικό»! Έ, δχι κι έτσι, βρέ παιδιά. Γιατί άν είναι καθιερωμένος ό Μ. Π., τότε ό Θεοδωράκης, ό Χατζιδάκις, ό Ξενάκης τί είναι; Λίγη σοβαρότητα καί μιά συγ­ κράτηση τού οίστρου τής γραφίδας δέν θά έβλαπτε.

Νίκος Βέλμος ΝΙΚΟΣ Βέλμος. Τό δνομα αύτό ίσως νά μή λέει τίποτα ατούς νεότερους, δμως ύπήρξε μία σημαντική μορφή τής πνευματικής καί καλλιτεχνικής ζωής τής μεσοπολεμικής Αθήνας. Συγγραφέας, ήθοποιός, φιλότεχνος, άθηνολάτρης, έπαναστάτης μέ τόν τρόπο του, ό Νίκος Βέλμος (18901930), μεγαλωμένος στά στενά δρο­ μάκια τής Πλάκας άπό φτωχούς γο­ νείς, είχε πάντα τήν αίσθηση τού κάλ­

προ λεγο μένα λους τής ζωής, πού τήν ήθελε άγνή, άπλή, άτόφια καί χωρίς ψευτιά. Ή δι­ κή του ζωή ήταν ένας συνεχής άγώνας γιά τούς άδικημένους. "Ιδρυσε τό «"Ασυλο Τέχνης», όπου όργανώνονταν ένδιαφέρουσες συζη­ τήσεις γιά λογοτεχνικά, θεατρικά ή κοινωνικά θέματα καί γινόντουσαν άπό καιρό σέ καιρό όμαδικές ή άτομικές έκθέσεις γνωστών καλλιτεχνών. Παράλληλα, μετέφερε στή δημοτική μέ πολύ σεβασμό έργα τού Παπαρρηγόπουλου καί τού Βασιλειάδη, κυκλο­ φόρησε πολλά βιβλία («Ό έρωτόπαθος τραγουδιστής», «Ό πιστός τής άπελπισίας», «Τό βιβλίο τών φτωχών» κλπ.) καί έξέδιδε τό «Φραγγέλιο», ένα έβδομαδιαϊο φύλλο πού τό έγραφε όλόκληρο ό ίδιος καί τό μοίραζε μό­ νος του στούς συνδρομητές του. Στίς λίγες σελίδες τού έντυπου αύτοϋ ό Βέλμος σατίριζε καί καυτηρίαζε, άλ­ λοτε έμμετρα καί άλλοτε πεζά, τά κα­ κώς κείμενα τής πολιτικής, κοινωνι­ κής καί καλλιτεχνικής ζωής. «Τρέμετε δλοι» ήταν τό σύνθημά του. Άπό καιρό σέ καιρό τό «Φραγγέλιο» κυκλοφορούσε καί παραρτήματα, έκτακτα «Φύλλα τέχνης» καθώς τά έλεγε ό Βέλμος, άφιερωμένα σέ διά­ φορες καλλιτεχνικές ή πνευματικές μορφές, Ιδέες καί τόπους. "Ετσι, στή σειρά αύτή παρουσίασε άξιοπρόσεχτα τεύχη μέ είκόνες καί κείμενα γιά τό Άγιον Όρος, γιά τό Δομίνικο Θεοτοκόπουλο, γιά τό Σαίξπηρ, γιά τόν Μπετόβεν, γιά τό Χαλεπά, γιά τό Γαλάνη, τόν Άγγελο Θεοδωρόπουλο, τόν Κόντογλου καί άλλους. Τά γράφουμε αύτά γιά τό Βέλμο, μέ άφορμή μιά ένδιαφέρουσα έκθεση ένθυμημάτων τού ίδιου καί τού «Άσυλου Τέχνης», πού όργάνωσαν πρόσφατα οί έκδόσεις «Πρόσπερος» γιά νά τιμήσουν τά πενήντα δύο χρό­ νια άπό τό θάνατο τού καλλιτέχνη. Ή έκθεση πραγματοποιήθηκε μέ τή συγ­ κινητική βοήθεια τού ιερέα Μάριου

Δαπέργολα, πού διέθεσε δλα σχεδόν τά έκθέματα άπό τή συλλογή του. Στά έκθέματα αύτά περιλαμβάνονταν ζω­ γραφικά έργα, γλυπτά, φωτογραφίες, βιβλία, γράμματα καί άλλα χειρόγρα­ φα τού Βέλμου, προγράμματα άπό θεατρικές παραστάσεις καί άλλα ντο­ κουμέντα καί μερικά άπό τά έκθέματα τού «Άσυλου Τέχνης». Ίσως τώρα νά άναρωτηθεϊτε πώς δέν πήρατε είδηση γιά τήν έκθεση αύτή. Αλλά, βλέπετε, ό μακαρίτης ό Βέλμος δέν άφησε άπογόνους γιά νά κάνουν δημόσιες σχέσεις καί νά καλ­ λιεργούν «φιλίες» μέ τούς δημοσιο­ γράφους τών έφημερίδων...

Νεοπλουτίστικα έκδοτικά ΤΟΝ περασμένο μήνα δύο έκδοτικοί οίκοι, ή άθηναϊκή «Εστία» καί ό θεσσαλονικιός «Μάλλιαρης-Παιδεία», όργάνωσαν σειρά έκδηλώσεων. Ή «Εστία», πιστή στήν παράδοση τού σωστού, τίμιου καί καθαρού βιβλιεμ­ πορίου, παρουσίασε κάποιες καινού­ ριες έκδόσεις της καί τό σύνολο τού συγγραφικού έργου τού Απόστολου Σαχίνη, μέ άφορμή τήν πρόσφατη βράβευσή του. Πράγματα δηλαδή θε­ μιτά καί σοβαρά. Αντίθετα, ό έκδοτικός οίκος «Μάλλιαρης-Παιδεία» όργάνωσε, κάτω άπό τό λίαν βαρυσήμαντο τίτλο «Πολιτι­ σμικά», έκδηλώσεις έμμεσου μέν, άλλά σαφούς έμπορικοϋ χαρακτήρα, μιά

καί σχεδόν δλοι οί όμιλητές τών έκ­ δηλώσεων αύτών ήταν άμεσοι συνερ­ γάτες τού έκδότη (συγγραφείς βι­ βλίων του) καί τά θέματα τών όμιλιών τους έτειναν στήν προβολή κάποιων συγκεκριμένων έκδόσεων. Όσο γιά τήν έκθεση «Εκατόν πενήντα χρόνια νεοελληνικής Ιστορίας (1832-1982)», δέν περιλάμβανε τίποτε άλλο παρά τό είκονογραφικό ύλικό μιας πολύτομης έκδοσης τού ίδιου έκδοτικοϋ οίκου. Φυσικά, άπό τά «Πολιτισμικά» δέν

χρονικα/5

έλειψε καί τό ψητό: μία έκθεση τού συνόλου τών βιβλίων τοϋ έκδότη. 'Αλλά, άναρωτιόμαστε, άφοϋ τελικά ό στόχος τών έκδηλώσεων ήταν κα­ θαρά διαφημιστικός καί έμπορικός, πρός τί οί βαρύγδουποι τίτλοι καί οί νεοπλουτίστικες φανφάρες; Δέν βλέ­ πουν πώς δουλεύουν άλλοι έκδοτικοί οίκοι μέ ιστορία δεκάδων χρόνων; Νο­ μίζουν δτι άμα βαρέσουν πολλά τύμ­ πανα καί καλέσουν μπόλικους βιολι­ τζήδες θά γίνουν πιό άξιόπιστοι γιά τίς προθέσεις τους; "Η μήπως θέλουν νά πιστέψουμε δτι κόπτονται γιά τήν πολιτιστική μας άνάπτυξη περισσότε­ ρο άπό τούς άλλους συναδέλφους

ν’ απορείς ΑΠΟΦΑΣΙΣΤΙΚΗ φωνή άπό τηλεφώνου μάς πληροφορεί ότι θά στείλει τήν παρουσίαση ένός βιβλίου πού -άκοϋστε-- πρόκειται νά έκδοθεϊ σέ λίγες μέρες, καθώς είπε, άπό γνωστό έκδοτικό οίκο. Βέβαια έμεϊς άρνηθήκαμε νά άπαντήσουμε καταφατικά, πρώτο γιατί θέλουμε νά δούμε τυπωμένο στή γλώσσα μας τό βιβλίο καί δεύτε­ ρο γιατί έπανειλημμένα έχουμε τονί­ σει άπό τίς στήλες τοϋ «Διαβάζω» τόν τρόπο πού δουλεύει καί έπιλέγει τά βιβλία γιά παρουσίαση ή συντακτική έπιτροπή. Μέχρις έδώ ίσως κανείς νά μή νιώσει καμιά έκπληξη, γιατί άνθρώπινο είναι ή άγνοια. Όμως ή συνέχεια τής συνδιάλεξης μάς πείθει πώς πρό­ κειται γιά άνθρωπο άποφασισμένο νά μάς έπιβληθεϊ μέ «περγαμηνές» πού γιά μάς δέν είναι τό μοναδικό κριτή­ ριο. Κάπως έτσι μάς άπειλει ότι τήν παρουσίαση τού ύπό έκδοση βιβλίου θά στείλει σέ άλλα έντυπα,έκσφενδονίζοντας παράλληλα καί λόγια πικρά. ’Ανεξάρτητα άπό τό πού κατέληξε αύτή ή άπό τηλεφώνου συνομιλία, δέν παύει νά άποτελεϊ ένα άπό τά πο­ λύ κακά δείγματα άνάγωγης συμπερι­ φοράς, μικρής, εύτυχώς, μερίδας τών πνευματικών μας άνθρώπων. Καί κάτι άκόμη. Μερικοί, σάν τήν άξιότιμη κυ­ ρία, άς σεβαστούν τουλάχιστον τούς κανόνες τής λειτουργίας τού περιοδι­ κού κι άπό έκεϊ καί πέρα ό δρόμος γιά τή συνεννόηση γίνεται εύκολότερος, πέρα άπό τήν κριτική, θετική ή άρνητική, πού μπορούν νά άσκήσουν άκό­ μη καί άπό τίς σελίδες τοϋ περιοδι­ κού. Εξάλλου δείγματα τέτοιου πλουραλισμού έχουμε άφθονα νά έπιδείξουμε.

αναγνώσεις

Αλλο κρούσμα ΛΑΒΑΜΕ τό έξής σημείωμα άπό γνω­ στό σκηνοθέτη: «Σάς στέλνω τήν γ' έκδοση τοϋ βι­ βλίου "Αύτό τό παιδί είναι μόνο του” . Είστε νομίζω μαζί μέ τήν Εστία καί τίς έφημερίδες τού κ. Λαμπράκη τό μόνο έντυπο πού δέν παρουσίασε καθόλου τό βιβλίο αύτό». Κύριε Κολλάτε, δέ νομίζετε ότι αύ­ τό τό ύπαινικτικό γραμματάκι σας έχει καί κάποια δόση άπειλής; "Εχετε τήν έντύπωση ότι θά ένδώσουμε καί θά παρουσιάσουμε τό βιβλίο σας ύπό τό κράτος τού φόβου μή μάς έντάξετε στό μαυροπίνακα; Καί γιά νά τε­ λειώνουμε: Δέν έχουμε κανέναν «είδικό λόγο», καθώς άναφέρετε παρα­ κάτω, νά τό «άγνοήσουμε», παρά μό­ νο ένα πρός τό παρόν. "Ας φροντίσε­ τε νά μάς τό στείλετε στά γραφεία τοϋ περιοδικού, μέ τόν ϊδιο τρόπο πού χρησιμοποιήσατε γιά νά μάς στεί­ λετε κι αύτό τό γράμμα.

Οί μικρές μας άγγελίες «Η ΣΚΕΨΗ σας νά έγκαινιασθεϊ άπό τό φύλλο 60/1983 στήλη μικρών “ άγγελιών” πολύ εύστοχη καί χρήσιμη. Θά είναι μεγάλη ή συμβολή της νά βρίσκονται παλιά βιβλία καί περιοδικά άπό τούς φίλους τοϋ είδους. Θά διευ­ κολύνει έπίσης άλλους νά... ξεφορτώ­ νονται, μέ κάποιο κέρδος, άχρηστα - γ ι’ αύτούς- έντυπα. Τό κέρδος δι­ πλό, κυρίως γιά τή διάσωση έργων πού άλλιώς θά πήγαιναν ϊσως γιά πολ­ τοποίηση.» "Ετσι άρχίζει τό γράμμα του φίλος άναγνώστης άπό τή Θεσσα­ λονίκη, έπισημαίνοντας βεβαίως έναν άπό τούς στόχους τοϋ περιοδικού μας. 'Εξάλλου είναι κοινός τόπος ότι πολλά βιβλία, παλιές σπάνιες έκδόσεις, βρίσκονται παραπεταμένες χω­ ρίς νά άξιοποιοϋνται άπό άνθρώπους πού τίς άναζητοϋν στά ράφια μερικών Ιδιωτικών βιβλιοθηκών. "Αν λοιπόν τό «Διαβάζω» πετυχαίνει, έστω καί έλάχιστα, αύτή τή... μετακίνηση βιβλίων, περιοδικών, έντύπων, έφημερίδων, άχρηστων γιά τούς κατόχους τους, σέ άλλα χέρια πού θά μπορούσαν νά τά άξιοποιήσουν, τότε ή μικρή αύτή και­ νοτομία τών μικρών άγγελιών πιάνει τόπο. 'Αλλά καί, λιγότερο ή περισσότερο θερμά, γράμματα καί τηλεφωνήματα στά γραφεία τοϋ περιοδικού μάς δί-

του γ. βελτσου «Ό λογοκριτής» Σ τό ζευγάρι: συγγραφέας-άναγνώ στης, ό λο γοκρ ιτής δ έν έχ ει θέση. Ό λο γοκρ ιτής ά -θ ε τ ε ΐ τό κείμενο, δ έν τό διαβάζει, δέν τό διαβιβάζει, ο ύ τε διαβιβάζεται σ ’ αύτό. Ό λο γοκρ ιτής δ έ ν είνα ι άναγνώστης, γ ια τ ί δέν συ μ μ ετέχ ει στόν άναπ όφ ευκτο άναγραμματισμό: κειμένου-σώ ματος. Ό λο γ οκ ρ ιτής ε ίν α ι έχθρός κ α ί του σώματος κ α ί τοϋ κειμένου, όπως όλοι όσοι παίρνουν το ϊς μ ετρ η το ϊς τή «δίχως βάθος κα ί δίχως άλήθ εια κωμωδία τής γλώσσας». Ό λοι ο ί φαρισ αϊοι λογοκρ π ές-φ ιλόλογοι, λο γοκριτές-κοινω νιολόγοι, λογοκρ ιτές-ψ υχα να λυτές, οί π ο λιτικ οί κ α ί ψυχαναλυτικοί δηλαδή χω ροφύλακες τοϋ Roland Barthes. Ό λο γοκρ ιτής μιας πορνο-γραφίας, γιά παράδειγμα (τοϋ Gombrowicz κ α ί όχι τοϋ Χατζιδάκι), δέν έν δ ια φ έρ ετα ι γιά τό «-γραφία» άλλά γιά τό «πορνό». Καί ξ έ ρ ε τε πώς ό ρ ίζετα ι τό πορνό: σάν σκοποφιλία. Δ ηλαδή ό λο γοκριτής, σ τή ν καλύτερη περίπτωση, ένας μπανιστιρτζής. Α υτά έλ εγα σ τή ν Κύπρο σέ μ ιά έκδήλω ση-διαμαρτυρία γιά τούς ά νελεύ θ ερ ου ς νόμους 35/63 κα ί 53/76, πού καθιερώ νουν σάν λογοκρ ιτή κ α ί τό ν τελώνη. Έ κ εϊ τά είσα γόμενα άπό τή ν Ε λλάδα βιβ λία στέλ ν ον τα ι άπό τό ν τελώ νη στή φωτιά. Μήπως τό καυστικό χιούμορ τών κυπριών τελώ νω ν-λογοκριτώ ν είνα ι πιό α ύ θόρμητο άπό τή σοβαροφάνεια τών έλλήνω ν φαρισαίων;

6/χρονικα

νουν τό θάρρος νά συνεχίσουμε τή δημοσίευση τών μικρών άγγελιών, πού ή προσφορά τους δέ θέλουμε νά περιορίζεται μόνο σ’ αύτοϋ του εί­ δους τήν άνταλλαγή, άλλά νά έπεκτείνεται καί σ' άλλους τομείς. Έτσι, καθώς θά διαπιστώσατε, οί μικρές άγγελίες γίνονται τό βήμα νεαρών μας φίλων πού ζητούν νά δουλέψουν, άλ­ λων πού θέλουν νά διδάξουν ξένες γλώσσες, πού ζητούν άνθρώπους γιά δουλειά, άκόμη -για τί δχι;- άλλων πού πωλοϋν άπό κομπιούτερ μέχρι γραφομηχανές. Χρήσιμο είναι νά τονίσουμε άτι οί μικρές άγγελίες δέ δημοσιεύονται έτσι δπως μάς τίς παραδίδουν οί ένδιαφερόμενοι, γιατί τότε σέ τί θά διέ­ φερε ή φτωχή σέ ποσότητα στήλη μας άπό τίς άντίστοιχες στήλες άλ­

λων έντύπων; Φροντίζουμε νά είναι όσο τό δυνατόν πρωτότυπες, άλλοτε έπιτακτικές ή χιουμοριστικές, έτσι ώστε αύτή ή συναλλαγή νά άπαλλάσσεται άπό τό βάρος τής τυποποίησης καί τής θλιβερής έντύπωσης πού συ­ νήθως δίνουν οί άντίστοιχες μικρές άγγελίες πού διαβάζουμε καθημερι­ νά.

Ή γενιά τών μπήτ Η ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ έκρηξη τών άρχών τού '60 είναι άρρηκτα συνδεδεμένη μέ τή

γενιά τών μπήτ. Τή γενιά τού Κέρουακ, τού Μπάρροουζ καί τού Γκίνσμπεργκ, πού προετοίμασε τό έδαφος γιά μιά «πνευματική έπανάσταση» καί πρότεινε τρόπους άντίστασης ένάντια στήν Ιεραρχία τού κοινωνικού συστήματος, στή γραφειοκρατία καί στό συγκεντρωτισμό. ΟΙ αίρετικοί αύτής τής γενιάς, οί ποιητές, οί δραματουργοί καί οί μυθιστοριογράφοι υπήρξαν άραγε άφελεϊς, ούτοπιστές καί άνεύθυνοι; Σήμερα, μετά άπό 20 χρόνια, τί μπο­ ρεί νά μάς προσφέρει ή άνάγνωση τών ποιημάτων, τών μυθιστορημάτων καί τών δοκιμίων αύτής τής γενιάς; Σ’ αύτά τά έρωτηματικά άπαντά τό έπόμενο άφιέρωμα τού «Διαβάζω», πού γίνεται σέ συνεργασία μέ τό «Magazi­ ne Li«6raire».

αντί Τάκης Γιαννόπονλος ΕΠΑΝΟΔΟΣ

Τό ζήτημα δέν είναι μόνο νά διαβάζετε «ΑΝΤΙ» άλλά νά μπορείτε ν’ όνατρέχε,τε σ’ αυτό σταθερά.

• Τό καλύτερο δώρο γιά σάς καί τούς φίλους σας: • Έ να ς πανόδετος τόμος τού περιοδικού «ΑΝΤΙ»

ΙΑΝΟΣ

Αθήνα 1982

Ενα Τετράδιο "Αναζητήσεων Τεύχος 3

Κυκλοφόρησε ή νέα ποιητική συλλογή τοΰ Τάκη Γιαννόπουλου μέ 100 ποιήματα καί 35 σχέδια τής ζωγράφου ’Αλίκης Τόμπρου. Στό βιβλίο τήν 19-1-83 άπονεμήθηκε ή διάκρι­ ση τής Εταιρείας Ελλήνων Λογοτεχνών τοΰ διμήνου ’82-83 γιά τήν ποίηση, άπό έπιτροπή πού άποτελεϊται άπό τους: Γιώργο Βαλέτα, Μανώλη Γιαλουράκη, Γιωργή Κότανρα, Δημήτρη Σιατόπουλο, ’Ηλία Σιμόπουλο, Πέτρο Σπέντζη, Θεόφιλο Δ. Φραγκόπουλο.

Οκτώβριος-Νοέμβριος

δρχ.100

ΑΦΙΕΡΩΜΑ ΣΤΗΝ ΨΥΧΙΑΤΡΙΚΗ THOMAS SZASZ Ή ψυχική Οχεία πάν {θεολογία ΚΟΡΝΗΛΙΟΣ ΚΑΣΤΟΡΙ ΑΔΗΣ GIOVANNI JERVIS Η κοινωνική ψυχιατρική ΚΛΕΑΝΘΗΣ ΓΡΙΒΑΣ Τό αδιέξοδο τής ψυχιατρικής DAVID COOPER RONALD LAING Σχιζοφρένεια ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ

Από 26 Ιανουάριου έως 8 Φεβρουάριου Ε π ειδή όμως είν α ι τεχνικά άδύνατο νά δη μοσιεύονται όλα τά βιβ λία πού άναφέρουν οί βιβλιοπώλες, ό πίνακας π εριλαμβάνει τελικά έκ είν α -τά βιβλία πού δηλώθηκαν άπό δύο του ­ λά χ ισ τον βιβλιοπώλες ή πού συγκεντρώνουν τρ εις βούλες προτίμησης, άνεξάρ τητα άπό τόν ά ριθμό βιβλιοπωλείων πού τά προτείνουν. Όσο γιά τό έν δ ια φ έρ ο ν κ α ί τήν π οιότητα τών βιβλίω ν τού πίνακα, σκόπιμο είν α ι νά συμβου­ λ ε ύ εσ τε τ ίς σ ελίδες τής « Επιλογής».

ΑΘΗΝΑ 1

^

!

**■

Μ •

-

··

•

··

4. Ν. Σβορώνου: Άνάλεκτα νεοελληνικής Ιστορίας καί Ιστοριογραφίας (Θεμέλιο)

•

-

5. Γκ. Γκ. Μάρκες: 'Εκατό χρόνια μοναξιάς (Νέα Σύ­ νορα)

•

„

6. Γ. Ίωάννου: Καταπακτή (Γνώση)

··

.·

#β

7. Ε. 'Ακρίτα: Ραντεβού μέ τήν Έλενα... (Κάκτος) 8. Ζ. Π. Βερνάν: Μύθος καί σκέψη στήν άρχαία 'Ελ­ λάδα (Νεφέλη) 9. Κ. Καστοριάδη: Μπροστά στόν πόλεμο (Imago) 10. Μ. Λαμπαδαρίδου-Πόθου: Γράμμα στό γιό μου κι ένα άστρο (Καστανιώτης) •

11. Π. Π. Παζολίνι: Μιά βίαιη ζωή (Όδυσσέας) 12. Σ. Σινιορέ: Ή νοσταλγία δέν είναι πιά αύτό πού ήταν... (Εξάντας) 13. Μ. Πόλο: Τά ταξίδια (Αίολος)

·· • ··

14. Ν. Πουλαντζά: Τό κράτος, ή έξουσία, ό σοσιαλι­ σμός (θεμέλιο) 15. Α. Σαμαράκη: Ζητείται έλπίς (Έλευθερουδάκης) 16. Σύντομο κοινωνικοπολιτικό λεξικό (Σύγχρονη Εποχή)

| Δοκιμάκης - Ηράκλειο

1

| Ραγιάς

*3 1

1 Κοτζιά

I Φιλιππότης

° ο

•

2. Μ. Κουμανταρέα: Ό ώραΐος λοχαγός (Κέδρος) 3. Ε. Άρανίτση: Τό φετίχ (Ερατώ)

| Σύγχρονη Εποχή

1

| Λέσχη τού Βιβλίου

•

1 | Εστία

•

I Ένδοχώρα

| Ελευθερουδάκης

1. Κ. Παπαϊωάννου: Ή Ιστορία τής κυρίας «Ού» (Καστανιώτης)

| Δωδώνη

ΒΙΒΛΙΑ

| Αίολος

|

<

ΕΠΑΡΧΙΑ

κ

| Μεθενίτης - Πάτρα

,

ΘΕΣ/ΝΙΚΗ

Η ΑΓΟΡΑ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ Ο παρακάτω πίνακας παρουσιάζει τά έμπορικότερα βιβλία ένό ς δεκαπενθήμερου, σύμφωνα μ έ τά στοιχεία πού μ άς παραχώρησαν δεκαπ έντε βιβλιοπώλες άπ’ όλη τή ν Ελλάδα, δηλώ νοντας ό καθένας τους τά τρία βιβλία πού είχ αν τις πε­ ρ ισσό τερες πωλήσεις στό βιβλιοπωλείο του κα­ τά τό διάστημα αύτό. Έτσι, τά βιβ λίο μ έ τις μ ε ­ γ α λύ τερ ες πωλήσεις σημειώ νεται μ έ τρ εις βού­ λε ς ( · · · ) , τό άμέσως μ ετά μ έ δύο ( · · ) κα ί τό τελε υ τα ίο μ έ μ ία (·).

·. #β

8/χρονικα 5Ξ? _

θ '

διάλογοι

"Ολα τά γράμματα, πού άπευθύνονται άποκλειστικά ατό «Διαβάζω» καί πού παρουσιάζουν κάποιο γενικότερο ένδιαφέρον, δημοσιεύονται είτε όλόκληρα (έφόσον είναι σύντομα) είτε άποσπασματικά (έάν είναι έκτενή). Γιά τό λόγο αύτό, παρακαλούνται οι άναγνώστες πού μάς γρά­

Διαμαρτυρία γιά παράλειψη Όσο κι άν ήταν περιορισμένο τό άφιέρωμα τοϋ «Δ» «'Αντίσταση καί Λογοτεχνία», δέν παύει νά έχει ένα τιμητικό χαρακτήρα, καί, πώς νά τό κάνουμε, συμβάλλει στήν τεκμηρίωση καί διατήρηση ένός τόσο πολύτιμου κεφάλαιου τής νεότερης Ιστορίας μας. "Ετσι βλέποντας τά πράγματα, άς μοϋ έπιτραπεϊ νά πώ λίγα σύντομα πάνω στό άρθρο τοϋ κ. Γ. Βελουδή, «Ή έλληνική λογοτεχνία στήν Αντί­ σταση», πού νομίζω πώς παρουσιάζει μερικά άδύνατα σημεία: 1. Ή μεθοδολογική έπέκταση τοϋ 1940-1944 σέ προπολεμικά καί μετεμφυλιακά χρόνια, ίσως νά μήν ήταν άστοχη, άν δέν παραβιάζονταν κι αύτή μέ τή σειρά της, μέχρι τό 1970! Κι αύτό γιατί μερικοί ποιητές («συμπτωματικά» πού διαχωρίστηκαν άπό τήν παραδοσιακή άριστερά γιά προσωπι­ κούς καθαρά λόγους), καί κατονομά­ ζει ό κ. Γ. Β., κατατάχτηκαν στήν «ποίηση τής ήττας». Έτσι, όμως, γιατί νά μήν έπεκτείνουμε τή «μέθοδο» ώς τά 1982, πού γράφονται άκόμη ποιήματα γιά τήν άντιστασιακή έποχή; 2. Σέ προσωπικές άναφορές δέν θά άναφερθώ, έκτός δύο. Οϋτε σέ άδόκιμες έννοιες, λ.χ. «πολιτικός βυζαντι­ νισμός τών κατοχικών κυβερνήσεων». Χρειάζεται όμως νά ποϋμε: α. Γιά τό Ν. Γκάτσο, δτι στήν «Αμοργό» (1943) του δέν «διατυπώ­ νει εύδιάκριτους ύπαινιγμούς γιά τήν καταπίεση τών δυνάμεων κατοχής κλπ.». Οϋτε τό θέλησε, οϋτε ή χιτλε­ ρική λογοκρισία μέ τούς «έλληνόφωνους συνεργάτες» της ήταν ήλίθια. Όσο γιά τόν «'Ιππότη καί τόν θάνα­ το», έμφανίστηκε στά 1947, δταν είχε άρχίσει άπό τίς φιλικές του κυβερνή­ σεις τό άνθρωποκυνηγητό. β. Εδώ είμαι αναγκασμένος, δυ­ στυχώς, νά έπικαλεστώ τό προσωπικό μου παράδειγμα γιά νά προχωρήσω σέ μιά συγκεκριμένη διαπίστωση. Δέν είχα τήν τιμή νά συγκαταλεχτώ στήν (ένδεικτική, έστω) άπαρίθμηση τών αντιστασιακών ποιητών, παρόλο πού ή « Αντίσταση» καί οί «Πανοπλίες» (1945) μου κέρδισαν τιμητικές κριτι­ κές τής έποχής. Αύτό, θά μπορούσε νά πεϊ κανείς δτι είναι ζήτημα έπιλο-

φουν νά είναι όσο πιό σύντομοι μπορούν καί νά σημειώ­ νουν τό πλήρες όνοματεπώνυμο καί τήν άκριβή διεύθυνσή ους. Πάντως, γιά νά δημοσιευθεί ένα γράμμα, πρέπει νά 'χει φτάσει στά γραφεία τού περιοδικού τουλάχιστον τρεις έβδομάδες πριν άπό τήν ήμέρα κυκλοφορίας τού τεύχους.

γής τοϋ κ. Γ. Β„ καί κανείς δέν τόν ύποχρεώνει σέ διαφορετική. Σωστά, έστω κι άδικα. 'Αλλά δταν αύτό τό γε­ γονός τό συνδυάσουμε μέ τίς ακό­ λουθες παραλείψεις του, τότε έχουμε ένα θέμα γιά διαλεύκανση. Καί φυσι­ κά, δέν πρόκειται γιά σύμπτωση.

3. Στήν έπιλογή βιβλιογραφίας πού κλείνει τό άρθρο του διαλαμβάνει 19 ανθολογίες καί μελέτες. Παραλείπει, όμως, τίς ακόλουθες, πού μέ κανένα τρόπο δέν μπορούν νά χαρακτηρι­ στούν «κατώτερες»: - Andre Mirambel, La Literature Grecque Moderne, PUF, 1953. Στό τε­ λευταίο κεφάλαιο (01 σημερινές τά­ σεις 1940-1950) ύπάρχει έξαντλητικός κατάλογος δλων σχεδόν τών αντιστα­ σιακών λογοτεχνών.

- Ανθολογία Μεταπολεμικών Ποιη­ τών, είσαγωγή 'Αλ. 'Αργυρίου, 1957.

- Ή 'Ελληνική Ποίηση 'Ανθολογη­ μένη, τών Μ. Αύγέρη - Μ. Μ. Παπαϊωάννου - Θρ. Σταύρου, 1961.

- Κ. Πορφύρη, Ποιητική ’Ανθολο­ γία, πρόλογος Νικ. Βρεττάκου, 1964.

- Ποιητική 'Ανθολογία Παπύρου, 1971.

- ’Ανθολογία Νεοελληνικής Ποιήσεως, είσαγωγή Σπ. Κόκκινη, Κολλάρος, 1971.

- Ν. Spanias, Resistance - Exile - and Love, N. York, 1977.

- Νίκου Παππά, Ή άληθινή Ιστορία τής Νεοελληνικής Λογοτεχνίας, 1973, όπου στίς σελ. 511-529 αντιμετωπίζει αποκαλυπτικά τή δημιουργία τοϋ όρου «ποίηση τής ήττας» καί τήν αξιοποίησή του άπό τούς έχθρούς (σιωπηλούς ή φανερούς) τής ’Αντίστάσης.

- Ανθολογία Άποστολίδη, ή τρίτο­ μη σημερινή μορφή της, μέ πλήθος βιβλιογραφικά στοιχεία καί γιά τήν έπίμαχη έποχή.

- Κ. Μοσκώφ, Ή κοινωνική συνεί­ δηση στήν ποίηση τής Θεσσαλονίκης, 1978. Στίς ένδεκα αύτές σοβαρές έργασίες, πού παραλείπονται άπό τόν κ. Γ. Β., ό υποφαινόμενος, κοντά σ’ άλ­ λους, έχει τήν κάποια θέση του. Καί άκόμα περιμένει νά φανερωθεί στή δημοσιότητα ό λόγος αύτής τής συ­ στηματικής έξαφάνισής του άπό τούς έπιφυλλιδογράφους τής ’Αντίστασης.

4. Παραλείπονται, δμως, καί άλλα δύο βιβλία, άπό τά όποια ό κ. Β. μπο­ ρούσε νά πάρει άρκετά στοιχεία, γιά νά 'ναι ακλόνητες οί έπιλογές του:

- Mario Vitti, 'Ιστορία τής Νεοελλη­ νικής Λογοτεχνίας, 1978. Πλήθος οί άνακρίβειες, τά λάθη καί παραλεί­ ψεις, δσο καί οί ανεπίτρεπτες κρίσεις γιά αμφιλεγόμενα θέματα τής κρίσι­ μης μεταπολεμικής έποχής. 'Ένα εί­ δος Γούντχαουζ στή λογοτεχνία μας.

- Μ. Γ. Μερακλή, Ή σύγχρονη Ελ­ ληνική Λογοτεχνία (1945-1970). Σ’ αύτές (παραλείποντας μιά δεκά­ δα μελέτες, μέ διαβατήριο τήν πολιτι­ κή έμπάθεια -συνδυασμένη μέ έντυπωσιακή άγνοια), ό ύπογράφων δέν μνημονεύεται. Φοβούμαι γιά τούς ίδιους λόγους τοϋ κ. Γ. Β. Εσωκλείω άντίγραφα τοϋ έπίμαχου κεφάλαιου τοϋ Μιραμπέλ καί τών κρι­ τικών γιά τήν «Αντίστασή» μου τοϋ 1945. ’Εμπιστεύομαι άκόμα καί ένα άρχειακό τετράφυλλο, τοϋ 1942, νομί­ ζω άνέκδοτο, μέ ξυλογραφία τοϋ Σπ. Βασιλείου, πού χρησίμευε γιά «κου­ πόνι» έράνου ύπέρ τοϋ ΕΑΜ. ’Αξίζει νά δημοσιευθεί. Εύχαριστώ πολύ γιά τόν πολύτιμο χώρο -άπαραίτητο, δμως, γιά τήν κατατόπιση.. Γειά-χαρά Θανάσης Φωτιάδης Ό Γ. Βελουδής, στόν όποιο θέσαμε ύπόψη τήν έπιστολή τού Θ. Φωτιάδη, μάς έστειλε τήν άκόλουθη άπάντηση: Παρόλο πού ό κ. θ. Φωτιάδης είναι έντελώς αναρμόδιος γιά τά θέματα στά όποια άναφέρεται, άφοΰ δέν άνήκει στούς έπιστήμονες-μελετητές τής νεοελληνικής λογοτεχνίας (είναι κι αύτή μιά άπ’ τίς πολλές έλληνικές πληγές: δικηγόροι, γιατροί, πολιτικοί μηχανικοί, λογιστές νά θεωρούν τόν έαυτό τους ειδικό σέ ζητήματα νεοελληνικής γραμματολογίας), δέν τό θεωρώ άσκοπο νά πάρω, δσο γίνε­ ται πιό σύντομα, θέση άπέναντι στό γράμμα του -γιά χάρη τών αναγνω­ στών τοϋ «Διαβάζω». Παρατρέχοντας τούς σολοικισμούς τοϋ έπιστολογράφου («κατονομάζει»), πού μαρτυρούν δχι μόνο τή σαθρή παιδεία του άλλά καί τή συγγραφική άμεριμνησία του, θά έπιμείνω στά κύρια σημεία τής έπιστολής του: 1. Είναι πραγματικά θλιβερό φαινόμενο πρώην άντιστασιακοϋ πού διεκδικεΐ ό ίδιος άπ’ τούς μεταγενέ­ στερους τά εύσημα γιά τά πρό 3-4 δε­ καετιών άντιστασιακά-λογοτεχνικά του ανδραγαθήματα. Αύτό μπορεί μό­

χρονικα/9

νο νά σημαίνει είτε δτι οί τοτινές πράξεις καί γραφές του δέν άποτελοϋσαν ούσιαστική, αύτονόητη κι άναφαίρετη έκδήλωση τής ένσυνείδητης ζωής του, εϊτε δτι τώρα, στά γεράματά του, έπαψε νά είναι αύτό πού ήταν τότε.

2. Τίς άνθολογίες καί τά γραμματο­ λογικά έργα πού άπαριθμεϊ ό κ. θ. Φ. τά είχα, έννοεϊται, όλα ύπόψη μου, άφοϋ αύτή είναι ή δουλειά μου -μαζί μέ δεκάδες άλλα πού παραλείπει ό κ. Θ. Φ., γιά τόν άπλούστατο λόγο δτι κι αύτά δέν τόν άναφέρουν. Φυσικά, δλ’ αύτά δέν μπορούν νά συμπεριληφθοϋν σέ μιά βιβλιογραφία πού αύτοκαθορίζεται ώς «έπιλογή».

3. 'Επιλογή άποτελεΐ, έπιπλέον, κά­ θε (γραμματολογική) μελέτη, όσοδήποτε σύντομη κι όσοδήποτε διεξοδι­ κή. 'Επιλογή πάλι σημαίνει, ώς ένα βαθμό: άξιολόγηση: Τά λιγοστά ποιή­ ματα πού έγραψε καί δημοσίεψε ό κ. Θ. Φ. πρίν άπό 35-40 χρόνια δέν ξε­ περνούν, δυστυχώς, τό έπίπεδο άφελών νεανικών πρωτολείων. 'Εγώ προ­ σωπικά, άν είχα γράψει τέτοια στι­ χουργήματα στά νιάτα μου, θά ντρε­ πόμουν νά τ ’ άναφέρω -καί νά διεκδικώ μάλιστα γι' αύτά καί γραμματολο­ γικές μνείες!- στήν ώριμότητά μου.

4. Τά δύο γραμματολογικά έργα πού έλέγχει έλαφρά τή καρδία (καί τή διανοΐα, θά έλεγα) ό κ. Θ. Φ. πρός τό τέλος τής έπιστολής του, μόνο καί μόνο έπειδή κι αύτά δέν τόν άναφέ­ ρουν, δέ μ’ άφοροϋν, αισθάνομαι έντούτοις τήν ύποχρέωση νά έπισημάνω κ’ έδώ δτι ή «'Ιστορία τής νεοελληνι­ κής λογοτεχνίας» (1978) τού Μ. Vitti καί τό δίτομο έργο «Ή σύγχρονη έλληνική λογοτεχνία» (1971-1972) τού Μ. Μερακλή άποτελοϋν δύο άπ’ τά χρησιμότερα κ’ έγκυρότερα βοηθήμα­ τα πού διαθέτουμε γιά τή μελέτη τής μεταπολεμικής έλληνικής λογοτε­ χνίας. Μέ φιλικούς χαιρετισμούς Γ. Βελουδής λέκτορας τής νεοελληνικής γλώσσας καί γραμματολογίας στό Πανεπιστήμιο τού Μονάχου

Τό ιστορικό στίγμα τοϋ Δάντη 'Αγαπητό «Διαβάζω», Στό τελευταίο τεύχος σου (60/12-11983) δημοσιεύεις μιά έπιστολή τού κ. Λεφτέρη Μπαρδάκου ή όποία, μέ τόν τίτλο «Ποιός Δάντης;», άναφέρεται στό σχολικό έγχειρίδιο γιά τήν Γ' τάξη τού Λυκείου «Ιστορία νεότερη καί σύγχρονη» τών Β. Σκουλάτου, Ν. Δημακοπούλου καί Σ. Κόνδη πού πρόσ­ φατα κυκλοφόρησε άπό τόν Ο.Ε.Δ.Β. Αρχικά, ώς έπιστήμονες Ιστορικοί

καί ώς έκπαιδευτικοί θά επιθυμούσα­ με νά άπαντήσουμε σέ μιά κριτική γό­ νιμη καί επιστημονικά διαρθρωμένη, ή όποία θά άφοροϋσε στό ούσιαστικό περιεχόμενο τοϋ βιβλίου, στή διήκουσα φιλοσοφική του Ιδέα, στήν παιδα­ γωγική δομή του, σέ Ιστορικούς προ­ βληματισμούς καί άμφισβητήσεις οί όποιες θά προερχόντουσαν άπό μιά σφαιρική μελέτη τοϋ βιβλίου σέ σ ν ί­ ση μέ τίς πιό σύγχρονες έπιστημκές άντιλήψεις. Δυστυχώς ή έπιστοΑΓ τού κ. Μπαρδάκου, γραμμένη σέ ύφος άνοίκειο γιά επιστήμονα καί εκ­ παιδευτικό, μάς άναγκάζει νά άπαντή­ σουμε σέ ένα «σύλλαβο» δήθεν πα­ ραλείψεων καί λαθών τών 27 (!) πρώ­ των σελίδων τοϋ βιβλίου.

I. Ή παράλειψη τής χρονολογίας τής άποβίβασης τοϋ Κολόμβου στήν Αμερική (άλήθεια, τί περίεργο νά άναφέρονται οί ήμερομηνίες καί νά παραλείπεται ή χρονολογία!) όπως καί ή μεταγραφή στή σελίδα 14 τοϋ όρθοϋ Καλικούτ σέ Καλκούτα (τό όποϊο, δπως ό ίδιος ό κ. Μπαρδάκος όμολογεϊ, άναγράφεται σέ δύο άλλες περι­ πτώσεις όρθά) όφείλονται, δυστυχώς, σέ τυπογραφικές άβλεψίες οί όποιες, μαζί μέ άρκετές άλλες, όφείλονται στήν ταχεία έκτύπωση τοϋ βιβλίου γιά νά διανεμηθεί έγκαιρα στούς μαθη­ τές. Αλλά άς ήσυχάσει ό κ. Μπαρδά­ κος· ή νέα έκδοση τού βιβλίου, πού είναι ήδη έτοιμη καξ.θά διανεμηθεί στούς μαθητές τής Β' Λυκείου, είναι άπαλλαγμένη άπό αύτά τά κολάσιμα άμαρτήματα.

II. Ώς πρός τόν Πετράρχη καί τόν Βοκκάκιο πληροφορούμε τόν κ. Μπαρδάκο δτι άναφέρονται στό Β' κεφάλαιο τοϋ βιβλίου μας μέ τόν τίτ­ λο «Ανθρωπισμός καί Αναγέννηση» ώς πρόδρομοι καί θεωρητικοί θεμε­ λιωτές τοϋ άνθρωπιστικοϋ κινήματος. Τό κεφάλαιο, άπό τόν τίτλο του, δριοθετεϊται σαφώς. Τό πεζογραφικό έργο τοϋ Βοκκακίου καί τό ποιητικό τοϋ Πετράρχη πού γράφτηκαν στήν τοσκανική άνήκουν στήν Ιταλική λογο­ τεχνία τού ύστερου Μεσαίωνα (14ος αίώνας) καί ή άξιολόγησή τους βρί­ σκεται έξω άπό τό πλαίσιο τοϋ βι­ βλίου μας. Εμείς δέν γράψαμε με­ σαιωνική Ιστορία. Ή μήπως ΰπάρχει άντίρρηση δτι ό 14ος αίώνας άνήκει οπόν ύστερο Μεσαίωνα; Σέ έγχειρίδια άλλων τάξεων ό κ. Μπαρδάκος δφειλε νά άναζητήσει τήν άναφορά στό «Δε­ καήμερο» καί στις «’Ωδές».

III. Εύχαριστοϋμε ιδιαίτερα τόν κ. συνάδελφο πού μάς γνωστοποίησε τήν ύπαρξη ένός κάποιου Δάντη. Αλ­ λά θά θέλαμε νά θέσουμε στόν κ. Μπαρδάκα ένα άπλό έρώτημα. Σέ ποιό σύγχρονο έπιστημονικό έργο έχει διαβάσει δτι ό Δάντης (12651321) άνήκει, έστω καί θεματικά, στήν Αναγέννηση; Ή «θεία κωμωδία», γραμμένη μέσα στό 13ο αίώνα, άποτελει, μαζί μέ τίς σχεδόν σύγχρονός της κατεντράλες τής Σάρτρ καί τής

Άμιέν, τό κλασικότερο δημιούργημα τής μεσαιωνικής σύνθεσης, ή όποία πραγματώνεται άκριβώς αύτό τό 13ο αίώνα. Ή θρησκευτική μεταρρύθμιση τοϋ Κλινύ, ό "Αγιος Λουδοβίκος καί ό Δάντης άποτελοϋν τή μεσαιωνική κο­ ρύφωση. (Βλέπε τά κορυφαία σύγχρο­ να έργα: L. Genicot, Les Lignes de Faite du Moyen Age καί τό μόλις πρόσφατο βιβλίο τοϋ Jacques Le Goff, L’ Apogee de la Chr6tient6). Τί θέση μπορεί νά έχει ό μεγάλος μυστικός μεσαιωνικός ποιητής σέ μιά διαπραγμάτευση ένός θέματος γιά τόν άνθρωπισμό καί τήν Αναγέννηση καί μέσα σ’ ένα βιβλίο πού τό, έστω συμβατικό, terminus post quem είναι τό 1453; Έδώ πλέον πρό­ κειται γιά πλήρη Ιστορική σύγχυση, γιά άγνοια στοιχειωδών δομών τής ιστορίας, καί άναλογίζεται κανείς μέ θλίψη τίς συνέπειες πού μιά τέτοια σύγχυση μπορεί νά έχει γιά τούς μα­ θητές.

IV. Όσο γιά τόν Μακιαθέλι, τονί­ ζουμε στόν κ. Μπαρδάκο δτι πράγματι είναι ό πρώτος άπό τούς άνθρωπιστές ό όποϊος, μετά άπό τό λατινοπρεπές άνθρωπιστικό διάλειμμα, έπιστρέφει στήν τοσκανική γιά καθαρά έθνικοπολιτικούς λόγους. Ό κ. Μπαρδάκος λη­ σμονεί δτι διαπραγματευόμεθα τό θέ­ μα τοϋ άνθρωπισμοϋ καί στούς άνθρωπιστές άναφερόμαστε. Αποτελεί διαστρέβλωση τής έννοίας τής παρα­ γράφου αύτό πού γράφει ό κ. συνά­ δελφος. Δέν όμιλοϋμε γιά τόν πρώτο Ιταλό πού έγραψε στήν τοσκανική, άλλά γιά τόν πρώτο άνθρωπιστή. Είναι, πάντως, άξιον άπορίας γιατί δέν γεννήθηκε στόν κ. Μπαρδάκο άπλά ή ύποψία δτι γιά νά έκτίθενται έτσι τά πράγματα άπό έπιστήμονες Ιστορικούς, άσφαλώς κάποιος λόγος θά ύπήρχε. Αύτή ή ύποψία θά τόν έκανε, ίσως, νά έρευνήσει, έστω καί στήν έλληνική βιβλιογραφία, καί τότε θά άνακάλυπτε τό Ιστορικό στίγμα

10/χρονικα

τοϋ Δάντη. Είναι καλό, γιά έκπαιδευτικούς πού διδάσκουν Ιστορία, νά μήν περιορίζεται ό γνωστικός τους βρί­ ζοντας σέ ένα καί μόνο σχολικό Ιστο­ ρικό έγχειρίδιο πού τυχαίνει ή συγ­ γραφέας του νά συλλαμβάνει διαφο­ ρετικά τά πράγματα. Ώς κατακλείδα άναφέρουμε δτι γιά μιά άκόμη φορά τίθεται, μέ τήν έπιστολή τού κ. Μπαρδάκου, τό όξύ πρό­ βλημα τής έπιστημονικής ένημέρωσης τών καθηγητών. Ό κ. συνάδελ­ φος θά ήταν λιγότερο ειρωνικός, άν είχε άπλά τήν Ιδέα δτι στόν έπιστήμονα τό πρώτο άναγκαίο έφόδιο είναι ή φρόνηση. "Οσο γιά μάς, μπορούμε νά διαβε­ βαιώσουμε τόν κ. Μπαρδάκο δτι θά ήταν μεγάλη μας χαρά, άν βέβαια τό έπιθυμεΐ, νά τοϋ διαθέσουμε δλη τή σύγχρονη διεθνή βιβλιογραφία τή σχετική μέ τό Δάντη. "Ετσι πιστεύου­ με δτι θά πειστεί δτι ό μεγάλος φλω­ ρεντινός ποιητής άνήκει στό ΜεσαίωΕύχαριστοϋμε γιά τή φιλοξενία Σκουλάτος Βασίλης, διδάκτωρ Ιστορίας, διευθυντής Προ­ τύπου Εύαγγελικής Σχολής Σμύρνης Ύψηλάντου 162, Πειραιάς Κόνδης Σωτήρης, διδάκτωρ Ιστορίας, καθηγητής, Πύλης καί Μιλτιάδου 2, Πειραιάς

Δυσπιστίες Πρός τή Σύνταξη τού περιοδικού «Διαβάζω» Στά Προλεγόμενα τού τεύχους 58 ένα σημείωμα μέ τίτλο «Άέρηδες φονι(τι)κοί» έπισημαίνει κάποιο βαρβαρικό κρούσμα σέ μορφή «φονιτικίς γραφίς» στά προλογικά μιας μετά­ φρασης έργου τού Κάφκα Καί κατα­ λήγει; «Λέτε δμως ό άσκός τού μονο­ τονικού ν’ άνοιξε άέρηδες φονι(τι) κούς; Κι οί προβλέψεις τού Έλεφάντη στόν Πολίτη νά βγούν άληθινές;» Ή συντακτική όμάδα τού Διαβάζω, ή όποία υπογράφει τό έν λόγω ση­ μείωμα, άριθμεϊ, φαντάζομαι, καί φι­ λολόγους, δηλαδή πρόσωπα κατά τεκμήριο άρμόδια νά συγκεντρώσουν, έστω πρός ιδίαν χρήσιν, τίς διόλου ευάριθμες άπόπειρες άπλούστευσης καί ύπεραπλούστευσης τής γλώσσας (καί όχι μόνο όσον άφορά τό τυπικό της, τήν όρθογραφία) πού σημειώνον­ ται κατά τή διάρκεια τουλάχιστον ένός αιώνα, άς πούμε άπό Τό ταξίδ, μου τού Ψυχάρη (1888) 'ίσαμε σήμερα, καί νά μετρήσουν, λοιπόν, πόσοι άσκοί τού Αιόλου άνοίγουν καί μέ ποιό. έπιτέλους. άποτέλεσμα. Ο πίνα­ κας θά είναι μακρύς, άκόμη καί άν

έξαιρεθούν προσπάθειες σάν τή συγ­ κεκριμένη, πού άπλώς μετρούν τό δείκτη νοημοσύνης τού έκάστοτε δράστη, καί καταγραφούν προσπά­ θειες περισσότερο δόκιμες μά πάντο­ τε άγονες, λ.χ. τού Ψυχάρη. τού Βλα­ στού, τού Βηλαρά ή καί, στις μέρες μας. τού Μεσεβρινού. Θέλω νά πώ ότι σέ κρίσιμες, έξ άντικειμένου ή έξ ύποκειμένου. καμπές τής πορείας τής γλώσσας μας φύον­ ται καί άνθη έξτρεμιστικά πόσο δμως ριζώνουν καί άπλώνουν, είναι άλλο θέμα -καί τό σημαντικό είναι, πάντο­ τε. ποιός τά σκαλίζει Ας μοϋ έπιτραπεϊ έδώ νά διευκρινί­ σω δτι οί σκέψεις αύτές δέν έκφράζουν έφησυχασμό γιά τήν άπρόσκοπτη, τάχα, πορεία τής γλώσσας μας. δσο δυσπιστία πρός μιά υπέρμετρη εύαισθησία πού κουρδίζεται άπό τό μονοτονικό και ένορχηστρώνεται τό­ σο άτσαλα, ώστε σπάνια πείθει δτι δέν στηρίζεται στή χαμένη «βολή» μας καί, κυρίως, στόν άντιτεχνοκρατισμό μας. Προτού ό «άντιμονοτονισμός» γίνει «ίη» στά παιχνίδια τών εύγενών τε­ τραγώνων δπου κυκλοφορούμε άς σκεφτούμε μήπως οί άσκοί τού Αιό­ λου άνοίγουν (ή, μάλιστα, άνοιξαν ήδη καί μάς έφύσησαν τό μονοτονικό) μέ τήν προκλητική άγνοια στοιχειω-

Έκδόσεις 0ΥΤ0ΠΙΑ Νικηταρά 8-10, τηλ. 3638.696

χρονικα/11

δών κανόνων τής ώρθογραφίας. άγνοια τήν όποια παρατηρεί κανείς πάνω καί άπό τις πιό έγκυρες υπογρα­ φές, ή μέ νοηματικά καί λογικά παρά­ δοξα τού τύπου »ό άσκός τού μονο­ τονικού άνοιξε άέρηδες*·1 Ή επαγγελματική μου ταυτότητα ίσως έξηγεϊ (χωρίς, βεβαίως, νά δι­ καιολογεί) τήν έπιλογή μου νά σχο­ λιάσω κάποιο Ολιγόστιχο σημείωμα άπό όλόκληρο τό τεύχος 58 πού εγ­ καινιάζει καί μιά νέα περίοδο του Δια­ βάζω- πάντως ή έπιλογή αυτή δέν υποκρύπτει τή γνωστή μέθοδο -έξ δνυχος τόν λέοντα», παρά υπογραμ­ μίζει τήν επαγγελματική μου διαστρο­ φή. αύτήν άλλωστε πού μέ συντηρεί ώς άναγνώστη τού περιοδικού Χρωστώ τήν εξήγηση αύτή στούς άναγνώστες τής επιστολής μου. σέ όσους πρόσεξαν ότι ή πολιτική άνεξιθρησκεία τήν όποια εύαγγελίστηκε τό περιοδικό Διαβάζω καί μέ τήν όποια δοκίμασε τήν άνοχή καί τήν άδράνειά μας βρίσκει πιά τήν έκφρασή της (μέ τή νέα περίοδο) καί στή σύνθεση τής «όμάδας έπιφυλλιδογράφων». μέλος, μάλιστα, τής όποιας (ό Κ Κουλουφάκος, πού συνεργάζεται στό ίδιο αύτό τεύχος) έγκαλειται, περίπου, άπό συ­ νεργάτη τού περιοδικού σέ γειτονι­ κές σελίδες, τόν κύριο Γ Βελουδή. ώς προδότης (μαζί μέ τόν Μ. Άναγνωστάκη τόν Άρη Αλεξάνδρου καί τόν

Πρός τόν έκδότη Είμαι μιά άγανακτισμένη άναγνώστρια πού άγόρασε τό βιβλίο σας καί... κατάληξα νά τό διορθώνω δίχως νά έχω μπορέσει νά καταλάβω τί θέ­ λουν νά πουν αύτές οί γυναίκες πού τό έγραψαν. Σάς στέλνω ΔΕΙΓΜΑ μόνο σελίδων γιά νά πάρετε μιά είκόνα! Ή μετα­ φράστρια ούτε άγγλικά ξέρει ούτε έλληνικά -αύτό είναι γεγονός. 'Αναρω­ τιέμαι όμως: δέν ύπήρξε κανένας άλ­ λος -διορθωτής, έπιμελητής, τυπο­ γράφος ή άλλος- νά δει αύτό τό ΧΑΟΣ άσυναρτησίας; Πρέπει νά όμολογήσω πώς χρειάζεται Ιδιαίτερο τα­ λέντο γιά νά γράψει κανένας τόσο άσυνάρτητα. Μήπως μάς περνάτε έμάς όλους πού έχουμε τή διαστροφή νά θέλουμε νά διαβάζουμε γιά βλά­ κες; Σάς στέλνω τίς πιό χοντρές παρα­ τηρήσεις πού μοϋ χτύπησαν καί πού δέ χρειάζονται φιλόλογο γιά νά φα­ νούν (ούτε γώ είμαι). Ά ν σάς ένδιαφέρει τίς διαβάζετε. (Στ’ άλήθεια, εί­ ναι τό πρώτο γράμμα πού παίρνετε;) Ήθελα μόνο νά ξέρω άν στείλατε ένα δείγμα στόν άγγλικό έκδοτικό οίκο γιά νά διαφημίσετε τίς έλληνικές έκδόσεις καί πώς διαστρεβλώνουν τά κείμενα, ώστε ν’ άκούν έλληνα καί νά τό βάζουν στά πόδια. Τασώ Γαϊτάνη

Τίτο Πατρίκιο) τής ταξικής του συνεί­ δησης! Γιάν. Η. Χάρης επιμελητής έκδόσεων Αρκτίνου 29. Αθήνα 501, A

’Αγανάκτηση γιά μιά έκδοση Αγαπητό «Διαβάζω», Είστε, νομίζω, οί άμεσα ενδιαφερό­ μενοι γιά ότιδήποτε άφορά τό βιβλίο. Γι’ αύτό σάς στέλνω τό γράμμα αύτό, μέ παρατηρήσεις καί φωτοτυπημένες σελίδες τού βιβλίου, όπως καί τό γράμμα πού έστειλα στίς έκδόσεις «Άγχιβασίη» τού Λ. Χρηστάκη, γιά τό άπαράδεκτο βιβλίο πού έκδωσε τόν τελευταίο Νοέμβρη. Λέγεται «Γυναί­ κες τού κόσμου» καί είναι συλλογή γυναικείων διηγημάτων. Καί ή τύπωση άλλά καί ή μετάφραση είναι έξωφρενικά, δέ διαβάζεται τό βιβλίο. Ά ν περ­ νάει κάτι άπ' τό χέρι σας κάντε το, γιατί έτσι ντροπιάζονται οί έλληνικές έκδόσεις στούς ίδιους τούς Έλληνες πού άγαπάνε τό βιβλίο. Τασώ Γαϊτάνη Πορταριάς 22-24 Αθήνα (606)

ΕΣΕΙΣ Π Ε Ρ Α Σ Α Τ Ε

Α Π Ο Τ Η Ν . .. ΚΙΒΩΤΟ;

• Υ Π Ο ΓΕ ΙΟ βιβλία π αιδικά εκπαιδευτικά πα ιχνίδια

• ΙΣΟ ΓΕΙΟ χαρτικά αφίσσες βιβλία περιοδικά

Γ$| :Η ·

piyg, m

.—^· —

■

• Π Α Τ Α Ρ Ι εκθεση του Γιώργου Πέταλά με γκραβούρες του 19ου αιώ να α π ’ όλο τον κόσμο σε τιμές ευκαιρίας

στον Π Ε ΙΡ Α ΙΑ

Δ Ρ Α Γ Α Τ Σ Η 1 (νέο δημαρχιακό μέγαρο)

12/χρονικα

οι σημειώ σεις...

m m m TOm m wTO «Πλήνέξαιρέσεων» Είχα κάποτε έναν προϊστάμενο-άρχισυντάκτη πού ζητούσε έπίμονα άπ’ τούς ύφισταμένους του συντάκτες νά σημειώνουν στά κείμενά τους όσο γίνεται πιό συχνά τή φράση «πλήν έξαιρέσεων», ύπήρχε δέν υπήρχε έπαρκής καί αιτιολογημένος λόγος. Μπορούσες νά γράψεις ό,τι θέλεις μέ τόν πιό κατηγορηματι­ κό, άπόλυτο καί δογματικό τρόπο, άρκεϊ νά σημείωνες «πλήν έξαιρέσεων», καί τό κείμενό σου γινόταν αύτόματα διαλλακτικό, συμβιβα­ στικό, μή δογματικό. Έτσι, ό έν λόγω σοφός άρχισυντάκτης μέ τή μεγάλη πείρα δέν σοϋ έπέτρεπε νά γράψεις, π.χ., «όλοι οί μπακάλη­ δες είναι κλέφτες», όμως δέ θά είχε καμιά άντίρρηση άν έλεγες «πλήν έξαιρέσεων, όλοι οί μπακάληδες είναι κλέφτες». Έπέμενα νά θεωρώ τήν έξαίρεση αύτονόητη καί νά μήν τή σημειώνω, άφοϋ ήταν φανε­ ρός καί χονδροειδής πλεονασμός: Είναι αύταπόδεικτο πώς δέν είναι άπαξάπαντες οί μπα­ κάληδες κλέφτες, κι ότι ή ύπαρξη έστω καί ένός μπακάλη μή κλέφτη είναι έπαρκής λόγος νά χάσει ό κανόνας τή γενική του ισχύ. Ήξε­ ρα, όπως ήξερε κι έκεϊνος κι όλος ό κόσμος, πώς ή έξαίρεση δέν άναιρεϊ τόν κανόνα■άντίθετα, ή έξαίρεση είναι πού δίνει Ισχύ στόν κα­ νόνα. Θά πρέπει νά έφευρίσκουμε μιά έξαίρε­ ση (μιά άρνηση) άκόμα κι όταν δέν ύπάρχει, μόνο καί μόνο γιά ν’ άποχτήσει λογική καί ήθική Ισχύ ή καταφατική-βεβαιωτική πρότασή μας. Καμιά κατάφαση δέν είναι δυνατή χωρίς τήν άρνησή της, κι αύτή τήν παλιά άλήθεια τής διαλεκτικής ό Μπατάγι τήν άνάγει σέ ήθικό δόγμα. Συνεπώς, άφοϋ καί οί δυό συμφωνούσαμε ώς πρός τήν άξια καί τή σημασία τής έξαίρεσης, δέν θά έπρεπε νά ύπάρχει... διαφωνία άνάμεσά μας. Κι ώστόσο ύπήρχε, καί μάλιστα έντονη. Γιατί; Διότι, άπλούστατα, έκεϊνος έδι­ νε έμφαση στήν έξαίρεση κι έγώ στόν κανόνα.

Μ’ άλλα λόγια, έκεϊνος έκαμνε τήν έξαίρεση κανόνα, μέ τρόπο πολύ πονηρό. Έχουμε έδώ λοιπόν μιά τυπική περίπτωση μικροαστικού έκχυδαϊσμοΰ καί τής διαλεκτι­ κής, καί τής λογικής, καί τής ήθικής: Όσες περισσότερες είναι οί έξαιρέσεις, τόσο πε­ ρισσότεροι «έξαιρετικοί» άνθρωποι θά βρουν «στέγη» έξω άπ’ τόν κανόνα, πού είναι ύπο­ πτος μιας κοινοβιακής καί κολεχτιβίστικης άντίληψης τού κόσμου. Ένώ, άντίθετα, ή έξαίρεση είναι φορέας έλευθερίας καί άνεξαρτησίας, μέ μιά έννοια τυπικότατα άναρχική πού έχει τίς ρίζες της στόν Φουριέ. Δέν θά είχα καμιά άντίρρηση νά γινόμουν κι έγώ όπαδός τού άπέραντα γοητευτικού καί πραγματικά λεύτερου Φουριέ, άλλά μέ τήν αί­ ρεση πώς στήν έξαίρεση θά άνήκαν μόνο οί όντως «έξαιρετικοί», δηλαδή αύτοί πού έξαιροϋνται άπ’ τόν κανόνα όχι γιατί έδήλωσαν έξαιρετέοι άλλά διότι άποτελοϋν βεβαιωμένα μιά «άνωμαλία», πού δέν είναι ούτε καπρίτσιο ούτε διαστροφή άλλά μιά βαθιά καί ούσιαστική έπαναστατικότητα, πού άντιστρατεύεται τούς παγιωμένους θεσμούς, δηλαδή τόν κα­ νόνα. Υπάρχει μιά τάση ταύτισης τής έννοιας τής «έξαίρεσης» μέ τήν έννοια τού «περιθωρίου», πού νομίζω πώς όφείλεται στό γεγονός πώς καί ή «έξαίρεση» καί τό «περιθώριο» είναι «άνωμαλίες» σέ σχέση μέ τόν κανόνα. Ωστό­ σο, ή διαφορά είναι ούσιαστική: Τό «περιθώ­ ριο» είναι έννοια κοινωνική, πού τήν έπέβαλε λιγάκι βιαστικά ό Φράντς Φανόν μέ τό «Τής γής οί κολασμένοι» (μετάφραση ’Αγγέλας Άρτέμη, έκδοση Κάλβος), γιά νά άποτελέσει στή συνέχεια τό κεντρικό σημείο τής σκέψης τού Μαρκούζε, όπου τό «περιθώριο» νοείται σάν τό σύνολο τών «έν ύπνώσει» κοινωνικών δυνάμεων πού θά μπορούσαν νά ένεργοποιηθοϋν καί νά έπαναστατικοποιηθοϋν.

