Τεύχος 271

2/1 · 2.10.91 · ΔΡΧ. 500

Γ ίΑ ? » ΐΛ

Άλλος ένας Ντοστογιέβσκη σε οριστική έκδοση

Φ. ΝΤΟΣΤΟΓΙΕΒΣΚΗ ΤΑΠΕΙΝΩΜΕΝΟΙ ΚΑΙ ΚΑΤΑΦΡΟΝΕΜΕΝΟΙ Μετάφραση: Κοραλία Μακρή

στου Γκοβόστη Ζωοδόχου Πηγής 21 Τηλ. 3615433

Τα βιβλία της «γνώσης» ΑΝΑΤΟΛΙ ΡΙΜΠΑΚΟΦ

Στα 1937 ένας τυφώνας σαρώνει α π ’ άκρη σ ’ άκρη τη Ρωσία: στήνονται οι διαβόητες Δίκες της Μ όσχας, στήνονται οι κρεμάλες, οι ελπίδες της Ε πανάστασης στήνονται σ τον τοίχο. Ο Στάλιν είναι το Δ ιευθυντήριο και η Τρομοκρατία, είναι ο Απόλυτος Φόβος που ροκανίζει το μυαλό και την καρδιά.

εκδόσεις «γνώση» Ιπποκράτους 31, 106 80 ΑΘΗΝΑ τηλ. 36.20.941 - 36.21.1 94

Για τους Βιβλιοπώλες: Αποκλειστική διάθεση ΔΑΝΑΟΣ Α.Ε., Μαυρομιχάλη 64, 10680 Αθήνα, τηλέφωνα: 36.04.161, 36.31.975, 36.11.054

Z [I]

E A

Β Ι Β Λ Ι Α

ENH —

1 9 9 1

Λ Ο Γ Ο Τ Ε Χ Ν Ι Α

—

---------------- —

—

--------------------------------- —

Τ οουν-Τοαν Γε ΤΡΙΛΟΓΙΑ · ΗΣΥΧΑ ΕΙΝΑΙ ΤΑ ΒΟΥΝΑ Το χωριό στο βουνό Α'

Στέφανο Μ πένι Ο μάγος Μπαόλ - Μια ήσυχη νύχτα της δικτατορίας

(Μυθιστόρημα)

(Μυθιστόρημα)

Τα απέραντα λιβάδια Β' (Μυθιστόρημα)

9

Το μακρινό ταξίδι Γ' (Μυθιστόρημα)

Έκτορ M m avxioxi Μόνο τα δάκρυα μετράνε

»

(Μυθιστόρημα)

Μαξ Γκαλό Μια δημόσια υπόθεση

9

(Μυθιστόρημα)

Στεν Ναντόλνυ Η ανακάλυμη της βραδύτητας

9

(Μυθιστόρημα)

Κ ίνγκσλεϊ Έ ιμις Ο τυχερός Τζιμ

9

9

Χάρολντ Πίντερ Οι νάνοι

Γιαν Κ εφελέκ Η γυναίκα κάτω από τον ορίζοντα

(Μυθιστόρημα)

(Μυθιστόρημα)

9

Τ ζόναθαν Σουίφχ Η μάχη των βιβλίων

Ντόρις Λ έσινγκ Το καλοκαίρι πριν από το σκοτάδι

(Μυθιστόρημα)

(Μυθιστόρημα) 9

9

Ε.Μ. Φόρστερ Εκεί όπου οι άγγελοι φοβούνται να διαβούν

Νχ. X. Λώρενς Η ράβδος του Ααρών

(Μυθιστόρημα)

(Μυθιστόρημα) 9

9

Έ λοα Μοράντε Αραθέλι

Στέφαν Χ ερμλίν Λυκόφως

(Μυθιστόρημα)

(Μυθιστόρημα)

Ε

κ δ ό σ ε ις

Κ

α ς τ α ν ιω τ η

Η σύγχρονη εκδοτική παρουσία στα ελληνικά γράμματα

Ν Ε Α

Β Ι Β Λ Ι Α

1 9 9 1

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ - ΠΟΙΗΣΗ —

—

—

—

=—

=—

—

—

—

..............

ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ

Τάοος Ρούσσος

Κυριάκος Αθανασιάδης

Ο τευλευταίος της συντεχνίας

Δώδεκα (Μ υθιστόρημα)

Τάκης Ελευθεριάδης Ο πετεινός ή Περί αντικειμένου

(Νουβέλα)

Γιώργος Σκούρτης Το συμπόσιο της Σελήνης (Νουβέλα)

Γιώργος Κακούλίδης

* Αυτά κι άλλα πολλά

Το σύνδρομο του Παρθένη

Αντώνης Σουρούνης

(Αφήγημα)

Πάσχα στο χωριό

Ιωάννα Καρατζαφέρη

(Νουβέλα)

Έσθερ

Ευγενία Φακίνου

(Μ υθιστόρημα)

Ζάχαρη στην άκρη

Γιώργος Κάτος

(Μυθιστόρημα)

Ιστορίες της νύχτας

Λιονύσης Χαριτόπουλος

(Διηγήματα)

Εναντίον του Marlboro

Τατιάνα Γκρίτση-Μιλλιέξ

(Μ υθιστόρημα)

Ονειρικά

A. Κ. Χριστοδούλου

(Διηγήματα)

Το αγκάθι ή Ο Παντελής Βλαστός (Νουβέλα)

Η Τρίπολη του Πόντου

Γιώργος Μιχαηλίδης Τα φονικά (Μ υθιστόρημα)

Γιάννης Ξανθούλης Το ροζ που δεν ξέχασα (Μ υθιστόρημα)

Βάνα Παπαθανασίου Το σενάριο (Μ υθιστόρημα)

Μαρία Πολενάκη

ΠΟΙΗΣΗ Λημήτρης Αλεξίου Προς Ασωπίαν

Νάντια Βαλαβάνη Τέλος εποχής

Γιώργος Μοράρης Συναναστροφές της σιωπής

Νικόδημος (μοναχός) Τα άπαντα της στιγμής

Μη... είμαι ακόμα ζωντανή!

Λήμητρα X. Χριστοδούλου

(Μ υθιστόρημα)

Η προσευχή του αναιδούς

Εκδόσεις Καςτανιωτη Η σύγχρονη εκδοτική παρουσία στα ελληνικά γράμματα ;

αφιερώματα

ο

.

" ° 40’

Α. ΓΜ,<ΐς„ " 0β2 ·

lE S S r"·· ?5SK«; ϊη 7 ί5 Μ « » ;2 5,ΛΚού»” ρ“ N° “ j ,

“ ; r , . up « v « w > » ' A. Κοροής NO 82 K. Μαρξ No 83 Μ. B.av NO 86 87 Νέοι Λογοτέχνες K ΒάρναλΠί No ί . Μ„ν N o » φ. Νίτσε No 91 Κ. Θεοτ6κης No 92 Ρ. Μπορτ Ν ° 9d g5 Ν ·Λ απαθ,“ Τηη96 Ε. Ροϊδης No 86 Ε. Ζολδ No 97 χ-ταντάλ No 9 Μακρυγιάννης Ν

101

Μ “Κ",νί ΝNo0 ° « Ντιντερδ τ ΆΥΡα<ϊ Ν ° 1° *

Ποραμϋθαδε^ Ε. Εσσε No 109 Α. Κομό No 110 Β Ουγκδ No ι ι Ε Αλον Πόε No 112 φ. ΚόντογΚου Ν° 1 1 3 Σ . Μττέκετ No1115 Κ. ΠοΜτης No 11 Α. Πολλής No 11 ^ Β ·Μ0^

Γ

«2

7ε σ υ γ γ ρ ά φ ε ι ;

"

131

Μ. Ντυρός Νο ^ 3 5

s s s s ^ rΓ φ . Γ ^ αΝ7 139°138 Γ · Σεφ έη ςο Ν ο ΐ « Γ. φλωμπέΡ No Ο -Εκ0 No 145 Α. Δοομώς Ν0 ^ 7

C ιψεν NO I 81 μ Χ&μμετ No 1?2 Π. ΒαλεΡ» 87 N j N<} 160

Z.M tiotoW

« " “‘ “ Ι ί ί ο ΐ Μ p J To“

τ Κ Ρ Ν0 193

l ts ^ r s

I

Ε ,Χ έμ ,νγο ο ε.Ν ο

7 Κοκτω No ίο ” μ Χάιντεγκερ No 161

ts s g & r S g r ff -

w ss£s*.

Α. Τ 0 έχ ω φ Ν 0 ΐ6 9

Ϊά .ν μ π ε κ No 173

«e -s- e s ?SK«$

r; 5 S

r s

MOPKTOU Q N o 253 Γ,ο ύκιο ΜισΨ Μ ° Ρφ^όαΜ Ν0°257 Μαρ No 257

258

Μ ΚαΡ αΥΓ λ ε ρ Ν 0 259 Αρθ0ϋ?7α ίμ ς Ν° 260

“ Χ ^ 3Κ »*5,

—

Ε κ δ ό σ ε ις Κ α ς τ α ν ιω τ η Η σύγχρονη εκδοτική παρουσία στα ελληνικά γράμματα ___

ΔΙΑΒΑΖΩ Α. Μεταξά 26, Αθήνα — 106 81 Σύνταξη: 36.40.487 Λογιστήριο: 36.40.488 Διαφημίσεις: 36.42.789 Συνδρομές: 36.42.765

Τεύχος 271 2 Οκτώβριον 1991 Τιμή: Λρχ. 500 Ιδρυτής: Περικλής Αθανασόπουλος Διευθυντής: Γιώργος Γαλάντης Αρχισυντάκτης: Ηρακλής Παπαλέξης Σύνταξη: Κατερίνα Γρυπονησιώτου, Βα­ σίλης Καλαμαράς, Ηρακλής Παπαλέ­ ξης, Βάσω Σπάθή Οικονομικός υπεύθυνος: Βάσω Σπάθή Συνδρομές: Κατερίνα Γρυπονησιώτου Διαφημίσεις: Ηρακλής Παπαλέξης Σελιδοποίηση-Μοντάζ: Νένη Ράις Γλωσσική επιμέλεια-Διορθώσεις: Βίκυ Κωτσοβέλου Στοιχειοθεσία: Φωτοκύτταρο Ε.Π.Ε., Υμηττού 219, τηλ. 75.16.333 Φωτογραφίσεις-Μοντάζ: I. Χριστοδουλάκος - I. Κοργιαλάς Ο.Ε., Α. Μεταξά 26, τηλ. 36.41.134 Εκτύπωση: Αφοί Τσαλδάρη Ο.Ε., Φυλής 35, Καματερό, τηλ. 23.18.444 Βιβλιοδεσία: Νικ. Κατριβάνος και Σία Ο.Ε., Στ. Γόνατά 48, τηλ. 57.49.951 Διανομή: Νέο Πρακτορείο Τύπου

ΠΕΡ ΙΕΧΟΜΕΝΑ ΧΡΟΝΙΚΑ ΜΟΛΙΣ ΚΥΚΛΟΦΟΡΗΣΑΝ: Γράφει ο Ηρακλής Παπαλέξης 8 Η ΑΓΟΡΑ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ 10 ΤΟ ΠΡΟΦΙΛ ΤΩΝ ΕΚΔΟΤΩΝ: 9 ερωτήματα στις εκδόσεις «ΕΞΑΝΤΑΣ» 11 ΔΙΑΛΟΓΟΙ: Γράφει ο Αριστοτέλης Νικολαΐδης 16 ΕΡΕΥΝΑ: Η επιθυμία του Νόμου. [Εξ αφορμής του βιβλίου του Θάνου Λίποβατς: Η Απαρχή του Πολιτικού] (γράφει ο Μάριος Μαρκίδης) 17 ΑΦΙΕΡΩΜΑ Φωτογραφία και Λογοτεχνία Ρόζαλιντ Κράους: " Ό τα ν οι λέξεις απουσιάζουν” Δ. Τ'. Ό ταν οι λέξεις ανασημασιοδοτούν την εικόνα: Φωτογραφίες με κείμενο του Duane Michals και ποίηση Κ. Καβάφη Θεοφανώ-Άρτεμις Χατζηφόρου: Lartigue-Duras. Μια εικόνα οδηγός ανάγνωσης της αφηγηματικής δομής της «Αρρώστιας του Θανάτου» Δημήτρης Τσατσούλης: Η ενδομυθιστορηματική φωτογραφία ως αφηγηματική τεχνική Dawn Ades: Η φωτογραφική εικονογράφηση της «Νάντια» του Μπρετόν ως ρεαλιστική αναπαράσταση του «εξαίσιου» Δημήτρης Τσατσούλης: Η εθνογραφική φωτογραφία ως συμβολική αναπαράσταση της πραγματικότητας

25 30 36 44 51 57 62

ΟΔΗΓΟΣ ΒΙΒΛΙΩΝ

Ιδιοκτήτης-Εκδότης: Γιώργος Γαβαλάς Κεντρική διάθεση:

ΕΠΙΛΟΓΗ

Αθήνα: «Διαβάζω»

ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΑ: Γράφει η Χριστίνα Στρατηγοπούλου ΘΕΑΤΡΟ: Γράφει η Νένα Κοκκινάκη ΠΟΙΗΣΗ: Γράφει ο Κρίτων Χουρμουζιάδης

Θεσσαλονίκη: Βιβλιοπωλείο «Κέντρο του βιβλίου» Λασσάνη 9 τηλ. 237.463 Εξώφυλλο: Γιώργος Γαλάντης

67 68 70

ΔΕΛΤΙΟ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΟ ΔΕΛΤΙΟ ΚΡΙΤΙΚΟΓΡΑΦΙΑ

79

στο επόμενο «Διαβάζω»

αφιέρωμα: Κοινωνία και Τρέλα

Ιστορίες απωθημένων επιθυμιών

Ο Ανδρέας Μ ήτσ ο υ με τ ο τ ρ ίτο βιβλίο -

σ υ λλο γή δ ιη γημά τω ν - πρ έπ ει να θ εω ρείται ένας καταξιω μένος σ υ γγρ αφ έα ς. Τα δ ύο προη γού μενα, συ λ λ ο γ ές δ ιη γημά τω ν επίσης, «ένα μήλο, ένα κ υδώ νι, ένα κλω νί βασιλικό» (1982) και «Ο φ όβος τη ς έκρηξης» (1987) α π ο τέλεσ αν σαφ ή δ είγ μ α τα τη ς ικ α ν ό τη τα ς τ ο υ σ υ γ γ ρ α ­ φ έα να απ ο τυπ ώ νει σ το χ α ρ τί ενδιαφ έρο υσες ιστορίες. Σ το τ ελ ε υ τα ίο το υ όμως βιβλίο, «Ιστορίες σ υ μπ τω μ ατικο ύ ρε­ αλισμού», εκ τό ς α π ό τη ν α δ ια μ φ ισ β ήτη τη ικ α ν ό τη τά τ ο υ να «δι­ ηγείται» μπ ο ρεί κανείς να εντο π ίσ ει κι ένα ά λ λ ο σ τοιχ είο το ο ­ π ο ίο π ρ έπ ει να επ ισημανθεί. Ο Α νδρέας Μ ήτσ ο υ μ π ο ρεί να με­ ταλλάξει το , εκ πρ ώ της όψεως, ασ ήμαντο σε ουσιώ δες. Ο ι ισ τορ ίες το υ επ ίμονα ανθ ρω π οκεντρικές έχουν ως α φ ε τη ­ ρία τη ν απ λή και μοναχική ζωή τω ν ηρώων το υ και τέρ μ α τη ν α π ο κάλυ ψ η τω ν β αθύτερω ν, μύχιων και απω θημένω ν επ ιθ υ ­ μιών του ς. Δ ιαβ ά ζοντας τ α δ ιη γ ή μ α τά το υ α να ρω τιέτα ι κανείς, π ρ ιν φ τά ­ σει σ το τέλ ο ς του ς, πώ ς άρ α γε μπ ο ρεί να τελειώ σ ει μια τ έτο ια ιστορ ία, πώ ς δηλ. θ α επ έλθει η κάθαρση, η λύση. Ό μ ω ς , μια καθαρή και λ ο γ ικ ο φ α ν ή ς απ ά ντη ση δεν δ ια φ α ίν ετα ι σε π ρ ώ το επ ίπ εδ ο . Ό λ α δ είχνουν να αιω ρ ού νται και ο ατέρμο νος κύκλος τη ς αρχής και το υ τ έλ ο υ ς είναι τ ο ζη το ύ μενο . Έ τσ ι, όπως, συνή­ θως, ό λ α τείν ο υ ν να τελειώ σ ου ν γ ια να επ έλθει η κάθαρση, μια άλλη αρχή εμ φ α ν ίζετα ι γ ια να επιβεβαιώ σει ότι ό ,τι συμβαίνει σ τις ζω ές τω ν ανθρώ πων, όπ ω ς και τω ν π ρ ω ταγω νισ τώ ν αυτώ ν τω ν ιστοριώ ν, δεν λ ή γ ει ο ρ ισ τικά . Μ π ο ρ ε ί να μ ετα τίθ ετα ι, α λλά όχι να π αύ ει να υπ άρχει. Συνεπ ώ ς τ α ερω τή μ α τα έχουν μ εγαλύ ­ τερ η σημασ ία απ ό τ ις απ α ντή σεις. Ο ανα γνώ στης μένοντας κι α υ τός μετέω ρος αν α γ κ ά ζετα ι, ίσως, να δώσει το δ ικ ό το υ τέλ ο ς σ ’ α υ τές τ ις ιστορίες. Μ ' αυ τή τη ν έννοια λ ο ιπ ό ν εξα σ φ α λ ίζετα ι και η συμμετοχή του . Τα π ρόσ ω π α τω ν δ ιη γημά τω ν είνα ι ά το μ α μοναχικά, κι ως ένα βαθμό ετερο π ρ οσ διορ ιζόμενα. Το π αρ όν του ς, όπ ω ς π ιθα νόν και τ ο μέλλον του ς, έχουν σ φ ρ α γ ισ τεί απ ό τ ο παρ ελθόν. Το κα­ θένα φ έρει και τ ο σ τίγ μ α του . Ο έρω τας σ το π ρόσ ω π ο μιας γυ ν α ίκ α ς ή ενός άν τρ α π αίζει ρ όλο κ α τα λ υ τικ ό σ τη ζω ή τω ν ηρώων. Δεν είνα ι όμως ο έρω τας π ο υ μ π ο ρεί να εξα γνίζει ή να σώ ζει, α λ λ ά ο έρω τας π ο υ ο δ η γ εί σ το χείλο ς το υ γ κ ρ εμο ύ ή στην κατασ τρ οφ ή. Το σ ύ ντομ ο τη ς καταδ ίω ξης α π ό το οπ ο ίο χα ρ α κ τηρ ίζον τα ι τ α π ρόσ ω π α τω ν δ ιη γημά τω ν είνα ι τ ο α π ο τέλεσ μα τη ς π ρ ο­ σκό λλησ ής το υ ς σε ό,τι έχει ήδη συμβεί. Ο δ ιώ κτη ς το υ ς συνή­

χρονικα/9 θως δεν είναι ένα δρω ν πρόσ ω πο μέσα σ τα π λ α ίσ ια τη ς δ ιή γ η ­ σης, α λλά ένα «φάντασμα» α π ό τ ο παρ ελθό ν, τό σ ο όμως π α ­ ρόν, ώ στε α π ’ α υ τό να εξα ρ τά τα ι και η π ο ρεία κάθε ιρτορ ίας. Ο χώρος σ το ν ο π ο ίο ε κτυ λίσ σ ονται οι ισ τορ ίες είνα ι, κυρίως, η ελληνική επ αρχία, α λλά και οι σ υ νο ικίες τω ν μεγάλω ν π ό λ ε­ ων. Και σ τις δυο όμως π εριπ τώ σ εις α υ τό π ο υ ενδιαφ έρει το συ γ γ ρ α φ έα είναι η ανθρώ πινη π ερ ιπ έτεια , κρυμμένη πίσω απ ό τη ν κ α θ ημερ ινό τη τα , και η σταδ ιακή α π ο κάλυ ψ η τω ν μυστικώ ν, τω ν ονείρω ν και τω ν φ αντασιώ σεω ν τω ν προσώ πω ν του. Η γλώ σσα, τέλο ς, το υ Ανδρέα Μ ήτσ ο υ είναι χυμώδης, χωρίς σ τόμ φο, έτσ ι π ο υ η ανάγνω ση τω ν δ έκα αυ τώ ν δ ιη γημά τω ν να γ ίν ετα ι καθαρή απ όλαυση.

ΑΝΔΡΕΑ ΜΗΤΣΟΥ. Ιστορίες συμπτωματικού ρεαλισμού. Αθήνα, Οδυσσέας, 1991. Σελ. 168.

η ΑΓΟΡΑ του

ΒΙΒΑΙΟΥ από 25 Αυγούστου έως 14 Σεπτεμβρίου 1991 Αριστοτέλης-ΑΘ., Βαγιονάκης-ΑΘ., ΔοκιμάκηςΗράκλειο, Δωδώνη-Αθ., Ειρμός-Δράμα, Ελευθερουδάκης-Αθ., Ενδοχώρα-ΑΘ., Εστία-Αθ., Κατώι του Βι6λίου-ΑΘ., Λέσχη του Βι6λίου-Θεσσ.( Libro-Αθ., Μεθενιτης-Πάτρα, Μιχαλάς-Αθ., ΜποστάνογλουΠειραιάς, Όμηρος-Βόλος, Παρά Πέντε-ΑΘ., ΠλέθρονΑθ., Ραγιάς-Θεσσ., Ρόμβος-ΑΘ. Ο πίνακας παρουσιάζει τα εμπορικότερα βιβλία ενός δεκαπενθημέρου, σύμφωνα με τα στοιχεία που μας παραχώρη­ σαν 20 βιβλιοπώλες απ’ όλη την Ελλάδα, δηλώνοντας ο κάθενας τους τέσσερα βιβλία που είχαν τις περισσότερες που­ λήσεις στο βιβλιοπωλείο του κατά το διάστημα αυτό. Έτσι κάθε βιβλιοπωλείο δίνει τέσσερις βαθμούς στο βιβλίο που είχε τις περισσότερες πωλήσεις, τρεις βαθμούς στο αμέσως επόμενο, δύο βαθμούς στο τρίτο κατά σειρά βιβλίο, ενώ ένα βαθμό παίρνει το τέταρτο.

ΞΑΝΘΟ ΥΛΗΣ Γ.: Το ροζ που δεν ξέχασα

ΚΑΣΤΑΝΙΩΤΗΣ

ΕΜ ΠΕΙΡΙΚΟΣ Α.: Ο μέγας Α νατολικός ΦΑΚΙΝΟΥ Ε.: Ζάχαρη στην άκρη

ΚΑΣΤΑΝΙΩΤΗΣ

ΠΑΝΣΕΛΗΝΟΣ Α.: Βραδυές μπαλέτου Μ ΑΤΕΣΙΣ Π.: Η μητέρα του σκύλου

ΑΓΡΑ

ΚΕΔΡΟΣ ΚΑΣΤΑΝΙΩΤΗΣ

ΛΕΝΤΕΡΙΚ Μ π.: Τα παιδιά της Θεσσαλονίκης ΓΚΑΤΑ Β.Χ.: Μπαγιαρμίν

Μ ΟΥΡΣΕΑΑΣ Κ.: Βαμμένα κόκκινα μαλλιά ΑΝΤΑΜΣ NT.: Α ρργκ

ΧΑΤΖΗΝΙΚΟΛΗ

ΝΕΑ ΣΥΝΟΡΑ ΚΕΔΡΟΣ

Π ΑΡΑ ΠΕΝΤΕ - ΜΕΔΟΥΣΑ

ΜΟΥΡΑΤ Κ.Ν.: Τ ης νεκρής Π ριγκίπισσας

ΩΚΕΑΝΙΔΑ

ΜΠΟΥΣΚΑΛΙΑ Λ.: Να ζεις ν’ αγαπάς να μαθαίνεις ΜΠΟΥΚΟΥΒΑΛΑ-ΑΝΑΓΝΩΣΤΟΥ I.: Μυρτιό

ΓΛΑΡΟΣ

ΝΕΑ ΣΥΝΟΡΑ

το Προφίλ των Εκδοτών Πριν 10 χρόνια, όταν το «Διαβάζω» άρχισε να παρουσιάζει σε κάθε τεύχος του κι από έναν εκδότη, αυτή η παρουσίαση είχε ιδιαίτερο ενδιαφέρον επειδή χαρτογραφούσε συνολικά το έργο, την ιστορία, τα προβλήματα και τις ιδιαιτερότητες του εκδοτικού κόσμου. Σήμερα η εικόνα έχει αλλάξει. Πολλοί από τους, τότε, εκδοτικούς οίκους δεν υπάρχουν πια, άλλοι συνεχίζουν τις δράστηριότητές τους στο χώρο, ενώ άλλοι έχουν δυναμικά, στο μεταξύ, εμφανιστεί. Θεωρώντας λοιπόν απαραίτητο να επαναπροσδιορίσουμε τον εκδοτικό μας χάρτη εγκαινιάσαμε το «ΠΡΟΦΙΛ ΤΩΝ ΕΚΔΟΤΩΝ». Σ’ αυτή τη νέα στήλη οι εκδότες θ’ απαντούν σε 9 κοινά σε όλους - ερωτήματα που έχουν στόχο να διαφανεί η φυσιογνωμία κάθε εκδοτικού οίκου, αλλά και η σχέση του με τους άλλους εκδότες.

12/χρονικα

ερωτήματα στις εκδόσεις

ΕΞΑΝΤΑΣ

Ποια είναι η εκδο τική σας π ο λ ιτικ ή και ποιο υς χώ ­ ρους καλύ π τει η εκδο τική σας δρασ τηριότητα;

ΕΞΑΝΤΑΣ δ η μ ιο υ ρ γ ή θ η κ ε τ ο 1974 α π ό μια ομ ά δ α ανθ ρ ώ π ω ν π ο υ χ α ρ α κ τ η ρ ίζ ο ν τ α ν όχι α π ό κ ά π ο ια ε π ιχ ειρ η μ α τ ικ ά ε ν δ ια φ έ ρ ο ν τα και κ ερ ­ δ ο σ κ ο π ικ έ ς π ρ ο σ δ ο κ ίες , α λ λ ά α π ό π ρ α γ μ α τ ικ ό κέφ ι και α γ ά π η γ ια τ ο χώ ­ ρο τ ο υ β ιβ λίο υ , και π ίσ τ ε υ α ν α κ ρ ά δ α ­ ν τ α σ τ ο β ιβ λίο ω ς κ υ ρ ία ρ χ ο μέσο όχι μό νο ψ υ χ α γ ω γ ία ς α λ λ ά και δ ια π α ιδ α ­ γώ γη σ η ς, ώ θ ησ ης σε π ε ρ α ιτέ ρ ω π ρ ο ­ β λ η μ α τισ μ ό , π ο λ ιτ ισ τ ικ ή ς π αρ έμ β α σ η ς και, γ ια τ ί ό χι, π ν ε υ μ α τ ικ ή ς κάθ αρ σης. Π ο λ ύ μ α κρ ιά α π ό τ ο ν κ ίν δ υ ν ο ν α χ α ­ ρ α κ τη ρ ισ τε ί π α λ α ιο λ ιθ ικ ό ς ο ΕΞΑΝΤΑΣ υ π ή ρ ξε α νέ κ α θ εν π ρ ω το π ό ρ ο ς σ τις ε κ ­ δόσ εις τ ο υ , π ρ α γ μ α τ ο π ο ιώ ν τ α ς το μ έ ς σ τ ο ν ε κ δ ο τικ ό χώ ρ ο και ε γ κ α ιν ιά ζ ο ν τ α ς θ ε μ α τικ έ ς σ ειρ ές π ο υ θ α εν έπ ν εα ν α ρ ­ γ ό τ ε ρ α π ο λ λ ο ύ ς ά λ λ ο υ ς και π ο υ έ φ ερ ­ να ν π ρ α γ μ α τ ικ ά τ ο ε λ λ η ν ικ ό α ν α γ ν ω ­ σ τ ικ ό κ ο ιν ό σε ε π α φ ή με λ ο γ ο τ ε χ ν ικ ά έ ρ γ α και ρ εύ μ α τα π ρ ω τό γ ν ω ρ α και καιν ο τό μ α . Π α ρ α δ ε ίγ μ α τ α α π ο τ ε λ ο ύ ν η έκδο σ η «α π αγορευμένω ν» σ υ γ γ ρ α φ έ ­ ω ν, όπ ω ς ο Ν τε Σ α ν τ, ο ι α υ τ ο β ιο γ ρ α ­ φ ίε ς μέσα α π ό τ ις ο π ο ίε ς σ κ ια γ ρ α φ ε ίτ ο μ ια ο λ ό κ λ η ρ η ε π ο χ ή , ό π ω ς α υ τ ή τη ς Σ π ερ ά ν τζα Βρανά, η ο π ο ία ά ν ο ιξε π ρ α γ μ α τ ικ ά τ ο υ ς «ασκούς τ ο υ Α ιό λου » σ ' α υ τ ό ν τ ο ν το μ έ α , χ ω ρ ίς ν α α γ ν ο ή ­ σ ο υ μ ε φ υ σ ικ ά τ ις κ λ α σ ικ ές π ια α ν θ ο λ ο ­ γ ίε ς τ η ς ε π ισ τ η μ ο ν ικ ή ς φ α ν τα σ ία ς , τη ν π ρ ώ τη σο βαρ ή π ρ ο σ π ά θ εια δ ιά δ ο σ η ς σ το ν ε λ λ η ν ικ ό χώ ρ ο α υ τ ο ύ τ ο υ λ ο γ ο τ ε ­ χν ικ ο ύ ρ εύ μ α τος, π ο υ σ ή μ ερ α είν α ι α ­ π ό τ α δ η μ ο φ ιλ έ σ τε ρ α μ ετα ξύ τω ν α ν α ­ γνω σ τώ ν.

0

Τ α ε ν δ ια φ έ ρ ο ν τά μας είν α ι π ο λ υ δ ιά ­ σ τ α τ α και γ ι’ α υ τ ό ο ι ε κ δ ό σ εις μας χ α ­ ρ α κ τη ρ ίζο ν τ α ι από α ν α μ φ ισ β ή τη τη π ο ικ ιλ ία . Τ α λ ο γ ο τ ε χ ν ικ ά μας β ιβ λ ία ε­ ν τά σ σ ο ν τα ι γ ε ν ικ ά υ π ό τ ις εσ ω τε ρ ικ ά α ν ο μ ο ιο γ εν ε ίς σειρ ές τ η ς Ε λ λη νικής Λ ο ­ γ ο τ ε χ ν ία ς και τ η ς Ξ έν η ς Λ ο γ ο τε χ ν ία ς. Φ υ σ ικ ά , υ π ά ρ χ ο υ ν και σ ειρ ές με τη ν α υ σ τη ρ ή έν ν ο ια τ ο υ ό ρ ο υ , όπ ω ς η σ ει­ ρά ΣΥ ΓΧΡ Ο Ν Η Κ Λ ΑΣ ΙΚΗ Β ΙΒ Λ ΙΟ Θ Η ­ ΚΗ ή α κ ό μ η και ο 21 ος Α ΙΩ Ν Α Σ , π ο υ σ υ μ π ερ ιλ α μ β ά ν ει λ ο γ ο τ ε χ ν ικ ά έ ρ γ α και ε π ισ τ η μ ο ν ικ ά σ υ γ γ ρ ά μ μ α τ α , δ ο κ ίμ ια , μ ε λ έτε ς κ .λ π . Α π ό τ ις ε κ δ ό σ ε ις μας κυ­ κ λ ο φ ο ρ ο ύ ν επ ίσ η ς β ιβ λ ία γ ια τ η ν ο ικ ο ­ ν ο μ ία , τ η ν τεχ ν ο λ ο γ ία , τ η ν π ο λ ιτ ικ ή ε­ π ισ τή μ η , τ η λ ο γ ο τ εχ ν ία , τ α π ε ρ ισ σ ό τε ­ ρα α π ό τ α ο π ο ία είν α ι έ ρ γ α β ιβ λ ιο γ ρ α ­ φ ία ς γ ια τ α θ έ μ α τα με τ α ο π ο ία α σ χ ο ­ λ ο ύ ν τ α ι. Τ έλ ο ς εκ δ ίδ ο υ μ ε και τ ρ ία π ε ­ ρ ιο δ ικ ά : τ ις Θ έσ εις, ο ικ ο ν ο μ ικ ο ύ και π ο λ ιτ ικ ο ύ χ α ρ α κ τή ρ α , τ α Α ξ ιο λ ο γ ικ ά , ε ξα μ η ν ια ία έκ δο σ η θεω ρ ία ς κ αι κ ρ ιτ ι­ κής, κ αι τ η Σ υ ν τέ λ ε ια , κ α θ α ρ ά λ ο γ ο τ ε ­ χ ν ικ ο ύ και θ ε ω ρ η τικ ο ύ π ε ρ ιε χ ο μ έ ν ο υ .

Είστε π ισ τοί στους αρχι­ κούς σας στόχους; Ο ι ε π ι­ λογές τω ν βιβλίω ν που εκδίδ ετε ακολουθούν του ς νόμους προσφοράς και ζήτησης;

ΕΞΑΝΤΑΣ είν α ι έν α ς ε κ δ ο τικ ό ς ο ίκ ο ς π ο υ β ρ ισ κ ό τα ν α ν έ κ α θ εν μέσα σ τ ο π ν ε ύ μ α τ η ς επ οχ ή ς, χω ρ ίς α υ τ ό να σ η μ α ίν ει φ υ σ ικ ά ό τ ι ά λ λ α ζε σ τά σ η και ά π ο ψ η α ν ά λ ο γ α με τ ις εκάσ τ ο τ ε ε μ π ο ρ ικ ές ε π ιτα γ έ ς ή μόδες. Ο α ρ χ ικ ό ς σ τό χ ο ς μας ή τα ν ν α μη μ έν ο υ ­ με σ υ νεχ ώ ς «κολλημ ένοι» σε π α ρ ω χ η ­ μένες α π ό ψ ε ις και ιδέες κ α τα δ ικ α σ μ έ ­ νες σ τ η ν α τ ρ ο φ ία , α λ λ ά σ υ νεχ ώ ς ν α α ­ ν α ζ η τά μ ε και ν α π ρ ο σ φ έ ρ ο υ μ ε σ το υ ς α ν α γ ν ώ σ τε ς τ ο κ α ιν ο ύ ρ ιο , τ ο ζω ν τα ν ό , τ ο σ υ ν α ρ π α σ τικ ό . Ο ι σ τό χ ο ι μας π α ρ α ­ μ έν ου ν ο ι ίδ ιο ι, με δ εδ ο μ έν ες β έβ αια τ ις α λ λ α γ ές σ υ ν θ η κ ώ ν π ο υ έχ ο υ ν σ υ ν τελ εσ τ ε ί σ τα χ ρ ό ν ια π ο υ μ εσ ο λά β ησ α ν. Π α ­

Ο

χρονικα/13

ρά τ ις π ρ ο φ α ν ε ίς α π α ιτ ή σ ε ις π ο υ π ρ ο ­ β ά λλει η α ν ά γ κ η επ ιβ ίω σ η ς εν ό ς ε κ δ ο ­ τικ ο ύ ο ίκ ο υ ω ς ε π ιχ είρ η σ η ς, η ε κ δ ο τικ ή π ο λ ιτ ικ ή μας ε ξα κ ο λ ο υ θ ε ί να ε π η ρ ε ά ­ ζε τα ι ε λ ά χ ισ τα α π ό τ η ν π ρ ο σ φ ο ρ ά και τη ζή τη σ η τ η ς α γο ρ ά ς. Σ τ ο β α θ μ ό π ο υ α υ τ ό είν α ι δ υ ν α τό , και ν ο μ ίζ ο υ μ ε ό τ ι σε μ ε γ ά λ ο βαθ μό τ α έχου μ ε κ α τα φ έ ρ ε ι, οι εκδ ό σ εις μας α π η χ ο ΰ ν τ ις π ρ ο σ ω π ικ έ ς μας α π ό ψ ε ις και ε π ιλ ο γ έ ς , σ τ ις ο π ο ίε ς έχου με, και α π ό λ υ τα δ ικ α ιο λ ο γ η μ έ ν α όπ ω ς έ χει ήδη α π ο δ ε ιχ θ ε ί, π ρ α γ μ α τ ικ ή εμ π ισ το σ ύ νη .

Π ώ ς επ ιλ έγ ετε τα βιβλία που π ρ όκειται να εκδώ σετε; Υπάρχει κάποια ε π ι­ τροπ ή; Ενημερώνεστε α ­ πό τον ξένο Τόπο γ ια το τ ι συμβαίνει παγκόσμια στο χώρο του βιβλίου;

κ τό ς το υ ό τ ι σ υ ν ε ρ γ α ζό μ α σ τε ήδη με α ρ κ ετ ο ύ ς μ ε γ ά λ ο υ ς ε κ δ ο τικ ο ύ ς ο ίκ ο υ ς τ ο υ εξω τερ ικ ο ύ , π ο υ μας τ ρ ο ­ φ ο δ ο τ ο ύ ν α ν ε λ λ ιπ ώ ς με τ ις κ α ιν ο ύ ρ ιες εκδ ό σ εις το υ ς , δ εχ ό μ α σ τε π ρ ο τά σ ε ις και α π ό μ ια σ ε ιρ ά σ υ ν ε ρ γ ά τε ς μας. Επί­ σης, ε ίμ α σ τε σ υ ν δ ρ ο μ η τέ ς σε μ ια σ ειρ ά λ ο γ ο τ ε χ ν ικ ά π ε ρ ιο δ ικ ά τ ο υ εξω τερ ικ ο ύ κ α ι π α ρ α κ ο λ ο υ θ ο ύ μ ε έτσ ι τ η δ ιεθ ν ή ε κ ­ δ ο τ ικ ή δ ρ α σ τη ρ ιό τη τα . Τ α π ε ρ ισ σ ό τε ­ ρα β ιβλία, ε κ τό ς ε λ α χ ίσ τω ν ε ξα ιρέσ εω ν, δ ια β ά ζο ν τα ι και ε γ κ ρ ίν ο ν τ α ι α π ό εμάς· δ εν υ π ά ρ χει ε π ιτρ ο π ή . Τ α β ιβ λ ία ε π ιλ έ ­ γ ο ν τ α ι με βάσ η τ η ν π ρ ω τ ο τ υ π ία το υ ς, σ το π ε ρ ιε χ ό μ ε νο ή σ τη μ ο ρ φ ή , τ ο εν ­ δ ια φ έ ρ ο ν π ο υ τ υ χ ό ν π α ρ ο υ σ ιά ζο υ ν γ ια σ υ γ κ ε κ ρ ιμ έ ν ο υ ς χώ ρ ου ς, με δ υ ο λ ό γ ια μια π ο ιό τ η τ α π ο υ α ν τ α π ο κ ρ ίν ε τα ι σ τις δ ικ έ ς μας π ρ ο δ ια γ ρ α φ έ ς και α π α ι­ τή σ εις.

Π ροω θείτε, σταθερά, νέ­ ους σ υ γγρ αφ είς ή περισ­ σότερο σας ενδιαφ έρουν οι ήδη καταξιω μένοι;

ττ

I I ισ τεύ ο υ μ ε ό τ ι η το π ο θ έ τ η σ η α# V π ο κ λ ε ισ τ ικ ά υ π έ ρ τ η ς μ ια ς ή τ η ς ά λ λ η ς κ α τ η γ ο ρ ία ς είν α ι μ ε γ ά λ ο σ φ ά λ ­ μα. Ε ννο είται ό τ ι οι ν έο ι α ξ ιό λ ο γ ο ι σ υ γ ­ γ ρ α φ ε ίς τυ γ χ ά ν ο υ ν μ ια ς μ ε γ α λ ύ τε ρ η ς ε νίσ χ υ σ ης, α λ λ ά δ εν μ π ο ρ ο ύ μ ε ν α α ­ γ ν ο ή σ ο υ μ ε και τ ο υ ς κ α τα ξιω μ έν ο υ ς , σ τη γ νώ σ η και μ ελ έτη τ ω ν ο π ο ίω ν βα­ σ ίζε τα ι ε ν τέ λ ε ι και η σ ω σ τή ε κ τίμ η σ η τω ν νέω ν. Α π ο δ εικ ν ύ ο ν τ α ς έ μ π ρ α κ τα τ η ν ά π ο ψ ή μας α υ τή , δ η μ ιο υ ρ γ ή σ α μ ε τ η ν π ρ ο α ν α φ ερ θ ε ίσ α σ ε ιρ ά ΣΥΓΧΡΟ­ Ν Η Κ Λ ΑΣ ΙΚΗ Β ΙΒ Λ ΙΟ Θ Η Κ Η , τ η ς ο ­ π ο ία ς ο γ ε ν ικ ό ς τ ίτ λ ο ς π ισ τ ε ύ ο υ μ ε ό τι τ α λ έ ει ό λ α . Η σ ύ λ λ η ψ η α υ τ ή ς τ η ς σ ε ι­ ρ άς δ εν είν α ι κ α θ ό λ ο υ τυ χ α ία . Δ η ­ μ ιο υ ρ γ ή σ α μ ε έν α λ ο γ ο τ ε χ ν ικ ό π ε δ ίο σ τ ο ο π ο ίο σ υ ν υ π ά ρ χ ο υ ν ο Μ π α λ ζά κ με τ ο ν Φ ερ ν α ν τέζ, ο Π α π α δ ια μ ά ν τη ς με τ ο ν Ζ ιρ ά ρ , ο Φ λ ω μ π έρ κι ο Σ τ α ν τ ά λ με τ ο ν Τ ο υ ρ ν ιέ και τ ο ν Μ ερ τέν ς .

Θ εω ρ είτε ότι επ ιτελ είτε π ο λ ιτισ τικ ό έργο; Αν ναι, πώ ς αντιλαμβάνεστε α υ ­ τή τη λ ε ιτο υρ γία;

ο μ ίζ ο υ μ ε ό τ ι α υ τ ή η ερ ώ τη σ η έχει εν μέρει α π α ν τη θ ε ί α π ό τ ις α π α ­ ν τή σ ε ις μας σ τ α δ ύ ο π ρ ώ τ α ερ ω τή μ α ­ τα . Για ν α ολ ο κ λ η ρ ώ σ ο υ μ ε : υ π ά ρ χ ο υ ν φ ο ρ έ ς π ο υ β γ ά ζο υ μ ε έν α β ιβ λ ίο γ ν ω ρ ί­ ζο ν τα ς ε κ τω ν π ρ ο τέρ ω ν ό τ ι θ α π ο υ λ ή ­ σει ε λ ά χ ισ τ α α ν τ ίτ υ π α ε π ε ιδ ή νιώ θ ο υ μ ε υ π ο χ ρ εω μ έν ο ι ν α δ ια δώ σ ου μ ε, ν α «κη­ ρύξουμε» α ν θ έ λ ε τε , κ ά τι π ο υ μας α γ γ ί­ ζει, μας σ υ γ κ ιν ε ί, μας π ρ ο β λ η μ α τίζ ει, μας α ν υ ψ ώ ν ει, έσ τω κ αι γ ια χά ρ η α υ ­ τ ώ ν τω ν ε λ ά χ ισ τω ν π ο υ θ α σ υ μ μ ερ ι­ σ το ύ ν α υ τ ή ν τ η ν ά π ο ψ η . Τ ο π ν ε ύ μ α π ρ έπ ει να κ ιν είτα ι. Α υ τ ό ε ίν α ι τ ο π ι­ σ τε ύ ω μας.

ν

Π οια βιβ λία άλλω ν εκ ­ δ οτικώ ν οίκω ν θα θέλα-

14/χρονικά

τε να είχατε εκδώσει ε­ σείς;

Π

■ ■ υ τα π ο υ μ π ο ρο ύ μ ε να σ κ εφ το υ με α υ τή τη σ τ ιγ μ ή είν α ι δ ύο β ι­ βλία τη ς «Εστίας», οι Επ τά σ τύ λ ο ι τη ς Σ ο ­ φ ία ς, το υ Λ ώ ρενς, και οι 40 μ έρ ες τ ο υ Μ ο ύ σ α Ν τα γ κ , τ ο υ Βέρ φ ελ. Α κό μη ό λ α τ α έ ρ γ α .τη ς Γιου ρ σ ενάρ π ο υ έχ ο υ ν εκδ ο θ εί α π ό τ ις εκδό σ εις «Χ ατζήνικολή».

Ποιον από του ς ε κδο τι­ κούς οίκους εκτιμάτε πε­ ρισσότερο γ ια την προ­ σφορά του και γ ια τί;

ΜI f

ια τ η μεγάλη π λ ε ιο ψ η φ ία τω ν επι| λο γώ ν το υ ς και γ ια τη ν κα θ α ρ ά | εκ δ ο τικ ή δ ο υ λ ειά τ ο υ ς ε κ τιμ ά μ ε ι­ δ ια ίτερα τ ις εκδόσεις «Εστία», «Άγρα» και «Χατζηνικολή», οι α π ό ψ εις τω ν ο π οίω ν γ ια τ ο βιβλίο και γ ια τη λ ε ιτο υ ρ γ ία το υ φ α ίνετα ι να είναι οι π λη σιέστερ ες σ τις δ ι­ κές μας. Δεν μπ ορούμε φ υ σ ικ ά να μην α ­ ναφ ερθούμε και σ τα αξέχαστα «Κείμενα».

Π οιους θεω ρείτε φ υ σ ι­ κούς σας συμμάχους (εφη­ μερίδες, π εριοδικά, T.V., ραδιόφωνο, πολιτεία κ.ά);

τI

V

ο υ ς π ά σ η ς φ ύ σ εω ς σ υ ν ε ρ γ ά τε ς μας.

Ποια βιβλία σ κοπεύετε να εκδώ σετε προσεχώς;

σ

τ α ά μεσ α σ χ έδ ιά μας π ε ρ ιλ α μ ­ βά νο ντα ι οι α κ ό λ ο υ θ ε ς κ υ κ λ ο ­ φ ορ ίες:

1. Forum τ ω ν Δ ε λ φ ώ ν : Φ ιλ ο δ ο ξ ίε ς κ α ι ψ ε υ δ α ισ θ ή σ ε ις τ η ς σ υ ν ε ρ γ α σ ία ς Ε υ ρ ώ π η ς κ α ι Τ ρ ίτο υ Κ ό σ μ ο υ - Λ Ο Μ Ε 4. Ε π ιμέλεια: Σ ο φ ία Μ ά π π α . Μ ια σ ειρ ά ά ρ θρ ω ν και δ ο κ ιμ ίω ν γ ια τ η ΛΟ Μ Ε , τ ο ν νέο θεσ μό σ υ ν ε ρ γ α σ ία ς μ ετα ξύ Βορρ ά -Ν ό το υ (Σειρά F o ru m τω ν Δ ελ φ ώ ν , N o 4).

2. Σ τ α ν τ ά λ , Η ζ ω ή τ ο υ Μ ό τ σ α ρ ν τ . Μ ετά φ ρ α σ η : Λ ό ισ κ α Α β α γ ια ν ο ύ . Βιο­ γ ρ α φ ία .

3. Ζ α ν Σ τ α ρ ο μ π ίν σ κ ι, Το π ο ρ τ ρ α ίτ ο ε ν ό ς κ α λ λ ιτ έ χ ν η ω ς σ α λ τ ιμ π ά γ κ ο υ . Μ ετά φ ρ α σ η : Χαρά Μ π ακο νικό λα-Γεω ργ ο π ο ύ λ ο υ . Έ να έ ρ γ ο α φ ιε ρ ω μ έν ο κ α τά κύ ρ ιο λό γ ο σε εικόνες, γύ ρ ω α π ό τ η ν τ έ ­ χνη το υ μ π ο υ φ ό ν ου , το υ σ α λ τιμ π ά γ κ ο υ και τ ο υ π α λ ιά τσ ο υ .

4 Θ ά ν ο ς Λ ίπ ο β α τ ς , Ζ η τ ή μ α τ α π ο λ ι­ τ ικ ή ς ψ υ χ ο λ ο γ ία ς . Μ ια σ ειρ ά φ α ιν ο μ ε ­ ν ικά α ν ο ιμοιογενώ ν ά ρθρω ν τω ν οπ οίω ν σ υ ν δ ετικ ό σ το ιχ ε ίο είν α ι η σ υ ν ά ν τη σ η το υ Υ π ο κ ειμ έν ο υ με τ ο Π ο λ ιτ ικ ό .

5. Ο ρ ιά ν α Φ α λ ά τ σ ι, Ιν σ α λ ά χ . Μ ε τ ά ­ φ ρα σ η : Κ ο ύ λα Κ α φ ετζή . Το τ ελ ε υ τα ίο π ο λ υ σ υ ζη τη μ έν ο μ υ θ ισ τό ρ η μ α τ η ς με­ γ ά λ η ς Ιτα λ ίδ α ς δ η μ ο σ ιο γ ρ ά φ ο υ .

6. Α ξ ιο λ ο γ ικ ά - Ε ξαμ ηνιαία έκδοση θεω ρία ς και κ ρ ιτικ ή ς (τεύ χ ο ς 3).

7. Θ α λή ς -Α ν α ξ ίμ α ν δ ρ ο ς -Α ν α ξιμ έν η ς. Μ ετά φ ρ α σ η : Δ η μ ή τρ η ς Ρήσος. Ο π ρ ώ ­ το ς τόμ ο ς τη ς σειράς ΑΡΧΑΙΟΙ ΕΛΛΗΝΕΣ ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ, με ε π ιμ έλ εια τ ο υ Ζήση Σαρ ίκα . Η έκδο σ η κ άθ ε έ ρ γ ο υ π ε ρ ιλ α μ β ά ­ νει τ ο π ρ ω τ ό τ υ π ο κείμ ενο , μ ετά φ ρ α σ η , εισ α γ ω γ ή και σ χ ό λια.

8. Ε π ίκ ο υ ρ ο ς , Η θ ικ ή . Εισαγω γή, με­ τά φ ρ α σ η , σ χ ό λια: Γιώ ρ γος Ζ ω γ ρ α φ ίδ η ς (Σειρά ΑΡΧΑΙΟΙ ΕΛΛΗΝΕΣ ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ, N o 2).

9. Γ ιά ν ν η ς Φ ίλ η ς , Π έ ρ α ν τ ω ν Σ υ μ π λ η γ ά δ ω ν . Μ υ θ ισ τό ρ η μ α . Έ να ιδ ιό ­ μ ο ρ φ α γ ρ α μ μ έ ν ο μ υ θ ισ τό ρ η μ α π ο υ , μέσα α π ό τ η ν ισ το ρ ία τρ ιώ ν φ ίλ ω ν , τ ο υ Δ ή μ ο υ, τ ο υ Ο ρ φ έα και τ ο υ Ά ρ η , κ α τα ­ δ εικ ν ύ ει τη φ ρ ίκ η το υ π ο λ έμ ο υ , τ ο ν π αρ α λ ο γ ισ μ ό τ η ς «σ τρ ατοπ εδ οπ ο ίησ ης» και τη ν α π έ ρ α ν τη μ ο ν α ξιά τ ο υ α τό μ ο υ μέσα σ τ ο ν α σ φ υ κ τ ικ ό κ λ ο ιό τω ν κ οιν ω ­ ν ικ ώ ν ε π ιτα γ ώ ν .

10. Μ ισ έ λ Τ ο υ ρ ν ιέ , Τα μ ε τ ε ω ρ ο λ ο γ ι­ κ ά . Μ ετά φ ρ α σ η : Έ λσα Σα μ α ρ ά . Μ υ θ ι­

χρονικα/15

σ τό ρ η μ α . (Σειρά ΣΥ ΓΧΡ Ο Ν Η ΚΛ ΑΣΙΚΗ Β ΙΒ Λ ΙΟ Θ Η Κ Η , N o 41).

11. Ρενέ Ζ ιρ ά ρ , Η α ρ χ α ία ο δ ό ς τ ω ν α σ εβ ώ ν . Μ ε τά φ ρ α σ η : Λ ο υ κ ά ς Θ εοδ ω ρ α κ ό π ο υ λ ο ς . Σ τ ο δ ο κ ίμ ιο α υ τό , ο Ζ ι­ ράρ, με α φ ε τη ρ ία τ η ν ισ το ρ ία τ ο υ Ιώβ, α ν α λ ύ ε ι με σ α φ ή ν ε ια και α κ ρ ίβ εια τ ο φ α ιν ό μ ε ν ο τ ο υ ο λ ο κ λ η ρ ω τισ μ ο ύ π ο υ ε­ π ιχ ε ιρ ε ί να α να σ τή σ ει έ ν α τελ ε τ ο υ ρ γ ικ ό π ρ ω τ ό γ ο ν ο και βία ιο (Σειρά ΣΥΓΧΡΟ­ Ν Η Κ Λ ΑΣ ΙΚΗ Β ΙΒ Λ ΙΟ Θ Η Κ Η , N o 41).

12. Ο ν ο ρ έ ν τ ε Μ π α λ ζ ά κ , Χ α μ έ ν ε ς ψ ε υ δ α ισ θ ή σ ε ις . Μ ε τά φ ρ α σ η : Μ π ά μ π η ς Λ υ κο ύ δ η ς . (Σειρά ΣΥ ΓΧΡ Ο Ν Η Κ Λ ΑΣ ΙΚΗ Β ΙΒ Λ ΙΟ Θ Η Κ Η , αρ. 42).

13. Μ ισ έ λ Μ π ο , Η π α γ κ ό σ μ ια ο ικ ο ­ ν ο μ ία σ τ η δ ε κ α ε τ ία τ ο υ ’80. Μ ε τ ά φ ρ α ­ ση: Τ άσ ο ς Κ υ π ρ ια νίδη ς. Μ ια ε κ τε ν ή ς και σ α φ ή ς π α ρ ο υ σ ία σ η τω ν κ ύ ρ ιω ν τ ά ­

σ εω ν π ο υ σ η μ ά δ εψ α ν τ ις δ ομ ές τ η ς π α γ κ ό σ μ ια ς ο ικ ο ν ο μ ία ς κ α τά τη δ εκ α ε ­ τ ία 1980-1989 με ό λ ε ς τ ις δ ια φ ο ρ ε τικ έ ς , ε π ιμ έρ ο υ ς εκ φ ά ν σ ε ις το υ ς.

