Τεύχος 261

Α ΣΗΜΑΝΤΙΚΟΤΕΡΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΗΣ ΕΠΟΧΗΣ ΜΑΣ Ε

Λ

Λ

Η

ΓΙΑΝΝΗ

Ν Π.

Ε

Σ

ΚΑΨΗ

ΣΤΡΑΤΗΓΕ ΙΔΟ„Τ ΦΡΕΓΑΤΑ

ΠΡΕΠΕΙ ΝΑ ΥΠΟΣΤΗΡΙΖΟΥΜΕ ΤΟΥΣ ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΟΥΣ ΜΑΣ ΔΗΜΙΟΥΡΓΟΥΣ

Εκδόσεις ΛΙΒΑΝΗ

ΝΕΑ ΣΥΝΟΡΑ ΤΟ ΚΛΕΙΔΙ

ΜΥΘΟΣ NOIR

ΓΙΑ ΝΑ ΕΧΟΥΝ «ΓΝΩΣΗ» ΟΙ ΑΝΑΓΝΩΣΤΕΣ ------

—__ _

3ο ΤΕΥΧΟΣ

------

Θεωρία καί, Κοινωνία

πιστημών του ανθρώπου

ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΣ 1990 Αντωνης Λιακός

ςτούμοναι&ολογιοςτηςγονιόςτον'30 Νικος Δ βμερτζης θεωρίες Kept της εξουσίας ©ΕΟΛΟΣΗΣ ΝΙΚΟΛΑ Ι ΔΗΣ Αιμίλιος Μεταξοποτλος

Ετθτμιος Τςιωνας Φιλοσοφίαecuηθικήστην οικονομικήσκέψη Ετοιμης Παπαδνμητρκιι Ελένη Καρλμπατζακη ΟEmileDurkhcimγύρωσπύ την κλασικήφιλοσοφία NORBERTOΒΟΒΒΙΟ

εκδόσεις

«γνώση» ι

Ιπποκράτους 3)410680Αθήνα, τηλ. 3620941 - 36.21 ιβ4 « Γρπν- Αυξεντίου 26.15? η Ιλίσια, Αθήνα, πτλ. 77 86441

■Ν®'&

Α ντωνης Σ οτροτνης

Πάσχα στο χωριό Νουβέλα ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΚΑΣΤΑΝΙΩΤΗ

Ε κ δ ό σ ε ις Κ α ς τ α ν ιω τ η Η σύγχρονη εκδοτική παρουσία στα ελληνικά γράμματα

Ε κδόσεις Καςτανιωτη Η σύγχρονη εκδοτική παρουσία στα ελληνικά γρ άμ μ ατα-------

Μόλις κυκλοφόρησε

γ ιρ

Έγα επ ίκα ιρ ο β ιβ λ ίο βη,μιρνΡΥΡ του λ ' ΡΑ ΪΧ και της Ι^εα ς ρ\ας PwWfYTV? Γερμοιγίςις Σ$ ό/\α τα β.ιβΛιαπωΛεί^. και...

^ ι u ι κ q Μ ^ Η Ζ % % $ ‘λ \ %\ ; Ή ^ \ ^ %% \ - \ Π \ · \ % · \ 5. . 4^3* 3(

ΕΞΑΝΤΑΣ

Συντροφευμένος από μια μυστηριακή ξανθή OKtd και τα δάκρυα του πατέρα ο Βίκτορ Φλαντρέν Πενιέλ έρχεται να ζήσει σ’ ένα ακριηκό κυκλωμένο από δάση χωριουδάκι όπου θα γεννήσει πολυάριθμους απογόνους, ση­ μαδεμένους όλους από τη διδυ­ μία και τη δία του πάθους. ΣΤ

αυτή τη γη όπου ο πόλεμος έρ­ χεται και ξανάρχεται, όλα τα πρόσωπα θα παλέψουν μέσα στη νύχτα της ιστορίας, θ’ αγω­ νιστούν ενάντια στο θάνατο, την προδοσία και τη λήθη του έρωτα ακροπατώντας ανάμεσα στο θρύλο, το όνειρο και την πραγ­ ματικότητα. Η Σ.Ζ. γεννήθηκε στην Πράγα. Το Βιβλίο των νυχτών είναι το πρώτο της μυθιστόρημα και έχει τιμηθεί με έξι λογοτεχνικά Βρα­ βεία.

ΕΚΔΟΤΙΚΗ

Γ ΙΑ Ν Ν Η Σ ΒΟ Υ Λ ΓΑ ΡΗ Σ Ο ΔΥΣΚΟΛΟΣ Ε Κ ΣΥ ΓΧ ΡΟ Ν ΙΣΜ Ο Σ Ποιες αιτίες έκαναν δύσκολη την πραγμάτωση μιας οργανικής μεταρρυθμιστικής πολιτικής; Ποιες αντιθέσεις και ποιες συ­ γκρούσεις γέννησαν οι ανάγκες εκσυγχρονισμού και εκδημοκρα­ τισμού του πολιτικού συστήμα­ τος της Ιταλίας; Στα «οικεία» αυτά ερωτήματα απαντά το Βι­ βλίο εξετάζοντας την Ιταλία των κρίσιμων δεκαετιών του '50 και

του ’60 με επίκεντρο τις σχέσεις και τις αλληλεξαρτήσεις του τύ­ που ανάπτυξης και των στρατη­ γικών συναίνεσης.

Α ΓΚ Ο Υ Σ Τ ΙΝ Σ Α Ν Τ Σ Ε Θ Β ΙΔ Α Λ Μ Π Ο Υ Ν ΙΟ Υ Ε Λ , Δ Ο Ρ Κ Α N T Α Λ Ι: Τ Ο Α ΙΝ ΙΓ Μ Α Δ ΙΧ Ω Σ Τ Ε Λ Ο Σ Το γεγονός ότι τα 3 διασημότερα ονόματα της Ισπανίας του 20ού αι. υπήρξαν στενοί φίλοι και το έργο τους σημαδεύτηκε από τα αισθήματα στοργής, α-

που έτρε­ φαν ο ένας για τον άλλον, είναι σχεδόν μοναδικό στην ισπανική αλλά και την παγκόσμια ιστορία. Αυτή τη σχέση επιχειρεί να φω­ τίσει η αυστηρή και τεκμηριωμέ­ νη εργασία του Α.Σ.Β. με τη Βοή­ θεια πληθώρας ανέκδοτων ντο­ κουμέντων, μαρτυριών και γενι­ κά υλικού που συγκέντρωσε ή συμβουλεύτηκε στην Ισπανία, Γαλλία, Η.Π.Α. και Μεξικό. μ

Τζαβέλλα 1 - ΑΘΗΝΑ 106 81 - ΤΗΛ. 3604885, Fax. 3613065

ΛΙΛΙΙ ΖΩΓΡΑΦΟV

S iS * ?

'

ν

»

ΠΑΛΑΙΟΠΩΛΗΣ ΑΝΑΜΝΗΣΕΩΝ ΚΚΛΟΣΚΙΣ ΙΛΙΙΘΙΙΙΛΙΛΙΙΣ

Γ ρ α φ τ ε ίτ ε σ υ ν δ ρ ο μ η τ έ ς

Συνδρομές εσωτερικού και Κύπρου Ε τήσια 10.000 - Σ πουδα στική 9.000 δρ χ. Εξάμηνη 5.500 - Σ πουδα στική 4.500 δρ χ. Ο ργανισμώ ν, Τ ραπεζώ ν, Ιδρυμ ά τω ν 11.000 δρ χ. Συνδρομές εξω τερικού Ε τήσια 80 δολ. (ΗΠΑ) Σ πουδα στική Ετήσια 75 δολ. Ιδρυμάτω ν, Βιβλιοθηκών 95 δολ. Τα πα λιά μηνιαία τεύχη κοστίζουν 800 δ ρ χ., τα δ εκ α πενθή μ ερα 500 δ ρ χ. κ α ι τα δ ιπ λά 800 δρ χ. Εμβάσματα στη διεύθυνση: Κατερίνα Γρυπονησιώτου Α. Μ εταξά 26, Α θήνα - 106 81

ΔΙΑΒΑΖΩ Α. Μ εταξά 26, Αθήνα -

106 81

Σύνταξη: 36.40.487 Λογιστήριο: 36.40.488 Διαφημίσεις: 36.42.789 Συνδρομές: 36.42.765

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ

Τεύχος 261 17 Απριλίου 1991 Τιμή: Δρχ. 500 Ιδρυτής: Περικλής Αθανασόπουλος Διευθυντής: Γιώργος Γαλάντης Αρχισυντάκτης: Ηρακλής Παπαλέξης Σύνταξη: Κατερίνα Γρυπονησιώτου, Βα­ σίλης Καλαμαράς, Ηρακλής Παπαλέξης, Βάσω Σπάθή, Μαρία Στασινοπούλου Οικονομικός υπεύθυνος: Βάσω Σπάθή Συνδρομές: Κατερίνα Γρυπονησιώτου Διαφημίσεις: Ηρακλής Παπαλέξης Σελιδοποίηση-Μοντάζ: Νένη Ράις Γλωσσική επιμέλεια-Διορθώσεις: Βίκυ Κωτσοβέλου Στοιχειοθεσία: Φωτοκύτταρο Ε.Π.Ε., Υμηττού 219, τηλ. 75.16.333 Φωτογραφίσεις-Μοντάζ: I. Χριστοδουλάκος - I. Κοργιαλάς Ο.Ε., Α. Μεταξά 26, τηλ. 36.41.134 Εκτύπωση: Αφοί Τσαλδάρη Ο.Ε., Φυλής 35, Καματερό, τηλ. 23.18.444 Βιβλιοδεσία: Νικ. Κατριβάνος και Σία Ο.Ε., Στ. Γόνατά 48, τηλ. 57.49.951 Διανομή: Νέο Πρακτορείο Τύπου

ΧΡΟΝΙΚΑ ΜΟ Λ ΙΣ ΚΥΚΛ Ο Φ ΟΡΗ ΣΑ Ν : Επιμέλεια Η ρ α κ λ ή ς Π α πα λ έξ η ς Η Α ΓΟ ΡΑ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ ΤΟ Π ΡΟ Φ ΙΛ ΤΩΝ ΕΚ ΔΟ ΤΩΝ ΔΙΑ Λ Ο ΓΟ Ι: Γράφουν οι Γιάννης Βαρβέρης, Κ ώ σ τας Κ αφέτσιος, Σ τά μ ο ς Π α πα σ τά μ ο υ κ α ι Η λ ία ς Α. Λ ιβάνης ΕΡΕΥ Ν Α : Βάσκο Π ά πα (1922-1991) Α ΦΙΕΡΩ Μ Α