χρονικα/13

...του βασιλη ραφαηλιδη

Ή «έξαίρεση», άντίθετα, είναι έννοια ύπαρξιακή πού έχει τή ρίζα της στή σκέψη τοϋ Νίτσε. Συνεπώς, ή «έξαίρεση» προϋποθέτει μιά προσπάθεια γιά αύτοτελείωση καί αύτοϋπέρβαση των δεδομένων όρίων, ένώ ατό «περι­ θώριο» αύτά είναι ήδη προκαθορισμένα άπό τή θέση τοϋ περιθωριακού έξω άπό τά θεσμοποιημένα κοινωνικά όρια. Δεδομένου, τώρα, ότι οι «περιθωριακοί» εί­ ναι πολύ περισσότεροι άπό τούς «έξαιρετικούς» (τούς έξαιρούμενους άπό τόν κανόνα) γίνεται μιά σκόπιμη σύγχυση άνάμεσα στις δυό «άνωμαλίες», ώστε ό περιθωριακός νά νιώσει λιγάκι σάν «έξαιρετικός», πράγμα πού, μεταφυσικώ τώ τρόπω, θά άπαλύνει τήν κοι­ νωνικά καθορισμένη δυστυχία του καί θά τόν άποτρέψει άπό μιά πιθανή μαζική καί όργανωμένη έξέγερση ένάντια στό «σύστημα» (τό έντός τών όρίων τοϋ περιθωρίου κοινωνικό σώμα). Τούτη ή δόλια μετάθεση άπό τό κοινωνικό στό ύπαρξιακό είναι πού δημιουργεί καί τή σύγχυση όσον άφορά τό περιεχόμενο τής σπουδαίας καί κοινωνικά σημαίνουσας έν­ νοιας τής άναρχίας: ΟΙ περιθωριακοί άντιλαμβάνονται τόν άναρχισμό σάν άνυπαρξία άρχών (ήθικών νόμων καί κανόνων συμπεριφο­ ράς καί δράσης), μπερδεύοντας έτσι τή μι­ κροαστική άσυδοσία μέ τήν κανονιστική αύστηρότητα τού άναρχικοϋ κινήματος, όπου, βέβαια, «άναρχία» δέν σημαίνει «άνυπαρξία άρχών» άλλά άγώνας ένάντια στήν άρχή (τήν έξουσία). Καί τούτος ό άγώνας είναι άδύνατος χωρίς άρχές, χωρίς κανόνες, χωρίς πει­ θαρχία. Ό Καμύ στόν «Έπαναστατημένο άνθρωπο» (μετάφραση Τζούλιας Τσακίρη, έκδοση Μπουκουμάνη), όντας πάντα συνεπής ύπαρξιστής, άντιμετωπίζει τούς άναρχικούς σάν «έξαιρετικά άτομα», πού αύτοδεσμεύονται καί αύτο-

στρατεύονται έως θανάτου, χωρίς καταναγ­ κασμούς έξωθεν. (Ή έπίδραση τοϋ Νίτσε έδώ, όπως άλλωστε καί σ’ όλόκληρο τόν ύπαρξισμό, είναι καταφάνερη.) "Ομως, αύτή ή «ήρωική καί πένθιμη» κατά μάνας έξέγερση άπέχει έτη φωτός άπ’ τόν ψοφοδεϊσμό, τήν κακομοι­ ριά καί τόν άπομονωτισμό μιάς μόνιμα γκρι­ νιάρας καί «βλεννορροιακής» δήθεν «άριστεράς», λίγο ώς πολύ περιθωριοποιημένης, πού όλα τής φταίνε, ή μάλλον πού τά κάνει όλα νά τής φταίνε, ίσα ίσα γιά ν’ άποφύγει τήν κινδυ­ νώδη στράτευση, μέ μιά έννοια μαρξιστική, ή τήν άκόμα πιό κινδυνώδη αύτοστράτευση, μέ μιά έννοια υπαρξιακή. Όλοι αύτοί οί κοινωνικά, ψυχολογικά, ήθικά καί ιδεολογικά έρμαφρόδιτοι, πού άποτελοϋν μιά πανίσχυρη κοινωνική δύναμη χάρις στόν τεράστιο όγκο τους, πρέπει νά βολευτούν μέ­ σα στήν «έξαίρεση», πού, όπως είδαμε, έδώ είναι έννοια τεχνητή καί ψεύτικη. Έτσι, άρκεί νά πεις «πλήν έξαιρέσεων», κι ό καθένας θά σπεύσει νά βολέψει τόν έαυτούλη του μέσα στήν έξαίρεση, ώστε νά νιώσει «έξαιρετικός», κι άς ξέρει πώς δέν είναι παρά ένας άθλιος κακομοίρης, άνίκανος γιά ότιδήποτε τό έξαιρετικό. Τούτος ό «έκδημοκρατισμός» τοϋ ύπαρξισμοϋ δέν είναι παρά ή άποθέωση τοϋ άστικοϋ άτομοκεντρισμοϋ. Συνεπώς, ό άρχισυντάκτης μου ήξερε πολύ καλά τ ί έκαμνε: Βοηθούσε τό συφοριασμένο άστό νά νιώθει «έξαιρετικός», «μοναδικός», «άνεπανάληπτος», χωρίς καί νά τοϋ λέει πώς πρέπει νά κοπιάσει πολύ γιά όλα αύτά τά σπουδαία πράγματα, πού βέβαια ούτε «θεία δώρα» είναι ούτε δώρα τών άρχισυντακτών πρός τούς άναγνώστες, πού έπιμένουν νά άνανεώνουν καθημερινά τήν έτοιμόρροπη «έξαιρετικότητά» τους έναντι είκοσι δραχ­ μών.

14/χρονικα

Ή «Στήλη ’Αλληλογραφίας» των λογοτεχνικών περιοδικών "Ενα πρώτο δείγμα Ή «Στήλη ’Αλληλογραφίας» τών λογοτεχνικών περιοδικών μέ τούς άναγνώστες τους είναι μιά πλούσια καί, άπ’ όσο ξέρω, άνεκμεταλλευτή φλέβα πληρο­ φοριών καί ειδήσεων.1Ένα σπαρταριστό πολλές φορές ύλικό, πού ή προοπτι­ κή τού χρόνου του προσδίδει Ιδιαίτερες διαστάσεις. Στή «Στήλη ’Α λληλογρα­ φίας» σχολιάζονται οί πρώτες έπιδόσεις έπώνυμων σήμερα λογοτεχνών ή τά πρώτα καί μοναδικά βήματα τελεσίδικα άνώνυμων «συγγραφέων». ’Από τά συνήθως ψιλά τυπογραφικά στοιχεία, τών 8 ή καί 6 στιγμών, παρελαύνει ένα ψευδώνυμο συχνά πλήθος προσώπων. Ανάμεσά τους διακρίνεις φυσιογνω­ μίες πού έρωτοτρόπησαν στά νεανικά τους χρόνια μέ τή λογοτεχνία καί διαπρέπουν τώρα στήν έπιστήμη τους■ξεχωρίζεις τούς φιλόδοξους άλλά χωρίς φτερά νέους, πού έξαντλοϋν τή λογοτεχνική τους καριέρα σέ λίγες άπόπειρες μέ πρωτόλεια χωρίς έλπίδα- κι άκόμη τή στοργή, τήν αύστηρότητα καί τίς ριψοκίνδυνες κάποτε προβλέψεις πού διατυπώνουν οί πρεσβύτεροι γιά τίς άπόπειρες αύτές. Τό βασικό καί εύλογο έρώτημα στό όποιο έν μέρει μόνον άπαντοϋν οί πολυσέλιδες «Στήλες ’Αλληλο­ γραφίας» είναι τούτο: πώς ξεκινάει ένας λογοτέ­ χνης; Πώς κατακτά ό νέος συγγραφέας τήν πνευ­ ματική άναγνώριση; Ή άναγνώριση αύτή, τουλάχι­ στον παλαιότερα, προϋπέθετε τή σύμφωνη γνώμη ή, στήν καλλίτερη περίπτωση, τήν προτροπή καί τόν έπαινο πρεσβύτερων, σεβαστών όμοτέχνων. Ή διαδικασία αύτή, άκολουθώντας ένα δεοντολογικό κώδικα, πού δέν έχει άτονίσει όλοκληρωτικά στίς μέρες μας,2 έκφραζόταν πολλές φορές τελετουρ­ γικά, μέ τήν ύπαρξη ένός έγκωμιαστικοϋ προλόγου στό βιβλίο τού νέου συγγραφέα. Ό πρόλογος αύτός ήταν ένα είδος είσιτηρίου, πού έξασφάλιζε μιά θέση στό νεοεμφανιζόμενο. ΟΙ συγγραφείς, βέβαια, δέν χρειάζονται ταξιθέτες· καταλαμβάνουν μέ τό

έργο τους τή θέση πού τούς άνήκει. Άπό τήν άλλη πλευρά, ή δεοντολογία πρόβλεπε ότι ό νέος έπρε­ πε νά ύποβάλει τά διαπιστευτήριά του στούς πρεσβύτερους, συνήθως μέσω τής στήλης άλληλογραφίας ένός εύυπόληπτου περιοδικού, καί νά περιμέ­ νει τή δίκαια κρίση τους. Σήμερα δλα αύτά πραγμα­ τοποιούνται σ’ ένα Ιδιωτικό, λανθάνον έπίπεδο. Τό λογοτεχνικό χρίσμα φαίνεται πώς άποκτάται μέ τήν έμπλοκή καί μόνον στήν έκδοτική δραστηριότητα. Ό σημερινός νέος πεζογράφος ή ποιητής διατηρεί στή δημοσιότητα τό όνομά του, μέ έκδόσεις βι­ βλίων ή δημοσιεύσεις σέ περιοδικά -χωρίς νά αι­ σθάνεται τήν άνάγκη μιας δεύτερης γνώμης γιά τά γραφτά του - γιά νά πείσει ότι «ύπάρχει» λογοτεχνι­ κά. Ή συναίνεση καί ή ένθάρρυνση τών καθιερωμέ­ νων, πού έμπαινε άλλοτε σάν προδικαστικό θέμα,

χρονικα/15

είναι τώρα ζήτημα άπόδειξης, βεβαρυμένο μέ δλες τίς σχετικές δυσχέρειες. Τά δείγματα πού παρουσιάζω έδώ προέρχονται άπό μιά ευρύτερη άποδελτίωση δλων τών περιοδι­ κών πού διέθεταν «Στήλη Αλληλογραφίας». 'Ελπί­ ζω σύντομα -ίσως καί μέσα στή χρονιά- νά έμφανιστοϋν σέ αύτοτελές βιβλίο, μέ τίς άπαραίτητες ση­ μειώσεις καί τά άναγκαϊα ύπομνήματα. Ή έπιλογή πού άκολουθεΐ καλύπτει μιά συναπτή είκοσαετία (1927-1948) καί πηγάζει άπό τρία περιοδικά, χωρίς νά τά έξαντλεί: πρόκειται γιά τά «Περιοδικό τής Μεγάλης 'Ελληνικής Έγκυκλοπαιδείας», τά «Νεοελληνικά Γράμματα» καί τή «Νέα Εστία», τό μοναδικό σήμερα -ά ν δέν κάνω λάθος- περιοδικό πού έξακολουθεϊ νά έπικοινωνεϊ μέ τούς άναγνώστες του μέ «Στήλη Αλληλογραφίας», προετοιμά­ ζοντας τό ύλικό γιά τόν αύριανό έρευνητή. Ή έπιλογή είναι τυχαία· προσπαθεί δμως νά καταδείξει τίς τρεις βασικές κατηγορίες, στίς όποιες όμαδοποιοϋνται οί ένδείξεις τής «Στήλης ’Αλληλογρα­ φίας»: Πρώτη κατηγορία, οί άπαντήσεις πρός τούς πολύ γνωστούς σήμερα λογοτέχνες (βλ. άριθμούς 1,2, 3, 4, 13, 15, 26 κ.ά.) ή έπιστήμονες (άριθ. 16,18, 39 κ.ά.). Δεύτερη κατηγορία, οί άπαντήσεις πού έμ­ μεσα άναφέρονται σέ λογοτεχνικά πρόσωπα καί πράγματα (άριθ. 6, 12, 28). Τρίτη κατηγορία, οί εύτράπελες άπαντήσεις πού μπορώ νά μαρτυρήσω δτι δέν είναι καθόλου σπάνιες καί διατηρούν, δυστυ­ χώς, μιά διαχρονική έπικαιρότητα (άριθ. 8 καί 42). Ή ταυτότητα τών άποδεκτών τών άπαντήσεων έχει έλεγχθεϊ άπό τίς συνεργασίες τους πού είδαν τό φώς στά ίδια περιοδικά, μιά καί τά όνόματά τους έμφανίζονται συχνά μέ συντμήσεις. Θεώρησα σκό­ πιμο νά μήν έπιβαρύνω τή σημερινή δημοσίευση μέ τά σχετικά άποδεικτικά στοιχεία. Καί δυό τελικές σημειώσεις: Τά περιοδικά, μέ τή σειρά πού τά άνέφερα πιό πάνω, συντομογραφοϋνται ΠΜΕΕ, ΝΓ καί ΝΕ άντίστοιχα. Ό λ ες τίς άπαντήσεις τού ΠΜΕΕ ύπογράφει ό Ηρακλής Άποστολίδης ώς «’Αρχισυν­ τάκτης», δπως δηλαδή έμφανίζεται ό άριθμός 1. ’Ιδιαίτερη μνεία πρέπει νά γίνει γι’ αύτή τήν άχαρη άλλά εύσυνείδητη, μεθοδική καί έκπληκτικής εύαισθησίας έργασία τού Άποστολίδη, πού μαρτυράει γνώση, στοργή καί ένδιαφέρον γιά τούς νέους τής έποχής έκείνης (1927-1928).

ΝΕΑ ΕΣΤΙΑ Πόι «1944» είναι μιά τροπή σέ διαφορετικό έπίπιεδο. Έ δώ βλέπουμε έναν παραστατικό πίνα­ κα χρονικογραφυκής πιστότητας. ΟΙ τύποι δίνουντ'αι μέ άδρές βιαστικές γραμμές κ' ή Ατμόσφαιρα μένει μάλλον Ασχημάτιστη — ή, γιά ν' Ακριβόλο­ γή σου,με, βλέπουμε μιάν Ατμόσφαιρα πυρετού καί σύγχυσης. Αύτή ή «έξ Αντικειμένου» διαγραφή τώγ άλληλοσυγικρουόμενων πολιτικών ρευμάτων δείχνει έλλειψη προσανατολισμού καί κάποιον διαβ,ρωτικό σαρκασμό πίκρας, θ ά σας παρακολουθή­ σουμε. Πότε κυκλοφορεί τό βιβλίο σας; —κ. Ά λ. Κ ο τ ζ. «Ή τελευταία βραδυά» δη μιουργεί Ατμό­ σφαιρα. Μά τό καθαυτό πλεονέκτημά της είνε ή λιτή καί σύντομη φράση. ΟΊ Ικανότητές σας 6ρίσκοσνται σέ στά8ερή έξέλιξη. —κ. Γί ι κ. θ . Ή λ. Βαρθολσμϋό 'Ηλείας. "Ασχετα μέ τ ’ δτι δώσαμε τέρμα στή σύζήτηση αύτή, δέν ξεκαθαρίζουμε τή θέση πού υποστηρίζετε στήτ έπιστολή σας. Εϊσαστε Λντιουρμπάνιστής καί πιστεύετε πώς ή Αστική πνευματικότητα είνε χρεωκοπηιμένηι; Σ ' όρισμένα, πιό σαψήι, σηιμεϋα τής έπιστολής σας συμφωνούμε. Η «ΝΕΑ ΕΣΤΙΑ»12

1. Ό ’Αρχισυντάκτης [ = 'Ηρακλής Άποστολίδης]: Ή Στήλη μου. Α. Καραντών[ην]: Τό κλωνί μυρτιάς θά ξαναβγάλει φυλλαράκια. Πρόσεξε τό ρυθμό- δέν μπορεί ν ’ άλλάζει σέ κάθε στίχο. "Επειτα δλοι κλαίτε, άδερφέ! Χαρά δέν έχει τούτος ό κόσμος καθό­ λου; Βέβαια ή λυρική ποίηση φέρνει πάντα μιά διά­ θεση μελαγχολίας έλαφράς καί έχει νά κάμει μέ τόν εύγενή, συγκρατημένο πόνο, δέν είναι δμως κλαυθμός καί όδυρμός. Τί διάβολο; Λύρα πιάνεις, κιθάρα κρατείς, τραγούδι πρέπει νά πεις, δχι κλά­ μα. Τούτο γιά δλους. Ή όδύνη, λίγος πόνος, μελαγ­ χολία δέ βλάπτουν, άλλά δέν πρέπει κανείς νά τό φωνάζει. Βγαίνουν μόνα τους καί διακριτικά μόλις ξεμυτίζουν άπό τό τραγούδι, ώστε γίνονται εύχαρίστως δεκτά· βγαίνουν άπ’ αύτή τή φύση τών πραγ­ μάτω ν καί δχι άπό ξεφωνητά. (ΠΜΕΕ, 6/2/1927, σελ.

1)·

2. Δόξα σοι ό Θεός, ηϋραμε καί λίγη τρυφεράδα

§ 0 6 λ Μ ίΝ ΙΚ λ Τ Μ Μ λ Τ λ

ΜΕΓΑ^. ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΙκΥΚΛΟΠΑΙΑΕΙΛ

ΑΡΗΝ ΔΙΚΤΑΙΟΝ-. t Τά ποιήματε σας δχι δημοσιεύσιμα. Ό στίχος σαι δεν έχει λιγεράδα, είναι σαν βεβιασμέ­ νος καί έχει και μερικά μετρικά λάθη, Σ. Π., ένταΰθα. Ή μετάφρασίς σας καλή, άλλά δχι γιά τά «Ν. Γ.». Πάντως σάς ευχαριστούμε γιά τήν ευγενική σας προσφορά. Καί κρατούμε τά χειρόγρα­ φα στή διάθεσί σας. ΙΟΡΔ. ΑΦΡΙΚΑΝΟΝ. Δέν ξέρουμε άν μιά ειρωνική φράση στο γράμμα σας γράφηκε επίτηδες ή κατά λάθος μέ τήν παράλειψη ένός «δέν». Πάντως τά κομ-

Κον Φραγκ. Καμμίαν άπολύτως σχέσιν δέν είχον άπό γενικής άπόψεως γραφόμενα' καλούστικα γράφετε, καί λίγα, καί πρόοδον άρκετόν εκάματε. Άποροΰμεν πώς τό έπήρατε γιά σάς. Καί γιά νά σά; άποδείξωμεν, περιμένομεν δύο τρία μικρά, σύν τομα καί καλά πρός δημοσίευσιν, ξεκαθαρισμένα! Κον Ρ ιτ - σε. Καί έν πρώτοις εγώ, δέν είμαι ό Λ ... . Val δεύτερον ομολογώ δτι — δτι γίνεσθε σιγά - σιγά πιό αισθηματικός καί πρό πάντων ει­ λικρινής εις τό αίσθημα! Κον Δ. Μαρ. Νά έξηγούμεθα. Τάγραφέντα περί Φρόϋντ καί λοιπά, άφορώσι τούς 12 —16 έτώνπαϊδας, μαθητάς σχολείων κ.λ.π. οί όποιοι άλλως τε

16/χρονικα

ΤΟΔΕΝΤΡΟ ΤΟΔΕΝΤΡΟ ΤΟΔΕΝΤΡΟ κυκλοφόρησε το 32

ΤΟΔΕΝΤΡΟ

ΤΟ ΞΥΛΙΝΟ ΠΑΛΤΟ '

1f a y p r

Ε( Ε Κ Δ Ο Σ Ε ΙΣ

Κ Α Σ Τ Α Ν ΙΩ Τ Η

καί ποιητική διάθεση έστω καί άπλή, όχι λαβυρινθώ­ δη, έρεθώδη, αινιγματώδη, ποεταστρώδη. Σφίγγομε τό χέρι κ. Ριτ.σος [ = Ρίτσος].3 Τράβηξε αύτό τό δρόμο καί σιγά σιγά θά φκιάσεις καί τό ώραίο καί τέλειο. Έγκρίνονται καί δημοσιεύονται! (ΠΜΕΕ, 24/ 4/1927, σελ. 1).

3. Ρίτ-σε: Δέν ξέρομε τί γράψαμε γιά σένα εις τά προηγούμενα. Ή Φτωχούλα γ ειτονιά είναι ένα μι­ κρό κομψοτέχνημα. Μάς ήρθε ή διάθεσις νά τήν... κλέψουμε. Έκφράζομεν όλην τήν χαρά μας, διότι άπό τό περιοδικό μας βγήκεν ένας καλός ποιητής, μαζί μέ μερικούς άλλους. Γράφε λοιπόν· άφοϋ τήν έπαθες πιά καί σέ άρπαξε ή Μούσα άπ’ τά μαλλιά. Μήν τήν άφήσεις νά σέ πάει σ’ άλλο δρόμο. Αύτόν πού διάλεξες είναι ό καλλίτερος. Καί τά δυό θά δημοσιευθοϋν. Μά δέ βγαίνεις καί στά φόρα πιά; Και­ ρός είναι! (ΠΜΕΕ, 15/5/1927, σελ. 1).

4. Ριτ-σέ: Μή γράφεις πολλά! Τή γνωρίζομε αύτή τήν μανία πού μάς πιάνει· είναι άκράτητη· άλλά μάς ζημιώνει: Ό ποιος μάθει τό παίξιμο σάν νεοφώτι­ στος δέν συγκρατιέται πιά καί... γράφει... γράφει καί τότε έξαφνα, άμα τά κυττάξει, βλέπει άτι έπρε­ πε νά είχε γράψει μόνον τό έν τρίτον καί λιγώτερο άκόμη. Ό λοι τήν παθαίνουμε. Τό Θάσουνα ή Ά ν ο ιξις ξεχωρίζει καί μένει τό μόνο ξεχωριστό άπό τ ’ άλλα, σχετικώς καλά κι έκεΐνα. Άλλ’ όταν γράψεις τό καλόν τά σχετικώς καλά ώχριοϋν, Ιδίως είς τήν σύνθεσιν. Είναι τυραννισμένα, βιασμένα, ένώ ή "Ανοιξις άφελεστάτη, δροσερή σάν τό νερό πού τρέχει μόνο του. (ΠΜΕΕ, 29/5/1927, σελ. 2).

5. Χωρίς νά θέλωμε, θά σχηματίσωμεν Άτμοπλοϊκήν Εταιρείαν καί θά γίνωμε έφοπλισταί. Όκτώ ποιήματα έχομε λάβει γιά βαπόρια καί καράβια καί καΐκια! 'Απ’ αύτά τά περισσότερα έβούλιαξαν. Γιά όσα σώθηκαν μιλούμε, χωρίς νά μπορέσουμε νά πούμε πώς άραξαν κιόλας! Κον Άνδρ. Καραντ[ώνην): Τό παληό τραγούδι καλλίτερο. Ή ρίμα μάς κα­ ταστρέφει ένίοτε, ώστε νά παρατάσσωμεν έγνοιαμπαίγνια: κακόηχα καί έξοβελιστέα, καθώς καί άλλα μερικά λαθάκια. Άμα λείψουν, καθώς καί ό άπαίσιος τίτλος, τό Βαπόρι σου θά πάει έντελώς πρίμα! Άλλαξε τις μηχανές καί στείλε το πρός καθαρι­ σμόν. (ΠΜΕΕ, 12/6/1927, σελ. 2).

6. Α. Π., Πάτρας: Δέν είναι κανένα «μυστήριο». ΟΙ συνεργάται μας στό «Δεκαπενθήμερο» ύπογράφουν μέ τά άρχικά των διά νά μήν έπαναλαμβάνωνται κάθε τόσο, φαρδιά-πλατιά, τά ’ίδια όνόματα, άφοϋ ό ίδιος συνεργάτης γράφει πολλά άρθρίδια κάθε φορά. Είναι οί κ.κ. Γ. Α. Βέης, Ραμάς, Μάρκος Τσιριμώκος, Κλέων Παράσχος, Φ. Κόντογλους, Γρ. Ξενόπουλος, Στ. Ξενόπουλος, Άντ. Πρωτοπάτσης, Άλκης Θρύλος, Σοφία Κ. Σπανούδη, Γεωργία Ταρ­ σούλη, Μήτσος Παπανικολάου, Μιχ. Στασινόπουλος κ.ά. Τήν άνταπόκρισιν άπό τό Παρίσι μάς τήν στέλλει ό κ. Θράσος Καστανάκης, ό συγγραφεύς τού βραβευμένου μυθιστορήματος «Οί Πρίγκιπες». (ΝΕ, 15/6/1927, σελ. 319).

7. Εύόγ. Κ. Μ., Μυτιλήνην: Εύχαριστοϋμε διά τό φι­ λικόν ένδιαφέρον. Ό λόγος διά τόν όποιον δέν περικόπτομεν τό τεύχος είναι διά νά διατηρήται πλα­ τύ τό περιθώριον, πράγμα πού προσθέτει κομψότη­

χρονικα/17

τα εις κάθε έντυπον. Ίσως τό τεύχος δέν θά έχανε καί πολύ, περικοπτόμενον μίαν φοράν. Λάβετε δμως ύπ’ δψει σας δτι τά τεύχη αύτά θά δεθούν κατόπιν σέ τόμον, δτι ό βιβλιοδέτης κατ’ άνάγκην θά τά έκοπτε καί δευτέραν φοράν, καί τότε πλέον δέν θά έμενε σχεδόν περιθώριον. Διά τούτο δίδομεν άκοπον τό τεύχος της «Νέας Εστίας», άν καί δέν θά μάς έστοίχιζε τίποτε νά τό δίδωμεν κομμένον. Ό σ ον διά τήν ένόχλησιν πού έχει κανείς νά τό κόπτη, κάποιος άλλος θά τό θεωρούσε εύχαρίστησιν. ΕΙς αύτά, βλέπετε, αί γνώμαι είναι διηρημέναι: Αυτοί προτιμούν τό άγαπητόν βιβλίον κομμένον διά νά μπορούν νά τό φυλλομετρούν άμέσως· έκεϊνοι τό θέλουν άκοπον διά νά μή βλέπουν άμέσως τάς ώραίας έκπλήξεις πού τοϊς έπιφυλάσσει άλλά, κόπτοντες σιγά σιγά, νά τάς άνευρίσκουν, νά τάς άνακαλύπτουν μίαν μίαν... Διά τόν ίδιον λόγον, άλλοι βάζουν τάς εικόνας είς τήν άρχήν, εις τό μέσον ή είς τό τέλος τού τυπογραφικού φύλλου· καί άλλοι άπό μέσα, διά νά μήν τάς βλέπη κανείς παρά δταν τό κόπτει. Τελοσπάντων καί τό έλάχιστον πράγμα έχει... τήν φιλοσοφίαν του. (ΝΕ, 1/8/1927, σελ. 512).

9. Κον Καραντ[ώνην]: Φθάνει, μάτια μου, πιά! Δέν θά έκδώσουμε έμεϊς τήν ποιητική σου συλλογή, δσο καλή καί άν είναι. ’Έχουμε γιά δημοσίευση τό­ μον δικό σου όλόκληρο. (ΠΜΕΕ, 11/9/1927, σελ. 2).

10. Ο. Λ. [ = Ό ρέσ την Λάσκον], ’Ελευσίνα: Τό «Φθι­ νόπωρο στήν ’Επαρχία» είναι χαριτωμένη έμπνευσις μέ πολύ μοντερνισμόν είς τήν έκτέλεσιν. Δυ­ στυχώς τό χαλούν κάποιοι άδυναμίαι. Δέν είναι ποίημα άρτιον. (ΝΕ, 1/1/1928, σελ. 47).

11. Μιχ. Θ. Άργ[υρόπουλον], ’Ενταύθα: "Αγνωστον διατί, αύτήν τήν φοράν είς τά ψηφοδέλτια τής ’Ακαδημίας δέν ύπήρχε τό δνομα τού κ. Ξενόπουλου. ’Επίσης, άγνωστον διατί, ύπήρχε τήν προηγουμένην φοράν. Διότι ό κ. Ξενόπουλος δέν ύπέβαλε ποτέ ύποψηφιότητα- μόνη της τόν ύπέδειξε τότε ή 'Ακαδημία. Ούτε θά ύποβάλη είς τό μέλλον. Ούτε θά έπισκεφθή ποτέ ’Ακαδημαϊκούς διά νά τούς ζητήση τήν ψήφον των. Ούτε θά στρέψη έναντίον των, ώς άπειλήν, τήν βάναυσον δύναμιν μιάς έφημερίδος. Ό κ. Ξενόπουλος δέν έχει παρά τήν άξίαν του, τήν έργασίαν του καί τήν άγάπην τού Πανελ­ 8. Κον Φράγ[κον]: ’Εκλέγομε έσάς κι άπάνω σας θά ληνίου. Διά τούτο δέν διωρίσθη μετά τών πρώτων καί διά τούτο δέν θά έκλεχθεϊ ποτέ ’Ακαδημαϊκός, πέσει όλόκληρος ό καταιγισμός. Δέν ύποφέρεται νά εϊσθε βέβαιος. Θά βλέπετε πάντοτε νά εισέρ­ πιά, κύριοι, αύτή ή άσθένεια είς τήν διάγνωσιν τής χονται οί νεώτεροί του καί οί κατώτεροι άλλά καί όποιας μάς έβοήθησε ό μακαρίτης Φρόυντ, νομίζονά μένουν έξω οί πρεσβύτεροι καί οί άνώτεροι. Ό μεν. 'Ακούστε τί λέει ό ψυχαναλυτής οΰτος: «Κατά μύθος δηλοΐ δτι, δ,τι έγινε μίαν φοράν μέ τό Άριτήν μετάβασιν άπό τής παιδικής είς τήν έφηβικήν στεΐον -καί μέ δλα δά τά ρωμέικα πράγματα- γίνε­ ήλικίαν συμβαίνουν διάφοροι διαταραχαί είς τό ται τώρα καί μέ τήν ’Ακαδημίαν. (ΝΕ, 1/2/1928, σελ. άτομον καί έκδηλώσεις συμβαδίζουσαι μέ τήν έμ143). φάνισιν καί πρόοδον των γενετησίων όρμων. Μία έκ τών έκδηλώσεων αύτών είναι καί ή μανία τού στι12. Μία δεσποινίς άπό τή Νάξο, μέ τό δνομα Διαλε­ χουργεΐν. Αισθάνονται άπόλυτον άνάγκην. Αίφνιχτή Ζευγώλη, μάς έστειλε μερικά τραγούδια. Δέν δίως καταλαμβάνονται ύπό τής μανίας. ’Αρχίζουν κάνουμε καμιά κριτική άπάνω σ’ αύτά. Μά είναι τό­ νά μετρούν μέ τά δάκτυλα δίκην τυμπάνου· άραδιάση ή δροσιά τους, ή είλικρίνειά τους, τό αύθόρμητο ζουν λέξεις, φράσεις, τάς όποιας έχουν άποτυπώσάν τρεχούμενο νερό κελάρισμά τους, ή άπροσει είς τόν νούν, χωρίς πολλάκις νά έννοοϋν τήν σποίητη χάρη τους καί ή φυσικότης στή διατύπωση έννοιαν καί σημασίαν των· καταλαμβάνονται άπό καί στήν έκφραση, πού δέν μπορέσαμε παρά νά τής μελαγχολίαν άκατανόητον άνευ αίτιας- άπό ψυχι­ έκφράσουμε τά πιά είλικρινή καί έγκάρδια συγχα­ κήν ταραχήν καί άπό διάφορα άλλα τά όποια έκλαμρητήριά μας. Θά δημοσιεύσουμε μερικά άπ’ αύτά, βάνουν κακώς ώς έμπνευσιν». Τά συμπτώματα είναι γιά νά ίδοϋνε μερικοί πώς, άμα ύπάρχει τό άληθινό φοβερά. Ώ ς άντίδοτον συνιστάται ή διά τής βίας ταλέντο, βγαίνει φυσικώτατο τό τραγούδι, χωρίς μελέτη τών μαθημάτων, τής όρθογραφίας, τού συν­ προσπάθεια, χωρίς κουραστικές μελέτες καί γυμνά­ τακτικού καί ή έπαναφορά είς τήν όμαλότητα διά σματα πρός δημιουργίαν διά τής βίας ποιητικών μετής πειθοϋς. Συναίτιοι τής συμφοράς είναι καί πάνγαλοφυϊών. Τό κορίτσι δέν έδιάθασε τίποτε, ούτε τες οί ένθαρρύνοντες καί διαβάζοντες τά άποστελξεφύλλισε φυλλάδες ξένες, ούτε γράμματα ξέρει λόμενα έργα. Στόπ! λοιπόν. Άπάντησις θά δίδεται, καλά καλά. “Εχει δμως τό φυσικό χάρισμα νά τραδταν εύρίσκομεν κάτι άξιον. Διά τά πρωτόλεια τά γουδεϊ, δπως τό πουλί άπάνω στό κλαρί. Αύτό λέμε κακογραμμένα, τά άνορθόγραφα, ούδεμία άπάντηκαί φωνάζουμε τόσον καιρό γιά δλους. Άμα δέν σις. Ταϋτα πρός γνώσιν. Ό καιρός είναι χρήμα λέ­ ύπάρχει τό φυσικό χάρισμα, τύφλα νάχουν οί κόποι γουν. Ά φ ’ έτέρου δέ κανείς δέν μάς ύποχρεώνει, καί οί προσπάθειες καί τά γυμνάσματα καί ή έπιμοούτε άνελάβομεν τήν ύποχρέωσιν νά άναγιγνώσκονή καί ό χαμένος καιρός. Καί λέει κανείς: «Πρός τί μεν έντός έβδομάδος τόμους χειρογράφων, νά δι­ ή άπώλεια αύτή;» Τό άποτέλεσμα είναι νά ξεγελά­ δάσκουμε, νά άπαντώμεν -δπω ς μερικοί ζητούν, δι’ σεις τόν έαυτό σου πρώτα κι έπειτα γιά λίγο καιρό Ιδιαιτέρας άλληλογραφίας- ποια τά λάθη καί γιατί καί τόν άλλο κόσμο, μά ύστερα έρχεται μιά ώρα είναι αύτά· καί δέν έχομεν δίκαιον καί νά προσέξωπού σέ καταλαβαίνουν καί τότε είναι πικρότερο τό μεν περισσότερον καί νά τό σημειώσωμεν μέ κόκκι­ ποτήριον. Τό είπαμε καί άλλοτε· γίνεται κανείς μέ νο μολύβι καί νά στείλωμε πίσω τά χειρόγραφα καί τήν έπιμονή πιανίστας, θιολινίστας, βιρτουόζος διάφορα άλλα, χωρίς νά λαμβάνωμε ύπ’ δψει δτι καί άκόμη, μά κομποζιτόρε δέ γίνεται. Άπό Θεού... άπό ή ζέστη ήρχισεν έκ νέου. Τούτο λοιπόν πρός γνώ­ Θεού τό χάρισμα γιά δλα τά ζητήματα πού έχουν σιν τών άνυπομόνων καί τών άσθενούντων άπό τήν σχέση μέ τις μούσες. (ΠΜΕΕ, 1/4/1928, σελ. 2). γνωστήν άσθένειαν, πρός τούς όποιους εύχόμεθα: 13. Άγγελον Τερζάκ[ην]: Δόξα σοι ό Θεός! Βρήκα­ περαστικά! (ΠΜΕΕ, 14/8/1927, σελ. 2).

18/χρονικα

με καί ένα γερό, μέ δύναμη καί ζουμί καί οΰσία καί άρκετή τέχνη. Ή χαρά μας είναι πολύ μεγάλη δτι μάς συμβαίνουν τέτοια ξαφνικά. Αύτό έχει δλα τά στοιχεία νά είναι διήγημα. Ή έντύπωσις πού σού άφήνει, ή συντομία, οί σκηνές, ή κίνησις, τά αισθή­ ματα πού μαντεύονται, δλα αύτά δείχνουν τόν διηγηματογράφο μέ τά χαρίσματά του. Μερική άτέλεια στή γλώσσα καί τά μορφολογικό μέρος είναι τιπο­ τένια πράγματα πού διορθώνονται άμέσως μέ λίγη προσοχή άπό τόν συγγραφέα. ’Εκείνο πού ύπάρχει είναι τό φυσικό χάρισμα, καί αύτό είναι τό πάν. (ΠΜΕΕ, 29/7/1928, σελ. 3).

14. Ρ[ίτα] Ν. Μ[πούμη], Σύρον: Τά σταλέντα κάποτε •θά δημοσιευθοϋν. Στείλατέ μας άντίγραφον τής με­ λέτης (διότι χειρόγραφα δέν εύκολυνόμεθα νά έπιστρέφωμεν), νά τήν διαβάσωμεν καί νά σάς πούμε. Ναί, εύχαρίστως θά έδεχόμεθα άπό μίαν σύντομον έπισκόπησιν τής Ιταλικής λογοτεχνικής κινήσεως κάθε μήνα. ’Αλλά, έννοεϊται, τά κυριώτερα. (ΝΕ, 1/8/ 1928, σελ. 719).

15. Νίκον Θ. Παππάν, Τρίκαλα: Βιασθήκατε νά παραπονεθήτε. Νά είσθε βέβαιος δτι δέν σάς έκτιμώμεν όλιγώτερον άπό κανένα. Καί πολύ προσεχώς τά πράγματα θά όμιλήσουν. (ΝΕ, 15/9/1928, σελ. 861).

16. Μαν[ώλη] Κριαρ[ά]: Τά έχουμε χαμένα μέ τά

Κ υ κ λ ο φ ο ρ εί Ί'ίμοΟυ Χίλτυν

ΠΙΚΑΣΟ

• •

M e 2 0 7 εικόνες άπό τίς όποιες οί 3 0 έγχρωμες Μ ετάφραση: Ά ν ό ρ έα ς Ρικάκης

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΥΠΟΔΟΜΗ 3 η ς Σ ε π τ ε μ β ρ ίο υ 22, τη λ. 5 2 .3 4 .7 9 0

όνόματα καί τά ψευδώνυμα. Νομίζετε δτι προφθαίνουμε νά διορθώνουμε καί νά προλαβαίνουμε τίς έπιθυμίες καί πότε τό ένα, πότε τό άλλο, τού κάθε συνεργάτου; Πάρετε ένα δνομα, ένα ψευδώνυμο, δ,τι θέλετε καί κρατάτε το ώς τό τέλος. Μ’ αύτό πρέπει νά δοξασθήτε ή νά χαθήτε, πίπτοντες έπί τού πεδίου μέ τό μέτωπον ύψηλά καί δχι κρυθόμενοι καί φοβισμένοι, πότε γιά τόν ένα, πότε γιά τόν άλλο λόγο. (ΠΜΕΕ, 28/10/1928, σελ. 3).

17. Καίσ[αρα] Έμμαν[ουήλ]: Παρακολουθοϋμεν άπό έτών τήν εύσυνείδητον καί έντεχνον μεταφραστι­ κήν σας έργασίαν. Καί τά σημερινά σας έγκρίνονται κατ’ άρχήν, μέ τήν έπιφύλαξιν νά παραβληθούν μέ τό πρωτότυπον, προκειμένου διά μίαν ποιητικήν κορυφήν τού καιρού μας. Καί τότε θά δημοσιευθούν άμέσως. (ΝΕ, 15/11/1928, σελ. 1056).

18. Μ[ανώλη] Κρ[ιαρά]: Καί τά δύο σας πρέπει νά χαρακτηρισθοΰν «πεζά ποιήματα». Είπαμε κι άλλες φορές δτι τό είδος αύτό έχει πολύ μεγάλος άπαιτήσεις· είναι δυσκολοκατόρθωτο· γι αύτό δχι μονάχα έμείς, πού δέν έχουμε άκόμα σχηματισμένη ένιαία γλώσσα νά άποδίδη δλα τά αισθήματα καί τίς λεπτότιγκές των καί τούς χρωματισμούς των καί τίς άοριστίες των, άλλά καί οί ξένοι άκόμα τό άποφεύγουν. ’Εμείς δέ, συμβαίνει νά παρεξηγήσουμε καί νά παραμορφώσουμε -μ έ τή γνωστή μας εύκολία

χρονικα/19 πού έχουμε γιά κάθε τ(- καί αύτό τό είδος καί τό κάναμε άπό πεζογραφικό ποίημα, πεζοτράγουδο μέ παράταξη λυρικοφανών λέξεων καί φράσεων -δχ ι έσεϊς- τής έσχάτης άπελπισίας, νομίζοντες δτι τά καταφέραμε. Πολλές φορές, προκειμένου περί έρωτος μάλιστα, διαβάζεις καί λές: «Τούτο είναι ένα άπόσπασμα έρωτικής έπιστολής». Διά ταΰτα σάς παρακαλούμεν άφήσατέ το καί προσπαθήσατε νά κάμετε ένα τραγουδάκι άπλό, καλά στιχουργημένο καί ειλικρινές. "Ετσι πρέπει νά άρχίζη κανείς καί έπειτα έχει 6 Θεός! (ΠΜΕΕ, 18/11/1928, σελ. 2).

19. Μαν[ώλη] Κρι[αρά]: Τώρα μάλιστα. Ή Γαλήνη σου είναι ένα χαριτωμένο ποιηματάκι μέ δλη τήν άγνότητα τής έμπνεύσεως καί τήν δροσερότητα τών στίχων καί τήν άπλή ιδέα καί τήν αύθόρμητη ποίησή σου. 'Ακόμη δέ πιό χαριτωμένο καί μέ Ιδιό­ τυπη στιχουργία φκιασμένο, τό άλλο σου, Τό περι­ βόλι. Καί τ ’ άλλα δυό δέν πάνε πίσω. Ό σ ο τά προ­ σέχουμε, τόσο βρίσκουμε πώς τό τάλαντό σου έξελίσσεται πρός τόν καλό δρόμο. (ΠΜΕΕ, 2/12/1928, σελ. 2).

20. Ν. Β. Τ[ωμαδάκη], 'Ενταύθα: Ή Σολωμική Βι­ βλιογραφία θά ήτο κάτι πολύ «ειδικόν» διά τήν «Νέαν Εστίαν». Καλύτερα νά τήν έκδώσετε είς φυλλάδιον. (ΝΕ, 15/4/1929, σελ. 320).

21. Γ. Θ. Β[αφόπουλον], Θεσσαλονίκην: Καί σείς, νομίζομεν, μάς έγράψατε νά μήν περιλάθωμεν είς τόν τόμον τό έπαινεθέν διήγημά σας. Ή κάμνομεν λάθος: Περιμένομεν άπάντησίν σας. (ΝΕ, 15/4/1929, σελ. 320).

22. Γ. Σκαρ[ίμπαν], «'Ελληνικά Γράμματα», Ε νταύ­ θα: Κακώς ένομίσατε δτι δέν έκτιμώμεν τούς κριτι­ κούς τών «'Ελληνικών Γραμμάτων», άφού είς τήν 'Επιτροπήν, ώς είσηγητής μάλιστα, ήτο καί ό κ. Κόντογλους. 'Από λεπτότητα μόνον, πού δέν μπο­ ρείτε νά τήν έννοήσετε, τούς όνομάσαμεν Α, Β, Γ, διά νά μήν παρατάξωμεν τά όνόματά των άπέναντι άλλων άνωτέρων. Διότι είς αύτό θά μάς έπιτρέψτε νά έπιμείνωμεν: Ή ’Επιτροπή τής «Νέας Εστίας» είχεν άνώτερον κύρος. Είναι γεγονός, πού δέν μπο­ ρείτε νά τό άλλάξετε μέ βρισιές καί χαριτολογήμα­ τα. (ΝΕ, 1/8/1929, σελ. 640).

23. Γ. Θέμελην: Κρατούμεν, βέβαια, καί τά δύο. Ή «Καλόγρια» πρό πάντων έχει κάτι τό ρωμαλέον, τό γεμάτο παλμόν! 'Αλλά πόση ΰλη διά τήν «Νέαν Εστίαν»! Πώς νά χωρέση; Διατί δέν άποφασίζετε νά έκδώσετε μίαν συλλογήν; Ε’ίμεθα βέβαιοι δτι δέν θά έπερνούσε άπαρατήρητος... (ΝΕ, 1/9/1929, σελ.

736).

24. Νικ. Δ. Π[αππάν], Τρίκαλα: ’Ακατάλληλα, δυστυ­ χώς, καί τά δυό. Τά πρώτα σας, νά ξέρετε, ήσαν άσυγκρίτως άνώτερα. Γιατί άραγε; (ΝΕ, 15/12/1929, σελ. 1118).

25. Ά νθ[ούλα] Σταθ[οπούλου]: Συμπαθητικά καί τά δυό, σάν ψυχολογικά δοκουμέντα, δχι δμως άκόμα μετουσιωμένα σέ ποίηση. (ΝΕ, 15/4/1930, σελ. 448).

26. Ν. Πεντζ[ίκην], Θεσ/νίκην: "Εχετε έμπνευσιν. Γράφετε δμως μέ τόσην άσάφειαν! (ΝΕ, 1-15/12/ 1930, σελ. 1342).

27. Τ[άσον] Άθ[ανασιάδην], 'Ενταύθα: "Εχετε δίκιο. Μόλις τελειώσουν αί συνέχεια! μας, θά κάμωμεν πάλιν τόπον είς τούς νέους συνεργάτες μας. Καί πάλιν, τί θά πρωτοθάλωμεν άπ’ δλα; Τό σημερινό σας άφθονεΐ άπό ζωηρές καί ψυχολογημένες έντυπώσεις. Δέν θά ήμποροϋσε δμως νά γραφή έπί συντομωτέρου σχεδίου; Τό άξίζει, διότι τό τέλος του είναι άπό τά σπάνια. (ΝΕ, 15/2/1931, σελ. 222).

28. Λ. Δ., Κέρκυραν: Είμαστε έντελώς σύμφωνοι. Ή συλλογή αύτή τού κ. Ντόρρου «Στού γλυτωμοϋ τό χάζι» περιέχει καί πράγματα πού μάς έκαμαν μεγά­ λη έντύπωση. "Αλλα βέβαια δέν μάς συγκίνησαν τό­ σο· άλλά συμπεραίνομεν δτι αύτά, άπλούστατα, δέν τά καταλάβαμε, δπως δέν κατάλαβαν κι έκεϊνα πού μάς άρεσαν άλλοι πολλοί... (ΝΕ, 15/7/1931, σελ.

838).

29. Σ [τέλιο ν] Ξ[εφλούδαν], Θεσσαλονίκην: Τά πρός κρίσιν βιβλία διανέμονται είς τούς είδικούς συνερ­ γάτες μας, οί όποιοι είναι έντελώς έλεύθεροι νά γράφουν γιά δσα θέλουν καί δταν θέλουν. Θά έρωτήσωμεν γιά τό δικό σας καί, έν εύνοϊκή άπαντήσει, θά συστήσωμεν νά γραφή μία κριτική. (ΝΕ, 15/6/ 1931, σελ. 670).

30. Γ. Στογ[ιαννίδην], Καβάλαν: Προπάντων έχομεν νά σάς συστήσωμεν περισσοτέραν προσοχήν είς τήν άσθενή όμοιοκαταληξίαν. Καί ή έμπνευσις δμως είς τό σημερινό σας παρουσιάζεται στερημέ­ νη δυνάμεως. (ΝΕ, 15/8/1931, σελ. 895).

31. Ν. Πεντζ[ίκην], Θεσσαλονίκην: Μερικές άπό τίς «έλεύθερες» στροφές σας (π.χ. ή V), άν ήσαν έμμε­ τρες, θά τίς έκρατούσαμε. Τό σύνολον δμως δέν τό έννοούμεν ώς ιδέαν, ώς συμβολισμόν. Πρόκειται περί νιτσεϊσμοϋ, άραγε; (ΝΕ, 1/9/1931, σελ. 951).

32. Ζ. Λορ[εντζάτον], Κηφισιά: Ό τελευταίος στί­ χος τού δ ’ τετραστίχου είναι έξοχος. Δέν ήμπορεί δμως νά έξαγοράση τάς άτελείας τού συνόλου, πρώτη έκ τών όποιων είναι ό προπαροξύτονος άνο­ μο ιοκατάληκτος στίχος: δίδει είς τό ποίημα ένα ύφος άταξίας καί κακομορφίας, άλλά καί προδίδει προχειρότητα καί... φυγοπονίαν. (ΝΕ, 15/9/1931, σελ. 1008).

33. Γ. Ξ. Στ[ογιαννίδην], Καβάλαν: Τό νέο ποίημά σας συμπαθητικό, δμως πολύ έπηρεασμένο άπό άντίλαλους ξένους, χωρίς προσωπική πνοή. Θά γρά­ ψετε καί καλλίτερα. (ΝΕ, 15/1/1932, σελ. 111).

34. Μην[αν] Δημ[άκην], Ηράκλειον: Είς τούς «Χω­ ρισμούς» αισθητή ή έπίδρασις άπό τούς ποιητάς πού βασανίζει ό πόθος τής άποδημίας. Ξεκαθαρίζε­ τε τίς ιδέες καί τίς συγκινήσεις σας καί, προπάν­ των, περιφρουρήτε τήν άτομικότητά σας μέσα στά διαθάσματά σας. (ΝΕ, 1/8/1934, σελ. 719).

35. ~Ολμ[ον] Π ερ[άνθην]: Άπό τήν θρηνωδίαν έπέσατε στήν εύκολη αίσθηματολογία. "Επειτα, έκεΐνο τό «Μά 'ταν γλυκειά κ.λ.π.» καί μερικά άλλα, άνάλογα κακόηχα ζημιώνουν πολύ τούς στίχους σας. Έργασθήτε καί, προπάντων, μή βιάζεσθε νά έμφανισθήτε. 'Υπάρχει πάντα καιρός γιά δσους έχουν νά πούν κάτι... (ΝΕ, 1/4/1935, σελ. 351).

20/χρονικα 36. Άγαπ[ητόν] Τσοπ[ανάκην], Ρόδον: 'Ασφαλώς εί­ ναι σημαντική γιά ένα περιοδικό «μιά διαφορά ήλικίας έξη χρόνων», δέν είναι όμως άρκετή διά τήν αισθητικήν διαπαιδαγώγησιν τού κοινού. Αλλωστε έχουμε τόσα άλλα νά διορθώσουμε, πριν φθάσουμε στό άποφασιστικό αύτό πήδημα! ’Εννοείται ότι εύχαρίστως θά διαβάσωμετά διηγήματα καί, φυσικά, δέν θά τ ’ άποκλείσουμε άπό τίς σελίδες μας, άν έχουν πραγματική λογοτεχνική άξια. Ή φωνητική γραφή θά κάνη άπλώς νά φανούν περισσότερο τά άδύνατα σημεία των... (ΝΕ, 15/2/1936, σελ. 237).

συναισθανθείτε τό βαρύ σφάλμα σας καί νά πάψετε νά μάς ένοχλεΐτε. ’Εσείς, άπεναντίας, έξακολουθήσατε τό βομβαρδισμό τών χειρογράφων. Αύτή τή φορά φτάσατε ώς τόν Σουρή, πού τού άντιγράψατε ένα γνωστότατο τραγούδι. Καί έχετε κιόλας παρά­ πονα γιατί δέν σάς δημοσιεύουμε τίς έργασίες σας (;;!!) καί γιατί δέν άσχολούμαστε σέ κάθε φύλλο μα­ ζί σας. Μά τί θέλετε, λοιπόν; Νά σάς δημοσιέψουμε κανένα ποίημα τού Παλαμά γιά δικό σας; Πάρτε, τουλάχιστον, ένα άνθρωπινώτερο ψευδώνυμο!... (ΝΓ, 21/8/1937, σελ. 15).

37. ~Αρ[ην] Δικτ[αϊον]: Τό «Όνειρο» δέν μάς Ικανο­ ποίησε. Περιμέναμε πολύ περισσότερα άπό τήν ει­ ρωνικήν διάθεσιν πού τό ένέπνευσε. Ή έπιστολή δημοσιεύεται, συντομευμένη έδώ κι έκεΐ καί άπαλλαγμένη άπό περιττές πληροφορίες, άσχετες μέ τήν έρευνα. (ΝΕ, 15/11/1936, σελ. 1608).

43. Τάσ[ον] Ρομπ[οτήν] ( = Κόρφην), Πάτρα: Ή γνησιότης τής διαθέσεώς σας καταστρέφεται άπό τίς στιχουργικές άδυναμίες καί τά παραγεμίσματα. Ωστόσο, σημειώνουμε αισθητή πρόοδο στούς νέους στίχους σας. (ΝΕ, 1/8/1946, σελ. 831).

38. Άντ[ώνην] Σαμ[αράκην], ’Ενταύθα: Δυστυχώς, τά τελευταία τετράστιχα δέν είναι καλύτερα άπό τά πρώτα. Εύρίσκεσθε άκόμη είς τάς πρώτας προσπά­ θειας σας. (ΝΕ, 15/11/1936, σελ. 1608).

39. Μανώλην ’Α νδρόνικον: Είμαστε πολύ εύχαριστημένοι πού οί νέοι έχουν άντιλήψεις σάν τίς δι­ κές σας καί σάς συγχαίρουμε γιά τό ειλικρινές καί γεμάτο πίστη καί άλήθεια γράμμα σας. Τά ποιήματά σας, δυστυχώς, δέν μπορούνε νά δημοσιευτούν. ’Εκτός τού άτι είναι πρόχειρα καί άκοπίαστα γραμ­ μένα, έχουν καί τεχνικές άδυναμίες, χασμωδίες κ.λ.π., πού όμως δέν είναι καί έντελώς άδιόρθωτες. Προσοχή, λοιπόν, καί πρό πάντων μελέτη καί περι­ συλλογή. (ΝΓ, 16/1/1937, σελ. 15).

40. Ά[ντώνην] Σαμαράκην: Σάς εύχαριστοΰμε γιά τά καλά καί Ενθουσιασμένα λόγια σας. Οί στίχοι σας δείχνουν πώς θάχετε μιά σοβαρή έξέλιξη, άν κα­ τορθώσετε νά ξεφύγετε άπό μερικές άγονες έπιδράσεις τού Καβαφισμού. Τά «Δεκάξη σας χρόνια» είναι ό καλλίτερος καί πιό φωτεινός άπολογητής σας. Θά προσπαθήσουμε κάτι νά δημοσιεύσουμε άπ’ τά τραγούδια σας, άλλά μή βιάζεσθε νά τά δείτε γρήγορα τυπωμένα. ’Έχουμε νά δημοσιεύσουμε τό­ σην ύλη, πού πρέπει νά περιμένετε νάρθει ή σειρά τους. (ΝΓ, 6/2/1937, σελ. 14).

41. Σωτ[ήρην] Πατατζήν: Τό διήγημά σας, μέ μερι­ κές έλαφρές διορθώσεις, θά μπορούσε νά δημο­ σιευτεί στήν ειδική στήλη πού καθιερώσαμε, άλλά είναι πολύ μεγάλο. ”Αν έχετε κανένα μικρότερο, στείλετέ μας το, φροντίζοντας ν ’ άποφύγετε όρισμένες έκφράσεις πού δέν στέκουν, όπως: «τ’ άκροφούστανα τής ψυχής του» κλπ. (ΝΓ, 13/2/1937, σελ. 15).

42. Σ ονίτνελαβ Σοχοδάιδ [ = Διάδοχος Βαλεντί­ νος!!]: Ή περίπτωσή σας είναι άπό τίς πιό πρωτότυ­ πες πού μπορούνε νά παρουσιαστούνε σ’ ένα πε­ ριοδικό. Μάς βομβαρδίζετε κάθε βδομάδα μ’ έναν ώκεανό χειρογράφων. Σάς άπαντήσαμε -καί παρα­ δεχτήκατε κι ό ίδιος τήν άλήθεια τών λόγων μαςπώς ένα άπό τά τραγούδια πού μάς είχατε στείλει, ήτανε άντιγραμμένο λέξη πρός λέξη άπό ένα γνω­ στότατο μουσικό κομμάτι πού τραγουδιέται άπ’ δλον τόν κόσμο. Ύ στερ’ άπ’ αύτό περιμέναμε νά

44. Ν. Θ. Καχ[τίτσην], Πάτρα: Αύτοσαρκασμός όξύς, άνελέητος, έκμηδενιστικός. Γιατί τόσο ήθελημένη, έπιδεικτική αύτοδιάλυση; Μιάς τέτοιας μορφής μα­ ζοχισμός ξεφεύγει πιά άπό τά κανονικά πλαίσια τής ψυχικής καί συνειδησιακής Ισορροπίας. Καί τό πε­ ρίεργο -σάν χτυπητή άντινομία στή ρευστή έσωτερική σας διάθεση- είναι πώς τό γράψιμό σας έχει άξιοπρόσεχτη πειθαρχία. Θά σάς συνιστούσαμε στροφή σέ θετικότερες κατευθύνσεις. (ΝΕ, 15/8/ 1947, σελ. 1023-24).

45. Άλ[έξανδρον] Κ ο τφ ά ν ]: Τά τρία «διηγήματά» σας είναι μάλλον στιγμιότυπα ή φευγαλέες άφηγήσεις. ’Έχουν όμως δροσιά, φρεσκάδα, εύλυγισία. Καλλιεργήστε αύτές τίς ίκανότητές σας. Καί είμα­ στε βέβαιοι πώς γρήγορα θά φτάσετε σέ άξιόλογο άποτέλεσμα (ΝΕ, 15/5/1948, σελ. 680). ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΔΑΣΚΑΛΟΠΟΥΛΟΣ Σημειώσεις: 1. Καθοδηγητικές παραμένουν οί σχετικές ένδείξεις τού Γ. Κ. Κατσίμπαλη σέ διάφορες βιβλιογραφίες του, όπως στή Βιβλιογραφία Κ. Π. Καβάφη ή στή Βιβλιογραφία Σικελιανοϋ. (Τή μακροσκελή άπάντηση πρός τό νεαρό Σικελιανό είχα άναδημοσιεύσει τό 1979 στό «Διαβάζω-, τεύχος 25, σελ. 24, άπό τό δυσεύρετο τότε περιοδικό «Ό Διόνυσος». Σήμερα «Ό Διόνυσος» είναι προσιτός χάρη στήν πρωτοβουλία τού Ε.Λ.Ι.Α. νά τόν άνατυπώσει φωτοτυπικά). Στοιχεία άπό τή «Στήλη ’Αλληλογραφίας» γιά τόν Καβάφη έχει χρησιμοποιήσει ό Γ..Π. Σαββίδης στή θεμελιακή έργασία του «Οί Καβαφικές ’Εκδόσεις» (1966) καί, πρόσφατα, γιά τόν Τάκη Σινόπουλο άπό τό περ. «Νεοελληνικά Γράμματα». Τό άνάλογο υλικό γιά τόν Ρίτσο έχει χρησιμοποιήσει ό Γ. Βαλέτας στό άρθρο του «Οί ποιητικές άπαρχές τού Ρίτσου», περ. «Αιολικά Γοάμματα», τεϋχ. 32-33, 1976, σελ. 244-257.

2. 'Υπενθυμίζω τούς προλόγους ατά δύο πρώτα βιβλία τού Λευτέρη Πούλιου (1969 καί 1973). Βλ. καί όσα παρατηρεί σχετικά ό Γ. Π. Σαββίδης στό βιβλίο του «Έφήμερον Σπέρμα», 1978, σελ. 131-132, γιά τήν άκραία περίπτωση τού προλόγου τού Τάκη Παπατσώνη στήν πέμπτη ποιη­ τική συλλογή τής Γιολάντας Πέγκλη.

3. Γιά τόν τρόπο που ύπέγραφε ό Ρίτσος τά πρώτα ποιήμα­ τά του στό ΠΜΕΕ βλ. τό παραπάνω άρθρο τοΰ Γ. Βαλέτα. ’Αναλυτικότερα βλ. τά λήμματα Β.3 έως καί Β.33 στήν «Έργογραφία Γιάννη Ρίτσου» τής Αικατερίνης Μακρυνικόλα, 1981 (άνάτυπο άπό τόν τόμο «’Αφιέρωμα στόν Γιάννη Ρίτσο»).

Κώστας Χατζή αργυρής « Ά πό όώ καί πέρα όέν μάς είναι εύκολο νά σννεχίσουμε την ιστορία μας. Τά στοιχεία πού είχαμε υπόψη μας εξαντλήθηκαν. Γιά την άκρίδεια μάλιστα όέν είχαμε ποτέ στοιχεία εκτός άπό κάτι φήμες πού όέν άξιζαν καί πολλά πράγματα. Στηριχτήκαμε στή φαντασία μας, αλλά ή καημένη κι αυτή περνάει τώρα σοβαρή δοκιμασία. Είναι πού σώθηκε πιά ή ηρωική μας υπομονή, νά γράφουμε, δηλαδή, ξέροντας έκ τών προτέρων πώς όέν θά τά διαβάσουν δλ ’ αυτά επί πληρωμή π ε ρ ι σ σ ό τ ε ρ ο ι άπ ό ό υ ό . Τόσοι είναι οι μόνιμοι πελάτες μου πού μέ ζητούν στά βιβλιοπωλεία καί μέ αγοράζουν . . . » (Τό άφιέρωμα έπιμελήθηκε ή Σοφία Γεμενάκη)

22/αφιερωμα Γ ιώ ρ γ ο ς Κ α ρ α β α σ ίλ η ς

Κώστας Δ. Χατζηαργύρης Ή ζωή καί τό έργο του 1912 Στίς 13 Δεκεμβρίου γεννιέται στό Χαρτούμ τού Σουδάν ό Κώ­ στας Δ. Χατζηαργύρης. Ό πατέρας του Δημοσθένης καταγό­ ταν άπό την Πορταριά τού Πηλίου, γόνος παλιάς οικογένειας τσιφλικάδων, μηχανολόγος τό επάγγελμα. Ή μητέρα του Α ι­ κατερίνη Κάμπουροπούλου καταγόταν άπό την Ά νδ ρ ο . Μετά τό γάμο τους τό ζεύγος Χατζηαργύρη έγκαθίσταται στό Σου­ δάν, δπου ό πατέρας τού συγγραφέα έργάζεται μέ την ειδικό­ τητά του σέ εργοστάσιο ζάχαρης. Ά π ό τό γάμο αύτό θά γεννη­ θούν καί δυό κόρες: ή Ήλέκτρα, μεγαλύτερη τού Κώστα, καί ή μικρότερη του Α μαλία.

1914 Ή οικογένεια Δ. Χατζηαργύρη, έκτος άπ’ τόν πατέρα πού πα­ ραμένει στό Σουδάν, έγκαθίσταται στό Βόλο.

1919-1930 Εγκύκλιες σπουδές. Α ποφ οιτά άπ’ τό Τσοτύλιον γυμνάσιο Κοζάνης, δπου ήταν έσωτερικός λόγω τής ζωηρότητας τού χα­ ρακτήρα του.

1932 Ή οικογένεια Χατζηαργύρη έγκαθίσταται στην Α θ ή να . Χρι­ στούγεννα: θάνατος τού πατέρα του στό Σουδάν.

1933 Μπαίνει στην άρχιτεκτονική σχολή τού Μετσόβειου Πολυτε­ χνείου μέ έξετάσεις, χωρίς νά κάνει καθόλου φροντιστήριο. Πρώτες του έπαφές μέ τη «Λαϊκή Σκηνή» τού Κάρολου Κούν.

ΟΙ γονείς τον Κώστα Χατζηαργύρη

αφιερωμα/23

1934 Εγκαταλείπει οριστικά τίς σπουδές του. 'Υπηρετεί τη θητεία του μέ τό βαθμό τού δεκανέα. Στό στρατό γνωρίζεται μέ τόν μετέπειτα γνωστό ηθοποιό Λαυρέντη Διανέλλο, ό όποιος έπίσης υπηρετεί.

1935;-1940 Ε ργάζεται στην τεχνική έταιρία Μπούτς στην Κρήτη. Ζεί άνέμελα καί κάπως μποέμικα. ’Αρχίζει κι άσχολείται μέ τή μουσι­ κή κι εναργέστερα μέ τό θέατρο. Συνδέεται φιλικά μέ τούς Κούν, Τσαρούχη, Στεφανέλλη, Παντελή Ζερβό κ.ά. Τήν έποχή αυτή άρχίζει νά γράφει θεατρικά έργα πού μερικά άπ’ αύτά θά άποτελέσουν τή μαγιά τουλάχιστον τού μυθιστορήματος του «Μειδιάματα καί άγωνίες» καί τής νουβέλας του «Παλιά αυ­ λή», τό θεατρικό πρότυπο τής όποιας βρίσκεται στά κατάλοιπά του. Σποραδικές έμφανίσεις σάν ήθοποιός στή «Λαϊκή Σκηνή».

Ό Κ. Χατζηαργνρης τό 1913

1940-1941 ’Επιστρατεύεται καί πολεμά στήν ’Αλβανία. Μετά τήν κα­ τάρρευση, ΰστερ’ άπό ένα τυχαίο γεγονός, εργάζεται σάν μηχα­ νικός λινοτυπικών μηχανών, επάγγελμα πού θά έξασκήσει στή συνέχεια ως τό τέλος τής ζωής του, κυρίως στήν εφημερίδα «Ημερήσια».

1942 ’Α πό τά ιδρυτικά μέλη τού «Θεάτρου Τέχνης» τού Κάρολου Κούν. Παντρεύεται τή μετέπειτα πρωταγωνίστρια τού ’Εθνι­ κού Θεάτρου Ε λένη Χατζηαργύρη.

1944 Ά π ό τό γάμο του μέ τήν Ε λένη γεννιέται ό γιός του Δημοσθέ­ νης.

Ό Κ. Χατζηαργύρης μικρός

24/αφιερωμα

1945 Ά σχολεϊται συστηματικότερα με τη μουσική, έχοντας γιά λίγο διάστημα δάσκαλο τόν Κώστα Κυδωνιάτη. Οί δεσμοί του μέ τό «Θέατρο Τέχνης» έχουν ήδη χαλαρώσει.

1946 Τό ζεύγος Χατζηαργύρη χωρίζει.

1947 Δεύτερος γάμος, μέ τήν Πόπη Κοτσαύτη. Έ κδίδεται μέ δικά του έξοδα, όπως κι όλα τά ύπόλοιπα έργα του, δσο ζοϋσε, τό πρώτο του μυθιστόρημα, «Μειδιάματα καί άγωνίες». Περνά άπαρατήρητο, δπως δλα του σχεδόν τά βιβλία.

1948 Έ κδίδεται ή νουβέλα « Ή παλιά αύλή».

1950 Έ κδίδεται τό μυθιστόρημα «Οικογένεια Ζαρντή».

1951 Έ κδίδεται τό μυθιστόρημα «'Ο θρύλος τού Κωσταντή».

1953 Έ κδίδεται « Ό τρόμος τού υπαλλήλου», διηγήματα.

1957 Έκδίδεται τό μυθιστόρημα «'Ο δρόμος πρός τή δόξα».'

1960-1961 Γράφει τό άνέκδοτο δράμα «Οικογένεια Ζακαρόλα», τού όποι­ ου σώζονται μόνον ή πρώτη καί δεύτερη πράξη, ένα άλλο άτιτ­ λο δράμα άτέλειωτο καί τό μυθιστόρημα «Τό χρονικό τής Ράπας», επίσης ήμιτελές. Θάνατος τής μητέρας του.

1962 Δεύτερη έκδοση τής «Οικογένειας Ζαρντή». Πρώτα συμπτώ­ ματα προχωρημένου καρκίνου τού πνεύμονος, πού έξελίσσεται ραγδαία.

1963 18 Ίανουαρίου. Θάνατος τού Κώστα Δ. Χατζηαργύρη στήν ’Αθήνα. Μέ τή φροντίδα τής δεύτερης γυναίκας του βγαίνει άπό τίς έκδόσεις Φέξη « Ό θρύλος τού Κωσταντή» σέ δεύτερη έκδοση.

1978 Επανεκδίδονται άπό τήν Ε σ τία « Ή οικογένεια Ζαρντή», « Ό θρύλος τού Κωσταντή» καί « Ή παλιά αύλή». Στά κατάλοιπά του άκόμα ύπάρχουν τ’ άνέκδοτα δράματα «Ά ννέτ Γιαλμά», «Παράξενες μορφές» καί ή κωμωδία «Οί κληρονόμοι τού Χρήστου Ζάκα».

