Τεύχος 273

ΙΙΘ ΕΩΡΗ ΣΗ TOY BIB;

ΖΑΝ ΣΤΑ ΡΟ Μ Π ΙΝ ΣΚΙ

TO ΠΟΡΤΡΑΙΤΟ TOY ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΗ ΩΣ ΣΑΛΤΙΜΠΑΓΚΟΥ

Από την εποχή του ρομαντι­ σμού, ο μπουφόνος, ο σαλτιμ­ πάγκος και ο παλιάτσος ήταν οι υπερβολικές και ηθελημένα πα­ ραμορφωτικές εικόνες που αρέσκονταν να παρουσιάζουν οι καλλιτέχνες για τους εαυτούς τους και την ίδια την κατάσταση της τέχνης. Τη λειτουργία αυ­ τών των μορφών καθώς και την πορεία και διαφοροποίησή τους μέσα στο χρόνο εξετάζει κριηκά αυτό το δοκίμιο του Ζαν Σταρομπίνσκι. ΙΟ ΛΗ Π Α Τ ΕΛ Λ Η

ΝΟΗΜΑ ΚΑΙ ΠΡΑΞΗ Προϋποθέσεις της ριζικής μετάφρασης και ερμηνείας

Μια εισαγωγή σε προβλήματα έρευνας στο πεδίο της φιλο­ σοφίας, της γλώσσας και του νου, της θεωρίας της επικοινω­ νίας και της λογικής των κοινω­ νικών επιστημών.

Δ ιδ ό το υ 59 - 10681 - Τηλ.: 3 604885, Fax: 361 30 6 5

Η ζωή και το τέλος του Ιταλού μεγαλοεκδότη Τζιάν-Τζιάκομο Φελτρινέλλι ιδρυτή της παράνομης οργάνωσης της άκρας αριστεράς ΟΜΑΔΕΣ ΑΝΤΑΡΤΙΚΗΣ ΔΡΑΣΗΣ. Γύρω από την ιστορία του περι­ στρέφονται όλες οι πολιτικές και κοινωνικές εντάσεις της δ εκ α ε­ τίας του '7 0 στην Ιταλία και το εξωτερικό. Ο Μπαλεστρίνι συγγραφέ­ ας του περίφημου «Τα θέλουμε ό λα » σ υ νδ υ α ζειγια πρώτη φορά τη θεωρία με τα κοινωνικά συμβάντα.

εκδόσεις «γνώση» Ιπηοκρατους 31. 106 80 Αθήνα Τηλ 3620 941 3621 194 Για τους Βιβλιοπώλες Αποκλειστική διάθεση ΔΑΝΑΟΣ Α.Ε Μ αυρομιχαλη 64. 106 80 Αθήνα. Τηλ.: 3604 161. 3631 975. 3611 054

[I] Z

E A

Β Ι Β Λ Ι Α

E N H —

1 9 9 1

Λ Ο Γ Ο Τ Ε Χ Ν Ι Α

-

---------------—

------------------—

Τ σουν-Τ οαν Γε ΤΡΙΛΟΓΙΑ · ΗΣΥΧΑ ΕΙΝΑΙ ΤΑ ΒΟΥΝΑ Το χωριό στο βουνό Α'

Στέφ ανο Μ π ένι Ο μάγος Μπαόλ - Μια ήσυχη νύχτα της δικτατορίας

(Μυθιστόρημα)

(Μυθιστόρημα)

Τα απέραντα λιβάδια Β' (Μυθιστόρημα)

9

Το μακρινό ταξίδι Γ' (Μυθιστόρημα)

Έ κτορ Μ ιπανκιότι Μόνο τα δάκρυα μετράνε

9

(Μυθιστόρημα)

Μ αξ Γκαλό Μια δημόσια υπόθεση

9

(Μυθιστόρημα)

Στεν Ν α ντόλνυ Η ανακάλυμη της βραδύτητας

9

(Μυθιστόρημα)

Κ ίνγκ σλεϊ Έ ιμις Ο τυχερός Τζιμ

9

9

Χ άρολντ Π ίντερ Οι νάνοι

Γιαν Κ εφ ελέκ Η γυναίκα κάτω από τον ορίζοντα

(Μυθιστόρημα)

(Μυθιστόρημα)

9 Ντόρις Λ έσινγκ Το καλοκαίρι πριν από το σκοτάδι

9 Τ ζόναθ α ν Σουίφτ Η μάχη των βιβλίων (Μυθιστόρημα)

(Μυθιστόρημα)

9 Ντ. X . Λώρενς Η ράβδος του Ααρών (Μυθιστόρημα)

Ε.Μ. Φόρστερ Εκεί όπου οι άγγελοι φοβούνται να διαβούν (Μυθιστόρημα)

9

9

Έ λσα Μ οράντε Αραθέλι

Στέφ αν Χ ερμ λίν Λυκόφως

(Μυθιστόρημα)

(Μυθιστόρημα)

Ε κ δ ό σ ε ις Κ

α ς τ α ν ιω τ η

Η σύγχρονη εκδοτική παρουσία στα ελληνικά γράμματα

Ν Ε Α

Β Ι Β Λ Ι Α

1 9 9 1

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ - ΠΟΙΗΣΗ —

—

—

—

—

ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ Κυριάκος ΑΒανασιάδης Δώδεκα (Μ υθιστόρημ α )

Τάκης ΕλευΒεριάδης Ο πετεινός ή Περί αντικειμένου Γιώργος Κακουλίδης Το σύνδρομο του Παρθένη (Α φ ή γη μ α )

Ιωάννα Καρατζαφέρη Έσδερ (Μ υθιστόρημ α )

Γιώργος Κάτος Ιστορίες της νύχτας (Δ ιη γή μ ατα )

Τατιάνα Γκρίτση-Μιλλιέξ Ονειρικά

■

Τάσος Ρούσσος Ο τευλευταίος της συντεχνίας (Ν ο υ β έλα )

Γιώργος Σκούρτης Το συμπόσιο της Σελήνης (Ν ο υ β έλα ) #

Αυτά κι άλλα πολλά Αντώνης Σουρούνης Πάσχα στο χωριό (Ν ο υ β έλα )

Ευγενία Φακίνου Ζάχαρη στην άκρη (Μ υθ ιστόρ ημα )

Διονύσης Χαριτόπουλος Εναντίον του Marlboro (Μ υθιστόρημα )

(Δ ιη γή μ ατα )

A. Κ. Χριστοδούλου Το αγκάθι ή Ο Παντελής Βλαστός

*

(Ν ο υ β έλα )

Η Τρίπολη του Πόντου Γιώργος Μιχαηλίδης Τα φονικά (Μ υθιστόρημ α )

Γιάννης ΞανΒούλης Το ροζ που δεν ξέχασα (Μ υθιστόρημ α )

Βάνα ΠαπαΒανασίου Το σενάριο (Μ υθιστόρημ α )

Μαρία Πολενάκη Μη... είμαι ακόμα ζωντανή! (Μ υθ ιστόρ ημ α )

Ε κ δ ό σ ε ις Κ

ΠΟΙΗΣΗ Λημήτρης Αλεξίου Προς Ασωπίαν Νάντια Βαλαβάνη Τέλος εποχής Γιώργος Μοράρης Συναναστροφές της σιωπής Νικόδημος (μοναχός) Τα άπαντα της στιγμής Δήμητρα X. Χριστοδούλου Η προσευχή του αναιδούς

α ς τ α ν ιω τ η

Η σύγχρονη εκδοτική παρουσία στα ελληνικά γράμματα ;

r

>

Gutenberg

Βιβλία ποιότητας για το Γυμνάσιο

Μ α θ η μ α τ ικ ά A ' Α ν α λ ύ σ ε ις Ν έω ν Έ κ θ εσ η - Έ κ φ ρ α σ η ..... ................1 ΛΗΜΙΓΠ’ΛΚΟΐΙΟΥΛΟν I S i f i l I J i l i fill l i t ένα

■

-

Μ α θ η μ α τ ικ ά B

ίιοαχτιχό βοήθημα —

Φ υσ ικ ή B '

Ε κ θ έσ εις A ' Β [' Δημητρακοπουλοε

Η Ν ΕΟ ΕΛ Λ Η Ν ΙΚ Η M A I ΓΑΛΣΣΑ

„

ΑΝΑΠΤΥΓΜΕΝΑ ΘΕΜΑΤΑ

L J S ||l p

Χ η μ ε ία B

Ε κ θ έσ εις Β ' ■

γ.Δημητρακοπουλος

I ΑΝΑΠΤΥΓΜΕΝΑ ΘΕΜΑΤΑ

%

i I

·

·

·

Μ α θ η μ α τ ικ ά Γ '

Φ υσ ικ ή Γ

Χ η μ ε ία Γ '

Ε κ θ έσ εις Γ ' Β

Hiipp \

γ Δημητρακοπουλος

m

-

Η ΕΡΣΗ ΛΑΓΚΕ Π ρώ το Κρατικό Β ρ α β ε ίο Λ ο γο τεχν ία ς

πήγε στις Ινδίες, αναζήτησε τους γιόγκι και τους βρήκε.

στου Γκοβόστη Ζ ω ο δ ό χ ο υ Π η γ ή ς 21 Τ ηλ. 3 6 1 5 4 3 3

^ΙΔΩ Ν Τ\ΜΒΑΚΑΚΗΣ

«... έχει τό προνόμιο νά προσεγγίζει μιά πρόσφατη

καί οικεία πραγματικότητα άπό μιά ιδιαίτερη σκοπιά...» ΣΠ Υ ΡΟ Σ Τ ΣΑ Κ Ν ΙΑ Σ (Περιοδικό «Η ΛΕΞΗ»)

ΒΙΒΛΙΟΠΩΛΕΙΟΝ ΤΗΣ «ΕΣΤΙΑΣ» ΚΟΛΛΑΡΟΥ & ΣΙΑΣ Α.Ε.

mm A. Μεταξά 26, Αθήνα - 106 81

EX ΟΜEN A __________ ΧΡΟΝΙΚΑ

Σύνταξη: 36.40.487 Λογιστήριο: 36.40.488 Διαφημίσεις: 36.42.789 Συνδρομές: 36.42.765

Η ΑΤΖΕΝΤΑ ΤΟΥ ΔΕΚΑΠΕΝΘΗΜΕΡΟΥ - Επιμέλεια: Πάνος Μπαλτάς ΜΟΛΙΣ ΚΥΚΛΟΦΟΡΗΣΑΝ: Γράφει ο Ηρακλής Παπαλέξης Η ΑΓΟΡΑ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ ΤΟ ΠΡΟΦΙΛ ΤΩΝ ΕΚΔΟΤΩΝ: 9 ερωτήματα στις εκδόσεις «Πλέθρον» ΕΡΕΥΝΑ: Σπονδή στον Patrick White (Γράφει η Έφη Α. Λαμπαδαρίδου)

Τεύχος 273

ΑΦΙΕΡΩΜΑ

30 Ο κτω β ρ ίου 1991

Γιάννης Μπασκόζος: Χρονολόγιο Χένρυ Μίλλερ Αν-Μαρί Μπιντό: Ο Ζαρατούστρα του Μπρούκλιν Λόρενς Ντάρελ: Ο ευτυχισμένος βράχος Γιώργος-Ίκαρος Μπαμπασάκης: Χένρυ Μίλλερ Ασκήσεις Ά δολου Εγωτισμού Ρομπέρ Λουΐ: Μίλλερ ή η γραφή του πόθου Χένρυ Μίλλερ: Το αισχρό στη λογοτεχνία όπως και στη ζωή Ντόρα Τσιμπούκη: Χένρυ Μίλλερ και Αρθούρ Ρεμπώ: Πότε θα πάψουν οι άγγελοι να μοιάζουν μεταξύ τους; Γιάννης Μπασκόζος: Η Ελλάδα του Χένρυ Μίλλερ Ο Βαγγέλης Κατσάνης μιλάει για τον Χένρυ Μίλλερ στον Γιάννη Μ πασκόζο Σώτη Τριανταφύλλου: Το πέρασμα του Μίλλερ Χρίστος Παπαγεωργίου: Ελληνική Βιβλιογραφία Χένρυ Μίλλερ

Τ ιμ ή : Αρ χ. 500 Ιδρυτής: Περικλής Αθανασόπουλος Διευθυντής: Γιώργος Γαλάντης Αρχισυντάκτης: Ηρακλής Παπαλέξης Σύνταξη: Κατερίνα Γρυπονησιώτου, Βα­ σίλης Καλαμαράς, Ηρακλής Παπαλέ­ ξης, Βάσω Σπάθή Οικονομικός υπεύθυνος: Βάσω Σπάθή Συνδρομές: Κατερίνα Γρυπονησιώτου Διαφημίσεις: Ηρακλής Παπαλέξης Σελιδοποίηση-Μοντάζ: Νένη Ράις Γλωσσική επιμέλεια-Διορθώσεις: Βίκυ Κωτσοβέλου Στοιχειοθεσία: Φωτοκύτταρο Ε.Π.Ε., Υμηττού 219, τηλ. 75.16.333 Φωτογραφίσεις-Μοντάζ: I. Χριστοδουλάκος - I. Κοργιαλάς Ο.Ε., Α. Μεταξά 26, τηλ. 36.41.134 Εκτύπωση: Αφοί Τσαλδάρη Ο.Ε., Φυλής 35, Καματερό, τηλ. 23.18.444 Βιβλιοδεσία: Νικ. Κατριβάνος και Σία Ο.Ε., Στ. Γόνατά 48, τηλ. 57.49.951 Διανομή: Νέο Πρακτορείο Τύπου Ιδιοκτήτης-Εκδότης: Γιώργος Γαβαλάς

8 10 12 13 17

24 25 29 35 37 40 47 52 55 58 60

ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ Ο Γιοχάνες Ίρμσερ μιλάει για τον Δημήτρη Χατζή

61

ΟΔΗΓΟΣ ΒΙΒΛΙΩΝ ΕΠΙΛΟΓΗ ΠΟΙΗΣΗ: Γράφει η Γιολάντα Πέγκλη ΠΕΖΟΓΡΑΦΙΑ: Γράφει η Λίλυ Εξαρχοπούλου ΙΣΤΟΡΙΑ: Γράφει ο Νικ. Λυκ. Φορόπουλος

65 66 70

Κεντρική διάθεση: «Διαβάζω»

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΟ ΔΕΛΤΙΟ

73

Θεσσαλονίκη: Βιβλιοπωλείο «Κέντρο του βιβλίου» Λασσάνη 9 τηλ. 237.463

ΚΡΙΤΙΚΟΓΡΑΦΙΑ

78

Εξώφυλλο: Γιώργος Γαλάντης

σ το επ ό μ ενο «Διαβάζω»

αφιέρωμα στον Ράινερ Μαρία Ρίλκε

Κάθε Τε., 7-8.30 μ.μ. «Ερμηνεία "Φιλοκτήτου" του Σοφοκλέους» και «Προφο­ ρική και γραπτή σύνδεση διαλόγων στην αρχαία Ελληνική». Γλωσσικό φροντιστήριο 16 και 6 μαθημάτων αντιστοίχως που επιμελείται ο Κώστας Γανωτής. Στο Ίδρυμα Γουλανδρή-Χορν (Μάρ­ κου Αυρηλίου 5, Αθήνα, τηλ. 3219196 και 3219532). * 30/10, Τε., 7.30 μ.μ. «Από τ α "ελληνικά" στα "ελληνιστικά"»: Ο Τηλέμαχος Μαράτος διερευνά και καταγράφει τις ό­ ποιες ζωντανές και λειτουργικές σχέσεις του αρχαίου ελληνικού πολιησμού με τη σημερινή γλώσσα, τη λογοτεχνία, την τέ­ χνη κ,λπ. Στο Ίδρυμα Γουλανδρή-Χορν. * 30/10, Τε., 8.30 μ.μ. Ο Γι ώργος Μανιώτης διαβάζει από ανέκδοτα έργα του. Στο Αετοποΰλειο Πολιηστικό Κέντρο του δή­ μου Χαλανδρίου (Τομπάζη 18, τηλ.

6820464 και 6811828). * 31/10, Πε., 7.30 μ.μ., «Ο Τύπος στην Ελλάδα και στο εξωτερικό, εμπειρίες του ανταποκριτή της "Νέας Εφημερί­ δας Ζυρίχης"»: Ομιλία του Παύλου Τζερμιά. Διοργ.: Ίδρυμα Friedrich Naumann. Στην Ένωση Ανταποκριτών Ξένου Τύπου Ελλάδας (Ακαδημίας 23, Αθήνα, τηλ. 3637318)*.

31/10-2/11, Πε.-Σα. «Συνάντηση πεζο­ γραφίας». Τρία πρωινά με ανακοινώσεις-εισηγήσεις από πανεπιστημιακούς και κριτικούς για τη μεταπολεμική πεζο­ γραφία, τρία απογεύματα με αναγνώσεις κειμένων από πεζογράφους-προσκεκλημένους και τρία βράδια με στρογγυλά τραπέζια με θέματα: «Ιδεολογία και θε­ ματική της μεταπολεμικής πεζογρα­ φίας», «Τεχνικές της μεταπολεμικής πε­ ζογραφίας» και «Γυναικείος και ανδρι­ κός λόγος στη μεταπολεμική πεζογρα­ φία». Στο Βαφοπούλειο Πνευματικό Κέν­ τρο του δήμου Θεσσαλονίκης (Γ. Νικολαίδη 3, τηλ. 031/424132-3)*.

1/11, Πα. Ο Όμιλος Μελέτης Νεοελλη­ νικής Λογοτεχνίας Μελίου Δ.Ε.Π. του Πανεπιστημίου Αθηνών οργανώνει την «ΑΉ μερίδα Κυπριακής Λογοτεχνίας». Στο Σύλλογο προς Διάδοση Ωφελίμων Βιβλίων (Ακαδημίας 54, Αθήνα, τηλ.

3612381)*.

4/11, Δε., 12 μ.μ. Οι εκδόσεις Παπαζήση παρουσιάζουν το βιβλίο του Νίκου Μούση «Θεσμοί και πολιτικές». Στην Ε.Σ.Η.Ε.Α (Ακαδημίας 20, Αθήνα). * 4/11, Δε., 5-10. «0/ στρατηγικές του βι­ βλίου στην Ευρώπη σήμερα»: Η Γενική Γραμματεία Ισότητας και ο Σύνδεσμος Εκδοτών Βιβλίου σε συνεργασία με το Βρετανικό Συμβούλιο, το Ινστιτούτο Γκαίτε και το Ιταλικό Πολιτισηκό Ινστι­ τούτο Αθηνών φιλοξενούν Έλληνες και ξένους ειδικούς του βιβλίου που μιλούν και συζητούν για τα προβλήματα και τις προοπηκές του εντύπου στην Ευρώπη. Στο Ινστιτούτο Γκαίτε Αθηνών (Ομήρου 14-16, τηλ. 3608111). *

4-9/11, Δε-Σα. Έκθεση ελληνικού και γαλλικού παιδικού βιβλίου, στρογγυλά τραπέζια και συναντήσεις με συγγραφείς και εικονογράφους παιδικών βιβλίων. Ε­ πιμέλεια Γαλλικό Ινστιτούτο (τηλ.

3624301-5, εσωτ. 172). Στη Δημοτική Βιβλιοθήκη Αγίας Παρασκευής (Αγίου Ιωάννου 586, τηλ. 6495335).

1-3/11, Πα.-Κυ., «Παιδική λογοτεχνία: Θεωρία και πράξη». Το Παιδαγωγικό Τμήμα Δημοτικής Εκπαίδευσης του Πα­ νεπιστημίου Αθηνών οργανώνει τριήμε­ ρο συνέδριο για τους δημιουργούς, τη θεωρία, την ιστορία και την κίνηση του παιδικού βιβλίου. Στο Παλαιό Αμφιθέα­ τρο Ιατρικής (Πανεπιστημίου 30). *

4/11, Δε., 8.30 μ.μ. Βραδιά για το Νίκο Σπάνια, τον Ανδρέα Αγγελάκη και το συγγραφικό τους έργο. Στο βιβλιοπω­ λείο «Οδός Πανός» (Διδότου 39, Αθήνα, τηλ. 3616782). *

1-13/11. Ο δήμος Αθηναίων τιμά τη μνήμη του Αλέξη Μινωτή με έκθεση βι­ βλίων του και υλικού από θεατρικές πα­ ραστάσεις του. Στο Πνευματικό Κέντρο (Ακαδημίας 50, τηλ. 3640910). Κυ. 9 πμ.-l μμ., Τρ.-Σα. 9 πμ.-l μμ. και 5-9

4/11, Δε., 8.30 μ.μ. Ο Γιάννης Γουδέλης μιλάει για τους Αμερικανούς νομπελί­ στες της λογοτεχνίας. Στην Ελληνοαμερικανική Ένωση (Μασσαλίας 22, Αθή­ να, τηλ. 3629886). *

3/11, Κυ., Πανελλήνιος έρανος της Βι­ βλικής Εταιρείας (τηλ. 3613020 και 3639627) «για την εξάπλωση του Βι­ βλίου του θ ε ο ύ στη χώρα μας».

μμ·’

Από 11/11,7 συναντήσεις. «Πώς να με­ λετάτε για να δυμόσαστε περισσότερα σε λιγότερο χρόνο»: Η Μαγδαληνή Α­ γραφιώτη (μυχολόγος, καθηγήτρια στη Μαράσλειο) επιμένει για γρήγορους και πιο αποτελεσματικούς αναγνώστες. Πληρ.: τηλ. 7236795 (9 π.μ,2 μ.μ.).

3/11, Κυ., 6 μ.μ., «Ο ανεξερεύνητος ε ­ αυτός» του Καρλ Γιουνγκ: Παρουσίαση από την Ειρήνη Πρωτοπαπαδάκη (μυχοθεραπεύτρια) και συζήτηση. Στην Ελλη­ νική Λέσχη του Βιβλίου (Α. Τσόχα 3, Α­ θήνα, τηλ. 6463888 και 6463263)*.

3/11, Κυ., 7 μ.μ. Ο Στρατής Καράς πα­ ρουσιάζει την ποιητική συλλογή του Γε­ ωργίου Βλάχου «Σοροκάδα». Στο Κέ­ ντρο ΕκδηλώσεωνΌμιλιών (Μ. Βόδα 28, Αθήνα, τηλ. 8835911). * 4-15/11, Δε-Πα., 10 π.μ.-Ι μ.μ. και 6-9.30 μ.μ.«Γνωριμία με τους Έλληνες ποιητές και λογοτέχνες»: Η Διαλεχτή Τσοκοπούλου εκθέτει πορτρέτα ελλήνων λογοτεχνών. Στην Ελληνοαμερικανική Ένωση. ’

7/11, Πε., 7.30 μ.μ. Ο Manfred Protze (συντάκτης του Γερμανικού Πρακτο­ ρείου Ειδήσεων) καταθέτει τις απόμεις του για τον κρατικό έλεγχο και τον αυτοέ­ λεγχο στα μέσα μαζικής ενημέρωσης. Διοργ.: Ιδρυμα Friedrich Naumann. Στην Ένωση Ανταποκριτών Ξένου Τύ­ που. * 8/11, Πα., 7.30 μ.μ. «Ο ποιητής και η ι­ στορία: Ο Καβάφης της κριτικής και ο Καβάφης του Σεφέρη»: Ο Νόσος Βαγενάς (καθ. στο Πανεπιστήμιο Κρήτης) επι­ χειρεί μια νέα ανάγνωση του δοκιμίου του Σεφέρη «Κ.Π. Καβάφης, Θ.Σ. Έλιοτ· Παράλληλοι». Στο Ίδρυμα ΓουλανδρήΧορν. * 11/11, Δε., 6.30 μ.μ. Ο Ν. Κεφαλληνιάδης και ο Α. Τζιώτης παρουσιάζουν το βιβλίο του Βασιλείου Χατζόπουλου «Ο παραδοσιακός Αξιώτης λαουτιέρης». Στο Φιλολογικό Σύλλογο «Παρνασσός» (Πλατεία Καρύτση 8, Αθήνα, τηλ.

3221917). *

6/11, Τε., 8.30 μ.μ. Ο Νόσος Βαγενάς διαβάζει από ανέκδοτα έργα του. Στο Αετοπούλειο Πολιησηκό κέντρο. *

11/11, Δε., 7 μ.μ. «Η πνευματική ζωή και παραγωγή των Ελλήνων στην Αίγυ­ πτο». Ο Ευθύμιος Σουλογιάννης συντονί­ ζει και ο Άγγελος Βλάχος και ο Κ. Φτυαράς εισηγούνται για την προσφορά του αιγυπτιακού ελληνισμού στα γράμματα και στις τέχνες. Στο Φιλολογικό Σύλλογο «Παρνασσός». ’

6/11, Τε., 8.30 μ.μ. Η Άννα Σικελιανού προλογίζει και η Κική Ακριήδη (φιλόλο­ γος) μιλάει για τον Α γγελο Σικελιανό. Στην Ελληνοαμερικανική Ένωση. *

11/11, Δε., 8.30 μ.μ. Η Ελένη Ζαφειριού διαβάζει κομμάτια από το βιβλίο της «Τι να σου πρωτοδυμηδώ βρε μάνα». Στο βιβλιοπωλείο «Οδός Πανός». ’

5/11, Τρ-, 8.30 μ.μ. Ο Τίτος Πατρίκιος απαγγέλλει ποιήματα αφιερωμένα στον Ρεμπό. Στο Γαλλικό Ινστιτούτο Αθηνών (Σίνα 31, της 3624301-5). *

12/11, Τρ., 8 μ.μ. Ο Θ. Καφετζόπουλος συνεχίζει την παρουσίαση και ανάλυση του «Βιβλίου των Σοφών» του Ελιφάς Λεβί. Στη Θεοσοφική Εταιρεία Ελλάδας (Βουκουρεστίου 25, Αθήνα, τηλ.

3620702). * 13/11, Τε., 8.30 μ.μ. Ο Γιάννης Κοντός διαβάζει από ανέκδοτα έργα του. Στο Αετοπούλειο Πολιτιστικό κέντρο. * Από 13/11, 20 συναντήσεις, Τε., 5.30-7 μ.μ. «Φιλοσοφία του ανδρώπινου βίου»: Ο Κώστας Μιχαηλίδης αναλύει τους στο­ χασμούς του στωικού αυτοκράτορα Μάρ­ κου Αυρηλίου. Στη Χ.Ε.Ν (Αμερικής 11. Αθήνα, τηλ. 3624291-3). * την πρώτη ημέρα.

17/11, Κυ., 6 μ.μ. Η Ισμήνη Καπάνταη παρουσιάζει προς συζήτηση το βιβλίο τη ς«Απειρωτάν και Τούρκων». Στην Ελ­ ληνική Λέσχη του Βιβλίου. * 18/11, Δε., 7.30 μ.μ., «Τα παλαιότερα Ελληνικά μας: Μια νέα προσέγγιση». Ο Γεώργιος Μπαμπινιώτης (καθ. στο Πανε­ πιστήμιο Αθηνών, πρ. του Παιδαγωγικού Ινσητούτου) επιχειρεί να μας εξοικειώσει με τη διαχρονία της γλώσσας μας. Στο Ί­ δρυμα Γουλανδρή-Χορν. * 19/11, Τρ., 7.30 μ.μ., «Μ έδοδος διδα­ σκαλίας της ελληνικής γλώσσας». Ο Γεράσιμος Μαρκαντωνάτος εισηγείται βασικές αρχές και στόχους που πρέπει να διέπουν τη διδασκαλία της ελληνικής γλώσσας. Στο Ίδρυμα Γουλανδρη-Χορν. * * είσοδος ελεύθερη Επιμέλεια: Πόνος Μπαλιάς

‘Να μάθεις να ζεις με τον αιώνα σουι

«Ο μ ο ν τερ ν ισ μ ό ς είν α ι α κριβώ ς τ ο α ν τίθ ετο α π ό τη μ όδα, π αρ ά τη ν ο μ ο ιό τ η τ α α υ τώ ν τω ν δύ ο λέξεω ν. Το να είσ α ι μ ο ν τέρ ν ο ς σ η μ α ίν ει να α ν α ­ σ α ίν εις ήρεμα, σ υ ν ειδ η τά σ το ρ υ θ μ ό τ η ς επ οχ ής σο υ κ α ι όχι να λα χ α ν ιά ζεις γ ια να τη ν α κ ο λο υ θ ή ­ σεις, ση μα ίν ει να κ ο λ υ μ π ά ς μ έσ α σ τ α ρ εύ μ α τα π ου σε π ερ ιλ ο ύ ζο υ ν δίχω ς π ο τέ ν ’ α φ ήν εσ α ι να σ ε παρασέρνουν»

Ο Ζακ Λακαριέρ Γάλλος ελληνιστής γνω στός σ τους Έλληνες α π ό τα βιβλία του: «Το ελληνικό καλοκαίρι» (περιηγήσεις στο Ά ­ γιον Ό ρ ο ς , Κρήτη, Επίδαυρο, Μυκήνες, Αρκαδία, Δελφούς), «Ένθεοι», «Γνωστικοί», «Μαρία η Αιγύπτια», - εμπνευσμένα τα τρία τελευταία α π ό μια επίμονη έλξη για την Αλεξάνδρεια του 4ου αιώ να μ.Χ., - με το νέο του βιβλίο «Αυτό το ωραίο σήμερα» στρέφεται σε άλλους μ ικρούς-μεγάλους κόσμους μακριά α π ό τα πά θ η του, την Ελλάδα και την Αίγυπτο. Γεννημένος στο πρ ώ το τέταρτο του 20ού αιώνα, ο Ζακ Λακαριέρ γίνεται μάρτυρας τω ν μεγάλων ανακαλύψεων και π ε ρ ιπ ε ­ τειών της επ ο χ ή ς μας. Τα παιδικά του χρόνια π έρ ασ αν ανάμεσα στις ιδέες για έναν κόσμο π ιο συνειδητό και σ ' έναν κόσμο π α ­ θιασμένο να κατασκευάσει μηχανές γρ ή γορες π ο υ σε π η γα ί­ νουν όλο και π ιο μακριά. Οι μυρωδιές τω ν αρχών του αιώνα μας, γνώ ριμες στο Ζ.Α., τον οδήγησαν κατευθείαν στον σ ύγχρο­ νο κόσμο. Δεν υπήρξε ποτέ, καθώς φαίνεται α π ό τα σύντομα κείμενα του νέου του βιβλίου, ον ειροπόλος του παρελθόντος, αλλά ζω ντανός σ ύγχρονος άνθρ ω π ο ς π ο υ βλέπει την εποχή του με βλέμμα καθαρό, χω ρίς ίχνος νοσταλγίας για ό,τι πέρασε ανεπισ τρεπτί. Βίωσε α π ό νωρίς «τη μαγιά του αιώνα», ω ς «ευω­ διά της μοντέρνας εποχής». Μ οντέρνος αλλά όχι της μόδας, δει­ νός πα ρ ατηρ ητής τω ν σύγχρονω ν ρευμάτων, δεν είναι ο αρνη­ τής του μπετόν τω ν μεγαλουπόλεω ν. Καταφέρνει να ανακαλύ­ ψει ένα μοντέρνο κόσμο π ο υ π έ ρ α α π ό την επιφανειακή ασχή­ μια του κρύβει μοναδικές για τον ά ν θρ ω π ο εμπειρίες. Το αστικό το π ίο δεν είναι για τον Ζ.Λ. η ντροπή του σημερινού ανθρ ώ π ου για τα επιτεύ γματά του· είναι ο χώ ρος στον ο ποίο οι άνθρω ποι μπ ο ρ ο ύν να νιώθουν οικεία αρκεί να έχουν το θάρρος να αποκαλύψουν τις δικές του ομορφιές. Α πογραφ ή όλων εκείνων των γ εγονότω ν π ο υ υ πήρξε μάρτυ­ ρας, απ ο τελεί τούτο το βιβλίο του Ζ.Λ. Στα σύντομα κείμενά του παρελαύνει ένας ολόκληρος κόσμος, ό π ω ς τον είδε ο σ υγγρ α ­ φέας, με διάθεση ποιητική και π ό ρ ο υ ς ανοιχτούς να δεχτούν ό,τι η σύγχρονη ζωή μ πορεί να μας επιφυλάσσει. Α πό το υ ς Π υ λώ νες - «κεντήματα της νεράιδας του ηλεκτρι­ σμού», τη Γ ραφομηχανή - «πηγή και μυστικό τω ν λέξεων», τα Δ ιυ λ ισ τή ρ ια - «καράβι γιορτινό σε κύματα», του ς Γ ερανούς «σιλουέτες φ ρουρώ ν με το π ά ντα τεντωμένο χέρι», το Δ ο κ ιμ α ­ σ τικ ό Σ ω λ ή ν α - «μαντόνα του έρωτα in vitro», τις Α τμ ο μ η χ α ν ές

χρονικά! 11 - «κονσέρτο α π ό ήχους», το T.G.V. - «τρένο π ο υ σύντομα θα συνομιλεί με τον οδηγό του», το υ ς Α ν εμ ό μ υ λο υ ς - «μηχανικές μέλισσες», τις Μ π ο υ γ κ ά τι, συνώνυμο του αυτοκινήτου, τα Π λ α ­ σ τικ ά - «ολόκληρο σό μπαν απομιμήσεων», ω ς τον π ρ ώ το σεληνάνθρω πο, τα σύγχρονα σ ο ύπ ερ μάρκετ, τον κινηματογρά­ φο, τα αεροπλάνα με έλικες και τα κονκόρντ, το σουίγκ και τον κομήτη του Χάλεϋ, το μπ λο υ ζ και τα δίκυκλα, τον κόσμο του βυ­ θού των θαλασσών και τον Σπούτνικ, τη Ν τεφάνς και το Γιάννη Ξενάκη μεσολαβεί ένας ολόκληρος κόσμος μαγικός. Αυτό τον κόσμο π ο υ ο σύγχρονος ά νθρ ω π ο ς τον περιφ ρονεί ω ς α π ά ν ­ θ ρ ω π ο και αποξενωτικό, ο σ υγγραφ έα ς τον αναδεικνύει ως κό­ σμο ζωντανό, λαμπερό και συγχρόνω ς ποιητικό. Αυτά τα σύντομα κείμενα, τετράδιο εκθέσεων, είναι η γεω γρα­ φ ία του σημερινού μας κόσμου, ενός κόσμου π ο υ μπορεί κανείς να τον δει α π ό πο λ λ ές όψεις. Ο Ζ.Λ. επέλεξε την π ιο ποιητική εκδοχή του αποδεικνύοντας ότι ακόμη και το π ιο ασήμαντο και ρεαλιστικό στοιχείο της επ ο χ ή ς μας μπ ορεί να μετουσιωθεί σε εξαιρετικά ποιητικό. Αρκεί να διακρίνεις σε ό,τι σε περιβάλλει τη δυνατότητα μιας ιδιότυπης επικοινωνίας. ΖΑΚ ΛΑΚΑΡΙΕΡ. Αυτό το ωραίο σήμερα. Μτφρ. Χάρη Παπαδόπουλου. Αθήνα, Χάτζηνικολή, 1991.

Α Ν Ο Ι Κ Τ Ο Ψ Υ Χ Ο Θ Ε Ρ Α Π Ε Υ Τ ΙΚ Ο Κ Ε Ν Τ Ρ Ο

ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΟΜΑΔΙΚΗΣ ΑΝΑΛΥΣΗΣ ΑΘΗΝΩΝ

ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΕΣ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ

1991-1992 ΟΜΑΔΙΚΗΨΥΧΟΘΕΡΑΠΕΙΑ: Εισαγωγή στήνΌμαίική Ψυχοθεραπεία ΘΕΡΑΠΕΙΑΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ&ΖΕΥΓΑΡΙΩΝ: ΕΙσογωγή στή Δυναμική τής Οικογένειας ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΨΥΧΙΑΤΡΙΚΗ: ΕΙσογωγή στήν Κοινωνική Ψυχιατρική ΔΥΝΑΜΙΚΗΨΥΧΙΑΤΡΙΚΗ: Εισαγωγή στή Δυναμική Ψυχιατρική ΔΙΑΓΝΩΣΤΙΚΗΨΥΧΟΛΟΓΙΑ: ΕΙσαγωγή στίς Αξιολογήσεις ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΨΥΧΑΝΑΛΥΤΩΝΟΜΑΔΑΣ (Group Analysts) ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΚΟΙΝΩΝΙΚΟΘΕΡΑΠΕΥΤΩΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΘΕΡΑΠΕΥΤΩΝΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ &ΖΕΥΓΑΡΙΩΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣΤΙΣΨΥΧΟΛΟΓΙΚΕΣΔΟΚΙΜΑΣΙΕΣ ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗ151,114 72 ΑΘΗΝΑ· ΤΗΛ.: 644.5140 -644.7532 I. ΧΑΡΑΛΑΜΠΗ1&ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΓΩΝΙΑ, 114 72 ΑΘΗΝΑ· ΤΗΛ.: 644.7533 - 643.5980

η ΑΓΟΡΑ του ΒΙΒΑΙΟΥ

από 14 Σεπτεμβρίου έως 28 Σεπτεμβρίου 1991

Αριστοτέλης-ΑΘ., Βαγιονάκης-ΑΘ., Γκο6όστης-ΑΘ., Δωδώνη-Αθ., Ειρμός-Δράμα, Ελευθερουδάκη-Αθ., Ενδοχώρα-ΑΘ., Εξαρχόττουλος-ΑΘ., Εστία-ΑΘ., ΙανόςΘεσο., Καρα6ίας-Ρουσσόπουλος-Αθ., Κατώι του Βιβλίου-Θεσσ., Κρομμύδας-Χίος, Λέσχη του ΒιβλίουΑθ., Μάτι-ΑΘ., Μεθενίτης-Πάτρα, Πρίσμα-Πειραιάς, Ραγιάς-Θεσσ., Ρόμβος-ΑΘ., Σύμβολο-Κηφισιά.

Ο πίνακαν ιια,ιυυοιάζει τα εμπορικότερα βιβλία ενός δεκαπενθημέρου, σύμφωνα με τα στοιχεία που μας παραχώρη­ σαν 20 βιβλίοιιώλες απ’ όλη την Ελλάδα, δηλώνοντας ο κάθενας τους τέσσερα βιβλία που είχαν τις περισσότερες πωλήσεις στ/βιβλιοπωλείο του κατά το διάστημα αυτό. Ετσι κάθε βιβλιοπωλείο δίνει τέσσερις βαθμούς ατοβιβλίο που είχε τ ιν,τίίερισσότερες πωλήσεις, τρεις βαθμούς στο αμέσως επόμενο, δύο βαθμούς στο τρίτο κατά σειρά βιβλίο, ενω ινιι βαθμό παίρνει το τέταρτο.

| ΞΑΝΘΟΥΛΗΣ Γ.: Το ροζ που δεν ξέχασα | ΦΑΚΙΝΟΥ Ε.: Ζάχαρη στην άκρη

ΚΑΣΤΑΝΙΩΤΗΣ

ΚΑΣΤΑΝΙΩΤΗΣ

| Μ ΑΤΕΣΙΣ Π .: Η μητέρα του σκύλου

ΚΑΣΤΑΝΙΩΤΗΣ

| ΕΜ ΠΕΙΡΙΚΟΣ Α.: Μ έγας Α νατολικός

ΑΓΡΑ

| ΓΚΟΡΝΤΙΜ ΕΡ Ν .: Η κόρη του Μπέρτζερ | Π ΑΝΣΕΛΗΝΟΣ Α.: Βραδυές Μπαλέτου

ΟΔΥΣΣΕΑΣ ΚΕΔΡΟΣ

| ΓΚΟΡΜΠΑΤΣΟΒΑ Ρ.: Ελπίζω ΩΚΕΑΝΙΔΑ Π Η Σ Α. Η Γλώσσα του σώματος ΕΣΟΠΤΡΟΝ ΓΚΑΤΑ Β.Χ.: Μπαγιαρμίν Ν. ΣΥΝΟΡΑ Μ ΠΟΥΣΚΑΛΙΑ Λ.: Να ζεις, ν’ αγαπάς, να μαθαίνεις

ΓΛΑΡΟΣ

το Προφίλ των Εκδοτών Πριν 10 χρόνια, όταν το «Διαβάζω» άρχισε να παρουσιάζει σε κάθε τεύχος του κι από έναν εκδότη, αυτή η παρουσίαση είχε ιδιαίτερο ενδιαφέρον επειδή χαρτογραφούσε συνολικά το έργο, την ιστορία, τα προβλήματα και τις ιδιαιτερότητες του εκδοτικού κόσμου. Σήμερα η εικόνα έχει αλλάξει. Πολλοί από τους, τότε, εκδοτικούς οίκους δεν υπάρχουν πια, άλλοι συνεχίζουν τις δράστηριότητές τους στο χώρο, ενώ άλλοι έχουν δυναμικά, στο μεταξύ, εμφανιστεί. Θεωρώντας λοιπόν απαραίτητο να επαναπροσδιορίσουμε τον εκδοτικό μας χάρτη εγκαινιάσαμε το «ΠΡΟΦΙΛ ΤΩΝ ΕΚΔΟΤΩΝ». Σ ’ αυτή τη νέα στήλη οι εκδότες θ ’ απαντούν σε 9 κοινά σε όλους - ερωτήματα που έχουν στόχο να διαφανεί η φυσιογνωμία κάθε εκδοτικού οίκου, αλλά και η σχέση του με τους άλλους εκδότες.

14/χρονικα

ερωτήματα

o tic ;

ε κ δ ό σ ε ις

ΠΛΕΘΡΟΝ Ποια είναι η εκδοτική σας πολιτική και ποιους χώ­ ρους καλύπτει η εκδοτική σας δραστηριότητα;

Τ

I ο «Πλέθρον» ξεκίνησε το 1975 ως Βιβλιοπωλείο και το 1977 επεκτά­ θηκε στο χώρο των εκδόσεων. Από την πρώτη στιγμή του εκδοτικού μας εγχει­ ρήματος, ο νεανικός μας ενθουσιασμός και η ένταξή μας στο χώρο της αριστε­ ρός μάς έστρεψαν στη δημιουργία μιας επιχείρησης που απέβ^πε, θα έλεγα, σχεδόν αποκλειστικά στην «παραγω­ γή» ιδεών. Πολύ σύντομα η προσπάθειά μας α­ ναγνωρίστηκε, ιδιαίτερα από τους νέ­ ους της εποχής εκείνης, αλλά ταυτό­ χρονα μας φόρτωσε με δυσΒάσταχτα οικονομικά Βάρη. Η έλλειψη του ανα­ γκαίου κεφαλαίου για μια τέτοια πρωτοΒουλία (καλαίσθητες εκδόσεις με επι­ μελητές σειρών, φιλολογικά κάι τυπο­ γραφικά ολοκληρωμένη, και σε νέους δυσπρόσιτους χώρους, όπως η θεωρία της Λογοτεχνίας), καθώς και η περιορι­ σμένη αγορά της εποχής εκείνης μας δημιουργούσαν συνεχή προβλήματα. Με τον καιρό, και αφού πήραμε τα α­ ναγκαία μαθήματα, χωρίς, κατά τη γνώμη μου, ν’ αλλάξουμε στόχους και μεθόδους, κατορθώσαμε να Βρούμε τη χρυσή τομή ανάμεσα στις επιθυμίες μας και τις αντικειμενικές συνθήκες της αγοράς του ΒιΒλίου στη χώρα μας. Οι εκδοτικές πρωτοβουλίες μας κι­ νούνται στο χώρο των ιδεών με έμφαση στη Λογοτεχνία, τη θεωρία της Λογοτε­ χνίας και τις Κοινωνικές Επιστήμες. Επί­ σης, μέσα από τη σειρά «Πρόσωπα και Ιδέες», επιχειρήσαμε να γνωρίσουμε στους Έλληνες αναγνώστες τη ζωή και το έργο μεγάλων λογοτεχνών, φιλοσό­

V

φων και κινηματογραφιστών, με απώ­ τερη φιλοδοξία να επεκταθούμε και σε τομείς όπως η Μουσική, ον Καλές Τέ­ χνες, η Ψυχανάλυση κ.λπ. Η ανάπτυξη των Μέσων και η προβληματική της Ε­ πικοινωνίας μας οδήγησαν στην ανά­ πτυξη ειδικής σειράς. Άφησα για το τέ­ λος τις αμιγώς ελληνικές σειρές, όχι για να υποβαθμίσω αλλά για να τονίσω το έντονο ενδιαφέρον μας, ιδιαίτερα τα τε­ λευταία χρόνια για τους Έλληνες ποιη­ τές και πεζογράφους. Ήδη λειτουργεί η σειρά Ελληνική Λογοτεχνία με νέους Έλληνες συγγραφείς που αριθμεί πά­ νω από 70 τίτλους και πρόσφατα ε­ γκαινιάσαμε τη Βιβλιοθήκη Ελληνικής Λογοτεχνίας με κείμενα πιο γνωστών λογοτεχνών.

Είστε πιστοί στους αρχι­ κούς σας στόχους; Ο ι επι­ λογές τω ν βιβλίων που εκδίδετε ακολουθούν τους νόμους ζήτησης και προ­ σφοράς;

τα 15 χρόνια της εκδοτικής μας παρουσίας είναι φυσικό να έγι­ ναν λάθη επιλογών και επίσης, λόγω α νεπάρκειας μέσων, σε κάποια διαστή ματα επιδείξαμε χαρακτηριστική ολι γωρία και στασιμότητα. Αλλά είναι βέ­ βαιο ότι δεν παρεκκλίναμε από τους αρχικούς μας στόχους. Οι σχετικά νεό­ τερες σειρές μας π.χ. «Πρόσωπα και Ι­ δέες», δεν αφίστανται της αρχικής μας πρόθεσης και δεν στηρίζονται, όπως και οι προηγούμενες, στη λογική του νόμου της προσφοράς και της ζή­ τησης.

σ

Πώς επιλέγετε τα βιβλία που πρόκειται να εκδώσετε; Υπάρχει κάποια επι­ τροπή; Ενημερώνεστε α­ πό τον ξένο Τόπο για το τι συμβαίνει παγκόσμια στο χώρο του βιβλίου;

χρονικα/15

C

g

κτός από τους επιμελητές σειρών που καθορίζουν ένα μέρος της παραγωγής μας συνεργαζόμαστε με γνωστούς εκδότες στο εξωτερικό, και είμαστε ανοιχτοί στις προτάσεις φίλων και συνεργατών, παρακολουθώντας ταυτόχρονα την κίνηση των ιδεών τόσο στη χώρα μας, όσο και διεθνώς.

Προωθείτε, σταθερά, νέ­ ους συγγραφείς ή περισ­ σότερο σας ενδιαφέρουν οι ήδη καταξιωμένοι;

την ερώτησή σας θ’ απαντήσω διερωτώμενος: Ο Γουίτμαν ανή­ κει ή όχι στους καταξιωμένους ποιητές; Η απάντηση είναι προφανής για τον Ευρωπαίο, αλλά όχι για τον Έλληνα α­ ναγνώστη. Ξεφυλλίζοντας τον κατάλο­ γό μας θα διαπιστώσετε ότι οι περισσό­ τεροι ξένοι συγγραφείς ανήκουν στην κατηγορία αυτή. Όσον αφορά όμως τους Έλληνες, η παρουσία τόσων νέων λογοτεχνών αποδεικνύει έμπρακτα το ενδιαφέρον μας.

σ

Θεω ρείτε ότι επιτελείτε πολιτιστικό έργο; Αν ναι, πώς αντιλαμβάνεστε αυ­ τή τη λειτουργία;

σ

την ερώτηση αυτή αρμοδιότεροι ν’ απαντήσουν είναι οι αποδέ­ κτες των «προϊόντων» που παράγει η εκδοτική μας εταιρεία.

Ποια βιβλία άλλων εκδο­ τικών οίκων θα θέλατε να είχατε εκδώσει εσείς;

C

g

ίναι λίγο άχαρο να επιλέξω βιβλία ανάμεσα από αυτά που αγάπη­ σα. Αν ήθελα να περιοριστώ στο χώρο της ελληνικής λογοτεχνίας, θα ανέφερα τελείως ενδεικτικά το έργο του Παπαδιαμάντη και του Καραγάτση και από τους νεότερους το ποιητικό και πεζογραφικό έργο του Γ. Σεφέρη, τον Ε­ μπειρικό και τον Καρούζο, το «Διπλό Βιβλίο» του Δημ. Χατζή, τις «Ακυβέρνη­ τες Πολιτείες» του Στρατή Τσίρκα, το «Κιβώτιο» του Άρη Αλεξάνδρου και τη «Βάρδια» του Νίκου Καββαδία.

Ποιον από τους εκδοτι­ κούς οίκους εκτιμάτε πε­ ρισσότερο για την προ­ σφορά του και γιατί;

Τ

I ην «Εστία» για την παράδοση που κουβαλάει και την προσπάθειά της ν’ ανοιχτεί σε νέους χώρους. Τον «Κέδρο» για τη συμβολή του στη δια­ μόρφωση της σύγχρονης ελληνικής λο­ γοτεχνίας, τον «Καστανιώτη» για την ε­ πανάσταση που επέφερε μετά το ’74 στη διαδικασία της προώθησης και δια­ κίνησης των βιβλίων και γιατί συμμετεί­ χε - χωρίς ίσως να το γνωρίζει - στην απόφασή μας ν’ ασχοληθούμε, εκτός του βιβλιοπωλείου, και με την έκδοση βιβλίων. Την «Άγρα» για το μεράκι, τον ενθουσιασμό και την αισθητική της συ­ νέπεια. Τις εκδόσεις «Γαβρι.ηλίδη» γιατί είναι, κατά μία έννοια, μέρος του εαυ­ τού μου όπως, κατά τη γνώμη μου, και το αντίστροφο. Αλλά και νεότερους εκ­ δότες για τη δροσιά των ιδεών, όπως της «Αλεξάνδρειας», της «Σμίλης», της «Όπερας». Ο κατάλογος όμως είναι μακρύς και κάπου πρέπει να σταματή­ σω με την παρατήρηση ότι στη χώρα μας δεν στερούμαστε άξιων εκδοτών.

V

Ποιους θεω ρείτε φυσι­ κούς σας συμμάχους (ε-

16/χρονικά φημερίδες, περιοδικά, T.V., ραδιόφωνο, πο λ ι­ τεία κ.ά);

σ ειρά «Μ ελέτες» το βιβλίο το υ Βάλτερ Μ πένγιαμιν «Για το χασίς». Στην ίδια σ ειρά η σ υλ λογή κειμένων «Θ έατρο Σ κ ιώ ν - Π αράδοσ η και ν ε ω τε ρ ικ ό τη τα» (επιμ. Σ τά θ η ς Δ αμιανάκος).

λ ο υ ς όσοι ενισ χύ ο υν την π ρ ο ­ σ π ά θ ε ια μας, α π λ ο ύ ς α ν α γ ν ώ ­ στες, κριτικούς, π α νε π ισ τη μ ια κ ο ύ ς, βι­ β λιο π ώ λ ες κ.ά. Δ υσ τυ χ ώ ς η Π ολιτεία δεν βρέθηκε π ο τ έ σ υ μ π α ρ α σ τά τη ς τη ς ε π ίπ ο ν η ς π ρ ο σ π ά θ ε ιά ς μας. Μια ματιά σ τις δημ όσιες ή δημ οτικές βιβλιοθήκες θ α σ α ς πείσ ει.

Ο

Ποια βιβλία σκοπεύετε να εκδώσετε προσεχώ ς;

μ

έχρι το τέλ ο ς το υ χ ρ ό νο υ θ α κυ­ κ λ ο φ ο ρ ή σ ο υ ν τα εξής βιβλία:

Στη σειρά « Π ρ ό σ ω π α κ α ι Ιδέες» τα βι­ βλία «Π λάτω ν» και «Χορκχάιμερ». Στη

Στη σ ειρά τη ς «Ψ υχανάλυσης» το βι­ βλίο τη ς Μ ωντ Μ ανονί «Η θ ε ω ρ ία ω ς επινόηση».

Στη σ ειρά « θ ε ω ρ ία Λ ο γ ο τεχ ν ία ς » το βιβλίο το υ Έ ν τμ ουντ Γόυίλσον «Η ισ το ­ ρική ερμ η ν εία τ η ς Λο γ ο τεχν ία ς» (επιμ. Α. Ζήρας). Στη σ ειρά τη ς τη ς Ε λ λη ν ικ ή ς Λ ο γ ο τ ε ­ χ ν ία ς το βιβλίο τη ς Έ λλης Σ υναδινού «Ψ υ χή λατο ν» και το βιβλίο τη ς Χρυσ ο ύλ α ς Α γ κ υ ρ α νο π ο ύ λ ο υ «Ύ βος σ τα ­ σίαρχος». Τέλος, στη σ ειρά «Β ιβ λ ιο θ ή κ η Ε λ λη ν ι­ κ ή ς Λ ο γ ο τεχ ν ία ς » θ α κυκλοφ ορήσει σε επιμ έλ εια Α. Ζ ήρα και Στ. Μ πεκατώ ρου, σ υγκεν τρ ω μ έν ο το έ ρ γ ο το υ π ρ ό ­ ω ρ α χαμένου π ο ιη τή Α λ έξη Τ ρα ϊανο ύ (ποιή μ α τα , μελέτες, επισ τολ ές) κα θώ ς και η π οιητική σ υ λ λ ο γ ή του Σ τέφ ανου Μ πεκ α τώ ρ ου «Ο δός Κ υδ αθη ναίω ν».