14. Κ ώ σ τα ς Τ ο μ α ν ά ς , Τα κ έ ν τ ρ α δ ια σ κ ε δ ά σ ε ω ς τ η ς π α λ ιά ς Θ ε σ σ α λ ο ­ ν ίκ η ς . Μ ια ν ο σ τα λ γ ικ ή π ερ ιπ λ ά ν η σ η σ τη Θ εσ σ α λ ο ν ίκ η τ ο υ μεσ ο π ο λ έμ ο υ και τ η ς κ α το χ ή ς. Η έκ δο σ η π ε ρ ιλ α μ β ά ­ νει π λ ο ύ σ ιο και σ π ά ν ιο φ ω τ ο γ ρ α φ ικ ό υ λ ικ ό .

15. Ν ικ ο λ ά ι Μ π ο υ χ ά ρ ιν , Ο ιμ π ε ρ ια ­ λ ισ μ ό ς κ α ι η σ υ σ σ ώ ρ ευ σ η τ ο υ κ ε φ α ­ λ α ίο υ . Ε π ιμέλεια έ κ δο σ η ς: Γιάννης Μ η λ ιό ς .

16. Ε ν τ γ κ ά ρ Μ ο ρ έ ν , Ν α σ κ ε φ θ ο ύ μ ε τ η ν Ε υ ρ ώ π η . Μ ε τά φ ρ α σ η : Έ π η Μ ελ ο π ο ύ λ ο υ -Α λ ο υ π ή . (Σειρά 2 1 ος Α ΙΩ Ν Α Σ , N o 28).

0 εκδοτικός οίκος «ΝΕΑ ΣΥΝΟΡΑ» - A. A. ΑΙΒΑΝΗ Αναζητεί για σταθερή ουνεργαοία, έμπειρους επιμελητές-διορθωτές και μεταφραστές κειμένων. Για πληροφορίες τηλεφωνήστε: στο 3635902 κα ΚΟΥΚΟΥΒΙΝΟΥ ΜΑΡΙΑ

16/χρονικα

δια

λ αγ ο ι

Λ ίγ α λ ό γ ια γ ια τ ο ν Γ ιώ ρ γ ο Β ο υ γ ιο υ κ ά κ η ξ α ν ά Ευχαριστώ πολύ τον κύριο Κ. Γ. Σταυρόπουλο ο οποίος στο κεί­ μενό του «λίγα επουσιώδη για τον Γιώργο Βουγιουκλάκη», αναφ έρεται και στο όνομά μου με ι­ δια ιτέρω ς αξιολογικά επίθετα. Θα επιθυμούσα όμως να επισημάνω μια σοβαρή παραδρομή που υπάρχει στο κείμ ενο αυτό: Κριτικές γραμμές για τον Γ. Βουγιουκλάκη που ανήκουν στον Phileas Lebesque αποδίδονται σε μένα και είνα ι οι ακόλουθες: «Κανένας πριν από τον Βουγιουκλάκη στην Ελλάδα και την Ευ­ ρώπη, δεν ερεύνησε τόσο βαθειά το σκοτεινό και ακατανόητο ον, τον άνθρωπο. Αυτό είνα ι κάτι που πρέπει να σημειω θεί γ ια την ιστορία... Ο Βουγιουκλάκης με

τον «Ξένο», που βγήκε άλλοτε στο Παρίσι στη διαλεχτή συλλο­ γή Rieder προηγήθηκε του J. Ρ.

Sartr και είνα ι ο πρόδρομος της σχολής του υπαρξισμού». Η παραδρομή οφ είλεται ασφα­ λώς στο γεγονός ότι μέσα στην δική μου κριτική εργασία καταχωρήθηκε όλο το κείμ ενο του Ρ.

Lebesque κάτι που το αναφέρω χωρίς όμως να με εκφράζει σε ό­ λες του τις γραμμές. Πάντως ο Γ. Βουγιουκλάκης είναι ένας πραγ­ ματικά σημαντικός συγγραφέας ώστε ο ι γενικευμένες υπερβολές μπορεί να βλάπτουν ε νίοτε όπως και οι πεισματικές ή κακόβουλες αρνήσεις και παραγνωρίσεις. Ο­ πωσδήποτε είναι πολύτιμα τα στοιχεία τόσο του κυρίου Σταυρόπουλου όσο και του κυρίου Σάββα Διονυσόπουλου που ελπί­ ζω να κινήσουν το ενδιαφέρον ό­ σων αγαπούν τα Ελληνικά Γ ράμ­ ματα και μπορούν να συμβάλ­ λουν στην καλύτερη έρευνα και προβολή τους. Α ρ ιοτοτέλης Νικολαϊδης

παλαιών τευχών ΒΙΒΛΙΟΠΩΛΕΙΟ 4 + Λ Λ Λ / ΣΟΛΩΝΟΣ 116 - ΑΘΗΝΑ 106 81 - ΤΗΛ.: 36.10.366, FAX: 36.28.938

χρονικα/17

Η επιθυμία του Νόμου Εξ αφορμής του βιβλίου του Θάνου Αίττοβατς: Η Απάρνηση του Π ολιτικού

Π ρ ο ο ίμ ιο Καβάφης έλ εγ ε πως είνα ι ποιητής του γήρα­ τος - τα ιστορικά γεγο νό τα έπρεπε να παλιώσουν γ ια να τον εμπνεύσουν. Υπάρχουν όμως, πως φ αίνεται, κι α ναγνώστες του γήρατος: κοιτάζω πίσω τα χρέη μου στο βιβλίο του Λίποβατς και βρί­ σκω πως είνα ι κιόλας χρέη δύο χρόνων. Μα τα χρέη χρέη, και πρέπει, έστω και αργά, να εξοφλούνται. Πολύ περισσότερο που τώρα έρ χετα ι να π ροστεθεί στα παλιά μου χρέη κι ένα νεότερο, η «Ψυχοπαθο­ λ ογία του Πολιτικού» (Οδυσσέας 1990), μια κριτική εισ αγω γή στην ψυχολογία των μαζικών ταυτίσεων, των πολιτικών μύθων και αγχών, μια πρόταση στην ιστορία του «φόβου» και του φυλετικού μίσους (μί­ σος της «μικρής διαφοράς» θα το έ λ εγ ε ο S. Freud). Θα μπορούσα, φυσικά, να περιμένω να ξοφλήσω και τα δύο χρέη μου μαζί, αν δεν με έσ φ ιγ γ ε πια ο χρόνος, κι αν δεν καταλάβαινα ένα πράγμα: ό τι και γ ια το διάβασμα «γήρατος» του τελευτα ίο υ βιβλίου, πρέπει να προϋποθέσω τ ις ψυχαναλυτικές παραδο­ χές που διατυπώνω πιο κάτω.

Ο

™ εκινώ ντας ένα β ιβλίο κοινω νικής επιστήμης με — κεντημένους στις σ ελίδες του τους χαρακτή­ ρες της ψ υχαναλυτικής «Απάρνησης», που ένας τρόπος της, όπως είνα ι γνωστό, είνα ι το μηδέν της ψυχώσεως κι ένας άλλος το περισσότερο του δέο­ ντος «κάτι» της διαστροφής, σκέπτεσαι αναπόφευ­ κτα, γ ια μια φορά ακόμη, το παράδοξο STATUS της σύγχρονης Ψ υχανάλυσης: Αν ανα λογισ τεί κανείς, για να μην πάει μακριά, τη σεξουαλικοποίηση του παντός στην οποία προσπάθησε να δ ιο χ ετεύσ ει την πολιτική κατάφαση ο Β ίλχελμ Ράιχ (προς δυστυχία τόσο της σεξουαλικότητας όσο και της πολιτικής), μπορεί και να μην υπάρχει πιο αναξιόπιστο αφετηριακό δεδομένο από την ψυχαναλυτική πρόταση γ ια ένα τα ξ ίδ ι στο ερώ τημα του Νόμου και της πολι­ τική ς αγω γής. Ταυτόχρονα όμως, σαν ένα είδ ος θε­ τική ς αλήθειας που την επιβεβαιώ νει πλέον ο κοι­ νός νους, δεν γ ίν ετα ι να αμφισβητηθεί, χωρίς να πληρωθεί τουλάχιστο με ασυγχώρητη ρηχότητα, η δικαιω ματική συμμετοχή των θεμελιωδών εννοιών

της ψυχανάλυσης σ ’έναν λόγο περί πολιτικής ψυ­ χολο γίας - κι η π ολιτική ψυχολογία ε ίνα ι τ ο Π ολι­ τικό στον άνθρωπο. Κι όταν ακόμη η τελ ικ ή γεύση δεν είνα ι η ρηχότητα, κάτι άλλλο δυσάρεστο συμ­ ό­βαίνει: από τον Χ έγ γ ελ μ έχρι τον Καρλ Σμιτ, ο πολι­ τικό ς στοχασμός μοιάζει σαν να παραδέρνει επειδή κ άτι σημαντικό δεν «αναγνωρίζει», επειδή δεν σ τέργει λ.χ. να δ εχ τεί τη συντακτική «έλλειψη» μέ­ σα στο υποκείμενο. Χωρίς την έλλειψη, το υποκεί­ μενο ακούει μεν το ερώτημα «Τι με θέλεις;», ακόμη και το ερώ τημα «Τι θέλεις να σου πω;» όπως το έθε­ σε ο Jean Paulhan, μα δεν ξέρ ει από πού του απευ­ θύνονται. Ο λόγος, πάντως, γ ια την παράδοξη θέση της ψυ>. άλυσης έναντι των απαιτήσεων του Π ολιτικού ας u ζητηθεί, μεταξύ των άλλων, σε μια σοβαρή παρεξήγηση που το CORPUS της ψυχαναλυτικής θεωρίας, στις π ο λιτικές και θεσμικές της περιπέ­ τειε ς εντεύ θεν και εκείθ εν του Ατλαντικού, άφησε να κ α λλιεργη θεί μέσα στους μονομερώς μορφωμέ­ νους κόλπους της ψ υχαναλυτικής κοινότητας: Το μεθοδικό εργαλείο, η εννοιακή αφετηρία, αυτό που δεν μπορούσε να έ χ ει ά λλες α ξιώσεις παρά επιστη­ μολογικής τομής ή παραγω γικής πρότασης (με το ί­ διο νόημα που είνα ι εγγεγρ αμμένη στη λογική πα­ ραγωγική δ ια δικασία μια επί των αρχών πρόταση του Θαλή ή του Αναξίμανδρου), εξα ιτία ς μιας αδρά­ νειας της κ ρ ιτικότητας θεωρήθηκε και σταδιοδρό­ μησε περίπου σαν αποτέλεσμα της εμπειρ ικής έ­ ρευνας, σαν στέρεο κι απρόσβλητο συμπέρασμά της (όπως, γ ια π αράδειγμα, Η έρευνα του Λουί Παστέρ ανακάλυψε τη Μ ικροβιολογία). Ερήμην ή όχι των προθέσεων των συγγραφέω ν τους, Το τοτέμ και Ταμπού ή ο Μωϋσής και Μ ονοθεϊσμός, ο Μύθος γ ια την Γέννηση του Ή ρω α του Ό τ το Ράνκ ή οι ανθρωπολογικές προσβάσεις του Zeza R6heim, δεν συγκροτούσαν μεθοδολογικές προτάσεις και μόνο συνάρθρωσης του ψυχικού με το κοινωνικό, μα ό,τι μπορούσε απ’αρχής μέχρι τέλους να επιβεβαιώ σει η «ψυχολογική» πείρα περί της οργάνωσης των α­ τόμων στην κοινω νία - λόγο ς της «επιστημονικής» γνώσης. Η επανάπαυση στο γράμμα του κειμ ένου επρόδωσε την οφ ειλόμενη αντίσταση στο κείμ ενο

18/χρονικα δια της αναδείξεως του πνεύματός του. Η προκατά­ ληψη των κοινωνιολόγων απέναντι σ’ ό,τι μύριζε Ψυχανάλυση, οφ είλεται (και) σ’αυτή την εξίσου εύ­ κολη και καταχρηστική αναγόρευση της Ψυχανά­ λυσης σε επιστημονική γνώση, όταν δεν μπορούσε να είνα ι παρά το πολύ πολύ αναπολλοτρίωτη έκ­ φραση του «Τι με θέλεις;» - ερώτημα τώρα τ ης υ­ ποκειμενικότητας στην εμπειρικισ τική γνώση. Για να το πω αλλιώς: Λόγω μιας ανεπάρκειας της στρα­ τηγικής, η Αλήθεια, ως Αλήθεια, έμπαινε στο παι­ χ νίδι της γνώσης, μα το έχανε αλλοιωμένη σε ψέμα. Στην αχανή ανάπτυξη τ ης πολιτικής σκέψης (που δεν είνα ι και ισοβαρής ανάπτυξη της πολιτικής συ­ νείδησης), ας πούμε μετά τ ις διά στροφες μεγαλοφ υΐες του Μ ακιαβέλλι και του Σαντ, όταν οι μάχες δεν έχουν πια ανάγκη από μεγαλοφυΐες και φ τά­ νουν να χάνονται ή να κερδίζονται σε τεχνολογικώς εξοπλισμένα δ ιαφημιστικά γραφεία, σε ανεκτή δόση ομαλά κι ανώμαλα, υπάρχει κάποια δυνατότη­ τα αποκατάστασης του κύρους της ψυχαναλυτικής ανάγνωσης; Έ χει να συμβάλλει αυτή η ανάγνωση μ’έναν αξιόπιστο λόγο - πέραν της πολιτικής «αποτελεσματικότητας», που είνα ι η αντίστοιχη με τη θεραπευτική αποτελεσματικότητα, φαντασίωση του αγγλοσαξωνικού επιστημονισμού - στην ανα­ γνώριση του εδάφους λ.χ. της εξουσίας, της ιδεο­ λογίας, του Δικαίου, της δημοκρατίας; Η σημασία του βιβλίου του Λίποβατς, που η νεοελληνική απαρνητική νεύρωση αφήνει, όπως βλέπω, να περνάει σχεδόν απαρατήρητο, δε βρίσ κεται τόσο στο γ ε γ ο ­ νός ό τι απαντά καταφατικά στο κρίσιμο γ ια την ψυ­ χαναλυτική ώρα ερώτημα - το θέμα δ εν είναι η υ­ ποστήριξη της εγκυρότητας στο κοινωνικό πεδίο της ε ρμηνευτικής των «πενήντα λεπτών» της ώρας. Η σημασία του βιβλίου έγ κ ειτα ι περισσότερο στο ό­ τι, μέσα στην κυκλοφορία των απελπισμένων ή τρ ε­ λών κοινωνιολόγων, στο περί μεθόδου απεγνωσμέ­ νο ερώτημα, προτείνει σαν ευεργετική παράπλευρη κυκλοφορία την ώρα του Ζακ Λακάν. ι σημαίνει αυτή η ώρα; Πριν απ’όλα σημαίνει πως κατονομάζει ρητά την περιρρέουσά της ατμόσφαιρα (απλουστευμένα: την τάξη του Συμβο­ λικού) και τα «αντικείμενα» με τα οποία α νο ίγει (ή κλείνει) τον διάλογο, ως μια ριζοσπαστική ανάγνω­ ση του φροϋδικού αντικειμένου (Chose Freudienne). Ο αναγνώστης ίσως σημειώ νει εδώ, αυξάνο­ ντας την ετοιμότητά του να υποδεχτεί με αντιστά­ σεις το «ιδεαλιστικό» επιχείρημα, τον πλατωνισμό αυτής της εκ νέου ανάγνωσης - η γνώση δεν ε ίναι παρά ανα-γνώριση και το κείμ ενο δεν διαβάζεται παρά σαν «σύμπτωμα», σαν καινούριος γρίφ ος της παλιάς επιθυμίας. Περισσότερο όμως από το ίχνος πλατωνισμού της, η ώρα του Λακάν θέτει επί τάπητος το ζήτημα των οριζόντων της γνώσης. Ό χ ι κά­ ποιων απόλυτων οριζόντων (Χέγγελ), ούτε κάποιων απρόσιτων στο θ ετικό μυαλό οριζόντων, όπως ίσως τους φ αντάζεται έ νας κυνικός εμπειρικισμός της α­ στικής καθημερινότητας που αποστρέφεται τα πολ­ λά λόγια της Ψ υχανάλυσης («Έργα και ό χι λόγια»), όσο οριζόντων διαμεσολαβημένων ακριβώς από τα «λόγια» - αφού η λακανική πρόταση δεν είνα ι πα­ ρά το μονοπάτι της γλώσσας σαν πέρασμα στη συ­ νάρθρωση του (διχασμένου) υποκειμένου με το (δι-

Τ

χάζον) π ολιτικό Είναι (εν άλλοις λόγοις, τον Νόμο). Π αραδείγματα σταθμών κατά τη διάρκεια της ο δοι­ πορίας: το Ένα και το (μη) Ό λον, ο Μύθος, η φαντα­ σίωση, η μετουσίωση, τα πρόσωπα του φετιχισμού, της «κανονικότητας», της διαστροφής. Το Ανατολι­ κό και το Δυτικό, ο φιλελευθερισμός, η απολυταρ­ χία, η επανάσταση, η ιδεολογικοποίηση της π ολιτι­ κής και η ιδεολογικοποίηση του πολέμου (πολιτικής με άλλα μέσα). Ο πλασματικός ή άδειος λόγο ς κι ο αληθινός ή πλήρης λόγος - μήπως δεν βρισκόμαστε πιασμένοι σαν όντα μέσα στη φάκα του λόγου; Στο σημερινό κομπιουτερισμένο βασίλειο του «χειρι­ σμού», της «αντιμετώπισης», του Hunian Engineering και του θεαματικού ψέματος, τ ι πιο αν­ θρώπινο από το να κατεβάσει κανείς στο τραπέζι των διαπραγματεύσεων την ερω τηματική διατύπω­ ση της αλήθειας: Τι θέλεις από μένα; Υπάρχει ένα εδάφιο του Ζακ Λακάν, με το οποίο εισ άγει το βιβλίο του ο Λίποβατς, που δ είχ νει το ε ί­ δος του αναπροσανατολισμού που επιβάλλει στην ιστορική μας σκέψη το χ αρ τί της ψυχαναλυτικής α­ λήθειας - ένα χ αρτί, άλλωστε, που η σημασία του δεν έγ κ ειτα ι ακριβώς στο τ ι γράφει, μα στο ό τι α­ κριβώς υπάρχει: Στην κριτική της Ιστορίας, λ έ ει ο Λακάν στο σεμινάριό του και μεταφράζω ελεύθερα (δηλ. ακριβέστερα), υφίσ ταται κάτι που κρύβεται πί­ σω από μια μάσκα. Είναι η παροντοποίηση ενός αρ­ χαϊκού ολοκαυτώματος, που υποθέταμε πως η Ιστο­ ρία το άφησε πίσω της και που το ονομάσαμε σήμε­ ρα ναζισ τικό δράμα. Συνεχίζει: Καμιά εκδοχή της Ι­ στορίας (καλύτερα: κανένας τρόπος να διαβάζει κα­ νείς την Ιστορία), θεμελιωμένη σε εγελιανομαρξιστικές αφ ετηρίες, δεν ε ίναι σε θέση να δώσει λ ογα­ ριασμό γΓαυτή την «επιστροφή», που δ είχ νει πόσο λίγ α ανθρώπινα υποκείμενα, αγκυλωμένα σε μια τ ε ­ ρατώδη αιχμαλωσία, μπορούν να ξεφύγουν και τώ­ ρα από την προσφορά ανθρωποθυσίας σε κάποιες σκοτεινές θεότητες. Η «επιστροφή», περί ης ο λόγος, δεν είνα ι φυσικά αναδιατυπωμένη η αιώνια νιτσ εϊκή επαναφορά, εγ ­ γεγραμμένη στην υγεία και τον διονυσιασμό του αί­ ματος, όσο ε ίναι η λειτο υρ γία του πολιτικού υποκει­ μένου ως πρωτογενώς διχασμένου υποκειμένου, η φροϋδική με άλλα λ όγια επάνοδος του απωθημένου μέσα σε μια παφλάζουσα «επανάληψη», δια της οποίας, προκειμένου να ξεπληρωθεί ο παλιός λογα­ ριασμός και να αποδοθεί δικαιοσύνη, το ιστορικό υ­ ποκείμενο επαναλαμβάνει στη συμβολική του άμμο ρυθμικά το σχέδιο του φόνου που (από την αρχή του χρόνου) χρεώθηκε. Μ έχρις εδώ, μιλώντας για «επιστροφή» του μυθικού περιεχομένου στην ιστο­ ρική δράση, δεν βρίσ κεται κανείς ουσια στικά παρά στην ε π ικράτεια του φροϋδικού γράμματος - ενός γράμματος που αν αφαιρέσεις την αγω νία των εκκρεμμοτήτων του μένει ανυπεράσπιστα ανοιχτό στον εκχυδάίσμό και την εξαπλούστευση: δια της ε­ πιστροφής, η πολιτική συνείδηση του Οιδίποδος δραστηριοποιείται ηθικά, θεμελιώνει στην ενοχή και τη μεταμέλεια την Ιστορία, θέτει και ξαναθέτει αιωνίως - και σε ποικίλες παραλλαγές - το πρό­ βλημα του καλού και του κακού. Η Ιστορία είναι ο νευρωσικός συμβιβασμός της φονικής παρόρμησης ενάντια στον πατέρα (και είνα ι έτσ ι πραγματι­ κά, όσο όμως και δεν είναι). Αν δεν υπάρχει Θεός, όλα επιτρέπονται - το φροϋδικό κείμ ενο είνα ι α-

χρονικα/19 παισιόδοξο ως προς τη δυνατότητα επιβίωσης της αποστολής του Θεού. Την επαύριο δύο παγκοσμίων πολέμων, η Ψ υχανάλυση δοκιμάζεται ανάμεσα στα δεσμά τ ης νεύρωσης και την εκ-λυση του «φόνου», χωρίς να καθίσει να προβληματισ τεί περισσότερο πάνω στη μεταφορά του πατρικού φόνου. Ολα τα της κοινωνίας είνα ι Ψυχανάλυση, εκτός απ’την Ψυ­ χανάλυση την ίδια. Πενήντα χρόνια μετά την τελευ ­ ταία μεγάλη ανθρώπινη εκατόμβη, η «επιστήμη των συμβολισμών», στις κυριότερες εσ τίες της αδυνα­ τ ε ί ακόμη να αποπλεύσει από τα αινίγματα που θέ­ τουν οι αφ ελείς κυριολεξίες. Είναι φανερό ό τι το γράμμα του Φρόυντ, αφού συγκλόνισ ε πρώτα με τις τομές του στον βαθμό που συγκλόνισ ε την Ευ­ ρωπαϊκή Ιδεολογία, έφτασε από καιρό στο όριο ε­ λασ τικότητας του άλματός του. Λαχάνιασε, άδειασε, όχι όμως γ ια να μετασχηματιστεί σε γόνιμη έλ ­ λειψη μέσα στο πνεύμα - υπάρχει τρόπος ώστε οι κληρονόμοι να αδειάζουν ένα κεφάλαιο επενδύοντάς το έξυπνα στην πιο αποδοτική επιχείρηση. Δεν θέλω να πω ό τι ο Φρόϋντ δεν ευθύνεται κα­ θόλου γ ια τον καταναλωτισμό της Ψ υχανάλυσης μέσα στον οποίο καταναλώθηκε η Ψυχανάλυση. Αυτό που λέω είνα ι ότι το γράμμα του Φρόυντ απέ­ δωσε ό,τι είχε να δώσει (έδεσε μάλιστα γ ια περισ­ σότερα χρόνια καρπούς, όπως φ αίνεται εκ των υ­ στέρων, σε σύγκριση με το γράμμα του Λένιν, λ.χ., ή του Τρότσκι), δ ιό τι τίπ οτα δεν επιστρέφει αληθινά στο μαντρί της Ιστορίας παρά ως παρωδία ιστορι­ κού μοτίβου. Κι η εγνωσμένα μελαγχολική κοινω­ νία που προσπάθησε να χ τίσ ει πάνω στην ύβρι του γονεϊκού φόνου ο Σίγκμουντ Φρόυντ, δεν υλοποιή­ θηκε ίσως παρά ως μία Made in America παρωδία οιδιποδιακής κατάρας κι οιδιποδιακής απόλαυσης, όπως και η ενστικτική πολιτεία που νόμιζε πως θε­ μελιώνει δια της συντριβής της ηθικής ο Φ ρειδερί­ κος Ν ίτσε δεν υλοποιήθηκε, εκατό χρόνια μετά, πα­ ρά στην εργολαβική παράνοια των συσσωρευτών οργόνης. Θα μπορούσα να συμπεριλάβω στη δια­ στρεβλωμένη ιστορική έκβαση των ιδεών και την «επιτρεπτική» κοινωνία, που κινδυνεύσαμε μόλις πριν από λίγο να τη ζήσουμε σαν δ ικτατορία του «ε­ πιτρέπεται». Να συμπεριλάβω ακόμη, αν θέλω και το περίφημο «άνοιγμα της ηπείρου Ιστορίας», σύμ­ φωνα με την ανάγνωση τ ης Γερμανικής Ιδ εολογίας του Μαρξ από τον Αλτουσέρ - μα το ζήτημα της Ι­ στορίας μέσα στους κλυδωνισμούς του Π ολιτικού είνα ι ακριβώς το ζήτημα που δ ιε ξ έρ χ ε τα ι, δια των συντακτικώ ν κανόνων του Λακάν (και της Hannah Apendt επιπλέον, και του Carl Schm itt εν τ ιν ι μέ­ τριο), ο Λίποβατς. Τούτο μόνο θα πω εδώ: Η μυϊκή άνοια του γράμματος του Φρόυντ (και του Νίτσε, και του Μπακούνιν, και των Δεκεμβριστών) ήταν ί­ σως ο λόγος που ο αξιομνημόνευτος εκείνος τρο­ μοκράτης, ο Pierre Goldmann, ο οποίος προφανώς καταδικάστηκε άδικα γ ια εγκλήμα τα που είχ ε ο­ πωσδήποτε διαπράξει, ακύρωσε την τελευ τα ία στιγμή την απόφασή του να δολοφονήσει τον γ έ ­ ροντα Λακάν. Τι είδους φρένο θα έβγαζε τάχα ο φό­ νος από τη μέση, όταν κανείς τροχός της Ιστορίας δεν έβλεπε καν στο ρήμα «τρέχω» το μέλλον του; Ή ταν πασιφάνερο πως η αρχαία προφητεία είχ ε τις ημερομηνίες λήξεως τ ης ισχύος της και πως δεν επρόκειτο να εκπληρωθεί με τον βιολογικό φόνο του Φρόυντ, ή της Μελανιάς Κλάιν, ή του Ζακ Λακάν,

“Δεν μπορώ να πιστέψω ότι ο Θ εός παίζει ζάρια με τον Κόσμο" Albert Einstein

Φ “Μία εξα ίρετη eioagurgr) σ' έ ν α σύνθετο θέμα" Daily Telegraph "Συναρπαστικό, ακριβές, προσιτό και στον μη ειδικό αναγνώστη" Nature Ένα βιβλίο που αξίζει να διαβάσετε, μια πολύτιμη συνεισφορά στη βιβλιοβραφία του ΧΑΟΥΣ" New Scientist

ΔΙΕΘΝΕΣ ΒΙΒΛΙΟΠΩΛΕΙΟ ΚΟΣΤΑΡΑΚΗ ΙΠΠΟΚΡΑΤΟΥΣ 2 - 106 79 ΑΘΗΝΑ ΤΗΛ. 3615926 FAX 3614780

20/χρονικα παρόλο που εξακολουθούσε τον Μάη του 1968 να θεω ρείται αδιαφιλονίκητο γεγονός ότι η Ιστορία α­ παιτεί πάντα κάποιον φόνο. Αυτό και μόνο, που επέ­ φερε την κρίσιμη αδράνεια στο χέρ ι του Goldmann, θα εξηγούσε την αναγκαιότητα μετα-κίνησης απο το τελειωμένο γράμμα του Φρόυντ (από την ψευδόμενη πλέον αλήθεια του) στο πνεύμα του Φρόυντ (στη δια του ψέματος αλήθεια του), εν τη ελπίδι ότι το πνεύμα θα ήταν σε θέση να ε νεργοποιήσει μέσα στην Ιστορία τον παράλυτο μηχανισμό της «επι­ στροφής» - και να φωτίσει το νόημα τη «επανάλη­ ψης». Μιας επανάληψης που αναμηρυκάζει με τόσο δέος και τόσο κομφορμισμό η εκπαιδευμένη στις ψυχαναλυτικές εκκλησίες εμπειρία: Αν δ εν υπάρχει Θεός, όλα απαγορεύονται - διαπεραστική παρα­ δοξολογία του πνεύματος που ξαναπαίζει τα χαρ­ τιά του υποκειμένου εγγεγραμμένα στον (συμβολι­ κό) φόνο, όπως και τα χαρτιά του Πολιτικού στη λό­ γω του οιδιποδιακού φόνου ριζιμ ιά «έλλειψη». Διότι το Π ολιτικό υφ-ίσταται πάντα ως έλλειψ η κι όταν δεν α ναγνωρίζεται η έλλειψη, το Π ολιτικό απαρνείται απλώς τον εαυτό του. Εκ της συντακτικής ελλείψεως ε ίνα ι που προκύπτει αέναη η επανάληψη: φό­ νος που είναι η αιματηρή διαπραγμάτευση με ένα ό­ νομα (το όνομα - του - Πατρός), έλλειψ η που είνα ι το υποκειμενικό ελλείπον μέσα στη- μεταφορά του ο­ νόματος, επανάληψη που είνα ι η επιστροφή στα καθήκοντά του του λόγου, μέχρι να αποστηθίσει το κεφάλαιό του - διό τι, όπως είνα ι παλαιόθεν γνω­ στό, εν τη επαναλήψει η μάθησις. Ρητορικά σκέρ­ τσα που προάγουν μια νέα διάσταση ανάμεσα στην Ιστορία του Δυτικού υποκειμένου και την ιστορικοποίησή του (βλ. το λακανικό κείμ ενο γ ια τη λειτουρ­ γία και το πεδίο της λαλιάς και του λόγου στην Ψυ­ χανάλυση): τα όντα γράφ ονται από την Ιστορία, αλ­ λά υπο-κείμενα στην ιδιοποίηση του λόγου γρά­ φουν την Ιστορία. Αυτό πάει να πει ιστορικοποίηση. πορίες που θέτει η μεταξίωση της ανάγνωσης: Μέσα που συντελείτα ι η απόπειρα «επιστρο­ φής» δια του καταναγκασμού της επανάληψης; Τι ρόλο παίζει ο μυστηριώδης δεσμός επανάληψης και θανάτου που υπογράμμισε ο Φρόυντ στην μπα­ λάντα του για τον θάνατο (Πέραν της αρχής τ ης Α­ πόλαυσης); Αν το Φροϋδικό Ασυνείδητο είνα ι τ ελ ι­ κά εκείνο που ρωτά συνεχώς τα κοινωνικά μορφώ­ ματα «Τί θέλεις από μένα», πώς μπορεί κανείς να το ξανασυναντήσει δια της ψυχαναλυτικής οδού, χω­ ρίς να εκπέσει σε μια κατάχρηση αναλογικής σκέ­ ψης, στη δομή πολιτικής εξουσίας και παραγωγής; Στις αϋπνίες του Καντ, του Φίχτε, του Χέγγελ, του Κίρκεγκάαρντ, του Μάρξ, του Κάουτσκι, του Καστομιάδη, ποιος απαντά (όπως θα ρωτούσε ο πρίγκιπας λοιδωρίας του Φ ανταστικού, ο Λιούις Κάρολ) σαν α­ πόλυτο αφεντικό των λέξεων; Ποιος μοιράζει, τέ­ λος, τα χαρτιά - του προσώπου μέσα στην αυτοκρα­ τορία του Π ολιτικού και της απάρνησης του Πολιτι­ κού από το αλλοτριωμένο πρόσωπο; Η ώρα του Λακάν, ενώ εμφ ανίζεται σαν αλαζονική απάντηση στο αγωνιώδες ερώτημα (πιο πολύ αλαζονική τάχα, ή πιο πολύ ερμητική για τις εξαντλημένες μεθόδους ανάγνωσής μας;), δεν είνα ι πράγματι παρά υποδή­ λωση της κεφαλαιώδους συνεισφοράς στο π αιχνίδι ενός δομικού ραγίσματος. Δ ιότι εάν το ύφασμα του ανθρώπινου ψυχισμού, που δεν ξέρουμε και καλά

Α

καλά τον τόπο του, δεν εκδηλώνεται σ τ’αλήθεια πα­ ρά στα απρόβλεπτα ραγίσματα της επικοινωνίας, στο πΐτόικάρισμα της φυσικής γλώσσας όταν δια­ τρ έχ ει την διυποκειμενικότητα, στο περιθ-όριο της πολιτικοκοινωνικής περιπέτειας, ποιό είνα ι το νήμα του υφάσματος; Η ανάγκη (Μαρξ); Η ζήτηση (Χέγγελ); Η επιθυμία; Κατά παράδοξο (για να σημειώσω και πάλι την παραδοξότητα με την οποία οργανώ­ ν ει τ ις εσ τίες της η επιθυμία) τρόπο, το ύφασμα του ανθρώπου δ εν είνα ι ένα ωμό Πραγματικό που δύναται να το ε γ γ ίσ ει με ά νετες κυκλοτερείς κινήσεις έ­ νας πρό-λογος ή ένας μετα-λόγος. Αν οι ζητήσεις του είναι της δικαιοδοσίας της αυταπάτης, οι ανά­ γκες του είνα ι της δικαιοδοσίας του αδυνάτου. Το νήμα του υφάσματος φ έρνει περισσότερο σ’έναν α­ καθόριστο βόμβο, καθώς και η επιθυμία ανο ίγει εκ των έσω τρύπες στη γλώσσα. Δ ιό τι το Είναι βρίσκε­ τα ι εξαρχής ριγμένο μέσα στη γλώσσα, και δεν υ­ πάρχει γλώσσα που να διορθώνει τις τρύπες της γλώσσας (μήνυμα του Λακάν στον Ράσσελ και τον Κάρναπ). Η ώρα του Λακάν, στον γρίφ ο που βάζει το Πολιτικό, είναι μια οργιαστική συμπαράθεση ό­ λων των σημαινόντων που δεν λ ογο δ οτεί πουθενά, κάπου ανάμεσα στην υπερβολικά ασφαλή θέση του Φροϋδικού εγώ και την υπερβολικά ανασφαλή συμ­ περιφορά του χ αϊντεγγεριανού Daseln (ερωτηματι­ κά ε λλείποντος απ’τις σ ελίδες του Λίποβατς) - λ ι­ γότερο θα έ λεγα επίθετο απο το πρώτο και λ ιγ ό τε­ ρο ουσια στικό απο το δεύτερο. Πράγμα που σημαί­ νει ό τι όχι μόνο η γλώσσα είνα ι ο οίκος του Είναι, μα και ό τι συγκροτεί σαν μια συντριπτική μεταφορι­ κή δύναμη το Είναι, ένα δυστυχισμένο Είναι που μέ­ σα στη μεταφορά του γυρεύει τον Ά λ λ ο του, που μέσα στη σκοτεινιά του δεν καταλαβαίνει από που του προκύπτουν οι κανιβαλιστικές φαντασίες του. Μιλώ γ ια τ ις εικόνες που φ έρονται σαν μνήμες του γραμματικού αορίστου του, όπως και γ ια τα νοήμα­ τα που φ έρονται σαν μνήμες του μέλλοντός του. Ει­ κόνες και νοήματα - αναπαραστάσεις αρ χιτέκτο­ να που δουλεύει με οικοδομικό υλικό τον χρόνο. «Διότι δεν υπάρχει λόγος χωρίς αναπαράσταση, και δεν υπάρχουν (πολιτικές) αναπαραστάσεις έξω από τον λόγο». Λόγος - ο λόγος υπάρχει στον πληθυντικό, ορί­ ζοντας δ ια του πλήθους των ομιλιών του (Discours) τις δυνατές εξορμήσεις του υποκειμένου: Η ομιλία του αφεντικού, που έκανε τον Τολστόι να νιώσει τό­ σο ένοχος μπροστά στο εξισωτικό βλέμμα του Θε­ ού, η ομιλία της προσωποποιημένης Υστερίας που πελάγωσε κάποτε την αυτοπεποίθηση του Λούθη­ ρου (όσο πελάγωσε, άλλωστε, και τον Πάπα), η ομι­ λ ία του Πανεπιστημίου που αποδεικνύει την παρα­ γωγή της γνώσης ως καταναλωτικής γνώσης, η ομι­ λ ία της Ψυχανάλυσης (που η αλήθεια της ομιλίας της δεν την προφυλάσσει αυτοδικαίω ς απο τη μικροπαρανοϊκή εφαρμογή κάθε χτεσ ινής κατηχητοπούλας, που εν ονόματι των πολλαπλών εξόδων γ ια την ατελέσφορη προσωπική της ανάλυση, προ­ σπαθεί να τρομοκρατεί τα μη βιασμένα δ ιά μιας πα­ ρωδίας αναλύσεως νεοελληνικά Ασυνείδητα). Η ε­ κτόξευση του συνταγματικού λόγου σε πληθυντι­ κές ομιλίες, που η καθεμιά απο αυτές διαλύει πά­ ντως την άμεση συνάφεια του ανθρώπινου υποκει­ μένου με τη μοίρα των όντων, είναι η δομικοϊστορική υπόσταση της ώρας του Lacan (και της Kristeva

χρονικα/21 φυσικά, και του Todorov) για το Πολιτικό. Κι επειδή το πιστεύω κάπως αυτό, πιστεύω ακόμη πως είναι και η ώρα γ ια τη νεοελληνική πολιτική σκέψη του βιβλίου του Λίποβατς - ενός βιβλίου που θα μπο­ ρούσε ίσως να ξέρ ει να γράφ εται σε καλύτερα ελ­ ληνικά, δεν θα μπορούσε όμως να ξέρ ει να γράφ ε­ ται τιμ ιότερα. Το πεδίο του βιβλίου, όπως είπα, είνα ι η έξοδος από το ανονόμαστο (και γ ι’αυτό α-διαφορο-ποίητο) Πραγματικό, στο οποίο όχι μόνο ναυάγησαν κατά καιρούς οι διορθωτικές θεω ρητικές προτάσεις μα και τρελάθηκαν οι θεωρητικοί, στη δια μεσολαβητική εννοιολογική π ραγματικότητα του «Νόμου», μ’άλλα λόγια στο βασίλειο του Π ολιτικού - του . Π ολιτικού με τις διαστρωματώσεις του, με τ ις δια­ δρομές του στη βιωμένη Ιστορία, με τις προκείμενές του μέσα στο υποκείμενο: τη γητειά, γ ια παρά­ δειγμα, της κατοπτρικής απορρόφησης στην επιθυ­ μία του άλλου όπως μας την εξήγησε η εγελιανή φαινομενολογία, τον μύθο του απολύτου, τη φετιχοποίηση της επιθυμίας (σε χρήμα ή σε εμπόρευ­ μα). Θα διακινδύνευα μάλιστα πιο πολύ να πω εδώ, έχοντας κυρίως στο νου μου τη σπασμωδική ιστορι­ κή μας ανάπτυξη των δύο τελευταίω ν αιώνων, ότι πεδίο του βιβλίου, όπου το πολιτικό πρόσωπο επι­ κυρώνει π ανηγυρικά την απάρνησή του περνώντας ΠΙΣΩ από έναν καθρέφτη (Κοίτα το εξώφυλλο), εί­ ναι μια ανεπιφύλακτη έκθεση της οπισθο-χώρησης και μια απελευθερωτική, ταυτόχρονα, μετάβαση, α­ πό την τυραγνισμένη πολιτική συνείδηση της σχο­ λής της Φρανκφούρτης, όπου πρυτανεύει το πνεύ­ μα ενός κριτικού φροϋδομαρξισμού αναμφισβήτη­ τα εύφορου όσο δεν περιορίζεται από την μουγκαμάρα του, στην αντίληψη του «λαλούντος» πολιτι­ κού Είναι, που δεν μπορεί να κάνει χωρίς να λαλεί και που συν-τάσσεται δια των σταδίων της ιστορικοποίησής του μέσα από το πνεύμα της Αναγέννη­ σης, τον Ορθό Λόγο, τον Διαφωτισμό - ακόμη και μέσα απ’ τις ιστορικές ατυχίες του (που είνα ι το αι­ ματηρό χιούμορ της Ιστορίας), λ.χ. μέσα από την αντιστροφή των «αρχών» στο εντελώ ς αντίθετό τους. Σημείωση: δεν είνα ι τυχα ία η σημερινή άνθι­ ση της σχολής της Φρανκφούρτης πέραν του Α­ τλαντικού κι ελπίζω πως δεν προλογίζει την αυρια­ νή άνθιση του Λακάν. Ό σ ο για τη Λακανική Πρότα­ ση που ξεκλειδώ νει τις διαδρομές του Λίποβατς στην Ευρωπαϊκή Ιστορία: το λαλούν Είναι, ακριβώς επειδή είναι λαλούν, είναι και συνταγματικά (πρωτογενώς) αλλοτριωμένο, διχασμένο σε όν της ύ­ παρξης και ον της σημασίας. Δε γ ίν ετα ι να βαδίσει παρά στο έδαφος μιας «ερμηνευτικής» - π.χ. της ερμηνευτικής των ονείρων του και της ερμηνευτι­ κής της ψήφου. Κοντολογίς: δεν μπορεί να μιλήσει κανείς περί υποκειμένου του Π ολιτικού και να μην πέσει στην αδιαφάνεια, αν δεν φροντίσει να ανα­ γνωρίσει προοιμιακά ότι το υποκείμενο είνα ι διαμερισμένο, κι ότι για έναν λόγο συναφή προς τον οντολογικό διχασμό του ούτε Ό λ ον μπορεί ποτέ να γίνει, ούτε όμως και να παραιτηθεί από τη νοσταλ­ γ ία του Απολύτου του, την απόλυτη αμερι-μνησία, την απόλυτη Ιστορία. Ό λο ν δεν μπορεί να γ ίν ει το υποκείμενο, δ ιό τι δεν έχ ει τον τρόπο να εξα χθεί ι­ στορικά στην έλλειψή του, αφού η ίδια η έλλειψ η το συντάσσει. Και την παραίτησή του από τη νοσταλ­ γ ία του απολύτου Ά λλο υ του δεν μπορεί επίσης να

ο

ΚΩΣΤΑΡΑΚΗΣ ΣΥΜΒΟΛΟ ΣΤΗ ΓΝΩΣΗ | Βιβλία όλων των επιστημών.

Ι Ι

Η πλουσιότερη και πιο ενημερωμένη συλλογή από κάθε άλλο βιβλιοπωλείο. Τα πάντα βύρω από το επιστημονικό βιβλίο σε ασυναγώνιστες φοιτητικές τιμές.

· Computer Science · Mathematics C u · Business Management & Economics • Engineering.

• Best Sellers · Social Sciences · History · Poetry • Literature · Politics · Philosophy.

S Q Ειδικευμένο προσωπικό πάντα στη διάθεση t j j σας βία την αβορά, αλλά και τις παραββελίες των βιβλίων σας.

I Ι

Ταχύτατη ενημέρωση από την Ηλεκτρονική μας Βιβλιοθήκη. Από το 1960 φέρνει κοντά σας το βιβλίο με τον πιό έγκυρο και βρή#ορο τρόπο.

ΔΙΕΘΝΕΣ ΒΙΒΛΙΟΠΩΛΕΙΟ ΚΩΣΤΑΡΑΚΗ ΙΠΠΟΚΡΑΤΟΥΣ 2 - 106 79 ΑΘ ΗΝ Α ΤΗΛ.: 3 6 1 5 9 2 6 - 36 37075 __________FAX: 3614780__________

22/χρονικα

να υπάρξει αποκαλυπτική προσπέλαση της δ ια δρο­ μής που λ έγ ετα ι πολιτική ψυχολογία, χωρίς να πε­ ράσει απο τη δια φορά που προξενεί ο Λόγος (= η υποκειμενική νομή της γλώσσας και οι ρητορικές ο­ μιλιών στις οποίες η μοιραία αυτή νομή δομείται) μέσα στη μάζα των αλλοτριωτικώ ν φαντασιώσεων ο Πολιτικό, αυτή η δ ια του υποκειμένου άρθρω­ του προσώπου περί του Πολιτικού - τη μάζα την ση των ιδιοτροπιών του κοινωνικού συμπλέγ­ ματος (που είναι, άλλωστε, η ζώσα μήτρα των οικο­οργανωμένη από σκοτεινή πίστη και απιστία, παρά­ νοια κι απελπισία. Ο Max Weber (η υπόμνηση ανήκει γενειακώ ν συμπλεγμάτων), ορ ίζετα ι ακριβώς απο στον Λίποβατς) είχ ε ήδη σημειώσει την ιστορική με­ το τ ι αποκλείεται να καταστεί το ανθρώπινο Είναι, τακίνηση του δ υτικού ορθολογισμού απ’ τη μεσαιω­ και από το τι α ποκλείεται και να παραιτηθεί. Λέω: ο­ νική πίστη στην «αξιοπιστία» του αστικού πνεύμα­ ρίζεται, με την κυριολεκτική έννοια ό τι αυτό είναι τος. Αν ήθελε κανείς, τώρα, να συνοψίσει σε μια και το δυνατό γήπεδο του δράματός του - οι όροι της μόνη φράση την ώρα του Λακάν, μπορεί και να μην ύπαρξής του και της συνείδησης της ύπαρξής του. έλ εγ ε τίπ οτα άλλο απ’το ό τι η δια φορά προοπτικής Ελλειματικοί, λιγοσ τά φωτισμένοι, αδιέξοδοι θα πει κανείς όροι. Αν όμως η παράδοση της εγελιανής που εισ άγει ο Λόγος είνα ι η «εμπιστοσύνη» του υ­ φ αινομενολογίας φαλκιδεύεται πραγματικά στο α­ ποκειμένου στον Λόγο του Άλλο υ, εμπιστοσύνη διέξοδο ή μεθάει από τις παραισθήσεις της, η ώρα που θεμελιώνει την έννοια λ ειτο υρ γίας του Νόμου. του Λακάν, που υποβαστάζει το επιχείρημα του ΛίΈνα πράγμα, είπαν οι σοφοί, δεν το φέρνει κανείς ποβατς, είνα ι η ώρα του ομιλούντος παλιμψήστου, μαζί του στον κόσμο, κι όμως αυτό το πράγμα είναι της συμβολικότητας, της ανθρωπολογικής ετερό­ που κάνει τον άνθρωπο άνθρωπο απ’όλες τ ις από­ τητας, της από-στασης από την ταυτότητα («έκ­ ψεις. Μπορείς να το βρεις; Ο Βίλχελμ Μ άιστερ κού­ σταση» την ονόμασε ο Χάιντεγγερ), της δια-φοράς. νησε το κεφάλι του αρνητικά. Τότε οι σοφοί φώνα­ Δ ιό τι ο κόσμος του Π ολιτικού είνα ι μια αδιάπτωτη ξαν θριαμβευτικά: ο σεβασμός! Απ’ όλους λείπ ει ο ανάδειξη της διαφοράς, δεν είναι ποτέ πανηγυρι­ σεβασμός, ακόμη κι από μας... σμός της εξίσωσης. Κι αυτή είναι η μέγιστη παρά­ λειψη των εκφράσεων του Ουρανισμού - παράλει­ ψη του α ναγκαιούντος (κι όχι υποχρεωτικά ταξικού) ίναι, όπως ελπίζω, φανερό γ ια τί επικαλούμαι ε­ δια-χωρισμού μέσα σε μια φλογερή κεντρομόλο φο­ δώ τα χρόνια μαθητεία ς του Βίλχελμ Μάιστερ. ρά: Ο Άνθρωπος εξαφάνισε τους ανθρώπους. Δ ιότι Η ψυχαναλυτική πρόταση είνα ι κάλεσμα δ ι’ελέου δεν ε ίνα ι όλων των πραγμάτων μέτρο ο άνθρωπος, και φόβου μέσα στη συμβολαιογραφική πράξη του όλων των ανθρώπων όμως μέτρο είνα ι οι άνθρωποι. «σεβασμού», παρακολούθηση του πεπρωμένου του Ο Λακάν συμπίπτει με τον Φρόυντ, τη στιγμή ακρι­ «άλλου» (του αντικειμένου της επιθυμίας) μέσα βώς που αφίσταται από τον Φρόυντ. «Μεγάλε, πα­ στον μ εγάλο Ά λ λ ο (το κοινωνικό συμβόλαιο, το λαραγνωρισμένε άνθρωπε» (έτσι απευθύνθηκε ο Λέσλ είν τας γλώσσας των ανθρώπων κατά την έκφρα­ σινγκ στον Λούθηρο), «παραγνωρισμένε προπά­ ση του αποστόλου Παύλου, τον Νόμο). Δεν ξέρουμε ντων απ’ τους χοντροκέφαλους εκείνους που ορύοτ ι θα ή ταν ο κόσμος αν δεν ήταν λογοκεντρικός, κι νται ενάντιά σου, τραβάνε όμως το δρόμο που χά­ ακόμη κι ο Ντεριντά, που φ αίνεται σα να λογα ριάζει ραξες εσύ! Μας γλίτω σες απ’ την τυρρανία της πα­ σε μια πιθανότητα αντιλογοκρατικής εξόδου της ράδοσης. Αλλά ποιός θα έρθει να μας γλιτώ σει από γραφής, γ ίν ετα ι σαν κουμπωμένα δεκτός από την την τυραννία του ξερού γράμματος; Ποιος θα μας ψυχαναλυτική ώρα. Το όνειρο είνα ι ένα είδος γρα­ φέρει έναν χρισ τιανισμό όπως θα τον δίδασκες εσύ φής είπ ε ο Φρόυντ - που διαβάζεται όμως εξίσου σήμερα;» φωνητικά και συμβολικά, πρόσθεσε ο Λακάν, γ ια να Το γλωσσικό συμβόλαιο ε ίνα ι ήδη μια υποδειγμα­ υπενθυμίσει στους παροικούντας την Ιερουσαλήμ τική σχέση διαφοράς μέσα στη διυποκειμενικότηποιος είνα ι το φαβορί σε κάθε ανάγνωση. Προς το τα, που βρίσ κεται πάντα σε μια ερωτηματική θέση παρόν, ενα πράγμα είνα ι αλήθεια: Το πεδίο της κοι­ (τη θέση παραγωγής του νοήματος), μα εξα ιτίας α­ νότητας υπήρξε πάντα γ ια τους ανθρώπους πεδίο κριβώς της ερω τηματικότητας της θέσης της προμιας αναμέτρησης, με εγγυημένη την ήττα (όπως σφ έρεται για μια μεθοδική γεφύρωση της κοινωνιο­ και να την ερμηνεύσουμε την Ιστορία, αυτή είνα ι η λογικής με την ψυχαναλυτική πρόταση. Το υποστή­ περίληψή της). Μέσα στο Πολιτικό, η αναμέτρηση ριγμα της γεφύρωσης δεν είναι τόσο η παρουσία εγ γράφ εται είτε στην υποβολή υπομνημάτων του Ασυνειδήτου στο τραπέζι της θεω ρητικής δια­ (= Demandes) - από καιρού εις καιρόν πολύ απει­ πραγμάτευσης - ο μακαρίτης Λουσιέν Γκολντμάν λητικών - , που διεκδικούν την χωρίς όρους αγάπη σωστά ίσως παρατηρούσε στον Λακάν πως τόσα της τροφού δια γράφοντας τις προσωπικές επιθυ­ χρόνια μιλούσαν για τα ίδια πράγματα, χωρίς ελόμίες, είτε σαν παθητική μουσική εξόριστης επιθυ­ γου του να χρ ειασ τεί ποτέ να καλέσει επί σκηνής μίας, που λανθάνει αδιάπτωτα κάτω από τη νότα τον από μηχανής θεό που ακούει στο όνομα Ασυνεί­ στο ατέρμονο ξετύλιγμα της ομιλίας. Το ξετύλιγμα, δητο. «Υπάρχει», πρόσθεσε, «κάτι που απ’την επο­ βέβαια, ποτέ δεν ξετυ λ ίγ ετα ι αρκετά ώστε να αποχή του Πασκάλ, του Χ έγγελ, του Μάρξ και του καλύψει ολόσωμη την επιθυμία του υποκειμένου Σάρτρ γνωρίζουμε, χωρίς να προσφεύγουμε στο Α­ πράγμα που σημαίνει επίσης ό τι η Π ολιτική ομιλία, συνείδητο... Δεν ξεπ ερνιέται άμεσα ο άνθρωπος, έ­ απειλητική ή παθητική, εκνευρισ τική ή σπαραχτική, λεγε ο Πασκάλ. Η Ιστορία κι ο δυναμισμός της, ακό­ επαναστατική ή φρονίμως μεταρρυθμιστική, δεν μη και χωρίς το Ασυνείδητο, δεν μπορούν να προσ­ μπορεί ε ν τέλ ει να εξασφαλίσει κάτι παραπάνω απ’ διοριστούν παρά μ’αυτή την έλλειψη». Μα αν μπο­ τον τόπο μιας Ου-τοπίας: Υπόθεση που απέκρουσε ρούμε να κάνουμε χωρίς το Ασυνείδητο, δεν μπορεί με τόσο μηχανιστικά επιχειρήματα ο Φρειδερίκος

την υποβάλλει ποτέ το υποκείμενο, δ ιό τι τυχα ίνει να είναι υποκείμενο μιας επιθυμίας, της οποίας το αίτιο τού είνα ι κρυπτικό εις το διηνεκές (επιθυμία της επιθυμίας του άλλου).