Ε Π ΙΛ Ο ΓΗ ΚΟΙΝ ΩΝ ΙΟ Λ ΟΓΙΑ : Γράφει ο Δ η μ ή τρη ς Τ σα τσο ύ λης Π Ο ΙΗ Σ Η : Γράφει ο Γιώ ργος Βέης Π ΕΖΟΓΡΑ Φ ΙΑ : Γράφει ο Η λ ία ς Κ εφ άλας ΙΣΤ Ο ΡΙΑ : Γράφουν η Χ ριστίνα Π . Σ τρατηγοπούλου κ α ι ο Θ. Ψ α λιδό πο υ λο ς

Εξώφυλλο: Γιώργος Γαλάντης

24 36 46 49 53 58

Ο Δ Η ΓΟ Σ ΒΙΒΛΙΩΝ

Ιδιοκτήτης-Εκδότης: Γιώργος Γαβαλάς

Θεσσαλονίκη: Βιβλιοπωλείο «Κέντρο του βιβλίου» Λασσάνη 9 τηλ. 237.463

15 19

Α νδρέα ς Λ εντά κη ς: Α νολοκλή ρω τοι Έ ρ ω τε ς στην Α ρχα ία Ε λληνική Λ ογοτεχνία Κ ώ στας Χ ωρεάνθης: Έ γ ώ δέ μόνα καθεύδω Μ αρίνη Σ κλήρη: 17ος αιώ να ς: ο α νο λ ο κλ ή ρ ω το ς έρ ω τα ς σ τα όρια του τρα γικο ύ Γιάννης Ν. Μ π ασ κό ζο ς: Τ ο " ά π ρ α γ ο ” πά θ ο ς του Φ λω μπέρ Δ η μ ή τρη ς Π λ ά κ α ς: «Η Π ρ ιγκη πέσσα Ιζα μ πώ » του 'Α γγέλου Τ ερζάκη (Έ ρ ω τα ς α νο λ ο κλ ή ρ ω το ς ή πλήρης) Α λεξά νδρα Χ αΐνη: Η «γυάλινη» ολοκλήρω ση τω ν παραμ υθιώ ν

Κεντρική διάθεση: Αθήνα: «Διαβάζω»

8 10 11

61 65 67 69

ΔΕΛ ΤΙΟ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΟ ΔΕΛ ΤΙΟ

73

Κ ΡΙΤΙΚ Ο ΓΡΑΦ ΙΑ

78

στο επόμενο «Διαβάζω»

αφιέρωμα: Τηλεόραση και Παιδί

Παρακαλούμε τους εκδότες να αποστέλλουν το συντομότερο δυνατόν τα βιβλία τους στα γραφεία του περιοδικού για την άμε­ ση ενημέρωση της συντακτικής επιτροπής, η οποία υπογράφει τα κείμενα που ακολουθούν.

ί

Ο Σλήμαν και η Τροία Ή δ η με τα ταξίδια των μεγάλων εξερευνήσεων σε 6 βιβλία (Μάρκο Πόλο, Κολόμβος, Μαγγελάνος, Λίβινγκστον, Κουκ και Βόρειος Πόλος) έχει γίνει μια πολύ καλή αρχή στο χώρο του παιδικού βιβλίου. Βιβλία βασισμένα στην Ιστορία, προσεγμένα και καλαίσθητα, διαβάζονται και γοητεύουν εκατομμύρια παι­ διά σ' όλο τον κόσμο. Συνεχίζοντας, λοιπόν, αυτή τη σημαντική προσπάθεια οι εκδόσεις «Άμμος» ξεκίνησαν την έκδοση στα ελ­ ληνικά μιας νέας σειράς βιβλίων των Ventura-Cesarani με θέμα τους μεγάλους χαμένους πολιτισμούς. Πρώτο βιβλίο της σειράς είναι «Η Τροία». Ο Ερ. Σλήμαν, του οποίου το όνομα είναι συνδεδεμένο με την ανακάλυψη της αρ­ χαίας αυτής πόλης, στα 18 του χρόνια εργάζεται ως ταχυδρομι­ κός διανομέας στο Άμστερνταμ. Ταξιδεύει για τη Ν. Αμερική, αλλά το πλοίο ναυαγεί στη Μάγχη. Κολυμπώντας φθάνει στο νησί των πουλιών της Δανίας. Επιστρέφει στο Άμστερνταμ και μια εταιρεία, στην οποία βρήκε δουλειά, τον στέλνει αντιπρό­ σωπό της στην Πετρούπολη. Εκεί ο Ερ. Σλήμαν πλουτίζει αλλά σκέφτεται πάντα την Αμερική. Γνωρίζει τις Ηνωμένες Πολιτείες και τυχαία βρίσκεται στο Σαν Φρανσίσκο, στα 1851, την ημέρα ακριβώς της μεγάλης πυρκα­ γιάς. Μετακομίζει στο Σακραμέντο, ανοίγει εκεί τράπεζα, γίνε­ ται ακόμη πλουσιότερος παρά τις ατυχίες και αποφασίζει στα 30 του χρόνια ν' αποσυρθεί από τις επιχειρήσεις. Μαθαίνει σε 6 βδομάδες τα νέα ελληνικά, μετά τα αρχαία και 3 μήνες αργότε­ ρα διαβάζει τον Όμηρο στο πρωτότυπο. Η Τροία όμως είναι ακόμη μακριά. Ο Ερ. Σλήμαν κάνει το γύρο του κόσμου. Στα 44 χρόνια του σπουδάζει γλώσσες και φιλολογία στο πανεπιστήμιο της Σορβόνης και τότε αποφασίζει να αποδείξει ότι οι ιστορίες του Ομή­ ρου είναι ιστορικά γεγονότα. Επισκέπτεται την Ιθάκη. Δεν έχει αμφιβολίες για την ύπαρξη του Ομήρου, ούτε γι' αυτά που εξι­ στορεί στην Ιλιάδα και την Οδύσσεια. Στις 9 Απριλίου του 1870 αρχίζει τις ανασκαφές στο λόφο του Χίσσαρλικ στα παράλια της Μ. Ασίας. Μια πόλη βγαίνει στο φως. Είναι όμως η Τροία; Παρά τις δυσκολίες συνεχίζει το έργο του και ανακαλύπτει αυτό που τον κάνει διάσημο στα πέρατα του κόσμου: το Θησαυρό του Πριάμου. Παρά την κριτική που του ασκήθηκε, πολλές φορές δίκαια, ο Σλήμαν ήταν αυτός που μας έμαθε να πιστεύουμε τη φωνή των αρχαίων ποιητών. Η Τροία λοιπόν που ζωντανεύει το

S

χρονικά 19 Βιβλίο ήταν μια μικρή πόλη με 3.000 περίπου κατοίκους. Ακο­ λουθώντας τις διηγήσεις του Ομήρου, τα παιδιά μαθαίνουν πώ ς έγινε ο Τρωικός πόλεμος και ποιοι ήταν οι ήρωές του. Πώς ζουσαν τότε οι άνθρωποι και ποιος ήταν ο πολιτισμός τους, τι ρόλο έπαιξε ο Δουρειος Ίπ πος, πω ς τον εμπνεύστηκε ο πολυ­ μήχανος Οδυσσέας και πω ς μια νύχτα με δόλο μπήκε στην π ό ­ λη, η οποία παραδόθηκε στις φλόγες και καταστράφηκε. Ο Ερρίκος Σλήμαν είχε πιστέψει στον Όμηρο. Σκάβοντας τον εγκαταλειμμένο λόφο του Χίσσαρλικ ζωντάνεψε το μακρινό μας παρελθόν. «Η Τροία» είναι ένα βιβλίο για παιδιά από 7 χρονών και πάνω που συνδυάζει την απόλυτη ιστορική ακρίβεια με τη γοητεία του παραμυθιού, εικονογραφημένο έξοχα από τον Piero Ventura.

PIERO VENTURA, GIAN PAOLO CESERANI. Τροία. Αναζητώντας τους χαμένους πολιτισμούς. Αθήνα, Αμμος, 1991. Σελ. 58. Δρχ. 1500.

Χιλιάδες ανθρωπάκια τακτοποιημένα σε λίγες μόλις σελίδες Τον Γουόλι μας παροτρύνει να ψάξουμε και να βρούμε, στις σε­ λίδες αυτού του βιβλίου, ο ίδιος ο συγγραφέας. Ο ήρωάς μας Γουόλι, με το παράξενο ντύσιμο - ριγέ ασπροκόκκινη μπλού­ ζα, μπερέ με πον-πον, θαλασσί παντελόνι, γυαλιά - και με εκ­ δρομικό εξοπλισμό. Ταξιδεύει για να γνωρίσει τον κόσμο. Οι προτιμήσεις του Γουόλι συγκεντρώνονται σε χώρους όπου συ­ νωστίζεται πολύς κόσμος, όπως σε Σιδηροδρομικούς Σταθμούς, σε Αεροδρόμια, σε Λούνα Παρκ, σε Μουσεία και σε τόσα ενδια­ φέροντα μέρη που θα θέλαμε να επισκεφθούμε και εμείς. Ο Συγγραφέας ζητάει από μας να αναγνωρίσουμε, στις εικόνες του βιβλίου, τη χαραχτηριστική φιγούρα του Γουόλι ανάμεσα σε πλήθος ανθρώπων που κινούνται, μορφάζουν, κλαίνε, κολυ­ μπούν και αντιδρούν με ασυνήθιστους, ξεκαρδιστικούς τρό­ πους. Για να εντοπίσουμε τον φίλο μας, λοιπόν, περιδιαβαίνουμε α­ νάμεσα σε ομάδες ατόμων που συνθέτουν μικρά επεισόδια με έντονο χιουμοριστικό ύφος. Η κίνηση των εκατοντάδων προσώ­ πω ν και ο γελοιογραφικός τους χαρακτήρας κάνουν την παρα­ τήρηση και την έρευνα για την ανακάλυψη του Γουόλι παιγνίδι. Ένα ευχάριστο παιγνίδι όχι μόνο για τον μικρό αναγνώστη αλ­ λά και για τον ενήλικο. Ό τα ν ο αναγνώστης έχει εντοπίσει τον Γουόλι σε 12 διαφορετικά μέρη-εικόνες, καλείται από τον συγ­ γραφέα να επιχειρήσει την ανακάλυψη 200 αντικειμένων που εί­ ναι κρυμμένα στα διάφορα μέρη που επισκέφθηκε ο Γουόλι και που δεν τα εντόπισε στον «πρώτο γύρο». Ευχάριστο βιβλίο που διαβάζεται και ξαναδιαβάζεται, που παίζεται και ξαναπαίζεται. Το σκίτσο του Χάντφορντ λέει πολλά και προκαλεί το θαυμασμό για τη λεπτομερειακή και χαρακτη­ ριστική απόδοση των φυσιογνωμιών και των καταστάσεων. ΧΑΝΤΦΟΡΝΤ ΜΑΡΤΙΝ: Πού είναι ο Γουόλι; Μετάφραση: Λήδα Παπαδοπούλου. Θεσσαλονίκη, Α.Σ.Ε., 1990. Σελ. 28.