χρονικά! 17

Σπονδή στον Patrick White

Τώρα που ο μεγάλος αλλά άγνωστος στον Ελληνικό λαο φιλέλληνας, που τίμησε την Ελλάδα σαν δεύτερη μητέρα του και το λαό της σαν αδέλφια, πέθανε (30 Σεπτεμβρίου 1990), δεν μπορώ να μην αναλογισθώ πόσο θα τον ικα­ νοποιούσε να πάρει κάποια αναγνώριση για το ότι θεωρούσε τον εαυτό του Έλληνα. δυστυχώς, η διατριβή μου από την οποία πηγάζει το βιβλίο: Α λλά, (Σαριπόλειο Κληροδότημα,

Patrick White, Magna Ma-

tera and Her Son-lover

Αθήνα 1991) ήταν η μοναδική εργασία που ερμή­ νευε το τμήμα του έργου του White από το 1941 μέ­ χρι και το 1981 σαν αποτέλεσμα της ταύτισής του με τους Έλληνες. Και ενώ ο ίδιος - που δυσπιστούσε στους ακαδημαϊκούς - παίνεσε το περιε­ χόμενο της πρωτότυπης διατριβής μου με φράσεις, όπως «your rare thesis...», ή «I find it overwhel­ ming», ή ακόμα «your thesis is a creative work of art in itself», ούτε οι Αυστραλοί ακαδημαϊκοί την προώ­ θησαν με οποιοδήποτε τρόπο, άσχετα αν εντυπω­ σιάσθηκαν άλλος λιγότερο και άλλος περισσότερο, ούτε το Ελληνικό Υπουργείο.Πολιτισμού, στο οποίο απευθύνθηκα τον Ιούνιο του 1986, έδωσε οποιαδή­ ποτε απάντηση στο αίτημά μου να τιμήσουν τον Αυ­ στραλό νομπελίστα για τον φιλελληνισμό του. Ο Αυστραλός «αδελφός» μας είχε ήδη υποστεί μια τα­ πείνωση στη χώρα μας, όταν το 1983 του αρνήθηκαν το χρόνο να εκφωνήσει το λόγο που είχε ετοι­ μάσει ύστερα από την επίσημη πρόσκλησή του από την Ελληνική Κυβέρνηση να συμμετάσχει στον εορ­ τασμό της πρώτης δεκαετίας από τα γεγονότα του Πολυτεχνείου. Παρόλο που ήταν,άρρωστος, ήλθε

στην Αθήνα, αλλά έφυγε γρήγορα για την Αυστρα­ λία απογοητευμένος, αφήνοντας το κείμενό του στην κυρία Κατίνα Φωτιάδου, αδελφή του Μανώλη Λάσκαρη, να το πετάξει. Εκείνη έκανε κάτι καλλίτε­ ρο: με σεβασμό το μετέφρασε και το έδωσε στα Νέα, όπου και δημοσιεύτηκε στις 30 Νοεμβρίου 1983. Η διδακτορική διατριβή μου, κατάλληλα τροπο­ ποιημένη και με την προσθήκη αυτού του αφιερώ­ ματος, δημοσιεύεται για να προστεθεί στη βιβλιο­ θήκη που δημιουργείται με δαπάνη του Σαριπολείου Κληροδοτήματος. Ταπεινά ελπίζω πως το βι­ βλίο προσφέρει κάτι πρωτότυπο στο Πανεπιστήμιο Αθηνών και στην Ελληνική φυλή, η οποία έδωσε την έμπνευση στον μεγάλο Αυστραλό λογοτέχνη να εκφράσει την αγάπη του γιου προς την πνευμα­ τική μητέρα του, Ελλάδα, στον κύκλο των μυθιστο­ ρημάτων του, που γράφτηκαν στην περίοδο 1941-1981. Η αγάπη του White για τον Ελληνικό λαό άρχισε το 1941 με τη γνωριμία του με τον καλλιερ­ γημένο Έλληνα, απόγονο της Βυζαντινής δυνα­ στείας των Λασκαριδών, Μανώλη Λάσκαρη. Μεγά­ λωσε σιγά-σιγά με τη συμβίωσή τους στην Αυστρα­ λία και διάρκεσε μέχρι τον πρόσφατο θάνατο του White. Ο συγγραφέας ονόμαζε τον Λάσκαρη «το άλλο εγώ μου» και είχε σκοπό να βροντοφωνήσει

18/χρονικα θύμιζαν την προϋπάρχουσα νοοτροπία εξοστρακί­ στηκαν σαν κακά, σκοτεινά, και απευκταία. Κάθε σκοτεινή όψη, ακόμα και αυτή του δυϊσμού των κο­ σμικών δυνάμεων αγνοήθηκε. Φυσικά, η μονομερής αποδοχή της φωτεινής πλευράς οδήγησε τον άν­ θρωπο σε μια ψευδαισθητική πραγματικότητα. Επι­ πλέον, η τεράστια εξάπλωση του Χριστιανισμού στο χώρο της Ρωμαϊκής αυτοκρατορίας παγίδεψε τον άνθρωπο με τη διδασκαλία της που καταργού­ σε το θάνατο μετατοπίζοντας τη ζωή αιώνια στον Παράδεισο ή στην Κόλαση. Η Χριστιανική θρη­ σκεία, όμως, που δίδασκε τη στέρηση, αγαμία και άρνηση των απολαύσεων της επίγειας ζωής για να κερδηθεί ο Παράδεισος, έθετε όρους, στους ο­ ποίους το σώμα αδυνατούσε να υπακούσει παρα­ κούοντας την ισχυρότερη κραυγή του ενστίκτου. Έτσι έκανε τους ανθρώπους υποκριτές. Το βιβλίο εξετάζει μόνο τα εννιά μυθιστορήματα, από το τρίτο μέχρι και το ενδέκατο, ένα σε κάθε κε­ φάλαιο, με ένα συνδυασμό αναφορών στην Αυτο­ προσωπογραφία του συγγραφέα, Flaws in the Glass (Ψ εγάδια στον καθρέφτη) και ψυχολογίας του βάθους, ιστορίας των θρησκειών και μύθων, λο­ γοτεχνίας και φιλοσοφίας στον προ- Ελληνικό και Ελληνικό χώρο. Η μεγαλύτερη πρωτοτυπία της με­ λέτης αυτής είναι ακριβώς αυτή η μυθοψυχολογική προσέγγιση, η οποία, όμως, πήγασε α­ πό την υφολογική ανάλυση των κειμένων του Whi­ te. Δεν χρησιμοποιήθηκε, δηλαδή, αυθαίρετα από τη συγγραφέα της διατριβής. Ό ταν ο αναγνώστης δεχτεί αυτό σαν δεδομένο, τότε θα αναγνωρίσει πολυάριθμα υφολογικά στοιχεία, ιδιοφυή επιλογή λέξεων και κυρίων ονομάτων που έχουν καταπλη­ White είχε πολύ νωρίς αντιληφθεί την απομά­ κτική αντιστοιχία με καταστάσεις, πρόσωπα, ιερά κρυνση του Δυτικού ανθρώπου από την πρα­ γματικότητα που διέπει τη ζωή στη φύση και στο σύμβολα και παράλληλα γεγονότα με τις περιπέ­ τειες της Οδύσσειας. Γιατί ο White, αρχικά απόγο­ σύμπαν, όπως δείχνει ο τίτλος του δεύτερου μυθινος του Κελτικού κόσμου, πασχίζει, σαν τον Οδυσ­ στορήματός του, The Living and the Dead (1941). σέα, να βρει την ταυτότητα του Δυτικού ανθρώπου Φαίνεται πω ς και ο ίδιος ένιωθε πω ς ήταν ένας από με μια θρησκευτική επάνοδο στις ρίζες του Δυτικού τους ζωντανούς νεκρούς που έβλεπε ολόγυρά του πολιτισμού. Δηλαδή γυρνά στο χρόνο όλο και πιο να είναι ανίκανοι για αθάνατη δημιουργία στην τέ­ πίσω στα στάδια των θρησκειών, οι οποίες αναπτύ­ χνη, αφού οι άνθρωποι είχαν θάψει το μυστικό της χθηκαν στα νησιά του Αιγαίου και στην Ανατολική κάτω από αμέτρητα στρώματα ψευτο-ηθικών αρ­ Μεσόγειο και, φυσικά, στην Παλαιστίνη, όπου γεν­ χών και ανορθόδοξων αξιών. Το ότι απέρριψε σαν νήθηκαν ο Ιουδαϊσμός και ο Χριστιανισμός. Το τέ­ πρωτόλεια τα δύο πρώτα μυθιστορήματά του εξη­ λος της παλινδρόμησης του Οδυσσέα/White τον ο­ γείται συμβολικά στο Κεφάλαιο Εννιά αυτού του βι­ δηγεί στις θρησκείες της φύσης και γονιμότητας. βλίου. Αλλά και το γεγονός ότι αργότερα απέσυρε Ό πω ς δείχνει ο White, τα πολυάριθμα ονόματα της από την κυκλοφορία το Happy Valley (1939) ενισχύ­ Μεγάλης Μητέρας και του Γιου-εραστή ήταν μά­ ει την ιδέα της απόρριψης. σκες της μίας και μοναδικής σε σοφία θρησκείας, Στη συνέχεια, άρχισε να πετά από πάνω του, ό­ που διακρινόταν για την απόλυτη συστοιχία των πω ς είχε υποσχεθεί στο διήγημά του, «The λατρευτικών μορφών της προς τα πρότυπα της ζω­ Twitching Colonel» (1937), όλες τις πτυχές ψεύδους ής στη φύση. Αντίθετα με τον Χριστιανισμό, εκείνη που είχαν περιτυλίξει την ψυχή του Δυτικού Ανθρώ­ η θρησκεία δίδασκε στο άτομο την αναγκαιότητα που. Γιατί προς το τέλος του εικοστού αιώνα, όταν να ικανοποιεί και το σώμα του παράλληλα με την ι­ εκείνος έγραφε τα έργα του, είχε γίνει πια πασί­ κανοποίηση του πνεύματος. Ο αναγνώστης θα μπο­ γνωστη η καταστρεπτική επίδραση της πατριαρχι­ ρέσει, ακόμα, να διακρίνει το κακό που προξένησε κής νοοτροπίας, η οποία είχε ανεβάσει τον άντρα, η επιβολή της πατριαρχίας και των δύο πατριαρχι­ το πνεύμα - στην έννοια της Νόησης και Αίσθησης κών θρησκειών, του Ιουδαϊσμού και του Χριστιανι­ μόνο - και τον υλισμό σε απόρθητα βάθρα. Αντίθε­ σμού, η οποία κατάργησε την πρώτη θρησκεία που τα, στις πατριαρχικές κοινωνίες τριών χιλιετηρί­ χάριζε ευτυχία στα άτομα των προϊστορικών εκεί­ δων η γυναίκα σαν κοινωνική μονάδα, το σώμα με νων κοινωνιών και κατέληξε σε υποκριτικές κοινω­ τις αδυναμίες του στο άτομο, τα συναισθήματα και νίες στερημένων ατόμων που «κουτσαίνουν», δηλα­ η φαντασία στην ψυχή περιφρονήθηκαν από το δή λειτουργούν μονάχα με τη Νόηση και το συνει­ πνεύμα και έπαψαν να τρέφουν τη μυστικιστική δητό, ενώ έχουν εξοστρακίσει το Συναίσθημα και πλευρά του ανθρώπου, η οποία εκφράζεται στη το ασυνείδητο. θρησκεία και στην τέχνη. Σαν αποτέλεσμα, όλα όσα

στο Ελληνικό κοινό - συγκεκριμένα στο λόγο που δεν εξεφώνησε - μόλις δύο χρόνια μετά το πέρας του συγγραφικού του άθλου, «I am one of you», («Εί­ μαι κι εγώ Έλληνας».) Πώς έφτασε σ ’ αυτό το απο­ τέλεσμα, θα προσπαθήσω να εξηγήσω σε μια σύ­ ντομη ανάλυση του οράματός του όπως αναφαίνε­ ται στα μυθιστορήματα της περιόδου 1941-1981. Ο White δίκαια τιμήθηκε με το βραβείο Nobel για τη λογοτεχνία (1973), αφού έγραψε όλα τα έργα του μετά το γυρισμό του στην Ιθάκη του, την Αυστραλία (1946), από τη σκοπιά του ολοκληρωμένου ατόμου. Η ολοκλήρωση του ατόμου μπορεί να γίνει με το μόχθο του να επιτύχει τη σύγκλιση πνεύματος και σώματος, το αρσενικό με το θηλυκό στοιχείο της ψυχής, καί όλων εκείνων των αντιθέτων που αυτά συνεπάγονται. Σύμβολα της ολοκλήρωσης του ατό­ μου είναι ο «νόστος», ο γυρισμός του Οδυσσέα στην Ιθάκη, ή το ιδεατό σμίξιμο μητέρας και γιου για την αναγέννηση και των δύο, ή το ερμαφρόδιτο που αντιπροσωπεύει την ενότητα των δύο φύλων, ή ο Θηβαίος σοφότατος μάντης της αρχαιότητας, Τει­ ρεσίας, που είχε ζήσει επτά χρόνια τη ζωή γυναί­ κας και ξανάγινε άντρας. Ό λα αυτά τα ιερά σύμβο­ λα και πολλά άλλα ειδικότερα υπάρχουν στο έργο του White, αλλά πάντα στη μορφή του leitmotif που λειτουργεί σε μουσικές συνθέσεις. Γιατί ο White, σαν ολοκληρωμένο άτομο, εκφράζεται όχι μόνο με τη διάνοιά του, αλλά και με τη φαντασία που δη­ μιουργεί μια ιδιάζουσα ποιητική γλώσσα, η οποία σκοπό έχει να ξυπνήσει τη φαντασία και ενόραση στο ασυνείδητο του αναγνώστη.

Ο

χρονικα/19 τη συνέχεια, στα πρώτα μυθιστορήματα του κύ­ κλου της οδύσσειας, ο White παρακολουθεί τη θρησκευτική περιπλάνηση του ανθρώπου της πατριαρχίας στην αλυσσίδα διαφόρων λατρειών μέσα από Ελληνικούς και Κελτικούς μύθους, από το ένα μέρος, και από τις θεωρίες του Carl G. Jung, α­ πό το άλλο. Το ενδιαφέρον του φαίνεται να επικεν­ τρώνεται στον Δυτικό κόσμο, αφού η περιπλάνηση των πρωταγωνιστών του - αλλά και η δική του ο­ λοφάνερα - αρχίζει από μια Αυστραλία που έχει τις ρίζες της στην Αιθιοπία (The A u n t’s, Story), δη­ λαδή τη νοτιότατη άκρη του προϊστορικού κόσμου της Ανατολικής Μεσογείου. Με χρονολογική ακο­ λουθία, το σκηνικό των έργων του μεταφέρεται στην ανθρώπινη δημιουργία των στοιχειωδών κοι­ νωνικών μονάδων, που προκύπτουν από το γάμο ε­ νός άντρα με μια γυναίκα στην ακατοίκητη μέχρι στιγμής Αυστραλία. Είναι το χτίσιμο του πρω τόγο­ νου σπιτιού, ο λαχανόκηπος, μια μικρή φάρμα, παι­ διά και λίγα ζώα (The Tree o f Man). Η εξερεύνηση και γνωριμία των κατοίκων της με την ακατοίκητη χώρα (Voss) και κατ’ επέκταση η δημιουργία της, θα μπορούσαν μαζί με το προηγούμενο μυθιστόρη­ μα να μεταφερθούν στο αρχετυπικό επίπεδο κάθε ανθρώπινης δημιουργίας στη γη. Εκτός από τη σύγ­ χρονη Γαλλία, Βόρεια Αμερική και Αυστραλία η δράση μεταφέρεται διαδοχικά στη Γερμανία και το Ισραήλ, για να τονισθεί η κορύφωση της πόλωσης στα φανατικότερα αρχέτυπα του Δυτικού ανθρώ­ που, τον Γερμανό, τον Εβραίο και τον Κέλτη (Riders in the Chariot). Διωγμένος από τους ναζιστές της Χιτλερικής Γερμανίας, ο Εβραίος πρωταγωνιστής κακοποιείται και σταυρώνεται από Χριστιανούς στην Αυστραλία παράλληλα με την πτώση της Ιου­ δαϊκής θρησκείας. Και στο επόμενο μυθιστόρημα, που ξετυλίγεται ξανά στην Αυστραλία (The Solid Mandala), η Διονυσιακή μορφή του ενός δίδυμου α­ δελφού νικά την Απολλωνιακή μορφή του άλλου και του Χριστού παράλληλα με την πτώση της Διονυσο-Απολλώνειας λατρείας και του Χριστιανι­ σμού σαν πνευματικής θρησκείας. Στο τέλος αυτού του μυθιστορήματος γίνεται σαφές ότι ο θεός του κρασιού, ο άντρας Διόνυσος, υποχωρεί και αρχίζει να αναφαίνεται πίσω από τη μάσκα του ο έφηβοςθεός της βλάστησης, Διόνυσος ή Χριστός, που για πρώτη φορά αναγνωρίζει στο πρόσωπο μιας άτε­ κνης, απλοϊκής γυναίκας του λαού τη χαμένη μητέ­ ρα. Εδώ τελειώνουν τα μισά έργα, στα οποία ο Αυ­ στραλός Οδυσσέας γνωρίζει μονάχα τον κόσμο του συνειδητού. Στο επόμενο μυθιστόρημα, The Vivisector, ο καλ­ λιτέχνης είναι το αρσενικό που κάνει την πρώτη γνωριμία του με το αντίθετο δίδυμό του, το θηλυκό. Από τα τρία επόμενα έργα που ξετυλίγονται στο α­ συνείδητο, αυτό δείχνει καθαρά τη μετάβαση του κεντρικού ήρωα/καλλιτέχνη από το πατριαρχικό σε ένα μητριαρχικό σκηνικό μιας Αυστραλίας με Μινωϊκά στοιχεία, υπαινιγμούς και παράλληλους με με­ ρικές από τις πολλές μορφές της Μεγάλης Μητέ­ ρας στο Μινωϊκό πολιτισμό. Ό λοι αυτοί οι θηλυκοί χαρακτήρες και ο «Ομηρικός ήρωας» σε πρώτη εμ­ φάνιση, που εκπροσωπείται από ένα ζευγάρι Ελλή­ νων, τον σύζυγο πατριαρχικών αρχών και τη σύζυ­ γό του, μητριαρχικών - μυούν τον πρωταγωνιστή στην Ελληνική νοοτροπία. Το νησί Πάτμος, έδρα

Σ

της οργιαστικής Μεγάλης Μητέρας, Άρτεμης, στον προ- Ελληνικό χώρο, συνδέεται με το μυθιστό­ ρημα αυτό, όταν ο καλλιτέχνης πρωταγωνιστής με την προτροπή της Ελληνίδας ερωμένης του επισκέ­ πτονται την Πάτμο «για προσκύνημα». Στους ρό­ λους τους ολοφάνερα είναι ο White με το Λάσκαρη, όχι μόνο γιατί η Ελληνίδα κατάγεται από την πατρί­ δα του Λάσκαρη, Σμύρνη, αλλά και γιατί στην Α υ το­ β ιο γρ αφ ία οι δύο σύντροφοι στην Πάτμο είναι μάρ­ τυρες ενός συμβάντος που υπάρχει και στα δύο βι­ βλία. Έτσι, η εμφάνιση του «Ομηρικού ήρωα» φέρ­ νει στο σκηνικό τελευταία και τη σύγχρονη Ελλάδα με ολοζώντανα απομεινάρια παγανιστικών στοι­ χείων στους Χριστιανούς των νησιών του Αιγαίου. Στα τελευταία τρία έργα, The Eye o f the Storm, A Fringe o f Leaves, και The Twyborn Affair, που δια­ δραματίζονται, έξω από την Αυστραλία, στη Κορνουάλη, στη Βρεταννία και στη Γαλλία, δηλαδή στο σκηνικό του Κελτικού κόσμου στον οποίο ανήκει και ο White, τερματίζεται η παλινδρόμηση αυτού του Οδυσσέα με την ολοκλήρωση και αναγέννησή του - όπως διαφαίνεται στον τίτλο του τελευταίου βιβλίου (Ο ερ ω τικός δεσμός του Twyborn). Το επίθε­ το «Twyborn» που ηχεί ακριβώς σαν το επίθετο «twice-born» του «διγενή» Διόνυσου είναι αυτό που ονομάζω «μυθικό leitmotif», γιατί επαναλαμβανόμε­ νο σε ολόκληρο το μυθιστόρημα διακριτικά θυμίζει έναν «ξαναγεννημένο» White με ανανεωμένη τη δημιουργικότητά του προτού γυρίσει στην Αυστραλία το 1946. Έτσι, βγαίνει το συμπέρασμα πω ς ο White είχε επιτύχει την ολοκλήρωσή του προτού γυρίσει στην Ιθάκη του, για να γράψει το έργο του με Ομη­ ρική σοφία. Την ευδαιμονία της Ιθάκης του χάρισε το παράδειγμα του Ελληνικού λαού, που στο όραμα του φιλέλληνα συγγραφέα, ποτέ δεν ξέχασε τη Με­ γάλη Μητέρα των θρησκειών της φύσης. Τη λά­ τρευε υποσυνείδητα στη χιλιετία του Βυζάντιου και τη λατρεύει ακόμα πίσω από τη μάσκα της Πανα­ γίας στην Τήνο, το νεο-ελληνικό κέντρο λατρείας της θεϊκής Μητέρας δίπλα στην Πάτμο, την προ­ ϊστορική έδρα-της Αιγαιακής Μεγάλης Μητέρας, Άρτεμης. Η αγάπη για το σύντροφο της ζωής του, που τον οδήγησε στη συμφιλίωση πνεύματος και σώματος, του χάρισε και την ενόραση να αντιληφθεί το ολοκληρωμένο άτομο σ’ όλες τις φάσεις της ιστορίας του πολιτισμού του στον Ελλαδικό χώρο. μύθος που κυριαρχεί και επαναλαμβάνεται σε διάφορες παραλλαγές είναι ο μύθος του Διό­ νυσου. Από την ψυχολογία του Jung, πάλι, συχνά παρατίθενται περιστάσεις και γεγονότα που μπο­ ρεί να εξηγηθούν μονάχα με το συλλογικό ασυνεί­ δητο του Δυτικού ανθρώπου και την κληρονομιά αν­ θρώπινης επίγνωσης που δίνεται από γενιά σε γ ε ­ νιά. Η άλλη θεωρία του Jung που αντηχεί σ’ όλο το έργο είναι, όπως αναφέρθηκε, η ατομοποίηση του ανθρώπου (process of individuation), δηλαδή η σύ­ γκλιση των δύο αντιθέτων κομματιών της ψυχής του με αγάπη ακόμα και για το ταπεινό σώμα. Και επειδή η σοφία που πηγάζει από ένα τέτοιο άθλο εί­ ναι αποτέλεσμα προσωπικής προσπάθειας του αν­ θρώπου, φτάνουμε να καταλάβουμε, γιατί ο μύθος του Διόνυσου είναι στο κέντρο του ποιητικού ορά­ ματος του White. Ο Διόνυσος είναι η ανθρώπινη

Ο

20/χρονικα σαρκικότητα, βίτσια και κτηνώδη ένστικτα, που ο πολιτισμένος Χριστιανός έχει απωθήσει στα κατάβαθα της ψυχής, αλλά αυτά μεγαλώνουν σαν τα α­ γριόχορτα ενός παραμελημένου κήπου και απει­ λούν να καταστρέψουν, ή καταστρέφουν, άλλοτε μερικά και άλλοτε ολοκληρωτικά, την ψυχή. Στα πλαίσια της τέχνης όλα δείχνουν πω ς ο θεός Διόνυ­ σος είναι η αρχετυπική μορφή που αποτελεί το ό­ νειρο κάθε καλλιτέχνη: πρώτα είναι ο «πιο ανθρώπι­ νος» θεός, και μάλιστα «διγενής» με τέσσερις έν­ νοιες της λέξης: αυτός που έχει γεννηθεί δύο φο­ ρές (ο μύθος τον τοποθετεί αρχικά στη μήτρα της θνητής μητέρας, Σεμέλης, και μετά στο μηρό του α­ θάνατου πατέρα, Δία). Κατά συνέπεια, δεύτερο, έ­ χει γνωρίσει τη θνητή και την αθάνατη μήτρα. Τρίτο, είναι σαν τον άνθρωπο «διγενής» αφού και ο ί­ διος έχει και τα δύο γένη, αρσενικό και θηλυκό, με τη διαφορά πω ς σ’ αυτόν είναι ενωμένα, όπως στο ερμαφρόδιτο. Τέταρτο, είναι σαν το ολοκληρωμένο άτομο του Jung που έχει περάσει από τη θνητή δη­ μιουργία στην αθάνατη, όπως κάθε καλλιτέχνης φι­ λοδοξεί να κάνει. Χωρίς να τον έχει συνδέσει ο Jung με τη δική του θεωρία του process of individuation, νομίζω πω ς ο Διόνυσος είχε κι αυτός την οδύσσειά του σαν τον Οδυσσέα: ήταν ο γιος που, στην ουσία, διώχτηκε με τη Μεγάλη Μητέρα Ή ρα από τον Ελλαδικό χώρο, αλλά έγινε από τους ιερείς των Ελληνικών φύλων ο μισητός εχθρός της που ανέβηκε, τελικά, στον Ό ­ λυμπο και έγινε με απαίτηση του Δία θετός γιος της. Σαν τον Ερμή, ένα άλλο θεό βλάστησης από τη θρησκεία της φύσης και γονιμότητας, κυκλοφόρη­ σε στα τρία βασίλεια, στη γη, τον ουρανό, και τον Κάτω Κόσμο. Γιατί, σαν τον Οδυσσέα, κατέβηκε κι αυτός στον Κάτω Κόσμο, για να γλιτώσει τη μητέρα του, Σεμέλη, από το θάνατο και την οδήγησε στον Όλυμπο. Είναι το ατομοποιημένο άτομο του Jung που με το μόχθο του απόκτησε την ελευθερία να με­ ταπηδά από το συνειδητό στο ασυνείδητο και από το επίγειο φως στο υποχθόνιο σκοτάδι. Κι ακόμα έ­ χει πλήρη αυτογνωσία, γιατί γνωρίζει όλες τις σκο­ τεινές πτυχές της ψυχής του. Το όνειρο του White να ολοκληρωθεί σε πλήρη Διονυσιακή μορφή, έγινε πραγματικότητα με την αγάπη και εμπιστοσύνη που είχε στο σύντροφο της ζωής του, «το αρχέτυπο του Έλληνα,» όπως τον ονόμαζε. Αλλά είχε την ευ­ καιρία να μελετήσει και συλλογικά τους Έλληνες σαν άτομα στα πολυάριθμα ταξίδια του με τον Λάσκαρη στην «πατρίδα» που τα ονόμαζε «προσκυ­ νήματα». Στα σαράντα χρόνια που έγραψε το έργο αυτό, ο White με επιμονή και εγκαρτέρηση διηγήθηκε τα ο­ κτώ στάδια της οδύσσειας του πρωταγωνιστή όλων των μυθιστορημάτων του από τη διάσπαση της αρ­ χικής ενότητας των αντιθέτων μέχρι την ένωσή τους σε ολότητα. Στην ουσία, ο White πραγματοποί­ ησε βαθιά τομή στη δική του ψυχή, την ψυχή του σύγχρονου Δυτικού ανθρώπου, και την ψυχή δύο τάξεων ατόμων, που ξεπήδησαν από τη συγχώνευ­ ση Αρείων φυλών με αυτόχθονες μητριαρχικούς λαούς, πρώτα στο χώρο των νησιών του Αιγαίου και της Παλαιστίνης και αργότερα στη Βορειοδυτική Ευρώπη. Ο Robert Graves στους δύο τόμους του βι­ βλίου του, The Greek Myths, και ο Joseph Campbell στον τρίτο τόμο, Occidental Mythology, του τετρά­

τομου έργου του, The M asks o f God, μιλούν εκτενέ­ στατα για εκείνο το καταλυτικής σημασίας ιστορικό γεγονός, δηλαδή την αντικατάσταση που έγινε από τους πατριάρχες στη δομή πολιτείας, κοινωνίας και θρησκείας. Αλλά υπήρξε και αλλαγή στον τρόπο αντιμετώπισης της σχέσης του ανθρώπου με τη φύ­ ση και το σύμπαν: ο άνθρωπος της πατριαρχικής περιόδου έδωσε τέτοια υπεροχή στη διάνοιά του που διέγραψε ολοσχερώς το συναίσθημα, και την αντίληψη της πραγματικότητας με το ασυνείδητό του, που ο Jung ταυτίζει με την «ενόραση». Εξάλ­ λου, με την ενθάρρυνση της Χριστιανικής θρη­ σκείας προσπάθησε να απαρνηθεί τις χαρές του σώματός του και την ικανοποίηση του μυστικισμού της ψυχής του. Γι’ αυτό και οι θρησκείες που δη­ μιούργησε γκρεμίστηκαν. Στην Παλαιστίνη, όπου έγινε η αλλαγή αυτή με την έλευση των Αρείων Εβραίων μεταξύ 2ης και 1ης χιλιετηρίδας π.Χ., η αντικατάσταση ήταν ολοσχε­ ρής σε όλα τα επίπεδα. Το ίδιο συνέβη και στη Γαλλία και τα Βρεταννικά νησιά από τους Κέλτες, κα­ θώς και στην περιοχή Γερμανίας/Αυστρίας από τους Γερμανούς στα μέσα της 1ης χιλιετηρίδας μ.Χ.. Για τα άτομα που προέκυψαν από τη συγχώ­ νευση αυτών των φυλών, ισχύει η ονομασία που ο Campbell δίνει σ’ αυτές τις αρχετυπικές μορφές: the Hebrew, the Celtic, και the Germanic hero αντί­ στοιχα. Σ’ αυτά τα άτομα επικράτησαν τα πατριαρ­ χικά στοιχεία και καταποντίσθηκαν τα μητριαρχικά. Ο White όμως ανακαλύπτει, χωρίς να τον ονομάζει, τον «Ομηρικό ήρωα» στον Ελλαδικό χώρο. Φαίνεται πω ς τα μητριαρχικά στοιχεία, που επέζησαν στην πρώτη, ειρηνική διείσδυση Αρείων (των Αιολέων, Ιώνων και αργότερα των Αχαιών) στον Ελλαδικό χώρο ήταν ευκολότερο να επιβιώσουν και στη δεύ­ τερη, πολύ βιαιότερη εισβολή των Δωριέων (1100 π.Χ.), και να συμβάλλουν στο αρχέτυπο του «Ομηρι­ κού ήρωα». Μετά τη λήξη του Ελληνικού Μεσαίωνα (1100-800 π.Χ.) ο σχηματισμός του Ολύμπιου Πάνθεου με ίσο αριθμό θεών και θεαινών αποδείχνει την αλήθεια του ανωτέρω συλλογισμού. Ένα άλλο σπουδαιότερο παράδειγμα του ολοκληρωμένου α­ τόμου δίνεται για πρώτη φορά στην Ελληνική ιστο­ ρία από τη λογοτεχνία, όταν ο Ό μηρος δημιουργεί σε Ηρακλειτιανή ενα ντιο δρ ο μ ία τα δύο αντίθετα έ­ πη του που αλληλο-συμπληρώνονται. Γιατί η Ιλ ιάδα αντανακλά τα άτομα των πατριαρχικών φυλών και η Οδύσσεια, τα άτομα των μητριαρχικών με τις Νύμφες και τα θηλυκά τέρατα, Σειρήνες, Σκύλλες και Χάρυβδες, και τη Μεγάλη Μητέρα προσωποποιημένη σ’ όλη την αίγλη της Τριπλής Θεάς Σελήνης, από τη σοφή μάγισσα Κίρκη, στην ερωτιάρα Καλυ­ ψώ, και στην αγνή κοπέλα, Ναυσικά. Ανάμεσά τους, δύο αρχετυπικές μορφές ολοκληρωμένου ατόμου είναι ο Οδυσσέας, που γνωρίζει καλά και μετέχει στην «αρετή» του αρσενικού, αλλά διψά να γνωρί­ σει και τη φύση του θηλυκού, όπως τη γνώρισε ο διγενής Τειρεσίας τον οποίο συμβουλεύεται στον Ά ­ δη. Αντί για μάντης που δεν στερήθηκε το θείο δώ­ ρο της προφητείας ούτε και μετά θάνατό του, η άλ­ λη αρχετυπική μορφή ολοκληρωμένου ατόμου, ο Τειρεσίας, θα μπορούσε να είναι και ο μεγάλος καλ­ λιτέχνης που έχει μείνει αθάνατος για την αθάνατη δημιουργία της τέχνης του. Τρίτο και ίσως σοβαρότερο από τα άλλα δύο επι­

χρονικα/21 χειρήματα πω ς η θηλυκή αρχή δεν εξουδετερώθη­ κε ποτέ στην Ελλάδα, όπως είχε γίνει στην Παλαι­ στίνη και στους εκλιπόντες Μεσογειακούς λαούς, είναι η συνέχιση των Μυστηρίων της Μεγάλης θε­ άς, έστω και σε παραφθαρμένη μορφή. Τα Μυστή­ ρια επέζησαν έως το τέλος του 4ου μ.Χ. αιώνα, όταν τα κατάργησε στο όνομα του Χριστιανισμού ο Βυ­ ζαντινός αυτοκράτορας Θεοδόσιος ο Μέγας. Φυσι­ κά, δεν χρειάζεται να υποστηρίξουμε το Ελληνικό «μέτρο», όπως το γνωρίζουμε σε όλες τις τέχνες στην κλασική Ελλάδα, γιατί η λέξη δείχνει την ίδια ισορροπία αντιθέτων δυνάμεων με αυτή που υπήρ­ χε στο ζευγάρι της μητριαρχίας. Πάντα σύμφωνα με το όραμα του White όπως αναφαίνεται στο έργο του, η θηλυκή θεότητα εξακολούθησε να παρηγορεί και να εκστασιάζει την Ελληνική ψυχή επί μία α­ κόμα χιλιετηρίδα στην πιο πνευματικοποιημένη ε­ ποχή της ιστορίας της, το Βυζάντιο. Η Δυτική Ρω­ μαιοκαθολική Εκκλησία επέμενε στην παρθενία της Μαρίας, και μόλις το 1950 μ.Χ. αναγνώρισε την αθα­ νασία της με την αποκάλυψη της Κοίμησης και με­ τάστασής της στον ουρανό. Και η Προτεσταντική Εκκλησία με τη Μεταρρύθμιση κατάργησε εικόνες και ιερά σύμβολα και εξοστράκισε τη Μητέρα του Ι­ ησού στον 16ο μ.Χ. αιώνα. Αντίθετα, η Ελληνική Ορ­ θόδοξη Εκκλησία στη Σύνοδο της Εφέσου το 431 μ.Χ., στην πόλη που ακόμα και σήμερα ορθώνεται ο ναός της Μεγάλης θεάς της γονιμότητας, Άρτεμης, ανακήρυξε τη Μητέρα του Χριστού «Θεοτόκο». Κατά το δόγμα της Ανατολικής Εκκλησίας, το οποίο αναπτύχθηκε στην περιοχή που είχε εκθρέψει τη θρησκεία της Μεγάλης Μητέρας, για τη «Θεοτόκο» δεν υπάρχει θάνατος, αλλά «Κοίμησις». Αν και η μνήμη της «Κοιμήσεώς» της γιορταζόταν, όπως και σήμερα, στις 15 Αυγούστου, και μεταπήδησε στη Ρώμη τον 7ο αιώνα, στη συνέχεια αγνοήθηκε από τη Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία μέχρι το 1950 μ.Χ. Στη μακρά ιστορία του Βυζαντίου η Μητέρα μάλ­ λον παρά ο Υιός ήταν «Υπέρμαχος» της «Πόλης»

πρωτεύουσας, όπως η Μεγάλη Μητέρα της Βαβυ­ λώνας. Είμαι πεισμένη πω ς ο White βλέπει σε όλα αυτά τα παραδείγματα το καθαρό μάτι και την πο­ νηριά του Έλληνα να επιβιώνει και να αφομοιώνει όλα τα αντίξοα στοιχεία στη ζωή και στην ανθρώπι­ νη φύση. Ο Εβραϊκής καταγωγής Freud απορεί για ένα άλλο χαρακτηριστικό της Ελληνικής φυλής, την καλλιτεχνική δημιουργία. Τα Ομηρικά έπη και τα βιβλία της Βίβλου γράφτηκαν, όπως είναι ιστορι­ κά τεκμηριωμένο, σε παράλληλα χρονικά πλαίσια και κάτω από παρόμοιες συνθήκες, δηλαδή την κατάκτηση των μητριαρχικών λαών της Παλαιστίνης και του Ελλαδικού χώρου από Ά ρειες πατριαρχι­ κές φυλές. Ο Freud όμως δηλώνει πω ς δεν μπορεί να καταλάβει γιατί οι Έλληνες δημιούργησαν ποίη­ ση, ενώ οι Εβραίοι, θρησκεία. Στην ανοικτή ερώτη­ ση του Freud φαίνεται να δίνει απάντηση ο White, ο οποίος βλέπει τον Ομηρικό ήρωα να μη γίνεται ποτέ, όπω ς ο Εβραίος, πειθήνιο όργανο, ούτε και του θεού του. Σε αντίθεση πάλι με τον Γερμανό και τον Κέλτη απόγονο των Αρείων, ο Ομηρικός ήρωας ούτε τυφλώνεται από ανορθόδοξες δοξασίες, ή μια ψευδαισθητική πραγματικότητα, ούτε και λατρεύει αποκλειστικά τη φωτεινή πλευρά της ζωής περιφρονώντας τη σκοτεινή και βρόμικη πλευρά της και τον θάνατο. Λέγοντας πω ς «οι Έλληνες γεννιού­ νται για να πεθάνουν», ο White τους παρουσιάζει σαν κατευθείαν απόγονους των προ-Ελλήνων ειδωλολατρών που γνώριζαν καλά πω ς το τέλος κάθε μορφής ζωής είναι ο θάνατος. Και γ ι’ αυτό απολάμ­ βαναν και απολαμβάνουν τις χαρές της χωρίς μετα­ φυσικές ανησυχίες. Στο διήγημα του White, «Fete Gallante», μια σύγχρονη Ελληνίδα βγάζει τα πολύ­ τιμα πετράδια από τα μάτια μιας εικόνας της Πανα­ γίας, για να στολιστεί για τον άντρα που θέλει να κατακτήσει, και ο αφηγητής σχολιάζοντας το γ ε γο ­ νός λέει, «Δεν το βλέπεις, Θέκλα, πω ς αν ξύσεις το πετσί κάθε Χριστιανού, από κάτω θα βρεις ένα ει­ δωλολάτρη: Γι’ αυτό και οι Έλληνες είναι έτσι ό-

a # * ΔΙΑΒΑΖΩ % ΔΕΚΑΠΕΝΘΗΜΕΡΗ ΕΠΙΘΕΩΡΗΣΗ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ

4

η

Παρακαταθήκη παλαιών τευχών ΒΙΒΛΙΟΠΩΛΕΙΟ ΣΟ ΛΩ Ν Ο Σ 116 - ΑΘΗΝΑ 106 81 - ΤΗΛ.: 36.10.366, FAX: 36.28.9

22/χρονικα πω ς είναι». Χωρίς να το λέει καθαρά, δίνει τέλεια την ιδέα πως οι Έλληνες δεν υποδουλώνονται από κανένα θεό και ικανοποιούν το σώμα εξίσου με το πνεύμα τους. Ο White, μας θαυμάζει, λοιπόν, και προσπάθησε να γίνει «one of us» γιατί γνωρίζουμε εξίσου τις δύο αλήθειες που αλληλο-συμπληρώνονται, όπως τα Ομηρικά έπη, τη ζωή και το θάνατο, τον άντρα και τη γυναίκα. τη μελέτη μου έχω δώσει την ονομασία «Homeric hero» στην αρχετυπική μορφή αυτού του ατόμου, που γεννήθηκε στην Ελλάδα και ερμη­ νεύει τη μορφή του Οδυσσέα στα έργα του White. Αν και πουθενά στα έργα του δεν αναφέρεται ο ό­ ρος αυτός, νομίζω πω ς είναι πολύ σωστός, εφόσον ο Οδυσσέας του είναι, σαν τον ίδιο, ο αναζητητής της ολότητας με τον πολύχρονο μόχθο του. Άλλω­ στε, το όνομα ταιριάζει με τη χρήση του μοτίβου της οδύσσειας που, ναι μεν εντοπίστηκε στο πρώτο από τα εννιά μυθιστορήματα του οδυσσειακού κύ­ κλου από την Αυστραλή κριτικό, Thelma Herring, αλλά η συστοιχία σκηνών από την Οδύσσεια και The A u n t’s Story ερμηνεύτηκε σαν τα βάσανα και τις κακοτυχίες της πρωταγωνίστριάς του, Θεοδώ­ ρας. Ο όρος, «οδύσσεια», αναφέρεται μόνο δύο φο­ ρές σ’ ολόκληρο το έργο του White, και η δεύτερη βρίσκεται στο ό γδοο μυθιστόρημα, A Fringe o f Lea­ ves, που αποτελεί το τέλος της. Στο έργο αυτό εξε­ τάζεται ο βυθός της ανθρώπινης ψυχής όπου ανα­ καλύπτονται τα πιο κτηνώδη ένστικτα: ανθρωποθυ­ σία και ανθρωποφαγία στο πραγματικό επίπεδο του μυθιστορήματος και αιμομιξία μητέρας και γιου στα κατάβαθα, μυθικά στρώματα του συλλογικού α­ συνείδητου. Γνωρίζουμε δε αρκετά για να μην έ­ χουμε καμία αμφιβολία ότι ανθρωποθυσίες γίνο­ νταν στην Άρτεμη της Σπάρτης, της Βραυρώνας, της Αρκαδίας και ίσως στη Βοιωτία, όπως δείχνει η θυσία της Ιφιγένειας στην Αυλίδα. Συμπερασματικά, βλέπουμε ότι το νυστέρι του συγγραφέα έφτασε στο βυθό της ψυχής και από­ κτησε την τέλεια γνώση της στο σκοτεινό βασίλειο του θανάτου. Εκεί κάτω, ο White άφησε τον παλιό εαυτό του και βγήκε πάλι στο φως ξαναγεννημένος, όπω ς ο ήρωάς του Twyborn, που στο τελευταίο έργο του οδυσσειακού κύκλου ζει τρεις ζωές σαν άντρας, Eddie, και άλλες τρεις σαν γυναίκα - αρχί­ ζοντας μάλιστα με ένα Ελληνικό όνομα - Eudoxia, Eadith, και Eadie. Ο Eddie σκοτώνεται στον πρώτο βομβαρδισμό του Λονδίνου από τη Γερμανική Luftwaffe, (7 Σεπτεμβρίου 1940), ενώ πάει στο ξενο­ δοχείο «για μια σύντομη αλλά οδυνηρή επίσκεψη στη μήτρα της μητέρας μου», «όπως μας λέει ο ί­ διος. Η τελική μορφή που κλείνει ολόκληρο το έργο είναι η γυναικεία μορφή της μητέρας του, Eadie, στο ξενοδοχείο, που περιμένει την κόρη της, Ea­ dith, να ’ρθει, μη γνωρίζοντας την αλλαγή φύλου της Eadith στον Eddie. Η μορφή της μητέρας περι­ μένει το ερμαφρόδιτο παιδί της, το ίδιο σίγουρα ό­ πω ς η γη που θα πάρει στη μήτρα της το σπόρο της ζωής και το κουφάρι, ενώ ο αναγνώστης αναρωτιέ­ ται πόσες έννοιες ακόμα μπορεί να κρύβουν αυτές οι αρχετυπικές μορφές! Είναι άραγε η Μητέρα-θεά με το Γιο στη μήτρα της η οποία συμβόλιζε - κα­ θώς και η επιστροφή στην πατρίδα - την επιτομή της ένωσης όλων των αντιθέτων; Είναι η θηλυκή

Σ

αρχή που ενέχει την ενέργεια; Ά ραγε το σύμβολο της ζωής μέσα στο θάνατο, ή του θανάτου μέσα στη ζωή; Είναι ο Οδυσσέας στην ένωσή του με την Πη­ νελόπη; Ά ραγε είναι το αρσενικό Εγώ του συνειδη­ τού που ανακάλυψε και ελευθέρωσε την Anima από το ασυνείδητό του; ή ο Διόνυσος που γλιτώνει τη μητέρα του, Σεμέλη, από το βασίλειο του θανάτου; Είναι ο White στον αρχετυπικό ρόλο του γιου στη μήτρα της πρώτης του μάνας, Αυστραλίας, ή ακόμα και της δεύτερης, της Ελλάδας, που θα τον ξανα­ γεννήσει το 1941, για να συναντήσει τη μοίρα του στο πρόσωπο του Λάσκαρη; Είναι η νοηματική εικό­ να της ασυνείδητης φαντασίας που γονιμοποιείται από τη συνειδητή διάνοια για καλλιτεχνική δη­ μιουργία; Ά ραγε είναι το σύμβολο του θείου ερμα­ φρόδιτου (divine androgyne) που σαν τον Ερμαφρό­ διτο γεννήθηκε από την ένωση του Ερμή (του νου, του πνεύματος) με την Αφροδίτη (στο σώμα); Μή­ πω ς επιτέλους βρήκε ο θνητός άνθρωπος τη σωστή συγγένεια που έχει με το αθάνατο σύμπαν σαν τη σχέση του γιου που πεθαίνει κάθε χρόνο και ξαναγυρνά στη μήτρα της μητέρας, για να ξαναγεννηθεί την επόμενη Άνοιξη; Ή ίσως είναι ο ολοκληρωμέ­ νος καλλιτέχνης που με την ένωση των αντιθέτων στο άτομό του έγινε η δημιουργική μήτρα; Μπορεί να είναι κάθε ένα χωριστά ή και όλα μαζί για να δεί­ ξει ο ομοφυλόφιλος και άγνωστος - το 1946 συγγραφέας την ταπεινοφροσύνη και εγκαρτέρη­ ση που του χάρισε μια - έστω και ανορθόδοξη σχέση αγάπης. Ό ταν επέστρεψε στην Αυστραλία το 1946, ασφα­ λώς πολλοί ηθικολόγοι θα πρόσβαλλαν την αξιο­ πρέπεια του μεγαλοφυή συγγραφέα, επειδή παρα­ δέχτηκε ταπεινά αντί να κρύψει υποκριτικά την ο­ μοφυλοφιλία του ακολουθώντας το παράδειγμα των υποκριτών που στιγματίζει στα μυθιστορήματά του. Έ φερε στην πατρίδα και στο σπίτι του το Λά­ σκαρη και έζησε μαζί του σαράντα-τέσσερα χρόνια. Ή ταν πίσω από όλα τα αρχέτυπα του Δυτικού αν­ θρώπου, του Κέλτη, του Γερμανού και του Εβραίου προσπαθώντας να περιγράφει πώ ς έγινε ο Οδυσσέ­ ας. Μόχθησε για να αποδείξει αυτό που λέει ο Ed­ die γυρνώντας στην Αυστραλία σε κάποιον που τον ρωτά τι είναι: «Είμαι ένα είδος λάθους που προσπα­ θεί να αυτο-διορθωθεί». Και ξανά ο White πίσω από τον Γερμανό Voss σκέπτεται με θυμό μέσα στην ο­ μήγυρη των πλούσιων χρηματοδοτών του στο Syd­ ney που μεταχειρίζονται τον ιδεαλισμό του για οι­ κονομικά κέρδη: «Κανένας», καταλάβαινε τρέμοντας από θυμό, «δεν συνειδητοποιούσε τη δύναμή του». Πραγματικά, απέδειξε πω ς δεν έμεινε απλά στο επίπεδο του βίτσιου, αλλά χρησιμοποιώντας το θείο δώρο της τέχνης, που η φύση χάρισε σ’ αυτόν και στην πρώτη ηρωίδα του, Θεοδώρα («αυτή που είναι προικισμένη με θείο δώρο»), κατάφερε να ανέ­ βει στην ανώτατη βαθμίδα θρησκευτικής, ανθρώπι­ νης και καλλιτεχνικής δημιουργίας: το divine an­ drogyne. Είναι τόσο λυπηρό, που ο μεγαλύτερος φιλέλλη­ νας όλων των εποχών με το διαυγέστατο μυαλό και τη μεγαλειώδη φαντασία, ο Patrick White που μας αγάπησε τόσο πολύ, είναι ακόμα άγνωστος στο λαό μας και στους αρχηγούς του. ΕΦΗ Α. ΛΑΜΠΑΔΑΡΙΔΟΥ

Χένρν Ετοιμάζοντας το αφιέρωμα στον Χένρν Μίλλερ μάταια αναζητήσαμε το όνομά του σε λεξικό αγ­ γλόφωνης λογοτεχνίας· στο λήμμα Μίλλερ, όμως, υπήρχαν αρκετοί μ ’ αυτό το όνομα που ούτε το έρ­ γο ούτε η προσωπικότητά τους μάς ήταν γνώριμα. Ά λλο ένα δείγμα της προκατάληψης με την οποία συμπεριφέρθηκαν οι ομόγλωσσοι του Μίλλερ στο έργο του. Η αρνητική τους στάση προκλήθηκε τόσο από το επαναστατικό περιεχόμενο των πεζογραφημάτων του όσο και από την «ωμή» τους γλώσσα. Τώρα πια, γιατί επί αρκετό καιρό ήταν απαγορευμένα, τα βιβλία του Χένρυ Μίλλερ κυκλοφορούν ελεύθερα και οι μελετητές του έργου του εντοπίζουν τη συγ­ γραφική του επιρροή στη λογοτεχνική παραγωγή νεότερων συγγραφέων. Τα ταξίδια ήταν μέρος της ανήσυχης και περιπε­ τειώδους ζωής του. Συχνά οι περιπλανήσεις του τον οδήγησαν σε ευρωπαϊκές χώρες όπου συνάντησε σημαντικές προσωπικότητες των αρχών του αιώνα μας και έζησε μέσα στην ατμόσφαιρα ισχυρών καλλιτεχνικών ρευμάτων. Τα βήματά του τον οδή­ γησαν και στην Ελλάδα. Στο διάστημα της εδώ πα­ ραμονής του ενθουσιάστηκε με τον τόπο μας και τους Έλληνες, τους οποίους και ερμήνευσε μέσα α­ πό μια ιδιαίτερη προσωπική οπτική. Λυρικός αλλά και ωμός, παραμυθάς ή αυτοβιογραφούμενος ο Μίλλερ αναζήτησε την ελευθερία σε όλα της τα επίπεδα με το ζήλο ενός ρομαντικού και, όπως φαίνεται από τις σελίδες των βιβλίων του, κάπου τη συνάντησε. Επιμέλεια αφιερώματος: Γιώργος Γαλάντης

Μ

24/αφιερωμα

Γ ιάννης Μ π α σ κ όζος

Χρονολόγιο Χένρυ Μίλλερ ( 1891- 1980) 1891: (26 Δεκεμβρίου) Γεννήθηκε στη Ν. Υόρκη.

1924: Αφήνει τη δουλειά του στη Western Union (Εται­ ρεία Σιδηροδρόμων) και αρχίζει να γράφει.

1930: Μεταβαίνει στο Παρίσι. Αρχίζει μια καινούρια περιθωριακή ζωή.

1934: Εκδίδεται στο Παρίσι «Ο Τροπικός του Καρκί­ νου» που προκαλεί με τις περιγραφές των πα­ θών της σάρκας και της φρίκης του πνεύματος. Απαγορευμένο στην Αμερική.

1936: Εκδίδεται η «Μαύρη Ά νοιξη», αφήγηση των παιδικών του χρόνων.

1939: Εκδίδεται στο Παρίσι «Ο Τροπικός του Αιγόκερω». Απαγορευμένο στην Αμερική, διαβάζεται μόνο σε λαθρόβιες εκδόσεις. Εκδίδεται «Το Κοσμολογικό Μάτι». Επισκέπτεται την Ελλά­ δα με πρόσκληση του φίλου του Λώρενς Ντάρελ.

1940: Επιστροφή στην Αμερική. Ξεκινάει περιοδεία στην αμερικανική ήπειρο με τον Αμερικανό

καλλιτέχνη Ά μ π υ Ράτνερ από την οποία εμπνέεται και γράφει τα «Air-conditioned Nigh­ tmare» (Κλιματισμένος εφιάλτης) Kat το «Remember to remember» (Θυμήσου για να θυμάσαι).

1941: Εκδίδεται «Ο Κολοσσός του Μαρουσιού», ε­ μπνευσμένο από το ταξίδι του στην Ελλάδα και τη γνωριμία του με τον Γ. Κατσίμπαλη. Εκδίδεται το «The Wisdom o f the Heart» (Η σοφία της καρδιάς).

1945: Εκδίδεται το «The Air-conditioned Nightmare» (Κλιματισμένος εφιάλτης), οξύτατη κριτική στον αμερικανικό πολιτισμό.

1947: Εκδίδεται το «Θυμάσαι για να θυμάσαι» 1948: Εκδίδεται το «Έ να χαμόγελο στην αρχή της σκάλας» ζωγρο. ρισμένο από τον Χουάν Μιρό.

1949: Τελειώνει το «Sexus > 1953: Τελειώνει το «Plexus» 1960: Τελειώνει το «Nexus» 1961: Εκδίδονται επιτέλους και στην πατρίδα του, την Αμερική, τα «Τροπικός του Καρκίνου» και •Τροπικός του Αιγόκερω». Ζωγραφίζει και /ράφει το «Το Paint is to love again».

1963: Εκδίδονται οι συζητήσεις του με τον Λ. Ντάρελ.

1965: Εκδίδεται στην Αμερική η τριλογία του «Η ρό­ δινη σταύρωση». (Nexus, Plexus, Sexus). Εκδίδονται οι συζητήσεις του με την Αναΐς Νιν.

1975: Εκδίδονται οι συζητήσεις του με τον Wallace Fowlie (Ουάλας Φόουλι).

1980: (7 Ιουνίου): Πεθαίνει στο Pacific Palisade στην Καλκρόρνια.