Τ

Ε

χρονικά/23 Έ νγκελς, κάνοντας το λάθος να πιστεύει πως το ζή­ τημα μπαίνει για αύριο (πάει να πει γ ια το «Μέλ­ λον») και πως,είναι ξεκάθαρο ζήτημα ιδεολογικής ε­ πιλογής: Αναρχικός σοσιαλισμός, χτισ μένος από την πολιτική παραφροσύνη σ’ένα ανύπαρκτο Erewhon (Samuel Butler), ή «επιστημονικός» σοσια­ λισμός; Η ώ ρα του Λακάν - και του Λίποβατς: Η Ουτοπία δεν είνα ι αύριο, είνα ι σήμερα, δ ιό τι τα αν­ θρώπινα υποκείμενα δ εν ε ίνα ι υποκείμενα μιας φύ­ σης, είνα ι υποκείμενα μιας αφύσικης Ουτοπίας. Με την προϋπόθεση ότι θα επανατοποθετήσουμε λ ο γ ι­ κά το «είδος» της Ουτοπίας που συνιστά το λίκνο μας. Γιατί, αν μιλώντας γ ια Ουτοπία εννοούμε την εγκατάσταση του ανθρώπινου υποκείμενου δια της αναγνωρίσεως του λόγου του Ά λλο υ , μέσα στην ο­ ποία εν-κατάσταση το υποκείμενο δ έν μπορεί να υποκειμενοποιηθεί παρά βγαίνοντας απο την αλλο­ τριω τική ταυτό τη τα με το Είναι του, το Π ολιτικό τα υ τίζετα ι με την Ουτοπία - γ ια τον απλούστατο λόγο ότι καθ ετί που είνα ι πολιτικό, όντας θεσμικό και συμβολικό (εν άλλοις λόγοις, συμβατικό), δεν είνα ι ποτέ ταυτόσημο με το Πραγματικό. Αν ο Λίποβατς εισ άγει, τώρα, στο Π ολιτικό (βασί­ λειο του πιο αβαρούς υλικού που γ ίνετα ι, του ση­ μαίνοντος) τη λακανική έννοια του «αιτήματος», εί­ ναι φυσικά επειδή η σκηνή της πολιτικής οικονο­ μίας είνα ι στοιχειοθετημένη από προσφορά κι από ζήτηση. Δεξιά, Αριστερά, κρατική οικονομία, οικο­ νομία της αγοράς, συνδικάτα, χυδαίος υλισμός, επι­ στημονικός υλισμός, στοιχίζοντα ι σαν πεινασμένα στόματα απέναντι στην ικανοποίηση της ζήτησης. Μα ποιός είνα ι εκείνος που ζητάει, κι από ποιά θέ­ ση; Αυτή η κοινωνία, γράφ ει ο Λίποβατς (και δεν ε ί­ ναι παρά μόνο σ τις σ υλλογισ τικές προκείμενές του που μένω), από τους πιο δια φορετικούς δρόμους, που είνα ι και τα πιο εφ ευρετικά κόλπα προκλητής παραίσθησης, γεννά τα ανθρώπινα υποκείμενα σαν «ψευδείς διςΐρορές», ως εάν κάθε επιλογή να είναι ισοδύναμη με το αγοραίο δίλημμα ανάμεσα στη Φίλιπς και τη Σάνυο. Καταναλώνει αγαθά που δεν α­ πολαμβάνει. .Α παιτεί επιτυχίες και τεχνο λογικά 'θαύματα γ ια χάρη της, κι ας μη μ ετέχει των θαυμά­ των. Ζ ητάει από την αγάπη να αποδείξει την αγάπη τή ς δίνοντας αυτό που έχει, ενώ αγάπη είνα ι μόνο να δίνεις αυτό που δεν έχεις. Αυτή, η κοινωνία της συνθετικής ηδονής, κουμπώνεται μπροστά στη «με­ ταφορά» - γ ια τ ί η μεταφορά αποκαλύπτει το Είναι σαν μη συναίνεση ανάμεσα στη φαντασίωση και το Συμβολικό, σαν δ ιαζύγιο του αμίλητου από το μιλη­ μένο, σαν διά ζευξη επίσης του ρήματος «θέλω» από την περιπέτεια του ρήματος «επιθυμώ». Τελικά, ί­ σως να μην πρόκειται εδώ παρά γ ια την ιστορική συνέχεια της προκλητικής ερώτησης του Κίρκεργκωρ στον Χ έγγελ - τ ι συνιστά ανάμεσα στο «εί­ τε» του αμαρτήματος και το «είτε» της σωτηρίας το Είναι; Ο ίδιος ο Κίρκεργκωρ απ α ντά : Έ να «δει», με εγγυη τή τον Θεό. Αν δεν υπάρχει Θεός, όλα επιτρέ­ πονται. Η παραδοξότητα της ψυχαναλυτικής ηθι­ κής, απ’αυτή την άποψη, είνα ι θεμελίωση του «δέ­ οντος» στο πτώμα του Θεού. Αν δεν υπάρχει Θεός (για να επαναλάβω τη λακανική τομή), όλα ευερ γε­ τικά απαγορεύονται, δ ιό τι είνα ι ακριβώς δ ι’ενός συμβολικού οιδιποδιακού φόνου που το ανθρώπινο υποκείμενο προσαρτάται σαν υπήκοος στο κράτος

του Νόμου, όπου Νόμος σημαίνει δομώ δ ια της απα­ γόρευσης. Κι είναι αλήθεια πως δεν γ ίν ετα ι να υ­ πάρξει μερίδιο στην απόλαυση, χωρίς να προηγη: θεί μερίδιο μέσα στη νομική απαγόρευση.. Κι είναι ακόμη αλήθεια πως ό,τι δεν είνα ι μεταφορά του Νό­ μου («πατρική μεταφορά»), δεν είνα ι κι υποκειμενι­ κότητα, δ ιό τι το υποκείμενο αναγνωρίζει τον εαυτό του σαν μια λακούβα στο μηδέν, σαν τη δια φορά ε­ νός ονόματος από μια ανωνυμία. Διαφορά - το θε­ ωρητικό έδαφος δεν είναι βέβαια απρόσκοπτο, μό­ νο ένα πράγμα όμως αποκρούει η λακανική πρότα­ ση διά στόματος Λίποβατς, τη φετιχοποίηση της δια φοράς σε φ υλετικές δήθεν ιδιαιτερ ότητες, την έξοδο παρανοίας μιας ναρκισσιστικής κοινωνίας, ό­ που το ξανθό υπερέχει του μελαχρινού, το άρρεν του θήλεως και το ένδοξο ανατολικορθόδοξο του «ξένου», του «δυτικού», του σεσηπώτος ευρωπαϊκούΓΤην έλλειψη που εισ ά γει ο λόγος μέσα στα ν ε­ οελληνικά μας υποκείμενα, εμείς την α ντικαθιστού­ μ ε , λ έ ει ο Λίποβατς, με την έλλειψη σεβασμού απέ­ ναντι στο Λόγο. Μην αναγνωρίζοντας τ ις ρωγμές μας, δεν αναγνωρίζουμε τις ρωγμές στη μοίρα μας. Διστάζω τώρα, στο τέλος, να υιοθετήσω και μια τακτική αυτού του βιβλίου (ψυχαναλυτική όσο και δ ιαλεκτική, είνα ι η αλήθεια, τακτική): Η πιο .αποτε­ λεσματική κριτική, έτσ ι φ αίνεται να υποστηρίζει, δεν είνα ι αυτή που προβαίνει προκλητικά εκτο ξεύ­ οντας ανοιχτά την «αλήθεια», α λλ’εκείνη που αφή­ νε ι ελεύθερο το γήπεδο στον άλλο, να την αναζητή­ σει μόνος μέσα από τους κλιμακωτούς τ ης υπαινιγ­ μούς. Μπορεί να είνα ι κι έτσι, να το αποδεικνύουν όλα τα επιχειρήματα πολιτικής αποτελεσματικότητας. Δέχομαι, εξάλλου, ό τι αυτός είνα ι ένας στοι. χειώ δης τεχνικό ς κανόνας της Ρητορικής - και το , Π ολιτικό είνα ι όμαιμος αδελφός της Ρητορικής, ό­ πως πιστεύω, και της ψυχανάλυσης. Μα δεν στέργω και να παραιτηθώ από μια παράδοση πνευματι­ κής εριστικότητας, που παραέθαψε ο σωκρατισμός. Μπορεί και να έχουμε να λοιδωρήσουμε, αν πρέπει ακριβώς να διορθώσουμε. Μπορεί και να πρέπει να λυσσάξουμε από θυμό, και να υπερασπίσουμε αλαζονικά το θυμό μας - «αν δεν θυμώσω», λ έ ει ο ποι­ ητής, «πώς θα σηκωθώ απ’την αηδία;». Η συγγραφ ι­ κή ιδιοσυγκρασία του Θ.Λίποβατς (ίσως και η γ ε ν ι­ κότερη) δεν είνα ι πάντως εγγεγραμμένη στο θυμό και τη διαμαρτυρία, ό,τι έχ ει να μας κάνει το κάνει με την ψυχραιμία πράου κατά βάθος δασκάλου, που δεν αφήνεται στις καιρικές συνθήκες των δια­ ψεύσεων του. Δ ιατρ έχει με εμπιστοσύνη στο λόγο τις δομές της ευνομίας και το μακάβριο γ λ έ ν τι της παρα-νομίας, που είνα ι μια έκφραση της απάρνησης απ’τον πολίτη (Citoyen) του πολιτικού συμβο­ λαίου, ξεχαρβάλωμα της τάξης του λόγου και του Νόμου (μαρτυρημένο απ’τον ρόγχο της ελληνικής κοινοβουλευτικής νομιμότητας του 1991). Ο Λίπο­ βατς είνα ι ένας «κανονιστικός» στοχαστής, στο βαθμό που ν οεί την κατάφαση στο Π ολιτικό ως «καν ο ^ κ ή αχέση συν-φερόντων». Κι όμως, σαν πνευμα­ τικ ο ί άνθρωποι, που μόνοι μας βάλαμε το κεφάλι μας στον τορβά, ίσως να μην είμαστε μόνο περάτες του μηνύματος του κανόνα. Ίσω ς να μετέχουμε κομμάτι και της ουσίας ενός ευερέθιστου κουτιού παραπόνων. CHE VUOI?

ΜΑΡΙΟΣ Μ ΑΡΚΙΔΗΣ

Καί έφύτευσε Κύριος ό θεός παράδεισον έν ”Εδεμ κατά άνατολάς, καί έθετο έκεΐ τόν άνθρωπον ον έπλασεν. καί έξανέτειλεν ό θεός έη εκ τής γής παν ξύλον ώραΐον εις 6ρασιν καί καλόν εις βρώσιν καί τό ξύλον τής ζωής έν μέ­ σω τοϋ παραδείσου, καί τό ξύλον τού είδέναι γνωστόν καλού καί πονηρού. [Γένεσις, 2, 8-9]

\

V

αφιερωμα/25

Τ Τ δη, από την εμφάνισή της, εκατόν πενήντα χρόνια πριν, η φωτογραφία έI i χει μεταβάλει την οπτική που έχουμε για τον κόσμο. Η εποχή, φυσικά, ό­ που η φωτογραφική εικόνα θεωρείτο ως η αναντίρρητη, η πιστή αναπαράσταση της πραγματικότητας έχει πλέον παρέλθει. Η φωτογραφία, σήμερα, κατακλύζει τα Μέσα Μαζικής Επικοινωνίας, έντυπα ή οπτικοακουστικά, σε ποικίλες μορ­ φές και χρήσεις, ενώ ταυτόχρονα δεν παύει να δ ιεκδικεί μια εξέχουσα θέση με­ ταξύ των τεχνών. Η ραγδαία ανάπτυξη των τεχνικών που χρησιμοποιεί, αφενός, και η υποκειμενική οπτική του φωτογράφου, αφετέρου, αποτελούν συνδηλούμενα της φωτογραφικής εικόνας που πόρρω απέχουν από το φωτογραφικό ανάλο­ γο αλλά και με δυσκολία διακρίνονται από αυτό. Έτσι, ενώ ο «λόγος» για τη φωτογραφία, δεν παύει να αναπτύσσεται, δημιουργείται παράπλευρα κι ένας θε­ ωρητικός «λόγος» με αφορμή τη φωτογραφία ο οποίος, υπερβαίνοντας συχνά αυτό τούτο το αντικείμενό του - τη φωτογραφική εικόνα - , ανοίγει σ ’ ένα πλή­ θος συνδηλωτικών κωδίκων που αφορούν στη σύγχρονη πολιτισμική πραγματι­ κότητα. Ως τέτοιος θα πρέπει να εκληφθεί ο «λόγος» των μεγάλων θεωρητικών αρχής γενομένης άπό τους Roland Barthes, Walter Benjamin, Umberto Eco, Pierre Bourdieu.

26/αφιερωμα Λόγος για τη φωτογραφία ή λόγος ορμώμενος από τή φωτογραφία; Κ α ί στις δύο περιπτώσεις, η φωτογραφία προκαλεί το λόγο, δημιουργεί γραφή. Α λλά και η γραφή, και ειδικότερα η λογοτεχνική γραφή, δημιουργεί εικόνα. Ένα αφιέρωμα που έχει τον τίτλο «Φωτογραφία και Λογοτεχνία» λειτουργεί, ωστόσο, αυτοπεριοριστικά ως προς δυο, τουλάχιστον, βασικές κατευθύνσεις: αφενός αναφέρεται στη φωτογραφική εικόνα στη στατική της μορφή και αφετέ­ ρου αποκλείει από το πεδίο ερεύνης του τη διαφημιστική ή δημοσιογραφική φω­ τογραφία και επομένως την ανάλυση της σχέσης της με το αντίστοιχο κείμενο που τη συνοδεύει. Επιπλέον, δεν αποτελεί ένα λόγο για τη φωτογραφία, επιχειρεί μια προσέγγιση της σχέσης της με την ίδια τη γραφή. Φωτογραφία και (λογοτεχνικό) κείμενο, όπου συνβρίσκονται, δεν παύουν να ανήκουν σε δύο διαφορετικά σημειωτικά συστήματα που χρησιμοποιούν διαφο­ ρετικούς κώδικες - τον εικονικό η πρώτη, τον λεκτικό το δεύτερο. Η πολυεπίπεδη και πολύμορφη σχέση τους κινείται από τη συμπληρωματικότητα έως την αλληλο-αναίρεση, η δε ανεύρεση των ορολογιών τους και η ολοκληρωμένη πρόσληψη του διπλού μηνύματος από τον αναγνώστη/θεατή απαιτεί την προη­ γούμενη μελέτη τής κάθε μιας δομής χωριστά. έσα σ ’ αυτό το πλαίσιο, τα άρθρα που περιλαμβάνονται στο παρόν αφιέ­ ρωμα αποπειρώνται να καλύψουν την πολύμορφη αυτή σχέση αλληλοδιείσδυσης φωτογραφίας και λογοτεχνίας. Θεωρήθηκε σκόπιμο να προηγηθεί το άρθρο μιας από τους εγκυρότερους σύγχρονους μελετητές της φωτογραφίας, της Rosalind Krauss, με τον εύγλωττο τίτλο « Ό τα ν οι λέξεις απουσιάζουν». Το άρθρο, αναφερόμενο στην ευρύτερη σχέση μεταξύ γραφής και φωτογραφίας, αποδεικνύει ότι, ακόμη και κάτω από τη «νέα οπτική αντίληψη» που καθόρισε το φωτογραφικό κίνημα από τα μέσα της δεκαετίας του ’20, η επικαλούμενη παντοδυναμία της εικόνας αυτοαναιρείται από αυτό τούτο το αναπαριστώμενο αντικείμενο. Μια σειρά φωτογραφιών που αναλύονται στο άρθρο αυτό δείχνουν, πράγματι, την υπέρμετρη έμφαση των φωτογράφων στο όργανο της γραφής, το χέρι. Έτσι, η εικόνα, σαν να αναδιπλώνεται στον ίδιο το δημιουργό της, επικεν­ τρώνει την «όραση» στην ίδια τη γραφή... Το άρθρο που ακολουθεί εκλαμβάνει ως «παράδειγμα» ανάλυσης τις φωτο­ γραφίες με κείμενο ενός σημαντικότατου σύγχρονου φωτογράφου, τον Duane Michals. Η ποιητική φύση των κειμένων (πεζά ή ποιήματα) που συνοδεύουν τις φωτογραφίες του ορίζουν διπλά το έργο του Michals ως τέχνη. Μεταξύ τους συ­ γκαταλέγεται κι ένα φωτογραφικό αφιέρωμα στη ποίηση του Κ. Καβάφη. Α μφι­ σβητώντας την «ηθική» του βλέμματος αλλά και την πολυσημία του εικονικού μηνύματος, ο D. Μ. προσθέτει το χειρόγραφο κείμενό του, επιζητώντας να ανασημασιοδοτήσει την εικόνα αλλά και να εναποθέσει τη δική του σφραγίδα (μέσω της γραφής του) πάνω στη φωτογραφία. Έτσι, οι φωτογραφίες του υπακούουν σ ’ ένα διπλό κώδικα ανάγνωσης του μηνύματος τους, ανάγοντας τη συμπληρω­ ματικότητα γραφής και εικόνας σε μοναδικό παραγωγό σημασίας. Το άρθρο που υπογράφει η Θ. Λ. Χατζηφόρου2 δίνει νέες προεκτάσεις στην παράλληλη και ταυτόχρονη αυτή ανάγνωση γραφής και εικόνας, προτείνοντας μια δομική ομολογία μεταξύ ενός κειμένου της Μ. Duras και μιας φωτογραφίας του J. Η. Lartigue. Δύο διαφορετικές δομές, δύο απέχοντα χρονικά έργα τέχνης, βρίσκουν εδώ έναν κοινό παρονομαστή μέσα από μια λεπτομερειακή κι επίμονη επιστημονική ανάλυση που χρησιμοποιεί όλα τα εφόδια της σημειολογίας προ-

Μ

αφιερωμα/27 κειμένου να αποδείξει την «οπτική» διάσταση της αφηγηματικής δομής ενός κειμένου που «ζει» μέσα από την κυκλοφορία του βλέμματος. Η αναφορά στη φωτογραφία της θεματικής ενός λογοτεχνικού έργου είναι σύνηθες φαινόμενο στην ποίηση ή την πεζογραφία του 20ού αιώνα. Το άρθρο του Δ. Τσατσούλη3 που ακολουθεί δεν προσεγγίζει τη θεματική αυτή πλευρά της σχέσης αλλά αντίθετα, ορμώμενος από την «Παναγία των λουλουδιών» του J. Genet, αναλύει τη λειτουργία της φωτογραφίας ως αφηγηματικής τεχνικής και πιο συγκεκριμένα στο επίπεδο του συμφυρμού των αφηγηματικών επιπέδων, έ­ τσι όπως έχει διατυπωθεί από τη σύγχρονη αφηγηματολογία. Ό ταν το υπαρκτό πρόσωπο που απεικονίζεται σε μια φωτογραφία γίνεται ταυτόχρονα ήρωας μιας αφήγησης, ο κίνδυνος κατάλυσης των ορίων μεταξύ μυθοπλασίας και πραγμα­ τικότητας είναι μεγάλος όχι μόνον για τον αφηγητή αλλά και για τον αναγνώστη του. Συχνά η εικονογράφηση ενός λογοτεχνικού κειμένου με φωτογραφίες δεν πλη­ ροί άλλον όρο από αυτόν της διασάφησης. Ο Dawn Ades επιχειρεί στο επόμενο άρθρο μια ανάλυση της εικονογράφησης του γνωστότερου, ίσως, σουρρεαλιστικού κειμένου, της «Ναντιά» του Breton, που έχει χαρακτηρισθείως «η αφήγηση μιας ανθρωπολογικής αποστολής στα ενδότερα ενός στοιχειωμένου Παρισιού». Οι φωτογραφίες του J.-A. Boiffard, εκ πρώτης όψεως αναπαραστατικές μιας πραγματικότητας που ελάχιστα συνάδει με τη σουρρεαλιστική καταδήλωση του κειμένου που συνοδεύουν, εμπεριέχουν, τελικά, κάποια «σημάδια», τα σημεία εκείνα που επιτρέπουν την εγγραφή του «εξαίσιου» μέσα στο πραγματικό της καθημερινής ζωής. Αυτό, εξάλλου, ήταν και το νόημα που έδιναν οι ίδιοι οι σουρρεαλιστές στο κίνημά τους. Ένας επαναπροσδιορισμός, επομένως, μιας α­ νώδυνης αρχικά φωτογραφικής εικόνας μέσα από τις σημασίες που δίνει το ίδιο το κείμενο. Αρκετούς θα εκπλήξει, ίσως, το τελευταίο άρθρο αυτού του αφιερώματος που αναφέρεται στην εθνογραφική φωτογραφία. Η ένταξή του, ωστόσο, εδώ, αποτε­ λ ε ί μια ηθελημένη πρόκληση στην παραδοσιακή αντιμετώπιση του ανθρωπολογικού «λόγου» ο οποίος μετά την αυτοκριτική του, διαρθρώνεται σήμερα με τέ­ τοιον τρόπο ώστε να μη μπορεί να ορισθεί παρά μόνον μέσα από μια αφηγηματολογική προσέγγιση που προσιδιάζει στη λογοτεχνία. Μέσα σ ’ αυτό το πλαί­ σιο, η εθνογραφική φωτογραφία δεν καταδηλώνει αλλά συνδηλώνει, υποκαθιστώντας την πραγματικότητα που «βλέπει» το μ ά τι του ερευνητή από τη συμβο­ λική πραγματικότητα που βιώνει ο εθνογραφικός Ά λλος. Ερέθισμα για την προ­ σέγγιση αυτή αποτέλεσε η πρόσφατη έκδοση του βιβλίου της καθηγήτριας κ.

Nadia Saremetakis στην Αμερική και στο οποίο τα ανθρωπολογικά πορίσματα μιας μακρόχρονης επιτόπιας έρευνας στη Μέσα Μάνη συμπληρώνονται από έ­ να φωτογραφικό «λεύκωμα» που «αφηγείται» με τον δικό του κώδικα, τη συμ­ βολική αναπαράσταση του «Άλλου». ο αφιέρωμα, όπως θα έγινε ήδη αντιληπτό, δεν στηρίζεται σε μια θεματική προσέγγιση φωτογραφίας και λογοτεχνίας. Γ ι’ αυτό και συνοδεύεται από δύο μόνον αποσπάσματα μυθιστορηματικών έργων (Μ. Duras-M. Tournier) των οποίων η επιλογή, μεταξύ μιας πλειάδας άλλων, υπακούει στην οργανική τους σύνδεση με κάποια από τα άρθρα. Τον θεματικό άξονα, ωστόσο, ικανοποιούν, παραδειγματικά, τα ποιήματα Ελλήνων λογοτεχνών που κοσμούν το αφιέρωμα. Ας σημειωθεί επίσης, ότι δεν κρίθηκε σκόπιμο να παρατεθούν εδώ αποσπάσμα-

Τ

28/αφιερωμα τα λόγου των γνωστών θεωρητικών της φωτογραφίας μια και οι αναφορές και παραπομπές στο έργο τους είναι συχνές σε όλα σχεδόν τα άρθρα. Το φωτογραφικό υλικό, τέλος, που συνοδεύει το αφιέρωμα αποτελεί αναπό­ σπαστο, αναγκαίο και οργανικά συνδεδεμένο τμήμα του. Θα θέλαμε να ελπίζου­ με ότι ο αναγνώστης αυτού του αφιερώματος θα βρει την παράλληλη απόλαυσή του στις ίδιες τις φωτογραφίες που αναλύουν τα κείμενα και των οποίων το punctum (για να θυμηθούμε τον Barthes) αποτέλεσε σίγουρα την κινητήρια δύνα­ μη του Λόγου που αναπτύχθηκε εδώ χάριν αυτών. Επιμέλεια αφιερώματος: Δ. Τσατσούλης

Σημειώσεις 1. Η. R. Krauss διδάσκει Ιστορία και Θεωρία της Τέχνης στο Hunter College City, University of New York.

2. Η. Θ.-Α. Χατζηφόρου διδάσκει Σημειολογία της Λογοτεχνίας και Μετάφραση στο Γαλλικό Τμήμα της Φιλο­ σοφικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών.

3. Ο Δ. Τσατσούλης διδάσκει Σημειολογία και Κοινωνιολογία στο Ελληνοαμερικανικό Εκπαιδευτικό Ιδρυμα Αθηνών.

Ο Andy Warhol φωτογραφημένος από τον Duane Michals (1958). Τα χέρια, όργανο της γραφής, παρεμβάλλονται μεταξύ του φακού και του πραγματικού αντικειμένου αναφοράς της φωτογραφίας, αποτελώντας έτσι τη μοναδική καταδήλωση του εικονικού της (μη-κωδικοποιημένου) μηνύματος.

(Duane Michals, Photo Poche, 1983)

αφιερωμα/29

Φ Ω Τ Ο !,ΓΡΑφΐΛ ΠΑΝΩ ς Πο υ λ

Μ Ια

σ ε

Ν.κη<ΡόΡος

Η

, ρ 0 τ ο υ ^ Υ « δ ιθ ύ ·

e< s& j“ «S■“ κό?ομ0°'5 2 * 1" δ ια Ρα η Λ τ ό σ ο ,

iJ iiiiii

5£ # ? # ΐ £ ^ « ^ “^ ” ά^ φ0Ρ“ “S “^ !,ν Γ"^’'Ρ0’,α 86vC ««P“ t v K 0 W » . '

• « γ α λ ή Ό Ι’ ,

. τους·

μέρα·

ά κ Ρ ε<^ τ ηη13χου τ °,υ ζ μ

τ α Χείλτ1 ° Α τ υ χ έ ς ' ° υ ,Ρ°

μ1α & < * ρ κ ά τ ο ^ Ρ °-

^ ν ΐ · » “ ι ί φ “ ν° ·

^

- β

iu im

? £ £ 3% 3 £ *

„ R, to <<θδΟ^«Ρία>>’ 5 to ^ ν0

A δAω iν^ ι^ς ΟΣ α . α να π νέει

ϊ

£

iiim

ί

, Λν&λνο « Ια

U

ογαπ η-

iiu u m

αυττ1 11J, Γελ«υν

30/αφιερωμα

Ρόζαλιντ Κράους

Ο ταν οι λέξεις Α Π Ο Υ Σ Ι Α Ζ Ο Υ Ν ' «Όταν οι λέξεις απουσιάζουν», αυτή η διατύπωση χρησίμεψε ως τίτλος σ’ ένα τριήμερο συνέδριο αφιερωμένο στον εορτασμό, την τίμηση κι απ’ ό,τι τουλάχιστον νομίζουμε, στην ανάλυση της ανάπτυξης της πρακτικής της φω­ τογραφίας κατά την περίοδο της Δημοκρατίας της Β α ιμ ά ρ η ς Μ ’ αυτή την έκφραση οι διοργανωτές επανέρχονταν στις πολυάριθμες δηλώσεις των δια­ φόρων καλλιτεχνών, διανοουμένων και προπαγανδιστών της περιόδου αυτής στη Γερμανία, για τους οποίους το βλέμμα επρόκειτο πολύ σύντομα να κάνει το λόγο να εκλείψει. Μας έρχεται στο νου φυσικά ο Moholy-Nagy που δήλωνε ότι στο μέλλον αναλφάβητος δεν θα είναι όποιος δεν θα ξέρει να διαβάζει αλ­ λά όποιος δεν θα ξέρει να φωτογραφίζει, αλλά και ο Johannes Molzahn που δήλωνε: «Η φωτογραφική εικόνα θα είναι ένα από τα πιο αποτελεσματικά μέ­ σα ενάντια στον διανοουμενισμό, στη μηχανοποίηση του πνεύματος. =έχνα το διάβασμα! Κοίταζε! Αυτό θα είναι το έμβλημα της εκπαίδευσης, -έχνα το διάβασμα! Κοίταζε! Αυτή θα είναι η βασική γραμμή συμπεριφοράς του τύπου». ο « Ό τα ν οι λέξεις απουσιάζουν», αποτελεί θα λέγαμε μια παραλλαγή τού «Ξέχνα το διάβασμα! Κοίταζε!». Από την άλλη είναι εξίσου περίεργο που μια τέτοια διακήρυξη κατά του γραπτού λόγου συνοδευόταν σ ’ όλες τις αναγγε­ λίες και τα προγράμματα του συνεδρίου από τη φωτογραφία ενός χεριού μ’ ένα μολύβι, το οποίο ετοιμαζόταν στην πραγματικότητα μάλλον να γράψει παρά να ζωγραφίσει. Π ρόκειται για την «Αυτοπροσωπογραφία» του Herbert Bayer του 1937. Προφανώς απ’ αυτήν ακριβώ ς την ιδιαίτε­ ρη σύνδεση κειμένου και εικόνας, η οποία θα τε­ θεί στη συνέχεια στην υπηρεσία της ανάλυσης

Τ

της φωτογραφικής κουλτούρας, είναι που θα πρέ­ πει ν’ αρχίσουμε την εξέταση των λαθών που λει­ τουργούν μες την ίδια την καρδιά του σύγχρονου κριτικού λόγου για τη φωτογραφία. Ό ν τω ς, που­ θενά η σύγχυση δεν απεικονίζεται καλύτερα α π’ ότι στη χρησιμοποίηση αυτής της «Αυτοπροσω­ πογραφίας» για να εξηγηθεί το θέμα του συνε­ δρίου αυτού: « Ό τα ν οι λέξεις απουσιάζουν». Η δουλειά του Bayer δεν έχει φυσικά τίποτα το πρωτότυπο. Ανήκει σε μια ολόκληρη σειρά εικό­ νων στη δεκαετία ’20-’30 που παρουσιάζουν το φωτογράφο ω ς συνθέτη γραμμών που χρησιμο­ ποιεί το χέρι, όργανο της γραφής, για να σημαδέ-

* Το άρθρο αυτό αποτελεί μέρος της συλλογής μελετημάτων της συγγραφέως γύρω από τη φωτογραφία με τίτλο «Le Photographique, Pour une Theorie des ficarts», ed. MACULA, Paris, 1990.

αφιερωμα/31

Herbert Bayer, Αυτοπροσω­ πογραφία, 1937

Laszlo Moholy-Nagy, Φωτόγραμμα, 1925-27 ψει την εικόνα, και φτιάχνει εικόνες α π ’ αυτά τα γραπτά σημάδια. Η αυτοπροσωπογραφία του Lissitzky του 1924 (της οποίας ένα στοιχείο, το χέρι, δημοσιεύτηκε χωριστά στο F o t o -A u g e ) προηγείται εκείνης του Bayer κα τά μια δεκαετία και παραπάνω. Ό σ ο για το φωτόγραμμα του Moholy-Nagy που το έκανε γύρω στα 1925, ένα χέρι χαρακωμένο από ένα δίκτυο γραμμών, το­ ποθετεί, όπω ς και οι εικόνες του Μπάγιερ και του Lissitzky, την καθαρά φωτογραφική φωτεινή εγ­ γραφή πάνω σ ’ εκείνη των συμβολικών γραμμών, που ανήκει σ’ ένα εντελώς διαφορετικό σύστημα σημείων και που παρουσιάζεται ταυτόχρονα με το όργανο που τις έχει παράγει, δηλαδή το αν­ θρώπινο χέρι. Αυτή η τριγωνική σχέση ανάμεσα στο χέρι και στη φωτογραφική μηχανή αφενός, στο χέρι και στη γραφή αφετέρου, καθίσταται α­ κόμη πιο σαφής στο μοντάζ που δημιούργησε το 1931 ο Moholy-Nagy για το εξώφυλλο του F o t o Q u a li ta t με βάση το προηγούμενο φωτόγραμμά του. Ο καλλιτέχνης-φωτογράφος ως «γράφων» και η φωτογραφική μηχανή ως υποκατάστατο του χεριού (όργανο όχι της στιγμιαίας οπτικής ανα­ τύπωσης αλλά της γραφής) εμφανίζονται εδώ, στην ίδια την καρδιά της «νέας οπτικής αντίλη­ ψης» («nouvelle vision») να αντιφάσκουν κατά τρόπο παράξενο με το έκδηλο περιεχόμενο του συμποσίου « Ό τα ν οι λέξεις απουσιάζουν». «Ιδού ο νέος φωτογράφος!» Μπορούμε να λέμε ό ,τι θέ­ λουμε, όμως, κατά παράδοξο τρόπο, προχωράει μεταμφιεσμένος σε γραφιά.2 Αυτή την ιδιαίτερη σχέση που υφαίνεται ανάμε­ σα στη φωτογραφία και στο έργο του χεριού, ή τη γραφή, τη βρίσκουμε σε όλες τις εικόνες που δη­

μιούργησε η «νέα οπτική αντίληψη». Και πα ρ’ ό­ λο που αυτή η σχέση κάθε άλλο παρά εγγράφεται σε εκφράσεις του τύπου «ο αναλφάβητος του μέλλοντος» του Moholy-Nagy ή στο «Ξέχνα το διάβασμα! Κοίταζε!» του Molzahn, τη βρίσκουμε σε πολυάριθμα κείμενα της ίδιας εποχής, μεταξύ

32/αφιερωμα των οποίων και στο «Ο πολιτισμός πηγή δυστυ­ χίας», που ο Freud το έγραψε το 1930. Διαβάζου­ με εκεί την περιγραφή των μέσων που χρησιμο­ ποιεί ο πολιτισμός για να διευρύνει τις δυνατότη­ τες του ανθρώπινου σώματος, εφοδιάζοντας το με επιπρόσθετες προεκτάσεις ή τεχνητά μέλη: «Χάρη σ’ όλα αυτά τα εργαλεία ο άνθρωπος τελειοποιεί τα όργανά του - τα κινητήρια όπω ς και τα αισθητήρια - ή ακόμα διευρύνει τα αισθη­ τά όρια της δυνατότητάς του. Οι ατμομηχανές του εφοδιάζουν με γιγάντιες δυνάμεις που τις διευθύνει όπω ς του αρέσει, το ίδιο εύκολα όπω ς και τους μυώνες του. Χάρη στο πλοίο και στο αε­ ροπλάνο, ούτε το νερό ούτε ο αέρας δεν μπορούν να εμποδίσουν τις μετακινήσεις του. Με τα γυα­ λιά διορθώνει τα ελαττώ ματα των φακών των ματιών του. Το τηλεσκόπιο του επιτρέπει να βλέ­ πει από απέραντες αποστάσεις και το μικροσκό­ πιο να ξεπερνάει τα στενά όρια που επιβάλλει στην όρασή του η κατασκευή του αμφιβληστρο­ ειδή χιτώ να του ματιού του. Με τα φωτογραφικά μηχανήματα εξασφάλισε ένα όργανο που σταθε-

χρησιμοποιεί εδώ για να χαρακτηρίσει τη φωτο­ γραφία. Εντούτοις, πριν ακόμη από την εμφάνι­ ση της τελευταίας, ήταν σύνηθες να αποδίδονται οι ιδιότητες αυτές στη γραφή, της οποίας η λει­ τουργία ήταν επίσης να πα ρακρατά, μέσω του γραπτού, τον τρέχοντα λόγο για να τον εναποθέσει σ’ ένα χωροχρονικό αλλού. Η γραφή ήταν το όργανο της μνήμης. Ό π ω ς κι άλλα όργανα έ­ μπαινε σε λειτουργία με το χέρι: ο λόγος μεταφε­ ρόταν από ένα όργανο, το στόμα, σ’ ένα άλλο όρ­ γανο, λιγότερο ευγενές και λεπτό. ε την εμφάνιση των καινούριων φωτογρα­ φικών μηχανών, που ήταν πιο ελαφριές και χρησιμοποιούνταν χωρίς το τρίποδο, καθώ ς επί­ σης και με την ανάδυση της «νέας αντίληψης», η μηχανή γίνεται άλλο ένα όργανο που δουλεύει με το χέρι. Διευρύνει τις δυνατότητες του σώματος όπω ς ακριβώ ς και το μολύβι, διότι λειτουργεί, για να χρησιμοποιήσουμε τη φροϋδική ορολογία, σαν ένα είδος τεχνητού μέλους. Μια από τις συ­ νέπειες αυτής της συσχετιστικής λογικής που

Μ

El Lissitzky, Σύνθεση, 1925

ροποιεί τα φευγαλέα φαινόμενα, κα ι ο δίσκος του γραμμοφώνου τού προσφέρει την ίδια υπηρεσία όσον αφορά της εφήμερες ηχητικές εντυπώσεις. Και τα δύο αυτά μηχανήματα είναι υλοποιήσεις της ικανότητας που του δόθηκε να θυμάται, δη­ λαδή της μνήμης του». Αυτή την ιδέα της σύλληψης της φευγαλέας ε­ μπειρίας με στόχο την αιχμαλώτισή της, της κα ­ ταγραφής του παρόντος και της διατήρησής του ενάντια στο πέρασμα του χρόνου, ο Freud τη

συνδέει τη μηχανή και το χέρι τοποθετεί τη φωτο­ γραφική εικόνα μέσα σ’ ένα ιδιαίτερο τύπο σω­ ματικού πλαισίου. Μια συχνά επαναλαμβανόμε­ νη εικόνα στην εμπορική φωτογραφία, στη δεκα­ ετία ’20-30, είναι να κοιτάζει ο φωτογράφος σε πλονζέ το ίδιο του το σώμα. Αν, τώρα, αυτά τα χέρια είναι ή δεν είναι τα χέρια του φωτογράφου, δεν έχει σημασία. Αυτό που μετράει είναι η έντο­ νη προσποίηση που συνεπάγεται αυτή η σχέση. Το πεδίον της εικόνας παρουσιάζεται ως μια φυ-

αφιερωμα/33

σική προέκταση της πηγής της όρασης, της ίδιας δηλαδή της οπτικής γωνίας της μηχανής. Τα χέ­ ρια που εμφανίζονται σε πλονζέ ανήκουν στο σω­ ματικό χώρο του φωτογράφου αλλά και παράλ­ ληλα τον διευρύνουν ή τον μεγεθύνουν. Αυτή η αντίληψη του φωτογραφικού πλαισίου ω ς σκη­ νής, που περιμένει να γεμίσει από την εικόνα των χεριών και από την οπτική τους σχέση με τον κ ό­ σμο, καθοδηγεί, εκείνη την εποχή, τη σκηνοθε­ σία πολλών διαφημιστικών φωτογραφιών για σα­ πούνια, όπω ς για παράδειγμα του George Trump που χρονολογείται από το 1930-31. Η φωτογραφι­ κή εικόνα, η οποία παρουσιάζει κατά τρόπο πα­ ράδοξο επί σκηνής το χέρι και τη σχέση του με τη γραφή, δεν είναι ίδιον μόνο της γερμανικής σχολής. Τη βρίσκουμε επίσης στην πρακτική των σουρρεαλιστών στη δεκαετία ’20-’30. Η αυ­ τοπροσωπογραφία του Αντρέ Μ πρετόν, ένα φω­ τομοντάζ του 1938, έχει τίτλο Η α υ τ ό μ α τ η γ ρ α φ ή και παραπέμπει σε μια σχέση που ο ίδιος είχε δη­ μιουργήσει μεταξύ αυτοματισμού και φωτογρα­ φίας, ήδη, από το 1920 ακόμα. Κατ’ ανάλογο τρόπο, διάφορες υπερεπιθέσεις του Μορίς Ταμπάρ, στα τέλη της δεκαετίας του ’20, παρουσιά­ ζουν τη σχέση ανάμεσα στο χέρι και στην τυπω­ μένη σελίδα, χώρο της γραφής, η οποία σήμερα είναι πια πολύ οικεία. Το ενδιαφέρον τους για τον αποκρυφισμό οδήγησε τους σ ουρρεαλιστές μέχρι τη χειρομαντεία - στις γραμμές και τα σημάδια πάνω στην ίδια την επιφάνεια του χεριού - που αποτελούν ένα είδος αυτο-εγγραφής του σώμα­ τος. Αυτό ακριβώ ς έψαχνε ο Roger Parry όταν δημιούργησε το φωτόγραμμά του στις αρχές της δεκαετίας του ’30, το οποίο θα μπορούσε να χρη-

34/αφιερωμα σιμεύσει ω ς γενικό έμβλημα στη σχέση των σουρρεαλιστών με τη φωτογραφία. Το αποτύπωμα ό­ μως μιας παλάμης σε μια επιφάνεια είναι επίσης ένα από τα αρχαιότερα παραδείγματα διείσδυ­ σης του σώματος στο πεδίον της εικονικής του α ­ ναπαράστασης. Π ρόκειται για την προαιώνια προσπάθεια του ανθρώπου να παράγει και ν’ α­ φήνει το σ ημάδι του: το αποτύπωμα της π αλάμης που βρίσκουμε στα παλαιολιθικά σπήλαια ή στις πρωτόγονες στήλες κι ακόμα στα παιδικά σχέ­ δια. Π ρόκειται για την ίδια αυτή αποτύπωση της εικόνας του «σωματικού πεδίου», προετοιμάζο­ ντας το ίδιο του το λείψανο, που επιχειρείται μέ­ σω της ιχνογράφησης του περιγράμματος του χε­ ριού σε μια κίνηση αυτοπαρουσίασης που επανα­ λαμβάνεται στο άπειρο. Οι σουρρεαλιστές όντως λάτρευαν πράγματι αυτή την εικόνα, δεν ή ταν ό­ μως οι μόνοι που την αγάπησαν. Η φωτογραφία αυτή άγγιζε εξίσου την ευαισθησία πολλών άλ­ λων πρωτοποριών της Ευρώπης, όπω ς μπορούμε να δούμε στα πρώ τα φωτογράμματα του Lissitzky. Το θέμα μπήκε γρήγορα και για τα κα­ λά στη φωτογραφία. Η παλάμη του χεριού ω ς εκ­ δήλωση της φυσικής ροπής του ανθρώπου να δη­ μιουργεί και ν’ αφήνει αποτυπώματα έγινε έμμο­ νη ιδέα για τη φωτογραφία και σφετερίστηκε το πεδίο της φωτογραφικής εικόνας, σημαδεύοντάς την παράλληλα με την έννοια της διάρκειας του γραπτού αποτυπώματος εν αντιθέσει με το εφή­ μερο της καθαρά οπτικής εικόνες. Οι λέξεις μπο­ ρεί ν’ αποτυγχάνουν, αλλά εν πάση περιπτώσει μένουν. Η εισβολή του κειμενικού στοιχείου στο οπτικό αποτελεί ένα από τα κεφάλαια της φωτο­ γραφίας του μεσοπολέμου που πρέπει να γρα­ φτούν. Το παράδειγμα του John Gutmann, που έ­ φυγε από τη Γερμανία για να πάει σ της Η νωμένες Πολιτείες στη δεκαετία του ’30 είναι ιδιαίτερα δι­ δακτικό. Η δουλειά του Gutmann είναι γεμάτη α­ πό τη μαγεία του εγγράφου, που είναι μαγεία της γραφής, της γραφής που ισοπεδώνει και εξομα­ λύνει την κάθε επιφάνεια μετατρέποντάς την σε υποστήριγμα της γραμμένης λέξης. Στη μεγάλη πλειοψηφία του έργου του κάθε πραγματικότητα έχει μεταμορφωθεί σε «ομιλούσα εικόνα». Στο τέλος-τέλος η πραγματικότητα έχει πιεστεί, πλα­ στεί, αντικατασταθεί, υποκατασταθεί τελικά α­ πό τη λέξη, από ένα γραπτό, που, αυτό τουλάχι­ στον, κάθε άλλο παρά μπορεί να θεωρηθεί ότι α-*1 Σημειώσεις 1. Το συνέδριο «Όταν οι λέξεις απουσιάζουν» («When Words Fail»), που οργανώθηκε από το International Center of Pho­ tography και το Goethe House της Νέας Υόρκης από τις 19 ως τις 21 Φεβρουάριου 1982, συνέπεσε με τις εξής εκθέσεις του ICP: Φωτογραφική πρωτοπορία στη Γερμανία: 1919-1939 και Χάινριχ Κουν: Αυτό το δοκίμιο είναι μια ξαναϊδωμένη εκδοχή της διάλεξης που έδωσε η συγγραφέας στο συνέδριο, στο πλαίσιο μιας συνεδρίασης αφιερωμένης

πέτυχε. Η «νέα οπτική αντίληψη» ορίζει μια διαρκή σχέση ανάμεσα στο χέρι κ αι στην όραση. Δεν πρόκειται ωστόσο για σχέση συμπληρωματι­ κή αλλά ανταγωνιστική, στην οποία χαμένη βγαίνει η όραση. Η κίνηση του χεριού, η κίνηση του αποτυπώ ματος, η κίνηση που καταγράφει παρίσταται και ανα-παρίσταται με μια ποικιλία στρατηγικώ ν ω ς κάτι που εκτοπίζει και κ α τα ­ κλύζει την όραση, φτάνοντας μέχρι του σημείου να την εκδιώκει. ΓΓ αυτό ακριβώ ς το θαυμαστό παράδοξο της εικόνας-εμβλήματος του συνε­ δρίου που ήταν αφιερωμένο στην ανάλυση της «νέας οπτικής αντίληψης» (η φωτογραφική αυ­ τοπροσωπογραφία του Herbert Bayer, πρ οδομέ­ νου από τις λέξεις αλλά που συνεχίζει πα ρ’ όλα αυτά να γράφει) είναι, κυριολεκτικά, αντιπροσω­ πευτική, αν και αθέλητα, της σχέσης αυτής. Ί δ ια περίπτωση είναι και μια άλλη αυτοπρο­ σωπογραφία της ίδιας εποχής (του Umbo, με χρονολογία 1930) όπου το αποτύπωμα ή το σημά­ δι της ίδιας της φωτογραφικής μηχανής ω ς προ­ βαλλόμενης αντανάκλασης του χεριού του συγ­ γραφέα ενσωματώνεται με ακρίβεια στο πεδίον της εικόνας. Η σκιά που δημιουργείται παρου­ σιάζεται ως το μέσον καταγραφής της ανθρώπι­ νης παρουσίας και ταυτόχρονα ω ς το όργανο της εκτόπισης αυτής της παρουσίας. Στην πραγματι­ κότητα η σκιά των χεριών και της μηχανής πέ­ φτει πάνω στα μάτια του υποκειμένου, στο κέ­ ντρο της όρασής του, κ ι αντικαθιστά τη δραστη­ ριότητα του βλέμματος με το μέσο καταγραφής, παρουσιάζοντας έτσι σε μας την εικόνα του πραγματικού σώματος, το οποίο υποδουλώνεται στην κυριαρχία της επιπρόσθετης οπτικής προέ­ κτασης που είναι η φωτογραφική μηχανή. Εξάλ­ λου ο Freud, αναλύοντας την δυστυχία του πολι­ τισμού μας, ο οποίος όλο και πιο τεχνολογικός γίνεται, παρατηρεί: «Ο άνθρωπος έγινε καθώς λέμε ένα είδος "προθετικού θεού” . Θαυμαστός θεός βέβαια, αν διαθέτει όλα τα βοηθητικά όργα­ να, αυτά όμως δεν αναπτύχθηκαν μαζί του και συχνά του προκαλούν μεγάλη δυσφορία».4 Η προσωπογραφία του Umbo είναι μια ξεκάθαρη παρουσίαση του ζητήματος. Ό π ω ς και του Bayer συμβολίζει τα παράξενα παράδοξα που φέρνει στο φως ο νέος φωτογράφος, όταν, όπω ς εδώ, βαδίζει μες στον αιώνα του μοντερνισμού. Απόδοση: Τ ιτίκ α Δημητρούλια στις υφολογικές συνέπειες της τεχνολογικής προόδου στις φωτογραφικές μηχανές κατά τη δεκαετία του ’20.

2. Το έργο του Βέρνερ Γκραφ Eb Kommt cler Nene Fotograf! (Έρχεται ο νέος φωτογράφος) (Berlin, Verlag Hermann Reckendorf, 1929) λειτούργησε ως μανιφέστο γι’ αυτή τη νέα φωτογραφική ευαισθησία. «Η νέα οπτική αντίληψη» είναι έ­ νας όρος του Moholy-Nagy.

3. Φρόυντ, Ο πολιτισμός, πηγή δυστυχίας, Αθήνα, 1950, Εκδ. Τσόγκα - Φωτόπουλου. Μετ. Κ. Μεραναίου, Μ. Ζωγράφου σελ. 49-50.

4. Ο.π. σελ. 50.

αφιερωμα/35

A

πιαδεν μεταπτώσεις

£ 1 _ Α

Πρόσωπα,*°υ% οΚΡ αλύπτει την απα

A

H S s^ a fe s^

£ 1A L

0Α Λ ΑΜ Ο Σ Ε Ν Τ Α Ξ Η Σ

β

™

β

* "

μΛσταποΦ“τάμ°υ' φ ο ύ μ α ρ ά το ν

A

^

®

^

l

μ α κ ά ρ .0 r o W

A A

l

„

i

.tere

r

Λ£5Κ

. 00„νε rw ™ >■"“

.

& : i_ i

i

αρ„τ(δα)«“ «

Λ

··

s - S s i i - ' S S s " ” ··

lf l« Μ·

Ζ ίΤ ιό σ Κ

i

f

l

η

Κ

l

Τώρα

Κλείτος ήρον

ΣΕΙΣ

WmmmmmdKmm: l - m

ΡΑΙΝΕ

ITAi

£

1 1 Βιβλίο «Τ ° ΧΡονόμετρ0>>’ 1972 από το {W**0

Α

£ J3 J

36/αφιερωμα

ανασημασιοδοτούν την εικόνα Φωτογραφίες με κείμενο του Duane Michals και ποίηση Κ. Καβάφη

«Το να αδράξεις το πραγματικό, το να "πιάσεις" το ζωντανό, το να συλλάβεις την κίνηση, το να προσφέρεις κάτι προς θέαση, σημαίνουν, για τον Duane Michals, να πέσεις στην παγίδα της φωτογραφίας: σημαίνουν μια ψευδο-υποχρέωση, μιαν άστοχη επιθυμία, μια ψευδαί­ σθηση για σένα τον ίδιο. «Τα βιβλία φωτογραφίας έχουν συχνά τίτλους του είδους: το μάτι του φωτογράφου, το βλέμμα του τάδε πάνω στο δείνα πράγμα κ.λπ., έτσι που θα έτεινε κανείς να πιστέψει ότι οι φωτογράφοι δε διαθέ­ τουν παρά μόνον μάτια κι ένα ολότελα άδειο κεφάλι». Η μεταφορά του βλέμματος έχει, από παλιά, εγκλωβίσει την πρακτική του φωτογράφου επιβάλλοντάς του έναν και μόνο νόμο: να είναι ένα μάτι, ένα μάτι άψογο και επι­ τακτικό που προδιαγράφει για τους άλλους αυτό που ε­ κείνοι θα ’πρεπε να βλέπουν. Στον D.M . συναντά κανείς - και πρόκειται εδώ για την αστεία, τρελλή, μποφόνικη πλευρά του - μια ολόκληρη προσπάθεια προκειμένου να απαλλαγεί από την αφόρητη ηθική του βλέμματος: ε­ πιχειρεί, δηλαδή, να ακυρώσει αυτό που θα μπορούσαμε να αποκαλέσουμε οπτική λειτουργία της φωτογραφίας. Από την προσπάθειά του αυτή πηγάζει μια ολόκληρη σειρά από λιγότερο ή περισσότερο σύνθετα παιχνίδια ό­ που ο φακός, χωρίς παύσεις, αφήνει να ξεφεύγει το ορα­ τό ενώ το αόρατο εισβάλλει απρόσμενα, περνά κι αφήνει τα ανεξίτηλα ίχνη του πάνω στο φιλμ» (Μισέλ Φουκώ, Οκτώβριος 1982)

ο παραπάνω σχόλιο του Μ. Φουκώ για το έρ­ γο του D. Michals συνοψίζει εύστοχα τη «φι­ λοσοφία» του Αμερικανού φωτογράφου. Ή δη , το 1966, εισάγοντας στο έργο του τις σειρές φω­ τογραφικών εικόνων, τις περίφημες Sequences

Τ

αφιερωμα/37

Μετά το ντους του, σκουπίστηκε πολύ προσεκτικά. Και παρ’ όλο που δεν θα το παραδεχόταν ποτέ, όλα έγιναν προς δικό μου όφελος.