Ό Κ. Χατζηαργύρης μαθητής

αφιερωμα/25 Ά λ έξη ς Ζήρας

Τοπογραφία τής άνθρώπινης κωμωδίας (ή γλώσσα τοΰ ήθους καί ή ηθική τής γλώσσας) Τί έπιβιώνει, άραγε, στη μνήμη τοϋ άναγνώστη, άπό τά έξι βιβλία τοϋ Κώστα Χατζηαργύρη; Μήπως ή πλοκή κάποιον άπό δλα; "Ισως, αλλά αυτό συμβαίνει μονάχα σ’ ένα, στήν Οικογένεια Ζαρντή. Μήπως οί άφηγηματικοί χαρακτήρες; Σίγουρα όχι- τουλάχιστον στό βαθμό πού απαιτούμε μιά αυτονομία, μιά ολοκλή­ ρωση, μιά σφαιρική καί συνολική αντιμετώπισή τους άπό τή μεριά τον συγγρα­ φέα. Ή πλοκή, στά βιβλία αυτά, είναι σέ γενικές γραμμές υποτυπώδης· ή δράση, ή έξωτερική κί­ νηση καί σύγκρουση τών προσώπων είναι, νομί­ ζω, προσχήματα, μιά υποχώρηση μπροστά στίς άφηγηματικές συμβάσεις, γιά νά μπορέσει ό συγ­ γραφέας νά στοχαστεί πιό άνεμπόδιστα, οίκειοποιούμενος τήν όμιλία τοϋ άλλου ή τών άλλων. Τό ότι ό Κώστας Χατζηαργύρης δέν ένδιαφέρεται καί πολύ γιά τή λεγάμενη έξωτερική περιπέ­ τεια τών άνθρώπινων τύπων πού πλάθει, γιά τή συναρπαστική πλοκή πού έλκύει πρωτοβάθμια τόν άναγνώστη, γίνεται φανερό άν λάβουμε υπό­ ψη μας τή χαλαρή δομή τής αφήγησης, τίς άποσπασματικότητες καί τούς πλεονασμούς, τούς σχοινοτενείς μονολόγους, τή σχετική άδιαφορία γιά τήν άφηγηματική οικονομία, κάτι πού θεω­ ρείται άπαραίτητο σέ μιά μυθιστορηματική δο­ μή. Ή προσοχή του είναι σχεδόν άποκλειστικά στραμμένη σ’ αυτό πού λέγεται, σ’ αυτό πού έμ­ μεσα ή άμεσα άποτυπώνεται ώς όμιλία, ως γλωσσικό εκμαγείο ένός άριθμοϋ πλασματικών χαρακτήρων τούς όποιους χειραγωγεί άπόλυτα. Οί μακρινοί του πρόγονοι: οί μεγάλοι Ρώσοι πού έδωσαν στό ψυχολογικό μυθιστόρημα τή σύγχρονη μορφή του: Ντοστογιέφσκι, Τσέχοφ, Τουργκένιεφ. Θά πήγαινα άκόμα πιό πέρα: μή­ πως αυτή ή προσήλωση τοϋ Χατζηαργύρη στούς διαλόγους ή τούς μονολόγους, ή έντελώς λιτή σκιαγράφηση τοΰ σκηνικού, ή μέσω τής όμιλίας

δραματοποίηση, ή μέσω ένός καθαρά ύφολογικοϋ στοιχείου -όπω ς είναι τό χιούμορ ή ή ειρω­ νεία - παρεμβολή τοϋ συγγραφέα, μήπως λοιπόν όλα αυτά υπαινίσσονται καί παραπέμπουν σ’ ένα θεατρικό στήσιμο τής άφήγησης; Πραγματι­ κά, άν καί πάλι έξαιρέσουμε τήν Οικογένεια Ζαρντή -κ α ί πάντως όχι έντελώς- ή τό Θρύλο τον Κωσταντή, τά υπόλοιπα άφηγήματα τού Χα­ τζηαργύρη νομίζω πώς άναζητούν τήν πληρότητά τους μέσα άπό τή θεατροποίηση. Ε κ εί πού προεξάρχει ό λόγος, έκεϊ πού ή μέθεξη έρχεται σάν άποτέλεσμα τού συνδυασμού τών φωνητι­ κών τόνων, τής σιωπής καί τών μορφασμών. Ό άναγνώστης τής Παλιάς αύλής, λ.χ., είναι αδύ­ νατο νά μή νιώσει αύτή τήν έλλειψη, όταν βρί­ σκεται μπροστά στό διάλογο μεταξύ τού άφηγητή καί τοϋ πρώην άφεντικοϋ του, τού έμπορου Γκανή, ή όταν διαβάζει τούς μονολόγους τοΰ Θωμά, αυτού τοϋ όνειροπόλου μέχρι κορεσμού υπαλληλάκου. Τό γκροτέσκο. Ή υπερβολή. Ό π ω ς στόν Μπέκετ ή στόν Ίονέσκο έτσι κι έδώ, στά κείμενα τού Χατζηαργύρη, τό πραγματικό διογκώνεται, γίνεται τερατώδες, παράλογο, φανταστικό. "Ομως ή αίσθηση τοΰ παράλογου δέν περνάει άπό μυστικιστικούς δαίδαλους, δέν έχουμε μπροστά μας τήν τραγική στάση τού άνθρώπου πού άντικρίζει διαρκώς έναν κόσμο άδειο άπό κάθε νόημα. ’Αντίθετα, ό κυρ-’Ανέστης στήν

26/αφιερωμα

τες καί θύματα, άνθρωποι τού περιθωρίου καί άνθρωποι πού ελέγχουν τό σφυγμό τής ζωής, δλοι κρίνονται άπό τό συγγραφέα σάν πιόνια τού ίδιου παιχνιδιού πού απαιτούν οί κοινωνι­ κές συμβάσεις. Κι ωστόσο, σ’ αυτούς τούς αφη­ γηματικούς χαρακτήρες, τούς υπερβολικούς μέ­ σα στην άθωότητα ή τόν άμοραλισμό τους, σ’ αύτά τά νευρόσπαστα πού χειραγωγούνται άπόλυτα άπό τό συγγραφέα, ξεπηδάει άκριβώς ή αί­ σθηση τού δραματικού. ’Αλλά τό δραματικό, εδώ, δέν παράγεται τόσο σάν άποτέλεσμα μιας έξωτερικής σύγκρουσης, δυό διαφορετικών τύπών δράσης ή δυό διαφορετικών ιδεολογιών. Ή σύγκρουση φωλιάζει στην κάθε φράση, στό κάθε έπιφώνημα, πού άκριβώς λόγω τής ψευτοποιητικής ή τής ψευτολυρικής υφής τους δραματοποιούνται μέσα άπό τό γελοίο. «Δέν ήταν δνό χρόνια πού είχα γράψει τό διήγη­ μα “Φρίκη”, στό όποιο καυτηρίαζα τή διαγωγή τοϋ έστιάτορα ’Ιωάννη Γκαβή, πού άρνήθηκε ό μασκαράς νά μου κάνει δυό μέρες πίστωση, εμέ­ να πού επί δνό χρόνια έτρωγα στό μ α γα ζί τον.» Ό Κ. Χατζηαργύρης έφηβος

Παλιά αυλή ή ό γραφέας Κουλούμης στόν Τρόμο τον υπαλλήλου είναι οί φασουλήδες μιας άνθρώ­ πινης κωμωδίας πού διαδραματίζεται σέ χώρους φαινομενικά άχρωμους, ουδέτερους ή καί μυθο­ ποιημένους. Ποια άλληλεγγύη υπάρχει άνάμεσα στους ενοίκους τής αυλής; Πόσο ουδέτερα είναι τά γραφεία τής δημαρχίας; ’Ακριβώς όμως εκεί μέσα, σ’ αυτούς τούς χώρους, τό παράλογο δεί­ χνει τή βαθιά άνθρώπινη καταγωγή του: τό ερ­ γοστάσιο φανοποιίας πού οδήγησε στή στέρηση τό βιοτέχνη. Ό τρόπος μέ τόν όποιο ό γραφέας τού δημαρχείου καταφέρνει νά πάρει προαγωγή. Σ ’ αύτά τά κείμενα μπορούμε νά δούμε πόσο γει­ τονεύουν τό λογικό μέ τό μή λογικό, τό γελοίο μέ τό σοβαρό, τό άνθρώπινο μέ τό μή άνθρώπινο: ό άποτυχημένος συγγραφέας πού γίνεται διάσημος δταν αρχίζει ν ’ άσχολείται μέ τό ποδόσφαιρο, ό πρώην υπάλληλος πού θρηνεί καθημερινά γιά την άπώλεια τής υπαλληλικής του ιδιότητας, ό γιός τού επιστάτη στην Οικογένεια Ζαρντή πού τό όραμα τής ζωής του γίνεται πραγματικότητα δταν προσλαμβάνεται από τούς τσιφλικάδες! ’Αμέτρητα είναι τά παραδείγματα, σάν κι αύτά, πού υπάρχουν στά βιβλία τού Κ. Χατζηαργύρη. ’Ά ν τά δούμε σ’ ένα καί μόνο έπίπεδο, χωρίς προοπτική, τότε, σίγουρα, δέν σώζονται άπό τό συγγραφέα παρά μερικές στιγμές παράξενου χιούμορ. "Ομως αύτά, μνημεία τής άνθρώπινης ύποτέλειας, τής άνθρώπινης βλακείας, τής άκρα­ της ονειροπόλησης, δέν είναι παρά ή διογκωμέ­ νη, μέσω τής υπερβολής καί τής ειρωνείας, εικό­ να τού κόσμου, τής νεοελληνικής κοινωνίας. Θύ­

Ό τρόμος τοϋ υπαλλήλου («Ή άτιμη τιμή») σ. 61. ’Ελάχιστες περιπτώσεις μπορώ νά άπομονώσω στή νεοελληνική πεζογραφία πού νά έχουν χρη­ σιμοποιήσει τόσο σοφά τό στόμφο, σκοπεύοντας στην παρωδιοποίησή του. Ά π ό τό παράδειγμα πού άναφέραμε πιό πάνω, άλλά καί άπό πλήθος άλλων, πού είναι πυκνά έγκατεσπαρμένα σέ δλα τά βιβλία τού Κώστα Χατζηαργύρη, τρέφεται καί στηρίζεται ή πολιτική κ α ί ηθική στάση τού συγγραφέα. Σχεδόν πάντα ό στομφώδης ή πομ­ πώδης λόγος εκφράζει, στά κείμενά του, τούς αφηγηματικούς χαρακτήρες πού είτε θεωρούνται κοινωνικά πετυχημένοι είτε έχουν στρέψει τίς βλέψεις τους στήν κοινωνική άνοδο (χαρακτηρι­ στικό δείγμα: ό τίτλος ενός βιβλίου: Ό δρόμος πρός τή δόξα). Έ δώ, βέβαια, δέν έχουμε την πε­ ρίπτωση τών κλασικών χιουμοριστικών άφηγήσεων, δπου στό στομφώδη λόγο τών άστικών στρωμάτων άντιπαρατίθεται ό περιπαιχτικός λό­ γος τών άπλών ανθρώπων, αύτών δηλ. πού ανα­ παράγουν κοροϊδευτικά κάθε στιλιζαρισμένο ύφος καί πού έτσι τό ύπονομεύουν (βλ. Ντίκενς, Μοπασάν). Ό πομπώδης τρόπος ομιλίας τού έμ­ πορου Γκανή στήν Παλιά αυλή είναι πρότυπο γιά τούς υφιστάμενους μικροϋπαλλήλους. Τά ρη­ τορικά σχήματα τού δημάρχου στόν Τρόμο τοϋ υπαλλήλου γίνονται κώδικας «συνεννόησης» γιά δλη την κλίμακα τής ιεραρχίας. Ό στόμφος -κ ι αύτό είναι σημαντικό στήν περίπτωση τού Χ α­ τζηαργύρη- είναι τό κυρίαρχο ύφολογικό στοι­ χείο τού άλφα ή τού δείνα όμιλούντος, άλλά μέ τρόπο πού λειτουργεί ώς άναίρεσή του. Ή υπο­ νόμευση τού στόμφου γίνεται μέσα στήν ίδια τή

αφιερωμα/27 φράση, όπως αυτή λέγεται. Ή διακωμώδηση εί­ ναι άποτέλεσμα μιας έσωτερικής άποσύνθεσης τής ομιλίας, πού άπό πομπώδης καί σοβαροφα­ νής ή ψευτοποιητική είσπράττεται ώς γελοία. «Δέν έμεινα δμως αμέτοχος κ α ί στις καινούριες μορφές τέχνης, πού ένα διάστημα ξεχύθηκαν στό λογοτεχνικό μας ουρανό. Βερμπαλισμός, νταν­ ταϊσμός, σουρεαλισμός, υπαρξισμός καί όλα τά συναφή, βρήκανε στό πρόσωπό μου έναν άξιο έρμηνευτή (...) *Ήμουνα πιά κατά γενική ομολο­ γία ένα πολυσύνθετο συγγραφικό ταλέντο, χαρα­ κτηρισμός πού δέν είχε δοθεί σέ κανέναν άλλο άπό την επίσημη ελληνική κριτική.» 'Ο δρόμος πρός τή δόξα, ο. 110-111. Είναι φανερό δτι εδώ ό'συγγραφέας έπενδύει έμ­ μεσα τό στοχασμό του με τό νά παρωδιοποιεϊ τό στομφώδη λόγο τού ήρωά του: ή δοκιμασία, ό έλεγχος τής ομιλίας έκ τών έσω, δέν μπορεί παρά νά συνδεθεί άποκλειστικά καί μόνο μέ τή διακωμώδησή της, σ’ ένα δεύτερο βέβαια έπίπεδο, άφοΰ ό συγγραφέας δέν έκφράζει ρητά τήν άποδοκιμασία του άλλά άφήνει έντεχνα νά τή δια­ βλέψει ό άναγνώστης. Μέ τήν παρωδία ό Κ. Χατζηαργύρης αναγκά­ ζεται νά άπομακρυνθεΐ, όσο κι άν αυτό φαίνεται κατ’ άρχήν περίεργο, άπό τήν προσωπική του γλώσσα. Υιοθετώντας τό πομπώδες ιδίωμα τοϋ Θωμά Καραμούζα —αξίζει νά προσέξουμε τήν έκλογή τών επιθέτων σ’ όλα τά βιβλία τοϋ συγ­ γραφ έα- ή, άκόμα, τοϋ ονειροπαρμένου φοιτητή στούς «Εκβιαστές», περιορίζει τή δυνατότητα συμμετοχής του, άποστασιοποιείται άπό τούς χαρακτήρες τών βιβλίων του: Προϋπόθεση τής ειρωνικής στάσης άπέναντι στόν κόσμο τους. Ά λ λ ά μέ τήν παρωδία, μέ τή διακωμώδηση αύτοϋ ή εκείνου τοϋ ιδιώματος έχει, άντίστροφα, τό προνόμιο νά κρίνει άποτελεσματικότερα κάθε μορφή λόγου, καί, επομένως, κάθε μορφή ιδεο­ λογίας πού εκφράζεται μέσα άπό τό λόγο. Πα­ ρωδώντας, έτσι, τόν ψευτοποιητικό, τόν ψευτοεπιστημονικό, τόν ψευτοστοχαστικό λόγο, μπορεί καί ναρκοθετεί, παράλληλα, τίς συντακτικές δο­ μές αυτού τού λόγου, κάνοντας νά φαίνονται παράλογα, έξωφρενικά, γελοία, τά θεωρούμενα σάν λογικά στοιχεία κάθε κρατούσας έκφρασης. Ά ς δούμε, λ.χ., πώς ένας πετυχημένος συγγρα­ φέας στό Ό δρόμος πρός τή δόξα παρουσιάζει τό έργο του: «Στό άντιμιλιταριστικό μου μυθιστόρημα Οί μάρτυρες, χτύπησα τή φρίκη τοϋ πολέμου, τόσο στό μέτωπο μέ συγκλονιστικούς σκοτωμούς παλικαριών, όσο καί στά μετόπισθεν, όπου μάνες μ έ μωρά καί γέροι μέ μπαστούνια, ξούσανε κι αύτοί τό δικό τους άργό σκοτωμό. Ά λ λ ά στό έπόμενο βιβλίο μου Σταυρός καί νίκη παρουσίασα στρο­ φή 180 μοιρών, άντιφάσκοντας έτσι πρός τόν

Ό Κ. Χατζηαργύρης μέ μιά άπό τίς άδερφές του

Ό θρύλος τοϋ Κωσταντή Τό μυθιστόρημα χωρίζεται σέ δυό μέρη άπό τό συγγραφέα, άλλά ουσιαστικά σέ τρία. Τό πρώτο περιλαμβάνει τήν κουρσάρικη καριέρα τοϋ καπετάν Κωσταντή καί τών συντρόφων του καί κυρίως τοϋ ζωγράφου του κι ενός γιατροΰ. Μετά άπό διά­ φορα σπαρταριστά επεισόδια πού παίζουν άνάμεσα στό νατουραλισμό καί στόν ΰπερεαλισμό ό Κω­ σταντής καί οί σύντροφοί του περνούν άπό τη χτηνωδία στή θρησκοληψία καί άλλάζουν τή ζωή τους άρδην. Στό τέλος τοϋ πρώτου μέρους ό Κωσταντής, ό ζωγράφος καί ό σύντροφός τους Λουίτζι άποβιβάζονται στην Ελλάδα. Στό δεύτερο μέρος τό πρώην πειρατικό προσορμίζεται στην ’Αγγλία, δπου τό πλήρωμα, γνωστό γιά τή δράση του, έκτελεΐται μέσα σ’ ένα κλίμα θρησκοληψίας πού τό έχει μεταδώσει άκόμα καί στούς δημίους του. Στό τρίτο μέρος παρουσιάζεται καί περιγράφεται ή πορεία τών τριών άντρών πού ξεμπαρκάρισαν σ’ ένα χω­ ριό τής τότε τουρκοκρατούμενης Ελλάδας, δπου περιγράφονται άδρά τά ήθη καί τά έθιμα τοϋ χώ­ ρου καί τής έποχής. Τέλος «ό Κωσταντής γίνηκε παπάς καί 6 ζωγράφος κυβέρνησε δικτατορικά. Δολοφονήθηκε άπό τόν ψάλτη, ό ψάλτης άπό τούς προεστούς κι οί προεστοί άπό τόν Τούρκο διοικητή μέ τόν τρόπο τοϋ παλουκώματος. Ό Λουίτζι έγινε ληστής. Οί λοιποί έζησαν δπως καί πρίν, μέ τή δια­ φορά δτι πίστευαν πώς τά πράγματα είχαν άλλάξει πιά καί δέν ζούσανε δπως πρίν. Κάτι λίγοι μόνο είχαν άντίρρηση πάνω σ’ αύτό, άλλά δέν λήφθηκαν ποτέ ύπ’ δψιν».

28/αφιερωμα

έαντό μου, περίπτωση όμως πού ’έ χει παρατηρη­ θεί σέ άρκετές ανήσυχες μεγαλοφυΐες καί ή όποια στό πρόσωπό μου τουλάχιστο έκτιμήθηκε πολύ. Μέσα σέ 20 τυπογραφικά, μ έ συναρπαστι­ κά γεγονότα κ α ί πύρινη διαλεχτική στό στόμα των ηρώων μου, έδωσα πλούσια πνευματική τρο­ φή στό πολεμικό ένστικτο τής φυλής καί στό θρη­ σκευτικό της συναίσθημα, πού μέ άπόλυτη κατα­ νόηση βαδίζανε χειροπιαστά σάν έρωτευμένο αν­ τρόγυνο άπό σελίδα σέ σελίδα». (σ. 110)

Ή άλήθεια πού άνχιπαρατίθεται, έδώ, σ’ αύτό τόν ψεύτικο καί πομπώδη λόγο τού ύπόθετικοΰ συγγραφέα, δέν εκφράζεται βέβαια άμεσα άπό

παρατηρητής ig e g r ΜΟΛΙΣ ΚΥΚΛΟΦΟΡΗΣΕ Τό εκδοτικό γεγονός της χρονιάς

Ένα κλασικό έργο στη διεθνή Βιβλιογραφία ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΔΙΑΘΕΣΗ

ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ

..ΠΑΡΑΤΗΡΗΤΗΣ" ΤΗΛ. 264-958 ΑΘΗΝΑ ΠΑΡΑΤΗΡΗΤΗΣ: AIAOTOY 3»

τόν πραγματικό συγγραφέα, δηλ. τόν Χατζηαργύρη, ή άπό κάποιον υποθετικό φορέα τής άντίθετης μ’ αύτή πού διαβάσαμε άποψης. Ά πηχεΐται μόνο στην παρωδιακά τονισμένη άποκάλυψη τού στόμφου, στην έμμεση άποφλοίωσή του. Μέ άλλα λόγια ή άλήθεια, χωρίς νά λέγεται ρητά, υποβάλλεται στόν άναγνώστη μ’ έναν τρόπο πού μοιάζει μέ την εις άτοπο άπαγωγή. Πού βρίσκεται ή φωνή τού συγγραφέα; Θά έλεγα πώς βρίσκεται στήν άπό πρόθεση υπονό­ μευση τής γλώσσας καί, κατά προέκταση, τής ιδεολογίας τού άφηγηματικοΰ προσώπου πού μι­ λάει. Τό χιούμορ τού Κώστα Χατζηαργύρη δέ θά δεχόμουν πώς είναι καί τόσο άθώο δπλο.

αφιερωμα/29 Κ ώ σ τα ς Γεω ρ γο υσ ό π ο υλο ς

Ό θεατρικός Χατζηαργύρης Ή ευγενική παραχώρηση των οικείων τοϋ Κώστα Χατζηαργύρη μάς δίνει σήμερα τή δυνατότητα, συγκεντρώνοντας δλα τά θεατρικά του έργα, νά δείξουμε μιά άκόμη πλευρά τοϋ φαινόμενου Χατζηαργύρη. 'Ο πεζογράφος, χάρη στήν άξιέπαινη προσπάθεια των έκόόσεων «Κολλάρος», εί­ ναι ίσως πιό γνωστός άπό τό θεατρικό συγγραφέα, ό όποιος, παρόλο πού κινήθηκε μέσα στο θατρικό χώρο, ποτέ δέν σταδιοδρόμησε σ’ αυτόν. Ό συνεργάτης μας Κώστας Γεωργουσόπουλος, παλιός άναζητητής των έργων τοϋ Χατζηαργύρη, μάς ξεναγεί στά θεατρικά του κείμενα, πού γιά πρώτη φορά έρχον­ ται στό φως τής δημοσιότητας. 'Υπάρχει ένας «μύθος» πού κυκλοφορεί χρόνια τώρα ατούς θεατρικούς κύκλους γύρω άπό τά θεατρικά γραπτά τοϋ Κώστα Χατζηαργύρη. Πολλοί μιλούσαν γιά πολλά καί σημαντικά έργα, πού γράφτηκαν καί έμειναν, κι όσο ζοϋσε καί μετά τό θάνατό του, σέ κάποια συρτάρια. Είμαι άπό τούς πρώτους πού έντόπισαν τό πεζογραφικό, τυπωμένο έργο τοϋ Χατζηαργύρη έδώ καί εί­ κοσι χρόνια· δημιουργήθηκε ένας μικρός κύκλος μαθητών μου πού έγιναν μανιακοί συλλογείς καί άναζητητές τών βιβλίων του. Σιγά σιγά άρχισε νά δημιουργεΐται ένα corpus τών τυπωμένων καί χαμένων στά παλαιοπωλεία βιβλίων του. Σ’ δλη αυτή την έρευνα δέν έτυχε ποτέ νά πληροφορηθώ κάτι συγκεκριμένο γιά τίς θεατρικές του άπόπειρες. Έ ντονα όμως έρχονταν κάποια μηνύμα­ τα ιδιαίτερα γιά τήν «Παλιά αύλή» πού τή συνέ­ δεαν, άλλοτε χαλαρά, άλλοτε μέ διάθεση σκαν­ δάλου, μέ τήν «Αύλή τών θαυμάτων» τού Καμπανέλλη. Τώρα διαθέτω, μέ τή φροντίδα τής σύνταξης τού «Διαβάζω», ύστερα άπό παραχώρηση τών οικείων του, δλα τά θεατρικά του κείμενα, άκόμη καί ένα ήμιτελές. Δυστυχώς έφτασαν άργά στή δημοσιότητα καί έτσι μπορώ νά πώ δτι γιά τό θεατρικό μας παρόν έχουν πλέον φιλολογική άξια. Ά ν ύπολογίσω πώς τά περισσότερα πρέπει νά έχουν γραφτεί στά πρώτα χρόνια τής δεκαε­ τίας τού ’50, όντως, άν τότε παίζονταν, θά είχαν δημιουργήσει μιά στροφή στή θεατρική μας γλώσσα- τώρα άκούγονται ξεπερασμένα καί φαί­ νονται άμήχανα. 'Οπωσδήποτε ή «Παλιά αύλή»

είναι τό σημαντικότερο καί τό έντελέστερο, ώστε δχι άδικα έφτανε κάποιος άπόηχος στ’ αυτιά μας γιά τή σημασία του. Δέν ξέρω πόσοι γνώριζαν τήν ύπαρξη αυτού τού έργου, πέρα άπό τόν τίτλο του, ή τό συνδύαζαν μέ τή μυθιστορηματική του γραφή. Ευτυχώς ό Κούν είναι άκόμη άκμαίος κοντά μας καί θά μπορούσε νά καταθέσει άν ό παλιός του συνεργάτης είχε ποτέ διαβάσει έργο του στό θίασο ή άν τό είχε καταθέσει. Δέν τό άποκλείω. ’Επίσης ό Καμπανέλλης θά μπορούσε νά μάς πληροφορήσει άν τό είχε κάποτε διαβά­ σει. Δέν τό θεωρώ άπαραίτητο· πιθανώς ό Κούν, άν τό ήξερε, νά είχε «πιαστεί» άπό τό σκηνικό του χώρο καί νά καθοδήγησε, χωρίς άλλες έξηγήσεις, τό νεαρό Καμπανέλλη πρός αύτή τήν κα­ τεύθυνση. Γιατί τά δύο έργα δέν έχουν παρά έξωτερικές όμοιότητες· τό χώρο τής αυλής καί τό γεγονός πώς τά πρόσωπα στό φινάλε τόν έγκαταλείπουν γιατί τά παλιά οικήματα θά κατεδα­ φιστούν. Κατά τά άλλα ή «Παλιά αύλή» κινείται τελείως σέ άλλο κλίμα, έπεξεργάζεται άλλους χαρακτήρες καί ώς άτμόσφαιρα καί ιδεολογία πλησιάζει περισσότερο τό «Φιντανάκι» τού Χόρν παρά τήν «Αύλή τών θαυμάτων». Ή «Παλιά αύλή» δπως καί τά περισσότερα θεατρικά κείμενα τού Χατζηαργύρη άντλούν τή θεματογραφία τους άπό τή λαϊκή έπιφυλλιδογραφική μυθοπλασία -κ ο ινό ς τόπος τών συγ­ γραφέων τού μεσοπολέμου πού έπιβίωσε στά λαϊκά περιοδικά καί μετά τόν πόλεμο. 'Η διαφο­ ρά στόν Χατζηαργύρη έγκειται στόν τρόπο πού άντιμετωπίζει τά πρόσωπά του καί στή γλώσσα.

30/αφιερωμα

Κώστας καί Πόπη Χατζηαργύρη

Οικογένεια Ζαρντή ’Από την άφήγηση τοϋ επιστάτη Γιάννη Δημητρίου ξεπηδοΰν οί μορφές τοϋ σκληρού παραδοσιακού τσιφλικά Γρηγοράκη Ζαρντή, τού γιού του Άσημάκη, πού, χαμένος σέ ονειροπολήσεις, κατασπα­ ταλά τήν πατρική του περιουσία κι αΰτοκτονεϊ, τής άπρόσωπης γυναίκας του, των παιδιών του, τού “Αλεκ, πού χωρίς νά ’χει τίς ικανότητες τού παπ­ πού του προσπαθεί ν’ άναστηλώσει τήν πατρική περιουσία, χωρίς νά τό κατορθώνει, τού Άλφρεδ, ένός τέλειου μηδενιστή πού θά σκοτώσει τήν έρωμένη τού θείου του καί θά αύτοκτονήσει, τής 'Υβόν, τής ερωμένης τού θείου Φίλιππου πού παί­ ζει τόν καταλυτικό της ρόλο σέ δλα γιά νά καταστραφεΐ καί κείνη στό τέλος, τού υπηρέτη Τεό πού πιθηκίζει τ’ άφεντικά του, καί τών κολίγων πού σι­ γά σιγά ξεσηκώνονται κ.ά. Ό άδερφός τού άφηγητή θά δώσει ένα άπό τά μηνύματα τού μυθιστορή­ ματος: «Οί χωριάτες πού βγάζουνε τό στάρι πει­ νούσανε συνέχεια καί πέθαιναν σάν τά σκυλιά, πό­ τε άπό τήν έλονοσία καί πότε άπό τό ξύλο τού Γρη­ γοράκη Ζαρντή. Κανένας άνθρωπος τής προκοπής δέν σηκώνει τέτοια κατάσταση. Κάθε θεωρία πού συμφωνεί σ’ αυτό είναι σωστή γιά μένα. Επομένως κι ό σοσιαλισμός».

Τά θέματα, σχεδόν όλα, άνάγονται στό λαϊκό με­ λόδραμα άλλα ό συγγραφέας τά υπονομεύει μέ μιά όξΰτατη ειρωνική ματιά· ή γλώσσα πάλι, άκόμη καί στην «Παλιά αυλή» πού κινείται σέ ήθογραφικό πλαίσιο, έχει μιά περίεργη κομψό­ τητα πού πηγάζει κατευθείαν άπό τή μεσοπολεμική κομεντί. Έ κεϊ, έγώ τουλάχιστον, βρίσκω καί τή γοη­ τεία τού Χατζηαργύρη, σ’ αυτό τό άνάμιχτο ύφος, όπου ή εύκολη συγκίνηση μπερδεύεται μέ τήν καταλυτική ειρωνεία μέσα σ’ ένα άνετο, σχε­ δόν θανατερό κουβεντολόι, σύνθεση κομψότη­ τας, πλήξης, ρητορείας καί έπιτήδευσης. Ά ν προσέξει κανείς καλά, ό Χατζηαργύρης γράφοντας θέατρο έγραφε συνεχώς τό ίδιο έργο σέ παραλλαγές. Τά γνωρίσματα βέβαια αύτά υπάρχουν καί στήν πεζογραφία του, άν εξαιρέ­ σει κανείς «Τό θρύλο τοϋ Κωσταντή», πού νομί­ ζω πώς είναι καί τό σημαντικότερο έπίτευγμά του. ’Αλλά άς γυρίσω στά καθέκαστα: Ή «Παλιά αύλή» έχει όλα τά γνωρίσματα ένός λαϊκού μελοδράματος. Δέν υπάρχει ούτε μιά συνταγή τού είδους άνεκμετάλλευτη. Τό μόνο εν­ διαφέρον πού μπορεί νά μάς σταματήσει είναι ό τύπος τού Ά νέστη, γνωστός άπό τά μυθιστορή­ ματα τού Χατζηαργύρη, άλλά σέ λαϊκή έκδοση. Μιλώ γιά έναν άνθρωπο πού εύκολα άναγνωρίζεται τό πρότυπό του στίς ντοστογιεφσκικές τοι­ χογραφίες· πράγματι ό τύπος τού Μαρμελάντωφ έχει στοιχειώσει τήν πεζογραφία καί τό θέατρο τού Χατζηαργύρη. Ό Ά νέστης της «Παλιάς αυ­ λής» έχει πολλά σημάδια άπό τό πρότυπο αύτό, χωρίς βέβαια τή θεολογία του. Γενικά ή «Παλιά αύλή» βρίσκεται πολύ κοντά στά πρότυπα τού νατουραλισμού όσον άφορά τή θεματογραφία καί τού Ντοστογιέφσκι όσον άφορά τούς τύπους. Σέ πρώτη ανάγνωση δέν τό συλλαμβάνει κανείς, άλλά σέ συνάρτηση μέ τά πεζά τού συγγραφέα άναγνωρίζει τά ίχνη. Πιό έντονη είναι αύτή ή εντύπωση στό δράμα (τρίπρακτο) «Παράξενες μορφές», μόνο πού εδώ ή θεατρική γραφή είναι καί άδόκιμη καί άμήχανη. Έ να ς έσμός λαϊκών τύπων, πορνών καί λούμπεν καλλιτεχνών κινείται σ’ ένα έξπρεσιονιστικό κλίμα πού τείνει σ’ έναν άφελή συμβολισμό μέ τήν παρουσία ένός ’Αγνώστου, μέ έκτυπα τά ντοστογιεφσκικά χαρακτηριστικά. Τό έργο αύτό θά άξιζε ίσως τόν κόπο κάποτε νά παρασταθεΐ, άν υπήρχε μιά ευφάνταστη σκηνοθετική σύλληψη καί ικανοί ήθοποιοί-καρατερίστες. Τό τρίπρακτο δράμα «Ά ννέ τ Γιαλμά» είναι ούσιαστικά μιά κομεντί δραματική πολύ καλύτε­ ρη, όμολογώ, άπό πολλές πού γράφτηκαν καί παίχτηκαν κατά κόρον στήν Ε λλά δα στό μεσο­ πόλεμο. Έ χω έντονη τήν υποψία πώς γράφτηκε

οφιερωμα/31

άπό τόν Χατζηαργύρη πάνω στά μέτρα ενός συγ­ κεκριμένου θιάσου- ίσως τής «Κοτοπούλη». Δ ια ­ κρίνω κλισέ πού θά πήγαιναν «κουτί» στόν Μυράτ, τή Λαμπέτη, τόν Τσαγανέα, τη Στεφανίδου κλπ. Ή «Οικογένεια Ζαρντή» είναι βέβαια θεατρι­ κή γραφή τού γνωστού μυθιστορήματος, χωρίς την περιγραφική δεινότητα τού πεζού καί χωρίς τό καυστικό του χιούμορ. Ό Χατζηαργύρης σ’ αυτά τά έργα, όταν προσπαθεί νά καταγράψει την παρακμή τών μεγαλοαστών ή των παλιών τσιφλικάδων, παγιδευμένος στούς κώδικες τής κομεντί άπονευρώνει καί τό θέμα καί τίς κατα­ στάσεις καί τίς σχέσεις. Φλυαρεί καί λογοπαίζει. Τήν «Οικογένεια Ζακαρόλα» την άφησε άτέλειωτη- λείπει ή τρίτη πράξη. Μπορεί όμως κα­ νείς νά τήν άναστηλώσει εύκολα, γιατί ή συντα­ γή είναι γνωστή. Ουσιαστικά τό έργο είναι σχηματικότερη παραλλαγή τής «Οικογένειας Ζαρ­ ντή». «Οί κληρονόμοι τού Χρήστου Ζάκα», κωμω­ δία τρίπρακτη, έχεις τήν εντύπωση πώς άποτελεΐ συνέχεια τής «Οικογένειας Ζακαρόλα». Νομίζω πώς τό τελευταίο έμεινε άτέλειωτο, γιατί ό Χ α­ τζηαργύρης έπιασε νά γράψει τήν κωμωδία άσχολούμενος μέ τά παιδιά τών Ζακα(ρόλα). Τό κλίμα της κινείται μέσα στά πλαίσια τής κομεντί τής έποχής, κάτι μεταξύ τού «Παραμυ­ θιού τού φεγγαριού» τού Τζαβέλλα καί τής «Πι­ νακοθήκης τών ηλιθίων» τού Τσιφόρου, χωρίς τή θεατρικότητά τους. Τά πρόσωπα τού Χατζηαργύρη δέν έξελίσσονται- μιλούν άκατάπαυστα χωρίς ό διάλογος νά προάγει τή δράση. Αύτοπεριγράφονται καί μέσω τού λόγου αύτοαναιρούνται. "Οπως καί στά πε­

ρισσότερα πεζογραφήματά του άπό μιά στιγμή καί πέρα ή λύση καλπάζει καί μηχανιστικά οδη­ γείται ή υπόθεση στό τέρμα της. Δ έ νομίζω πώς ή θεατρική μας παραγωγή έχα­ σε τίποτε άγνοώντας τόν Χατζηαργύρη. ’Εκείνος πάλι φαίνεται πώς ήξερε τίς δυνατότητές του καί δέν προσπάθησε νά σπάσει τόν κλοιό, άν υπήρξε ποτέ κάποιος κλοιός. Βέβαια τά έργα πού έχω στη διάθεσή μου, πλήν τού ημιτελούς, πού είναι χειρόγραφο, είναι τελειωμένα, δακτυλογραφημέ­ να, μέ επιμελείς οδηγίες καί κάπου κάπου διορ­ θώσεις κάποιων έκφράσεων. "Αν κάποιοι γνωρίζουν περισσότερα, άν ποτέ, δηλαδή, ό Χατζηαργύρης υπέβαλε τά έργα του σέ κανένα θίασο, άν τά διάβασε σέ κάποιους, άς μάς πληροφορήσουν. Πάντως, άν έγινε κάτι τέ­ τοιο καί είχε νά άντιμετωπίσει τόν Τσιφόρο, τό Λιδωρίκη, τόν Τζαβέλλα, τόν Καγιά ή τόν Ίω αννόπουλο, πρέπει νά όμολογήσω πώς δίκαια δέν προτιμήθηκε. Δέν τούς ξεπέρασε σέ κανένα έπίπεδο καί υστερούσε αισθητά στην τεχνική. Μ όνο ίσως ή «Παλιά αυλή» θά μπορούσε νά δοκιμαστεί, άκόμη καί τώρα, ώς ιστορικό κείμε­ νο, ως σύνδεσμος άνάμεσα στό «Φιντανάκι» καί στήν «Αύλή τών θαυμάτων», υστερώντας καί άπό τά δυό. Πάντως, επιλέγοντας, έχω νά πώ ότι τό φαινό­ μενο Χατζηαργύρη έχει τό μυστήριό του. Ά ν ­ θρωπος πού κινήθηκε ένεργά μέσα στό θεατρικό χώρο έμεινε άπαιχτος, ένώ σαφώς στήν εποχή πού έγραφε θά μπορούσε κάλλιστα νά σταθεί σο­ βαρά στή σκηνή, δεδομένου ότι δεκάδες άλλα έργα, καταφανώς χειρότερα καί χωρίς τήν ποιό­ τητα τών δικών του, παίχτηκαν καί σταδιοδρό­ μησαν.

■

32/αφιερωμα

Κάρολος Κούν: Τό χρέος μου «Στόν Κώστα Χατζηαργύρη έχω ένα μεγάλο χρέος.» Με αυτά τά λόγια ό Κάρολος Κούν αρχίζει νά ξετυλίγει τό νήμα των άναμνήσεών τον, προσπαθώντας νά σκια­ γραφήσει, δσο τοϋ είναι δυνατό καλύτερα, τόν άνθρωπο πού τόν βοήθησε νά πραγματοποιήσει τό όραμά τον.

Ό Κ. Χατζηαργύρης ώς 'Απόλλων στην « Άλκηστη» τοϋ Ευριπίδη (Λαϊκή Σκηνή, 1934)

«Είχε ωραίο παράστημα καί ζεστή φωνή. Συχνά έρχόταν σπίτι μου. Θά ’ταν γύρω στό ’36. Τότε ανεβάσαμε “Έρωφίλη” καί “’Άλκηστη” στή Λαϊκή Σκηνή κι ό Χατζηαργύρης έκανε τόν ’Απόλλωνα· τοϋ ταίριαζε ό ρόλος, ήταν έντυπωσιακά ωραίος θυμάμαι. Στό “Θεατρικό Μουσείο” υπάρχει ή μάσκα τού ’Απόλλωνα, έργο τοϋ Διαμαντόπουλου. ’Εκείνη τήν εποχή (1941-42) στό Θέατρο Τέχνης γίνεται εντατική προετοιμασία γιά τό καινούριο

θέατρο-συνόλου, έχουν ήδη έπιλεγεί διαλεχτά έργα καί μέσα άπό τίς μικρές άγγελίες άναζητούσα τούς κατάλληλους ήθοποιούς. Μιά νέα φουρνιά άνθρώπων μαζεύεται γύρω μου, άνάμεσά τους οί: Διαμαντόπουλος -άργότερα θά είναι καί ό οικονομικός υπεύθυνος τοϋ θεάτρου-, Καλλέργης, Μεταξά, Λαμπροπούλου κι ό Χατζηαργύρης φυσικά. Σέ λίγο θά έρθουν καί οί Πλωρίτης, Σεβαστίκογλου, Στεφανέλλης καί Νομικός.»

αφιερωμα/33

Ό «άπό μηχανής θεός» ΟΙ προοπτικές γιά τή νέα αυτή προσπάθεια δέν είναι καθόλου ευοίωνες. Οί πρόβες όμως συνεχί­ ζονται, χωρίς άκόμα νά γνωρίζουν οί ενδιαφε­ ρόμενοι άν θά τά καταφέρουν μέχρι τό τέλος. «Έ να βράδυ -έμενα τότε στη Ζωοδόχου Πη­ γής, πού ήταν καί ή γειτονιά πολλών καλλιτε­ χνών έκείνη την έποχή-, ήμαστε μαζεμένοι στό σπίτι μου, γεγονός πολύ συνηθισμένο, άφοϋ οί Γερμανοί δέν έπέτρεπαν την κυκλοφορία, καί άναζητούσαμε τρόπους πού θά μάς έπέτρεπαν νά άνεβάσουμε τό έργο. Κάποια στιγμή εμφανίζεται κι ό Χατζηαργύρης, ευχαριστημένος γιατί μόλις είχε κλείσει κά­ ποια δουλειά καί είχε χρήματα καί μάς δηλώνει: “Έ γώ θά σάς δώσω τά λεφτά πού χρειάζονται γιά τήν παράσταση” . Ή ταν ό “άπό μηχανής θεός” ! ’Αμέσως, τήν άλλη μέρα, τρέξαμε στήν άγορά νά προμηθευτούμε κάμποτο γιά τά κου­ στούμια καί ξυλεία γιά τά σκηνικά καί ό,τι άλλο μάς ήταν άπαραίτητο γιά ν ’ άνέβει ή παράσταση. Έ τσι συνεχίσαμε τίς πρόβες μας στό ’Ωδείο, στή Φειδίου, όπου μάς είχαν παραχωρήσει ένα δω­ μάτιο γιά νά δουλεύουμε.» Τό έργο πού άνέβασε τότε τό Θέατρο Τέχνης, ήταν ή ιστορική παράσταση τής «Ά γριόπαπιας» τού ’Ίψεν. « Ό Χατζηαργύρης εξακολουθούσε νά είναι γιά όλους μας τό “μάνα έξ ουρανού” · μάς έφερνε πάντα τυρί, κρασί καί σταφίδες, πού συνήθως τίς τρώγαμε άπλυτες άπό τή βιασύνη μας. Τότε γνώρισε καί τήν Ε λένη Χατζηαργύρη καί λίγο άργότερα, πρός μεγάλη μας έκπληξη, παντρεύτηκαν. Ό γάμος έγινε στόν Άη-Γιώ ργη στήν Κυψέλη καί κουμπάρος ήμουνα έγώ, τά έξοδα όμως όλα τού γάμου τά είχε άναλάβει, όπως ήταν φυσικό, ό Χατζηαργύρης. Γιά τά δεδομένα τής έποχής ήταν ό μόνος “πλούσιος” . Στό σπίτι τους, στήν όδό Πατησίων, πολλές φορές κάναμε πρόβες. Ό Χατζηαργύρης, παρέμεινε μέλος τού συμ­ βουλίου τού θεάτρου γιά καιρό κι έξακολουθούσε νά παρακολουθεί τίς παραστάσεις τού θιά­ σου. Ή τα ν καλός φίλος καί αγαπητός σέ όλους.»

Ό άνθρω πος « Ό Χατζηαργύρης ήταν πολύ ζωντανός, ζωη­ ρός, αναλυτικός στή σκέψη αλλά καί συνάμα πο­ λύ πεισματάρης. Συχνά όμως “κλεινότανε” στόν έαυτό του. Χαρακτηριστική ήταν έπίσης καί ή άποφασιστικότητά του, πού φαινόταν στό έντο­ νο βλέμμα του καί τήν έπιστράτευε όταν ήθελε νά πραγματοποιήσει κάποιο σκοπό του.»

Ό δρόμος πρός τή δόξα Έ νας άσημος συγγραφέας, ό Θωμάς Ταρακός, γιά νά φτάσει κάπου, κάνει συνεχώς υποχωρήσεις. ’Έτσι, άρχίζοντας άπ’ τήν άθλητικογραφία καί πέ­ φτοντας σ’ έναν κίβδηλο έλληνοχριστιανισμό, κα­ τορθώνει καί πασίγνωστος νά γίνει άλλά καί νά κερδίσει άξιώματα καί τιμές, σέ αντίθεση μέ τόν όμότεχνο φίλο του Νικήτα Λαμά, πού γράφει βι­ βλία άξίας καί γιά νά ζήσει πουλάει λεμόνια στήν άγορά. Στό μυθιστόρημα αυτό γίνεται μιά τσουχτε­ ρή κριτική τοΰ καταντήματος τοϋ άθλητισμοϋ, τοϋ κόσμου τής λογοτεχνίας καί ειδικότερα τής κριτι­ κής, τών φιλολογικών σαλονιών, τών άνθολογιών κλπ. Ά π ό τίς πιό δυνατές σελίδες τοϋ έργου, τό όνειρο πού βλέπει ό πρωταγωνιστής σχετικά μέ τό χάρο πού έρχεται νά πάρει τόν πατέρα του, έχον­ τας κάνει λάθος τήν ημερομηνία, καί ή μετάνοια τοΰ Ταρακοΰ γιά τήν κούφια του καριέρα στόν επι­ κήδειο πού θά γράψει γιά τόν «άσημο» Λαμά.

- Γνωρίζατε τά έργα του; - Κάπου κάπου μού διάβαζε άποσπάσματα. Νομίζω ότι ήταν άρκετά έπηρεασμένος άπό τόν Ντοστογιέφσκι., - Μήπω^; γνωρίζετε τό θεατρικό του δράμα « Ή παλιά αύλή»; Πολλοί τό συνδέουν μέ τήν «Αυλή τών θαυμάτων», λόγω ορισμένων κοινών άναφορών.

- Ό χ ι, δέν τό γνω ρίζω ... "Ισως κάποιοι άλλοι φίλοι του νά ξέρουν περισσότερα γιά τό έργο του γενικά... Τώρα όμως πού προσπαθώ νά θυ­ μηθώ τά ονόματα, βλέπω ότι όλοι έχουν πιά πεθάνει... Οί άναμνήσεις είναι τραγικές καμιά φο­ ρά...

- Πότε τόν είδατε γιά τελευταία φορά; - Ή τελευταία φορά πού τόν είδα, ήταν στό νεκροταφείο- ήμαστε μαζί μέ τό Λ. Καλλέργη.

18 ’Ιανουάριου 1963, ’Αθήνα «ή τελευταία φο­ ρά»... Είκοσι χρόνια άπό τό θάνατο τού Κώστα Δ. Χατζηαργύρη, πάντα στήν ’Αθήνα... ΣΟΦΙΑ ΓΕΜΕΝΑΚΗ

34/αφιερωμα Κ ώ σ τα ς Φ έρ ρ η ς

«Οικογένεια Ζαρντή»: Ή μεταγραφή Ό Κώστας Δ. Χατζηαργύρης, ό «άντικαταναλωτικός» συγγραφέας της μεταπολε­ μικής γενιάς, παραμένει ακόμα καί σήμερα ελάχιστα γνωστός. Τά μυθιστορήματά του, πού τά διακρίνει μιά σπάνια γοητεία, μαρτυρούν τη συγγραφική γνησιότητα ενός ταλέντου τού όποιου τό βλέμμα βυθίζεται στά κοινώνικοπολιτικά γεγονότα μιας ολόκληρης εποχής γιά νά τά σαρκάσει καί νά τά ειρωνευτεί μέ τόν δικό του, ξέχωρο, προσωπικό τρόπο. 'Ο Κώστας Φέρρης είναι ό σκηνοθέτης τής τηλεοπτικής σειράς «Οικογένεια Ζαρ­ ντή», μιας μεταγραφής τού μυθιστορήματος τού Χατζηαργύρη, πού σύντομα θά δούμε στή μικρή οθόνη. Τό κείμενο πού άκολουθεϊ είναι άπόσπασμα άπό τίς σημειώσεις τού σκηνοθέτη γιά τό παραπάνω σήριαλ. ’Α ρχές Ή όποιαδήποτε «διασκευή» ή «μεταφορά» ή «μεταγραφή», δπως θά προτιμούσα νά λέγεται, ένός λογοτεχνικού έργου στόν κινηματογράφο, τό θέατρο ή τήν τηλεόραση, ξεκινάει άπαραίτητα μέ τήν άνάλυση σέ βάθος τού ίδιου τού έργου. Καί ή άνάλυση αυτή πρέπει νά γίνεται χωρίς ξένες πρός τό έργο «άναφορές», δηλαδή μέ εργα­ λεία πού τό ίδιο τό έργο προσφέρει.

’Ιδεολογία Μέ τήν ίδια λογική, είναι λάθος νά άναλύεται στό έργο τέχνης ή «έκτος έργου» ιδεολογία του. Τό ίδιο τό έργο αποτελεί μιάν ολοκληρωμένη καί αυτάρκη «ιδεολογία». Ειδικότερα ή «Οικογένεια Ζαρντή» τού Κώ­ στα Δ. Χατζηαργύρη, μέ καμιά άπό τίς τρέχου­ σες «ιδεολογίες» δέν τέμνεται, καί οπωσδήποτε πολύ μικρή σχέση έχει μέ τόν «ιστορικό υλισμό» ή τή «διαλεκτική λογική», όπως άναπτύσσονται στίς κομματικές μπροσούρες. Τό μοντέλο τής «πάλης των τάξεων» άντιμετω-

πίζεται εδώ μέ τόση ειρωνεία, στά όρια τής άποστροφής, πού μόνο σάν άναφορά βάσης δέν μπο­ ρεί νά ληφθεί. Έ ν α πρώτο «κλειδί» πού μπορούμε νά χρησι­ μοποιήσουμε στήν «κρυμμένη» ιδεολογία τού συγγραφέα, είναι τό πρώτο πρόσωπο τού μυθι­ στορήματος. "Ομως, ό Γιαννάκης Δημητρίου πού διηγείται τήν ιστορία, είναι ένας εξ ορισμού «βλάξ» τού μυθιστορήματος, ένας «τρίτος» δηλα­ δή, τό «χρονικό» τού όποιου -όπω ς θά ’λεγε στόν πρόλογό του ένας συγγραφέας τού περα­ σμένου αιώ να- βρήκε κάπου καταχωνιασμένο ό συγγραφέας καί τό έξέδωσε... Ό Γιαννάκης αυτός δέν περιορίζεται στήν πε­ ριγραφή τών γεγονότων, άλλά ξεσπάει κάθε τό­ σο σέ σπαραξικάρδιους «ιδεολογικούς» λυρι­ σμούς, πού προβάλλουν σέ πρώτο έπίπεδο τήν κατ’ έπίφασιν ιδεολογία τού έργου. Πού δέν εί­ ναι άλλη άπό τή λεγάμενη «άστική ιδεολογία», τήν ιδεολογία δηλαδή τών μικροαστών,· πατρίςθρησκεία-οίκογένεια, συντήρηση καί δυσκοιλιό­ τητα (μέ τή φροϋδική έννοια τού όρου). Τήν ίδια ιδεολογία έκφράζει κι ό «πρωταγωνι­ στής» τού έργου, ό έπιστάτης Θανάσης Δημη­ τρίου, πατέρας τού αφηγητή Γιαννάκη, μέ κά­ ποια ιδιαίτερη έμφαση στόν πατριωτισμό.

αφιερωμα/35

"Ομως, καί γιά τά δύο αυτά κεντρικά πρόσω­ πα, ή ιδεολογία αυτή δεν είναι μιά συνειδητή καί έπιλεγμένη άποψη ή έστω ή έκφανση ένός συμ­ φέροντος. Είναι μιά de facto θέση, κάπως κλη­ ρονομική ή άταβιστική, καί σάν νά μήν υπήρχε άλλη θέση στόν κόσμο. ’Αδυναμία άντίληψης τής πραγματικότητας, άδυναμία «συμπάθειας» μέ τούς κολίγους, άδυναμία κατανόησης καί κυρίως δογματικός δια­ χωρισμός άνάμεσα στό «καλό» καί τό «κακό». Μέ μιά λέξη, «βλακεία». Σέ διαφορετικά επίπεδα, καί καμιά φορά χω­ ρίς νά συνοδεύεται άπό τήν «άστική ιδεολογία», ή «βλακεία» είναι χαρακτηριστικό τών περισσό­ τερων προσώπων τής «Οικογένειας Ζαρντή». Καί είναι άξιοσημείωτο πώς όλοι αύτοί οί «βλά­ κες» έχουν γιά ιδανικό τή «μόρφωση», σάν άντιστάθμισμα ίσως τής νοητικής τους άνεπάρκειας. Συχνά μιλάει ό Γιαννάκης γιά τούς «άξεστους κολίγους», ό πατέρας του θά στείλει καί τά δυό του παιδιά «νά μορφωθούν», ό Τεό θά διαβάσει μιάν ολάκερη βιβλιοθήκη γιά νά νιώσει ιππότης καί άριστοκράτης, βιβλία θά διαβάσει ό θείος Φίλιππος Ζακές πρίν αύτοκτονήσει, καί ή Κορνηλία δέν θά χάσει ευκαιρία νά μιλήσει γιά τή μόρφωση καί τίς γνώσεις τού γιου της Ά λφ ρ έδ, πρίν καταλήξει στό ϋψιστο φιλοσοφικό ερώτη­ μα: «πού βαδίζομεν;» Ψ άχνοντας νά βρούμε καί κάποιον «έξυπνο» στή θέση τού «θετικού ηρώα» κατά τόν σοσιαλι­ στικό ρεαλισμό, είναι άδύνατο νά σταματήσουμε στό Βασίλη Δημητρίου τό σοσιαλιστή, γιό κι αυ­ τόν τού Θανάση τού επιστάτη. Ό Βασίλης δέν άναπτύσσεται ως πρός τίς άποχρώσεις τού χαρα­ κτήρα του καί τήν πολιτική του εξέλιξη. Προφα­ νώς ό Χατζηαργύρης άρνεϊται νά παίξει «τό παι­ χνίδι τής άντίδρασης» βγάζοντας «βλάκα» καί τό Βασίλη, άλλά οπωσδήποτε δέν μάς τόν προτείνει σάν «λύση» ή «θέση». Συνεχίζοντας τήν άνάλυση τών χαρακτήρων, μέσα κι έξω άπ’ αύτή τήν «πινακοθήκη τών -ηλι­ θίων», σταματάμε οπωσδήποτε στόν ’Αλφρέδ. Είναι ό ήρωινομανής καί αύτοκαταστροφικός γόνος τής οικογένειας, πού μαζί μέ τήν 'Υβόν λειτουργεί σάν καταλύτης γιά τήν τελική κατα­ στροφή καί κάθαρση. Τυχαίνει νά είναι καί συγ­ γραφέας. Μιλάει πολύ γιά τή βλακεία τών άνθρώπων, καί καταλήγει: «Τό έργο μου θά λέγε­ ται έτσι: “Τό ημερολόγιο ένός βλάκα” . Αυτός ό βλάκας είμαι έγώ. ’Αλλά βλάκας όχι έν συγκρίσει μέ τούς ιδιοφυείς πού παρουσιάζουν οί εφη­ μερίδες, αύτοί είναι τόσο άξιοθρήνητα έξυπνοι, ώστε μιά βλακεία τού είδους πού εννοώ, θά ήτανε ήλεκτρικός λαμπτήρας χιλίων βάτ μπροστά στό λυχνάρι πού τρεμοσβήνει στό κρανίο τους». Εϊρων καί σαρκαστικός, έκφράζει μέ λόγια τήν ειρωνεία καί τό σαρκασμό πού διαφαίνεται

Ό Κώστας Χατζηαργύρης

-χω ρίς νά λέγεται- σ’ όλο τό υπόλοιπο έργο. Εί­ ναι ολοφάνερο πώς, συναισθηματικά τουλάχι­ στον, ό Κώστας Δ . Χατζηαργύρης στήν «Οικογέ­ νεια Ζαρντή» ταυτίζεται μέ τόν Ά λφ ρ έδ. Καί σάν τόν Ά λφ ρ έδ , ή άκόμα καλύτερα τόν Μάξ Στίρνερ, «στηρίζει τό όραμά του στό τίποτα».

Τό στυλ Κι έδώ «στό τίποτα». Ή «Οικογένεια Ζαρντή» δέν έχει δικό της στύλ. Δανείζεται πότε τό ύφος τού ίπποτικού μυθιστορήματος, πότε τού ρεαλι­ στικού άγροτικού άφηγήματος, πότε τού βολταιρικού «φιλοσοφικού μύθου», πότε τό στόμφο τής ελληνικής τραγωδίας, καί όλα αύτά γιά νά τά ει­ ρωνευτεί, νά τά σαρκάσει, νά τά άναιρέσει. Έ χουμε έδώ, καί άπ’ αύτή τήν άποψη, ένα άπό τά πιό «μοντέρνα» έλληνικά μυθιστορήματα τής εποχής μας, στό δρόμο πού χαράζει σήμερα μόλις ή γαλλική πρωτοπορία.

Ή μεταγραφή Ύ στερα άπό τήν άνάλυση τής «Οικογένειας Ζαρντή» μέ τά ίδια της τά κλειδιά, προκύπτουν οί παρακάτω άρχές γιά τή μεταγραφή τού μυθι­ στορήματος σέ τηλεοπτική σειρά 13 έπεισοδίων: 1. Αποκατάσταση τής χρονολογικής σειράς τής άφήγησης. Οί χρονικές παλινδρομήσεις, πού στό μυθιστόρημα λειτουργούν άψογα, στήν όπτι-

36/αφιερωμα

κοακουστική μεταφορά θά έμπόδιζαν την πρόσ­ ληψη τών άλλων στοιχείων -σαρκασμός, έλλειψη στυλ, προοδευτική παρακμή- πού κρίνονται πιό σημαντικά.

2. ’Ανάπτυξη σε τρεις έποχές. Στό μυθιστόρη­ μα, ή έποχή τού Γρηγοράκη Ζαρντή είναι ή μι­ κρότερη, καί περνάει σάν μνήμη στή δεύτερη, κυρίως, καί λιγότερο στήν τρίτη έποχή. Έ δώ χρειάζεται ή «όπτική σφραγίδα» της πρώτης έποχής, γιά νά λειτουργήσει σάν «μνήμη» στίς άλλες δύο, χωρίς τήν καταφυγή στό παραπλανη­ τικό «flash back».

3. “Οπως καί στό μυθιστόρημα, έπιδιώκεται ή χρήση άλλων -κινηματογραφικών- στύλ, δπως ή «περιπέτεια», τό «θρίλερ», τό «βουλεβάρτο» καί δίπλα τό «θέαμα τού παράλογου», τό «ψυχογρα­ φικό δράμα», άκόμα καί ό σοσιαλιστικός ρεαλι­ σμός τών παλιών σοβιετικών ταινιών.

4. Προσοχή: τό έργο δέν πρέπει νά λειτουργή­ σει σάν παρωδία, ούτε σάν σάτιρα. Είναι πε­ ρισσότερο μιά σπαραξικάρδια ιλαροτραγωδία, χωρίς «ήθικό δίδαγμα» ή «πρόταση».

5. Ή άποκατάσταση τής ένότητας τού «ύφους» θά γίνει μέ τή φωτογραφία, πού θά δα­ νείζεται κι αύτή διάφορα ζωγραφικά «στύλ», καί τήν υποκριτική, πού άν δέν είναι ρεαλιστική πρέπει τουλάχιστον νά είναι «πειστική».

6. Ή σχέση μέ τό «σήμερα» είναι τό «σάν πα­ ραμύθι» τού τότε, μέ τήν άναίρεσή του. Γι’ αύτό καί δλα τά έκφραστικά μέσα πρέπει νά λειτουρ­ γούν μέ τό πρόσχημα τού παραμυθιού.

7. Παρεμβάλλονται καί στοιχεία όπερας. Θά μπορούσαμε νά συνοψίσουμε καί μέ τό σαιξπήρειο «είναι ένα παραμύθι, ειπωμένο άπό έναν ήλίθιο... πού δέν σημαίνει τίποτα».

■

’Έργα τοΰ Κ. Χατζή αργυρή Μ υθιστορήματα Μειδιάματα καί άγωνίες (1947) Ή παλιά αύλή (α' έκδ. 1948, β' έκδ. 1978-Ε στία ) Οικογένεια Ζαρντή (α' έκδ. 1950, β' έκδ. 1962-Ε στία , γ' έκδ. 1978-Ε στία) Ό θρύλος τού Κωσταντή (α' έκδ. 1951, β' έκδ. 1963-Ε στία , γ' έκδ. 1978-Ε στία ) Ό δρόμος πρός τη δόξα (1957) Τό χρονικό τής Ράπας (άνέκδοτο)

Διηγήματα Ό τρόμος τού υπαλλήλου (1953)

Θ εατρικά Παλιά αύλή (δράμα) Οικογένεια Ζαρντή (δράμα) Ά ννέ τ Γιαλμά (δράμα) Παράξενες μορφές (δράμα) Οικογένεια Ζακαρόλα (δράμα) Οί κληρονόμοι τού Χρήστου Ζάκα (κωμωδία)

(άνέκδοτα)

ΔΕΛΤΙΟ 8 Φεβρουάριου

βιβλιογραφικό δελτίο άριθ. 63 • Τό Βιβλιογραφικό Δ ελτίο συντάσσεται μ έ την πολύτιμη συνερ­ γασία τοΰ βιβλιοπωλείου τής «’Εστίας», τη διεύθυνση κ α ί τό προσωπικό τού όποιου ευχαρι­ στούμε θερμά.

• Ή ταξινόμηση των βιβλίων γίνε­ τα ι μέ βάση τό γνωστό Δεκαδικό Σύστημα Ταξινόμησης, προσαρ­ μοσμένο στην έλληνική βιβλιο­ γραφία.

• Σ έ κάθε κατηγορία βιβλίων προηγούνται άλφαβητικά ο ί έλ-

Έπιμέλεια: Έφη Άπάκη

ληνες συγγραφείς κ α ί άκολουθοϋν ο ί ξένοι. * Ή κατάταξη τών ξένων συγγρα­ φέων γίνεται σύμφωνα μέ τό έλληνικό άλφάβητο. * Στην κατηγορία τών περιοδικών δέν περιλαμβάνονται έβδομαδια ϊα έντυπα. * Γιά την άκόμη μεγαλύτερη πλη­ ρότητα τού Δελτίου, παρακαλοΰνται ο ί έκδότες νά μάς στέλ­ νουν έγκαιρα τίς καινούριες έκδόσεις τους.

Φ ΙΛ Ο Σ Ο Φ ΙΑ

Κ Ο ΙΝ Ω Ν ΙΚ Ε Σ ΕΠ ΙΣΤ Η Μ ΕΣ

Γ Ε Ν ΙΚ Α

Δ ΙΚ Α ΙΟ

ΓΙΑΝΝΑΚΙΝΤΑ ΓΚΕΝΤΖΟΥΡΟ. Φιλοσοφία τής έλευθερίας. Μετ. Β. Καμπίτση. ’Αθήνα, Άναγνωστίδης. Σελ. 248. Δρχ. 250.

Ή δημοτική στή νομική πράξη. Μελέτες - κείμενα άποφάσεις. Τεκμήρια Συνταγματικού Δικαίου, τόμος β'. ’Αθήνα, Σάκουλας, 1982. Σελ. 398.

MARX KARL. Εγκώμιο τού έγκλήματος. Μετ. Τζένης Μαστοράκη. Φυλλάδιο 4ο. ’Αθήνα, "Αγρα, 1982. Δρχ. 120.

ΜΗΝΑΪΔΗΣ ΣΙΜΟΣ Μ. Βιβλιογραφία συνταγματι­ κού δικαίου 1974-1979. Πρόλογος: Γ. Παπαδημητρίου. ’Αθήνα, Σάκουλας, 1982. Σελ. 155.

BAUDELAIRE CHARLES. ’Εγκώμιο τού μακιγιάζ. Μετ. Μαργαρίτας Καραπάνου. Φυλλάδιο 5ο. ’Αθήνα, νΑγρα, 1982. Δρχ. 120.

ΠΑΠΑΘΑΝΑΣΟΠΟΥΛΟΣ ΘΑΝΑΣΗΣ. Ή νομοθε­ σία γιά τήν ’Εθνική ’Αντίσταση. ’Αθήνα, Σάκουλας, 1983. Σελ. 132. Δρχ. 250.

Ό Χέγκελ καί ό Μαρξισμός. Επιστημονικό Συμπόσιο τοϋ Κέντρου Μαρξιστικών ’Ερευνών. ’Αθήνα, Σύγ­ χρονη ’Εποχή, 1982. Σελ. 180. Δρχ. 250.

MIALLE MICHEL. Τό κράτος τοΰ δικαίου. Εισαγωγή στήν κριτική τού συνταγματικού δικαίου. Μετ. Μαρί­ νας Παπαγιαννάκη. Δίκαιο καί Πολιτική, άριθ. 6. Θεσσαλονίκη, Παρατηρητής, 1983. Σελ. 338. Δρχ. 400.

Ψ Υ Χ Ο Λ Ο Γ ΙΑ

CERRONI UMBERTO. Ό Μάρξ καί τό σύγχρονο δί­ καιο. Μετ. ’Ανταίου Χρυσοστομίδη. Δίκαιο καί Πολι­ τική, άριθ. 7. Θεσσαλονίκη, Παρατηρητής, 1983. Σελ.

318. Δρχ. 450.