αφιερωμα/25

Α ν -Μ α ρ ί Μ π ιν τ ό

Ο Ζ;αρατούστρα του ^ |π ρ ο ύ κ λ ιν Από ζώο αλήτης κι έπειτα παλιά­ τσος κι άγγελος μετά: η ιστορία του Χένρυ Μίλλερ είναι η ιστορία μιας με­ ταμόρφωσης που φωτίζει τη ρήση του Νίτσε, ενός από τους δασκάλους του: ο άνθρωπος είναι κάτι που πρέ­ πει να ξεπεραστεί. Η Αν-Μαρί Μπιντό έκανε την πρώτη διδακτορική διατρι­ βή για τον Μίλλερ στη Γαλλία. εν είναι καθόλου, μα καθόλου τυχαίο, το γε­ γονό ς ότι όλα τα άρθρα που συνέβαλαν στο να γίνει γ νω σ τό ς ο Χένρυ Μ ίλλερ πρ ο έρ χο νταν ό ­ λα από την Α γγλία κα ι τη Γαλλία. Ο Μ ίλλερ, δι­ κα ίω ς μπορεί, να ενταχθεί στη μεγάλη παράδοσ η του αμερικανικού ατομικισμού· πέρα όμω ς α π ’ αυτές τις αδ ιαμφ ισ βήτητες συγκλίσ εις, είναι αι­ σθητό ότι έχει κά πο ιες πιο βαθιές συγγένειες με την Ε υρώ πη. Το δηλώνει ο ίδ ιο ς πρώ τος-π ρώ τος: «Ε ίμ’ ένα ς άνθρω πος του παλιού κόσμου, ένα ς σ πόρ ος που μεταφυτεύθηκε από τον άνεμο (...) Α νήκω στο γέρικο δέντρο του πα ρελθόντος. « Έ ­ χω σ ω ματική κ α ι πνευματική συνάφεια με τους ανθρώ πους τη ς Ε υ ρώ πης» 1. Γεννημένος στο Μ προύκλιν, ο Μ ίλλερ γνώ ρι­ σε, κ α τά πα ρ ά δο ξο τρ ό π ο , σ ’ όλη του τη νιότη μια ατμ όσφ αιρα σ χεδόν α π ο κλ εισ τικ ά γερμ ανι­ κή: η γειτονιά τω ν πα ιδικ ώ ν του χρόνω ν, το 14ο διαμέρισμ α, ζούσε μέσα σε μια καθολική πολιτι­ στική κα ι γλω σσ ική α υτάρκεια, σε σημείο που να ο ν ο μ ά /ετα ι «μικρή Γερμανία». Έ τ σ ι, προτού ν ’ απορρίψει ολόκληρη την Α μερική, πρ ώ τα-πρ ώ τα θα εξευτελίσει αυτόν τον π α ρ α δο σ ια κό κα ι αρτη­ ρ ιοσ κληρω τικό γερμ ανικό μικ ρ ό κο σ μο , αυτό «το βούρκο απ ό ξερατά». Η πα ιδικ ή του εξέγερση θα τροφ οδοτηθεί στη συνέχεια από κ ά πο ια διαβ άσμα τα, πο ικίλ α κα ι σ κόρ πια , όπω ς όλω ν τω ν αυ το δίδακτω ν, στα ο­ ποία όμω ς ξεχωρίζουν πολύ ευδιάκριτα οι γενι­

Δ

κές κατευθυντήριες γ ρ αμμές. Οι συγγραφείς σ τους οποίους ο Μ ίλλερ αναφ έρεται πολύ σ υχνά στα έργα του κ α ι που αποτελούν το προσ ω π ικό του πάνθεον, ανήκουν όλοι στην πνευματική α­ νατρ επτική ευρω παϊκή πα ράδοσ η: ο Ρεμπώ , ο Σ τρίντμπερ γκ, ο Ν τοστογιέφ σκι, ο Στίρνερ, ο Νί­ τσε κυρίω ς - οι ίδιοι που συνέβαλαν στην α π ο ­ κρυστάλλω σ η του γερμ ανικού εξπρεσιονιστικού κινήμ ατος, με το οποίο ο Μ ίλλερ συγγενεύει σε ε κ π λη κ τικ ό βαθμό πέρ α απ ό την Αμερική κα ι το χρόνο, έ χο ντα ς την ίδια αντίδραση αηδίας για τον κό σ μο τω ν μ ικρεμπόρω ν κα ι τω ν «ανώ τερω ν τέκνω ν», κ α ι την ίδια πίστη στην έλευση του Και­ νούριου Α νθρώπου. Αυτή η κοινότητα έμπνευσης δεν είναι τυχαία. Με καθυστέρηση μιας γενιά ς, ο Μ ίλλερ, βρίσκει ε νσ τικ τω δ ώ ς την ίδια ορολογία με τους εξπρεσ ιονιστές για να κ α τα δικ ά σ ει τα ασθενικά ιδεώ­ δη ενός π α ρ α κ μ ά ζο ντο ς σ ύμ π αντος, υποταγμέ­ νου ο λ οκλ η ρ ω τικ ά στα συνένοχα είδω λα του χρ ή μ α το ς κ α ι του θανάτου: τα πά ντα πορεύονται αναπό φ ευ κτα π ρ ο ς το μηδέν, οι π λ ανήτες χάνουν τα πα λα μ ά ρ ια τους, η γη κουτρουβαλάει. Η έ­ σχα τη κ α τά ρ α όμω ς, πιο πολύ α π ό την ξαφνική κ α ταστροφ ή, είναι η αργή αποσύνθεση, η α π ο ­ σύνθεση του π τώ μ α τος. Ο Μ ίλλερ, ό πω ς κα ι οι Γερμανοί εξπρεσ ιονιστές κ α τα τρ ύχετα ι από την εικόνα τη ς σήψης, της γ ιγαντιαία ς λ έπ ρ α ς που ροκανίζει - σ ημάδια ολοφ άνερα μιας πιο γένι-

26/αφιερωμα κής διάβρω σης του όντος. Τ α λάιτ μοτίβ του Καρκίνου κα ι του Ν εκροτομείου (σε μικρότερο βαθμό) αποδεικνύουν αυτές τις κοινές εμμονές: τον καρκίνο, κεντρικό σύμβολο στον Μ ίλλερ, τον εκμεταλλεύεται κ α τά παρόμοιο τρόπο κι ο Γκότφριντ Μ πεν·2 το Ν εκροτομείο, όπου ο Μ ίλ­ λερ βλέπει να τον πηγαίνουνε σε μια από τις παραισθησιακές του βόλτες πα ρά τη θέλησή του, μας φέρνει στο νου τους τίτλους των εξπρεσιονισ τικώ ν ποιητικώ ν συλλογών,3 ή το Σπίτι του Θ α­ νάτου στο έργο του Φ ριτς Λ ανγκ, Τα Τ ρ ία Φ ώτα. Σ’ ένα τέτοιο σύμ'παν, οι άνθρωποι υπάρχουν πια μόνο σε κα τάσταση υπολειμμάτω ν ω ς σκελετοί, οι κοιλάδες με τα κρανία, στη Μ α ύ ρ η Ά ν ο ιξ η , φέρνουν στο μυαλό τους νοσηρούς διάκοσμους του Γκέοργκ Χ έιμ.4 Οι μόνοι επιζήσαντες είναι όσοι επωφελούνται από το θάνατο, όσοι τρέφο­ νται από ακαθαρσίες, ή ευδοκιμούν μες στη σ α­ πίλα: οι αρουραίοι, τα σ κουλήκια, οι ψείρες και οι κα τσαρίδες, οι κ α ρ κ ίν ο ι, είναι οι ύστατοι θριαμβευτές στο έργο του Μ ίλλερ όπω ς και σε κείνο το ποίημα του Γκότφριντ Μ πεν, όπου το κορμί ενός πνιγμένου κοριτσιού γίνεται το κ α τα ­ φύγιο για μια ποντικοφ ω λιά.5 Κ άποιες φορές, αυτός ο πίνα κας μπορεί να έχει λιγότερες ρυπα­ ρές αποχρώ σεις, αλλά μόνο κα ι μόνο όταν δίνει τη θέση του στη συνέχεια σε μια παρέλαση γκροτέσκου κα ι γελοίου καρναβαλιού που θυμίζει α­ κατανίκητα τις μαριονέτες του Ζορζ Γ κροζ ή τις ανησυχητικές μάσ κες του Τζέιμς Έ νσ ορ. Ό π ω ς κα ι στους Γερμανούς εξπρεσιονιστές πάλι, η εξέγερση στον Μ ίλλερ κα ι η αγωνία που δημιουργείται μπροστά στη διαρκή αλλαγή ενός κόσμου ασύλληπτου και πτω ματικού, συνοδεύ­ ονται εντελώ ς φυσικά από μια επιθυμία ανανέω­ σης όσον αφορά τη γλώ σσα. Ο «νέος εκρηκτισμός» του τον οδηγεί στην απόρριψη των πα ρ α­ δοσιακώ ν μορφών σύνθεσης κα ι γραφής, όπω ς έ­ κα ναν και οι Σουρρεαλιστές κα ι το Ν ταντά την ίδια εποχή, με εντελώ ς ό μω ς διαφορετική οπτι­ κή. Ο Μ ίλλερ χαρακτηρίζεται κα τά κύριο λόγο από τον «παροξυσμό», την «υπερβατική δια­ στρέβλωση της πρ α γμ ατικό τητας που αγγίζει τα όρια του γκροτέσκου», κα τά τον ορισμό του Χέρμπερτ Ρηντ για την εξπρεσιονιστική μέθοδοέκφραση, την οποία ο Μ ίλλερ επαναλαμβάνει χαρακτηρίζοντας ω ς «στρέβλωση» την υπερυποκειμενική του θεώρηση του κόσμου. Η υπερβολή είναι ο μοναδικός τρόπ ος με τον οποίο μπορεί να υπάρχει, γιατί μέσα σ’ ένα σύμπαν που έχει πάρει αναστολή, το μέτρο δεν έχει κα μιά θέση: πρέπει να σοκάρεις για να ξυπνήσεις τις ναρκωμένες συ­ νειδήσεις· για να δηλώσεις την επιβίωσή σου πρέ­ πει να φωνάξεις, να ουρλιάξεις ό πω ς στον περί­ φημο πίνα κα του Μ ούντι, να χειρονομήσεις, να καλλιεργήσεις το αισχρό, να γίνεις αγύρτης, τι σημασία έχει... Τ α πά ντα επιτρέπονται αρκεί να μη σ’ αιφνιδιάσει η ακαμψ ία του θανάτου.

Αυτή η επιθετική και συχνά παθητική οξύτητα δεν αποτελεί ποτέ όμω ς σημάδι απελπισίας: η μεταμόρφωση παραμένει το καθησυχαστικό κλειδί του εξπρεσιονιστικού σύμπαντος, γιατί τα πά ντα παραμένουν πιθανά καθώ ς τα πά ντα είναι ένα δα ρκ ές γίγνεσθαι. Στο λυκόφω ς αντιστοιχεί πάντα η αυγή της καινούριας αρχής σύμφωνα με τη νιτσεϊκή θεματολογία που εκφ ράζεται στο μύ­ θο της Αιώνιας Επιστροφής. Η κατακλυσμιαία άποψη του Μίλλερ αποτελεί έτσι απ λώ ς το πρελούδιο για την έλευση του μελλοντικού Χρυσού Αιώνα. Εξολοθρευτής άγγελος ο Μ ίλλερ, μπορεί και γίνεται εξίσου κα ι προφήτης κα ι Μ εσαίας αυτού του καινούριου μυστικισμού. Ο λόκληρο το έργο του, κάτω από αυτή την π ροοπτική, μας προσφέρεται ω ς αφήγηση μιας βιωμένης εμπειρίας θανά­ του κα ι σωτηρίας σε ατομικό επίπεδο, στο επίπε­ δο του εαυτού του δηλαδή, την οποία ανάγει σε πρότυπο. Η αναζήτηση της ενότητας κα ι της διάρκειας μέσα σ ’ έναν κόσμο κομματιασμένο και χαώ δη, θα τον οδηγήσει στην υπέρβαση των αντιφάσεών του, έτσι ώστε να φτάσει στο κρυμ­ μένο διαμάντι της ύ παρξής του, πέρα από τις αλ­ λ οτριω τικές εξω τερικές συνιστώσες που την κ α ­ τακερματίζουν. Ο Μ ίλλερ, μ’ έναν εντελώ ς προ­ σω πικό συγκρητισμό, παρομοιάζει την πνευματι­ κή του πορεία με τα Πάθη του Χριστού, με την κάθοδο στην κόλαση που έζησαν ο Ρεμπώ κι ο Στρίντμπεργκ, τέλος με τις μεταμορφώ σεις της ανατολικής φιλοσοφίας. Η «έκλαμψ η» θα εμφα­ νιστεί στο Π αρίσι, λίκνο της αναγέννησής του. Στη διάρκεια αυτής της διαδρομής που τον φέρ­ νει από τις Η νωμένες Πολιτείες στη Γαλλία, κι α ­ πό κει στην Ελλάδα, ο Μίλλερ περνάει α π ’ όλα τα σ τάδια της εξέλιξης· γίνεται αντικείμενο συμ­ βολικών μεταμορφώσεων που αποδεικνύουν την εσω τερική του πρόοδο. Σε κάθε στάδιο της αλ­ λαγής του αντιστοιχούν κάποια πολύ σ υγκεκρι­ μένα έργα. Στο βαθμό μηδέν, η ίδια η ανθρώπινη εμφάνισή του είναι απαγορευμένη: ο Μ ίλλερ δεν είναι τίπ ο τ’ άλλο από ένα παλιόσκυλο, κα τά τον ίδιο τρόπο που ο Γκρέγκορ Σάμσα ξυπνάει ένα πρωί μεταμορφω μένος σε έντομο.6 Αυτή η μοιραία ο­ πισθοδρόμηση, που ξεκινάει στο τέλος του Τρο­ π ικο ύ του Κ α ρ κ ίν ο υ , επανέρχεται στο Sexus και στο Nexus, ανάγεται στη γυναίκα (Μόνα) στην ο ­ ποία βρίσκουμε μαζί τα πρόσω πα της αυταρχι­ κή ς μητέρας κα ι της τυραννικής ερωμένης· κου­ ρασμένος ευνούχος τυλιγμένος με γελοίες κορδέ­ λες για μια γελοία παράσταση ίσα-ίσα που μπο­ ρεί κα ι βγάζει μερικά θλιβερά γαυγίσματα που χάνονται στο κενό. Σ’ αυτό το στάδιο ο Μίλλερσκύλος, είναι ο εντελώ ς αλλοτριωμένος, σ ο λιχ ισ τή ς, εξίσου ανίκα νος να επικοινωνήσει με τους αφασικούς του Μ πέκετ. Αυτό το σκυλί, ωστόσο, μπορεί κάποια στιγμή

αφιερωμα/27 και σηκώνει το πόδι κα ι «κατουράει τον κό­ σμο»,7 σημάδι μιας απελευθέρωσης που όλο και διευρύνεται στην επόμενη μεταμόρφωση του Μίλλερ: στον μηχανικό άνθρωπο. Α παλλαγμέ­ νος από το ζωικό του περίβλημα ο άνθρωπος δεν είναι εντούτοις παρά μόνον όσον αφορά τη βασι­ κή του δομή- του λείπει η σάρκα, αρκείται στο να είναι απλά και μόνο ένας σ κελετός που η ζωή του είναι η πιο στοιχειώδης εκδήλωση της ζωής: η κί­ νηση και μόνο. Αυτή η μαριονέτα είναι ο Μίλλερ παιδί, που εκτελεί στο πιάνο τις ασκήσεις τατύχητας του Gzerny, αλλά σε γρήγορο ρυθμό. Είναι ο Μίλλερ ενήλικος, που συσσωρεύει τις γυναι­ κείες περιπέτειές του κα τά τρόπο έμμονο, πολ­ λαπλασιάζοντας τους ερωτικούς συντρόφους του και τις ασυνήθιστες καταστάσεις: οι κλίμακες αυτές, που τώρα τις παίζει στο κορμί των γυναι­ κών δεν μαρτυρούν ακόμα κανένα σκίρτημα της σάρκας. Έ π ειτα , σιγά-σιγά, ο Μίλλερ θα προσθέσει στο σκελετό του μυς και αίμα, που πρόκειται στο ε­ ξής να υποτάξουν το κορμί του σε κάποιες βιολο­ γικές επιταγές συχνά τυραννικές. Π ροικισμένος με φύλο και σωθικά, αλλά και με μυαλό επίσης, ο Μίλλερ παλικ αρ άς προσθέτει στην τεχνική παλλικαριά αυτό που αποτελεί την ολοφάνερη από­ δειξη της προόδου του: την ευλυγισία. Εκεί που η μαριονέτα ήταν μόνο επαναλαμβανόμενη δεξιοτεχνία, ο πα λικ αρ άς θριαμβεύει στον ακροβατι­ κό, αυτοσχεδιασμό πάνω στο θέμα της προσαρ­ μογής, για να εξασφαλίσει αυτό που αποτελεί τη βασική τριάδα στον Τ ρ οπ ικό του Κ α ρ κ ίν ο υ : τρο­ φή» χρήμα» γυναίκες. Ο Μίλλερ μετατρέπει την ανάγκη της επιβίωσης σε τέχνη, κι έτσι δείχνει κάθε στιγμή την ανωτερότητά του σε σχέση με τους εκφυλισμένους κοιλαράδες και τους υπο­ κριτικά ενάρετους αστούς. Α κόμα περισσότερο, κάνει την κα τάρα του αλήτη, την πείνα, πηγή ευ­ χαρίστησης, όπω ς ο Κνουτ Χ άμσουν την παραισθησιακή υπερδιαύγεια που αυτή του δημιουργεί. Α λλά του Μ ίλλερ τού λείπει ακόμα η ουσιώδης διάσταση, η διάσταση της καρδιάς. Η επόμενη μάσκα του, η μάσκα του πα λιά­ τσου, η κωμική ή τραγική, σημαδεύει τον ερχομό του συναισθηματισμού. Ενώ ο π α λικ αρ άς υπήρχε στιγμιαία και μέσω των άλλω ν μόνο, ο παλιά­ τσ ος αγκυροβόλι της ύπαρξής του, μέσω της κα ρδιάς. Ο ήρω ας στο Χ α μ ό γ ελ ο κ ά τω κ ά τω σ τη σ κ ά λ α ανοίγετ’ επιτέλους στον κόσμο, προ­ σφέρει τον εαυτό του θυσία στα γέλια του πλή­ θους, ανακαλύπτει τελικά τη σύγκριση. «Κάτω από την εικόνα του παλιάτσου», όμως, «κρύβεται η εικόνα του Ιησού, κάτω από το πρό­ σωπο του κωμικού που προκαλεί το γέλιο, εκείνο του θυσιαζόμενου που σώζει»8. Ο Μ ίλλερ γίνεται έτσι Χριστός, ο οποίος μονίμως εμφανίζεται ως σωσίας του· γεννημένος αργά κατά μία μέρα (26 Δεκεμβρίου), για να είναι πλήρης η ταύτιση, ο

Μ ίλλερ ανήκει πα ρ’ όλα αυτά στο ίδιο ζώδιο με το Χριστό - το ζώδιο του Α ιγόκερω που σημαί­ νει «αναγέννηση μες στο θάνατο», όπω ς ο κα ρκί­ νος συμβολίζει το θάνατο μες στη ζωή. Ο Μ ίλλερ-Χριστός όμω ς υποφέρει τα πάθη του πε­ ρ ιχαρής (η σταύρωσή του είναι «τριανταφυλλέ­ νια»), δηλώνει την ανάστασή του με το κορμί και το φύλο. Αυτό το καινούριο πλάσμα, Χ ριστός μαζί και Π άνας, ταυτίζεται με τον Νιτσεϊκό υπεράνθρω­ πο, τον μεγάλο πρωτόγονο και τιτάνιο Ανθρω­ πο, όπω ς ο Κ ατσίμπαλης, ο ήρωας στον Κ ο λο σ ­ σό του Μ αρ ουσιού, που κατοικεί σ ’ ένα ειδωλολατρικό, προσω κρατικό σύμπαν, καθαρά διονυ­ σιακό, όπου η λατρεία της ζωής γιορτάζεται με τον έρωτα, το χορό και το κρασί. Αυτή η αρμονική σύνθεση πνεύματος και σώ­ ματος φέρνει και κάτι άλλο πιο δύσκολο ακόμα, τη συμφιλίωση των δύο αντίθετων αρχών, του αρ­ σενικού και του θηλυκού: «αντιπροσωπεύω δύο φύλα, δυο ημισφαίρια, δυο ουρανούς, δυο είδη, σε κάθε πράγμα».9 Στην πιο δουλεμένη του εκ ­ δοχή ο Μίλλερ, ερμαφρόδιτος παίρνει τη μορφή

28/αφιερωμα του δράκου που δαγκώ νει την ουρά του, του ουροβόρου των αλχημιστικών συμβόλων που η κυ­ κλική του μορφή θυμίζει τον αιώνιο κύκλο του θανάτου κα ι της αναγέννησης. Ο Μ ίλλερ μας δί­ νει μια περιγραφή του πιστή στην εσωτεριστική παράδοση, και που συνοψίζει ταυτόχρονα το νόημα της αναζήτησής του: «(είμαι) το βάρβαρο κι άπειρο αγρίμι που ξεκίνησε να κυνηγάει την ουρά του από την περιφέρεια, πλησιάζοντάς την όλο και περισσότερο με μεγάλες λαβυρινθοειδείς σπείρες και που τώρα αγγίζει το ακριβές κέντρο όπου τυλίγεται γύρω από τον άξονα του εαυτού του». Ανήκοντας και στα δυο φύλα, ο Μ ίλλερ μπορεί λοιπόν κ α ι γίνεται ο δράστης της ίδιας του της α­ ναγέννησης - η πρώτη του γέννηση, καθαρά βιο­ λογική, δεν αποτελεί γι’ αυτόν παρά ένα τυχαίο γεγονός. Η νέα του ταυτότητα είναι η ταυτότητα του ανθριόπου ενωμένου με τον καλλιτέχνη· ο Μίλλερ κουβαλάει εντελώς φυσικά το έργο του Σημειώσεις 1. Μιι· ί·η Άνοιξη, (Grove Press) 2. I κστφριντ Μπεν (1886-1956) Περίπατος στο περίπτερο των καρκινοπαθών.

3. Βίκτωρ Χάντβιγκερ: Νεκροτομείο, 1903, Γκότφριντ Μπεν: Νεκροτομείο και άλλα ποιήματα, 1902.

μέσα του, όπω ς μια γυναίκα το παιδί της. Η δη­ μιουργική του δύναμη του επιτρέπει τελικά να ξαναβρεί τους δεσμούς του με τη Μητέρα-Γη των χθονίων τελετών, να ταυτιστεί με τον μεγάλο ομφαλό. Έ χ ε ι γίνει πέτρα, ο «ευτυχισμένος βρά­ χος», ενώ νοντας με τη σταθερότητά του την πέ­ τρα την τυλιγμένη με ταινίες που οι αρχαίοι λά­ τρευαν στους Δελφούς ω ς ομφαλό του κόσμου, και τον πνευματικό βράχο με τον οποίο συγκρίνεται ο Χ ριστός στη Βίβλο. Στο τέλος των διαδοχικώ ν του μεταμορφώσε­ ων, ο Μ ίλλερ-χθόνιος θεός, έχει βρει επιτέλους τη θέση του στο κέντρο του σύμπαντος, μια θέση που οι κοσμογονίες μετά τον Κοπέρνικο του την είχαν αφαιρέσει. Έ χ ε ι πραγματοποιήσει το όνει­ ρο των εξπρεσιονιστών μαθητών του Νίτσε και μπορεί δικαιω ματικά να συστηθεί με μια απλή φράση: Ιδού ο Ά νθρ ω πος. Μετάφραση:Τιτίκα Δημητρούλια 4. Ο Γκέοργκ Χέημ διακοσμούσε το δωμάτιό του με κρανία που τα ξέθαβε ο ίδιος.

5. Γκότφριντ Μπεν, Τα Ωραία Νιάτα, στο Νεκροτομείο και άλλα ποιήματα.

6. Κάφκα, Μεταμόρφωση.

7. Nexus.

8. Ζ. Ντιβινιό: Ο μύθος Τσάπλιν, Critique, Ιούλιος 1955.

9. Ο Τροπικός του Αιγόκερω (Grove Press).

αφιερωμα/29

Λ ό ρ ενς Ν τά ρ ελ

Ο ευτυχισμένος βράχος υτό το κείμενο αποτελεί μέρος ενός συμποσίου που συγκάλεσε το 1945 ο Α μερικανός Μ πεν Πόρτερ: «The happy rock-Abook about Henry Miller». (O ευτυχισμένος β ράχος - Έ ν α βιβλίο για τον Χένρυ Μίλλερ). Π ρόκειται για το πρώ το κείμενο που ο συγγραφέας του «Κουαρτέτου της Α λεξάνδρειας» αφιέρωσε σε κείνον της «Μ αύρης άνοιξης». Δεν έχει μεταφραστεί ποτέ μέχρι σήμερα.

Α

Ο Χένρυ Μ ίλλερ είναι ακόμα λίγο-πολύ άγνω στος στο ευρύτερο αγγλικό και αμερικανικό κοινό. Ό χ ι απ οκλειστικά από δικό του λάθος, παρόλο που το ποσοστό των λέξεων που θεωρείται - κι από τον ίδιο - «αδύνατον να τυπωθούν» στο καθένα από τα τρία του μεγάλα βιβλία (Ο τρ ο π ικ ό ς του Κ α ρ κ ίν ο υ , Η μ αύ ρ η ά ν οιξη, Ο τρ ο π ικό ς του Α ιγ ό κ ερ ω ) είναι αρκετά σημαντικό. Στην πραγμ ατικότητα, τη φήμη της οποίας χαίρει, σ’ ένα βαθμό, την οφείλει στη δύναμη κα ι στην ορμή της περιγραφικής του πρόζας. Οι σεμνότυφοι διανοούμενοι της δεκ αετίας του τριάντα, οι οποίοι απέστρεφαν το πρόσωπο από τους βίαιους πίνα κες της ζωής στα παριζιάνικα μπουρδέλα, που περιέχονταν στον Τ ρ οπ ικό του Κ α ρ κ ίν ο υ , βρίσκονταν απροειδοποίητα παγιδευμένοι μες σ τις σελίδες μιας πρόζας θαυμαστής, που ασχολιόταν με τα πιο αγαπημένα τους θέματα: τον Μ ατίς, τον Προυστ, τον

30/αφιερωμα Σηκουάνα - σελίδες ολόκληρες που δείχνανε έργο μιας μεγαλοφυίας. Γι’ αυτό το λόγο το κοινό του Μίλλερ είναι χωρισμένο σε δύο εντελώς διαφορετικά κομμάτια: σ ’ εκείνους που λυπούνται για την μπρουκλινέζικη τάση στην επιλογή των θεμάτων του, αλλά που λένε ότι δεν μπορεί κανείς να τον αγνοήσει και να ’χει ολοκληρωμένη άποψη για τη λογοτεχνία. Κι εκείνους, λιγοστοί στον αριθμό, που είναι ικανοί να τον κατανοούν στο σύνολό του, σαν μια προσω πικότητα της αμερικανικής λογοτεχνίας που πρέπει να θεωρείται του ιδίου επιπέδου με τον Ο υίτμαν κα ι τον Μέλβιλ. Δε χωράει αμφιβολία ότι αυτή η μορφή, με τα ασύλληπτα περιγράμματα, μορφή κυρίαρχη και κοσμική καμιά φορά, σκεπάζει εντελώς τις λουστραρισμένες ανταύγειες των κέρινων μορφών στο σύγχρονο αμερικάνικο μυθιστόρημα: του Χέμινγουέι, του Ν τος Π άσος, του Φόκνερ. Στο πρόσωπο του Μίλλερ, βλέπουμε κάποιον ο οποίος έχει περάσει άπαξ και δια πα ντός το όριο που χωρίζει την τέχνη από το κιτς. Τ ρ οπ ικός του Κ α ρ κ ίν ο υ μου ’πεσε στα χέρια για πρώτη φορά στην Κέρκυρα. Δεν ήταν μυθιστόρημα. Δεν ήταν ούτε καθαρή αυτοβιογραφία. Ή τα ν μια προσπάθεια ομφαλοσκόπησης γραμμένη σ ’ ένα τόνο γνήσια μυθιστορηματικό. Από άποψη μορφής, το βιβλίο του δεν ήταν άλλο από χάος («Το χά ος είναι η παρτιτούρα που πάνω της γράφεται η πραγματικότητα», λέει εξάλλου κάποια στιγμή.) Βρίσκεις τα πάντα μέσα σ ’ αυτό: υποκριτική ρόλων, μονολόγους, ειδήσεις, σειρές εικόνων, παράξενα πετάγματα. Έ ν α βιβλίο χαοτικό με την έννοια των φύλλων της χλόης, θεατρικό και μεγαλόστομο: ένα βιβλίο ψύχραιμα συνταρακτικό και τρομακτικό. Έ ν α βιβλίο πρόκληση για όλους τους κανόνες του καλού γούστου και της μυθιστορηματικής σύνθεσης. Μια απόλυτη επιτυχία. Σε κάθε γραμμή χτυπούσαν καμπάνες. Για ένα χρόνο και παραπάνω αλληλογραφούσαμε με τον Μίλλερ. Τα γρ άμματά του ήταν θορυβώδικα και φιλικά, επιφυλακτικά κα ι θερμά συνάμα. Ή τα ν γρ άμματα ενός ανθρώπου ντροπαλού και που παράλληλα ήταν κύριος του εαυτού του: γράμματα συνταρακτικά, που δεν ήταν τα γράμματα ενός Καλλιεργημένου Ευρωπαίου. Περιέγραφε τον εαυτό του πότε ω ς «ένα αγοράκι του Μ προύκλιν», πότε ω ς «κάποιον που κρατάει τις αποστάσεις του από το χρυσό πρότυπο της λογοτεχνίας» ή ακόμα ω ς «κάτι το εντελώς διαφορετικό - ένας Π αταγώ νας ας πούμε». Για μένα πάντω ς αντιπροσώπευε κά τι το καινούριο: το επιληψιακό είδος. Είναι πάντα δύσκολο να φανταστεί κανείς έναν συγγραφέα που γράφει στην αγγλική γλώ σσα να μην έχει καμία σχέση με την αγγλική λογοτεχνία. Ο Μίλλερ δε διάβασε ποτέ στη ζωή του Μίλτον, Ν τον, Σαίξπηρ, Μ άρλοου, Πόουπ, Σουίφτ κ.λπ . ΓΓ αυτόν, δεν αποτελούν, πράγμα που συμβαίνει για πάρα πολλούς άλλους συγγραφείς, μια χορωδία, αθέατη χωρίς τη βοήθεια του ασυνείδητου - μια δεξαμενή εμπειρίας. Ο Μίλλερ την ποίηση τη βαριέται: αυτό που διαβάζει και του αρέσει περισσότερο απ’ όλα είναι το θέατρο που στηρίζεται σ τις ανωμαλίες της ανθρώπινης συμπεριφοράς. Οι πιο βαθιές επιδράσεις που έχει δεχτεί προέρχονται από έργα μεταφρασμένα - Πάνω α π ’ όλα Νοστογιέφσκι, Κνουτ Χάμσουν, Τσέχοφ, Στρίντμπεργκ. Και, εννοείται, το λογοτεχνικό είδος που αγαπάει πάνω α π ’ όλα είναι η αυτοβιογραφία. Γεννημένος από φτωχούς γονείς στο Μ προύκλιν, στη Νέα Υόρκη, άρχισε να γράφει σε προχωρημένη ηλικία: «στα πρόθυρα της τρέλας» λέει σ ’ ένα του γράμμα. Π ολλές φορές, ο κλήρος των αρχάριων συγγραφέων είναι, ενώ είναι γεμάτοι συγκινήσεις κι εμπειρίες, να μη βρίσκουν κεντρική εστία έκφρασης. Να ’ναι όμω ς κανείς φτιαγμένος, «εξαντλημένος από το θάνατο πολλών διαδοχικώ ν εγώ», και να επιχειρεί να εκφραστεί, αυτό είναι ακόμα πιο δύσκολο. Ο Μ ίλλερ άρχισε γράφ οντας άσχημα - τόσο άσχημα όμως που είναι αδύνατον να βρει κανείς και το παραμικρό ίχνος από Μίλλερ στα δυο του πρώ τα χειρόγραφα. Οι τεχνικές του ελλείψεις, σε συνάρτηση με την εξερεύνηση του εαυτού του τον έσπρωχναν να βρει κάποια πρότυπα - ο Μ έλβιλ κι ο Ουίτμαν του έδιναν προφανώς μια απάντηση - αλλά μια απάντηση μισή. Ά ρ χισ ε να διαβάζει εντατικά, χω ρίς συγκεκριμένους κανόνες: ένα σύνολο από έργα πάνω στην ιστορία και στη συγκριτική θρησκειολογία τού έδωσε σωρούς ολόκληρους - όμοιους με ηπείρους - από καινούριες ιδέες: βουδισμός, Νίτσε, Ν οστράδαμος, Ελί Φορ, Σπένγκλερ, Ντ. X. Λόρενς, Τζόις. Αυτή η φυσική ανάπτυξη των γνώσεων που πραγματοποιούνταν χω ρίς καμία τάξη. Ο Μίλλερ διάβαζε σαν πεινασμένο ζώο. Η

Ο

αφιερωμα/31 επιστήμη τού παρουσιαζόταν γεμάτη υποσχέσεις από τη μιά, από την άλλη όμως εμφανιζόταν ανιαρή. Ξαφνικά έκανε την εμφάνισή της κι η ψυχολογία, με τον Φρόιντ, τον Μ πλόιλερ, τον Γιουνγκ, τον Ρ ανκ. Έ π ειτα , μια μέρα στο Π αρίσι, συναντιέται με το Ν ταντά και τα μανιφέστα στου Α ντρέ Μπρετόν. Τον σαγηνεύουν: ο σουρρεαλισμός φαίνεται να του προσφέρει ένα μέσο για να βγει από την αυτιστική του ύπνωση. Π αρ ’ ο λ’ αυτά, ούτε και τώρα υποκύπτει: καταλαβαίνει ότι αυτή η αποστεωμένη, μηχανική στάση απέναντι στο υποσυνείδητο μπορεί μεν να παρέχει έναν υπέροχο κριτικό εξοπλισμό, δεν σου επιτρέπει όμω ς να γράψεις για θεμελιώδη πρά γμ ατα - για τ ’ άλλα ανθρώπινα πλάσ ματα, για το θάνατο, το γάμο, το σεξ. Ποτέ του δεν προχώ ρησε στο κίνημα, διατήρησε όμως γι’ αυτό έναν θαυμασμό εκ του μακρόθεν, ο οποίος συνεχίζεται μέχρι σήμερα. Έ π ειτα , κάποια μέρα, η ίδια η ζωή του ’δώσε το κλειδί. Μια θλίψη για κάποια προσωπική του κα τάσταση, τον έσπρωξε σ’ ένα βιβλίο χω ρίς να ’ναι έτοιμος γι’ αυτό. Τ ον Τ ρ οπ ικό του Κ α ρ κ ίν ο υ τον ξεκίνησε όπω ς μπαίνει κανείς στα μισά του έργου, μέσα σ ’ ένα θέατρο βυθισμένο στο σ κοτάδι. Η φωνή που άκουγε ήταν η δική του φωνή, χω ρίς προσποίηση και κανόνες εκφ οράς του λόγου. Ά ρ χισ ε να συνομιλεί με τον εαυτό του πάνω στο χαρτί, γρήγορα κα ι μ’ εμπιστοσύνη. Ά ρ χισ ε να μιλάει για την ίδια του τη ζωή κα ι για τους φίλους του με την πιο αθώα φυσικότητα. Τα αποτελέσματα δεν ήταν ούτε μια εξομολόγηση ούτε μια αποκάλυψη. Το αποτέλεσμα ήταν παραδόξω ς, ένα παραφουσκωμένο χειρόγραφο, μέσα στο οποίο ο κόσμος γύρω του αναπαραγόταν μ’ έναν τρόπο καθόλου κλασ ικό, καθόλου ρομαντικό και καθόλου μα καθόλου ευρωπαϊκό. Ή τα ν η φωνή από ένα Χ αμίνι του Δρόμου που κάθεται και διηγείται καθημερινές ιστορίες δίπλα στη φωτιά. Ή τ α ν η φωνή του Π αταγώνα. μα διαβάσει κανείς τον Τ ρ οπ ικό του Κ α ρ κ ίν ο υ , τότε κατανοεί τον εκρηκτικό ρομαντισμό ο λόκληρης της Ευρω παϊκής λογοτεχνίας από τον Ρουσό κα ι στο εξής. Στο βιβλίο του Μ ίλλερ περιέχονται όλα τα πάθη, απογυμνωμένα από το ρομαντικό τους περίβλημα. Το βιβλίο του δεν είναι γέννημα μιας πουριτανικής σύγκρουσης (οι

Α

32/αφιερωμα Γάλλοι θα μιλούσανε για ένα «μεγάλο καθολικό βιβλίο»). Είναι το βιβλίο κάποιου που μπόρεσε, για λόγους προσ ω π ικής ισ ορροπίας, να ξεπεράσει τα στενά όρια όποϋ συνήθως περιορίζεται η επιτρεπτή στην τέχνη θεματολογία. Ο Τ ρ οπικός ήταν υγιής εκεί που ο Σελίν κι ο Λόρενς ήταν άρρωστοι. Κ αυστικός κα ι οξύς, εκεί που ο Τζόις α π λώ ς παραμιλούσε κα ι ξεθύμαινε. Σ ’ αυτό το συγκεχυμένο κα λειδοσκόπ ιο από ιστορίες, εικόνες κα ι δοκίμια, ο Μ ίλερ έβαλε το καλύτερο κομ μάτι ενός μεγάλου άντρα. Την εποχή που έγραψε αυτό το βιβλίο, β ρισκόταν στο Π αρίσι κα ι σχεδόν δεν είχε να φάει. Ό τ α ν βγήκε από το Obelisk Press, το βιβλίο στην αρχή πέρασε απαρατήρητο - όχι όμω ς για πολύ. Αυτή η φωνή ήταν πολύ δυνατή για να μη φτάσει σ τ’ αυτιά όσων παρέμεναν εν εγρηγόρσει. Κ άποιοι κρ ιτικοί μίλησαν γι’ αυτό. Κ άποιοι συγγραφείς ά ρ χισ α ν να επισ κέπ το νται τον Μίλλερ στην γκαρσ ονιερίτσα του στη Βίλα Σερά. Οι κρ ιτικοί έχουν κάθε λόγο να ενδιαφέρονται γι’ αυτόν, αφού υπάρχουν ένα σώρο κ α τακρ ιτέα πρ ά γμ ατα στο βιβλίο του - κα κό ύφος σε πολλές περιπτώ σεις, κ α κοί διάλογοι κα ι πα ντελής έλλειψη ελέγχου της μορφής. Α ντ’ αυτών όμω ς υ πάρχει κά τι άλλο: η οργανική μορφή που βρίσκουμε σ’ όλα τα γραφ τά της κα ρδ ιάς. Ο Μίλλερ, στα βιβλία του, κάνει τον εαυτό του πρω ταγωνιστή κ ι ασ χολείται με το να ξαναγράψει τη ζωή του με όρους του μύθου. Σε κάθε ιστορία, σε κάθε μονόλογο, σε κάθε απάρτε, ο ίδιος ο Χένρυ Μ ίλλερ σηκώνεται κα ι παίρνει την ευθύνη. Π ροχω ράει πάνω σε μια σκηνή που την έχει στήσει ο ίδιος κα ι ζωγραφίζει τον κόσμο όπω ς τον βλέπει μεσ’ από τον μαλακό φ ακό του ταλέντου του, να φ τιάχνει μια επινοητική πρόζα. Κ ατά κά ποιο τρόπο, δεν πρόκ ειται για τέχνη, σε τελική ανάλυση. Τα βιβλία του μοιάζουν να ’χουν φορτώσει στο Μ ισισιπί. Λες κ γ ο Μ ίλλερ βρήκε και κράτησε αυτούς τους τεράστιους βράχους της πρόζας, λαξεμένους από τους ανέμους ανάμεσα σε άλλες αναμνήσεις της ζω ής του: βιβλία, ακουαρέλες, ερω τικά γράμματα, εισιτήρια τρένου. Α ποκ αλύπ τεται σε τέτοιο βαθμό που στο τέλος μεταμφιέζεται εντελώ ς, κρύβεται μες το τεράστιο αμπέλι της ζω ής του. Εκεί που το βιβλίο αποτυχαίνει (αν αποτυχαίνει), πρόκειται για προ σ ω π ικές απ οτυχίες του Μ ίλλερ ω ς ανθρώπου: εδώ πέρα δεν αποτυχαίνει το έργο τέχνης, το οποίο θεωρείται ω ς ένα αντικείμενο ξεκομμένο από το δημιουργό του. Α λλά το έργο του Μ ίλλερ, με τα ελα ττώ μα τά του, αντιπροσωπεύει κά τι το καινούριο για την εποχή μας: πρόκ ειται για αυτοβιογραφία, που η σύλληψή τη ς έχει γίνει με όρους του μύθου, με θίασο ζω ντανό κ αι με το συγγραφέα στον πρώ το ρόλο. Π λάι στα τρία του μεγάλα βιβλία, ο Μίλλερ επιδόθηκε σ’ ένα σωρό περιφερειακές δραστηριότητες: γ ρ άμματα σε φίλους, σατιρικά άρθρα, δοκίμια. ού διαφέρουν τα βιβλία του Μ ίλλερ από τ ’ άλλα μεγάλα βιβλία των είκοσι τελευταίω ν χρόνων; Σκεφτείτε τον Π ρουστ, τον Τζοις, τον Χάξλεϊ: η τέχνη τους αναφέρεται στη μη-συμμετοχή. Κάτω από το σωρό τω ν νεκρών υλικών, υ πάρχει μια άρνηση ν ’ αφεθούν στη ζωή. Ο Μ ίλλερ είναι πιο κοντά στον Λ όρενς α π ’ ότι σ ’ οποιονδήποτε άλλον, σ ’ αυτόν ό μω ς δεν βρίσκεις τίπ οτα από την πουριτανική ευαισθησία κα ι οπισθοδρόμηση του άνισου συγγραφέα του Ε ρ α σ τή τη ς λ α ίδ η ς Τ σ ά τερ λ ι - ένα βιβλίο αναμφίβολα ιδιαίτερα απω θητικό ακριβώ ς λόγω του οδυνηρού ρομαντισμού του. Στον Μ ίλλερ βρίσκουμε την αντίθετη διαδικασία: προχω ράει προς τη ζωή με μια τόσο ολοκληρωμένη κίνηση, που τείνει να την παραμορφώνει λόγω υπερβολικής αγάπ ης. Ξέρει κα ι μας διδάσ κει να βλέπουμε το θαυμασμό μες στο αισχρό (ως Ά γ γ λ ο ς κα ι κρ ιτικό ς θα ’λεγα «ακ ό μα κα ι μες στο αισχρό»). Δεν είναι ψυχολόγος αλλά δραμ ατουργός. Τον παθιάζει η κίνηση, η διάθεση, η ατμόσφ αιρα ενός τόπου ή ενός πλ άσ μ ατο ς. Δεν πληροφορεί, αποκαλύπτει. Π οια είναι η ιδιότητα που χωρίζει τα μεγάλα έργα από τις ελάσσονες προσπάθειες; Χωρίς κα μία αμφιβολία, πρόκ ειται για το βαθμό τη ς μεταφυσικής αβεβαιότητας κι ανησυχίας: τη βάσανο, το σπέρμα τη ς δυσαρέσκειας. Στο πρόσω πο του Μίλλερ βλέπουμε κά ποιον που διαθέτει τα εφόδια ενός ρομαντικού κα ι το ταπεραμέντο ενός πα τέρα της Ε κκ λησ ίας. Την ίδια ώρα, κά τω από το γέλιο κ α ι τη βω μολοχία, υπάρχει κά τι α π ’ αυτή την αγωνία, α π ’ αυτή τη μυστικιστική εξέγερση. Ο πόνος του είναι ένας πόνος κυρίως θρησκευτικός. Οι Ά γ γ λ ο ι κριτικοί του (τους Α μερικανούς δεν τους έχω διαβάσει) τον κα ταϋποχρέω σαν με την έλλειψη κρίσης τους σ χετικά με την υποτιθέμενη απουσία

Π

αφιερωμα/33

Ανάμεσα στις ταινίες που λειτούργησαν ως εφαλτήριο για τις ιδέες του Χένρυ Μίλλερ είναι «Η γυναίκα του φούρναρη»

ηθικών αξιώ ν και υψηλών στόχω ν στο έργο του. Ο πιο πα ιδιά στικ ος α π ’ όλους, ο Τζορτζ Ό ρ γο υελ , θεωρεί τον Μ ίλλερ ω ς προϊόν ενός κοινωνικού περιβάλλοντος που τείνει να εξαφανιστεί. Ό λ ο ι αυτοί οι μπογιατζήδες, καθώ ς δε βρίσκουν ν ’ αναφέρει πουθενά ο Μ ίλλερ για καλύτερα υλικά που θα φτιάξουν έναν καλύτερο κόσμο, τον εγκαταλείπουν ω ς κοινω νικά αδιάφορο. Ά μ α τους ακούσει κανείς, σκέφ τεται ότι ο καημένος ο Χένρυ Μ ίλλερ είναι ένας συγγραφέας ετοιμοθάνατος όσον αφορά τα γραφ τά του, ότι το έργο του θα γεράσει μαζί με την εποχή, όπω ς ακριβώ ς τα «Π αλιόχαρτα» του Χ άξλεϊ κα ι τα παιχνιδάκ ια του Σίτγουελ κουβαλάνε τα σημάδια της δεκ αετίας του ’20. Π ρόκειται για μια γνώμη με την οποία δεν μπορώ να συμφωνήσω. Για μένα ο Τ ρ οπ ικός του Κ α ρ κ ίν ο υ είναι ισ άξιος με τον Μ όμπυ Ν τικ. «Η στάση του Μ ίλλερ απέναντι στη σεξουαλικότητα» - τι πομ πώ δης φράση! Στην πρα γμ ατικότητα, πώ ς μπορεί κανείς, σήμερα, να γράφει σ τ’ αγγλικά γ ι’ αυτό το θέμα χω ρίς να είναι: α) απω θητικός κα ι εμετικ ό ς σαν τον Τζόις; ή β) απω θητικός κι όλο στολίδια σαν τον Λόρενς; Στον Μ ίλλερ, το σεξ κοκκινίζει κα ι μπερδεύει τα πόδια του: τουλίπες, σύφιλη, σονέτα, ζεστά μπούτια, λαβαμπό, χαλιά κοκκινισ μένα α π ’ το αίμα - παρελαύνει ολόκληρο το οπλοστάσιο, κα ι δεν είναι κα ι μικρή ευχαρίστηση να ξεφεύγεις για μια φορά ταυτόχρονα κι α π ’ τους πουριτανούς κι α π ’ τους ειδω λολάτρες. Α ν ο Έ λ ιο τ πλησίασε το Θεό, τότε ο Μ ίλλερ ξεπέρασε τον άνθρωπο. Ό τ α ν γδύνεται, σου κόβει την ανάσα. Κι ό ταν ψ άχνει για νερό, βρίσκει. Α ς ευχαριστήσουμε το Θεό γ ι’ αυτόν το συγγραφέα, από τον οποίο λείπουν:-α) οι κοινοτυπίες β) το λογοτεχνικό ενδιαφέρον. Μίλλερ δεν ενδιαφέρεται για το αισχρό. Ί δ ιο ς ο Νέλσονας όσον αφορά το κουράγιο, αγνοεί τι πάει να πει η λέξη. Α ρνείται α π λώ ς να αγνοήσει και την παραμικρή εκδήλωση της ζω ής, ακόμα κι αν α π ’ αυτό πρόκειται να ωφεληθούν οι επαρ χια κές βιβλιοθήκες, οι συντροφιές τω ν διανοούμενων κ ι οι μικρές Α γγλίδες κάτω των δώ δεκα ετών. Ό λ ο ς ο κόσ μος το ξέρει ότι οι Ά γ γ λ ο ι κι Α μερικανοί δεν ξέρουν να κάνουν έρωτα. Στο έργο του ο Μίλλερ πετάει όλη την υπερδομή που στηρίζει το Μ εγάλο Ρ ομαντικό Ψέμα της Δύσης. Βάζει στη θέση του αυτό το μεγάλο βάσανο του 20ού αιώ να κα τά τέτοιο τρόπο που οι εραστές στα βιβλία του συνδέονται μεταξύ τους καθαρά και μόνο κά τω από τη ζώνη. Δεν έχουν ανάγκη να φερθούν ψεύτικα κα ι συμβατικά όταν κάνουν έρωτα: το κάνουν με πρ α γμ ατικό πάθος κα ι πρα γμ ατική σκληρότητα. Στο έργο του Μ ίλλερ υπάρχουν ελά χιστες ιερεμιάδες. Δεν υπάρχουν φοβιτσιάρικοι χοροί κά τω α π ’ το δέντρο που κάνει τον απαγορευμένο κα ρπ ό. Βρυχάται σαν το

Ο

34/αφιερωμα λιοντάρι της Μ έτρο Γκόλντουιν Μ άγερ μέχρι που το Ars Gratia Artis να εμφανιστεί διαφνοστεφανωμένο γύρω α π ’ το κεφάλι του. Α ν κά τι στον κόσμο τον βρίσκει αντίθετο εντελώ ς, αυτό είναι οτιδήποτε αντιπροσωπεύει ο Κύριος Ό λ ο ς ο Κόσμος ο μικρότερος κοινός παρονομαστής που τόσο λαμπρά έχουν εξερευνήσει οι μεταρρυθμιστές αμφοτέρων των πλευρών του Α τλαντικού. Ο κόσ μος του μέσου ανθρώπου, όπου συμβαδίζουν η άνεση με την ανοησία. Ο κόσ μος που θα ήθελε να καταργήσει το ρίσκο και την εσω τερική περιπέτεια. Ο κόσ μος στον οποίο ζούμε. Τι είδους κόσμο θέλει ο Μ ίλλερ; Η ερώτηση είναι τόσο κενή όσο κα ι ηλίθια. Ό π ω ς όλοι οι μεγάλοι καλλιτέχνες προσβλέπει σ ’ έναν κόσμο όπου η τέχνη θα ήταν πια περιττή. Θέλει μια Νέα Ιερουσαλήμ. Ελλείψει αυτής (και δεν κινδυνεύουμε να χτίσουμε Νέες Ιερουσαλήμ, εκτό ς κι αλλάξουμε εντελώ ς τις μεθόδους μας) είναι έτοιμος ν’ αγαπήσει τον κόσμο έτσι όπω ς είναι, με τη φρίκη του, την αισχρότητά του, τα φονικά κα ι τα πάθη του: τον κόσμο που δεν θα μπορέσει ν ’ αλλάξει πα ρά μόνο όταν θα βρεθούν μερικοί Χένρυ Μ ίλλερ ακόμα να ξοδέψουν γι’ αυτόν τη αγάπη τους. Αν το «γνώθι σαυτόν» είναι μια ηθική επιταγή, τότε νομίζω ότι μπορούμε να θεωρήσουμε τον Χένρυ Μ ίλλερ ηθικολόγο. Η τέχνη απαιτεί την ανανδρία σε υψηλό βαθμό. Ο Μ ίλλερ είναι ο μόνος από τους συγχρόνους που έχω συναντήσει, προσ ω πικά ή μεσ’ από διαβάσματα, που πρ α γμ ατικά το διασκεδάζει - πράγμα που μας κάνει δυσάρεστη εντύπωση. Ο ίδιος μου περιέγραψε μια φορά σ’ ένα γράμμα του την Ιστορία ω ς «μία ατέλειωτη επανάληψη του λανθασμένου τρόπου ζωής». Ε ίμαι σίγουρος ότι η Ιστορία θα μιλήσει με καλύτερα λόγια γι’ αυτόν κα ι το έργο του. αν άνθρωπος είναι ενδιαφέρων, γιατί δεν είναι καλλιεργημένος - παρόλο που δεν του λείπει η κουλτούρα. Η οπτική του γωνία δεν εμποδίζεται από κα νόνες για την τέχνη κα ι τη ζωή. Τ α πά ντα σ ’ αυτόν κυλάνε με μια αρχέγονη καθαρότητα. Το ενδιαφέρον του για τις ταινίες κα ι τις εφημερίδες γεμίζει φρίκη τους «λογοτεχνίζοντες» θαυμαστές του. Ω στόσο, θεωρεί τον Φ ρανκεστάιν σαν ένα βαθύ σύμβολο της ψ υχολογίας των μαζών κα ι μιλάει με μια αίσθηση μεσαιωνική σχεδόν για το θαύμα σαν ένα σημαντικό κα λλιτεχνικό σύμβολο: «Το τέλειο τέρας του ίδιου του ανθρώπου, ατελούς κ α ι απρόβλεπτου. Το υποσυνείδητο σηκώνεται και περπατάει. Ο Φ ρανκεστάιν στο είδος του είναι τέλειος». Α νάμεσα σ τις ταινίες που λειτούργησαν ω ς εφαλτήριο για τις ιδέες κ α ι τις συγκινήσεις του, θα πρέπει ν’ αναφέρουμε το Τ ρ έλες σ το Μ π ρ ό ν τγ ο υ α ίη στα 1943,

Σ

Α π οβ ά θρ α τη ς ομ ίχ λη ς, Η γ υ ν α ίκ α του φούρναρη, Χ α μ έ ν ο ι ο ρ ίζο ντες, Ο π ρόεδρος φ ά ντα σ μ α , Η Θ ύελλα , Ο α ν δα λο υ σ ια ν ό ς σ κ ύ λ ος, Το α ίμ α του π οιητή.