του, ο D.M . δημιουργεί μιαν αφήγηση μ’ έναν δι­ κό του, ιδιάζοντα τρόπο. Σε αντίθεση με προη­ γούμενες περιπτώσεις με τις οποίες θα μπορούσε να παραλληλισθεί (όπως η «Κ οκκινοσκουφίτσα» του Robinson), ο D.M . δεν προσπαθεί να δη­ μιουργήσει μια «πυκνογραμμένη» σύνθεση. Αντί­ θετα εισάγει κ ε ν ά , διαλύει το φωτογραφικό «κεί­ μενο», υπεκφεύγει να αποδώσει το γεγονός που θα ’πρεπε να συλλάβει φωτογραφικά. Α ντ’ αυ­ τού, περνά σ’ ένα χώρο φαντασιακό όπου το «μή­ νυμα» δημιουργείται σ υγκινησιακά και συνδηλωτικά αφού οι φωτογραφίες του κάθε άλλο παρά υ-

πακούουν στην αρχή της πιστής αναπαράστασης του κόσμου. «Οι άνθρωποι πιστεύουν στη πραγματικότητα των φωτογραφιών αλλά όχι στην πραγματικότη­ τα της ζωγραφικής. Αυτό τοποθετεί βέβαια σε πλεονεκτική θέση τους φωτογράφους. Το κακό όμως αρχίζει από τη στιγμή που και οι ίδιοι οι φω­ τογράφοι πιστεύουν στην πραγματικότητα των φωτογραφιών». Ο ίδιος, αρνούμενος την παντοδυναμία της φωτογραφικής εικόνας, εισάγει το 1974 στις φω­ τογραφίες του τη γ ρ α φ ή . Η εικόνα, συνοδευόμενη πλέον από το χειρόγραφο κείμενο, στο πάνω ή στο κάτω μέρος της σελίδας, δίνει μια νέα διά­ σταση, ανασημασιοδοτεί, το μήνυμα που αυτή εκπέμπει. Η γραφή αποτελεί την προσωπική σφραγίδα του Michals πάνω στη φωτογραφία, τη δική του πρόταση ανάγνωσης. «Κανείς δεν μπο­ ρεί να αναπαράγει τη γραφή μου, θα πει, ενώ ο καθένας θα μπορούσε να ανατυπώσει τις φωτο­ γραφίες μου». Ποιος όμως ο ρόλος αυτών των λέ­ ξεων, των κειμένων που πλαισιώνουν τη φωτο-

γραφία; Ο Roland Barthes, αναλύοντας το γλωσ­ σικό μήνυμα που συνοδεύει μια εικόνα, διακρίνει δυο λειτουργίες του: την αγκύρωση (encrage) και την αναμετάδοση (relais).2 Έ χουμε «αγκύρωση» όταν το γλω σσικό μήνυμα αποβλέπει στο να κα­ θοδηγήσει τον αναγνώστη ανάμεσα στα πολλα­ πλά σημαινόμενα της φωτογραφικής εικόνας (την πολυσημία της) και να τον κάνει να αποφύγει ορισμένα από αυτά αποδεχόμενος ταυτόχρο­ να κάποια άλλα. Η γλώσσα, δηλαδή, επιτελεί μια λειτουργία διασάφησης, η διασάφηση όμως αυτή είναι επιλεκτική. Το κείμενο καθίσταται, έ-

38/αφιερωμα τσι, το δικαίω μα ελέγχου του δημιουργού πάνω στην εικόνα. Αντίθετα, η λειτουργία της αναμε­ τάδοσης του κειμένου το τοποθετεί σε μια σχέση παραπληρωματική με την εικόνα. Ό π ω ς ση­ μειώνει ο Barthes: «Σπάνιος στη σταθερή εικόνα, αυτός ο λόγος αναμεταδότης γίνεται σημαντικό­ τατος στον κινηματογράφο όπου ο διάλογος δεν έχει μια απλή λειτουργία διασάφησης αλλά κά ­ νει, αληθινά, να προχωρά η δράση, τοποθετώ­ ντας στη σειρά των μηνυμάτων, έ ν ν ο ι ε ς π ο υ δ ε ν β ρ ί σ κ ο ν τ α ι μ έ σ α σ τ η ν ε ι κ ό ν α ».3 Οι δυο λειτουρ­ γίες, φυσικά, μπορούν να συνυπάρχουν. Στις φωτογραφίες με κείμενο του D.M ., ο λό­ γος δεν λειτουργεί επεξηγηματικά με την έννοια ότι η φωτογραφία είναι υποχρεωμένη να αποδεί­ ξει την προέλευσή της. Ό π ω ς παρατηρεί ο Μ. Φουκώ, τα κείμενα αυτά «δεν αποβλέπουν στο να ακινητοποιήσουν την εικόνα, να την προσδέ­ σουν κάπου, αλλά αντίθετα να την εκθέσουν σε αόρατους ανέμους. Α ντί να της ρίξουν άγκυρα, την εξοπλίζουν για ταξίδια. Αυτό που ο D.M . ζη­ τά από αυτά τα γραπτά κείμενα είναι να αφαιρέσουν εκείνα τα στοιχεία που θεωρεί ότι κάνουν την εικόνα του να ασφυκτιά. Οφείλουν να κάνουν την εικόνα να κυκλοφορήσει μέσα στη σκέψη, στη δική του σκέψη κι από τη δική του σ’ εκείνη των άλλων».4 «Φτιάχνω μαύρα σημάδια πάνω στο λευκό χαρτί», λέει ο ίδιος, για να συμπληρώσει: «αυτά τα σημάδια είναι οι σκέψεις μου». Αυτές του τις σκέψεις, κι όταν ακόμη δεν έχουν μορφή ποιήμα­ τος, τις αποδίδει με τρόπο ποιητικό δημιουργώ­ ντας μικρά αφηγήματα. Δεν είναι υπερβολικό που αυτά τα κείμενα έχουν χαρακτηρισθεί π ο ιη ­ τ ικ ά κ ε ί μ ε ν α , ενώ ταυτόχρονα διαθέτουν, τα πε­ ρισσότερα από αυτά, αξιόλογες και συχνά αρκε­ τά σύνθετες αφηγηματικές δομές. ομικά όσο και θεματικά, οι φωτογραφίες με κείμενο του D.M . κινούνται γύρω από κά­ ποιους άξονες που επαναλαμβάνονται. Μεταξύ αυτών, κυρίαρχη θέση κατέχει η έννοια του ειδώ­ λου, του αναδιπλασιασμού που παραπέμπει τόσο σ’ αυτή τούτη την τέχνη της φωτογραφίας όσο και σε βιωματικές-συγκινησιακές σκέψεις.5 Οι τελευταίες αποτελούν συχνά το κλειδί κατανόη­ σης των συνδηλώσεων της φωτογραφικής του ει­ κόνας μέσω των ανασημασιοδοτήσεων που προ­ σφέρει το κείμενο. Ά λ λ ο ς, εξίσου σημαντικός ά­ ξονας είναι εκείνος της συνονθύλευσης του πα­ ρελθόντος και του μέλλοντος σ’ ένα κειμενικό παρόν που εξασφαλίζει η παρουσία του αφηγημα­ τικού «εγώ» που εκφέρει τον λόγο και που δίνει στη φωτογραφική εικόνα προεκτάσεις στο χώρο και το χρόνο. Έ τ σ ι το τέλειον ανάλογον της πραγματικότητας, η αναπαράστασή της, διαλύε­ ται κάτω από μια φορτισμένη αφήγηση αποκαλύ­ πτοντας εντάσεις και συναισθήματα και κάνο­

Δ

ά,χ.

A

^t

Α Lerre« from ,α/,οο

ντας τη φωτογραφική εικόνα να εκραγεί στα πολλαπλά σημεία στα οποία αρχικά είχε «σκηνοθετικά» συντεθεί. Ά λ λ ο ς , τέλος, ουσιαστικός άξονας που διέπει τις σύνθετες αυτές δημιουργίες είναι η παράξενη σχέση που προκύπτει μεταξύ α­ φηγούμενης φωνής/φωτογραφικού φ ακού/αναπαριστάμενου αντικειμένου/αναγνώστη-θεατή. Ό π ω ς γίνεται εμφανές από τις φωτογραφίες που παρατίθενται εδώ υπάρχει μια διττή σχέση αντικειμένου/φωνής και αντικειμένου/φακού που μπορεί να αναλυθεί είτε σε σχέση ταύτισης μετα­ ξύ αντικειμένου/φωνής είτε σε σχέση ταύτισης μεταξύ φωνής/φακού. Τη διττή αυτή σχέση ταύτισης/μη-ταύτισης των παραπάνω παραγόντων καλείται, φυσικά, να αποκρυπτογραφήσει κάθε φορά ο αναγνώ στης/θεατής θέτοντας σε λειτουρ­ γία τη διπλή του αυτή υπόσταση. Το 1978 εκδίδει ένα φωτογραφικό άλμπουμ με τίτλο: «Αφιέρωμα στον Καβάφη: Δέκα ποιήματα του Κωνσταντίνου Καβάφη/Δ έκα φωτογραφίες από τον Duane Michals».6 Ό π ω ς παρατηρεί ο Renaud Camus, ο Μ. είδε στον Καβάφη ένα είδος νεκρού αδελφού και στο έργο του Αλεξανδρινού ποιητή ένα λογοτεχνικό είδωλο του φωτογραφι­ κού του έργου. Και στο έργο του αυτό, ο Μ. ακο­ λουθεί τους θεματικούς και δομικούς άξονες που παρουσίασα πιο πάνω. Και στις δύο φωτογραφίες που παρατίθενται εδώ από το «Αφιέρωμα στον Καβάφη» τα σύντομα κείμενα που τις συνοδεύ­ ουν ανασημασιοδοτούν την εικόνα, την προε-

Ζ»· /W <e ^ ZU/ J * -i Λ ··2^ *- ; y /., /utts^tX' /-’*-<►-=<' Λ>-( A ^ 6 JLdtRz isif . o f -Zt-^iyu^ o u - t^ t X Aosi ■^e. t3«^ A&J r* As sc£c*J, s*L~t+

o

αφιερωμα/39

ΕΝ Α ΓΡΑΜ Μ Α Α Π Ο ΤΟΝ Π Α Τ Ε ΡΑ ΜΟΥ Α π ’ όσ ο μπορώ να θυμάμαι, ο πατέρας μου μου έλεγε πάντοτε ότι μια μέρα θα μου γράψ ει ένα πολύ ιδιαίτερο γράμμα. Α λλά ποτέ δεν μου είπε ποιο θα είναι το περιεχόμ ενο του γράμματος. Π ροσπα θούσα συνήθω ς να μαντέψω τι θα διάβαζα στο γράμμα, ποιο οικ ογενεια κ ό μυστικό θα μπορούσε τώρα να μου αποκαλυφθεί, ποιο μυστικό θα μοιραζόμασταν μ όνοι εμείς οι δυο. Ξέρω τι ήταν εκείνο που ήλπιζα να βρω στο γράμμα. Π ερίμενα α π ’ αυτόν να μου πει πού είχε κρυμμένα τα συναισθήματά του. Α λ λ ά τότε πέθανε, και το γράμμα δεν έφθασε ποτέ. Κι εγώ ποτέ δεν βρήκα εκείνο το μέρος όπ ου είχε κρυμμένη την αγάπη του.

•^V χ £ -*Ζ -jU-ass^ surZissis ~^<

-fuXXtst, -bet. 'ifr-vui

κτείνουν στο χρόνο (υπήρξε ένα προ-εικονικό παρελθόν και στη μία γίνεται αναφορά σ ’ ένα μελλοντικό χρόνο: «και πα ρ’ όλο που ποτέ του δεν θ α τ ο π α ρ α δ ε χ τ ε ί » ) , αλλά και στο χώρο, προβάλλοντας επάνω τους μια κίνηση που η φω­ τογραφική αναπαράσταση δεν είναι πάντοτε ικ α ­ νή να αποδώσει. Στην πρώτη από αυτές, του νέου στο μπάνιο, η τεχνική της φωτοσκίασης που επι­ τρέπει το παιχνίδι της κάλυψ ης/αποκάλυψ ης του γυμνού σώματος, το φλουτάρισμα που παραπέ­ μπει σε μια γρήγορη λήψη, πριν ολοκληρωθεί η ή­ δη αρχισμένη στροφή του προσώπου του νέου, αλλά και η στάση του σώ ματος και η τοποθέτη­ σή του μέσα στο χώρο αποτελούν συνδηλώσεις που οι κώ δικές τους δεν μπορούν να αναγνωσθούν χωρίς τη βοήθεια του κειμένου. Ο συναι­ σθηματικά φ ορτισμένος λόγος διαλύει όλη τη βα­ ρύτητα του πραγματικού, πα ρ’ όλο που διατηρεί την αμφισημία του: μια αμφισημία που οφείλεται κατά κύριο λόγο στην πραγματική ταυτότητα του φορέα της εκφώνησης του λόγου. Αυτό που έ­ γινε «προς όφελος» του είναι η πράξη που περιγράφεται στο κείμενο («σκουπίστηκε προσεκτι­ κά») ή μία άλλη πράξη που απλά υποδηλώνεται, δηλαδή αυτό τούτο το γεγονός της φωτογράφισης; Ά ρ α γ ε ο φορέας της φωνής ταυτίζεται με τον φορέα της όρασης ή ο τελευταίος (δηλ. ο φω­ τογράφος) παίζει το ρόλο του μεσάζοντα, αυτού που απλά αποτυπώνει τη σκηνή, εισβάλλοντας με το δικό του βλέμμα στο χώρο της φωνής; Ο

D.M . δε μας δίνει την απάντηση. Έ τ σ ι το παιχνί­ δι με τα είδωλα αναδιπλασιάζεται κα ι από τη φω­ τογραφία περνά στο λόγο. ντίστοιχη προβληματική δημιουργεί κα ι η φωτογραφία της οποίας το κείμενο φέρει τον παραπλανητικό τίτλο «ένα γράμμα από τον πατέρα μου». Δεν θα σταθώ εδώ στην πλήρη ανασημασιοδότηση της φωτογραφικής εικόνας α­ πό το κείμενο. Θα σημειώσω όμως ότι η φωτο­ γραφία προηγείται του κειμένου κατά μια δεκα­ πενταετία αφού αυτή τραβήχτηκε στα 1960 ενώ το κείμενο προστέθηκε το 1975. Εδώ, το παιχνίδι τού «άλλο το φαίνεσθαι και άλλο το είναι» αγγί­ ζει τα όριά του: ο τίτλος αναιρείται από το ίδιο το κείμενο αφού το τελευταίο δεν είναι το γράμμα του πατέρα αλλά σχόλιο πάνω στο γράμμα του πατέρα που δεν γράφτηκε τελικά ποτέ· από την άλλη, η φωτογραφική εικόνα αναπαριστά τα υ­ ποτιθέμενα πρα γμ ατικά πρόσωπα του κειμένου, τον πατέρα και το γιο, και είναι ευνόητο ο αναγνώ στης/θεατής να ταυτίζει τον εικονιζόμενο νέο με τον φορέα της εκφώνησης του κειμένου, τον πρω τοπρόσωπο αφηγητή και τον ηλικιωμένο άνδρα με τον πατέρα του. Από τη στιγμή δε που ο ηλικιω μένος ά ν δρ α ς/πα τέρα ς είναι ο π ρ α γ μ α τ ι ­ κ ό ς π α τέρα ς του D.M . τότε, ο δέκτης του διπλού αυτού (οπτικού και γλωσσικού) μηνύματος εύλο­ γα ταυτίζει τον νέο με τον ίδιο τον D.M . Αυτό ό­ μως δεν αληθεύει: ο εικονιζόμενος νέος είναι ο α -

Α

40!αφιέρωμα δελφός του D .M . Τ έλος, το κ είμ εν ο δ ιαρρηγνύει τ ο χρόνο τη ς φ ω τογρ αφ ικής ε ικ ό ν α ς κ α ι τη στατ ικ ό τ η τ ά τη ς επανερχόμενο όμω ς σ υ νδ ηλω τικά σ’ αυτό που εκείν η α να π αρισ τά: τ ο κ είμ εν ο αναφ έρετα ι σ’ ένα παρελθόν (αυτό που θα γ ιν ό τα ν ), σ’ ένα παρόν (η ίδ ια η πράξη τη ς αφήγησης σ το εδώ κ α ι τώ ρα) κ α ι σ’ ένα μ έλλον (σ’ αυ τό που έγ ι­ νε ή κα λύ τερ α που δεν έγινε, τελ ε σ ίδ ικ α , αφού ο π ατέρας πέθανε). Μ έσ α σ’ αυτή, όμως, τη ν κ υ ­ κ λ ω τ ικ ή του κίνησ η σ το χρόνο, τ ο κ είμ εν ο , συ­ ν ο λ ικ ά , ω ς σ η μείο δεν έ χ ει ά λ λ ο ση μαινόμ ενο α­ πό το κεν ό , τη σιωπή, αυτό που δε γ ρ ά φ τη κ ε. Κ ι αυ τό α κρ ιβώ ς το κενό, αυτή η σιωπή β ρ ίσ κ ετα ι εγγεγρ αμμένη στο αυστηρό πρόσωπο του ε ικ ο ν ι-

ζόμενου π ατέρα που « μ ιλ ά ει» γ ια τ α συναισ θήμα­ τ α που ουδέπ οτε, αυτός, τό λ μ η σ ε να εκφ έρ ει. Σ τα επίσης έντο ν α φ ο ρ τισ μένα σ υ γ κ ιν η σ ια κ ά κ είμ εν ο κ α ι φ ω τογραφ ία με τ ίτ λ ο «Α υ τή η φ ω το­ γρ α φ ία ε ίν α ι η απόδειξή μου» δεν θα πρέπει να παραβλέψουμε τη διπ λή σ η μασ ία τη ς α γ γ λ ικ ή ς λέξη ς «p ro o f» ως «α π όδειξη» κ α ι ως «φ ω τογρα­ φ ικ ό δ ο κ ίμ ιο » . Έ τ σ ι ο τ ίτ λ ο ς , αναφερόμενος αυ­ τή τη φ ορά τόσ ο σ τη φ ω τογραφ ία όσο κ α ι στο κ ε ίμ εν ο (αφού το τελ ε υ τα ίο α κ ο λ ου θεί τη φ ω το­ γρ α φ ία κ α ι απ ο μ α κ ρ ύ ν ετα ι από το ν τ ίτ λ ο , μη δυνάμενο έ τσ ι να το ν ο ικ ειοπ ο ιηθ εί πλήρως) μπορεί

αφιερωμα/41 να αναγνωσθεί δ ιτ τ ά : ε ίτ ε ως εκφ ερ όμενος από τ ο ανδ ρ ικό πρόσωπο τη ς φ ω τογραφ ίας που θα πρέπει α ν α γ κ α σ τ ικ ά να θεωρηθεί κ α ι ως φορέας εκφώ νησης του κ ειμ ένο υ κ α ι εδώ έ χ ει τη σημασ ία τη ς «απόδειξης», ε ίτ ε ως εκφ ερ όμενος από το ν φωτογράφο (το μ ά τ ι που δημιουρ γεί τη ν απόδει­ ξη) κ α ι τ ό τε θα πρέπει να έ χ ει τη ση μασ ία του « δ ο κιμίο υ» . Θ α μπορούσαμε δ ηλαδή να πούμε ό­ τ ι η δεύτερη αυτή ε κδ ο χή π ερ ικ λ είει τη ν πρώτη ό­ πως ακριβώ ς ο λόγος ενός ε ξω διη γ ητικ ού αφηγη­ τή «εγκιβ ω τίζει» το ν λόγο του ε ν δο -δ ιηγ η τικ ού αφηγητή ή τω ν ε νδ ο διηγη τικώ ν προσώπων. Επι­ πλέον, δ ημ ιου ρ γείτα ι μ ια χ ρ ον ικ ή δια φοροποίη­

ΤΗΙ5

τ α ι κ α τ ά τη σ τιγμή τη ς ανάγνω σης: « Κ ο ίτα ξ ε, δες κ ι από μόνος σου» λ έ ει η φωνή, απευθυνόμε­ νη στον α ν α γνώ σ τη/θεατή, τοποθετούμενη στο χρόνο αυτού του τελ ευ τα ίο υ κ α ι ό χ ι στο χρόνο ό­ που εκ φ έρ ετα ι π ρ α γ μ α τικ ά ο λόγος. Έ τ σ ι ο D .M . κ α τα φ έρ ν ει να κ α τα λ ύ σ ε ι τη λ ε ι­ τουργία τη ς φ ω τογραφ ίας ως σ τιγμιότυπ ον αποδ ίδ οντά ς της μια συνέχεια μέσα στο χρόνο, α ν τ ί­ σ τοιχ η με ε κ είν η που εξα σ φ α λ ίζε τα ι μέσω τη ς α-

pH o T o 6 R a />H I S

AAjf- . 7 /u s itf.

ση μετα ξύ φωτογράφου κ α ι αφηγητή του κ ε ιμ έ ­ νου: αν ο φωτογράφος «βλέπει» αυτό που έγινε « τό τε» , η φωνή το π ο θ ετείτα ι σ’ ένα «τώ ρα» της αφήγησης που α υ τό μ α τα , ω στόσο, σ χ ετικο π ο ιεί-

Ui-K. t h a t

ΜΥ

Ρκ οορ

*

'

ΑΥΤΗ Η ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΑ ΕΙΝΑΙ Η ΑΠΟΔΕΙΞΗ ΜΟΥ Αυτή η φωτογραφία είναι η απόδειξή μου. Ήταν εκείνο το απόγευμα, όταν τα πράγματα πήγαιναν ακόμη καλά μεταξύ μας, και αυτή με αγκάλιαζε, και είμασταν τόσο ευτυχισμένοι. Είναι κάτι που συνέβη. Αυτή με αγάπησε. Κοίταξε, δες κι από μόνος σου!

UAtsif

42/αφιερωμα φ η γη μ α τική ς πράξης στη λο γ ο τεχ ν ία . Α λ λ ά κ α ι πέρα από αυτό, όπως εύσ τοχα π αρατηρεί ο Φουκ ώ ,7 κ α τα φ έρ νει να δ είξει, μέσω τη ς φω τογρα­ φ ίας, ό τ ι αν χρόνος κ α ι εμπ ειρ ία δεν παύουν να συμπορεύονται, δεν ανήκουν παρ’ ό λ ’ α υ τά στον ίδ ιο κόσ μο. Α ν δεχτούμε ό τ ι ο χρόνος μπορεί θαυμάσια να επιφ έρει τ ις αλλ α γ ές του, τ α γηρ α­ τ ειά , το θά νατο, θα πρέπει ε πίσης να αποδεχτού­ με ό τ ι η σ υ γκινη σ ια κά φ ορτισ μένη σκέψ η αναδεικν ύ ετα ι σε κ ά τ ι ακό μ η ισχυρότερο: ε ίν α ι αυτή, κ α ι μόνη αυτή που μπορεί να δ ει, μπορεί να κ ά ν ε ι ορ ατές τ ις α ό ρα τες ρυτίδες ε κείνο υ. Ή , α κ ό μ η , τ ις ανεπαίσθητες αποχρώ σεις που δια περνούν τα ανύποπτα πρόσωπα ή πράγματα κ α ι που μπο­ ρούν να προβάλλουν στον α να γνώ σ τη/θεα τή νέ­ ους τρόπους πρόσληψης γ ια πεπερασμένα α ν τ ι­ κ ε ίμ εν α του βιωμένου κόσ μου. το « Α ιχ μ ά λω το παιδί», αυτή η τελ ε υ τα ία δ ιά σ τασ η είν α ι απόλυτα αναγνώ σιμη. Τ ο κείμ ενο , π ρ οβάλλοντας τη ν ισ το ρ ία τω ν εικ ο ν ιζόμενων προσώπων, δ ίνο ντα ς την εμπ ειρία μέσα σ την ε ξέ λ ιξ ή της, σ το χ ρ ο ν ικ ό πριν κ α ι μ ετά , σ χ ετικο π ο ιεί το φ ω τογρ αφ ικόν «α νάλογον» της π ρ α γμ α τικό τη τα ς , απενδύοντάς τ ο από κάθε ρε­ α λ ισ τ ικ ή του προσέγγιση μέσα από καθ ιερ ω μέ­ νους κώ δ ικ ες ανάγνωσης τω ν π ο λ ιτισ μ ικ ώ ν του συνδηλώσεων κ α ι α νά γοντάς τ ο στη σφ αίρα τω ν σ υ γκινη σ ια κώ ν/φ α ντα σ ια κ ώ ν βιω μάτω ν κ α ι τη συ μβο λική τους αναπ αράσταση. Τ α δυο γυμνά κο ρ μ ιά , του παιδιού κ α ι του νέου, που με το σύμ­ πλεγμά τους παραπέμπουν έμμεσ α σε μ ια ολό­ κ ληρ η θ ρ ησ κευτική φ ιλολο γία γύρω από τ ο ν συμ­ β ολισ μό του «παιδοφόρου» Α γ ίο υ Χ ριστόφ ορου, χάνουν κάθ ε ίχνο ς ερω τισμού. Α ς μου επ ιτραπ εί εδώ η αναφορά σ’ ένα λογο­ τε χ ν ικ ό δ ια κείμ ενο , α ρ κ ετά πρόσφατο, γ ια τη δ ιευκόλυνση τη ς προσέγγισής μου σ το γνω στό έργο του M ichel T ou rn ier «Le Roi des Aulnes». O P hilippe de Mones, αναφερόμενος στον ήρωα αυ­ τού του βιβλίου, τον Abel T iffauges, γράφ ει: «Τ ο α ν τρ ικ ό μόριο [σ ’ αυτόν], απλή ε ρ γ α λ εια κ ή α να­ φορά στη γ υ να ίκα , α κυ ρ ώ νεται. Ή , κ α λ ύ τερ α , έ­ χει αποβληθεί [...]: το δια θέτει, χω ρίς όμως να κα θ ο ρ ίζετα ι από αυτό. Έ τσ ι, στον T iffauges, του οποίου τ ο μόριο δεν είν α ι σ η μ α ν τικ ό τερ ο από ε­ κε ίν ο ενός μικρο ύ παιδιού, η φ ω τογρ αφ ική μη χα­ νή θα π α ίξει το ρόλο του τερ ά σ τιου πέους, δεμένη με δέρμα, κ α λ ά τοποθετημένη ανά μεσ α στους μηρούς του, πο λλαπ λασ ιάζο ντας έ τσ ι τα αποτε­ λ έσ μ α τα του α ρ π α κτικ ο ύ του β λ έμ μ α το ς » .8 Α υ ­ τός ο T iffauges, στο τ έλ ο ς του β ιβλίου, γ ίν ετ α ι «παιδοφόρος». Α ν θα θέλαμε να παρ αλληλίσ ου­ με το παραπάνω απόσπασμα με το ν «παιδοφόρο» νέο τ η ς φ ω τογραφ ίας, θα λ έγαμε ό τ ι σ την τε­ λ ευτα ία , η αντιπαράθεση μετα ξύ π αιδ ικού κ α ι ανδρικού μορίου ε ίν α ι έντονη α λ λ ά κ α ι σκόπ ιμη (αφού με το κ α τ ά λ λ η λ ο κα δ ρά ρισ μ α θα μπορού-

Σ

ΤΟ ΑΙΧΜΑΛΩΤΟ ΠΑΙΔΙ Ο άνδρας άρπαξε το κοιμισμένο πα'δί και το ’κάνε αιχμάλωτο. Αλλά το αγόρι δεν φοβήθηκε. Η αθωότητά του το κράτησε ελεύθερο. Λόγω του ότι το αγόρι δεν κατείχε τίποτα, τίποτα δεν θα μπορούσε και να του αφαιρεθεί. Ό ντας χωρίς επιθυμία, δεν επιθυμούσε, και λόγω του ότι δεν ανησυχούσε για το θάνατο, το αγόρι δεν τον φοβόταν. Και ο άνδρας είδε στο αγόρι όλα αυτά που ήταν κάποτε ο ίδιος. Μια γλυκειά στοργή αναπτύχθηκε μεταξύ τους. Και όταν κάποτε απελευθέρωσαν το αγόρι και πήραν τον άνδρα μακριά, το αγόρι ένιωσε μιαν αίσθηση απώλειας τον πρώτο καιρό. Τώρα έγινε ο αιχμάλωτος. σε ν α ε κ λ είψ ε ι). Εδώ όμως, α ν τίθ ετα με τ η ν περί­ πτωση του T iffauges, ο ανδρισμ ός υπ ερτονίζεται ε ις βάρος μια ς α -σ εξο υ α λ ικ ό τη τα ς . Μ ια παιδερ α σ τικ ή συνδήλωση, εύλογη μέσα από τη ν σύγ­ χρονη π ο λ ιτισ μ ικ ή μας μ α τ ιά , α κ υ ρ ώ νεται από το ίδ ιο τ ο κείμ εν ο . Τ ο τελ ε υ τα ίο ανα γάγει, μέσα από ένα νέο β λέμμα, από μ ια αντίστρο φ η ο π τική που αυτό π ροβάλλει, τη ν ε ικ ό ν α του παιδοφόρου νέου άνδρα σε ε ικ ό ν α του «ά νδρ α-μητέρα». Κ ι αυτό, δ ιό τι ακο λουθώ ντας τη ν ο π τικ ή του παι­ διού, τη ν οπ οία προβ άλλει το κ είμ εν ο , το δ ικ ό του τυφ λό δόσιμο (τα μ ά τια του παιδιού είν α ι κ λ ε ισ τά , α ιχ μ α λ ω τίσ τη κ ε ενώ κ ο ιμ ό τ α ν α λ λ ά έ­ τ σ ι π ρ οβ άλλεται η ε ικ ό ν α μια ς πλήρους άφεσης, εμπ ιστοσ ύνης στον άνδρα), υ π οβ ά λλεται τ ε λ ικ ά η σ υ γκ ιν η σ ια κ ή σχέση του π αιδιού με το ν άνδρα, ιδ ια ίτερ α μετά το ν αποχωρισμό, α ν τίσ το ιχ η μ ’ ε­ κ ε ίν η του π αιδιού με τη μ η τέρα , μ ια τοποθέτηση φ υ σ ικά που α ν τιλ έγ ε ι ο λ ο κ λ η ρ ω τικ ά τ ο ψ υχανα­ λ υ τικ ό οιδιπ όδειο σύμπλεγμα, υ π οκα θιστώ ντας το με το σύμπλεγμα της παιδοφορίας. Η σ υ γκ ιν η σ ια κ ή αυτή σχέση που πρ οτείνει το

αφιερωμα/43

κ είμ ενο , επ ιβαλλόμενη πάνω στη δ ικ ή μας εμπ ει­ ρία , μας υποχρεώνει να προβούμε σε μ ια νέα θέα­ ση τη ς φ ω τογραφ ίας ό χ ι μόνον θ ε μ α τικ ά α λ λ ά κ α ι δ ο μ ικ ά : αν η φ ω τογραφ ία σ υ λλαμβ ά νει το ε ί­ δωλο ενός προσώπου έ τσ ι όπως α κ ρ ιβ ώ ς είν α ι α λ λ ά κ α ι ταυ τό χρο να χω ρίς ν α ε ίν α ι το ίδ ιο , σ ' έ­ να κ α ι μόνο νόημα (noeme),9 τ ό τε η σ υ γ κ ε κ ρ ιμ έ ­ νη φω τογραφ ία ανα π αρισ τά αυτή τη ν ίδ ια παρά­ λογη συνύπαρξη: σ’ ένα «νόημα», σε μ ια κ α ι μό- *1 4 3 2

νη εν ό τη τα το ν νέο άνδρα κ α ι τ ο π αιδ ί (του ο­ ποίου το βάρος φέρει πάνω στον ώμο του ), το π αιδί που ε ίν α ι ταυ τό χ ρο να ο ίδ ιο ς α λ λ ά κ α ι α­ ν α ν τίρ ρ η τα ο Ά λ λ ο ς . Π ο ιο κ α λ ύ τερ ο μέσον υ­ πάρχει γ ια να αποτυπώ σει τ η δ ιαφορά μέσα στην τα υ τό τη τα από το φ α κ ό που επιτρέπ ει σ το βλέμ­ μ α να κα θ ρ ε φ τίζε τα ι σ τα άπειρα είδ ω λά του κ α ι τα υ τό χ ρο ν α να τα παράγει;

Σημειώσεις

5. Για την προέλευση του ονόματος DUANE και άλλα βιογραφικά στοιχεία του φωτογράφου βλ. Renaud Camus (introduction) στο Duane Michals, Photo Poche, Paris, Centre National de Photographie 1983.

6. Homage to Cavafy: Ten Poems by Constantine Cavafy, Ten Photographs by Duane Michals, Addison House, Danbury, New Hampshire, 1978.

7. M. Foucault, στο ίδιο, σελ. VII. 8. Philippe de Mones «Abel Tiffauges et la vocation maternelle de l’homme» postface στο M. Tournier, Le Roi des Aulnes, Folio, Paris 1975. Βλέπε σχετικά και το παρατιθέμενο από το παραπάνω έργο απόσπασμα στα πλαίσια αυτού του αφιε­ ρώματος.

9. Roland Barthes, La chambre claire, Note sur la Photographie.

Cahiers du Cinema, Seuil 1980.

Δ .Τ .

1. Μ. Foucault, La pensee, /’emotion. Programme du Musee de l’Art Moderne de la Ville de Paris. Duane Michals Photographies de 1958 a 1982, σελ. IV. 2. Στο Εικόνα-Μουσική-Κείμενο, «Η ρητορική της εικόνας» σελ. 47. Χρησιμοποιώ εδώ την ορολογία που υιοθετεί η πα­ ραπάνω ελληνική μετάφραση του έργου του R. Barthes από τον Γ. Σπανό, εκδ. Πλέθρον. Σημειώνω ωστόσο ότι οι όροι έχουν αποδοθεί και ως «αγκυροβόληση» και «στάθμευση» αντίστοιχα από τον Κλήμη Ναυρίδη στο συλλογικό Η Δυνα­ μική των Σημείων της Ελληνικής Σημειωτικής Εταιρείας, εκδ. Παρατηρητής, σελ. 167.

3. Στο ίδιο, σελ. 49.

4. Μ. Foucault, στο ίδιο, σελ. V.

44/αφιερωμα

Θεοφανώ-Άρτεμις Χατζηφόρου

Lartigue-Duras Μια εικόνα οδηγός ανάγνωσης της αφηγηματικής δομής της «Αρρώστιας του Θανάτου»' Η κριτική ομολογεί ομόφωνα τη δυσκολία της να μιλήσει για το έργο τής Μ. Duras και, ως τη στιγμή τουλάχιστον της απονομής του βραβείου Goncourt για το έργο της ο Εραστής, με την τεράστια απήχηση στο κοινό και στον τύπο - φαινόμενο και πρόβλημα τόσο ενδιαφέρον όσο και πολύπλοκο, που όμως βρίσκεται εντελώς έξω από το πλαίσιο της παρούσας μελέτης - μένει σχεδόν μόνιμα σιωπηλή. Τη δυσκολία αυτή προσέγγισης του έργου συνοψί­ ζει ο κριτικός λογοτεχνίας της εφημερίδας Le Monde, Β. Poirot-Delpech πα­ ρουσιάζοντας την Αρρώστια του Θ ανάτου που θα μας απασχολήσει εδώ: «Η Μ. Duras δείχνει να πιστεύει ότι η κριτική την παραμελεί σαν να παρηγορού­ σε μ ’ αυτόν τον τρόπο συγγραφείς λιγότερο σημαντικούς. Ξέρει ωστόσο κα­ λά πως οι σιωπές και οι αμηχανίες απέναντι στο έργο της αποτελούν ισάριθ­ μα εγκώμια. Τα μεγάλα έργα τα διακρίνει κανείς από το γεγονός ότι προκαλούν αλλά και αφοπλίζουν το σχολιαστή».1 Α ρ ρ ώ σ τια του Θ α ν ά το υ2 είν α ι ίσω ς το πιο δυσπρόσιτο έργο τη ς Μ . Duras, π ροκάλεσε ω στόσο ένα ε κ τε τα μ έ ν ο άρθρο του M aurice Blancho t.3 Η ανάγνωση του σ τοχ α σ τή, συγγραφέα κ α ι κ ρ ιτ ικ ο ύ , ε ξ α ιρ ε τικ ά ενδιαφέρουσα κ α ι διαφ ω τισ τικ ή , α π ο τελεί κυρίω ς φ ιλοσ οφ ική θεώρη­ ση του έργου κ α ι απ ο δεικνύει κ α ι πάλι τη ν πνευ­ μ α τ ικ ή συγγένεια, τα υπόγεια ρεύματα σκέψ ης κ α ι α να ζήτησ ης που φ α ίν ε τα ι να κυκλοφ ο ρο ύν α­ νάμεσ α στους δύο συγγραφ είς.4 Η προσέγγιση που επ ιχ ειρ είτα ι εδώ αφορά την α φ η γημ α τική δομή του έργου με κ ύ ρια έμφαση στη δια νομή τω ν γρ α μ μ α τικ ώ ν προσώπων κ α ι τω ν ρόλων με τους οποίους α ν τίσ το ιχ α φ ορ τίζο­ ντα ι. Η τ ρ ια δ ικ ή σχέση στην οπ οία σ τη ρ ίζετα ι το κείμ ενο , ο ι εντά σ εις μετα ξύ τω ν τριώ ν πόλων, ο ι ολισ θήσεις κ α ι ο ι μ ετα το π ίσ εις σ το α φ η γ ημ α τικ ό επίπεδο, που απ ο καλύ π τει η γ λω σ σ ική ανάλυση, φ ω τίζο ντα ι κ α ι γ ίν ο ν τα ι «ο ρα τές» μέσα από μια φω τογραφ ία του 1920, έργο του φωτογράφου J.-H . Lartigue, με τ ίτ λ ο «C hom onix. H otel des Alpes. Bibi», που ε ξε τ ά ζε τ α ι στο δεύτερο μέρος. Έ τ σ ι η ε ικ ό ν α επ ιχειρ εί να γ ίν ει οδηγός ανάγνω­*

Η

σης του κειμ ένο υ, σ το μέτρ ο που αυτή απ εικ ο ν ί­ ζει τη ν α φ η γ η μ α τικ ή του δομή. Τ ο κ είμ εν ο ξ ε τυ λ ίγ ετα ι σε σα ράντα πέντε σύ­ ντο μ ες παραγράφους χω ρισμένες μετα ξύ τους α­ πό τυπ ογρ αφ ικά κ ε ν ά που εισ άγουν τη σιωπή μέ­ σα στο κ είμ εν ο σαν αναπόσπαστο σ το ιχ είο του, σιωπή κ α τ ά τη ν οποία « τίπ ο τα ά λ λ ο δεν συμβαί­ ν ει παρά το πέρασμα του χρόνου».5 Η μορφή του π αρουσιά ζει μ ια ν α π λ ό τητα που τ ε ίν ε ι προς τη ν απογύμνωση: - δύο ανώ νυμα πρόσωπα, ένας ά ν τρ α ς, μια γυ ν α ίκ α - χρόνος περιορισμένος σε μ ερ ικ ές νύχτες - χώρος κ λ ε ισ τό ς , μ ια κά μ α ρ α , ένα κ ρ εβ ά τι, τυλ ιγ μ έν α στον ασ ίγα σ το ήχ ο της θά λασσ ας που έρ χ ε τα ι απ’ έξω .

- ελ ά χ ισ τες κιν ή σ εις , ε λ ά χ ισ τα λ όγια α ν τα λ ­ λ ά σ σ ον τα ι. Α π λ ό τη τα ε κ θ α μ β ω τικ ή που ω στόσο από τη ν αρχή α π ο δεικ ν ύ ετα ι π αρ απ λα νητική, αφού το κ είμ εν ο α δ υ να τεί να α γκισ τρ ω θεί σε μ ια οπ οια­ δήποτε π ρ α γ μ α τικ ό τη τα : η δ υ ν η τικ ή έγλισ η (conditionnel)6 που το διέπει τ ο εγ κ α θ ισ τά στη σφαί-

* Το άρθρο αυτό πρωτοδημοσιεύτηκε στην «Παρουσία» - Τόμος Δ-, 1986, σελ. 165, με τίτλο: «Ένα κείμενο-μια εικόνα». Εδώ αναδημοσιεύεται ακολουθώντας τις διορθώσεις που έκανε η ίδια η συγγραφέας του ειδικά για το παρόν αφιέρωμα.

αφιερωμα/45

ρα του ε φ ικτο ύ α λλά μη πρ αγματικού, μέσα σ’ έ­ να π ροβλη ματικό γίγνεσ θαι, όπου η αφήγηση α ­ π οκαλύπ τει τη ν ύφανσή της καθώ ς τ α λό γ ια ανα­ δύο ντα ι από α νεξιχ νία σ τα βάθη γ ια να εμφ ανι­ στούν βαθ μιαία στην επιφ άνεια του λόγου: «Θ α ερ χ ό τα ν κά θε μέρα. Έ ρ χ ετα ι κά θε μ έρ α» (σελ. 11) «Θα ερ χ ό τα ν μ ό λ ις έπ εφτε η νύχτα. Έ ρ χ ετα ι μ ό λ ις π έφτει η νύχτα» (σελ. 12) Α λ λ ά κ α ι ο ενεσ τώ τα ς τ ης ορ ισ τικ ή ς , που υποκ α θ ισ τά τη δ υνη τική έγκλισ η γ ια να επ ιτρέψ ει στη διήγηση να π ραγματοπ οιηθεί, δεν είν α ι ου­ σ ια σ τικ ά παρά μ ια μεταμφ ίεσή της, μ ά σ κ α που συχνά α π ο βάλλετα ι, καθώ ς τ ο κ είμ εν ο ξ ετυ λ ίγ ε­ τ α ι, γ ια να δώσει κ α ι πάλι θέση, σπ οραδικά, στη δ υνη τική έ γ κλισ η . Έ τ σ ι η ισ το ρ ία μένει έξω από το χρόνο κ α ι τη ν π ρ α γμ α τικό τη τα σαν μ ια σύλ­ ληψη του νου που μόνη π ρ α γμ α τικ ό τη τα έ χ ει τ ην πραγματοποίηση μέσω του λόγου. Π ο ια ε ίν α ι όμως αυτή η ισ το ρ ία που δ ιη γ είτα ι η Α ρ ρ ώ σ τια του Θ α νάτο υ; Οποιαδήποτε προσπά­ θεια σύντμησης κ α ι απόδοσης αποβαίνει μ ά τα ια ή π ροδοτική. « Α ν το κείμ ενο είν α ι μυστηριώδες, είν α ι γ ια τ ί δεν ε π ιδέχετα ι σύντμηση κ α ι αναγωγή

στα σ τοιχ εία του .7 Σ ’ αυτό έ γ κ ε ιτ α ι κ α ι η πυκνό­ τ η τά του, παρά στη συντομία του», λ έ ει ο Μ .

Blanchot, που θεωρεί τ ην Α ρ ρ ώ σ τια του Θ ανάτου « κείμενο δ η λ ω τικ ό (declaratif) κ α ι ό χ ι αφηγημα­ τ ικ ό , έστω κ ι αν έ τσ ι δ είχ νει ε κ πρώτης όψ εω ς».8 Η τ ρ ια δ ικ ή σχέση που δια μορφ ώ νετα ι μέσα σ τις τέσ σερις ε ισ αγω γικές ενότητες (σελ. 7-11) είν α ι ήδη παρούσα στο ξ εκ ίν η μ α της πρώτης φράσης: «Θ α έπρεπε να μ η ν τη γνωρίζετε». Τ α τ ρ ία πρόσωπα που δηλώ νο νται μέσα από τη φράση, - αυτό που εκπ έμπ ει το λόγο, θα το ονομά­ σουμε αφηγητή - αυτό που δ έχ ετα ι τ ο λόγο, θα το ονομάσου­ με δ έ κ τη - κ α ι το τ ρ ίτο πρόσωπο, το γ υ ν α ικ είο , γ ια το οποίο γ ίν ε τ α ι ο λόγος, εμ φ α ν ίζον τα ι τυλιγμένα μέσα σε μ ιαν α ν εξιχ ν ία σ τη α ιν ιγ μ α τ ικ ό τ η τ α , ανε­ ξιχ ν ία σ τη γ ια τ ί τ ο α ίν ιγ μ α δεν μπορεί να εντοπ ι­ σ τεί κ α ι να οριοθετηθεί ώ σ τε να επ ιτρέψ ει μια σ υ γκεκριμένη αναμονή κ α ι τη ν αντιμετώ π ισ η μ ιας πιθανής έκβ αση ς. Κ α ι ο ι τρ εις θέσεις μένουν α κ α θόρ ισ τες - πέρα από τ ο γρ α μ μ α τικ ό επίπεδο

46/αφιερωμα πράγμα που θαμπώνει τ ις μ ετα ξύ τους σχέσεις. Τ ο τρίγω νο που σ χ η μ α τίζετα ι εδώ ε λ ά χ ισ τα θυ­ μ ίζει μια πιο παραδοσια κή αφήγηση που θα ξ ε κ ι­ νούσε με τη φράση: «Ε κείνος δεν τη γνώριζε». Ω στόσο αυτή η υ ποθετική αφήγηση μας επιτρέ­ πει, αντιπ αρ αβάλλο ντας τ ις δύο φράσεις, να συλλάβουμε κ α ι να προσδιορίσουμε τ ις δ ια τα ρ α ­ χές που εισ ά γει η Α ρ ρ ώ σ τια τον Θ ανάτου, α ν τι­ μετω π ίζοντας τες σαν π αρ έκκλισ η από τον κανόνα. Π ρ ά γμ α τι, μια τ έτο ια αφήγηση: α) Θα όριζε με σ αφήνεια τους τ ρεις πόλους: ένας αφ ηγητής που μένει έξω από τα λεγόμενό του (που δεν εγγράφ εται στο εκφ ώ νημα) α να λαμ­ βάνει να δ ιηγηθεί μια ισ το ρ ία ανάμεσα σ ’ έναν άντρα κ α ι μια γυ να ίκ α , πρόσωπα της διήγη­ σής του - προσωπεία - που τα κ ρ α τά στην ίδ ια απόσταση, τα χ ειρ ίζετα ι κ α ι τ α κ ιν ε ί με το ν ίδ ιο τρόπο, β) Θα σταθεροποιούσε το χρόνο, τοποθετώ ντας την ισ τορ ία σ’ ένα παρελθόν ιδω μένο μέσα α­ πό τ ο παρόν της εκφώ νησης, θα εγγυόταν έτσ ι «τη ν π ρ α γμ α τικό τη τα του μύθου», δ ίνοντα ς κ α ι σ τον αναγνώστη τη β ο λική θέση τη ς «σω­ στής του» απόστασης, της γεν ικ ή ς εποπτείας κ α ι τω ν πιθανών ταυτίσεω ν, γ) Θ α διατηρούσε, τέλο ς, το δια χω ρισ μό κ α ι την ιεράρχηση των αφ η γηματικώ ν στρω μάτων: στρώ μα της ισ το ρ ία ς, όπου κ ιν ο ύ ν τα ι τ α δύο πρόσωπα, στρώ μα της εκφώ νησης, διάφορο, εξω τερ ικό ως προς την ισ τορ ία , κ α ι υπερκεί­ μενο, όπου δίπ λα στον αφηγητή ο αναγνώ­ στης θα έβρισκε τη θέση του ελεύθερη κ α ι α­ λώ βητη.9 Π ρ ά γμ α τα που δε συμβαίνουν στην Α ρ ρ ώ σ τια του Θ ανάτου. Ο ι π αρατηρήσεις όμως αυτές δ εί­ χνουν γ ια τ ί κάθε απόπειρα σύντμησης κ α ι από­ δοσης του κειμένου αποβαίνει μ ά τα ιη: οποιαδή­ ποτε περίληψη δεν αντα π ο κ ρ ίν ετα ι στο πραγμα­ τ ικ ό κ είμ ενο που μας απασχολεί εδώ, α λ λ ά στο ωχρό κ α ι υποθετικό του υ π οκα τά σ τατο παραδο­ σιακο ύ τύπου αφήγησης. Κ ι αυτό γ ια τ ί η περίλη­ ψη δεν μπορεί να αποδώσει παρά μόνον τη ν ισ το ­ ρία παρ ακάμ π το ντα ς το ν τρόπο εκφ ορ άς του λόγου.10 Ό μ ω ς όσο πιο ιδιόμορφος κ α ι παρ εκκλίνω ν είν α ι αυτός ο λόγος, τόσ ο το θέμα, η πλοκή, η ι ­ σ τορία φθίνουν, ενώ το κ έντρ ο βάρους του κ ε ιμ έ ­ νου μ ετα τίθ ε τα ι κ α ι το νόημα τείν ε ι να αποτεθεί ε κ ε ί όπου δ ο κιμ ά ζο ν τα ι νέοι τρόποι επ ικοινω ­ νίας, άλλες α φ η γηματικές μορφές: σ τις σχέσεις τω ν φωνών που το εκφράζουν κ α ι το διέπουν. Η σχέση τω ν δύο πρώτων προσώπων - αφη­ γητή κ α ι δ έκτη - εμφ α ν ίζετα ι σαν δ ια λ ογ ικ ή

σχέση, δια προσω πική ανάμεσα στο εγώ κ α ι το ε­ σύ που σ η μαίνει α μ ο ιβ α ιότητα κ α ι δ υνα τό τη τα α ν ταλλαγή ς τω ν ρ όλω ν11 κ α ι που στον προφορι­ κό λόγο ση μαίνει α κό μ η τη συνύπαρξη τω ν δύο προσώπων στο χώρο κ α ι το χρόνο. Η πραγμάτωσή της ω στόσο μέσα στο κ είμ ενο κάθε άλλο παρά « κ α ν ο ν ικ ή » είν α ι. Π ρώ τη κ α ι σ η μ αντικότερ η π αρ έκκλισ η από το ν κανό να, α­ πό τη ν οποία εξά λλου π ροέρχονται κ α ι οι υπόλοι­ πες: Η α μ ο ιβ α ιό τη τα κ α ι η α ν ταλλαγή ποτέ δεν θα πραγματοποιηθούν, ποτέ το εσύ δεν θα μ ετα ­ τραπ εί σε εγώ παίρνοντας το λόγο. Κ α ι από αυτή τη σκοπιά η σχέση τους απ ο καλύ π τεται ό μ οια με αυτή που διατηρούν ο ι δύο πόλοι του αφ ηγηματι­ κού λόγου, ο αφηγητής κ α ι ο αναγνώστης, ενώ υ­ π ογραμ μίζεται η τάση ταύ τισ η ς του ανδρικού προσώπου με τον αναγνώστη. Π α ρ ά λ λ η λ α , η άνιση κ α ι μονομερής αυτή σχέ­ ση κ ά ν ε ι το ανδ ρικό πρόσωπο να χ άνει την αυθ εν τικ ό τη τά του, το κ α τ α δ ικ ά ζε ι σε ανυπαρξία: θέση χηρεύουσα, κενό που δεν πληρούται παρά από την ξένη φωνή που το εκφ έρ ει. Χ α ρ α κ τη ρ ι­ σ τ ικ ά , ο ι σ κ η ν ικ ές οδηγίες που παρ ατίθεντα ι σ το τέλ ο ς του κειμ ένου αναφέρουν ό τ ι ο άντρα ς της ισ τορ ία ς δ εν θα π αρ ο υ σ ιασ τεί π οτέ κ α ι ό τ ι το αν­ δ ρικ ό πρόσωπο που περιφέρεται γύρω από τη γυ­ ν α ίκ α θα δ ια β άζει τ ο κ είμ εν ο ,12 δηλώ νοντας έτσ ι το δισυπ όστατο κ α ι τη σύνθετη λειτο υρ γία του δευτέρου προσώπου μέσα στο κείμ ενο . Α ν η παρ εκκλίνο υσα αυτή δ ια λ ο γ ικ ή σχέση έ­ χ ει σαν συνέπεια να εκ μ ηδ εν ίζει το ανδ ρικό πρό­ σωπο της ισ τορ ία ς, είν α ι ω στόσο αυτή που επι­ τρέπει σ το πρώτο πρόσωπο - τον αφηγητή - να υπάρξει, κ α ι στο κ είμ ενο να πραγματοποιηθεί. Π ρ ά γ μ α τι ο αφηγητής δεν δηλώ νεται κ α τ ά κανέναν ά λλο τρόπο μέσα σ το κ είμ ενο παρά μόνο α­ πευθύνοντας το λόγο στο δ έκ τη , λέγοντας ε ­ σ είς.13 Εδώ έ γ κ ε ιτ α ι κ α ι η σπ ουδαιό τητα του δευτέρου προσώπου - ακρογω νιαίου λίθου αυ­ τού του κειμένου - ενώ ταυτόχρονα το ν ίζε τα ι η άρ ρη κτη δ υα δική σχέση αφ η γητή-δέκτη μέσα α­ πό τη ν οποία εμ φ α νίζοντα ι σαν δύο όψ εις ενός κ α ι του αυτού νομ ίσ ματος. Ε ίν α ι χ α ρ α κ τη ρ ισ τικ ό ό τ ι ο Μ . Blanchot, μ ι­ λώ ντας γ ια το εσ είς δεν ανα φέρ εται στο δεύτερο πρόσωπο α λ λ ά στη φωνή που υποβαστάζει όλο το κείμ ενο , στον αφηγητή: Τα πάντα αποφασίζονται από ένα αρχικό εσείς, που είναι περισσότερο από αυταρχικό, που α­ πευθύνει το λόγο και καθορίζει αυτό που θα συμ­ βεί ή που θα μπορούσε να συμβεί σ’ αυτόν που έχει πέσει στα δίχτυα μιας αδυσώπητης μοίρας. Χάριν ευκολίας θα πούμε ότι είναι το εσείς του σκηνοθέτη που δίνει οδηγίες στον ηθοποιό, ο ο­ ποίος οφείλει να αντλήσει από το μηδέν τη στιγ­ μιαία φιγούρα που θα ενσαρκώσει. Έστω, αλλά τότε θα πρέπει να το εννοήσουμε σαν τον Ύψιστο Σκηνοθέτη: το βιβλικό Συ, το άνωθεν προ-