Γ Ε Ν ΙΚ Α Π Ο Λ ΙΤ ΙΚ Η ΑΡΑΝΙΤΣΗΣ ΕΥΓΕΝΙΟΣ. Τό φετίχ. ’Αθήνα, ’Ερα­ τώ, 1982. Σελ. 237. Δρχ. 200. ΣΜΥΡΝΩΦ A. Α. - ΛΕΟΝΤΙΕΦ A. Ν. - ΡΟΥΜΠΙΝΣΤΑΪΝ Σ. Λ. - ΤΕΠΛΩΦ Β. Μ. Ψυχολογία. Μετ. Βασ. Καμπίτση. ’Ακαδημία ’Επιστημών τής ΕΣΣΔ. ’Αθήνα, Άναγνωστίδης. Σελ. 693. Δρχ. 600.

ΚΡΑΝΙΔΙΩΤΗΣ ΝΙΚΟΣ. Οί διεθνείς διαστάσεις τού Κυπριακού. ’Αθήνα, Θεμέλιο, 1983. Σελ. 148. Δρχ.

220. ΜΙΧΑΛΕΑΣ ΡΕΝΝΟΣ. Άμεση συμμετοχική δημο­ κρατία καί δικαιώματα τού άνθρώπου. ’Αθήνα, Θερ­

38/δελτιο

σίτης, 1982. Σελ. 464. Δρχ. 400. ΜΠΑΛΛΗ ΑΝΝΑ. Φάκελλος Τσάπμαν. ’Αθήνα, Άλεβιζόπουλος, 1982. Σελ. 214. Δρχ. 300. ΜΠΡΑΤΣΟΣ I. Ή σοβιετική πρόκληση στή δεκαετία 1980 καί 1990... ’Αθήνα, Εύρωεκδοτική, 1982. Σελ.

413. Δρχ. 500. ΦΙΛΙΠΠΟΥ ΦΙΛΙΠΠΟΣ Φ. Οί Κνίτες. ’Αθήνα, Πυξί­ δα, 1983. Σελ. 157. Δρχ. 240. ΧΑΡΗΣ ΜΑΝΟΣ. Βάσεις-ΝΑΤΟ καί ΠΑ.ΣΟ .Κ . ’Αθήνα, ’Αλήθεια, 1983. Σελ. 141. Δρχ. 300.

ΓΡΗΓΟΡΙΑΔΟΥ-ΣΟΥΡΕΛΗ ΓΑΛΑΤΕΙΑ. Παιχνίδι δίχως κανόνες. ’Αθήνα, Πατάκης, 1982. Σελ. 243. ΔΙΑΜΑΝΤΟΠΟΥΛΟΥ ΠΙΕΡΕΤΓΑ. Τό λουλούδι τοϋ χρόνου, καί άλλα παραμύθια. ’Αθήνα, Σύγχρονη Εποχή, 1982. Σελ. 61. Δρχ. 150. ΠΟΘΟΣ (ΚΛΩΝΑΡΗΣ) ΔΙΟΝ. Ν. Έ να παιδί κρατάει ήμερολόγιο. ’Αθήνα, Τήνος. Σελ. 80. Δρχ. 50. ΣΑΚΕΛΛΑΡΙΟΥ ΧΑΡΗΣ. Τρία παιδιά χαμένα στό διάστημα. Μυθιστόρημα γιά παιδιά. ’Αθήνα, Κέδρος, 1982. Σελ. 285. ΣΚΑΜΗ ΕΥΑ. Πώς δ Μιαούλης έγινε άπό φυτό γά­ τος; ’Αθήνα, 'Εστία, 1982. Σελ. 109.

Ε Κ Π Α ΙΔ Ε Υ Σ Η Π Α ΙΔ /Γ ΙΚ Η

ΡΟΝΤΑΡΙ ΤΖΑΝΝΙ. Παραμύθια γιά νά σπάτε κέφι. ’Απόδοση: "Αλκής Ζέη. Εικόνες: Σοφίας Ζαραμπούκα. ’Αθήνα, Κέδρος. Σελ. 126.

Π Α ΙΔ Α Γ Ω Γ ΙΚ Η

FAGG CHRISTORHER. ’Αρχαία Ελλάδα. Μετ. Γιάννη Θωμόπουλου. Μεγάλοι Πολιτισμοί. ’Αθήνα, Μίνωας. Σελ. 44. Δρχ. 280.

ΚΟΣΜΟΠΟΥΛΟΣ ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ Β. Σχεσιοδυναμική παιδαγωγική τοϋ προσώπου. ’Αθήνα, 1983. Σελ.

598. Δρχ. 1200.

Ε Κ Π Α ΙΔ Ε Υ Σ Η

FAGG CHRISTOPHER. ’Αρχαία Ρώμη. Μετ. Γιάννη Θωμόπουλου. Μεγάλοι Πολιτισμοί. ’Αθήνα, Μίνωας. Σελ. 44. Δρχ. 280. ΜΕΝΤΣΕΛ ΡΟΝΤΕΡΙΧ. Πού κατοικούν τά παιδιά δλου τοϋ κόσμου. Εικονογράφηση: Έρικας Ούράι. ’Αθήνα, Περγαμηνή. Δρχ. 250. ΝΟΞ ΡΟΜΠΕΡ. ’Αρχαία Κίνα. Μετ. Σπύρου Κάντα. Μεγάλοι Πολιτισμοί. ’Αθήνα, Μίνωας. Σελ. 44. Δρχ.

280.

ΓΕΡΟΥ ΘΕΟΦΡΑΣΤΟΣ. Ειδική διδακτική. Γλωσσικά μαθήματα. Τόμος A '. Β' έκδοση. ’Αθήνα, 1982. Σελ.

148. ΓΡΗΓΟΡΙΑΔΗΣ Ν. - ΚΑΡΒΕΛΗΣ Δ. - ΜΗΛΙΩΝΗΣ X. - ΜΠΑΛΑΣΚΑΣ Κ. - ΠΑΓΑΝΟΣ Γ. - ΠΑΠΑΚΩΣΤΑΣ Γ. Κείμενα νεοελληνικής λογοτεχνίας Β' Λυκεί­ ου. ’Αθήνα, ’Οργανισμός Έκδόσεως Διδακτικών Βι­ βλίων, 1982. Σελ. 436. ΚΑΛΟΓΗΡΟΥ ΚΟΡΝΗΛΙΑ. Μάθηση - άσκηση γιά λή­ ψη άποφάσεων. ’Επαγγελματική διαπαιδαγώγηση. ’Αθήνα, Παπαδήμας, 1983. Σελ. 123. Δρχ. 250. ΜΑΚΡΗΣ ΝΙΚΟΣ. Ό κόσμος τών ιδεών. ’Αθήνα, Imago, 1982. Σελ. 462. Δρχ. 600. ΡΩΜΑΣ ΧΡΙΣΤΟΣ Γ. Λεξικό άνεπτυγμένων έννοιών. Βασικές θεωρητικές γνώσεις γιά τίς έκθέσεις. ’Αθήνα, Έπικαιρότητα, 1982. Σελ. 261. Δρχ. 350.

ΤΕΧΝΕΣ Α Ρ Χ ΙΤ Ε Κ Τ Ο Ν ΙΚ Η ΛΥΓΙΖΟΣ ΓΙΑΝΝΗΣ Κ. Παλιά άντριώτικα σπίτια. ’Αθήνα, Σιδέρης, 1983. Σελ. 342. Δρχ. 1500. ΜΟΥΖΑΚΗΣ ΣΤΕΛΙΟΣ Α. Σιδερένια νεοκλασικά στολίδια. Συμβολισμός - λαογραφία. Τόμος Α': Αύλόθυρες. ’Αθήνα, Πνευματικό Κέντρο Δήμου Μεταμόρ­ φωσης, 1982. Σελ. 104. Δρχ. 350.

Π Ο Λ Ε Ο Δ Ο Μ ΙΑ

Π Α ΙΔ ΙΚ Α ΕΛ ΕΥΘ ΕΡΑ ΑΝΑΓΝΩ ΣΜ ΑΤΑ

ΚΑΡΑΔΗΜΟΥ-ΓΕΡΟΛΥΜΠΟΥ ΑΛΕΚΑ - ΚΑΥΚΟΥΛΑ-ΒΛΑΧΟΥ ΚΙΚΗ. Πολεοδομική έπέμβαση σέ περιοχή κατοικίας. Στοιχεία γιά τήν έκπόνηση τοϋ σχεδίου. Θεσσαλονίκη, Παρατηρητής, 1983. Σελ. 157. Δρχ. 350.

ΓΚΕΡΤΣΟΥ-ΣΑΡΡΗ ΑΝΝΑ. Σπίτι δίχως αυλή. Εικο­ νογράφηση Λήδας Βαρβαρούση. ’Αθήνα, Κέδρος, 1982. Σελ 117. Δρχ. 220.

ΚΟΜΝΗΝΟΣ ΝΙΚΟΣ. ’Ανάπτυξη τής πόλης καί προ­ γραμματισμός. ’Αθήνα, Τίμαιος, 1982. Σελ. 137. Δρχ.

250.

δελτιο/39

Ζ Ω Γ Ρ Α Φ ΙΚ Η ΜΟΣΧΙΔΗΣ Π. Σχέδια - λιθογραφίες. ’Αθήνα, Dada. Σελ. 108. Δρχ. 500. ΨΥΧΟΠΑΙΔΗΣ ΓΙΑΝΝΗΣ. Πρόταση γιά μιά αυτο­ βιογραφία. ’Αθήνα, ’Άγρα, 1983. Σελ. 29. Δρχ. 150.

Μ Ο Υ Σ ΙΚ Η ΘΕΟΔΩΡΑΚΗΣ ΜΙΚΗΣ. Μαχόμενη κουλτούρα. Πρόλογος: Γιάννη Ρίτσου. ’Αθήνα, Σύγχρονη ’Εποχή, 1982. Σελ. 200. Δρχ. 400. ΝΙΚΟΛΑΪΔΗΣ ΒΑΣΙΛΗΣ X. Μαρία Κάλλας. Οί με­ ταμορφώσεις μιας τέχνης. ’Αθήνα, Κέδρος, 1982. Σελ.

294.

πνευστά. Πειραιάς, Φιλολογική Στέγη Πειραιώς, 1982. Σελ. 30. ΖΟΥΚΑ-ΚΩΝΣΤΑΝΤΟΠΟΥΛΟΥ ΡΑΝΙΑ. Γυάλινες ώρες. Ποιήματα. Αθήνα, Διογένης, 1983. Σελ. 46. ΖΩΓΡΑΦΟΥ ΕΥΓΕΝΙΑ. Αναμέτρηση μέ τό χρόνο. Α θήνα, Τό Ελληνικό Βιβλίο, 1982. Σελ. 70. ΙΩΑΝΝΙΔΗΣ-ΒΑΜΒΑΚΙΑΣ ΝΙΚΟΛΑΟΣ Γ. Χαμένη πολιτεία. Β' έκδοση βελτιωμένη. Αθήνα, 1982. Σελ.

131. ΛΑΖΟΥ ΜΑΡΙΑ. Μιά ζωή Μαρία. Αθήνα, Δωδώνη, 1982. Σελ. 70. ΛΑΣΚΑΡΙΔΗΣ Λ. Π. Παλιοί καί σύγχρονοι ρυθμοί. Ποιήματα. Θεσσαλονίκη, 1982. Σελ. 60. ΜΑΔΑΡΟΣ. Μικρές λειτουργίες. Αθήνα, Κέδρος, 1982. Σελ. 67. ΜΟΥΖΑΚΗΣ ΤΑΣΟΣ. Τό τραγούδι τών ελεφάντων. Νέα Ύόρκη, 1982. Σελ. 44. ΜΠΙΝΙΑΡΗΣ ΣΤΕΛΙΟΣ. Αναζήτηση. Πειραιάς, Φι­ λολογική Στέγη Πειραιώς, 1982. Σελ. 40.

Κ Λ Α Σ ΙΚ Η Φ ΙΛ Ο Λ Ο Γ ΙΑ

ΠΑΠΑΘΑΝΑΣΟΠΟΥΛΟΣ ΘΑΝΑΣΗΣ. Καταφύγιο θηραμάτων. Αθήνα, Φιλιππότης, 1983. Σελ. 94. Δρχ.

150.

Α Ρ Χ Α ΙΟ Ι Σ Υ Γ Γ Ρ Α Φ Ε ΙΣ

ΤΖΟΥΛΗΣ ΘΑΝΑΣΗΣ. Ή γλώσσα τού Άδάμ. Θεσ­ σαλονίκη, Ή Μικρή Έγνατία, 1982. Σελ. 58.

ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥ ΘΕΟΔΩΡΟΣ Β. Οί ψαλμοί τού Δαβίδ. Ποιητική άπόδοση όλοκλήρου τού Ψαλτηρίου. Γ' έκδοση. Άθήναι, 1982. Σελ. 261. Δρχ. 400.

ΧΑΝΔΡΙΝΟΣ ΑΚΗΣ. Ή μνήμη ενός νάρκισσου. Α θήνα, ’Ελεύθερος Τύπος, 1983. Σελ. 39. Δρχ. 60.

ΣΠΥΡΟΠΟΥΛΟΣ ΗΛΙΑΣ Σ. Οΐδίποδας τύραννος. Ερμηνευτική προσέγγιση. Γ' έκδοση μέ συμπληρώ­ σεις. ’Αθήνα, Γρηγόρης, 1983. Σελ. 110. Δρχ. 320. ΣΑΛΛΟΥΣΤΙΟΣ ΓΑΪΟΣ ΚΡΙΣΠΟΣ. Ό Κατιλινιακός Πόλεμος. Εισαγωγή - άπόδοση - σημειώσεις: Μ. X. Γαλετσέλλη. ’Αθήνα, Σύγχρονος Κόσμος, 1982. Σελ.

104 + XXII. Δρχ. 200.

ΤΣΙΤΣΕΛΑ ΚΑΙΤΗ. Τά αίωρούμενα. Ποιήματα. Α θήνα, Διογένης, 1982. Σελ. 50.

ΓΚΑΙΤΕ. Χέρμαν καί Δωροθέα. Μετ. Πέτρου Πικρού. Α θήνα, Θεωρία, 1983. Σελ. 110. Δρχ. 170. ΤΑΓΚΟΡ ΡΑΜΠΙΝΤΡΑΝΑΘ. Τό μισόγεμο φεγγάρι. Μετ. Έφης Λαγοπούλου-Άποστολίδου. Αθήνα, Νε­ φέλη, 1982. Σελ. 66. Δρχ. 130. ΦΕΡΛΙΝΓΚΕΤΤΙ ΛΩΡΕΝΣ. Ποιήματα. Μετ. Κώστα Γιαννουλόπουλου καί Φώτη Αθέρα. Αθήνα, Νεφέλη, 1982. Σελ. 66. Δρχ. 130.

Λ Ο Γ Ο Τ Ε Χ Ν ΙΑ Π Ε Ζ Ο Γ Ρ Α Φ ΙΑ Γ Ε Ν ΙΚ Α Σύγχρονοι θεσσαλοί ποιητές καί πεζογράφοι. Λάρισα, Κέλυφος, 1982. Σελ. 134. Δρχ. 250.

CARROLL LEWIS. Γράμματα στά κοριτσάκια καί φωτογραφίες. Μετ. Τζένης Μαστοράκη. ’Αθήνα, Ά γρα, 1982. Σελ. 274. Δρχ. 550.

Π Ο ΙΗ Σ Η ΖΑΡΙΦΗΣ ΑΝΤΩΝΗΣ Α. ’Εφήμερες έμπνεύσεις γιά

ΑΞΙΩΤΗ ΜΕΛΠΩ. Εικοστός αιώνας. Μυθιστόρημα. Ά παντα, τόμος Δ '. Αθήνα, Κέδρος, 1982. Σελ. 170. Δρχ. 250. ΔΡΟΣΙΝΗΣ Γ. Σκόρπια φύλλα τής ζωής μου. Τόμος Β'. Φιλολογική έπιμέλεια Γιάννη Παπακώστα. Α θή­ να, Σύλλογος πρός Διάδοσιν ’Ωφελίμων Βιβλίων, 1982. Σελ. 262. Δρχ. 300. ΖΗΣΗΣ ΣΠΥΡΟΣ. Ή τιμωρία. Μυθιστόρημα. Α θή­ να, Θουκυδίδης, 1982. Σελ. 153. ΙΩΑΝΝΟΥ ΓΙΩΡΓΟΣ. Εύφλεκτη χώρα. Αθήνα, ’Εκ­ δόσεις «Καθημερινής», 1983. Σελ. 145. Δρχ. 300. ΜΑΚΡΑ ΜΑΙΡΗ. Ό δρόμος είναι μακρύς. Διηγήμα-

40/δελτιο τα. ’Αθήνα. Σελ. 130. Δρχ. 200. ΜΠΙΝΙΑΡΗΣ ΣΤΕΛΙΟΣ. ’Αργά βήματα. Πειραιάς, Φιλολογική Στέγη Πειραιώς, 1982. Σελ. 45. ΞΕΝΟΥ ΕΛΕΝΗ. Παιδιά στή θύελλα. ’Αθήνα, Σύγ­ χρονη ’Εποχή, 1982. Σελ. 78. Δρχ. 120. ΣΑΚΕΛΛΑΡΙΑΔΟΥ ΕΛΙΣΑΒΕΤ. ,'Η καλλιέργεια τού μπαμπακιού καί άλλες ιστορίες άπό τή Λιβαδειά. ’Αθήνα, Γνώση, 1982. Σελ. 134. Δρχ. 200. ΣΙΒΕΤΙΔΗΣ ΒΙΚΤΩΡ. Ό άδελφός μου ό Προμηθέας. ’Αθήνα, Κέδρος, 1982. Σελ. 76. ΛΩΡΕΝΣ ΝΤΑΙΗΒΙΝΤ X. Ό πρώσσος Αξιωματικός καί άλλες ιστορίες. Μετ. Μάκη Βαϊνά. ’Αθήνα, Αίγόκερως, 1982. Σελ. 105. Δρχ. 200. ΝΤΑΙΝΙΚΕΝ ΕΡΙΧ ΦΟΝ. Ή στρατηγική τών θεών. Τό όγδοο θαύμα τού κόσμου. ’Αθήνα, Νότος, 1982. Σελ. 318. Δρχ. 600. ΝΤΙΚΕΝΣ ΚΑΡΟΛΟΣ - ΜΠΗΡΣ ΑΜΒΡΟΣΙΟΣ ΚΟΥΡΙΕ ΠΩΛ ΛΟΥΙ - ΣΤΟΟΥΚΕΡ ΜΠΡΑΜ ΣΤΗΒΕΝΣ ΚΡΟΟΥ ΚΑΘΡΙΝ - ΠΑΛΜΕΡ ΤΖΟΦΡΙ ΣΑΚΙ - ΛΟΫΝΤ ΝΟΕΛ. Παράξενες ιστορίες. Μετ. Ά ρη Σφακιανάκη. Γράμματα/Λογοτεχνία, άριθ. 74. ’Αθήνα, Γράμματα, 1982. Σελ. 110. Δρχ. 180. ΣΑΡΡΩΤ ΝΑΤΑΛΙ. Τό πλανετάριουμ. Μετ. Στέλλας Βουρδουμπά - Μαίρης Κάσου. ’Αθήνα, Παϊρίδης, 1982. Σελ. 238. Δρχ. 400.

ΕΛΙΟΤ Τ. Σ. Ε πτά δοκίμια γιά τήν ποίηση. Μετ. Μα­ ρίας Λαϊνά. ’Αθήνα, Γράμματα, 1982. Σελ. 142. Δρχ.

200.

Θ Ε Α Τ ΡΟ ΕΡΓΑ ΒΟΥΓΙΟΥΚΛΑΚΗΣ ΚΩΣΤΑΣ. Ό σκύλος άπό τή Σι­ νώπη. Ιστορικό δράμα. ’Αθήνα, Δωδώνη, 1982. Σελ.

70. ΜΑΛΑΜΑΣ ΛΑΜΠΡΟΣ. Ό πρωτοκαπετάνιος. 'Ιστορικό δράμα σέ 25 έπεισόδια. 1925-1945. ’Αθήνα, ’Ελεύθερο Πνεύμα, 1982. Σελ. 487. Δρχ. 500.

Μ ΕΛΕΤΕΣ ΓΚΡΟΤΟΦΣΚΙ ΓΙΕΡΖΙ. Γιά ένα φτωχό θέατρο. Μετ. Φώντα Κονδύλη - Μαίρης Γαΐτη-Βορρέ. ’Αθήνα, Θεωρία, 1982. Σελ. 252. Δρχ. 380.

ΣΟΡΙΑΝΟ ΟΣΒΑΛΝΤΟ. Ποτέ πιά βάσανα καί λησμονιά. Μετ. Νέλλης-Όλγας Γκανά. ’Αθήνα, Θεω­ ρία, 1982. Σελ. 115. Δρχ. 220.

ΙΣ Τ Ο Ρ ΙΑ

ΦΟΥΡΙΕ ΣΑΡΑ. Ή ιεραρχία τού κερατώματος. 76 τρόποι κερατώματος τού άντρα. Πρόλογος - μετάφρα­ ση Γιώργου Κ. Καραβασίλη. ’Αθήνα, Αίγόκερως, 1982. Σελ. 80. Δρχ. 150.

Γ Ε Ν ΙΚ Α

Μ ΕΛΕΤΕΣ

ΒΕΛΟΥΔΗΣ ΓΙΩΡΓΟΣ. Ό Jakob Philipp Fallmerayer καί ή γέννηση τού έλληνικού ιστορισμού. Θεωρία καί Μελέτες 'Ιστορίας, άριθ. 5. ’Αθήνα, Ε.Μ.Ν.Ε. - Μνήμων, 1982. Σελ. 84. Δρχ. 140.

ΔΕΛΩΝΗΣ ΑΝΤΩΝΗΣ. Εισαγωγή στή μεταπολεμική έλληνική παιδική λογοτεχνία. ’Αθήνα, Κέδρος, 1982. Σελ. 200. Δρχ. 300.

ΒΩΡΟΣ Φ. Κ. Δοκίμια εισαγωγής στή νεότερη καί σύγχρονη ιστορία. ’Αθήνα, Νέα Παιδεία, 1983. Σελ.

179. Δρχ. 300.

ΜΑΚΡΗΣ ΝΙΚΟΣ. Ντοστογιέφσκυ καί Μπερνανός. ’Αθήνα, Αιγαίο. Σελ. 87. Δρχ. 100.

Ελληνικό Πανόραμα 4. ’Αθήνα 1895-1920. 48 απόψεις άπό παλιές χρωμολιθογραφίες, φωτογραφίες καί κάρτποστάλ. ’Αθήνα, Συλλέκτης, 1982. Δρχ. 1200.

ΝΕΖΕΡΙΤΗ ΕΛΛΗ. Κάκτοι. ’Αθήνα, Γνώση, 1982. Σελ. 183. ΝΙΚΟΛΟΠΟΥΛΟΣ ΓΙΑΝΝΗΣ. Ή Αντιστασιακή λο­ γοτεχνία. Αισθητικά - κριτικά - δοκίμια. Βιβλίο 4. ’Αθήνα, ’Αλφειός, 1982. Σελ. 81. ΤΖΙΟΝΗΣ ΣΑΒΒΑΣ ΠΑΥΛΟΥ. 'Ιστορίες άγάπης. Λευκωσία, 1982. Σελ. 128. ΤΣΑΝΤΣΑΝΟΓΛΟΥ ΕΛΕΝΗ. Μιά λανθάνουσα ποιητική σύνθεση τού Σολωμού. Τό αύτόγραφο τετρά­ διο Ζακύνθου,, άριθ. 11. ’Εκδοτική δοκιμή. ’Αθήνα, Έρμης, 1982. Σελ. 372+εικόνες. Δρχ. 800.

YEATS W. Β. Μυθολογίες καί δράματα. Εισαγωγή μετάφραση - σχόλια: Σπύρου Ήλιόπουλου. ’Αθήνα, Πλέθρον, 1983. Σελ. 196. Δρχ. 450.

Μ Υ Θ Ο Λ Ο Γ ΙΑ ΓΙΑΝΝΟΥΛΗΣ ΑΓΓΕΛΟΣ Β. Γενεαλογικοί πίνακες έλληνικής μυθολογίας. ’Αθήνα, Δραματική Σχολή Α γ ­ γέλου Β. Γιαννούλη, 1982. Σελ. 18. Δρχ. 1000.

Α Ρ Χ Α ΙΟ Λ Ο Γ ΙΑ ΚΑΡΟΥΖΟΣ X. I. Άριστόδικος. Ά πό τήν ιστορία

δελτιο/41

τής άττικής πλαστικής των ύστεροαρχαϊκών χρόνων καί τοϋ έπιτυμβίου άγάλματος. ’Αθήνα, Κρήνη, 1982. Σελ. 102+είκόνες. Δρχ. 450.

Ο ΔΡΟΜΟΣ. Μηνιαίο δωδεκανησιακό περιοδικό. Τεύχος 13+14. Δρχ. 80. ΕΚΦΡΑΣΙΣ. Φύλλο 30. Δρχ. 15. ΕΠΟΠΤΕΙΑ. Τεύχος 76. Δρχ. 250.

Ε Λ Λ Η Ν ΙΚ Η ΙΣ Τ Ο Ρ ΙΑ ΔΡΑΚΑΚΗΣ ΑΝΔΡΕ ΑΣ ΘΕΟΔ. 'Ιστορία τοϋ οικι­ σμού τής Έρμουπόλεως (Σύρας). Τόμος Β': Ή Έρμούπολις (1826-1827). Ά θήναι, 1983. Σελ. 268. Δρχ.

500. Ελλάδα. 'Ιστορία καί πολιτισμός. Τόμος Θ': Τό νέο έλληνικό κράτος. Μέρος Α': Ό πολιτισμός. ’Αθήνα, Μαλλιάρης-Παιδεία, 1983. Σελ. 296. Δρχ. 1600. ΚΟΥΚΑΣ ΓΙΩΡΓΟΣ. Οί πρωτεργάτες τών έλληνικών έκδόσεων (1476-1821). ’Αθήνα, 1982. Σελ. 26. Δρχ.

100.

ΧΑΤΖΗΠΑΤΕΡΑΣ ΚΩΣΤΑΣ Ν. - ΦΑΦΑΛΙΟΥ ΜΑ­ ΡΙΑ Σ. Μαρτυρίες ’40-’41. ’Αθήνα, Κέδρος, 1982. Σελ.

405.

VERNANT JEAN-PIERRE. Μύθος καί σκέψη στήν άρχαία Ελλάδα. Μελέτες ιστορικής ψυχολογίας. Μετ. Στέλλας Γεωργούδη. Θεσσαλονίκη, ’Εγνατία. Σελ.

384. Δρχ. 600.

Π Α Γ Κ Ο Σ Μ ΙΑ ΙΣ Τ Ο Ρ ΙΑ

ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ ΣΚΕΨΗ. Δίμηνη έπιθεώρηση κοι­ νωνικών έπιστημών. Τεύχος 10. Δρχ. 110. ΕΥΘΥΝΗ. Φυλλάδιο νεοελληνικού προβληματισμού. Τεύχος 133. Δρχ. 80. ΖΥΓΟΣ. Διμηνιαΐο περιοδικό. Τεύχος 56. Δρχ. 300. ΗΝΙΟΧΟΣ. Τεύχος 72. Δρχ. 50. Η ΘΕΑΤΡΙΚΗ. Φύλλα 61 καί 63. ΘΡΑΚΟΛΟΓΙΑ. Όργανον Εταιρείας Θρακολογικών Μελετών. Τεύχος 1/1982. Δρχ. 1100. ΘΟΥΡΙΟΣ. Κεντρικό όργανο τής ΕΚΟΝ Ρήγας Φεραϊος. Τεύχος 167. Δρχ. 30. ΚΟΜΜΟΥΝΙΣΤΙΚΗ ΠΑΛΗ. Φύλλο 43. Δρχ. 10. Η ΛΕΞΗ. Ελληνική καί ξένη λογοτεχνία. Τεύχος 21. Δρχ. 100. ΜΑΚΡΙΝΙΤΣA . Μηνιάτικη έφημερίδα τού Προοδευτι­ κού Συλλόγου Μακρινίτσας. Φύλλο 13. ΜΟΝΑΔΑ ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗΣ ΚΑΙ ΜΕΛΕΤΗΣ ΖΗΤΗ­ ΜΑΤΩΝ ΤΟΠΙΚΗΣ ΑΥΤΟΔΙΟΙΚΗΣΗΣ. Δημοσίευ­ ση 2. Δρχ. 85. ΤΑ ΝΕΑ ΤΩΝ ΓΡΑΦΙΚΩΝ ΤΕΧΝΩΝ. Μηνιαία έκδο­ ση. Τεύχος 7. Δρχ. 80. ΝΕΑ ΕΣΤΙΑ. Τεύχος 1334. Δρχ. 175.

ΑΪΖΕΛΕ ΠΕΤΡΑ. Βαβυλώνα. Μετ. Νίκου Βλάχου. ’Αθήνα, Κονιδάρης, 1982. Σελ. 372. Δρχ. 550. ΕΣΣΔ 60 χρόνια. ’Αθήνα, Σύγχρονη ’Εποχή, 1982. Σελ. 221. Δρχ. 250.

Π Ε Ρ ΙΟ Δ ΙΚ Α Ο ΑΓΩΝΑΣ ΤΗΣ ΓΥΝΑΙΚΑΣ. Τρίμηνη έκδοση τού Συνδέσμου γιά τά Δικαιώματα τής Γυναίκας. Τεύχος 15. Δρχ. 50. ΑΝΤΙ. Δεκαπενθήμερη πολιτική έπιθεώρηση. Τεύχος 224. Δρχ. 40. ΤΟ ΒΗΜΑ ΤΗΣ ΕΥΞΕΙΝΟΥ ΛΕΣΧΗΣ ΘΕΣΣΑΛΟ­ ΝΙΚΗΣ. Φύλλο 167. ΓΡΑΜΜΑΤΑ ΚΑΙ ΤΕΧΝΕΣ. Φύλλο 13. Δρχ. 100. ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΚΗ ΠΟΡΕΙΑ. Μηνιαία πολιτική καί πολιτιστική έπιθεώρηση. Τεύχη 3-5, 6-7 καί 8. Δρχ.

100. ΤΟ ΔΕΝΤΡΟ. Πεζό - ποίηση - κριτική. Τεύχος 31. Δρχ. 110. ΔΙΑΒΑΖΩ. Δεκαπενθήμερη έπιθεώρηση τού βιβλίου. Τεύχος 62. Δρχ. 100. ΔΟΜΗΣΗ. 'Υλικά - χώρος - κατασκευή - έφαρμογή. Τεύχος 1. Δρχ. 150.

ΟΥΡΑΝΟΙ. ’Αεροδιαστημική έπιθεώρησις. Τεύχη 191 καί 192. Δρχ. 50. ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΑΡΘΡΟΓΡΑΦΙΚΟ ΔΕΛΤΙΟ. Ε ξ α ­ μηνιαίο τεύχος 2. Δρχ. 200. ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΑΚΟ ΔΕΛΤΙΟ. Έξωραϊστικός ’Επι­ μορφωτικός Σύλλογος Πεντέλης. Φύλλο 51. ΠΟΛΙΤΙΚΗ. ’Επιθεώρηση πολιτικής έπιστήμης. Τεύ­ χος 4. Δρχ. 300. ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΗ. ’Εκδοση τού Συλλόγου 'Υπαλλήλων ’Εθνικής Τράπεζας. Τεύχος 3-4. Δρχ. 10. ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΗ ΚΥΠΡΟΣ. Τεύχος 262-264. ΠΡΩΤΟΠΟΡΙΑ. Φύλλο 15 (54). Δρχ. 10. ΣΗΜΑΔΙΑ. Πολιτικής, κοινωνικής, οικονομικής καί πολιτισμικής ζωής. Τεύχος 2. Δρχ. 40. ΤΟΜΕΣ. Διμηνιαΐο περιοδικό πνευματικού προβλη­ ματισμού. Τεύχος 84. Δρχ. 100.

4 ΤΡΟΧΟΙ. Τεύχος 149. Δρχ. 70. ΣΥΛΛΕΚΤΙΚΟΣ ΚΟΣΜΟΣ. Μηνιαίο περιοδικό γιά συλλέκτες. Τεύχος 27. Δρχ. 100. ΤΕΧΝΙΚΗ ΕΝΗΜΕΡΩΣΗ. Τεχνικό ’Επιμελητήριο Ελλάδος / Τμήμα Κεντρικής Μακεδονίας. Τεύχος 27. Η ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗ. Φύλλα 214 καί 215. Δρχ. 15. ΧΡΟΝΙΚΑ. Όργανον τού Κεντρικού Ίσραηλιτικοΰ Συμβουλίου τής Ελλάδος. Τεύχος 55.

42/δελτιο

12 Ίανσυαρίου25 ’Ιανουάριου 1983

κριτικογραφία

Επιμέλεια: Μαρία Τρουπάκη

Στην Κ ριτικογραφία περιλαμβάνονται όλες ο ί έπώννμες βιβλιοκριτικές που δημοσιεύονται στόν ήμερήοιο άθηναϊκό τύπο. Περιλαμβάνονται, έπίσης, κ α ί κριτικές δημοσιευμένες στόν περιοδικό κ α ί επαρχιακό τύπο, όσες φυσικά φροντίζουν νά μάς στέλνουν ο ί συντάκτες τους. Γιά κάθε βιβλίο σημειώνονται, μέσα σέ παρένθεση: τό όνομα τού κριτικού κ α ί ό τίτλος τού ίντύπου (βλ. ’Υπόμνημα), καθώς κ α ί ή ημέρα δημοσίευσης τής κριτικής, άν πρόκειται γιά εφημερίδα, ή ό Αριθμός έκδοσης, &ν πρόκειται γιά περιοδικό έντυπο.

— 'Υπόμνημα ΚΡΙΤΙΚΟΙ ΑΑ: Α. ’Αργυρίου ΑΘ: Π. ’Αθηναίος ΑΠ: Α. Παπαδάκη ΑΦ: Α. Φουριώτης BA: Β. Άγγελοπούλου ΒΠ: Βάιος Παγκουρέλης ΔΓ: Δ. Γιάκος ΔΖ: Δ. Ζαδές ΔΠ: Δ. Παπακωνσταντίνου ΔΚ: Δ. Κονιδάρης ΔΣ: Δ, Σιατόπουλος ΕΖ: Ε. Ζωγράφου ΕΠ: Ε. Παμπούκη ΕΡ: Ε. Ρόζος EM: Ε. Μόσχος ZB: Ζ. Βαλάση ΘΠ: Θ. Μ. Πολίτης ΚΑ: Κ. Άνδρονίκας ΚΔ: Κ. Θ. Δημαράς ΚΛ: Κ. Λάμψα ΚΝ: Κ. Ντελόπουλος ΚΡ: Κ. Ρούφου ΚΣ: Κ. Σταματίου ΚΤ: Κ. Τσαούσης ΚΧ: Κ. Χρυσάνθης ΜΠ: Μ. Παπαδοπούλου ΟΠ: Ό Παρατηρητής ΠΑ: Α. Παπανδρόπουλος ΠΠ: Π. Παγκράτης

ΣΔ: Σ. Δρακοπούλου ΣΤ: Δ. Σταμέλος ΤΘ: Τ. Θεοδωρόπουλος ΤΑ: Τ. Λειβαδίτης ΤΜ: Τ. Μενδράκος TP: Κ. Τρίγκου ΤΣ: Σ. Τσακνιάς ΦΤ: Φ. Τριάρχης XX: X. Χειμώνας ΕΝΤΥΠΑ ΑΗ: ’Απογευματινή ΑΚ: Άκρόπολις ΑΝ: ’Αντί ΑΠ: ’Απανεμιά ΑΥ: Αύγή ΒΡ: Ή Βραδυνή Π : Γιατί ΓΤ: Γράμματα καί Τέχνες ΔΓ: Διαγώνιος ΔΙ: Διαβάζω ΔΑ: Διάλογος ΕΒ: ’Εμείς καί τό Βιβλίο ΕΘ: Έθνος ΕΛ: ’Ελευθεροτυπία ΕΚ: Έλικώνας ΕΟ: Έποπτεία ΕΠ: ’Επίκαιρα ΕΣ: ’Ελεύθερος (Στερ. Έλλ.) ΕΨ: ’Επιστημονική Σκέψη

ΕΩ: ’Ελεύθερη "Ωρα ΗΜ: 'Ημερήσια ΗΧ: Ήχος καί Hi-Fi ΘΟ: Θούριος ΚΑ: Καθημερινή ΚΛ: Κυπριακός Λόγος Co: Cosmopolitan ΛΕ: Ή Λέξη ΜΕ: Μεσημβρινή ΝΕ: Τά Νέα ΝΣ:: Νέα Εστία ΟΙ: Οικολογία καί Περιβάλλον ΟΠ: Ό δός Πανός ΟΤ: Οικονομικός Ταχυδρόμος ΠΚ: Πνευματική Κύπρος ΠΟ: Πολίτης ΠΡ: Πορφύρας ΡΙ: Ριζοσπάστης ΣΕ: Σύγχρονη ’Εκπαίδευση ΣΘ: Σύγχρονα Θέματα ΣΚ: Σκιάθος ΣΛ: Συλλεκτικός Κόσμος ΣΠ: Σπουδές ΣΣ: Σύγχρονη Σκέψη ΣΥ: Συμβολή ΤΑ: Ταχυδρόμος ΤΕ: Τριφυλιακή Εστία ΤΟ: Τομές ΤΤ: Τετράγωνο ΦΣ: Φιλολογική Στέγη ΧΑ: Χάρτης ΧΡ: Ή Χριστιανική

Βιβλιογραφίες

Ψυχολογία

Κουκάς Γ.: Βιβλιογραφία τον έλληνικον τύπον 1465-1982 (ΑΦ, ΑΚ, 15/ 1)

Κολλάτος Δ.: Αύτό τό παιδί είναι μόνο του (ΚΤ, ΕΘ, 23/1)

Τύπος Βασιλόπουλος Γ.: Άγνωστα χρονικά τοΰ άντιστασιακοϋ περιοδικού «Καλλιτεχνικά Νέα» (ΒΠ, ΔΙ, 60) Σταμέλος Δ.: Πρωτοπόροι καί ήρωες τής έλληνικής δημοσιογραφίας (ΘΠ, ΕΣ, 24/12)

Φιλοσοφία Encyclopedic de la P16iade. 'Ιστορία τής φιλοσοφίας. 20ός αίώνας (ΒΠ, ΔΙ, 60) Λούκατς Γ.: Τακτική καί ήθική (ΒΠ, ΔΙ, 60) Κολέτι Λ.: Οί ιδεολογίες άπό τό ’68 ώς σήμερα (Ζ. Σαρίκας, ΠΟ, 56), (Γ. Ματζονράνης, ΑΥ, 21/1) Σουμάχερ Φ.: 'Οδηγός καθημερινής σοφίας (ΒΠ, ΔΙ, 60)

θρησκεία Γρηγόριος (Ιερομόναχος): Ή θεία λειτουργία (Σ. Αλεξίου, ΚΑ, 20/1) Γρόλλιος Ε.: Συντελεστές πολιτισμού (Σ. Αλεξίου, ΚΑ, 20/1) Ιερά Μητρόπολις Μεσογαίας. ‘Ιερό προσκύνημα Άναστάσεως Χριστού Σπάτων (Σ. Αλεξίου, ΚΑ, 20/1) Κωνσταντίνου θ.: Ό Ίώβ (Σ. Αλεξίου, ΚΑ, 20/1) Παπαδόπουλος Σ.: Αθανάσιος ό Μέγας καί ή θεολογία τής οικουμενι­ κής συνόδου (Σ. Αλεξίου, ΚΑ, 20/1) Σαργόλογλου Γ.: Τό Γρηγοριανό ήμερολόγιο (Σ. Αλεξίου, ΚΑ, 20/1) Μπατάιγ Ζ.: Ή θεωρία τής θρησκείας (ΒΠ, ΔΙ, 60)

Κοινωνιολογία Βασικά θέματα τής κοινωνιολογίας καί κοινωνιολογικό λεξικό (ΚΤ, ΕΘ, 12/1)

δελτιο/43 Γραφειοκρατία (Κ. Γιαννόπουλος, ΔΙ, 60) Κωνσταντινίδης Α.: Ή πρόληψη τοΰ έργατικού άτυχήματος (Λ. Τσακί­ ρη, ΟΤ, 55) Βάιχολντς Γ.: Ό άναρχισμός σήμερα (ΙΕ, ΡΙ, 19/1) Eco U.: Ή σημειολογία στην καθημερινή ζωή (X. Καμπουρίδης, ΔΙ, 60) Davis Gould Ε.: Τό πρώτο φύλο (ΕΠ, ΔΙ, 60) Τόφφλερ Α.: Τό τρίτο κύμα (θ. Βαλαβανίδης - A. Κ. Νάσιουτζικ, ΔΙ, 60) Φουκώ Μ.: 'Ιστορία τής σεξουαλικότητας (Κ. Λάμψα, ΔΙ, 60)

Ν X

Ν

S

£

Πολιτική Καραβίδας Κ.: τό πρόβλημα τής αύτονομίας (ΓΚ, ΟΤ, 55) Τσάτσος Κ.: Δημοκρατία καί Εύρώπη (ΒΨ, ΑΗ, 18/1) Γκαλεάνο Ε.: Οί άνοιχτές φλέβες τής Λατινικής ’Αμερικής (Γ. Μητραλιάς, ΟΤ, 55) Μπορελλά Φ.: Τά πολιτικά κόμματα τής Εύρώπης τών δέκα (Γ. Ματζουράνης, ΑΥ, 21/1) Φράνκ Π. - Μαντέλ Ε.: Δυό μελέτες γιά τό γαλλικό Μάη τού 1968 (ΒΠ, ΔΙ, 60)

Δίκαιο Μιχαηλίδης-Νουάρος Γ.: Ζωντανό δίκαιο καί φυσικό δίκαιο (Γ. Β. Καββαδίας, ΔΙ, 60)

Κιντής Α.: Οικονομετρία (ΠΑ, ΟΤ, 54) Φακιολάς Τ.: ’Ανάλυση οικονομικής πολιτικής ΕΣΣΔ - άνατολικού χώ­ ρου (Γ. Δημητριάδης, ΟΤ, 55) Χρήστου Γ.: Εισαγωγή στήν οικονομετρία (ΠΑ, ΟΤ, 54) Άτταλί Ζ.: Ή οικονομική κρίση καί ή νέα οίκονομία πού θά προκύψει (ΠΑ, ΟΤ, 54)

Λαογραφία Οίκονόμου Π.: Σαρακοστή καί Πάσχα στό Λέχοβο (ΦΤ, Ταχυδρόμος Καβάλας, 17/12)

Εκπαίδευση Βρυχέα Α. - Γαβρόγλου Κ.: ’Απόπειρες μεταρρύθμισης τής άνώτατης έκπαίδευσης 1911-1981 (Α.Δ., ΔΙ, 60)

Παιδικά Καρρά Λ.: Ή μαρμαρίνα (Είρ. Μ., ΚΑ, 13/1) Barklem J.: Βατομουριά (Είρ. Μ., ΚΑ, 13/1)

Μαθηματικά Τσαμαδιάς Κ.: Ή μαθηματική καί ό ρόλος της (ΤΑ, ΟΤ, 55) Struik D.: Συνοπτική Ιστορία τών μαθηματικών (Β. Κάλφας, ΠΟ, 56), (Γ. Ρώσσης, ΔΙ, 60)

Εφαρμοσμένες έπιστήμες Cottlob Η.: Κυκλώματα ταλαντώσεων (ΘΠ, ΟΤ, 55)

Τέχνες Βρεττάκος Κ. - Ντέ Νόρα Ε.: Πόρτες (ΒΨ, ΑΗ, 18/1), (ΒΠ, ΔΙ, 60) Καλλιγάς Μ.: Νικόλας Γύζης. Ό άγνωστος 1842-1901 (Ν. Ζίας, ΚΑ, 20/

1)

Κύρ: ’Αλλαγή... μ’ άκούς; (ΒΠ, ΔΙ, 60) Κυριτσόπουλος Α.: Ένα παραμυθάκι γιά χειμώνα καί καλοκαίρι (ΤΜ, ΕΠ, 754) Κωτίδης Α.: Ό ζωγράφος Κ. Μαλέας (ΣΤ, ΕΛ, 13/1) Μουζάκης Σ.: Σιδερένια νεοκλασικά στολίδια (Κ. Έμονίδης, ΚΑ, 20/1) Μπουζιάνης. Άκουαρέλες (Δ. Δεληγιάννης, ΔΙ, 60) Πετρόπουλος Η.: Ξυλόπορτες - σιδερόπορτες στήν Ελλάδα (Κ. Έμονίδης, ΚΑ, 20/1) Σκιαδάς Ν.: Χρονικό τής έλληνικής τυπογραφίας (ΚΤ, Εθ, 12/1) Σπητέρης Τ.: Δάσκαλοι τής έλληνικής ζωγραφικής τού 19ου καί 20ού αιώνα (ΒΠ, ΔΙ, 60) Τόπος καί εικόνα (ΣΤ, ΕΛ, 13/1) Φασιανός. Χαρακτικά (Τήλεφος, ΚΑ, 1/1), (Μ. Άνδρέου, Πάνθεον, 768) Risebero Β.: 'Ιστορία τής δυτικής άρχιτεκτονικής (Δ. Άντωνακάκης, ΔΙ, 60)

’Ενασχολήσεις

Θ X <

LU

ΔΙΑΘΕΣΗ: ΝΙΚΟΣ ΚΑΛΛΕΝΤΗΣ Κολοκοτρώνη 15, Αθήνα τηλ. 32.34.270 - 32.35.241

<3 ΣΤΗ ΣΕΙΡΑ

Οικονομία

Φαλαράς Π.: Ψάρια καί ψαρέματα στήν Ελλάδα (ΑΒ, ΚΑ, 13/1)

<

ΛΑΤΙΝΟΑΜΕΡΙΚΑΝΟΙ ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ ΕΚΥΚΛΟΦΟΡΗΣΑΝ

44/δελτιο

Γλώσσα Τζένος Α.: Γλώσσα καί παιδεία (ΒΠ, ΔΙ, 60)

Κλασική φιλολογία Δρομάζος Σ.: Άριστοτέλους «Ποιητική» (Γ. Ματζουράνης, ΑΥ, 20/1) ‘Ηρόδοτος. 7 νουβέλες καί τρία άνέκδοτα (ΒΨ, ΑΗ, 18/1) Μαρκαντωνάκης Γ.: ΟΙδίπους Τύραννος (ΔΖ, ΤΕ, 48) Schadewaldt W.: ’Από τόν κόσμο καί τό έργο τού Όμηρου (ΒΠ, ΔΙ, 60)

Λογοτεχνία. Γενικά έργα Χρονικό ’82 (ΤΜ, ΕΠ, 754)

Ποίηση Άθάνας Γ.: Άνά τόν θερισμένσν άγρόν (ΚΝ, ΚΑ, 20/1) Άρανίτσης Ε.: Ξενοδοχείο των ντελικάτων έραστών (θ. Νιάρχος, ΛΕ, 17) Βλαβιανοϋ-Άρβανίτη Α.: Ταλαντώσεις (Σ. 'Αλεξίου, ΚΑ, 20/1) Βλαχοδημήτρης θ.: Κύμβαλα (ΔΖ, ΤΕ, 48) Βρεττάκος Ν.: Λειτουργία κάτω άπ’ τήν 'Ακρόπολη (Ν. Φ. Π., ΚΑ, 13/1) Γιαννόπουλος Τ.: 'Επάνοδος (Κ. Σταυρόπουλος, Έρευνα Τρικάλων, 5 /I), (Γ. Βρέλλης, Πρωινά Νέα Ίωαννίνων, 19/1) (Γ. Κορίδης Βαλκάνια, 6), (Δ. Άρβανιτάκης, Άμαρύσια, 28/12), (Κ. Σταμάτης, Κορινθιακά, 2), (Μ. Πράτσικας, 'Ημερήσιος Κήρυξ Πατρών. 6/1), (Δ. Πιτταράς, ΤΕ, 48), (Κ. Κοβάνης, Πολιτικά θέ­ ματα, 432) Διδασκάλου I.: Σέ τόνο προσωπικό (ΦΤ, Ταχυδρόμος Καβάλας, 7/12) Εύσταθιάδης Γ.: Ποίηση δωματίου (Ν. Φ. Π., ΚΑ, 13/1) Ζιτσαία X.: Συνέπεια (ΦΤ, Ταχυδρόμος Καβάλας, 18/12) Ίωαννίδης I.: Γραφή (Ν. Κυτόπουλος, ΡΙ, 14/1) Καρδαρά Μ.: θρήνος γιά τή μητέρα μου (Α. Φωστιέρης, ΛΕ, 18) Λιοντάκης X.: Ό Μινώταυρος μετακομίζει (ΤΜ, ΕΠ, 755) Μαδαης Λ.: Σονέτα (ΒΠ, ΔΙ, 60) Μαλοβρούβα I.: 'Ολυμπιακό φώς (ΔΖ, ΤΕ, 48) Μαρκίδης Μ.: Έν άβάτω καί ούχ όδώ (Ε. Δαμίγου, ΔΙ, 60) Μαρνέλη Π.: Συλλογισμός (ΦΤ, Ταχυδρόμος Καβάλας, 8/12) Νικητέας Π.: Διάγνωση (ΔΖ, ΤΕ, 48) Πεγκλή Γ.: Μήν πατάτε τή χλόη (Ν. Φ. Π., ΚΑ, 13/1) Πρατικάκης Μ.: Τό σώμα τής γραφής (Α. Μπελεζίνης, ΔΙ, 60) Σινόπουλος Τ.: Τό γκρίζο φώς (ΤΜ, ΕΠ, 754) Τσάτσου I.: Πορεία (Θ.Δ. Φραγκόπουλος, ΚΑ, 13/1) Τσουράκης Α.: ’Ανατολικός καί δυτικός ήλιος στή χώρα τών Φαιάκων (ΑΦ, ΑΚ, 15/1) Βιάν Μ.: Ποιήματα (ΚΤ, Εθ, 12/1) Πόε Ε.: Ποίηση καί φαντασία (Α. Μπερλής, ΔΙ, 60) Χέλντερλιν Φ.: Πάτμος καί άλλα ποιήματα (ΒΠ, ΔΙ, 60)

Πεζογραφία Άγγελίδου Β.: Ούράνιο τόξο (ΔΖ, ΤΕ, 48) Δούκα Μ.: Πού 'ναι τά φτερά (ΚΤ, Εθ, 19/1) Δούκας Σ.: θερμοκήπιο (ΚΤ, Εθ, 12/1) Δρακονταειδής Φ.: Στά ίχνη τής παράστασης (ΤΣ, ΛΕ, 17)

Εύαγγέλου I.: Ή Δανάη τών έρειπίων (ΔΖ, ΤΕ, 48) Ίωάννου Γ.: 'Εφήβων καί μή (ΒΠ, ΔΙ, 60) Καλατζής Κ.: Ή άσημόπετρα (ΚΣ, ΝΕ, 15/1) Κόκκινος Δ.: Ό άφοπλισμός (Ν. Τέντας, ΤΕ, 48) Κουμανταρέας Μ.: Ό ώραϊος λοχαγός (ΤΜ, ΕΠ, 755) Μέλλιος Λ.: Φλωρινιώτικες Ιστορίες (ΦΤ, Ταχυδρόμος Καβάλας, 8/12) Μήτσορα Μ.: Σκόρπια δύναμη (ΤΣ, ΛΕ, 19) Νόλλας Δ.: Τό τρυφερό δέρμα (ΤΣ, ΛΕ, 18) Παπαδόπουλος θ.: Δέν άγαπάς δυό φορές τά ίδια πράγματα (Γ. Ματζ., ΑΥ, 13/1) Παπάίωάννου Κ.: Ή ιστορία τής κυρίας Ού (ΚΣ, ΝΕ, 15/1) Σταφυλάς Μ.: 'Ιστορία άνθρωπίνων δικαιωμάτων (ΚΣ, ΝΕ, 15/1) Ταξιάρχης Ν.: Ένας παράξενος άνθρωπος (ΣΤ, ΕΛ, 13/1) Χαλατσάς Γ.: 'Επιτύμβιο στό χθές (ΔΖ, ΤΕ, 48) Χατζηγάκης Π.: Πορεία καί στάσεις (Γ. Ματζουράνης, ΑΥ, 21/1) Χριστοδούλου Δ.: Τό πεζοδρόμιο (ΚΣ, ΝΕ, 15/1) Άμάντο X.: Οϊ καπετάνιοι (Τθ, ΜΕ, 25/1) Άμάντο X.: Τιετά ή γιδοβοσκός (W., ΟΤ, 55) Γκαρσία Μάρκες Γ.: Χρονικό ένός προαναγγελθέντος θανάτου (ΜΠ, ΝΕ, 22/1) Γουέλς Τ.: Ό άόρατος άνθρωπος (Ε, Δαμβουνέλη, ΔΙ, 60) Έρεμπουργκ Ε,: Τό ένατο κύμα (ΒΨ, ΑΗ, 18/1) Ζίντ Α.: Τά ύπόγεια τού Βατικανού (ΒΠ, ΔΙ, 60) θέρμπερ Τ.: Τό άσπρο έλάφι (ΑΠ, ΑΥ, 25/1) Τρβινγκ Ο.: Ρίπ Βάν Ούίνκλ (ΒΠ, ΔΙ, 60) Καλβίνο I.: Οί δύσκολοι έρωτες (ΜΠ, ΝΕ, 15/1) Καμύ Α.: Γράμμα σ’ ένα γερμανό φίλο (Είρ. Μ„ ΚΑ, 13/1) Κίρικο Τ.: Έβδόμερος (ΒΠ, ΔΙ, 60) Κλασικές Ιστορίες φαντασμάτων (ΤΜ, ΕΠ, 755) Κοζλόβσκαγια Α.: Ή Νατάσα ζεί στή Μόσχα (ΚΝ, ΚΑ, 20/1) Μάν Τ.: Τόνιο Κρέγκερ (Φ. Χατζιδάκη, ΔΙ, 60) Μεγάλη άνθολογία έπιστημονικής φαντασίας (ΒΠ, ΔΙ, 60) Μπέκετ Σ.: Ό Μαλόν πεθαίνει (ΒΠ, ΔΙ, 60) Μωπασάν Γ.: Ό θείος μου δ ’Ιούλιος (ΒΠ, ΔΙ, 60) Πρατολίνι Β.: Τό χρονικό τών φτωχών έραστών (Γ. Ματζουράνης, ΑΥ, 20/1) Στήβενσον Ρ. Λ.: Κατριόνα (ΒΠ, ΔΙ, 60) Τουργκένιεφ I.: 'Ιάκωβος Πάσιγκοφ, ή Ιστορία ένός ιδεαλιστή (ΚΤ, Εθ,

Μελέτες-Δοκίμια Γιάκος Δ.: "Αλκής Κ. Τροπαιάτης (ΘΠ, Παναιτωλική, 21/1) Γιατρός Δ,: Ή κρίση τής κριτικής (ΒΨ, ΑΗ, 18/1) Κ. Βάρναλης. Τά πενηντάχρονα τού έργου του (ΕΖ, ΡΙ, 14/1) Κάτρης Γ.: Πρώτη άνοιξη (ΚΝ, ΚΑ, 20/1) Μητσάκης Κ.: Πορεία μέσα στό χρόνο (ΣΤ, ΕΛ, 13/1) Παπαθανασόπουλος θ.: Λογοτεχνικά μελετήματα (Β. Χατζηβασιλείου, ΤΕ, 48) Παπακωνσταντίνου Δ.: Κριτική βιβλίου. Σειρά α', β' (ΔΖ, ΤΕ, 48) Ρόζος Ε.: Αντιπαραθέσεις (ΦΤ, Ταχυδρόμος Καβάλας, 7/12) Σπουδή στό Ντοστσγιέφσκι (Τθ, ΜΕ, 18/1) Μαγιακόφσκι Β.: Ποίηση καί έπανάσταοη (ΚΤ, Εθ, 19/1)

θέατρο Παπακυριάκης Γ.: Δάτς ώλ (ΒΠ, ΔΙ, 60)

Ίστορία-Βιογραφίες-Μαρτυρίες Δεσποτόπουλος Κ.: Φιλοσοφία τής Ιστορίας κατά Πλάτωνα (ΚΤ, Εθ, 19/1) Ένεπεκίδης Π.: Θεσσαλονίκη καί Μακεδονία 1798-1912 (ΒΨ, ΑΗ, 18/1) Κλάρας Μ.: Τρία κείμενα γιά τόν "Αρη (ΔΖ, ΤΕ, 48) Λιβιεράτος Δ.: Κοινωνικοί άγώνες στήν Ελλάδα 1927-1928 (Γ. Ματζου­ ράνης, ΑΥ, 21/1) Μαγνησία. Τό χρονικό ένός πολιτισμού (ΤΜ, ΕΠ, 755) Μακεδονία. 4.000 χρόνια έλληνικής Ιστορίας καί πολιτισμού (W., ΟΤ, 54) Παπαδόπουλος Δ.: Φράγκοι, Ενετοί καί Τούρκοι στήν Πελοπόννησο 1204-1821 (ΔΖ, ΤΕ, 48) Παραδείσης Α.: Πάπας Ιωάννης 23ος (ΒΨ, ΑΗ, 18/1) Σβορώνος Ν.: Άνάλεκτα νεοελληνικής ιστορίας καί Ιστοριογραφίας (Γ. Ματζουράνης, ΑΥ, 20/1) Andrewes Α.: Ή τυραννία στήν άρχαία Ελλάδα (Δ.Χ.Σ., ΚΑ, 13/1) Λύτ X.: Μιά Δανέζα στήν αύλή τού Όθωνα (θ. Ποτήρη, ΟΤ, 54) Μπωβσυάρ Σ.: Ή δύναμη τών πραγμάτων (Δ. Πλάκας, ΔΙ, 60)

Ταξιδιωτικά ’Αλεξανδρόπουλος Μ.: Οί Άρμένηδες (Α. Μπαχαριάν, ΔΙ, 60), (Σ. Ψαρράς, ΚΑ, 20/1) Προκόβας Γ.: ’Αμπελάκια (ΒΨ, ΑΗ, 18/1), (ΚΝ, ΚΑ, 20/1)

ΟΔΗΓΟΣ ΒΙΒΛΙΩΝ

επιλογή νομικής βιβλιογραφίας έτος μηδέν συν ένα Σ ΙΜ Ο Υ Μ Η Ν Α ΪΔ Η Μ .: Βιβλιο­ γραφία συνταγματικόν δικαίου 1974-1979. Πρόλογος Γ. Παπαδη/χητρίου. Ά ν τ. Ν. Σάκκουλας, ’Α θήνα-Κομοτηνή, 1982. Σελ. 155.

Οί βιβλιογραφίες είναι έλάχιστες σ α ς περιοχές τής έλληνικής νο­ μικής επιστήμης. Μετριούνται στά δάκτυλα τού ένός χεριού καί δεν άναφέρονται σ’ δλες τίς περιοχές τού δικαίου άλλα σ’ όρισμένους μοναχά κλάδους ή τομείς του (βιβλιογραφίες τού ’Αστικού Κώδικα, τού έμπορικού δικαίου, τού δικαίου τής ΕΟΚ κλπ., πού κι αυτές δέ συνοδεύτηκαν άπό συμπληρώματα). ’Αναρωτιέται κανείς πώς τά κατα­ φέρνουν καί δουλεύουν έπιστημονικά οί νομικοί. Ή άπάντηση δέν είναι δύσκολη. "Οσοι άπ’ αυτούς έχουν έπαφή μέ τά σπουδαστήρια τών νομικών σχολών μας έχουν στή διάθεσή τους κάποιες καρτέλες, τών όποιων ή πληρότητα, δσο καί ή δημοσιότη­ τα, είναι συζητήσιμη. Συζητήσιμη είναι καί ή πληρότητα τών βιβλιο­ θηκών καί τών καρτελών τών δικη­ γορικών συλλόγων τής χώρας (συμ­ περιλαμβανομένου καί τού Δικηγο­ ρικού Συλλόγου ’Αθηνών), τών άνωτάτων δικαστηρίων καί τών δι­ καστηρίων τής ούσίας ή άλλων φο­ ρέων. Γιά παράδειγμα, ή βιβλιοθή­ κη τού ύπ. Οικονομικών (τής όδοϋ Πειραιώς) δέ διαθέτει ούτε ένα τεύχος άπό τούς... προϋπολογι­ σμούς τού κράτους. Βέβαια ύπάρχουν οί άλλες «γενι­ κές» βιβλιοθήκες, τίς όποιες μπο­ ρούν νά χρησιμοποιήσουν καί οί

νομικοί. Δέ θ’ άναφερθώ σ’ αύτές. "Αλλοι είναι άρμόδιοι νά γράψουν γιά τήν κατάστασή τους. Τί μένει λοιπόν; Μένουν μερικοί νομικοί πού έχουν καλές ιδιωτικές βιβλιοθήκες πού φροντίζουν νά τίς ένημερώνουν μέχρι κινδύνου νά μήν μπορούν νά τίς χρησιμοποιή­ σουν ούτε γιά τόν εαυτό τους -ύπάρχουν παραδείγματα- καί μέ­ νουν καί κάμποσοι άλλοι πού (μιά ζωή ή γιά τήν παραμικρή μελέτη) πασχίζουν, ιδιωτικά έπίσης, νά «άποδελτιώσουν» (μέ τίς πιό έπιστημονικές ώς τίς πιό έμπειρικές μεθόδους) τή βιβλιογραφία πού τούς ένδιαφέρει, μέ κινδύνους πού δέν μπορεί νά τούς φαντασθεϊ ό άμύητος. "Αν οί Ελληνες νομικοί συγγραφείς μπορούσαν νά διηγηθοΰν τίς περιπέτειές τους γύρω άπ’ αύτό τό θέμα στόν πρόλογο τών βι­ βλίων τους θά έγραφαν όχι πρόλο­ γο άλλά ένα άλλο βιβλίο (θρίλερ). "Ωστε καί στήν περιοχή τής νομι­

κής βιβλιογραφίας βρισκόμαστε στό έτος μηδέν. Γι’ αύτό καί μέ μεγάλη χαρά βλέ­ πει κανείς ότι ό επιστημονικός βοηθός στή Νομική Σχολή τού Πα­ νεπιστημίου Θράκης, Σ. Μηναΐδης, άνέλαβε, ύστερα άπό τήν παρό­ τρυνση τού καθηγητή στό ίδιο πα­ νεπιστήμιο Γ. Παπαδημητρίου, νά φέρει σέ πέρας τό δύσκολο έργο τής τεκμηρίωσης τής βιβλιογραφίας τού συνταγματικού δικαίου. Ένός κλάδου τού δικαίου πού, δ#ως Επι­ σημαίνει ό καθηγητής Γ. Παπαδη­ μητρίου, «έχει δεινοπαθήσει κυριο­ λεκτικά παρακολουθώντας τίς πε­ ριπέτειες πού, μέ μικρά διαλείμμα­ τα, σφράγισαν τήν πολιτική καί πολιτειακή ζωή μας στά τελευταία σαράντα περίπου χρόνια». Ή βιβλιογραφία πού συνέταξε ό Σ. Μηναΐδης Επιχειρεί τή συστημα­ τική τεκμηρίωση τών αυτοτελών δημοσιευμάτων καθώς έπίσης καί τών άρθρων καί γνωμοδοτήσεων πού άναφέρονται στήν περιοχή τού συνταγματικού δικαίου καί κατα­ λαμβάνουν τή χρονική περίοδο 1974-1979. Ουσιαστικά άποτελεϊ συνθετική παρουσίαση άλλά καί συμπλήρωση τών βιβλιογραφικών χρονικών πού φιλοξενήθηκαν τό 1980 καί τό 1981 στό νομικό περιο­

46/οδηγος

δικό «Τό Σύνταγμα», όπου ό κ. Σ. Μηναίδης συνεχίζει νά δημοσιεύει τά δοκίμιά του τής βιβλιογραφίας συνταγματικού δικαίου τής μετά τό 1979 περιόδου. Ό Σ. Μηναίδης έχει άρετές βιβλιογράφου. Εκτός άπό τίς παρα­ πάνω βιβλιογραφίες, μάς έδωσε πρόσφατα άπό τίς στήλες τού νέου περιοδικού «Δίκαιο καί Πολιτική»

(τεΰχ. 2/1982, σελ. 205 έπ.) καί μιά άλλη άξιόλογη βιβλιογραφική δου­ λειά του, πού άναφέρεται στη «νο­ μική έργογραφία ’Αλεξάνδρου Σβώλου». Χρειάζεται λοιπόν νά τόν προσέξουμε καί νά τού εύχηθοΰμε νά συνεχίσει την τόσο χρήσι­ μη κι άναγκαία δουλειά του, πού μέ τόση έπιμέλεια, επιστημονική ευαισθησία καί κριτική ικανότητα

άνέλαβε, έπιδιώκοντας καί καταφέρνοντας νά ξεκολλήσει έπιτέλους τή βιβλιογραφία τού έλληνικού συνταγματικού δικαίου άπό τό έτος μηδέν. Μακάρι κι άλλοι νέοι νομικοί σέ άλλους κλάδους τού δι­ καίου νά άκολουθήσουν τό παρά­ δειγμά του. ΚΩΝ. ΓΕΡ. ΓΙΑΝΝΟΠΟΥΑΟΣ

ή ελ λ η νικ ή έπα νάσ τα σ η σ έ γ α λ λ ικ ά π ιά τ α Α Γ Γ Ε Λ ΙΚ Η Σ AM AN D R Y: Ή έλληνική έπανάσταση σέ γαλλικά κε­ ραμικά τον 19ον αιώνα. ’Αθήνα, 1982. Σελ. 64 + εΙκόνες.