Τα τρία σημαντικά βιβλία του Μ ίλλερ μας οδηγούν σ’ ένα ταξίδι που ξεκινάει α π ’ τις φλόγες κ α ι τη φρίκη της σ άρ κας σ τις φλόγες κα ι τη φρίκη του πνεύματος. Στον Τ ρ ο π ικό του Α ιγό κερ ω , η μάχη της σ ά ρ κα ς καταλήγει σε μια μεταφυσική σύγκρουση κ ι ο άνθρωπος Μ ίλλερ έχει υποστεί μια μεγάλη αλλαγή. Ο πιο απ λός τρόπ ος να σκεφτεί κανείς πάνω σ’ αυτή τη σύγκρουση είναι ν ’ απαριθμήσει τα βιβλία των οποίων δέχτηκε ξαφνικά όλο το βάρος: οι Ε ξομολογήσεις του Ιερού Αυγουστίνου, ο Λάο-Τσε, το Μ παγντάβ-τζίτα, η το Σεραφίτα του Μ παλζάκ, το Η μερολόγιο του Ν ιζίνσκι, ο Ροζάνοφ, ο Ουίλιαμ Μ πλέικ. Πού θα τον οδηγήσουν ό λ ’ αυτά τα έργα ω ς καλλιτέχνη, κα νένας δεν μπορεί να το πει. Ό σ ο ν αφορά τον άνθρωπο, σημειώνουν μια πολύ βαθιά πρόοδο στην καρδιά κα ι την ευαισθησία. Αυτή η αλλαγή δεν τον εμποδίζει καθόλου να κρατήσει την όποια θετική αμερικανική του ιδιότητα: μια υπέροχη αίσθηση του κωμικού, μια παντελή έλλειψη ενδιαφέροντος για την «επαγγελματική λογοτεχνία» ω ς τέτοια, μια παντελή έλλειψη φόβου να ξεφύγει από την περπατημένη. Και φυσικά, την καλή ραμπελέζικη μαγιά, που κρατάει όλα τα αξιόλογα έργα: την αίσθηση της ζωής. Σήμερα δεν ονομάζεται πια «Π αταγώ νας» ή «Κ αλιμπάν», αλλά «Ο Ευτυχισμένος Β ράχος», γιατί αρχίζει να νιώθει τόσο σίγουρα αγκυροβολημένος στον εαυτό του που τον νιώθουμε αγκυροβολημένο μες στην αμερικανική λογοτεχνία, της ο ποίας είναι ο πιο σημαντικός σύγχρονος εκπρόσ ω πος. Κ ακός συγγραφέας, συχνά αδέξιος, συχνά κ α κ ό ς κρ ιτικός, συχνά ανακριβής, συχνά φορτωμένος προκαταλήψ εις - αφήστε τους κριτικούς να επιδίδονται σ τις ευτελείς αφαιρέσεις του. Ιδού ένας μεγάλος άντρας. Μετάφραση: Τιτίκα Δημητρούλια

αφιερωμα/35

Γ ιώ ρ γ ο ς - Ί κ α ρ ο ς Μ π α μ π α σ ά κ η ς

Χένρυ Μΐλλερ: Αναμνήσεις Άδολου Εγωτισμού

Ο αληθινά μεγάλος συγγραφέας δε θέλει να γράφει τίποτα· η επιθυμία του είναι να κάνει το σόμπαν ένα μέρος όπου θα μπορεί να ζει τις φαντασιώσεις του με ηρεμία

ντίθετα με τους μύθους τω ν γρήγορω ν περασμάτω ν, ο Χένρυ Μ ίλλερ άργησε να πάει στο Π αρίσι, άργησε ν ’ αρχίσει να γράφει, άργησε να συλήσει τα άδυτα της φήμης, άργησε να γίνει ένας άγγελος λευκός, άργησε να πεθάνει. Μ έχρι τα σαράντα του χρόνια θήτευε στην απόγνωση, ξέροντας όμω ς πω ς «το θαύμα δεν είναι πουθενά παρά κυκλοφορεί μέσα σ τις φλέβες του ανθρώπου». Μετά, άρχισε να γράφει, πα σχίζοντα ς να εξαγνιστεί, παλεύοντας με τον έγγραφο ίλιγγο, κά νο ντας τον εγωισμό του άθυρμα σε χέρια άδολα, αγωνιζόμενος, όπω ς είπε, ν ’ αφήσει μια ουλή πάνω στη σ άρκα αυτού του κόσμου. Καθώς άρχιζε τον Τ ρ οπ ικό του Κ α ρ κ ίν ο υ , πρώ το του μέλημα ήταν να λησμονήσει όλα όσα είχε προηγουμένως αποπειραθεί ν’ αφήσει στο χαρτί· να λησμονήσει όλα όσα είχε διαβάσει, όλα όσα είχε αφήσει να τον επηρ εάσ ουν να λησμονήσει κάθε καλλιέπεια, κάθε κόσμημα, κάθε λογοτεχνικό τερτίπι. Έ γινε ο ίδιος ποίημα, έγινε ο ίδιος πρώτη ύλη, καύσιμο και φλόγα μαζί. Φ τάνοντας στο Π αρίσι, σ τις 4 Μ αρτίου του 1930, ο Μ ίλλερ δεν είχε παρά δέκα δολάρια. Ά ρ χ ισ ε να περιπλανιέται άσ κοπα στους δρόμους. Ο ι ατέλειωτοι περίπατοι, η απελπισία, τα σπαρ άγματα ενός τσακισμένου γάμου, οι φιλίες με αποτυχημένους κα λλιτέχνες (σαν τον Αυστριακό Ά λ φ ρεντ Π ερλέ, τον ποιητή Γουόλτερ Λόουενφελς κα ι τον προφήτη του θανάτου Μ άικλ Φρένκελ)· και η συγκατοίκηση με την τρέλα κα ι την αθλιότητα, θα είναι οι πηγές έμπνευσης για τη συγγραφή του Τροπικού. Ο Μ άρτιν Τζέι, βιογράφος του Μίλλερ, παρατηρεί: «Σιγά σιγά, άρχισε να αντιλαμβάνεται πω ς το Παρίσι του έκανε

Α

36/αφιερωμα καλό, επειδή ακριβώ ς ήταν ένα σφαγείο ονείρων». Ο Μ ίλλερ άγγιξε εκεί τα πυρωμένα κα ι παγω μένα όρια της ύπαρξης. Έ φ τα σ ε να είναι ένα τέλειο μηδέν. Ο μ οναδικός νόμος στο Π αρίσι ήταν η στυγνή πρ α γμ ατικότητα. Ο συγγραφέας του Τροπικού αποφασίζει πω ς βρίσκεται στο κέντρο ενός κόσμου που αποσυντίθεται, που λιώνει, που διαλύεται, που καταβροχθίζεται από τον Κ αρκίνο του Χρόνου· αποφασίζει να μιλήσει τη γλώ σσα αυτού του άμορφου κόσμου, να συλλάβει το ρυθμό του κα ι να ηχογραφήσει το βραχνό επιθανάτιο παραλήρημά του. Κι έπειτα, να γράψ ει το βιβλίο, αυτές τις, άγριες κα ι τρυφερές, αναμνήσεις ενός άδολου εγωτισμού. Τ ρ οπ ικός του Κ α ρ κ ίν ο υ αποτελείται από δεκαπέντε επεισόδια. Ακολουθείται μια χρονολογική σειρά. Χ αρακτήρες κα ι δρώ μενα παρελαύνουν, άλλοτε με ουρλιαχτά κ ι άλλοτε με ψιθύρους, για να μας πουν πω ς ο χρό νο ς είναι απ οσ π ασ μ α τικός, π ω ς ο Δ υτικός Π ολιτισ μός καταρρέει, πω ς μονάχα ο αφηγητής, ο ίδιος ο Χένρυ Μ ίλλερ, πα ραμένοντας όλος ένας οφθαλμός, καταφέρνει να αποφύγει τον όλεθρο - γιατί, αν μη τι άλλο, είναι ήδη κα τεσ τραμμ ένος, ζει ήδη χω ρ ίς χρ ήματα κ ι ελπίδες. Χρησιμοποιώ ντας το πρώ το πρόσω πο, ο Μ ίλλερ θα κατορθώσει να ανανεώ σει το είδος της αυτοβιογραφίας, ενσ ω ματώ νοντας στον Τ ροπικό στοιχεία του Μ οντερνισμού, του Ν ταντά κα ι του Σουρρεαλισμού, πα ρ άγοντας ένα εκρηκτικό, αλλά οργανωμένο, λ εκτικό σύμπαν που δεν ανήκει σε κανένα από τα μέχρι τότε γνω στά είδη. «Είναι αυτοβιογραφία μεταμφιεσμένη σε μυθιστόρημα», σημειώνει ο Τζέιμς Ντέιλ Μ π ρ ά ο υν «είναι μυθιστόρημα γραμμένο στο παρόν, με θέμα το παρελθόν του ήρωα», θα αντιτείνει ο Μ πέρτον Π άικ, ενώ ο Τσέσλαβ Μ ίλος θα μιλήσει για ηφαιστειώδεις βρυχηθμούς, ανωριμότητα κα ι σύγχυση. Ό σ ο για τον ίδιο τον Μ ίλλερ, φαίνεται πω ς θέλησε να διευκρινίσει τη στάση του από νωρίς. Στην πρώτη κιόλα ς σελίδα του Τ ροπικού τον ακούμε να λέει: «Δ εν υπάρχουν, ευτυχώς θεέ μου, βιβλία που να πρέπει να γραφτούν. Δεν υπάρχουν. Κι αυτό; Αυτό δεν είναι βιβλίο. Είναι λίβελλος, είναι κα κογλω σσ ιά, συκοφάντημα αυτό. Δεν είναι βιβλίο με τη συνήθη έννοια της λέξης αυτό. Ό χ ι. Αυτό είναι μια παρατεταμένη προσβολή, ένα φτύσιμο στο πρόσω πο της Τ έχνης, μια κλω τσ ιά στα μ αλ ακ ά του Θεού, του Ανθρώπου, της Μ οίρας, του Χ ρόνου, του Έ ρ ω τα , του Κάλλους... προσθέστε ό,τι θέλετε. Θα τραγουδήσω για σ ας, λίγο παράφω να ίσως, αλλά θα τραγουδήσω. Θα τραγουδήσω, ενώ εσείς θα κρώζετε, κα ι θα χορέψω πάνω στα λερά κουφάρια σας (...) Αυτό, λοιπόν, τραγούδι είναι. Τραγούδι που τραγουδώ». Ο Τ ρ οπ ικός του Κ α ρ κ ίν ο υ , αυτό το μεγαλειώδες και πένθιμο άσμα για έναν διαμελισμένο πολιτισμό, εκδόθηκε στο Π αρίσι το 1934, την 1η Σεπτεμβρίου. Θα παραμείνει απαγορευμένο (ως πορνογράφημα!) σ τις Η νω μένες Π ολιτείες μέχρι το 1961, κα ι θα εμπνεύσει συγγραφείς σαν τον Ν όρμαν Μέιλερ κα ι τον Α λεξάντερ Τ ρόκκι, δημιουργώντας έναν θρύλο, κι εκπληρώ νοντας τη φιλοδοξία του Χένρυ Μ ίλλερ ν ’ αφήσει μια ουλή στη σ άρ κα αυτού του κόσμου. □

Ο

Το σπίτι του Χ.Μ. στο Big Sur

αφιερωμα/37

Ρ ομ π έρ Λ ουί

μ ίλ λ ερ ή η γραφή του πόθου

Ο Χένρυ Μίλλερ στο γραφείο του στο Pacific Palisades

Αρνούμενος το μύθο αλλά και μετατοπίζοντας τα όρια του πραγματικού έ­ τσι ώστε να περικλείει και τη φαντασία και το απωθημένο, κα τ’ αυτό τον τρό­ πο ο Μίλλερ μπόρεσε κι έγινε συγγραφέας και επινόησε τη γλώσσα του πόθου. «Τα πάντα με θρέφουν, τα πάντα με διεγείρουν». [Τα βιβλία της ζωής μου]

ια να μπορέσουν οι μελέτες για τον Χένρυ Μίλλερ ν’ ανανεωθούν, χρειάστηκε να βάλουν μπρος ο Ζιλ Ν τελέζ κι ο Φελίξ Γ κουαταρί τις μη­ χανές του πόθου τους κα ι να επιχειρήσουν παίρ­ νοντας την απόφαση να τελειώσουν άπ αξ κα ι δια πα ντός με τη διάκριση ανάμεσα στη βιομηχανία κα ι στη φύση, να στοχαστούν πάνω στην ερωτι­ κή επιθυμία από την άποψη της παραγω γής κι ό­ χι πια της κα τανάλω σης και να κάνουν μια ανά­ λυσή της ενεργητική κα ι όχι παθητική. Ο Μίλλερ αποτελεί κεντρική αναφορά στον Α ν τί-Ο ιδ ίπ ο δ α . Α ναμφίβολα, κανένας συγγραφέ­

Γ

ας δεν ενσαρκώ νει καλύτερα α π ’ αυτόν την ιδέα ότι το υποσυνείδητο είναι μια διαδικασία πα ρα­ γω γής ερω τικής επιθυμίας κι ότι η επιθυμία δεν έ­ χει καμιά σχέση με την κα τάκτησ η και τη ζηλιάρικη κατοχή του επιθυμητού αντικειμένου, αλλά είναι α διάκοπο και πολύμορφο προϊόν. Η γραφή του Μίλλερ φουσκώνει από μόνη της, διο­ γκώ νεται κάτω από την επήρεια συνεχών εκλ άμ ­ ψεων. Οι τρεις τόμοι της Τ ρ ια ν τα φ υ λλ έν ια ς σταύρω σης, οι δυο Τ ρ οπ ικοί, αυτοί οι τεράστιοι «σωροί πρόζας» (Μ. Μ πλανσό), διαστέλλονται επ ’ αόριστον, γεννημένα από μια δίψα που δεν

38!αφιέρωμα μοιάζει π οτέ να μπορεί να κορεστεί. Ο Μ ίλλερ α­ νήκει σε κείνους που ο Ρολάν Μ παρτ τους ονο­ μάζει στο τελευταίο του βιβλίο «ιδρυτές γλώ σ­ σας»: η δίκιά του γλώ σσα ειν’ η γλώ σσα της επι­ θυμίας καμωμένη από μια διαρκή έξαρση και που θρέφεται α π ’ την ίδια της την ορμή. Ο μιλλερικός «ρους» που παίρνει σ ’ ένα βιβλίο σαν το Sexus τέτοιες απίθανες διαστάσεις, δεν είναι τίποτ’ άλλο από μια κίνηση του συγγραφέα προς τον κόσμο που φορτώνει ανάκα τα πλάσ ματα και ιδέες, ανάμεσα στα οποία δημιουργεί καινούρια δίκτυα, γεννιέται από μόνη της ανά πάσα στιγμή, παρ απατώ ντας κα ι ορμώ ντας εναλλάξ ξάφνου μπροστά, έτσι ώστε να αιφνιδιάσει όπω ς θα λέ­ γαμε: την επιθυμία. Η άρνηση του φ αντάσματος της τέχνης σ τ’ ό­ νομα της επιθυμίας, ήταν κι ο σ τόχος κάποιω ν α ­ πό τους πνευματικούς πατέρες του Μίλλερ: του Ραμπελέ, του Μ πλέικ, του Νίτσε, του Ο υ ίτμ αν όλοι τους μεγάλοι π αραγωγοί, όλοι τους γεννημέ­ νοι κάτω α π ’ τον αστερισμό της συμπαντικής υ­ περβολής. Ό λ ο ι τους επίσης γίνανε προφήτες μιας καινούριας γέννησης του ανθρώπου. Αυτή που προαναγγέλλει ο Μίλλερ, εκτό ς από ένα έ­ ντονο σεξουαλικό άρωμα, παρουσιάζει την εξής ιδιαιτερότητα: ότι εκπροσω πείται από τη γέννη­ ση του πρώτου τέκνου της καινούριας ράτσας: του ίδιου του συγγραφέα. Ε κεί βρίσκεται το νόη­ μα ολόκληρου του έργου του. Α πό την αποτυχία του μύθου ω ς τέτοιου και την επιτυχία της αυτοβιογραφίας ω ς μύθου, το έργο του Μίλλερ χαράζει μια διαδρομή μοναδική μέσα σ’ ολόκληρη τη λογοτεχνία. Ξ εκινάει με μια άρνηση για να καταλήξει στη μεγαλύτερη δυ­ νατή ελευθερία, στη μεγαλύτερη διαθεσιμότητα. Η εξέλιξή του συνοψίζεται στην έκφραση του Μορίς Μ πλανσό: «Για να μπορέσει κανείς να γράψει, πρέπει ήδη να γράφει». Το πρώ το βιβλίο του Μίλλερ ανάγεται στα 1922 κι έχει τον τίτλο (μ’ έναν περίεργο χαρακτήρα α­ ναδρομικής κριτικής) C lipped Wings (Κ ο μ μ έν α Φ τερά). Δεν εκδόθηκε ποτέ. Π ριν από τον Τροπ ι­ κ ό του Κ α ρ κ ίν ο υ (1934), ο Μ ίλλερ δοκίμασε γι’ άλλη μια φορά την τύχη του στο μυθιστόρημα, χω ρίς μεγαλύτερη επιτυχία. Σ’ αυτές τις δυο πρώ τες απόπειρες, ήθελε να ’ναι καθαρός μυθιστοριογράφος, να δημιουργήσει πλοκή, πρόσω­ πα, να σεβαστεί τις συμβάσεις. Η αποτυχία τους μού φαίνεται εξαιρετικά σημαντική. Την ίδια ε­ ποχή, ο Μίλλερ δοκιμάζει ένα μεγάλο πόνο ξανα­ διαβάζοντας το Θ ά να το σ τη Β ε ν ετία '. Νόμιζε ότι θαυμάζει τον Τ όμας Μ αν κα ι βρέθηκε ξαφνικά μπροστά σε «πεπιεσμένο χαρτί». Το ίδιο και με το Μ α γ ικ ό Βουνό. Η ρήξη με τη λογοτεχνία ή ταν πια γεγονός. Α ργότερα ο Μίλλερ θα γράψει μια κεφαλαιώδη μελέτη για τον Προυστ και τον Τζόις, που κινείται στην ίδια λογική2. Το έργο του Προυστ κα ι του Τζόις τοποθετείται στην

απέναντι πλευρά του θανάτου· δεν έχει πια καμιά σύνδεση με τον κόσμο των ζωντανών. Ο Προυστ, καθώς ξεκόβεται κλασ ικά από τη ζωή, είναι το ί­ διο το σύμβολο του σύγχρονου καλλιτέχνη: «έ­ ν ας ά ρρωστος γ ίγαντας, που κλείνεται σ ’ ένα κε­ λί επενδυμένο με φελλό, για να ανατάμει το ίδιο του το κρανίο». Ο Τ ζόις, ο «σοφός ντεσπεράντο» συμβολίζει την ιστορία του καιρού μας. Είναι «η χαμένη ψυχή αυτού του άψυχου κόσμου: καθό­ λου δεν τον ενδιαφέρουν η ζωή κι οι άνθρωποι, και τα γεγονότα ούτε η ιστορία, ούτε ο Θεός, πα­ ρά μόνο η νεκρή σκόνη βιβλίων. Είναι ο μεγάλος α πόστολος της χω ρίς ζωή λογοτεχνίας της επο­ χή ς μας». Ο Μ ίλλερ τους αντιπαραθέτει τον Ντοσ τογιέφσκι, που είχε τσακίσει κι αυτός το ίδιο α λλά πάλευε, και τον Λόρενς, που προσεγγίζει τη ζωή ακόμα κι όταν αυτή τον τρομάζει. Αντίθετα ο Τζόις, ο Προυστ και ο Μαν χτίζουν κολοσ­ σιαίες λογοτεχνικές μηχανές όπου και κ α τα φ ε ύ ­ γουν : «η διάνοια του Προυστ κα ι του Τζόις μας φέρνει στο νου μια μηχανή που την έβαλε μπρος ένα ανθρώπινο χέρι και την άφησε έπειτα να δου­ λεύει μόνη της». Η ρήξη μ’ αυτά τα τρία κεφα­ λαιώδη έργα της σύγχρονης λογοτεχνίας προκαλεί ακόμα μεγαλύτερη έκπληξη γιατί συνοδεύε­ ται από μια επιστροφή σε κάποιους συγγραφείς που, και αυτοί, έχουν ξεκοπεί εντελώς από την πραγμ ατικότητα και κλυδωνίζονται στο χώρο της καθαρής φαντασίας, ιδιαίτερα στους συγ­ γραφείς των παιδικώ ν χρόνων: τον Χέντι, τον Ράιντερ Χ άγκαρντ κ.ά. Κατά τη γνώμη του, αυ­ τοί οι συγγραφείς δεν απομακρύνονται από τον κόσμο των ζωντανών αλλά μεγαλώνουν τις δια­ στάσεις του, εγκαθιδρύονται καινούριες σχέσεις ανάμεσα στη φαντασία και στη δράση: δημιουρ­ γούν μια καινούρια πραγματικότητα, πιο πυκνή και πιο πλούσια, κι ατέλειωτα θελκτική για τον Μίλλερ. «Η αλήθεια είναι πιο παράξενη από το μύθο γιατί η πραγμ ατικότητα προηγείται της φαντασίας και την περικλείει. Αυτό από το οποίο είναι φτιαγμένη η πραγμ ατικότητα είναι άπειρο κι απροσδιόριστο»3. Ανάμεσα στα δυο πρώ τα αποτυχημένα μυθι­ στορήματα και στο ξεκίνημα του Τ ρ οπ ικού του Κ α ρ κ ίν ο υ υπάρχει μια στιγμή όπου ο Μίλλερ συ­ νειδητοποιεί ότι το μοναδικό θέμα του έργου του δεν μπορεί να είναι άλλο από τον ίδιο του τον ε­ αυτό, αλλά ότι είναι ένα θέμα χω ρίς όρια γιατί ο ίδιος είναι ο κόσμος. Στον Τ ρ οπ ικό του Α ιγ ό κ ε ρω, θα εξομολογηθεί την έμμονη ιδέα που τον διακατείχε για το «χωριστό αντικείμενο», είτε αυτό ήταν έργο είτε πράγμα καθημερινής χρήσεω ς, κα ι για το φαινόμενο του κατακερματισμού του εγώ που συνοδεύει το πέρασμα στην ενηλικίωση. Αυτή η ενότητα ευαισθησίας και σκέψης, φαντασίας και δράσης, την οποία έβρισκε στους συγγραφείς των παιδικώ ν του χρόνων, και στους μεγάλους οραματιστές, την κάνει στο εξής στό­

αφιερωμα/39 χο σ’ όλες του τις έρευνες. Το αληθινό του έργο μπορεί λοιπόν να γεννηθεί κάτω από την ουιτμανική φόρμα του άσ ματος προς εαυτόν. Αυτό τον οδηγεί στον επαναπροσδιορισμό της θέσης του ως καλλιτέχνη. Στο εξής, θα μπορεί να μιλάει μόνο στο πρώ το πρόσωπο (αυτό που κάνει από τον Τ ρ οπ ικό του Κ α ρ κίνο υ κι έπειτα) και σε ενε­ στώτα. Ο Μ ορίς Μ πλανσό έχει περιγράφει πολύ ωραία αυτό το «χρονικό πανταχού παρόν» των έργων του Μίλλερ, που μέσα στον ίδιο ενεστώτα α ναμασάει γεγονότα, αναμνήσεις, περιγραφές, εμμονές κα ι απωθημένα*1234. Επιπλέον, για να γρά­ ψει κά ποιος δεν πρέπει να θέλει να γράψει. «Ο πρα γμ ατικά μεγάλος συγγραφέας δεν έχει καμιά διάθεση να γράψει: η βούλησή του είναι να μετα­ τρέψει τον κόσμο σε χώρο όπου μπορεί, να βΐώσει ανενόχλητα τις φαντασιώσεις του»5. Έ ν α βι­ βλίο αρχίζει από οπουδήποτε και προχω ράει ε­ λεύθερα, περνώ ντας από την αλήθεια στη φαντα­ σία κι α πό κει στην επινόηση, με μερικά μπουφόνικα ή ποιητικά απάρτε. Η δημιουργία δεν είναι ούτε καταφύγιο ούτε γεγονός του πολιτισμού, εί­ ναι απλά μια μορφή παιχνιδιού, ένα άλλο όνομα της επιθυμίας. Ο Μ ίλλερ φτιάχνει αυτό που στο Ο Μ α ξ κ α ι τα φ α γο κύ ττα ρ α το λέει αφηγήσειςδέντρα. Ομολογεί μάλιστα ότι του τυχαίνει να ξυ­

πνάει τη νύχτα για να επιδοθεί σ ’ αυτά. Του πήρε σαράντα χρόνια να βρει στην τέχνη κάποιο ση­ μείο επαφής με τον κόσμο. Δεν είναι παράξενο, οι Ν τελέζ και Γκουαταρί να βρουν σε κάποιες α­ φηγήσεις το πρότυπο της έσχατης απελευθέρω­ σης του λόγου, της σ χιζοφρενικής ανάλυσης. Α π’ αυτή την άποψη, τα υπέροχα γλιστρήματα του Plexus ή το τέλος του Sexus είναι μοναδικά σ’ ο­ λόκληρη τη λογοτεχνία. Στους περισσότερους μυθιστοριογράφους στον Τζόις - ολόκληρος ο κόσμος απορροφάται από το σύμπαν του λόγου. Στον Μίλλερ κάτω α­ πό το ξέχειλο πάθος της πρ αγμ ατικότητας, σ πά­ ει το υφάδι του λόγου. Μετάφραση: Τιτίκα Δημητρούλια

Σημειώσεις 1.

2.

3.

4.

5.

Πβ. Τα βιβλία της ζωής μου, σ.43. Το σύμπαν του θανάτου, Μια Κυριακή μεταπολεμικά. Τα βιβλία της ζωής μου, σ. 185. Πβ. Το μερίδιο της φωτιάς, σ. 171. Ο Μαξ και τα φαγοκύτταρά του, ο. 253.

ΙΜΙΝΩΑΣ

ΕΚΔΟ ΣΕΙΣ ΜΙΝΩΑΣ ΗΜΑΣ ΚΩΝΣΤΑΝΤΑΡΟΠΟΥΛΟΣ & ΥΙΟΙ Ο.Ε. ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΔΙΑΘΕΣΗ:ΑΝΔΡΟΥ 6-11257 ΑΘΗΝΑ 9 01-8231669 FAX. 01-8226473 ΒΙΒΛΙΟΠΩΛΕΙΟ: ΠΑΤΗΣΙΩΝ 126-11257 ΑΘΗΝΑ S 01-8215664 FAX. 01-8226473

Η εν α γ ώ ν ια α ν α ζή τη σ η δ υ ο ν έω ν παι­ διών μ ε σ ’ από τ ο υ ς ε φ ια λ τ ικ ο ύ ς δ ρ ό μ ο υ ς τ η ς π υ ρ η ν ικ ή ς ε ν έ ρ γ ε ια ς . Κ ο ντά τ ο υ ς έ ­ να ο λ ό κ λ η ρ ο χω ριό που α φ υ π ν ίζετα ι κι ο ­ λ ο έ ν α και π ερ ισ σ ό τερ ο ξε σ η κ ώ ν ε τα ι ε ν ά ­ ν τια σ τη ν, έσ τω και γ ια ε ιρ η ν ικ ο ύ ς σ κ ο­ π ούς, χρ ή σ η τη ς . Τ ο σκ η ν ικ ό και οι χ α ρ α κ τ ή ρ ε ς τη ς Π έγ κ υ Γ ο ύ ν τ φ ο ρ ν τ σ ’ όλη τη μ α κ ρ ιά δ ια δ ρ ο μ ή το υ ς , από τ η γ έ ν ν η σ η τω ν απλών ερ ω ­ τη μ ά τω ν ώς τ η ν έμ π ρ α κ τη α μ φ ισ β ή τη σ η .

40/αφιερωμα

Χ έν ρ υ Μ ίλ λ ερ

Αυτή η συνομιλία δημοσιεύτηκε στο «Playboy» το Σεπτέμβριο του 1964, μόλις επιτέλους είχε επιτραπεί η έκδοση των «Τροπικών» στις ΗΠΑ. Αλλά για τον Μίλλερ το πρόβλημα του αισχρού είχε από καιρό πια ξεπεραστεί.

■Το α ι σ χ ρ ό σ τ η λ ο γ ο τ ε χ ν ί α Έ νας κριτικός χαρακτήρισε τα γραπτό σας ως graffiti σε τουαλέτες. Για να τελειώνουμε μια και καλή μ’ αυτό το θέμα, είχατε ποτέ την πρόθεση να γράψετε graffiti;

ΟΧΙ, ποτέ. Α λλά αυτό μου θυμίζει μια γαλλική ι­ στορία με ουρητήρια, που θα ταίριαζε κα ι στην περίπτωσή μου. Π ρόκειται για έναν καθηγητή πανεπιστημίου που βγαίνει από ένα ουρητήριο καθώς κά ποιος άλλος ετοιμάζεται να μπει. Τη στιγμή που συναντιούνται αυτός που μπαίνει πα­ ρατηρεί ότι ο ά λλος κ ρατάει ένα μολύβι σ το χέρι. «Α, χα, χα, του λέει, είστε κι εσείς α π ’ αυτούς που γράφουν στους τοίχους σ τις τουαλέτες;» «Α, όχι, του απαντά ο άλλος, απλώ ς διόρθωνα τα γραμματικά λάθη που έχουν». Τα βιβλία σας κατηγορούνται ως πορνογραφήμα­ τα και απαγορεύονται γι’ αυτό το λόγο. Ποια εί­ ναι η αντίδρασή σας;

ΣΙΓΟΥΡΑ κανείς δεν μπορεί ν’ αρνηθεί ότι γρά­

φω πράγματα αισχρά αλλά δε θεωρώ τον εαυτό μου πορνογράφο. Υπάρχει μια τεράστια διαφορά ανάμεσα στο αισχρό και την πορνογραφία. Η πορνογραφία δημιουργήθηκε για να σ κανδαλί­ σει, να ερεθίσει τα νεύρα, ενώ το αισχρό, αντίθε­ τα, εξυγιαίνει, είναι μια κάθαρση. Δεν έχει α­ πλώ ς ω ς στόχο να γαργαλήσει τις αισθήσεις αν κι οφείλω να προσθέσω ότι δεν συμφωνώ μ’ αυτούς τους διανοούμενους και τους απαιτητι­ κούς κριτικούς οι οποίοι διατείνονται ότι ως προς την ερωτική λογοτεχνία, ο αναγνώ στης πρέπει να παραμένει εντελώς απαθής, μακριά α­ πό κάθε ανήθικη σκέψη. Γιατί, διάβολε, ένας α­ ναγνώ στης δε θα ’πρεπε να κάνει ανήθικες σκέ­ ψεις; Αυτές οι σκέψεις είναι εξίσου θεμιτές μ’ οποιεσδήποτε άλλες. Α ς μου επιτραπεί να προσθέ­ σω ότι είμαι ικ ανός να προκαλέσω κι άλλου εί­ δους σκέψεις. Δ έχομαι αμέτρητα γράμματα ανα­ γνω στώ ν που μου λένε «δεν ενδιαφερόμαστε διό­ λου για τη σεξουαλικότητα των γραπτώ ν σας, η φιλοσοφία σας είναι αυτή που μας διεγείρει».

αφιερωμα/41 Εφόσον χρησιμοποιείτε τη λέξη διέγερση, νομίζε­ τε λοιπόν ότι οι περισσότεροι αναγνώστες σας βρίσκουν ως επί το πλείστον αυτή τη διέγερση στην ερωτική πλευρά του έργου σας;

ΙΣΩΣ, αλλά αυτό που μετράει σ’ ό ,τι γράφω, εί­ ναι η άποψή μου για την ύπαρξη κ α ι για τον κό ­ σ μο και όχι ο υπερθεματισμός των άσεμνω ν ό­ ρων. Τα απαγορευμένα βιβλία μου ανήκουν σε μια λογοτεχνική παράδοση ευρέως γνω στή και αποδεκτή στην Ευρώπη εδώ κα ι μια χιλιετηρίδα. Δυστυχώ ς τους τρεις τελευταίους αιώ νες η αγγλι­ κή λογοτεχνία ευνουχίστηκε, πνίγηκε. Είναι μια λογοτεχνία άχρωμη, που της λείπει η αίσθηση του συνόλου και της ακεραιότητας. Μ έχρι εκείνη την περίοδο το να μιλά κανείς για τη σ εξουαλικό­ τητα, δεν δημιουργούσε κανένα σ κάνδαλο . Υ­ πήρχε πρ α γμ ατικά η ελευθερία έκφ ρασης κα ι κ α ­ μιά ιδιαίτερη έμφαση δε δινόταν στη σ εξουαλικό­ τητα που τελείως φυσικά έβρισκε τη θέση της ω ς ουσιώ δες στοιχείο της ύπαρξης. Α λλά εδώ και 300 χρόνια, οι αγγλοσάξω νες απογυμνώθηκαν, στερήθηκαν τη φυσιολογική κα ι φυσική έκφραση της σ εξουαλικότητας που από μόνη της μπορεί να εκμηδενίσει τα πα ρά φύσει αισθήματα ενοχής. Έ τ σ ι τώ ρα όλος ο κόσ μος αναζητά μανιω δώ ς το στοιχείο που έλειπε μέχρι στιγμής κα ι καθώ ς το βρήκε σε μένα, μεγαλοποιεί τη σπουδαιότητά

Αυτή την υπερβολή την έχουν χρεώσει σε σας τον ίδιο.

ΘΑ μπορούσαν εξίσου να με κατηγορήσουν ότι

μίμηση, εμπνευσμένα από κά ποιον άλλον. Στο τέλος τέλος αποφάσισα να ικανοποιήσω το ν εα υ ­ τό μου. Το στοίχημα ή ταν παρακινδυνευμένο αλ­ λά κατόρθω σα να κόψω τον ομφάλιο λώρο και κ ά νοντάς το έγινα εγώ ο ίδιος μια οντότητα. Έ γ ι­ να ο εα υ τό ς μου, καταλαβαίνετε; Ό τ α ν μιλάμε για παράδοση στη λογοτεχνία, μιλάμε για αν­ θρώπους οι οποίοι υπήρξαν α τομ ικισ τές, οι ο­ ποίοι γίνονταν ο εαυτός τους κα ι καθιέρωναν π α ­ ράλληλα την παράδοση. Ό σ ο ν αφορά στη σε­ ξουαλική εμμονή, αυτοί που μ’ ενοχλούν είναι ε­ κείνοι που πρ α γμ ατικά έχουν τέτοιου είδους εμ­ μονές. Ό τ α ν οι άνθρωποι στερηθούν για πολύ καιρό κά τι, δε χάνουν χρόνο μόλις καταρρεύσουν τα εμπόδια. Αυτό συνέβη με τα απαγορευ­ μένα μου βιβλία. Ά λ λ ε ς χώ ρες τα δέχτηκ αν ως ένα θεμελιώδες κομ μάτι της ζωής. Π αντού σ’ ό­ λο τον κόσμο οι Α μερικανοί θεωρούνται ένα ς λ α­ ός που κα τατρύχετα ι από την ιδέα της σεξουαλι­ κό τητας, αλλά που δεν έχουν μια πλήρη κα ι φυ­ σιολογική εμπειρία. Οι αγγλόφω νες χώ ρες είναι αυτές που κατανοούν λιγότερο αυτά που γράφω κα ι γιατί τα γράφω. Νομίζετε σήμερα ότι θα μπορέσετε να τους φω­ τίσετε;

Μ ΠΟΡΩ να δοκιμάσω . Η έλλειψη ουσίας στην αγγλική λογοτεχνία και η περιγραφή της σαν έ­ ναν άνθρωπο ακρω τηριασμένο, μισό, μ ’ αρρώσταινε. Μου χρειαζόταν μια πιο ουσιώδης τροφή, το ολόκληρο, η σφαιρική άποψη που βρίσκουμε στους πίνα κες του Π ικάσο, στα έργα του Μον-

ό π ω ς κ α ι σ τ η ζ ωή· --------------------δίνω υπερβολική σημασία στην ελευθερία του α­ τόμου. Π ροσω πικά πιστεύω ότι έχω δώ σει στη σεξουαλικότητα την πρέπουσα θέση της στη λο­ γοτεχνία, ότι έχω κα τά κά ποιο τρόπο σώσει αυ­ τόν τον θεμελιακό πα ράγοντα της ύ παρξης από τη λήθη. Το αισχρό όπω ς κα ι η σ εξουαλικότητα κατέχουν δικαιω ματικ ά μια θέση στη λογοτεχνία όπω ς ακριβώ ς και στη ζωή. Κ ανένας δεν θα κα­ τορθώσει να την καταργήσει όποιοι κι αν είναι οι ισχύοντες νόμοι. Στη ζωή ό πω ς κα ι στα βιβλία μου χρησιμοποιώ λέξεις κοινές γιατί για μένα εί­ ναι ο μόνος τρ ό π ο ς να πρά ττω . Δ εν επιχειρώ κ α ­ μιά εκλογή ή επιλογή. Κ άλλιστα θα μπορούσαν να με ρωτήσουν γιατί έχω μιλήσει έτσι ό πω ς για τους λαούς, τις θρησκείες, τους δρόμους ή τις χώ ρες. Δεν έχω απομονώσει τη σεξουαλικότητα με σ κοπό να τη μεταχειριστώ μ’ ένα διαφορετικό τρόπο αλλά απεναντίας έχω αναφερθεί σ ’ αυτήν καθολικά. Ε ίχαν περάσει 15 χρόνια που έγραφα χω ρίς πο­ τέ να τελειώνω. Ό λ α όσα είχα γράψ ει ή ταν απο­

ταίν, του Ραμ π ελαί κι άλλω ν. Έ τ σ ι εξεγέρθηκα κι ίσω ς αντιστάθμισα πα ραπάνω από γενναιόδω­ ρα αυτή την έλλειψη κ ι αδυναμία στη λογοτεχνία του καιρού μου. Ποιες ήταν οι πρώτες αντιδράσεις των Ευρω­ παίων κριτικών για τους «Τροπικούς»;

Τ ΕΡΑΣΤΙΟ θέμα. Θα τολμούσα να πω «ποικί­ λες». Οι κρ ιτικοί μοιάζουν με τον κόσμο. Κρί­ νουν σύμφωνα μ’ αυτό που είναι - κ ι ας αφήσουμε κ α τά μέρος αυτό το θέμα. Στο σύνολό τους, εντούτοις, οφείλω να ομολογήσω ότι ευμενείς ή δυσμενείς, προσέγγισαν το έργο μου σ’ ένα πιο υ­ ψηλό επίπεδο α π ’ ό,τι οι Α γγλοσάξω νες κριτικοί - οι οποίοι τώ ρα που τα βιβλία μου εκδίδονται επίσημα κι ενώ τα είχαν απορρίψει ή τα διάβαζαν στα μουλω χτά για πα ραπάνω από 30 χρόνια, υ­ ποστηρίζουν όλοι ότι «κα ιρός ήταν» ή μάλλον «επιτέλους, η Α μερική ενηλικιώθηκε». Δ ε νομίζετε ότι «υτή η τελευταία διαπίστωση του­

42!αφιέρωμα λάχιστον επιβεβαιώνεται απ’ την ευνοϊκή υποδο­ χή που επιφύλαξαν στους «Τροπικούς» οι Ηνω­ μένες Πολιτείες;

ΑΝΑΜΦΙΒΟΛΑ οι καιροί έχουν αλλάξει, αλλά είναι δύσκολο να πούμε αν αυτό έγινε πρ ο ς τη σωστή κατεύθυνση μιας μεγαλύτερης ελευθερίας ή πρ ος την αντίθετη κατεύθυνση. Α ναφορικά με τη σ εξουαλικότητα η απόσταση ανάμεσα στη φυ­ σ ιολογική συμπεριφορά τω ν ατόμων και την ε­ λευθερία να την εκφράζουν με λέξεις, είναι ακό­ μα μεγάλη. Δεν είμαι αφελής να πιστεύω ότι ο κόσ μος ολόκληρος συμφώνησε ξαφ νικά με τις α­ πόψ εις μου πάνω σ ’ αυτό ή σ’ οποιοδήποτε άλλο θέμα. Μόνο οι σ κανδιναβικές χώ ρες, η Σουηδία, η Δανία, μου φαίνονται πρ α γμ ατικά απελευθερω­ μένες σ’ αυτό το σημείο. Αν και πολλοί κριτικοί συμμερίζονται τον ενθου­ σιασμό για τη ζωτικότητα του έργου σας υπάρ­ χουν κι άλλοι που σας χαρακτηρίζουν ως συγ­ γραφέα «συγκεχυμένο», «αντιφατικό», «χωρίς πειθαρχία» κ.λπ. Τι έχετε ν’ απαντήσετε;

ΔΕΝ αρκεί άραγε να γράφεις βιβλία χω ρίς να εί­ σαι αναγκασ μένος να τα δικαιολογείς; Η κριτική είναι η παραξενιά του κριτικού. Κάτι σαν τον πέμπτο τροχό της άμα ξας. Ε ντάξει, σύμφωνοι, με τους ισχύοντες κανόνες είμαι, χω ρίς αμφιβο­ λία, ένα ς συγγραφέας συγκεχυμένος, χω ρίς πει­ θαρχία ούτε οργάνωση. Α λλά ευτυχώς υπάρχουν ανάμεσά μας κάποιοι που κοροϊδεύουν τους κ α ­ νόνες. Αναμφίβολα είμαι τόσο μπερδεμένος όσο κι ο διπλανός μου. Α ς πάρουμε τους μεγάλους φιλοσόφους - είναι τόσο σαφείς και τόσο ξεκά­ θαροι; Ο Καντ, - θεέ μου, τι καταχθόνια και μπερδεμένη σκέψη - ή ο Α ριστοτέλης δεν μπο­ ρώ να τον διαβάσω, είναι μια ζούγκλα αδιάβατη για μένα. Π ροτιμώ τον Π λάτω να. Α λλά ακόμα και στον Π λάτω να καταφέρνω κα ι χάνομαι. Το ότι δε γίνομαι πλήρω ς κατανοητός μπορεί να ο­ φείλεται στον εκλεκτισ μό μου. Σήμερα διαβάζω αυτό, αύριο κά τι άλλο. Βέβαια συμβαίνει να αντι­ φ άσκω με τον ίδιο μου τον εαυτό πράγμα που συμβαίνει π εριστασιακά σ ’ όλο τον κόσμο. Μ όνο οι στείροι άνθρωποι δεν κινδυνεύουν α π ’ τις αντι­ φάσεις. Α λλά εγώ ισχυρίζομαι ότι πά ντοτε δου­ λεύω στην κατεύθυνση της αναζήτησης της αλή­ θειας. Πρέπει να προσεγγίζουμε την πρ α γμ ατικό ­ τητα α π’ όλες τις πλευρές της. Δεν υπάρχει μία και μοναδική οδό ς για να φτάσουμε σ ’ αυτή. Ό ­ σο πιο πολλούς δρόμους ανοίγει κανείς, τόσο πιο ξεκάθαρο θα είναι το τελικό αποτέλεσμα. Είμαι ενάντια στα συστήματα και στις δομές, αυτό εί­ ναι αλήθεια. Αυτό δεν το λέω όμως τέχνη της σύγχυσης. Σας κατηγόρησαν επίσης για λογοδιάρροια. Λένε ακόμη ότι η ταραγμένη και απείθαρχη πρόζα σας

χρειάζεται απαραιτήτως να εξομαλυνθεί μ’ ένα καλοξυσμένο κόκκινο μολύβι.

ΠΟΤΕ δεν υποστήριξα ότι είμαι ένας λεπτολόγος συγγραφέας βήμα το βήμα, όπω ς ο Χεμινγουέι, αλλά επίσης ούτε ένα ς α π ’ αυτούς τους άμορ­ φους κι ατημέλητους συγγραφίσκους που διατεί­ νονται ότι οι σκουριές φτιάχνουν το μέταλλο κι ότι δεν χρειάζεται η λεπτομέρεια. Οφείλω να σας ομολογήσω το ότι είναι μεγάλη χαρ ά για μένα να πελεκάω τις ίδιες μου τις λέξεις και να πετάω αυ­ τό που μου φαινόταν, μες στη γλύκα της πρώ της στιγμής, θαυμάσιο. Ό τ α ν ρίχνεις τις λέξεις πάνω στο χαρτί, πιστεύεις ότι είναι άφθαρτες· ένα χρό­ νο μετά σου φαίνονται άχαρες και κοινότυπες. Το κλάδεμ α αποτελεί μέρος της δημιουργικής π ράξης όπω ς η πρώ τη ηφαιστειακή έκλυση. Α λ­ λά αυτή η δουλειά, στη δική μας περίπτωση του­ λάχιστον, δεν αποβλέπει στο να πετύχει την τε­ λειότητα. Νομίζω ότι στο έργο ενός συγγραφέα, όπω ς ακριβώ ς και στο χαρακ τήρα ενός ατόμου, τα ελα ττώ μα τα δεν είναι λιγότερο σπουδαία από τα προτερήματα. Αυτό που θέλω να τονίσω είναι ότι έχουμε ανάγκη από τις αδυναμίες. Α λλιώ ς δεν είμαστε παρά μηδενικά. Ποιοι είναι οι σύγχρονοι συγγραφείς που σας φαί­ νονται αξιόλογοι;

ΝΟΜΙΖΩ ό τι δεν είμαι πολύ ενημερωμένος, αλλά για να σκεφτώ λιγάκι. Θαυμάζω πολύ τον Ο ’Κέιζι, τον Μ πέκετ και τον Ιονέσκο. Α λλά μερικοί α π ’ τους πΙο γνω στούς Αμερικανούς δραματουρ­ γούς μας μ’ αφήνουν εντελώ ς αδιάφορο. Δεν μου δίνουν μέσα μου καμία απάντηση. Είμαι ανίκα­ νος να διαβάσω Ν αμπόκοφ. Για μένα δεν είναι σ υγγραφέας, είναι πολύ λογοτεχνικός, πολύ απορροφημένος από την τέχνη του γράφειν. Μου αρέσει πολύ ο Κέρουακ - πιστεύω ότι διαθέτει μια αξιοθαύμαστη φυσική ευκολία με τις λέξεις που θα σήκω ναν λίγη πειθαρχία. Α λλά διαθέτει μια τέτοια εφεδρεία συναισθημάτων κι όταν πρό­ κειται για τη φύση είναι υπέροχος. Ο Μ πάροουζ στον οποίο αναγνωρίζω ένα απέραντο ταλέντο καταφέρνει να με αηδιάζει. Π αρ ’όλ’ αυτά μένω έ κπ λη κ τος α π ’ το γεγονός ότι παραμένει πιστός στην ιδέα του Έ μ ερ σ ον περί αυτοβιογραφίας, ότι ασχολείται με το να καταγράφ ει απ λώ ς και μόνο τα όσα έχει ζήσει κα ι νιώσει. Είναι ένας λογοτέ­ χνης που το ύφος του δεν είναι λογοτεχνικό. Ό σ ο ν αφορά τον Σαούλ Μπέλοου, έχω διαβά­ σει μόνο ένα βιβλίο του, τον Βροχοποιό, κα ι π ρέ­ πει να πω ότι αισθάνομαι ειλικρινά ενθουσιασμέ­ νος. Θα ’θελα πολύ να μπορέσω να γράψω κά τι σ ’ αυτό το στυλ. Για κά μποσ ο καιρό ενδιαφερό­ μουν για τον Ρέι Μ πράντμπερι. Έ μ οιαζε να ’χει ανοίξει καινούριους δρόμους αλλά πιστεύω ότι εξάντλησε τα όριά του. Β ρίσκεις ακόμα σκόρ­ πιες στα βιβλία του κά ποιες ε κπ λη κ τικές ιδέες

αφιερωμα/43 και κά ποια θαυμάσια α π ο σπ άσμα τα. Νιώθεις τη δουλειά ενός εφευρετικού πνεύματος. Μ α όλα αυτά αναφέρονται σ’ έναν τομέα που διόλου δεν μ’ ενδιαφέρει. Η επιστημονική φαντασία δεν εί­ ναι ιδιαίτερα εύφορη περιοχή. Ως συγγραφέας του οποίου τα έργα έχουν ένα ση­ μαντικό σεξουαλικό περιεχόμενο ενδιαφερθήκα­ τε και επηρεαστήκατε καθόλου από τη φροϋδική ψυχανάλυση, όπως κάποιοι απ’ τους συγγραφείς που μόλις αναφέρατε;

ΟΤΑΝ πρω τοδιά βασ α Φρόυντ, πριν 30 ή 35 χρό­ νια, τον βρήκα άκ ρω ς διεγερτικό. Ό λ ο ς ο κό ­ σμος - συμπεριλαμβανομένου κα ι εμού - υπέστη την επιρροή του. Σήμερα όμω ς δε μ’ ενδιαφέ­ ρει καθόλου. Είναι κα λό για ένα συγγραφέα να μπορεί να τριγυρνά όπου του αρέσει. Ό λ α όσα έ­ νας συγγραφέας τα θεωρεί σ ημαντικά, δεν μπο­ ρούν πα ρά ν’ αποτελούν κα ι τροφή του. Τ ελικά σήμερα πλήττω σ χεδόν το ίδιο μ’ ό ,τι έχει σχέση με τη φροϋδική ψυχανάλυση όσο και με το να μι­ λάω με ψυχαναλυτές, ανθρώπους που τους βρί­ σκω θανάσιμα ανιαρούς. Τι καταλογίζετε στην ίδια την ψυχανάλυση;

Ο ΨΥΧΑΝΑΛΥΤΗΣ υπάρχει για να χρησιμεύει ω ς μεσολαβητής, εξομολογητής, προσ τάτης; υ­ πά ρχει για να ξυπνάει τον ασθενή κα ι να του δίνει τη δύναμη ν ’ αντέξει την ο ποιαδήποτε κ α τά σ τα ­ ση κουβαλάει. Λοιπόν εγώ λέω ότι η ίδια η εμπει­ ρία, δεν έχει μεγάλη σημασία αν είναι βάναυση ή οδυνηρή, είναι ο μόνος δά σ κα λο ς. Δεν έχουμε α­ νάγκη ούτε τους πα π ά δ ες ούτε τους ψ υχαναλυ­ τές, δεν έχουμε ανάγκη από κα νενός είδους πνευ­ ματικό δεκανίκι. Αυτό που κα τακρ ίνω περισσό­ τερο α π ’ όλα είναι η τάση τους ν’ απ ο κα τα σ τή ­ σουν ένα δυσπροσάρμ οστο ον σε μια κοινωνία, ο τρόπ ος ζωής τη ς οποίας υπήρξε η πρω ταρχική αιτία αυτής της δυσπροσα ρμ οστικότητας. Θέ­ λουν να μας αναγκάσουν να δεχτούμε τα πρά γ­ ματα έτσι όπω ς είναι. Τ α πρ ά γμ ατα ό μω ς έτσι ό ­ πω ς είναι, είναι άσχημα. Αυτό που μόλις είπατε δεν έρχεται σ’ αντίθεση με τη χιλιοεκφρασμένη πεποίθησή σας ότι ο άνθρω­ πος προσδιορίζει ο ίδιος τον εαυτό του κι ότι το να κατακρίνουμε την κοινωνία για τα προβλήματά μας δεν είναι παρά μια λύση υπεκφυγής;

Μ ΠΟΡΕΙ να φαίνεται αντιφ ατικό αλλά για μένα δεν είναι. Ό τ α ν αποκτήσ εις την κα τάλληλη ε­ νέργεια, μπορείς να ζήσεις σ’ ο ποιαδήποτε κοι­ νωνία. Κ ατορθώ νεις να έχεις μια κά πο ια ανοσία - όχι βέβαια καθολική, αλλά αρκετή για να μην αρρωστήσεις, να μην παραλύσεις. Κι αυτό το εί­ δος ενέργειας αν μπορεί ν ’ αποκτηθεί, πού αλλού θα την αναζητούσε κα νείς ε κ τό ς από μέσα στον ίδιο του τον εαυτό; Μ πορεί μερικοί ανάμεσά μας

να είναι κα ταδικασμ ένοι. Ορισμένοι που δεν την έχουν αυτή την ενέργεια θα καταστραφ ούν - αλ­ λά εδώ βρίσκεται μια πρω ταρχική αλήθεια α π ’ την οποία δεν μπορούμε να ξεφύγουμε. Μ ερικοί είναι ικανοί ν ’ ανέβουν ω ς αυτό το επίπεδο, άλλοι ό χι. Ό μ ω ς να υποστηρίζουμε ότι μπορούμε να α­ ναλάβουμε όσους βουλιάζουν κα ι να τους κρατή­ σουμε στην επιφάνεια με την ψυχανάλυση, δεν το πιστεύω. Γράψατε ότι ο ήρωας του «Τροπικού του Καρκί­ νου» είναι ένας άνθρωπος που δεν παίρνει καμιά πρωτοβουλία ή αρκείται να παίρνει τα πράγματα όπως έρχονται. Δε βρίσκουμε εδώ μια άποψη λί­ γο Βουδιστική;

ΙΣΩ Σ. Π οτέ δεν έκρυψα την επιρροή που είχαν ε­ πάνω μου τα ταοϊστικ ά γ ρ α π τά κα ι η ανατολική φιλοσοφία γενικότερα. Ό λ ο ι δανειζόμαστε από τους άλλους. Σκέφτομαι ότι κά τι τέτοιο, ένας κ α λλιτέχνης δηλαδή τελείω ς πρω τότυπος, δεν υ­ πάρχει. Οι επιρροές μας είναι πά ντοτε ορατές· δεν μπορούμε ν’ αποφύγουμε να χρησιμοποιούμε τους άλλους ή να μας χρησιμοποιούν οι άλλοι. Ό τ α ν φτάσει η στιγμή να εκφ ρασ τείς, αυτό που γράφ εις πρέπει να κυλάει φ υσιολογικά, χω ρίς συ­ ναίσθηση τη ς οποιοσδήποτε επιρροής. Ό λ α ό­ μω ς βρίσκονται ήδη μέσα στο αίμα σου, μέσα στο ρου τού είναι σου. Υ ποστηρίζω τις φιλοσο­ φίες της Α νατολής αλ λά δεν θα τις προτείνω, ω ­ στόσο, ω ς τη μοναδική οδό. Πιστεύω πω ς ο κ α ­ θένας πρέπει να βρει τον δικό του δρόμο. Δείχνετε να κλίνετε περισσότερο προς το ρόλο του παρατηρητή παρά του πρωταγωνιστή.

ΟΧΙ. Το ιδιαίτερο χάρισ μα του καλλιτέχνη είναι να μπορεί σ υγχρόνω ς να είναι πα ρατηρητής και συμμετέχω ν. Δεν περνάω τη ζωή μου ω ς συγγρα­ φέας πά ντα απ ασχολημένος να κρατάει νοερά σημειώσεις σ ’ ένα σημειωματάριο, αν και συνει­ δητοποιώ πά ντοτε ότι σ κέφ τομαι να χρησιμοποι­ ήσω στο μέλλον μερικά πρ ά γμ ατα. Δεν μπορώ να μην το κάνω , είναι στη φύση μου. Δεν αντιμε­ τωπίζω όμω ς την πρ α γμ ατικότητα με το πνεύμα και την αποστασιοποίηση ενός ερευνητή. Ό τ α ν συμμετέχω , το κά νω ω ς ανθρώπινο ον. Α πλώ ς εί­ μαι πιο συνειδητός σε σχέση με όσα συμβαίνουν α π ’ όσο η πλειοψηφία τω ν ανθρώπων. Μόλις αναφερθήκατε στο ρόλο του καλλιτέχνη. Εντούτοις χαρακτηρίσατε τον Τροπικό του Καρ­ κίνου «φτύσιμο στα μούτρα της τέχνης». Παρα­ τηρείτε μια αντίφαση ανάμεσα σ’ αυτή την περι­ φρόνηση της τέχνης και στον ορισμό του εαυτού σας ω ς καλλιτέχνη;

ΟΧΙ. Μόνο κάποιος που έχει κολυμπήσει στην τέχνη, αν τολμώ να το πω έτσι, μπορεί να δει τα ελα ττώ μα τά της. Π ρέπει να είσαι κα λλιτέχνης

44/αφιερωμα για να μπορείς να μιλάς ενάντια στην τέχνη. Η προερχόμενη από έναν αμύητο επίθεση δεν έχει κ α μία αξία. Μ όνο κά πο ιο ς που έχει βυθιστεί στην τέχνη είναι σε θέση να την απαρνηθεί. Ό λ α αυτά που είναι ανόητα, πα ράλογα, χω ρίς αξία, αυτά πρέπει να χτυπηθούν: όλα όσα γράφ ονται με κεφαλαίο μόλις επικαλεσθεί κανείς τις λέξεις «Π ολιτισμός» κα ι «Τέχνη». Έ ν α παράδειγμα μ ας δίνει η τύχη της φιλοσοφίας ζεν, όταν αυτή διαδόθηκε α π ’ την Ινδία μέχρι την Κίνα. Τι έκ α ­ ναν οι Κινέζοι; Π ήραν το βουδισμό έτσι ό πω ς τον ήξεραν πά ντα οι Ινδουιστές κα ι του περιέκοψαν την υπερδομή. Τον επανέφεραν στη γη κα ι τον έ­ κα ναν βιώσιμο, υποφερτό. Ο σ κο πό ς μου, όταν κα κολογώ την τέχνη, είναι να τη φέρω πιο κοντά στη ζωή. Η τέχνη έχει την τάση να ξεκόβεται α π ’ τη ζωή κα ι πρέπει πά ντα να την επαναφέρουμε, να κάνουμε σαν τον κηπουρό που περιποιείται έ­ να φυτό: να κόβουμε τα κλαδιά που περισσεύουν, ν ’ αφήνουμε τις ρίζες ν ’ αναπνεύσουν. Πιστεύετε ότι το πετύχατε στα έργα σας;

ΤΟ ελπίζω, με τον τρόπο μου. Έ χ ω καταβάλει κάθε προσπάθεια ν ’ απομακρυνθώ από το μύθο και να επιστρέψω στην ίδια την πρα γμ ατικότη­ τα, ν ’ αγκαλιάσ ω όλες τις πλευρές του εαυτού μου κα ι να τις κοιτάξω χω ρίς φόβο, με διαύγεια. Αυτός δεν είναι κι ο λόγος του κάθε γ ραψ ίματος; Ν ’ αποκαλύψ εις όσο το δυνατόν περισσότερες πλευρές του εαυτού σου. Αν κι έχω κάνει όλων τω ν ειδών περισ τασ ιακά βιβλία, εγχειρήματα βραχυπρόθεσμα με κατευθυντήρια γραμμή το μακροπρόθεσμο σχέδιο και αυτή η αναφορά που θέλω να δώσω στη ζωή μου υπήρχε πάντοτε. Δεν έχει σημασία ο χρόνος κα ι οι τόμοι που θα χρεια­ στούν. Π ρόκειται για ένα οργανωμένο έργο. Η Τ ρ ια ντα φ υ λλ ένια Σ τα ύρω σ η είναι ο γενικ ό ς τί­ τλος. Δε θα πω ότι το σκεφτόμουν συνέχεια, αλ­ λά ένα μέρος του μυαλού μου ήταν πά ντα εκεί. Πότε αποφασίσατε να το γράψετε;

ΤΟ 1927 έφ τιαξα 35 σελίδες σημειώσεις - υπό μορφήν τηλεγραφ ήματος κα ι δουλεύω ακ ό μα και σήμερα α π ’ αυτές τις σημειώσεις. Βρίσκομαι σ τις τελευταίες σελίδες. To Sexus κα ι το Plexus γεννήθηκαν κα ι τα δύο α π ’ αυτό το σ χήμα κα ι τε­ λειώνω αυτή τη στιγμή τον τελευταίο τόμο του Nexus. θ α θέλατε να μας διαβάσετε μερικές απ’ αυτές τις σημειώσεις;

ΑΝ επιμένετε. Ν α, λοιπόν, δυο σ ελίδες που χρη­ σιμοποίησα για να γράψω το Plexus κα ι Nexus: « Η Λ . α π ο φ α σίζει να φ τ ιά ξ ε ι κ ο ύ κ λ ες κ α ι να τ ις π ουλάει. Ε π ίσ ης κ α ι μ ά σ κ ε ς θ α νά του . Τ ην αυγή β γαίνω να π ουλήσω γ ά λ α κ α ι κρ ο υ α σ ά ν σ τους