η ΑΓΟΡΑ

του ΒΙΒΑΙΟΥ από 17 Μαρτίου έως 31 Μαρτίου 1991 Γρηγόρης-Αθ., Δοκιμάκης-Ηράκλειο, Δωδώνη-Αθ. Ελευθερουδάκης-Αθ., Ενδοχώρα-Αθ., Εστία-ΑΘ. Ευριπίδης-Χαλάνδρι, Ιανός-Θεσσ., Κατώι του Βιβλίου Θεσσ., Λέσχη του Βιβλίου-Αθ., Libro-Αθ., Μεθενίτης Πάτρα, Όμηρος-Βόλος, Πρίσμα-Πειραιάς, ΡαγιάςΘεσσ., Ρόμβος-Αθ., Σάκης-Νέα Σμύρνη, Σύγχρονη Εττοχή-ΑΘ., Σύμβολο-Κηφισιά, Φιλιττττότης-ΑΘ.,

Ο πίνακας παρουσιάζει τα εμπορικότερα βιβλία ενός δεκαπενθημέρου, σύμφωνα με τα στοιχεία που μας παραχώρη­ σαν 20 βιβλιοπώλες α π ’ όλη την Ελλάδα, δηλώνοντας ο κάθενας τους τέσσερα βιβλία που είχαν τις περισσότερες πω λήσεις στο βιβλιοπωλείο του κατά το διάστημα αυτό. Έτσι κάθε βιβλιοπωλείο δίνει τέσσερις βαθμούς στο βιβλίο που είχε τις περισσότερες πωλήσεις, τρεις βαθμούς στο αμέσως επόμενο, δύο βαθμούς στο τρίτο κατά σειρά βιβλίο, ενώ ένα βαθμό παίρνει το τέταρτο.

ΕΜΠΕΙΡΙΚΟΣ Α.: Ο Μέγας Ανατολικός ΑΓΡΑ ΜΑΤΕΣΙΣ Π.: Η μητέρα του σκύλου ΜΕΓΑΠΑΝΟΥ Α.: Γκρίζα Πέτρα ΓΙΟΒΑΝΝΑ: Ά ντε γεια

ΚΑΣΤΑΝΙΩΤΗΣ

LIBRO

ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΕΠΟΧΗ

ΛΩΡΕΝΣ Τ.Ε.: Επτά στύλοι της Σοφίας

ΕΣΤΙΑ

ΖΩΓΡΑΦΟΥ Λ.: Παλαιοπώλης Αναμνήσεων

ΓΑΒΡΙΗΛΙΔΗΣ

ΔΙΑΚΟΓΙΑΝΝΗΣ Κ.: Γράμμα στον σιωνιστή Μπους ΒΑΜΒΟΥΝΑΚΗ Μ.: Κλειστά μάτια ΕΚΟ Ο.: Η Αποκάλυψη

ΛΟΓΟΘΕΤΗΣ

ΦΙΛΙΠΠΟΤΗΣ

ΕΚΔΟΤΙΚΟΣ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ

ΜΜ

ΓΙΑΝΝΑΡΑΣ X.: Σχόλιο στο Άσμα Ασμάτων

m m

ΜΑΡΚΕΣ Γκ. Γκ.: Ο Στρατηγός μες στο Λαβύρινθό του

mm ΕΥΘΥΜΙΑΔΗ Ν.: Τρυφερός Θάνατος

ΔΟΜΟΣ

ΕΣΤΙΑ

ΜΟΥΡΣΕΛΑΣ Κ.: Βαμμένα κόκκινα μαλλιά

ΚΕΔΡΟΣ

ΝΕΑ ΣΥΝΟΡΑ

το Προφίλ των Εκδοτών Πριν 10 χρόνια, όταν το «Διαβάζω» άρχισε να παρουσιάζει σε κάθε τεύχος του κι από έναν εκδότη, αυτή η παρουσίαση είχε ιδιαίτερο ενδιαφέρον επειδή χαρτογραφούσε συνολικά το έργο, την ιστορία, τα προβλήματα και τις ιδιαιτερότητες του εκδοτικού κόσμου. Σήμερα η εικόνα έχει αλλάξει. Πολλοί από τους, τότε, εκδοτικούς οίκους δεν υπάρχουν πια, άλλοι συνεχίζουν τις δράστηριότητές τους στο χώρο, ενώ άλλοι έχουν δυναμικά, στο μεταξύ, εμφανιστεί. Θεωρώντας λοιπόν απαραίτητο να επαναπροσδιορίσουμε τον εκδοτικό μας χάρτη εγκαινιάσαμε το «ΠΡΟΦΙΛ ΤΩΝ ΕΚΔΟΤΩΝ». Σ’ αυτή τη νέα στήλη οι εκδότες θ’ απαντούν σε 9 κοινά σε όλους - ερωτήματα που έχουν στόχο να διαφανεί η φυσιογνωμία κάθε εκδοτικού οίκου, αλλά και η σχέση του με τους άλλους εκδότες.

12/χρονικα

9 Π

Είστε πιστοί στους αρχι­ κούς σας στόχους; Οι επι­ λογές των βιβλίων που εκδίδετε ακολουθούν τους νόμους ζήτησης και προ­ σφοράς;

ερωτήματα στις

ΕΚ ΔΟ Σ Ε ΙΣ ΝΕΦΕΛΗ

Ποια είναι η εκδοτική σας πολιτική και ποιους χώ­ ρους καλύπτει η εκδοτική σας δραστηριότητα;

■ I υτό που ρωτάτε είναι το Α και το Ω ενός εκδοτικού οίκου. Είναι δύσκολο λοιπόν να το εξαντλήσει κανείς στον περιορισμένο χώρο πο υ διαθέτει η έρευνα σας. Θα μπορούσαμε ωστόσο να πούμε πω ς: Ό τα ν πρωτοξεκίνησα με ενδιέφεραν αποκλειστικά σχεδόν τα εμπορικά βιβλία. Πίστευα τότε ότι όσο γρηγορότε­ ρα παίρνεις «μεγαλύτερη φέτα α π ' την αγορά» τόσο σπουδαιότερος και καλύ­ τερος εκδότης είσαι. Με τον καιρό κατά­ λαβα ότι αυτό μόνο του δε λέει τίποτα. Γιατί δεν αρκεί να βγάζεις πολλά βιβλία· πρέπει αυτά να είναι καλά επιλεγμένα και σωστά φροντισμένα. Μ' απασχολού­ σαν λοιπόν τα πολλά και εμπορικά βι­ βλία. Αυτό ήταν το βασικό κριτήριο των επιλογώ ν μου. Δεν μπορώ όμως να π ω ότι δεν με ενδιέφερε και η ποιότητα. Ερ­ χόταν όμως σε δεύτερη μοίρα. Άλλωστε είναι αδύνατο σ' ένα νέο εκδοτικό - με περιορισμένες δυνατότητες - ό π ω ς ή­ ταν η ΝΕΦΕΛΗ τότε - , να συμβαδίζουν η μεγάλη παραγω γή, η εμπορικότητα και η ποιότητα. Αυτό π ο υ συνήθως γί­ νεται, όταν κατέχεσαι α π ό την π α ρ α π ά ­ νω αντίληψη, είναι η προχειρότητα. Αυτό εν πολλοίς ήταν και το δικό μου αποτέλεσμα. Τώρα πια, τα πράγματα στη ΝΕΦΕΛΗ δε γίνονται έτσι. Τώρα με απασχολεί πρ ώ τα η ποιότητα και η σωστή επιλο­ γή των βιβλίων πο υ βγάζω και μετά η ε­ μπορικότητα. Αρκετές φορές βέβαια συνδυάζονται και τα δυο αυτά, ό πω ς στις περιπτώ σεις των βιβλίων του Ταρκόφσκι, της Μαίρη Γουέμπκ.ά. Και είναι αυτό πο υ περισσότερο ψάχνω.

τσι, απαντώντας στη δεύτερη ερώ­ τησή σας, ευθέως σας λέω ότι «δεν είμαι πισ τός στους αρχικούς μου στό­ χους». Και για να συμπληρώσω την πρώ τη ερώτηση για τους χώρους που καλύπτει η εκδοτική δραστηριότητα της ΝΕΦΕΛΗΣ αυτοί είναι οι τομείς της Ελ­ ληνικής και Ξένης Λογοτεχνίας, της Φι­ λοσοφίας, της Τέχνης, της Μουσικής, της Γλωσσολογίας, της Παιδικής Λογο­ τεχνίας και της Ψυχανάλυσής. Μ' ενδια­ φέρουν δε τόσο τα κλασικά όσο και τα σύγχρονα κείμενα.

Πώς επιλέγετε τα βιβλία που πρόκειται να εκδώσετε; Υπάρχει κάποια επι­ τροπή; Ενημερώνεστε από τον ξένο Τύπο για το τι συμβαίνει παγκόσμια στο χώρο του βιβλίου;

Ί ;Ί I

επιλογή των βιβλίων γίνεται με • I πολλούς τρόπους. Σε κάθε κατη| γορία βιβλίων πο υ εκδίδουμε, υ­ πάρχει υπεύθυνος π ο υ επιλέγει. Οι ε­ πιλογές αυτές τηρούνται πιστά, εκτός α π ό τις περιπτώ σεις πο υ τα οικονομι­ κά μου δεν το επιτρέπουν. Υπάρχουν ε­ πίσης προτάσεις συγγραφέω ν, φίλων της «Νεφέλης», κι ακόμα αυτό π ο υ π ο ­ λύ συνοπτικά λέγεται διαίσθηση του εκ­ δότη. Αυτό το τελευταίο αφορά κυρίως την εμπορικότητα. Ναι, ενημερωνόμαστε για το τί συμβαί­ νει παγκόσμια στο χώρο του βιβλίου, τό­ σο παρακολουθώντας τον διεθνή Τύπο, όσο και επισκεπτόμενοι διάφορες διε­ θνείς εκθέσεις βιβλίων. Τέλος, έχουμε συ­ χνή α λ λ η λ ο γ ρ α φ ία με π ο λ λ ο ύ ς εκδοτικούς οίκους του εξωτερικού.