Ένα-βιβλίο λεύκωμα πού κυκλο­ φορεί έδώ καί λίγες μέρες έρχεται νά καλύψει ένα κενό στη βιβλιο­ γραφία γιά τήν έπανάσταση τού 1821. Πρόκειται γιά τό βιβλίο τής κ. A. Amandry, «Ή ελληνική έπα­ νάσταση σέ γαλλικά κεραμικά τού 19ου αιώνα», μιά έκδοση τού Πελοποννησιακού Λαογραφικού 'Ι­ δρύματος. Ή συγγραφέας, συλλέκτρια ή ίδια τού υλικού της, μάς άποκαλύπτει βήμα πρός βήμα τό πώς συνέλεξε τά πιάτα αύτά, κυρίως στη Γαλλία, τόπο παραγωγής των, καί τά συμπεράσματά της. "Οπως ση­ μειώνει ή ίδια, «ή ιστορία μιάς συλλογής είναι μιά μακριά ιστορία άγάπης, ένθουσιασμού, ύπομονής, έπιμονής, τύχης καί συγκινήσεων. Ή χαρά πού αισθάνεσαι δταν άνακαλύψεις αύτό πού θά συμπληρώ­ σει τή συλλογή σου, είναι εφάμιλλη μέ τή λύπη δταν σοΰ ξεφεύγει άπό τά χέρια τό ποθητό άντικείμενο».

Σέ τρία σημεία πρέπει νά σταθεί ό άναγνώστης. Πρώτον, στήν εικο­ νογράφηση τών πιάτων, διότι, στην πραγματικότητα, πρόκειται γιά διακοσμητικά. "Αν καί υπάρχουν καί άλλα άντικείμενα πιό χρήσιμα, δπως σουπιέρες κλπ. Ό άναγνώστης θά χαρεϊ λοιπόν τήν εικονογράφηση άπό δύο άπόψεις. Καί άπό τήν άποψη τού πλούσιου ύλικοΰ τής συλλογής καί άπό την άποψη τής έκδόσεως αυ­ τής καθ’ έαυτής τού βιβλίου, ή επι­ μέλεια τού όποιου όφείλεται στήν κ. Λούση Μπρατζιώτη, πού δλο καί πιό συχνά συναντάμε τό όνομά της στίς έκδόσεις τών μουσείων μας. Είναι έμφανής ή προσπάθεια πού έχει καταβληθεί ώστε νά δει ό άναγνώστης μέ τόν καλύτερο τρόπο τό υλικό τής συλλογής. Νομίζεις πώς τά πιάτα πάνω στίς σελίδες εί­ ναι άνάγλυφα. Ά π ’ αυτή τήν άπο­ ψη τό βιβλίο έχει κερδίσει τόν άναγνώστη καί έχει έπιτύχει έναν άπό τούς σκοπούς του.

οδηγος/47

Θά σημειώσουμε έδώ δτι ή αι­ σθητική παρουσίαση τών σημερι­ νών βιβλίων, καί κυρίως τών βι­ βλίων πού συγχρόνως άποτελούν μιά σοβαρή προσφορά στό θέμα πού διαπραγματεύονται, πρέπει νά είναι ή δυνατόν καλύτερη, διότι πέραν τού κειμένου κρύβουν τήν παιδευτική-αίσθητική πλευρά των. Θά μπορούσαμε νά γράψουμε πε­ ρισσότερα γιά τήν έμφάνιση τού συγκεκριμένου βιβλίου, άλλά άφήνουμε τόν άναγνώστη νά κρίνει μό­ νος του. ’Εμείς άπλώς τό έπισημαίνουμε. Δεύτερον, οί πληροφορίες πού μάς δίνει τό βιβλίο, τόσο σάν κεί­ μενο δσο καί σάν σχολιασμός πάνω στό μεγάλο καί άνοιχτό θέμα τού φιλελληνισμού. Πιό συγκεκριμένα, παρέχει πληροφορίες γιά τό εύρύ κοινό σχετικά μέ τόν «γαλλικό φι­ λελληνισμό», χωρίς βέβαια νά άξιολογούνται καλύτερα, πέρα άπό τό συναισθηματικό μέρος, πού άναντίρρητα φορτίζει τό θέμα. Καί άπό τήν άποψη αυτή τό βιβλίο

προσφέρει γιά μιά παραπέρα με­ λέτη, κυρίως εάν συσχετιστεί μέ κείμενα έποχής ή άλλες, πολιτικές κυρίως, έκδηλώσεις. Τρίτον, μιά προσωπική παρατή­ ρηση πού, πιστεύουμε, θά βοηθού­ σε καλύτερα τό δλο αυξανόμενο ένδιαφέρον γιά τά χρόνια αύτά. "Οταν ό μελετητής έχει ύπόψη του καί άλλα στοιχεία, άσχέτως έάν ό ίδιος μπόρεσε νά τά άποκρυπτογραφήσει, πρέπει νά τά καταθέτει, ούτως ώστε νά βοηθηθεί ό μελλον­ τικός μελετητής καί συνεχιστής πά­ νω στό ίδιο θέμα. Έτσι θά έχουμε μιά συνοχή καί συνέχεια μιάς «με­ λέτης». ’Από τήν άποψη αυτή τό βιβλίο θά έπρεπε νά άποκαλύπτει καί άλλα στοιχεία-πηγές έφ’ δσον ή συγγραφεύς τά έχει ύπόψη της. Ή παρατήρηση αυτή δέν μειώνει μέ κανένα τρόπο τή σημασία τής έκδόσεως τού βιβλίου αύτού πού οί «βιβλιόφιλοι» ιδιαίτερα άλλά καί οί άπλοι άναγνώστες θά χαρούν. ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΤΣΙΤΟΥΡΑΣ

άπό τήν αμφισβήτηση ήν έξασθένιση Λ Ε ΥΤ ΕΡ Η Π Ο Υ ΛΙΟ Υ : Τά ποιή­ ματα τον Λεντέρη Πούλιον. ’Επι­ λογή 1969-1978. ’Αθήνα, Κέδρος, 1982. Σελ. 128.

Ή επιλογή ποιημάτων τοϋ Λεύτερη Πούλιου, πού καλύπτει τή δε­ καετία 1969-1978, παρέχει στόν άναγνώστη τή δυνατότητα νά έχει μιά εικόνα τής πορείας τού ποιητή. Λέγω δέ μιά εικόνα, έπειδή πιστεύω δτι ή επιλογή -άντιπροσωπευτική ή ό χ ι- δέν είναι δυνα­ τόν νά ύποκαταστήσει τίς Ιδιες τίς έκδόσεις τών συλλογών. Συνε­ πώς ή εικόνα sui generis δέν είναι πλήρης. Μέ λίγα λόγια, ό ανα­ γνώστης καλείται ν ’ άντιμετωπίσει ένα σύστημα τού όποιου ό υπο­ κειμενισμός είναι αυξημένος1 στό βαθμό πού ό ποιητής έξοστρακίζει τό, λόγου χάρη, «Τούτο τό καλοκαιράκι» άπό τήν «Ποίηση I».

πλαίσιο Γ Φ ΡΗΝΤΡΙΧ Ν ΙΤΣΕ: Ο ί διθύραμβοι τον Διόνυσον. Μετ. Ά ρ η Δικταίου. ’Αθήνα, Λίγόκερως, 1982. Σελ.

93.

ΤΑ ποιήματα τού Νίτσε μοιάζουν μέ όλόκληρο τόν πεζογραφικό του λόγο: Λυρισμός ντύνει εγκεφαλικές άνησυχίες καί φιλοσοφικά διλήμματα, καί ή γραφή πίσω άπό βαρύγδουπες ή μεγαλειώδεις έκφράσεις προσπαθεί νά κερδίσει τήν δποια άπελευθέρωση, ένα δρόμο άνάμεσα στά δράματα, χωρίς προσχώρηση σέ κανένα. Έτσι, χωρίς αύτεξούσια λογοτεχνική παρουσία, ή νιτσεϊκή ποίηση έχει τό δικό της ένδιαφέρον σάν παραπλήρωμα τού δλου έργου του,'δσο κι άν είναι δύσκολη ή μετάφρασή της (δπως παραδέχεται κι ό ίδιος ό μεταφραστής τού βιβλίου καί πολύχρονος μελετητής τής γερμανικής λογοτεχνίας). Λ. Π ΙΡ ΑΝ Τ ΕΛΛ Ο : Ή άποδιωγμένη. Μετ. Πάνου Ράμμον. Θεσσαλονίκη, Παρατηρητής, 1982. Σελ. 305.

ΕΝΑ άπ’ τά πρώτα πεζά κείμενα τού Πιραντέλλο τούτο τό μυθιστόρημα, πού μέ μιά γλώσσα ξεκαθαρισμένη, χωρίς «καλλιγραφίες», προοιωνίζει τήν έξέλιξη τού δλου έργου του. Τό φαινόμενο καί τό πραγματικό (;), ή ύποκειμενική άλήθεια καί ή άντιμετώπισή της στά πλαίσια ένός κοινωνικού συνόλου, δίνονται κάτω άπό μιά παραδειγματικά πιραντελική ιστορία, δπου περισσότερο ψηλαφοΰνται οί μηχανισμοί παρά τά πρόσωπα. Καί ή «’Αποδιωγμένη», τελικά, γίνεται όργανο γιά τήν όλοκληρωμένη κατανόηση τού

48/οδηγος

Έτσι, δ,τι κανείς διαβάζει είναι άντιπροσωπευτικό ατό μέτρο τής α ή β έπιλογής, καί αυτής δέκτης γί­ νεται. "Αλλωστε γνωστό είναι δτι στίς έπιλογές καταβάλλεται προσ­ πάθεια άποβολής άνολοκλήρωτων ποιημάτων. Τ’ άποτελέσματα έπομένως, επί τό πλείστον, έχουν τή μορφή: α) λιποβαροΰς εικόνας, β) καλλιεπούς παρουσίας. Μέ αυτά λοιπόν τά δεδομένα καί ή κριτική δέν μπορεί νά διαδραμα­ τίσει έναν ακέραιο ρόλο, καθ’ δτι εισβάλλει σέ -λίγο πολύ- κοσμητι­ κό σώμα. Ώ ς έκ τούτου μόνο προ­ τάσεις είναι σέ θέση νά κάνει- συ­ νοπτικές μονογραφίες. Γι’ αύτό καί θά περιοριστώ σέ γενικές παρατη­ ρήσεις μέσα άπό τίς έπόμενες τέσ­ σερις προτάσεις. Τέλος πάντων, δσον άφορά στή συγκεκριμένη έπιλογή μπορώ άρχικώς νά συμφωνή­ σω στήν κατάθεση μερικών χαρα­ κτηριστικών ποιημάτων, χωρίς δμως νά δέχομαι δλο έκεϊνο τό είδος έπιλογής καί ταξινόμησης τών συλ­ λογών «Ποίηση» I, II, « Ό γυμνός όμιλητής» καί «Τό άλληγορικό σχο­ λείο», γιά τούς λόγους πού προαναφέρθηκαν.2 Τό κεντρικό θέμα, πού έμφανίζεται συχνά στό έργο τού Πούλιου, είναι ό τύπος μιας σύνθετης κοινωνίας πού δμως δέν χαρακτηρίζεται άπό σαφή εδαφικά δρια, τουλάχιστον στήν «Ποίηση I». Λόγου χάρη άπό τόν ’Αμαζόνιο τού Ντύλαν στή νύ­ χτα τού ποιητή μέ τήν κοπέλα πού τόν παίδευε (σελ. 9 καί 10) υπάρχει άπόσταση χώρου πού φαντασία καί φαντασίωση άπό μόνες τους δέν νομιμοποιούν τήν δποια ποιη­ τική προοπτική. 'Υπάρχει δηλαδή έλλειψη transition3 πού θά έδενε δύο διαφορετικούς χώρους, χρό­ νους καί πρόσωπα. Έτσι οί στίχοι, άν καί κυοφορούν μιάν άναμφισβήτητη- δυναμική, ωστόσο δέν συγκροτούν μιά ενιαία εικόνα. Νο­ μίζω δτι ή άδυναμία αυτή χαρα­

Σημειώσεις: 1. "Ηδη ό Αναγνώστης έχει δεχτεί έναν πρώτο υποκειμενισμό άν ύποθέσονμε δη ό ποιητής, έκδίδοντας τή συλλο­ γή, έχχι κάνει, δίχως άλλο, έπιλογές, Αφήνοντας έξω κάποιο υλικό.

2. ΟΙ έπιλογές μπορούν ν’ άντικαταατα-

κτηρίζει, σ’ ένα μεγάλο ποσοστό, τή μεταδικτατορική μας ποίηση- ή άπουσία δηλαδή μιας συγκεκριμέ­ νης τεχνικής ή όποια θά ξεπερνά τήν αύτονομία τών στίχων γιά νά δώσει μιά εικονική καί νοηματική ένότητα: «"Ενα έλικόπτερο τό ’στήνε ατό Γολγοθά I μέρα μεσημέρι, ό Χ ρ ι­ στός I (...) I έκανε φτερά κ α ί τρα­ γουδώντας πήγε / νά έγκατααταθεϊ στήν άγια-Σοφιά / ήρεμα θριαμβευ­ τικά σάν αύτοκράτωρ. / "Έτσι γνώ­ ρισα τήν Νίνα- / δέν ξέρω τ ί μ ’ έκα­ νε νά φύγω».

II. "Αν θέλουμε τούς φυσικούς προγό­ νους τού Πούλιου, σίγουρα τούς άνακαλύπτουμε στούς beat4 τής δε­ καετίας τού ’60 στήν ’Αμερική. Ό τύπος τού οικονομικού συ­ στήματος, ό χαρακτήρας τών βιο­ μηχανικών σχέσεων, ή ήλεκτρονική εποχή, σέ γενικές γραμμές, πολιτι­ κή καί κοινωνική στρωμάτωση δέ­ χονται δχι μόνο τήν άμφισβήτηση άλλά καί τήν δργή. Ό κόσμος τού Πούλιου δίνει τήν έντύπωση δτι προέρχεται άπό πρω­ τόγονες κοινωνίες. Ό πω ς λοιπόν σ’ αύτές τίς κοινωνίες οί παραβά­ σεις τών κοινωνικών κανόνων ήταν συχνές, έτσι καί στίς συλλογές τά πρόσωπα άντιδρούν, άμφισβητοΰν, όργίζονται. Πιό πέρα: τό πολιτικό γεγονός τών ποιημάτων συνίσταται στήν καταστροφή καί διάλυση τού συστήματος μέσα στό μυαλό τού ποιητή. Πραγματικά, άν παρακάμψουμε μερικά περιγραφικά ποιή­ ματα δπως είναι οί «Δρόμοι», τό ύπόλοιπο σύνολο άποτελεΐ κατάθε­ ση επαναστατικών άπόψεων. Πα­ ράλληλα δημιουργεΐται ή αίσθηση δτι αύτές οί άπόψεις ή σκέψεις ζη­ τούν νά μετατρέψουν σέ πράξη ένα ποιητικό όραμα. Πρόκειται σαφώς γιά ένα λόγο καθαρά αίμορραγούντα πού προ­

θοϋν μέ τίς έπανεκδόσεις τών ίδιων τών συλλογών σέ μικρούς τόμους. Ωστόσο, άν γίνεται έπιλογή ή Ανθο­ λόγιο (λέξη πού κάποτε πρέπει ν' άποβάλουμε άπό τή γραμματολογία) θεωρώ σημαντικό κι Απαραίτητο νά συνοδεύεται άπό μελέτη-σχόλια πού, ώς ένα βαθμό, θά δικαιολογούν καί

κύπτει άπό συγκρούσεις καί δια­ φωνίες «άντικειμενικών» άναλύσεων, άπό έμπειρίες κα ί βιώματα ένός άστυνομικού κράτους- άπό τήν άνικανότητα τών άστών ν’ άλλάξουν τόν τρόπο ζωής καί συμπε­ ριφοράς τους. Σέ γενικές γραμμές, άπ’ δσα παθητικοποιοΰν τό άνθρώπινο δυναμικό καί στηρίζουν τό σύγχρονο status quo: «Πάμε νά κατουρήσουμε δλα τ ’ Αγάλματα / τής ’Αθήνας. προσκυ­ νώντας μονάχα τοϋ / Ρήγα. Κ α ί νά χωρίσουμε ό καθένας στό / δρόμο του σάν παππούς κ ι έγγονός πού / βριστήκανε. Φυλάξου καλά άπ’ τήν τρέλα / μου γέρο- όποτε μοϋ τή δώ­ σει θά I σέ σκοτώσω».

’Αναμφισβήτητα, δύσκολα κανείς συναντά τόσο όργισμένο τόνο σέ όμόκεντρους μέ τόν Λ.Π. ποιητές. ’Ακόμα καί « Ό «κ. Ίβο» τού Στεριάδη, π.χ., «Στό δρόμο τής χώ­ ρας» τού Μεγαλυνού ή άκόμα καί οί συλλογές τού Πάνου Θεοδωρίδη (βιβλία ώς ένα σημείο συγγενή θε­ ματικά καί ύφολογικά) δέν παρου­ σιάζουν τήν αυτή, τουλάχιστον, φόρτιση καί δξύτητα. Ή «Ποίηση» I καί II, καθώς καί τά περισσότερα σημεία τού «Γυ­ μνού ομιλητή», άποτελοΰν καρπούς μιάς παθιασμένης ποιητικής σκη­ νοθεσίας πού δείχνει δχι μόνο πού βρίσκονται πρόσωπα καί πράγμα­ τα άλλά καί πού θά μπορούσαν νά φτάσουν. "Ετσι, δλοι εκείνοι οί πα­ ράγοντες πού άναπαράγουν καί διατηρούν τό κοινωνικό status (θρησκεία, έργασία, οικογένεια, σχολείο) στούς στίχους τού ποιητή διαλύονται, χλευάζονται, σατιρίζονται καί ισοπεδώνονται. Μέ προσωπικό ύφος -πού στηρί­ ζεται άλλοτε στόν ρεαλισμό κι άλ­ λοτε σέ βουλησιαρχικές φαντασιώ­ σεις- ό Πούλιος καταγράφει εκεί­ νες άκριβώς τίς κοινωνικές δι­ αρθρώσεις καί ψυχολογικές προ­ βληματικές πού-προκαλοΰν ή έρε-

τά έκλεγμένα ποιήματα ή τουλάχι­ στον θά δίνουν κάποιο Ιδεολογικό κι αισθητικό στίγμα τοϋ ποιητή.

3. Σημαίνει σύνδεση, δέσιμο. ’Αποτελεί τεχνική τοϋ κινηματογράφου.

4. *Αποφη πού κατάθεσε στήν είσαγωγή στή «Νεώτερη έλληνική ποίηση» <5 Άλέξης Ζήρας (έχδ. Γραφή, 1979).

οδηγος/49

θίζουν καί είναι σέ συνάρτηση μέ τίς άπώτερες έπιθυμίες καί τούς φόβους του.

III.

”Αν οί τρεις πρώτες συλλογές ση­ ματοδοτούν τό βαθμό όργής καί άμφισβήτησης, τό «’Αλληγορικό σχολείο» έχει άποβάλει σχεδόν κά­ θε έπαναστατικότητα. Πρόκειται γιά συλλογή πού βρίσκεται σέ άπόσταση άπό τούς πυρετικούς έρεθισμούς τών προηγούμενων. Διαβάζουμε ποιήματα γενικής θέσης, όπου τό υποκείμενό τους βρίσκεται σέ άποοργάνωση. Εντός τών στίχων δέν συνηχοϋν πλέον όργισμένες κι έπαναστατικές διεκτάΣτήν πόλη, χώρο άγαπημένο τού Πούλιου, τά πρόσωπα δέν φαίνε­ ται νά χαρακτηρίζονται τόσο γιά τήν κοινωνική τους διάθεση ή στά­

ση. Ό ,τ ι τώρα έκπέμπουν είναι ένας έρωτικός μηχανισμός (κατά τ’ άλλα ένεργητικός καί δυναμικός) πού δοκιμάζει τά αισθήματα τής θαλπωρής καί τής σαγήνης. Φορές μάλιστα καί τήν αύτοαναίρεσή του («έδώ χαρήκαμε τό κορμί σου / καί τό κορμί μου / Ή δύναμη πού μάς κρατάει ψηλά / είναι αύτό τό κύμα / Πώς νά σοϋ μιλήσω γιά πράγματα πού είναι / άβάφτιστα μέσα μας;»).

IV. Συμπερασματικά, ή ποίηση τού Πούλιου έχει περάσει σέ μιά δια­ φορετική έννοιολογική φάσηάντίληψη, άκόμα κι αισθητική, πού μάλλον δέν άναζωογονεΐ τήν παλιά θεωρία τού επαναστατικού υποκει­ μένου. Πρόκειται σαφώς γιά έξασθένιση τής όργής. ΚΩΣΤΑΣ ΓΟΥΛΙΑΜΟΣ

ΐταλού συγγραφέα, πέρα άπό τό αυτόνομο μεγάλο ένδιαφέρον της σάν λογοτέχνημα. ΑΑΕΞΗ ΑΡ Β Α Ν ΙΤ Α Κ Η : Γράμματα αχόν Μ άριο. ’Αθήνα, Σιγαρέτα, 1982. Σελ. 74.

ΜΕΣΑ άπό ποτάμια πάθους, μέ τή μορφή άλληλογραφίας (ένός άγοριοΰ πρός ένα άλλο), παρουσιάζεται ή ιστορία μιάς περιόδου όλίσθησης πρός τό διανοητικό θάνατο. Ή λεξιλαγνεία καί ό άκρατος έρωτας είναι τά χαρακτηριστικά γνωρίσματα τού βιβλίου, μιά λεξιλαγνεία πού φτάνει στήν αισθητική έκζήτηση κι ένας έρωτας χωρίς κάν τήν όμορφιά τής κατάπτωσης. ’Αποτέλεσμα είναι νά διαβάζεται τό κείμενο μέ ένταση καί μέ τήν ίδια ένταση νά άποκρούεται. Α Ν Ν Α Σ Δ Α Μ ΙΑ Ν ΙΔ Η : Ο ί ξυπόλητες. ’Α θήνα, Διογένης, 1982. Σελ. 68.

ενα τρίλημμα Μ Ε Ν Η ΚΟ ΥΜ ΑΝ ΤΑΡΕ Α: Ο ω­ ραίος λοχαγός. ’Αθήνα, Κέδρος, 1982. Σελ. 213.

Βρισκόμαστε πρός τό τέλος τής δεκαετίας τοϋ ’70. Έ να ς νεαρός λοχαγός, πού έχει βρεθεί έξω άπό τό στράτευμα κι έχει γι’ αύτό προσφύγει στό Συμβούλιο ’Επικράτειας, έπισκέπτεται ένα συντα­ ξιούχο τώρα σύμβουλο, πού βλέπει τήν προσφυγή του μέ σκεπτικι­ σμό κι άποφασίζει, μετά άπό ένδοιασμούς,. νά τοϋ έξιστορήσει μιάν ύπόθεση, πού ήταν ό ίδιος εισηγητής της, γιά έναν όμοιόβαθμό του άξιωματικό, πού ή διοίκηση τόν είχε κρίνει στάσιμο. Ή έξιστόρηση τών δεινών εκείνου τού λοχαγού άποτελεϊ κανονικά καί τό βιβλίο όλόκληρο, άν εξαιρέσουμε μιά-δυό σελίδες στήν άρχή καί στό τέλος, πού εισάγουν καί κλείνουν τήν ύπόθεση αύτή, άντίστοιχα.

Η ΣΥΓΓΡΑΦΕΑΣ όνομάζει τίς «Ξυπόλητες» νουβέλα, μά στήν ούσία είναι ένα χρονικό: γυναικείας έφηβείας καί περιπέτειας, ίσως τοϋ νοϋ, ίσως τού σώματος. Δύο παράλληλες άφηγήσεις γυναικών, μιά ρεαλιστική καί μιά άφαιρετική καί ποιητική, πιάνουν διάλογο καί μεταφέρουν στόν άναγνώστη μιά εικόνα «περιθωριακής» ζωής, άφήνοντας νά διαγραφούν τά κίνητρα πού όδηγοΰν σ’ αυτήν, στή σημερινή έποχή. “Ενα πραγματικά άξιόλογο βιβλίο, πού δικαιολογημένα βγήκε σέ δεύτερη έκδοση, χωρίς άγονες φεμινιστικές θέσεις, άλλά μέ καθαρό γυναικείο μάτι. ΚΩ ΣΤΑ Σ Ο Υ ΚΑ: θάλασσα. ’Αθήνα, Κέδρος, 1982. Σελ. 153.

ΟΤΑΝ πρωτοκυκλοφόρησε

50/οδηγος

Μένης Κονμανταρέας

Ό λοχαγός, πού είχε κριθεϊ στάσι­ μος, ήταν περίπον 27 έτών, άπό φτωχή πολύτεκνη οικογένεια, έπαρχιωτόπουλο, άλλά μέ μιά θαμ­ πωτική όμορφιά. Είχε γίνει άξιωματικός χωρίς περιθώρια άλλης έκλογής. Τήν προσφυγή του είχε καταθέσει στις άρχές τού ’61 καί είχε γίνει δεκτή άπό τό Συμβούλιο Επικράτειας, άλλά τό συμβούλιο προαγωγών τόν έκρινε ξανά στάσι­ μο. Έπιμένοντας έκανε καί δεύτε­ ρη, καί τρίτη, καί τέταρτη προσφυ­ γή, καί πάντα δικαιώθηκε άπό τό Συμβούλιο ’Επικρατείας. ’Αλλά ή διοίκηση έπέμεινε καί αυτή, μετά τή δεύτερη μάλιστα προσφυγή έκρινε τό λοχαγό άποστρατευτέο. Στό μεταξύ ό άξιωματικός έγινε ράκος, άρρώστησε ψυχικά, καθώς ό παιδεμός του θά διαρκέσει χρό­ νια, θά φτάσει ώς τό 1967. Καί δταν θά καταθέσει καί μιάν άκόμα προσφυγή, θά είναι σχεδόν άνισόρροπος καί θά άντιμετωπιστεϊ, καί στό Συμβούλιο ’Επικράτειας πιά, ώς τέτοιος. Διάβασα τό βιβλίο καί βρέθηκα μπροστά στό τρίλημμα: στόχος του είναι νά δοθεί μιά «τοιχογραφία» τών πολιτικών γεγονότων τής πε­ ριόδου 1960-1967, φοδραρισμένη μ’ έναν έξυπνο μύθο; Ή μήπως νά δειχτεί δτι ό μύθος τής καφκικής «δίκης» είναι καί παραμένει μιά παντοτινή, καθημερινή πραγματι­ κότητα; Ή νά δοθεί, τέλος, ή πα­ ράξενη ιστορία μιας σχέσης πού άναπτύχθηκε άνάμεσα σ’ έναν ηλι­ κιωμένο άντρα κι ένα πολύ νεότερό του; Βέβαια, δ,τι άπό αύτά κι άν προταχτεί, δέ θά έξαφανίσει τά ύπόλοιπα δύο· άπλώς αύτά θά πε­

ράσουν στό δεύτερο καί τρίτο πλά­ νο. Ή πολιτική-ίστορική διάσταση δέν μπορεί νά άποκλειστεΐ, γιατί τό βιβλίο βρίθει άπό τέτοια δεδομένα: δίκες στελεχών τού ΚΚΕ καί φήμες γιά στρατιωτικό πραξικόπημα στήν Τουρκία τό Φεβρουάριο τού ’60, ό στρατηγός Καραγιάννης τής 9ης τε­ θωρακισμένης μεραρχίας καί τό βι­ βλιαράκι του γιά τόν ΙΔΕΑ, οί έφημερίδες τής έποχής έπώνυμα, ή «’Ελευθερία» μέ τίς γελοιογραφίες τού Μπόστ, τή μαμά Ελλάς καί τόν Πειναλέον(τα) καί τήν Άνεργίτσα, οί γελοιογραφίες τού Φωκίωνος Δημητριάδη καί τού «νεωτέρου του» Κώστα Μητρόπουλου, ό Γ. Παπανδρέου πού έξαγγέλλει τήν ίδρυση νέου κόμματος στις άρ­ χές τού ’61, στό φθινόπωρο τοϋ ’61 οί έκλογές μέ τήν έκ νέου έπικράτηση τής ΕΡΕ καί τήν Ένωση Κέν­ τρου στήν άξιωματική άντιπολίτευ3η, ή βία καί ή νοθεία, ή προσφυγή τής ΕΚ στό εκλογοδικείο, ό άνένδοτος τού Παπανδρέου καί δ διμέτωπος τής κυβέρνησης, μέ ΕΚ καί ΕΔΑ, τό 1962*- γιά νά μείνω στίς έκατό πρώτες σελίδες. Ή πολιτική ιστορία σταθερά πλαισιώνει τήν προσωπική ιστορία τοϋ ωραίου λο­ χαγού. “Ομως τά πολιτικά γεγο­ νότα -δέν ξέρω άν άπό πρόθεση ή άπό άλλη αιτία- δέ συναρθρώνον­ ται μέ τό κύριο σώμα τοϋ βιβλίου, ή περιπέτεια τοϋ ωραίου λοχαγού κρατάει κάποιαν αύτοτέλεια, δέν έντάσσεται, νά πούμε, στή νομοτέ­ λεια τής έποχής, θά μπορούσε νά συμβεί, μέ τόν τρόπο πού συμβαί­ νει, έτσι κι άλλιώς. Κυρίως ό άναγνώστης υποψιάζεται ένα συμπλεγ­ ματικό καί άσχημο ταγματάρχη, δτι είναι πίσω άπό τή σκευωρία, άπό κρυφό μίσος καί φθόνο. Είναι, λοιπόν, τό δράμα τής άνεξιχνίαστης καί παράλογης «ένο­ χή?», γιά τήν όποια πρέπει νά πλη­ ρώσει ό άθώος ωραίος λοχαγός; Μιά υπάλληλος στή γραμματεία τού Συμβουλίου Επικράτειας, άσχημη γεροντοκόρη, πού άπό τήν πρώτη στιγμή άπεχθάνεται τόν ώραϊο λοχαγό, θά πει στό δικαστή μετά τήν πρώτη άντίδραση τού συμβουλίου προαγωγών στήν άπόφαση τού Συμβουλίου ’Επικρά­ τειας: «Είδατε πού σάς τό έλεγα έγώ! Οΐ άποφάσεις σας δέν ωφέλη­ σαν. Αύτός ό άνθρωπος είναι κυ­ νηγημένος. Καμία άπαλλακτική άπόφασις δέν τόν σώζει». Καί σέ άλλα σημεία τού βιβλίου έχουμε τά

σημάδια τής παρουσίας ένός «άλάστορος δαίμονος», πού έξυφαίνει τή σκοτεινή τιμωρία του. "Ομως τά σημεία αύτά δέν είναι έξαιρετικά πολλά, ή τουλάχιστον είναι πολύ περισσότερα τά σημεία, δσα στοιχειοθετούν τήν τρίτη έκδοχή: δτι τό κύριο θέμα τού βιβλίου είναι ή άναπτυσσόμενη σιγά σιγά έλξη τού ήλικιωμένου, άνύπαντρου δικαστικού πρός τό νέο άξιωματικό, πού άπό τήν πρώτη στιγμή, αυ­ θόρμητα, τόν όνόμασε: ό ώραϊος λοχαγός! Είναι μιά έλξη πρός τήν έξωτερική είδή -καί παραμένει, ώς μιά μυστική ήδυπάθεια-, άλλά συγχρόνως καί πρός τήν άποκαλυπτόμενη σιγά σιγά έσωτερική όμορ­ φιά τής ψυχής: (ήταν) «ή χάρη, μα­ ζί καί ή αύτοπεποίθηση πού ξεκι­ νούσαν άπό κάπου πολύ βαθιά, ίσως άπό τήν ίδια τήν ψυχή τού νέου, πού έδιναν όμορφιά καί τελι­ κά ύπόσταση στή στολή του». Ναί, είναι έδώ ή ιστορία ένός έρωτα, πλατωνικού άν θέλετε, δπως παριστάνεται, άς πούμε, στό «Φαϊδρο». Ό σωκρατικός δικαστής έχει συν­ δεθεί μέ γυναίκες, καί τώρα τόν συντροφεύουν κυρίες κομψές, ώστε ή κλίση του στόν ωραίο λοχαγό δέν έχει τό χαρακτήρα μιας όμοφυλοφιλικής άποκλειστικότητας, είναι μάλλον μιά προέκταση τής αίσθη­ σής του τής όμορφιάς: «Νόμιζα πώς θά όρμοΰσε στήν άγκαλιά μου. Τό φώς πού άφηνε ή νεότητα στό πρόσωπό του είχε μιά χροιά μυθι­ κή, δπως στόν Άδωνη (...). "Οταν ή πόρτα έκλεισε (...) έμεινα βαθιά ταραγμένος στήν πολυθρόνα μου άναμηρυκάζοντας τά δσα είχαμε πει, προσπαθώντας νά φτάσω σ’ ένα λογικό συμπέρασμα. Γύριζα καί στριφογύριζα τίς σκέψεις στό μυαλό μου, μά τό μόνο πού κατάφερνα ήταν νά φέρνω στό νοΰ μου τή μορφή του. Κουβέντες, συμβου­ λές, άνταλλαγές άπόψεων, είχαν πάει δλα στό βρόντο. Τά είχε σα­ ρώσει έκεϊνος. Έ να φώς έκτυφλωτικό έμοιαζε νά τόν σκεπάζει. Έ να φώς ήθικό. Σέ σημείο πού, ώς τά σήμερα πού σού μιλώ, παρόλα δσα μεσολάβησαν, αύτό τό ίδιο φώς μέ­ νει καί τόν θυμίζει». 'Υπάρχουν πολλά άνάλογα σημεία. Ό άναγνώστης μπορεί νά τά βρει. Σημεία πού μάς πηγαίνουν άπό τόν Πλά­ τωνα στόν Καβάφη καί τάνάπαλιν. Στή σελίδα 140 συλλογίστηκα δτι ό συγγρ. μεταφράζει, κατά κάποιαν τρόπο, Καβάφη: «Τό γκρίζο κο­ στούμι τού χάριζε πρόσθετη λάμ­

οδηγος/51

ψη, φώτιζε τό γκρίζο τών ματιών του, δίνοντάς τους συγχρόνως κάτι ξέθωρο, σχεδόν ποιητικό, κι ή μέ­ ση, χωρίς νά είναι τονισμένη δπως στή στολή, έξακολουθοΰσε νά έχει μιά χάρη. Κι ή τσάκιση στό παντε­ λόνι έξίσου άψογη. Τό βάδισμά του τέλος, κι ό τρόπος πού στεκό­ ταν, καθόλου άμήχανος. Ίσα ίσα, φορούσε τά πολιτικά μέ την άνεση τού πολίτη. Μόνο πού ήταν χλω­ μός, πολύ χλωμός. Καί μέ κομμένα μάτια. Ό ωραίος "Αδωνης, σκέφτηκα, πού ό Δίας μεσιτεύει στην Περσεφόνη, γιά νά τόν άφήνει νά έπισκέπτεται γιά λίγο καί τήν ’Αφροδίτη». Κι άλλος ένας μετεω­ ρισμός, άπό τό «Φαιδρό» στόν Καβάφη: «’Εκείνη τήν ώρα ένιωσα πώς ή σχέση μου μέ αύτόν τόν άν­ θρωπο είχε φθάσει στήν κορύφωσή της (...). Ή φωνή μου έτρεμε κά­ πως. Τόν είδα πού μέ άτένιζε κα­ τάματα. Τά μάτια του λαμπύριζαν, ήταν έτοιμος κάτι νά πεϊ, ένιωθα τά χείλη του νά πάλλονται. Δέν τά είχα ξαναδεϊ έτσι. Σάν νά ποθού­ σαν περισσότερο άπό ότιδήποτε άλλο, έναν άσπασμό πατέρα, φίλου ή έρωμένου. Ή ταν χείλη άρχαία έλληνικά. Κούρου πού είχαν τραυ­ ματίσει κι αυτός τώρα κείτονταν παραπεταμένος. “Θεέ μου” , είπα μέσα μου, σάν νά προσευχόμουν». Τό βιβλίο είναι λοιπόν, καταρχάς, έρωτικό. Ύστερα είναι

«καφκικό». Καί τέλος είναι πολιτι­ κό. Κι ένα στιλιστικό υστερόγραφο. Ό κ. Κ., άπό τούς πρώτους πεζογράφους μας, έχει ωστόσο, νομίζω, ένα πρόβλημα άναλογιών: κάπου, κάποια στιγμή, κάτι περισσεύει. Έδώ αυτό συμβαίνει κυρίως μέ τόν ταγματάρχη Κακουλάκη. Ό ό­ ποιος, βέβαια, δέν μπορούσε νά λείψει· είναι τό σημείο συγκλίσεως τών αιτίων, κρυφών καί φανερών, τής κακοδαιμονίας τού ωραίου λο­ χαγού. "Ομως δίνεται μ’ έναν τρό­ πο πού είναι διαφορετικός άπό αύ­ τόν τού άλλου βιβλίου. Θά έλεγα δτι ή φιγούρα αύτή έρχεται άπό τήν περιοχή τής παραλογοτεχνίας. Γιά λόγους, έστω, ένορχήστρωσης τού μυθιστορήματος. (Μέ τήν ευ­ καιρία αύτή σημειώνω δτι παρατηρείται μιά, άξια νά μελετηθεί, διείσδυση στοιχείων παραλογοτε­ χνίας στήν προσωπική ή έντεχνη πεζογραφία. Τό γεγονός αυτό προ­ σωπικά τό χαιρετίζω, ώς κάτι πού έπρεπε νά γίνει. Οί δροι, μέ τούς όποιους μπορεί νά γίνει ή σύγκραση αύτή, άξίζει ν’ άποτελέσουν άντικείμενο ξεχωριστού, καί μάλιστα διεξοδικού άρθρου.) Μ. Γ. ΜΕΡΑΚΛΗΣ *Αντό είναι λάθος. Καί τό «διμέτωπο» (μέ κυβέρνηση καί ΕΔΑ) έκανε, δυστυ­ χώς, ό Παπανδρέου.

ειδύλλιο, αίνος καί έλεγείο Λ Ο ΥΚΑ ΚΟ ΥΣΟ Υ ΛΑ: Τό βουνό. Πεζογραφία, άριθ. 11. ’Αθήνα, ’Εστία , 1982. Σελ. 135.

Τί είναι Τό βουνό τού Λουκά Κοΰσουλα; Έ ν α βιωματικό πεζο­ γράφημα πού συνδυάζει τό ειδύλλιο, τόν αίνο καί τό έλεγείο: μέ άλλα λόγια, μιά ποιητική πρόζα πού έρχεται νά καταθέσει τά θησαυρίσματα τής προσωπικής μνήμης άπό περιστατικά πού έζησε ό συγγραφέας στήν περίοδο ’40-’45, στή φάση τής ήλικίας τών 11-15 έτών. 'Ο Κούσουλας, ποιητής καί φιλόλογος, μέ Τό βουνό κάνει τήν πρώτη του δοκιμή νά έκφράσει σέ πρόζα τό όραμα τού κό­ σμου , όπως τό έζησε ό υ >ς.

-πρίν μερικές δεκαετίες-*- ή «Θάλασσα», ή κριτική τήν υποδέχτηκε διθυραμβικά. Καί τώρα (στήν 6η έκδοση), έξακόλουθεί νά έχει τήν ίδια δύναμη, πού είναι ούσιαστικά ή δύναμη τής άπεικόνισης μιας μάχης: τού άπογυμνωμένου άνθρώπου ένάντια στή φύση καί τόν έαυτό του. Γι’ αύτό, στό ναυτικό αύτό μυθιστόρημα, πλάι στά άτομα (ναυαγούς), κυρίαρχο ρόλο παίζει ό περίγυρος (ή βάρκα, ό καιρός, ή θάλασσα), πού έξωθεί τούς ήρωες, διαμορφώνει τίς άντιδράσεις τους καί τούς άποδεσμεύει άπό τόν έγκλωβισμό τής προκαθορισμένης κατάστασης. ΕΡΡΙΚ Ο Υ Σ ΙΕ ΓΚ Ε Β ΙΤ Σ : Τό αιώ νιο θύμα. Μετ. Γιάννη Κότσικα. ’Αθήνα, Θεωρία, 1982. Σελ. 69.

ΔΙΑΣΗΜΟΣ ό Σιέγκεβιτς στίς προηγούμενες γενιές (τό 1905 πήρε τό Νόμπελ λογοτεχνίας), κυρίως άπό τά «ηρωικά του μυθιστορήματα («Κβό βάντις», «Διά πυρός καί σιδήρου» κλπ.). ’Εδώ, δμως, σ’ αύτό τό μεγάλο διήγημα, διαφαίνεται μιά άλλη, πιό σημαντική πλευρά τού συγγραφέα, γνωστή ίσως ατούς συμπατριώτες του, άλλά δχι καί σέ μάς: οί κοινωνικές του άνησυχίες. Μέ θεματογραφία παρμένη άπό τούς άπλούς άνθρώπους τής Πολωνίας καί τήν τραγική τους μοίρα, τό «Αιώνιο θύμα» άναδεικνύεται σέ πραγματικό «τέχνη μα» λόγου καί δραματικής κορύφωσης. Σ ΙΜ Ο Ν Σ ΙΝ Ι ΟΡΕ: Ή νοσταλγία δέν είναι πιά αύτό πού ήταν. Μετ. Ρένας Χατχούτ. ’Αθήνα, ’Εξάντας , 1982. Σελ.

406.

Η ΜΕΓΑΛΗ γαλλίδα ήθοποιός αύτοβιογραφείται άπαντώντας στίς έρωτήσεις τού Μωρίς Πόνς. Καί αύτό τό παιχνίδι τής

52/οδηγος

Λουκάς Κονσονλας

Ό τίτλος χρησιμοποιείται μέ δίση­ μο νόημα, κυριολεκτικά καί μετα­ φορικά: σημαίνει τό βουνό καί τό άντάρτικο. Τό συγκεκριμένο βουνό είναι ό Παρνασσός, όπου βρίσκε­ ται τό χωριό τού συγγραφέα, ή Σουβάλα. Γιά τή ζωή στό βουνό έκφράζει τήν άγάπη καί τη νοσταλ­ γία του. Τό βουνό όμως είναι καί ό τόπος δπου διαδραματίστηκε ή έποποιία τής ’Αντίστασης άπό τό ’43-’45. Καί μνήμες άπό τόν ήρωικό κόσμο τής ’Αντίστασης διατρέχουν την άφήγηση τοϋ Κούσουλα. Πετυ­ χαίνει τή σύζευξη τής νοσταλγίας του γιά τό βουνό μέ τό θαυμασμό γιά τήν ’Αντίσταση, δπως τήν είδε ένα παιδί. Ειδύλλιο καί έλεγεϊο εί­ ναι έδώ εναρμονισμένα. Τό είδος τής άφήγησης τοϋ Κούσουλα προσιδιάζει περισσότερο στή μαρτυρία, στό άπομνημόνευμα καί στήν εξομολόγηση γιά έναν κό­ σμο καί έναν τρόπο ζωής πού έφυ­ γαν άφήνοντας βαθιά μέσα στό συγγραφέα τά χνάρια τους. Ή άφετηρία καί τό τέρμα τής άφήγη­ σης έντοπίζονται στό χωριό του, τή Σουβάλα, καί στίς προσωπικές καί οικογενειακές περιπέτειες άπό τόν Πόλεμο, τήν Κατοχή καί τήν ’Αντί­

σταση. Ή χρονική άπόσταση άπό τά περιστατικά πού άφηγεΐται έπενδύει τήν άφήγηση μέ ένα λυρι­ σμό πού πηγάζει άπό τόν διπλό αυ­ τό εντοπισμό. ’Εκείνο δμως πού έχει ιδιαίτερη σημασία έδώ είναι ή νωπότητα των έντυπώσεων. Παρά τή χρονική άπόσταση άπό τά γεγο­ νότα καί τίς συχνές μεταδρομές, πού κάνει ό ίδιος ό άφηγητής σέ μεταγενέστερα χρόνια, καθώς ξετυ­ λίγεται τό κουβάρι τής μνήμης, δέν άλλοιώνεται ούτε στιγμή ή φρεσκά­ δα καί τό σάστισμα άπό τίς εντυ­ πώσεις ένός παιδιού. Αυτό όφείλεται καί στήν ποιητική συνείδηση τού συγγραφέα, στόν ποιητικό τρό­ πο μέ τόν όποιο δείχνει δτι παρα­ τηρεί καί άφομοιώνει τά έξωτερικά έρεθίσματα. Μιά άπό τίς σταθερές τής ποίησής του είναι ή έκπληξη. Οί λέξεις μυστήριο καί θαύμα ξαναγυρίζουν στίς σελίδες Τον βου­ νού , δπως άλλωστε κ α ί στήν ποίη­ ση τοϋ Κούσουλα, γιατί έκφράζουν μιά πρωταρχική γιά τό συγγραφέα ποιητική αίσθηση. ’Αξιοσημείωτο άκόμη είναι καί τό γεγονός δτι δέν άμαυρώνεται ή έντύπωση κι ούτε σκυθρωπιάζει ή ποιητική διάθεση γιά τό θαυμαστό έκεΐνο κόσμο τής ’Αντίστασης άπό τίς μεταγενέστερες τύχες καί περι­ πέτειες τής τελευταίας τεσσαρα­ κονταετίας. Περιπέτειες πού έθα­ ψαν όνειρα καί ώραϊες φιλοδοξίες καί έκαναν, σέ χρόνια δίσεχτα, τήν έπιβίωση προβληματική. ’Απεναν­ τίας, τό αίσθημα τής προσωπικής πικρίας καί τών άπογοητεύσεων, πού είναι κοινό αίσθημα τής γενιάς στήν όποια άνήκει ό συγγραφέας Τού βουνού, δέ μετατρέπεται έδώ σέ άπελπισία. Μετριάζεται άπό τήν κατανόηση καί μιά διάθεση συμφι­ λίωσης μέ τήν πραγματικότητα στή ροή τοϋ χρόνου. Μένει μόνο σάν καταστάλαγμα στό τέλος τών μι­ κρών ένοτήτων τοϋ βιβλίου, καί σέ άλλα σημεία, κάποια παράγραφος, πού μέ τούς ρυθμούς της άκούγεται σάν έλεγειακή μουσική φράση: στά

σμα

σημεία αύτά έκφράζεται, καί με­ ταγγίζεται στόν άναγνώστη, ένας κόμπος, μιά τρυφερότητα γιά πρό­ σωπα πού θυσιάστηκαν, γιά τρό­ πους ζωής καί πράγματα πού τεί­ νουν νά έξαφανιστούν καί πού μό­ νο ή μνήμη μπορεί νά τά διαφυλάξει ζωντανά μέσα μας. Ή πρόζα τοϋ Κούσουλα είναι λυρική: δέν πασχίζει νά μεταστοι­ χειώσει μέ μυθοπλασία (fiction) κά­ ποια δψη τής πραγματικότητας κι ούτε είναι διατεθειμένος ό συγγρα­ φέας νά άπομακρυνθεί άπό τόν προσωπικό λυρικό του πυρήνα. Άφηγεΐται πάντοτε σέ πρώτο πρό­ σωπο καί σέ έναν τόνο προσωπικής έξομολόγησης. Ξεχωρίζει άκόμη γιά τούς ρυθμούς της καί τόν έκδηλο αισθηματικό της τόνο. Δέν ισχύει δμως έδώ ή πολύ σωστή πα­ ρατήρηση τοϋ Σεφέρη δτι «ή πρόζα πού πάει νά χορέψει είναι άσκημη πρόζα -δέν υπάρχει χειρότερο πράγμα στόν κόσμο άπό τήν πρόζα πού λέγεται “ποιητική”- ...», δχι μόνο γιατί δ Κούσουλας ξέρει «νά τή γράψει σωστά», άλλά γιατί είναι θεμελιωμένη σέ γερή καί πλατιά παιδεία. Ίσως δμως οί συχνές άναφορές σέ λόγιες πηγές, πού άνήκουν άσφαλώς στό προσωπικό ύφος τοϋ συγγραφέα, νά ζημιώ­ νουν τό κείμενό του, γιατί φαντά­ ζουν σάν τάση γιά έπίδειξη λογιο­ σύνης, πού δέν τή χρειάζεται άλ­ λωστε. Παραθέτουμε έδώ ένα δείγ­ μα γραφής άπό Τό βουνό: «Στά πολύ παιδικά μου, στ’ άπολησμονημένα, σ’ αύτά πού άνατρέχεις δύσκολα ύστερα, δχι γι’ άλλο κανένα λόγο, μόνο άπό φόβο μήν τά παρεξηγείς κι άερολογείς, δταν -γιά νά τό πώ!- φτάνει ένα, τίποτα θά λέγανε οί άλλοι, ένα σχήμα άπλώς στή διπλανή ράχη, άπό ντα­ μάρια ή χείμαρρο, νά σέ κάμει, χω­ ρίς νά τό καταλάβεις, τοϋ θανατά, καί πάλι, χωρίς είδηση άπό ποΰ μιά πνοή σέ τυλίγει, σά σύννεφο, φέρνοντάς σε στή σιγουριά καί στήν ειρήνη, τότε -ό παθών μεμαρτύρηκε!- κι άς τό κατάλαβα άργά, ήταν τό δέντρο αύτό πού έπενεργοϋσε γλυκά καί μέ στύλωνε, καί μέ δρόσιζε, φτάνει νά έστρεφα κα­ τά κεί τή ματιά μου χωρίς, είπα, νά τό καταλάβω! Μυστήρια πράματα! Τούς έχουν θάψει κοντά του. Ή ταν αύτό, μάθαμε, τό σημείο τής ένέδρας. Κι ούτε άγαλμα, ούτε άλ­ λη στήλη στή μτήμη τους». Γ. Δ. ΠΑΓΑΝΟΣ

οδηγος/53

Ά ρίοστος ό Προσεχτικός άφηγεΐται στιγμές τοΰ βίου του καί τοΰ ΰπνου του Γ ΙΑΝ Ν Η ΡΙΤΣΟΥ: Άρίοστος ό Προσεχτικός άφηγεΐται στιγμές τον βίου του κ α ί τον ΰπνου τον. ’Αθή­ να, Κέδρος, 1982. Σελ. 92.

“Ισως πολλοί άπό τούς άναγνώστες τοΰ βιβλίου δέ θά προσέξουν τή σημείωση στό τέλος: « Ή πρώτη καί ή δεύτερη γραφή τοΰ βι­ βλίου Άρίοστος ό Προσεχτικός άφηγεΐται στιγμές τον βίου του καί τοϋ ύπνον του έγινε στην ’Αθήνα τόν Όκτώβρη 1942. Ή τρίτη γραφή στό Καρλόβασι, Αύγουστο-Σεπτέμβρη 1971». "Ας προσθέ­ σουμε δτι τό χειρόγραφο τής δεύτερης γραφής κάηκε μαζί μέ πολ­ λά άλλα πού είχαν δοθεί «πρός φύλαξιν» τό Δεκέμβρη τοϋ ’44. Επομένως ή πρόσφατη έπεξεργασία έγινε μέ βάση τό πρώτο έκεϊνο χειρόγραφο πού δέ φρόντισε κα­ νείς νά φυλάξει! Ό φιλόλογος θά δυσκολευτεί κάπως νά τοποθετήσει χρονολογικά κείμενα πού ή πρώτη μορφή τους άπέχει τριάντα χρόνια άπό τή δεύτερη. 'Ωστόσο, όποιες κι &ν είναι οί άλλοιώσεις, διορθώ­ σεις, σημαντικές ή άσήμαντες, τό βιβλίο είναι έτσι συγκροτημένο, πού όποιαδήποτε βελτίωση θά ήταν δύσκολο νά τοΰ άποδώσει έκ τών υστέρων τά βασικά χαρακτηρι­ στικά του. Καί τά βασικά αυτά χα­ ρακτηριστικά είναι άκριβώς μιά πρώιμη ωριμότητα, μιά πρωτοπο­ ριακή γραφή γιά τήν έποχή, μον­

τέρνα καί σήμερα. Ό Άρίοστος ό Προσεχτικός μάς ένδιαφέρει λοιπόν γιά τήν ίδιαιτερότητά του τή στιγμή πού γράφεται άλλά καί σάν ένα σύγχρονο κείμε­ νο. ’Ακόμα, γιά τή θέση του μέσα στό έργο τοϋ Ρίτσου. Πολλά θεματολογικά καί ύφολογικά στοιχεία τής ώριμης περιόδου άναγνωρίζονται κιόλας έδώ. ’Αρκετά κομμάτια (λ.χ. τό «Γύρω άπό μιά πέτρα», «Σπουδή», «Τό κουδούνι τοϋ άδει­ ου σπιτιοϋ») μάς παραπέμπουν στά μικρά ποιήματα τής τελευταίας πα­ ραγωγής. 'Αλλα πάλι αίφνιδιάζουν, άποκαλύπτοντας άσυνήθιστους τόνους. "Ενα χιουμοριστικό «παιγνιώδες» ΰφος, κάποτε «άφε-

έρώτησης-άπάντησης καταλήγει νά γίνεται άποκάλυψη τής έμπειρίας καί τής σκέψης τής Σινιορέ, άλλά καί όλόκληρου τοϋ γαλλικοϋ καλλιτεχνικού κόσμου καί τού δράματός του, τοΰ πολιτικού καί τού πολιτιστικού. Κύρια, βέβαια, δ φακός τής άφήγησης -έκτός άπό τή Σινιορέ- έστιάζει στόν άντρα της, Ύ 6 Μσντάν, μά δέν άγνοοΰνται καί άλλα πρόσωπα ή καταστάσεις, πού οϊ άναγνώστες θά γνωρίσουν άπό όπτικές άγνωστες καί έρεθιστικές. ΤΖΟΝΑΘΑΝ ΣΟΥΙΦ Τ: Τά ταξίδια τον Γκάλλιβερ. Μετ. Μίλτου Φραγκόπονλον. Αθήνα, Κρύσταλλο, 1982. Σελ.

355.

ΑΛΛΗ μιά έκδοση τού γνωστού βιβλίου (πού ό μεταφραστής θέλει, σωστά, ώς «Ταξίδια τού Γκάλλιβερ», σέ πείσμα τού καθιερωμένου άπό δεκαετίες «Γκιούλιβερ»). Τό κείμενο τοΰ Σούιφτ είναι τόσο συζητημένο γιά τόν πολυδιάστατο σαρκασμό πού κρύβει πίσω άπ’ τίς μαγευτικές -γιά μικρούς καί μεγάλους- περιπέτειες τού ήρωα, ώστε είναι περιττά τά έπιπλέσν λόγια. "Οσο γιά τή μετάφραση σέ τούτη τήν έκδοση, μπορεί νά τής προσάψει κανείς σάν μόνο μειονέκτημά της μερικές έκρήξεις έκζήτησης τού λόγου. ΛΕ Ω Ν ΤΟΛΣΤΟΪ. Ή ζωή μου. Μετ. Γαλάτειας Καζαντζάκη. Αθήνα, θεωρία, 1982. Σελ. 132.

ΣΤΗ ρωσική έπαρχία, πηγή έμπνευσης γιά πολλά έργα του, μεταφέρουν οί δύο αυτές νουβέλες τοΰ Τολστόι («Ή ζωή μου», πού έδωσε τόν τίτλο καί στό βιβλίο, καί ή «Χιονοθύελλα»). "Αν καί δέν άποτελοΰν όλοκληρωμένα κείμενα σάν σύλληψη καί

54/οδηγος ύφή σουρεαλίζουσα, κάτι ονειρικό καί παράλογο. Ά ς σημειώσουμε άκόμα τό 'Η ταφή τον Όργκάθ, ποιητική σύνθεση έπίσης τοϋ 1942, γιά τήν ιδιότυπη μορφή της: συ­ νειρμική γραφή, άπότομες μεταθέ­ σεις στό χώρο καί στό χρόνο, άπρόοπτες τομές, λεκτικά «παιγνί­ δια». Κάποιες σουρεαλιστικές δια­ δικασίες άπαντοϋν καί σέ ποιήμα­ τα τής Δοκιμασίας (1935-1943). "Ομως έκεΐ τό σουρεαλιστικό καί ονειρικό στοιχείο άνήκουν στό λυ­ ρικό κλίμα καί ή είκονοπλασία άντλεϊ άπό τό φυσικό τοπίο, τήν· ύπαιθρο.

Γιάννης Ρίτσος

λες», συνδυασμένο μέ έκτονωτική σκληρότητα άλλά καί τρυφερότητα μαζί, άναδεικνύει τό δραματικό πυρήνα τής κοινωνικής έμπειρίας καί τής αύτοανάλυσης. "Ισως άνάλογα ξεσπάσματα θά μπορούσαμε ν’ άναζητήσουμε στην πολύ πρόσ­ φατη δημιουργία τού ποιητή, σέ ορισμένα ποιήματα άπό τόν κύκλο τού Γίγνεσθαι (1970-1977), μέ δια­ φορετική βέβαια φόρτιση. Τό πεί­ ραμα τού Άρίοστον, πάντως, σά νά ’χε μείνει ξεχασμένο γιά πολλά χρόνια μαζί μέ τό χειρόγραφο σ’ ένα συρτάρι. ΟΙ ιστορικές περιπέ­ τειες, καί μέσα σ’ αύτές οι προσω­ πικές τού ποιητή, πού πυροδότη­ σαν τό έργο του, επέβαλαν γιά πολύν καιρό διαφορετικές αισθητικές άναζητήσεις. Μιλάμε πάντα γιά μιάν άσυνέχεια σχετική βέβαια, μιά καί ή ποιητική δράση, ό τόνος τής φωνής τού Ρίτσου, τά ύλικά του άναγνωρίζονται άπό μακριά μέσα στήν ποικιλία τών χώρων όπου κι­ νήθηκε ή ποίησή του, πολλές φορές τήν ίδια χρονική στιγμή. Ά ν καί ό συγγραφέας του τό θέ­ λει πεζό, τό βιβλίο εισδύει στήν ποιητική περιοχή. Ά πό τήν άλλη μεριά, άναρωτιέται κανείς μήπως ή πεζογραφία μας είχε απογειωθεί νωρίτερα, άν τέτοια κείμενα είχαν έκδοθεϊ έγκαίρως. Φυσικά, ή ιστο­ ρία τών Γραμμάτων, δσο καί ή 'Ιστορία, δέν επιτρέπουν ύποθέσεις. Τήν ίδια έποχή (1942), άνάμεσα σ’ άλλα έργα, ό Ρίτσος γράφει καί ένα όγκώδες μυθιστόρημα -δυστυ­ χώς κάηκε κι αυτό. ’Από άφηγήσεις τοϋ ίδιου καί άλλων φίλων πού τό άκουγαν στή διάρκεια πού γραφόταν, φαίνεται δτι είχε μιάν

Στόν Άρίοστο τό σουρεαλιστικό καί τό παράλογο ενσωματώνονται στή ρεαλιστική άφήγησή. Σέ κά­ ποια σημεία τό ΰφος θυμίζει κατα­ γραφές ονείρων τών γάλλων σου­ ρεαλιστών. Έπίσης, ό εντοπισμός τής δράσης σέ κάποιο άστικό κέν­ τρο μάς όδηγεϊ περισσότερο στό γαλλικό σουρεαλισμό. Τά πρόσωπα καί τά πράγματα, συνήθως καθη­ μερινά, καί όταν άκόμα παραμορ­ φώνονται ή λειτουργούν άπίθανα, έχουν σαφές, συγκεκριμένο περί­ γραμμα. Ή γειτνίαση άπλώς μετα­ ξύ τους ή ό ρόλος πού παίζουν, οί μεταμορφώσεις τους είναι αύτό πού κάποτε δίνει τό μή ρεαλιστικό. Κι αύτά άκόμα τά χαρακτηριστικά άνακαλοϋν εικόνες άπό ένα είδος σουρεαλιστικής ζωγραφικής, πού ατά έπιμέρους ύλικά της είναι πολύ συγκεκριμένη. Τό αύτί π.χ. πού ξε­ κολλάει: Τό νιώθω πώς άπ’ τό πλάι μου έχει γυρίσει καί κάθεται στήν πλάτη μου, λίγο πιό κάτω άπ’ τό σβέρκο μου. Ύστερα ξεκολ­ λάει. Τρέχει στή διασταύρωση τοϋ τράμ. Έ χει γίνει σάν τό άκουστικό τοϋ τηλεφώνου πού συνδέεται μαζί μου μ’ ένα μα­ κρύ καλώδιο. ’Ακούω πού τό σύρμα σέρνεται στίς πλάκες τοϋ πεζοδρομίου. Αύτό κάνει έναν έκνευριστικό θόρυβο πού μ’ εμ­ ποδίζει ν’ άκούσω. 'Ωστόσο εξακολουθώ νά προχωρώ στό δρόμο μου. Μόνο πού κάνω μιά χειρονομία νά τραβήξω τό κα­ λώδιο καί νά ξαναφέρω τό αύτί μου στή θέση του. Σά νά τρα­ βάω τότε τό λουρί ενός μικρού πεισματάρικου σκυλιού πού δέ θέλει νά μ’ άκολουθήσει καί διαρκώς άργοπορεϊ σ’ δλες τίς γωνιές καί τούς φανοστάτες. «Κυρία, -τής λέω- μήπως είναι

δικό σας τό σκυλάκι; Τό βρήκα στό δρόμο». «”Ω, κύριε, μέ ύποχρεώνετε - μού λέει. Τό ’χασα στό συνωστισμό». («Δέν είμαι περίεργος») Καί πάλι δέν πρόκειται γιά σου­ ρεαλιστικό έργο. Άκόμα καί δ,τι άναδύεται άπ’ τό δνειρο όργανώνεται σ’ ένα σύνολο συγκροτημένο, ύπηρετεϊ μέ κάποια εσωτερική συ­ νέπεια τό θεματικό πυρήνα, συνή­ θως μετατρέπεται σέ άρκετά εύανάγνωστο σύμβολο, πλέκεται ιδιό­ τυπα μέ τό δραματικό ιστό. Παρό­ λα αύτά, δσο έλεγχόμενα, τούτα τά κείμενα δέν παύουν νά είναι ή έκ­ φραση μιάς άνάγκης άπελευθέρωσης ύποσυνείδητων ή άνομολόγητων καταστάσεων κι ενός καταπιε­ σμένου έρωτισμού, μιά καταβύθιση στόν ψυχικό χώρο, διάθεση αύτοανάλυσης, έκτόνωση μιάς έπιθετικότητας, πού άπαντά στήν κοινωνική επιθετικότητα, κι άκόμα, ή πρωτο­ γενής διατύπωση τής ύπαρξιακής άγωνίας. Τό παράξενο είναι δτι έχουμε νά κάνουμε μέ γραφτά τής Κατοχής. Κανένα σχεδόν σημάδι δέν τό δεί­ χνει. Υπάρχουν μόνο ορισμένες εποχικές ένδείξεις πού προδίδουν τήν ηλικία τους: τό μπαστουνάκι, οί τιράντες, τό τράμ, τό σκαμνί τοϋ τροχονόμου, ή λάμψη τού μαγνέζιου δταν βγαίνουν οί φωτογρα­ φίες κλπ. Θά μπορούσε βέβαια κι αύτά ν’ άνήκουν στούς άναχρονισμούς πού συναντάμε συχνά στήν ποίηση τού Ρίτσου. Ή καταπίεση, αύτή ή διάχυτη πολιορκία, τό χέρι πού καραδοκεί παντού, ένας άπροσδιόριστος φόβος καί ένοχή φαίνονται νά έχουν πλαίσιο μιά τρέχουσα κοινωνική κατάσταση καί νά είναι άκόμα προβολή ενός καθαρά ύπαρξιακού ταλανισμοΰ. Έ τσι κι άλλιώς δμως, εδώ δπως κι άλλοΰ, τά νήματα συμπλέκονται καί προκαλοΰν διαφορετικές άναγνώσεις. Στό κείμενο «Αθώος» π.χ.-δ Άρίοστος βρίσκει έντρομος μέσα στήν τσέπη του ένα πορτοφό­ λι «μέ τό χρυσό μονόγραμμα τού πρίγκιπα Χοπεκέιο», δέν ξέρει «ποιός τό ’χώσε στήν τσέπη του», πού νά τό πετάξει, πού νά τό κρύ­ ψει («Ποιός ξέρει τί μπορεί νά ’χει μέσα - ίσως καί τίς φωτογραφίες στή λουτρόπολη»), δταν ένα χέρι πέφτει στόν ώμο του, ή σύλληψη. Τό κομμάτι αύτό θυμίζει έντονα τό ποίημα «Έρευνα» άπό τό Κ ιγκλί­ δωμα, γραμμένο στήν πρόσφατη δικτατορία (1969). Αθώος ό ηρωας άνοίγει τό σπίτι του γιά τήν

οδηγος/55

έρευνα, όπου δμως άνακαλύπτονται ένα σωρό περίεργα «ένοχοποιητικά» στοιχεία τοϋ άπόλυτα ιδιωτι­ κοί) του χώρου. Καί τό «Έρευνα» τελειώνει μέ τή,ν άγωνιώδη κραυγή: «Ποιος τ&6αλε δώ μέσα, ποιος τα6αλε δώ μέσα; ποιος ταβαλε δώ μέ­ σα;». Θέλω νά πώ δτι καί στόν Άρίοστο ή κατοχική τρομοκρατία,

άν καί δέ δηλώνεται καθαρά, δέν πρέπει νά είναι άσχετη μ’ αυτό τό κλίμα. Πάντα ή τρομοκρατία κλο­ νίζει τόν ψυχικό χώρο καί μεγεθύ­ νει καί τίς πιό μύχιες προσωπικές άγωνίες, ενοχοποιεί. Τόν ίδιο καιρό γράφονται άκόμα ποιήματα δπως Ή τελευταία Π. Λ. εκατονταετία , ή ρεαλιστική τοιχογραφία τών ζοφερών εκείνων χρόνων. Γράφεται δμως καί ή Π α ­ λιά μαζούρκα σέ ρυθμό βροχής,

νοσταλγική επιστροφή στήν εφη­ βεία. Μιά διάθεση μετατόπισης σ’ ένα άγλαϊσμένο παρελθόν. Καί στόν Άρίοστο θά βρούμε κείμενα πού άνακαλούν τήν παιδικήέφηβική ήλικία («’Αντικαταστά­ σεις», «Μιά μικρή άνθοπώλις»). Ποιος είναι λοιπόν ό Άρίοστος; «Έτσι βαφτίστηκα μόνος μου. Δέν ξέρω πώς καί γιατί διάλεξα τούτο τ’ όνομα. Τώρα βλέπω πώς μ’ ένα μικρό άναγραμματισμό - δηλαδή μόνο μέ μιά άπλή μετάθεση τού ένός δμικρον - γίνομαι ’Αόριστος. Αύτό μ’ άρέσει». ’Αόριστος λοι­ πόν. Κάπως άπροσδιόριστος, πρό­ σωπο μέ χαρακτηριστικά άλλά καί πρόσχημα. Κάποιος κι ό όποιοσδήποτε. Θά μάς άφηγηθεί, άποσπασματικά, τήν ψυχική του οδύσσεια, ανάμεσα στήν τρεχάμενη ζωή του καί τά φαντάσματα τού ύπνου. ’Αόριστη καί ή κοινωνική του θέ­ ση. Άλλοτε λέει δτι δουλεύει σέ γραφείο -ή σύγκρουση μέ τόν προϊ­ στάμενο είναι κυρίαρχη-, άλλοτε σ’ ένα στιλβωτήριο: Τό σακάκι μου βαραίνει. Θά τό ’βγαζα νά τό κρεμάσω στή ράχη τής καρέκλας άν δέν ήταν τόσο σκισμένο τό πουκάμισό μου μέ τό ξέθωρο κεντημένο' μονό­ γραμμα. Γιατί ’μαι, βλέπεις, ένας μικρός έξόριστος πρίγκι­ πας 16 έτών, μέ ξανθά μαλλιά καί πολύ λεπτά χέρια. Ξέρω πώς δέν έφταιξα σέ τίποτα. Δέν έχω λαό, δέν έχω εξουσία. Στό στιλβωτήριο πού δουλεύω, τά χέρια μου γεμίζουν βερνίκια. Δέν καθαρίζουν μέ τό σαπούνι­

σμα. Τά τρίβω καί μ’ άλαφρό(«Προπαίδευση γιά άποφυγή σχεδίου») Είναι λοιπόν, ή θέλει κάποτε νά εί­ ναι, ξεπεσμένος, παραγνωρισμέ­ νος, κρατά μιά περήφανη καί αύτοσαρκαστική στάση, άλλά δέν τού λείπουν καί έκρήξεις αύτοσυμπάθειας. Αισθάνεται καταπιεσμένος, άνασφαλής μέσα σ’ έναν έχθρικό κόσμο. Χαρακτηριστικό κομμάτι «Τά καπέλα». Τό καπέλο τόν προσ­ τατεύει δταν βγαίνει στό δρόμο. Δέν τό χρειάζεται σπίτι του, ούτε στήν έξοχή «γιατί τότε δλος ό ου­ ρανός γίνεται ένα μεγάλο γαλάζιο καπέλο καί μέ προφυλάει άπό κάθε μνησικακία». Διατηρεί τήν έκπληκτη παιδική δράση, γι’ αύτό μπορεί καί κατα­ γράφει μέ λεπτομέρειες τά πιό άπλά πράγματα δπως π.χ. τό πώς βαδίζουν οί άνθρωποι. "Οταν στο­ χάζεται, γίνεται διανοούμενος καί άποκτά μιά ξαφνική ευγλωττία. Άλλοτε πάλι παίρνει τό μπουφόνικο ύφος τού άνθρωπάκου, πού έχει πολλά τσαπλινικά γνωρίσματα. Ή τρυφερότητα συνυπάρχει μέ μιά σκληρότητα ώς τό γκροτέσκο, ή μικροπονηριά, άπαραίτητη γιά τήν επιβίωση, μέ τή γνωστή άξιοπρέπεια τού τσαπλινικοΰ ηρώα, ή άφέλεια μέ τήν όξυδερκή κοινωνική παρατήρηση. 'Υπάρχει μάλιστα ένα κείμενο δπου ό Άρίοστος κα­ ταφεύγει σ’ ένα γκάγκ άλά Σαρλώ. Έ τσι σιγά σιγά νιώθει νά μεταμορ­ φώνεται, νά ταυτίζεται μ’ αυτόν: Τό τσιγάρο μου γίνεται ένα μα­ κρύ λεπτό μπαστουνάκι πού τό παίζω μ’ ευκολία κι άπρόσμενη έπιδεξιότητα στά δάχτυλά μου. Περπατάω. Κι άξαφνα νιώθω πώς μεγάλωσαν υπερβολικά τά παπούτσια μου καί στρίψανε κατά έξω. («Στό βάθος τού δρόμου») Τό πρόσωπο πού συγκεντρώνει τά πυρά του είναι τό άφεντικό, ό προϊστάμενος τού γραφείου. Συν­ θλίβει, ταπεινώνει μέ τήν παντοδυ­ ναμία του, τή σιγουριά του, τήν ει­ ρωνεία του. Ό εφιάλτης τού ονεί­ ρου, στόν ύπνο ή έν έγρηγόρσει, γί­ νεται εδώ αφορμή έκτόνωσης. Μά καί ή φανταστική εξέγερση είναι καταδικασμένη σέ άποτυχία: Βλέπω μπροστά μου τόν προϊ­ στάμενο τού γραφείου. Θυμώ-

παρουσία, άλλά μάλλον μιά σειρά άπό άποκομμένες εικόνες καταστάσεων, έχουν έντούτοις ψήγματα άπό τή δαιμονιακά δυναμική γραφή ή όποια παρασύρει τούς άναγνώστες στά μεγάλα μυθιστορήματα τού συγγραφέα τού «Πόλεμος καί ειρήνη». Μ ΑΝΟΛΗ ΑΝ Δ ΡΟ Ν ΙΚ Ο Υ: Ισ το ρ ία κ α ί ποίηση. ’Αθήνα, Έρμης, 1982. Σελ. 394.