π ροθάλαμους. Ζ η τια ν εύ ω πάνω κ ά τω σ το Μ π ρ ο ν τγ ο υ έι έξω από κ ιν η μ α το γ ρ ά φ ο κ α ι σ τρ ιπ τιζ ά δ ικ α . Ε π εισ ό διο σ το Μ π όροου Χ ο λ : έν α ς τύπος μ ο υ π ετά λ ε φ τά σ το ν υπόνομο. Α ρ χ ίζω να βάφω τους τοίχ ο υ ς μ ου κ α ι να κ ρ εμ ά ω χ α ρ α κ τ ι­ κ ά τελείω ς τρ ελά . Η Σ . φ τά ν ει κ α ι κ ο ιτ ά ζ ε ι μ ε ύ­ φος επ ιδ ο κ ιμ α σ τ ικ ό . Π α ιδ ικ έ ς α να μ ν ή σ εις . Ο ι σ χ έσ εις μ ε τη ν Λ . β ελ τιώ ν ο ν τα ι. Κ ο ιμ ό μ α σ τ ε κ α ι οι τρ εις σ το ίδ ιο κ ρ εβ ά τι. Η Ζ . ζηλεύ ει. Σ υ ν εχ ί­ ζο υμε να π αίρ νουμε λ ε φ τά από π λούσ ια κ ορ ό ιδα , σ ε μ εγ ά λ η κ λ ίμ α κ α , όμω ς α υ τή τη φορά είν α ι γε­ λο ίο . Ο ι δυο μ ο ιά ζο υ ν σ α ν να το ’σ κ α σ α ν από ζω­ ο λ ο γ ικ ό κήπ ο. Η Λ . ε π α ιν ε ί το ν ε α υ τό τη ς γ ια ό ­ λω ν τω ν λ ο γ ιώ ν τις ε μ π ειρ ίες. Μ ο υ ’ρ χ ε τα ι η ιδέα να πουλήσω το α ίμ α μου. Ε π ίσ κ εψ η σε ν ο σ ο κ ο ­ μ εία . Π ρ έπ ει να τρώ ω κ α λ ύ τερ ο φ α γητό . Ν α πιω γ ά λα , κ ό κ κ ιν ο κ ρ α σ ί κ .λ π . Ο ειδ ικ ό ς του ζίουζίτσ ο υ α π ’ τη ν κ α φ ετερ ία του Ε ρμπ έρ μ α ς φέρνει το εν ο ίκ ιο τ η ν ώρα που ε ίμ α σ τ ε σ το κ ρ εβ ά τι, το ρ ίχ ν ει κ ά τω α π ’ τ η ν π όρ τα. Ο ι δυο ν α υ τ ικ ο ί σ το υπ όστεγο έξω α π ’ το δ ω μ ά τιο τη ς Λ . π εθαίνουν α π ’ το κρύο κ α ι σ τή νου ν α υ τ ί σ τ ις π όρτες. Κ ρ α ι­ π άλη μ ε τ ο ν Β. το ν Ιν δ ιά ν ο Τ σ ερ ό κ ι. Ν ύ χ τα γενε­ θλίω ν τ η ς Σ . Β γ α ίν ου μ ε για να γ ιο ρ τά σ ο υ μ ε το γ ε­ γονός. Φοράω έν α χ α κ ί σ κ ισ μ έν ο π ου κά μ ισ ο. Ν ά ιτ κ λ α μ π ψηλά σ τη ν πόλη. Π ίν ο υ μ ε ό ,τ ι β ρ ί­ σ κο υ μ ε. Έ π ειτα μ α ς β άζο υ ν σ τη σ ειρ ά σ το ν τ ο ί­ χ ο κ α ι μ α ς ψάχνουν κ ά τ ι μ ά γ κ ε ς . Η Σ . μ ε το τρ ελ ιά ρ ικ ο σ τυ λ τη ς απ λώ νει μ ε α π ά θεια μ ια α κ ά λ υ ­ π τη επ ιτα γ ή τω ν 125 δο λα ρ ίω ν. Σ κ η ν ή σ το β ε­ σ τιά ρ ιο όπου ο πρώ ην μ π ο ξέρ χ τυ π ά ει του ς μ εθυ ­ σμένους π ελά τες. Ε π ισ τρ οφ ή τα ξη μ ερ ώ μ α τα γ ια να ξανα β ρ ώ τη Λ . α π ο κ ο ιμ ισ μ έν η σ π ίτι μου. Την τρ αβ ά ω α π ’ τ α μ α λ λ ιά κ ά τ ω α π ’ το κ ρ εβ ά τι. Κ α ­ τουρώ πάνω τη ς ξαπ λω μένη κα θώ ς ε ίν α ι κ α τ α ­ γής. Έ π ειτα πέφτω κ ο ιμ ισ μ έν ο ς σ τη ν μ π α ν ιέρ α , π α ρ α λίγ ο να πνιγώ. Ε π ισ τρ οφ ή σ το υ Π ω λ κ α ι του Τζόυς κ ο ν τά σ τη 14η λεω φόρο. Π ερ ιμ έν ω σ τη ν π λ α τεία Μ π ρ ιτ ζ γ ια να δω α ν η Ζ . έ ρ χ ετα ι μ ε τ α ξ ί. Τ ην ξα ν α β ρ ίσ κ ω σ το σ π ίτι τέζα α π ’ το α λ κ ο ό λ . Τ ην επ ομένη α ρ χ ίζει να ξερ ν ά ει. Α υ τ ό κ ρ ά τη σ ε 3 ή 4 μ έρ ες α π ’ το πρω ί ως το βράδυ. Ι ­ στο ρ ία β ια σ μ ο ύ α π ’ το ν ε ιδ ικ ό του ζίου -ζίτσου . Ε ­ ξη γ ή σ εις τη ς Ζ . Φεύγω προς α ν α ζή τη σ η του π α­ λ α ισ τ ή μ ε σ κ έψ εις φόνου. Σ ιω π ηλή επ ιστρ οφ ή , α ­ κούω τη σ υζήτησή του ς σ τη σ κ ά λ α . Ξ α φ ν ικ ά η έ­ κ ρ η ξ η σ το Τζέρσεϋ Σ ίτ υ κ α ι η α ν α κ ά λυ ψ η τη ς Α . σ τ ις σ κ ά λ ες . Τ ελ ε υ τα ία α ν τιπ α ρά θεσ η. Τη σέρνω σ το χ ιό ν ι π α ρ ’ όλ ες τ ις δ ια μ α ρ τυ ρ ίες τη ς κ α ι τ ις δ ια ψ εύ σ εις της. Φεύγω γ ια τη Δ ύ σ η ...» Δουλεύετε την Τριανταφυλλένια Σταύρωση εδώ και 37 χρόνια περίπου. Γιατί τόσο πολύ καιρό;

ΚΟΙΤΑΞΤΕ, όσο πιο πολύ γράφεις για τον εαυτό σου τόσο λιγότερο σημαντικό σου φαίνεται. Γρά­ φεις για να ξεχασ τείς ή ακριβέστερα για να ξεχάσεις τον εαυτό σου. Ό τ α ν άρχισα να γράφω, ι-

αφιερωμα/45 διαίτερα για τους Τ ρ οπ ικούς σκεφτόμουν: κανέ­ νας δεν έχει υποφέρει όσο εγώ. Έ π ρ ε π ε να βγει αυτό: τόσ οι κ α ι τόσοι τόμοι, τόσ α κα ι τόσ α ε κ α ­ τομμύρια λέξεις. Τώρα που σχεδόν τελειώνει, δε θέλω πια να γράφω έτσι: με κα ταλα βα ίνεις; Μα βρίσκομαι π ιασμ ένος στον ίδιο μου τον ιστό. Τώ­ ρα που οι Τ ρ ο π ικ ο ί είναι κοινω νικά αποδεκτοί, που έγινα τη ς μ ό δας κα ι οι άνθρωποι με κυνηγά­ νε από παντού για να κάνουν τα βιβλία μου θεα­ τρ ικ ά, ταινίες, λ ιμπρέτα. Δεν μπορώ να το κάνω. Δεν μπορώ να κά νω αυτά τα βιβλία οτιδήποτε άλλο. Ε ίχα υποσχεθεί στον εαυτό μου ότι α π ’ τη στιγμή που θα τα τελείωνα, τελεία κα ι παύλα. Ή θ ε λ α να τα ξεχάσω , αλ λά έρ χο νται κα ι με κ α ­ τατρέχουν. Τι είδους πράγματα θα θέλατε να γράψετε σήμερα;

Δ εν είναι πά ντοτε ευχάριστα, αλλά παραμένουν ποιητικά ακόμη κι όταν είναι α π οκρουσ τικ ά και μηδενιστικά. Στο εξω τερικό, οι κ ρ ιτικοί πά ντα υ­ πογραμμίζουν αυτό το σημείο. Α λλά πιστεύω, α­ πό άποψη σ κέψ ης κα ι σ υγκίνησης, το άνοιγμα εί­ ναι πολύ πιο πλατύ σ ’ ορισμένα βιβλία μεταγενέ­ στερα τω ν Τ ρ οπ ικ ώ ν για πα ράδειγμα στο Τα β ι­ β λ ία τη ς ζωής μ ο υ ή σ ’ ορισμένες συλλογές όπω ς The w isdom o f the heart κα ι Μ ια Κ υ ρ ια κ ή μ ε τ ά το ν π όλεμο , όπου δοκίμια και νουβέλες είναι α­ νακατεμ ένα. Τα θεωρείτε ως τα καλύτερα βιβλία σας;

ΟΧΙ. Ο Κ ο λο σ σ ό ς του Μ α ρ ο υ σ ιο ύ είναι το α γ α ­ πημένο μου βιβλίο και είμαι σίγουρος ότι αρέσει στο κοινό όλο και περισσότερο. Θα προτιμούσα να γίνω γνω στός στο μέλλον από τον Κ ο λο σ σ ό

Π ΡΙΝ από δύο χρόνια έγραψα ένα θεατρικό κο μ­ μάτι, μια σατιρική φ άρσα με τίτλο Just w ild ab ou t H a rry . Τ ριάντα χρόνια δια ρ κώ ς αναρω τιό­ μουν αν μπορούσα να γράψ ω αυτή τη φόρμα. Δ ιασ κέδασ α πολύ κα ι τώ ρα δουλεύω πάνω σ ’ έ­ να άλλο έργο. Α ν συνεχίσω να γράφω για το θέα­ τρο, θα γράφω πά ντα σ ’ αυτό το σ ατιρικό και μπουρλέσκο στυλ. Θ α μ’ άρεσε να γράψω αυτό που λέω καθαρή ανοησία: δηλαδή όχι κ ά τι το α­ κα τανόητο, αλ λά κ ά τι που θα διατείνεται ό τι δεν έχει κανένα βάθος κα ι κα μιά σχέση με την πρα γ­ ματικότητα. Δεν θα διάλεγα θέμα «αιματηρό», κοινω νικά προβλήματα κ α ι τα συναφή. Θ α ήταν μια καθαρή άσκηση της φ αντασ ίας κ ι ένα ς τρό­ πος να ευχαριστηθώ μ’ αυτόν τον τρόπο έκφ ρα­ σης χω ρίς κα νένα είδο ς υστεροβουλίας - ίσως, σε τελική ανάλυση, χω ρίς κα μιά σκέψη. Γνωρίζω ότι με α π οκαλούν ήδη συγγραφέα που δε σ κέφτε­ ται, αυτό δε με πληγώνει διόλου. Ί σ ω ς είν’ η κ α ­ τάσ τασ η όπου νιώθω πολύ ευτυχισμένος. Η σεξουαλικότητα θα κατέχει έναν εξίσου αξιό­ λογο ρόλο στα επόμενα έργα σας;

ΠΟΛΥ αμφιβάλλω. Ό χ ι γ ια τί έ χασ α κάθε ενδια­ φέρον για το θέμα, αλ λά για τί έφ τασα στο τέλος τω ν αυτοβιογραφικών μου γρ απτώ ν. Ό π ω ς τόνι­ σα πριν λίγο, μου φαίνεται ότι οι άνθρωποι είναι πολύ προσκολλημένοι σ’ αυτό το κο μ μάτι των βιβλίων μου. Πιστεύουν ότι αυτό είναι το δεσπόζον στοιχείο τους εξαιτίας μιας κ ά π ο ια ς δύναμης που έχει να σ οκάρει. Α υτό τουλά χιστον σκέφ το­ νταν οι πρώ τοι αναγνώ στες, ιδιαίτερα στην Α με­ ρική, όπου πολλοί έμειναν έ κπ λη κ το ι α π ’ την ά­ ξεστη, χω ρίς γλαφ υρότητα πλευρά τω ν Τ ροπ ι­ κ ώ ν για ν ’ ανακαλύψουν μετά ό πω ς κι εγώ ο ί­ διος, μια λυρική διάθεση. Α υτό μπορεί να φαίνεται εξεζητημένο εκ μέ­ ρους μου, αλλά μένω πά ντα έκ π λη κ το ς σ ’ αυτά τα δυο βιβλία με τα κο μ μάτια που τραγουδούν.

Γιώργος Κατσίμπαλης

πα ρά από κάθε άλλο βιβλίο μου. Σ ’ αυτό εμφ ανί­ ζεται ο κα λύτερός μου εαυτός: ένα ς άνθρω πος που διασκεδάζει στη ζωή κα ι που είναι περίεργος για όλα. Αυτή η αλλαγή στάσης και ύφους σχετικά με το μηδενισμό των Τροπικών ερμηνεύει μια αλλαγή στην ύπαρξή σας;

ΤΟ πιστεύω. Θ α μπορούσε ν ’ αποδοθεί σ ’ ένα συ­ ναίσθημα έξαρση ς που με συνεπήρε στην Ε λλά­ δα. Έ γ ρ α ψ α μεμιάς τον Κ ο λ ο σ σ ό αμέσ ω ς μόλις γύρισα στην Αμερική.

46/αφιερωμα Εμφανιστήκατε όμως με τάσεις πολύ πιο απαι­ σιόδοξες στον Κλιματιζόμενο εφιάλτη, σκυθρω­ πό χρονικό της απογοήτευσής σας για την Α­ μερική.

ΑΥΤΟ προέρχεται από τη διαφορά ανάμεσα στις δυο χώ ρες. Έ κ α ν α το γύρο της Α μερικής, ελπί­ ζοντας να βγάλω αν ό χι ένα εμπνευσμένο βιβλίο τουλάχιστον ένα βιβλίο εκτίμησης για την ιδιαί­ τερη πα τρίδα μου, μετά από μια μακρρχρονη α­ πουσία. Π αντού ό μω ς όπου πήγαινα απογοητευό­ μουνα κα ι μου φαίνεται αυτό θα συνέβαινε και σήμερα ακόμη αν ξαναέκανα το ίδιο ταξίδι. Ί ­ σω ς κα ι όχι. Γιατί αυτές οι απαισιόδοξες σκέψεις για την πα­ τρίδα σας;

ΠΑΝΤΑ είχα την αίσθηση ότι ήμουν σ ’ αυτή τη χώ ρα κι ό χι α π ’ αυτή τη χώ ρα. Α ισθάνομαι να έ­ χω λίγη σχέση με ό ,τι με περιτριγυρίζει εδώ. Δεν ενδιαφέρομαι για τα πολιτικά ή κοινω νικά κινή­ ματα. Ζω τη ζωή μου σ’ έναν στενό κύκλο με τους φίλους μου. Ό λ α αυτά που διαβάζω για τον Α μ ε ρ ικ ά ν ικ ο τρόπ ο ζωής με γεμίζουν φρίκη και κα τάπληξη. Α πό τότε που έγραψα το βιβλίο μου, η Α μερική γίνεται όλο και περισσότερο ένα ς κλ ι­ ματιζόμενος εφιάλτης. Νομίζω ότι τα γεγονότα ε­ πιβεβαιώνουν τα λεγόμενό μου. Πώς αυτό;

ΣΤΑ 72 χρόνια που έχω ζήσει, έχουμε πάει μπρο­ στά - τί, μισό χιλιοστό; - ή έχουμε οπισθοδρο­ μήσει κά μποσ α μέτρα; Έ τ σ ι κρίνω αυτό που ο­ νομάζουμε «πρόοδο». Ό σ ο πολιτισμένοι κι αν δείχνουμε δεν είμαστε τίπ ο τ’ άλλο πα ρ ά άγριοι, αδαείς, ανόητοι, διεστραμμένοι, σ αδισ τές. Εδώ και 72 χρόνια περιμένω να δω να γκρεμίζονται μερικά από τα τεχνητά φ ρ άγματα που περιβάλ­ λουν τα σύνορά μας, το εκπαιδευτικό σύστημα, τα σπίτια μας, τον ίδιο μας τον εαυτό, να δω να συντρίβονται τα σ άπια καλούπια που μπήκαμε, αλλά τίπ ο τα δε γίνεται. Έ χ ο υ μ ε το δυναμίτη αλ­ λά δεν πα τάμε τον πυροκροτητή. Β αρέθηκα την αναμονή. Π αρ ’ όλα τα επιχρυσω μένα όνειρα των πολιτικώ ν κα ι των αυτοαποκαλούμενω ν δια­ νοούμενων του καιρού μας, δεν πρόκειται να καλυτερεύσουμε τον κόσμο με ειρηνικά μέσα, με μια αργή εξέλιξη κα ι με μικρές βελτιώσεις. Π ροοδεύουμε ό πω ς υπαναχωρούμε: με κα τα ­ στροφικά άλματα . Ό τ α ν μιλάω για μια εκρ ηκτι­ κή κα ι βίαιη αλλαγή της τάξη ς τω ν πραγμάτω ν, αυτό που διατυπώνω είναι μια ευχή όσο κα ι μια προφητεία. Α υτό σημαίνει για μένα μια καινού­ ρια τύχη, μια καινούρια γέννηση. Κ ουράστηκα α π ’ την ιστορία. Θέλω να τα δω όλα σαρωμένα έτσι που να φανεί μια καθαρή πλευρά για κά τι καινούριο. Θέλω να βρεθώ υπεράνω του πολιτι­

σμού μέχρι εκεί που ονομάζουν μετα-ιστορική συνθήκη κα ι να δω το νέο άνθρωπο που θα ζει χω ρίς τους περιορισμούς κ α ι τις απαγορεύσεις που μας κρατούν ακόμη φυλακισμένους. Πιστεύετε ότι αυτή η ελπίδα είναι ρεαλιστική;

Π Ω Σ θα μπορούσαμε να πούμε κά τι τέτοιο; Αν γνω ρίζαμε τί μας περιμένει - καλό η κ α κό - σί­ γουρα θα σ ταματούσαμε ν ’ αγωνιζόμαστε για να το αποκτήσουμε. Είναι φανερό ότι η εμπειρία του παρελθόντος δεν μας αφήνει πολλά περιθώρια ελπ ίδα ς γιατί κ α τά την εξέλιξη της ισ τορίας οι πρόοδοι που έχουμε πραγματοποιήσει μου φαί­ νονται απατηλές. Ξαναπέφτουμε πά ντα στο λούκι. Μ πορεί κανείς να επιχειρηματολογήσει λέ­ γοντα ς ότι είναι αναπόφ ευκτο κι ο άνθρω πος θα είναι πά ντα αυτός που είναι, όντας· πνευματικά ανίατος. Ί σ ω ς ν ’ αληθεύει αυτό για τους πολ­ λούς, αλλά σ ’ αυτή την ιστορία υπάρχουν πολλά χειραφετημένα άτομ α - οι προφ ήτες, οι θεμε­ λιω τές θρησκειών, οι νεοτεριστές - ώστε να πι­ στεύω ότι είμαστε ικ α ν ο ί να σπάσουμε αυτούς τους αποπνικτικού ς κορσέδες, ικ α ν ο ί να βάλου­ με τέλος στο φαύλο κύκλο πόθου κα ι της απ ο­ γοήτευσης, να υπερπηδήσουμε τα ίδια αιώνια προβλήματα, ν ’ απ αλλαχτούμε α π ’ τις δουλοπρέπειες που λέγονται πολιτισμός, να ξεφύγουμε επιτέλους α π ’ την κίνηση του ρολογιού. Αν το καταφέρουμε, είναι ίσως δυνατό αυτό που βρί­ σ κεται καταπιεσ μένο μέσα μας κα ι θέλει να βγει πρ ος τα έξω κά ποια στιγμή, να μπορέσει να βρει την έκφρασή του. Δεν μπορώ να φ ανταστώ ποια θα είναι η μορφή αυτού του ιδανικού μέλλοντος, αλλά θα σημαίνει, όσο καθυστερημένη κι αν εί­ ναι, την απελευθέρωση του ανθρώπινου π νεύματος. Πιστεύετε ότι με τη σταδιοδρομία έχετε συμβάλει κατά τρόπο διαρκή σ’ αυτή την προσπάθεια;

Π Ο ΙΟ Σ θα τολμούσε να πιστέψει κά τι τέτοιο; Π ροσω πικά θα έλεγα ότι, αναμφίβολα, πα ρ ακί­ νησα μια πρα γμ ατική επανάσταση που έφερε στους αγγλόφω νους συγγραφείς κά ποια ελευθε­ ρία έκφ ρασ ης - τουλάχιστον προσωρινά. Η ε­ ρώτησή σας με κάνει ν’ αναρωτηθώ τι είδους έ κ ­ βαση θα επ ιθυμούσα να έχει εφόσον είμαι ικ ανός γι’ αυτό. Μ ιλάω για ένα δ ια ρ κ ές αποτέλεσμα. Α λλά προφ ανώ ς τίπ οτα δεν είναι αιώνιο εκτός α π ’ τον ατέλειωτο κύκλο της δημιουργίας και της κα ταστροφ ής, όπου εσείς κι εγώ κι ο καθέ­ νας μας για κα λό ή για κα κό αφήνει το δικό του σ ημάδι, μοναδικό αλλά απειροελάχιστο. Δεν εί­ μαστε πα ρά άντρες κα ι γυναίκες κα ι ο πιο ταπει­ νός δεν διαφέρει α π ’ τον πιο σπουδαίο. Να είσαι άνθρω πος, αληθινά άνθρω πος, για μένα αρκεί. Μετάφραση: Ντόρα Αλιβάνιστου

αφιερωμα/47

Ν τ ό ρ α Τ σ ιμ π ο ύ κ η

Χένρυ Μίλλερ και Αρθούρ Ρεμπώ:

Πότε θα πάψουν οι άγγελοι να μοιάζουν μεταξύ τους; «Και νομίζετε πως ο Ρεμπώ είναι ο πιο μεγάλος απ’ όλους μαζί τους Αμερικανούς ποιητές;» με ρώτησε ένας νεαρός προκλητικά. «Ναι. Νομίζω πως είναι ο μεγαλύτερος και απ’ όλους μαζί τους Γάλλους». [Χένρυ Μίλλερ, Ο Κολοσσός του Μαρουσιού]

Ελάχιστοι Αμερικανοί συγγραφείς έχουν δείξει τόση αγάπη και τόσο πά­ θος για τα βιβλία όσο ο Χένρυ Μίλ­ λερ. Τα βιβλία γ ι’ αυτόν υπήρξαν πάντοτε πηγή έμπνευσης και ο ίδιος ομολογεί στο έργο του Τα Β ιβλία της Ζω ής μου (1952) την επίδραση που ε ί­ χαν στη φαντασία του συγγραφείς ό­ πως ο Ραμπελέ, ο Βοκάκιος, ο Μέτερλινκ, ο Ουώλτ Ουίτμαν, ο Λώρενς, ο Τζέημς Τζόις, ο Μαρσέλ Προυστ και ο Ντοστογιέφσκι. Όμως για τον νεαρό συγγραφέα των Εκλάμψεω ν και του Μ ια Εποχή στην Κόλαση, Αρθούρ Ρεμπώ, ο Μίλλερ δείχνει τέτοια αγά­ πη και αφοσίωση που φτάνει στα όρια της ειδωλολατρείας.

Στον Ρεμπώ, αντικρίζω τον εαυτό μου όπως σ ’ ένα καθρέφτη. Τίποτα α π’ ό,τι λέει δε μου είναι ξένο, όσο ακαταλόγιστο, παράλογο ή σκοτεινό κι αν είναι. Αν θέλουμε να καταλά­ βουμε, δεν έχουμε παρά ν ’ αφεθούμε, και θυ­ μάμαι πολύ καλά πόσο είχα εγκαταλειφτεί την πρώτη φορά που έσυρα τα μάτια μου στο έργο του. Εκείνη τη μέρα (και να που έχουν περάσει από τότε περισσότερα από δέκα χρόνια), μου έφτασαν μερικές γραμμές για ν ’ αποθέσω τρέμοντας σαν φύλλο το βιβλίο. Εί­ χα τότε, όπω ς έχω και σήμερα, το αίσθημα πω ς είπε τα πάντα για την εποχή μας..·. Είναι ο μόνος σ υγγραφ έας που διάβασα και ξανα­ διάβασα, με την ίδια χαρά, την ίδια συγκίνη­ ση, πηγαίνοντας πάντα από ανακάλυψη σε α­ νακάλυψη, πάντα αναστατωμένος απ’ την α­ γνότητά του... Είναι ο μόνος συγγραφ έας που ζηλεύω την ιδιοφυία του: όλοι οι άλλοι, όποια κι αν είναι η μεγαλοσύνη τους, δε με κάνουν ποτέ να ζηλεύω... Αν τον είχα διαβά­ σει στα νιάτα μου, αναρωτιέμαι αν θα είχα γράψει ποτέ έστω και μια γραμμή (Ο Καιρός τω ν Δ ολοφόνω ν 93)2.

48/αφιερωμα Μίλλερ συνέχισε να γράφει και αφού ανα­ κάλυψε τον Ρεμπώ. Το ερώτημα όμως για τον κριτικό της λογοτεχνίας αλλά και τον απλό αναγνώστη είναι: Π ώ ς σχετίζεται το έργο του Μίλλερ με αυτό του Ρεμπώ; Και σε ποιο βαθμό φτάνουν οι ομοιότητες και ποιες είναι οι προσαρ­ μογές που έκανε ο Μ ίλλερ στα θέματα και τις τε­ χνικές του Ρεμπώ; Είναι προφανές ότι ο Μίλλερ αφιέρωσε αρκετό χρόνο στη μελέτη της ποίησης του Ρεμπώ. Ο Κ α ιρ ό ς τω ν Δ ολοφ ό νω ν (1956) εί­ ναι ένα βιβλίο εξ ολοκλήρου αφιερωμένο στη ζωή και το έργο του Γάλλου ποιητή. Στη μελέτη αυτή ο ίδιος ο Μίλλερ παραθέτει ένα κατάλογο από «αναλογίες», «σχέσεις», «συγγένειες» και «συνέ­ πειες» ανάμεσα στον εαυτό του και τον Γάλλο ποιητή. Και δεν παραλείπει να υπαινιχθεί π ω ς δεν είναι α πλώ ς ομοιότητες που τους συνδέουν, αλλά πω ς ο Μίλλερ είναι η ενσάρκωση του Ρεμπώ (γεννήθηκε το 1891, την ίδια χρονιά που πέθανε ο Ρεμπώ). Ο Κ α ιρ ό ς τω ν Δ ολοφ ό νω ν θεωρείται σήμερα μια από τις πιο διορατικές μελέτες που γράφτη­ καν για τον νεαρό ποιητή. Ωστόσο, το έργο αυτό - σύμφωνα με τον Karl Shapiro - είναι εξίσου α­ ποκαλυπτικό για τον ίδιο τον Μίλλερ. Έ χ ο ν τα ς, λοιπόν, σαν αφετηρία Γον Κ α ιρ ό τω ν Δ ο λ ο φ ό ­ νων, θα εξετάσουμε τα σημεία προσέγγισης που ανακαλύπτει ο συγγραφέας ανάμεσα στον εαυτό του και τον Ρεμπώ και πώ ς αυτά ενσαρκώ νονται στο έργο του Μ ίλλερ. Τα σημεία αυτά μπορούν να συνοψιστούν στα εξής: α) στη διαπίστωση ότι η πραγματικότητα, ο κόσ μος που περιβάλλει τους δύο συγγραφείς είναι εχθρικός, β) Κατά συ­ νέπεια, για τον ονειροπόλο καλλιτέχνη απομένει ο δρόμος της φυγής ή το όραμα ενός καλύτερου κόσμου όπου η ανθρωπότητα θα απολαμβάνει την ειρήνη, την αρμονία και την αληθινή επικοι­ νωνία. γ) Ωστόσο, η δραπέτευση και η ονειροπό­ ληση δίνουν μόνο την ψευδαίσθηση της λύτρω­ σης. Η απόλυτη ελευθερία βιώνεται από τον κα λ­ λιτέχνη μονάχα στον μαγικό κόσμο των λέξεων. Μια από τις πρώ τες ομοιότητες που διαπιστώ­ νει ο Μίλλερ είναι ότι όπω ς και ο ίδιος έτσι και ο Ρεμπώ μισούσαν τον τόπο που γεννήθηκαν. Ό ­ μως, η απέχθεια αυτή απλώνεται πολύ νωρίς στην κοινωνία που στο σύνολό της ζει στην υπο­ κρισία και την απάτη. «Με φούσκωσαν ψευτιές, ξόρκια, φτηνά μυρωδικά, πα ιδικές μουσικές», λέει οργισμένος ο Ρεμπώ μέσα στην άβυσσο της «κόλασής» του. Π αράλληλα, για τον Μ ίλλερ «ο πολιτισμένος κ όσ μος είναι μία ζούγκλα» (Κ α ιρ ό ς 15). Στη Μ αύρ η Ά ν ο ιξ η (1936) αποκαλύπτει με­ ρικές αποκρουστικές όψεις της «πανούκλας» αυτής που λέγεται σύγχρονη εποχή:

Ο

[Α]ποικιοκρατία, εμπόριο, απόκρυφες Γραφές, πόλεμος, λοιμοί, τεχνητά μέλη, εργοστάσια, δούλοι, τρέλα, νευρώσεις, ψυχώσεις, καρκίνος,

σύφιλη, φυματίωση, αναιμία, απεργίες, λοκάουτ, πείνα, μηδαμινότητα, κενότητα, ανησυ­ χία, αγώνας, απελπισία, πλήξη, αυτοκτονίες, χρεωκοπίες, αρτηριοσκλήρωση, μεγαλομανία, σχιζοφρένεια, κήλη, κοκαΐνη, πρωσικό οξύ, α­ σφυξιογόνες βόμβες, δακρυγόνα, λυσσασμένα σκυλιά, αυτοτοξίνωση, ψυχοθεραπεία, υδροθε­ ραπεία, ηλεκτρικό μασάζ, στεγνοκαθαριστήρια, αιμορροΐδες, γάγγραινα. (49)

Η Πόλη, το σύμβολο του «πολιτισμού», γίνεται αντικείμενο βίαιης επίθεσης. Η οδυνηρή γνώση του Ρεμπώ για την απελπισία των πόλεων, όπω ς το Π αρίσι κα ι το Λονδίνο, γίνεται φανερή σε μια από τις Ε κ λ ά μ ψ ε ις με το όνομα «Πόλη». Ό σ ο για τον Μίλλερ, ήδη από την εποχή του Τροπ ικού του Κ α ρ κ ίν ο υ (1934) γράφει για τις πόλεις σε γλώ σσα που θυμίζει πολύ τους θυμωμένους λίβελους του Ρεμπώ: Ό τα ν σκέφτομαι την πόλη που γεννήθηκα, το Μανχάταν που το σιγοτραγούδησε ο Ουίτμαν, με πιάνει μια αλλόκοτη μανία, κυριεύομαι από τυφλό θυμό. Νέα Υόρκη. Οι λευκές φυλακές, τα σκουληκιασμένα πεζοδρόμια, οι ουρές μπρος στα λαϊκά συσσίτια, τα οπιοπωλεία γιγάντια σαν παλάτια, οι μασκαράδες της, οι λεπροί της, οι δολοφόνοι της και πάνω απ’ όλα η μονοτονία των προσώπων, των δρόμων, των ποδιών, των σπιτιών, των ουρανοξυστών, των φαγητών, των διαφημίσεων, των εγκλημάτων, των εργασιών, των ερώτων της. Μια ολόκληρη πόλη υψωμένη πάνω στο χαίνον βάραθρο του τίποτα. Χωρίς σημασία. Κι η 42η λεωφόρος της! Την ονομά­ ζουν «η κορυφή του κόσμου». Τότε πού βρίσκε­ ται ο πυθμένας; Μπορείς να τη διασχίσεις ολό­ κληρη ζητιανεύοντας και το μόνο που θα μαζέ­ ψεις μες στο απλωμένο καπέλο σου θα ’ναι στά­ χτη. Πλούσιοι και φτωχοί περπατούν με τα κε­ φάλια γερμένα προς τα πίσω και σπάνε σχεδόν τους λαιμούς τους καθώς καμαρώνουν τις ω­ ραίες λευκές φυλακές τους. Προχωρούν σαν ένα κοπάδι τυφλές χήνες κι οι προβολείς ραντίζουν τα πρόσωπά τους με ρανίδες έκστασης. (78)

Η αλλού: Παρίσι, αιώνια πολιτεία, πιο αιώνια από τη Ρώ­ μη, πιο λαμπρή από τη Νινευή, πιο αλαζονική α­ πό τη Βαβυλώνα, Παρίσι, ομφαλέ της γης όπου πάνω σου οι πάντες έρπουν με γόνατα και α­ γκώνες σαν τυφλοί και ψευδοί ηλίθιοι, και όλοι επιπλέουν όπως οι φελλοί στα κύματα του ωκε­ ανού, κουφοί, απελπισμένοι, αδιάφοροι ακόμα και στο πέρασμα ενός Κολόμβου. Τα λίκνα του πολιτισμού είναι οι βρώμικοι νεροχύτες του κό­ σμου, το οστεοφυλάκιο όπου οι μολυσμένες μή­ τρες αποθέτουν τα φορτία που κουβαλούν, σάρ­ κες και κόκαλα. (Καρκίνος 195)

Ο Ρεμπώ «μια νύχτα πήρε την Ομορφιά σ τα γόνατά (τ)ου και τον βρήκ(ε) πικρή. Και την εγκατέλειψ(ε)» (Κ α ιρ ό ς 113). (Une soir, j ’ai assis la

αφιερωμα/49 Beaute sur mes genoux. - Et je l’ai trouve amere. Et je Finjuriee.)· Ο Μ ίλλερ με δαιμονική βιαιότη­ τα γκρεμίζει όλα τα «απατηλά» προσωπεία που κα λύπτουν τη φαρισαϊκή «πραγματικότητα»: Μα αυτό δεν είναι βιβλίο. Είναι ένας λίβελος, έ­ να κακολόγημα, η δυσφήμηση κάποιου ανθρώ­ που. Δεν είναι βιβλίο στην κανονική έννοια του όρου. Καθόλου. Δεν αποτελεί παρά μια παρατεταμένη διαρκή προσβολή, δεν αντιπροσωπεύει παρά μια ροχάλα εκσφενδονισμένη στο πρόσω­ πο της Τέχνης, μια κλωτσιά στα μαλακά των Θεών, του Ανθρώπου, της Μοίρας, του Χρόνου, της Αγάπης, της Ομορφιάς του καθετί, του οποιουδήποτε θελήσετε. Σκοπεύω να σας πω ένα τραγούδι, λίγο παράφωνα ίσως αλλά θα το πω. Θα το πω, ενώ εσείς θα κοιτάτε και θα χορέψω πάνω στα βρώμικά σας πτώματα. (Καρκίνος 7-8).

«Η αληθινή ζωή είναι απούσα», διαπιστώνει με πίκρα ο Ρεμπώ και επανασ τατεί (La vrai vie est absente). Α κολουθούν αλλεπάλληλες απόπειρες φυγής, πολυάριθμες περιπλανήσεις, έ να α διάκο­ πο πήγαινε-έλα με το σ τομάχι αδεια· ό, ένα ατέ­ λειωτο οδοιπορικό που δεν οδηγεί ,ιουθενά και που σταματάει μονάχα με το θάνατο3. Ό μ ο ια , ο Μίλλερ πάσχει από την ίδια μανία της περιπλά­ νησης. Στον Τ ρ οπ ικό του Κ α ρ κ ίν ο υ , που είναι εν ολίγοις η αφήγηση της φυγής του καλλιτέχνη από τους εφιάλτες της πρ α γμ ατικότητας, ο Μίλλερ γράφει: Περπατάς στο δρόμο και ξέρεις πως είσαι τρε­ λός, δαιμονισμένος, μόνο και μόνο γιατί όλες αυτές οι ψυχρές, αδιάφορες μορφές που σε κυ­ κλώνουν, ανήκουν όλες στους φύλακές σου κι έ­ χεις επίγνωση αυτού του γεγονότος... Ο αγέρας είναι κρύος και πνιγερός. Δεν υπάρχει διέξοδος. Ο θάνατος αποτελεί τη μόνη λύση. Μια τυφλή λεωφόρος που στο τέρμα της υψώνεται το ι­ κρίωμα. (194-5) · Σ τ ο ν Τ ρ οπ ικό του Α ιγ ό κ ερ ω επιχειρεί να ερμη­ νεύσει τη συμβολική σημασία του «δρόμου» ό­ πω ς ο ίδιος τη βίωσε στην Αμερική: Δεν μπορώ να σκεφτώ ούτε άναν αμερικάνικο δρόμο, ούτε έναν κάτοικο αυτών των δρόμων ι­ κανό να οδηγήσει κάποιον στην ανακάλυψη του εαυτού του. Περιπλανήθηκα στους δρόμους πολλών χωρών του κόσμου, πουθενά όμως δεν ένιωθα τόσο ξεπεσμένος και ταπεινωμένος όσο στην Αμερική. (13)

Α λλά είναι στη Μ αύρ η Α ν ο ιξ η που ο Μίλλερ δίνει την πιο σαφή εικόνα του πιστεύω, ενός περιπλανώμενου κυρίως στα κεφάλαια « Έ ν α Σάββα­ το Α πόγευμα», «Ρ αφ τάδικο», «Π εριδιαβάζοντας την Κίνα». Στο « Έ ν α Σάββατο Α πόγευμα», με α­

φορμή την απάρνηση του πολιτισμένου κόσμου από τον Ροβινσώνα Κρούσο, γράφει: Κάθε άνθρωπος έχει τη δική του πολιτισμένη έ­ ρημο, το νησί του εαυτού του πάνω στο οποίο έ­ χει ναυαγήσει: για ευτυχία σχετική ή απόλυτη, δεν μπορεί να γίνεται λόγος. Α πό τότε, κάθε άν­ θρωπος δραπετεύει από τον εαυτό του και τρέχει να βρει κάποιο φανταστικό ερημονήσι για να ζήσει αυτό το όνειρο του Ροβινσώνα Κρούσου. Πάρτε παράδειγμα τη φυγή των κλασικών του Μέλβιλ, του Ρεμπώ, του Γκωγκέν, του Τζακ Λόντον, του Χένρυ Τζέημς, του Λώ ρενς... χιλιά­ δες τέτοιοι. Κανένας απ’ αυτούς δε βρήκε την ευτυχία. (48)

Τέλος, στο κεφάλαιο «Περιδιαβάζοντας την Κίνα», ο Μίλλερ παραθέτει τουλάχιστο 80 πόλεις που περπάτησε στον κόσμο και διηγείται τις χα ­ ρές, τα απρόοπτα και τις εκπλήξεις που του πρόσφερε η μανία του για περιπλάνηση4. Μαζί με τα «Song o f the Open Road» του Ουίτμαν, The Oregon T ra il τους Φ ράνσις Π άρκμ αν και On the R oad του Κέρουακ, το πεζό αυτό ποίημα του Μίλλερ αποτελεί ένα πανηγυρικό της περιπλάνη­ σης στην Αμερικανική Λογοτεχνία.

I ΘΑΝΑΣΗΣ ΜΑΚΡΗΣ 1

ι»

I

Τοπίο/ με αφορμή

I

I

τα κίτρινα 31 Οκτωβρίου - 16 Νοεμβρίου

Γκαλερί «ΕΚΦΡΑΣΗ” Φοίβης 11 - Γλυφάδα ® 8940391 Ώ ρες λειιουργίας: 10.30' π.μ. - 2 μ.μ. και 5.30' μ.μ. - 9 μ.μ., κάθε μέρα εκτός Σαββάτου και Κυριακής

I ι

50/αφιερωμα Κι αν η φυγή δεν είναι σ ωτηρία, τί μπορεί να γί­ νει με αυτούς που είναι γεννημένοι να κυνηγούν τον Παράδεισο; Η απάντηση και για τους δύο συγγραφείς είναι κοινή: ν ’ αλλάξουν τον κόσμο και να μεταμορφωθούν οι ίδιοι. «Χριστούγεννα στη γη», φωνάζει ο Ρεμπώ (Κ α ιρ ό ς 65) (Noel sur la terre!). Και για να μετατρέψει το όνειρο σε πρα γμ ατικότητα είναι αποφασισμένος να υιοθε­ τήσει πλήθος από μορφές και ρόλους, μεταμφιέ­ σεις κα ι μεταμορφώ σεις. «Γιατί εγώ είναι ένας άλλος», εξομολογείται (Car moi est un autre). Α­ πό δα ίμονας της επανάσ τασ ης μετατρέπεται σε αλήτη, μάγο, προφήτη, άγγελο, δά σκα λο , μαθη­ τή και μυημένο ταυτόχρονα. Ή απ λά «ο άθλιος, ά κ αρ δος Ρεμπώ »5. «Να κάνουμε τερατική την ψυχή», γράφει ο Ρεμπώ . « Ό χ ι άσκημη αλλά εκ ­ πληκτική!» προσθέτει ο Μ ίλλερ. Με τον ίδιο παιδικό αυθορμητισμό, την ίδια α­ θωότητα, ο Μ ίλλερ διεκδικεί τον δικό του Π α­ ράδεισο: Θα ’θελα να γινόμουν ολοένα και πιο παιδί, να περνούσα απ’ την παιδική ηλικία, προς την α­ ντίθετη κατεύθυνση. Θα ’θελα το μέστωμά μου να συνεχιστεί σε κατεύθυνση αντίθετη με την κανονική. Θα ’θελα να βυθιστώ στο υπερπαιδικό βασίλειο του όντος, που θα ’ναι τόσο παλαβό και χαώδες όσο ο κόσμος που με περιβάλλει αλ­ λά με διαφορετικό τρόπο... Αρνούμαι κάθε τι που δημιούργησαν οι γονείς μας. Γυρνώ πίσω σ ’ ένα κόσμο πιο μικρόν ακόμα κι απ’ τον Αρχαίο Ελληνικό, σ’ έναν κόσμο που μπορώ πάντα να τον αγγίξω, αρκεί ν ’ απλώσω τα χέρια μου, σ ’ έ­ ναν κόσμο πραγμάτων που ξέρω κάθε στιγμή να τ’ αναγνωρίσω. Κάθε ά λλος κόσμος μου είναι α­ διάφορος, ξένος κι εχθρικός. Ξαναδιαβάζοντας το λαμπρό κόσμο της παιδικής ηλικίας δε θα ’θελα να σταματήσω σ’ αυτόν αλλά να πάω α­ κόμα πιο πέρα, ίσαμε να φτάσω στον πιο λα­ μπρό κόσμο απ’ όπου θα πρέπει να ’χω δραπε­ τεύσει. Δεν ξέρω με τι θα μοιάζει κι ούτε είμαι σίγουρος πως θα τον βρω. Είναι όμως ο δικός μου κόσμος, ο μόνος που μπορεί να μ’ ερεθίσει. (Αιγόκερω 185).

Την ίδια χρονιά που τελειώνει τον Τ ρ οπ ικό του Α ιγ ό κ ερ ω (1939), ο Μ ίλλερ επισ κέπ τεται την Ε λ­ λάδα. Εδώ ανακαλύπτει τον δικό του Π αράδει­ σο, τη δική του μικρή Γη της Ε παγγελίας: Τα πάντα εδώ, σήμερα, όπως και αιώνες πριν, τραγουδάν τη διαφώτιση, τη χαρούμενη και ε­ κτυφλωτική διαφώτιση. Το φως αποκτά μια ποιότητα υπεροχής δεν είναι μόνο το μεσογεια­ κό φως. Είναι κάτι περισσότερο, κάτι το αβυθόμετρο, το ιερό. Εδώ, το φως φτάνει ολόισια στην ψυχή, ανοίγει τα πορτοπαράθυρα της καρδιάς, απογυμνώνει, εκθέτει, απομονώνει μέσα σε μια μεταφυσική ευδαιμονία που φωτίζει το κάθε τι εν αγνοία του. (Κολοσσός 46).

Η αλλού:

Η Ελλάδα σήμερα είναι ο μόνος παράδεισος στην Ευρώπη, κι ας μοιάζει μ’ ένα μαδημένο κι άσαρκο λύκο. Τι θα γίνει σαν θα ξανασκεπαστεί με τ’ αρχαία της φυλλώματα; Αυτό ξεπερνάει τη φαντασία ενός σύγχρονου ανθρώπου. Ό λ α θα είναι βολετά τη μέρα που θα ξανανάψει και θα λαμπαδιάσει από νέα ζωή αυτή η φωτερή εστία. (Κολοσσός 49)

Έ τ σ ι, έστω κα ι για μια στιγμή, τίπ οτα δε φαί­ νεται να χωρίζει τον καλλιτέχνη από τη βεβαιό­ τητα του ονείρου του. Είναι μια στιγμή ε κσ τατική πριν την επόμενη παραίτηση. Τότε ακριβώ ς γεν­ νιούνται τα μεγάλα ποιήματα: τότε που το όραμα εκφ ράζεται με λέξεις, τότε που η γλώ σσα γίνεται μέσο υλοποίησης του ανέκφραστου. «Και καθώ ς κάθε λέξη είναι ιδέα», γράφει ο Ρεμπώ , «η εποχή μιας π α γκ όσμιας γλώ σσ ας θα ’ρθει!.. Αυτή η γλώ σσα θα είναι α π ’ την ψυχή, θα συνοψίζει τα πά ντα , αρώ μ ατα, ήχους, χρώ μα τα, α π ’ τη σκέψη να κρέμεται και η σκέψη να τραβά μπροστά» (Κ α ιρ ό ς 80). Και προκειμένου να προκαλέσει την «αποδέσμευση όλων των αισθήσεων» (dereglement de tous les sens), ο ποιητής τολμά να διασπάσει τον λ εκ τικ ό πυρήνα και να προσδώ σει αυθαίρε­ τες ερμηνείες στην κάθε λέξη. Αυτή η «αλχημεία του ρήματος», η μαγική χρήση της γ λώ σσ ας συνεπαίρνει τον Μ ίλλερ. Ό ­ σο πιο παράδοξη χρήση κάνει ο Ρεμπώ στα σύμ­ βολα τόσο για τον Μ ίλλερ είναι εγγύηση της ιδιο­ φυίας του. «Π οιητής», για τον Α μερικανό συγ­ γραφέα είναι όχι αυτός που «σκαρώνει στίχους αλλά εκείνος που είναι ικ ανός ν’ αλλά ξει βαθιά τον κόσ μ ο... Η γλώ σσα του θα πρέπει να κάνει να λιώσει η καρδιά των ανθρώπων, να χοχλάσει το αίμα τους» (Κ α ιρ ό ς 39). Και ξέρει κα ι ο ίδιος πω ς α πό πα ιδί έχει αυτή τη δύναμη: « Ή μ ου ν ικ α ­ νός να επινοώ διαρ κώ ς λέξεις με κίνδυνο να φέ­ ρω το ακροατήριό μου σε κα τάσταση υστερίας» (Κ α ιρ ό ς 21). Α ργότερα ο συγγραφέας γεμίζει χιλιάδες τέ­ τοιες μ αγικές σελίδες. Ό π ω ς , για παράδειγμα, οι πολ λ απλ ές ερμηνείες που δίνει στη λέξη «Βαλπαραίζο»: Ό τ α ν λέω εγώ «Βαλπαραίζο», θέλω να πω κάτι ολότελα το διαφορετικό απ’ αυτό που μπορεί να σήμαινε μέχρι τώρα η λέξη. Για μένα μπορεί να σημαίνει μια εγγλέζα πόρνη που της έχουν φύγει όλα τα μπροστινά δόνια και ταυτόχρονα του μπάρμαν που στέκεται στη μέση του δρόμου προσπαθώντας να τραβήξει πελάτες. Μπορεί να σημαίνει έναν άγγελο με μεταξωτή εσθήτα που παίζει με τα κοντυλένια του δάχτυλα μια μαύρη άρπα. Μπορεί να σημαίνει μιαν οδαλίσκη που έ­ χει τυλίξει τους γλουτούς της με μια κουνουπιέ­ ρα. Μπορεί να σημαίνει ό λα αυτά που είπα ή τί­ ποτα απ’ αυτά, αλλά οτιδήποτε... σημαίνει, πρέπει να είσαστε βέβαιοι πως θάναι κάτι εντε­ λώ ς διαφορετικό, κάτι εντελώς καινούριο. (Μαύρη Ά νο ιξη 35).

αφιερωμα/51 Τέλος, όπω ς κα ι για τον Ρεμπώ, πηγή έμπνευ­ σης και σημείο αναφοράς για τον Μ ίλλερ υπήρξε πά ντα ο εαυτός του. Μέσα από το αυτοβιογραφικό μυθιστόρημά του προσπαθεί να περιγράφει σπιθαμή προς σπιθαμή τον αγώνα για τη λύτρω­ ση που περνάει μέσα από την αέναη διαδικασία της γέννησης, του θανάτου κα ι της αναγέννησης. Οι καυτές εξομολογήσεις, οι δα καείς πόθοι, οι στιγμές ευδαιμονίας, οι αδιάκοπες περπλανήσεις, οι ερωτικές περιπέτειες, όλο αυτό το λεκτι­ κό πανδαιμόνιο παίρνει τη μορφή πεζών ποιημά­ των, ρευστών και μαγικών. Ακολουθώντας πιστά τα βήματα του νεαρού καθοδηγητή του, ο Μ ίλλερ δε γράφει βιβλία αλλά καταγράφει εμπειρίες, οράματα, εκτενείς «ε­ κλάμψ εις» ώσπου να συναντήσει το τέλος του κόσμου ή το θάνατο. *1

Σημειώσεις 1. σ. 122. Για την κατανόηση της πολύπλοκης σχέσης του Μίλλερ με τον Ρεμπώ βοήθησε σημαντικά το βιβλίο του Bertrand Mathieu, Orpheus in Brooklyn: Orphism, Rimbaud, and Henry Miller.

2. Από δω και πέρα οι συντετμημένοι τίτλοι των βιβλίων και οι σελίδες απ’ όπου προέρχονται τα αποσπάσματα θα βρί­ σκονται σε παρένθεση μέσα στο κείμενο.

3. Σύμφωνα με τον Γάλλο μελετητή, Jacques Plessen, η αδιά­ κοπη τάση για φυγή του Ρεμπώ έχει κάτι το παθολογικό και ο συγγραφέας παραθέτει και άλλες ψυχιατρικές μελέτες που συμφωνούν με την άποψη αυτή.

4. Αξίζει να σημειώσουμε ότι στον Κολοσσό του Μαρουσιού ο Μίλλερ σχολιάζει και τον «ελληνικό τρόπο περπατησιάς» και χαρακτηρίζει σαν τον καλύτερο «γιατί η περπατησιά αυ­ τή δεν έχει σκοπό, είναι αναρχική, ολότελα ανθρώπινη, ε­ πειδή είναι ξεκούρδιστη» (41).

5. Με τη φράση αυτή ο Ρεμπώ υπέγραφε συχνά τα γράμματά του και αποτελεί κι αυτό μια ομοιότητα με τον Μίλλερ που, όπως εξομολογείται στον Καιρό των Δολοφόνων, ήταν και αυτός «αυθάδης, αναιδής, ανεπιεικής, με έντονες προκατα­ λήψεις; με μια άσπλαχνη ισχυρογνωμοσύνη» (19).

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ Fowlie, Wallace, Rimbaud: A Critical Study. Chicago: University of Chicago Press, 1959.

Gordon, William A. The Mind and Art o f Henry Miller. Baton Rouge: Louisiana State University Press, 1967.

Mathieu, Bertrand. Orpheus in Brooklyn: Orphism, Rimbaud, and Henry Miller. Mouton: The Hague, 1976.

Miller, Henry. Black Spring. Μετ. Λουκάς Θεοδωρακόπουλος. Αθήνα: I. Ζαχαρόπουλος & ΣΙΑ, 1978.

Miller. The Books o f My Life. New York: New Directions, 1952.

-----The Colossus o f Maroussi. Μετ. Ανδρέα Καραντώνη. Α ­ θήνα: Κάκτος, 1980.

-----The Time o f the Assassins. Μετ. Αντώνης Φωστιέρης & Θανάσης Νιάρχος. Θεσσαλονίκη: Εγνατία.

-----Tropic o f Cancer. Μετ. Βαγγέλης Κατσάνης. Αθήνα: Μπουκουμάνης, 1973.

-----Tropic o f Capricorn. Μετ. Βαγγέλης Κατσάνης. Αθή­ να: Μπουκουμάνης.

Plessen, Jacques. Pronienade et Poesie. The Hague: Mouton & Co., 1967.

Shapiro, Karl. In Defense o f Ignorance. New York: Random House, 1961.

Τεύχος 84, Οκτώβριος 1991

Μηνιαία επιθεώρηση, Μαυρομιχάλη 39, Αθήνα 106 80, τηλ. 36.19.837 Η ΕΠΤΑΕΤΙΑ ΤΗΣ ΝΕΑΣ ΟΙΚΟΛΟΓΙΑΣ Δημήτρης Κωστόπουλος: Μετά επτά έτη Σμάρω Γιαννακοπούλου: Σύμβολο αισιοδο­ ξίας Πολιτικά κείμενα των: Γ. Παρασκευόπουλου, Ν. Καίσαρη, Δ. Τσαντίλη, Κ. Καλεσάκη Μιχάλης Μοδινός: Στο δρόμο για το Ρίο Μιχάλης Παπαγιαννάκης: Ευρωοικολογικά Γιάννης Σακιώτης: Η Γιουγκοσλαβία και ο ρό­ λος της Ελλάδας Γιάννης Παρασκευόπουλος: Ποιος φοβάται την «άλλη» Μακεδονία; ΦΑΚΕΛΟΣ ΠΕΤΡΟΛΑ Ένας ακόμα βραχνάς για το θριάοιο, του Θανάση Παπακωνσταντίνου Αρχαία Ελευσίνα: η περιπέτεια μιας πό­ λης, της Εύης Πανοπούλου Η Ελευσίνα κι η Πολιτική: μια συζήτηση, του Γιάννη Παρασκευόπουλου Πώς φτάσαμε στο δημοψήφισμα, του Χρήστου Χρηστάκη Γιώργος Ριτζούλης: Παραποτάμια δάση και έ­ λη της Κροατίας Μαριέττα Φριτζ: Ευρωπαϊκό πάρκο στη Ρο­ δόπη; Ζέφη Κόλλια: Βενεζουέλα: Διατηρώντας μια χαμένη κοιλάδα Γιάννης Σακιώτης: 0 αέρας του Σάο Πάολο ΕΝΤΡΟΠΙΑ 0 θεμελιώδης νόμος της καταστροφικής εξέ­ λιξης, του Κρίστιαν Σούτσε Ο νόμος της ανοδικής εξέλιξης, του Φρανκ Κάφκα Γιατί σιωπούμε; του Λόταρ Μάγιερ ΠΡΟΣΟΧΗ: Η Νέα Οικολογία με την ευκαιρία της επετείου της πρώτης επταετίας της, μετακυλίει την ημε­ ρομηνία έκδοσής της, από την 1η στην 15η κάθε μηνός.

52/αφιερωμα

Γ ιά νν η ς Ν . Μ π α σ κ ό ζ ο ς

Σχέδιο του Χένρυ Μίλλερ

Η Ελλάδα

του ^ένρυ μ ίλλερ Στο δεύτερο μισό του 1939 ο Χένρυ Μίλλερ επισκέπτεται την Ελλάδα. Περ­ νά έξι μήνες διακοπών γεμάτους επώνυμες και τυχαίες γνωριμίες, συγκινητι­ κούς περιπάτους και εσωτερικά ταξίδια γεμάτα απρόοπτα. Έρχεται ως κατα­ σταλαγμένος και δημοφιλής συγγραφέας. Έχει γράψει και εκδώσει ήδη τον «Τροπικό του Καρκίνου», ενώ την ίδια χρονιά εκδίδεται ο «Τροπικός του Αιγόκερω». Είναι ήδη διάσημος αλλά ταυτόχρονα απαγορευμένος στην πατρίδα του, την Αμερική. Πολυδιαβασμένος και αγαπητός τόσο στους εστέτ, στους περιθωριακούς, όσο και στο ευρύτερο κοινό της Ευρώπης. Είναι ήδη ένας μύθος. την Ε λλάδα έρχεται μετά από πρόσκληση του φίλου του, του μεγάλου ερωτικού, Λ. Ντάρελ. Ο Ν τάρελ βρίσκεται την εποχή εκείνη στην Κέρκυρα και η φιλελληνική οπτική του επη­ ρεάζει τον X. Μίλλερ (Χ.Μ . στο εξής). Γνωρίζε­ ται με τη «θρυλική» συντροφιά της γενιάς του ’30, τον Κ ατσίμπαλη, τον Σεφέρη, τον Αντωνίου, τον Χ ατζηκυριάκο-Γκίκα και με αυτούς αρχίζει η μύησή του στον ελλαδικό χώρο. Ό μ ω ς ο Μίλλερ αν και ελάχιστα γνώριζε την κλασική Ε λλάδα, εμπνέεται από τη σύγχρονη κά νοντας δικές του αντιστοιχίες με τις συντεταγμένες του αρχαίου κλασικού πνεύματος. Ο κοσμοθεωρητικός του ά ­ ξονας τέμνεται με τις αντιλήψεις των Ελλήνων φίλων του, αλλά διαμορφώνει τη δίκιά του οπτι­ κή γωνία περί ελληνικότητας.

Σ

Την εποχή που έρχεται ο X. Μ ., οι συζητήσεις για την ελληνικότητα δίνουν και παίρνουν. Το 1938 τα «Νέα Γράμματα» κα ι τα «Νεοελληνικά Γ ράμματα» αφιερώνουν ολόκληρα τεύχη τους στον Π. Γιαννόπουλο και ανοίγουν μεγάλη συζή­ τηση για τις απόψεις του. Το 1935 ο Σεφέρης έχει εκδώσει το «Μ υθιστόρημα», που σηματοδότησε κα λλιτεχνικά και αισθητικά την αναζήτηση της ελληνικότητας για τη γενιά του. Ο X. Μ. ακούει από τον Κ ατσίμπαλη για τη ζωή κα ι το έργο του Γιαννόπουλου και γνωρίζεται με τον Σεφέρη που θαυμάζει. Η φυσιοκρατία της αισθητικής του Π. Γιαννόπουλου θα βρει κοινές α ναφορές με τις εμμονές του X. Μ ., τον απελπι­ σμένο ρομαντισμό του Ρεμπώ, τον οραματισμό του Μ πλέηκ, τη φιλοσοφία του Λάο-Τσε, του Κομφούκιου και του Νίτσε.