χρονικα/13

Προωθείτε, σταθερά, νέ­ ους συγγραφείς ή περισ­ σότερο σας ενδιαφέρουν οι ήδη καταξιωμένοι;

Ποιον από τους εκδοτι­ κούς οίκους εκτιμάτε πε­ ρισσότερο για την προ­ σφορά του και γιατί;

¥ \ αι οι νέοι με ενδιαφέρουν και οι I V καταξιωμένοι. Ωστόσο η π λ ά ­ στιγγα κλίνει υπέρ των καταξιωμένων. Τούτο είναι φυσικό. Υπάρχει η σιγουριά της επιλογής και της επιτυχίας. Ανεπι­ φύλακτα όμως εκδίδουμε και κείμενα νέ­ ων συγγραφέω ν, π ο υ τα θεωρούμε ενδιαφέροντα.

I I εν είναι μόνο ένας ο εκδότης π ο υ εκτιμάω. Υπάρχει μια ομάδα εκ­ δοτών, πο υ βγαίνει κατευθείαν μέσα α π ό την ελληνική τυπογραφική και εκ­ δοτική παράδοση. Είναι ΤΑ ΚΕΙΜΕΝΑ, Ο ΙΚΑΡΟΣ, TO Μ.Ι.Ε.Τ., Η ΔΙΑΓΩΝΙΟΣ, Ο ΔΟΜΟΣ, Η ΣΤΙΓΜΗ. Οι εκδότες αυτοί πο υ αισθάνονται άσχημα όταν τους ξεφύγει ένα τυπογραφικό λάθος, π ο υ ε­ πιλέγουν μόνο με κριτήρια ποιότητας και π ο υ φτιάχνουν ένα βιβλίο με το ή­ θος του επιστήμονα και του καλλιτέχνη, είναι π ο υ κρατάνε το βιβλίο σ' ένα υψη­ λό επίπεδο. Αν σήμερα το ελληνικό βι­ βλίο θεωρείται α π ό τα καλύτερα στον κόσμο, σ' αυτούς και στην αντίληψη π ο υ αυτοί έχουν, οφείλεται. Κι αν θα 'π ρ επ ε να σταθώ περισσότε­ ρο σε κάποιους, αυτοί θα ήταν ΤΑ ΚΕΙ­ ΜΕΝΑ, πο υ κάθε τους βιβλίο ήταν ένα αριστούργημα ευαισθησίας, τεχνικής και υπευθυνότητας και ο ΓΑΛΑΞΙΑΣ για τον μοναδικό του εκδοτικό π ρ ο γ ρ α μ ­ ματισμό.

V

Θεωρείτε ότι επιτελείτε πολιτιστικό έργο; Αν ναι, πώ ς αντιλαμβάνεστε αυτή τη λειτουργία;

C

ίναι γενικώς αποδεκτό ότι το βιβλίο ανήκει στα «πολιτιστικά πρ οϊό­ ντα». Με την έννοια αυτή κάθε εκδοτι­ κός οίκος επιτελεί πολιτιστικό έργο. Η άποψή μου είναι - έτσι γενικά - ότι κά­ θε εκδότης δεν πρ έπ ει να ξεχνάει π ω ς το να φτιάξεις ένα βιβλίο είναι σαν να φτιάχνεις ένα έργο τέχνης και π ω ς με την επιλογή-πρόταση π ο υ κάνει, εκδίδοντας ένα βιβλίο, προω θεί ή δεν π ρ ο ­ ωθεί τον πολιτισμό στην εποχή του. g

Ποια βιβλία άλλων εκδοτι­ κών οίκων θα θέλατε να είχατε εκδώσει εσείς;

Υ

■% υκλοφορούν πολλά ενδιαφέροI ντα βιβλία. Εντελώς ενδεικτικά, θα 'θελα να είχα εκδώσει πολλά α π ό τα βιβλία των ΚΕΙΜΕΝΩΝ, του Μ.Ι.Ε.Τ., του ΙΚΑΡΟΥ...

Ποιους θεωρείτε φυσι­ κούς σας συμμάχους (εφη­ μερίδες, περιοδικά, T.V., ραδιόφωνο, πολιτεία κ.ά);

το σύνολό τους τα μέσα μαζικής επικοινωνίας τελευταία ασχο­ λούνται όλο και περισσότερο με τα βι­ βλία. Ιδιαίτερα επισημαίνω το ρόλο του ραδιοφώνου - έχει πά ρ α πολλές εκ­ πομ π ές. Η τηλεόραση αντίθετα, κυρίως η ιδιωτική, δεν ασχολείται καθόλου με το βιβλίο και τους συγγραφείς, ενώ η κρατική συνεχώς μειώνει τις εκπομπές βιβλίου. Εκείνο π ο υ χρειάζεται να τονισθεί είναι ότι, π α ρ ά την καλή διάθεση, οι περιοσότερεο εκπομπές γίνονται βκ

σ

14/χρονικα

στικά και πρόχειρα. Τέλος, θα ήθελα να επισημάνω ένα φαινόμενο που, κατά τη γνώμη μου, αξίζει να μελετηθεί διεξοδι­ κά: οι σελίδες των εφημερίδων και των

περιοδικών π ο υ ασχολούνται με το βι­ βλίο διαρκώς αυξάνονται· ταυτόχρονα ό­ μως, η κριτική βιβλίου υ π ο χω ρ εί διαρκώς.

ΑΓΑΠΗ ΕΥΑΓΓΕΑΙΔΗ: Χοροί του Μ εσαίω να και τη ς Αναγέννησης.

τ V

Ποια βιβλία σκοπεύετε να εκδώσετε προσεχώς;

α βιβλία π ο υ θα εκδώσουμε είναι:

Μια μοναδική στο είδος της μελέτη που ε­ πιδιώκει να βοηθήσει τους χορευτές, τους δασκάλους του χορού και τους χορογράφους, σαν συμπλήρωμα για τη θεωρητι­ κή και πρακτική τους καλλιέργεια. Η μελέτη συνοδεύεται από σκίτσα αναπαρα­ στάσεις και από πλούσια βιβλιογραφία.

ΛΑΟΓΡΑΦΙΑ ΗΜΑΣ ΠΕΤΡΟΠΟΥΛΟΣ: Το Ά γ ιο Χασισάκι, Τα Μ ικρά Ρεμπέτικα, Η Μ υθολογία του Βερολίνου

Τρία βιβλία που κυκλοφορούν για πρώτη φορά, στα πλαίσια της έκδοσης των 'Α­ πάντων του γνωστού για τις λαογραφικές μελέτες, αλλά και για το τολμηρό χιούμορ του, συγγραφέα.

Η ΠΕΖΟΓΡΑΦΙΚΗ ΜΑΣ ΠΑΡΑΔΟΣΗ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ΘΕΟΤΟΚΗΣ: Ο Πύργος του Ακροπόταμου. Το όνειρο τη ς Κλάρας και άλλα διηγήματα.

Δύο ακόμη τόμοι της σειράς, αφιερωμένοι στο έργο ενός από τους μεγαλύτερους Έλ­ ληνες πεζογράφους. ΓΙΑΝΝΗΣ ΒΛΑΧΟΓΙΑΝΝΗΣ: Ιστορίες του Γιάννου Επαχτίτη και άλλα διηγήματα.

ΛΙΟΥΙΣ ΚΑΡΟΛ: Μέσα α π ' τον καθρέφτη.

Ένας τόμος με τα καλύτερα διηγήματα ε­ νός ακόμη από τους σημαντικούς πεζογράφους μας.

Το αριστούργημα που, μαζί με την «Αλί­ κη», υπήρξε σταθμός στην παιδική λογο­ τεχνία.

ΞΕΝΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ

ΒΙΒΛΙΑ ΓΙΑ ΝΕΟΥΣ

ΟΣΚΑΡ ΟΥΑΪΑΝΤ: Το Σ π ίτι με τις Ροδιές.

ΤΖΩΝ ΙΡΒΙΝΓΚ: Θέα στον Ω κεανό.

Εννέα διηγήματα που οι συμβολισμοί και η μαγική τους ατμόσφαιρα συναρπάζουν τους αναγνώστες - μικρούς και μεγάλους.

Ένα συναρπαστικό μυθιστόρημα του παγκοσμίως γνωστού Αμερικανού συγγρα­ φέα που εδώ πραγματεύεται με χιούμορ, απλότητα και αμεσότητα ζητήματα όπω ς οι προσωπικές επιλογές, η αλήθεια και το ψέμα στη ζωή μας, ο έρωτας και οι ανικα­ νοποίητες επιθυμίες.

ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ ΤΕΧΝΗΣ ΜΩΡΙΣ ΜΕΡΛΩ-ΠΟΝΤΥ: Η αμφιβολία του Σεζάν. Το μ ά τι και το πνεύμα. Δύο κείμενα του μεγάλου Γάλλου φιλόσο­

φου που δίνουν στον αναγνώστη την ευ­ καιρία να γνωρίσει πώ ς αντιλαμβάνεται ο συγγραφέας το έργο τέχνης, την αισθητι­ κή στάση και τη σημασία της καλλιτεχνι­ κής δημιουργίας.

ΜΑΙΡΗ ΓΟΥΕΜΠ: Επτά για ένα Μ υστικό.

Το αναγνωστικό κοινό π ου γνώρισε και α­ γάπησε την Αγγλίδα συγγραφέα από το «Ακριβό Φαρμάκι» και την «Αλεπουδίτσα», έχει την ευκαιρία να διαβάσει ένα ακόμη έρ­ γο της, να απολαύσει τη μαγική του ατμό­ σφαιρα και... να λύσει ένα μυστήριο.