ΑΡΘΡΑ δημοσιευμένα σχεδόν δλα σέ διάφορα έντυπα στήν τελευταία έπταετία έχουν συγκεντρωθεί σ’ αύτό τόν τόμο. Ά ρθρα μέ κάποιες συγγένειες ώς πρός τή θεματολογία (γι’ αύτό είναι χωρισμένα καί σέ συγκεκριμένες όμάδες) καί μέ κοινό παρονομαστή τή βαθύτερή τους θεώρηση, πιό πέρα άπό τήν δποια επιφάνεια. Στό βιβλίο, λοιπόν, άντιμετωπίζονται «ιστορικά γεγονότα ή περιοχές τής πνευματικής ζωής», καί ή έπικαιρότητα δέν βαραίνει τόσο τίς σκέψεις τού συγγραφέα ώστε τά γραφτά νά είναι μονάχα έπικαιρικά. Τ ΙΜ Ο Υ Μ ΑΛΑ Ν Ο Υ: Ή ποίηση τοϋ Σεφέρη κ α ί ή κ ρ ιτική μου. ’Αθήνα, Πρόσπερος, 1982. Σελ.

129.

ΜΙΑ ένδιαφέρουσα φιλολογική «μάχη» ύψηλού περιεχομένου ξαναθυμίζει τό βιβλίο αύτό, καθώς άναδημοσιεύει μιά κριτική τού Τίμου Μαλάνου γιά τό έργο τοϋ ποιητή, πού δημιούργησε σάλο στήν εποχή της καί προκάλεσε (μέ τήν «αίτιολογική» άντιμετώπιση τών ποιημάτων) τήν έντονη άντίδραση τού Σεφέρη καί τή ρήξη τής φιλίας τών δύο άνδρών. Στή ρήξη, άλλωστε, άναφέρεται καί τό τρίτο κείμενο τού βιβλίου (παρεμβάλλεται προηγουμένως άλλη μιά κριτική, συμπυκνωμένη καί μικρότερης

56/οδηγος νω. Παίρνω μιά πέτρα νά τοΰ τη ρίξω κατάμουτρα. ’Ετούτη ή πέτρα είναι τό τούβλο πού τό ζέσταινε ή μητέρα μου σάν είχα στομαχόπονο. Νά, έτσι, λέω, θά τού τή ρίξω. Ό λ ο τό μούτρο του θά γίνει μελανό. Αυτός χα­ μογελάει. Μέ βλέπει καί χαμο­ γελάει. «Δέ θά τήν πετάξεις», λέει. Κοκκινίζω όλάκερος. Ξέ­ ρω πώς άμα κοκκινίζω φαίνουνται στό μούτρο μου ένα σωρό κουκκίδες άπ’ τά μπιμπί­ κια πού είχα σάν ήμουνα παιδί. Αυτό μοΰ κόβει τό θυμό. Τότε θυμώνω διπλά. «Θά σ’ τήν πετάξω», τού λέω. «θά σ’ τήν πετάξω», λέει κι αύτός κάνοντας τή φωνή μου. Ή πέτρα πέφτει άπ’ τά χέρια μου. Αύτός χαμο­ γελάει. 'Αρπάζω τό κηπουρικό ψαλίδι καί κλαδεύω τήν τριαν­ ταφυλλιά. («Διαθέσεις»)

Γίνεται μιά σπηλιά γεμάτη μαγνητική δύναμη πού μέ ρου­ φάει. Χώνουμαι τώρα, σερνά­ μενος μέ τήν κοιλιά, μέσα σ’ αύτή τήν κάννη, ξέροντας πώς μόνο τά πόδια μου μένουν έξω καί τινάξουνται στόν άέρα. Σκοντάφτει τό κεφάλι μου σέ κάποια προεξοχή. Έ να μικρό «τίκ», κι ύστερα τίποτα. («Διαδρομή»)

Τότε σχηματίστηκε ένα κανονι­ κό όρθογώνιο τρίγωνο άπό όξύ άστραφτερό μέταλλο, έχοντας γιά γωνίες του τό βλέμμα τοΰ διευθυντή, τό γάντι, καί τό βλέμμα μου. ’Από κεΐ κι έπειτα ή όμιλία μας συνεχίστηκε μέσα σ’ αύτό τό τρίγωνο, κι ένιωσά καλά τή σημασία πού ’χε γιά τούς άντίζηλους τό πέταμα τοΰ γαντιού. Σέ μένα δόθηκε τό δι­ καίωμα τής έκλογής τών δπλων. («Διαδρομή»)

Ποιός σκοτώνει ποιόν μέσα άπ’ αυ­ τή τήν έμβρυακή θέση; Μετά έ Άρίοστος βρίσκεται μέσα σέ μιάν άμαξα «σάν κάποιος πού έπέστρεψε σπίτι του ύστερα άπό πολύ κου­ ραστικό ταξίδι». Μέσα στήν κλει­ στή άμαξα, πλάι στόν Άρίοστο, μιά φασματική κυρία μέ μητρική συμπεριφορά. Τά σύμβολα είναι άρκετά έντονα. Ή σχέση μέ τό διευθυντή θά μπορούσε νά είναι καί μιά οιδιπόδεια σχέση. Στό «Παράνοιιη άνοιξη» ό διευ­ θυντής, πανταχοΰ παρών, βρίσκε­ ται θρονιασμένος στήν πέτσινη πο­ λυθρόνα του μέσα στό μουσείο. Δί­ νει στόν Άρίοστο ένα χαρτί μέ τή χοντροειδή φράση-«έξήγηση» ίσως τής σχέσης μέ τήν τέχνη: «"Οσοι φοβούνται τά μπορντέλα, πηγαί­ νουν στά Μουσεία». Ό Άρίοστος «σκυλιάζει»: «Ξεκουμπώνω μπρο­ στά του τό παντελόνι μου καί κατουράω άνάμεσα στά σκέλια τοΰ Έρμη. Τά γεννητικά μας όργανα άκουμπάνε. Ερεθίζομαι. Ένας σπασμός. Κι άλλος. Κι ή άξαφνη λάμψη τοΰ μαγνέζιου». "Εντρομος πάλι, διαπιστώνει δτι τόν φωτο­ γράφισαν σ’ αύτή τή στάση. Σέ πολλά άπό αυτά τά κείμενα, άπέναντι στά κυρίαρχα κοινωνικά ταμπού, υπάρχει ή πρόκληση, τό αίσθημα τής Αθωότητας μαζί μέ τήν ένοχή, ή άνάγκη δημοσιοποίη­ σης μύχιων καταστάσεων μαζί μέ τήν έξανάσταση γιά τήν παραβίαση τού ιδιωτικού χώρου. Ό ναρκισσι­ σμός μαζί μέ μιά διάθεση έξαφάνισης τού προσώπου. Χαρακτηριστι­ κό είναι τό ωραιότατο κομμάτι «Ό φωτογράφος μου». "Οταν ό Άρίοστος θελήσει νά καταστρέψει κρυφά τίς άτέλειωτες φωτογραφίες πού τού έχει βγάλει ό φωτογράφος στίς πιό άπίθανες στάσεις, ό φωτογράφος φωτογρα­ φίζει κι αύτή τήν άπόπειρα τής κλοπής:

Ά ς προσέξουμε τό «τρίγωνο», τούς «άντίζηλους». Ά πό τήν άποψη αυ­ τή έχει ένδιαφέρον ή μεταμόρφωση κατόπιν τής κάννης τού δπλου:

Τράκ. Έ να πελώριο τράκ σά νά γκρεμίζεται ό κόσμος στή ράχη μου. Μέσα στό μαύρο πα­

"Οπως βλέπουμε, τό πρόσωπο τού άφεντικού συγκεντρώνει πολλα­ πλές έξουσίες. Είναι βέβαια ό κοι­ νωνικά άνώτερος, τό μισητό άφεντικό. Ωστόσο, τόσο ή δύναμη πού έπιστρατεύει έναντίον του δ Ά ρίοστος (τό τούβλο τής μητέρας), δσο καί οΐ άναστολές δταν τόν Αντιμε­ τωπίζει (τά μπιμπίκια τής έφηβείας) μάς μεταφέρουν σ’ ένα φρούδικό χώρο. Ό προϊστάμενος έλέγχει καί υπερέχει, είναι ίσως καί ό έρωτικός άντίπαλος. Πιό κα­ θαρά φαίνεται αυτό στό «Διαδρο­ μή». Τό άφεντικό σπρώχνει μέ τρό­ πο τό γάντι του -έτσι τουλάχιστον τό βλέπει ό Άρίοστος- γιά νά πέ­ σει στό πάτωμα. Ό ήρωάς μας, σά νέος Δόν Κιχώτης, άντιλαμβάνεται τήν κίνηση ώς πρόκληση σέ μονο­ μαχία:

νί ήταν έκεϊνος. Κι έγώ ένας κλέφτης πού πάει νά κλέψει καί νά σκοτώσει τόν έαυτό του. Σωριάζουμαι. Έ να χέρι μοΰ άνασηκώνει τό κεφάλι. Μού δί­ νουν ένα ποτήρι νερό. Μέ φι­ λάει στό μέτωπο. Τού άγκαλιάζω τά πόδια καί κλαίω. «Έσύ ’σαι;», ψιθυρίζω. «Ναί, έγώ», μοΰ λέει. Μού χαϊδεύει τά χέ­ ρια. «Είσαι ό μόνος μου φί­ λος», τοΰ λέω. «Κι έσύ», μού λέει. Μέ καθίζει στόν μικρό κα­ ναπέ. Ανάβει τό φώς. Κοιτάμε μαζί τίς φωτογραφίες. «Είναι δμορφες», λέω. «Ναί», λέει. «Νά τίς κάψουμε;» λέω. «Νά τίς κάψουμε», λέει. «Ευχαρι­ στώ», τοΰ λέω. Σωπαίνουμε. Κοιτάμε τίς φωτογραφίες. Κι άλλες. Ά π ’ τήν άρχή ώς τήν τε­ λευταία τής μεγάλης κλοπής. «Είναι δμορφες δμως», τού λέω. «Αλήθεια δμορφες», λέει. «Νά τίς κρατήσουμε, μά νά μήν τίς δημοσιεύσουμε». «Νά μήν τίς δημοσιεύσουμε». Σωπαίνου­ με. Έ να μικρό ποντίκι περνάει τοίχο τοίχο. «Μά είναι δμορφες - λέω. ν Α μήν τίς δει κανείς;». «Νά μήν τίς δει». Νιώθω πολύ κουρασμένος άπ’ τήν άγρύπνια καί τήν προσπάθεια. («Ό φωτογράφος μου») Ή σχέση μέ τόν «ένοχλητικό» φω­ τογράφο είναι σχέση συνενοχής, θά λέγαμε ταύτισης. Ή άποτύπωση μιάς όλόκληρης ζωής καταστρέφεται. Μήπως τί άλλο κάνει ό ποιη­ τής άπό τό νά άποτυπώνει, καί νά μεταποιεί τήν όμορφιά καί τήν άσκήμια; Τί άλλο είναι ό φωτογρΑφος Από τό δεύτερο έγώ τού Άρίοστου; Καταγράφει, έλέγχει τό βίω­ μα, προκαλεί στάσεις, δίνοντας μορφή στήν έπιθυμία. "Ισως γι’ αύ­ τό, δταν άνάβει τελικά τό σπίρτο γιΑ νά έξαφανίσει αύτά τά ίχνη, έξαφανίζεται κι δ Ιδιος. Εξαφανί­ ζεται καί ό Άρίοστος. ΆθελΑ του έχει πάρει τή θέση τού φωτογρά­ φου, τυλιγμένος μέ τό μαύρο πανί τής μηχανής. Σ’ αύτή τή στάση θά ήθελε ν’ άπαθανατιστεί. Προσπα­ θεί νά φωτογραφηθει μόνος του μές στόν καθρέφτη. «"Ενας ωραίος μοναχός μέ ράσο». "Ομως κανείς δέ θά βρεθεί νά άπεικσνίσει αύτή τή στάση τής άρνημένης ζωής. Ούτε ό καθρέφτης. Τό παραπληρωματικό πρόσωπο έχει χαθεί. Τό είδωλο έξαφανίζεται. Άλλωστε κι οί λαϊ­ κές δοξασίες δέ λένε δτι ό καθρέ­ φτης δέν άντανακλά τό είδωλο τών φαντασμάτων;

οδηγος/57

Ό Άρίοστος λοιπόν είναι προ­ σεκτικός. Παρατηρεί, καταγράφει. Ό μως καί προσέχει άλλιώτικα: «’Ακούω τόν ήχο ένός ποτηριού πού γλυστράει άπό τό δίσκο καί σπάει. Είμαι αυτός πού πέφτει άπ’ τό δίσκο καί μαζί αυτός πού μα­ ζεύει άπ’ τό πάτωμα τά σπασμένα γυαλιά μην τά πατήσουν οΐ άλλοι. ’Εγώ, ό Άρίοστος ό Προσεχτι­ κός». Πόσο αύτή ή σύνθετη ματιά θυμίζει τά πολλαπλά καθρεφτίσματα τής Τέταρτης Διάστασης-, Κι ή πρόνοια τού ποιητή νά κρύψει τίς πληγές του, νά μήν τραυματίσει μ’ αύτές, μάς είναι γνωστή άπ’ τά ποιήματα τής ώριμότητας. Ό Άρίοστος λοιπόν ένα άκόμα προσωπείο τού Ρίτσου, ίσως τό πρώτο πού χρησιμοποιεί; Μά φυσι­ κά, δπως πάντα, ναί καί όχι άκριβώς. Ή έπαγγελματική άστάθεια, τά, δσο συμβολικά, ποικίλα καί τα­ πεινωτικά έπαγγέλματα, ή άπόσταση πού χωρίζει τήν καταγωγή καί τήν προηγούμενη ζωή άπ’ τήν τω­ ρινή -τοτινή- πραγματικότητα, ό ταξικός ύποβιβασμός τού «ξεπε­ σμένου πρίγκιπα», ή θεατρική έμπειρία, ιδωμένη έδώ ειρωνικά άπό τή σκοπιά τού θεατή, είναι στοι­ χεία πού άνήκουν στά βιογραφικά τού ποιητή. Ό άνθρωπος πού ζητά μιά θέση στήν κοινωνία, ό δια­ νοούμενος πού άπογοητεύεται άπό τή βιοπάλη άλλά καί άπό τήν άντιμετώπιση πού τού γίνεται άπό ένα μέρος τής κριτικής (6λ. ένδεικτικά «Τά ποτήρια καί άλλα τινά»), πού ταλανίζεται άπό τά κοινωνικά ταμ­ πού, κατανοεί καί σαρκάζει μάς εί­ ναι ήδη γνωστός. Φτάνει νά θυμη­ θούμε στίχους καί στόχους, προσω­ πικούς καί κοινωνικούς, άπό τά Τρακτέρ καί τίς Πυραμίδες. Συχνά ό ποιητής άποκαλύπτεται, Αναγνωρίζουμε κι έδώ τά βασικά πρόσωπα τού οικογενειακού του δράματος. Ή θαυμαστή, έξιδανικευμένη μητέρα μέ τό κέντημά της: Μιά. γαλάζια κλωστή άνοιγε ένα πορτάκι στόν ούρανό. ’Επάνω σέ μιά πράσινη κλωστή περπάταγαν σά σκοινοβάτες φύλλα, παπαγαλάκια, μικρά παγόνια, ένα πουλί μέ κόκκινη όμπρέλα, μιά άναίτια άπογευματινή λύπη, ώσπου νά φτά­ σουν μέ άλλεπάλληλα μικρά πηδήματα στό στρογγυλό τελά­ ρο τής μητέρας μέ τό τεζαρισμένο άτλάζι. ’Εγώ άφαιρούσα κάθε μέρα ένα κομμάτι άπ’ τά

δέντρα, άπ’ τό φώς, άπ’ τόν άέρα καί τό πρόσθετα στό κέντη­ μα τής μητέρας. "Ωσπου, σιγά σιγά, έγινε μιά μυστική άνταλλαγή άνάμεσα στό σπίτι μας καί στό ύπαιθρο. («Αντικαταστάσεις») Ό πατέρας. Ξένος άπ’ τή μυστική συνεννόηση μάνας καί γιού, κάπως βέβηλος, «έξακολουθοΰσε νά τινά­ ζει τή στάχτη τού τσιγάρου του μέ­ σα σ’ έναν κρίνο - δηλαδή στό ίδιο μέρος πού ήταν άλλοτε τό σταχτο­ δοχείο». Θά βρούμε άκόμα τά ίχνη τού νεκρού άδερφού τού ποιητή, τού Μίμη, δόκιμου άξιωματικού τού ναυτικού πού πέθανε πρίν κα­ λά καλά τελειώσει τήν έκπαίδευσή του: «Κι αυτό τό “εύχαριστώ” κά­ που πρέπει νά μείνει, σάν τό σπαθάκι έκείνο τού νεκρού άδερφού μου πού ποτέ του δέν έσφαξε τίπο­ τα καί μένει κρεμασμένο στήν κρε­ μάστρα τού διαδρόμου (...)». («Ύστερα άπ’ τό τέλος»). 'Η θερμή παρουσία τών άντικειμένων, οί μεταμορφώσεις, οί έσωτερικοί χώροι, ή αισθησιακή σχέση μέ τά πράγματα, τ’ άγάλματα, οί διακριτικοί φωτισμοί, ή υπαινικτι­ κή γραφή είναι χαρακτηριστικά τής μεταγενέστερης δημιουργίας τού Ρίτσου. Θ’ άναγνωρίσουμε κιόλας διαδικασίες πού όδηγούν άργότερα σέ δρισμένα τεχνάσματα τού στίχου του, δπως π.χ. τήν τάση τής άπόκρυψης καί τού άποπροσανατολισμού. Ό Άρίοστος θέλει νά κρύ­ ψει δτι τό πρόσωπό του «φωτάει σά φανάρι». “Γιατί φέγγεις;”, ρω­ τάει. ’Εγώ ύψώνω τό δάχτυλο νά τού δείξω τ’ άστέρι. Ό μως τ’ άστέρι έχει χαθεί». («Έσπερος»), Άκόμα περισσότερο, ό Ά ρ ίο­ στος θά έκθέσει σέ διάφορα κείμε­ να τίς άπόψεις του γιά τήν ποιητι­ κή: Ό ταν κοιμάμαι είμαι μοναδικά ειλικρινής. "Οταν μιλώ γιά τόν ύπνο μου καταστρέφω τήν είλικρίνειά μου. Τό καταλαβαίνω άμέσως. Ά π ό κεί κι έπειτα μού είναι άδύνατο νά συλλάβω τό προηγούμενο σχέδιο τής ειλι­ κρίνειας (...) Δέν μπορώ πιά νά ’μαι μέσα σ’ δλο τό χρόνο κι έξω άπ’ τό χρόνο. 'Ωστόσο γιά νά μοιάσω, έστω καί έκ τών υστέρων, μέ τήν είλικρίνειά μου, κάνω μιάν έπιδέξια στρο­ φή καί παίρνω τή στάση τού γλύπτη πού πελεκάει ένα άγαλ­ μα πάνου στό χαμένο του σχέ-

σημασίας), γιά νά φωτιστεί έτσι, έστω καί μονόπλευρα, ή προσπάθεια άξιολόγησης τού ποιητή. ΕΥ Θ Υ Μ ΙΑ Σ ΠΑΠ Α ΣΠ ΥΡΟ ΥΚΑ ΡΑΔ Η Μ ΗΤΡ ΙΟ Υ: Ν ίχος Τσιφόρος, Ό Ό μηρος τον υποκόσμου. ’Αθήνα, Δωδώνη, 1982. Σελ. 117.

ΔΕΙΛΑ, πολύ δειλά, άρχίζουν νά έμφανίζονται μελετήματα γύρω άπό τούς νεότερους συγγραφείς, οί όποιοι, χωρίς νά κερδίσουν τόν έπαινο τής διανόησης, άπέκτησαν πλατιά λαϊκή υποδοχή. Καί στόν τομέα αύτό ή σπουδή τής συγγραφέως γιά τόν Τσιφόρο είναι μιά ούσιαστική -καί πρωτοπόρα- προσφορά, καθώς άντιμετωπίζει τό έργο του μέ τή σοβαρότητα πού τού άξίζει καί τό άναλύει μέ έπιστήμονικό τρόπο, πλουτίζοντας πραγματικά τόν τρόπο σκέψης μας γιά πράγματα σημερινά, πού μόνιμες προκαταλήψεις έμποδίζουν νά δούμε μέ τή σωστή άπόσταση. ΣΤΕΦ Α ΝΟ Υ ΡΟΖΑΝΗ. Σπονδές στό Διονύσιο Σολωμό. ’Αθήνα, ’Ελληνικό Λογοτεχνικό κ α ί ’Ιστορικό ’Αρχείο, 1982. Σελ. 127.

ΤΡΕΙΣ σπουδές (δπως μετριόφρσνα όνομάζει ό συγγραφέας τά μελετήματά του) περιλαμβάνει τό βιβλίο. Οί δύο πρώτες, γνωστές (σέ δεύτερη έκδοση), άποπειρώνται μιά έρμηνεία τού σολωμικού έργου μέσα άπό τή «μεταφυσική», μέ τήν πιό προχωρημένη έννοια τού δρου. Καινούρια, άντίθετα, είναι ή τρίτη σπουδή, δσο κι άν γεννήθηκε άπό τίς προηγούμενες. Έδώ άνιχνεύεται ή άντίφαση άνάμεσα στό πνεύμα τού Σολωμοΰ καί τήν κίνησή του

58/οδηγος

διο, ακριβώς μέσα στή στενό­ χωρη κατάσταση τού χαμού τού σχεδίου, πασκίζοντας νά κάνει τό χαμένο σχέδιο νά συμφωνή­ σει μέ τό έργο του. Αύτή ή πο­ νηριά είναι πού δίνει άργότερο έναν τόνο ειλικρίνειας σ’ δλο τό ■ψεύτικο έργο. Ά π ’ αυτό τό ση­ μείο καί πέρα παρακολουθώ τό τέχνασμα στίς διαδοχικές τοι άναιρέσεις καί πραγματώσεις. («Περί ύπνου»; Έτσι, θά μάς μιλήσει γιά τήν άλήθεια τής τέχνης, τή δική της πιά «πάνω στό χαμένο σχέδιο». Άλλό καί γιά τήν άπελευθερωτική λει­ τουργία τού όνείρου, ήθικά καί αι­ σθητικά: Γιατί ό ύπνος δέ γνωρίζει έμπόδια τόπου καί χρόνου καί ήθικής. Δέ χρειάζεται συγκοι­ νωνιακά μέσα γιά δποιες άποστάσεις, ούτε στενές συνέπειες καί συνέχειες. Καί παρ’ δτι εύμετάβολος, ταχύς, μεταπηδητικός, δέν διαιρείται. Είναι σ άν. φώς πού φωτίζει άπό μέσα τά πράγματα σμίγσντάς τα άπ’ τά μέσα. («Περί ύπνου») Ενδιαφέρουσα είναι καί ή πρώιμη έξήγηση γιά τίς παρομοιώσεις, πού θά χρησιμοποιήσει τόσο αφθονα ό Ρίτσος σ’ όλόκληρο τό έργο του καί στίς όποιες θ’ άναφερθεΐ σέ ποιήματά του άργότερα. Ό Άρίοστος μάς λέει:

Δέν μπορώ νά παραστήσω κεί­ νο πού είναι, γιατί ε ί ν α ι , καί δέν έχει καμιάν άνάγκη άπό παράσταση κι άπό ξένη φωνή. Δέ σκέφτεται νά είναι. Γι’ αυτό, κάθε φορά πού θέλω νά τό παραστήσω τό μεταφέρω σέ άλλο επίπεδο σχετίζοντάς το μέ κάτι άλλο σχετικό ή όλότελα άσχετο, βάζοντας μπροστά του . ένα «σάν». Έτσι τό καταστρέ­ φω γιά νά τό διατηρήσω πιό πλούσιο, γιά νά δώσω μιάν άπόδειξη ζωής σέ μένα, στούς άλλους, στήν ίδια τή ζωή, σέ κείνο πού δέ μού γυρεύει κα­ μιάν άπόδειξη. («Καπνίζοντας») Σ’ αύτή τήν «όιπόδειξη ζωής» θ’ άναφερθεΐ μέ τόν τρόπο της ή Γυ­ ναίκα μέ τά Μαύρα τής Σονάτας τον σεληνόφωτος (1956): (...) Βλέπεις 'έχω ακόμη διάθεση γιά παρομοιώσεις,- αύτό μου Απόμεινε! αύτό μέ βεβαιώνει άκόμη πώς δέ λείπω.I Ά φ ησέ με ν&ρθω μ α ζ ί σου.

Κι ό Νεοπτόλεμος θά πεϊ στόν έρημίτη Φιλοκτήτη: (...) ’ Ίσως αυτό νά σέ φόβιζε μό­ νον! μέσα στήν πλήρη μοναξιά σ ο ν ,-κ ' ή έλλειψη των αντικειμέ­ νων, λέω,! όχι γιά χρήση σου, μά γιά μ ιά έπαφή, γιά σύγκριση κ α ί

γιά παράσταση,! γιά άόελφική πα­ ρομοίωση τον Απέραντου κ α ί ατάθμηαη τον Αστάθμητου.

«Φιλοκτήτης» (1970) Αύτή τή στάθμηση τού άστάθμητου, μέσα άπ’ τά καθημερινά άντικείμενα, τίς ρουτενιέρικες κινήσεις, τήν παρατήρηση τού άσήμαντου, τή δραματοποίηση τού συνηθισμέ­ νου καί διακωμώδηση τού τραγι­ κού έπιχειρεϊ δ Άρίοστος ό Προ­ σεχτικός περιδιαβάζοντας καί συ­ σχετίζοντας. Μέσα στό μοναχικό του κόσμο, τόν άδιάφορο ή εχθρι­ κό περίγυρο, περιφέρεται άλλοτε μ’ ένα μαχαίρι, αύτό πού ’χει γιά νά κόβει τό ψωμί του, σέ άγριες φαν­ ταστικές περιπέτειες, άλλοτε μ’ ένα τριαντάφυλλο. Εκείνο τό τρια­ ντάφυλλο τής μοναδικής τρια­ νταφυλλιάς του. Τό δείχνει στόν είσπράχτορα τού έξοχικοΰ τρένου καί καταφέρνει νά ταξιδέψει χωρίς εισιτήριο. Μ’ αύτό τό τριαντάφυλ­ λο πείθει τόν άνθρωπο μέ τήν τρα­ γιάσκα νά τόν δεχτεί στήν εργατική διαδήλωση. Έτσι καμιά φορά οί άνθρωποι γίνονται «καλοσυνάτοι» καί πιό όμορφοι. Γιατί βέβαια τό εισιτήριο τού ποιητή είναι πάντα ένα τριαντάφυλλο. Μαζί καί μέ τ’ άγκάθια του. ΧΡΥΣΑ ΠΡΟΚΟΠΑΚΗ

μιά λεηλασία πού κρατάει πέντε αιώνες ΕΝΤΟΥΑΡΝΤΟ Γ ΚΑΛ ΕΑΝ Ο : Ο ί Ανοιχτές φλέβες τής Λ ατινικής ’.Α μερικής. Μετ. Φώντα Κονόύλη. Τόμοι 2. ’Αθήνα, Θεωρία, 1982. Σελ. 268+230.

«Οί ανοιχτές φλέβες τής Λατινικής ’Αμερικής» είναι ή άφαίμαξη τού γεωγραφικού χώρου πού ξεκινάει άπό τά νότια σύνορα τών Η .Π .Α . (άπό τό Ρίο Μπράβο) καί φτάνει στή Γή τού Πυρός. ’Αφαίμαξη άπό τούς κατακτητές.του - ’Ισπανούς, Πορτογάλουςάλλά καί τούς μεσάζοντες -Ά γ γ λ ο υ ς, Γάλλους κι Ό λλα νδ ούςπού, συμμαχώντας ή άνταγωνιζόμενοι, καρπώθηκαν οφέλη τέ­ τοια, ώστε άναγορεύτηκαν σέ μεγάλες δυνάμεις. ’Αφαίμαξη σκλη­ ρότερη άπό τή δύναμη πού τούς διαδέχτηκε καί πού δέν είναι άλ­ λη άπό τίς Η .Π .Α .

οδηγος/59

’Αφαίμαξη άπό την όποια κανείς δεν γλίτωσε ώς σήμερα, έκτος άπό τήν Κούβα, πείραμα πού βαστάει άκόμα, γιά ν’ άποδεικνύεται δτι μπορεί κανείς νά γλιτώσει. Έτσι, τό βιβλίο τού Έντουάρντο Γκαλεάνο (γεννήθηκε τό 1940) είναι ένας όγκος καταγγελίας, καταδίκης, διαμαρτυρίας κι άναθεματισμοΰ. Είναι ένα βιβλίο πάθους, δίκαια μονοκόμματου, πού άπαριθμεϊ άπίστευτες δηώσεις, άρπαγές, κατα­ στροφές, μιά λεηλασία πού κρατάει πέντε αιώνες: άπό τή στιγμή πού ό Χριστόφορος Κολόμβος πάτησε τό πόδι του σ’ εκείνες τίς Δυτικές ’Ιν­ δίες (Νοέμβριος τού 1492) ώς τίς μέρες μας. Μιά λεηλασία ϋψιστο δείγμα βαρβαρότητας, τεράστιο στίγμα τού ευρωπαϊκού πνεύματος πού τή γέννησε, στίγμα τής έκκλησίας πού στάθηκε συνεργός, ύποκινητής καί πρωτεργάτης, όσο κι εφευρέτης στυγνότητας κι έκμαυλισμοϋ τών συνειδήσεων. "Ισως αύτή ή λεηλασία θά κρατή­ σει πολύ άκόμα. Καί τό μεγαλύτε­ ρο σέ διάρκεια κι έκταση έγκλημα τής ιστορίας φαίνεται νά μήν έχει τέλος. "Οταν τά κράτη τής μαύρης ’Αφρικής θά έχουν άποκτήσει συ­ νείδηση τής ύπαρξής τους καί θά θελήσουν νά δουν τό παρελθόν τους, ίσως άποδειχθεί τότε πώς ή λεηλασία τού άποικισμοΰ καί τά έγκλήματά του μπορούν νά συγκριθούν μέ όσα πέρασε καί περνάει ή Λατινική ’Αμερική. Καί τό φόρτω­ μα τών μαύρων πού πουλήθηκαν κατά έκατομμύρια γιά σκλάβοι στό Νέο Κόσμο είναι ένα ξεχωριστό κε­ φάλαιο πού εξηγεί γιατί πολλές δο­ μές, άδιανόητες γιά μάς στήν Εύ-

Έντουάρντο Γκαλεάνο

ρώπη, διατηρήθηκαν στή Λατινική ’Αμερική. Τό γεγονός ώστόσο πα­ ραμένει πώς κάτω άπ’ όποιαδήποτε σκοπιά κι άν κοιτάξει κανείς τό ζή­ τημα, όσα έγιναν καί γίνονται στή Λατινική ’Αμερική δέν έχουν τό άνάλογό τους σέ κανέναν τόπο καί σέ καμιά ιστορική περίοδο: τρεις τουλάχιστον μεγάλοι πολιτισμοί χάθηκαν άπό τό πρόσωπο τής γής ("Ινκας, Μάγιας, ’Αζτέκοι), τό πε­ ριβάλλον καταστράφηκε, εφαρμό­ στηκε συστηματική πολιτική γενο­ κτονίας κάθε φυλής ιθαγενών, τό υπέδαφος παραδόθηκε στό όνειρο τού Έλδοράδο, τά κράτη πού δημιουργήθηκαν («δοτά» σχεδόν) στίς άρχές τού 19ου αιώνα, πάνω σ’ ευρωπαϊκά πρότυπα, έγιναν σταθμοί πειραματισμού βασανιστη­ ρίων, όπως έγιναν μεγάλοι μονοκαλλιεργητές (καφές, ζάχαρη, κα­ κάο, μπαμπάκι, μπανάνες), σέ προϊόντα πού ή τιμή τους όρίζεται άπό χρηματιστήρια μακρινά, όπως συμβαίνει καί γιά τούς θησαυρούς τού υπεδάφους (άσήμι, χαλκός, νί­ τρο, κασσίτερος, πετρέλαιο κλπ.). Κι όλος αύτός ό χορός πλαισιώνε­ ται άπό όνειροπαρμένους, μερι­ κούς πατριώτες, καθώς κι άπό τόν έσμό τών άπατεώνων, τών παραφρόνων, τών επιπόλαιων καί τών σεληνιαζόμενων τυράννων. Ή Λατινική ’Αμερική πολλές φορές έξεγέρθηκε. Πολλές επανα­ στάσεις πνίγηκαν άμέσως στό αίμα, άλλες πέτυχαν ν’ άλλάξουν τά πράγματα (Έμιλιάνο Ζαπάτα, 1910-19), σέ άλλες ήρθαν άρωγοί τά ξένα κανόνια, οί άποβάσεις, οί άποκλεισμοί -μέθοδοι πού δέν εί­ ναι άγνωστες στόν τόπο μας. Τό γεγονός πάντως είναι πώς παρ’ όλ’ αύτά ή Λατινική ’Αμερική δέν κατάφερε παρά ν’ άλλάξει προστάτη: ό όγκος τών Η.Π.Α. τήν καταπλα­ κώνει. "Αν ή Νικαράγουα ή τό Έλ Σαλβαδόρ χαλούν κάπως τή φωτο­ γραφία πού έχουν στό νοΰ τους οί χαρτογιακάδες τών άμερικάνικων υπηρεσιών, δέν σημαίνει πώς ό δρόμος γιά τήν άνεξαρτησία είναι φανερός ή υπαρκτός άκόμα. Ό Έντουάρντο Γκαλεάνο άνήκει στή γενιά έκείνη τών «στοχα­ στών» πού παίρνοντας άπό πίσω τή λογοτεχνική έκρηξη -τό περίφημο «μπουμ»- θέλησαν, στή δεκαετία 1960-70, νά περιγράφουν τή Λατι­ νική ’Αμερική, νά δώσουν δηλαδή τά κοινά στοιχεία πού κάνουν αύτά τά κράτη νά έχουν κοινά συμφέ­ ροντα καί βλέψεις. Γιατί δέν πρέ-

γιά -ποιητική- δράση, μέ άποτέλεσμα μιά πολύτιμη άποψη στή μελέτη τού ποιητή τών «Ελεύθερων πολιορκημένων». ΣΠΕΡΑΝΤΖΑΣ ΒΡ ΑΝ Α: Τά μπουλούκια, τό θέατρο κ ι έγώ. ’Αθήνα, 'Εξάντας, 1982. Σελ.

245.

ΤΟ δεύτερο βιβλίο τής Βρανά (μετά τό «Τολμώ», πού μέ τήν «άλήθεια» του άποτέλεσε ένα πραγματικό σόκ) είναι πολύ «λίγο»... Βέβαια, έχει κι έδώ διάφορα στοιχεία άπό τή σκοτεινή -παρά τούς προβολείς- θεατρική ζωή, άποσπάσματα άπό μιά κάποια άτμόσφαιρα καί μερικές «άλήθειες». Μά τού λείπει ή λαγαρή ζωντάνια τού πρώτου βιβλίου, τά πράγματα θαρρείς ότι βγαίνουν κάπως βεβιασμένα καί πρόχειρα (άπομαγνητοφώνηση μιάς έπιτηδευμένης συζήτησης), σάν γιά νά υπάρξει μέ τό ζόρι μιά συνέχεια στή λαϊκή αύτοβιογραφία τής ηθοποιού. ΕΛΛΗΣ ΓΙΩ ΤΟΠ ΟΥΛΟΥΣ ΙΣ ΙΑ ΙΑ Ν Ο Υ : Ο άντίκτνπος τον A ' βενετοτουρκικοΰ πολέμου στην Κέρκυρα. ’Αθήνα, 1982. Σελ. 261.

ΣΥΜΒΟΛΗ στήν ιστορική έρευνα τό καινούριο βιβλίο τής συγγραφέως: Παρουσιάζει καί σχολιάζει όρισμένα άνέκδοτα κείμενα ( τών βενετσιάνων «προβλεπτών» τού νησιού, τής κερκυραϊκής κοινότητας καί τών βενετικών άρχών), γύρω άπό τίς έπιπτώσεις πού είχε στήν Κέρκυρα ό Δ ' βενετοτουρκικός πόλεμος (1570-1573). Τά στοιχεία πού παρατίθενται ίσως δέν άφοροΰν τόν κοινό άναγνώστη, άλλά ό τρόπος τής παρουσίασης είναι ικανός νά έλκύσει κάθε έναν πού ένδιαφέρεται γιά τήν ιστορία τού τόπου.

60/οδηγος

πει νά ξεχνάμε πώς πολλές φορές έγιναν πόλεμοι άνάμεσα σέ άνθρώπους πού είχαν κι έχουν τά ίδια χαρακτηριστικά, την ίδια γλώσσα καί την ίδια θρησκεία. Ό περου­ βιανός συγγραφέας Χούλιο Ραμόν Ριμπέυρο δίνει μέ πολύ χιούμορ καί τραγικότητα τη δυσκολία νά διακριθεί ό περουβιανός τραυμα­ τίας άπό τόν έκουαδοριάνο τραυ­ ματία σέ κάποια άπό τίς πολλές συρράξεις μεταξύ Περού καί Ίσημερινοΰ/Έκουαδόρ. Μέσα στό ίδιο κράτος, συχνότερα έγιναν έπαναστάσεις πού δέν κατέληξαν πουθε­ νά. Χαρακτηριστική είναι ή «έπαναστατική πορεία» τού συνταγμα­ τάρχη Άουρελιάνο Μπουενδία στό έργο τού Γκαμπριέλ Γκαρσία Μάρ­ κες «Εκατό χρόνια μοναξιάς», μορφής πού άποτελεΐ τή συνισταμένη άμέτρητων περιπτώσεων. Δέν νομίζω πώς μετά άπό τήν περιγρα­ φή οί «στοχαστές» προχώρησαν στή χάραξη κοινού προγράμματος. Δέν είναι πώς οί Η.Π.Α. πρόλαβαν νά καπακώσουν τίς περισσότερες φορές τό καζάνι πού βράζει, άλλά ταυτόχρονα ή Λατινική ’Αμερική δέν έπαψε νά είναι ένα μωσαϊκό διάφορων «μοντέλων»: φιλελευθε­ ρισμού (Μεξικό), μαρξισμού (Κού­ βα), έθνικισμού (’Αργεντινή) κλπ. Καθένα άπό αύτά τά μοντέλα συν­ δέεται έξάλλου μέ κάποιο βαθμό άνάπτυξης πού λίγη σχέση έχει μέ κάποιον άλλο. Αύτή ή πολυμορφία γίνεται σημαντικό δπλο στά χέρια τών Η.Π.Α., δίχως νά ξεχνάμε πώς άδιάκοπα παίζεται τό παιχνίδι τής διάκρισης μεταξύ τής άπέραντης Βραζιλίας (πού μιλάει πορτογαλι­

κά) καί τών άλλων χωρών «τού νό­ τιου κώνου» (πού μιλάει Ισπανι­ κά), δπως παίζεται τό παιχνίδι τής άπογύμνωσης τού Μεξικού άπό τό φιλελευθερισμό του, ώστε τά κρα­ τίδια τής κεντρικής ’Αμερικής νά βρίσκονται άπομονωμένα άπό βορ­ ρά καί νότο καί ή αιματοχυσία νά συνεχίζεται στό Έλ Σαλβαδόρ, στή Γουατεμάλα, δσο καί στήν ίδια τή Νικαράγουα. Τό βιβλίο τού Έντουάρντο Γκαλεάνο είναι χρησιμότατο γιά τόν τόπο μας. Δέν βλέπω καμιά διαφο­ ρά στήν έξάρτηση τής πατρίδας μας σέ σχέση μ’ έκείνη τών χωρών τής Λατινικής ’Αμερικής. Είναι σάν νά διατηρούμε κι έμείς τίς φλέ­ βες μας άνοιχτές γιά δποια άφαίμαξη, περιμένοντας τόν κφκκο τής άμμου πού θά ένοχλήσει τήν ουρή­ θρα τού Καίσαρα, Αδιαφορώντας άν θά είμαστε τότε σέ θέση νά έκμεταλλευτοΰμε αύτή τήν ένόχληση. Καί οί έργασίες πού έχουν γίνει γιά τό ρόλο τών ξένων έπενδύσεων καί κεφαλαίων στήν Ελλάδα, άτομικά (Μπενάς) ή συλλογικά (Ήλιού, Χατζηαργύρης κλπ.), έχουν άμεση άνάγκη άπό περισσότερη νηφαλιό­ τητα καί σέ βάθος άνάλυση. Αύτό τό σημαντικό, κατά τή γνώμη μας, έργο τού Έντουάρντο Γκαλεάνο δέν γλίτωσε άπό παρα­ μορφώσεις στή μετάφραση. Γραμ­ μένο ισπανικά, όμολογεϊται πώς μεταφράστηκε άπό τά γαλλικά. Ούδείς ψόγος βέβαια. “Ομως κάτι δέν πάει καλά άπό τήν άρχή. Στή σελ. 11 άναρωτιέμαι ποιά είναι «ή όμιλία τού Νίξον ένώπιον τον Σώ­

ματος». Μήπως είναι ό λόγος On

the State of the Union, πού θά με­ τέφραζα «περί τής κατάστασης τού Έθνους»; Στή σελ. 15 ό Μακναμάρα άναφέρεται σάν «τέως γραμμα­ τέας τον Ύπονργείον “Αμυνας»:

Secretary of Defense στ’ Αγγλικά, Secr6taire de la Defense στά γαλλι­ κά, δηλαδή νπονργός "Αμυνας. Στή σελ. 17 διαπιστώνω μιάν άστοχία: «Οί πραγματικές του προθέ­ σεις όιεγείρονν τήν άγανάκτηση». Θά μετέφραζα «προκαλοϋν τήν άγανάκτηση». Στή σελ. 19 ό ’Αλέ­ ξανδρος τού Χούμπολντ δέν είναι άλλος άπό τό γερμανό περιηγητή Alexander von Humbold, γιά τόν όποιο θά λάβαινα τόν κόπο νά γράψω μιά σύντομη σημείωση, όπότε άνοίγοντας τό λεξικό θά έβρισκα τό λήμμα Φόν Χούμπολντ Άλεξάντερ. Μέ τέτοια περίπου συχνότητα πολλές φορές έχω ένστάσεις κι Αν­ τιρρήσεις, παραβλέποντας τό γεγο­ νός δτι τά ίσπανόφωνα όνόματα έχουν γαλλοποιηθεΐ σέ βαθμό πού γίνονται συχνά Αγνώριστα. Κι δσο γιά τόν εκδότη, πού βάζει τό βι­ βλίο στή σειρά του «Παρεμβάσεις/ Άντι-ίστορία», δέν καταλαβαίνω πώς μπορεί νά χωρέσει σέ τόσο άδόκιμες έπιστημονικοφανεΐς έκφράσεις ένα σημαντικότατο έργο πού θίγει τήν πραγματικότητα, δί­ χως καμιά παρέμβαση καί καμιά πολυτέλεια πού βαρύγδουπα ν’ άκούει στήν όνομασία «Άντιίστορία». Φ. Δ. ΔΡΑΚΟΝΤΑΕΙΔΗΣ

ΒΙΒΛΙΟΠΩΛΕΙΟ

αλεβιζοπουλοο ΦΕΙΔΙΟΥ 14-16 ΑΘΗΝΑ τηλ. 3600.059

συνεχίζουμε

οδηγος/61

Σ Ω Τ Η Ρ Η ΚΩ ΣΤΟΠΟΥΑΟΥ: Στρατευμένη δημοσιογραφία. ’Αθήνα, Σοκόλης, 1982. Σελ.

476.

ΤΖΙΟ Ρ ΤΖΙΟ Μ Π Α Σ Α Ν Ι: Τά χρυσά γυαλιά. Μυθιστό­ ρημα. Μετ. Στέλλας Β. Θεοόωροπούλου. ’Αθήνα, Κέ­ δρος, 1982. Σελ. 140.

Τρία είναι τά στοιχεϊα-κλειδιά γιά νά μπει ό άναγνώστης στό κλίμα καί τόν κόσμο τοϋ Μπασάνι: ή πό­ λη, ή ιστορία καί τό έγιί> τού ίδιου τοϋ συγγραφέα, ιστορικού, κριτή καί ποιητή. Στό έργο του ή πόλη λειτουργεί σέ δυό επίπεδα: σάν χώρος συγκε­ κριμένος καί σάν συμβολικός μικρόκοσμος. Ό συγκεκριμένος χώρος, πού στά πρώτα του έργα άναφέρεται σάν «πεδινή πόλη», άργότερα γίνε­ ται Φ καί τελικά κατονομάζεται, είναι ή πόλη τής Φεράρα, μέ τά χαλικόστρωτα σοκάκια, τά φτωχά σπίτια τών συνοικιών, τά μεγαλό­ πρεπα κτίρια τοϋ κέντρου, τά τείχη άλλά καί τίς μυρωδιές τής έξω άπό τά τείχη εξοχής πού τίς φέρνει ό άέρας καί μπερδεύονται μέ κείνες τίς γνώριμες τής πόλης, τούς άνθρώπους της, τίς κοινωνικές της δομές, την άσφυκτικά συντηρητική άτμόσφαιρα τής μικρής έπαρχιακής κοινωνίας, πού μέσα της ζοϋν, πά­ σχουν καί «πληρώνουν» οί ήρωές του. Είναι αυτός ό ίδιος χώρος πού λειτουργεί καί σέ συμβολικό έπίπεδο -χωρίς πρόθεση τού συγγρα­ φέα-, δηλαδή σάν μικρόκοσμος πού μέσα του καταγράφονται συμ­ περιφορές καί διαγράφονται χαρα­ κτήρες πού συναντά κανείς σέ όποιοδήποτε σύγχρονο όργανωμένο κοινωνικό σύνολο. Ή ιστορία, τά γεγονότα πού πλάθουν τήν ιστορία, είναι τό δια­ χρονικό σκηνικό πού μέσα του κι­ νούνται, έπηρεάζονται άμεσα, άντιδροΰν καί άλληλοεπιδρούν τά πρόσωπα τοΰ Μπασάνι.

Τέλος, πάντα παρόν είναι τό έγώ τού ίδιου τού συγγραφέα, πού πα­ ρατηρεί άδιάκοπα, κρίνει καί μετουσιώνει σέ ποίηση, γιατί ό Μπα­ σάνι ξεκίνησε σάν ποιητής καί ποίηση υπάρχει παντού σέ δλο του τό έργο, δλη αυτή τήν καθημερινή μικρότητα, τήν τόσο σκληρή καί συνάμα τόσο γεμάτη άπό χαρά καί διάθεση ζωής. Ά πό καλή άστική οικογένεια ό ίδιος, Εβραίος δμως, άφήνει μέσα άπό τά έργα του νά βγει ή κραυγή διαμαρτυρίας ένός άστοΰ πού διώ­ κεται σάν φυλετικά διαφορετικός κι άπευθύνει συγχρόνως ένα βαρύ κατηγορώ στήν ίδια του τήν τάξη καί φυλή πού έθρεψε καί στήριξε τό τέρας τού φασισμού στά πρώτα του βήματα. Γιατί ό φασιστικός μηχανισμός μπήκε σέ λειτουργία μέ τή βοήθεια ένός μεγάλου μέρους τής άστικής τάξης, σταθεροποιήθη­ κε μέ τήν άνοχή τής υπόλοιπης -όπότε δλοι οί πλούσιοι Εβραίοι είχαν τό δικό τους ποσοστό συμμε­ τοχής. Στά «Χρυσά γυαλιά» περιγράφεται, άποστασιοποιημένα, τό δράμα ένός «διαφορετικού» μέσα σέ ένα χώρο καί τήν άτμόσφαιρα μιας εποχής πού ό φασισμός μονοπωλεί τήν πολιτική, μέ δλες τίς έπιπτώσεις πού έχει τό γεγονός αύτό στήν κοινωνική ζωή τής Ιταλίας. Ό γιατρός Ά θω ς Φαντιγκάτι, ένας καθώς πρέπει άστός, άσήμαντος άνθρωπάκος, σύμφωνος πάντα μέ δλες τίς άξιες τοΰ συστήματος, βρί­ σκεται ξαφνικά «έκτος», λόγω τής σεξουαλικής του ιδιαιτερότητας, άπό τήν ίδια του τήν τάξη, καί σπρώχνεται στήν αυτοκτονία.

ΑΡΘΡΑ, μελέτες, άναλύσεις πολιτικών γεγονότων, άκόμα καί συνεντεύξεις μέ προσωπικότητες υψηλού έπιπέδου (άπό τήν έποχή πού ό συγγραφέας ήταν έκδότης τής εφημερίδας «Εξόρμηση»), περιλαμβάνει αύτό τό βιβλίο τοΰ σημερινού γεν. γραμματέα τύπου. Στά κείμενα -καί ιδιαίτερα στά θεωρητικά- ύπάρχει μιά πολύ ένδιαφέρουσα θέση γύρω άπό τό περιεχόμενο καί τήν άναγκαιότητα τού τύπου πού είναι ένταγμένος στό -έλληνικό- σοσιαλιστικό στρατόπεδο. Κι άκόμη, σημαντικά μπορούν νά θεωρηθούν τά άρθρα σχετικά μέ βασικούς τομείς τής πολιτικής τοϋ ΠΑΣΟΚ, πού τότε ήταν άντιπολίτευση.

Χ Ο ΡΧΕ Λ Ο ΥΙΣ Μ Π ΟΡΧΕΣ: Ισ το ρ ία τής αιωνιότητας. Μετ. Άχ. Κυριακίδη. ’Αθήνα, *Ύψιλον, 1982. Σελ. 181.

ΕΝΑ ακόμη πλησίασμα στά «διαλεκτικά» δοκίμια τού άργεντινοΰ συγγραφέα άποτελεϊ καί ή «Ιστορία τής αιωνιότητας». Σ’ αύτήν, άναλύονται διαφορετικές στιγμές τής παγκόσμιας άνθρώπινης σκέψης (φιλοσοφικής, λογοτεχνικής) άπό διαφορετικές πλευρές, σέ σχέση πάντα μέ τό χρόνο. «Πηδώντας» άπό τόν Πλωτίνο στό Νίτσε ή άπό τήν Παλαιά Διαθήκη στά σύγχρονα ινδικά κείμενα, δημιουργοϋνται άπό τόν Μπόρχες νέες ένότητες μέσα άπό τήν πολυδιάσπαση καί ή «Ιστορία» (πού δέν πρέπει νά τή δεί κανείς μέ τήν καθιερωμένη έννοια τοϋ δρου) γίνεται μαγευτικό ερέθισμα γιά περαιτέρω σκέψη.

62/οδηγος

Μέσα δμως άπό αύτό τό τολμηρό γιά τήν έποχή του άλλά κοινότυπο story ή πένα τοϋ Μπασάνι ζωγρα­ φίζει μέ μικρές σύντομες πινελιές τίς λεπτομέρειες τού πίνακα μιάς έποχής καί μιάς κοινωνίας. Κανένα άπό τά πρόσωπα πού βρίσκονται σ’ αύτό τόν πίνακα δέν δικαιώνεται, άφοϋ δλα, καθένα μέ τόν τρόπο του, μετέχει, κι άν δέν μετέχει

ένεργά, βοηθά μέ την άδιαφορία του τήν κοινωνική εξέλιξη τών πραγμάτων, δμως δλα είναι ιδωμέ­ να μέ τή συμπόνια καί τήν άνθρωπιά κάποιου πού μέ μεγάλη άγάπη βλέπει καί κρίνει τίς άνθρώπινες καταστάσεις. Ή έλληνική μετάφραση άπό τήν κ. Θεοδωροπούλου, χωρίς νά έχει άπόλυτα τήν κομψότητα ύφους καί

τήν οικονομία τού ίταλικοϋ κειμέ­ νου, κυλάει άβίαστα δίχως νά πα­ ραφράζει καί νά παραποιεί τό λό­ γο τού συγγραφέα. Αύτό όφείλεται στήν καλή γνώση της γλώσσας καί τή δεξιοτεχνία τοϋ μεταφραστή νά ξεπερνά τίς δυσκολίες πυκνότητας -λόγου, νοημάτων κι άποχρώσεωνπού έχει τό πρωτότυπο. ΒΑΓΓΕΛΗΣ ΗΛΙΟΠΟΥΛΟΣ

ό μονόλογος τοΰ αποτυχημένου ΣΟ Λ Μ ΠΕΛΛ Ο Ο Υ : 'Άρπαξε τή μέρα. Μετ. Εϋης Φρυδά. ’Αθήνα, Όόνσσέας, 1982. Σελ. 134.

'Ο Σ. Μπέλλοου άποτελεΐ μιά άπό τίς πιό ένδιαφέρουσες φυσιογνωμίες τής μεταπολεμικής άμερικάνικης πεζογραφίας. Στή χώρα μας έγινε γνωστός μετά τό 1976, χρονιά πού τιμήθηκε μέ τό βραβείο Νόμπελ, άλλά ή πιό παραγωγική, ή, κα­ λύτερα, δημιουργική περίοδός του είναι οί δεΠαρακολουθούν τά πράγματα μο­ νολογώντας, άναλύοντας διαρκώς τό χαρακτήρα τους καί τά λάθη πού συνεχώς διαπράττουν σέ μιά μάταιη προσπάθεια νά ξεφύγουν άπό τή μοίρα αύτοϋ πού οί Άμερικάνοι άποκαλούν loser (άποτυχημένο). Ό μονόλογος αύτός όδηγεϊ στά ενδότερα τής ψυχής, σέ πρόσ­ φατες καί παλιότερες άναμνήσεις, μέχρι τήν παιδική ηλικία, περιγράφοντας παράλληλα τήν κουλτούρα τής έβραϊκής κοινότητας (στήν όποια δλοι οί κεντρικοί ήρωες, δπως καί ό συγγραφέας, άνήκουν). Πλοκή ούσιαστικά δέν ύπάρχει, άλλά μέσα άπό τίς σκέψεις καί τίς άναμνήσεις άναδύονται μέ μεγάλη δεξιοτεχνία καταστάσεις καθώς καί ένα εύρύτατο φάσμα χαρακτή­ ρων τής σύγχρονης βιομηχανικής κοινωνίας, μιάς κοινωνίας σημαδε­ μένης άπό οικονομικές κρίσεις, πο-

καετίες τοΰ ’50 καί τοϋ ’60. Τά μυθιστορήματά του είναι κάτι σάν οδοιπορικό μέσα στήν άμερικάνικη κοινωνία, όπου οί ήρωές του, κατά κανό­ να δέσμιοι τοϋ άμερικάνικου ονείρου, παρου­ σιάζουν μιά πλήρη άδυναμία νά προσαρμο­ στούν, νά πετύχουν.

λέμους, στρατόπεδα συγκέντρω­ σης, ανισότητες καί τό μανιασμένο άγώνα γιά τό χρήμα. "Οπως ση­ μειώνουν ορισμένοι κριτικοί, ό Μπέλλοου «θέλει νά τά βάλει δλα μέσα στά βιβλία του», τή φρίκη τών μεγαλουπόλεων μέ τούς φό­ νους, τούς βιασμούς, τίς ληστείες καί τά σλάμς, τίς σφαγές καί τούς πολέμους, δχι μόνο τό "Αουσβιτς καί τό Βιετνάμ, άλλά μέχρι καί τήν Ούγκάντα τού Ά μίν, τούς προέ­ δρους καί τούς στρατηγούς, τούς μαθηματικούς καί τούς φιλόσο­ φους, άπ’ τόν Εύκλείδη στόν Πασκάλ, κι άπ’ τόν Πλάτωνα στόν Κίρκεγκωρ, μέσω Σπινόζα, Χέγκελ, Μάρξ, τούς άλήτες τοϋ δρό­ μου, τούς έπιχειρηματίες, τούς κομπιναδόρους, τούς μαφιόζους, τούς διανοούμενους. ’Από τό λα­ βύρινθο αύτό τών στοχασμών καί τόν καταιγισμό τών εικόνων συ-

ναρμολογείται βήμα βήμα ένα πα­ νόραμα τοϋ σύγχρονου κόσμου, δπου περιπλανώνται οί ήρωές του, άνήμποροι νά κατανοήσουν τήν κί­ νησή του. ’Ανήμποροι, ίσως γιατί τό έργο τοϋ Μπέλλοου νά τό δια­ περνά ή ιδέα κάποιας άντίφασης άνάμεσα στό «καλό» πού ενυπάρ­ χει στούς άφηρημένους όρισμούς τής άνθρώπινης συμπεριφοράς, καί στό «κακό» πού κυριαρχεί στήν κα­ θημερινή συναλλαγή άνάμεσά μας. Ό μονόλογος λοιπόν αποτελεί τόν κεντρικό άξονα τοΰ «"Αρπαξε τή μέρα», δπως καί τοϋ πιό φιλό­ δοξου «Χέρτσογκ» καθώς καί τοϋ φετινοΰ «Ντήν’ς Ντησέμπερ» (άλλά καί τό πρώτο πεζογράφημα τοϋ Μπέλλοου τιτλοφορείται πολύ χα­ ρακτηριστικά «Δύο πρωινοί μονό­ λογοι»), Ή έπιλόγή αύτοϋ τοϋ τρό­ που γραφής δίνει άκόμη μεγαλύτε­ ρη έμφαση στή μοναξιά καί τήν έλ-

οδηγος/63

λειψή βοήθειας καί άλληλεγγύης πού νιώθει, ή αντιμετωπίζει, τό άτομο στις σύγχρονες βιομηχανικές μεγαλουπόλεις. Σύμφωνα μέ τά λό­ για τού ίδιου τού συγγραφέα (σχο­ λιάζοντας τό έργο τού Ζίντ, τό 1951): «Καθώς ή απομόνωση τον άνθρώπον αυξάνεται, ένώ ή μόρφωση κ α ί ο ί ικανότητες πολλαπλασιάζον­ τας ο ΐ εσωτερικές έρωτήσεις κ α ί Απαντήσεις γίνονται δλο κ α ί πιό σημαντικές. Δυστυχώς, ό Αριθμός τών Αξιόλογων Ανθρώπων που ή πιό σημαντική συζήτηση που διεξά­ γουν είναι μ έ τόν ίδιο τους τόν έαυτό, συνεχώς μεγαλώνει».