αφιερωμα/47

ερχόμενο, που καθορίζει προφητικά τις μεγάλες γραμμές της πλοκής μέσα στην οποία οδεύουμε χωρίς να γνωρίζουμε τ ι είναι αυτό που μας επι­ τάσσεται.14 Ε ίν α ι επίσης χ α ρ α κ τ η ρ ισ τικ ό , κ α ι αυ τό φ αίνε­ τ α ι σ το τέλ ο ς του παρ αθέμα τος, ό τ ι ο Μ . Blanchot τ α υ τίζ ε τ α ι σαν ανα γνώ στης - κ α ι μας τα υ ­ τ ίζ ε ι - με το δ έκ τη του λόγου, α π ο δεικνύ οντας πόσο έντο νη ε ίν α ι η διφ υΐα του δευτέρου προσώ­ που μέσα σ το κ είμ ενο . Δ ιφ υ ΐα που σ η μ α ίνει πως τ ο πρόσωπο α υτό α­ ν ή κ ε ι τα υ τό χρο να σ τα δύο α φ η γ η μ α τικ ά στρώ ­ μ α τα : σ’ α υτό τη ς ισ το ρ ία ς, π αίζο ντας τ ο ρόλο του α νδ ρικο ύ προσώπου δ ίπ λα σ το γ υ ν α ικ είο , σ ’ α υτό τ η ς εκφ ώ νησ ης, όπου δ έχ ε τα ι χω ρίς δυνα­ τ ό τ η τ α απ άντησης το λόγο του αφ ηγητή, κ α ι σ υ γχέεται, ως ένα ση μείο , με τ ο ν ανα γνώ στη. Τ ο απ ο τέλεσ μα ε ίν α ι να μην υπάρχει δ ια χω ρ ισ μός μ ετα ξύ τω ν στρω μάτω ν, να σ υ γχ έεται τ ο «έσω» τη ς ισ το ρ ία ς με τ ο «έξω » τ η ς εκφ ώ νησ ης, ή μ ά λ ­ λον να έ λ κ ο ν τ α ι προς το ν έσω χώρο τ η ς ισ τ ο ­ ρ ία ς, μέσω τη ς σχέσης του ς με τ ο δ έκ τη , κ α ι ο ι ε ξω τ ερ ικ ο ί π αράγοντες της εκφ ώ νησ ης, αφηγη­ τ ή ς κ α ι ανα γνώ στης. ντελώ ς δ ια φ ο ρ ετική - δ ια μ ε τ ρ ικ ά α ν τίθετη , θα λ έγα μ ε - προς τη ν τυ ρ α ν ν ικ ή , ε ξο ν τω τι­ κ ή σχέση λόγου που α σ κ ε ί ο αφ η γητής πάνω σ το δ έκ τη , κ α ι κ α τ ’ α ν τα ν ά κ λ α σ η κ α ι πάνω στον α­ ναγνώ στη, α π ο κα λύ π τετα ι η σχέση του με τ ο τ ρ ί­ το πρόσωπο, τη γ υ ν α ίκ α τη ς ισ το ρ ία ς. Η παρα­ δ ειγ μ α τ ικ ή α λ λ ο τρ ιό τ η τ α 15 του α νδ ρικο ύ κ α ι του γ υ ν α ικείο υ προσώπου μέσα σ τη ν τ ρ ια δ ικ ή σχέση εγγ ρ ά φ ετα ι μεν σ το γλω σ σ ικ ό επίπεδο - δεύτερο κ α ι τ ρ ίτο πρόσωπο - α λ λ ά δεν ε ίν α ι δ υνα τόν να

Ε

ε ξ α ν τλ ή σ ε ι τη σ η μ α σ ία τη ς μόνο μεσ ’ από αυτό. Ά γ ν ω σ τ η , απ ρόσ ιτη, α ιν ιγ μ α τ ικ ή , η γ υ ν α ίκ α μ έν ει έξω από οπ οιαδήποτε κυ ρ ια ρ χ ία ή έλεγχο του αφ ηγητή. Η εμφ άνιση κ α ι η ε ξα φ άνισ ή της ση μαίνουν τη ν α ρχή κ α ι το τέλ ο ς του κειμ έν ο υ. Ο α δ ια μ φ ισ β ή τη το ς λόγος τ η ς κ α ι η λαμ π ρ ό τη τα τ η ς ύπαρξής τη ς προσδίδουν στη φ ευγα λέα πα­ ρουσία τ η ς τη ν εν άργεια τη ς επ ιφ άνειας. Ρ όλος παρ άδοξος, που α ν τ ισ τρ α τε ύ ε τα ι κ α ι α να τρ έπ ει τη ν α φ η γ η μ α τικ ή τ ά ξ η κ α ι ιερ α ρ χ ία . Δ η μιού ρ γη­ μα που υ π ο σ κ ελ ίζει τ ο δημιουργό του. Γ ια τ ί το γ υ ν α ικ είο πρόσωπο τη ς Α ρ ρ ώ σ τια ς του Θ α ν ά ­ του, ξεφ εύγοντας από το γ ν ω σ τικ ό πεδίο του α­ φ ηγη τή , ε ίν α ι ο υ σ ια σ τικ ά α υτό που κ α τ έ χ ε ι τη γνώση κ α ι τ ο λόγο π λη σ ιά ζο ντα ς έ τσ ι προς έναν π αντογνώ στη αφ ηγητή που ο R. Barthes περιγρά­ φ ει σαν ένα είδ ος « κ α θ ο λ ικ ή ς συνείδησης, απρό­ σωπης φ α ιν ο μ ε ν ικ ά , που ε κπ έμπ ει τη ν ισ το ρ ία ε κ τω ν άνω , από τη θέση του Θ εού» .16 Δ η μ ιο υ ρ γ είτα ι έ τσ ι η εντύπω ση ό τ ι ο αφηγη­ τή ς , μη έχ ο ν τα ς ά λ λ ο τρόπο να επ ικοινω νή σ ει με τη ν α ιν ιγ μ α τ ικ ή αυτή ύπαρξη, που του επ ιβ ά λ λ ε­ τ α ι ενδό μυχα, κ α τα σ κ ε ύ α σ ε τ ο α ν δ ρ ικ ό πρόσω­ πο γ ια να το χρ ησιμο π οιή σει σαν μεσο λαβ ητή στην προσπάθειά του ν α προσεγγίσει τη μύστη- · ρ ια κ ή κ α ι άγνωρη ο ν τό τη τα που κρ ύ β ε τα ι πίσω από το γ υ ν α ικ είο πρόσωπο. Η πρώτη εμφ άνιση τη ς γ υ ν α ίκ α ς , ύ στερα από τη ν αό ρισ τη εξα γ γ ελ ία τ η ς μέσω τω ν αντω νυμιώ ν που τη δηλώνουν μέσα σ το ν α β έβ αιο, δ ια τ α κ τ ικ ό κ α ι π ρ ο β λ η μ α τικ ό λόγο του αφ ηγητή, συ νδ έεται με τη ν ξα φ ν ικ ή εισ ροή του εν εσ τώ τα τ η ς ο ρ ισ τι­ κ ή ς μέσα στη διήγησ η: « Ύ σ τε ρ α ρω τάει: Τ ι θέλε­ τ ε ;» (σελ. 8). Απ ρό σμενο ρίζω μα μέσα σε μ ία π ρ α γ μ α τικ ό τη τα που δεν ε ίν α ι ω σ τόσο αυτή τη ς εκφ ώ νησ ης, α ιώ ν ια μετεω ρ ιζό μενη ς στη σφ αίρα

48/αφιερωμα του δ υ νη τικο ύ , α λ λ ά αυ τή που ε π ιβ ά λ λ ει η έ ν τα ­ ση τ η ς α ιφ νίδ ια ς παρουσία ς τ η ς κ α ι η φωνή τη ς που α ν τη χ ε ί ξεκά θα ρ η κ α ι α π α λλαγμένη από τη ν επήρεια του αφ ηγητή (σε ευθύ λόγο). Η παρουσία τη ς αυ τή, καθ ώ ς τ ο κε ίμ εν ο ξ ετ υ λ ίγ ε τ α ι κ α ι μέσα από τ α λό για , το ν ύπνο, τη σ τά σ η τη ς που ε ίν α ι ο λ ικ ή π αράδοση θα χ ρ ω μ α τισ τεί με τη ν ε ιδ ικ ή τ η ς χρ οιά: Η παρουσία-απουσία της είναι τέτοια που επι­ βάλλεται σχεδόν από μόνη της ξεπερνώντας την πραγματικότητα στην οποία εντάσσεται. Κατά κάποιον τρόπο, εκείνη μόνο υπάρχει, περιγράφεται: ωραία, νέα, προσωπική, κάτω από το βλέμμα που την ανακαλύπτει, μέσα από τα α­ δαή χέρια που τη δημιουργούν πιστεύοντας πως την αγγίζουν. Κι ας μην το ξεχνούμε, είναι η πρώτη γυναίκα για κείνον, είναι άρα και η πρώ­ τη γυναίκα για όλους, μέσα στη φαντασία που την κάνει πιο πραγματική από όσο θα μπορούσε να είναι στην πραγματικότητα - αυτή που είναι εκεί, πέρα από κάθε επίθετο που θα επιχειρού­ σαμε να βρούμε για να αποδώσουμε αυτή την παρουσία της.17 Μ έσ α από τη ν ανάγνω ση του Μ . Blanchot δια φ α ίν ε τα ι η φύση τη ς άφ α της αυ τής π αρουσία ς, μ ια ς παρουσία ς που δημιουργούν ο ι α ισθήσ εις μά λλο ν - η όρασ η, η αφή - παρά τα λ ό γ ια . Π α ­ ρουσία που φ ο ρ τίζ ετα ι με τη ν α ν ε ξ ίτη λ η έντα σ η τ η ς παραίσθησ ης ή του επ α ν α λ η π τικ ο ύ ονείρου κ α ι που ο λόγο ς ε π ιχειρ εί ν α σ υ λ λ ά β ει κ α ι ν α κ α ­ τα γρ ά ψ ει, κ α ι ό χ ι να α να π λάσ ει, φ ρ ο ν τίζο ν τα ς να μην τη ν ε γκλω β ίσ ει σ τα σ τενά ό ρ ια τη ς ερ μ η­ ν εία ς κ α ι τη ς εκλ ο γ ίκ ε υ σ η ς , α λ λ ά απ ο δίδ οντάς τη ν σ τη ν α ρ χ ικ ή , α ν ε ξ ιχ ν ία σ τη κ α ι α ν ε ξ έλ ε γ κ τη ελευθερία τ η ς π ολυσ ημίας τη ς . Θ α πρέπει ω σ τόσο να τ ο ν ισ τ ε ί ό τ ι « τα μ ά τια που τη ν α να κα λύ π το υ ν» κ α ι « τα χ έρ ια που τ η δη­ μιουργούν» δεν α νή κου ν σ το ίδ ιο πρόσωπο, γ ια τ ί από το ν ά ντρ α τη ς ισ το ρ ία ς έ χ ει α φ αιρ εθ εί τό σ ο η δ υ ν α τό τη τα του λόγου όσο κ α ι μ ια ς όρασ ης ι ­ κ α νή ς ν α σ υ λλα μ β ά νει τ α π ρ άγματα σ την ο λ ό τη ­ τ ά του ς κ α ι ό χ ι μόνο σ τη ν α π ο γ ο η τευ τικ ή το υ ς α ­ π ο σ π α σ μ α τικό τη τα : Της λ έ τε : Π ρ έπ ει να ε ίσ τ ε πολύ όμορφη. Λ έ ε ι: Ε ίμ α ι εδώ, κ ο ιτ ά ξ τε , ε ίμ α ι μ π ρ ο σ τά σας. Λ έ τ ε : Δ ε ν βλέπ ω τίπ ο τα . Λ έ ε ι: Π ρ οσ π α θή σ τε να δ ε ίτε. Π ε ρ ιλ α μ β ά ­ ν ετα ι κ ι α υτό σ το ποσό που π ληρώ σατε. Π α ίρ ν ε τ ε το κο ρ μ ί, κ ο ιτ ά ζ ε τ ε τα διάφορα το π ία του, το σ τρ έφ ετε α πό τη μ ια , το γυρί­ ζετε από τη ν ά λλη , το κ ο ιτά ζ ε τε . Το ξ α ν α ­ κ ο ιτά ζ ε τε . Ε γ κ α τα λ είπ ε τε. Ε γ κ α τα λ ε ίπ ε τε . Π α ύ ε τε να α γ γ ίζ ε τε το κο ρ μ ί. (σελ. 21-22)

Τ ο β λ έμ μ α , όπως κ α ι ο λόγο ς, δεν λ ειτο υ ρ γ εί παρά μόνο μέσα από το ν αφ ηγητή που πρέπει έ­ τ σ ι ν α θεωρηθεί σαν μ εσ ο λα β ητής γ ια τ ο δεύτερο πρόσωπο. Η μεσολάβ ησ η ω σ τόσο αυτή αποδεικ ν ύ ε τ α ι μ ο ιρ α ία γ ια το ν ά ν τρ α τ η ς ισ τ ο ρ ία ς , α ­ φού α ν τ ί ν α τ ο ν σ υ νισ τά σαν πρόσωπο κ α ι σαν υ­ π ο κείμενο, το ν απ ο-π ρα γματοπ οιεί, κ λ έ β ο ν τά ς του κ α ι τ ο β λ έμ μ α κ α ι τ ο λόγο. Έ τ σ ι δεν του α­ π ομένει παρά ο ρ όλος του μεσ ο λ α β ητή, ε ξ α ιρ ε τι­ κ ά σ η μ α ν τικ ό ς γ ια τ ο αφ ή γημα, αφού επ ιτρ έπ ει σ το εγώ να σ υσ ταθεί κ α ι να α ν α λ ά β ει τη ν εκ φ ώ ­ νηση. Η θέση ω σ τό σο που κ α τ α λ α μ β ά ν ε ι τ ο δεύ­ τερ ο πρόσωπο μέσα σ το πλέγμα τω ν σχέσεω ν του τριγώ νου ε ξη γ ε ί εν μέρει τη ματα ιω μ έν η επ ι­ κ ο ιν ω ν ία , τη ν αδύνατη σχέση του ανδ ρ ικ ο ύ με τ ο γ υ ν α ικ είο πρόσωπο, εμ φ α ν ίζο ν τά ς τη ν σ α ν ε ξ αρ­ χής κ α τ α δ ικ α σ μ έ ν η . Ύ σ τε ρ α από όσ α π ρ οηγούνται, ο ι σ χέσ εις του τριγώ νου απ ο δ εικ ν ύ ο ν τα ι ε ξ α ιρ ε τ ικ ά πολύπλο­ κ ε ς , γ ια τ ί δ εν ε ίν α ι μόνο σ χ έσ εις λόγου α λ λ ά κ α ι β λ έμ μ α το ς . Η επ ικ ο ιν ω ν ία κ α ι η κ υ κ λ ο φ ο ρ ία σ υ ν τελ ο ύ ν τα ι ή ε μ π ο δ ίζο ν τα ι κ α ι σ τα δύο επίπε­ δα α λ λ ά ό χ ι τα υ τό χ ρ ο ν α ούτε ο μ οιόμο ρφ α γ ια το υ ς τ ρ ε ις πόλους. Ο ι μ εσ ο λα β ήσ εις με τη ν ε ιδ ι­ κ ή του ς χ ρ ο ιά , α λ λ ά κ α ι ο ι α λ λ ο ιώ σ εις κ α ι μ α τα τοπ ίσ εις τω ν α φ η γ η μ α τικ ώ ν θέσεων περιπλέκουν α κ ό μ η περισ σότερο τ α π ρ άγματα. Σ υ ν ο ψ ίζον τα ς θα επ ιχειρ ήσο υμε να δούμε κ α ­ θα ρό τερ α κά π ο ιες από α υ τές τ ις σ χέσ εις κ α ι συγ­ χρόνω ς τ α κ ύ ρ ια χ α ρ α κ τ η ρ ισ τικ ά κ α ι τη ν ε ιδ ικ ή φ όρ τισ η τω ν τρ ιώ ν προσώπων μέσα σ το κ είμ εν ο . Κ α τ ’ αρ χ ά ς, η ιερ άρ χησ η α νά μεσ α σε τ ρ ία πρόσωπα, π α ρ α β α ίνο ντα ς το υ ς α φ η γ η μ α τικ ο ύ ς κ α ν ό ν ες , φ έρνει σ το προσ κήνιο τ ο τ ρ ίτο πρόσω­ πο, φ ω τίζει τ η γ υ ν α ίκ α σαν τη μόνη π ρ α γ μ α τικ ό ­ τ η τ α του κειμ έν ο υ - αυτή που κ α τ έ χ ε ι τη γνώση, το λόγο κ α ι τ ο β λέμμα χω ρίς π ρ α γ μ α τικ ά να μας α π ο κ α λ ύ π τετα ι. Ο αφ η γητής π ερνάει έ τσ ι σε δεύ­ τερ η μο ίρ α, ενώ ο μόνος τρόπος του να δηλω θεί μέσα σ το κ ε ίμ εν ο ε ίν α ι το δεύτερ ο πρόσωπο. Ο ι σ χέσ εις του με τ α δύο ά λ λ α πρόσωπα ε ίν α ι: σχέ­ ση λόγου που εξο υ δετερ ώ νει τ ο α ν δ ρ ικ ό πρόσω­ πο, σχέση β λ έ μ μ α το ς που τοπ ο θετεί τη γ υ ν α ίκ α στο βάθρο τη ς α ιν ιγ μ α τ ικ ή ς μα α ν α μ φ ισ β ή τη τη ς ύπαρξής τη ς . Τ ο α ν δ ρ ικ ό πρόσωπο, τ έλ ο ς , σ τε­ ρημένο από τ ο λ όγο κ α ι τ ο β λ έμ μ α δεν ε ίν α ι π α - . ρά μ ια σ κ ιά ή μ ια θέση χηρεύουσα που προσφέρετ α ι να κ α τα λ η φ θ ε ί από κάπ ο ιο ν άλ λ ο ν . Π α ρ α τη ρ ε ίτα ι, λοιπόν, μ ια α λυσσ ιδω τή δ ρά­ ση, μ ια τά σ η ολίσ θη σης τω ν προσώπων, σ το α­ φ η γ η μ α τικ ό επίπεδο, που ε μ φ α ν ίζει κ ά π ο ια κ α ­ ν ο ν ικ ό τη τα κ α ι που θα μπορούσε να σ χ η μ α τοπ ο ι­ ηθ εί έ τσ ι:

^

1 0 κ-

\

2ο__________ ^ 3ο

αφιερωμα/49 Ω ς προς την κυ κλο φ ο ρ ία του λόγου, η σχέση τους ε μ φ α νίζετα ι κ α τ ’ αυτόν το ν τρόπο: 1ο

Ενώ γ ίν ε τ α ι φ ανερό ό τ ι κάθ ε πρόσωπο μ ένει α ­ πομονωμένο στη δ ικ ή του σφ αίρ α, αφού κ α μ ιά διαπροσω πική α ντα λλα γή δεν π ρ αγματοπ οιείται κ α ν ο ν ικ ά . Μ ο λ ο ν ό τι κ α μ ιά από τ ις τρ εις θέσεις δεν ε ίν α ι αμιγή ς κ α ι ξεκά θαρ η - κ ι α υτό από τη ν αρχή ως το τέλο ς του κειμ ένο υ - αυτή του δευτέρου προ­ σώπου μ ο ιά ζει από όλες πιο σύνθετη, πιο πολύ­ π λοκη κ α ι σε μεγάλο βαθμό υπεύθυνη γ ια όλες τ ις δ ια τα ρ α χές που παρ ατηρ ού νται σ το κείμ εν ο . Γ ια τ ί εδώ σ υ ν τελ ε ίτα ι η σύγχυση τω ν δύο αφηγη­ μ α τικ ώ ν σ τρω μάτω ν, του έξω κ α ι του έσω, εδώ σ υ νευ ρίσ κο ντα ι κ α ι συμφ ύρονται αφ ηγητής, α να­ γνώ στης κ α ι ανδ ρ ικό πρόσωπο τη ς ισ το ρ ία ς. ην πολύπ λοκη αυτή λειτο υρ γ ία τη ς τρ ια δ ι­ κ ή ς σχέσης μας επιτρέπ ει να «δούμε» η φω­ τογρ αφ ία του Lartigue, να τη συλλάβουμε δ η λ α ­ δή σ την ο λό τη τα κ α ι τ η σ υ γ χ ρ ό ν ικ ό τη τά τη ς , πέ­ ρα από το ν αναπ όφ ευκτο τεμ α χ ισ μ ό τη ς ανά λυ­ σης κ α ι τη ν υπ οχρεω τική γ ρ α μ μ ικ ό τ η τ α οποιουδήποτε κειμ ένο υ (του λο γο τεχ ν ικ ο ύ όσο κ α ι του α ν α λυτικού ). Α λ λ ά πριν συμβεί αυ τό θα πρέπει να κάνο υμ ε μ ια σύντομη ανάλυση τη ς φω τογρα­ φ ίας δ ιευ κρ ινίζο ντα ς κ α ι π άλι ό τ ι η σύγκρισ η που επιχειρούμε δ εν α φορά τ ο θέμα α λ λ ά τη δομή τω ν δύο έργων. Θ α ’ πρεπε ίσω ς α κ ό μ η ν α επιμείνουμε σ την ετερομορφ ία τω ν δύο α ν τικ ειμ έν ω ν που ση­ μ α ίνει ό τ ι α ν μ ια ανάλυση ε ίν α ι ενδεχομένω ς ι κ α ­ νή να εξα ν τλ ή σ ε ι τ ο νόη μα - ή τ ο π αιχ νίδ ι - της φω τογραφ ίας, σε κ α μ ιά περίπτωση αυτό δεν ε ί­ ν α ι δυνατό με το κείμ ενο κ α ι το μόνο που επιχειρ είτα ι εδώ ε ίν α ι ένας τρόπος προσέγγισής του που θα ’ θελε να φ ω τίσ ει τη ν πολυσημία του, τ ις αντηχή σ εις του κ α ι τη δ υ να τό τη τα π ολλαπλώ ν α ­ ναγνώσεων. Η φωτογραφ ία απ εικο νίζει ένα δω μάτιο. Σ το κέντρ ο, κ α ι ελαφ ρά α ρ ισ τερ ά, μ ια α ν ο ιχ τή πόρτα αφ ήνει να φ α ίν ε τα ι μέρος του λουτρού που φ ω τί­ ζε τ α ι κ α λύ τερ α από τ ο δ ω μ ά τιο - έτσ ι, η προσοχή σ υ γκεντρ ώ νεται στο γ υ να ικ είο πρόσωπο μέσα σ την μπανιέρα από όπου ξεπ ρο β άλλει μόνον το κ εφ ά λι. Π α ρ ά τη ν απόσταση, δ ημ ιου ρ γ είτα ι έ­ ντονα η εντύπωση ό τ ι το πρόσωπο αυτό σε κ ά ­ ποιον απευθύνεται κ αθώ ς το σ τόμ α δ είχ ν ει να μ ι­ λ ά ε ι κ α ι τα μ ά τ ια να σ τηλώ νοντα ι. Δ ια π ερ α σ τι­ κ ό το βλέμμα ξεπερνά τ α χ ω ρ ικά όρ ια τη ς φ ωτο­ γραφ ία ς κ α ι δ ια σ τα υ ρώ νετα ι με αυτό του θεατή, ενώ ανεπαίσθητα το ν ωθεί ν α μετα φ έρ ει το βλέμ­

Τ

μα του προς τα α ρ ισ τερ ά, στην άκ ρ η της φ ωτο­ γραφ ία ς. (Η α ντίληψ η αυτή πιθανόν να ε ίν α ι μό­ νον υ π οκ ειμ εν ικ ή , ενδεχομένω ς το β λέμμα έλ κ ετ α ι ε κ ε ί από τ η ν κ η λ ίδ α φω τός που α π ο τελεί υπό­ μνηση του φω τός του λουτρού). Σ το σημείο α υτό κ α ι μέσα σ τον κ αθρέφ τη - άρα σε δεύτερο βαθμό α π εικόνισ ης - ε μ φ α ν ίζετα ι αχνά ένα αν δ ρ ικ ό πρόσωπο. Κ α τά τρόπο α ιν ιγ ­ μ α τ ικ ό κ α ι παρά τη ν έλ λ ειψ η φ ω τισμού κ α ι τη ν απομάκρυνση, κ α ι εδώ γ ίν ε τ α ι σαφής η αίσθηση του β λέμματος. Μ ε τη ν εμφ άνισή του στον καθρέφ τη, τ ο α νδ ρι­ κ ό πρόσωπο α ν ή κ ει συγχρόνως κ α ι σ τον έσω κ α ι σ τον έξω χώρο τη ς φ ω τογραφ ίας, στον ε ικ ο ν ικ ό κ α ι στον π ρ α γ μ α τικ ό χώρο. Η παρουσία του π ρ οσ διορ ίζεται, στον εσ ω τερ ικ ό μεν χώρο, σαν υποδεέστερη κ α τ ά ένα βαθμό από αυτήν του γυ­ ν α ικ είο υ προσώπου, αφού σ τ ε ρ ε ίτα ι τη ς ε ικ ο ν ι­ κ ή ς α μ εσ ό τη τα ς αυτού του τελ ευ τα ίο υ , στον εξω ­ τ ε ρ ικ ό δε χώρο, θα μπορούσε ν α θεωρηθεί σαν α ­ νυπ αρξία, αφού δ εν ε ίν α ι παρά τ ο υ π οθετικό πρό­ τυπο ενός ειδώ λου. Δ ιπ λή παρουσία που αποδεικ ν ύ ετα ι β α θ μιαία εξά λ ειψ η . Ω στόσ ο αυτή η α να­ γωγή σε δύο χώρους του ανδ ρικο ύ προσώπου ε­ παναφέρει στο π ροσ κήνιο το επίμονο κ α ι συνε­ χώς ανανεούμενο πρόβλημα της σχέσης έσω -έξω, του παιχνιδιού, δηλαδ ή, π ρ αγματικού κ α ι φ α ν τα σ τικ ο ύ , π ρ α γ μ α τικ ό τη τα ς κ α ι μυθο­ πλασ ίας στην τέχνη , που αν α κ ύπ τει από τ ις πα­ ρ εισφ ρήσεις κ α ι α λ λ η λοδ ιεισ δ ύ σ εις από τη μια σφ αίρα σ την ά λ λ η , κ ά ν ο ν τα ς .κ ά π ο τ ε εντελώ ς π ρ οβ λ η μ α τικ ό το ν καθ ορ ισ μό μ ια ς δ ια χ ω ρ ισ τικ ή ς γ ρ αμμής μετα ξύ τους. Ενώ στον ε ικ ο ν ικ ό χώρο τ α δύο πρόσωπα βρί­ σ κ ο ν τα ι σε διπ λή διά ζευξη : αδυναμία επ ικοινω ­ ν ία ς κ α ι δ ια φ ο ρ ε τικ ό επίπεδο α π εικόνισ ης, η κ υ ­ κ λ ο φ ο ρ ία του β λ έμ μ α το ς κ ά ν ε ι φανερό τ ο γεγο­ νός ό τ ι επικοινω νούν. Ω σ τόσ ο, η ε π ικοινω νία αυ­ τή δεν μ πορεί να π ραγματοπ οιηθεί παρά με τη ν υ­ πέρβαση τη ς ο ρ ιο θ ετικ ή ς γ ρ αμμής έσω -έξω κ α ι με τη μεσολάβηση του τ ρ ίτο υ προσώπου που ανή­ κ ε ι σ το ν π ρ α γ μ α τικ ό χώρο. Π ρ ό κ ε ιτ α ι, δηλαδή, γ ια ένα ε ίδ ος επ έκτασ ης του έσω κ α ι π ροσ εταιρι-

50/αφιερωμα σμού αυτού του τ μ ήμ α το ς του έξω όπου π εριλαμ­ β ά νετα ι κ α ι τ ο τ ρ ίτο πρόσωπο, ο θεατής, που γ ί­ νε τα ι ο τόπος εσ τία σ η ς τω ν βλεμμάτω ν. Α ν, γ ια το έργο, η προβολή αυτή του ανδρικού προσώπου έξω από τον ε ικ ο ν ικ ό χώρο έχ ει σαν αποτέλεσμα να πραγματώ νει τη ματαιω μένη μέ­ σα στο ε ικο νιζόμ ενο πλαίσ ιο επικοινω νία των δύο προσώπων, για το θεατή, το αποτέλεσμα εί­ ν α ι διπ λό: ταύ τισ η με το α νδ ρικό πρόσωπο κ α ι εισχώρησή του σ ’ ένα χώρο που χωρίς να εικ ο ν ίζε τα ι απ οτελεί ωστόσο μέρος του ε ικ ο ν ικ ο ύ χώ­ ρου, πράγμα που σ η μαίνει χάσ ιμο της τ α υ τό τη ­ τα ς κ α ι χάσ ιμο της π ρ α γ μ α τικ ότητα ς. Απ ό δω μπορούν να πηγάζουν αισ θ ήμα τα ανασφ άλειας κ α ι δυσ αρέσκειας, καθώ ς κ α ι η αίσθηση της «π αραξενιάς» του έργου. Α υ τό είν α ι το παιχνίδ ι της φ ω τογραφίας. Έ ργο βουβό κ α ι νεκρω μένο, επ ικοινω νία α­ σύνδετη, δεσμός που δεν δένει παρά μόνο όταν το άλλο πρόσωπο εισ αχθεί σ το χώρο του κ α ι το επαναφέρει σ τη ζωή απ οκαθισ τώ ντας τ ην κ υ κ λ ο ­ φορία κ α ι την επικοινω νία. Έ ργ ο που αιώ νια α­ ποζητά το ά λλο βλέμμα, γ ια τ ί από αυτό εξα ρ τά την ύπαρξή του, μετα θέτο ντα ς το παιχνίδ ι της ε­ π ικοινω νία ς, σπ άζοντας φραγμούς κ α ι σύνορα. Η διά ζευξη των προσώπων που εγγράφ εται στον ε ικ ο ν ικ ό χώρο της φωτογραφίας σημαδεύει κ α ι το κείμ ενο με τρόπο μυ σ τικ ό α λ λ ά ίσω ς πιο έντονο, μέσα από τον άρρητο λόγο των γρ αμμα­ τικ ώ ν προσώπων κ α ι πέρα από τ ις λ έξεις κ α ι τη σημασ ία τους: ποτέ ένας π ληθυντικός δεν θα δη­ λώ σει τη σύζευξη κ α ι συνεύρεσή τους, κ ι η μονα- *1

δ ικ ή εξα ίρεση στο τέλ ο ς του κειμ ένου έρ χ ετα ι α­ κριβώ ς να επισφραγίσ ει το ν α μ ε τά κ λ η το χωρισμό: Όταν κλαίγατε, κλαίγατε μόνο για τον εαυτό σας και όχι για τη θαυμαστή αδυναμία να την ανταμώσετε μέσα από τη διαφορά που σας χω­ ρίζει. (σελ. 56) Κ α ι το κ είμ ενο β αίνει προς το τέλο ς του: Απ’ όλη αυτή την ιστορία σας μένουν μόνο μερι­ κές λέξεις που πρόφερε μέσα στον ύπνο, αυτές που λένε από τι πάσχετε: Αρρώστια του Θανάτου. Σύντομα παραιτείστε, δεν την ψάχνετε πια ούτε μέσα στην πόλη ούτε μέσα στη νύχτα ούτε τη μέρα. Όμως έτσι μπορέσατε να ζήσετε αυτόν τον έρω­ τα με τον μόνο τρόπο που ήταν δυνατό για σας, χάνοντάς τον πριν ακόμα γεννηθεί. Α ν η Α ρ ρ ώ σ τια του Θ α νάτου φ α ίν ετα ι ε κ πρώ­ της όψεως έργο της απ α ισ ιοδ οξίας κ α ι τη ς δ ιά ­ ζευξης, η ανάγνωσή του μέσα από τη φωτογρα­ φία του L artigue δεν ενισ χύει μ ια τ έτο ια θεώρηση. Α ν τίθ ε τα , φ ω τίζει μιαν άλλη του πτυχή - ε κ ε ί ό­ που το έργο αναπνέει - δ είχνοντας πως το κ ε ί­ μενο δεν αναδιπ λώ νεται, δεν κ λ ε ίν ε τ α ι σ τον εαυ­ τό του, α λ λ ά διερευνά τη δ υνα τό τη τα σύζευξης μέσω του αναγνώ στη, πράγμα που θα έπρεπε ί ­ σως να ση μαίνει τ η ν ελπ ίδα μιας συνεχώς ανανεούμενης επ ικοινω νίας μέσω του λόγου, της γραφής.

Σημειώσεις 1. Le Monde, 14 Ιανουάριου 1983.

2. Marguerite Duras, La Maladie de la mort, id. Minuit, 1981. Ελληνική μετάφραση της Κυβέλης Μαλαμάτη, εκδ. Εξά­ ντας, 1984. Τα παραθέματα που ακολουθούν παραπέμπουν στην ελληνική έκδοση.

3. Maurice Blanchot, La Maladie de la mort (Ethique et amour) in Le Nouveau Commerce, printemps 1983, pp. 29-46. Τη με­ λέτη του αυτή ενέταξε ο συγγραφέας στο έργο του La Communauti inavouable, Minuit, 1983. Τα παραθέματα που ακολουθούν παραπέμπουν στο άρθρο, η μετάφραση εί­ ναι δική μου.

4. Η συγγένεια αυτή, μολονότι έχει επισημανθεί από πολλούς μελετητές, δεν έχει γίνει αντικείμενο ειδικής μελέτης. Ο Μ.Β. ασχολείται για τρίτη φορά με το έργο της M.D. Οι άλ­ λες δύο σύντομες μελέτες του είναι: La Douleur du dialog­ ue, στον τόμο Le livre a venir, id. Gallimard, Collection Idies, 1959, σελ. 223-234 και αφορά το διήγημα Le Square και Ditruire (για το κείμενο Detruire dit-elle) που περιλαμ­ βάνεται στον τόμο L’Amitii, Gallimard, 1971, p.p. 132-136.

5. Βλ. σκηνικές οδηγίες, σελ. 61.

6. Η ανάλυση γίνεται φυσικά με βάση το πρωτότυπο, και ως ένα σημείο αναγκαζόμαστε να αναφερθούμε στις κατηγο­ ρίες της γαλλικής γραμματικής.

7. Δυστυχώς και η μετάφραση είναι κάποτε εξίσου προδοτι­ κή. Παραθέτω τη γαλλική φράση: Le texte n’est mystirieux que parce qu’il est irriductible.

8. Op. Cit., σελ. 34 και 32.

9. Τον συμφυρμό των αφηγηματικών στρωμάτων που αποτε­ λεί παράβαση των κανόνων ο G. Genette ονομάζει mitalep-

10.

11.

12.

13.

14.

15.

16.

17.

se. Μιλώντας για την οριοθετική γραμμή που τα χωρίζει λέει: «Frontiire mouvante mais sacrie entre deux mondes: celui oil l’on raconte, celui que Ton raconte. D’oii l’inquietude si justement designee par Borges: "De telles inventions suggerent que si les personnages d’une fiction peuvent etre lecteurs ou spectateurs, nous, leurs lecteurs ou spectateurs, pouvons etre des personnages fictifs” . Le plus troublant de la metalepse est bien dans cette hypothese inacceptable et insistante, que l’extradiigitique est peut-etre d iji diigitique, et que le narrateur et ses narrataires, c’est-4-dire vous et moi, appartenons peut-etre encore a quelque ricit» (Figures III, Seuil, 1972, p. 245). Για το θέμα της δυνατότητας - ή μη - περίληψης βλέπε επίσης Roland Barthes, Introduction a I’analyse structural desrecits, in Communications, No 8, L ’analysestructural du rich, 1966, το τεύχος αυτό αναδημοσιεύτηκε στις iditions du Seuil, Collection Points, 1981. Οι σελίδες παραπέμπουν σ’ αυτό το τελευταίο (σελ. 30-31). Αναφέρομαι εδώ στη θεωρία της εκφώνησης του Emile Benveniste: Problemes de linguistique, genirale, tomes I, II, Gallimard 1966 & 1974. Ειδικότερα για την αμοιβαιότητα και την ανταλλαγή των ρόλων ανάμεσα στο πρώτο και το δεύτερο πρόσωπο, βλ. τόμο I, σελ. 230 και 260. Η Αρρώστια του Θανάτου, σελ. 59-60. Εξαίρεση αποτελούν δύο φευγαλέες εμφανίσεις του αφηγη­ τή σαν πρώτο πρόσωπο, σελ. 15 και 42. Β. Blanchot, op. cit., ρ. 32. Δανείζομαι τη λέξη από το λεξιλόγιο της αρχαίας ελληνι­ κής, μεταθέτοντας την έννοιά της για να αποδώσω την έν­ νοια της γαλλικής λέξης altiriti.

R. Barthes, op. cit., ρ. 25.

M. Blanchot, op. cit., p. 34.

αφιερωμα/51

Δημήτρης Τσατσούλης

Η ενδομυθιστορηματική ως αφηγηματική τεχνική

Φωτογραφία

Φωτογραφία από τη θεατρική παράσταση τον Lindsay Kemp στο Theatre de Paris (20-29 Ιανουάριον 19S3) με τίτλο «FLOWERS - Παντομίμα για τον Ζαν Ζενέ», βασισμένη στο έργο του Γάλλου συγγραφέα «Η Παναγία των Λονλουδιών».

Με αφορμή την «Παναγία των Λονλουδιών» τον Ζαν Ζενέ Λεν ξέρω αν αυτό που πασαλείβει το ντουβάρι του κε­ λιού μου με διαμαντένια λάσπη είναι το πρόσωπό τους, τ ’ αληθινό τους πρόσωπο, δε μπορεί όμως να έκοψα τυ­ χαία από τα περιοδικά τα ωραία αυτά κεφάλια με τ’ άδεια μάτια... [...] Λεν ξέρω, είπα, αν αυτά εκεί τα κεφάλια α­ νήκουν πράγματι στους καρατομημένους φίλους μου, ό­ μως από αλάνθαστα σημάδια έχω εξακριβώσει πως τα κορμιά επάνω στο ντουβάρι, που είναι διαλεγμένα για να τα διαφεντεύουν τρομερές ψυχές, είναι ευλύγιστα σαν τα λουριά μαστίγιου κι αλύγιστα σαν γυάλινα μαχαίρια, σο­ φά σαν τα παιδιά που έγιναν πρυτάνεις ανωτάτων ιδρυ­ μάτων και δροσερά σαν ταμη-με-λησμόνει [...]. Κατάφερα παρόλα αυτά να εξοικονομήσω καμιά εικοσαριά φω­ τογραφίες και τις κόλλησα με μασημένη ψίχα στη ράχη του χαρτονένιου κανονισμού των φυλακών που κρεμό­ ταν στον τοίχο. Ορισμένες τις στερέωσα με καρφίτσες που έφτιαξα με κομματάκια σύρμα από μπρούντζο που μου φέρνει ο επιστάτης. Σ ’ αυτά τα σύρματα περνάω γυά­ λινα χρωματιστά μαργαριτάρια. [...] Μπορεί κάποιο απ’ αυτά τα είκοσι παλληκάρια, ένας αθλητής ή ακόμα και πρωταθλητής, να μην έκανε μια πράξη που να άξιζε για

(Αποσπάσματα από το έργο του Ζαν Ζενέ, Η Παναγία των Λουλουδιών, σε μετάφραση Δημήτρη Δημητριάδη, Εκδ. Εξάντας, σελ. 8, 9, 10, 11, 12).

α παραπάνω αποσπάσματα από την «Π α να­ γία των Λουλουδιώ ν» του Ζ αν Ζενέ ε ίν α ι, πι­ στεύω, χ α ρ α κ τη ρ ισ τικ ά δ είγμ α τα της αποδόμησης που επ ιχειρεί το σύγχρονο μυθιστόρημα, της αναγωγής του στα σ υ σ τα τικ ά του σ τοιχ εία , αφε-

νός, κ α ι αφετέρου ε ν δ ε ικ τικ ά της κ α τάλυ σ η ς της έννοιας τη ς αληθοφάνεια ς, της αναπαράστασης της π ρ α γ μ α τικ ό τη τα ς έ τσ ι όπως την υπηρέτησε κ α ι την υπηρετεί το παραδοσ ιακό μυθιστόρημα. Ο Ζ ενέ, με το ν πηγαίο α λ λ ά ταυτόχρονα ε π ιτη­

Τ

να τον στείλει φυλακή, όμως για να τον έχω καρφιτσώ­ σει στο ντουβάρι μου θα πει ότι, για μένα, είχε, κάπου στη γωνιά του στόματός του ή στων βλεφάρων την ά­ κρη, το ιερό σημάδι των τεράτων [...] Τη νύχτα τους χα­ ρίζω την αγάπη μου κι αυτή τους ζωντανεύει. [...] Κάτω απ ’ το σεντόνι, το δεξί μου χέρι στέκεται για να χαϊδέψει το απόν πρόσωπο, έπειτα ολόκληρο το σώμα του παρά­ νομου που έχω διαλέξει για την αποψινή μου ευτυχία. [...] Κανείς δεν μπορεί να πει αν θα βγω από δω μέσα, ούτε πότε θα γίνει αυτό, αν θα γίνει ποτέ. [...] Θα κάτσω να γράψω μια ιστορία με τη συνδρομή των αγνώστων ε­ ραστών μου. Αυτοί είναι οι ήρωές μου, αυτοί εκεί στο ντουβάρι, αυτοί κι εγώ εδώ μέσα, στα σίδερα. Καθώς ε­ σείς θα διαβάζετε, τα πρόσωπα, και μαζί μ ’ αυτά η θεά, κι ο Κιουλαφρουά, θα ξεκολλήσουν σιγά-σιγά από το ντουβάρι και θα πέσουν πάνω στις σελίδες μου σαν φύλ­ λα φθινοπωρινά για να λιπάνουν την αφήγησή μου.

52/αφιερωμα δευμένο λόγο του, με τη, φ α ινομενικά, συνειρμι­ κή γραφή του, αποδομεί γ ια να αναδομήσει μιαν άλλη μορφή μυθιστορήματος που δ ύσ κολα ε­ ντά σ σ ετα ι σε κατηγοριοπ οιήσεις. Ε κείνο , ω στόσο, που παρουσιά ζει ιδ ια ίτερ ο εν­ διαφέρον σ τα π λαίσ ια αυτού του αφιερώ ματος, ε ίν α ι ο ρόλος της φ ω τογραφίας μέσα σ’ αυτή τη δ ια δ ικ α σ ία αποδόμησης κ α ι επαναδόμησης του μυθιστο ρη ματικο ύ έργου. Η προσφυγή στη φωτογραφ ική ε ικ ό ν α μέσα στο κείμ ενο σ υ να ντά τα ι κ α ι σε άλλους συγγρα­ φ είς, εξυπηρετώ ντας στον καθένα δ ια φ ο ρετικές, λίγο-πολύ, αφ η γημ α τικ ές τεχ ν ικ έ ς. Η Μ α ρ γ κ ε ρ ίτ Ν τυράς, επί παραδείγμα τι, στον «Εραστή», αναφ έρεται σε μ ια ο ικο γενεια κ ή φ ω τογραφία ό χ ι γ ια να μ ας περιγράφ ει αυτό που α να π αρισ τά, το ανάλογον τη ς π ρ α γμ α τικό τη τα ς , α λ λ ά ως αφορμή γ ια να μετα φέρ ει τ ις συνδηλώ σεις που πηγάζουν από αυτή τη ν περιγραφή, συνδηλώ σεις β ιω μα τι­ κές, συναισ θη ματικές, κοιν ω ν ικ ές ο ι οποίες με τη σειρά τους δημιουργούν μιαν αφήγηση. Η παρουσιαζόμενη μ’ αυτό το ν τρόπο φωτογραφ ική ε ι­ κόνα δ ια χ έετα ι χρ ονικά αφού η αφήγηση κ ιν ε ίτ α ι τόσο σ τον πριν όσο κ α ι σ τον μετά , από τη σ τιγμή που αναπ αρισ τά, χρόνο ο οποίος ρευστοπ οιείται α γκα λιά ζο ντα ς τ α πριν κ α ι τ α μ ετά , δηλαδή ολ ό­ κληρ η τη ζω ή.1 την «Π α να γία των Λουλουδιώ ν», όπως φ αί­ ν ε τα ι κ α ι από τα αποσπάσματα που π αρατί­ θενται κ α ι προέρχονται από τ ις πρώτες σελίδες του βιβλίου, ο ι φωτογραφίες εισά γουν το έργο. Ο έ γκλεισ το ς στη φ υλακή αφ ηγητής συλλέγει φω­ τογραφ ίες νέων ανδρών, φονιάδων κ α ι άλλω ν κακοπ οιώ ν, που έχουν κ α τα δ ικ α σ θ εί σε θ α νατι­ κή ποινή, την υπερτάτη αυτή, γ ια το ν αφηγητή, τιμ ω ρία που οδηγεί α υ τόματα στην Αγιοσύνη. Π ολύ γρήγορα, ωστόσο, απ ο καλύ π τεται ό τ ι ο ι φωτογραφίες τω ν πραγματικώ ν εγκ λ ημ α τιώ ν που ο αφηγητής σ υλλέγει σ το κ ε λ ί του, τω ν Βάιντμ α ν, Μ ω ρίς Π ιλόρ ζ, Η λ ιάγγελο υ , ενός ανθυπ οπλοιάρχου-καταδότη, μπερδεύονται, συγχέονται, με φ ωτογραφίες άλλω ν νέων ανδρών, ό­ πως αθλητών, που κ α μ ιά σχέση δεν έχουν με τον κόσ μο του ε γ κλή μ α το ς ε κ τό ς από ε κ είν α τα ση­ μ ά δ ια που ο ίδιο ς ο αφηγητής ν ο μ ίζει ό τ ι δ ια κ ρ ί­ νει στα πρόσωπά τους κ α ι που τους αναγάγουν σε υποψήφιους, επίδοξους, εν δ υνάμει εγ κ λ η μ α ­ τ ίε ς - σ η μάδια που προκύπτουν από τη ν ομορ­ φ ιά τους. Η ανά μιξη όμως αυτή των φωτογραφιών, ε­ γκλη μ α τιώ ν κ α ι μη, δημιουργεί ένα ε μφανές πρό­ βλημα: η επιλογή τω ν φωτογραφιών που συλλέγο ντα ι από το ν αφηγητή δεν σ τη ρ ίζετα ι σ το «ανάλογον» της φ ω τογραφ ικής εικ ό ν α ς του νέου άνδρα που αναπαριστούν, α λ λ ά στα σημά δια που φέρουν τα πρόσωπα ή τα σ ώ ματά τους· πράγμα που σ η μαίνει ό τ ι το κ ρ ιτή ρ ιο επιλογής

Σ

δεν σ τη ρ ίζετα ι στην περιγραφ ική ομορφιά τους α λ λ ά σ τις συνδηλώ σεις που προκύπτουν από αυ­ τήν, σ το κω δ ικοπ οιημ ένο μ ήνυ μ ά 2 που αυτές ε κ ­ πέμπουν. Θ α δούμε στη συνέχεια τη σημασ ία αυ­ τή ς τ ης επιλογής σ τις α φ η γημ α τικές α νά γ κ ες του έργου. Π ρ ά γ μ α τι, ο ι α ν ά μ ικ τε ς αυτές φωτογραφίες νέων μετα τρ έπ ονται, με τη δύναμη τη ς φ αντα­ σίας του αφ ηγητή, σε π ρ α γμ α τικά πρόσωπα που εισ βάλλουν σ το κ ε λ ί του, κ ο ρ μ ιά που το ν συ­ ντροφεύουν σ τις φ α ν τα σ τικ ές ερ ω τικ ές περιπλα­ νήσ εις του, που ενώ νονται μα ζί του. Μ ε ά λ λ α λό­ γ ια , γ ίν ο ν τα ι ο ι ήρωες μιας ισ το ρ ία ς που ένας πρωτοπρόσωπος αφ ηγητής μάς δ ιη γ είτα ι. Α ν όμως, σ’ αυτό τ ο πρώτο επίπεδο ανέλιξης τη ς ισ το ρ ία ς, έχουμε μ ια ομ ο δ ιη γ η τικ ή /α υ το δ ιη γ η τ ικ ή αφήγηση (αφού, εδώ, πρ ω ταρ χικός ήρωας παραμένει ο ίδιο ς ο αφ ηγητής), στη συνέχεια, μέσω τω ν ίδιω ν αυτών απ εικονιζόμενω ν σ τις φω­ τογρ αφ ίες προσώπων, παρακολουθούμε το πέρα­ σμα τη ς αφήγησης σ’ ένα δεύτερο επίπεδο, μια άλλη ισ τορ ία , ε κ είν η τω ν καθαυτώ ν ηρώων του μυθιστορήματος, δηλ. τη ς Θ εάς, του Π α ν α γ ία τω ν Λ ουλουδιώ ν, του Μ ιν ιό ν κ .λ π . ο ι οπ οίοι, επί­ σης, φέρουν τ α χ α ρ α κ τη ρ ισ τικ ά τω ν ανδρών τω ν φωτογραφιών. Σ το δεύτερο αυτό επίπεδο, ένας ετερ ο δ ιη γ η τικ ό ς αφηγητής παίρνει τ ο λόγο, άσχε­ τα αν π ρ ό κ ειτα ι γ ια τ ον ίδ ιο αφηγητή: εδώ, το κυ­ ρίως α ν τικ είμ ε ν ο τη ς εκφ ώ νησής του αποτελούν α υ τοί ο ι ήρωες, η ισ το ρ ία τους κ α ι κυρίω ς η ισ το ­ ρ ία τ η ς Θ εάς. Η πρωτοπρόσωπη αφήγηση περνά­ ει σ’ ένα δεύτερο πλάνο, παρ’ όλο που ε ξα κ ο λ ο υ ­ θεί να εξελ ίσ σ ετα ι ταυ τό χρο να ή να παρουσιά ζε­ τ α ι ως ε μβόλιμη κ α ι εμπ λεκόμενη στη δεύτερη α­ φήγηση. Ο ι ήρωες τ ης ετεροδιήγησ ης αποτελούν, ανα μ­ φ ισ β ή τη τα, νέα πρόσωπα, που φέρουν νέα ονό­ μα τα . Π α ρ ’ ό λα αυτά, τα χ α ρ α κ τη ρ ισ τικ ά τους αν ά γ ον τα ι στους άνδρες τω ν φωτογραφιών. Μ ε αυτό το ν τρόπο, όμως, τ α πρόσωπα που α­ π εικ ο ν ίζο ν τα ι σ τις φ ω τογραφίες, εγκλη­ μ ατιώ ν κ α ι μη, αποκτούν μ ια τριπ λή, το υ λ ά χ ι­ στον, τα υ τό τη τα , μ ια τριπ λή υπόσταση: πρώτον, είν α ι κ α ι παραμένουν, ως πρόσωπα τω ν φ ωτο­ γραφιώ ν, π ρ α γ μ α τικ ά ά το μ α τω ν οποίων το φω­ τογ ρ α φ ικ ό ανά λογον υ πάρχει ή υπήρξε στον κ ο ι­ ν ω νικό χώρο, στην ε κ τό ς κ ελιο ύ , πρ αγματική ζωή όπου κ α ι κάπ ο ια στιγμή φ ω τογραφήθηκαν. Δεύτερον, αποτελούν π λ α σ μ α τικ ά πρόσωπα που κ ιν ο ύ ν τα ι στον φ α ν τα σ τικ ό χώρο του αφηγητή, σ το επίπεδο τη ς ισ το ρ ία ς που αυτός πρωτοπρόσωπα μας α φ η γείται. Τ ρ ίτον , αποτελούν τους ή ­ ρωες μ ια ς μυθοπλασία ς, την οποία κα τα σ κ ε υ ά ζε ι ο αφ ηγητής κ α ι τη ν οποία μας α φ η γ είτα ι μέσα στα πλαίσ ια της δ ικ ή ς του ισ το ρ ία ς. Σ τη δεύτερη από τ ις παραπάνω περιπτώσεις κινού μ α σ τε στο εν δο διηγ η τικ ό επίπεδο του έργου ενώ στην τρ ίτη στο μ ε τα δ ιη γ η τικ ό .4

αφιερωμα/53

Η α λλα γή αυτή α φ η γη μ α τι­ κού επιπέδου, το πέρασμα δηλ. από τη ν ενδοδιήγηση σ τη μ ετα διήγησ η, ε ξα σ φ α λ ίζε τα ι μέσα από τη ν ίδ ια τη ν πράξη τη ς α­ φήγησης. Δ εν ε ίν α ι ούτε η αφη­ γούμενη ισ το ρ ία (το σημαινόμ εν ο) ούτε το κείμ εν ο (το σ η μ α ί­ ν ον) που μπορούν να τη ν επ ιτελέσουν. Μ όνο η ίδ ια η αφηγη­ μ α τ ικ ή πράξη, που ν ο ε ίτ α ι ως τρόπος έκφ ρασ ης του κειμ ένο υ με π αράλληλη εγγραφή του υ­ ποκειμένου τη ς παραγω γής του μέσα σ’ αυ τό, επ ιτρ έπ ει τ η ν α λ ­ λαγή αυτή επιπέδου που αποκ α λ ε ίτ α ι μ ετά λη ψ η (metalepse). Ο β α σ ικό ς α υ τός μη χανισμό ς τη ς μ ετά ληψ η ς, σ το σ υ γ κ ε κ ρ ι­ μένο έργο, ε π ιτυ γχά νετα ι κ α ι τ ίθ ε τα ι σε λ ειτο υρ γία , μέσω, α­ κρ ιβ ώ ς, τω ν φω τογραφιώ ν. Ο συγγραφέας, κ α τ ά τη δ ιά ρ κ ε ια του έργου, χρ ησ ιμο π οιεί κ α ι ά λ ­ λες μορφές μετά ληψ η ς όπως α ­ ποσπάσματα εφ ημερίδω ν, όνει­ ρα κ α ι φ αντασ ιώ σ εις, α να μνή­ σεις ή λό γ ια που άκο υσ ε ο αφ η­ γ η τή ς από τ α χείλη άλλω ν. Ό ­ λ α αυ τά, ω σ τόσο, δεν μας εν­ δια φέρουν εδώ , ενώ τη ν α δ ια μ ­ φ ισ β ή τη τη μορφή μ ετά ληψ η ς που χρ ησιμο π οιεί η αφήγηση στην αρχή του έργου κ α ι που τη ν κα θ ο ρ ίζει ε ίν α ι η φ ω το­ γραφ ία .

Φωτογραφία από την θεατρική παράσταση τον Lindsay Kemp στο Theatre de Paris (20-29 Ιανουάριου 1983) με τίτλο «FLOWERS - Παντομίμα για τον Ζαν Ζενέ», βασισμένη στο έργο του Γάλλου συγγραφέα «Η Παναγία των Αουλουδιών».