χρονικα/15 Για τον Μαριβό Αγαπητό «Διαβάζω», Στην «Παραστασιολογία Μαρι­ βό 1980-90» του τεύχους 257, θα ήθελα να υπομνήσω το έργο «Η Ψευτοϋπηρέτρια» (La fausse suivante) του Μαριβό, που ανέ­ βασε σε σκηνοθεσία Πέπης Οικονομοπούλου και μετάφραση δική μου ο θίασος «Καθρέφτης», το καλοκαίρι του 1987, στο θέατρο «Ρεματιάς» Χαλανδρίου και την άνοιξη του 1988, στο θέατρο «ο­ δού Αντιόχειας». Ευχαριστώ Γιάννης Βαρβέρης

Για την "Κοινωνική Ψυχολογία” Κύριε Παπαλέξη, Με μεγάλη μου χαρά και ικανο­ ποίηση διάβασα το αφιέρωμα του περιοδικού σας (τεύχος 255) στην Κοινωνική ψυχολογία - έ­ νας επιστημονικός κλάδος που δεν είναι τόσο διαδεδομένος στην Ελλάδα. Πραγματικά, οι θέσεις των κα­ ταξιωμένων διεθνώς αρθρογράφων πλούτισαν τη γνωστική μου υποδομή και μου δημιούργησαν κριτικά ερωτήματα αλλά και κά­ ποια ερωτηματικά. Και επειδή δεν θέλω να μακρηγορήσω θα παραλείψω τα πρώτα και θα ανα­ φερθώ κατευθείαν στα δεύτερα. Κίνητρο λοιπόν, για τη σύντα­ ξη αυτού του γράμματος αποτέλεσε το ερώτημά του κατά πόσον ο τίτλος του αφιερώματος είναι ενδεικτικός του περιεχομένου. Συγκεκριμένα: Αν και αναφέρεται στον πρόλογο ότι «... κοινός παρονομαστής της μεγάλης πλειοψηφίας των μελετών που εντάσσονται στο γνωστικό α­ ντικείμενο της κοινωνικής ψυχο­ λογίας είναι η πριμοδότηση παραγόντων και μηχανισμών που κινούνται στη σφαίρα των ενδο-ατομικών διεργασιών ή των διατομικών σχέσεων», λείπει από το αφιέρωμά σας μία έστω περι­ γραφική πληροφόρηση για το κομμάτι αυτό της Κ.Ψ., δηλαδή την ψυχολογική κοινωνική ψυχο­ λογία (Wilson και Shafer, 1978), ώστε να γίνει πιο σαφής στους «μη εγνωκότες» η επιχειρηματο­

λογία και η πολεμική των αρθρογράφων. Γιατί ακριβώς συμβαί­ νει για πολλούς ιστορικούς της Κ.Ψ. η ιστορία της να μην αρχίζει με τον Le Bon αλλά με τους Lasarus, Linder κ.α. (βλ. Graumann, C., 1988). Τέλος, θα ήθελα να σημειώσω την εντύπωση που μου προκάλεσε το ότι στη βιβλιογραφία που παρατίθεται δεν αναφέρεται ί­ σως το πιο σημαντικό εισαγωγι­ κό εγχειρίδιο πυ 1 έχει εκδοθεί και βλέπει την Κ.Ψ. την Ευρω­ παϊκή της προοπτική: r. wstone, Μ., Stroebe, W., Codol, J-P., Stephenson, G.M., (Eds.), (1988), Introduction to social psycho­ logy, Oxford: Blackwell. Με την ελπίδα ότι η επιστολή μου αυτή ίσως να συμβάλει σε μια πιο σφαιρική αντιμετώπιση του θέματος: «Κοινωνική Ψυ­ χολογία».

Με τιμή Κώστας Καφέτσιος Μεταπτυχιακός στην Κοινωνική Ψυχολογία στο Α.Π.Θ.

Η επιστολή του κου Κ. Καφέτσιου επιδόθηκε στον κ. Σ. Παπαστάμου, ο οποίος μας έ­ στειλε την παρακάτω α­ πάντηση: Κύριε Παπαλέξη, Σε απάντηση στην επιστολή του κ. Κώστα Καφέτσιου, μετα­

πτυχιακού φοιτητή στην Κοινωνι­ κή Ψυχολογία στο Α.Π.Θ. που εί­ χατε την καλοσύνη να μου δώσε­ τε, θα ήθελα να κάνω τις ακόλου­ θες παρατηρήσεις.

1. Δεν γνωρίζω κατά πόσον αρμόζει σ’ εμένα να υπεραμυνθώ του αφιερώματος του περιοδικού σας στην Κοινωνική Ψυχολογία, ας μου επιτραπεί όμως να διαφω­ νήσω με την άποψη του επιστο­ λογράφου, ο οποίος αναρωτιέται για το αν ο τίτλος του αφιερώμα­ τος αυτού είναι ενδεικτικός του περιεχομένου του. Η διαφωνία μου αυτή οφείλεται στους ακό­ λουθους λόγους: α. Αν στον πρόλογο σημειώνε­ ται ότι «ο κοινός παρονομαστής της μεγάλης πλειοψηφίας των μελετών που εντάσσονται στο γνωστικό αντικείμενο της Κοινω­ νικής ψυχολογίας είναι η πριμο­ δότηση παραγόντων και μηχανι­ σμών που κινούνται στη σφαίρα των ενδοατομικών διεργασίαν ή των διατομικών σχέσεων», αναφέρεται επίσης ότι (η Κοινωνική Ψυχολογία) «προσπάθησε να εγκαταλείψει τη στατική αντίληψή που χαρακτήριζε τις κλασικές κοινωνιοψυχολογικές εργασίες και θεωρίες, για να προσλάβει τη δυναμική που κρύβεται πίσω από όλα τα κοινωνιοψυχολογικά φαι­ νόμενα». Όσον αφορά λοιπόν στο άρθρο μου «Κοινωνική Ψυ­ χολογία: μια σύντομη ιστορική και επιστημολογική αναδρομή», εσκεμμένα έδωσα μικρό βάρος

16/χρονικα στη συγκεκριμένη αυτή προσέγ­ δεν ασχολείται σήμερα η κοινω­ γνώστες του έγκριτου περιοδι­ γιση της Κοινωνικής Ψυχολο­ νική ψυχολογία; κού σας, τον τρόπο λειτουργίας γίας: αντιπροσωπευτική έχει πά3. Τέλος, πιστεύω ότι η παρα­ενός εκδοτικού οίκου, καθώς και ψει να είναι προ πολλού, η δυνα­ τήρηση του κ. Καφέτσιου για την τον τρόπο έκδοσης και εμπορίας μική της στην επιστημονική κοι­ παράλειψη από τη βιβλιογραφία ενός βιβλίου. νότητα ιδιαίτερα περιορισμένη, του εγχειριδίου των Hewstone, Υπάρχουν πολλοί εκδοτικοί οί­ το δε μέλλον της αμφίβολο. Έ­ Stroebe, Codol και Stephenson κοι στη χώρα μας. Άλλοι εξειδικρινα σκόπιμο λοιπόν να αναφερ­ (1988) είναι άνευ περιεχομένου. κευμένοι και άλλοι πιο γενικοί, θώ εκτενέστερα στο κομμάτι της Ήταν αδύνατο σε τόσο περιορι­ που εκδίδουν ταυτόχρονα μεγά­ Κοινωνικής Ψυχολογίας που α­ σμένο χώρο να γίνουν πλήρεις α­ λη γκάμα θεματολογίας βιβλίων. ποτελεί τον πυρήνα της σύγχρο­ ναφορές στο τί έχει γραφεί για Αυτό που φαντάζομαι ότι ενδια­ νης προβληματικής στον χώρο την Κοινωνική Ψυχολογία. Όσο φέρει κυρίως τους αναγνώστες αυτό. για την άποψη ότι πρόκειται για σας, είναι ο τρόπος έκδοσης βι­ β. Δεν κατανοώ την αναφορά το πιο σημαντικό ίσως εγχειρί­ βλίων, κυρίως, λογοτεχνικού πε­ διο, ομολογώ ότι η δήλωση αυτή του κ. Καφέτσιου σ’ αυτό που αριεχομένου, είτε Ελλήνων είτε με εκπλήσσει. Θα μπορούσα να ποκαλεί «Ψυχολογική Κοινωνική ξένων συγγραφέων. φέρω αρκετά επιχειρήματα Ψυχολογία». Αν υπονοεί έτσι την Ας ξεκινήσουμε με το πιο α­ (πράγμα που δεν έκανε ο κ. Κα- πλό, δηλαδή τη μετάφραση ενός ύπαρξη μιας «Κοινωνιολογικής Κοινωνικής Ψυχολογίας» η ο­ φέτσιος, αφήνοντας να πλανάται ξένου λογοτεχνικού έργου στη ένα μυστήριο γύρω από τη δήλω­ γλώσσα μας. Στην Ευρώπη, στις ποία πριμοδοτήθηκε σε βάρος σή του αυτή) και να ισχυριστώ α­ ΗΠΑ και γενικά στον υπόλοιπο της πρώτης, ας μου επιτραπεί να κριβώς το αντίθετο. Αν δεν το κά­ κόσμο εκδίδονται καθημερινά χι­ διαφωνήσω ξανά. Δεν γνωρίζω σε ποιού είδους κοινωνική ψυχο­ νω είναι επειδή δεν είναι του πα­ λιάδες τίτλοι βιβλίων, αγνώστων ρόντος, αλλά ούτε και ενδιαφέ­ και γνωστών συγγραφέων, πολ­ λογία αναφέρεται· θεωρώ, άλλω­ ρουσα, μια τέτοια πολεμική. Θα λά από αυτά ουδέποτε θα φθάστε εντελώς επίπλαστο - ίσως και λίγο επικίνδυνο - το διαχω­ παρατηρήσω μόνο ότι το εν λόγω σουν στους Έλληνες αναγνώ­ εγχειρίδιο δεν βλέπει κατά κανέ­ στες. Κάποια, μάλλον λίγα, είναι ρισμό αυτό, ο οποίος αναπαρά­ να τρόπο την Ευρωπαϊκή προο­ αυτά που μεταφράζονται και εκγει την παλιά πολεμική μεταξύ πτική της Κοινωνικής Ψυχολο­ δίδονται από τους Έλληνες εκ­ κοινωνιολόγων και ψυχολόγων γίας: στην καλύτερη περίπτωση, δότες. Η επιλογή τους γίνεται με για την προέλευση, την ένταξη και το μέλλον της κοινωνικής ψυ­ αναπαράγει σε ευρωπαϊκές βά­ διαφορετικά κριτήρια από κάθε σεις την παλιά προβληματική της οίκο, εκεί εντάσσεται στο κατά χολογίας. Δε νομίζω άλλωστε ότι τα άρ­ κλασικής - Αμερικανικής, ως ε­ πόσο κάποιος εκδότης έχει α­ πί το πλείστον - κοινωνικής ψυ­ σχοληθεί περισσότερο με μια θρα του αφιερώματος εισάγουν χολογίας. οποιοσδήποτε μορφής πολεμική συγκεκριμένη γλώσσα ή με κά­ που θα έπρεπε να κατανοήσουν ποιο είδος λογοτεχνίας. Οι πε­ Με τιμή ρισσότεροι πάντως, θέλουν και οι αναγνώστες. Εκφράζουν από­ Στάμος Παπαστάμου κυνηγούν να εκδώσουν βιβλία, ή­ ψεις πάνω στο αντικείμενο της Κοινωνικής Ψυχολογίας και πα­ δη διάσημα στον τόπο καταγω­ ρουσιάζουν προσεγγίσεις ή προ­ γής τους. Παλαιότερα, υπήρχε Η επιστολή που ακολουθεί, το φαινόμενο της κλεψιτυπίας, βληματισμούς που απέχουν πολύ ας θεωρηθεί έμμεση απάντη­ δηλαδή όποιος ήθελε, εξέδιδε το από τέτοιου είδους προθέσεις.