αφιερωμα/53 Ο X. Μ ίλλερ έρ χεται στην Ε λλάδα για διακο ­ πές. Βιώνει τον ελλαδικό χώ ρο, για τί είναι και αυτός ένα ς μεγάλος εμπειρικός, κα ι κατό πιν γράφει ένα βιβλίο για την Ε λ λάδα ενώ είχε προα­ ποφασίσει ότι σε αυτό του το ταξίδι δεν θα γρ ά­ ψει τίποτα. Ε ίναι φανερό ότι οι συζητήσεις κα ι αυτά που είδε τον ώθησαν να κα ταγράψ ει ό χι τις ταξιδιω τικές του εντυπώ σεις αλλά περισσότερο το φιλοσοφικό σύστημα που τον απ ασχο λεί και που νομίζει ό τι στον ε λλ αδικό χώρο βρίσκει πο λ ­ λά δεδομένα του. Π οια είναι η Ε λλάδα που κα τέγραψ ε ο Μ ίλλερ; Με πρώτη ματιά θα μπορούσε να δει κα νείς στο βιβλίο του «Ο Κ ολοσσός του Μ αρουσιού» το θαυ­ μασμό του φ ιλέλληνα. Με μια δεύτερη θα α ν α κ α ­ λύψει πολλές υπερβολές, που μπορεί να ηχούν κολακευ τικ ά για μας τους Έ λ λ η νες αλλά ξέρου­ με ότι είναι πέρα για πέρα ψέματα. Ο ίδιος θα ε­ ξηγήσει «προτιμώ να φτιάξω τη δίκιά μου ισ το­ ρία για την Ε λλάδα, μια ιστορία που να ανταποκρίνεται σ ’ α κ α τά λ η π τα θαύματα που έχω βε­ βαιώσει ο ίδιος με τα μάτια μου». Επειδή ο Μ ίλ­ λερ είναι ένα ς προικισ μένος πα ραμυθάς κ α το ρ ­ θώνει να φτιάσει μια Ε λλάδα θαυμαστή μέσα από τα κουρέλια της. Ό μ ω ς η Ε λλάδα τη ς επο χής του είναι αλλού. Ούτε σ τις φυσικές ομορφιές της, ούτε στο φως τω ν νησιών της, ούτε στην υποβλη­ τικ ότητα τω ν χώρων που περ π άτησα ν οι ήρωες των τραγω διώ ν μπορεί να βρεθεί. Ε ίναι 1939, τέ­ ταρ το ς χρόνο ς της δικτα το ρ ία ς του Μ εταξά. Μια Ε λ λάδα που ξεκινά να μπει σ τον π όλεμο ενώ οι πληγές της είναι ακόμη ανοικτές. Ο ι διανοού­ μενοί της, όσοι β ρίσκονται έξω από τις φυλακές, επιλέγουν τη συναίνεση με το κα θεσ τώ ς κα ι την προσω πική φυγή. Η κρίση του αστικού κόσμου έ­ χει π αρασύρει κα ι τις τελευταίες προσπάθειες ε κ ­ σ υγχρονισμού τη ς χώ ρ ας. Ο π ο λ ιτικό ς κό σ μο ς πλήρω ς εξευτελισμένος σύρεται ανήμπορος από έναν δ ικτά τορ α που θέλει κ ι αυτός να δημιουργή­ σει το νέο ελληνικό πολιτισμό. Τ ίποτα από τα προηγούμενα δεν θα δει ο Μ ίλ­ λερ στην Ε λλάδα. Τον X. Μ. θα τον συγκινήσουν τα αυθόρμητα στοιχεία της κοινω νικής ζω ής του νεοέλληνα, ο φυσικός τρ ό π ο ς ζωής, μια ανέχεια που θα ερμηνευτεί ω ς επιλογή τρόπου ζω ής, τα έντονα χα ρ α κ τη ρ ισ τικά του Έ λ λ η να , ο αυθορμη­ τισ μός του, η φιλοξενία, η άνεση κα ι η ευκολία τω ν τυχαίω ν κοινω νικώ ν σχέσεων. Α κόμ α θα διακρίνει το πάθος, την απόλαυση τω ν μικρών χαρώ ν, το πείσμα τους. Α λλά πάνω α π ’ όλα θα εκτιμήσει κά πο ιες αμφιλεγόμενες αξίες, την αντιφ ατικότητα, τη σύγχυση, το χά ο ς που διακρ ί­ νει να υπάρχουν στους Έ λ λ η νες. Κάπου αλλού έχει πει ότι «το χ ά ο ς είναι μια παρτιτούρα που πάνω της γράφ εται η αλήθεια». Το χά ο ς μιας κοινω νίας σε απορρύθμιση θα ερμηνευθεί ω ς η απόλυτη φυσική αλήθεια. Στην Ε λλάδα βρίσκει ο X. Μ ίλλερ αυτό που

του λείπει στην π α τρ ίδα του, την Α μερική. Τη φι­ λοσοφία για μια καλύτερη ζωή. Το γιατί κα ι πώ ς πρέπει να ζούμε. Ο ίδιος έχει απορρίψει την Αμερική, όσο η ίδια τον έχει απομακρύνει. Η Ε λ λάδα είναι ένα ς αντί­ θετος πόλ ος, ένα ς αντίλογος στη αμερικανική «φιλοσοφία της προόδου». Ο ελληνικός κόσ μος είναι διαυγής, πνευμ ατικός κ α ι για τον X. Μ., π λήρης κόσ μος. Ο άλλος, ο αμερ ικ ανικός κό­ σ μος, είναι αυτός του χρ ήμ ατος κα ι τω ν αξιών που αυτό συνεπάγεται. Έ ν α ς κόσ μος που δεν ξέ­ ρει τι θα πει ή ττα . Ο X. Μ. χαρακτηρίζει τους Α­ μερικανούς ω ς «κα τα κτη τές, ανήσυχες ψυχές που αν κα ι δεν ξέρουν τί να κάνουν με την ίδια τους τη ζωή, επιθυμούν να αλλάξουν τον κόσμο για όλους». Οι Έ λ λ η νες, ωραίοι σαν αρχαίοι, ό­ ταν φεύγουν αφήνουν πίσω τους μια τρύπα ενώ οι Α μερικανοί έναν όγκο σκουπιδιών. Τους μόνους Έ λ λ η νες που αντιπαθεί κα ι τους το δείχνει χλευάζοντάς τους, είναι αυτοί που πιστεύοντας στο αμ ερικανικό όνειρο, μισούν τη χώ ρα τους για τί δεν τους προσφέρει την ευλογία του δολ α­ ρίου. Στο πρόσ ω πο της αμερ ικ ανικής κοινωνίας ο X. Μ. διαβλέπει τους κινδύνους της «πολιτι­ σμένης β αρ βαρότητας» που θα την δει λίγα χρό­ νια αργότερα να κα τακλύζει τις αναπτυγμένες βιομηχανικά χώ ρες. Σαν μελετητής τω ν ανθρώ­ πω ν θα βρει κ α ι σ τους ευρω παίους ενδείξεις μιας αντιανθρώ πινης στάσης. Σε κάθε ευκαιρία θα συγκρίνει τον Έ λ λ η να με τον Γερμανό (μασκαρεμένος σ αν άνθρω πος, τρ ο μ α κ τικ ά μορφωμέ­ νο ς κ α ι α π οκρουσ τικ ός), με τον Ά γ γ λ ο (υπερό­ πτης κα ι στεγνός), τον Γάλλο (ευγενικός, πνευ­ μ α τικός αλλά αποστειρω μ ένος από ευγένεια ψυχής). Σε αυτές τις κοινω νιολογικές του πα ρατηρή­ σεις για τους άλλους λαούς θέλει να θίξει ένα πολιτισ μολογικό κα ι ανθρω πολογικό πρόβλημα. Ν α διαπισ τώ σ ει για άλλη μια φορά την έκπληξή του για τη φθορά κα ι την υποχώρηση τω ν δ ιαχρο­ νικώ ν ανθρώπινω ν αξιώ ν κά τω απ ό το βάρος του εκσυγχρονισμού, της τεχνολογίας κα ι τω ν διευρυμένων αλλά άχρηστω ν, κ α τά τον X. Μ ., αναγ­ κώ ν. Και ο ελληνικός χώ ρ ος - που όχι γ ια τί δεν ήθελε, αλλά για τί δεν μπόρεσε να εμ πλ α κ εί στη σύγχρονη β αρβαρότητα - προσφ έρεται για τέ­ τοιου είδους παρατηρήσεις. Ο ελληνικός κόσ μ ος είναι για τον X. Μ. ένας μυθικός, ιερός κόσ μ ος όπου ο άνθρω πος έ χει την ύψιστη πρ οτεραιότητα. Η Ε λλάδα είναι μια χώρα στα «μέτρα του ανθρώπου». Ο Μ ίλλερ έχει μια σ υμπαντική αντίληψη. Τον ενδιαφέρει ο «κόσ μος-σύμπα ν», όπω ς τον λέει. Τον α π α σ χο ­ λεί η ουσία του, το πα ρόν κ α ι το μέλλον του. Στο βάθος τη ς σ κέψ ης του υπάρχουν ο αναρχισ μός κ α ι η φυσιοκρατική φιλοσοφία του Ρουσώ και του Θορώ. Εναντιώ νεται στον πολιτισμό του χ ρ ήμ ατος κ α ι τη ς τεχνολογίας που το υπηρετεί,

54/αφιερωμα στους πολέμους που δεν κα τανοεί το γιατί τους, στο κυνήγι των εφήμερων υλικών αξιών. Ο ίδιος νιώθει ελεύθερος που δεν έχει κα μιά δέσμευση, ούτε σπίτι, ούτε δουλειά, ούτε κα ι αυτοκίνητο. Αναζητεί στην Ε λλάδα την πληρότητα του νοήματος να ζει σ αν άνθρωπος. Γράφει ότι κ α ι αν περάσουν εκατομμύρια χρόνια κα ι αν γύριζε από πλανήτη σε πλανήτη, αν μπορούσε να διαλέξει τη φώτιση για την οποία μιλούν οι Βουδιστές ή να φθάσει στη Ν ιρβάνα, θα διάλεγε να μείνει σαν πνεύμα κ α ι να αιωρείται πάνω από τις στέγες του Πόρου. Για να μπορεί από αυτό το νησί να βλέπει ολόκληρη την ανθρώπινη φυλή να στραγγίζεται στο λαιμό τη ς μπ ουκ άλα ς αναζητώ ντας μια διέ­ ξοδο στον κόσμο του φωτός κα ι της ομορφιάς. Το πώ ς βλέπει ο X. Μ. το μέλλον του κόσμου είναι επηρεασμένο από την οπτική του Φ ρόυντ (Ο Π ολιτισμός πηγή Δυστυχίας) για τον οποίο η εξέ­ λιξη του τεχνολογικού πολιτισμού καταπιέζει τη λίμπιντο κα ι σαν συνέπεια τον ίδιο τον άνθρωπο· αλλά κα ι με την ο πτική των Ο. Σπένγκλερ (Η π α ­ ρακμή της Δύσης) κα ι Φ. Ν ίτσε (Der Wille zur Macht) σύμφωνα με τους οποίους ο ανθρώπινος πολιτισμός θα ολοκληρωθεί με την καταστροφή του. Ό μ ω ς ο X. Μ. ενώ δέχεται τις διαπιστώ σεις παραμένει κα τά βάθος αισιόδοξος. Π εριγράφει τη σύγρονη κοινωνία με τα πιο σκούρα χρώ ματα, επιμένει να ξύνει πιο βαθιά τις πληγές της αλλά οραματίζεται μια άλλη κοινωνία. Και αυτό του προσδίδει ipso facto αισιοδοξία. Έ χ ε ι πλήρη επί­ γνωση της αντιφ ατικής πορείας της ανθρωπότη­ τας. Και είναι αισιόδοξος γιατί πιστεύει ότι η πά ­ λη της φ ρίκης με το φ ως είναι μια αρχέγονη πάλη που δεν έχει λήξει ακόμα κα ι που την αναγνω ρί­ ζει στην αντίθεση Μ υκηνών-Επιδαύρου. Οι Μυ­ κήνες συμβολίζουν τον όλεθρο του πολέμου, τον άνθρωπο που έχει φτιαχτεί μέσα από μια πορεία δόξας κα ι καταστροφ ής. Η Ε πίδαυρος είναι το πνεύμα, η μετουσίωσή του σε τέχνη. Είναι ο τό­ πος αυτοεπίγνωσης του ανθρώπου. Π ρόκειται για μια ανάγνωση που τον φέρνει κοντά στην α­ ναγνώριση του ελληνικού τοπίου που έκανε ο Σεφέρης ή ο Κ ατσίμπαλης ή ακόμα ο Θ εοτοκάς ό­ ταν έγραφε ότι η « Ε λλάδα είναι όλο πνεύμα. Εί­ ναι η γη των αγνών κα ι καθαρών ιδεώ ν... εδώ ό­ λα είναι απ λά, τόσο όμορφα, τόσο βαθιά απλά, που η απλότητά τους ονομάστηκε θαύμα» (στον «Κύκλο», 1931). Από την έννοια της ελληνικότητας του X. Μίλλερ απουσιάζει η χρισ τιανικότητα σε αντίθεση με αρκετούς οπαδούς της γενιάς του ’30 που έβλε­ παν αυτά τα στοιχεία να συμπλέουν. Ο X. Μ. πι­ στεύει ότι ο χριστιανισμός στέρησε από τον άν­ θρωπο το σ ώμα του γ ι’ αυτό και γράφει ότι οι Έ λ ­ ληνες αντίθετα με τους Ευρω παίους και Α μερι­ κανούς «έδιναν σώμα στα πά ντα , ενσαρκώ νο­ ντα ς κα ι διαιω νίζοντας τα πά ντα . Στην Ελλάδα γεμίζει κανείς με μια αίσθηση αιω νιότητας που

εκφράζει το εδώ κ α ι τώρα». Η φύση πρω ταγωνιστεί στη διαμόρφωση αντι­ λήψεων της εποχής. Ο Κ. Τ σά τσος και Ν. Χ ατζηκυριάκος-Γκίκας, που τους γνωρίζει, έ­ χουν δημοσιεύσει ήδη άρθρα κα ι μελέτες για τη σ χέση φύσης κα ι τέχνης. Οι επιρροές του Ράσ κιν και του I. Ταιν είναι νω πές. Ο Μίλλερ βρίσκει ι­ δανικούς συνομιλητές κα ι ο «Κ ολοσσός του Μαρουσιού» αποπνέει μια φωτεινή χοϊκότητα κα ι έ­ να πα γα νισ τικό στοιχείο που τα υποβάλλει το ελ­ ληνικό τοπίο. Ο Μ ίλλερ πηγαίνει στους Δ ελφούς κα ι το τοπίο τον πληγώνει όπω ς κα ι τον Σεφέρη. Βλέπει τον μυθολογικό κόσμο μέσα από μια άχρονη αναζή­ τηση που δεν δεσμεύεται από τις σ ύγχρονες κοι­ νω νικές συνθήκες. Α ντίθετα ο Σεφέρης μπορεί κα ι αναζητά κα ι αυτός τη χαμένη αθω ότητα της κλ ασ ικής Ε λλάδας, αλλά σαν πικρ ός παρατηρη­ τής της σύγχρονης κοινωνίας ξέρει ότι ένα πολι­ τιστικό μέλλον για την Ε λλάδα ταυτίζεται με τη δυνατότητα δημιουργίας σύχρονης πνευματικής κοινωνίας. Ο X. Μ. μέσα από το ελληνικό τοπίο αναζητά αυτή τη δυνατότητα για κάθε άνθρωπο σε παγκόσμιο «συμπαντικό» επίπεδο. Π αραμέ­ νει ένας οραματιστής ανεξάρτητα από τις δυνα­ τότητες πραγματοποίησης του οράματος. Ο X. Μ ίλλερ στον «Κολοσσό του Μαρουσιού», όπω ς κα ι στον «Κ λιματισμένο Εφιάλτη», στους «Τροπικούς», στη «Μαύρη Ά νοιξη» κα ι ίσως τε­ λικά σε όλα του τα βιβλία, περιγράφει τον εαυτόν του. Η ματιά του πάνω στην Ε λλάδα είναι και μια ματιά στον ίδιο του τον εαυτό. Είναι μια γρα­ φή βιωματική που ο συγγραφέας δοκιμάζει τις αντοχές του, συγκρούεται με τα δεδομένα του γύ­ ρω του κόσμου, προσπαθεί να επιβεβαιώσει τον ανθρωπισμό του μέσα από την υποταγή τω ν ιδε­ ών του στη γραφή. Είχε παρομοιάσει τον εαυτό του με κλόουν καθώ ς αυτός" «είναι ένα ς ποιητής σε δράση. Είναι ο ίδιος η ιστορία που παίζει». Οι ιστορίες του στην Ελλάδα είναι ένας τρ όπ ος δ ρά­ σης υπέρ τω ν ιδεών, τω ν φιλοσοφικών σ τοχα­ σμών, τω ν α πόψεών του για την κοινωνία κα ι τον άνθρωπο. Γράφει γιατί βιώνει κα ι βιώνει για να γράψει. Ί σ ω ς ο βιω ματικός χα ρ ακ τήρ ας να είναι το στοιχείο «πριμιτιβισμού» που του αποδίδουν αλλά ο ίδιος πάει πολύ πέρα κα θώ ς τα προβλή­ μ ατα που τον απασχολούν είναι οικουμενικά ξεπ ερνώ ντας μια απλή βιωματική καταγραφή. Ο Μίλλερ είναι ένας «αναρχικός» κα ι στο γρά­ ψιμό του συγγραφέας. Ο μύθος και η ιστορία, το όνειρο κα ι η ψευδαίσθηση, τα αισθήματα κα ι ο κυνισμός διατρέχουν ταυτόχρονα το έργο του. Για να απαντήσουμε στο πώ ς είδε ο Μίλλερ την Ελλάδα ίσως είναι καλύτερο να προστρέξουμε σε αυτό που έγραψε ο φ ίλος του ο Ντάρελ γι’ αυτόν «διασχίζει τη ζωή (και την Ελλάδα - σ. Γ. Μ. - ) με μια κίνηση τόσο απόλυτη, που τελικά την πα­ ραμορφώνει από υπερβολική αγάπη». □

αφιερωμα/55

Ο Βαγγέλης Κατσάνης μιλά για τον Μίλλερ

Ο Χ.Μ. με τον Christian de Bartillat, έναν αη’ τους Γάλλους £* δότες του

και την Ελλάδα στο Γ. Μπασκόζο ν ιπ Λ π ίίΐ 7 ηΓ r

π<^ς ξεκινήσατε κ. Κατσάνη να μεταφράσετε Μίλλερ, γιατί και ποια ήταν τα τυχόν μεταφραστικά προβλήματα;

Ό τ α ν μου πρότειναν, το 1964, να μεταφράσω για πρώτη φορά Μίλλερ, δέ­ χ τηκ α μόνο και μόνο για να δω αν μπορεί η γλώ σσα μας να αντέξει τον Μ ίλ­ λερ. Επειδή χρησιμοποιεί μια τρομακ τικ ά πλούσια γλώ σσα κα ι μια περίπλοκη σύνταξη. Ή τα ν ένα είδος δοκιμής για τη δημοτική μας γλώ σσα που δεν είναι τόσο επεξεργασμένη όσο η αγγλι­ κή. Αρκετοί μου είπαν να μην το επιχειρήσω, ειδικότερα για τους δυο «Τροπικούς» που εκτι­ μούσαν ότι δεν μεταφράζονται. Επειδή έχουν κα ι υπερρεαλιστικά στοιχεία μέσα και άλλες δυ­ σ κολίες, θεωρούσαν ότι δεν μεταφράζονται οι «Τροπικοί». Ευτυχώς η προσπάθεια ήταν ενδια­ φέρουσα. Ό τ α ν γύρισα από το Λονδίνο και αφού είχα μεταφράσει τους «Τροπικούς» που απαγορεύθηκαν από τη χούντα, βρέθηκα στον «Α πότσο» και ήταν εκεί και ο Κ ατσίμπαλης, ο ο­ ποίος όταν του είπαν ότι εγώ είχα μεταφράσει τον Μ ίλλερ, σηκώθηκε, θεόρατος, και μου είπε «μπράβο, έτσι θα το έγραφε ο Μ ίλλερ αν το έγραφε στα ελληνικά». Διαπίστωσα, μεταφράζον­ τα ς Μίλλερ, ότι την ελληνική γλώ σσα μπορείς να την εξελίξεις κα ι να την κάνεις να «χωρέσει» και τις πιο δύσκολες ξένες γλώ σσες. ΚΑΤΣΑΝΗΣ Β

Γιατί διαλέξατε τον «Κ λιματισμένο Εφιάλτη», ένα όχι τόσο γνω στό έργο για να μεταφράσετε πρόσφατα; πολλές επιλογές, όπω ς «Ο βαθύς Ν ότος και τα πορτοκάλια του Ιερώ­ νυμου Μ πος», αλλά διάλεξα τον «Κλιματισμένο Εφιάλτη» γιατί η Αμερική που κριτικάρει ο Μ ίλλερ σε αυτό το κομ μάτι είχε τότε τα προβλήματα που έχει τώρα η Ελλάδα ή μάλλον η Ευρώπη. Α υτός ο εξωφρενικός ρυθμός ζωής, η υπερμηχανοποίηση, η αυτοματοποί­ ηση της ζωής και η μηδενοποίηση της ανθρώπινης μονάδας. Αυτά όλα τα κριτικάρει ο Μίλλερ ΚΑΤΣΑΝΗΣ Β

56/αφιερωμα με σκληρότητα αλλά κα ι με την αγάπη του ανθρώπου που πονά γι’ αυτά που γίνονται. Γι’ αυτό αντιπαραθέτει και το Βορρά με το Νότο των ΗΠ Α . Είναι ένα χρήσιμο βιβλίο, γιατί μπορεί κ α ­ νείς να δει πώ ς ένας συγγραφέας που δεν έχει κανένα ταμπού βλέπει την ίδια του την πατρίδα στη μεταλλαγή της σε μια υπερβιομηχανοποιημένη κοινωνία και τους κινδύνους που διαβλέπει σε αυτό. ΜΠΑΣΚΟΖΟΣ Γ.

Τα θέματα που θίγει ο Μ ίλλερ αγγίζουν τον σημερινό προβληματισμό του α­ ναγνώστη;

Εια άένα ο Μίλλερ είναι πρώ τα από όλα πρότυπο ελεύθερης σκέψης. Δεν έ­ χει καμιά αναστολή, δεν πα ραδέχεται τίποτα σαν αποδεδειγμένη αρχή, σαν θεώρημα. Είναι έτοιμος να επανεξετάσει όλο το πλέγμα των αξιών του κόσμου και δεν έχει κα ­ νένα φόβο να δει τα πράγματα, γυμνά, έτσι όπω ς είναι. Αυτά που τον κατηγορούνε για τις σε­ ξουαλικές υπερβάσεις που αναφέρει, είναι μάλλον παρεξήγηση. Ο Μίλλερ πιστεύω ότι τα κο­ ροϊδεύει. Τα γράφει κάνοντας πλάκα. Και κάνει πλ άκ α στους πουριτανούς. Τους δίνει μια στα μούτρα και τους λέει σταματήστε να ντρεπόσαστε το σώμα σ ας, τις οργανικές σ ας λειτουργίες. Εσείς τις ντρεπόσαστε, εγώ τις κοροϊδεύω. Ό τ α ν στο Λ ονδίνο του είπαν ότι θεωρείται πατέρας της πορνογραφίας, εξαγριώθηκε λέγοντας «εγώ δε φταίω γ ι’ αυτή την κα τάντια, εγώ το ανθρώ­ πινο σώμα το σέβομαι, δεν το θεωρώ θέαμα ή στοιχείο γαργαλιστικό». Τους θύμισε δε το ποίη­ μα του Κ ίπλινγκ « "α ν μια αλήθεια που είπες τη βλέπεις να γίνεται παγίδα για βλά κες” εγώ τί φταίω γι’ αυτό. Εγώ προσπάθησα να ελευθερώσω τον αναγνώ στη, να του δείξω ότι όσα υπάρ­ χουν στη ζωή είναι επιτρεπόμενα και δεν πρέπει για τίποτα να ντρέπεται», είπε. Α λλά νομίζω η κριτική του πάει πιο βαθιά. Η Αμερική είναι κ αι σήμερα πουριτανική. Νομίζω ότι χρησιμοποίησε τις τολμηρές του περιγραφές σαν πρόσ χημα για να δείξει στον μέσο Αμερι­ κανό τον κόσμο που του κτίζανε. Ό τ α ν σ τον «Τ ροπικό του Κ αρκίνου» μιλάει για την τηλεφωνι­ κή εταιρεία που δούλευε, κάνει μια τέτοια κριτική στην αμερικανική κοινωνία και στο αμερικα­ νικό όνειρο. Αυτοί επειδή έχουν κά ποια προσχήματα δημ οκρατίας δεν μπορούσαν να πουν σου απαγορεύω το βιβλίο γι’ αυτό. Είπαν απλά σου απαγορεύω το βιβλίο ω ς πορνογραφικό για να μη φτάσουν αυτά πιο κάτω . Ό τ α ν γράφει ότι «θέλω να δω την Αμερική ξυραφισμένη από τη μια άκρη έως την άλλη» ή όταν λέει «τί κάναμε στη ζωή μας, κάναμε ένα πελώριο λάκο με σ κατά και πέσαμε μέσα οι ίδιοι», με πρόσχημα την εργασία. Κτυπάει δηλαδή το ιερότερο αξίω­ μα της αμερικανικής κοινωνίας. ΚΑΤΣΑΝΗΣ Β

ΜΠΑΣΚΟΖΟΣ Γ.

Π ρ ό κ ειτ α ι π ο λ ιτ ικ ά για έ ν α ν α να ρ χ ικ ό ;

° Μ ίλλερ έχει την ευτυχία να είναι από τους συγγραφείς που είναι επικίνδυ­ νοι και για τους δεξιούς κα ι για τους αριστερούς. Δεν είναι πολιτικοποιημέ­ νος. Τα πολιτικά περνάνε, αυτά που κτυπάει ο Μ ίλλερ δεν περνάνε, γιατί αυτά που κτυπάει εί­ ναι οι ουσιαστικές αρρώστιες από τις οποίες διαβρώ νεται καθημερινά η κοινωνία. Είναι το ενυπάρχον, το εγγενές κα κό που υπάρχει στην ανθρώπινη δόμηση της κοινωνίας. Είναι εξίσου ε πι­ κίνδυνος και για τους σοσιαλιστές και για τους κα πιταλισ τές, γιατί όλοι πάσχουν από τα ίδια ελλατώ ματα. Ά ρ α είναι ένας συγγραφέας επικίνδυνος για το κατεστημένο, άρα είναι ένα ς γνή­ σιος συγγραφέας. κατςανης r

ΜΠΑΣΚΟΖΟΣ Γ.

Του αποδόθηκε ο τίτλος συγκρίνατε;

«πριμιτίβ». Είναι; γενικότερα με ποιους θα τον

Δε νομΚ=ω ° τι είναι «πριμιτίβ». Θα τον συνέκρινα συνειδησιακά με τον Ρεμπώ, Λωτρεαμόν, Λαφόργκ. Επιτίθεται δηλαδή με όπλο το όνειρο και προ­ σπαθεί να μας πει ότι η ζωή δεν είναι μόνο αυτή. Υπάρχει και μια άλλη διάσταση, πίσω από μια ουσιαστικοποίηση του εαυτού μας. ΚΑΤΣΑΝΗΣ Β

γ μ η αςκο ζο ς

ι.

Π ώ ς κρίνετε την οπτική του για την Ε λλάδα; Ξέρουμε τα γραφ τά του, τις παρέες TQ|) κ ά Τι είδε 0 Μ ίλλερ στην Ελλάδα;

ΕΧω την εντύπωση ότι ο Μ ίλλερ είδε εκείνα που ήθελε να δει. Δεν είδε την Ε λλάδα που υπήρχε. Είδε την Ε λλάδα που θα ήθελε να υπάρχει. Δ ηλαδή ένα χώρο που οι άνθρωποι λειτουργούσαν ακόμα απροσχημάτιστα. Και βέβαια δεν ήταν καθόλου αλήθεια. Βέβαια το να βρεθείς ξαφνικά από το Π αρίσι ή τη Ν. Υόρκη στον Π όρο ή στην τότε επαρχιακή Αθήνα είναι ένα σοκ. Δεν προχώ ρησε βαθύτερα. Ή ρ θε με την προδιάθεση «πάω στην Ε λλάδα που ακόμα λειτουργεί η αγνότητα των σχέσεων κα ι της ζω ής.» ΚΑΤΣΑΝΗΣ Β

αφιερωμα/57 ΜΠΑΣΚΟΖΟΣ Γ ^ αντίληψή του για την Ε λλάδα δεν πρέπει να έχει επιρροές κα ι από τις ελ­ ληνικές του παρέες, αφού έρχεται στην Ε λλάδα σε μια περίοδο που οι συζη­ τήσεις για την ελληνικότητα έχουν φουντώσει; ΚΑΤΣΑΝΗΣ Β Ελω την εντύπωση, ίσως να είναι βαρύ λ ιγάκι αυτό που λέω, ότι όλη αυτή η παρέα του Κ ατσίμπαλη δεν ή ταν Έ λ λ η νες αλλά φιλέλληνες. Υ πάρχει δ ια­ φορά μεταξύ αυτών τω ν δυο. Και αυτοί είχανε μέσα στο μυαλό τους μια Ε λλάδα όπω ς θα την θέλανε. Π .χ . η Ε λλάδα του Ελύτη είναι ανύπαρκτη. Είναι μια Ε λλάδα ιδωμένη από ένα γιωτ, δεν είναι μια αληθινή Ε λλάδα. Ο Μ ίλλερ επειδή είχε μια «αδίστα κτη» ματιά σε μερικά σημεία, είδε την αλήθεια. Ό τ α ν περιγράφει το Η ράκλειο μέσα σ τις μύγες, με τους βρόμικους υπονό­ μους κ.λπ . βλέπει κάποια πρά γμ ατα αν και α υτός σ ταματά ει σε επιφανειακή πολιτισμική κριτι­ κή του τόπου. Μένει σ τις εθνολογικές εκφ άνσεις ενός πολιτισμού. Δεν προχώ ρησε να δει το αληθινό κύτταρο, την ουσία που κρυβόταν πίσω από τα μάρμαρα, από τους κοκόρους του Κα­ τσίμπαλη, από την Κνωσό. Ί σ ω ς δεν θέλησε, ίσως δεν ήταν αυτός ο σ κοπός του. Ή ρ θε στην Ε λλάδα και ήθελε να ξεσκάσει, να περάσει μια σαββατική περίοδο γι’ αυτό και είδε ό,τι είδε. Φ υσικά και οι άλλοι με τον δήθεν ελληνολατρισμό τους του υπογράμμισαν κα ι του ενίσχυσαν αυτήν την πλευρά. Γιατί και αυτοί τί σχέση είχανε με την πραγματική Ε λλάδα, ήταν μια Ε λλά­ δα ιδωμένη από το Κ ολωνάκι. Δεν ήταν μια Ε λλάδα βιωμένη από τα χαμηλά και από τα μέσα. Και δημιούργησαν ένα μύθο όπω ς του μεγαλοϊδεατισμού, του σπουδαίου λαού. Δεν είδε, πι­ στεύω, ο Μίλλερ την Ε λλάδα με την ίδια διαπερασ τικότη τα που είδε την Α μερική. Στην Αμερι­ κή δεν υπήρχαν τα εξωτερικά στοιχεία να τον γοητεύσουν, ήταν κά τι γνω στό. Στην Ε λλάδα ε­ πηρεάστηκε από το χώρο. Είναι πινελιές, γοητευμένος από το εξωτερικό σχήμα τού διαφεύγει το εσω τερικό.

Π ώ ς κρίνεις γενικότερα τη σχέση του με την Α μερική. Στον «Κολοσσό» ΜΠΑΣΚΟΖΟΣ Γ. συγκρίνει συνεχώς τους Έ λ λ η νες με τους Α μερικανούς, αλλά κα ι τους Ευρωπαίους, σαν να τον α πασχολεί κάτι. Πιστεύω ότι όλοι οι άνθρωποι που αγαπάνε ειλικρινά τον τόπο τους έχουν αυτή τη σχέση. Σχέση μίσους και αγάπ ης μαζί. Ο Μίλλερ αγαπάει την Αμε­ ρική και μισεί έτσι όπω ς την κάνανε. Π ροσω πικά κα ι εγώ έτσι αισθάνομαι για την Ε λλάδα. Α­ πό τη μια την αγαπώ σαν χώ ρα και από την άλλη τη μισώ γι’ αυτό που γίνεται γύρω μας. Ο Μίλλερ είχε σ το μυαλό του μια Α μερική τίμια, φρέσκια, ζωντανή. Τον ενοχλούσε αυτό το πράγ­ μα που έβλεπε, που δεν ήταν αυτό που ήθελε, κα ι θα ’θελε να μην την βλέπει. Α κριβώ ς επειδή την αγαπάει. Στον «Κ λιματισμένο Ε φιάλτη» λέει συχνά ότι ξεχνάτε την ίδια την Αμερική για το ομοίω μά της. ΚΑΤΣΑΝΗΣ Β

ΜΠΑΣΚΟΖΟΣ Γ

Ποια ε^ναι Π θέση του μέσα στην Α μερικανική λογοτεχνία. Είναι απλά ένας πρόδρομος των περιθω ριακώ ν; ένα ς μπητ;

ΚΑΤΣΑΝΗΣ Β

Δε νο^ ω ° τι επΤ1Ρέασε μόνο τους περιθω ριακούς. Οι περιθω ριακοί της Α­ μερικής πήρανε ένα τμήμα από το έργο του Μ ίλλερ. Νομίζω ότι το έργο του έχει επηρεάσει στο σύνολό της την αμερικανική λογοτεχνία, στον ίδιο βαθμό που την έχει επη­ ρεάσει ο Μ έλβιλ και ο Μ αρκ Τουαίν. Το έργο του είναι πολύ πλατύ και δυνατό, αλλά ο καθένας από το έργο του παίρνει ένα κομμάτι. Επειδή ο Μ ίλλερ δεν έχει γράψει μυθιστόρημα με την κλασική έννοια, αλλά καταγράφ ει την εσω τερική του περιπέτεια, βοηθούσε τους περιθωρια­ κούς να έχουν ένα υπόδειγμα για να προχω ρήσουν. ΜΠΑΣΚΟΖΟΣ Γ.

Π όσο έχουν επηρεάσει τη λογοτεχνία του Μίλλερ οι κοσμοθεωρητικές του αντιλήψεις περί κόσμου-σύμπαντος;

Έ χ ε ι μια συμπαντική αντίληψη του κόσμου. Και την έχει στη διάρκεια του ΚΑΤΣΑΝΗΣ Β. χρόνου. Π ρόκειται για ένα χειμαρρώδη οραματισμό. Μ πορεί κανείς να πει ότι υπάρχουν σ υγγραφείς που μόνο αν πάρουν μεσκαλίνες μπορούν να δουν αυτό που είδε αυτός χω ρίς μεσκαλίνη. Α υτό σημαίνει ότι λειτουργούσε σε ένα υψηλό ποιητικό κραδασμ ό όταν έγρα­ φε. Πιστεύω ότι είναι ένα ς από τους μεγάλους του 20ού αιώνα δίπλα στον Μ αν, τον Ζιντ, τον Καμύ. Οι άλλοι Α μερικανοί συγγραφείς είναι απ λώ ς α π οσπ άσμα τά του. Τα έργα του σε βοηθά­ νε να περπατήσεις σε κόσμους που δεν έχεις περπατήσει ποτέ. Δ είχνει σε αυτούς που ασ χο­ λούνται με τη λογοτεχνία πόσο εξαρτιέται από τη συνείδηση του καθενός μας η κάθε στιγμή να είναι ένα μυθιστόρημα. Δεν σου χρειάζεται η συσσώρευση γεγονότων α λλά αρκεί να δεις σω­ στά και σ το βάθος μια συγκεκριμένη στιγμή της ζωής σου. Και αυτά είναι μεγάλα μαθήματα. □

58/αφιερωμα

Σ ώ τη Τ ρ ια ν τ α φ ύ λ λ ο υ

τΙο πέρασμα ;

του Μίλλερ

Όταν γεννήθηκε ο Χένρυ Μίλλερ, ο κινημα­ τογράφος δεν υπήρχε. Όταν πέθανε, ο Στήβεν Σπίλμπεργκ γύριζε τους Κυνηγούς τη ς Χ α μένης Κιβω τού: ο κινηματο­

γράφος άλλαζε, μαζί μ ’ όλα τ ’ άλλα. Ο Μίλλερ ακολούθησε το δρόμο των Αμερικανών συγ­ γραφέων, το δρόμο του Χένρυ Τζέημς: αν και, αντίθετα απ’ τον κοσμι­ κό κ. Τζέημς - που μέ­ τρησε 107 προσκλήσεις σε δείπνο το χειμώνα του 1878-79 - ο Μίλλερ πέρασε τον καιρό του κυλώντας μ ’ ένα ποδή­ λατο. Σκηνή από το έργο «Ήσυχες μέρες στο Κλισί», βασισμένο στην ομώνυμη νουβέλα του Χένρυ Μίλλερ

δρόμος περνούσε α π ’ το Π αρίσι στο Χόλιγουντ. Και πράγματι, ό πω ς ο Χεμινγουέι κα ι ο Φ ιτζέραλντ, ο Μίλλερ πέρασε τις τελευ­ ταίες δεκαετίες τη ς ζωής του στη Ν ότια Καλιφόρνια, πολύ κο ντά στην κ ινηματογραφική αποι­ κία: τέλος, πέθανε στο Π ασίφικ Π αλιζέιντς, εκεί που καταλήγει η Λεωφόρος της Δύσης. Το 1960, ο Μ ίλλερ συμμετέχει στην επιτροπή του φεστι­ βάλ των Καννών, αν κι ο ίδιος θεωρεί το γεγονός ότι τον τοποθέτησαν εκεί «αμφίβολη επιλογή». «Π ροφανώς», λέει σε μια συνέντευξή του στον Τζωρτζ Γουΐκς (Σεπτέμβριος ’61) «οι Γάλλοι με επέλεξαν για να δείξουν την εκτίμησή τους στη δουλειά μου. Βέβαια ήξεραν ότι είμαι κινηματο­ γραφόφιλος, αλλά όταν ένα ς δημοσιογράφος με ρώτησε αν υπήρχαν ακόμα ταινίες που να μ’ αρέ­

Ο

σουν, ήμουν υποχρεω μένος να πω πω ς σχεδόν δεν βλέπω πια κινηματογράφο. Εδώ κα ι δεκ α­ πέντε χρόνια έχω δει πολύ λίγες κα λές ταινίες. Ό μ ω ς , σίγουρα, είμαι ακόμα κινηματογραφόφι­ λος». Το 1960 το φεστιβάλ των Καννών συναντή­ θηκε με το πνεύμα του Μ ίλλερ: αν κα ι πρόεδρος της ε πιτροπής ήταν ο Ζωρζ Σιμενόν - το απ οκο­ ρύφωμα της πειθαρχίας - η ταινία Ν τ ό λ τσ ε Β ίτ α έγινε αφορμή για μια δεξίωση-τέρας όπου οι κ α ­ λεσμένοι βρέθηκαν με τα ρούχα στην πισίνα κι ό­ που στην «ελληνική βραδιά» έσπασα ν 5.000 πο­ τήρια. Α πό κείνα της σ α μ π ά νια ς.1 Η σχέση του Μ ίλλερ με τον κινηματογράφο χρονολογείται ό μω ς από τη δεκαετία του ’30, πο­ λύ πριν κληθεί να κρίνει τη Ν τ ό λ τσ ε Β ίτ α του Φελίνι κα ι την Π ερ ιπ έτε ια του Α ντονιόνι. Στα χρ ό­ νια του Π αρισιού έγραφε δοκίμια για την τέχνη

αφιερωμα/59 του φιλμ, περιμένοντας «τον άνθρωπο που θα μου δώ σει την ευκαιρία να βάλω στην πράξη αυ­ τή την τέχνη».*12 Ο άνθρωπος δεν ήρθε: τα έργα του Μ ίλλερ δεν είχαν την απαραίτητη πλοκή για τον χολιγουντιανό κινηματογράφο - άλλω στε, για μια εποχή, ο κραυγαλέος ερω τισμός τους ή­ ταν απαγορευτικός. Επιπλέον, το πιο κινημ ατο­ γραφ ικό τους στοιχείο ήταν ο ίδιος ο Μ ίλλερ, η θέλησή του να ζήσει ω ς τον πά το τω ν πρα γμ ά­ των, η άρνησή του να πεθάνει, η ατέλειωτη αυτή περιπλάνηση στον εσω τερικό κα ι τον εξωτερικό χώρο. Ο ίδιος ο Μ ίλλερ ήταν αυτό που πρέσβευε πω ς πρέπει να είναι ο κινηματογράφ ος: «απί­ στευτα θαύματα κα ι ταχυδακτυλουργικά, απε­ ριόριστη χα ρ ά ... εικόνες, που καθώ ς κάθεσαι στο σ κοτάδι, σε χτυπάνε σαν βροχή από μετε­ ω ρ ίτες...»3 Το 1969, σε μια περίοδο ελευθεριότητας για το Χόλιγουντ, γυρίστηκε ο Τ ρ οπ ικ ός του Κ α ρ κ ίν ο υ , μια ακόμα «διανοουμενίστικη» πρω τοβουλία του παραγω γού Τζο Λεβίν που είχε στο ενεργητικό του το Έ ρ ω τα ς σ τα Ε ίκ ο σ ι κα ι το Β ο κ κ ά κ ιο ς ’ 70. « Έ χου μ ε την πρόθεση να διατηρήσουμε το πνεύμα του βιβλίου» έλεγαν τότε οι executive producers Κάσνερ κα ι Σπέτνερ: «Θ α χειριστούμε την ιστορία του Μ ίλλερ με μεγάλο σεβασμό και αξιοπρέπεια, αλλά χω ρίς να θυσιάσουμε το χιού­ μορ, το θυμό, την τέχνη κ α ι το σεξ που την έκ α ­ ναν διεθνώς συζητήσιμη». Η ταινία, που ανατέ­ θηκε στον σκηνοθέτη Τζότζεφ Στρικ, είχε προϋ­ πολογισμό 2 εκ. δολ. κα ι π ρω ταγω νιστές τον Ρίπ Τορν στο ρόλο του Μ ίλλερ, κα ι την Έ λ ε ν Μ πέρνστιν στο ρόλο της γυναίκ ας του. Τ α δ ικαιώ ματα του βιβλίου αγοράσ τηκαν το 1963, όταν ο Τροπ ι­ κ ό ς είχε πουλήσει 1,7 εκ. αντίτυπα σ τις Η Π Α , και η ταινία γυρίστηκε ε πτά χρόνια αργότερα, με τον Χένρυ Μ ίλλερ ν ’ απορεί π ώ ς συνέβη αυτό και κυρίω ς πώ ς συνέβη έτ σ ι. Ο Τ ρ οπ ικός του Τζό­ τζεφ Στρικ θεωρήθηκε «η χλιαρή κινηματογραφι­ κή μεταφορά ενός απίστευτα βαρετού μυθιστορή­ μ ατος»4 δεδομένου μάλιστα ότι η δράση μεταφέρεται στο σύγχρονο Π αρίσι. Το γεγονός ότι ο Τ ρ οπ ικός του Μ ίλλερ είναι το προϊόν της σχέσης του με τη γλώ σσα κάνει εκ τω ν προτέρω ν αδύνα­ τη τη «μεταφορά» στην οθόνη. Λέει ο Χένρυ Μ ίλ­ λερ σ χετικά με το εγχείρημα: «Δεν μπορώ να κα­ ταλάβω πώ ς μπορεί να γίνει ταινία α π ’ αυτό το β ιβλίο... Τόσα πολλά εξαρτώ νται από τη γλώ σ­ σα. Ί σ ω ς κά πο ιο ς να μπορεί να τα βγάλει πέρα μ ’αυτή την τροπική γλώ σσα στα ιαπ ω νικά ή τα τουρκικά. Ό μ ω ς δεν μπορώ να τη δω κινηματογραφημένη αγγλικά. Το φιλμ είναι τόσο οριστικά ένα δραμ ατικ ό, πλασ τικό μέσο, ένα πράγμα εικόνω ν».5 άντω ς, η ταινία έγινε και χαρακτηρίστηκε μ’ ένα X, δηλαδή περίπου πορνογραφική. Την ίδια χρονιά, προβλήθηκε η ταινία του Γιενς

Π

Γιόργκεν Θόρνσεν από τη νουβέλα Ή σ υ χ ες μ έ ­ ρ ες σ το Κ λ ισ ί. Ο Θόρνσεν έχει την τύχη να μη δουλεύει σ την Αμερική, αλλά στην Κοπεγχάγη ό­ που εκείνη την εποχή όλα ε πιτρέπονται κι όλα εί­ ναι δυνατά. Για τους Α μερικανούς η ταινία είναι ένα ακόμα πορνογράφημα όπου ο Τζο κι ο Καρλ «fuck, suck and eat their way» μέσα στο Π αρίσι του Μ ίλλερ. Α κριβώ ς αυτό κά ν υν, αλλά μέσα στην παράδοση ενός υπόγειου κινηματογράφου της Σ κ ανδιναβίας, που χρησιμοποιεί το κείμενο του Μ ίλλερ, μαζί με κόμ ικς και με α π οσπ άσμα τα απ ό τη μουσική του Κάντρι Τζο εντ δε Φ ις. Υπάρ­ χει κά τι θαυμαστό στην ταινία του Θόρνσεν μια σ υ γγένεια με τον Μ ίλλερ: Ο ι Ή σ υ χ ες μ έρ ες σ το Κ λ ισ ί είναι μια ταινία τζαζ, όπω ς ήταν τα χρόνια του Μ ίλλερ στο Παρίσι, όπω ς ή ταν κ ι ο ί­ διος ο Μ ίλλερ, μέχρι που η τζα ζ «άδειασε».6 Αν και η δράση πάλι μεταφέρεται στα χρόνια του ’60, μέσα από το μοντάζ και τη σκηνοθεσία του Θόρνσεν ζωντανεύει, το παλιό μποέμικο Παρίσι, το πανηγύρι της ζωής «στην άκρη» - ένα είδος living on the edge, being in control. Τ έλος, ο Φ ίλιπ Κάουφμαν γύρισε στα τέλη του 1989 το Χ έν ρυ κ α ι Τζουν, με βάση τα ημερολόγια της Α ναΐς Νιν που ε κδόθηκαν το 1986. Στο Χ έν ρ υ κ α ι Τζουν επ ιχειρείταιη αναπα ράστασ η της ζωής του Μ ίλλερ στο Π αρίσι, τον καιρό που ολοκλή­ ρωνε τον Τ ρ ο π ικ ό το υ Κ α ρ κ ίν ο υ . Στο ρόλο του Μ ίλλερ, ο Φ ρεντ Γουώρντ ενσαρκώ νει έναν Μ ίλ­ λερ στο μέγεθος τη ς ζω ής, απομυθοποιώ ντας τον «Μ εγάλο Α μερικανό ήρωα»: ο Μ ίλλερ είναι ένας ηδονοθήρας, κα ι μαζί ένα ς ά ντρ α ς όπω ς όλοι οι άλλοι, διχασμένος ανάμεσα στα πάθη του, συμ­ φιλιωμένος με μια ζωή που είναι η ίδια η λογοτε­ χνία. Α πό μια άποψη, το κομ μάτι αυτό τη ς κινηματογραφημένης βιογραφίας του Μ ίλλερ είναι το ίδιο γυαλιστερό με τις σελίδες του Playboy· από μιαν άλλη, είναι ένα εικονογραφημένο παραμύθι έρω τος κα ι αναρχίας. Κυρίως αναρχίας: κ ι αυτό είναι πολύ κοντά στον αφρώδη τρόπο με τον ο­ ποίο έζησε ο Χένρυ Μ ίλλερ. Α πό μια τρίτη ά π ο­ ψη, ό πω ς κάθε βιογραφία, αν την έβλεπε ο Μ ίλ­ λερ, θα είχε σχεδόν μετανιώσει που είχε ζήσει για να βιογραφηθεί.

Σημειώσεις 1. Στο 13ο φεστιβάλ προβλήθηκε το Ποτέ την Κυριακή του Ζ. Ντασέν. Το βραβείο γυναικείας ερμηνείας το πήρε η Μ. Μερκοόρη. Με την ευκαιρία, «ελληνική βραδιά», 500 καλε­ σμένοι, 5.000 ποτήρια κ.λπ.

2. Συνέντευξη στον George Wickes, Λονδίνο Σεπτ. ’61. Επί­ σης, το ενδιαφέρον του Μίλλερ για τον κινηματογράφο φαί­ νεται στσ έργο του Scenario (A Film with Sound), Paris: Oberisk, 1937.

3. Ibid.

4. Περιοδικό Time Out, Ιανουάριος 1970.

5. Συνέντευξη στον George Wickes, Λονδίνο Σεπτ. ’61.

6. Ibid.

60/αφιερωμα

Χ ρ ίσ τ ο ς Π α π α γ εω ρ γ ίο υ

Ελληνική βιβλιογραφία Χένρυ Μίλλερ Χένρυ Μίλλερ: Ο κολοσσός του Μαρουσιού. Μετάφρα­ ση: Ανδρέας Καραντώνης. Αθήνα 1965. Εκδ. «Γα­ λαξίας», στη σειρά Βιβλιοθήκη Ελλήνων και ξένων συγγραφέων, No 131. Χένρυ Μίλλερ: Τροπικός του Αιγόκερω. Μετάφραση: Βαγγέλη Κατσάνη. Αθήνα 1967. Εκδ. «Δελβενακιώτη». Χένρυ Μίλλερ: Ο κολοσσός του Μαρουσιού. Μετάφρα­ ση: Ανδρέας Καραντώνης. Αθήνα 1974. Εκδ. «Πλειάς». Σελ. 219. Χένρυ Μίλλερ: Τροπικός του Καρκίνου. Μετάφραση: Β. Κατσάνης. Αθήνα 1973. Εκδ. «Μπουκουμάνη». Σελ. 352. Χένρυ Μίλλερ: Τροπικός του Αιγόκερω. Μετάφραση: Β. Κατσάνης. Αθήνα 1975. Β' έκδοση. Εκδ. «Μπου­ κουμάνη». Σελ. 451. Χένρυ Μίλλερ: Μαύρη Ανοιξη. Μετάφραση: Λουκάς Θεοδωρακόπουλος. Αθήνα α' έκδ. 1978, β έκό.

1986. Εκδ. «Σ.Ι. Ζαχαρόπουλος», στη σειρά Σύγ­ χρονη Λογοτεχνία, αρ. 1. Σελ. 235. Χένρυ Μίλλερ: Ο καιρός των δολοφόνων. Μετάφραση: Θ. Νιάρχος-Α. Φωστιέρης. Θεσσαλονίκη 1979. Εκδ. «Εγνατία», στη σειρά Τραμ/Λογοτεχνία, No 37. Σελ. 136. Χένρυ Μίλλερ: Sexus, η ρόδινη σταύρωση. Μετάφραση: Β. Κατσάνης. Τόμος Α'. Αθήνα 1980. Εκδ. «Κά­ κτος». Σελ. 343. Χένρυ Μίλλερ: Sexus, η ρόδινη σταύρωση. Μετάφραση: Β. Κατσάνης. Τόμος Β'. Αθήνα 1980. Εκδ. «Κά­ κτος». Σελ. 340. Χένρυ Μίλλερ: Nexus, η ρόδινη σταύρωση. Μετάφρα­ ση: Β. Καξατζής. Αθήνα 1980. Εκδ. «Κάκτος». Σελ.

408. Χένρυ Μίλλερ: Ένα χαμόγελο στην αρχή της σκάλας.

Μετάφραση: Α. Στρατηγοπούλου. Αθήνα 1980. Εκδ. «Οδυσσέας». Σελ. 79. Χένρυ Μίλλερ: Ο κόσμος του σεξ. Μετάφραση: Α. Ανδρεόπουλος. Αθήνα 1980. Εκδ. «Κάκτος». Σελ.

140. Χένρυ Μίλλερ: Ο κολοσσός του Μαρουσιού. Μετάφρα­ ση: Α. Καραντώνης. Αθήνα 1980. Εκδ. «Πλειάς». Σελ. 219. Χένρυ Μίλλερ: Ο κολοσσός του Μαρουσιού. Μετάφρα­ ση: Α. Καραντώνης. Αθήνα 1980. Εκδ. «Κάκτος». Σελ. 219. Χένρυ Μίλλερ: Ο κολοσσός του Μαρουσιού. Μετάφρα­ ση: Α. Αϊδίνης. Αθήνα 1981. Εκδ. «Κάκτος». Σελ.

224. Χένρυ Μίλλερ: Plexus, η ρόδινη σταύρωση. Μετάφρα­ ση: Β. Καξατζής. Αθήνα 1981. Εκδ. «Κάκτος». Σελ.

626. Χένρυ Μίλλερ: Ο καιρός των δολοφόνων. Μετάφραση: Α. Φωστιέρης-Θ. Νιάρχος. Β' έκδοση. Αθήνα 1982. Εκδ. «Νεφέλη». Σελ. 134. Χένρυ Μίλλερ: Πρώτες εντυπώσεις από την Ελλάδα. Μετάφραση: Βασίλης Βασικεχαγιόγλου. Αθήνα 1985. Εκδ. «Νεφέλη». Σελ. 85. Χένρυ Μίλλερ: Ή ρεμες μέρες στο Κλισύ. Μετάφραση: Κώστας Παπαδόπουλος. Αθήνα 1986. Εκδ. «Μπου­ κουμάνη». Σελ. 123. Χένρυ Μίλλερ: Ένας διάβολος στον Παράδεισο. Με­ τάφραση: Σοφία Γεωργοπούλου. Αθήνα 1986. Εκδ. «Μπουκουμάνη». Σελ. 112. Χένρυ Μίλλερ: Κλιματισμένος εφιάλτης. Μετάφραση: Βαγγέλης Κατσάνης. Αθήνα 1989. Εκδ. «Σ.Ι. Ζαχα­ ρόπουλος», στη σειρά Κλασική λογοτεχνία, No 149. Σελ. 357.

συνεντευξη/61

[Σ υ ζ ή τ η σ η γ ι α τ ο ν Δ η μ ή τ ρ η Χ α τ ζ ή

μ ε τ ο ν Γ ιο χ ά ν ε ς Ί ρ μ σ ε ρ Το ΔΙΑΒΑΖΩ, τιμώντας τη μνήμη του εκλεκτού λογοτέχνη μας Δημήτρη Χατζή, φιλοξενεί συζήτηση του ειδικού συνεργάτη μας κ. Ανδρέα Παναγόπουλου με τον ομότιμο καθηγητή του Πανεπιστημίου του Βερολίνου (Von Humboldt Universitat zu Berlin), που στάθηκε δάσκαλος, εργοδότης και φίλος του Δημήτρη Χατζή και επόπτης της διδακτορικής του διατριβής στο ίδιο Πα­ νεπιστήμιο. Η συζήτηση έγινε στο σπίτι του J. Irmscher στο (πρώην) Ανατολι­ κό Βερολίνο μετά την ένωση των δύο Γερμανιών και των δύο Βερολίνων, το Δεκέμβρη του 1990, και είναι ηχογραφημένη στα ελληνικά■ο J. Irmscher είναι φίλος της Ελλάδας και των Ελλήνων, μιλάει καλά ελληνικά και ασχολήθηκε διδακτικά και ερευνητικά με την αρχαία και μεσαιωνική γλώσσα και λογοτε­ χνία μας. Σας θυμάμαι ως παλιό καλό φίλο της Ελληνικής Ανθρωπιστικής Εταιρείας, του καθηγητή Κων­ σταντίνου Βουρβέρη, του Αριστόξενου Σκιαδά, της Χρυσούλας Σοϊλέ, και άλλων Ελλήνων φιλο­ λόγων. Ερχόσασταν συχνά στη χώρα μας και εί­ χατε ξεχωριστή θέση στα διεθνή συνέδριά μας. Τον Δημήτρη Χατζή όμως πώς τον γνωρίσατε;

ΤΟΝ ΓΝΩ ΡΙΣΑ μετά από τις δυσκολίες που είχε στην Ο υγγαρία το 1956, που έγινε η εξέγερση. Ή ­

ταν συνεργάτης του διάσημου Βυζαντινολόγου και φίλου μου Μ οράφτσικ, σπούδαζε στο Π ανε­ πιστήμιο της Βουδαπέστης κ α ι έκανε ε κπ ομ πές στο ραδιόφωνο. Του ζήτησα, λοιπόν, επειδή είχε δυσκολίες με τις αρχές, γιατί είχε μάλλον πάρει μέρος στα επεισόδια, να έρθει κα ι να δουλέψει κοντά μου στο Βερολίνο, στο Ινστιτούτο Ελληνι­ κώ ν κα ι Ρω μ αϊκώ ν Σπουδών, που είχε ιδρυθεί το 1955 στο Π ανεπιστήμιό μας κα ι που εγώ ήμουν διευθυντής του.