τε χ ν ικ ή αυτή επιτρέπ ει, κ α τα ρ χ ά ς , τη ν υ­ πέρβαση μ ια ς π αρ αδ οσ ια κής α ν τιμ ετώ π ι­ σης του χρόνου. Έ τ σ ι έχουμε μ ια διπ λή συγχρον ικ ό τ η τ α τω ν δύο αφ η γη μ α τικ ώ ν επιπέδων: ο ι ί ­ διες φ ω τογραφ ίες ζουν π αράλληλους κ α ι σύγχρο­ νους βίους αφού τ α ε ικο νιζό μ εν α σ’ αυ τές πρόσω­ πα, μετέχουν κ α ι τω ν δύο παράλληλω ν ιστορ ιώ ν που εξε λ ίσ σ ο ν τα ι ταυ τό χρ ο ν α σε όλο τ ο βιβ λίο: εκ είν η ς του πρωτοπρόσωπου αφηγητή μέσα στο κ ε λ ί του κ α ι τω ν φ αντασιώ σεω ν που αυ τός ζει με τους ήρωές του κ α ι ε κ είν η ς τω ν ηρώων που μας α φ η γείτα ι ε τε ρ ο δ ιη γ η τικ ά ο ίδ ιο ς αφ ηγητής. Η με αυτόν το ν τρόπο επ ιτυγχανόμενη σ υ γχ ρ ονικότητ α τω ν δυο ισ τορ ιώ ν κ α ι α φ η γ η μ α τικ ώ ν επιπέδων επιτρέπ ει, σ τη συνέχεια, σ’ αυτόν το ν ίδ ιο το ν α­ φ ηγητή να ζε ι κ α ι ν α μ ετέ χ ε ι κ α ι τω ν δυο αφού έ­ τ σ ι π ο λλαπ λασ ιάζει τ α ε ίδ ω λα κ α ι του ίδιου του

Η

τού εαυτού σε μ ια αέναη προσπάθεια αυτοπροσδιορισμ ού κ α ι ανα ζήτησ ης τη ς τ α υ τό τη τά ς το υ .6 Ο πρωτοπρόσωπος αφ ηγητής κ α ι ήρω ας του ενδο δ ιη γ η τικ ο ύ επιπέδου, σ υ μβιώ νοντας με τα πρόσωπα τω ν φωτογραφιώ ν του, σ τα οπ οία εμφυσά ζωή με το ν έρω τά του, κα τα φ έ ρ ν ε ι να συμβιώ σ ει κ α ι με τα πρόσωπα τη ς μετα διήγη σ ή ς του που φέρουν τη ν ίδ ια ε ικ ό ν α . Η τα ύ τισ η απόσταση που επ ιχ ειρ είτα ι επ ανειλημμένα με τη ν ηρω ίδα του, το ν τ ρ α β ε σ τί Θ εά, δεν θα μπορούσε να επ ιτευχθεί παρά μόνο μέσω του δ ιά μ εσ ο υ που αποτελούν ο Μ ιν ιό ν ή η Π α ν α γ ία τω ν Λ ουλουδιώ ν ο ι οπ οίοι ανα λαμβ άνο υν το ρ όλο του μ εσ ο ­ λα β η τή . Η πρόσβαση όμως που έ χ ει ο αφ ηγητής προς τους δυο αυτούς «ω ραίους» δεν ε ίν α ι άλλη από εκ είν η που του προσφέρουν ο ι εικ ό ν ε ς τω ν επώνυμων-ανώνυμων ανδρώ ν που κ ρ έμ ο ν τα ι

54/αφιερωμα στον τ ο ίχο του κελιο ύ του κ α ι διανείζουν τη ν κ ο ινή μορφή στους ήρωες τω ν φ αντασιώ σεων του κ α ι στους ήρωες που π εριτριγυρίζουν την ηρωίδα τη ς ισ το ρ ία ς που κ α τα σ κ ευ ά ζει. Τ ο αφ η γημ α τικό αυτό τέχ να σ μα του Ζ ενέ επιφέρει κάπ οιες συνέπειες στην προσέγγιση αυτής καθαυτής της φ ω τογραφ ικής ε ικ ό ν α ς ως τέλ ειο ν ανάλογον τ ης π ρ α γμ α τικ ότητα ς . Σ τις ενδο κειμεν ικ ές φωτογραφίες του Ζενέ, τ ο μόνο σταθερό σ τδ ιχείο της φωτογραφίας παραμένει το πρόσω­ πο που αυτή α π εικονίζει χωρίς όμως να β ρ ίσ κει

α ν τισ το ιχ ία στο «ανάλογόν» του. Η β ασ ική δηλ. λειτο υρ γία της φ ω τογραφίας, ως αναπαράσταση πιστή του τέλειου ανάλογου της π ρ αγματικότητα ς εδώ π αρ αβ ιάζεται κ α ι εκ λ είπ ει αφού το μηκω δικοπ οιημένο, αν α π α ρα σ τα τικ ό της μήνυμα, υποχωρεί προς όφελος του κω δικοποιημένου, π ο λ ιτισ τικ ο ύ μηνύματος που αυτή εκπ έμπ ει.7

αφιερωμα/55 Συγχρόνω ς, ανα τρ έπ ετα ι κ α ι η λ ειτο υρ γ ία του κυρίου ο νό μ α το ς ως κα τη γ ο ρ ία γλω σ σο λογικού κ ώ δ ικα : όπως έ χ ει π αρατηρήσ ει ο G ardiner,8 «η γ εν ική ση μασ ία ενός κύριου ο ν ό ματος δ εν μπορεί να προσδιορισθεί χω ρίς το ν κ ώ δ ικ α σ το ν οποίο παραπέμπει». Έ τ σ ι, το όνομα π.χ. Γιά ν ν η ς, ση­ μ α ίνει ένα πρόσωπο που λ έ γ ετα ι Γιάννη ς. Κ α ι ό­ πως παρ ατηρ εί πάνω σ’ αυ τό ο J a k o b s o n ,9 η κυκ λ ικ ό τ η τ α ε ίν α ι εδώ προφανής: το ό νομα υποδει­ κ ν ύ ει οπ οιονδήπ οτε φ έρει αυτό τ ο όνο μα, δ ηλ. ό­ λους τους άνδρες με το όνομα Γιά ν ν η ς. Σ τη ν πε­ ρίπτωση που εξετά ζο υ μ ε εδώ, όμως, δεν ε ίν α ι το όνομα που επ ιτελεί αυτή τη λειτο υρ γ ία α λ λ ά η φωτογραφ ία του ατόμου. Π ιο σ υ γ κ εκ ρ ιμ έν α , το σημαινόμ ενο της φ ω τογρ αφ ικής εικ ό ν α ς , τ ο ο­ ποίο χ α ρ α κ τ η ρ ίζ ετ α ι από ορισμένες αρ χετυ π ικές αρ σ ενικές ιδ ιό τη τε ς , ε ίν α ι εκ είν ο που λ ε ιτο υρ γεί ως σταθερός κ ώ δ ικ α ς αναφοράς στον οποίο μπορεί να αποδοθεί τ ο τά δ ε ή τά δ ε όνο μα. Η κυκ λ ικ ό τ η τ α , επομένω ς, σ την περίπτωση αυτή, δεν χ α ρ α κ τη ρ ίζ ει τ ο όνομα (π.χ. Β ά ιν τμ α ν ή Μ ιν ιό ν ) α λ λ ά τη φω τογραφ ία τη ς οποίας το σημαινόμ ενο μπορεί να ε ίν α ι ο Μ ιν ιό ν , ο Π α ν α γ ία τω ν Λουλουδιώ ν, ο Ροζέ όπως μπορεί να ε ίν α ι ο Β ά ιν τμ α ν ή ο Μ ω ρ ίς Π υλόρζ. Τ ο «α νάλογό ν» της, δηλ. το π ρ α γμ α τικό πρόσωπο που ανα π αρισ τά, ε ξα φ α ­ νίζε τα ι.

τ σ ι, μπορούμε να πούμε ό τ ι ο Μ ιν ιό ν , όπως κ α ι ο Π α ν α γ ία τω ν Λ ουλουδιώ ν δεν λειτο υρ ­ γούν ως πρόσωπα α λ λ ά ω ς ση μεία . Ο Μ ιν ιό ν , επί π αρ αδ είγμα τι, συνδυάζει τα χ α ρ α κ τ η ρ ισ τικ ά ό­ λων τω ν π ρ α γμ α τικώ ν ή φ α ν τα σ τικ ώ ν ικ α ν ώ ν ανδρών του υ πόκοσμου που θα χ α ρ α κ τη ρ ίζ ο ν τα ν από το ν όρο: «ω ραίο τεκ ν ό » . Έ τ σ ι, το πρόσωπό του θα έχ ει τα χ α ρ α κ τ η ρ ισ τικ ά ενός Ροζέ ο ο­ ποίος δεν λεγό τα ν Ροζέ α λ λ ά μ’ α υτό τ ο όνομα ζε ι σ τις ανα μνήσεις (;) του αφ ηγητή, τ α χ α ρ α κ τη ­ ρ ισ τικ ά ενός νεαρού που συνβρέθηκε (;) σ το ίδ ιο κ ε λ ί με το ν αφ ηγητή, το ν Μ ιν ιό ν όπως τα περιέ­ γραψ ε η ίδ ια η θεά κ .λ π ., ενώ ό λ ο ι α υ το ί ο ι επιμέρους Μ ιν ιό ν που συνθέτουν τ ο π ο ρτρα ίτο του Μ ι­ ν ιόν α νά γο ντα ι στους άνδρες τω ν φ ω τογραφιών. Β ρ ισ κό μ α σ τε έ τσ ι μπροστά στην αποδόμηση του κ λ α σ ικ ο ύ μυ θισ το ρ η μ α τικ ο ύ ήρωα κ α ι μάρ­

Ε

Σημειώσεις 1. Μαργκερίτ Ντυράς, Ο Εραστής, εκδ. Εξάντας, 1985-βλ. το κείμενο που παρατίθεται στις σελίδες αυτού του αφιε­ ρώματος.

2. Για τη διάκριση του μηνύματος της φωτογραφικής εικόνας σε εικονικό, μη-κωδικοποιημένο μήνυμα και σε κωδικοποιημένο βλέπε Roland Barthes «Le message photogra5. Ο όρος ανήκει στον G. Genette και έχει την ειδική σημασία του «παίρνω (διηγούμαι) αλλάζοντας επίπεδο». Βλ. Figures III, σελ. 243-246. Βλ. επίσης για τη μετάληψη ως συμφυρμό των αφηγηματικών επιπέδων το άρθρο της Έφης Χατζηφόρου, σ’ αυτό το αφιέρωμα, υποσημείωση 9.

τυρ ες τ η ς δ ια δ ικ α σ ία ς σ χη ματισ μο ύ του ε κ νέου, π ράγμα, φ υ σ ικά, που αποπέμπει κάθε έννοια ψυ­ χογρ αφ ίας ή χ α ρ α κ τη ρ ο λ ο γ ικ ή ς προσέγγισης του «ήρω α» από παρ αδ οσ ια κή σκο π ιά. Ε ξά λλο υ , η τα ύ τισ η , που έμμεσα επ ιχ ειρ είτα ι από το ν αφ ηγητή, μέσα από τ ις περιγραφές τους, τω ν Μ ιν ιό ν κ α ι Π α ν α γ ία τω ν Λ ουλουδιώ ν, α νά γει τ α δυο αυτά α ν δ ρ ικ ά πρόσωπα σε έ να κ α ι το αυ­ τ ό αρ χ έτυ π ο.10 Ο ένας ε ίν α ι στην ουσία καθρέ­ φ τη ς του άλλο υ, β ρ ίσ κ ο ν τα ς το π ρ α γ μ α τικ ό τ ους πρότυπο κ α ι πρωτότυπο σε μ ια φ ω τογραφ ία του κ ελ ιο ύ του αφ ηγητή, σ τη φω τογραφ ία δ ηλ. ενός υ π αρ κτού προσώπου. Κ α τα λ ή γ ου μ ε έ τσ ι να δια πιστώ σουμε ό τ ι η τ ε ­ χ ν ικ ή αυτή αποβλέπει ό χ ι απ λά σ την αποδόμηση του παρ αδοσ ια κού ήρωα α λ λ ά κ α ι σ ’ αυτή τη ν κ α τά ρ γ ησ η τω ν ορίω ν μ ετα ξύ μυθοπλασία ς κ α ι π ρ α γ μ α τικ ό τη τα ς . Η συνεχής αλλα γή α φ η γ ημ α τικ ού επιπέδου, η ρ ευ σ τότητα του χρόνου κ α ι του χώρου, α κό μ η κ α ι τω ν προσώπων, η μ ετα κ ίν η σ η , τέλ ο ς, κ α ι αυ­ τού του αφηγητή από υπ οκείμενο σε α ν τικ είμ ε ν ο τη ς εκφ ώ νησ ης, επιβεβαιώ νουν εκ είν η τη ν α­ κ ρ α ία περίπτωση που ανέφεραν ο ι κ λ α σ ικ ο ί κ α ι όπου ο π οιητής « τε λ εί ο ίδ ιο ς τα έργα που υ­ μ ν ε ί» .*11I, Ο ι συνέπειες β έβαια δεν αφορούν μόνον το ν αφηγητή α λ λ ά κ α ι το ν α π ο δέκτη τη ς αφήγη­ σης, το ν αναγνώ στη. Ο τελ ε υ τα ίο ς, μη έχ ο ν τα ς σημείο αναφοράς α λ λ ά όν τα ς κ α ι ο ίδ ιο ς ανα μιγμ ένος σε μ ια ν αφήγηση όπου ο αφ ηγητής δ ια ρ ­ κ ώ ς απευθυνόμενος σ’ αυτόν το ν κ ά ν ε ι συ μμέτο­ χά του (το γ νω σ τό είδ ος π ρ όκλησης του Ζ ενέ προς τ ο κ ο ιν ό ), παύει να ξεχ ω ρίζει τα όρ ια σ τα ο­ ποία τοπ ο θετείτα ι: αν δηλ. απ ο τελ εί το ν συνδια λεγόμενο ενός α φ η γημ α τικού «εγώ» που δ ιη γ εί­ τ α ι μ ια ισ το ρ ία ή ενός «εγώ» που κ ιν ε ίτ α ι μέσα στον κόσ μο αυτής τη ς ισ τ ο ρ ία ς .12 Κ ι αν η φ ωτο­ γ ρ αφ ία που έκ οψ ε ο αφ ηγητής γ ια να κ ολ λ ή σ ε ι σ το κ ε λ ί τ ου, που πάνω τη ς δημιούργησε το ν Μ ι­ ν ιόν κ α ι τους άλλο υς ήρωές του α ν ή κ ει σε κ ά ­ ποιον από μας, σε κ ά π ο ιον από του ς γνω στούς μας; Π ο ιο ς α π ο κ λ ε ίε ι ό τ ι η φ ω τογραφ ία αυτή δεν ε ίν α ι του ίδιο υ του αναγνώ στη; α νά γοντά ς τ ο ν , έ­ τ σ ι, κ α ι α υτόν, κ ά τω από έ να ά λ λ ο όνομα, να ζήσει ό χ ι απ’ έξω α λ λ ά μέσα σ τον μυ θ ισ το ρ η μ α τικ ό κ όσ μ ο που «δ ιαβ άζει» ; 6. Η συμμετοχή αυτή του αφηγητή στη μεταδιήγηση ως προ­ σώπου μπορεί να εντοπισθεί, μεταξύ άλλων, και στις υπο­ τιθέμενες συνευρέσεις του με τον Μινιόν ή τη Θεά. Βρισκό­ μαστε, ίσως, εδώ μπροστά σε μια παράδοξη μορφή χρονι­ κής ισοτοπίας των διαφορετικών διηγήσεων, θέμα που α­ ποτελεί ειδικό αντικείμενο μελέτης.

7. Η παραπάνω διάκριση του R. Barthes του φωτογραφικού μηνύματος έχει αμφισβητηθεί ως προς τη χρησιμότητά της από τον Umberto Eco. Βλ. σχετικά U. Eco «Semiologie des messages visuels» στο Communications IS, σελ. 11-51. Επί­ σης, του ίδιου Θεωρία Σημειωτικής, Αθήνα, εκδ. Γνώμη, 1989, σελ. 295. Για το ίδιο θέμα βλέπε και το άρθρο του Δημήτρη Τσατσούλη «Το ποιητικό κίνημα προς την ελευθε­ ρία μιας υπερρεαλιστικής φωτογραφικής εικόνας», ΝΕΑ

56/αφιερωμα phique», στο L’Obvie et I’Obtus, Essais Critiques III, ed. du Seuil, Paris, 1982, σελ. 11 και στην ελληνική μετάφραση: Εικόνα-Μοναική-Κείμενο, εκδ. Πλέθρον 1988, σελ. 27. Οι όροι ομοδιηγητικός, αυτοδιηγητικός, ετεροδιηγητικός χρησιμοποιούνται εδώ σύμφωνα με τη θεωρία του Gerard Genette πάνω στην αφήγηση. Βλ. σχετικά τα βιβλία του Figures III, «Voix», σελ. 225-266, ed. du Seuil, 1972 Paris και Nouveau discours du recit, σελ. 52 και επομ., ed du Seuil, Paris, 1983.

4. Για μια αναλυτική και κατατοπιστική παρουσίαση της διά­ κρισης των αφηγηματικών επιπέδων σε ενδοδιηγητικό και μεταδιηγητικό παραπέμπω και πάλι στα έργα του Gerard Genette και κυρίως στο Nouveau discours du ricit, ιδιαίτερα σελ. 55-57 ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΑ, No 13, Φθινόπωρο 1991. Επίσης Κλήμης Ναυρίδης, «Ένας μοντέρνος τρόπος ύπνου ή η από­ δραση του εμπορεύματος» στην ελληνική Σημειωτική Ε­ ταιρία. «Η δυναμική των σημείων - Παιδεία και Μέθοδοι και κοινωνιοσημειωτική», Θεσσαλονίκη, Παρατηρητής, 1986, σελ. 167-207.

8. Α. Η. Gardiner, The theory of Proper Names, Λονδίνο 1940 και Dominique Maingueneau, Elements de Linguistique pour le texte littirairre, Bordas, Paris 1986, σελ. 5.

3.

9.

Roman Jakobson, Essais de Linguistique Generate, ed. de Minuit, Paris, 1963, σελ. 176 και επ.

10. Αρκεί να συγκρίνει κανείς τις δυο σύντομες περιγραφές που δίνονται για τα δύο αυτά πρόσωπα: Παναγία των Λουλουδιών: «ύψος 1,71, βάρος 71 κιλά, πρόσωπο οβάλ, μαλ­ λιά ξανθά, μάτια γαλανά, χρώμα προσώπου σκούρο, δό­ ντια τέλεια, μύτη ευθύγραμμη, πέος σε στύση: μήκος 0,24, περίμετρος 0,10» (σελ. 13). «Τα στοιχεία του Μινιόν, ύψος 1,75, βάρος 75.κιλά, πρόσωπο οβάλ, μαλλιά ξανθά, μάτια γαλαζοπράσινα, χρώμα προσώπου σκούρο, δόντια τέλεια, μύτη ευθύγραμμη, πέος σε στύση: 0,24, περίμετρος 0,11» (σελ. 34). Οι ανεπαίσθητες διαφορές στα εκατοστά μεταξύ των δύο νέων μπορούν φυσικά να αποδοθούν στην κάποια διαφορά της ηλικίας που τους χωρίζει. Κατά τα άλλα, ανταποκρίνονται και οι δύο στο ίδιο ακριβώς πρότυπο άνδρα.

11. G. Genette, Figures III, σελ. 244.

12. Την ανησυχία του για την κατάρριψη αυτών των ορίων έχει εκφράσει και ο Μπόρχες λέγοντας ότι «τέτοιου είδους τε­ χνάσματα μας οδηγούν να πιστέψουμε ότι αν τα πρόσωπα μιας μυθοπλασίας μπορούν να είναι οι αναγνώστες ή οι θε­ ατές, τότε εμείς, οι αναγνώστες τους ή οι θεατές τους, μποορύμε να μεταβληθούμε σε πρόσωπα μιας μυθοπλα­ σίας». G. Genette, στο ίδιο σελ. 245.

Την ώρα sov ία χτυπάνε Ο ι κα μπ ά νες Τ α α ρ ν η η κ α τ ω ν ειο ω

« το

S ^S ^S S S *

Ρ0δα·

R eq uie m - ω ρ η ν ^

Γιασεμιά. Σ τ α χ έ ρ ι» Σ τ α π ό δ ια Α ρ ισ τ ε ρ ά ο λ η σ τ η ς Δ ε ξ ιά ο λ η σ τ η ς

Τ ην ώ ρα το ν η λ , Ο φ ω το γ ρ ά φ ο ς r ^ r o ^ X

s o e a ,

-m z r s s r .

Τ„ Α « « . * * * « · . >*»

:ο βιβλίο «Τα ΑΡΧ

Σ,τ,ν

Χ τ η ν π ό ρ τα ο

Κ

α

ρ

ν

Ρ

πόρταο

μπ ορούσε

αφιερωμα/57

Η φωτογραφική εικονογράφηση της "Νάντια” του Μπρετόν ως ρεαλιστική αναπαράσταση του "εξαίσιου” Dawn Ades

L ο παλιό ερώτημα του κατά πόσον η φωτογραφία είναι ή δεν είναι τέχνη δεν ενδιαφέρει τον Breton. Αλλά, συζητώντας για τον Man Ray, στο τρίτο μέ­ ρος τού «Σουρρεαλισμός και ζωγραφική» ασχολείται εν συ­ ντομία με το θέμα των σχετι­ κών αξιώσεων της ζωγραφικής και της φωτογραφίας μέσα στα πλαίσια του σουρρεαλισμού.

M an Ray «έχει επιδοθεί με σθένος στο να α ­ πογυμνώσει τη φω τογραφ ία από τη θ ετικ ή της φύση, να τη ν α να γκ ά σ ει να ε γ κ α τ α λ είψ ε ι την έπαρσή τ η ς κ α ι τους επιτηδευμένους ισ χυ ρι­ σμούς», επιτηδευμένους γ ια τ ί ισ χ υ ρ ίζετα ι ό τ ι α­ ναπαράγει τη ν εξω τερ ική π ρ α γ μ α τικ ό τη τα «με π ισ τότη τα» : Η τυπωμένη φωτογραφία, ιδωμένη σε απομόνω­ ση, σίγουρα διαπερνάται από μία συγκινησιακή*

Ο

αξία που τη μετατρέπει σ’ ένα υπερβολικά πολύ­ τιμο αντικείμενο ανταλλαγής (κι αν όλα τα βι­ βλία που αξίζουν κάτι παυσουν να εικονογρα­ φούνται με ζωγραφιές κι εμφανίζονται μόνο με φωτογραφίες;): ωστόσο παρά το γεγονός ότι διαθέτει μια ειδική δύναμη καταδήλωσης δεν εί­ ναι, τελικά, η πιστή εικόνα του αντικειμένου που σύντομα θα παρέλθει για πάντα, αυτή που θέλουμε να κρατήσουμε.1

* Το κείμενο αυτό αποτελεί απόσπασμα του ευρύτερου άρθρου του συγγραφέα με τίτλο «Photography and the Surrealist Text», L’Amour Fou-Photography and Surrealism, Arts Council of Great Britain and Hayward Gallery, London 1986, σελ. 160-165.

58/αφιερωμα Υπ άρχει λοιπόν όριο, στην αξίωση της φωτο­ γραφία ς να αναπαράγει την εξω τερ ική πρ αγματι­ κό τη τα «με π ισ τότη τα» δ ιό τι δεν μπορεί - επί παρ αδ είγμα τι - να αποτυπώσει το σύνολο ούτε καν μ ια ς σ τιγ μ ια ία ς εμπειρ ίας. Τ ο επίτευγμα του Man Ray δεν ή τα ν μόνο να «αμφ ισ βητήσ ει» αυ­ τόν τον ισχυρισ μό α λλά κ α ι «να τη ν κατευθύνει (τη φ ω τογραφία) προς άλλους στόχους από αυ­ τούς γ ια τους οποίους είχ ε επινοηθεί, κ α ι πιο συ­ γκεκρ ιμ ένα , προς την πλήρη εξερεύνηση από μέ­ ρους της - μέσα στα όρια των δυνατοτήτω ν της - εκείν η ς τη ς περιοχής που η ζω γραφική πίστευε ό τι θα κρ α τή σ ε ι όλη γ ια τον εαυτό της». Τ ο ση­ μείο που θα ήθελα να τονίσω εδώ δεν ε ίν α ι τόσο ο ι π ρ οεκτά σεις που έδωσε ο Μ . Ray στη φ ωτο­ γραφία μέσα σ το χώρο του τυχαίου, της μετα τρ ο­ πής κ α ι τη ς μεταμόρφωσης, όσο το σχόλιο του Breton, σε παρένθεση, που αφορά στην ε ικ ο ν ο ­ γράφηση των βιβλίων με φωτογραφίες. Α υ τή η, εν παρόδω, αναφορά επέδωσε, ε κ τό ς όλων των άλλω ν, μια νέα α ξ ία στη φ ω τογραφία, ως προς τη ν πιθανή της συνεργασία με το κείμ ενο . Ο Breton θα πρέπει να τ ο έγραψε ότα ν ασ χολείτο με τη «Ν ά ντια» κ α ι τη ν πιθανότητα εικ ο ν ο ­ γράφησής της. Ε ίχε γράψ ει το β ιβ λίο τ ο κ α λ ο κ α ί­ ρι του 1927 στο Varengeville-sur-mer στη Ν ορμανδ ία κ α ι το εξέδωσε το ν επόμενο χρόνο. Γ ια τ ί ο Breton αποφάσισε να χρησιμοποιήσει φωτογρα­ φίες για τη «Ν ά ντια » , κ α ι αργότερα γ ια τα «Επικοινω νούντα δοχεία» κ α ι το ν «Τρελό Έ ρω τα »; Η απάντηση δεν έ χ ει σχέση με την ανύψωση της θέσης της φ ω τογραφίας από α ισ θ ητικ ή άποψη, μέσα σ τα π λαίσ ια του σουρρεαλισμού, ούτε με το φ α ντα σ ια κό δ υνα μικό της φ ω τογραφίας. Τ ο α­ ντίθ ετο , ή τα ν η φ ωτογραφία σαν καταγρ αφ ή κ α ι επικύρωση που είχε ο Breton κ α τ ά νου όσον αφο­ ρά αυτά τα βιβλία, κ ι α υτό γ ίν ετ α ι κ α τα ν ο η τό αν αναλογιστούμε για λ ίγο τ ί ε ίν α ι π ρ άγματι αυτά τ α βιβλία. Το 1929 σύντομα μετά τη ν εμφάνιση της «Ν ά ντια» κ α ι σίγουρα έχοντας αυτό υπόψη του καθώ ς κ α ι το βιβλίο του Aragon «Π α ριζιάνο ς χω­ ρ ικό ς» (1926), ο W alter Benjamin έγραψε στο «Σουρρεαλισμός; το τελ ευ τα ίο στιγμιότυπ ο της Ευρωπαϊκής δια νόησης», ό τ ι «όποιος έχ ει α ν τιληφθεί ό τ ι τ α γραπτά αυτής της ομάδας δεν ε ίν α ι λογο τεχνία α λλά κ ά τ ι ά λλο - π ρ α κ τικ ά μαθή­ μ α τα , συνθήματα, ντοκο υμέντα, μπλόφες ή α κ ό ­ μα κ α ι π λαστογραφίες, πάντως με κ ανένα τρόπο λογο τεχνία - θα ξέρ ει επίσης γ ια τους ίδιους λό­ γους, ό τ ι τα γραπτά αυτά έχουν ως αν τικ είμ εν ο , κ υ ρ ιο λ εκ τ ικ ά , εμπειρίες κ α ι ό χ ι θεωρίες, κ α ι α­ κόμ α λιγότερο φ α ντά σ μ α τα ».2 Η «Ν ά ντια » δεν είν α ι μυθοπλασία· είν α ι μια σειρά από ετερογενή αποσπ άσματα κ α ι α νέκδο­ τα , με επ ίκεντρο τη ν καταγρ αφ ή μιας συνάντη­ σης κ α ι κ α τόπ ιν σχέσης με μια γ υ ν α ίκ α που αποκ α λ ε ί τ ο ν ε αυτό της Ν ά ν τια «επειδή είν α ι η αρχή της Ρω σικής λέξη ς ελπ ίδα κ α ι μόνον η αρχή».3

Η « Ν ά ν τια » είν α ι η καταγρ αφ ή μια ς εμπειρίας που απέτυχε το υ λ ά χ ισ τον ε κ μέρους του Breton, να πάρει τη μορφή του «τρελού έρω τα», του έρω­ τα που μεταμορφώ νει τη ζωή κ α ι της δ ίνει νόημα, κ α ι τ ον οποίο ο B reton θα γ ιόρ τα ζε αργότερα στο [β ιβ λίο] «Η νύ χτα του ηλιοτρόπ ιο υ». Τ ε λ ικ ά ο Breton ε ίχ ε συγκινηθεί περισσότερο ό χ ι από τη ν ί ­ δ ια τη Ν ά ν τια α λ λ ά από τα πράγματα που τη συγκινούσαν: από τα ανεξήγη τα κ α ι απρόσμενα γεγονότα που η παρουσία της προκαλούσε στους δρόμους του Π αρ ισ ιο ύ, τα οποία ο Breton βιώνει σαν το «εξαίσιο». Η «Ν ά ντια » είν α ι μ ια αληθινή ισ τορ ία κ α ι τ ο πρόβλημα του Breton ήτα ν να πεί­ σει το ν αναγνώ στη ως προς αυτό, χρησιμοποιώ­ ν τα ς διά φορα τεχ ν ά σ μ α τα γ ια να απομακρυνθεί από το κείμ εν ο μια ς νουβέλας, όπως η παρουσία­ ση σελίδω ν ενός ημερολογίου, καθώ ς κ α ι η υιοθέ­ τηση ενός ύφους « ια τρ ικ ή ς παρατήρησης». Ίσ ω ς επειδή η τεχ ν ικ ή του ημερολογίου είν α ι τόσο κ λ α ­ σ ικ ό συγγραφικό τέχνα σ μα (κ α ι εντελώ ς ειρω νι­ κ ά , υπήρξε ο λόγος που ο ι αναγνώ στες εξέλαβα ν τη « Ν ά ν τια » ως μυθοπλασία ) ο Breton αργότερα τόνισ ε περισσότερο τη ν ανα λογία με την κ λ ιν ικ ή καταγρ αφ ή. Ο Breton υ ιοθέτησε το ύφος της ια τρ ικ ή ς π αρα­ τήρησης μέσα στο πλαίσ ιο του α ν τιλ ογ ο τεχ ν ικ ού προσ τάγματος που καθόρισε τη δημιουργία της «Ν ά ντια ς», αναφερόμενος ε ιδ ικ ά στη μέθοδο της νευρ οψ υχιατρικής (παρά τη σκλη ρή επίθεση κ α ­ τά των νευροψυχιάτρω ν στο τέλο ς του βιβλίου). Αρ γότερα, στον «τρ ελό έρω τα» δήλωνε πάλι ό τι: Πολλές φορές οδηγήθηκα στο να εντοπίσω σε συνδυασμό με διάφορες πολύ προσωπικές στιγμές της ζωής (μου) - μια σειρά γεγονότων που μου φαινόντουσαν ενδιαφέροντα από ψυχο­ λογικής άποψης, λόγω του ασυνήθιστου χαρα­ κτήρα τους. Μόνο μια ακριβής, απόλυτα ενσυ­ νείδητη αναφορά στη συγκινησιακή κατάσταση του υποκειμένου κατά τη στιγμή που συμβαί­ νουν τέτοια γεγονότα μπορεί να προσφέρει μια πραγματική βάση για την εκτίμησή τους. Η πρόταση του Σουρρεαλισμού ήταν πάντα ότι μια τέτοια καταγραφή θα πρέπει να γίνεται με τη μέ­ θοδο της ιατρικής παρατήρησης. Για να απο­ τραπεί το στοιχείο του αυθαίρετου ούτε ένα γε­ γονός δεν θα πρέπει να παραλειφθεί, ούτε ένα ό­ νομα ν’ αλλάξει.4 Ε ίν α ι ακρ ιβ ώ ς αυτό το παράλογο τω ν γεγονότω ν που περιγράφονται στη «Ν ά ν τια » που επιζητούσε την αυστηρή α υ θεν τικ ότητα ενός ντοκουμέντου· η επιλογή φω.τογραφιών λοιπόν, σαν ε ικο νογρ ά­ φ ηση, υπακούει σ την ίδ ια ανά γκη: μπορούσαν να έχουν τη ν α ξ ία ενός γεγονότος μ ’ έναν τρόπο που μια ζω γραφιά δεν θα το μπορούσε ποτέ (οι ζω­ γραφ ιές που παρουσιάζονται στη «Ν ά ν τια » τ ε λ ι­ κ ά , ε ίν α ι όλες τ ης ομώνυμης ηρω ίδας κ α ι παρου­ σ ιά ζο ν τα ι σαν ντοκο υμέντα· δεν ερμηνεύουν, ού­ τ ε εικονογραφ ούν το κείμ ενο ). Ω στόσ ο, ο ι φωτο­ γραφ ίες δεν μπορούν βέβαια να απεικονίσουν τ ις

αφιερωμα/59 α νεξήγη τες συμπτώσεις που συμβαίνουν στο βι­ β λ ίο - μπορούν μόνο να κα τα γρ ά ψ ου ν τ ις τοποθε­ σίες όπου αυτές συνέβησαν. Π α ρ ’ ό λ α αυ τά, αυ­ τ ο ί ο ι δρόμοι, ο ι π λατείες κ α ι τ α καφ εν εία του Π α ρ ισ ιο ύ , ε ίν α ι ένα ζω τικ ό σ το ιχ είο που το ν ίζε ι ό τ ι το βιβλίο δεν ε ίν α ι μυθοπλασία . Επιπ λέον, συμπερ ιλα μβάνοντάς τες , ο Breton απέφυγε μα­ κ ρ ο σ κ ε λ ε ίς περιγραφές, ο ι οπ οίες δ εν θα μπορού­ σαν π οτέ να λειτουργήσ ουν με τ ο ν ίδ ιο α ν τ ικ ε ιμ ε ­ ν ικ ό τρόπο όπως ο ι φω τογραφ ίες, κ ι έ τσ ι απέφυ­ γε τη ν κ ε ν ό τη τα τω ν εντελώ ς περιγραφ ικώ ν «ρε­ α λ ισ τικ ώ ν » αφ ηγημάτω ν του 19ου αι. που ε ίχ ε ή ­ δη κ α τ α δ ικ ά σ ε ι στο Ιο Μ α νιφ έσ το . Μ ερ ικ ές από τ ις φω τογραφ ίες τη ς « Ν ά ν τια » τρ α β ή χ τη κ α ν ε ιδ ικ ά για το β ιβ λίο από έναν ά λ ­ λ ον σουρρεαλισ τή, το ν Jacques An dre B o iffa rd . Ο Breton αφιέρω σε σ’ αυτόν ένα α ντίτυπ ο με τα ε­ ξής λ όγια : « Σ το ν Jacques-Andre B o iffa rd , στον ο­ ποίο χρωστώ τ ις πιο ωραίες φωτογραφ ίες αυτού του βιβλίου, κ α ι μέσα από τ ο β λέμμα του οποίου είδ α τ ις αληθινές τοποθεσίες όπως εγώ τ ις ε ίχ α ή ­ δη δ ει...» 5. Ο Breton δεν λ έ ει ό τ ι ο B o iffa rd έχ ει φω τογραφήσει τ ις τοποθεσίες όπως « είναι», α λ ­ λ ά ό τ ι μέσω τω ν φ ω τογραφιώ ν τ ις αναγνώ ρισε ό­ πως ο ίδ ιο ς τ ις ή ξερε εξ όψ εως. Ω στόσ ο το πιο συνηθισμένο σχό λιο γ ι’ αυ τές (τις φ ω τογραφίες) είν α ι η κο ινο τυ π ία τους. Ο M ichel Beaujour περιέ­ γραψ ε τη « Ν ά ντια » σαν: Αφήγηση μιας ανθρωπολογικής αποστολής στο ενδότερο μιας ιδιαίτερα ανησυχητικής πόλης, ε­ νός στοιχειωμένου Παρισιού, που αποκαλύπτει σιγά-σιγά τα μάγια του, αποδέχεται τις περιοδι­ κές τελετουργικές ανθρωποθυσίες του, προσφέ­ ρει τους δαιμονισμένους του και τις χίμαιρές του, τα οποία ο φακός μπόρεσε να συλλάβει και να μας τα παρουσιάσει σαν να ήμασταν εκεί. Ω­ στόσο, αυτό που μας δείχνει δεν είναι τίποτα: ό­ χι μόνον οι τοποθεσίες έχουν μείνει απροσπέλα­ στες από τον φωτογράφο, αλλά κ ι εκείνες που αφέθηκαν να τις συλλάβει ο φακός... είναι βου­ βές- τίποτα δεν υπονοείται σ’ αυτές τις κοινότυ­ πες φωτογραφίες. (Εθελούσια κοινοτυπία, α­ ναμφίβολα: αν είχε θελήσει να υποδηλώσει το ε­ ξαίσιο αυτών των τοποθεσιών ο Breton θα είχε απευθυνθεί στον Man Ray, που είχε κάνει διάφο­ ρα πορτραίτα της Νάντιας). Αυτές οι φωτογρα­ φίες, με ανύπαρκτη σχεδόν ανθρώπινη παρου­ σία είναι απόρροια μιας επίπεδης αναπαράστα­ σης: δεν ξεφεύγουν καθόλου από το στιγμιότυπο ενός ερασιτέχνη ή από την ξεπερασμένη εικόνα μιας τουριστικής κάρτας... η κοινοτυπία τους δεν είναι τόσο αποτέλεσμα της αδεξιότητας του φωτογράφου όσο της επιθυμίας του να μην αλ­ λοιώσει τη φωτογραφία, να μην την κάνει να λέει περισσότερα απ’ όσα συνέλαβε το μάτι του «γνώστη»6 (Savant στο αγγλικό κείμενο - σ. τ.

μ·)· Α ν Kat θεω ρείται ως δεδομένο ό τ ι η «κο ινοτυ π ία» του ς ε ίν α ι επιλογή του Breton, υπάρχει ω στόσο σ το παραπάνω κ είμ ενο ένας υ π ο τιμ η τικ ό ς τόνο ς

Το β ιβ λ ιο π ω λείο της «H um anite»... J. λ . Boiffard (α­ πό τη «Nadja»), 1928. Συλλογή Lucien Treillard, Paris. ως προς το ν B o iffa rd σαν φωτογράφο, μια υπό­ ν οια ό τ ι κ α ι να προσπαθούσε δεν θα μπορούσε να π ρ οκαλέσ ει τη ν αίσθηση του ε ξα ίσ ιου . Σ τ ις φω­ τογρ αφ ίες του ο B o iffa rd αποφεύγει α β ία σ τα τη γ ρ α φ ικ ό τη τα , πράγμα που συμφω νεί με τη ν επι­ λογή ε κ μέρους του Breton του ύφους τη ς ια τ ρ ι­ κ ή ς παρατήρησης, κ α ι μπορεί να υποθέσει κ α ­ νείς ό τ ι ο B o iffa rd , ο οπ οίος, σαν το ν Breton κ α ι τ ο ν A ragon, ή τα ν φ ο ιτη τή ς ια τ ρ ικ ή ς (πήρε το π τυχίο του το 1924) ή τα ν σε μ ο ν α δικ ή θέση να κ α τ α λ α β α ίν ε ι α κρ ιβ ώ ς τ ί είχ ε ο Breton κ α τ ά νου. Ο α νέκφ ρα σ τος κ α ι απ ό μακρ ος χ α ρ α κ τή ρ α ς αυτών τω ν φωτογραφιώ ν - ο ι οποίες αποτυπώ­ νουν τ ο ν τόπο όπου συνέβη κ ά τ ι παρά το τ ί συνέ­ βη, συγχρόνω ς επ ε κ τε ίν ει κ α ι επιβεβαιώ νει ά λ λ α κ ε ν τρ ικ ά θ έμα τα του β ιβλίου. Η ίδ ια η πόλη, κ α τ ’ αρ χάς, ε ίχ ε μ ια ιδ ια ίτερ η θέση στη σ ουρρ εα λισ τικ ή σκέψ η σαν τόπος του ε ξα ίσ ιου , τη ς τυχ α ία ς σ υνάντησ ης, ο κ α τ ’ εξο χ ήν τόπος του περιπλανώμενου σ την τύχη σε μ ια κ α τά σ τα σ η δ ια θεσ ιμό­ τ η τ α ς (dispo nib ilite σ το α γ γ λ ικ ό κ είμ εν ο - σ. τ. μ.). Ή τ α ν ο δρόμος το μέρος όπου σ η μ α ν τικ ές

60/αφιερωμα εμπ ειρίες μπορούσαν να προκόψουν, κ α ι μερ ικ ά μέρη μοιάζουν π ρ οικισμένα με μεγαλύτερ ες δυ­ να τό τη τε ς γ ια κ ά τ ι τέτ ο ιο από ά λ λ α , αν κ ι αυτό δεν είχ ε καθόλου να κ ά ν ε ι με κ άπ ο ια εμφανή γ ρ α φ ικ ό τη τα αυτών τω ν τοποθεσιών. Υπήρχε μια σαφής προτίμηση γ ια τ α boulevard κ α ι γ ια τ ις α ­ πόκρυφες γειτο ν ιέ ς του Π αρ ισ ιο ύ , η οποία (προ­ τίμη σ η ) μπορεί να ανα χθεί σ τις θ ρ υ λικά αποτυ­ χημένες εξο ρμ ήσ εις τω ν dada σε ά γνω στες περιο­ χές όπως η Saint-Julian Le Pauvre. Α υ τό που ο Breton θεώρησε εξα ίσ ιο στη Ν ά ν τ ια ή τα ν η ολ ο ­ κλ η ρ ω τικ ή τη ς εγκ α τά λ ειψ η στους δρόμους κ α ι σε ό ,τ ι α υ τοί τη ς επιφύλασσαν: ή τα ν «η ύπαρξη που π άντα ενεπ νέετο κ α ι ενέπνεε, που τη ς άρεσε μόνο να ε ίν α ι στους δρόμους - το μο ν α δ ικ ό πε­ δ ίο εμπ ειρ ίας που ά ξ ιζε το ν κόπο». Α υ τή α κ ρ ι­ βώς η κο ινο τυ π ία τω ν τοποθεσιώ ν κ α ι τω ν φ ω το­ γραφ ιώ ν υπ οδεικνύει ό τ ι «το εξα ίσ ιο ε ίν α ι προσι­ τό » σε όποιον ε ίν α ι έ το ιμ ο ς να τ ο δ ια κινδ υ νεύ σει. ί θα μπορούσε όμως να υποθέσει κ α ν ε ίς γ ια τη ν απουσία τω ν ανθρώπων σ’ αυτές τ ις φω­ τογρ αφ ίες - ένα σ το ιχείο που τ ις κ ά ν ε ι βέβαια να μοιάζουν μ’ ε κείνε ς τ ις το υ ρ ισ τικ έ ς κ ά ρ τε ς με μνη μεία τραβη γμένες σε απίθανες ώρες ώ σ τε να ελαχισ τοπ ο ιού ν τη ν ανθρώπινη παρεμβολή; Μ ε φ όβο να υπερ-καθορίσ ω αυτές τ ις ε ικ ό ν ες, ν ο μ ί­ ζω ό τ ι η αποφυγή τη ς κίνησ ης, τη ς ανθρώπινης δ ρα σ τη ρ ιό τη τα ς, τη ς ζωής τη ς πόλης, ε ίν α ι εσ κεμμένη κ ι έ χ ει σχέση με το θέμα σ το οποίο α­ ναφ ερότα ν τ ο εξώ φυλλο του τέτα ρ το υ τεύχους της «Σ ου ρ ρ εα λισ τική ς επ ανάσ τασης» το οποίο είχ ε τη φω τογραφ ία ενός μ ανεκέν που ανέβαινε μ ία κ υ κ λ ικ ή σ κ ά λ α . Ο υ π ότιτλο ς έγραφε « κ α ι ό­ χ ι στη δουλειά». Α υ τό που υπονοείτο ε κ ε ί, λέγε­ τ α ι καθαρό στη « Ν ά ντια » . Ό τ α ν η ομώνυμη ηρωίδα π ιέζετα ι να εξη γήσ ει τ ί Κ άνει όλη μέρα στο Π α ρ ίσ ι, εκείν η λέ ει ό τ ι κ ά θ ετα ι σε βαγόνια β ' θέσεως του υπόγειου σιδηρόδρομου ανά μεσ α σε α ν­ θρώπους που επιστρέφουν σ π ίτι από τη δ ουλειά, προσπαθώντας να μ α ν τέψ ει από τ α πρόσωπά τους τ ο επ άγγελμά τους. Τ ελειώ νει σ χ ο λ ιά ζο ν τα ς «Υπάρχουν θα υμ άσιοι άνθρω ποι...». Α υ τό π ρ οκα λεί μ ια π ρ α γματική έ κ ρ η ξη θυμού του Breton. « Ό χ ι! δεν ε ίν α ι αυτό το ζή τη μα» . Ο ι άνθρωποι δ εν ε ίν α ι ενδιαφ έροντες με κ ρ ιτή ρ ιο το επάγγελμά τους· δεν ε ίν α ι ο βαθμός του μόχθου που θα τους ανυψώσει σ το επίπεδο τ η ς εξέγερ ­ σης, α λλά μ ια συνείδηση άλλο υ είδους τη ς ζωής μέσα τους. Η εμπ ειρία του δρόμου έχ ει να κ ά ν ε ι με τη ζωή α λ λ ά ό χ ι με τη ν ε ρ γ α τικ ό τη τα , τ ο μό­ χθο, τη ν κίνησ η τη ς πόλης ή με τ η μορφή τη ς πό­ λης. «Ελπίζω ό τ ι η παρουσία ση μ ια ς σειράς πα­ ρατηρήσεω ν αυτού του είδους κ α ι του τ ι θα επα­ κολουθήσει θα ε ίν α ι τ έτ ο ια ώ σ τε να σπρώ ξει με­ ρικο ύ ς στους δρόμους, αφού τους έχ ει κ ά ν ε ι να συνειδητοποιήσουν, αν ό χ ι την κ ε ν ό τη τα , το υ λ ά ­ χ ισ το τη σοβαρή α νεπ άρ κεια οιασδήπ οτε αυστη­

Τ

ρής - όπως α π ο κ α λ ε ίτα ι - α υ τ ο κ ρ ιτ ικ ή ς , οια σ ­ δήποτε πράξης που α π α ιτεί συνέπεια, η οπ οία θα μπορούσε να έ χ ει προμελετηθεί». Α κ ό μ α κ ι ε κ ε ί όπου υπάρχει εμφ ανής δ υνα τό­ τ η τ α γ ια απ οπ ροσ ανατολισμό ή γ ια μ ια αίσθηση μ αγείας, με τ η χρήση τη ς α ν τα ν ά κ λ α σ η ς , ο B o iffa rd τη ν αποφεύγει. Α ς συγκρίνουμε τη β ιτρ ίν α του B o iffa rd (εικ . 1) με ε κ είν η του A tget. Σ τη δου­ λ ε ιά του B o iffa rd , η α ν τα ν ά κ λ α σ η τω ν κήπων του Palais R oyal πάνω στο τ ζ ά μ ι δεν εμπ οδίζει ούτε δ ημιουργεί α μ φ ισ η μία σ τον τρόπο που δ ια ­ βάζουμε τη φωτογραφ ία. Α ν τίθ ε τα , η φ ω τογρα­ φ ία του Atget ε ίν α ι απ ο π ρ οσ ανατολισ τική κ α ι δ ί­ ν ει μ ια αίσθηση μα γ εία ς στην ε ικ ό ν α - όπως η β ιτρ ίν α του μαγαζιού με τ ις πίπες σ τον « Π α ρ ιζιά νο χ ω ρ ικό» του A ragon, που ξα φ ν ικ ά ζω ντανεύει. Ε λα χισ το π ο ιη μένη ε ίν α ι επίσης η όποια παρέμ­ βαση του φωτογράφου· δεν υπάρχει κ άπ ο ια τ ο ν ι­ σμένη ο π τικ ή , ούτε π α ιχ ν ίδ ι με τ ο φως, ούτε αν­ θρώπινη παρουσία . Ω στόσ ο υπάρχει σχεδόν πά­ ν τα κ ά τ ι, μ ια λεπ το μέρεια, ένα σημάδι, που προ­ σ ε λ κ ύ ει τη ν προσοχή, κ α ι ε ίν α ι αυτό που συνή­ θως έ χ ει μ ια α ν τισ το ιχ ία με το κείμ εν ο : η επιγρα(Είπαμε σ το ν ταβερνιάρη να μ ας σερβίρει έξ ω ...)

J. A. Boiffard (από τη «1\adja»), 1928. Συλλογή Lucien Treillard, Paris.

αφιερωμα/61 φή, επί παραδείγμα τι, στο δρόμο «Υπογράψ τε ε­ δώ», πάνω από την είσοδο u rn βιβλιοπω λείου τ ης Hum anite, τη ς εφημερίδας του κ ομ μου νισ τικο ύ κ ό μ μ α το ς (εικ . 2), ή η επιγραφή «Sphinx H otel» που προβάλλει ψηλά πάνω από τη λεωφόρο Μ οgenta, επαναφέροντας το μ ά τι από τη χωρίς σ τό­ χο περιπλάνησή του στο δρόμο. Σ το κ είμ ενο , η Ν ά ν τια δ είχνει στον Breton τη φωτεινή επιγραφή κ α ι λέει ό τ ι ή τα ν αυτή η ονομασ ία κ α ι μόνον που την έκα νε να α ποφασίσει, ότα ν έφ τασε στο Π α ρ ί­ σι, να σ τα μ α τή σ ει κ α ι να μ είνει σ’ αυτό το ξενο­ δοχείο. Σ τη φ ω τογραφία της π λατεία ς Dauphine («μια από τ ις πιο απόμερες π λατείες που ξέρω, έ­ να από τα χειρότερα terrain vagues στο Π αρ ίσ ι» ) τ α άσπρα τραπ εζο μάντιλα μέσα σ το σ κ ο τειν ό χώρο κά τω από το υπόστεγο του καφ ενείου, στο βάθος τη ς π λατεία ς προσελκύουν την προσοχή μας (ε ικ .3) Ε ίνα ι αδύνατο να κ α τα λ ά β ε ι κα ν είς αν κάποιος κ ά θ ετα ι σ το σ κο τά δ ι, α λ λ ά τ ο διπ λω­ μένο άσπρο ύφασμα αριστερ ά υποδηλώνει μια παρουσία. Ή τ α ν σ’ αυτό το καφ ενείο που ο Bre­ ton κ ι η Ν ά ν τια κάθησ αν έξω , γ ια να ε ίν α ι πιο μό­ νοι· εδώ μ ια από τ ις πιο απίστευτες συμπτώσεις που χ αρ ακτηρ ίζουν τ ις συναντήσεις τους συνέβη, κ ι ή τα ν εδώ που η Ν ά ν τια έμοιαζε να βλέπει, στην έρημη π λατεία , πλήθη ζω ντανών κ α ι νεκρώ ν. Υπάρχουν σ ημάδια, λοιπόν, σ τις «βουβές» φω­ τογραφ ίες τα οποία μπορούν να δια βαστούν μόνο αν συνδυαστούν με το κείμ ενο . Κ α ι πάλι, ω σ τό­ σο, δεν μπορούν να «ερμηνευτούν» ολ ο κ λ η ρ ω τι­ κ ά . Ο ι φωτογραφίες μεταφέρουν μόνο κ ο μ μ ά τια από το «κρυπτόγραμμα», που απ οτελεί η ζωή της Ν ά ντια . Στο ν « Π α ριζιάνο χ ω ρ ικό» του A ra ­ gon όπου η πόλη α π ο κω δ ικοπ ο ιείται με κάπ οια ειρ ω νεία κ α ι μ ’ ένα οξύτερο π ο λ ιτικ ό πνεύμα, τρ εις νέοι σουρρεαλισ τές πηγαίνουν μ ια νύχτα γ ια ένα «θαυμαστό κυνήγι» στο πάρκο Buttes Chaumon. Ό π ω ς δια βάζουν υπό το φως των σπίρτων τη ν επιγραφή της κολώ νας ε κ ε ί, ο A ra ­ gon τους περιγράφει σαν «σύγχρονους champollions». Α ν τίθ ε τα , στη «Ν ά ντια » ο Breton υπονοεί ό τ ι «η ζωή η ίδ ια χρ ειά ζετα ι να αποκω δικοποιηθεί όπως ένα κρυπτόγραμμα» α λλά η ζωή της Ν ά ν τια έμελλε να μ είνει κρυμμένη· γ ια τ ί τ ε λ ικ ά δεν ήρθε η αποκάλυψη μέσα από τον έρω τα. Μ ια τ έτο ια αποκάλυψη, θα ερχό τα ν αργότερα στον Breton, όπως την περιέγραψε στη «Ν ύ χτα του η­ λιοτρόπιου», με εικονογράφ ηση του Brassai με φωτογραφίες από μ ια φωτισμένη νυχτερινή πόλη (εικ . 4). Η « Ν ά ντια » μ ιλ ά ε ι μ άλλο ν για «την ανα­ ζήτηση κ α ι τη ν αποτυχία» κ α ι ούτε τ ο β ιβλίο, ού­ τ ε ο ι φωτογραφίες επιχειρούν να «διαπεράσουν το χώρο τω ν μεγαλόπνοων κ α ι ανέφελων μυθο­ λογιώ ν».7 Μ ετάφραση από τα αγγλικά: Σ τέλλα Παναγιω τοπούλου

$

-

(

τ* Λ

(Σ το Π α ρίσ ι η T our Saint-Jacques τρ εκ λίζει..)