2. Όσο για την άποψή του ότιση στο άρθρο του κ. Λεωνίδα βιβλίο χωρίς την άδεια κανενός. η Κοινωνική Ψυχολογία ξεκινάει Χρηστάκη με τίτλο «Σκέψεις Τα τελευταία χρόνια, όμως, υ­ από τους Lasarus, Lidner κ.ά. επι­ πάρχουν και εδώ γραφεία πνευ­ για τους Έλληνες εκδότες» καλούμενος σύγγραμμα του C. που δημοσιεύτηκε στο υπ’ α­ ματικών δικαιωμάτων, που δια­ Graumann (για τον οποίο τρέφω ριθμόν 254 (9/1/91) τεύχος σφαλίζουν τα συγγραφικά δι­ μεγάλη εκτίμηση, άλλωστε) ας καιώματα των συγγραφέων με α­ του «Διαβάζω». μου επιτρέψει ο επιστολογράφος ποτέλεσμα την πιο νομότυπη λει­ να διαφωνήσω. Αν αναφέρθηκα τουργία της αγοράς. στον Le Bon ως εκείνον ο οποίος Η επιλογή ενός βιβλίου είναι Έτσι έχουν τα πράγματα έθεοε τον θεμέλιο λίθο της Κοι­ δουλειά επίπονη και δύσκολη. νωνικής Ψυχολογίας, το έκανα Συνήθως, ένας σοβαρός εκδοτι­ για τους λόγους που εκθέτω νο­ Αξιότιμε κύριε διευθυντά κός οίκος χρησιμοποιεί ανθρώ­ μίζω στο άρθρο μου. Θα περιορι­ Το γράμμα αυτό έχει σαν σκο­ πους «λέκτορες», οι οποίοι δια­ στώ να επαναλάβω εδώ ότι, είτε πό να πληροφορήσει τους ανα­ βάζουν, διαλέγουν, προτείνουν, το θέλουμε είτε όχι (και κατανοώ παρακολουθούν την εκδοτική πλήρως τις πιθανόν ηθικές, δεο­ δραστηριότητα και τέλος εισηντολογικές, ακόμα και ιδεολογι­ γούνται βιβλία που, κατά τη γνώ­ κές αναστολές σε μια τέτοια πα­ μη τους, μπορούν να εκδοθούν. ραδοχή), ο Le Bon ήταν αυτός Υπάρχουν περιπτώσεις, που οι ί­ που «ανακάλυψε» την ιδιαιτερό­ διοι οι εκδότες παρακολουθούν τητα της συλλογικής σκέψης και συμπεριφοράς. Μήπως μ’ αυτήν

χρονικα/17 την εκδοτική κίνηση, λίγο δύσκο­ λο όμως, εξαιτίας του όγκου ερ­ γασίας και της πολυγλωσσίας. Σε περίπτωση, λοιπόν, που αποφασισθεί ποιο έργο ξένου συγ­ γραφέα θα εκδοθεί, λειτουργεί η παραπάνω συννενόηση. Αφού «κλειστεί» το βιβλίο, αρ­ χίζει ο ρόλος του μεταφραστή. Υ­ πάρχουν, όπως εξάλλου σε όλα τα επαγγέλματα, διαβαθμίσεις μεταξύ των μεταφραστών. Συνή­ θως ο κάθε εκδοτικός οίκος δια­ τηρεί ένα τιμ από μεταφραστές που συνεργάζεται μαζί τους σε μόνιμη και σταθερή βάση. Η διάρκεια της μετάφρασης κυμαί­ νεται από τη δυσκολία ή την ευ­ κολία του κειμένου. Μέσος όρος για ένα βιβλίο της τάξεως των 200 σελίδων είναι τρεις μήνες α­ πό έναν επαγγελματία. Όπως αντιλαμβάνεται κανείς, η εργα­ σία αυτή είναι δύσκολη και απαι­ τεί κάπως λογοτεχνική φλέβα. Πολλές φορές η μετάφραση, δεν είνα καλή, δηλαδή ο μετα­ φραστής δεν κατάφερε να περά­ σει στην ΐλληνική γλώσσα το ύ­ φος, το στυλ του συγγραφέα. Άλλες πάλι φορές η μετάφραση είναι τόσο καλή που εντυπωσιά­ ζει. Ο εκδότης είναι υποχρεωμέ­ νος να διατηρεί επιμελητές βι­ βλίων, που βασική τους εργασία είναι να κρίνουν και να διορθώ­ νουν, αν μπορούν, τη μετάφρα­ ση. Το αναγνωστικό κοινό είναι αυτό που κρίνει στο τέλος την ποιότητα της δουλειάς ενός οίκου. Το βέβαιο είναι ότι τα τελευ­ ταία χρόνια, αλλάζοντας η κοι­ νωνία μας, αλλάζει και τους εκ­ δότες. Τα βιβλία καλυτερεύουν και από ποιότητα και από εμφάνι­ ση. Το αναγνωστικό κοινό έχει διευρυνθεί, οι απαιτήσεις οδη­ γούν τις εκδοτικές επιχειρήσεις ή στην καλυτέρευσή τους ή στην αφάνεια. Ο εκδότης είναι και αυτός ένας επιχειρηματίας, ρισκάρει και ε­ πενδύει σε προϊόντα του πνεύμα­ τος. Λίγες φορές κερδίζει, τις πε­ ρισσότερες φορές χάνει. Γεγο­ νός είναι ότι ανεβαίνει συνεχώς η ποιότητα των ανθρώπων που α­

σχολούνται με το βιβλίο. Η νέα γενιά είναι πιο ενημερωμένη, πιο γρήγορη και υπερτερεί της προηγούμενης, γιατί έχει τη δυ­ νατότητα να αξιοποιήσει την πεί­ ρα της. Όπως σε όλα τα επαγ­ γέλματα, φαντάζομαι, υπάρχουν οι κακές και οι καλές εκδόσεις. Δεν μπορούμε να κρύψουμε ότι και στο χώρο μας υπάρχουν κα­ κές εκδόσεις. Υπάρχουν συγγρα­ φείς που αδικήθηκαν, όπως υ­ πάρχουν και εκδότες που αδική­ θηκαν. Το θέμα είναι να διδάσκε­ ται κανείς από τα λάθη του, και πιστεύω ότι στην πλειονότητά τους οι εκδοτικοί οίκοι σήμερα διδάσκονται. Το βιβλίο είναι κάτι που κανείς δεν δικαιούται να κρύψει, κανείς δεν μπορεί να εμποδίσει μακρο­ χρόνια την κυκλοφορία ενός πνευματικού έργου, εξαιρείται βέβαια η κρατική λογοκρισία, ό­ ταν υπάρχει, αλλά και αυτή δεν διαρκεί αιώνια και δεν είμαι της άποψης ότι υπάρχει καλό και κα­ κό β.βλίο. Πάντα θα υπάρχει κά­ ποιος άνθρωπος που θα μπορέ­ σει να αναγνωρίσει την αξία ενός κειμένου που κάποιος άλλος θα έχει απορρίψει. Ο κάθε εκδότης, στο χέρι του είναι, αν θα μπορέ­ σει να κρίνει σωστά την αξία ε­ νός κειμένου. Αυτό απαιτεί γνώ­ σεις, δουλειά, ταλέντο, προσπά­ θεια, συνεχή ενημέρωση και μάρ­ κετινγκ της αγοράς. Λέγεται ότι οι εκδότες εκμε­ ταλλεύονται τους συγγραφείς, τους μεταφραστές, τους επιμε­ λητές, γενικά τους ανθρώπους που έχουν δίπλα τους. Δεν νομί­ ζω ότι σε αυτό υπάρχει δόση α­ λήθειας. Σήμερα ένας συγγραφέ­ ας, ένας μεταφραστής, ένας άν­ θρωπος του πνεύματος γενικότε­ ρα, μπορεί αν θέλει να διαλέξει ανάμεσα σε εκατοντάδες εκδοτι­ κούς οίκους να προωθήσει το έρ­ γο του. Βασική προϋπόθεση είναι να φροντίσει να προστατέψει τα