62/συνεντευξη Τι κάνατε στο Ινστιτούτο μαζί με τον Χατζή; Ποια ήταν η συνεργασία σας;

ΕΔΩ, κάτω από την επίβλεψή μου, ο Χ ατζής συ­ νεργάστηκε στην αρχή με τη Μ έλπω Αξιώτη και έβγαλαν στα γερμ ανικά, σε μετάφραση από τα ελληνικά, έναν τόμο διηγημάτων με τίτλο: Η Α ν ­ τιγόνη ζει. Ν ε ο ε λ λ η ν ικ ά δ ιη γ ή μ α τα . Τον πρόλογο έγραψε η Ά ν ν α Ζ έγκερς. Αυτή που απέδρασε από το Ναζιστικό στρατόπε­ δο και έγραψε τον Έβδομο Σταυρό·,

ΑΚΡΙΒΩΣ. Αυτή. Κ αταπληκτική γυναίκα και συγγραφέας. Στην αρχή είχε καταφύγει στο Με­ ξικό. Να σας φέρω να δείτε τον τόμο. Ευχαριστώ πολύ. Μήπως μπορώ να τον δα­ νειστώ;

ΝΑΙ, Μ Π Ο ΡΕΙΤΕ. Έ χ ε ι αφιέρωση του Χατζή σε μένα και γι’ αυτό δεν θα ήθελα να χαθεί. ΓΤ αυτό μη μου το στείλετε με το ταχυδρομείο. Μου το δί­ νετε ο ίδιος όταν ξαναϊδωθούμε στην Κύπρο για το συνέδριο ή στην Αθήνα. Τι άλλο κάνατε με τον Χατζή; Σε τι άλλο συνερ-

ΟΡΓΑΝΩΣΑΜ Ε τό Α ' Διεθνές Συνέδριο Ν εοελ­ ληνικών Σπουδών, που τα πρ α κτικ ά του, σε 4 τό­ μους, βγήκαν από τις Ε κδόσεις Α κα δημία ς του Βερολίνου στα 1959 και 1960. Βλέπω ότι με την οργάνωση του συνεδρίου ασχο­ λήθηκε, εκτός από σας, τον Χατζή, την Αξιώτη, και η Μαρίκα Μιντέμη. Ποια ήταν αυτή;

ΕΛΛΗΝ ΙΔΑ από την Α ίγυπτο. Συνεργάτρια του Ινστιτούτου και φίλη όλων μας, ιδιαίτερα του Χ ατζή. Αυτή ουσιαστικά επιμελήθηκε τα Π ρα­ κτικά. Γύρισε αργότερα στην Αθήνα, όπου και έμεινε. Ποιο ήταν το ιδιαίτερο θέμα του Συνεδρίου και ποιοι μίλησαν σ’ αυτό;

«ΠΡΟΒΛΗΜ ΑΤΑ Ν ΕΟ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΛΟΓΟΤΕ­ ΧΝΙΑΣ» και, ό πω ς βλέπετε στον Π ίνακα περιε­ χομένων μίλησαν, κα ι έγραψαν για τα Π ρ ακτι­ κά, μερικοί πολύ αξιόλογοι άνθρωποι. Α νάμεσά τους ο Γιάννης Ιμβριώτης, ο Λίνος Π ολίτης, ο Μ άρκος Αυγέρης, η Έ λ λ η Αλεξίου, μερικοί α π ’ αυτούς βέβαια δεν μπορούσαν τότε να έρθουν ε­ δώ, δεν τους έδιναν άδεια στην Ε λλάδα κα ι έ­ στειλαν τις εισηγήσεις τους με άλλους. Α κόμη ή­ ταν ο Σ τρατής Τ σίρκας, η Φούλα Χ ατζιδάκη, ο Εμμανουήλ Κ ριαράς, ο Π ολύχρονης Ε νεπεκίδης, ο Τάσ ος Βουρνάς, ο Κ ώστας Μ πίρης, ο Γιώργος Μ ιχαλόπουλος και, φυσικά, ο ίδιος ο Δ ημήτρης Χατζής, η Μ έλπω Αξιώτη κα ι η Μ αρίκα Μιντέμη.

Βλέπω με λύπη μου πως όλοι τους σχεδόν έχουν πεθάνει κοι με χαρά μου ότι εσείς, αν και μεγαλύ­ τερος στην ηλικία και δάσκαλος όλων των συ­ νεργατών σας, ζείτε και δημιουργείτε.

ΔΥΣΤΥΧΩΣ όλοι τους πέθαναν νωρίς. Μου λεί­ πουν πολύ. Ιδιαίτερα τώ ρα που έχασα και τη γυ­ ν αίκα μου. Λυπάμαι. Κουράγιο! Αν θυμάστε, τι άλλο κάνατε σε συνεργασία με τον Δημήτρη Χατζή;

ΒΓΑΛΑΜΕ στα γερμ ανικά κα ι μια Α ν θ ο λ ο γ ία Ν ε ο ε λ λ η ν ικ ή ς Α ο γ ο τεχ ν ία ς , σε δύο τόμους. Ο πρώ τος περιέχει πεζά, ο δεύτερος ποίηση. Στον πρώ το, που βγήκε το 1965, φιλοξενούνται εργα­ σίες ανθρώπων σαν τον Λουντέμη κ α ι τον Βενέζη, στο δεύτερο, που κυκλοφόρησε το 1971, ανθολογούνται ποιητές, όπω ς ο Ρ ίτσ ος και ο Β ρεττάκος. Εδώ εργάστηκε στην επιμέλεια των δύο τόμω ν κα ι η Έ λ λ η Αλεξίου, που είχε καταφύγει στη Ρουμανία κα ι είχε δουλέψει στο ρα­ διόφωνο. Τίποτε άλλο; Βγάλατε με τον Χατζή τίποτε άλλο;

ΝΑΙ, ΕΚΔΩΣΑΜΕ μια συλλογή με τίτλο Ο ε λ λ η ­ ν ισ μ ός σ το ε ξ ω τερ ικ ό . Εδώ υπάρχουν κείμενα Ελλήνων λογοτεχνών από όλες τις χώ ρες της Ευ­ ρώπης. Και για το μεγάλο πρόβλημα του απ όδη­ μου Ελληνισμού μίλησα κα ι εγώ στην Α καδημία του Βερολίνου, της οποίας είμαι μέλος. Ξ έχασα να σας πω ότι το πρώ το από τα τέσσερα αυτά έρ­ γα, που κάναμε με τον Χ ατζή, το Antegone lebt ( Η Α ν τιγ ό ν η ζει) είναι εντελώ ς άγνωστο ακόμη στην Ελλάδα και σ υμπληρώ νονται τώρα τριάντα χρόνια από την έκδοσή του κα ι δέκα από τον θά­ νατο του Χ ατζή. Κάποιος πρέπει να γράψει γ ι’ αυτό. Θα προσπαθήσω εγώ. Αλλά πείτε μου κάτι ακό­ μη για τον Δημήτρη Χατζή. Τι άλλο έκανε κοντά σας;

ΕΚΤΟΣ από τη διδακτορική διατριβή του, μετέ­ φρασε διάφορα έργά και, μαζί με τη Μ αρίκα Μιντέμη, δίδαξε ελληνικά σε όλους τους Γερμανούς συνεργάτες του Ινστιτούτου. Ζητούσα από τα μέ­ λη του Ινστιτούτου να μιλούν ελληνικά στη διάρ­ κεια της δουλειάς τους μέσα στο Ινστιτούτο. Αυ­ τό το ακολουθούσα πρώ τος εγώ. Ή ξερε ο Χατζής καλά γερμανικά;

ΟΧΙ, ποτέ δεν έμαθε κα λά γερμ ανικά. Δεν χρειά­ στηκε και δεν τα ήθελε. Ή τ α ν κιόλας μεγάλος και αρκετά γ νω στός στην Ο υγγαρία κα ι στην Ε λ­ λάδα. Είχε μάθει όμω ς, σε νεότερη ηλικία, πολύ κα λά ουγγαρέζικα. Και τη διατριβή του πώς την έγραψε;

συνεντευξη/63 ΤΗΝ ΕΓΡΑΨΕ πρώ τα στα ελληνικά και, με τη βοήθεια της Μ αρίκας Μ ιντέμη και άλλω ν φίλων, τη μετέφρασε στα γερμ ανικά. Την προφορική ό­ μως υποστήριξη ("viva voce” ) της διατριβής του την έκανε άνετα στα γερμ ανικά. Μετά τι έκανε;

ΜΕΤΑ την αναγόρευσή του σε διδά κ το ρ α ξαναγύρισε στην Ο υγγαρία κα ι εργάστηκε, διδά σ κο ­ ν τα ς ελληνικά, στο Π ανεπιστήμιο της Βουδαπέ­ στης. Στη δεύτερη αυτή περίοδο ζω ής κα ι δου­ λειάς στην Ο υγγαρία, είχε μεγαλύτερα ενδιαφέ­ ροντα ω ς συγγραφέας πα ρά ω ς επιστήμονας. Ό σ ο ήταν κοντά σας, ήταν ο Χατζής ένα εργατι­ κό πρόσωπο; Γενικά ήταν εργατικός ο Χατζής;

ΓΙΑ ΕΝΑ διευθυντή ιδρύματος ήταν λίγο δύσκο­ λος. Α υτός ήθελε την ελευθερία του, για να γρά­ φει τα λογοτεχνήματά του, κ ι εγώ τον διευκόλυ­ να σ ’ αυτό. Α λλά για ένα Ινστιτούτο με γερμανι­ κό ρυθμό δουλειάς αυτό μου ήταν λίγο δύσκολο. Κάναμε όμω ς κι οι δυο ό ,τι μπορούσαμε ο ένας για τον άλλο.

Και

όμως

ΒΙΒΛΙΑ

Α πό ό,τι μου είπατε, πάντως, προηγουμένως, κάνατε μαζί πολλή δουλειά.

ΝΑΙ, ΑΡΚΕΤΗ. Α λλά δούλευε, γιατί ήταν πολύ επιμελής, πιο πολύ για τα δικά του γρ α π τά παρά για το Ινστιτούτο. Κι εγώ του έδειχνα κατανόη­ ση. Ε πιπλέον ω ς άνθρω πος ήταν πολύ κα λός. Κ αλός συγγραφέας, κ α λός δημοσιογράφος, κ α ­ λός δά σ κα λος. Είχε σπάνια χαρίσ ματα. Είχε έρθει ποτέ στο σπίτι σας;

Π Ο ΛΛ ΕΣ Φ ΟΡΕΣ. Υ πάρχει κα ι στον κατάλογο τω ν επισ κεπ τώ ν μας. Θα ’θελα να είχα και τη δι­ κή σ ας υπογραφή. Μετά χαράς. Και σας ευχαριστώ για τη συ­ ζήτηση.

Χ Α ΙΡΕΤΙΣΜ ΟΥΣ στην Ελλάδα. Καλή αντάμω ­ ση εκεί ή στην Κύπρο την επόμενη φορά. Καλή ε­ πιτυχία στο γιορτασμό της επετείου τω ν δεκ ά ­ χρονω ν απ ό το θάνατο του Δημήτρη Χατζή.

□

αληθινό!

ΜΕ

ΕΚΠΤΩΣΗ

70%

Η μεγαλύτερη εκποίηση - προσφορά που έγινε ποτέ στο χώρο του βιβλίου Τα “ΒΙΒΛΙΑ για ΟΛΟΥΣ” δημιούργησαν ένα ειδικό τμήμα - παράρτημα, στη μεγάλη αίθουσα του βιβλιοπωλειοι. τ · * (Αιόλου 104 α' όρ. Ομόνοια, τηλ, 3250650), όπου μια ομάδα γνωστών εκδοτών (ΑΙΓΟΚΕΡΩΣ, ΑΙΟΛΟΣ, Α Λ Μ Γ " τ ό ϊ. ΑΣΤΑΡΤΗ, ΑΣΤΕΡΙ, ΕΙΡΗΝΗ, ΕΠΙΚΟΥΡΟΣ, ΕΡΑΤΩ, ΕΡΜΕΙΑΣ, ΗΡΙΔΑΝΟΣ, ΚΑΛΒΟΣ, ΚΕΔΡΟΣ, ΜΙΝΩΑΣ ’.' VW IH' ΜΠΟΥΚΟΥΜΑΝΗΣ, ΟΔΥΣΣΕΑΣ, ΣΜΥΡΝΙΩΤΑΚΗΣ, ΣΤΟΧΑΣΤΗΣ κ.ά. ) προσφέρουν εκατοντάδες τίτλους βιβ*.ων με έκπτωση 70%. Μια μοναδική ευκαιρία να επιλέξετε και να πλουτίσετε τη βιβλιοθήκη σας με αξιόλογα βιβλία σε τιμές απίστευτα χα­ μηλές (Ενα βιβλίο π.χ. των 800 δρχ. προσφέρεται 240 δρχ. κ.τ,λ.) Τα βιβλία στέλνονται και στην Επαρχία (και στο Εξωτερικό) με το σύστημα των ταχυδρομικών αντικαταβολών. Τηλε­ φωνήστε μας ή γράψτε μας να σας στείλουμε δωρεάν κατάλογο των βιβλιοπροσφορών μας Η αίθουσα παραμένει ανοιχτή κάθε μέρα από τις 8 το πρωί ως τις 8 το βράδυ (το Σάββατο ως τις 3 μ.μ.) και στο διά­ στημα αυτό μπορείτε να μας επισκέπτεστε ή να μας τηλεφωνείτε.

Ο κ α τ ά λ ο γ ο ς των β ι β λ ι ο π ρ ο σ φ ο ρ ώ ν σ υ ν ε χ ώ ς α να ν ε ώ ν ε τ αι . Δ Ι Α Θ Ε Τ Ο Υ Μ Ε Ο Λ Α ΤΑ Β Ι Β Λ Ι Α Σ Τ Ι Σ Κ Α Λ Υ Τ Ε Ρ Ε Σ Τ Ι Μ Ε Σ

Β ΙΒ Λ ΙΑ Γ ΙΑ Ο Λ Ο Υ Σ ΑΙΟΛΟΥ 104 α' όρ. ΟΜΟΝΟΙΑ 10564 ΑΘΗΝΑ, τηλ. 3218934, 3250650, 3214941

ΤΖΟΝ ΙΡΒΙΝΓΚ Θέα στον ωκεανό ΤΖΟΝ ΙΡΒΙΝΓΚ «Τ'Λ' COU&AV»

Μ Έ να ογκώδες και συναρπαστικό μυθιστόρημα του παγκοσμίως γνωστού Αμερικανού συγγραφέα. Με απλό και άμεσο τρόπο — όσο απλή και άμεση είναι η ζω ή— ο Τ ζον Ίρβινγκ διαπραγματεύεται θέματα σημαντικά όπω ς ο έρωτας, η αλήθεια, το ψέμα, η συμφιλίωση με το θάνατο. Δ ε διαλέγει λύσεις στα διηγήματα, κλίνοντας προς «αυτό» ή προς «εκείνο». Σ τη ζωή υπάρχουν όλα. Ταυτόχρονα πετυχαίνει να μην ισοπεδώνει το τραγικό και το κωμικό, να ισορροπεί αδιάκοπα ανά­ μεσα στο μπανάλ και το πρω τότυπο, το μοναδικό και ανεπανάληπτο, «όπως μοναδική και ανεπανά­ ληπτη είναι η ζω ή του καθενός μας — γιατί είναι η δική μας ζωή».

ΝΕΦΕΛΗ Μ αυρομιχάλη 9, Α θ ή να , Τηλ. 3 6 0 .7 7 .4 4

Α ιαβαζω επιΑογη ποιήματα γραμμένα με τη συγκίνηση της εξομολόγησης ΓΤΑ

Β ΙΚΤΩ ΡΙΑ Σ Π Α Π Α Δ Α Τ Ο Υ : Το Φωτεινό δείγμα ελάχιστο. Αθήνα, Ε κ δ ό σ ε ις τω ν φ ίλ ω ν , 1990. Σελ. 112. « ...Ό λες τις νύχτες της αρρώστιας μου, ως μ ’ έπαιρνε ο ύπνος, ένιωθα το κορμί μου να διανεύει ανάλαφρα, ήσυχα, απάνω από το κρεβάτι μου, έβγαινε απ’ το παράθυρο και σεριάνιζε την αυλή, ακουμπούσε απάνω στην κληματαριά κι ύστερα κυματιστά μετεωρίζονταν απάνω από τις στέγες της Ασίζης- και τότε άξαφνα κατάλαβα το μεγάλο μυστικό: δεν υπάρχει σώμα, δεν υπάρχει σώμα, μονάχα ψυχή.» (Ν. Καζαντζάκης, Ο Φτωχούλης του Θεού)

ι’ αυτή τη θαυμάσια περιπέτεια, λοιπόν, γ ι’ αυτή την ανακά λυ ­ ψη κα ι την κα τά κτη σ η , γ ι’ αυτή τη χα ρ ά ακ ριβώ ς μιλάει στο «Φ ωτεινό δείγμα ελά χιστο » η ποιήτρια Β ικτωρία Π απ αδάτου . Και τι θα πει «Φ ωτεινό δ είγμα ελά χιστο»; Μ α, ότι α π ’ τις ο ρ ιακ ές διδα­ σ καλ ίες που μπόρεσε να δεχτεί κ α ι ν α κα τανοήσει, εκεί, ανάμεσα ζω ής κα ι θανάτου, κ ά τι μο νάχα μπορεί ή θέλει να σ κεπάσ ει. Ό τ ι από το γεγονό ς αυτό, που το θεωρεί σ αν μια κίνηση χά ρ ιτο ς πρ ος αυτήν κ α ι το συντάσσει με τα μυστήρια, ομολογεί κα ι κομίζει μόνο μία απλουστευτική εξίσωση γνώ σης κα ι πίστης. Τ α υπό λ οιπα τα κρύβει. Γιατί υ πάρ χει έ να ς λ όγος που δεν εκφ ράζετα ι γ νω σ τικά α ­ πό τον ανθρώπινο λόγο, αλ λά συντελεί με τα υπόγεια πο τά μ ια του σ’ ένα γεγονό ς πρ ο σ ω π ικής κ α τά σ τα σ η ς κ α ι σ χέσ ης. Δ εν τα κρύ­ βει, τ ’ α ποσιω πά. Τ ’ απ ο σιω πά αλ λά σ αν κα τό ρ θω μα π ρ α γμ α το­ ποίησης κ α ι αυθυπέρβασης. Π ερισσότερο σ αν μια είσοδο σ ’ εκεί­ νον το χώ ρο του επέκεινα όπου εκτυφ λω τική ξαφ νικά η απρόσιτη θεία ουσία δω ρίζει το κ α τ’ εικό να κα ι ομοίω σιν ανθρώπινο πρόσω πο.

Γ

ε αυτό το ανθρώπινο πρόσ ω πο πλέον, η Β .Π . πρ οσ παθεί να επαναπροσδιορίσει τις σχέσ εις της με τον κόσ μο, απ ορ ρί­ πτει το σ ω ματικό βάρος σαν περιττό ρούχο κα ι μετέχει στη φυσική Δημιουργία σ αν μια μονάδα που συντελεί στην τάξη κ α ι την αρμο­ νία κα ι που θα πρέπει να την υποθέσουμε ότι έχο ντα ς περάσει την τιμ ω ρία-αρρώ σ τια, βαδίζει π ρ ο ς την παρουσία κα ι απουσία της

Μ

« Κ ι ε ίν α ι γ ια τ ί - π έθανα τ ό τ ε - ή γ ια τ ί - σ το σ ώ μα μ ο υ χ α ­ ρ ά χ τ η κ α ν - σ χ ισ μ ές - τό σ ες π ο λλ ές που φως - μ ε ς σ το π α λ ιό σ κ ο τ ά δ ι μ ο υ - ε κ ε ί που τώ ρ α η μ ν ή μ η ξ εχ α σ μ έν η .»

ποι

η ση

66/επιλογη Έ τ σ ι κι ο Κ αζαντζάκης, θέλοντας να δώσει αυτή τη μετάβαση από τα εγκόσμια στα υ περκόσμια κα ι από το αρχοντόπουλο με τα λαγούτα κα ι τα ρούχα τα μεταξω τά στον άγιο Φ ραγκίσκο της Ασίζης, ρίχνει τον νέο στο στρώμα, τον μουσκεύει σ τον ιδρώ τα κα ι τα ο ράματα, διαστέλλει τόσο το αληθινό κά λλος του κόσμου, ώστε τα πά ντα από κει και πέρα γίνονται παραίτηση κα ι σταυρική αυτα­ πάρνηση, ένας τραχύς δρόμος που οδηγεί στο Θεό. την πρώτη μόλις στιγμή αυτής της ανάρρωσης-ανάβλεψ ης έ­ χει σταθεί η ποιήτρια και περιγράφει με νύξεις κα ι σύντομους στίχους το σοκ του θανάτου, την απώλεια το φόβου, το άφεμά της στα χέρια του Κυρίου της, την επάνοδό της στη ζωή, στην ευδαιμο­ νία που προσφέρουν τα α π λά πρά γμ ατα και η αγάπη. Υπήρχαν από πάντα στην προσω πικότητα και το έργο της Β.Π. κά ποιες νύξεις, κά ποιες προϋποθέσεις που οδηγούσαν ίσως προς μια ακραία καμπή. Μ έσα στο κλειστό κύκλω μα της ατομ ικότητάς της τινάζονταν κά ποια πρόσω πα ψυχές, κά ποια οράματα και στί­ χοι που έσχιζαν το κέλυφός της σαν ασκήσεις ύψους και δυνατότη­ τες. Τώρα η ποιήτρια στέκει έκθαμβη κα ι παραζαλισμένη σαν χρυ­ σαλλίδα που διήνυσε τη μακριά της νύχτα και αυτή την πρώτη με­ τάληψη της ταπεινότατης χα ρ ά ς της τη μεταδίδει με πρά γμ ατι α­ θώα συγκίνηση.

Σ

«Θ ανα τηφ ό ρ ος κίνδυ νο ς ψυχής — που κρυφά μ εγ α λώ ν ει τα προσωπεία εν α λ λ ά σ σ ο ν τα ς - α τέλ ε ιω τ α χρ ό ν ια - σε δ ια δρ ο μές ά καρ π ες. - Κ α ι τώ ρα - λο υ σ μ ένη σ το φως Σ ου - μ ε τ ά α π ’ το μ α κ ρ υ ν ό μ ου τ α ξ ίδ ι - δίχω ς κ ίνδυ νο - α ­ φ ή νο μ α ι...» .

ιαφορετική και η ποίησή της σ ’ αυτή την ποιητική συλλογή. Πιο λιτή, πιο αστόλιστη, πιο άμεση, πιο λειτουργική. Έ ρ χε τα ι σχεδόν φυσικό το περιεχόμενο, να έχει έναντι της αισθη­ τικ ής, το πάνω χέρι αυτή τη φορά. Π ρόκειται για ποιήματα που γράφονται μέσα στη συγκίνηση της εξομολόγησης, η καλλιτεχνική βούληση είναι επόμενο να επεμβαίνει όχι σταθερά, θα έλεγα δευτερευόντως... Είναι η στιγμή που συντελείταιη αποκάλυψ η κα ι μ ετα­ στροφή στη ζωή της ποιήτριας. Η ένταση συμβαδίζει με τον πνευ­ ματικό οπλισμό του νέου προσώπου που ιχνογραφείται κα ι αναδύ­ εται μέσα από τη συνειδησιακή αυτογνωσία. Ιχνογραφείται κα ι α­ ναδύεται με την πρόσθετη έννοια ότι αρχίζει κα ι να ξεκόβει από κά ποια ατομική κα ι ευρύτερη ομοιομορφία, επομένω ς να αναγγέλ­ λει ένα δικό του χώρο κι ένα δικό του ύφος.

Δ

ΓΙΟΛΑΝΤΑ ΠΕΓΚΛΗ

εφιαλτικό νησί W \

ΧΕΡΜΠΕΡΤ ΤΖΩΡΤΖ ΟΥΕΛΣ: Το νησί του Λρος Μορώ. Αθήνα, Α ίο λ ο ς , α ' ανατύπωση 1990. Σελ. 201.

«'“ρ ο νησί του Δ ρος Μορώ», που πρω τοεκδόθηκε πριν από έναν 1 περίπου αιώνα (1896) στην Α γγλία, θεωρείται ένα από τα κλασ ικά έργα της φ αντασ τικής λογοτεχνίας. Ο Ο υέλς, σ’ αυτό του το μυθιστόρημα, φαίνεται επηρεασμένος τόσο από την παράδοση τω ν περιπετειωδώ ν μυθιστορημάτων («Το κοραλένιο νησί», Το νη­ σί του θησαυρού» κ.λπ .) όσο και από τα γοτθικά μυθιστορήματα που σαν κύριο χαρακτηριστικό τους έχουν το πλησίασμα του αλ-

ΒΙΚΤΩΡΙΑΣ ΠΑΠΑΔΑΤΟΤ

Φ Ω Τ Ε ΙΝ Ο Δ Ε ΙΓ Μ Α Ε Λ Α Χ ΙΣ Τ Ο

01 ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΤΩΝΦΙΛΩΝ

επιλογη/67 λόκοτου, του περίεργου, του διαφορετικού, του πέρα από μας. Έ ­ να άλλο χαρακτηριστικό «του νησιού του Δ ρος Μ ορώ» είναι ότι α ­ νήκει στα μυθιστορήματα του fin de siecle (του τέλους του αιώνα) που συχνά εξέφραζαν μια πολύ πεσιμιστική άποψη για το μέλλον, ενώ ταυτόχρονα απ οδοκίμαζαν την ηθική κα ι τις συνήθειες της βι­ κτωριανής εποχής. επιρροές μπορούν να αναζητηθούν στη Δ αρβινική θεω­ Α λλες ρία της εξέλιξης και στα πρώ τα γρ απτά του Νίτσε. Ο Ουέλς πα ραδέχεται ότι επηρεάστηκε α πό τη λογοτεχνική κληρονομιά της χώ ρας του και σίγουρα ένα από τα πλέον συγγενή μυθιστορήματα μ’ αυτό του Ο υέλς είναι ο «Φ ρανκεστάιν» της Σέλεν. Μια σημαντι­ κή διαφορά ωστόσο του έργου τού Ουέλς από το έργο της Σέλεν, είναι ότι στο πρώ το, ο Π ρέντικ, ένας από τους βασικούς ήρωες και ο αφηγητής της ιστορίας, είναι από την αρχή απομονωμένος από τον κόσμο. Τον συναντάμε σε μια σωσίβια βάρκα μαζί με άλλους δύο ναυαγούς και παρότι όλοι τους βρίσκονται αυτή τη στιγμή μα­ κριά από την κοινωνία, έχουν ανδρωθεί σ’ αυτήν. Ό μ ω ς ο ένας α­ πό τους τρεις προτείνει κάτι ανήκουστο, κάτι που «ήταν ο μόνος τρόπ ος για να ’χουμε κά τι να πίνουμε» (σελ. 9). Ο αναγνώ στης αρ­ χίζει να αναρωτιέται τί είναι αυτό το τόσο αποτρόπαιο που ο Πρέντικ δεν τολμά ούτε να ομολογήσει. Αργότερα, ό ταν ο ήρω άς μας συνέρχεται στο πλοίο που τον περισυνέλεξε, ο νέος άντρας που συ­ ναντά εκεί, ο Μ οντγκόμερυ, του λέει να πιει κάτι, «μια δόση από κάποιο περίεργο, κόκκινο, παγω μένο υγρό. Έ μ οιαζε με αίμα, αλ­ λά με τόνωσε και ένιωσα καλύτερα» (σελ. 12). Ο αναγνώ στης α ρ ­ χίζει πλέον να συλλέγει στοιχεία που τον υποψιάζουν για το τί θα επακολουθήσει. Πριν φτάσει στο νησί ο Π ρέντικ βλέπει έναν ε­ φιάλτη. Ό μ ω ς το νησί όπου τελικά θα φτάσει αποδεικνύεται ένα: π ρ α γμ ατικός εφιάλτης αν κ α ι αν δεν.συνέβαιναν τα όσα διαδραμα τίζονται εκεί, θα μπορούσε να ήταν κι ένας παράδεισ ος στο μέσ. του ωκεανού. συνέχεια ο αναγνώ στης παρακολουθεί τον Π ρέντικ στην ε­ Σ τηξερεύνηση του νησιού όπου δρα ο Δρ Μ ορώ, ένας παράξενος επιστήμονας που εκδιωγμένος από την κοινωνία έχει ε γκα τα σ τα ­ θεί σ’ αυτό το νησί και κάνει εκεί τα πειράματά του με τη βοήθεια του νεαρού ακόλουθού του, του γιατρού Μ οντγκόμερυ. Ο Π ρέντικ φοβάται. Έ χ ε ι ήδη παρατηρήσει ότι οι κάτο ικο ι του νησιού είναι κάτι ανάμεσα σ ’ ανθρώπους και ζώα και νομίζει ότι ο Δρ Μορώ θα χρησιμοποιήσει κι αυτόν για τα πειράματά του. Ό μ ω ς έχει άδικο. Ο Δρ. Μορώ ακολουθεί μια παρω δία της δημιουργίας κα ι π ροσ πα­ θεί να φτιάξει από διάφορα κατώ τερα είδη ένα ανώτερο. Ο Πρέντικ φοβάται μην τύχει και ο αναγνώ στης δεν τον πιστέψει γιατί «όποιοι δεν γνώ ρισαν ποτέ τους τέτοιο κίνδυνο δεν θα με πιστέ­ ψουν εύκολα» (σελ. 88). Έ χ ε ι πλέον καταλάβει ότι αυτή η κοινω­ νία τω ν ζω ανρθώ πων είναι δημιούργημα του Μ ορώ και κυβερνάται από τον ίδιο μια και «αποτύπωσε στο ατροφικό μυαλό τους την θε­ οποίησή του» (σελ. 80). Επιπλέον, η κοινωνία αυτή λειτουργεί με νόμους που έχει επιβάλει ο Μ ορώ κα ι αποτελούν μια παρω δία θεϊ­ κών νόμων, κά τι σαν τις δέκα εντολές. Οι ζω άνθρωποι είναι κα τά το δυνατόν ανθρωπόμορφοι, μιλάνε - αν κα ι συχνά ακαταλαβίστικα - προσπαθούν να σκεφτούν κ α ι έχουν κ α ι κ ά ποια δ ικά τους αστεία. Ο Δρ Μ ορώ, εξηγώ ντας τα επιστημονικά του πειράματα, ομολογεί ότι η μέθοδός του δεν είναι τέλεια κι αυτό που πάνω α π ’ όλα προσπαθεί να εξαφανίσει είναι ο πόνος, μια κα ι γι’ αυτόν ο πό­ νος είναι ζωώδες χ αρακτηριστικό. Έ ν α άλλο χαρακ τηριστικό των ζωανθρώπων είναι ότι δεν μπορούν να αναπαραχθούν.

ΑΝΑΛΑΜΒΑΝΩ δα κτυλο­ γραφήσεις ελληνικώ ν και αγγλικώ ν κειμένων με ηλε­ κτρονικό υπολογιστή Τηλ. 36.37.324 (πρωινά) και 36.10.779 (απογεύματα)

68/επιλογή Ό σ ο για τους τρεις ανθρώπους που υπάρχουν στο νησί, στα μά­ τια τω ν ζω ανθρώ πων, έχουν το ρόλο τω ν θεών κα ι ημίθεων. Ο Δρ Μορώ είναι ο Ύ ψ ισ το ς Α ρχηγός με εξουσία ζωής κα ι θανάτου π ά ­ νω τους. Ο Μ οντγκόμερυ που ζει δέκα χρόνια μαζί τους κα ι πίνει για να ξεχάσει την απομόνωσή του, είναι κοντότερα στους ζωανθρώπους τόσο που ο αφηγητής διαπιστώνει σε κά ποιο σημείο: «Στην πρα γμ ατικότητα δεν συμπαθούσε τους ανθρώπους» (σελ.

115). Ό σ ο για τον Π ρέντικ, τον αφηγητή, δεν έχει ενσωματωθεί σ ’ αυτή την κοινωνία κα ι ελπίζει ότι θα φύγει ό ταν περάσει κάποιο πλοίο. Για τον πρώ το, το νησί μπορεί να θεωρηθεί ω ς επιλογή ανά­ μεσα σε μια κοινωνία που τον απορρίπτει κα ι σ ’ έναν χώρο όπου μπορεί να πειραματίζεται ελεύθερα. Για τον δεύτερο είναι μια α­ ναγκασ τική επιλογή γιατί τώ ρα πια έχει τελείω ς μαγευτεί από τη δύναμη κα ι τις ικανότητες του Μ ορώ που ασκεί την εξουσία του όχι μόνο στο νησί αλλά και πάνω τους. Ό σ ο για τον τρίτο, αυτός βρέθηκε τυχαία σ το νησί αλλά τα πειράματα του Μ ορώ τού προκαλούν από τη μια αποστροφή κα ι από την άλλη θαυμασμό. Δ ια κ α ­ τέχεται από τις προλήψεις τη ς ασ τικής Β ικτωριανής κοινω νίας και γι’ αυτό παραπαίει ανάμεσα στον ανθρωπισμό, το ενδιαφέρον για τον επιστημονικό πειραματισμό κα ι μια σειρά από π ρ οκ αταλ ή­ ψεις: π .χ. θεωρεί ότι οι θηλυκοί ζω άνθρω ποι είναι « πα ράδοξα π λ ά ­ σ ματα» και ότι « τις πρώ τες μέρες του ερχομού μου είχαν μια εν­ στικτώ δη γνώση της απ ο κρουσ τικής αδεξιότητάς τους. Έ δ ειχναν λ ο ιπ ό ν ,..., έναν σεβασμό για τους εξωτερικούς τύπους περισσότε­ ρο α π ’ τους ανθρώπους» (σελ. 117). Έ ν α ς άλ λο ς ζω άνθρω πος έχει πρόσω πο «βοοειδές σε εμφάνιση - θύμιζε τραχύ Ε βραϊκό τύπο» (σελ, 119). Στα δυο αυτά περισ τατικά μπορούμε να επισημάνουμε στοιχεία του σεξισμού και του ρατσισμού της εποχής, που εδώ επεκτείνεται ακόμα κα ι στους ζω ανθρώ πους - μια κα ι ό πω ς εξομο­ λογείται ο Π ρέντικ «Μου δημιουργήθηκε περίεργα η εντύπωση, ότι αν εξαιρέσει κ ανείς την π α ραδοξότητα τω ν μορφών, είχα μπροστά μου σε μικρογραφία όλη την ανθρώπινη κοινωνία» (σελ. 133). Π α­ ρόλα αυτά ο λόγος που ο αφηγητής μαγεύεται από το νησί είναι γιατί εκεί του δίνεται η δυνατότητα να αναγνω ρίσει στους ζω αν­ θρώπους κά τι το άλλο, το διαφορετικό, τη σκοτεινή πλευρά του ανθρώπου. Εξάλλου κα ι οι ζω άνθρω ποι αναγνωρίζουν σ ’ αυτόν τον άλλο εαυτό τους. Ό τ α ν πεθαίνει ο Μ ορώ, τον ρωτούν χαρακ τηρι­ στικά: «Θα υπάρχει ο νόμος, ω άλλε;» Ο άνθρωπος κα ι το ζώο α ­ ναγνωρίζουν ο ένας στον άλλο το είδω λό του. σ χετικό ς πα ράδεισ ος της «δημιουργίας» γρήγορα μετατρέπεται σε κόλαση. Α πό την αρχή ο Μ ορώ κα ι ο Μ οντγκόμερυ το­ νίζουν ότι οι ζω άνθρω ποι δεν πρέπει να γευτούν αίμα γιατί τότε θα επιστρέφουν στον παλιό τους εαυτό. Το αίμα, που προά γγελός του ήταν τα δύο επεισόδια στη β άρκα κα ι το πλοίο, παίζει κ α ι τώρα κα θοριστικό ρόλο. Ο Μ ορώ και ο Μ οντγκόμερυ σ κοτώ νονται και αφού ο Π ρέντικ είχε ήδη γίνει στυλοβάτης του «νόμου» υπό τις ο­ δηγίες του Μ ορώ, τώ ρα που απομένει μόνος στο νησί σκοτώνει για να ζήσει. Οι λυκάνθρω ποι χάνουν σιγά-σιγά κάθε α νθρώπινο χα ρ α ­ κτηριστικό και πάνω α π ’ όλα τη γλώ σσα. «Μ πορείτε να φ αντα­ στείτε μια γλώ σσα ξεκάθαρη, ακριβή και μ’ όλα τα χαρ ακ τηρ ιστι­ κ ά της, να χάνει την μορφή της και να ξαναγίνεται άναρθρος ή­ χος;» (σελ. 173). Ο Π ρέντικ κινδυνεύει κα ι αποφασίζει να φύγει. Ό μ ω ς τα σχέδια διαφυγής του αποτυγχάνουν κ α ι τότε σαν από μη­ χανής θεός φτάνει στο νησί μια βάρκα με δυο νεκρούς ναυαγούς και «ένα μεγάλο άσ προ πουλί πέταξε από μέσα» (σελ. 180), ένα σημάδι ελπ ίδα ς που θυμίζει έντονα το άλμπα τρ ο ς που εμφανίζεται «στην μπαλά ντα του αρχαίου ναυτικού» του Κόλριτζ. Η επιστροφή

Ο

ΣΥΜΒΟΥΛΟΣ ΕΚΔΟΣΕΩΝ α­ ναλαμβάνει σ υντακτική/δημοσιογραφική επιμέλεια κειμένων κα ι την έκδοση οιουδήποτε ε­ ντύπου με άψογη ποιότητα και σε συμφέρουσες τιμές. Π αραδί­ δετε χειρόγραφα κα ι παίρνετε το βιβλίο σ α ς έτοιμο. Τηλ. 8018515, 17:00-20:00.

επιλογή!69 του στην αρχή σημαδεύεται από «το φως της ημέρας, αυτό το γε­ μάτο δόξα μονοπάτι του ήλιου», αλλά η επανένταξή του στην κοι­ νωνία δεν είναι εύκολη. Κανείς δεν πιστεύει την ιστορία που αφηγείται ο Π ρέντικ κι έτσι παύει να τη λέει. Α λλά το κυριότερο πρό­ βλημα βρίσκεται στον εσω τερικό του κόσμο: «Δεν μπορούσα να πειστώ εντελώ ς ότι οι άντρες κα ι οι γυναίκες που συναντούσα ήταν κάποιοι άλλοι από κά π ω ς περισσότερο εξευγενισμένους ζωανθρώπους» (σελ. 183). Το Λονδίνο της επο χή ς εκείνης βρίσκεται στην πλήρη ανάπτυξή του ω ς ασ τικό κέντρο και είναι γεμάτο από φτω­ χούς, εξαθλιωμένους και κάθε λογής ανθρώπους. Ο Π ρέντικ, α­ στός εισοδηματίας, αποσύρεται στην εξοχή όπου μελετά αστρονο­ μία, μια και «υπάρχει ένα συναίσθημα απ έραντης ειρήνης στους λαμπερούς κα τοίκους του ουρανού» (σελ. 186). Η απομόνωση και η επιστημονική μελέτη αποτελούν γΤ αυτόν το αντίβαρο σε μια κοινωνία όπου βλέπει να επιβεβαιώνεται η θεωρία του Χ ομπς για την έμφυτη βαρβαρότητα του ανθρώπου. Ε κεί τελειώνει η αφήγηση του Π ρέντικ και μαζί κα ι το μυθιστόρημα του Ουέλς που, όπω ς α­ ναφέρει ο Μ άκης Π ανώ ριος στον επίλογο τη ς ελληνικής έκδοσης, πρόκειται για έναν από τους «σύχρονους μύθους, που προσπαθούν να σκιαγραφήσουν από τη μια την μελλοντική κοινωνία κι α πό την άλλη τον άνθρωπο, τον άνθρωπο σαν κύριο μοχλό και συντελεστή στην πραγμάτω ση αυτού του αύριο». τα θετικά της ελληνικής έκδο σης σ υγκαταλέγεται η καλή με­ τάφραση του μυθιστορήματος από τους Μ άκη Π ανώριο και Παναγιώτη Σκαγιάννη. Το ύφος του συγγραφέα έχει αποδοθεί α­ ναλλοίω το κα ι η απόδοση τη ς « διαλέκτου» τω ν ζω ανθρώ πων είναι πολύ επιτυχημένη. Κ άποιες ασήμαντες παραλείψ ες ή μικροδιαφορές από το πρω τότυπο δεν επηρεάζουν το ύφος κα ι τον ρυθμό του κειμένου και η ελεύθερη απόδοση σε κά πο ια σημεία έχει γίνει πολύ προσ εκτικά κα ι είναι α πόλυτα αρμοστή με το έργο του συγγραφέα. Την έκδοση κοσμεί ο επίλογος του Μ άκη Π ανώριου που είναι κ α ­ τα τοπ ισ τικότα το ς κα ι ιδιαίτερα καλογραμμένος. Διαφωτίζει τον αναγνώ στη σε σχέση κα ι με το ίδιο το έργο αλλά κα ι τα προγενέ­ στερα και μετέπειτα μυθιστορήματα αναλόγου θέματος, και α κ ο­ λουθείται από προσεγμένη εργογραφία. Αξίζει πά ντω ς να αναφερ­ θεί ότι ο Π ανώ ριος ασ πάζετα ι την αισιόδοξη εκδοχή για το μήνυμα του έργου, μια ερμηνεία που α π οδέχονται ορισμένοι από τους κρι­ τικούς του Ουέλς, ενώ άλλοι τονίζουν την πεσιμιστική του διάσταση. Στα μειονεκτήματα της έκδοσης αναφέρω την άσχημη σελιδο­ ποίηση αλλά κα ι κά τι πολύ ουσιαστικότερο: την έλλειψη της εισα­ γωγής. Στο Α γγλικό πρω τότυπο*1 το μυθιστόρημα αρχίζει με μια εισαγωγή που εκεί ο υποτιθέμενος αφηγητής είναι ο ανιψιός τού Π ρέντικ, ο Τ σα ρλς Έ ντο υ αρ ντ Π ρέντικ, ο ο ποίος υποτίθεται ότι βρήκε τα χειρόγραφα που ο θείος του τού άφησε ω ς κληροδότημα χω ρίς όμω ς να του αφήσει οδηγίες για το αν επιθυμεί ή όχι να δημο­ σιευτούν. Ο ανιψιός Π ρέντικ μάς αναφέρει ότι το νησί για το οποίο μιλάει ο θείος του έχει αναγνω ριστεί αλλά ότι πάνω του δεν βρέθη­ κε κ ανένα περίεργο είδος πέρα από κά πο ια παράξενα πο ντίκια και ότι έτσι δεν υπάρχουν στοιχεία για να θεμελιωθεί η αφήγηση του θείου του που ακολουθεί. Η σπουδαιότητα, λοιπόν, της εισαγω γής έγκειται στο ότι έχουμε έναν αφηγητή που πα ραπέμπει σε μια δεύ-

Σ

Σημειώσεις 1. Για το Αγγλικό πρωτότυπο συμβουλεύτηκα το H.G. Wells: 3 Novels (The Time Machine/ The War o f the Worlds/ The Island o f Doctor Moreau), Heinemann, Lon­ don, 1979.

ΥΠΕΥΘΥΝΑ αναλαμβάνουμε δακτυλογραφ ήσεις ελληνικώ ν, αγγλικώ ν κα ι γαλλικ ώ ν κειμέ­ νων. Τηλ. 9587341 καθημερινά 7.30 π .μ. - 2.30 μ.μ. και 36.26.828 Τρίτη, Π έμπτη 6.30 μ.μ. - 8.30 μ.μ. Κυρίες: Ρένα κα ι Στέλλα.

70/επιλογη τερη αφήγηση, τονίζοντας από την αρχή ότι μπορεί να είναι ανα­ ξιόπιστη και πα ραπέμποντα ς τον αναγνώστη στη φ ανταστική λο­ γοτεχνία, πράγμα που αποτελεί σημαντικό στοιχείο της αφηγημα­ τικής τεχνικής του Ουέλς. ΛΙΛΥ ΕΞΑΡΧΟΠΟΥΛΟΥ

Έλληνες οι πρώτοι; γ - γ-λ

R.J. HOPPER: Οι πρώτοι 'Ελληνες, από την προϊστορία ως τις απαρχές της Ιστορίας. Μετάφραση: Τάσος Δαρβέρης. Πρόλογος: Γιώργος Χουρμουζιάδης. Θεσσαλονίκη, Β ά ν ια ς , 1989. Σελ. 339, 8 πίνακες με 32 απεικονίσεις σωζομένων ερειπίων και κτερισμάτων της Μ υκηναϊκής περιόδου και άλλα.

αναζήτηση της ιστορικής αλήθειας μέσα στην προϊστορική περίοδο, αποτελεί ένδειξη σεβασμού προς την ιστορική μνή­ μη, της ο ποίας οι ρίζες ενδυναμώνουν και διαφωτίζουν, πολλές πτυχές του ιστορικού γίγνεσθαι. Δεν είναι δυνατόν για μια ιστορι­ κή περίοδο, όπω ς είναι η ελληνική, να μην ανατρέξουμε στην αρ­ χαιοελληνική εκείνη περίοδο που διαμορφώνονται οι απ αρ χές της ιστορίας μας με την Η ρωική Εποχή, τον Τ ρωικό Π όλεμο, τους άθλους του Η ρακλή κ.ά . Είναι η περίοδος εκείνη που γοητεύει με την αναζήτηση του τρόπου ζωής των ανθρώπων της εποχής του Ο­ ρειχάλκου της Η πειρω τικής Ε λλάδος, με την ανάπτυξη του Μ υκη­ ναϊκού Πολιτισμού κα ι ενωρίτερα της Μ ινωϊκής Κρήτης. Η ανά­ πτυξη της αρχαιολογικής έρευνας βοήθησε αποτελεσματικά, ώστε ειδήσεις που μέχρι παλαιότερα εθεωρούντο μυθώδεις διηγήσεις, να αποτελούν σήμερα ιστορικά δεδομένα, εμπλουτίζοντας έτσι την προϊστορία με αδιάσειστα ιστορικά ντοκουμέντα. Η εποχή του Ο­ ρειχάλκου έχει να παρουσιάσει την επιρροή της Κ ρήτης στην Η πει­ ρωτική Ε λλάδα και στη συνέχεια τη Μ υκηναϊκή περίοδο που οι σχέσεις των δυο πολιτισμώ ν και ιδιαίτερα της Κνωσού με την πα ­ ρουσία των πινακίδω ν της Γ ραμμικής γραφής Β και το πολύπλοκο οικονομικό διοικητικό σύστημα παρουσιάζουν ιδιαίτερο εν­ διαφέρον. Η συστηματική μελέτη της πρώιμης Ε ποχής του Σιδήρου με την επιστροφή των Η ρακλειδώ ν, την Κάθοδο των Δωριέων και τη με­ τανάστευση των Ιώνων θα βοηθήσει αποτελεσματικά στη διαλεύ­ κανση του θρύλου με τις διάφορες παραλλαγές που κα τά περιό­ δους κα ι περιοχές αναπτύχθηκαν. Ο συγγραφέας αφού τοποθετη­ θεί αναλυτικά στον γεωγραφικό χώρο, προχω ρεί στο βαθμό που ή­ ταν δυνατό στη μελέτη και διερεύνηση των γεγονότων που έλαβαν χώ ρα στην Η πειρωτική και νησιωτική Ελλάδα.

Η

δομή του βιβλίου παρουσιάζει την πα ρακάτω μορφή: Πρόλο­ γ ος ελληνικής έκδοσης (σσ. ΙΧ-Χ), Π ρόλογος του Συγγρα­ φέα (σσ. ΧΙ-ΧΙΙ), Εισαγωγή (σσ. 1-5), Κεφάλαιο 1: Το γεωγραφικό σκηνικικό (σσ. 7-16), Κεφάλαιο 2: Κρήτη και Έ λ λ ηνες (σσ. 17-25), Κεφάλαιο 3: Η Προϊστορική Ελλάδα: Η πρώιμη και μέση εποχή του Ο ρειχάλκου, το γλω σσικό πρόβλημα, το αρχαιολογικό πρό­ βλημα (σσ. 27-40), Η ύστερη εποχή του Ο ρειχάλκου, τα υλικά υπο­ λείμματα, Μ υθολογία και Ή ρ ω ες (σσ. 41-77), Κεφάλαιο 4: Λήθη και ανάκτηση της Ιστορικής μνήμης (σσ. 79-120), Κεφάλαιο 5: Ε­ πέκταση και ανανέωση, οι ελληνικές αποικίες (121-141), Οι Έ λ λ η ­ νες κα ι η Μέση Ανατολή (σσ. 141-156), Κεφάλαιο 6: Οι απαρχές της εδραίωσης: Τύραννοι και Ο πλίτες (σσ. 157-221), Κεφάλαιο 7: Τα ανώμαλα Κ ράτη, Σπάρτη, Αθήνα (σσ. 223-266), Κεφάλαιο 8: Τα θεμέλια της Κ λασσικής Ε λλάδας: Η κρίση της Αθήνας, Σπάρτη

Η

10Τ

ορ Ία

επιλογη/71 και Π ελοπόννησος, Η τυραννίδα στην Α ρχαία Ε λλάδα και η πα­ ρακμή της, Οι Έ λληνες της Α νατολής και η Λυδία, Η Νότια και Δυτική Μεσόγειος, οι Π έρσες (σσ. 267-314), Α ναφορές και σημειώ­ σεις (σσ. 315-320), Βιβλιογραφία-Συντομογραφίες (σσ. 321-332), Ευρετήριο Κυρίων Ονομάτων (σσ. 333-339), Π ίνακες. Ό π ω ς αντιλαμβάνεται ο αναγνώ στης-μελετητής τα θέματα που παρουσιάζονται στην επιμέρους ανάπτυξη των κεφαλαίων, αναλύ­ ουν και εξιδανικεύουν τα γεγονότα κα τά τον καλύτερο τρόπο και ερεθίζουν για περαιτέρω έρευνα. Π ροσπάθεια του συγγραφέα είναι, όπω ς δηλώνει ο ίδιος, να δώσει τα στοιχεία της αρχαιολογίας μαζί με τις γραπτές πηγές για να μπορέσει παράλληλα με το λογοτεχνι­ κό ύφος να τραβήξει τον αναγνώστη χω ρίς να τον κουράσει με πε­ ριττές λεπτομέρειες και παράθεση κειμένων. Στη σύντομη εισαγω­ γή του δίνει το στίγμα του τρόπου με τον οποίο διαπραγματεύεται τα επιμέρους θέματα, επισημαίνοντας τη σημασία της πρω τόγονης ελληνικής γλώ σσ ας, όπω ς αυτή διαμορφώθηκε στην Κρήτη και πι­ θανώς στην Η πειρω τική Ελλάδα. το νησιωτικό χώρο πρωτεύοντα ρόλο παίζει η Κρήτη, αφού το νησί αυτό από την εποχή του Μινωικού πολιτισμού έχει να επιδείξει ιδιαίτερη ζω τικότητα στην Ανατολή και στη Δύση. Ο Ό μ η ­ ρος, ο Π λούταρχος, ο Η ρόδοτος, ο Π αυσανίας μας ζωντανεύουν τα γεγονότα που συνδέονται με την Κρήτη και τον πολιτισμό της. Π αρά τη συντομία της διαπραγματεύσεω ς του θέματος, ο συγγρα­ φέας κατόρθωσε να επισημάνει καίρια τη θέση της Κρήτης στη διαμόρφωση της προϊστορικής αυτής περιόδου. Στο κεφάλαιο τρία επισημαίνονται το γλω σσικό και αρχαιολογικό πρόβλημα στην πρώιμη και μέση εποχή του Ο ρειχάλκου, με σ κοπό να φανεί η εξέ­ λιξη της πνευματικής, κοινωνικής και οικονομικής ζωής της πε­ ριόδου, με την παράλληλη επισήμανση των κέντρων δραστηριότη­ τα ς όπω ς αυτά έχουν εντοπισθεί με την αρχαιολογική σκαπάνη. Οι Μ υκήνες, η Τύρινθα, η Π ύλος, ο Ο ρχομενός, η Θήβα, η Κνωσσός, η Ιαλυσός κ.ά . έχουν να επιδείξουν ιδιαίτερη αίγλη που και σήμερα ακόμα θαυμάζεται. Ε κτό ς του εντοπισμού των υπολειμμάτω ν της ύστερης εποχής του Ο ρειχάλκου, ο συγγραφέας ασχολείται με τη Μυθολογία κα ι τους ήρωες που για τη γνώση τη δική μας δεν είναι τίποτε άλλο παρά ο τρόπος της εκφράσεω ς για γεγονότα που έλα­ βαν χώρα την περίοδο εκείνη. Α πλώς εδώ περιοριζόμαστε στην α­ πλή αναφορά του Τρωικού πολέμου.