Brassai, 1935. Δημοσιεύθηκε στο περιοδικό «Minotaurc» και στο «Τρελός Έρως» του Μπρετόν.*1 7 6 5 4 3 2

Σημειώσεις 1. Andre Breton: «Le Surrealisme et la peinture», στο La Revolution surrealiste, ap. 9-10 (Οκτώβριος 1927)· o Breton μιλάει εδώ για τον Man Ray αναφερόμενος όχι σ’ ένα από τα ραδιογράμματά του αλλά σε μία φωτογραφία γεωμετρικών κατασκευών που αντανακλώνται σ’ ένα καθρέφτη.

2. Walter Benjamin, «Surrealism: The last Suapshot of the European intelligentsia», Reflections (Nev York, Harcourt Brace and Jovanovitch, 1978) σ. 179.

3. Andre Breton: Nabja (Paris, Callimard, 1964) σ. 74. Η νέα και αναθεωρημένη έκδοση περιελάμβανε κάποιες νέες φωτο­ γραφίες και για πρώτη φορά γνωστοποιούσε τους φωτογρά­ φους σε μερικές περιπτώσεις. Για τη φωτογραφία της πλα­ τείας Dauphine δεν κατονομάζεται κανένας. Φαίνεται ότι και ο Man Ray είχε επίσης φωτογραφίσει τις τοποθεσίες που αναφέρονται στη Nabja (Lucien Treillard, Conversation with the author, 1984).

4. Andre Breton, L’Amour fou (Paris: Callimard, 1937) σ. 47.

5. Παρατίθεται στο Dominique Lecoq, «Jaques-Andre Boiffard ou 1’histoire d’un oeil», Georges Bataille et Raymond Queneau, 1930-40, ap. 4 (Clermont Ferraud): αρ. εκ 1982) σελ. 40 6. Michel Beaujour, "Qu’est-ce que Nadja?” N.R.F. 15, ap. 172 (Απρίλιος 1967): 797-98.

7. Ibid

62/αφιερωμα

Δημήτρης Τσατσούλης

Η Εθνογραφική Φωτογραφία ως συμβολική αναπαράσταση της πραγματικότητας Ο Wolfgang Iser, σε πρόσφατα δημοσιευμένη συνέντευξή του, με ευκαιρία το τελευταίο του βιβλίο,2αναφέρει: Κατά τη γνώμη μου, η λογοτεχνία είναι εκείνο το μέσο επικοινωνίας στο οποίο εκδηλώνονται κατά τον σαφέστερο τρόπο δυο αποφασιστικής σημασίας δραστηριότητες του ανθρώπου, η μυθοπλασία και η φαντασία. Στην καθημερινή ζωή πλάθει κανείς αδιάκοπα ιστορίες - αδιάφορο με ποιο κίνητρο κάθε φορά — και εξίσου αδιάκοπα η φαντασία του ενεργοποιείται, για να μπορέσει κατ’ αυτόν τον τρόπο να κρατηθεί στην κατάσταση στην οποία είναι. Γι’ αυτόν το λόγο, είναι δυνατόν να συλλάβουμε τη λογοτεχνία ως εκείνο το «παράδειγμα» στο πλαίσιο του οποίου οι δυο αυτές θεμελιώδεις δραστηριότητες έχουν αποκρυσταλλωθεί σε μορφή που προσφέρεται στην αντίληψή μας. Προέχει, δηλαδή, για να κατανοήσουμε τις ανθρωπολογικές προδιαθέσεις μας, να μελετήσουμε τη σύμπραξη της μυθοπλασίας και της φαντασίας, όπως αυτή γίνεται ορατή στο λογοτεχνικό κείμενο.3

ετα ξύ τω ν Κοινω νικώ ν Επ ισ τημώ ν, η Α ν ­ θρωπολογία, βασισ μένη στην επιτόπια έ­ ρευνα, ε ίν α ι η μόνη που, τ α τελ ευ τα ία χρόνια, α ­ σ κ ε ί στους κόλπ ους της έντονη α υ το κ ρ ιτικ ή , προβληματιζόμενη πάνω σ’ ένα θέμα που ίσως α­ κόμ η ξενίζει αρ κετο ύς κ ο ινω νικού ς επιστήμονες: κ α τ ά πόσο η κο ινω νική επιστήμη είν α ι «επιστή­ μη» χω ρίς ταυτόχρονα να είν α ι κ α ι λ ογο τεχνία. Α υ τή η π ροβλη ματική πηγάζει από μ ια σειρά πρόσφατων, σ χ ε τικ ά , ερευνών Α μ ερ ικα νώ ν, κ υ ­ ρίως, ανθρωπολόγων όπως ο ι C liffo rd ,4 Rosaldo ,5 Taussing,6 Marcus and Fischer,7 Seremetakis,8 Feldman9 κ .ά . Γ ι’ αυτούς, η επιτόπια έρευνα δεν αφορά πλέον μόνο στην αποκάλυψ η μιας ανε­ ξά ρ τη τη ς α ν τ ικ ειμ ε ν ικ ή ς π ρ α γ μ α τικ ό τη τα ς α λλά κυρίω ς στην αναπαράσταση του Ά λ λ ο υ . Ε ίν α ι βέβαια γεγονός ό τ ι κ α τ ά τη ν επιτόπ ια έρευνα με­ σολαβούν ο ι κληρ οδ ο τη μένες π ο λ ιτισ τικ ές δομές του ανθρωπολόγου-ερευνητή. Η ε νσω μάτω σή του στον συμβο λικό χώρο τω ν δρασ τη ριο τή τω ν της ερευνώμενης κο ινω νία ς απ ο τελεί αν α γ κ α ία προϋπόθεση τη ς μ ετέπ ειτα δ υνα τό τη τά ς του να αφ ηγηματοποιήσει το ν εθνογραφ ικό Ά λ λ ο σε γραπτό λόγο. Κ ώ δ ικα ς του ανθρωπολόγου κ α ι κ ώ δ ικα ς του Ά λ λ ο υ , ωστόσο, κ α τα ρ χ ά ς δεν συμπίπτουν. Επιπ λέον, η «ανάγνωση», από τον

Μ

πρώτο, τοπίω ν κ α ι ανθρώπων ε ξα ρ τά τα ι άμεσα από τη σχέση τ ου με τον εθνογραφ ικό Ά λ λ ο , μ ια σχέση τ η ς οπ οίας ο ι ρ όλοι είν α ι α ν τισ τρέψ ιμοι. Έ τσ ι, ο ανθρωπολόγος, ό ντας α ρ χ ικ ά έξω από το ν κ όσ μ ο που ε ξε τά ζε ι, ο λισ θαίνει σ τα δ ια κ ά μέ­ σα σ ’ αυτόν, κινού μενος πλέον κ ά τω από τη δ ι­ πλή υπόσταση του παρατηρητή κ α ι του παρατη­ ρούμενου. Π ρά γμα που θυμίζει τη σύγχρονη λο­ γο τεχ ν ία όπου ο συγγραφέας χ ά νει την π ραγματι­ κή του υπόσταση κ α ι γ ίν ετ α ι ο ίδ ιο ς ήρωας του βιβλίου του, συνδια λεγόμενος με τους ήρωές το υ .10 Μ ε ά λ λ α λόγια , η επιτόπια έρευνα γ ίν ετα ι μ ια αφ η γ ημ α τικ ή σχέση κ α ι δομή στην οπ οία τ ό ­ σο ο Ά λ λ ο ς όσο κ α ι ο ανθρωπολόγος τοποθε­ το ύ ν τα ι ως «πρόσωπα» σε μ ια κ α τά σ τα σ η ανα­ π αράστασης αν τίσ το ιχ η εκ είν η ς που δημιουργεί η λ ογο τεχ νία ως μυθοπλασία (fiction ). Μ έσ α σ’ αυτό το πλαίσ ιο, το παράθεμα από τον Iser που αν ο ίγ ει αυτό τ ο άρθρο, β ρ ίσ κ ει την α ν τισ το ιχ ία του στα λ όγια τη ς Ν . Seremetakis, ό­ τα ν η τελ ε υ τα ία υποστηρίζει ό τ ι «ο ανθρωπολό­ γος ο φ είλει να αναγνω ρίζει πλέον ό τ ι ο ι τρόποι α­ ναπαράσ τασης α λ λ ά κ α ι τ α είδη του λόγου (dis­ course) που κάπ ο τε θεωρούντο "ε π ισ τή μ η ” (science), στην π ρ α γ μ α τικ ό τη τα χρησιμοποιούν ρ ητορ ικές μεθόδους γ ια να κ ατασ κευ άσ ου ν τα

αφιερωμα/63

Interiorization (1982)

Εσωτερικοποίηση (1982) κατάλληλα θεωρητικά αντικείμενα τα οποία, συ­ νεπώς, πρέπει να αναλύονται σ α ν λ ο γ ο τ ε χ ν ί α , τόσο αυτά καθεαυτά όσο και σε σχέση με άλλες λογοτεχνικές εκφράσεις στην ίδια κοινω νία»." Η ίδια αυτή ανθρωπολόγος επιβεβαιώνει τη θέ­ ση της αυτή με το βιβλίο της «The Last WordWomen, Death, and Divination in Inner Mani» που κυκλοφόρησε πριν ένα περίπου μήνα στις Η ΠΑ (The University of Chicago Press). Στον κα­ θαρά ανθρωπολογικό τομέα, η μελέτη αυτή, ορμώμενη από μια γωνιά της Ε λλάδας (τη Μ έσα Μάνη, όπου η συγγραφέας έκανε πολύχρονη επι­ τόπια έρευνα), προτείνει μια νέα «οπτική» για την ανθρωπολογική προσέγγιση τω ν Μ εσογεια­ κώ ν κοινωνιών. Ταυτόχρονα όμως, κα ι πέρα α π’ αυτό καθεαυτό το περιεχόμενό του, το βιβλίο πα­ ρουσιάζει μια σημαντική τομή στην οργάνωσή του αφού, υιοθετώντας μια «πολυφωνική» αφή­ γηση, επιτρέπει στο λόγο του εθνογραφικού Ά λ ­ λου να συνυπάρχει με το λόγο του ερευνητή. Μια τέτοια αφηγηματική τεχνική, όπου ο αναγνώ­ στης «βλέπει» μέσα από διαφορετικές «εστιά­ σεις», παρακολουθεί τις χ ρ ο ν ι κ έ ς σ χ έ σ ε ι ς μετα­ ξύ ιστορίας και αφήγησης ή γίνεται μάρτυρας των επαναλαμβανόμενων σ υ μ φ υ ρ μ ώ ν τ ω ν α φ η ­ γ η μ α τ ι κ ώ ν ε π ι π έ δ ω ν όπου ο αφηγητής/ερευνη-

she th re s h e d th e m , in o n e p ile she g a th e re d th e m in th e m id d le o f th e th re s h in g flo o r τ ’ α λ ώ ν ισ ε , κ α ι τ α ’κ ά μ ε έ ν α σ ω ρ ό σ τ η μ ε σ α ρ ία τ ’ α λ ω ν ιο ύ

τής είτε συνδιαλέγεται ω ς πρόσωπο με τους «ήρωές» του σ’ ένα ενδοδιηγητικό επίπεδο, είτε λει­ τουργεί ω ς εξωδιηγητικός αφηγητής, είτε προ­ σφέρει την έρευνά του/κείμενο εν τω γίγνεσθαι, παραπέμπει ευθέως στη σύγχρονη μυθιστορημα­ τική μορφή και δεν μπορεί να κατανοηθεί αν δεν αναλυθεί με εφόδια που διαθέτει η θεωρία της λο­ γοτεχνίας. Το βιβλίο κλείνει μ’ ένα τελευταίο κεφάλαιο που τιτλοφορείται «Σκιές» (Shadows) κα ι στην πραγματικότητα αποτελεί ένα φωτογραφικό λεύ­ κω μα. Εδώ, η φωτογραφία αναλαμβάνει πλέον τη δική της αφήγηση, με τον δικό της εικονικό κώ δικα, αποκομμένη από κα ι ταυτόχρονα ενσω­ ματωμένη (μέσω των αποκαλυπτικώ ν απ οσπ α­ σμάτων που τη συνοδεύουν) στον κυρίως κορμό του βιβλίου. Ο Clifford, αναφερόμενος στη δυσκολία που δημιουργεί η ύπαρξη διαφορετικών κω δίκων με­ ταξύ ανθρωπολόγου και εθνογραφικού Ά λ λου , έ­

64/αφιερωμα χει διατυπώσει την άποψη ότι ο κα λύτερος τρό­ π ο ς να λυθεί το πρόβλημα είναι να αφεθεί ο Ά λ ­ λος να αφηγηθεί τη δική του ιστορία μέσα από φ ω τογραφ ίες. Το ζήτημα, ωστόσο, που προκύ­ πτει αυτόματα είναι κ α τά πόσον ο εικονικός αυ­ τός κώ δικ α ς μπορεί να αποδειχθεί περισσότερο αναγνώ σιμος από έναν τρίτο. Είναι γεγονός ότι η εθνογραφική φωτογραφία συνοδεύει πά ντοτε την ανθρωπολογική μελέτη, στην ουσία εικονογραφ ώ ντας την. Κατά πόσον, όμως, οι φωτογραφίες αυτές δεν αποτελούν το α­ ποτέλεσμα μιας «οπτικής» που επιβάλλεται από το διαφορετικό πολιτισμικό περιβάλλον (την ξέ­ νη κουλτούρα) του ανθρωπολόγου πάνω στο α­ ντικείμενο της έρευνάς του; Ο κίνδυνος έγκειται ακριβώ ς στο να υιοθετηθεί από τον «φωτογρά­ φο» η α ισ θ η τικ ή ενός «ντοκουμενταρίστικου ρε­ αλισμού» (documentary realism) που έρχεται σε προφανή αντίθεση πρ ο ς τις επιστημονικές απαι­ τήσεις της εθνογραφικής τεκμηρίωσης κα ι προς την αναδόμηση της πρ α γμ ατικό τητας που «αναπαριστά». Ε ξάλλου, ο ρεαλισμός αυτός τη ς φω­ τογραφ ικής εικόνας-ντοκουμέντου κα τασκ ευά­ ζεται μέσω μιας μυθο π λασ ία ς, με άλλα λόγια δεν είναι πα ρά μ ια ακόμη άποψη για τον υλικό κόσμο. κίνδυνος αυτός τη ς «εξωτερικής οπτικής», νομίζω ότι αποδίδεται αρκετά εύγλωττα α­ πό τη μαρτυρία ενός φωτογράφου που περιγράφει την απόπειρά του να φωτογραφίσει τελετουργίες του θανάτου σ ’ ένα ελληνικό χωριό:

Ο

«Σήκωσα τη φωτογραφική μηχανή. Καθώς ετοι­ μαζόμουν να φωτογραφίσω πρόσεξα πως προσέλκυα τώρα μεγαλύτερη προσοχή από το πτώ­ μα και με το τράβηγμα της φωτογραφίας τράβη­ ξα και το βλέμμα όλων. Η μητέρα του νεκρού όρμησε καταπάνω μου αλλά μπλοκαρίστηκε πί­ σω από το νεκρό της γιο ο οποίος είχε τώρα γίνει το προστατευτικό μου τείχος. Ξεφώνισε: όχι φω­ τογραφίες! Και έγνεψε με τα χέρια της σαν για να μου βγάλει τα μάτια. [...] Η θεία μου με μπά­ τσισε στο χέρι και φώναξε "φωτογράφισε” ! Δεν είχα καιρό να σκεφτώ το θάνατο και τις τυπικότητες κι έτσι άρχισα τη δουλειά μου».12

Αυτό το είδος «δημοσιογραφικής» εθνογραφι­ κή ς φ ωτογραφίας ή φωτογραφίας-ντοκουμέντο, αποτέλεσμα μιας εισβολής στο χώρο του Ά λ ­ λου, αναιρεί κάθε περίπτωση έ νταξης του ανθρω­ πολόγου στην υπό εξέταση κοινωνία, προβάλλο­ ντα ς αντίθετα την αποστασιοποίησή του. Μια ολότελα διαφορετική αντίληψη της εθνο­ γρ αφ ικής φ ωτογραφίας προκύπτει από το φωτο­ γραφ ικό υλικό που σ υνοδεύει το «The Last W ord» που ανέφερα πιο πάνω . Σύμφωνα με την αντίλη­ ψη αυτή, «αν και κάθε φωτογραφία της ανθρώπι­ νης κοινω νικής αλληλεπίδρασης μπορεί να χρη­ σιμεύσει σαν τεκμηρίωση εθνογραφικής πληρο­

φορίας, η ο π τικ ή εθνογρ αφ ία συνειδητά τοποθε­ τεί σε δευτερεύουσα θέση την α ισ θ η τικ ή πρ ος χάριν της εύρεσης σ χετικώ ν στοιχείων και τη ς α ν α ­ δό μ ησ η ς τ η ς εσ ω τερ ικ ή ς π ρ α γ μ α τ ικ ό τ η τ α ς τη ς ά λ λ η ς κο υ λ το ύ ρ α ς » 13 (υπογραμμ. δική μου). Οι δυο φωτογραφίες που παρατίθενται εδώ, απο­ κ ομμένες από το εικονικό τους περικείμενο αλλά κ α ι το ευρύτερο αναλυτικό πλαίσιο στο οποίο α­ νήκουν, ελά χιστα , ίσως, επιτρέπουν την πρόσλη­ ψη από το θεατή τους τη ς συμβολικής αναπα ρά­ σ τασης της πρ α γμ ατικότητας του Ά λ λο υ που ε­ πιχειρούν. Π άντω ς, οι εθνογραφικές αυτές φωτο­ γραφίες δεν αποσκοπούν στο να συλλάβουν την πρα γμ ατικότητα αλλά να δείξουν το ρόλο τη ς ό­ ρασης στη συγκεκριμένη κοινωνία: ο υ λικός κό­ σμος σχετικοποιείται με την έμφαση της συγγραφ έα/φωτογράφου όχι στο αντικείμενο αυτό καθεαυτό αλλά σ τις επιπτώ σ εις που έχει το αντικείμε­ νο (γι’ αυτό κα ι το φωτογραφικό υλικό τιτλοφ ο­ ρείται «Σκιές»). Οι φωτογραφίες μας δείχνουν την αντιστοιχία ανάμεσα σε μια συναισθηματική σχέση ή δομή κα ι στο υλικό αντικείμενο. Ο φυσι­ κό ς τ όπ ος λειτουργεί ω ς αφήγηση (στη σ υγκεκρι­ μένη περίπτωση) για τους Μ ανιάτες: κά τι που λέει, αφηγείται μια ιστορία, και οι φωτογραφίες αποδίδουν αυτή τη συμβολική τους σύνδεση μαζί του. Οι έννοιες, π .χ. του μ έσ α/έξω (inside/outside) μας δίνονται φ ω τογραφικά όπω ς τις ορίζει η μα­ νιάτικη κουλτούρα στην οποία «το έξω» εκτίθε­ ται στο «βλέμμα» του παρατηρητή ενώ «το μέ­ σα» διατηρείται για τους ίδιους τους Μ ανιάτες (βλ. φωτογραφία με τίτλο «Θέα από το παράθυρο ενός πύργου»). Στη φωτογραφία, επίσης, που δεί­ χνει ένα αλώνι και τιτλοφορείται «εσω τερικοποιήσεις», η αντιθετική σχέση του μέσ α/έξω βρίσκει τη συμβολική της μεταφορά όπω ς αποδίδεται α­ πό το μοιρολόι του οποίου απ όσπ ασμα συνοδεύει τη φωτογραφία. Θα ήθελα δε να υποδείξω εδώ ότι το «αλώνι» αντιστοιχεί στο «μέσα», αυτό που έ­ χει «καθαρισθεί», «νοικοκυρευτεί» (όπω ς και το σπίτι) ενώ ο περιβάλλων αυτό χώ ρος αποτελεί το «έξω», όπου μόνον αγριόφυτα φυτρώνουν, όπω ς η αγριοφακή που θεωρείται δη λητηρ ιώ δης...14 Τελειώνω το άρθρο αυτό πα ραθέτοντας ολόκλη­ ρο το μοιρολόι, ελπίζοντας ότι έτσι θα γίνει πε­ ρισσότερο κατανοητή η λειτουργία αυτής της ε­ θνογραφικής φω τογραφίας όχι ω ς α ν απα ρ άστα­ σης ενός υλικού κόσμου αλλά ω ς συμβολικής α­ ναπαρ ά στασ ης μιας αλλότριας πολιτισμικής πρ α γμ ατικότητας που δημιουργείται κα ι υπάρχει μέσα από τη δυναμική συνεύρεση μυθοπλασίας κα ι φαντασίας.

αφιερωμα/65

Τ η ν ύ χ τ α τ η ν ε χ θ εσ ιν ή α να τα ρ ά χτη κ εν η γη ς κι έ γ ιν ε α ν α κ ύ λη σ η σ τ ο σ π ίτ ι τ ο υ π α τ έ ρ α μ ο υ . Τ α θ έμ ε λ α ε ίχ α ν ε σ ε ισ τ ε ί μ α τώ ρ α π ά ει κ ι’ η σ κ επ ή κι εσυμ πλη ρώ θει το κ α κό. Ε μ ένα η μ α υρομ ά να μου ή τ α ν α π ό κ α λ ή γ ε ν ιά κ ι α π ό τη Κ ό κ ιν η Μ η λ ιά κ ι έ κ α μ ε σ τ ά ρ ι ρ ο ύ σ ικ ο κ α ι γ έ ν η μ α κ α μ π ίσ τ ικ ο . Τ α θ έ ρ ισ ε , τ ’ α λ ώ ν ι σ ε κ α ι τ α ’κ ά μ ε έ ν α σ ω ρ ό σ τ η μ ε σ α ρ ία τ ’ α λ ω ν ιο ύ . Τ η ς ή ρ θ α σ ι κ α κ έ ς χ ρ ο ν ιέ ς κι εφ ύση ξε Λ ελή Β ορηάς κ ι α ν ε μ ο τ ά ρ α ξ η κ α κ ιά κ ι ε π ή ρ ε σ τ ά ρ ι κ ι ά χ ιο υ ρ α . Τ α ιδ ιά ε ι σ τ η ν Α ρ μ ε ν ό π ε τ ρ α κ α ι σ τ α α π ά τ η τα νερ ά κ α ι τ ίπ ο τ α δ ε ν ά φ η κ ε μ ό ν ’ ν α κ ο υ κ ά κ ι α γ ρ ιο φ α κ ή τ η μ α υ ρ ισ μ έ ν η Κ υ ρ ια κ ή π ο υ κ ά λ ι ο ή τ α ’ ν α μ η ζ ε ι . 15

View from a tower window

(1981)

W e M a n ia n ts , as y o u k n o w , ha ve th e in s id e a n d th e o u ts id e fa c e ...

(Θέα από το παράθυρο ενός πύργου)

( Ε μ ε ίς ο ι Μ α ν ιά τ ε ς , ό π ω ς ξ έ ρ ε ις , έ χ ο υ μ ε τ η μ έ σ α κ α ι τ η ν έ ξ ω ό ψ η .. .)

Σημειώσεις 1. Δόθηκε τον Ιούλιο του 1989 στην Κωνσταντία, στον Μίλτο Πεχλιβάνο και δημοσιεύτηκε στο περιοδικό «Λόγου χάριν» Άνοιξη 1981, τ. 2 με τίτλο «Ανθρωπολογική απολογία της λογοτεχνίας». Συζήτηση με τον Wolfgang Iser, σελ. 25.

2. Prospecting: From Reader Response to Literary Anthropo­ logy, University of John Hopkins Press, Βαλτιμόρη, Λονδί­ νο 1989. To καταληκτικό εκφάλαιο του βιβλίου αυτού δη­ μοσιεύεται στο «Λόγου Χάριν» όπ. σελ. 3-24, σε μετάφρα­ ση Στεφ. Ροζάνη και με τίτλο «Προς μια λογοτεχνική αν­ θρωπολογία».

3. Στο ίδιο, όπ. σελ. 35-36.

4. J. Clifford-G. Marcus eds. 1986. Writing Culture: The Poetics and Politics of Ethnography. Berkeley: University of California Press.

5. M. Rosaldo-L. Lamphere eds. 1974. Woman, Culture and Society. Stanford: University of Stanford Press.

6. M. Taussing, 1987. Shamanism, Colonialism and the Wild Man: A Study in Terror and Healing. Chicago: The University of Chicago Press.

7. G. Marcus and M. Fischer, 1986. Anthropology as Cultural Cruitique: An Experimental Moment in the Human Sciences.

Chicago. University of Chicago Press.

8. C. Nadia Sreemetakis, 1991. The Last Word: Women, Death and Divination in Inner Mani. Chicago, University of Chicago Press.

9. A. Feldman, 1991. Formations of Violence: The Narrative of the Body and Political Terror in Northern Ireland. Chicago, The University of Chicago Press.

10. Βλ. μεταξύ άλλων το πρόσφατο άρθρο της Λ. Λυχναρά «Ο συγγραφέας ως ήρωας». «Το Βήμα», 8/9/91, σελ. 44-45.

11. Σε συνομιλία της που είχε με τον γράφοντα, επ’ ευκαιρία της κυκλοφορίας του νέου της βιβλίου. Βλ. υποσ. 8. Να ση­ μειωθεί εδώ ότι η κ. Nadia Seremetakis είναι καθηγήτρια Ανθρωπολογίας στο New York University και Γυναικείων Σπουδών στο Vassar College των ΗΠΑ. Την ευχαριστούμε και από εδώ για την ευγενή παραχώρηση των διαφανειών που συνοδεύουν αυτό το άρθρο και προέρχονται από το βι­ βλίο της.

A. Tsiaras «The Village Funeral», Greek Accent, March 1983.

13- K.N. Σερεμετάκη, «Στρουκτουραλιστικός (Γι)Ουνιβερσαλισμός και αγροτικές ιδιαιτερότητες: Παρερμημεύοντας τις τελετουργίες γύρω από το θάνατο στην αγροτική Ελλά­ δα». Επιθεώρηση Κοινωνικών Ερευνών, 51, 1983, 153-168.

34. Βλ. The Last Word, όπου σχετική ανάλυση, σελ. 204 και 15· Στο ίδιο, σελ. 203-204, όπου δίνεται με λατινικούς χαρα­ κτήρες και σε αγγλική μετάφραση.

ευαίσθητη, καταγραφή της Αλητείας Γ~Γλ ΛΕΩΝΙΔ Α ΧΡΗΣΤΑΚΗ: Η Ιστορία της Αλητείας. Αθήνα, Κ α τσ ά νος, 1990. Σελ. 148. Ελεύθεροι περιπλανώμενοι αποκομμένοι κοινωνοί ή εμμεσοι φορείς κοινωνικής επικύρωσης;

Λεωνίδας Χ ρηστάκης στο βιβλίο του «Η Ιστορία της Αλη­ τείας» επιχειρεί μια ιστορική ανασκόπηση των ατόμων που επέδειξαν αντιπαράθεση στους παραδοσιακούς τρόπους συμπερι­ φοράς, δικαιολογώ ντας τη δράση τους, μεταξύ άλλων, στο πλαί­ σιο της ανολοκλήρω της προσω πικότητάς τους στην κοινωνία. Έ ­ τσι η κοινωνική διαντίδραση που γεννάται στα πρότυπα μιας παρεκκλίνουσας συμπεριφοράς δεν αντανακλάται στο κατεστημένο ως υπάρχουσα, καθεστηκυία τάξη πραγμάτων, αλλά ω ς παρ ακί­ νηση για το άτομο που αλητεύει να είναι ταυτόχρονα εκτό ς κα ι εν­ τός του κοινωνικού συνόλου. Είναι εκτό ς, διότι επιδεικνύει μια αρ­ νητική συμπεριφορά με εμφαντική διάθεση στο να μην εμπλέκεται σ τους καθημερινούς κανόνες και κώ δικες της κοινωνικής δια­ σ τρωμάτω σης. Είναι εντός διότι βάσει του υπάρχοντος συστήμα­ τος προσδιορίζει αυτή την ελεύθερη ατομικότητά του. Με άλλα λό­ για, αν δεν ήθελε να ερμηνεύσει το σύστημα ως αλλότριο, τότε δεν θα υπήρχε λόγος για αυτή του την πιθανή απόκλιση. Η περιγραφή του συγγραφέα όσον αφορά την παρεκτροπή από την κοινωνική δομή παρουσιάζεται εγνωσμένη τόσο με δελεαστικό τόνο, όσο κα ι με στερημένη έπιστημονική τεκμηρίωση. Οι βιβλιο­ γραφικές πηγές διαφαίνονται μάλλον λιγοστές για τέτοιου είδους καίριες αναλύσεις και το ύφος του μελετητή κυρίως δριμύ για την παρουσίαση ατόμων που ενώ είναι δυναμικοί αρνητές των κονωνικών θεσμών, εντούτοις, κα τά τη γνώμη της γράφουσας περιορίζο­ νται πολλάκις σ’ ένα ταρταρισμό. Αυτό συμβαίνει διότι κοινωνιολογικώ ς δεν αρμόζει η ταυτότητα του ε λ ε ύ θ ε ρ ο υ α τ ό μ ο υ στον τύπο του αλήτη. Αν συμβεί να χαρακτηρίζεται έτσι, τότε θα πρόκειται μάλλον για εκφορά εγνωσμένης ουτοπικής διάστασης.

Ο

αλήτης δεν μπορεί να είναι όντω ς ελεύθερος και δεν παρο­ τρύνεται από την κοινωνική δικαιοσύνη που ω ς επιστέγασμα δικαιολογεί τις πράξεις του, αλλά ο ρόλος του μπορεί να λάβει πο­ λιτικές διαστάσεις όταν προσδιορίζει ποιο είναι το δ ικό του συμφέ­ ρον σε αντιπαράθεση με το γενικότερο καλό. Μ ’ αυτόν τον τρόπο παραμένει άτρω τος από το γενικότερο πλαίσιο της κοινωνικής

Ο

KOI

νω νιο, λ°Υ'Λ

68/επιλογη συμπεριφοράς επειδή είναι οπαδός της ατομοκρατίας, αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι δρα λειτουργιστικά υπέρ του εαυτού του. Ό π ω ς θα έλεγαν οπαδοί της Φ ονξιοναλιστικής θεωρίας (Compte, Durkeim και Parsons),1 τα μικρά μέρη της κοινωνίας οφείλουν να λειτουργούν σε συνεργασία ώστε να επιτυγχάνεται η εναρμόνιση. Ο αλήτης από την άλλη μεριά, όπω ς υπαινίσσεται από τον Χρηστάκη, παρουσιάζεται ω ς ατομικιστής και άρα δρα προς το δικό του συμφέρον, όμως αυτό οδηγεί στη διαπίστωση ότι όχι μόνο είναι εκτός κοινωνίας, αλλά δεν συνεισφέρει ούτε στο ελάχιστο για την εκλογικευμένη ιδιαίτερη ατομική ανέλιξη. Ο αλήτης, λοιπόν, δεν είναι το ελεύθερο άτομο. Είναι ένα είδος φάρμακου που επικυρώνει χωρίς να το θέλει την ισχυροποίηση των υπαρχόντων θεσμών. Μ’ αυτόν τον τρόπο ενδυναμώνονται οι νόμοι και ενεργοποιούνται οι έννομες δραστηριότητες. ν ολίγοις ο αλήτης είναι δημιούργημα της κοινωνίας για να προηγηθεί ένα στάδιο ηθελημένης αμφισβήτησης των αξιών της ώστε να επέλθει η ζητούμενη επικύρωση. Η κοινωνία χρησιμο­ ποιεί τον αλήτη και δίνει αυθόρμητα κάποιους ρόλους παρεκκλίνουσας συμπεριφοράς χωρίζοντας τα άτομα σε δημιουργήματα και δημιουργούς. Μ’ αυτήν την έννοια ο αλήτης είναι δημιούργημα της κοινωνικής δομής για έναν προσωρινό εμπαιγμό και αμφισβη­ τούμενη στάση όσον αφορά τις δεδομένες αρχές της. Ό μ ω ς ο έννομος κοινωνός είναι δημιουργός ισχυροτέρων δεσμών ορθολογι­ κής και τεκμηριωμένης συνειδητής κοινωνικής δράσης. Ό π ω ς φαίνεται από τα παραπάνω, ο συγγραφέας δεν προετοι­ μάζει τον αναγνώστη με κατάλληλα εφόδια σημασιοδοτικής ερμη­ νείας του κοινωνικού φαινομένου της αλητείας αλλά παρορμάται από κοινωνικά κριτήρια μιας πολυεπίπεδης περιγραφής που πιθα­ νώς δεν προσαρμόζεται σε σταθερές αντιπαρατιθέμενες απόψεις αλλά επικεντρώνεται στη σωρευτική προσωπική του ευαισθησία.

Ε

ΣΥΜΒΟΥΛΟΣ ΕΚΔΟΣΕΩΝ α­ ναλαμβάνει συντακτική/δημοσιογραφική επιμέλεια κειμένων και την έκδοση οιουδήποτε ε­ ντύπου με άψογη ποιότητα και σε συμφέρουσες τιμές. Παραδί­ δετε χειρόγραφα και παίρνετε το βιβλίο σας έτοιμο. Τηλ. 8018515, 17:00-20:00.

ΧΡΙΣΤΙΝΑ ΣΤΡΑΤΗΓΟΠΟΥΛΟΥ

Σημειώσεις 1. Anthony Griddens, Sociology· «The Textbook of the Nineties»; Polity Press ' 1990, σελ. 695.

"άκρατος ρεαλισμός55 ή αμείλικτη ρευστοποίηση Γ"ΓΛ

ΓΙΑΝΝΗ ΠΑΤΣΗ: Ζηνοβία η Κυρία Εξουσία. Αθήνα, Δωδώνη, 1989. Σελ. 108.

ο έργο «Ζηνοβία η κυρία εξουσία» του Γιάννη Πάτση είναι ένα κω μικό δράμα σε τρεις πράξεις. Στο οπισθόφυλλο πληροφο­ ρούμαστε ότι ο συγγραφέας, που γράφει θέατρο από το 1969, ε­ ντάσσεται στους οπαδούς του «άκρατου ρεαλισμού» (θέατρο χω­ ρίς οράματα και διαλεκτική) και εμπνέεται από τη μακιαβελική θέση «ένας δυνατός ηγεμόνας θα υπερνικήσει πάντα τις δυσκολίες αυτές πότε... και πότε ξεκάνοντας με τρόπο όσους του φαίνονται υπερβολικά τολμηροί». Στο έργο υπάρχουν τρία πρόσωπα - εκ-

Τ

9εα τρο

επιλογη/69 φ ραστές μιας σαθρής πρα γμ ατικότητας που αγγίζει τα όρια του χυδαίου και που αποδίδεται χωρίς καμιά επιφύλαξη ή υπεκφυγή. Ρεαλιστική απόδοση «μια πρα γμ ατικότητας ιδιότυπης σε (μια) χώρα βασιλιάδων - δικτατόρω ν - ολιγαρχίας - δημοκρατίας ό­ που η εξουσία παίρνει τις διαστάσεις αυταπάτης αν δεν είναι υπό­ θεση ατομικής φιλοδοξίας». Στο ρεαλιστικό θα συντελέσει ο λό­ γος, η γλώ σσα η συμβατική που δεν θα έχει άλλη φιλοδοξία παρά μόνο την υλική της υπόσταση. Η σύγχρονη ψυχαγωγία παίρνει με τη διεύρυνση του όρου την έννοια της υποδήλωσης θέσεων, αντιλή­ ψεων, κοινωνικών πραγματικοτήτων και όσο πιο ερεθιστική είναι η χρησιμοποιούμενη γλώ σσα, τόσο περισσότερο συντελεί στη δια­ σκέδαση. συγγραφέας επιδιώκει να προσδώσει διαχρονικότητα στο συμβολισμό της Ζηνοβίας - εξουσίας. Την αντιπαραθέτει ε­ πικίνδυνα παγιδευτική απέναντι στον Α ριστόβουλο, επίδοξο συγ­ γραφέα, σύμβουλο της ανατροπής της παρουσίας του προσώπου - σύνηθες φαινόμενο στην εποχή που έχει διαγράψει όσες αξίες έ­ χουν την έννοια της σταθερότητας. Το τρίτο πρόσωπο, η Μαριάνθη, θα μπει κι αυτή στο παιχνίδι εντελώς ανίδεη, σκεύος που θα χρησιμοποιηθεί τελικά για να γίνει τραγικό πρόσωπο. Η αμείλικτη εξέλιξη των πραγμάτων - δρωμένων με στοιχεία την ειρωνεία, το παιχνίδι, τη σάτιρα, τον τρόμο, θα δείξει ότι οι ε­ πιτήδειοι που έμαθαν να εκμεταλλεύονται τα πάντα για την εξυπη­ ρέτηση προσωπικών στόχων και σκοπιμοτήτων δεν διστάζουν να φορτώσουν ακόμα και μια εγκληματική πράξη στους ώμους ανυ­ ποψίαστων, όταν αυτό είναι εφικτό. Και σε μια κοινωνία που δεν αναγνωρίζει πρόσωπα, παρά μόνο κατασκευασμένες φίρμες, όπου μόνοι τρόποι ανάδειξης παραμένουν η διαφήμιση και το σ κάνδαλο μέσα στην παντελή έλλειψη αξιοκρατίας όλα είναι εφικτά.

Ο

ο έργο δίνει για την τέχνη μια εικόνα εντελώς διαφορετική από την παραδομένη. Θέλουμε συνήθως τον τεχνίτη του λόγου να ακροάται φωνές και να παίρνει μηνύματα μέσα σε μια δημιουργική μοναξιά, να οραματίζεται και να αποκαλύπτει μέσα σε ρυθμούς που για τους άλλους παραμένουν ασύλληπτοι. Δεν δημιουργείται κα τ’ ανάγκην ή επειδή πρέπει. Η Ζηνοβία όμως θέλει τη διασημότητα του γιου της, και κα τ’ επέκταση τη δική της, γι’ αυτό η εξου­ σία της επιβάλλει να γίνει διάσημος: «Θα πεθάνω ευτυχισμένη... ό­ πω ς εκείνος ο πατέρας που είδε τα παιδιά του να κερδίζουν στους ολυμπιακούς αγώ νες... ύψιστη ευτυχία για το γονιό...» (σελ. 72). Γι’ αυτό ο Αριστόβουλος πρέπει να αποκτήσει «συνείδηση συγγρα­ φέα, δηλαδή... να γράφει επαγγελματικά» (σελ. 74), ενώ η ίδια α­ ναλαμβάνει να του κάνει «δημόσιες σχέσεις» διατάζοντας: «Αρίστο, μη μ’ εμποδίζεις να παρακολουθώ τα μέσα επικοινωνίας. Αυ­ τό είναι εγκληματικό στη δουλειά των δημοσίων σχέσεων» (σελ.

74). Ά λ λω σ τε το σκάνδαλο βρέθηκε, ο Α ρίστος «δεν χρειάζεται πια να γράφει όλες τις ώ ρες... είναι πια διάσημος... έχει ν’ ασχολη­ θεί με άλλα θέματα...» (σελ. 67).

Τ

ενημέρωση απαραίτητη στο συγγραφέα, η έστω και εντελώς συμβατική ικανοποίηση αναγκώ ν ανθρώπινων, όλα αυτά μπαίνουν για την κυρία Ζηνοβία σε δεύτερη μοίρα ή αγνοούνται ε­ ντελώ ς. Ό τ α ν ω ς βάση και πρω ταρχικό θεμέλιο τοποθετείται ό,τι σχετίζεται με την κα τά οποιοδήποτε τρόπο προβολή και όχι χωρίς οικονομικό όφελος, όλα τα υπόλοιπα είναι λεπτομέρειες... όπω ς ό­ τι ο δημιουργός δεν έχει ανάγκη να «προσανατολιστεί» στο μυστή­ ριο της τέχνης του προκαλώ ντας την ακόμα και κω μικά. Μ όνος

Η

ΕΜΠΕΙΡΗ καθηγήτρια γερ­ μανικών, φιλόλογος (Παν.

-MARBURZ/LAHN) παραδίδει μαθήματα όλων των ε­ πιπέδων. Τηλ. 41.74.898 - απογ. ώρες.

70!επιλογή προσανατολίζεται ο δημιουργός, μόνος αφήνεται στο όνειρο ή τη χίμαιρα κι όταν απουσιάζει το όνειρο από την ψυχή το πρόσωπο γελοιοποιείται. Στη μετάδοση τέτοιων μηνυμάτων από ένα θεατρικό έργο, όπου ίσως κρύβονται πολύ περισσότερα από όσα ο συγγραφέας πιστεύει ότι έχει εκφράσει (προσδοκίες, απογοήτευση, όνειρα), ουσιαστικό ρόλο έξω από τον καθοριστικό των ερμηνευτών παίζει η χρήση της γλώ σσας. Ο άξιος ερμηνευτής θα βγάλει στο φως τα διανοήματα που θα προβάλουν την εσωτερικότητα του έργου, οι αναθεωρήσεις όμως που έγιναν στη γλωσσική στάση των συγγραφέων τελευταία μπορεί να βοηθούν στη μετάγγιση του ελευθεριάζοντος σύγχρονου πνεύματος - αναρωτιέται όμως κανείς αν αυτό συντελεί σε μια διάλυση παρά σ’ ένα προβληματισμό. Το πνεύμα του είδους αυτού ρευστοποιεί, αλλοιώνει έννοιες, κάποτε φτάνει ω ς την ισοπέδωση. Πιθανόν έτσι να εξυπηρετείται η ρεαλιστική απεικόνιση και ο επιδιωκόμενος σαρκασμός, δεν υπάρχει όμως καμιά αμφιβολία ότι η «λυτρωτική αίσθηση» του θεατή είναι πλέον ανύπαρκτη. Ελπίζουμε να υπερισχύσει ο γόνιμος προβληματισμός.

NENA I. ΚΟΚΚΙΝΑΚΗ

το μέσον είναι το μήνυμα

Επανόρθωση Στο τεύχος αρ. 269 και συγκεκρι­ μένα στη συνέντευξη του κ. Ευάγγε­ λου Μόσχου προς τη συνεργάτιδά μας κ. Μαρία Λαμπαδαρίδου (σελ.

60), η πιο κάτω παράγραφος απο­ δόθηκε στον κ. Μόσχο ενώ ανήκει στην κ. Λαμπαδαρίδου. «ΠΙΣΤΕΥΩ πως ο Έλιοτ υ­ πήρξε ένας από τους μεγα­ λύτερους ποιητές - ή ίσως ο μεγαλύτερος του αιώνα μας. Βαθιά διορατικός και προφητικός, έδωσε την αλ­ λοτρίωση του ανθρώπου, που έβγαινε γυμνός και συντριμμένος από αχνίζοντα ε­ ρείπια, όσο κανένας άλλος. Προσωπικά έζησα τη νεό­ τητά μου με την «Έρημη Χώρα» του Έλιοτ, και τόσο ταυτίστηκα με την ποίηση αυτή, σαν να είχε γραφτεί μέσα από τη δική μου βίωση της ερημιάς.»

r r -Λ Μ ΙΧΑ Η Λ ΜΗΤΡΑ: Αόριστες Λεπτομέρειες. Αθήνα, Απόπειρα, 1990. Σελ. 126.

τόμο αυτό του Μ ιχαήλ Μήτρα αναδημοσιεύονται δύο έργα Σ τον του από το 1972 και το 1982 μαζί με τις του τίτλου. Αυτό

Τ ο π ο γ ρ α φ ία )

( Φ α ν τα σ τικ ή Ν ο υ β έ λ α ) Α ό ρ ισ τ ε ς Λ ε π τ ο μ έ ρ ε ιε ς

(Α σ τ ικ ή

ήδη δείχνει πω ς ο συγγραφέας, παρά τους τολμηρούς πειραματι­ σμούς στη γραφή του, δεν εμφανίζεται ω ς καινοτόμος ή αβανγκαρντίστας, αλλά επιμένει να επεξεργάζεται μία μέθοδο έκφρασης ως τα όρια των δυνατοτήτων της. Ά λλω σ τε, αν, για τα ελληνικά γράμματα, η τέχνη του Μ. Μήτρα έμοιαζε πρωτοποριακή το 1972, δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι οι διάφορες μορφές της πρω τοπορίας έ­ χουν γίνει «ακαδημαϊκές» εδώ και αρκετές δεκαετίες. Είναι σω­ στότερο να πούμε πω ς ο Μ. Μ ήτρας έχει επιλέξει ένα είδος περι­ ορισμένης λογοτεχνίας, όπω ς την έχω αποκαλέσει κα ι σε σχέση με το έργο του Γιώργου Χειμωνά. Κατά ένα τρόπο στην πεζογραφία του Μ. Μ ήτρα το μέσον είναι το μήνυμα. Στην περίπτωσή του το μέσον δεν είναι εικαστικό αλλά ένας λόγος που μιμείται τη συγχρονικότητα ερεθισμάτων της εικό­ νας μέχρι του σημείου να κατακερματίζεται, ώστε η λειτουργία του να μετατρέπεται από έλλογη σε ιμπρεσιονιστική καί υπαινικτική. Ο λόγος γίνεται συλλογή φράσεων ή λέξεων των οποίων η ειδική παράθεση και μόνο δημιουργεί νοηματικές εντυπώσεις. Ενίοτε ο λόγος αυτός γίνεται θρύψαλα στην έσχατη προσπάθεια να αρθρώ­ σει το α-νόητο. Ευδιάκριτη, δηλαδή, στα κείμενα του Μ. Μήτρα είναι μια διαδικασία που βρίσκουμε στο dada και το Finnegan’s Wake του Joyce, στην αλλοτρίωση (alienation) του νέου γαλλικού μυθιστορήματος, στην οπτική ποίηση και τον μινιμαλισμό.

Η

συνεισφορά των τρόπων αυτών γραφής είναι γνωστή όπω ς εί­ ναι και τα εγγενή προβλήματά τους γύρω από την έκταση

ποι (ΤΗ

επιλογη/71 που επιδέχονται, την επανάληψη που δεν επιδέχονται, το «τερ­ πνόν» της ανάγνωσής τους. Ό μ ω ς είναι τουλάχιστον αφελές να κρίνεται μία τεχνοτροπία ω ς τέτοια. Σημασία έχει τελικά η ποιότη­ τα του έργου που προκύπτει από την εφαρμογή της. Και η γραφή του Μ. Μ ήτρα έχει μέτρο και ποιότητα, επιτυγχάνει τον καθ’ όλα σεβαστό περι-ορισμένο στόχο της. Θα έλεγα, μάλιστα, ότι με τις Α ό ρ ι σ τ ε ς Λ ε π τ ο μ έ ρ ε ι ε ς ολοκληρώνεται ο τρόπος αυτός προσέγγι­ σης του συγγραφέα στα δεδομένα της σύγχρονης ύπαρξης. Η συλλογή των τριών κειμένων σε ένα τόμο τονίζει τη συνέπεια και την αυστηρότητα επιλογών του συγγραφέα. Τα κείμενα αλληλοσυνδέονται με τον τρόπο που λειτουργεί η γλώ σσα ή η μηγλώ σσα τους, με έναν τόνο αστικό, «σοφιστικέ» θα έλεγα, με το ύφος μιας persona που είναι ο πολιτισμένος αλλά και κουρασμένος αστός. Γι’ αυτό και υπάρχουν απόηχοι, θαρρείς, από την ατμό­ σφαιρα της Έ ρ η μ η ς Χ ώ ρ α ς του Έ λιοτ. Το λεξιλόγιο είναι του μορ­ φωμένου αστού, εκλεπτυσμένο, κομψό. Οι ρυθμοί της - γ λ ώ σ σ α ς εί­ ναι διακριτικά ιαμβικοί, με έμφαση στο εύηχο. Οι τελευταίες λέ­ ξεις φράσεων ή προτάσεων είναι συχνά οξύτονες, ενώ άλλοι τονι­ σμοί τοποθετούνται έτσι ώστε να αυξάνουν τη ροή και τη μουσικό­ τητα. Ό λ α συντελούν στη δημιουργία μιας συγκεκριμένης ατμό­ σφαιρας του σύγχρονου αστικού τοπίου, πολιτισμένου όσο και συμβατικού, καταποντισμένου στην καθημερινή πλημμύρα πληρο­ φοριών, εντυπώσεων, υποχρεώσεων, που τελικά αποξενώνουν και απομονώνουν το άτομο.

Κ

αθοριστική για την επιλογή τεχνοτροπίας του συγγραφέα είναι η απουσία κάθε ουσιαστικής επικοινωνίας ανάμεσα στα πρό­ σωπα. Π αρουσιάζεται ένας κόσμος όπου τα πρόσωπα είναι στην πραγματικότητα το περιβάλλον τους, ο σ ωρός ασύνδετων καθημε­ ρινών πράξεω ν, οι «αόριστες λεπτομέρειες» μιας ζωής που παρε­ λαύνει χαμένη στο πλήθος της λεπτομέρειάς της. Η λεπτομέρεια καταστρατηγεί το σ κοπό για τον οποίο υποτίθεται πω ς υπάρχει, α­ φανίζει κάθε έννοια συνοχής των ανθρώπινων ενεργειών, αφανίζει και τη γλώ σσα που αποπειράται να την περιγράφει. Επίτευγμα αποτελεί ο πλούτος και η ποικιλία των εικόνων στην απόδοση ακριβώ ς του όγκου της λεπτομέρειας, η ευφυΐα στην επι­ λογή τους και την ειρωνική τους αντιπαράθεση μέσα στη φαινομε­ νική ασυναρτησία της δομής τω ν κειμένων. Έ τ σ ι δεσπόζει η ανά­ πτυξη του θέματος μιας βαθμιαίας εξουδετέρωσης κάθε επικοινω­ νίας ανάμεσα στα πρόσωπα, το περιβάλλον τους και τον αναγνώ­ στη. Από λίγο-πολύ συμβατικές περιγραφές ή δείγματα επιμελημέ­ νης πρόζας περνάμε σε σχήματα υπαινικτικά, ελειπτικά, σε εναλ­ λακτικές εκδοχές περιγραφής του ιδίου αντικειμένου, σε βασανι­ στικές επαναλήψεις που τονίζουν και συγχρόνως αυτοαναιρούνται, σε θραύσματα λόγου. Ό λ ε ς αυτές οι απόπειρες είναι το πρίσμα μέσα από το οποίο περνά το μοναδικό μήνυμα, όχι όμως πριν επιδειχθούν και αποδειχθούν διάφορες οριακές δυνατότητες της γλώ σσας ω ς μέσου επικοινωνίας. Ο Μ. Μ ήτρας δεν μοιάζει να ακολουθεί τη μόδα και να σαλπίζει το τέλος της λογοτεχνίας. Το μήνυμά του είναι το γλω σσικό πρό­ βλημα μιας εποχής όπου η πολυπλοκότητα κα ι χαοτικότητα των μεγαπόλεων καθιστούν τον άνθρωπο ανίκανο να συλλάβει την κα ­ τάστασή του, με αποτέλεσμα να χάνει την παραδοσιακή λαλιά του. Με αυτή την έννοια τα κείμενα αυτά είναι αντιπροσωπευτικά μιας εποχής και διεκδικούν την θέση τους στους αναγκαίους πει­ ραματισμούς της σύγχρονης ελληνικής πεζογραφίας. ΚΡΙΤΩΝ ΧΟΥΡΜ ΟΥΖΙΑΔΗΣ

/ ---------------------\

V________ / ΑΝΑΛΑΜΒΑΝΩ δακτυλο­ γραφήσεις ελληνικών και αγγλικών κειμένων με ηλε­ κτρονικό υπολογιστή Τηλ. 36.37.324 (πρωινά) και 36.10.779 (απογεύματα)

ΦΙΛΟΔΟΞΙΕΣ ΚΑΙ ΨΕΥΔΑΙΣΘΗΣΕΙΣ ΤΗΣ ΣΥΝΕΡΓΑΣΙΑΣ ΕΥΡΩΠΗΣ ΚΑΙ ΤΡΙΤΟΥΚΟΣΜΟΥ: A0MEIV FORUM ΤΩΝ ΔΕΛΦΩΝ Φ ιλο δ ο ξ ίε ς και ψ ευ δ α ισ θ ή σ εις της σ υνερ γα σ ία ς Ε υ ρ ώ π η ς και Τρίτου Κ ό σ μ ο υ - ΛΟΜΕ 4

ΖΑΝ ΣΤΑΡΟΜΠΙΝΣΚΙ ΤΟ ΠΟΡΤΡΑΙΤΟ ΤΟΥ ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΗ Ω Σ ΣΑΛΤΙΜΠΑΓΚΟΥ

Από την εποχή του ρομαντι­ σμού, ο μπουφόνος, ο σαλτιμ­ πάγκος και ο παλιάτσος ήταν οι υπερβολικές και ηθελημένα πα­ ραμορφωτικές εικόνες αρέσκονταν να παρουσιάζουν οι καλλιτέχνες για τους εαυτούς τους και την ίδια την κατάσταση της τέχνης. Τη λειτουργία αυ­ τών των μορφών καθώς και την πορεία και διαφοροποίησή τους μέσα στο χρόνο εξετάζει κριτικά αυτό το δοκίμιο του Ζαν Σταρομπίνσκι.

Ι

ο Πορτραίτο .του Καλλιτέχνη ως Σαλτιμπάγκου

ΙΟΛΗ ΠΑΤΕΛΛΗ ΝΟΗΜ Α ΚΑΙ ΠΡΑΞΗ Προϋποθέσεις της ριζικής μετάφρασης και ερμηνείας

Μια εισαγωγή σε προβλήματα έρευνας στο πεδίο της φιλο­ σοφίας, της γλώσσας και του νου, της θεωρίας της επικοινω­ νίας και της λογικής των κοινω­ νικών επιστημών.