συμφέροντά του, να διαπραγμα­ τευτεί τους όρους της συνεργα­ σίας του. Το «θέλω» του συγγρα­ φέα και του εκδότη είναι ταυτό­ σημο, να μπορέσει το βιβλίο να αγοραστεί από το αναγνωστικό κοινό. Είναι αλήθεια ότι οι εκδότες φοβούνται να εκδώσουν έργα νέ­ ων συγγραφέων, αυτό όμως δεν συμβαίνει μόνο στη δική μας χώ­ ρα, το πρόβλημα αυτό υπάρχει παντού. 'Ενας καταξιωμένος συγγραφέας είναι και παραμένει καταξιωμένος, η καθιέρωση ενός νέου, αγνώστου, απαιτεί μεγάλη προσπάθεια. Αρκετοί οίκοι τον τελευταίο καιρό έχουν ξεκινήσει μια προσπάθεια να εκδώσουν έρ­ γα νέων ανθρώπων. Βασικό πρό­ βλημα στην έκδοση αυτών των έργων παίζει η αποδοχή του από το κοινό, οι οικονομικές συγκυ­ ρίες και τα μέσα προβολής. Γαι την έκδοση έργου Έλληνα λογοτέχνη ακολουθείται περί­ που η ίδια διαδικασία, όπως και για την έκδοση ξένου. Υπάρχουν οι «λέκτορες» οι οποίοι διαβά­ ζουν, προτείνουν, απορρίπτουν. Εδώ ο εκδότης, πρέπει να διαβά­ ζει για να έχει μια πιο άμεση ενη­ μέρωση. Το βασικότερο πρόβλημα που πιστεύω ότι υπάρχει σήμερα, εί­ ναι αυτό της μη προβολής βι­ βλίων Ελλήνων λογοτεχνών πέ­ ρα από τα σύνορα της χώρας μας. Οι λίγες προσπάθειες, και ό­ χι πάντως κρατικές, δεν έχουν α­ ποδώσει μέχρι στιγμής καρπούς, πλην ελαχίστων περιπτώσεων. Η λύση, γιατί λύσεις υπάρχουν σε όλα τα προβλήματα, είναι ο συν­ δυασμός ενεργειών κράτους, εκ­ δοτών, λογοτεχνών, σε μια κοινή προσπάθεια για τη διάδοση της λογοτεχνίας μας σε άλλους λαούς. Τελειώνοντας, θέλω να πω, ότι δεν αναγνωρίζω στον εαυτό μου το δικαίωμα να απολογηθώ για λογαριασμό των εκδοτών, έναντι των όσων ανέφερε σε άρθρο του ο κ. Λεωνίδας Χρηστάκης στο «Διαβάζω» (No 254/9-1-91). Ανα­ γνωρίζω, όμως το δικαίωμα στον εαυτό μου, να δώσω στο αναγνω­ στικό κοινό τον τρόπο με τον ο­ ποίο λειτουργούν οι εκδόσεις ΝΕΑ ΣΥΝΟΡΑ. Ευχαριστώ πολύ, για τη φιλοξενία Ηλίας Α. Λιβάνης

Αντίσταση και Λ ογοτεχνία No 58* Λ ατινοαμερικανική Λ ογοτεχνία No 59* Η Γενιά τω ν Μ πήτνικ No 64* Οι επίγονοι του Φρόυντ No 65* Επιθεώρηση Τέχνης No 67 Ά γ ιο ν Ό ρ ο ς No 68 Γερμανόφωνο Θέατρο No 70 Σημειωτική No 71* Μ ικρασιατικός Ελληνισμός No 74 Λ ογοτεχνία και Κ ινηματογράφος No 75 Ιταλική Λ ογοτεχνία No 76 Σύγχρονα Ο λλανδικά Γ ράμματα No 84 Αστυνομική Λ ογοτεχνία No 86 Νεοελληνικό Θέατρο No 89 Π αιδικό Βιβλίο No 94* Βιβλίο και Φυλακή No 99 Λαϊκό Αισθηματικό Μ υθιστόρημα No 100 Αρχαία Λυρικι| Ποίηση No 107 Φ ινλανδικά Γ ράμματα No 114 Δοκίμιο No 117 Κοινωνιολογία No 119 Ελληνικός Υπερρεαλισμός No 120 Κυπριακά Γ ράμματα No 123 Χιούμορ No 124 Θεσσαλονίκη No 128 Βυζάντιο No 129 Ελληνικό Παραμύθι No 130 Φουτουρισμός No 141 Γλωσσολογία No 144 Βιβλίο και Σ τρα τός No 146 Βιβλία για το καλοκαίρι No 148 Αυτοβιογραφία No 155 Μετάφραση No 156 Ψυχανάλυση και Λ ογοτεχνία No 163 Σύγχρονοι Αγγλόφωνοι Φιλέλληνες No 164 Αλληλογραφία No 170 Επιλογή Βιβλίων ’86-87 No 172 Οι επιστήμες στον κόσμο μας No 175 Παιδικό βιβλίο No 180 Κριτική No 184 Μουσική και Λ ογοτεχνία No 185 Διανοούμενοι και Εξουσία No 186 Βιβλίο και Νέες Τεχνολογίες No 188 Το νέο Μ υθιστόρημα No 189 Μέσα Μ αζικής Ε πικοινω νίας No 194

Π ολιτισμός και Κουλτούρα No 195 Διακοπές και Βιβλίο No 196 Το Ελληνικό Φεμινιστικό Έ ντυπ ο No 198 Βιολογία No 203 Εξπρεσιονισμός No 208 Η Π ράγα τω ν συγγραφέων Νο-209 Ψ υχιατρική και Ψυχανάλυση No 210 Θέατρο και Π αιδί No 214 Ραδιόφωνο και τηλεόραση No 215 Γαλλική Ε πανάσταση No 216 Κόμικς No 217 Ροκ No 219 Επιστημονική Φ αντασία No 220 Ομοιοπαθητική No 221 Κοινωνικές επιστήμες No 222 Βιβλίο - Η αγοραστική συμπεριφορά του κοινού No 224 ' Ρομαντισμός No 225 Στρουκτουραλισμός No 227 Νέοι και Λ ογοτεχνία No 232 Ελληνική Κοινωνία και Κράτος No 233 Α ναγνώσεις κα ι κείμενα No 234 Το παιγνίδι και το παιδί No 236 Σύγχρονη Αμερικανική Πεζογραφία No 237 Ψυχογλωσσολογία No 238 Έ γκλη μ α - Απόπειρες Ερμηνείας No 239 Το όνειρο στη λογοτεχνία No 240 Κοινωνιολογία της Σύγχρονης Ο ικογένειας No 241 Λ ογοτεχνικό βιβλίο και παιδί No 242 Θ άλασσα και ταξίδια No 244 48 εκδότες προτείνουν 460 βιβλία για τις διακοπές σ ας No 244 Λαογραφία No 245 Ομοφυλοφιλία No 246 Δημόσια και Ιδιωτική Εκπαίδευση No 247 Βιβλίο και Εικονογράφηση No 248 Ρεαλισμός No 250 Θεολογία No 251 Τα ελληνικά μπεστ-σέλερ του 1990 No 252 Επιλεκτική βιβλιογραφία για τα Χριστούγεννα No 252

χρονικα/19

Ο Βάσκο Πάπα ήτανε ένα είδος δοκιμής της μεταπολεμικής ποίησης της Γιουγκοσλαβίας. Όταν εμφανίστηκε σαν ποιητής, στα 50 χρόνια αυτού του αιώνα, δεν υπήρχε θετική κριτική λέξη για τους στίχους του διότι δεν δόξα­ ζαν ούτε έδειχναν ότι είναι μέλι-γάλα η πραγματικότητα του καινούριου κό­ σμου. Πολύ λίγα λόγια ενθουσιασμού για τα ποιήματα, τα οποία ύστερα από χρόνια θα βρουν την αληθινή τους θέση, ήτανε πραγματικά σπάνια. Πόπα πάντα ήτανε ένας γενναίος ποιητής που όλη τη ζωή του έγραψε μόνο ποίηση και τίπο­ τε άλλο. Η ποίησή του ποτέ δεν πολεμούσε να κατα­ κτήσει τη μάζα, δεν είχε να κάνει τίποτα με το λαϊκι­ σμό, δεν ήτανε δεμένη με την προσπάθεια να εντυ­ πωσιάζει, δεν περιέχει κανένα «κόλπο» που το χρη­ σιμοποιεί για να κερδίσει τον αναγνώστη που έχει ανάγκη από «κόλπα» για να αγαπήσει την αληθινή ποίηση. Ο Πόπα ήτανε πάντα πο'ύ μακριά από την υποκρισία της ποιητικής λέξης. Τη σεβάστηκε και την αγάπησε σαν ένα μέσο που εκφράζει το λόγο, το νου και την ψυχή του Θεού και του Ανθρώπου. Ο σεβασμός του για τη λέξη πάει πολύ μακριά. Αφορά το νόημά της, το μήνυμα, την ανακάλυψη και την α­ ποκάλυψή της. Και με την κατάλληλη ευαισθησία ο­ ρίζει τη θέση της μέσα στο στίχο. Από τη στιγμή που πρωτοεμφανίστηκε, με τη συλλογή του «Κόρα» ώς τα τελευταία του έργα, ο Πόπα είχε αποσυρθεί σαν προσωπικότητα από τη σκηνή της ποίησής του, για να ανοίξει ένα μεγαλύ­ τερο χώρο για την ίδια τη ζωή και για τις ανταύγειές της. Όπως και για το θάνατο. Ποτέ δεν ήτανε ένας μακάβριος ποιητής, όπως τον χαρακτήρισαν πολλοί από τους κριτικούς των κανόνων, τουλάχι­ στον στην αρχή, οι οποίοι δεν είχαν τη δυνατότητα ούτε να κατανοήσουν ούτε να δεχτούν τη μαγεία της λέξης που ήρθε να βασιλεύει πάνω στον ποιητι­ κό ουρανό. Καταλαβαίνοντας ότι η ζωή δε βρίσκεται μόνο

Ο

στα μεγάλα δράματα των ανθρώπων, ούτε της ίδιας της ιστορίας, αλλά και μέσα σε όλα όσα είναι γύρω μας, ο Πόπα είχε φωτίσει αυτή την πλούσια λιτότη­ τα της ζωής, δημιουργώντας ένα παράδοξο στον ποιητικό του κόσμο. Η λιτότητα των πραγμάτων πάντα έχει, σαν συνοδεία της, μια λεπτεπίλεπτη ευαισθησία που την παρουσιάζει. Ακουμπώντας πάνω στην πλούσια παράδοση του λαού του, η οποία του ήτανε και ατσάλινο έδαφος της ώθησης και το ποθητό σημείο ανάπαυσης του προορισμού του, ο Πόπα θα ξεπεράσει τα σύνορα και θα πεταχτεί πάνω από τα εφτά βουνά και εφτά θάλασοες για να γίνει ένας από τους πιο αξιόλο­ γους ποιητές της εποχής μας. Οι ποιητικές του συλλογές, όπως: «Όρθια Γη», «Δευτερεύων Ουρανός», «Κάμπος Νέποτσιν», «Ζω­ ντανή σάρκα», «Μικρό κουτί», «Δαχτυλίδι του ουρα­ νού» και άλλες είναι, χωρίς την παραμικρή αμφιβο­ λία, από τις πιο θαυμάσιες δημιουργίες της γιου­ γκοσλαβικής ποίησης. Ο πιο ολοκληρωμένος από όλους τους Γιουγκοσλάβους ποιητές, ο Βάσκο Πόπα, πρεσβεύει, αναμφι­ σβήτητα, με όλο το μεγαλείο του, τη λατρεία της λέξης του ποιητή, μιας λέξης του Ανθρώπου που ναι μεν ήταν στην αρχή του χρόνου και όμως, με το πέρασμά του, δεν έχει φθαρεί, αλλά ανθίζει, με όλη την ομορφιά και χωρίς περηφάνεια, πάνω στον τά­ φο τού ποιητή, ασταμάτητα, αιώνια.