Σ

α πρέπει να σταθούμε για λίγο στο «λήθη και ανάκτηση της Ιστορικής μνήμης», όπου η θεώρηση των πραγμάτω ν περνάει μέσα από τη μυθοπλασία, ερμηνεύοντας τα ιστορικά δεδομένα. Η διαμόρφωση της Ε πικής ποιήσεως γιγάντωσε τα γεγονότα και διέ­ σωσε πράγμ ατα που στο πέρασμα του χρόνου θα είχαν σβήσει. Ο θρύλος των Δωριέων, όπω ς σχολιάστηκε στην Ιλιάδα και αργότε­ ρα και στο Θουκυδίδη, έδωσε την ευχέρεια στους μεταγενέστερους Έ λληνες να παρουσιάσουν πολύπλοκες εικόνες με τους απογό­ νους των Ηρακλειδώ ν. Η διάβαση του Κορινθιακού κόλπου προς την Π ελοπόννησο και την εγκατάστασή τους στη Σπάρτη εδραίω­ σε στην κυρίως Ελλάδα την παρουσία τους, όπω ς στην Κρήτη και τα Δ ωδεκάνησα. Οι αυτόχθονες Α θηναίοι εκαυχώντο για τη συγγένειά τους με τους Ί ω ν ε ς της Μ ικρός Α σίας πα ρ’ όλες τις ποικίλες ερμηνείες που δίνει ο Η ρόδοτος. Οι Α χαιοί, οι Δωριείς, οι Ίω ν ες κυριαρχούν σαν φυλές στον Ελληνικό χώρο, πέραν των στοιχείων που συνθέτουν τό γλω σσικό τους ιδίωμα. Η θρησκεία, συνδετικός κρίκος όλων, προβάλλεται ως πειστήριο μαρτυρίας και ενώσεως. Τα κράτη που δημιουργήθηκαν στην Η πειρω τική, νησιωτική και

Θ

72/επιλογη Μ ικρασιατική Ελλάδα έχουν να παρουσιάσουν σημαντική πρόοδο και κοινωνική προβολή. ι πολιτικές διαμάχες, η οικονομική πίεση και η δίψα για το άγνωστο δημιούργησαν τις προϋποθέσεις για αναζήτηση και­ νούριων τόπων και καταστάσεων ζωής. Η Οδύσσεια του Ομήρου και τα Έ ρ γα και Η μέραι του Ησιόδου, έχουν δώσει τις αναγκαίες απαντήσεις των ερωτημάτων που απασχόλησαν κατά καιρούς για το φαινόμενο αυτό. Η παραδοσιακή εικόνα της δημιουργίας των α­ ποικιών παρατηρείται σχεδόν σε όλο τον τότε γνωστό κόσμο, με μεγαλύτερη έμφαση στη Νότια Ιταλία και Σικελία, τη γνωστή Με­ γάλη Ελλάδα. Α κόμα η επαφή με τη Μέση Ανατολή έδωσε την ευ­ καιρία στους Έ λληνες να ωφελήσουν, αλλά και να ωφεληθούν, γιατί βρίσκονταν σε πλεονεκτικότερη θέση από πολλούς Ανατολι­ κούς λαούς. Εδώ ο συγγραφέας αναφέρει τις σχέσεις αυτές των Ελλήνων που εδραίωσαν τους πολιτισμούς των δυο λαών. Π άντως ο ίδιος επισημαίνει το χαρακτήρα των δυο κεφαλαίων 4 και 5, τα οποία σε σχέση με την ανάπτυξη των άλλων ελλείπουν, από το γε­ γονός ότι οι γραπτές πηγές είναι λιγοστές. το 6 κεφάλαιο καταβάλλεται προσπάθεια με τη βοήθεια των γνωστών πλέον ιστορικών συγγραφέων Ηροδότου και Θουκυ­ δίδη, του φιλοσόφου Α ριστοτέλη κ.ά. να εδραιώσει την έρευνά του ο συγγραφέας ω ς προς τη μορφή και τη διοικητική οργάνωση των κρατών και συγκεκριμένα κράτους-πόλης, το σχήμα που επεκράτησε στην Α ρχαία Ελλάδα. Η δημιουργία των σπουδαιοτέρων κρατών-πόλεων στην Ηπειρωτική και Νησιωτική Ελλάδα, γνώρι­ σε τη μεγαλύτερη ακμή τον 7 και αρχές του 6ου αιώνα, με την εδραίωση της μορφής της «τυραννίας» σαν τρόπο διακυβερνήσεως. Χωρίς να υπεισέλθουμε σε λεπτομέρειες, επισημαίνουμε ότι ο ανα­ γνώ στης θα μπορέσει με κάθε άνεση να παρακολουθήσει τις διακυ­ μάνσεις της κοινωνικής και οικονομικής δομής, που παρουσιάζει η περίοδος αυτή, εκτιμώντας το ρόλο της στρατιωτικής σύνθεσης και την τεχνική του πολέμου που επικρατούσε τότε. Με το ίδιο πνεύμα, πα ρ’ όλο που ξεχωρίζει τα δυο μεγάλα κράτη--πόλεις Αθή­ να και Σπάρτη, ο συγγραφέας στο 7 κεφάλαιο αναλύει και παρου­ σιάζει την ανάπτυξη και τη δημιουργικότητα των κ ρατών αυτών ό­ πω ς διαμορφώθηκαν δια μέσου των αιώνων. Η νομοθεσία του Λυ­ κούργου για τη Σπάρτη και η δημοκρατική δομή του πολιτεύματος της Α θήνας, θα σταθούν τα δυο αντίθετα φαινόμενα έκφρασης πο­ λιτικής και πολιτισμού στην Α ρχαία Ελλάδα.

Ο

Σ

περίοδος της Κλασικής Ε λλάδας, που εξετάζεται στο επόμε­ νο και τελευταίο κεφάλαιο, παρακολουθεί τις εξελίξεις που παρουσιάζουν και πάλι οι δυο αντιπροσωπευτικές αυτές πόλεις, οι οποίες και κρατούν σχεδόν πάντοτε τα σ κήπτρα της επικαιρότητας. Η ιστορική αναδρομή στην επικράτηση των πολιτευμάτων τους αποτελεί γνώμονα των σκέψεων του συγγραφέα, που μαζί με τις επισημάνσεις των αρχαίων συγγραφέων προβάλλονται για την παρουσίαση και ερμηνεία της Αθηναϊκής και Σπαρτιατικής Πολι­ τείας, δηλώνεται δε ιδιαίτερη προτίμηση στον Αριστοτέλη, ο ο­ ποίος με το έργο του «Αθηναίων Πολιτεία» ερμηνεύει κατά τον κα­ λύτερο τρόπο την Αθηναϊκή Δ ημοκρατία. Τελειώνοντας θα αφήσω τον αναγνώστη να παρακολουθήσει τα επιμέρους θέματα που δια­ πραγματεύεται ο συγγραφέας για την τυραννίδα, τις σχέσεις των Ελλήνων με τους Λυδούς κ αι άλλους Α νατολικούς λαούς, την ανά­ πτυξη της Ν ότιας και Δ υτικής Μεσογείου και την εμφάνιση των Περσών μέσα στα πλαίσια της Κλασικής Ε λλάδας.

Η

ΝΙΚ. ΛΥΚ. ΦΟΡΟΠΟΥΛΟΣ

/ -------------------\

1 '

^

V ____________

καθηγήτρια γερ­ μανικών, φιλόλογος (Παν.

M ARBURZ/LAHN) παραδίδει μαθήματα όλων των ε­ πιπέδων. Τηλ. 41.74.898 - απογ. ώρες.

Ε Μ Π Ε ΙΡ Η

δελτιο/73

ΤΟ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚ Ο Δελτίο συντόσσεται μ ε την πολύτιμη συνεργασία του βιβλιοπωλείου της «Εστίας», τη διεύθυνση και το προσωπικό του Ο­ μοιου ευχαριστούμε θερμά.

■ρ

Η ΤΑΞΙΝ Ο Μ Η ΣΗ των β ι­ βλίων γίνεται μ ε βάση το γνωστό Δ εκαδικό Σύστημα Ταξινόμησης, προσαρμοσμένο στην ελληνική βιβλιογραφία.

γρα φικό 273

λ λ » ί / - ί / Λ j ^ 11 1 11 1 I 1 V V ν

^

11 Σεπτεμβρίου 24 Σεπτεμβρίου 1991

, Επιμέλεια: Έφη Απάκη

ΣΕ Κ Α Θ Ε κατηγορία βιβλίω ν προηγούνται α λ­ φαβητικά οι Έλληνες συγγραφείς και ακολου­ θούν οι ξένοι.

Η Κ Α Τ Α Τ Α Ξ Η των ξένων συγγραφέων γίνεται σύμφωνα μ ε το ελληνικό αλφάβητο. Σ Τ Η Ν Κ Α Τ Η ΓΟ Ρ ΙΑ των περιοδικών δεν περιλαμβάνονται εβδομαδιαία έντυπα. ΓΙΑ Τ Η Ν ακόμη μεγαλύτερη πληρότητα του Δελτίου, παρακαλούνται οι εκδότες να μας στέλνουν έγκαιρα τις καινούριες εκδόσεις τους.

ΓΕΝΙΚΑ ΕΡΓΑ Βιβλιογραφίες ΠΑΠΑΚΩΣΤΑΣ Γ.-ΠΑΤΣΙΟΥ Β .-ΣΚ Α Ρ Β Ε Λ Η ΝΙΚΟΛΟΠΟΥΛΟΥ Α. Βιβλιογραφία Γεωργίου Δροσίνη. Αδήνα, 1991. Σελ. 286. Δρχ. 1245.

Οδηγοί

Νεότερη φιλοσοφία ΠΑΤΕΛΛΗ ΙΟΛΗ. Νόημα και πράξη. Αδήνα, Εξά­ ντας, 1991. Σελ. 242. Δρχ. 2080.

FEYERABEND Ρ.Κ. Ενάντια στη μέδοδο. Μετ. Γρ. Καυκαλάς-Γ. Γκουνταρούλης. Β' έκδοση. Αδήυα, Σύγχρονα θέματα, 1991. Σελ. 377. Δρχ. 2495.

Αποκρυφισμός

Οδηγός δημοσιότητος 1991. Ετήσια έκδοση. Αδήνα, Infopublica, 1991. Σελ. 484. Δρχ. 10.000.

COOMARASWAMY Α.Κ. Τέχνη και παράδοση. Μετ. Π. Σουλτάυης. Αδήυα, Πεμπτουσία, 1991. Σελ.

78. Δρχ. 880.

ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ

ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ

Γενικά

Παραμυχολογία

ΜΑΝΙΑΤΗΣ ΓΙΩΡΓΟΣ. Εξεργά. Β' έκδοση. Αδήυα, Εστία, 1991. Σελ. 124. Δρχ. 950.

ΖΗΣΗΣ Κ. Αινίγματα στο βασίλειο του ανδρώπου. Α­ δήνα, Κονιδάρης, 1991. Σελ. 400. Δρχ. 3120.

SCHUON F.-SHERRARD P.-NASR S. «Άρσευ και θήλυ εποίησεν αυτούς». Το μυστήριο της αυδρόγυνης σχέσης. Μετ. I. Τρίγκας-Π. Βερύκιος. Αδήυα, Πεμπτουσία, 1991. Σελ. 102. Δρχ. 1145.

74/δελτίο

ΘΡΗΣΚΕΙΑ

ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ - ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ Εκπαίδευση

Γ ενικά Ακολουθία του Ακάθιστου Ύμνου εις την Υπεραγίαν Θεοτόκον. Μετ. Δ. Λαζογιώργος-Ελληνικός. Αθήνα, Νέα Θέσις, 1992. Σελ. 48. Δρχ. 310. ΣΠΟΥΡΛΑΚΟΥ-Ε ΥΤΥΧΙΑΔΟ Υ Α. Η Παναγία Θε­ οτόκος τύπος χριστιανικής αγιότητας. Αθήνα, 1990. Σελ. 646. Δρχ. 5200. ΣΤΥΛΙΑΝΟΣ (ΑΡΧΙΕΠ. ΑΥΣΤΡΑΛΙΑΣ). Στο περι­ θώριο του διαλόγου (1980-1990). Αθήνα, Δόμος, 1991. Σελ. 172. Δρχ. 1040. ΤΑΡΝΑΝΙΔΗΣ ΙΩΑΝΝΗΣ. Πτυχές της σλαβικής ορ­ θοδοξίας. Θεσσαλονίκη, Κυριακίδης, 1991. Σελ.

360. Δρχ. 2700.

Οδηγός δημοσίων Γυμνασίων Ελλάδος. Αθήνα, Ελληνοεκδοτική, 1991. Σελ. 152. Δρχ. 1560. Οδηγός δημοσίων Λυκείων Ελλάδος. Αθήνα, Ελληνοεκδοτική, 1991. Σελ. 159. Δρχ. 1560.

ΓΛΩΣΣΑ Γ ενικά ΘΩΜΟΠΟΥΛΟΣ Ι.Α. Ονόματα. Παράρατημα 1: Τα πατριδωνύμιά μας. Αθήνα, 1991. Σελ. 94. Δρχ. 1040. ΤΣΟΥΡΕΑΣ Ε. Γραμματική και συντακτικό αρχαίας ελληνικής. Αθήνα, Παπαδήμας, 1991. Σελ. 478. Δρχ. 2600.

ΚΟΙΝΩΝΙΚΕΣ ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ

ΧΑΤΖΙΔΑΚΗΣ Γ.Ν. Ελληνικοί μελέται. Αθήνα, Ε ­ λεύθερη Σκέμις, 1991. Σελ. 68. Δρχ. 520.

Στατιστική

ΧΑΤΖΙΔΑΚΙΣ Γ.Ν. Περί της ενεστώσης μεθόδου εν ταις γλωσσικαίς έρευναις. Αθήνα, Ελεύθερη Σκέμις, 1991. Σελ. 32. Δρχ. 410.

ΓΕΩΡΓΟΥΣΗΣ Π.Ν. Στατιστική. Τόμος Α': Περιγρα­ φική στατιστική. Αθήνα, 1991. Σελ. 205. Δρχ. 1870.

Πολιτική ΓΙΑΝΝΟΠΟΥΛΟΣ ΑΝΔΡΕΑΣ. Περεστρόικα. Ανα­ συγκρότηση ή κατεδάφιση; Αθήνα, 1991. Σελ. 254. Δρχ. 1350.

Ξένες γλώσσες ΑΓΓΕΛΙΔΟΥ ΜΑΡΙΑ. Σύγχρονο γερμανοελληνικό ελληνογερμανικό λεξικό. Αθήνα, Ολυμπία. Σελ.

525. Δρχ. 2285.

ΕΦΑΡΜΟΣΜΕΝΕΣ ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ

ΜΑΝΤΟΥΒΑΛΟΣ ΣΠΥΡΟΣ. Ταξίδι στην Περε­ στρόικα. Αθήνα, 1991. Σελ. 107. Δρχ. 1040.

Ιατρική

ΜΥΛΩΝΑΣ ΘΑΛΗΣ. Η Τουρκία στο περιθώριο της διεθνούς νομιμότητας. Αθήνα, Παπαζήσης, 1991. Σελ. 224. Δρχ. 1560.

RUESCH HANS. Πειραματόζωα. Μετ. Μιχάλης Μπαλαλίδης. Αθήνα, Κάκτος, 1991. Σελ. 233. Δρχ.

2080.

Λαογραφία

ΕΝΑΣΧΟΛΗΣΕΙΣ

ΑΒΕΡΩΦ Γ.Α. Τα δημοτικά τραγούδια και οι λαϊκοί χοροί της Κύπρου. Λευκωσία, Πολιτιστικό Ίδρυμα Τραπέζης Κύπρου, 1989. Σελ. 273. Δρχ. 3120.

Γενικά ΦΑΛΑΡΑΣ ΠΑΝΟΣ. Το μάρεμα για όλες τις εποχές. Αθήνα, Χριστάκης, 1991. Σελ. 300. Δρχ. 2600.

Εθνολογία ΦΟΥΡΙΚΗΣ Π.Α. Πόθεν το εθνικόν αρβανίτης. Αθή­ να, Ελεύθερη Σκέμις, 1991. Σελ. 43. Δρχ. 415

Οικολογία ΛΟΟΥ ΜΑΡΣΙΑ. Ποδήλατο: Ό χημα για έναν μικρό πλανήτη. Μετ. Σύλλογος Φίλων του Ποδηλάτου. Α­ θήνα, Κομμούνα, 1991. Σελ. 93. Δρχ. 725.

δελτιο/75 ΚΛΑΣΙΚΗ ΦΙΛΟΛΟΓΙΑ Αρχαίοι συγγραφείς Ιπποκρατική συλλογή. Τόμος Α': Γεν. εισ.-μετ.-σχόλ. Δ. Λυπουρλής. Ηράκλειον, Βικελαία Δημοτική Βι­ βλιοθήκη, 1991. Σελ. 229. Δρχ. 3120 ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ. Το όργανον. Τόμος Β'. Μετ.-επιμ. Α. Παπανδρέου. Αθήνα, Βασιλείου, 1991. Σελ. 335. Δρχ. 2910. ΑΡΙΣΤΟΦΑΝΗΣ. Σφήκες. Κείμ-εισ.-μετ.-σχόλ. Λ. Ζενάκος. Ηράκλειον, Βικελαία Δημοτική Βιβλιοθήκη, 1991. Σελ. 171. Δρχ. 2040.

ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ Γενικά

ΜΑΓΙΟΠΟΥΛΟΣ ΣΤΕΛΙΟΣ. Ο Νασρεντίν Χότζας. Γ' έκδοση. Αθήνα, Εστία, 1991. Σελ. 432. Δρχ. 2700. ΜΑΝΙΑΤΗΣ Γ. Objet sans valeur. Αθήνα, Εστία, 1991. Σελ. 301. Δρχ. 1800. ΣΚΑΡΟΣ ΖΗΣΗΣ. Η συμμορία των αθώων. Μυθιστό­ ρημα. Αθήνα, Δωρικός, 1991. Σελ. 159. Δρχ. 935. ΧΑΤΖΟΠΟΥΛΟΣ Κ. Ο πύργος του ακροπόταμου. Αθήνα, Νεφέλη, 1991. Σελ. 202. Δρχ. 1245. Ιστορίες του φόβου και της νύχτας. Επιμ.-παρουσ.μετ. X. Τσαλικίδου. Αθήνα, Εξάντας, 1991. Σελ.

399. Δρχ. 2600.

ADAMS D. Αρργκ! Αδιάφοροι ροκ ρυθμοί για γρή­ γορα κέρδη. Μετ. Μαρίνα Λώμη. Αθήνα, Μέδουσα, 1991. Σελ. 224. Δρχ. 1660. ΑΝΤΕΡΣΟΝ ΣΕΡΓΟΥΝΤ. Ουάινσμπεργκ, Οχάιο. Μετ. Α. Αποστολίδης. Αθήνα, Μέδουσα, 1991. Σελ.

211. Δρχ. 1040.

ΣΟΛΩΜΟΣ ΔΙΟΝΥΣΙΟΣ. Ποιήματα και πεζά. Αθή­ να, Γράμματα, 1991. Σελ. 317. Δρχ. 1870.

ΓΚΟΛΝΤΙΝΤΚ ΟΥΙΛΙΑΜ. Το κωδωνοστάσιο. Μετ. Α.Π. Παναρέτου. Αθήνα, Ζαχαρόπουλος, 1991. Σελ.

224. Δρχ. 1040.

Ποίηση

ΥΟΚΟΜΙΖΟ S. Το τσεκούρι, το κότο και το χρυσάν­ θεμο. Μετ. Μ. Αγγελίδου. Αθήνα, Ά γρα, 1991. Σελ.

385. Δρχ. 2080.

ΜΑΝΙΑΤΗΣ Γ. Η μυθολογία του ενός. Αθήνα, Ε­ στία, 1991. Σελ. 115. Δρχ. 1100. ΠΑΓΟΥΛΑΤΟΣ ΑΝΤΡΕΑΣ. Ό ργια και εμπόδια. Α­ θήνα, Εξάντας, 1991. Σελ. 60. Δρχ. 725. ΣΤΡΑΤΙΚΟΠΟΥΛΟΣ ΓΙΩΡΓΟΣ. Η ασάλευτη πόλη. Αθήνα, Νέα Σύνορα, 1991. Σελ. 58. Δρχ. 520. ΤΣΟΥΔΕΡΟΣ Γ.Ε. Η μεγάλη κρίση. Τα Β' λυρικά. Ρέθεμνος, 1991. Σελ. 70. Δρχ. 725.

ΓΚΡΙΝ ΓΚΡΑΧΑΜ. Το υπόγειο. Ο τρίτος άνθρωπος. Μετ. Λ. Παπαθεμελή. Θεσσαλονίκη, Παρατηρητής, 1991. Σελ. 216. Δρχ. 985. ΕΣΣΕ ΕΡΜΑΝ. Ο λύκος της στέπας. Μετ. Νίκος Μαστοράκης. Αθήνα, Κάκτος, 1991. Σελ. 235. Δρχ.

1245.

Πεζογραφία

ΘΕΛΑ Κ.Χ. Ανοιξιάτικοι έρωτες και άλλα διηγήμα­ τα. Αθήνα, Ζαχαρόπουλος, 1991. Σελ. 315. Δρχ.

1040.

ΑΡΓΥΡΟΠΟΥΛΟΥ ΒΟΥΛΑ. ...ήταν ένα πιτσιρίκι. Αθήνα, Ελληνική Ευρωεκδοτική, 1991. Σελ. 217. Δρχ. 1560.

ΚΑΪΣΕΝΤΟ Χ.Κ. Παραδίνω την μυχή μου στο διάβο­ λο. Μετ. Μ. Χατζηγιάννη. Αθήνα, Ζαχαρόπουλος, 1991. Σελ. 407. Δρχ. 1350.

ΒΑΓΓΕΛΑΤΟΥ ΒΕΡΑ. Αιθιοπία. Πικρή Εδέμ. Αθή­ να, Νέστορας, 1991. Σελ. 155. Δρχ. 1040.

ΛΙΑΜΑΘΑΡΕΣ ΧΟΥΛΙΟ. Το φεγγάρι των λύκων. Μετ. Μ. Χατζηγιάννη. Αθήνα, Ζαχαρόπουλος, 1991. Σελ. 197. Δρχ. 830.

ΔΟΜΗΝΙΚΟΥ ΑΝΝΑ. Το χάρτινο σπέρμα. Αθήνα, Ρόπτρον, 1991. Σελ. 94. Δρχ. 725. ΕΜΠΕΙΡΙΚΟΣ ΑΝΔΡΕΑΣ. Ο Μέγας Ανατολικός. Τό­ μος Α': μέρος Β'. Τόμος Β': μέρος Β'. Αθήνα, 'Αγρα, 1991. Σελ. 323 + 288. Δρχ. 2800(ο κάθε τόμος). ΘΕΟΤΟΚΗΣ Κ. Η τιμή και το χρήμα. Αθήνα, Γ ράμ­ ματα, 1991. Σελ. 96. Δρχ. 725.

LOVECRAFT Η.Ρ. Η σκιά πέρα από το χρόνο. Μετ. Γ. Κυριαζής. Αθήνα, Ερατώ, 1991. Σελ. 150. Δρχ.

935. ΛΟΝΤΟΝ ΤΖΑΚ. Το κάλεσμα της άγριας φύσης. Μετ. Θ. Κατσικερός. Αθήνα, Γράμματα, 1991. Σελ.

124. Δρχ. 725. ΜΑΡΤΙΝ ΒΑΛΕΡΙ. Μαίρη Ράιλλυ. Μετ. Γ. Σπανδωνής. Αθήνα, Ωκεανίδα, 1991. Σελ. 228. Δρχ. 1350. ΜΟΝΤΑΛΜΠΑΝ Μ.Β. Happy end. Μετ. Γιώργος Καραμπελιάς. Αθήνα, Κομμούνα, 1991. Σελ. 101. Δρχ. 725.

NABOKOV V. Το γέλιο στο σκοτάδι. Μετ.-σημ. Α.

76/δελτιο Αποστολίδης. Αθήνα, Ά γρα, 1991. Σελ. 258. Δρχ.

1765.

Δοκίμια

ΝΙΝ ΑΝΑΙΣ. Henry and June. Μετ. Γ.-Ι. Μπαμπασάκης. Αθήνα, Σμίλη, 1991. Σελ. 318. Δρχ. 2080.

ΜΑΝΙΑΤΗΣ Γ. Η συν-έν-τευξη. Β’ έκδοση. Αθήνα, Εστία, 1991. Σελ. 65. Δρχ. 750.

ΝΤΑΡΕΛ ΛΩΡΕΝΣ. Ο σκοτεινός λαβύρινθος. Μετ. Λ. Εξαρχοπούλου. Αθήνα, Ά γρωστις, 1991. Σελ.

294. Δρχ. 2285.

ΘΕΑΤΡΟ

ΝΤΟΣΤΟΓΙΕΦΣΚΙ Φ.Μ. Νιετότσκα Νιεζβάνοβα. Μυ­ θιστόρημα. Μετ. Αντρέας Σαραντόπουλος. Αθήνα, Ζαχαρόπουλος, 1991. Σελ. 215. Δρχ. 830.

Έ ργα______________________________________ ΠΟΛΙΤΗΣ ΦΩΤΟΣ. Καραγκιόζης ο μέγας. Σάτιρα. Αθήνα, Δημιουργία, 1991. Σελ. 223. Δρχ. 1600.

ΜΑΡΙΑΣ ΧΑΒΙΕΡ. Ο αισθηματικός άντρας. Μετ. Μ. Χατζηγιάννη. Αθήνα, Ζαχαρόπουλος, 1991. Σελ.

176. Δρχ. 725. ΡΙΜΠΑΚΟΦ ΑΝΑΤΟΛΙ. Τα παιδιά από το Αρμπάτ. Το '35 και τ’ άλλα χρόνια. Τόμος Β-: Φόβος. Μετ. Πέ­ τρος Ανταίος. Αθήνα, Γνώση, 1991. Σελ. 549. Δρχ.

2910. ΡΟΛΑΝ ΡΟΜΑΙΝ. Νικόλας Μπρενιόν. Μετ. Κ. Πολί­ της. Αθήνα, Γράμματα, 1991. Σσελ. 237. Δρχ. 1350. ΣΟΖΑ ΜΑΡΣΙΟ. Η τρελή Μαρία. Μετ. Τασσώ Καββαδία. Αθήνα, Ζαχαρόπουλος, 1991. Σελ. 513. Δρχ.

1455. ΣΤΑΪΝΜΠΕΚ ΤΖΩΝ. Το κόκκινο πουλάρι. Μετ. Γ. Αζαριάζης. Αθήνα, Γράμματα, 1991. Σελ. 92. Δρχ.

620. ΤΑΪΛΕΡ ΑΝΝΑ. Ψίθυροι της καρδιάς. Μετ. Ρένα Χάτχουτ. Αθήνα, Ζαχαρόπουλος, 1991. Σελ. 387. Δρχ. 1350. ΤΕΞΙΕΡ ΚΑΘΡΙΝ. Αγάπησε με τρυφερά. Μετ. Σ. Κωνσταντινέα. Αθήνα, Σέλας, 1991. Σελ. 236. Δρχ.

1560. ΤΟΥΡΓΚΕΝΙΕΦ Ι.Σ. Ένας κυνηγός θυμάται. Διηγή­ ματα. Μετ. Αντρέας Σαραντόπουλος. Αθήνα, Ζαχα­ ρόπουλος, 1991. Σελ. 256. Δρχ. 830. ΤΟΥΡΓΚΕΝΙΕΦ Ι.Σ. Μια φωλιά ευγενών. Μετ. Α. Σα­ ραντόπουλος. Αθήνα, Ζαχαρόπουλος, 1991. Σελ.

234. Δρχ. 830.

Μελέτες ΒΑΡΝΑΛΗΣ ΚΩΣΤΑΣ. Προσκυνητής. Αθήνα, Βιβλιοσυνεργατική, 1991. Σελ. 375. Δρχ. 2600. ΜΑΡΚΟΠΟ ΥΛΟΣ ΓΙΩΡΓΟΣ. Εκδρομή στην άλλη γλώσσα. Αθήνα, Ρόπτρον, 1991. Σελ. 258. Δρχ.

1870. ΠΑΤΣΙΟΥ ΒΙΚΥ. Τα πρόσωπα του παιδιού στην πε­ ζογραφία (1880-1930). Αθήνα, Δωδώνη, 1991. Σελ.

153. Δρχ. 2080. ΠΕΣΜΑΖΟΓΛΟΥ ΤΕΡΕΖΑ. Το ηρωικό παραμύθι της Π.Σ. Δέλτα. Αθήνα, Εστία, 1991. Σελ. 174. Δρχ.

1500.

ΙΣΤΟΡΙΑ Μαρτυρίες ΔΑΝΙΗΛΙΔΗΣ ΠΟΛΥΔΩΡΟΣ. ...ο Πολύδωρος 8υμάται. Αθήνα, Ιστορικές Εκδόσεις, 1990. Σελ. 294. Δρχ. 1560. ΛΑΓΟΥΡΟΣ Σ. Πενήντα χρόνια από τον τορπιλισμό της Έλλης. Αθήνα, Τήνος, 1991. Σελ. 78. Δρχ. 520. ΛΑΤΣΗΣ Β.Π. Οι αντάρτες του Πάρνωνα. Αθήνα, Φόρμα, 1991. Σελ. 207. Δρχ. 1500. ΡΑΠΤΗΣ X. Τα δύσκολα χρόνια. 1941-1949. Πρέ­ βεζα, 1990. Σελ. 399. Δρχ. 2080. ΧΙΟΥΖ Τ.Σ. Απόρρητη αναφορά της δράσεως της S.O.E. στην Κρήτη 1941-45. Αθήνα, Ελεύθερη Σκέμις, 1991. Σελ. 223. Δρχ. 1245.

Ελληνική Ιστορία Η Ελληνική Επανάσταση του 1821. Έκθεση κειμη­ λίων. Αθήνα, Πολιτιστικό Ίδρυμα Τραπέζης Κύ­ πρου, 1991. Σελ. 93. Δρχ. 2080. ΒΡΥΩΝΗΣ Σ. Βυζαντινή Κύπρος. Λευκωσία, Πολιτι­ στικό Ίδρυμα Τραπέζης Κύπρου, 1990. Σελ. 39. Δρχ. 1040. ΚΟΛΙΑ-ΔΕΡΜΙΤΖΑΚΗ Α. Ο βυζαντινός «ιερός πό­ λεμος». Αθήνα, Βασιλόπουλος, 1991. Σελ. 471. Δρχ. 6200. ΚΟΥΛΟΧΕΡΗΣ ΙΑΚΩΒΟΣ. Η Αμισός και τα πάθη της. Θεσσαλονίκη, Κυριακίδης, 1991. Σελ. 151. Δρχ. 955. ΜΙΣΥΡΗΣ Β. Μακεδονία. Γη ποτισμένη με αίμα. Α­ θήνα, Νέα Θέσις, 1991. Σελ. 120. Δρχ. 830.

δελτιο/77 ΓΥΝΑΙΚΑ. Το κλασικό γυναικείο περιοδικό. Τεύχος 1074. Δρχ. 500.

ΦΙΛΑΔΕΑΦΕΥΣ Θ.Ν. Ιστορία των Αθηνών επί τουρ­ κοκρατίας. Τόμοι Α' + Β'. (Επανέκδοση με ευρετή­ ριο). Αθήνα, Καραβίας, 1991. Σελ. 392 + 408. Δρχ.

9360 (οι δύο τόμοι).

ΔΕΛΤΙΟ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑΣ. Τριμη­ νιαίο. Τεύχος 1.

ΧΡΗΣΤΟΥ Κ.Π. Το Βυζάντιο και οι Λογγοβάρδοι. Αθήνα, Βασιλόπουλος, 1991. Σελ. 282. Δρχ. 5200.

ΔΗΜΟΣΙΟΓΡΑΦΙΚΗ. Όργανο δημοσιογραφικής συντροφιάς. Φύλλο 33.

ΧΡΙΣΤΙΑΝΟΠΟΥΛΟΣ ΝΤΙΝΟΣ. Η Αρχαία Θέρμη και η ίδρυση της Θεσσαλονίκης (1000-315 π.Χ.). Θεσσαλονίκη, 1991. Σελ. 79. Δρχ. 1040.

ΔΙΑΒΑΖΩ. Δεκαπενθήμερη επιθεώρηση του βι­ βλίου. Τεύχος 270. Δρχ. 500.

Π αγκόσ μια Ιστορία ΦΩΤΟΠΟΥΛΟΣ ΤΑΚΗΣ. Ο πόλεμος στον Κόλπο. Αθήνα, Εξάντας, 1991. Σελ. 142. Δρχ. 1040.

ΔΙΑΠΑΙΔΑΓΩΓΗΣΗ. Μηνιαία έκδοση. Φύλλο 43. Δρχ. 150. ΕΠΙΓΝΩΣΗ. Μηνιαία άσκηση. Τεύχος 38. ΕΠΙΛΟΓΗ. Μηνιαία οικονομική επιθεώρηση. Τεύ­ χος 282.

ΠΑΙΔΙΚΑ

ΗΠΕΙΡΩΤΙΚΗ ΕΣΤΙΑ. Μηνιαία λογοτεχνική εφημε­ ρίδα. Φύλλο 7.

Ε λ εύ θερ α αναγνώ σμα τα

ΙΑΤΡΙΚΗ. Μηνιαία έκδοση Εταιρείας Ιατρικών Σπου­ δών. Τόμος 60, τεύχος 2.

ΒΑΡΕΛΛΑ ΑΓΓ. Γελαστός και αγέλαστος. Αθήνα, Σύγχρονη Εποχή, 1991. Σελ. 45. Δρχ. 1245.

Η ΜΥΚΟΝΙΑΤΙΚΗ. Μηνιαία εφημερίδα. Φύλλο 32. ΝΕΑ ΟΙΚΟΛΟΓΙΑ. Τεύχος 83. Δρχ. 400.

Σ χολικά

ΠΑΡΕΜΒΑΣΗ. Μηνιαία έκδοση. Τεύχος 48. Δρχ.

ΠΑΠΑΝΙΚΟΛΑΟΥ Γ.Ν.-ΓΟΡΓΟΛΙΤΣΑΣ Γ.Σ. Θεματογραφία. Αθήνα, Παπαδήμας, 1991. Σελ. 227. Δρχ.

1765.

ΠΕΡΙΣΚΟΠΙΟ ΤΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ. Τεύχος 143. Δρχ.

650.

ΠΕΡΙΟΔΙΚΑ___________________________ ΑΝΔΡΟΜΕΔΑ. Διμηνιαίο περιοδικό. Τεύχος 5. Δρχ.

400. ΑΝΟΙΧΤΟ ΣΧΟΛΕΙΟ. Διμηνιαίο εκπαιδευτικό πε­ ριοδικό. Τεύχος 34. Δρχ. 350. ΑΝΤΙ. Δεκαπενθήμερη πολιτική και πολιτιστική επι­ θεώρηση. Τεύχος 474. Δρχ. 250. ΑΠΟΨΕΙΣ. Περιοδική έκδοση. Παράρτημα 4. ΒΙΒΛΙΟ ΚΑΙ MEDIA. Μηνιαίο περιοδικό για το βι­ βλίο. Τεύχος 11. Δρχ. 500. ΓΙΑΤΙ. Μηνιάτικη σερραϊκή επιθεώρηση. Τεύχος 189. Δρχ. 250.

100.

ΠΡΕΒΕΖΙΑΝΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ. Τεύχος 25. ΣΟΣΙΑΛΙΣΤΙΚΗ ΘΕΩΡΙΑ ΚΑΙ ΠΡΑΞΗ. Μηνιαία πο­ λιτική επιθεώρηση. Τεύχος 1. Δρχ. 300. ΤΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΚΑΙ ΤΟ ΣΠΙΤΙ. 40ήμερη περιοδική έκδοση. Τεύχος 7 (346). ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ. Δίμηνη επιθεώρηση. Τεύχος 59. Δρχ. 600. ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΗ. Τεύχος 57. Δρχ. 450. ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΣΚΕΨΗ. Δίμηνη περιοδική έκδοση. Φύλλο 168. ΤΑΧΥΔΡΟΜΟΣ ΤΩΝ ΑΙΓΎΠΤΙΩΤΩΝ. Φύλλο 179. ΤΕΧΝΕΣ ΚΑΙ ΧΟΡΗΓΟΙ. Τριμηνιαία έκδοση. Τεύ­ χος 9. Δωρεάν. ΦΥΣΗ ΚΑΙ ΟΙΚΟΛΟΓΙΑ. Τρίμηνη έκδοση. Τεύχος 15. ΦΩΚΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ. Ετήσια έκδοση. Τόμος Β', τεύ­ χος 2. ΧΙΛΙΑ ΔΕΝΔΡΑ. Ενημερωτικό δελτίο του Συλλόγου Εθελοντικής Δασοπροστασίας και Πυρόσβεσης. Τεύχος 5.

MARKETING AGE. Το περιοδικό του σύγχρονου marketing. Τεύχος 1, 1991.

MELODY CLUB. Μηνιαία ενημερωτική και καλλιτε­ χνική εφημερίδα. Φύλλο 16-17.

78/δελτιο

Στην Κριτικογραφία περιλαμβάνονται όλες οι ε ­ πώνυμες βιβλιοκριτικές και βιβλιοπαρουσιάσεις των ελληνικών εκδόσεων που δημοσιεύονται στον ημερήσιο αθηναϊκό τύπο. Περιλαμβάνονται, επίσης, και κριτικές δημοσιευμένες στον περιο­ δικό και επαρχιακό τύπο, ό ­ σες ήταν δυνατόν να εξα ­ σφαλίσουμε ή μας απέστει1/ Λ | Τ | 1/ λα ν οι συντάκτες τους. Για l\ U I I I |\ κάδε β ιβ λίο σημειώνονται, * μέσα σε παρένθεση: το όνο­ μα του κριτικού και ο τίτλος του εντύπου, καθώς και η ημέρα δημοσίευσης της κριτικής αν πρό­ κειται για εφημερίδα, ή ο αριθμός έκδοσης αν πρόκειται για π εριοδικό έντυπο.

δ ε λ Τ 1 ο /"V

14 Σεπτεμβρίου 29 Σεπτεμβρίου 1991

Ypa φια 273 Επιμέλεια: Μαρία Τρουπάκη

Φιλοσοφία

Οικονομία

Ζιγκόν Ο.: Βασικά προβλήματα της αρχαίας φιλοσο­ φίας (Δ. Παυλάκου, Αυγή, 22/9)

Αγγελάκης Μ.: Εισαγωγή στην εκκαθάριση των ληξι­ πρόθεσμων και επισφαλών απαιτήσεων (Δ. Στέργίου, Ο ικονομικός Ταχυδρόμος, 19/9)

Πολιτική Ελεφάντης Α.: Στον αστερισμό του λαϊκισμού (Δ. Παυλάκου, Αυγή, 29/9) Ήφαιστος Π. — Τσαρδανίδης X.: Οι σχέσεις της Κύ­ πρου με τις Ευρωπαϊκές Κοινότητες 1972-1990 (Π. Ν. Στάγκος, Βήμα, 22/9) Καλογεράτος Π.: Περί καθεστώτων, πολιτευμάτων και κυβερνητικών συστημάτων (Α. Δ. Παπαγιαννίδης, Οικονομικός Ταχυδρόμος, 19/9) Kennedy Ρ.: Ά νοδος και πτώση των μεγάλων δυνά­ μεων (A. X. Παπανδρόπουλος, Οικονομικός Ταχυ­ δρόμος, 26/9) Sayre R. - Lowy Μ.: Μορφές ρομαντικού ανπκαπιταλισμού (Β. X., Αντί, 20/9) Σορμάν Γ.: Η έξοδος από το σοσιαλισμό (Α.Χ. Πα­ πανδρόπουλος, Οικονομικός Ταχυδρόμος, 19/9).

Κοινωνιολογία Καρξής Θ.: Η γυναίκα στους μακρινούς πολιτισμούς (Κ. Τσαούσης, Έθνος, 19/9)

Δίκαιο Biscard Α.: Αρχαίο Ελληνικό Δίκαιο (Α. Παναγόπουλος, Βήμα, 15/9)

Λαογραφία Ξηροτύρης Ζ.: Τραγούδι της Ρούμελης (Κ. Παπαπάνος, Π ολιπ κά θέματα, 20/9)

Γλώσσα Μικρό ελληνικό λεξικό (Ν. Ντόκας, Ελευθεροτυπία, 22/9) Παπαγγέλου Ρ.: Η γλώσσα των καραβιών (Δ. Γιακουμάκης, Ναυτική Π νευματική Καλλιέργεια , 28) Σύγχρονο λεξικό της νεοελληνικής γλώσσας (Ν. Ντό­ κας, Ελευθεροτυπία, 22/9)

δελτιο/79 Θετικές και εφαρμοσμένες Επιστήμες (Γενικά) Γούδης X.: Κοσμικές διαδρομές (Κ. Τσαούσης, Έ­ θνος, 22/9).

Sorman G.: Οι μεγάλοι στοχαστές της εποχής μας (Ν. Ντόκας, Ελευθεροτυπία, 29/9) (A. X. Παπανδρόπουλος, Ο ικονομικός Ταχυδρόμος, 19/9) Ποίηση

Αβέλλιος Α.: Έπαθλα και χάρπες (Γ. Παπαστάμος, Το σχολείο και το Σπίτι, 7) Βερβέρης Γ.: Πιάνο βυθού (Τ. Μενδράκος, Αντί, 20/9) Γκούσκου Μ.: Φθόγγοι προεκτάσεων (Δ. Κονιδάρης, Πορφύρας, 55). Θεοδώρου Β.: Μειλίγματα (Δ. Κονιδάρης, Π ορ φ ύ­ ρας, 55) Ίτκα: Τραγούδια του μαύρου κύκνου (Γ. Κορίδης, Κέρδος, 25/9) Καρούζος Ν.: Ευρέσεις από κυανό κοβάλτιο. (Ε. Αρανίτσης, Ελεύθερο, υπία, 25/9) Καρούση Μ.: Χαμηλό εκ Γιβραλτάρ (Κ. Χωρεάνθης, Διαβάζω, 270) Κισκύρας Π. Α.: Πρόσωπα και προσωπεία (Δ. Γιάκος, Εξόρμηση, 15/9) Κλειτσάκης Δ.: Ο θείος Κωστής απέθανεν (Σ. Δημού­ λης, Αυγή, 15/9) Κούλης Β.: Βεργίνα και άλλα ποιήματα (Γ. Κορίδης, Κέρδος, 25/9) Κωνσταντίνου Β.: Διαθλάσεις (Κ. Μιχαηλίδης, Ευθύ­ νη, 236) Λορέτης Λ.: Σημειώσεις στο περιθώριο της ποίησης (Γ. Κορίδης, Κέρδος, 25/9). Μοσχονά Α: Ονειρέματα (Κ. Παπαπάνος, Π ολ ιτικ ά θέματα, 20/9) Παγκράτης Σ.: Θεοκρισία (Κ. Παπαπάνος, Π ολ ιτικ ά θέματα, 20/9) Παπαθανασόπουλος Θ.: Διγενής Ακρίτας (Θ. Μ. Π ο­ λίτης, Ελεύθερος Αγρίνιου, 793, 794) (Ν. Μακρυγιάννης, Τετράμηνα, 46-47) Παυλόπουλος Γ.: Τριαντατρία χαϊκού (X. Ηλιόπουλος, Διαβάζω, 270) Πεγκλή Γ.: Λέηζερ (Β.Μ. Πολίτης, Ελεύθερος Αγρίνιου, 797-798) Πέτρου-Βλάση Σ.: Ερωτικά (Κ. Παπαπάνος, Π ο λ ιτι­ κά θέματα, 27/9) Σόκαλης Β.: Τα Αχ... και του έρωτα (Κ. Παπαπάνος Π ο λ ιτικ ά θέματα, 27/9) Στρατηγοπούλου Δ.: Η συνέντευξη (Μ. Φάις, Ελεύθε­ ρος Τύπος, 22/9) Τσικριτσή-Κατσιανάκη X.: Στη μεταγλώσσα της σιω­ πής (Κ. Παπαπάνος, Π ο λ ιτικ ά θέματα, 27/9)

Πεζογραφία

Αθανασιάδης Τ.: Αγία Νεότητα (Θ. Παπαθανασό­ πουλος, Διαβάζω, 270) Βαλέτας Κ.: Στου ταμπάκη τον καφενέ (Δ. Ζαδές, Συ­ νάντηση, 29) Γραμμαπκόπουλος Θ.: Το γκρίζο γράμμα (Κ. Βαλαβάνης, Ελεύθερη Ώρα, 22/9) Ζόμπολας Τ.: Αύριο θα είναι καλύτερα (Α. Φουριώτης, Ν έα Εστία, 1541), (Τ. Νατσούλης, Ελεύθερος, 29/7) Ζωγράφου Λ.: Παλαιοπώλης αναμνήσεων (Η. Παπαλέξης, Διαβάζω, 270) Καλούτσας Τ.: Το κλαμπ και άλλα διηγήματα. (Κ. Τσαούσης, Έθνος, 19/9). Κασάρες Α.Μ.: Ο ήρωας των γυναικών (Κ. Τσαού­ σης, Έθνος, 15/9) Κουτσούκος Η.: Καλύτερα να νικούσαν οι Κόκκινοι (Μ. Φάις, Ελεύθερος Τύπος, 22/9) Με τον τρόπο του Παπαδιαμάντη. Επιμ. Ν. Δ. Τριανταφυλλόπουλος (Ε. Κοτζιά, Καθημερινή, 15/9) Μιχαηλίδης Γ.: Τα φονικά (Μ. Κοντολέων, Αυγή, 29 /9 ), (Ε. Κοτζιά, Καθημερινή, 22/9) Μπουκουβάλα-Αναγνώστου I.: Μυρτώ (Ν. Μπακουνάκης, Marie-Claire, Οκτ,’91) Παλιού — Χαραλαμπίδου R: Ήταν κι αυτοί άνθρω­ ποι (Ε. Ρόζος, Συνάντηση, 29) Παπαθεοδώρου Ε.: Κεραμεικός (Θ. Μ. Πολίτης, Ε­ λεύθερος Αγρίνιου, 800-801) Πετσετίδης Δ.: Το παιχνίδι (X. Παπαγεωργίου, Αυγή, 15/9) (Κ. Τσαούσης, Έθνος, 26/9) Τζιαντζής Μ.: Παπούτσια για πέταμα (Β. Χατζηβασιλείου, Αυγή, 22/9) Χάρης Π.: Τα δέντρα (Γ. Κότσιρας, Ευθύνη, 236) Χουλιαράς Ν.: Η μέσα βροχή (Α. Μιχαλοπούλου, Καθημερινή, 26/9) Αλφάου Φ.: Το καφενείο των τρελών (Κ. Σταμαπ'ου, Ταχυδρόμος, 18/9) Γκόλνπνγκ Ο.: Το κωδωνοστάσιο (Κ. Τσαούσης, Έ­ θνος, 26/9) Ζελούν Τ.: Ημέρα σιωπής στην Ταγγέρη (Κ. Σταματίου, Ταχυδρόμος, 25/9) Κλάμπουντ: Οι Βοργίες (Κ. Τσαούσης, Έθνος, 26/9) Μωπασάν Γ.: Ο Λύκος (Κ. Τσαούσης, Έθνος, 19/9), (Α. Γριμάνη, ΕΝΑ, 18/9) Ναμπόκοφ Β.: Το γέλιο στο σκοτάδι (Α. Κώττη, Ριζο­ σπάστης, 15/9) Νερβάλ Ζ.: Συλβί (Δ. Τσατσούλης, Διαβάζω, 270) Ντε Λίλλο Ν.: 1) Λευκός θόρυβος 2) Ζυγός (Μ. Θεοδοσοπούλου, Εποχή, 22/9) Σιμόν Κ.: Ξενοδοχείον πολυτελείας (Π. Μπουκάλας, Καθημερινή, 24/9) Τέξιερ Κ.: Αγάπησέ με τρυφερά (Μ. Φάις, Ελεύθε­ ρος Τύπος, 22/9) Μ ελέτες Γκοτοβός Α.: Το μυθικό και ιδεολογικό σύμπαν

80/δελτίο ποίησης του Ν. Βρεττάκου. (Θ. Καραγιάννης, Δ ια β ά ­ ζω, 270). Ζαφειριού Λ.: Η νεότερη κυπριακή λογοτεχνία (Κ. Τσαούσης, Έθνος, 26/9) Καζαντζής Τ.: Η πεζογραφία της Θεσ/νίκης (Μ. Θεοδοσοπούλου, Εποχή, 15/9) Καραγιάννης L: 0 σχοινοβάτης και η αιώρα (Α. Κάλφας, Διαβάζω, 270) Μαρκόπουλος Γ.: Εκδρομή στην άλλη γλώσσα (Μ. Θεοδοσοπούλου, Εποχή, 29/9) Πάτσιου Β.: Τα πρόσωπα του παιδιού στην πεζογρα­ φία 1830-1930. (Κ. Τσαούσης, Έθνος, 19/9) Σακελλαρίου X.: Π. Δέλτα (X. Κάσσαρης, Ριζοσπά­ στης, 19/9)

Σταύρακας Π.: Κ. Παλαμάς (Κ. Βαλαβάνης, Ελεύθε­ ρη Ώρα, 15/9)

Δοκίμια

Μοντέλου Ε.: Καλέ μου Τζι Ντι (Θ. Καραγιάννης, Το Σχολείο και το Σπίτι, 7) Υτέν Ζ. Π.: Μαμπρούκ (Ε. Σαραντίτη, Ελευθεροτυπία, 25/9)

Ιστορία Αδανασιάδης Κ.: Πώς και notoi πρόδωσαν την Κύ­ προ (Κ. Σταματίου, Νέα, 21/9) Κιτρομηλίδης Π.: Η Γαλλική Επανάσταση και η Νο­ τιοανατολική Ευρώπη (Β. Καπετανγιάννης, Κ α θη μ ε­ ρινή, 24/9) Σταμέλος Δ.: Η Δωρίδα στην Τουρκοκρατία (Δ. Ζαδές, Εξόρμηση, 15/5) Φωτιέδης Κ.: Ο ελληνισμός της Κριμαίας (Αδ. X. Π., Οικονομικός Ταχυδρόμος, 26/9) Χριστιανόπουλος Ν.: Η αρχαία δέρμη και η ίδρυση της Θεσ/νίκης 1000 —315 π.Χ. (Κ. Σταματίου, Νέα, 28/9)

Ανδολόγημα τεχνημάτων του Χρήστου Γιανναρά (Α. Γριμάνη, ΕΝ Α 25/9) Χάρης Π.: Συνομιλίες με φίλους (Θ. Δ. Φραγκόπου-

Βιογραφίες-Μαρτυρίες

Παιδικά

Σιμωνίδης Γ.: Το Θησείο (Κ. Τσαούσης, Έθνος, 26/9) Ρενώ Μ.: Μέγας Αλέξανδρος (Κ. Τσαούσης, Έθνος,

Λαμπρέλλη Λ.: Το μαράκι που δεν μπορούσε να ονειρεϋδεί (Θ. Καραγιάννης, Το σχολείο και το σπίτι, 7)

Περιοδικά

29/9)

Νέα Εστία (Ν.Δ. Τριανταφυλλόπουλος, Αντί, 20/9) Πλανόδιον (Β. X., Α ν τί 20/9)

Γ ρ α φ τ ε ίτ ε σ υ ν δ ρ ο μ η τές

Συνδρομές εσωτερικού και Κύπρου Ετήσια 10.000 - Σπουδαστική 9.000 δρχ. Εξάμηνη 5.500 - Σπουδαστική 4.500 δρχ. Οργανισμών, Τραπεζών, Ιδρυμάτων 11.000 δρχ. Συνδρομές εξωτερικού Ετήσια 80 δολ. (ΗΠΑ) Σπουδαστική Ετήσια 75 δ'ολ. Ιδρυμάτων, Βιβλιοθηκών 95 δολ. Τα παλιά μηνιαία τεύχη κοστίζουν 800 δρχ., τα δεκαπενθήμερα 500 δρχ. και τα διπλά 800 δρχ. Εμβάσματα στη διεύθυνση: Κατερίνα Γρυπονησιώτου Α. Μεταξά 26, Αθήνα - 106 81

ΥΠΕΡ ΤΩΝ ΑΝΘΡΩΠΙΝΩΝ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΩΝ

ΔΡΑΣΗ Διεθνής Αμνηστία. Μιά οργάνωση που εδώ και 30 χρόνια αγωνίζεται για τη ζωή, την ε­ λευθερία και την ασφάλεια του ανθρώπου. Αγωνίζεται για την κατάργηση των διακρίσεων, των βασανιστηρίων, για την ισότητα, για το δικαίωμα του ασύλου, για την ελευθερία της σκέψης, της συνείδησης και της θρησκείας. Είναι η συνέχεια της Magna Carta, της Αμερικάνικης και Γαλλικής Διακήρυξης των Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων και τέλος της Οικουμενικής Διακήρυξης που έγινε τον Δεκέμβριο του 1948 απο τη Γενική Συνέλευση του Ο.Η.Ε. Η Διεθνής Αμνηστία είναι μια οργάνωση που έχα σαν κανόνα της την αμεροληψία. Χρηματοδοτείται αποκλειστικά από τα μέλη της με συνδρομές και δωρεές. Ευαισθητοποιείται απο την παραβίαση των ανθρωπίνων δικαιωμά­ των μιας και τα ανθρώπινα δικαιώματα ξεπερνάνε τις πολιτικές ιδε­ ολογίες. ✓ Ενωσε και συ τώρα την δική σου δράση για τα ανθρώπινα δικαιώ­ ματα. ✓ Γίνε και συ μέλος της Διεθνούς Αμνηστίας σήμερα.

Τ Ω Ρ Α ,!^ d l£> ΔΙΕΘΝΗΣ ΑΜΝΗΣΠα Λ ^ ^ ^ ' *

* £ £ -------W xponia έργο ΓΙΝΕ ΚΑΙ ΣΥ ΜΕΛΟΣ, ΣΗΜΕΡΑ!\

-----------------------------------------------

\

4

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΚΕΔΡΟΣ Γ. Γενναδίου 3 - Τηλ. 36.02.007

ΣΤΕΛΛΑ ΒΟΓΙΑΤΖΟΓΛΟΥ «Και ο Φαίδων... ήμουν εγώ!» Στο «Και ο Φαίδων ήμουν εγώ!» ανιχνεύεται δ,τι υπάρχει και σπινθηροβολεί ως παράδοξο στην καθημερινότητά μας που συνήθως το παραμερίζουμε εξαιτίας της. Όλα συμβαίνουν μια νύχτα του χειμώνα όπου τα πάντα μοιάζουν να κυλούν σ’ ένα ολόιδιο ρυθμό, όμως κάποια πρόσωπα αυτή τη συγκεκριμένη νύχτα ενώ περιβάλλονταν ως τα τότε από τις συνηθισμένες όψεις της πραγματικότητας αιφνιδιαστικά έρχονται αντιμέτωπα με αλλόκοτες καταστάσεις. Όμως τι μπορεί να συνδέει τον Φαίδωνα που έχει ασκηθεί στο να κρύβει τη μιζέρια και τις απογοητεύσεις μιας περιορισμένης ζωής με την Έρση που απέτυχε ως ηθοποιός και τον αινιγματικό γέρο που συναντά αναπάντεχα; Και κατά πόσο η μνήμη εξωθεί όλους τους όχι μόνο σ' εσωτερικές μετακινήσεις αλλά και στ’ ενδότερα ενός μεταφυσικού διαλογισμού; Αλλωστε όλα είναι τόσο διφορούμενα στη διάρκεια αυτής της νύχτας όπου η αίσθηση της αιωνιότητας διαδέχεται την αγωνία του θανάτου.

ΠΑΝΤΕΛΗΣ ΚΑΛΙΟΤΣΟΣ Διωγμός απ την κόλαση «Συμφωνώ, παιδί μου, μαζί σου ότι ο κόσμος πάει κατά διαβόλου. Θέλω όμως να σου κάνω μια απλή ερώτηση: Έχουμε τέσσερις ανθρώπους: τον Μπους, τον Γκορμπατσώφ, το Σαντάμ Χουσεΐν και το Χριστόφορο Παναγιωτόπουλο, εσένα. Ποιος απ’ τους τέσσερις φταίει περισσότερο; Μπορείς να μ’ απαντήσεις ξεκάθαρα;» «Φταίμε κι οι τέσσερις,» απάντησε ο Χριστόφορος, Αυτή ακριβώς η υπέρτατη ευθύνη τον οδήγησε στο Φρενοκομείο.

ΚΩΣΤΟΥΛΑ ΜΗΤΡΟΠΟΥΔΟΥ Η φωτογραφία του σταθμού είσαι εσύ Ο Αντρας έρχεται από την έρημο. Κρατάει μόνο μια φωτογραφία της νεκρής γυναίκας και ψάχνει για ένα μικρό παιδί, κορίτσι στα πέντε. Σ’ ένα χαμένο σταθμό με τραίνα που διασταυρώνονται, ο Αντρας συναντάει τη Γυναίκα. Αυτήν που θα ήθελε να είναι στη θέση της νεκρής. Ένα ολόκληρο βράδυ μιλάνε στο μοναδικό καφενείο του σταθμού αποκλεισμένοι από μια βλάβη των δύο τραίνων που μ’ αυτά ταξίδευαν σε αντίθετη κατεύθυνση.

Η Γυναίκα πήγαινε στην έρημο να ψάξει για το παιδί. Μα πώς; Αφού ποτέ δεν το είχε ξαναδεί! Μιλάνε και η φωτογραφία της νεκρής είναι ολόκληρη η ιστορία του Αντρα. Το παιδί, πού βρίσκεται το παιδί; Και είναι αλήθεια ότι έχει ένα όνομα λουλούδι Lou ή αλλιώς Pawalou; Η Γυναίκα «διασχίζει» κλειστούς δρόμους της ζωής του Αντρα και τον συναντάει σε σκοτεινές γωνίες χωρίς όνομα. Ποιοι είναι τελικά αυτοί οι δύο άγνωστοι και τόσο πολύ σπαρακτικά αγαπημένοι άνθρωποι; Το μόνο σίγουρο είναι ο σταθμός της μοναδικής τους συνάντησης και μια καμένη φωτογραφία. Τόσο μόνο.