Διδότου 59 - 10681 - Τηλ.: 3604885, Fax: 3613065

δελτιο/73

δελ τ ι ο

ΤΟ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦ ΙΚ Ο Δελτίο συντάσσεται μ ε την πολύτιμη συνεργασία του βιβλιοπωλείου της «Ε­ στίας», τη διεύθυνση και το προσωπικό του ο ­ ποίου ευχαριστούμε θερμά. Η Τ ΑΞΙΝ Ο Μ Η ΣΗ των β ι­ βλίων γίνεται μ ε βάση το γνωστό Δ εκαδ ικό Σύστημα Ταξινόμησης, προσαρμοσμένο στην ελληνική βιβλιογραφία.

/\ 1 Π |\ | ί 1 ^

Λ ί / * 11

4 Αύγουστού 28 Αύγουστού 1991

Λ

Y p a φικό

271

Επιμέλεια: Έ φ η Απάκη

ΣΕ Κ Α Θ Ε κατηγορία βιβλίω ν προηγούνται α λ­ φαβητικά οι Έλληνες συγγραφείς και ακολου­ θούν οι ξένοι.

Η Κ Α Τ Α Τ Α Ξ Η των ξένων συγγραφέων γίνεται σύμφωνα μ ε το ελληνικό αλφάβητο. Σ Τ Η Ν ΚΑ Τ Η ΓΟ Ρ ΙΑ των περιοδικών δεν περιλαμβάνονται εβδομαδιαία έντυπα. Γ ΙΑ Τ Η Ν ακόμη μεγαλύτερη πληρότητα του Δελτίου, παρακαλούνται οι εκδότες να μας στέλνουν έγκαιρα τις καινούριες εκδόσεις τους.

Γ Ε Ν ΙΚ Α Ε Ρ Γ Α

Θ Ρ Η Σ Κ Ε ΙΑ

Β ιβ λ ιο γ ρ α φ ία

Γ ε ν ικ ά

Π Α Π Α Ζ Ο ΓΛ Ο Υ Γ.Κ. Τα χειρόγραφα της Ε ικοσιφοινίσσης. Αθήνα, 1991. Σελ. 270. Δρχ. 1040.

MIG NE J.P. Ελληνική Πατρολογία. Τόμος 103. Α ­ θήνα, Κ έντρον Π ατερ ικώ ν Εκδόσεω ν, 1991. Σελ.

1614. Δρχ. 2500.

Λ ε υ κ ώ μ α τα Χ Α Τ ΖΗ Π Α Σ Χ Α Λ Η Σ Α. - ΙΑ Κ Ω Β Ο Υ Μ. Χάρτες και άτλαντες. Λευκωσία, Π ο λιτισ τικό Ιδρυμα Τραπέξης Κύπρου, 1989. Σελ. 268. Δρχ. 6240.

Κ Ο ΙΝ Ω Ν ΙΚ Ε Σ Ε Π ΙΣ Τ Η Μ Ε Σ

Κ ο ιν ω ν ιο λ ο γ ία Φ ΙΛ Ο Σ Ο Φ ΙΑ

HOFFER ERIC. Ο φανατικός. Β ' έκδοση. Μετ. Γ. Βαμβαλής. Αθήνα, Μ πουκουμάνης. Σελ. 194.

Γ ε ν ικ ά

Π ο λ ιτ ικ ή

ΒΙΒΕΚ ΑΝ ΑΝ ΤΑ ΣΟ ΥΑΜ Ι. Ράτζα γιόγκα. Μετ. Γ. Μαυέττας. Αθήνα, Κ ονιδάρης, 1991. Σελ. 286. Δρχ.

1870.

ΒΕΡΝ ΑΡΔΑΚΗ Σ X. - Μ ΑΥΡ Η Σ Γ. Κόμματα και κοινωνικές συμμαχίες στην προδικτατορική Ελλάδα. Αθήνα, Εξάντας, 1991. Σελ. 417. Δρχ. 3640.

ΕΝΓΚΕΛΣ ΦΡΙΝΤΡΙΧ. Διαλεκτική της φύσης. Μετ. Ευτυχής Μπιτσάκης. Γ' έκδοση. Αθήνα, Σύγχρονη Ε ­ ποχή, 1991. Σελ. 345. Δρχ. 2080.

74/δελτιο Αποκρυφισμός ΟΣΣΟ. Τάντρα πνευματικότητα και σεξ. Β ' έκδοση. Μετ. Ε. Καζαντζή - Μα Ά ναντ Νισίμα. Αθήνα, Rebel, 1991. Σελ. 139. Δρχ. 935.

ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ

Αθήνα Σάκκουλας, 1990. Σελ. 210. Δρχ. 1500.

Οικονομία ΣΕΡΕΛΕΑΣ ΧΡΗΣΤΟΣ. Παραγωγικότητα και εντατι­ κοποίηση της εργασίας. Αθήνα, Α λ φ ειός, 1991. Σελ.

175. Δρχ. 1245.

Λαογραφία Εφαρμοσμένη μυχολογία ΜΠΕΖΕ ΛΟ Υ Κ ΙΑ . Η μυχολογική εξέταση της προ­ σωπικότητας του δικαστή. Αθήνα, Σάκκουλας, 1991. Σελ. 144. Δρχ. 1500. ΣΤ Α ΛΙΚ ΑΣ Α. Εφαρμοσμένη αθλητική μυχολογία. Αθήνα, 1991. Σελ. 205. ΤΖΑΝ ΟΦ Α. Τ ο παιδί και ο μυχικός του κόσμος. Β'έκδοση. Μετ. Ε. Τζελέπογλου. Αθήνα, Μπουκουμάνης, 1991. Σελ. 297.

ΗΜ Ε ΛΛ Ο Σ Σ.Δ. Θρυλούμενα για την Άλω ση και την εθνική αποκατάσταση. Αθήνα, Σύλλογος Προς Διάδοσιν Ω φ ελίμω ν Βιβλίω ν, 1991. Σελ. 830. ΚΑΡΖΗΣ ΑΝΔΡΕΑΣ. Πρεβεζιάνικα λαογραφικά σύμμικτα. Γιάννινα, 1991. Σελ. 68. Δρχ. 520.

ΘΕΤΙΚΕΣ ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ Μαθηματικά

ΣΕΡΒΑΣ Π ΛΟ Υ ΤΗ Σ . Κυπριακό. Ευθύνες (μεταεισβολικές). Τόμος Δ', ημίτομος I: 1974-1976. Αθήνα, Παπαζήσης, 1991. Σελ. 341. Δρχ. 2080.

Ρ Ο ΥΣΟ ΠΟ ΥΛΟ Σ ΓΙΩΡΓΟΣ. Επιστημολογία των μαθηματικών. Αθήνα, Gutenberg, 1991. Σελ. 233. Δρχ. 2600.

ΣΚΛΑ ΒΟ Σ ΚΩΣΤΑΣ. Ευρώπη η πρωτοπόρος ήπει­ ρος. Αθήνα, 1991. Σελ. 175. Δρχ. 1040.

ΕΦΑΡΜΟΣΜΕΝΕΣ ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ

Τ ΣΑ Λ Κ Α Ν Η Σ Α. Η θεωρία της μετάβασης στον Α ρ ι­ στοτέλη: Νέα προσέγγιση. Αθήνα, Παπαζήσης, 1991. Σελ. 74. Δρχ. 725. ΖΥΚΙΕΝ ΠΙΕΡ Κ Α Ι ΑΛ Λ Ο Ι. Το μανιφέστο των οικοσοσιαλιστών. Μετ. Στάθης Μπόλιας. Αθήνα, Η Επο­ χή, 1991. Σελ. 150. Δρχ. 1040.

O LSO N Μ. Η λογική της συλλογικής δράσης. Μετ. Δ. Γράβαρης Αθήνα, Παπαζήσης, 1991. Σελ. 298. Δρχ. 2080.

Γενικά Μ ΠΡΕΤΟΝ Φ. Ιστορία της πληροφορικής. Μετ. Δ. Γκούσκος — Γ. Πεφάνης. Αθήνα, Δίαυλος, 1991. Σελ. 352. Δρχ. 2900.

Τεχνολογία

Δίκαιο

ΛΕ ΚΑ ΚΗ Σ Γ.Α. Παγκόσμια ιστορία των πτήσεων. (Από το 3500 π.Χ. ως το 1990). Αθήνα, Χριστάκης. Σελ. 285. Δρχ. 2285.

Τα ανθρώπινα δικαιώματα στην κατεχόμενη Κύπρο και στην Αλβανία. Αθήνα, Σάκκουλας, 1991. Σελ.

54. Δρχ. 1000.

G O LD JORDAN. WordPerfect S.I. Εγχειρίδιο χρή­ σης. Δ ' έκδοση. Μετ. Κ. Μέλλος. Αθήναι, Βαγιονάκης, 1991. Σελ. 584. Δρχ. 3640.

ΖΗΛΕΜ ΕΝΟΣ ΚΩΣΤΑΣ. Δικαιοσύνη και λαϊκή κυ­ ριαρχία. Αθήνα, Σάκκουλας, 1990. Σελ. 133. Δρχ.

1000.

M UELLER JO H N . Lotus 1-2-3. Έκδοση 2.2. Μετ. Χ.Β. Κωτσοβίλης, Αθήναι, Βαγιονάκης, 1991. Σελ.

445. Δρχ. 3325.

ΖΗΛΕΜ ΕΝΟΣ ΚΩΣΤΑΣ. Ο δικαστικός έλεγχος της λαϊκής κυριαρχίας. Αθήνα, Σάκκουλαςς, 1991. Σελ.

111. Δρχ. 1000. Μ ΙΧ Α Λ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ Γ.Ν. Καταχρηστική αξιοποίηση εμπιστευτικών πληροφοριών στο χρηματιστήριο. Α ­ θήνα, Σάκκουλας, 1991. Σελ. 119. Δρχ. 1000. Π Α Ν Α ΓΙΩ Τ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ Δ.Π. Δ ίκαιο των Ολυμπια­ κών Αγώνων. Αθήνα, Σάκκουλας, 1991. Σελ. 425. Δρχ. 4000. Π Α Ν Α ΓΙΩ Τ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ Δ.Π. Κείμενα διεθνούς πρακτικής για τον αθλητισμό και τη φυσική αγωγή.

ΤΕΧΝΕΣ Αρχιτεκτονική Ελληνική Παραδοσιακή Αρχιτεκτονική. Ά γ ιο ν Ό ­ ρος. Αθήνα, Μ έλισσα, 1991. Σελ. 72. Δρχ. 2080.

δελτιο/75 Ελληνική Π αραδοσιακή Αρχιτεκτονική. Τόμος 8ος: Μ ακεδονία Β ' — Θράκη. Αθήνα, Μ έλισσα, 1991. Σελ. 325. Δρχ. 8320.

Ζωγραφική Κ Α Π ΙΤ Α Ν Ο Σ Γ. - Β Α Λ Α ΣΑ Κ Η Σ Π. Μ ε ποιο δ ι­ καίωμα; Αθήνα, Ω κεα νίδ α, 1991. Σελ. 80. Δρχ.

1040. Κ ιν η μ α τ ο γ ρ ά φ ο ς ΣΟ ΛΔ ΑΤΟ Σ ΓΙΑΝΝ Η Σ. Ιστορία του ελληνικού κινη­ ματογράφου. Ε' έκδοση. Τόμος Δ'. Αθήνα, Α ιγ ό κ ερως, 1991. Σελ. 286. Δρχ. 1560.

Θ Ω Μ ΑΚΟ Σ Γ.Κ. Π οιη τική συλλογή πρώτη για την Π ολεμική Αεροπορία. Αθήνα, Τ ο Ρόδον, 1991. Σελ.

48. Κ Α ΖΑΝ ΤΖΟ Γ Λ Ο Υ Α.Ι. Π όθος για τα Μάγδαλα. Μετ.

A. Juan — D .M . Stratakis. (Χωρίς εκδοτ. στοιχεία). Σελ. 51. Κ Α Λ Α Φ Α Τ Η Σ Σ. - Μ Α Ν Τ Ζ ΙΟ Υ Α. Ιλάειρα. Θεσ­ σαλονίκη, 1991. Σελ. 70. Δρχ. 2080. (Φωτ.). Κ Α Ρ Α Μ Η Ν Α -Π Ο Θ Ο Υ Κ Ο Υ Λ Α . Στιγμές αποκάλυμης: Ποιήματα. Αθήνα, Λω τός, 1991. Σελ. 95. ΚΡ Ο Ν ΤΗΡ ΑΣ ΝΙΚΟΣ. Επανάσταση και... Αθήνα, 1991. Σελ. 41.

Φωτογραφία

Κ Ω Ν ΣΤ Α Ν Τ Α Κ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ Ε.Γ. Άγνωστες ώρες. Α ­ θήνα, Δ ιο γένη ς, 1991. Σελ. 64.

Π Α Π Ο Υ Τ Σ ΙΔ Η Σ ΝΙΚΟΣ-ΓΙΩΡΓΟΣ. Το βλέμμα των Καρυάτιδων. Φωτογραφικό ντοκουμέντο μιας παρά­ στασης του Τσαρούχη. Αθήνα, A d a m , 1990. Σελ.

24. Δρχ. 1560.

Λ Α Ζ Α Ν Α Σ Β.Ι. - Μ Υ ΓΔ Α Λ Η Σ Λ. Το Έπος του Μ ε­ σολογγίου. Εισ.-γερμ. κείμ.-ελλην. μετ.-σχόλ. Αθήνας 1991. Σελ. 210. Δρχ. 2080.

Μουσική Π ΕΤΡΟ ΠΟ ΥΛΟ Σ Η ΛΙΑΣ. Τα μικρά ρεμπέτικα. Α ­ θήνα, Ν εφ έλη , 1990. Σελ. 271. Δρχ. 1660.

Αθλητισμός Α Π Λ Α Σ Φ ΑΝ ΟΥΡΗ Σ. Μ έρες εκτελωνισμού. Αθήνα, Μ αμούθ co m ix, 1991. Σελ. 56.

ΕΝΑΣΧΟΛΗΣΕΙΣ Αθλητισμός RATZEF Κ. Η τελειοποίηση της προετοιμασίας των νέων αθλητών. Μετ. Ν ίκος Παπαδόπουλος. Θεσσα­ λονίκη, S a lto, 1991. Σελ. 327.

ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ Ποίηση Για τη Μ αρία. Θεσσαλονίκη, Κ ώ δικας, 1991. Σελ.

28.

Μ ΙΧΕ ΛΗ Σ Ν.Ε. Ά σ μ α εσώτερον. Αθήνα, Κ αλέντης, 1991. Σελ. 78. Ν έγρικα και Ά λ λ α Ποιήματα. Απόδοση Αντώνη Μάρταλη.Αθήνα, Β ιβ λ ιο φ ιλ ία , 1991. Σελ. 120. ΠΑΤΡΙΚΙΟ Σ ΤΙΤΟΣ. Μ αθητεία ξανά. Αθήνα, Διάττων, 1991. Σελ. 193. Δρχ. 1870. Π Ο Μ Ω Ν Η Σ ΓΙΑΝΝ Η Σ. «Περί απωλεσθείσης εφη­ βείας». Π οίηση. Αθήνα, Γκοβόστης, 1991. Σελ. 55. ΣΕΒΑΣΤΟΣ ΔΗΜ . Αλλοιώ σεις τοπίων. Αθήνα, Γ κ ο ­ βόστης, 1991. Σελ. 47.

LO R C A FEDERICO G A RC IA . Ω δή στον Σαλβα­ ντόρ Νταλί. Μετ. Ράνια Τξεν. Αθήνα, Δημιουργία , 1991. Σελ. 58. Δρχ. 620.

Πεζογραφία ΒΑ ΣΙΛ ΙΚΟ Σ ΒΑΣΙΛΗ Σ. Θύματα ειρήνης. Μ υθιστό­ ρημα. Αθήνα, Γνώση, 1991. Σελ. 222. ΓΡ Α Μ Μ Α Τ ΙΚ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ ΘΟΔΩΡΟΣ. Το γκρίζο γράμμα. Διηγήματα. Αθήνα, Καρανάσης, 1991. Σελ.

61. Δρχ. 620. Κ Α ΡΑΝ Α ΣΗ Σ ΧΡΗΣΤΟΣ. Αγραμμάτων και α νειδί­ κευτων. Αθήνα, Π αρασκήνιο, 1991. Σελ. 204. Δρχ.

1245. Κ Ο ΥΤΣΟ Υ ΚΟ Σ Η ΛΙΑ Σ. Καλύτερα να νικούσαν οι κόκκινοι. Αθήνα, Ν εφ έλ η , 1991. Σελ. 106. Δρχ. 725. Μ Π Ρ ΑΤ ΑΚ Ο Σ ΧΡΗΣΤΟΣ. Στη φυλακή. Αθήνα, Ε ­ στία, 1991. Σελ. 104. Δρχ. 900. Ν ΥΔ ΡΙΩ ΤΗ Σ Θ ΑΝΑΣΗ Σ. Υποτροπή. Διηγήματα. Α ­ θήνα, Μ αυρίδης, 1991. Σελ. 217. Π ΑΡΝ Η Σ ΑΛΕΣΗΣ. Ο «κινηματίας». Μυθιστόρημα. Αθήνα, Εστία, 1990. Σελ. 213. Δρχ. 1400.

76/δελτιο ΠΕΤΣΕΤΙΔΗΣ Δ. Το παιχνίδι. Διηγήματα. Αθήνα, Ν εφ έλη, 1991. Σελ. 149. ΡΕΜΟΥΝΔΟΣ ΓΙΑΝΝΗΣ. Η ζωή είναι μυθιστόρημα μωρό μου! Αθήνα, Οδυσσέας, 1991. Σελ. 331. Δρχ.

1975. ΣΑ ΡΑ ΝΤΗ ΓΑΛ ΑΤ ΕΙΑ. Στη χαραυγή της λευτεριάς. Ο ι μπαρουτόμυλοι της Δημητσάνας. Β ' έκδοση. Α ­ θήνα, Εστία, 1991. Σελ. 152. Δρχ. 980. Σ Π Υ Ρ Ο Π Ο Υ Λ Ο Υ Ε.Θ. Τα μαθήματα της δασκάλας. Αθήνα, Γνώση, 1991. Σελ. 105. Δρχ. 935. Τ Α Μ Β Α Κ Α Κ Η Σ ΦΑΙΔΩ Ν. Η υστάτη και τέσσερις σπουδές. Αθήνα, Εστία, 1991. Σελ. 148. Δρχ. 1200. Το σιδερένιο σπίτι. Κινέζικα διηγήματα (1919-1929). Επιλ. κειμ.-παρουσ.-μετ. Κ. Καρούση. Αθήνα, Εστία, 1991. Σελ. 190. Δρχ. 1500. Α Λ Μ Κ ΒΙΣ Τ Κ.Γ.Λ. Γιατί όχι; Μ ια εικόνα της ζωής. Μετ. Μ. Μέλμπεργκ. Αθήνα, Γνώση, 1991. Σελ. 204. Δρχ. 1040.

ΠΙΤΕΡΣ ΕΛΙΣ. Τ ο πανηγύρι του Αγίου Πέτρου. Μετ.

X. Καλογερόπουλος. Αθήνα, Ά γ ρ ω σ τις , 1991. Σελ.

302. Δρχ. 1560. ΣΙΜΟΝ ΚΛ Ω ΝΤ. Ξενοδοχείον πολυτελείας. Μετ. Τ. Βελλιανίτη. Αθήνα, Εστία, 1991. Σελ. 188. Δρχ.

1500. ΣΙΕΦΙ ΧΑΝΣ. Η χαμένη Ά νο ιξη . Μετ. Λ. Καλοβυρνάς. Αθήνα, Μ έδουσα, 1991. Σελ. 237. Δρχ. 1455. ΣΤΗΒΕΝΣΟΝ Ρ.Λ. Ο άρχοντας του Μπαλάντρε. Δρ. Τζέκιλ και κος Χάιντ. Μετ. Β. Καλλιπ ολίτης. Αθήνα, Γ κοβόστης. Σελ. 373. Δρχ. 1455.

H EYE R D A H L T H O R . Κον-Τίκι. Μετ. Κοσμάς Π ο λ ί­ της. Αθήνα, Εστία, 1991. Σελ. 196. Δρχ. 1600. ΧΙΤΣΚΟ Κ ΑΛΦ ΡΕΝΤ. Τ ο μυστικό του νησιού των σκελετών. Μετ. Κίρα Σίνου. Αθήνα, Ψ υχογιός, 1991. Σελ. 183. Ε υ δ υ μ ο γ ρ α φ ικ ά

GILM OUR Η .Β . Ο λέθρια σχέση. Μετ. Μ. Γουδή. Α ­ θήνα, Aq ua riu s, 1990. Σελ. 202. Δρχ. 880.

ΚΑΣΣΙΟ Σ Ι.Γ. Εύθυμα και σοβαρά. Αθήνα, Δωδώνη, 1991. Σελ. 344. Δρχ. 2080.

ΖΑΡΝΤΕΝ Α. Φανφάν. Μετ. Λ. Παλλάντιου. Αθήνα, Ω κεανίδα, 1991. Σελ. 194. Δρχ. 1245.

Μ ελέτες

GAREY PETER. Οσκαρ και Λουσίντα. Μετ. Γ. Ανδρέου. Αθήνα, Aq ua riu s, 1991. Σελ. 517. Δρχ.

2080.

Κ Α Ρ Α Ο ΓΔ Ο Υ Χ.Λ. Το περιοδικό «Μούσα».

(1920-1923). Αθήνα, Ν εφ έλη, 1991. Σελ. 361. Δρχ.

2910.

CON R AD JOSEPH. Νίκη. Μετ. Β. Καλλιπ ολίτης. Α ­ θήνα, Εξάντας, 1991. Σελ. 439. Δρχ. 2600.

Δ ο κ ίμ ια

KOTZIAS ALEX AN DR O S .

1991. Pag. 109.

ΚΑΡΖΗΣ Θ. Η γυναίκα στους μακρινούς πολιτι­ σμούς. Αθήνα, Φ ιλιπ πότης, 1991. Σελ. 320. Δρχ.

2600.

Jaguar.

Romiosini,

ΛΟ ΝΤΟ Ν ΤΖΑΚ. Τ ο κάλεσμα της άγριας φύσης. Μετ. Κ. Αλάτσης. Αθήνα, Σύγχρονη Εποχή, 1991. Σελ. 131. Δρχ. 1040.

LO UY S PIERRE. Η γυναίκα και το νευρόσπαστο. Γ' έκδοση. Μετ. Γ.Κ. Καραβασίλης. Αθήνα, Π λέθρον, 1979. Σελ. 158. Λ Ο Υ Ν Τ Β ΙΧ ΕΜΙΛ. Μεσόγειος. Τα πεπρωμένα μιας θάλασσας. Μετ. Μ. Λιλλής. Αθήνα, Γκοβόστης. Σελ.

591. Δρχ. 4160. Μ Π ΙΓΕΝ ΤΟ Υ ΡΑΦ ΑΕΛ. Περάστε και κλείστε την πόρτα. Μετ. Ε. Κορόμηλά. Αθήνα, Ν εφ έλ η, 1991. Σελ. 236. Δρχ. 1350.

BLAK E M IC H A EL. Χορεύοντας με τους λύκους. Μετ. Γ. Κουσουνέλος. Αθήνα, Τ ο Κ λ ειδ ί, 1991. Σελ.

364. Δρχ. 1765. ΜΠΛΙΞΕΝ ΚΑΡΕΝ. Ιστορίες του χειμώνα. Μετ. Α. Αντωνίου. Αθήνα, Μ έδουσα, 1991. Σελ. 312. Δρχ.

2080. ΝΤΕΛΙΛΟ ΝΤΟΝ. Λευκός θόρυβος. Μετ. Πέτρος Αμπατζόγλου. Αθήνα, Εστία, 1991. Σελ. 408. Δρχ.

2800.

ΚΑ ΣΤΟ Ρ ΙΑΔ ΗΣ ΚΟ ΡΝΗΛΙΟΣ. Τα σταυροδρόμια του Λαβύρινθου. Μετ. Ζ. Σαρίκας. Αθήνα, 'Y y iλ ο ν /Β ιβ λ ία , 1991. Σελ. 406. Δρχ. 3120. ΡΟ ΝΤΑΝΙ F.M . Επτά δοκίμια και μελετήματα για τον Καβάφη. (1936-1974). Αθήνα, Μ ορ φ ω τικό Ί ­ δρυμα Ε θ νικής Τραπέζης, 1991. Σελ. 275. Δρχ.

2080. ΘΕΑΤΡΟ

Γ ε ν ικ ά Κ Α Π Α Δ Ο Χ Ο Σ Δ.Χ. Το θέατρο της Κέρκυρας στα μέσα του ΙΘ ' αιώνα. Αθήνα, 1991. Σελ. 143. Δρχ.

1560.

δελτιο/77 Εργα___________________________________ ΑΝ Δ ΡΕΑ ΔΗ Σ ΡΗΓΑΣ. Η ξενιτειά. Π οντιακό θέατρο. Θεσσαλονίκη, 1990. Σελ. 69.

Μελέτες Π Α Τ Ρ Α Σ ΔΙΟΝΥΣΙΟΣ. Το αττικό πλήρες δράμα ως μορφή τέχνης. Αθήνα, Εστία, 1991. Σελ. 278. Δρχ.

2200 .

ΠΕΤΙΜ ΕΖΑΣ Η ΡΑΚ ΛΗ Σ. Εθνική Αντίσταση και κ ο ι­ νωνική επανάσταση. Ζέρβας και Ε.Α.Μ. Αδήνα 1991. Σελ. 544 + φωτ. ΓΟΥΙΤΝ ΕΡ ΛΩΡΕΝΣ. Η αμερικανική επέμβαση στην Ελλάδα. 1943-1949. Θεσσαλονίκη, Βάνιας, 1991. Σελ. 543. Δρχ. 3120.

FARRAR C. Ο ι αρχές της δημοκρατικής σκέμης στην κλασική Αθήνα. Μετ. Α.Η. Σακελλαρίου. Α δ ή ­ να, Παπαδήμας, 1991. Σελ. 463. Δρχ. 2900.

ΙΣΤΟΡΙΑ

ΤΑΞΙΔΙΑ

Μαρτυρίες

Κόσμος

Γ ΙΑ Ν Ν Α Κ Ο Π Ο Υ Λ Ο Υ ΣΜΑΡΩ. Μεγάλωσε ή φύγε. Αθήνα, Κομμούνα, 1991. Σελ. 160. Δρχ. 935.

Βιογραφίες

ΒΕΡΕΤΤΑΣ Μ ΑΡΙΟΣ. Η μαγεία του Μπαλί. Αθήνα, Χριστάκης, 1991. Σελ. 299. Δρχ. 2390.

ΠΑΙΔΙΚΑ

ΓΑΡ ΔΙΚ ΑΣ Κ.Δ. Χ ρονικό ενός αγιάτρευτου γιατρού. Αδήνα, Π αρισιάνος, 1991. Σελ. 457. Δρχ. 3120.

Ελεύθερα αναγνώσματα Ελληνική Ιστορία Θέματα νεοελληνικής ιστορίας. (18ος-20ος αιώνας). Εισ.-επιμ. Γ.Β. Δερτιλής - Κ. Κωστής. Αδήνα, Σάκκουλας, 1991. Σελ. 416. Δρχ. 4000. ΑΝ Δ ΡΕΟ Υ ΑΠ Ο Σ ΤΟ ΛΗ Σ . Τ ο Δ ιδασκαλείο Θεσσα­ λίας. (1882-1906). Βόλος, 1991. (Ανάτ.). Σελ. 119. Α Π Ο Σ Τ Ο Λ Α Κ Η Σ Ι.Μ. Η δ ικαιοσύνη στη Μ υκηναϊκή Εποχή. Αδήνα, Σάκκουλας, 1991. Σελ. 230. Δρχ.

3500. Β Ρ ΑΝ Ο Π Ο ΥΛ Ο Σ ΕΠ ΑΜ . Α. Ο δοιπορικό στην Ιο ρ­ δανία. Αδήνα, Κ έντρο Έ ρευ να ς κ α ι Μ ελ έτης Ε λλη­ νισμού, 1991. Σελ. 147. Δρχ. 1350. ΛΕΟΝ ΤΣΙΝ Η Σ Γ.Ν. Ζητήματα Επτανησιακής Κοινω­ νικής ιστορίας. Αδήνα, Τολίδ ης, 1991. Σελ. 699. Δρχ. 4680. Π Α Π Α ΪΩ Α Ν Ν Ο Υ Δ.Κ. Η πολιτική των επισκόπων στην τουρκοκρατία. Αδήνα, 1991. Σελ. 122. Δρχ.

1140. Π Α Π Α Κ Ω Σ Τ Α Σ ΓΙΑΝΝ Η Σ. Φ ιλολογικά σαλόνια και καφενεία της Αθήνας. Β ' έκδοση. Αθήνα, Εστία, 1991. Σελ. 518.

Δ ΙΑ Μ Α Ν Τ Η Μ. - Μ Π Ο Υ Ν Τ Ο Υ Ρ Η Ε. Τ ο μυστικό του Απόλλωνα. Αδήνα, Γνώση, 1991. Σελ. 37. Δρχ.

620. ΣΤΡ ΑΤΙΚΗ Σ ΠΟΤΗ Σ. Ο ι μύθοι των λουλουδιών. Α ­ θήνα, Σ τρατίκης, 1991. Σελ. 63. Δρχ. 830. ΣΦ Α ΕΛΟ Υ Κ Α Λ Λ ΙΟ Π Η . Στον ίσκιο του Δικέφαλου. Β ' έκδοση. Αδήνα, Ψ υχογιός, 1991. Σελ. 166. Δρχ.

1000. Χ Α Τ Ζ Η Π Α Ν Α Γ ΙΩ Τ Η ΙΛ ΙΑ. Ο Κοκκινοκαρδούλης. Αθήνα, Σύγχρονη Εποχή, 1991. Σελ. 36. Δρχ. 1040.

Κόμικς G O N IC K LA R RY . Η ιστορία του κόσμου σε κόμικς. Τόμος Α ': Η εξέλιξη των πάντων. Μετ. Κ. Χανδρινός. Αθήνα, Κάτοπτρο, 1991. Σελ. 64. Δρχ. 1250.

ΠΕΡΙΟΔΙΚΑ Α Δ Ο Υ Λ Ω Τ Η Μ ΑΝ Η . Τεύχος 1. Δρχ. 250. ΓΥΝ Α ΙΚ Α . Τ ο κλασικό γυναικείο περιοδικό. Τεύχος 1073. Δρχ. 500. ΔΙΑΒΑ ΖΩ . Δεκαπενθήμερη επιθεώρηση του β ι­ βλίου. Τεύχος 268. Δρχ. 500. ΔΙΕΘΝ Η Σ ΕΠΙΘ ΕΩ ΡΗ ΣΗ . Διμηνιαίο Τεύχος 8. Δρχ. 500.

περιοδικό.

Ε Λ Λ Η Ν ΙΚ Η Φ ΙΛΟ ΣΟ Φ ΙΚ Η ΕΠΙΘ ΕΩΡΗΣΗ. Τόμος 8, Τεύχος 23. Δρχ. 830. ΕΛ Λ Ο Π ΙΑ . Π ερ ιοδ ικό για τα εθνικά θέματα. Τεύχος 6. Δρχ. 400.

78/δελτιο ΕΠΙΘ ΕΩ ΡΗΣΗ Κ Ο ΙΝ Ω Ν ΙΚ Ω Ν ΕΡΕΥΝΩΝ. Τεύχος 79, 1990. Δρχ. 620.

Ν ΕΑ Κ Ο ΙΝ Ω Ν ΙΟ Λ Ο ΓΙΑ .. Τριμηνιαία επιθεώρηση κοινωνικών επιστημών. Τεύχος 12. Δρχ. 1000.

ΕΥ Θ ΥΝ Η . Π ερ ιοδ ικό ελευθερίας και γλώσσας. Τεύ­ χος 235. Δρχ. 300.

ΟΘΟ ΝΗ . Τρίμηνο κινηματογραφικό περιοδικό θεω­ ρίας / κριτικής. Τεύχος 41. Δρχ. 400.

ΘΕΣΕΙΣ. Τριμηνιαίο περιοδικό. Τεύχος 36. Δρχ.

600.

ΠΕΡΙΠΛΟΥΣ. Τρίμηνη έκδοση. Τεύχος 28-29. Δρχ.

500.

ΛΕ ΒΙΑ Θ ΑΝ . Τ ριμηνιαία έκδοση. Τεύχος 10. Δρχ.

1300.

Ο Π Ο ΛΙΤΗΣ. Μ ηνιαία επιθεώρηση. Τεύχος 114. Δρχ. 400.

Λ Ο ΓΟ Υ ΧΑΡΙΝ. Εξαμηνιαία έκδοση θεωρίας και κριτικής. Τεύχος 2. Δρχ. 1500.

ΠΟΡΦΥΡΑΣ. Τ ριμηνιαίο περιοδικό. Τεύχος 57-58. Δρχ. 1500. ΣΗΜ Α. Δίμηνο περιοδικό. Τεύχος 3. Δρχ. 800.

Ν Α Υ Τ ΙΚ Η ΕΠΙΘΕΩΡΗΣΗ. Δ ιμηνιαίο περιοδικό. Τόμος 133ος, τεύχος 469. Δρχ. 500.

ΧΟΡΟΣ. Τρίμηνη έκδοση. Τεύχος 3. Δρχ. 500.

κ « ι όμως αλ ηθινό! ΒΙΒΛΙΑ

ΜΕ Ε Κ Π Τ Ω Σ Η

7 0%

Η μεγαλύτερη εκποίηση - προσφορά που έγινε ποτέ στο χώρο του βιβλίου Τα “ΒΙΒΛΙΑ για Ο Λ Ο Υ Σ ” δημιούργησαν ένα ειδικό τμήμα - παράρτημα, στη μεγάλη αίθουσα του βιβλιοπωλείου τους (Αιόλου 104 α' όρ. Ομόνοια, τηλ. 3250650), όπου μια ομάδα γνωστών εκδοτών (ΑΙΓ0ΚΕΡΩΣ, ΑΙΟΛΟΣ, ΑΛΜΠΑΤΡΟΣ, ΑΣΤΑΡΤΗ, ΑΣΤΕΡΙ, ΕΙΡΗΝΗ, ΕΠΙΚΟΥΡΟΣ, ΕΡΑΤΩ, ΕΡΜΕΙΑΣ, ΗΡΙΔΑΝΟΣ, ΚΑΛΒΟΣ, ΚΕΔΡΟΣ, ΜΙΝΩΑΣ, ΜΝΗΜΗ, ΜΠ0ΥΚ0ΥΜΑΝΗΣ, ΟΔΥΣΣΕΑΣ, ΣΜΥΡΝΙΩΤΑΚΗΣ, ΣΤΟΧΑΣΤΗΣ κ.ά. ) προσφέρουν εκατοντάδες τίτλους βιβλίων με έκπτωση 70%. Μια μοναδική ευκαιρία να επιλέξετε και να πλουτίσετε τη βιβλιοθήκη σας με αξιόλογα βιβλία σε τιμές απίστευτα χα­ μηλές (Ένα βιβλίο π.χ. των 800 δρχ. προσφέρεται 240 δρχ. κ.τ.λ.) Τα βιβλία στέλνονται και στην Επαρχία (και στο Εξωτερικό) με το σύστημα των ταχυδρομικών αντικαταβολών. Τηλε­ φωνήστε μας ή γράψτε μας να σας στείλουμε δωρεάν κατάλογο των βιβλιοπροσφορών μας. Η αίθουσα παραμένει ανοιχτή κάθε μέρα από τις 8 το πρωί ως τις 8 το βράδυ (το Σάββατο ως τις 3 μ.μ.) και στο διά­ στημα αυτό μπορείτε να μας επισκέπτεστε ή να μας τηλεφωνείτε.

Ο κ α τ ά λ ο γ ο ς τ ων β ι β λ ι ο π ρ ο σ φ ο ρ ώ ν σ υ ν ε χ ώ ς α ν α ν ε ώ ν ε τ α ι . Δ Ι Α Θ Ε Τ Ο Υ Μ Ε Ο Λ Α ΤΑ Β Ι Β Λ Ι Α Σ Τ Ι Σ Κ Α Λ Υ Τ Ε Ρ Ε Σ Τ Ι Μ Ε Σ

ΒΙΒΛΙΑ ΓΙΑ ΟΛΟΥΣ

ΑΙΟΛΟΥ 104 α όρ. ΟΜΟΝΟΙΑ 10564 ΑΘΗΝΑ, τηλ. 3218934, 3250650, 3214941

δελτιο/79

δελ

Σ τ η ν Κ ρ ιτ ι κ ο γ ρ α φ ί α π ε ρ ιλ α μ β ά ν ο ν τ α ι ό λ ε ς ο ι ε ­ π ώ ν υ μ ε ς β ιβ λ ιο κ ρ ιτ ικ έ ς κ α ι β ιβ λ ιο π α ρ ο υ σ ι ά σ ε ις τω ν ε λ λ η ν ικ ώ ν ε κ δ ό σ ε ω ν π ο υ δ η μ ο σ ιε ύ ο ν τ α ι σ τ ο ν η μ ε ρ ή σ ιο α θ η ν α ϊκ ό τύπο. Π ε ρ ιλ α μ β ά ν ο ν τ α ι, ~ ε π ί σ η ς , κ α ι κ ρ ιτ ι κ έ ς δ η μ ο σ ι ε υ μ έ ν ε ς σ τ ο ν π ε ρ ιο δ ικ ό κα ι ε π α ρ χ ια κ ό τύ­ π ο , ό σ ε ς φ υ σ ικ ά φ ρ ο ν τ ίζ ο υ ν

Λ 1Τ 1 U * 111

Τ I ο

ϊ

σ τ έ λ ν ο υ ν ο ι σ υ ν τά υς. Γ ια κ ά θ ε β ι β λ ί ο ΙΛ IV X J σ η μ ε ιώ ν ο ν τ α ι, μ έ σ α σ ε π α ρ έ ν θ ε σ η : το ό ν ο μ α τ ο υ κ ρ ι­ τ ικ ο ύ κ α ι ο τ ίτλ ο ς τ ο υ ε ν τ ύ π ο υ , κ α θ ώ ς κ α ι η η μ έ ­ ρ α δ η μ ο σ ίε υ σ η ς τη ς κ ρ ιτ ικ ή ς α ν π ρ ό κ ε ιτ α ι για ε φ η μ ε ρ ίδ α , ή ο α ρ ι θ μ ό ς έ κ δ ο σ η ς α ν π ρ ό κ ε ιτ α ι γ ια π ε ρ ιο δ ικ ό έ ν τ υ π ο .

Βιβλιογραφίες Γουλανδρής Ν.: Βιβλιογραφ ικό μελέτημα (1930-1989) Δ. Χατζή (Α. Φραντζή, Α ν τί, 472)

18 Αυγούστου 31 Αυγούστου 1991

γ ρα φια

27 ΐ

Επιμέλεια: Μαρία Τρουπάκη

Ιατρική Οντάν Μ.: Ανα-γέννηση (Ν. Ντόκας, Ε λ ε υ θ ε ρ ο τ υ π ία , 25/8)

Πολιτική

Γλώσσα

Περεστρόικα. Νέα σκέμη για τη χώρα μας και τον κό­ σμο (κ. Τσαούσης, Έ θ ν ο ς , 22/8)

Λαμμίδης Γ.Ν.: Ο ι νέοι κατήγοροι της γλώσσας μας (Δ. Στεργίου, Ο ικ ο ν ο μ ι κ ό ς Τ α χ υ δ ρ ό μ ο ς , 22/8)

Οικονομία

Πεζογραφία

Γιαννόπουλος Γ.Ν.: Ο «νέος προστατευτισμός» και το εμπόριο ΕΟΚ-ΚΟΜΕΚΟΝ» (Θ. Χούτας, Ο ικ ο ν ο ­ μ ι κ ό ς Τ α χ υ δ ρ ό μ ο ς , 22/8)

Βαλέτας Κ.: Τ ο κορίτσι με το μεγάλο βρακί (Δ. Γ τά­ κος, Ε ξ ό ρ μ η σ η , 18/8) Βαρβέρης Κ.: Ο γλάρος με τα τυρκουάζ μάτια (Μ. Στράνης, Π ε ρ ι'π λ ο υ ς , 28-29) Εμπειρικός Α.: Ο Μεγάλος Ανατολικός. Τομ. A', Β' (Μ. Φάις, Π ε ρ ι'π λ ο υ ς , 28-29) Θεοφίλου Ν.: Μ ε ταχύτητα ηλικίας (Η.Χ. Παπαδημητρακόπουλος, Α ν τί, 472) Κουτσούκας Η.: Καλύτερα να νικήσουν οι κόκκινοι (Η.Χ. Παπαδημητρακόπουλος, Κ α θ η μ ε ρ ιν ή , 18/8) Μπρατάκος X.: Στη φυλακή (Ε. Χουζούρη, Ε Ν Α , 21 /8 ) Ξανθούλης Γ.: Το ροζ που δεν ξέχασα (Κ. Σταματίου, Ν έ α , 24/8) Π ετσετίδης Δ.: Το παιγνίδι (Ν. Ντόκας, Ε λ ε υ θ ε ρ ο τ υ ­ π ία , 25/8)

Δίκαιο Καρακώστας Γ. Προσωπικότητα και τύπος (Α.Δ. Παπαγιαννίδης, Ο ικ ο ν ο μ ι κ ό ς Τ α χ υ δ ρ ό μ ο ς , 22/8) Biscard Α .: Αρχαίο Ελληνικό Δ ίκαιο (Κ. Κοκορογιάννης, Ισ τ ο ρ ία , 278)

Λαογραφία Π ολίτης Ν.: Το ελληνικό δημοτικό τραγούδι (Ν. Βαγενάς, Β ή μ α , 25 /8 )

Οικολογία -Πασκαλάκο: Ιστορία της Ο ικολογίας (Κ. Σταματίου, Τ α χ υ δ ρ ό μ ο ς , 28 /8 )

80/δελτίο Πρωτογερέλης Μ.: Πατησίων (Ν. Ντόκας, Ελευθερο­ τυπία, 25/8) Σολωμός Δ.: Η γυναίκα της Ζάκυνθος (Ζ.Μ. Κοπιδάκης, Βήμα, 18/8) Φ ακίνου Ε.: Γάτα με πέταλα (Ρ. Φ ράγκου-Κικίλια, Περίπλους, 28-29) Φακίνου Ε.: Ζάχαρη στην άκρη (Κ. Σταματίου, Νέα, 24 /8 ) Ζαρντέν Α.: Φανφάν (Κ. Τσαούσης, Έθνος, 22/8) Θάκερυ Ο.: Τ ο βιβλίο των Σνομπ (Π. Μπουκάλας, Καθημερινή, 23/8) Μ ακ Ίνερνι Τ.: Η ιστορία της ζωής (Α. Κώττη, Ριζο­ σπάστης, 29/8) Μπλίξεν Κ.: Ιστορίες του χειμώνα (Α. Γριμάνη, ΕΝΑ, 28/8) Π οίηση Βάλβη-Μυλωνά Λ.: Παραμονή στον κόσμο (Δ. Σέρρας, Περίπλους, 28-29) Βαρόπουλος Α.: Ο ι πλανόδιες βροχοπτώσεις (Γ.Δ. Καραμητσόπουλος, Εμβόλιμον, 11)

το βήμα

ίων κοινωνικών επιστημών

Κάρτερ Γ.: Ενδόμηση (Κ. Βαλαβάνης, Ελεύθερη Ώ ­ ρα, 19/8) Μ όραρης Γ.: Συναναστροφές της σιωπής (X. Χατζηπαπάς, Ν έα Εποχή, 208) Παπαθανασόπουλος Θ.: Διγενής Ακρίτας (Ν. Μακρυγιάννης, Εμβόλιμον, 11) Παστάκας Σ.: Η μάθηση της αναπνοής (Τ. Καπερνάρος, Καθημερινή, 23/8) Σιδηρά Α.: Η όγδοη νότα (Δ. Ζαδές, Περίπλους, 28-29) Σκιαθάς Α.: Ο ίππος των κυμάτων (Κ. Τσαούσης, Έ­ θνος, 22 /8 ) Σουρβίνος Δ.: Απόδειπνος (Μ. Γραμματικού, Π ερ ί­ πλους, 28-29) Σοφάς Λ.; Αντικατοπτρισμοί (Ρ. Χριστόφορου, Νέα Εποχή, 208) Χωρεάνθης Κ.: Ταμείον ανέμων (Γ. Κουβαράς, Π ερ ί­ πλους, 28-29) Μ ελ έτες Κακναβάτος Ε.: Για το Μ εγάλο Α νατολικό (Ε. Αρανίτσης, Ελευθεροτυπία, 21/8) Κολυβάς Ι.Κ.: Λογική της αφήγησης και ηθική του λόγου (Κ. Τσαούσης, Έθνος, 22/8) Παπαγιώργης Κ.: Ντοστογιέφσκι (Β. Χατζηβασιλείου, Αντί, 23/8) Μ ερλιέ Ο.: Ο Σολωμός κι ο Ω ριγένης (Π. Κιτρομηλίδης, Περίπλους, 28-29) Π α ιδικ ά Σουρέλη Γ.: Ο μεγάλος αποχαιρετισμός (Ε. Σαραντίτη, Ελευθεροτυπία, 21/8) Νέστλινγκερ Κ.: Ω! π κόλαση (Ε. Σαραντίτη, Ελευθε­ ροτυπία, 21/8)

Π. Τερλεξής: Ηκρίσητηςπολιτικήςστην Ελλάδα σήμερα Η. Θερμός: Μορφολογίασυστημικής αλλαγής F. Fukuyama: Απάντησηστους επικριτές μου

Λ. ΜοράτσυΑλιμπράντη:Γυναικείες σταδιοδρομίες και

Α λληλογραφ ία

οικιακήεργασίαστησύγχρονη Ελλάδα w

Σολωμός

τωνοικισμών

Θ εατρικά Έ ργα

Σ. Αυγερινού-ΚοΑώνια -Π. ΗλιοπούΑου: Ελληνικήγεωργία καιτο σύστημα Γ.Ξανθάκου-Μ. Καΐλα Ν.Ανδρεαδάκης: Ηλογικήτης σχολικήςαποτυχίας

Δ.:

Αλληλογραφία (Ν. Μπακουνάκης, Marie-Claire, Σεπτ. 1991)

Ρακίνας. Φ αίδρα (Β. Χατζηβασιλείου, Αντί, 23/8)

στοελληνικόσχολείο

Δ. Παναγιωτακόπουλος -Α. Ρήγα: Αναπαράστασηλέξεων συναφώνμε

Ιστορία

ταγηρατειά

6. Mehrabian: Αραβικήανατολή Π.Αναστασιάδης: Τοτέλοςτης Ευρώπης; Ανακοινώσεις: Συνέδριο ιατρικής ηθικής Βιβλιοκριτικές-Βιβλιοπαρουσιάοεις Τ Ε Υ Χ Ο Σ 4 - Μ Α Ι Ο Σ 1991 ^

r

Δερπλής Γ.Β. - Κωστής Κ.: Θέματα νεοελληνικής Ι­ στορίας 18ος-20ός αιώνας (Σ. Ντάλης, Αυγή. 18/8) Κουλικούρδη Γ.: Α ίγινα (Κ. Τσαούσης, Έθνος, 18/8) Παρασκευαΐδης Π.; Η Λέσβος κατά την τουρκοκρα­ τία (Κ. Κοκορογιάννης, Ιστορία, 277) Σαββίδης Α.; Σελίδες από τη βαλκανική αντίδραση στην Οθωμανική Επέκταση κατά τους 14ο και 15ο αιώνα (Δ. Παυλάκου, Αυγή, 18/8) Τσιμπουκίδης Δ.: Ελεύθεροι και δούλοι (Θ. Παπαρήγας, Ριζοσπάστης, 22/8)

ΜΕΓΑ ΕΠΙΤΟΜΟ ΛΕΞΙΚΟ ΣΧ Η Μ Α : 17 χ 24 cm - Σ Ε Λ ΙΔ Ε Σ 776 - ISBN 960-01-0228-7

ΜΙΚΡΟ ΕΠΙΤΟΜΟ ΛΕΞΙΚΟ ΣΧ Η Μ Α : 14 χ 21 cm - Σ Ε Λ ΙΔ Ε Σ 392 - ISBN 960-01-0237-6

Για την σωστή προσέγγιση τον αρχαίου ελληνικού λόγου

ΤΑ ΡΗΜΑΤΑ 1

Ο ΜΑΛΑ & Α Ν Ο Μ Α Λ Α ,

τ δ :Βη2 K

Α Υ Θ Ε Ν Τ Ι Κ Η

t w

^ 1

Π Α Ι Δ Ε Ι Α

G U T E N B E R G

4 Ε Κ Δ Ο ΣΕ ΙΣ ΚΕΔΡΟΣ Γ . Γ ε ν ν α δ ίο υ 3, Τ η λ . 36.09.712 -

36.02.007

Αλέξης Πανσέληνος ΒΡΑΔΥΕΣ ΜΠΑΛΕΤΟΥ Μυθιστόρημα

0 Κρις Καλλίτσης και η Κότια Γεροδήμου, δυο μάλλον άσημοι χορευτές του μπαλέτου, βρίσκονται ξαφνικά μπλεγμένοι στα δίχτυα μιας πλεκτάνης που σκοπεύει ν’ αναδείξει την Κάτια από το κορ ντε-μπαλέ σαν σολίστα. Η πλεκτάνη αποτυχαίνοντας ξετυλίγει ένα κουβάρι από αλυσσιδωτές αν τιδράσεις, που φτάνει ίσαμε τα Δεκεμβριανά κι από κει, πίσωπάλι στη δεκαετία του ’50, στην επο· χή της Χούντας και στη σύγχρονη Ελλάδα. Η αδυναμία των νεότερων γενιών να συνδέσουν τα ση· μερινά προβλήματά τους με την προϊστορία του τόπου στις δεκαετίες που πέρασαν, αποτελεί το κύριο θέμα του βιβλίου. Δυο παλιοί αριστεροί ανακαλύπτουν την άσχημη αλήθεια για τον εαυτέ τους στο πρόσωπο ενός δεξιού, κοινού τους φίλου, κι εκείνος τη δική του ομορφιά στα πρόσωπο των παλιών συντρόφων της νεότητάς του. Οι δυο χορευτές συμβιβάζονται με την πραγματικότη τα, ενώ ένα νέο αστέρι γεννιέται στο χώρο του ελληνικού Θεάτρου. Κέρδη και ζημίες από την όλη ιστορία, μένει.να εκτιμηθούν στο τέλος του βιβλίου, καθώς ο αναγνώστης μια μουσκεύει στο βυθέ της θάλασσας και μια στεγνώνει κάτω από τις ακτίνες του αττικού ήλιου.

Αία Μεγάλου· Σεφεριάδη Ο ΔΡΟΜΟΣ ΕΙΝΑΙ Η ΧΑΡΑ Μυθιστόρημα Μέσα στη δίνη της μικρασιατικής καταστροφής ένα βρέφος φυγαδεύεται, για να βρει καινούργια πατρίδα και οικογένεια σ’ ένα νησί του Αιγαίου. Αυτή είναι η Ελένη, μια αγράμματη νησιώτισσα, που κατέχει τη δυσκολότερη απ’ όλες τις τέχνες: την τέχνη της ζωής. Το «ιαματικό» αυτό βιβλίο εξιστορεί το βίο της, βίο παράλληλο με εκείνον της νεότερης Ελλάδας.

Α λέξανδρος Κοτξιάς Ο ΠΥΓΜΑΧΟΣ

Ν .Δ . Τριανταφυλλόπουλος ΜΕ ΤΟΝ ΤΡΟΠΟ

Νουβέλα

ΤΟΥ ΠΑΠΑΔΙΑΜ ΑΝΤΗ

Η τρίτη νουβέλα της σειράς ΤΑ ΠΑΙΔΙΑ ΤΟΥ ΚΡΟΝΟΥ που άρχισε ο συγγραφέας με τον Ιαγουάρο και συνέχισε με τη Μηχανή. «Αν έχεις τύχη διάβαινε και ριζικό περπάτει» πιστεύει ο Ελληνικός λαός και ο κλητήρας που αφηγείται τον Πυγμάχο. «Κι έτσι που όλα στη ζωή μου έρχονται ανάποδα δεν απομένει για ν’ ανταπεξέλθουμε παρά ο προσωπικός μου δυναμισμός - η πυγμαχία - » σε τούτα έχει καταλήξει ο κακότυχος αφηγητής έπειτα από τις «διδαχές» ενός δυναμικού δημοσιογράφου στην εφημερίδα όπου κι οι δυό εργάζονται. Και καθώς τις δικές του αναποδιές και αντιξοότητες αφηγείται ο νεαρός απόκληρος της τύχης, στην πραγματικότητα ξετυλίγει, χωρίς να τη λέει και χωρίς να τη γνωρίζει, την κατά πολύ συναρπαστικότερη ιστορία του «διδάχου» του, ενός αυθεντικού Πυγμάχου.

Συλλογή διηγημάτων Φέτος, που συμπληρώνονται 80 χρόνια από το θάνατο του μεγάλου Σκιαθίτη πεζογράφου μας, ο ΚΕΔΡΟΣ παρουσιάζει, με την επιμέλεια του Ν.Δ. Τριανταφυλλόπουλου, την Ανθολογία «Με τον τρόπο του Παπαδιαμάντη» Τα χαριτωμένα αφηγήματα της Ανθολογίας, γραμμένα από παλαιότερους (Βάρναλη, Καραγάτση, Λαπαθιώτη) και νεώτερους με το ύφος του Παπαδιαμάντη, αντανακλούν τη μαγεία του κόσμου του και της γραφής του.