Παράλληλα, αύτό δίνει στό συγ­ γραφέα τή δυνατότητα νά περιγρά­ φει άποστασιοποιημένα, καί συνε­ πώς πιό αναλυτικά, πιό βαθιά, τόν κοινωνικό περίγυρο καί νά άναδείξει καταστάσεις πού στούς «ενσω­ ματωμένους», στούς άμεσα δρώντες, δέ θά μπορούσαν νά γίνουν όρατές, δίχως την άμεση, δασκαλί­ στικη έπέμβαση κάποιου άφηγητήπαρατηρητή. ’Επιπλέον ό συγγρα­ φέας δέ χρειάζεται νά πάρει τό μέ­ ρος τού ήρωα ή νά τόν κατακρίνει ή έν γένει νά τόν αξιολογήσει μέ κάποιον τρόπο, καί τόν άφήνει νά είναι αύτό πού είναι, νά δείξει μέ τό «δικό» του τρόπο τί άξίζει. «Ή άλήθεια τού μονόλογου» λέει ό Μπέλλοου (στό ίδιο σχόλιο) «είναι έντυπωσιακή, άλλά γενικά τυχαία καί περιστασιακή· τό άτομο μονά­ χα μέ τίς δικές του ικανότητες μπο­ ρεί νά τήν κρίνει». Μέ τόν τρόπο αύτό άναδεικνύεται καί κάποια χροιά τραγικού, όπου ό ήρωας μέ τά λάθη του παραβαίνει τά δσα Σόλ Μπέλλοου

όρίζει ή κοινωνία, καί «τρώει τά μούτρα του». Στό «"Αρπαξε τή μέ­ ρα» ό Βίλχελμ, ένας άποτυχημένος σαραντάρης, χωρισμένος άπό τή γυναίκα του, πού μένει στό ξενοδο­ χείο όπου έχει εγκατασταθεί ό έπιτυχημένος πατέρας του, άνεργος (πρώην πωλητής παιδικών επί­ πλων), έχοντας έναποθέσει τίς τε­ λευταίες του έλπίδες, μαζί μέ τά τε­ λευταία του δολλάρια, στόν Τάμκιν, έναν ψευτογιατρό πού παίζει στό χρηματιστήριο, αύτός ό Βίλ­ χελμ, πού αύτοψυχαναλύεται κα­ θώς περιμένει τήν έξέλιξη τών τι­ μών τού λαρδιού καί τής σίκαλης, δέν άκολουθεΐ στά νιάτα του τήν πεπατημένη (έγκαταλείπει τό κολέ­ γιο καί προσπαθεί νά κάνει καριέρα στό Χόλλυγουντ), έρχεται σέ ρήξη μέ τήν οΐκογένειά του καί δέν έχει (έδώ ύπεισέρχεται τό καθαρά άμερικάνικο στοιχείο) τή δύναμη, τά προσόντα νά σταθεί άνάμεσα στούς καλύτερους, καί καταβαρα­ θρώνεται. Πιθανόν κάποια συμπά­ θεια, πού ίσως νά νιώθει ό έλληνας (καί γενικότερα ό εύρωπαίος) άναγνώστης γιά τόν «καημένο» τό Βίλ­ χελμ, νά μήν ισχύει γιά τό άμερικά­ νικο κοινό, πού ζεϊ καθημερινά τίς πιέσεις μιάς ιδιαίτερα άνταγωνιστικής κοινωνίας καί πού έχει μά­ θει νά άξιολογεΐ τούς άνθρώπους μέ τό χρήμα, καί τή μαγική γιά τίς ΗΠΑ έννοια «έπιτυχία». «Τό λα­ τρεύουνε τό χρήμα'! Τό ιερό χρήμα! Τό όμορφο χρήμα! Τό μυαλό τους δέν κόβει γιά τίποτ’ άλλο εξόν άπό τό χρήμα» σκέφτεται ό Βίλχελμ, καί λέει στόν πατέρα του: «Μέ μι­ σείς. ”Αν είχα όμως λεφτά δέ θά μέ μισούσες. ΠρέπεΕ νά τό παραδε­ χτείς, πού νά πάρει ό διάολος! Αύ­ τό είναι τό πρόβλημα -τά λεφτά. ”Αν συνέβαλλα στήν κοινωνική σου καταξίωση θά ήμασταν μιά χαρά πατέρας καί γιός (...)». ’Αλλά τά λόγια αύτά μέ κανέναν τρόπο δέν τόν έξιλεώνουν, γιατί στήν έλλειψη χρημάτων ό Βίλχελμ δέν έχει νά άντιπαραθέσει καμιά έπιτυχία, κα­ νένα ούσιαστικό προσόν. Σέ άντίθεση ίσως μέ τό «Χέρτσογκ», όπου ό ήρωας έμφανίζει τουλάχιστον μιά ήθική άνωτερότητα άπέναντι στούς άλλους καί βρίσκεται ώς ένα βαθμό «έξω άπ’ τό παιχνίδι», ό Βίλχελμ βρίσκεται εντελώς μέσα στό παιχνί­ δι καί χαμένος. "Ετσι δέν μπορούμε νά πούμε ότι ό συγγραφέας θέλει νά δείξει τόν Βίλχελμ σάν «καλό» καί τούς ύπόλοιπους σάν «κα­ κούς».

Τ Α Κ Η ΤΖ Α Μ Α Λ ΙΚ Ο Υ : 'Ελληνισμός κ α ί Αλλοτρίωση. Αθήνα, Γνώση, 1982. Σελ. 270.

ΞΕΚΙΝΩΝΤΑΣ άπό τή διερεύνηση τών δύο βασικών έννοιών, τού «ελληνισμού» καί -συνεπακόλουθα- τής «άλλοτρίωσης» (άπό τήν ιστορική της άνάλυση ώς τό τοπικό της περιεχόμενο), ό συγγραφέας-στοχαστής καταλήγει στή φιλοσοφική άντιμετώπιση τής σημερινής σχέσης τής χώρας μας καί τού λαού της μέ τήν Εύρώπη καί τίς προϋποθέσεις γιά δημιουργική πορεία της. (Γι’ αύτό, άλλωστε, ό άξονας τών κειμένων περιστρέφεται γύρω άπό τήν «πρόκληση» τής Εύρώπης κ α ί πρός τήν Ελλάδα...) Βιβλίο όχι εύκολο, μά ερεθιστικό γιά όσους καταφέρουν νά τό πλησιάσουν. ΣΤΕΦ Α ΝΟ Υ ΙΩ Α Ν Ν ΙΔ Η : Ξάνθη 1870-1940. (Εικόνες κ α ί μαρτυρίες Από τήν ιστορία της). Ξάνθη, X. Καμπουρίδης, 1982. Σελ. 125.

ΣΗΜΑΝΤΙΚΗ προσφορά στή διάσωση ενός πολύτιμου ιστορικού καί λαογραφικοΰ ύλικού άποτελεϊ τό λεύκωμα αύτό τού Ίωαννίδη (πού πρίν λίγα χρόνια έκανε τόση έντύπωση μέ τά διηγήματά του «Ντεγκτσήδες»): Συλλογή άπό φωτογραφίες, εφημερίδες, προγράμματα παραστάσεων καί άλλα στοιχεία τής Ξάνθης, άπό τήν ώρα πού οί μαρτυρίες γιά τήν πόλη γίνονται πιά συγκεκριμένες (1870). Μέσα άπό τά στοιχεία αύτά προβάλλει έντονα καί ή κοινωνική στρωματογραφία τού τόπου, μέ τίς ιδιομορφίες τής άγροτικής άνάπτυξης (καπνά), άκόμη καί άπό τήν έποχή τής τουρκικής κατοχής.

M O R D ILL O : Αλλον τό όνειρο... Αθήνα, Ή Σφεντόνα, 1982. Σελ. 139.

ΑΝ δέν ήταν μέτρια ή έκδοση

64/οδηγος Έ να άλλο στοιχείο που έμφανίζεται στό «“Αρπαξε τή μέρα», κα­ θώς καί στό «Χέρτσογκ» (που, σύμφωνα μέ τούς άμερικάνους κρι­ τικούς, άποτελεΐ μιά παραπέρα άνάπτυξη τού ίδιου θέματος) είναι καί ό άποτυχημένος γάμος. Δηλα­ δή δ ήρωας δέν είναι ικανός ούτε μιά οικογένεια νά φτιάξει, άκόμα καί στίς διαπροσωπικές του σχέ­ σεις άποτυχαίνει. Στό «"Αρπαξε τή μέρα» ή άποτυχία αυτή γίνεται πιό έμφανής καί άπό τήν άδυναμία συ­ νεννόησης τού ήρωα τόσο μέ τόν πατέρα του δσο καί μέ τήν άδελφή του. “Οσο γιά τά παιδιά, αύτά τά κρατούν οί γυναίκες (προσθέτον­ τας έτσι άλλο ένα πρόβλημα στά τόσα πού ήδη υπάρχουν -στήν πε­ ρίπτωση αύτή υπάρχει καί ό νόμος πού τίς εύνοεΐ, γιατί τυπικά οί άν­ τρες «έγκατέλειψαν τή συζυγική στέγη», άν καί ουσιαστικά έκδιώχθηκαν άπό κεϊ), οί γυναίκες πού παρουσιάζονται νευρωτικές, σκλη­ ρές, άπονες, πού άποζητοΰν τήν έπιτυχία, τήν κοινωνική άνοδο καί βλέπουν τό σύζυγο σάν μιά μηχανή παραγωγής άνέσεων. 'Ωστόσο άπό τή δική τους σκοπιά δέν έχουν άδι­ κο, δέν ενεργούν έτσι επειδή είναι «κακές», άλλά γιατί θέλουν νά «πετύχουν» στό δικό τους χώρο, νά άποσυνδεθοϋν άπό τή μοίρα τού άποτυχημένου, καί σέ τελική άνάλυση αύτές ένεργοΰν «σωστά», καί έπιβιώνουν μέσα στήν κοινωνία. Ά πό τήν άλλη μεριά, οί ήρωες πέφτουν πολύ εύκολα θύματα στά χέρια τών άετονύχηδων, γοητεύον­ ται άπό τούς κάθε λογής άγύρτες καί τά όμορφα λόγια τους. Ή ρη­ τορική δεινότητα, πού έξασκεί μιά γοητεία δπου γής, στήν Αμερική έχει άναχθεϊ σέ έπάγγελμα -δέν έχει παρά νά σκεφτεΐ κανείς τούς διάφορους Μπίλλυ Γκράχαμ καί Μούν πού γεμίζουν στάδια γιά νά μιλήσουν γιά τό εύαγγέλιο καί τή δική τους θρησκεία, ή τό μαγνητι­ σμό τής φωνής τού Μακάρθυ, ή άκόμα καί τό γεγονός δτι άριστερές, επαναστατικές, όργανώσεις πουλούν γιά οικονομική ενίσχυση κασέτες μέ τίς ομιλίες τών ηγετών τους. Έτσι ό Βίλχελμ, παρόλο πού προβάλλει κάποιες άντιστάσεις, τε­ λικά πείθεται, παρασύρεται άπό τόν Τάμκιν, πού στό μονόλογο τού ήρωα άντιπαραθέτει ένα διάλογο γεμάτο ψευτιές καί παγίδες. Ή φι­ λοσοφία τού Τάμκιν, «μή σκέφτε­ σαι τό παρελθόν, ούτε τό μέλλον, ζήσε μονάχα τό παρόν, τό εδώ καί

τώρα», δέν είναι άπό μόνη της κάλ­ πικη· ό Τάμκιν έτσι ζεϊ. Άλλά αυ­ τός ό τρόπος ζωής προϋποθέτει νά ρίχνεις τούς άλλους, νά προχωράς πατώντας επί πτωμάτων, γιατί «ζή­ σε τό παρόν» είναι νοητό μονάχα σάν «ζήσε γιά τόν έαυτούλη σου», καί κατά συνέπεια κάθε επικοινω­ νία πρός άμοιβαϊο όφελος είναι άδύνατη. Συνολικά ό Τάμκιν άντιπροσωπεύει τήν άλλη πλευρά τής «έπιτυχίας» στήν Αμερική, δχι τό­ σο τής κοινωνικής καταξίωσης, δσο τής άνετης έπιβίωσης, έν πλή­ ρη ισορροπία μέ τόν κοινωνικό πε­ ρίγυρο, μέσω τής κομπίνας γι’ αύτό πού λένε στίς ΗΠΑ τό «γρήγορο δολλάριο». Έτσι, σ’ έναν κόσμο δπου οί οι­ κογενειακές σχέσεις καθορίζονται άπό τό χρήμα, δπου ό έρωτας μετατρέπεται σέ μιά οικονομική σχέ­ ση έκμεταλλευτή-έκμεταλλευόμενου, τό άτομο, προσπαθώντας νά σπάσει τά τείχη τού έαυτοϋ του καί νά μιλήσει μέ τόν έξω κόσμο, νά περάσει άπό τό έπίπεδο τού μονό­ λογου στό έπίπεδο τού διάλογου, βρίσκει άντί γιά τήν επικοινωνία καί πάλι τήν έκμετάλλευση. Οί ύψηλές ιδέες καί τά δμορφα λόγια έξευτελίζονται σάν εργαλεία στά χέρια ενός κομπιναδόρου, ή προ­ τροπή γιά τήν άπελευθέρωση άπό τά δεσμά τού χρόνου καί γιά τή θαρραλέα, άμεση άντιμετώπιση τής ζωής, πού θυμίζουν τά λόγια τού μεγάλου δάσκαλου τού άμερικανικοΰ έθνους, τού Έμμερσον, γιά τήν άτομική έλευθερία καί τή στή­ ριξη τού άτόμου στίς δικές του δυ­ νάμεις, μετατρέπεται σέ μιά κραυ­ γή στόν άγώνα γιά τό ποιός θά φάει τόν άλλο. Τελικά ό ήρωας, δχι μόνο δέ φτάνει στό διάλογο, στήν επικοινωνία, άλλά επανέρχεται, συντριμμένος άπό τό βάρος τού κό­ σμου γύρω του, στόν έαυτό του, στό μονόλογό του, καί κλαίει πάνω άπ’ τό πτώμα κάποιου άγνωστου, μέσα σέ μιά έκκλησία δπου βρέθη­ κε σπρωγμένος άπ’ τό πλήθος στό πεζοδρόμιο. Θά μπορούσε κανείς νά προχω­ ρήσει παραπέρα στήν άνάλυση αύ­ τή καθώς καί νά εξετάσει κι άλλα στοιχεία τού έργου τού Μπέλλοου. Όμως ό ίδιος θά μάς κατηγορήσει δτι τό «παραξηλώσαμε». 'Ο Μπέλ­ λοου, έχθρός τών «βαθιών άναγνώσεων», δέν τρέφει καμιά εκτίμηση γιά τίς περισπούδαστες άναλύσεις. Καί στό σημείο αύτό τού δίνουμε τό λόγο:

« Ή βαθιά Ανάγνωση έχει γίνει έπικίνδυνη γιά τή λογοτεχνία». «Γ ια τ ί κύριε», ρωτά ό σπουδαστής, «ό Άχιλλέας σέρνει τό πτώμα τον "Εκτορα γύρω άπ’ τά τείχη τής Τροίας;» «’Ενδιαφέρουσα ερώτη­ ση, πολύ ενδιαφέρουσα, μ ’ Αρέσει, συνέχισε», λέει ό καθηγητής. «Βλέ­ πετε κύριε, ή Αίνειάδα είναι γεμά­ τη κύκλους -ασπίδες, τροχοί Αρμά­ των κ ι άλλα κυκλικά σχήματα. Κ α ί ξέρετε τ ί είπε ό Πλάτων γιά τούς κύκλους. Ο ί "Ελληνες είχαν μανία μέ τή γεωμετρία». «Νά ’χεις τήν ευ­ χή μου», λέει ό καθηγητής, «γι’ αύ­ τή τήν υπέροχη σκέψη π αιδί μου. ’Οξυδερκής παρατήρηση πού δεί­ χνει έμβάθυνση κ α ί σοβαρότητα. "Ομως έγώ νομίζω πώς ό Άχιλλέας τό ’κάνε επειδή ήταν θυμωμένος».

(Ά πό τό άρθρο «Βαθιοί άναγνώστες δλου τοϋ κόσμου, φυλαχτεί­ τε!») "Οσο γιά μιά έκτίμηση τοϋ δικοϋ του έργου, παραθέτουμε τήν άπάντηση πού έδωσε σέ μιά συνέντευξη στόν Γκόρντον Λ. Χάρπερ, τό φθι­ νόπωρο τοϋ 1965, δταν ρωτήθηκε κατά πόσο οί ήρωές του έπιχειρούν νά δώσουν μιά λύση στό πρόβλημα: «Είναι δυνατόν ένας καλός άνθρω­ πος νά έπιβιώσει στό σημερινό κό­ σμο;» «Δέ νομίζω πώς έχω παρουσιά­ σει κανέναν πραγματικά καλό άν­ θρωπο στό έργο μου- σέ κανένα άπό τά μυθιστορήματά μου δέν υπάρχει κάποιος Αληθινά άξιος θαυμασμού. Ό ρεαλισμός μέ πε­ ριορίζει σ’ αύτό τό σημείο. Θά ή θ ε λ α νά παρουσιάσω καλούς Ανθρώπους. Ποθώ όμως νά μάθω π οιοι είναι αύτοί ο ί κα λοί άνθρω­ ποι, τ ί κάνουν κ α ί πώς ζοϋν. Συ­ χνά παρουσιάζω Ανθρώπους πού έπιθυμοϋν νά Αποκτήσουν τέτοιες ιδιότητες, Αλλά τελικά μοιάζουν Ανήμποροι νά πετύχουν κάποιο Αξιόλογο Αποτέλεσμα».

Καί δυό λόγια γιά τήν έλληνική έκ­ δοση. Παρά τήν άτυχή έπιλογή τής κυριολεκτικής μετάφρασης τοϋ τίτ­ λου (Seize the Day), ή δουλειά τής Ε. Φρυδά άποδίδει σωστά τό ύφος τοϋ συγγραφέα καθώς καί τήν «άτμόσφαιρα» τοϋ έργου. Δυστυ­ χώς όμως ή εκτύπωση δέν προσφέ­ ρει θετική ύπηρεσία στή μεταφρά­ στρια, κι υπάρχουν στιγμές πού ή άνάγνωση γίνεται έπίπονη. ΜΙΛΤΟΣ ΦΡΑΓΚΟΠΟΥΛΟΣ

οδηγος/65

επιστροφή στη φύση J E A N G IO N O : ’Ανάρρωση. Β 'έ κ ­ δοση. Μετ. Ά ρ η Δικταίον. Α θ ή ­ να, Λίγόκερως. Σελ. 141.

Μέ την «’Ανάρρωση», ό σημερινός ελληνας άναγνώστης θά μεταφερθεΐ σέ έναν περίκλειστο καί αυτάρκη μικρόκοσμο πού δέν έχει καμιά σχεδόν ομοιότητα μέ την πραγματικότητα τού κόσμου μέσα στόν όποιο ζεΐ. “Αλλωστε, ό κόσμος τής «’Ανάρρωσης», ή φανταστική Ό μ πινιά ν, τοπο­ θετημένη στά υψίπεδα τής “Ανω Προβηγκίας, έπαρχίας όπου γεννήθηκε ό συγγραφέας, δέν ήταν περισσότερο πραγματική γιά τόν γάλλο άναγνώστη τού 1930. “Ισως γι’ αυτόν άκριβώς τό λόγο καλωσορίστηκε άπό τό γαλλικό άναγνωστικό κοινό ή τριλογία μέ τήν όποία έκανε την εμφάνισή του ό Τζιονό στά γαλλικά γράμματα: Colline καί Un de Baumugnes, πού κυκλοφόρησαν τό 1929, καί Regain («’Ανάρρωση», όπως άποδόθηκε στά έλληνικά, άρκετά έλεύθερα, ό δυσμετάφραστος γαλλικός τίτλος) δημοσιευμένη τό 1930. Τό κοινό, κουρασμένο άπό τό σύνθετο καί περίπλοκο μυθιστόρημα τών περί­ τεχνων μορφικών άναζητήσεων, τών μαιανδρικών ψυχολογικών άναλύσεων καί τών οδυνηρών κοι­ νωνικών καί ήθικών προβληματι­ σμών -τά όνόματα τών Προύστ, Ζίντ, Ντυαμέλ, Ρομαίν, Κοκτώ καί Ζιρωντού, πού κυριαρχούσαν στην προηγούμενη δεκαετία, είναι ενδει­ κτικά- στρέφεται μέ άνακούφιση στόν άπλό, στοιχειακό κόσμο τών πρωτόπλαστων τού Τζιονό, στόν κόσμο τών δασών καί τών ποτα­ μών, τών άνέμων καί τών βροχών, τού ήλιου καί τών έναστρων νυ­ χτών. Μέσα σέ ένα τέτοιο σκηνικό ξετυλίγει τήν άφήγησή του ό συγ­ γραφέας, σάν νά διηγείται ένα πα­ ραμύθι, εύθύγραμμο καί λιτό, μέ έλάχιστα πρόσωπα, άρχετυπικά ώς τίς παρυφές τής σχηματικότητας πού καθιστά άμφίβολη τήν πειστικότητά τους, μέ υποτυπώδη δράση ή όποία, μέ τά άδρά της περιγράμ­ ματα, φιλοδοξεί νά πάρει διαστά­ σεις μύθου ή παραβολής καί νά υποβάλει ένα μήνυμα ήθικό, κοι­ νωνικό, φιλοσοφικό. “Ας μήν ξε­

χνάμε δτι τό «μήνυμα» ήταν ένα ζητούμενο στή λογοτεχνία τής έποχής. Τό μήνυμα τού Τζιονό, τουλά­ χιστον στίς νουβέλες πού προαναφέρθηκαν, θά μπορούσε νά συνοψισθεϊ στό αίτημα «έπιστροφή στή φύση». 'Ωστόσο, καθώς παρατη­ ρούν ή Germaine Bree καί ή Mar­ garet Guiton στό βιβλίο τους The French Novel from Gide to Camus

(Τό γαλικό μυθιστόρημα άπό τόν Ζίντ ώς τόν Καμύ, εκδόσεις Har­ binger), ή φύση στόν Τζιονό δέν εί­ ναι ή πραγματική φύση, καί τό πε­ ριχαρακωμένο σύμπαν του μόνο έξωτερικά μοιάζει μέ μιά πραγμα­ τική άγροτική κοινότητα. “Ανθρω­ ποι καί τοπίο είναι περισσότερο πλάσματα μιας έντονα ποιητικής φαντασίας καί λιγότερο άποτυπώματα μιάς άναγνωρίσιμης κοινωνι­ κής κατηγορίας καί μιάς οικείας γεωγραφίας. Ή άναφορά τών Bree καί Guiton στούς βοσκούς τής ’Αρ­ καδίας μοιάζει μάλλον άστοχη σέ σχέση μέ τούς ήρωες τού Τζιονό, άπό τούς όποιους λείπει ή συναι­ σθηματική γλυκερότητα πού ανα­ καλεί ή βουκολική άναφορά, είναι ώστόσο ενδεικτική τής έξιδανικευτικής ροπής τού συγγραφέα. Ό Παντύρλ καί ή Άρσούλα τής «’Ανάρρωσης» θυμίζουν περισσό­ τερο ποιητές πού έπέλεξαν τήν άγροτική ζωή παρά πραγματικούς άγρότες. Μιά σύγκριση μέ τήν «Ευ­ λογία τής γης» τού Κνούτ Χάμσουν, μεταφερμένη στά έλληνικά έπίσης άπό τόν κ. Δικταϊο, θά ήταν πολύ ενδιαφέρουσα άπό αύτή τήν

αυτού τού λευκώματος (διπλή ■παρουσίαση μερικών γελοιογραφιών κ.ά.), θά τό σύστηνε κανείς άνεπιφύλακτα καί μέ ενθουσιασμό. Γιατί φέρνει τό ελληνικό κοινό σέ έπαφή μέ μιά έκτυφλωτική περίπτωση κοινωνικής κριτικής μέσα άπό σκίτσα. Ό ’Αργεντινός Mordillo δέν άρκεΐται νά περιγράφει τόν κόσμο. Φτάνει στίς ρίζες του. Καί μέ σκίτσα, άλλοτε περίτεχνα κι άλλοτε άπλά, άποκαλύπτει τό άόρατο πλέγμα τών -δικαιολογημένων ή άδικαιολόγητων- συμβάσεων τής ζωής, μεγεθύνοντάς τες σχολιαστικά μέ τήν ένταση τού χιούμορ. Σ Τ Ε Λ ΙΟ Υ Π ΑΠ Α ΔΟ Π Ο ΥΛΟ Υ: Συλλογή τύπων κ α ί διακοσμητικών θεμάτων τών χάλκινων σκευών. Ναύπλιο, Πελοποννησιακό Λαογραφικό °Ιδρυμα, 1982.

ΕΝΑ κομμάτι άπό τή σπουδαία δουλειά τού Πελοποννησιακού Λαογραφικοΰ Ιδρύματος (καί τής προέδρου του Νανάς Παπαντωνίου) είναι οί έκδόσεις, προηγούμενες καί φετινές, όπως καί αύτή ή πεντάτομη σειρά γιά τή χαλκοτεχνία, πού έτοιμάζεται. Τό βιβλίο τούτο είναι τό δεύτερο τής σειράς (μέ συγγραφέα όλα τό διευθυντή τού Λαογραφικοΰ καί ’Εθνολογικού Μουσείου Μακεδονίας) κι έχει σκοπό, συγκεντρώνοντας τά σχέδια πού έπικρατούν στά χάλκινα σκεύη, νά άποτελέσει τόν ενδιάμεσο οπτικό κρίκο στά ύπόλοιπα βιβλία, πού βασίζονται σέ κείμενα. Α Μ Β Ρ Ο Σ ΙΟ Υ ΒΟΛΛΛΡ. Ό ζωγράφος Ρενουάρ. Μετ. Γιάν. Τσαρούχη. Αθήνα, Γαλαξίας/ Έρμείας, 1982. Σελ.

177.

ΕΜΠΟΡΟΣ πινάκων ό Βολλάρ, έζησε άπό μέσα τή μεγάλη ζωγραφική έπανάσταση τής

66/οδηγος

άποψη -κ ι έδώ, φυσικά, σταματά ή αυθαίρετη αυτή συσχέτιση. Οί σκο­ πεύσεις καί οί μέθοδοι τών δύο βι­ βλίων διαφέρουν τόσο ώστε νά κα­ θιστούν έπικίνδυνες τίς εύκολες συγκρίσεις. Ό κ. Δικταΐος, στόν πρόλογο πού προτάσσει στη δεύτερη έλληνική έκδοση, άναφέρεται στις «έκπληκτικά ποιητικές περιγραφές τής έξανθρωπισμένης φύσης». Θά ήθε­ λα νά μεταφέρω έδώ ένα μικρό άπόσπασμα άπό την «’Ανάρρωση», δείγμα τού άκραίου ποιητικού άνιμισμού πού χαρακτηρίζει τη γραφή τού Τζιονό: Έχει, στη Φόν-ντε-λα-ρέν-πόρκ, ή γούρνα τής βρύσης κρουστάλλια­ σε κιόλας. Είναι μ ιά βρύση χαμένη, δυστυχισμένη. ’Απροστάτευτη. Την παράτησαν έτσι, στήν έρημιά τών χωραφιών· είναι φτιαγμένη μ ’ ένα σωλήνα καλαμιού κ α ί μ έ τόν κουφαλιασμένο κορμό μιας λεύκας. Βρίσκεται έκεί όλομόναχη. Τό κα­ λοκαίρι, ό ήλιος πού πίνει σάν γάι­ δαρος, ξεραίνει τή δεξαμενή της μέ τρεις ρουφηξιές■ό άέρας πλένει τά πόδια του κάτω άπό τό καλάμι κ α ί σκορπίζει δλο τό νερό στή σκόνη, τό χειμώνα παγώνει ως τήν καρδιά. Είναι άτυχη· δπως δλη αύτή ή γη

(σ. 30). Κάποιες πληροφορίες γιά τή ζωή τού όχι πολύ γνωστού στόν τόπο μας συγγραφέα, πού δανείζομαι άπό τό βιβλίο πού προανέφερα, ένδέχεται νά μήν είναι έντελώς πε­ ριττές γιά τόν έλληνα άναγνώστη. Ό Jean Giono γεννήθηκε τό 1895 στήν κωμόπολη Manosque τής “Ανω Προβηγκίας κι άνατράφηκε άπό τόν πατέρα του, έναν παπου­ τσή, πού ύπεραγαπούσε. Διαβάζα­ νε μαζί τή Βίβλο, κι ό τσαγκάρης γονιός τού δίδαξε τό σεβασμό στίς σταθερές άξιες τού φτωχού καί άνεξάρτητου τεχνίτη. ’Αργότερα, στόν έλεύθερο χρόνο πού τού άφη­ νε ή δουλειά στήν τράπεζα, διάβα­ σε τούς κλασικούς άπό μεταφρά­ σεις. Καθώς έχει πεϊ, οί μύθοι τού 'Ομήρου καί τού Σοφοκλή έξακολουθοϋσαν νά ζούν «άτόφιοι» στήν έπαρχία του. Μεγάλη έπίδραση άσκησε πάνω του ό Χέρμαν Μέλβιλ, ιδιαίτερα τό Moby Dick. Ό Ούώλτ Ούίτμαν τόν συγκίνησε βα­ θιά. Μέ αύτή τή σκευή, σέ ήλικία δε­ καεννιά χρονών, πήρε μέρος στόν πόλεμο τού 1914. Τέσσερα χρόνια άργότερα, δταν άπολύθηκε, ή διά­

στασή του μέ τό σύγχρονο’ κόσμο ήταν άγεφύρωτη. Κι εξαφάνισε τε­ λείως αυτό τόν κόσμο άπό τό μυθι­ στορηματικό του σόμπαν. Έγινε ό έπικολυρικός προφήτης τής έπιστροφής στή φύση, ό ποιητής τών «άγροτικών ραψωδιών καί τών ποιμενικών ειδυλλίων τών χωρικών μέ τά βελούδινα παντελόνια», κα­ θώς παρατηρεί ό Maurice Nadeau στό βιβλίο του Le roman frangais depuis la guerre (Τό γαλλικό μυθι­ στόρημα μετά τόν πόλεμο, έκδόσεις Gallimard). Ή φρίκη τού πολέμου, ό βαθύς κλονισμός τής πίστης τού μεταπο­ λεμικού άνθρώπου στήν πρόοδο τού πολιτισμού, τά σύννεφα τού άνερχόμενου φασισμού πού πύ­ κνωσαν στόν ουρανό τής μεταπολε­ μικής Εύρώπης, ό σεισμός τής με­ γάλης ρωσικής Επανάστασης μέ τίς άπρόβλεπτες άκόμα έπιπτώσεις της, έτρεψαν πολλούς συγγραφείς πρός τούς περίκλειστους άτομικούς χώρους ή πρός τούς πλασματικούς παραδείσους μιας άνύπαρκτης ου­ σιαστικά φυσικής ζωής. Οί τάσεις αυτές δέν άντιπροσωπεύουν πάντα καί κατ’ άνάγκην στάσεις φυγής ή άνευθυνότητας άπέναντι στά φλέ­ γοντα προβλήματα πού θέτει ή εποχή. Ή άναζήτηση άξιών, έστω κι άν τρέπεται σέ περιοχές άσχετες μέ τήν άμεση κοινωνική πραγματι­ κότητα, ή άπλώς άνύπαρκτες, ένδέχεται νά άποτελεί έκφραση άγωνίας γιά τίς κρημνιζόμενες άξιες μιας καταρρέουσας τάξης πραγμά­ των. Γιά τούς άδολους, άνεύθυνους, τεμπέληδες, χαριτωμένους -έξιδανικευμένους, φυσικά- άλήτες τού Στάινμπεκ, έχει ειπωθεί πώς μέ τήν ύπαρξή τους καί μόνο άσκοΰν ένα είδος κριτικής στό πουριτανικό εργασιακό ήθος τής δολλαριολατρίας πού έξέθρεψε ό καπιταλισμός -στή γυμνή καί άπερίφραστη άμερικανική έκδοχή του. Μέ άνάλογο τρόπο, στόν παρθενικό καί άνυποψίαστο παράδεισο τού Τζιονό θά μπορούσε νά δει κα­ νείς τό άνεστραμμένο είδωλο μιάς έποχής βουτηγμένης στή διαφθορά καί τή βαναυσότητα. Στόν άπλό μύθο τού Παντύρλ καί τής Άρσούλας πού σώζονται -ό ένας άπό τήν κτηνωδία πού τόν άπειλεϊ μέσα στή μοναξιά τής άπορφανισμένης πολί­ χνης, καί ή άλλη άπό τή δυστυχία πού φέρει πάνω της σάν στίγμα άπό τήν έπαφή της μέ τόν κόσμο τού πολιτισμού- χάρη στήν άγάπη τους, θά μπορούσε νά δεί κανείς

τήν ιδεατή υπέρβαση τού κόσμου τής άλλοτρίωσης. Ό ιδεαλισμός τής υπέρβασης δέν αίρει τήν ήθική σημασία τής άπόρριψης αύτοΰ τού κόσμου. Τό πρόβλημα, ώστόσο, μ’ αύτή τή συγγραφική περίοδο τού Τζιονό, σήμερα πιά, δέν βρίσκεται στήν έγκυρότητα τού ήθικοΰ του προ­ βληματισμού. Φοβάμαι πώς ή σύλ­ ληψή του υπερβαίνει τόν ποιητικό του διασκελισμό. Οί μύθοι του, γιά νά άποκτήσουν τήν παραβολική διάσταση πού φιλοδοξούσε νά τούς δώσει, άπαιτοΰσαν μιάν έπική πνοή μεγαλύτερου βεληνεκούς άπό τήν έμφυτη λυρική άνάσα του. Γνή­ σιος καλλιτέχνης, δέν καταφεύγει σέ ρητορικά κηρύγματα. Οί ήρωές του ζούν, δέν φλυαρούν. Μαζί τους ζεί καί ή φύση πού τούς περι­ βάλλει καί πού κάποτε έκφράζεται πιό εύγλωττα κι άπ’ αυτούς. ’Από τή λυρική γραφή του έπιζεϊ ή γνη­ σιότητα καί ή συγκίνηση. Ά π ό τό έπος τών άρχετυπικών μορφών του καί τών βιβλικών μύθων του δέν άπομένουν πολλά πράγματα. Τήν άνεπάρκεια αυτής τής μεθό­ δου τή συνειδητοποίησε κι ό ίδιος. 'Ο Β' Παγκόσμιος Πόλεμος στάθη­ κε σημείο καμπής στήν εξέλιξη τής γραφής του. Ακαταπόνητος δουλευτής, αίφνιδιάζει τή μεταπολεμι­ κή Γαλλία τόσο μέ τήν παραγωγή του δσο καί μέ τήν άλλαγή τής θε­ ματογραφίας του καί τήν ώρίμανση τής τεχνικής του. Διατηρεί, ώστό­ σο, πάντα ένα στοιχείο ήθικής άποστροφής γιά τό σύγχρονο κό­ σμο καί μιά τάση άποφυγής τής έμπλοκής σέ συζητήσεις πάνω στά άμεσα κοινωνικά προβλήματα. Αλλά αυτά είναι μιά άλλη ιστορία. Ή «Ανάρρωση» παραμένει εν­ διαφέρον δείγμα τής πεζογραφίας τού ’30. Ό λόγος τού κ. Δικταίου έχει τό ρυθμό πού προσιδιάζει στό κλίμα τού Τζιονό, άλλά καί τής έποχής γενικότερα. Θά έλεγα πώς είναι ένας λόγος πού προσφέρεται σέ άπρόσκοπτη άνάγνωση, άν ό με­ ταφραστής δέν έπέμενε, καί στή νέα μετάφραση, σέ κάποιους γλωσ­ σικούς τύπους δύσκολα άνεκτούς άπό τό σημερινό γλωσσικό μας αί­ σθημα. Μερικά παραδείγματα: "Οταν, νυχτιασμένα πιά, κατέβα­ σαν τό φανάρι... (σ. 20). Ή Μαμέσα ξεσκύβει... (σ. 32) σάν ούρμος καρπός... (σ. 70). Εύτυχώς, οί γλωσσικοί αυτοί τύποι δέν είναι πολλοί. ΣΠΥΡΟΣ ΤΣΑΚΝΙΑΣ

οδηγος/67

καίρια μαρτυρία *Ασμα Πολεμιστήριον. Ανώνυμο έργο τον Κοραή. Παρουσιασμένο άπό τόν Φίλιππο Ή λιου. ’Αθήνα, ’Ελληνικό Λογοτεχνικό κ α ί 'Ιστο­ ρικό ‘Αρχείο, 1982. Σελ. 72.

Ή φωτοτυπική έπανέκδοση τοϋ άνώνυμου φυλλαδίου τοϋ Κοραή «Ά σ μ α Πολεμιστήριον» (1800) άπό τό Ε .Λ .Ι.Α ., άν καί δέν έντάσσεται στίς έκδηλώσεις τοϋ έτους Κοραή (πραγματοποιήθηκε μέ τήν ευκαιρία τής έκθεσης «Οί Έ λληνες στήν Αίγυπτο, 4000 χρόνια παρουσία»), πρέπει ωστόσο νά θεωρηθεί πρόδρομος τής σειράς τών άνατυπώσεων πού θ’ άκολουθήσουν, δπως έχει ήδη προαγ­ γελθεί, άπό άλλους έκδότες ή φορείς μέσα στό 1983, μέ τή συμπλή­ ρωση δηλαδή τών έκατόν πενήντα χρόνων άπό τό θάνατο τοϋ Κο­ ραή. Καί δέν είναι τυχαίο δτι οί προτι­ μήσεις στρέφονται στά μικρά, άνώνυμα κυρίως ή ψευδώνυμα κοραϊκά έργα. Λιγότερο γνωστά καί προσιτά (παρά τίς δποιες άναδημοσιεύσεις τους) άποτελούν καί­ ριες μαρτυρίες γιά νά κατανοηθοΰν οί συνιστώσες τής διαμόρφωσης καί λειτουργίας μιας έλληνικής συ­ νείδησης πού, ξεπερνώντας σαφώς τούς μέσους δρους, δέν θ’ άργοϋσε νά γίνει τό σημείο άναφοράς τού προεπαναστατικού έλληνισμού. Ό κ. Φ. Ήλιού, πού είχε τήν επιμέλεια τής έπανέκδοσης τοϋ «Άσματος», σχολιάζοντας τό κεί­ μενο σ’ ένα διεξοδικό έπιλογικό «Σημείωμα», έδειξε δχι μόνο τήν περίσσεια τών γνώσεών του άλλά καί τήν έμβέλεια τού ιστορικού του δπλισμοΰ. Οί προσεγγίσεις του κά­ λυψαν δλα τά αίτούμενα τής έρευ­ νας: βιβλιογραφικά τού φυλλα­ δίου, ιστορική συγκυρία, στάση τού Κοραή άπέναντι στήν Ελλάδα στήν καμπή τού 18ου αιώνα, είδος καί πρότυπο τής στιχουργίας, μου­ σική τοϋ τραγουδιού, έπαναστατική καί πολιτική του ιδεολογία, σχέση του μέ τά άλλα πατριωτικά δημοσιεύματα τού Κοραή, διάδοση καί άπήχησή του στήν Ελλάδα καί Γαλλία (στίχοι του άπευθύνσνται καί στούς Γάλλους, καί υπάρχει σάν έπίμετρο τής έκδοσης γαλλική του μετάφραση), τύχες τού τραγου­ διού στά μεταγενέστερα χρόνια.

Παράλληλα, είκονογραφικό υλικό τής έποχής καί ή παράθεση τής σωζόμενης σέ ευρωπαϊκή καί βυζαντι­ νή σημειογραφία μελωδίας τού «Άσματος», συμπληρώνουν τήν ιστορική άνάλυση καί συνεπικου­ ρούν τά συμπεράσματά της. Ά π ό δλη αυτή τήν πολυσήμαντη καί συγχρόνως εΰμέθοδη παρου­ σίαση θά ήθελα νά σταθώ σέ δύο σημεία γιά νά διατυπώσω κάποιον άντίλογο, χρήσιμον ίσως σέ μιά νέα άνάγνωση τών πραγμάτων. Καί πρώτα ένα σχόλιο γιά τή μουσική τού «Άσματος». Ή στιβαρή μελι­ κή γραμμή, τό ύφος καί ή άγωγή τοϋ ρυθμού, δπως παραδίνονται, όμοιότροπα σχεδόν, στίς δύο έντυ­ πες πηγές πού ΰπομνήσαμε πρίν (1824 καί 1880 άντίστοιχα), είναι συνταιριασμένα άπόλυτα μέ τήν έθνεγερτική πνοή τοϋ τραγουδιού. Δύσκολα έπομένως θά παραδεχό­ ταν κανείς άκόμα καί τήν πιθανό­ τητα νά πρόκειται γιά τή μουσική τού φαναριώτικου σατιρικού τρα­ γουδιού πού χρησιμέυσε γιά πρό­ τυπο τής στιχουργικής φόρμας τού «Άσματος» καί πάντως δέν πρέπει νά υιοθετήσουμε κάτι τέτοιο χωρίς βεβαιότερες μαρτυρίες. Τό δεύτερο σχόλιο άφορά τή θέση πού διατυ­ πώνεται σχετικά μέ τή στροφή τού Κοραή στά έλληνικά πράγματα, ζωντανή έκφραση τής όποιας άποτελεϊ ή συγγραφική παραγωγή του τής περιόδου 1798-1805. Ό κ.

Γαλλίας στό τέλος τού 19ου καί στίς άρχές τού 20ού αιώνα. Κι ένα κομμάτι άπό τή μαρτυρία του γιά τά πρόσωπα καί τά γεγονότα είναι τό βιβλίο του γιά τόν Ρενουάρ, δπου καταγράφονται δλες οί έπαφές πού είχε μέ τό μεγάλο ζωγράφο. Μοναδική τύχη γιά τό έλληνικό κοινό τό δτι μεταφραστής είναι ένας σπουδαίος έλληνας ζωγράφος, ό Γιάννης ' Τσαρούχης, πού διεισδύει στήν ευαισθησία τού κειμένου μέ μοναδικό τρόπο. Α Γ Λ Α ΪΑ Σ ΚΡΕΜ ΕΖΗ : Καινούρια κουζίνα. ’Αθήνα, Κάκτος, 1982. Σελ. 199.

ΔΕΝ ξέρω άπό μαγειρική, κι έτσι δέν μπορώ νά κρίνω τό βιβλίο τής Κρεμεζή. Ακόυσα δμως νά συζητιέται πολύ σάν πρωτότυπο γιά τήν άμεσότητά του καί τήν πρακτικοποίηση τών κανόνων τής διαιτητικής, κάτι πού είναι ιδιαίτερα σημαντικό γιά άντρες καί γυναίκες στή σημερινή άκατάστατη καί άγχοτική ζωή. Πάντως, γιά τούς έκλεκτικούς ύπάρχουν στό βιβλίο καί συνταγές πιό παράδοξες άπ’ αυτές πού χρησιμοποιούμε στή συνηθισμένη μας διατροφή.

Άπόκοπος. Άπολώνιος. 'Ιστορία τής Σωσάννης. ‘Αθήνα, 'Ερμής, 1982. Σελ. 226.

ΤΑ λαϊκά λογοτεχνικά κείμενα τής Τουρκοκρατίας έρχεται νά ξαναθυμίσει μιά καινούρια σειρά τού «Ερμή». Καί είναι πραγματικά άξιόλογη αύτή ή προσπάθεια, τουλάχιστον δσο φαίνεται άπ’ τόν πρώτο τόμο, μέ τίς άναλυτικές εισαγωγές τού Γιώργου Κεχαγιόγλου, τίς βιβλιογραφίες καί τό γλωσσάριο. Μόνο πού λειτουργεί σέ βάρος τού βιβλίου (πού γίνεται δυσανάγνωστο στό ευρύ κοινό) ή άγαθή πρόθεση νά περιλαμβάνει σέ φωτοαναπαραγώγή τά κείμενα

68/οδηγος

Ήλιου είναι κατηγορηματικός. Ή άλλαγή στους προσανατολισμούς τοϋ Κοραή συνδέεται καί άπορρέει άπό την πολεμική έξαρση τού τέ­ λους τοΰ 18ου αιώνα: την προέκτα­ ση τών γαλλικών δπλων στην ’Ανα­ τολή καί τίς έλπίδες πού άναρρίπισε γιά έπικείμενη άπελευθέρωστ τής Ελλάδας. Μπροστά στή διαφαινόμενη προοπτική τής άμεση; κατάρρευσης τής όθωμανικής κυ­ ριαρχίας δ έλληνας σοφός, άφοσιωμένος ώς τότε στό κύριο έργι του, τήν κριτική άποκατάσταστ καί ερμηνεία τών κειμένων τής άρχαίας γραμματείας, μέ έπιδόσεις πού τόν άνάδειχναν σέ κορυφαίο κλασικό φιλόλογο, θά δεχτεί ισχυ­ ρό κλονισμό πού θά τόν κάνει νά συνειδητοποιήσει τήν άποστολή του καί νά άναπροσαρμόσει τά σχέδιά του. Έτσι άπό έδώ καί πέ­ ρα θά έπιδοθεϊ νά συγκεράσει τά δράματα τοΰ κλασικού φιλολόγου μ’ έκεϊνα τοϋ παιδαγωγού καί δια­ φωτιστή γιά χάρη τών συμπατριω­ τών του, στούς όποιους θά άφιερώσει έξολοκλήρου τίς φροντίδες καί

τούς μόχθους του. Μιά τέτοια εικόνα δέν είναι βέ­ βαια παραπλανητική, παρουσιάζει δμως κάποια ρήγματα. Καταρχήν δέν πρέπει νά παραβλέπουμε τό γεγονός δτι πολύ πριν άπό τίς στρατιωτικές επιχειρήσεις τοΰ 1798, στά πρώτα άκόμα χρόνια τής έγκατάστασής του στό Παρίσι (1788), ό Κοραής, παράλληλα ή έστω στό περιθώριο τών ένασχολήσεών του μέ τά προβλήματα τής κλασικής φιλολογίας, έκδηλώνει ένδιαφέρον καί γιά τά έλληνικά πράγματα. Καί τό ένδιαφέρον αυτό δέν περιορίζεται άπλώς σέ έκφρα­ ση τών καημών τοϋ ξενιτεμένου γιά τή στέρηση καί τή δυστυχία τής πα­ τρίδας ή σέ εύχολόγια γιά τήν άπολύτρωσή της, άλλ’ άντανακλάται σέ πιό άπτές δραστηριότητες: μαζεύει καί επεξεργάζεται λεξικογραφικό ύλικό τής νεοελληνικής, μέ σκοπό μάλιστα νά τίς δημοσιεύσει, κατα­ πιάνεται μέ τή σύνταξη νεοελληνι­ κής γραμματικής. Στή σκέψη του κυριαρχεί πάντα ή ιδέα νά κάνει κάτι «καί πρός ωφέλειαν καί πρός

τιμήν τού γένους» (1790). ’Από τό άλλο μέρος, δέν τόν άφήνουν άσυγκίνητο ή άδιαφορία καί πολύ πε­ ρισσότερο οί συκοφαντίες πού εκτοξεύονται κατά τών νεότερων Ελλήνων άκόμη καί άπό άνθρώπους τού άμεσου παρισινού περι­ βάλλοντος του. Ή άγανάκτησή του θά τόν όπλίσει μέ πείσμα καί άποφασιστικότητα νά διαφεντέψει τήν τιμή τοΰ έθνους του, καί τή δι­ καίωση αύτή θά τήν έπιζητήσει μέ­ σα άπό τόν άγώνα δχι μόνο γιά προσωπική άνάδειξη καί άναγνώριση άλλά προπαντός γιά φωτισμό καί μετακένωση τής παιδείας στούς υπόδουλους, γιατί έτσι φανταζό­ ταν πώς θά άνοιγε δ δρόμος τής έθνικής καί ήθικής τους άπελευθέρωσης. "Οτι ή συγκυρία τοΰ 1798 έπιτάχυνε τήν ώρίμανση τής κυο­ φορούμενης άλλαγής στόν ψυχισμό τοΰ Κοραή δέν υπάρχει καμιά άμφιβολία. Δέν είναι δμως, πιστεύω, αύτή πού τήν προκάλεσε.

EMM. Ν. ΦΡΑΓΚΙΣΚΟΣ

σημαντικότατη πηγή γιά τό πρώτο ανώτατο πνευματικό μας ίδρυμα Τ Υ Π Α ΛΔ Ο Υ-ΙΑΚ Ω ΒΑΤΟ Υ ΓΕ­ ΩΡΓΙΟΥ: 'Ιστορία τής Ίόνια ς Ακαδημίας. "Εχδοση-είσαγωγήσχόλια Σκύρου I. Άσόραχά. ’Αθή­ να, 'Ερμής, 1982. Σελ. ξδ '+232.

’Επίκαιρα -στά έκατόχρονα άπό τό θάνατο τοϋ πληθωρικού ληξουριώτη πολιτικού Γεωργίου Τυπάλδου-Ίακωβάτου (1813-20.12.1882), γνω­ στού στην ελληνική Βουλή τού περασμένου αιώ­ να ώς «Γεωργαντάρα»- έκδόθηκε ή «'Ιστορία τής Ίόνιας ’Ακαδημίας», έργο του νεανικό, πού μο­ λονότι πολυχρησιμοποιημένο στά τελευταία χρό­ νια1 έμενε άκόμα στό σύνολό του άνέκδοτο. Τήν

έκδοση πραγματοποίησε στή σειρά «Νέα Ε λλη ­ νική Βιβλιοθήκη» (διευθυντής ό καθηγ. Ά λκ η ς ’Αγγέλου) ό γνωστός καί άπό άλλες περισπούδα­ στες μελέτες του κ. Σπύρος Ά σδραχάς, δόκιμος φιλόλογος καί ιστορικός καί ικανότατος συγγρα­ φέας, πανεπιστημιακός διδάσκαλος σήμερα στό Παρίσι.

οδηγος/69 Ό κ. Άσδαχάς είναι έκεΐνος πού, μαζί μέ τόν κ. Β. Παναγιωτόπουλο, ανακάλυψαν τό έργο ατό σπίτι τών Ίακωβάτων στό Ληξούρι, στά πλαίσια μιάς έρευνας πού έκαμαν έκεϊ τό 1963 μέ έντολή τού «Κέν­ τρου Νεοελληνικών Ερευνών» τού Ε.Ι.Ε., ύπό τή διεύθυνση τού καθηγ. Κ. Θ. Δημαρά, στόν όποιο δί­ καια ό κ. Άσδραχάς εκφράζει την ευγνωμοσύνη του, γιατί τού έστρε­ ψε την προσοχή «στά χαρτιά τών Ίακωβάτων». 'Ο άριστος έπιστημονικός όπλισμός τοϋ κ. Άσδραχά τόν βοήθησε νά έκτιμήσει άπό τήν πρώτη στιγμή σωστά τήν άξια τοϋ έργου αύτοϋ, πού, μολονότι προέρ­ χεται άπό ένα νεαρό συγγραφέα, άποδεικνύεται καρπός μιάς ιδιο­ φυίας καί κατατάσσεται στίς ση­ μαντικότερες πηγές πού σώθηκαν γιά τήν Ίόνιο ’Ακαδημία -τό Πα­ νεπιστήμιο τής Κέρκυρας καί όλης τής Έφτανήσου-, τό πρώτο άνώτατο πνευματικό μας ίδρυμα στά νεότερα χρόνια. Τό έργο αύτό τοϋ Ίακωβάτου τράβηξε τήν προσοχή καί τοϋ ύπογραφόμενου, δταν τό 1966, μέ άνάθεση τής διεύθυνσης τής «Βιβλιο­ θήκης Τυπάλδων-Ίακωβάτων», καί ύπό τήν έποπτεία τού καθηγ. Πανεπιστημίου ’Αθηνών καί σήμε­ ρα άκαδημαϊκοΰ κ. Κων. Γ. Μπόνη, άνέλαβε μαζί μέ τήν κ. Βαρβά­ ρα Καλογεροπούλου-Μεταλληνοΰ τήν έρευνα-συγκρότηση, ταξινόμη­ ση καί μελέτη τοϋ άρχείου τών άδελφών Τυπάλδων-Ίακωβάτων.2 ’Αρχισε μάλιστα τότε καί ή προε­ τοιμασία γιά τήν έκδοση τού έρ­ γου, πού άναγγέλθηκε σέ σχετικό δημοσίευμά του, στό όποιο υπο­ γραμμιζόταν καί ή σημασία τού έρ­ γου ώς ιστορικού ντοκουμέντου.3 Βέβαια ή προσπάθεια αυτή σταμά­ τησε δταν πληροφορήθηκε δτι τήν έκδοση είχε άναλάβει ό πρώτος πού είδε τό έργο, δηλ. ό κ. Ά σδραχάς. ’Εκφράζουμε έτσι τή με­ γάλη χαρά μας σήμερα, γιατί πλου­ τίζεται ή ελληνική βιβλιογραφία *12

γιά τήν Ίόνιο ’Ακαδημία μέ τήν έκδοση αυτή, πού φέρει τή σφραγί­ δα τής προσωπικότητας τού κ. Άσδραχά, τού οποίου ή πλούσια καί έκλεκτή επιστημονική προσφο­ ρά δίνει τήν εγγύηση γιά τήν άρτιότητα καί πληρότητα καί τής νέας αυτής δουλειάς του. Πράγματι, μέ περισσή συμπά­ θεια ό κ. Άσδραχάς είδε τό έργο τού Ίακωβάτου καί μάς πρόσφερε μιά πολύ προσεγμένη δουλειά, πού προδίδει μεγάλο μόχθο καί ευρύτα­ τη γνώση. Βέβαια ή μακρά διάρκεια τής εκτύπωσης (19761982) ήταν άναπόφευκτο νά άφήσει κάποια σημάδια, πού καλύπτονται δμως άπό τίς άναμφισβήτητες άρετές τής εργασίας. Στήν Εισαγωγή καί στόν ευρύτατο σχολιασμό φαί­ νεται ή πείρα, ή κριτική δύναμη, ό διεισδυτικός στοχασμός τού έκδο­ τη. Ό κριτικός ιστορικός, άπό τήν πλευρά τής μορφής, συνοδεύεται άπό τόν πάνοπλο φιλόλογο καί δό­ κιμο τεχνίτη τού λόγου, μέ τό επι­ βλητικό -προσωπικό- ύφος καί τή γλαφυρή γλώσσα, παρόλο πού ή πυκνότητα τού λόγου καί τό στοχα­ στικό ύφος δημιουργούν κάποτε άσάφεια, πιστεύουμε δτι δχι μόνο δσοι θά διαβάσουν τό έργο άπό καθαρά ιστορικό ένδιαφέρον, άλλά καί οί εραστές τής τεχνικά δουλε­ μένης μορφής θά βρούν στό βιβλίο τού κ. Άσδραχά άπόλυτη ικανο­ ποίηση. 'Η δομική διάρθρωση τής έργασίας άνταποκρίνεται στό είδος καί τό σκοπό της. "Ενα σύντομο Προλογικό σημείωμα (σ. ε'-στ') άκολουθεΐ ή μακρά Εισαγωγή (σ. ζ'μζ'), στήν όποια δ έκδότης προσ­ φέρει μιά διεξοδική, στοχαστική καί διεισδυτική ιστορική άνάλυση τού έργου. "Οσα σχετίζονται μέ τή φιλολογική πλευρά καί τήν έκδοση καταχωρίζονται στή συνέχεια μέ τόν τίτλο «Φιλολογικό υπόμνημα» (σ. μθ'-να') καί άκολουθοϋν οί Ση­ μειώσεις τού εισαγωγικού αύτοΰ μέρους (σ. νγ'-ξδ'). Μέ νέα άρίθ-

Σημειώσεις: 1. Ά πό τό 1963 μέχρι σήμερα τό έχουν έπανειλημμένα χρησιμοποιήσει ό Σπ. Άσδραχάς, ό καθ. Γερ. Πεντόγαλος καί ό Γ. Δ. Μεταλληνός, ώστε ένα μεγάλο μέρος νά μάς είναι ήδη γνωστό.

2. Βλ. Κων. Γ. Μπόνη, Αρχείου Σύμμικτα. Τακτοποίησις καί Μελέτη τοϋ Άρχείου τών Οίκων ΤυπάλδωνΊακωβάτων έν Ληξουρίφ τής Νή­ σου Κεφαλληνίας, στό 6 ' τόμο τής

3.

«Επετηρίδας ‘Επιστημονικών ’Ε­ ρευνών» τοϋ Πανεπιστημίου Α ­ θηνών, Άθήναι 1970, σ. 553-626. Γ. Δ. Μεταλληνοϋ, Οί άόελφοί 7ακωβάτοι ώς συλλογείς δημοτικών τραγουδιών χάριν τοϋ Διονυσίου Σολωμοϋ, Παρνασσός ΙΓ' (1971) 98 σημ. 3. Πρβλ. τοϋ ίδιου, Τό Ζήτημα τής Μεταφράσεως τής Ά γιας Γρα­ φής είς τή Νεοελληνικήν κατά τόν ιθ'α ί., Άθήναι 1977, σ. 19 σημ. 4.

άπό τήν άρχική τους έκδοση, τού 15ου ή τού 16ου αιώνα, μέ τά ιδιότυπα γράμματα καί τυπογραφικά στοιχεία.

Ρ. Σ. ΡΑΣΠ Ε: Ο ί άλλόκοτες περιπέτειες τον Βαρώνου Μννχάονζεν. Μετ. Κ. Τρικογλίόη. ’Αθήνα, Ήριδανός. Σελ. 145.

ΝΑ καί πάλι ένα βασικό κείμενο τής κλασικής φανταστικής λογοτεχνίας, έστω κι άν δέν έχει τήν άλληγορική ματιά τού Σούιφτ («Γκιούλιβερ») ή άκόμη τού Κάρολ («Αλίκη στή χώρα τών θαυμάτων»), Οί διηγήσεις τών περιπετειών τού βαρώνου δέ μένουν στό έπίπεδο τών γοητευτικών «μεγάλων ψεμάτων», άλλά προχωρούν στό κυνήγι τής ξέφρενης υπερβολής, στήν άναζήτηση τού άκραίου, στό μή πραγματοποιήσιμο. Καί ή περίπτωση γίνεται άκόμη πιό ένδιαφέρουσα άν σκεφτεϊ κανείς δτι ό Μυνχάουζεν ήταν ιστορικό πρόσωπο κι δ Ράσπε άπλώς κατέγραψε τίς ιστορίες

ΤΟ Μ ΑΣ ΧΑ ΡΝ ΤΥ: Μ ιά ευφάνταστη γυναίκα. Μετ. Γιάν. Κωστόπονλον. ’Αθήνα, Καστανιώτης, 1982. Σελ. 197.

ΞΑΝΑ μέσα στούς τελευταίους δύο μήνες ένα βιβλίο μέ διηγήματα τού Χάρντυ, τού μεγάλου αύτοΰ βικτοριανοΰ πεζογράφου (βλέπε «Πλαίσιο» τεύχους άρ. 58). Μάλιστα, δύο άπό τά τρία τωρινά διηγήματα περιλαμβάνονται καί στόν προηγούμενο τόμο (άλλου έκδοτικοΰ οίκου), μέ άρκετές μεταφραστικές διαφορές, άλλοτε υπέρ τής μιάς κι άλλοτε ύπέρ τής άλλης έκδοσης. Πάντως, ή «Εύφάνταστη γυναίκα» είναι ένα άξιόλογο δείγμα τής γραφής τού Χάρντυ, μέ τόν παρα-μυθικό ρεαλισμό της άναδεικνύει τίς πτυχές τής

70/οδηγος

Γεώργιος Τυπάλόος- Ίακωβάτος

μηση προσφέρεται ή έκδοση τής 'Ιστορίας (σ. 1-134), στην οποία προσθέτονται τρία Παραρτήματα. Στό πρώτο άπό αυτά (σ. 135-137) καταχωρίζεται σχέδιο παραρτήμα­ τος, πού σκόπευε ό ίδιος ό Ίακω­ βάτος νά προσθέσει στό έργο του. Στό δεύτερο (σ. 138-183) καταχω­ ρίζονται δύο υπομνήματα τού έκδότη: α) κριτικό-φιλολογικό καί 6) ίστορικοπραγματικό (Πηγές-Έρμηνευτικά). Στό τρίτο παράρτημα (σ. 184 κ.έ.) καταχωρίζονται κείμε­ να τρίτων γιά τόν Ίακωβάτο, δη­ λαδή: α) ή βιογραφία τόυ άπό τόν ’Ηλ. Τσιτσέλη (σ. 184-201), άκόμη καί σήμερα τό βασικότερο βιογραφικό κείμενο γιά τόν άνδρα, 6) ένα άρθρο τού Βλ. Γαβριηλίδη, Ό Ί α ­ κωβάτος ώς ρήτωρ καί πολιτευόμε­ νος (σ. 202-209), καί γ) λόγος τού Σπ. Δ. Λιβαδά, Εις τό πολιτικόν μνημόσυνον Γεωργίου Τυπάλδου Ίακωβάτου (σ. 210-211). Τό βιβλίο κλείνεται μέ Γενικό ευρετήριο (σ.

213-231) καί τά Περιεχόμενα (σ.

232). Ή καλαίσθητη έκδοση συμπλη­ ρώνεται μέ μερικά ένδιαφέροντα «φωτογραφικά» τεκμήρια. Στήν α ' σελ. τοΰ έξώφυλλου υπάρχει ένα σκίτσο τοΰ Ίακωβάτου σέ νεαρή ήλικία, πού προέρχεται μέν άπό τήν Ποικίλη Στοά τοΰ 1884, άλλά όλοφάνερα πρόκειται γιά άναπαραγωγή τής μορφής τοΰ Ίακωβά­ του άπό τή γνωστή σύνθεση μέ τούς Ριζοσπάστες, πού προσφέρεται καί αυτή ένθετη πριν άπό τή σελ. 161. Στή σελ. δ' τοΰ έξώφυλλου άνατυπώθηκε ή παράστασή των έγκαινίων τής Ίόνιας Ακαδημίας, τό γνωστό σχεδίασμα τής Gazetta Jo-

nia (άρ. 153/1824). Καταχωρίζον­ ται άκόμη μιά σπουδαία προσωπο­ γραφία τοΰ Ίακωβάτου, πού βρί­ σκεται στό σπίτι του, στό Ληξούρι, καί δύο δείγματα κειμένων: μιά έπιστολή τοΰ Κων. Τυπάλδου στόν άδελφό του Γεώργιο καί μιά σελίδα (ή 24η) άπό τό χειρόγραφο τής «Ιστορίας». Ή «Ιστορία» τοΰ Γ. Ίακωβάτου, γραμμένη -κατά τή μαρτυρία τοΰ ίδιου τοΰ συγγραφέα- άπό τό 1831 μέχρι τό 1837 (τό γράψιμο δλοκληρώθηκε στίς 11 Μαρτίου αύτοΰ τοΰ χρόνου),’ μάς δίνει τή ζωή τής Ίό ­ νιας ’Ακαδημίας άπό τήν ίδρυσή της (προετοιμασία στά 1820, έναρξη τής λειτουργίας της τό 1823, όχι 1824) μέχρι τό 1837, έποχή πού άναχώρησε ό συντάκτης γιά όλοκλήρωση τών σπουδών του στήν Πίζα καί τό Παρίσι. Ή προ­ σωπική μαρτυρία τοΰ Ίακωβάτου καλύπτει τά χρόνια 1827-1837, δσο κράτησε ή σπουδή του στό ίδρυμα, ένώ γιά τά προηγούμενα είχε υπό­ ψη του προσωπικές του σημειώσεις καί μαρτυρίες άλλων, ιδιαίτερα τής Gazetta Jonia. Ή έξιστόρηση κα­ λύπτει τή σημαντικότερη περίοδο τής δραστηριότητας τοΰ πρώτου έλληνικοΰ πανεπιστημίου. Ιδιαίτε­ ρο ένδιαφέρον παρουσιάζει ή πα­ ρουσίαση τής δράσης τοΰ Α. Μουστοξύδη στήν πρώτη θητεία του σάν Άρχοντα τής Παιδείας (18341835). Τά έπιχειρήματα τοΰ κ. Άσδραχά γιά τόν τρόπο τής σύνθεσης τού έργου (σ. ια') μάς πείθουν άπόλυτα. Τό έργο πράγματι δέν φαίνεται νά έχει γραφεί κομματιαστά, γιατί παρουσιάζει ένότητα μορφολσγική καί ιδεολογική. "Ομως «κομμάτια γραμμένα σέ διαφορετικές χρονικές στιγμές, πού άπέχουν πολύ μεταξύ τους», όπωσδήποτε έχουν περάσει «άτόφια μέσα στό γραφτό πού έχουμε στά χέρια μας» (σ. ια'). ’Εδώ δμως άνακύπτει ένα σοβαρό­ τατο πρόβλημα, πού χρειαζόταν μιάν άμεσότερη άντιμετώπιση. Ή «Ιστορία» τοΰ Ίακωβάτου είναι χρονικά ή πρώτη τής Ίόνιας Α κα ­ δημίας. Ά ν πράγματι δ Ίακωβά­ τος συνέλαβε τήν ιδέα τής συγγρα­ φής τό 1831, τί ήταν αυτό πού τόν έκανε νά καταπιαστεί μέ αυτό τό έργο, δταν τό ίδρυμα δέν είχε πίσω του παρά μόνο 7-8 χρόνια ζωή; Μήπως άρχικά κρατούσε άπλώς προσωπικές σημειώσεις (ένα είδος ήμερολογίου, κάτι πού καί κατόπι συνήθιζε δ Ίακωβάτος) γιά τίς δι­

κές του σπουδές, καί κατόπι άπό κάποια αφορμή άποτέλεσαν πηγή τής «Ιστορίας» του; Τά χαρτιά τών Ίακωβάτων μάς βοηθούν νά κατα­ λήξουμε σέ κάποιο πιθανό ίσως συμπέρασμα. Τό 1831 προκλήθηκε ό άδελφός του Κωνσταντίνος, ιε­ ρέας καί καθηγητής τής θεολογίας στήν ’Ακαδημία, νά άσχοληθεϊ μέ τό θέμα τής ένότητας τής όρθοδοξίας καί τής ρωμηοσύνης.4 Ό Γεώργιος, πού ήταν ό προσωπικός του γραμματέας καί δχι μόνο συμ­ μεριζόταν τίς τύχες του άλλά καί οικοδομούσε τήν προσωπικότητά του κοντά του, είναι πολύ άπλό νά συνέλαβε τότε τήν ιδέα νά συντάξει τήν «άντι-ιστορία» τής ’Ακαδη­ μίας. Νά τήν παρουσιάσει δηλαδή μέ κριτήριο τήν ιδεολογία τής ρω­ μηοσύνης, γιά ν’ άποδείξει τήν άποτυχία της. Πώς καί γιατί δηλα­ δή δέν μπόρεσε ν’ άνταποκριθεϊ, δπως αύτός πίστευε, μέ άπόλυτη συνέπεια στίς προσδοκίες τοΰ γέ­ νους,5 λειτουργώντας δλο αυτό τόν καιρό στά στενά πλαίσια τής έθνικής ιδέας τών κοραϊστών καί δια­ φωτιστών. Άλλωστε ή «Ιστορία» είναι ένας φιλιππικός έναντίον τοΰ λογιοτατισμοΰ τών κοραϊστών (πο­ λύ όρθή ή διαπίστωση έδώ τοΰ κ. Άσδραχά) καί τοΰ κοραϊσμοΰ γε­ νικά, στά πρόσωπα καθηγητών τής Άκαδημίας-φορέων τοΰ πνεύμα­ τος αύτοΰ (Πολίτη, θερειανοΰ, Άσώπιου, Βάμβα κλπ.), ένός πνεύματος πού βρίσκεται -καί έδώ είναι ή έξήγηση- ατούς άντίποδες τής ιδεολογίας τοΰ συγγραφέα. Τά γεγονότα πού παραθέτει δ Ίακω­ βάτος, έπιλεγμένα φυσικά σύμφω­ να μέ τίς ιδεολογικές του προϋπο­ θέσεις, δύσκολα μπορούν ν’ άμφισβητηθοΰν. Άλλά καί οί κρίσεις του -όσοδήποτε βαριές, «καταλυτι­ κές» έστω-, έλεγχόμενες κριτικά, μπορούν νά φωτίσουν πλευρές άκόμη σκοτεινές καί νά λύσουν θέ­ σεις άκόμη διαφιλονικούμενες. Τό κείμενο τής «Ιστορίας» δέν είναι τό «τελειωτικό». Χρειαζόταν, 4. Γ. Δ. Μεταλληνοϋ, Αϋτοκεφαλία καί Ένότητα τής 'Ορθοδοξίας Δύο Ανέκδοτα Κείμενα τού Κ. Τυ­ πάλδου Ίακωβάτου ( = τά χφα 51 καί 52α τοΰ άρχείου τών Ίακωβά­ των). Τυπώνεται.

5. Αυτή ή τάση, ειδικότερα άπέναντ στό '21, διακρίνει τό ιθ' αί. καί &λλ( πρόσωπα, πού κινούνταν mutatL mutandis στό κλίμα τοΰ Ίακωβάτοι (Κ. Φλαμιάτος, Ά π. Μακράκηι

χ.Α.).

οδηγος/71

γιά νά έκδοθεΐ, δχι μόνο νά καθα­ ρογράφει, άλλά καί μερικές προσ­ θήκες καί διορθώσεις, δπως δεί­ χνουν κάποια κενά (πού έπισημαίνει στήν έκδοση ό κ. Άσδραχάς), άλλά καί ή έμφάνιση άρκετές φο­ ρές τής υπόμνησης: «Νά ίρωτήσω» ατό περιθώριο τού χφου. "Ενα λοι­ πόν έρώτημα, πού θά μπορούσε όπωσδήποτε νά τεθεί, είναι, άν θά ’πρεπε νά δημοσιευτεί τό έργο, άφοΰ δέν μάς παραδόθηκε τελειωμένο. Γιατί μιά έκδοση πού στηρί­ ζεται σέ μισοτελειωμένο κείμενο -παρατήρησε ήδη ό έθνικός μας ποιητής Κ. Παλαμάς- συνεπάγεται «κινδύνους άνυπολογίστους καί διά τήν φιλολογικήν ύπόληψιν τού συγγραφέως καί διά τά πνευματικά του τέκνα».6 Ό κ. Άσδραχάς -πο ­ λύ σωστά- προχώρησε στήν έκδο­ ση, βασιζόμενος στήν Ανεκπλήρωτη βούληση τού συγγραφέα (σ. 134· πρβλ. σ. Γ), άλλά καί στό γεγονός δτι «τό πολεμικό έκείνο πνεύμα πού δίνει ζωή σέ κάθε φράση τού κειμένου αυτού» δέν έγκατέλειψε ποτέ τόν Ίακωβάτο! Ή «Εισαγωγή» τού βιβλίου Αποτε­ λεί ΰπόδειγμα ευσυνείδητης προσ­ πάθειας γιά ψυχολογική άνάλυση καί έρμηνεία τού συγγραφέα καί Ανατομία τής ιδεολογίας του. Ό κ. Άσδραχάς σύνθεσε ένα ύπέροχο κριτικό δοκίμιο, ύψηλής ποιότη­ τας, πού έσπευσε -δικαιολογημέ­ να- νά τό δημοσιεύσει στό μεγαλύτερό του μέρος πρόδρομα.7 Λίγο πρίν είχε Ανακοινωθεί καί Από τόν ύπογραφόμενο ή σύνταξη μελέτης γιά τή ρωμηοσύνη τού Ίακωβάτου.8 Ή μέθοδος τού κ. Άσδραχά μέ βρίσκει Απόλυτα σύμφωνο. Πα­ ρουσιάζει πρώτα τήν ιδεολογία τού συγγραφέα καί μετά τή μορφή τού έργου. Ή πρώτη δίνει τά κλειδιά γιά τήν έρμηνεία τού κειμένου, ένώ ή δεύτερη είναι ό εύλογος καρπός 6. «'Εμπρός» τή ς31.12.1922. Βλ. Δ. Σ Μπαλάνον, ’Ανέκδοτα έργα θεο κλητόν Φαρμακίόου, Πρακτεκί τής 'Ακαδημίας ’Αθηνών, τ. 11 (1943)236.

7. Ρωμαίοι καί "Ελληνες ατά 1837: Μιύ άλλη ίκδοχή γιά την Ίόνια 'Ακαδη­ μία, τον Σπ. 1. Άσδραχά, Ό Πολί­ της, τεύχη 47/48, Ίαν.-Φεβρ. 1982, σ. 76-87.

8. Γ. Δ. Μεταλληνον, Ή Ίόνιος ’Α κα­ δημία. Κριτική παρουσίαση τον όμώνυμου βιβλίου τοϋ G. Ρ. Hen­ derson, Παρνασσός ΚΓ (1981)331 σημ. 16. Δόθηκε πράγματι ή εύκαιρία νά παρουσιάσουμε μέ τή μορφή

τής πρώτης. Ή έπιτυχημένη άνά­ λυση τού κ. Άσδραχά δημιουργεί τό πλαίσιο κατανόησης καί έρμηνείας τής «Ιστορίας». Ό έκδότης συλλαμβάνει τήν ουσία τής ιδεολο­ γίας τού ληξουριώτη πολιτικού καί τίς πραγματικές της διαστάσεις, έστω καί άν έπανειλημμένα σαφείς ύπαινιγμοί πείθουν, άν δχι γιά πλήρη Απόρριψή της, τουλάχιστο γιά μιά πολύ έφεκτική στάση Απέ­ ναντι της (βλ. σ. ιε', κγ', κδ', κζ'). Ό κ. Άσδραχάς δείχνει πώς θέ­ λει νά μείνει Αντικειμενικός, δπως έπιβάλλει ή γνήσια έπιστημονική συνείδηση. Ερμηνεύει δέ όρθά τήν ψυχολογία καί αισθητική τού Ίακωβάτου. Όλοτελής δμως ύπέρβαση τού Αναπόφευκτου Vorverstandnis είναι έκ τών πραγμάτων Αδύ­ νατη. Ή νηφαλιότητα τής κρίσεώς του Απειλείται συχνά Από τή δια­ φοροποιημένη ιδεολογικά προοπτι­ κή, ένώ ή κατάφωρη προσπάθεια γιά Απαθή Αντικειμενικότητα συμ­ πλέκεται μέ τίς παραλλάσσουσες ύποσυνείδητες έρμηνευτικές προϋ­ ποθέσεις. θ ά πήγαινε πολύ σέ έκταση, άν θέλαμε νά παραθέσουμε Αποδεικτικά όλόκληρα χωρία. Θά σταθούμε ένδεικτικά στίς κρίσεις τού κ. Άσδραχά, σιή σελ. λθ' τής Εισαγωγής. Πράγματι «έξυπηρετεϊ σκοπιμότητες» ό Ίακωβάτος, δπως άλλωστε καί κάθε ιστορικός, άφοΰ ή Απόλυτη -άπροϋπόθετη θά λέγα­ με- Αντικειμενικότητα είναι Αδύνα­ το νά υπάρξει. Είναι άλήθεια δτι «χρωματίζει», πάλι, δ Ίακωβάτος σκόπιμα τά γεγονότα. Ά λλά πολύ όρθά έπισημαίνει ό κ. Άσδραχάς δτι ό Ίακωβάτος χρησιμοποιεί «γε­ γονότα». Μήπως δμως αύτό δέν εί­ ναι καί τό ιδιαίτερο προσόν τής «Ιστορίας» τοϋ Ίακωβάτου; Κα­ τορθώνει νά παρουσιάσει καί τίς πλευρές έκεϊνες μερικών προσώ­ πων πού βαρύνουν περισσότερο ανακοίνωσης τή μελέτη αυτή ατό 'Αργοστόλι τής Κεφαλονιας τό Μάιο τοϋ 1982, ατά πλαίσια είδικοϋ Συμποσίου γιά τό Ριζοσπαστισμό, κατά τήν Γ' Εβδομάδα Επτανησια­ κής Ιστορίας καί Προβληματισμού, 20-25 Μαΐου 1982. Στή μελέτη αυτή (άποτελεϊ τμήμα μιας εύρύτερης σπουδής γιά τόν Ίακωβάτο καί τήν έκκλησιαστική του πολιτική), πού πρόκειται νά δημοαιευθεϊ μελλοντι­ κά, άσχολούμαστε μέ τό σπουδαιό­ τατο αύτό θέμα, πού όπωσδήποτε θεωρείται άπό μιά άλλη όπτική γω­ νία. Γι’ αύτό περιοριζόμαστε έδώ σέ μερικές κεντρικές θέσεις.

καθημερινής ζωής κ α ί γεφυρώνει τό έφήμερο μέ τό παντοτινό. ΕΥΓΕΝΙΟ ΥΙΟ Ν Ε Σ Κ Ο : Σημειώσεις κ α ί άντισημειώσεις. Μετ. Ιο υλίας Ίατρίόη. ’Αθήνα, θεωρία, 1982. Σελ. 198.

ΑΝ τά έργα τού Ίσνέσκο Αρχίζουν νά καλύπτονται άπό τή σκόνη τού χρόνου, οί θεατρικές του σημειώσεις πού ξανακυκλοφόρησαν δείχνουν νά έχουν Αποκτήσει μιά ζωηράδα, παρ’ δλη τήν κοινοτοπία τους. Είναι ή ζωηράδα τής προσωπικής Αντιμετώπισης τού δημιουργήματος άπό τό δημιουργό, μέ δλες τίς υποκειμενικές Αντιφάσεις της, άλλά καί τήν άμεσότητά της. Έτσι, τό έποικοδόμημά του κερδίζει αύτό πού χάνει ή βάση, δσο κι άν ό Ίσνέσκο, καί στά κείμενά του δπως καί στό θέατρό του, άσχολεΐται μέ τό περίγραμμα τής ούσίας.

ΠΕΡΙΟΔΙΚΑ Στό 31ο «Λέντρο» (Δεκεμβρίου ’82) ύπάρχει -Ανάμεσα στά πολλά άλλα- ένα έξαιρετικά ένδιαφέρον Απόσπασμα άπό τό θεατρικό «"Ονειρο καί έφιάλτης» τού Αλέξανδρου Κοτζιά. Καί στή συνέχεια, μιά μεγάλη συνέντευξη-συζήτηση μέ τό συγγραφέα «γιά τή λογοτεχνία». ΒΑΪΟΣ ΠΑΓΚΟΥΡΕΛΛΗΣ

έκδοτης

αστερης δεληθανασης

72/οδηγος

ΕΙΚΟΝΟΓΡΑΦΗΜΕΝΑ

ΒΙΒΛΙΑ ΓΙΑ ΠΑΙΔΙΑ ΒΙΒΛΙΑ ΠΟΥ ΕΧΟΥΝ ΒΡΑΒΕΥΤΕΙ ΒΙΒΛΙΑ ΠΟΥ ΑΞΙΖΟΥΝ

ΔΙΑΘΕΣΗ: ΝΙΚΟΣ ΚΑΛΛΕΝΤΗΣ Κολοκοτρώνη 15, Αθήνα τηλ. 32.34.270 .241

στή συνείδησή μας, γιατί συνθέ­ τουν γι’ αυτά μιάν άλλη εικόνα άπό έκείνη πού μάς έχει παραδώσει ή γνωστή μονοδιάστατη ιστορία, κι­ νούμενη άπό μιάν άλλη -φραγγευμένη- ιδεολογία, δολοφονική κυ­ ριολεκτικά γιά τή ρωμηοσύνη. Ό νεαρός Ίακωβάτος μπόρεσε νά συλλάβει όχι μόνο τίς κοσμογονικές εξελίξεις τής εποχής του, άλλά καί τίς όλέθριες αλλοιώσεις τών κριτηρίων τής εθνικής καί πνευμα­ τικής ζωής στά πλαίσια τού δυτικά προσανατολισμένου νεοελληνικού κράτους. Ή ρωμηοσύνη τού Ίακωβάτου δέν κατανοεΐται, ούτε έρμηνεύεται, χωρίς θεολογικά-πατερικά κριτήρια, τά ίδια δηλαδή πού είχε άπό τά νεανικά του χρόνια ό Ί α ­ κωβάτος. Γι’ αύτό τιμά τόν κ. Ά σδραχά τό γεγονός δτι παρέθεσε (σ. η', ιδ' καί, ιδιαίτερα, 202 έ.) καί κείμενα πού άποτιμοΰν θετικά τήν ιδεολογία τού Ίακωβάτου, μολο­ νότι καί αύτά στερούνται τόν άναγκαϊο γι’ αύτό όπλισμό, τή θεολογική πρόσβαση στήν πατερική έμπειρία, δηλαδή στή ρωμαίικη παράδοση στήν αύθεντικότητά της. Δέν παύει, λοιπόν, νά είναι άνεξήγητο, πώς ό τόσο καλά ένημερωμένος — γιά άλλα θέματα- βιβλιογρα­ φικά εκδότης, γιά τό πρόβλημα τής ρωμηοσύνης, πού είναι τό κεντρικό μοτίβο τού έκδιδόμενου έργου, άρκέσθηκε βασικά στήν πολιτική καί προσωπική ερμηνεία.9 Ή μελέτη τών σχετικών έργων τού καθηγ. π. Ί . Ρωμανίδη10 θά προσέφερε τή δυνατότητα γιά μιά διαφορετική θεώρηση τού Ίακωβάτου καί τής πολιτικής πού ένσάρκωνε καί ή όποια συντέθηκε πάνω στόν καμβά τής ρωμαίικης ιδέας, δπως θαυμά­ σια τεκμηριώνει ό κ. Άσδραχάς στήν άνάλυσή του. Ό Ίακωβάτος δέν κάνει καμιά «έξιδανίκευση» τής θρησκείας (σ. μζ'), άλλά διασώζει τά αυθεντικά κριτήρια, γιά νά άποτιμήσει, όρθά (δηλαδή παραδοσιακά) τήν ορθο­ δοξία, πού δέν είναι μόνο «θρη­ σκεία», άλλά «καινή κτίση», ένας άλλιώτικος τρόπος ζωής-ύπαρξης, όπως σαρκώνεται στά πρόσωπα τών άγιων, καί γι’ αύτό βρίσκεται στούς άντίποδες τής Δύσης. Μόνο άν δεχτούμε «μονιστικά» τήν όρθοδοξία σάν «θρησκεία» (τελετουργικό-λατρεία), μένει άκατανόητο πώς μπορεί νά κλείνει μέσα της άλες τίς πτυχές τής ζωής τού γέ­ νους, μολονότι τούτο άποδείχτηκε περίτρανα στά χρόνια τής σκλα­

βιάς. Στήν κριτική τού κ. Άσδραχά συναντιόνται γιά μιά άκόμη φο­ ρά οί δύο γνωστοί, άδιάκοπα έπαναλαμβανόμενοι, τρόποι προσέγγι­ σης τού «’21». Ά πό τή μιά πλευρά στέκεται ό Ίακωβάτος-φορέας τού ρωμαίικου τρόπου σκέψης: «...καί καθώς γιά τό γένος μόνο πεδίο έπιβεβαίωσης ήταν τά γράμματα, νά πού ή θρησκεία μέσω τής έκκλησίας της “σέ κάθ’ εποχή” τά διά­ δωσε μαζί μέ τίς επιστήμες -ώς πρός αύτό καμιά άμφιβολία γιά τόν Ίακωβάτο: “σέ κάθ’ εποχή οί έπισκόποι κ’ οί ιερωμένοι έμπάσανε στή Ρωμιοσύνη δσες έπιστημονικές ιδέες είχΓ αύτό τό έθνος” κι άκόμη περισσότερο, “περνά έξαίρετη συμφωνία ή όρθόδοξη θρη­ σκεία μέ τίς έπιστήμες”» (σ. ιε'). Ά πό τήν άλλη ή άμφισβήτηση τού κ. Άσδραχά: «Πολύ ώραϊο γιά νά είναι άληθινό, τό σχήμα μπορεί νά φιλοξενήσει δλες τίς δυνατές άντιφάσεις πού, γιά τή συνείδηση τού φορέα του, δέν άποτελούν παρά μιά άρμονική σύνθεση: τήν όρθοδοξία, τό άπελευθερωτικό κίνημα έθνικού τύπου, τίς κοινωνικές με­ ταρρυθμίσεις, τά άναπτυξιακά προγράμματα, τίς τεχνολογικές βελτιώσεις, τήν εμπέδωση τών θετι­ κών έπιστημών καί τών εφαρμογών τους, τόν εκσυγχρονισμό τής δι­ καιοσύνης, τή νέα πνευματική εύαισθησία, προϋπόθεση τής οποίας είναι ή κυριαρχία τής ζωντανής, τής “ρωμαίικης”, γλώσσας» (αύτ.). Βέβαια άκολουθεϊ ή δίκαιη κρίση: «Αύτό δέ σημαίνει δτι ή παραδοχή τού παραδοσιακού σχήματος τού γένους όδηγεί σέ μιά συντηρητικού τύπου κατάφαση άπέναντι στά κα­ τεστημένα: ή άναφορά στό έξιδανικευμένο καί έξιδανικευτικό παρα­ δοσιακό σχήμα δέν άποτελεϊ παρά 9. Ή (Ενημερωτική) άναφορά στό έργο τον Γ. Βαλέτα, Τής Ρωμιοσύνης Δο­ κίμια, 'Αθήνα 1982 (σ. ξδ') δέν κα­ λύπτει, όπωσδήποτε, τό κενό.

10. Ίω. Ρωμανίδου, Ρωμηοσύνη, Θεσ­ σαλονίκη 1982 (μέ βιβλιογρ.). Τοϋ Ιδιον, Κωστής Παλαμάς καί Ρωμηο­ σύνη, Άθήναι 1976. Τον Ιδιον, Ή Ρωμηοσύνη τον 1821 καί αί Μεγά­ λοι Δυνάμεις, Όρθ. Τύπος τής 12 25.3.1978, έκτακτη έκδοση. ’Εδώ θά προσθέσουμε καί μιά άκόμη σπου­ δαία μελέτη τον καθηγ. Άμίλκα Σ. Άλιβιζάτον, Ό Γεώργιος Τυπάλδος Ίακωβάτος καί ή Εκκλησιαστική άφομοίωσις, Έκκληα. Φάρος ΙΓ' (1914) 606 έ.έ. (θεολογική θεώρηση τής Εκκλησιαστικής πολιτικής τον Ίακωβάτου).

οδηγος/73 την έξ άντικειμένου δραματική άνάγκη συγκρότησης μιας έθνικής καί πολιτισμικής ταυτότητας καί παράλληλα εξαπολύει δυνάμεις, άκόμη καί εικονοκλαστικές, πού πάνε νά άνατρέψουν τό καθιερω­ μένο κοινωνικό είδωλο» (αύτ.). Ποιά έξήγηση μπορεί νά δοθεί σ’ αύτά; Ό Ίακωβάτος δέν πέφτει -στά παραπάνω- σέ καμιά άντίφαση. Εκφράζει μέ πιστότητα τη ρωμηοσύνη, δπως τή διάσωσε ή συνείδη­ ση τού πιστού λαού μέσα στην πατερική - ήσυχαστική - κολλυβαδική παράδοση. “Αν δούμε τά πράγματα μέσα άπό τό πρίσμα τού δυτικού διαφωτισμού, οί στοχα­ σμοί καί οί κρίσεις τού Ίακωβάτου συνταιριάζουν κατάφωρες άντιφάσεις. Ό Ίακωβάτος είναι -ή μάλ­ λον γίνεται- δυσνόητος, γιατί τά κηρύγματα τών διαφωτιστών τής έποχής του τά ντύνει μέ τόν μαν­ δύα τής όρθοδοξίας, τά δρθοδοξοποιεΐ, καί τά παρουσιάζει στίς ρωμαίικές τους διαστάσεις, πού είναι συνάμα οί διαστάσεις τής όρθοδο­ ξίας. Μέσα του λειτουργεί δυναμι­ κά ό όρθόδοξος διαφωτισμός, τόν όποιο άντιπροβάλλει σ’ αύτόν τής Δύσης. Κάτι άνάλογο δέν συμβαί­ νει καί στην περίπτωση τού Ά γ. Κοσμά τού Αίτωλοΰ; «Διαφωτι­ στής» καί έκεΐνος, άλλά ριζικά διά­ φορος πρός τούς «βολταιρόπληκτους» καί «δυτικόπληκτους» τού ιη' αιώνα!’Ορθοδοξία - Ρωμηοσύνη Βυζάντιο - Ελληνισμός συμπλέκον­ ται άδιαίρετα στή συνείδηση τού Ίακωβάτου. Ή όρθοδοξία τού Ίακωβάτου κλείνει δλα τά παραπάνω στούς κόλπους της, γιατί δέν είναι μόνο θρησκεία! «Εικονοκλαστικά» (σ. ιε') λειτουργεί ό λόγος τού Ίακω­ βάτου -πράγματι- άλλά άπέναντι στό «κατεστημένο τής έποχής του», στήν πλαστογράφηση τής όρθοδο­ ξίας πού δίαπράττονταν μέ τή «συ­ ναλοιφή» της μέ τό δυτικό «χρι­ στιανικό» κατεστημένο, στά πρό­ σωπα (καί) μιάς μερίδας τού κλή­ ρου, δπως ό Φαρμακίδης καί ό Βάμβας. Ό Ίακωβάτος δέν ταυτί­ ζει τήν «έκκλησία» μέ πρόσωπα καί άξιώματα. Οί «επίσκοποι καί ιερω­ μένοι» είναι γι’ αύτόν άπλά κληρι­ κοί, δχι όμως ποτέ ή έκκλησία... «Ούτοπιστής» δέν ε£ναι λοιπόν ό Ίακωβάτος, άλλά βαθιά ρεαλι­ στής. Γιατί, δπως άποδεικνύει ό καθηγ. I. Ρωμανίδης, μέ τό πολιτι­ κό σχήμα τής ρωμηοσύνης (Βυζαν­

τίου) βρίσκει άμέσως λύση τό πρό­ βλημα τών εδαφικών μας πόθων, ένώ χωρίς αυτό έμφανιζόμαστε (οί Έλλαδίτες) διεθνώς ώς καταπατη­ τές καί διεκδικητές ξένων έδαφών (Ή Ρωμηοσύνη, δπ. παρ., σ. 177 έπ„ 202 έπ.). Θά μπορούσε βέβαια ν’ άπορήσει κανείς πώς ήταν δυνατόν ό «έφτανησιώτης» Ίακωβάτος νά κι­ νείται τόσο εύκολα στό χώρο τής όρθόδοξης-ρωμαίικης παράδοσης. Ξαναθυμίζω δμως τήν έπίδραση τού άδελφοΰ του Κωνσταντίνου -τού θεολόγου- καί τό γεγονός δτι ό Ίακωβάτος είχε άπό τά παιδικά του χρόνια ώς καθημερινό έντρύφημα τή Γραφή καί τούς Πατέρες τής ρωμηοσύνης (έλληνόφωνους καί λατινόφωνους!). Ε κεί βρί­ σκονται οί προϋποθέσεις του, ώστε νά πιστεύει τόσο δυνατά πώς μέσα στήν οίκουμενικότητα τής όρθοδοξίας-ρωμηοσύνης σώζεται άλώβητη καί ή ιστορική διάσταση τού έθνους. Τό έθνος δηλ. μέσα στήν κιβωτό τού γένους! Ή όρθότατη άποψη τού κ. Άσδραχά δτι «οί κα­ ταβολές του ( = Ίακωβάτου) δέ βρίσκονται στόν Άσώπιο- βρί­ σκονται στό Σολωμό» (σ. ιγ'), πού ισχύει βασικά γιά τό ύφος καί τή γλώσσα, θά πρέπει νά συμπληρω­ θεί: καί στόν άδελφό του καί στούς Πατέρες! Ό Κ. Τυπάλδος, άλλω­ στε, διάβασε τό έργο τού άδελφοΰ του (σ. Γ, ν') καί συντέλεσε στή μή δημοσίευσή του. Γιατί νά μήν όφείλονται στήν έπίδραση τού Κων­ σταντίνου καί οί χαρακτηριστικές άλλαγές στό χφο τού Ίακωβάτου, δπως: γένος άντί έθνος, ρωμιοσύνη άντί έλλάόα, ρωμαίικο άντί έλληνικό; Στό έργο του αυτό ό Ίακωβά­ τος έκφράζει έναν όλόκληρο κόσμο καί δχι μόνο τόν έαυτό του. Έτσι, άντί νά άναζητοΰμε άναδρομικά τί σώζεται στήν «Ιστορία» άπό τήν ίακωβάτεια ιδεολογία τού 1864 (σ. ιβ'), προτιμούμε τόν πρακτικότερο δρόμο νά έπισημάνουμε τίς ρίζες τού Ίακωβάτου, πού βρίσκονται στόν άδελφό του (18 χρόνια μεγαλύτερό του) καί στή σπουδή του κοντά του. Είναι γιά μάς άπόλυτα βέβαιο δτι στίς «καταλυτικές» άναφορές τού Ίακωβάτου σέ πρόσωπα τής ’Ακαδημίας άποτυπώνονται δχι μόνο ευνόητες προσωπικές άντιθέσεις, άλλά καί οί ιδεολογικοί άγώνες τού Κωνσταντίνου μαζί τους, μολονότι ό Γεώργιος -άπό τή φύση του διαφορετικός- προχω­ ρούσε μερικές φορές μακρύτερα

πλαίσιο για παιδια ΦΙΛΙΣΑΣ ΧΑ ΤΖΗΧΑΝΝΑ: Ή Ντιντού, ό Παβελάχης μου κι έγώ. Κέδρος, 1982. Σελ. 185. (’Α πό 10 χρ.) (Βραβείο Συνδέσμου Κυπριακόν Παιδικόν Νεανικόν Βιβλίου 1981).

ΜΟΛΟ πού τό βιβλίο άναφέρεται σέ μιά φανταστική χώρα, άνήκει σ’ αύτά πού γράφτηκαν άπ’ άφορμή καί μέ θέμα τά γεγονότα τής Κύπρου τού 1974. Κύριο πρόσωπο ό Παύλος, πού μεγαλώνει έπίπονα μέσα στά συγκλονιστικά γεγονότα. Τό πραξικόπημα, ή κατάληψη τής μισής Κύπρου, ή άνάμιξη τρίτων δυνάμεων, ό διχασμός καί ή άλληλοεξόντωση τών κατοίκων της άναμειγνύονται μέ τήν καθημερινή ζωή, τίς φιλίες, τούς ήρωισμούς, τίς άντιπάθειες τού Παύλου. Ό Παβελάκης, ή έσωτερική φωνή τής συνείδησής του, καί ή Ντιντού, τό εξωτερικό γνώρισμα τής άποδοχής, όδηγοϋν τό πέρασμά του άπό τήν παιδικότητα στήν έφηβεία καί τό βοηθούν νά άναγνωρίζει τά άντιφατικά αισθήματα τής ηλικίας του. Συγκλονιστικό είναι τό κεφάλαιο δπου οί δύο διαφορετικοί λαοί πού κατοικούν στή χώρα ένώνονται σέ μιά κολοσσιαία ειρηνική πορεία, άφοπλίζουν τόν εισβολέα καί γίνονται οί ρυθμιστές τής κοινής τους ζωής. Μ Α Ρ ΙΑ Σ Μ ΙΧ Α Η Λ -Δ ΕΔ Ε: Ιν δ ιά ν ικ ο ι θρύλοι. Είκ. Α. Φονντονκλή. ’Αθήνα, Καστανιώτης, 1982. Σελ. 107.

ΕΝΝΕΑ λαϊκά παραμύθια τών Ινδιάνων τής Ν. ’Αμερικής, μέ μικρό πρόλογο τής συγγραφέα γιά τον πολιτισμό τους. Ε. ΠΑΜΠΟΥΚΗ

74/οδηγος

άπό τόν Κωνσταντίνο (π.χ. στό θέ­

μα τής γλώσσας). Ή ίκόοση τού έργου, στηριγμένη σέ όρισμένες άρχές (σ. ν'-να'), έγι­ νε προσεγμένα καί μεθοδικά. Ό έκσυγχρονισμός όμως της όρθογραφίας σέ τέτοιο βαθμό, ώστε νά καταργεϊται καί τό η τής υποτακτικής άκόμη, όχι μόνο «άφαιρεϊ κάτι άπό την ίστορικότητά του», άλλά καί δέν δείχνει συνέπεια σέ μιά έκδοση καθαρά έπιστημονικού χαρακτήρα. Σύμφωνη πρός τή ρωμαίικη Ιδεο­ λογία τοϋ Ίακωβάτου είναι καί ή παραδοσιακότητά του στη γραμμα­ τική τής καθαρά ρωμαίικης γλώσ­ σας του. Άλλωστε καί αύτός δ Κοραής έγραφε στόν Ά λ. Βασιλείου: «...περισσότερον φοβούμαι τούς δημαγωγούς φκιάστας, παρά τούς έλληνίζοντας»... «Le style c’est 1’homme» -καί δ Ίακωβάτος έχει τό δικό του ύφος. Αυτό τό ύφος πού τόσο συναρπαστικά καί ποιη­ τικά περιγράφει ό κ. Άσδραχάς, άπαιτεϊ άκριβώς στήν άρχή τοϋ κειμένου: Τίποτα (καί όχι τίποτετίποτα δείχνει ή φωτογραφία τής σελίδας πού έχω στά χέρια μου), κάτι πού ταιριάζει θαυμάσια στό άκόλουθο χωρίς (πρώτη γραφή: χωρίς). Βέβαια είναι άθλος, πώς κατόρθωσε ό κ. Άσδραχάς νά μάς δώσει ένα τόσο καλό κριτικό ύπό-

μνημα γιά ένα κείμενο πού δχι άπλώς δέν είναι στήν τελειωτική του μορφή, άλλά καί γεμάτο προσ­ θήκες, μετακινήσεις φράσεων καί κομματιών όλόκληρων, καί πυκνές διορθώσεις. Καί μόνο γι’ αύτό τόν τρομερό μόχθο είναι άξιος συγχα­ ρητηρίων. θ ά κλείσουμε μέ μερικές παρα­ τηρήσεις σέ μεμονωμένα σημεία: 1. Ό κ. Άσδραχάς δέχεται χωρίς δι­ σταγμό ώς έτος γεννήσεως τού Ία ­ κωβάτου τό 1814 (σ. ε', ν ', νδ' σημ.

7). Στηρίζεται δέ στό πιστοποιητι­ κό τής βάφτισής του, πού τελέστηκε στίς 25.1.1814. Ή άποψη τοϋ Ά μ. Άλιβιζάτου (Έκκλησ. Φάρος ΙΓ', 1914, 610 σημ. 1) μάς φαίνεται πειστική: «...άν είναι άκριβής ή παρατήρησις τοϋ Τσιτσέλη... τότε άναγκαίως θά τάξωμεν τήν γέννησιν αύτού τουλάχιστον 40 ημέρας πρότερον, έπομένως κατά Νοέμ­ βριον ή Δεκέμβριον τοϋ έτους 1813». 2. Ή έπιγραφή τής προτο­ μής τού Γκίλφορδ (σ. 59) σώζεται καί στά χαρτιά τού Κ. Τυπάλδου.1112 Τό ΚΑ τοϋ στ. 7 πρέπει νά γίνει, σύμφωνα μέ τό χφο τοϋ Κωνσταν­ τίνου, ΚΔ, δηλ. 24, καί άναφέρεται στόν άριθμό τών όνομάτων πού άκολουθοΰν. 3. Τά κείμενα, τέλος, πού δημοσιεύει άποσπασματικά στίς σελ. 170-171 έχουν έκδοθεΐ όλόκληρα άπό τόν Γ. Δ. Μεταλληνό.13

στήν "Ανατολή του Κουμπλάι Χάν Μ ΑΡΚΟ Π Ο Λ Ο : Τά ταξίδια. Είσαγωγή-μετάφραση θάνον Σακκέτα. Αθήνα, Αίολος, 1982. Σελ.

334.

Τό 1271 ό δεκαεφτάχρονος Μάρκο Πόλο, μεγαλωμένος σέ ένα περιβάλλον όπου τό έμπόριο καί τά κέρδη παίζουν ρόλο πρωταρ­ χικό, ξεκινά άπό τή Βενετία μέ τόν πατέρα καί τό θείο του γιά τό μακρύ ταξίδι πού θά τόν όδηγήσει στην αυλή τοϋ Μεγάλου Χάν Κουμπλάι. Δεκαεφτά χρόνια θά μείνει δίπλα στόν πανίσχυρο άρχηγό τής αυτοκρατορίας τών Μογγόλων καί ώς ειδικός άπεσταλμένος του θά γνωρίσει τίς χώρες καί τά έθνη τής ’Ανατολής.

Γιά τή γλώσσα τοϋ κ. Άσδραχά μιλήσαμε παραπάνω. Είναι μιά ωραία δημοτική, πού θέλγει τόν

άναγνώστη. Παρ’ δλα αύτά μάς κάνουν νά διστάζουμε γραφές όπως: γνωριμιά (σ. στ') ή τό άδόκιμο σάν έπίρρημα προηγούμενα (σ. Γ, κη', 172). Τό Καπαδόχος τής σελ. 163 πρέπει νά γίνει Καπάόοχος, δπως Σύμμικτα (καί δχι Σύμ­ μεικτα) πρέπει νά διαβάσουμε στή σημείωση τής σελ. 184, άφού έτσι βρίσκεται στήν έκδοση τοϋ ίδιου τοϋ Τσιτσέλη. Γιά τόν ίδιο άκριβώς λόγο πρέπει νά διαβασθεΐ τών οί­ κων άντί τον οίκον στόν τίτλο τής μελέτης τοϋ καθηγ. Κ. Μπόνη (σ. μθ'). Άκόμη, ό βέβαιος γαλλισμός τής σ. ιβ': κατασκεναστική σννείδηση ( = conscience constructive;) διερωτόμαστε άν λέγει τίποτε στά καθαρά έλληνικά, δπως λ.χ. τό όημιονργική σννείόηση. Μιά συγκεν­ τρωτική βιβλιογραφία, τέλος, θά ήταν πολύ χρήσιμη γιά τό μελετητή τού έργου καί τής έποχής γενικότε­ ρα. πρωτοπρ. Γ. Δ. ΜΕΤΑΛΛΗΝΟΣ

11. Γ. Δ. Μεταλληνοϋ, Ή Ίόνιος ’Α κα­ δημία, δπ. παρ., σ. 356.

12. Τό Ζήτημα, δπ. παρ., α. 40-41, πρβλ. α. 18.

Μάρκο Πόλο

οδηγος/75

Ή Ά σία πού θά συναντήσει ό Μ.Π. έχει κατακτηθεί άπό τούς Μογγόλους. Άνθρωποι, πόλεις, μνημεία έχουν άφανιστεΐ άπό τήν πλημμύρα τών πολεμιστών, άλλά ή δύναμη τού κινεζικού πολιτισμού θά έπιβληθεί στούς κατακτητές καί 6 Κουμπλάι Χάν θά έχει την εύφυία νά τό άναγνωρίσει. Αυτή την ’Ανατολή θά περιηγηθεΐ ό Μ.Π., κοιτώντας μέ τά μάτια τής νιότης κι άκόμα μέ τά μάτια τού Μεγάλου Χάν, πού ζητούσε άπό τό νεαρό Λατίνο όχι μόνο νά διεκπεραιώνει τίς δύσκολες άποστολές πού τού άνέθετε, άλλά καί νά τού μεταφέρει δσο γινόταν πε­ ρισσότερες πληροφορίες γιά τίς χώρες πού έπισκεπτόταν. Τέλος, μέ τά μάτια τού ταξιδευτή πού μιά μέ­ ρα θά γυρίσει στήν πατρίδα καί ξέ­ ρει κι ό ίδιος πώς δύσκολα θά γίνει πιστευτός μέ τά δσα θαυμαστά έχει νά διηγηθεί. Τό ταξίδι τής έπιστροφής, μέ πλοία πού άπέπλευσαν άπό τήν Κίνα, θά τού γνωρίσει τίς άκτές τής Σουμάτρας καί τής Νό­ τιας ’Ινδίας. Ά π ’ τήν Περσία, όπου θά έκπληρώσει τήν τελευταία άποστολή πού τού άνατέθηκε, θά φτάσει στήν Τραπεζούντα καί τήν Κωνσταντινούπολη καί διαπλέοντας τό Αιγαίο θά γυρίσει στή Βενε­ τία τό 1295. Κανείς δέν θά πιστέψει τίς «τε­ ρατώδεις» άφηγήσεις του πού δί­ νουν έμφαση σέ άπίθανα μεγέθη καί άριθμούς καί σύντομα θά τού κολλήσουν τό παρατσούκλι « Ό Μάρκο μέ τά έκατομμύρια». Μερι­ κά χρόνια άργότερα, τό 1298, Οά αιχμαλωτιστεί σέ μιά σύγκρουση μεταξύ Βενετίας καί Γένουας καί στό διάστημα τής φυλακίσεώς του θά ύπαγορεύσει τίς έντυπώσεις του στό συγκρατούμενό του λόγιο Ρουστιτσέλλο. Τό βιβλίο έχει έναν πρόλογο πού άφηγείται συνοπτικά, σέ άπλό, προσωπικό ύφος, πώς οί δύο άδελφοί Πόλο έκαναν τό πρώτο ταξίδι στήν αυλή τού Χάν, τό δεύτερο τα­ ξίδι μαζί μέ τόν Μάρκο καί πώς έπέστρεψαν άπό τό θαλάσσιο δρό­ μο. ’Ακολουθούν τά έννέα κεφάλαια τού βιβλίου, δπου εύσυνείδητα κα­ ταγράφονται δσα ό Μ.Π. θεωρεί σημαντικά γιά τή γνώση αυτού τού άνεξερεύνητου καί άχανούς κό­ σμου. Σπάνια σχολιάζει- καταγρά­ φει άπλώς: τήν πορεία πού άκολούθησε, τίς άποστάσεις, τά γεω­ γραφικά άνόματα (οϊ σημαντικοί

άκτογραφικοί χάρτες τού 14ου αιώνα βασίζονται στις πληροφο­ ρίες τού Μ.Π. καί μέχρι σήμερα σώζεται ένα άντίτυπο τών «Ταξιδιών» στή λατινική, μέ χειρόγρα­ φες σημειώσεις καί σχόλια τού Κολόμβου)· τή διαμόρφωση τού έδάφους, τή χλωρίδα, τήν πανίδα, τό κλίμα- τή θρησκεία, τή γλώσσα, τό πολίτευμα, καί τή σχέση μέ τό Χάν (ύποτέλεια, φόρους)· άκόμα, τήν έμφάνιση άλλά καί τό χαρακτήρα τών άνθρώπων (δόλιοι καί πα­ νούργοι, εύθυμοι, έξυπνοι, άσήμαντοι καί λιπόψυχοι, ειρηνικοί, γενναίοι, σφιχτοχέρηδες)· τούς πό­ ρους ζωής (έμπόριο, βιοτεχνία, γεωργία, πόλεμος)· τίς συνήθειες διατροφής, τούς τρόπους καλλιέρ­ γειας, κυνηγιού, έπέξεργασίας προϊόντων καί πρώτων ύλών· τίς έπισιήμες καί τίς τέχνες. Παράλληλα μ’ δλες αυτές τίς πληροφορίες, πού έπαληθεύτηκαν στό μεγαλύτερο μέρος τους πολύ άργότερα, περιγράφει μέ λεπτομέ­ ρειες ένα πλήθος άπό παράξενα έθιμα καί ήθη, μύθους, δοξασίες καί παραδόσεις. Παραθέτει δσες ιστορίες άκουσε γιά τούς άρχηγούς τών λαών καί γιά φονικές μάχες, δπου θαυμάζει τήν άνδρεία τών άντιπάλων, άλλά καί θρηνεί γιά τόν άδικο χαμό τόσων ψυχών. Δέν παραλείπει νά μνημονεύσει τά μέρη δπου ό λαός έχει τήν άνάμνηση τού Μεγαλέξαντρου. ’Επισημαίνει τούς δίκαιους ή τούς σκληρούς νόμους. Οί φυσικές όμορφιές τόν γοητεύ­ ουν δταν προδίδουν τόν πλούτο τής χώρας. ’Ενθουσιάζεται μέ τις πολυάνθρωπες πόλεις, τά πλούσια παλάτια, τά σπουδαία τεχνικά έρ­ γα. ’Επαινεί τά όμορφα υφάσματα. Θαμπώνεται άπό τά μαργαριτάρια, τίς πολύτιμες πέτρες, τό χρυσάφι, τό άσήμι, άλλά καί άπό τόν άριστο

τρόπο μέ τόν όποιο είναι όργανωμένο τό ταχυδρομείο, άπό τή χρήση τού σφραγισμένου χαρτιού πού άντικαθιστά τό χρυσό. ’Αφιερώνει σελίδες στίς κοινωνικές παροχές τού Χάν πρός τούς φτωχούς καί δσους χάνουν τά εΐσοδήματά τους άπό θεομηνίες, άλλά άκόμα πε­ ρισσότερες σελίδες στόν τρόπο ζωής τού Χάν, πού κυλούσε μέσα στή χλιδή καί τή μεγαλοπρέπεια. Καταγγέλλει τήν κακή άσκηση τής έξουσίας άπό ένα φαύλο ισχυρό βαρόνο τού Χάν (πού πετύχαινε δ,τι ήθελε «παίζοντας πότε μέ τή φιλοδοξία τών άνθρώπων καί πότε μέ τό φόβο τους») καί ύπογραμμίζει τήν τιμωρία του άπό τό Χάν. Συνιστά τήν έπαρχία τού Θιβέτ στούς νέους μεταξύ 16 καί 24, έπειδή έκεί ή παρθενία είναι έμπόδιο στό γάμο καί προσφέρεται μέ εύγνωμοσύνη στούς ταξιδιώτες. Τά «Ταξίδια» τού Μ.Π έξακολουθούν μετά άπό τόσους αιώνες νά είναι ένα άπολαυσιικό ταξιδιω­ τικό βιβλίο. Σήμερα, έκτός άπό τίς πληροφορίες γιά τήν Ά σία τού Μεσαίωνα, έχει ένα πρόσθετο ένδιαφέρον: Τί είδαν τά μάτια ένός εύρωπαίου έμπόρου τού 13ου αιώ­ να άπό τόν κόσμο τής Ανατολής. Ίσως καταλέγεται στά προσόντα τού βιβλίου δτι ό Μ.Π. άποφεύγει τίς κρίσεις καί τίς έρμηνείες. Δέν έπιχειρεϊ φιλοσοφικές ή αισθητικές άναλύσεις. Περιγράφοντας μέ γλώσσα ρεαλιστική δσα βλέπει καί άκούει, άφήνει τόν άναγνώστη ή τό μελετητή νά βγάλει τά δικά του συμπεράσματα. Ή μετάφραση, σέ ώραία δημοτι­ κή, κυλάει άβίαστα. Ή εισαγωγή (σελ. 7 έως 16) είναι κατατοπιστική καί χρήσιμη. ΘΕΟΔΩΡΑ ΖΕΡΒΟΥ

ΚΥΚΛΟΦΟΡΕΙ

Φίλιππος Φ. Φιλίππου

01 ΚΝΙΤΕΣ Τέκνα τής άνόγκης ή ώριμα τέκνα τής όργής; ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΔΙΑΘΕΣΗ: ΝΕΦΕΛΗ, ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗ 9

76/συνεντευξη

Ά λ . Φ ιλ ιπ π ό π ο υ λ ο ς: «Τ ό π ρ ό β λ η μ α είνα ι ν ά μή\ ’Α π έ ν α ν τ ι σέ π ρ ό σ ω π α καί

Ή έκδοση του «’Έθνους» υπήρξε ασφαλώς (πέρα άπό όποιεσδήποτε αξιολογικές έκτιμήσεις καί κρίσεις) κάτι καινούριο γιά τόν ήμερήσιο πολιτικό τύπο. "Οσο γιά την κυκλοφοριακή του έπιτυχία, δέν ξάφνιασε. Ή συνταγή ήταν δοκιμασμένη στό έξωτερικό, καί στόν τόπο μας υπήρχε ή κατάλληλη συγκυρία. Παρ' όλα αύτά θελήσαμε νά μάθουμε ορισμένα πράγματα «άπό πρώτο χέρι», άπό τόν πρωτομάστορα δηλαδή τής έφημερίδας, τό γνωστό δημοσιογράφο ’Αλ. Φιλπτπόπουλο. ’Αφορμή γιά τή συνέντευξη στάθηκε ή έκδοση τού βιβλίου του «Ό δημοσιογράφος» (έκδ. Κάκτος, σελ.

360), πού είναι ένας δημοσιογραφικός οδηγός πάνω στόν όποιο στηρίχτηκε ό σχεδιασμός καί ή λειτουργία τού «’Έθνους». Στίς έρωτήσεις μας ό συγγραφέας τού βιβλίου καί διευθυντής τής έφημερίδας Άλ. Φιλιππόπουλος άπάντησε γραπτά.

"Ως ποιο βαθμό δοκιμάστηκε ό δημοσιο­ γραφ ικός όδηγός στην πράξη καί μέ ποιό ποσοστό επιτυχίας; Η ΕΚ Δ Ο ΣΗ τού «Έ θνους» στηρίχτηκε πάνω στίς αρχές πού διαγράφονται στόν οδηγό καί άπό πλευράς τεχνικής καί άπό πλευράς δημοσιο­ γραφικής (πολιτικής) συνέπειας. Τό ποσοστό τής έπιτυχίας πού προκύπτει άπό τήν εφαρμογή τών παραπάνω άρχών στην περίπτωση τοΰ « Έ ­ θνους» είναι καθαρά θέμα υποκειμενικό. Τί πιστεύετε πώ ς προσφέρει σήμερα τό «Έ θνος» στό χώρο τής άριστεράς καί κατ’ έπέκτασιν στούς άναγνώστες του; ΜΕ τή συνέπειά του τό «"Εθνος» διευρύνει τό χώρο τής άριστεράς καί προσφέρει στόν έλληνα πολίτη, κυρίως στά θέματα τής άνεξαρτησίας τής χώρας καί τής έξωτερικής πολιτικής, τά είδησεογραφ ικά καί άντικειμενικά στοιχεία πού υπο­ βοηθούν τή γενικότερη τοποθέτησή του κατά τού ιμπεριαλισμού καί τής έξάρτησης τής χώρας μας άπό τίς ξένες δυνάμεις. Γιατί χρησιμοποιείτε παραδείγματα άπό άγγλικές έφημερίδες στόν οδηγό; 'Υ π άρ­ χουν ή θά μπορούσαν νά υπάρξουν άντιστοιχίες άνάμεσα στήν ’Αγγλία καί στήν Ε λ λ ά δ α σ’ αύτό τόν τομέα;

συνεντευξη/77

ίχ ε ις φ ραγμ ούς,

ιέ κ α τ α σ τ ά σ εις»

ΓΙΑΤΙ ή άγγλική δημοσιογραφία θεωρείται κυ­ ριαρχική στό διεθνή χώρο. Οί άγγλοι κατα­ σκευαστές εφημερίδων θεωρούνται δάσκαλοι στό είδος τους. "Εχουν πυκνότητα στό γράψιμο καί συναρπαστικότητα. 'Απλοποιούν τά θέματα, τά προσωποποιούν καί τά κάνουν συναρπαστικά γιά τόν άναγνώστη. Μήν ξεχνάμε ότι ή έφημερίδα είναι ένα προϊόν πού δέν διαρκεΐ περισσότερο άπό 2-3 ώρες. "Αν τά κείμενα πού προσφέρει στόν άναγνώστη δέν είναι σαφή καί κατανοητά, τότε έχει χάσει τό στόχο της, γιατί ό άναγνώστης δέ θά τή διαβάσει καί πολύ περισσότερο δέ θά τήν άγοράσει. Ή άντιστοιχία άνάμεσα στήν ’Α γγλία καί τήν Ε λλά δα είναι θέμα σωστής άπόδοσης τών άγγλικών κανόνων τής τεχνικής καί ή κατά τό δυνα­ τόν προσαρμογή τους στό ελληνικό κλίμα. Πιστεύετε πώς τό κριτήριο τής υψηλής κυ­ κλοφορίας -έστω τής πρώτης- είναι αύτό πού δικαιώνει μιά έφημερίδα ή ένα έντυπο γενικά;

ΟΠΩΣΔΗΠΟΤΕ τό κριτήριο τής υψηλής κυκλο­ φορίας δέν είναι αύτό πού άπαραίτητα δικαιώ­ νει μιά έφημερίδα. "Ομως, είναι τό βασικό στοι­ χείο, άφού μέ τή μεγάλη κυκλοφορία της μιά έφημερίδα έπηρεάζει ευρύτερο κοινό καί είναι έπιτυχημένη έπιχειρηματικά. "Ολα είναι σχετικά.

"Αν μιά έφημερίδα θεωρείται δτι είναι σοβαρή καί υπεύθυνη άλλά έχει μικρή κυκλοφορία, ση­ μαίνει δτι κάποιος τή χρηματοδοτεί. Σημαίνει δτι κάποια συμφέροντα έξυπηρετεί. Σημαίνει δτι δέν στηρίζεται πάνω στό άναγνωστικό κοινό. "Οτι θέλει νά έπηρεάσει καταστάσεις καί νά έξυπηρετήσει συμφέροντα. ’Α πό τήν άλλη, μιά έφη­ μερίδα πλατιάς κυκλοφορίας -π ού οπωσδήποτε

«σήμερα δλοι ά γω νιο ύν νά μ ιλή σουν καί νά σ υμ φ ά γο υ ν μέ υπ ο υρ γο ύς»

δέν άνήκει στίς πολύ λαϊκές άπολιτικοποιημένες έφημερίδες-, πού έχει γιά στήριγμά της τόν ανα­ γνώστη καί πού τόν έξασφαλίζει μέ μιά έλεύθερη, άδέσμευτη, άπροκατάληπτη ένημέρωση, πού στηρίζεται στή μεγάλη της κυκλοφορία, άσφαλώς έχει βρει τό στόχο της. Έ χει δικαιωθεί. Γιατί, ποιος είναι ό μεγαλύτερος στόχος γιά μιά έφημερίδα, άπό τό νά μπορεί νά ένημερώνει καί νά κατατοπίζει δσο μπορεί μεγαλύτερο άναγνω­ στικό κοινό. "Ολα δμως είναι σχετικά, δπως εί­ παμε, γιατί υπάρχουν άκόμη στόν κόσμο έφημε­ ρίδες μέ μικρή κυκλοφορία πού διατηρούν ρο-

78/συνεντευξη

J ------------------------------------------- V ΑΛΕΞΗ ΠΑΝΣΕΛΗΝΟΥ

:' . ΑλΕΞΗΣ ΠΑΝΣΕΛΗΝΟΣ

ψτνΡΙΕΧΜΕΣΚΤΛοψ^.

f

|

|

1 1h ,

_

ΙΣΤΟΡΙΕΣ ΜΕ ΣΚΥΛΟΥΣ Δ ιηγήμ α τα

r ,^ J :; ■

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΚΕΔΡΟΣ

Γεωργίου Γενναδίου 6 - Τηλ.: 36,15.783

Ν

μαντισμό καί άγωνιστικότητα καί έκπληρώνουν ένα καθοδηγητικό ρόλο μέ άνιδιοτέλεια. Στό βιβλίο σας αναφέρετε πώς φιλοδοξεί­ τε νά έκφράσετε μέσα άπό τό «Έ θνος» τό 95% τού ελληνικού λαού. Είναι έφικτό αυτό, καί μέ ποιό τρόπο; ΠΙΣΤΕΥΩ ότι είναι έφικτό αύτό. Α λ λ ά δέν θά υποστήριζα ότι είναι πραγματοποιήσιμο άπό τή

«τό στήσιμο καί ή επιτυχία μιας εφημ ερίδα ς είνα ι θέμα ανθρώ πω ν καί γνώ σεω ν» μιά μέρα στήν άλλη. Ή άποψή μου στηρίζεται στήν οικονομική θεώρηση. Στό βαλάντιο τού Έ λληνα. Τό οικονομικό επίπεδο άνάμεσα στίς διάφορες τάξεις, ομάδες καί πρόσωπα, στήν Ε λλά δα , δέν έχει μεγάλες άποστάσεις. Ή έπιδίωξη τών περισσοτέρων στρωμάτων είναι πώς νά βελτιώσουν τήν οικονομική τους θέση, καί άλ­ λων πώς νά τή διατηρήσουν. ”Αν μελετηθεί κα­ λά, αυτός ό συσχετισμός, αυτή ή εικόνα, καί μιά έφημερίδα στηρίξει τίς θέσεις της πάνω στή βελ­ τίωση τής ζωής τών Ελλήνω ν, μέ συνέπεια, μέ άγωνιστικότητα καί μέ συγκεκριμένη κριτική πά­ νω στίς άποφάσεις τής έξουσίας, νομίζω ότι βρί­ σκεται στό σωστό δρόμο. Βέβαια τό πολιτικό μέ­ ρος, ή ιδεολογική τοποθέτηση, παίζει άποφασιστικό ρόλο στή διαμόρφωση τών θέσεων τής εφημερίδας. ’Αλλά τότε είναι θέμα τών κατα-

«ό μ εγαλύτερος στόχος μιας εφ ημ ερίδα ς είνα ι νά ενημ ερώ νει όσο μπορεί μ εγαλύτερο α ναγνω στικό κοινό» σκευαστών, μέ έκκίνηση τή δική τους ιδεολογική τοποθέτητη, νά διαφωτίσουν τό ευρύτερο κοινό, μέ τέτοιο τρόπο ώστε νά γίνουν πειστικοί στόν άναγνώστη. Κοντολογίς τό πρόβλημα είναι νά μήν έχεις φραγμούς. ’Απέναντι σέ πρόσωπα καί σέ κατα­ στάσεις. Έ στω καί άν αύτές είναι τής δικής σου επιθυμίας. Θά φέρω ένα παράδειγμα: "Ενας παλαιότερος έκδοτης άπέφευγε συστηματικά νά συ-

συνεντευξη/79

ναντάται μέ κυβερνητικά πρόσωπα. Καί κάθε φορά πού τόν καλοϋσαν στό τηλέφωνο, δυσκο­ λευόταν νά δεχθεί νά μιλήσει. Γιατί, δπως έλεγε, δλοι κάτι θά τού ζήταγαν, ή νά δημοσιεύσει κάτι γιά χάρη τους ή ν ’ άποφύγει νά δημοσιεύσει κάτι σε βάρος τους. ’Α πό τή στιγμή πού θά δεχόταν νά μιλήσει στό τηλέφωνο, έλεγε, «αρχίζει ή έκποίηση τής εφημερίδας καί ή προδοσία τού κοι­ νού». Σήμερα -έννοώ τά τελευταία χρόνια- δλοι άγωνιοϋν νά μιλήσουν καί νά συμφάγουν μέ τούς υπουργούς. ’Α πό τή στιγμή αυτή καί πέρα, ό δρόμος πρός τά δημόσια ταμεία είναι άνοικτός. Καί φυσικά ή δέσμευση. Τί εννοείτε δταν άναφέρεστε στήν άναγκαιότητα γιά άναγέννηση τού τύπου; ΘΑ περιοριστώ μόνο στά κυριότερα στοιχεία πού συγκροτούν τήν άναγκαιότητα αυτή: 1. Δέν υπάρχει δημοσιογραφική σχολή. Καί

«οπω σδήποτε τό κριτήριο τής υψ η λής κυκλοφ ορίας δέν είναι αυτό που α παραίτη τα δικαιώ νει μιά εφ η μ ερίδα ’ όμω ς είνα ι τό βασικό στοιχείο» πολεμιέται στά παρασκήνια ή δημιουργία της.

2. Οί περισσότεροι δημοσιογράφοι γιά νά μπορέσουν νά έπιζήσουν έχουν καί δεύτερη δου­ λειά έξω άπό τήν εφημερίδα τους: Καί δυστυχώς ή δεύτερη αυτή δουλειά είναι κρατική.

3. Οί κυκλοφορίες τών έλληνικών έφημερίδων είναι πενιχρές.

4. Ό έλληνικός τύπος έχει διαβληθεί άνεπανόρθωτα καί σέ ορισμένες περιπτώσεις έχει διαβρωθεί.

5. Ό έλληνικός τύπος έπηρεάζεται άπό τή «μικρούλα» συντεχνία τού τράστ τών εκδοτών καί ύφίσταται άσφυξία άπό τίς συντεχνίες τών τεχνικών. Πιστεύετε πώς θά έπρεπε δλες οί εφημερί­ δες -ή τουλάχιστον δλοι οί δημοσιογρά­ φ οι- νά έφαρμόσουν τόν οδηγό; Καί γιατί; ΤΟ άν θά πρέπει ή όχι νά έφαρμόσουν καί άλλες έφημερίδες έναν κανόνα δημοσιογραφικό, δπως άναφέρεται στό συγκεκριμένο όδηγό-βιβλίο, εί-

ΚΥΚΛΟΦΟΡΗΣΕ

ΒΑΣΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ ΤΗΣ ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΟΣ·

& ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΚΟΙ

ΛΕΞΙΚΟΒ^^Η ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΑ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΑ ΤΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΑ ΤΟΥ ΔΙΚΑΙΟΥ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΑ ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΑΣ ΟΛΙΚΗ ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΣΤΡΩΜΑΤΟΠΟΙΗΣΗ ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΑ ΤΟΥ ΕΛΕΥΘΕΡΟΥ ΧΡΟΝΟΥ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΑ

ΑΠΑΡΑΙΤΗΤΟ ΒΟΗΘΗΜΑ ΓΙΑ ΤΗΝ Δ ' ΔΕΣΜΗ ΤΗΣ Γ ' ΛΥΚΕΙΟΥ

ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΔΙΑΘΕΣΗ

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΚΑΣΤΑΝΙΩΤΗ Ζωοδόχου Πηγής 3 Τηλ. 36.01.331 - 36.02.234

80/συνεντευξη

μικρές ά γγελίες ΔΕΝ έπιτρέπεται νά έχετε παραπεταμένο στό ράφι τής βι­ βλιοθήκης σας τό «’Ά σμα Α σμάτων» τού Γιώργου Σεφέρη μέ ξυλογραφίες τού Τάσου καί νά μήν τό πουλάτε σε κά­ ποιον πού τό ζητά άπεγνωσμένα. Γι’ αυτό σχηματίστε τόν άριθμό 32.42.164 (μόνο πρωι­ νά) στό καντράν τού τηλεφώ­ νου σας καί κανονίστε τα.

ΑΞΙΟΛΟΓΟ μηνιαίο περιοδι­ κό τών «Γραμμάτων καί Τε­ χνών» έχει άνάγκη άπό... πό­ δια. Α ν είστε λοιπόν φοιτητής ή σπουδαστής κι έχετε ελεύθε­ ρο χρόνο 3 φορές τήν εβδομά­ δα άπό τίς 10-1 τό πρωί βια­ στείτε νά τηλεφωνήσετε στό 72.34.122 (5-8 άπογεύματα), εκτός Πέμπτης καί Σαββατοκύ­ ριακου.

ΑΣΧΟΛΕΙΤΑΙ μέ τόν Ε μ π ει­ ρικό. Έ χει άνάγκη νά δει ή νά άγοράσει τη μετάφραση τών ποιημάτων τού ποιητή μέ τίτλο Amour-Amour. Α ν αποφασί­ σετε νά τόν βοηθήσετε τηλεφω­ νήστε στό 32.42.164. Θά αίφνιδιαστεΐ. (Κάθε λέξη στις «μικρέ; άγγελίες» στοι­ χίζει ΙΟ μόνο δρχ.)

ναι καθαρά θέμα τών δημοσιογράφων άλλά καί, κυρίως, τών εκδοτών τών εφημερίδων. Τών δη­ μοσιογράφων, γιατί πρέπει νά υποταχθούν στην πειθάρχηση τού κειμένου τους μέ βάση τήν πλη­ ροφόρηση καί τή χρησιμότητα πρός τό κοινό. Καί τών έκδοτών, γιατί δέν θά πρέπει νά είναι εξαρτημένοι άπό πολιτικές δεσμεύσεις καί πρό­ σωπα. Πέραν άπό αυτό δμως τό στήσιμο, καί ή επι­ τυχία μιας έφημερίδας δέν είναι θέμα ενός οδη­ γού ή ενός κανόνα. Α λ λ ά θέμα άνθρώπων πού νά γνωρίζουν τά μυστικά τής έκδοσης καί τής δημοσιογραφίας άπό τό α ως τό ω. Είναι δηλαδή θέμα άνθρώπων καί γνώσεων. Καί σήμερα οί άν­ θρωποι αυτοί είναι πολύ λίγοι. Τά τελευταία 15 χρόνια ό ελληνικός τύπος ξεκολλά άπότομα άπό τήν παράδοση. Έ χασε τήν έπαφή μέ τήν έμπειρία. Δέν γνώρισε τά μυστικά τής δουλειάς. Τό τραγικό είναι δτι όχι μόνο καινούριες έφημερίδες άλλά καί οί παλιές έχασαν τήν έπαφή μέ τή δημοσιογραφική ιστορία καί τού τόπου καί τού ίδιου τους τού εαυτού. ΓΓ αυτό καί δέν μπόρε­ σαν ν ’ άνανεωθούν, δέν μπορούν νά συγκινήσουν τό κοινό. 'Υπάρχουν περιπτώσεις τραγικής άνευθυνότητας καί περιπτώσεις ηθελημένης άγνοιας τής «άλλης άποψης» γιά λόγους συμφε­ ρόντων. Καμιά σύγκριση δέν μπορεί νά γίνει τών παλιών δημοσιογραφικών εξορμήσεων καί τών δημιουργικών άνανεώσεων σ’ όλους τούς χώρους τής οργάνωσης, τών παλιών έφημερίδων μέ τίς σημερινές (τηρουμένων βέβαια τών άναλογιών πού επιβάλλουν οί σημερινές τεχνολογικές καί συγκοινωνιακές συνθήκες). Οί παλιοί έκδοτες έλεγαν ότι ή έφημερίδα μοιάζει μέ τό μουλάρι πού όσο τό φορτώνεις τό­ σο ευκολότερα άνεβαίνει στόν άνήφορο. Έ τσι καί ή έφημερίδα, όσο τή φορτώνεις μέ έξοδα «δημοσιογραφικά» τόσο άνεβαίνει ή κυκλοφορία της. Οί σημερινοί άκολουθοΰν άλλη μεθοδολο­ γία. Ποιά; Δέν μού έπιτρέπεται ν ’ άπαντήσω, γιατί δέν μπαίνει σάν έρώτημα στή συνέντευξη. Στό «Έ θνος» δέν είναι μόνο ή έφαρμογή τού «οδηγού» πού έφερε τήν έπιχειρηματική έπιτυχία. Ή οργάνωση τής διεκπεραίωσης πού επέβα­ λα χάρη στή μελέτη μου σέ ξένες έφημερίδες καί ή προηγούμενη έμπειρία μου, ήταν έξαιρετικά έπωφελής γιά τήν έφημερίδα, αφού τής περιόρι­ σε τίς έπιστροφές τών φύλλων γύρω στό 17%, έναντι 25% περίπου τών άλλων έφημερίδων. Α κόμη ή διαφοροποίηση τών διαφημιστικών τι­ μών κατά σελίδα είναι αύτό πού θ’ άποδώσει στήν πορεία τού χρόνου χωρίς ν ’ άλλοιώσει τή φυσιογνωμία τής έφημερίδας -όπω ς πολύ συχνά συμβαίνει στίς έφημερίδες μεγάλου σχήματος, μέ τό πάστωμα τών διαφημίσεων καί γίνεται άφορμή νά τίς ειρωνεύονται καί νά έλεεινολογούν οί άναγνώστες.

■

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ ΤΟΥ ΚΕΔΡΟΥ ΒΡΑΒΕΥΟΝΤΑΙ ΚΡΑΤΙΚΑ ΒΡΑΒΕΙΑ

ΗΒΗ ΜΕΛΕΑΓΡΟΥ ΠΡΟΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΕΠΟΧΗ

Β βραβείο μυθιστορήματος

ΒΡΑΒΕΙΟ ΙΠΕΚΤΣΙ στην ΔΙΔΩ ΣΩΤΗΡΙΟΥ για το συνολικό συγγραφικό της έργο που α ναφ έρετα ι στη ΜΙΚΡΑΣΙΑΤΙΚΗ ΓΗ

στον ΠΕΤΡΟ ΑΠΟΣΤΟΛΙΔΗ για βιβλίο αναμνήσεω ν από τη ν μικρασιατική ε κ σ τρ α τε ία και την κατασ τροφ ή

ΠΕΤΡΟΣ ΑΠΟΣΤΟΛΙΔΗΣ ΟΣΑ ΘΥΜΑΜΑΙ 1900-1969

ΛΙΛΗ ΜΑΥΡΟΚΕΦΑΛΟΥ K A EO W EM H S

« ΙΔΡΥΜΑ ΚΩΣΤΑ ΚΑΙ ΕΛΕΝΗΣ ΟΥΡΑΝΗ:

ΕΚΔΟίΕΙί ΚΕΔΡΟ ί

ΛΙΛΗ ΜΑΥΡΟ ΚΕΦ ΑΛΟ Υ

Το β ρ α β ε ίο το υ Ιδ ρ ύ μ α το ς για τη ν παιδική λ ο γ ο τε χ ν ία σ την ΣΟ Φ ΙΑ ΖΑΡΑΜ ΠΟΥΚΑ για το σ ύνολο το υ έ ρ γ ο υ τη ς

ΚΛΕΟΜΕΝΗΣ

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΚΕΔΡΟΣ

οι

μεγάλοι παιδαγωγοί Διεύθυνση: Ζάν Σατώ

Ά π ό τόν Πλάτωνα καί τόν Σωκράτη ως τόν Τζών Ντιονι καί τή Μαρία Μοντεσσόρι

Μέσα από αυτό τό βιβλίο θά γνωρίσετε τούς παιδα­ γωγούς πού στό πέρασμα των αιώνων άγωνίστηκαν νά κρατήσουν άναμμένη τή φλόγα μιας άνθρωπιστικής παιδείας, νά γκρεμίσουν τίς βαθιά εδραιωμένες άντιλήψεις καί προκαταλήψεις καί ν ’ άνοίξουν τό δρόμο γιά μιά άγωγή πού βασίζεται πρώτα άπ’ δλα στό σεβασμό τής προσωπικότητας καί τής έλευθερίας τού παιδιού.

0

Εκδόσεις Γλάρος ΘΕΜΙΣΤΟΚΛΕΟΥΣ 3

. ΤΗΛ. 36 18 457