20/χρονικα

1 Στα τρία 1 Από την <Ρλ«^ου£ I ο γερασμενος κ„« (νη « ^

1 «νε

"

ανθισμένη αποκοιμήθηκε “ό „ ν « « * « " « « ^

ότιf

t

»

Ο Ή λιος του μεσονυχτιού

« · * ^ «

Δείτε εμένα αστέρι^ ^

Σπίτι να σας παν _

Μέσα από το πελώριο μαύρο αυγό γεννήθηκε κάποιος δικός μας ήλιος Έλαμπε πάνω στα πλευρά μας Άνοιξε τον ουρανό Μέσα στο φτωχό μας στήθος Καθόλου δεν ανέτειλε Όμως ούτε έδυσε. Όλα μέσα μας τα επιχρύσωσε Τίποτα δεν πρασίνισε γύρω μας γύρω απ’ αυτό το χρυσό

Μια φορά **\ ε τόσο μιΚρο Τόσο αστειο πα πρόσεχε. Που κανείς ούτε κα Τ° ίδΐ° T u n T o v T v a ακούει ήθελε ούτε να βλεπει ον

Σε επιτάφιο μεταμορφώθηκε πάνω στην ζωντανή μας καρδιά Το πρωί βγάζει το ψωμί του Από την άλλη μεριά του ουρανού 4εν είναι στο κατώφλι του Το Μεσημέρι έπεσε χαμηλά στριφογυρίζει με τις αστραπές Ποτέ δεν είναι σπίτι. Το βράδι πήγε στην ξενιτιά με το κρεβάτι του στην πλάτη ζητιανεύει σε κάποιο αστέρι Με ανοικτή αγκαλιά μόνο η Νύχτα βγήκε να συναντήσει τον τυφλό Ήλιο.

“ Η* Ανακάλυψε τον χώρο Και τον κόσμο τι<.

Μπορούσε να εινα

τοπ0θετήσει

χρονικα/21

Τ ρ Ίμ ο μ ^ 'ω ΰ π ό ϊη τίί Μόλις γνωριστήκαμε Δον Χόρχε Λοοης Μ Πώς λέγεται στην Μ ά ζ ε υ ε π ιθ α ν ό ν T« “ ^

^ τ0 ψωμί

Χασμουρητό των χασμουρητών Μια φορά και έναν καιρό ήταν ένα χασμουρητό Ούτε κάτω από τον ουρανίσκο, ούτε κάτω από το καπέλο

a

Ούτε μέσα στο στόμα ούτε κάπου αλλού

■ Υ σ τ ερ α

ά χι

απο

Ήταν μεγαλύτερο από κάθε άλλο Μεγαλύτερο από το μεγαλείο του π ο λ λά χρ

Κατά διαστήματα Το σκοτάδι αμίλητο απογοητευμένο από την απογοήτευση πού και πού έλαμπε Κανείς θα νόμιζε τα αστέρια

ένα

Ζ ΐ. . <. . . 1Q87 ^ ^ ω^ ’ου

—

Ήταν ένα χασμουρητό Βαρετό όπως κάθε χασμουρητό και φαίνεται να διαρκεί ακόμα

j Είπαν για το θάνατο του Βάσκο Πόπα: ^ ° υ κ ό ^ ω λ ογ««Χ νιΚ* <η>μμαχΐα~

(Τ σ ά ο λα β Μ ίλος) ποιο γνώ ρισα πριν α πό 15 ΧΡ* τμ διά ο κ εια τω ν ποιη τικ ώ ν ΡΡ

*; και αμέσ ω ς γίναμε πο όπερσι, παρέα με

Ό χ ι εισαγωγή, εσένα σου αξίζει ένα ποίημα επικού χαρακτήρα, μυθιστόρημα περιπέτεια σε συνέχειες. Ό , τ ι και να λένε οι κριτικοί, δε μοιάζεις με τον Κ άφκα με τεμπέλη ιστιοφάγο ούτε με τον Μ πέκετ χ ω ρ ίς αίμα. Έ ρ χ ε σ α ι α πό το ποίημα του Δ ριόστου, βγαίνεις έξω α πό ένα διήγημα με γροτέσκα του Ραμάν. ... Στη μέση αυτής τη ς σελίδας σταματάω σαν ριζωμένος και λέω : Β άσκο Π όπα Μου απαντάνε τα βεγγαλικά τω ν ήλιω ν.

ΐ Τ ..Τ ί < 1 Φ · » ·

(Μ α ρ κ Μ ^ Ι

ΚΑΤΙ ΠΑΡΑΠΑΝΩ ΑΠΟ ΚΤΗΜΑΤΙΚΗ.

ΤΡΑΠΕΖΑ τα σε λειτουργία και 15 υπό ίδρυση. Με το έμπειρο προσωπικό της που επιμορφώνεται συνεχώς στις σύγ­ χρονες τραπεζικές εξελίξεις, μπο­ ρεί να εξυπηρετεί και να συμβου­ λεύει την πελατεία της μέσα σ' ένα φιλικό και άνετο κλίμα συνεργα-

ΜΙΑ ΜΕΓΑΛΗ ΤΡΑΠΕΖΑ Η ΚΤΗΜΑΤΙΚΗ ΤΡΑΠΕΖΑ είναι σή­ μερα μια μεγάλη δύναμη στην Τρα­ πεζική αγορά. Παραμένοντας αναμφισβήτητα, ο κύριος στεγαστικός φορέας της χώ­ ρας η ΚΤΗΜΑΤΙΚΗ αναπτύσσεται πλέ-ν σαν ένας πολύπλευρος τραπεζικός οργανισμός. Καλύπτει άμεσα και αποτελεσματικά τις σύγχρονες τραπεζι­ κές δραστηριότητες. Η ραγδαία άνοδός της, την έφερε στις πρώτες θέσεις του ελληνικού τραπεζικού συστήματος. Το 1989, η ΚΤΗΜΑΤΙΚΗ ανάμεσα σε όλες τις ελληνικές και ξένες τράπεζες στην Ελλά­ δα, κατέκτησε: -την πρώτη θέση, σε καθαρά κέρδη με το εντυπωσιακό ποσό των 8.600 δια. δρχ.

- μια από τις τέσσερις πρώτες θέσεις • στις καταθέσεις (551,6 δισ. δρχ.)

• στις χορηγήσεις δανείων (559,8 δισ. δρχ.)

• στο σύνολο του ενεργητικού (954 δισ. δρχ.) Η ΚΤΗΜΑΤΙΚΗ είνα μία μεγάλη, οικονομικά ισχυρή και σύγ­ χρονη Τράπεζα.

ΗΚΤΗΜΑΤΙΚΗ αναδεικνύεται έτσι, σ’ένα πολύπλευρο τραπε­ ζικό οργανισμό.

ΕΝΑΣ ΠΟΛΥΠΛΕΥΡΟΣ ΤΡΑΠΕΖΙΚΟΣ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΣ Στον τομέα της στέγης μπορεί και υλοποιεί μεγάλα δανειοδοτικά στεγαστικά προγράμματα. Μελετά και σχεδιάζει νέες τραπεζικές εργασίες για την καλύτερη εξυπηρέτηση της στέ­ γασης στην Ελλάδα. Στις παραδοσιακές τραπεζικές υπηρεσίες η ΚΤΗΜΑΤΙΚΗ διευρύνει τη δραστηριότητα της. Στις σύγχρονες τραπεζικές τεχνικές προγραμματίζει την προ­ σαρμογή της, σύμφωνα με τις νέες τάσεις της αγοράς. Η ΚΤΗΜΑΤΙΚΗ είναι σίγουρη και αισιόδοξη για το μέλλον.

ΜΙΑ ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΤΡΑΠΕΖΑ

ΜΙΑ ΤΡΑΠΕΖΑ ΠΟΥ ΒΛΕΠΕΙ ΑΙΣΙΟΔΟΞΑ ΤΟ ΜΕΛΛΟΝ

Η ΚΤΗΜΑΤΙΚΗ έχει πετύχει πλήρη εκσυγχρονισμό των λει­ τουργιών της, εφαρμόζοντας τα πιο μοντέρνα προγράμματα πληροφορικής. Διαθέτει ένα εξελιγμένο σύστημα On Line που καλύπτει το σύνολο των εργασιών της. Έτσι, εξασφα- _____ λίζει ένα πολύ αξιόλογο service στην πολυάριθμη πε­ λατεία του πυκνού δικτύου της - 53 υποκαταστήμα-

Αυτή είναι η ΚΤΗΜΑΤΙΚΗ ΤΡΑΠΕΖΑ. Μια μεγάλη συνεχώς ανερχάμενη δύναμη στην τραπεζική αγορά. Μια τράπεζα με σύγχρονη αντίληψη, ικανή ν' ανταποκριθεί στις προκλήσεις ενός κόσμου που αλλάζει με ιλιγγιώδη ταχύτητα. Ετοιμη για τη συνάντηση του 1993. Μία Τράπεζα για σας και το μέλλον σας.

ΚΤΗΜΑΤΙΚΗ ΤΡΑΠΕΖΑ κτίζει το αύριο σ ήμερα

Ο Ανολοκλήρωτος Έρωτας στη Λογοτεχνία Από τη Σαπφώ στον Π λάτωνα, από τη Μήδεια στη Φαίδρα, από τον Ρακίνα στον Μ πωντλέρ, από τον Τ. Μ αν στον Καβάφη, σε τόσους αιώνες λογοτεχνικής διαδρομής ο ανολοκλήρω τος έρωτας παραμένει αγαπημένο θέμα συγγραφέων και αναγνωστών. Π ρόκειται για ζήτημα ζωής που περνά πολλές φορές από την προσωπική ιστορία του συγγραφέα στο έργο του και από το έργο στο κοινό, δη­ μιουργώντας ακόμα και «οπαδούς» όπως οι φίλοι της «Αισθηματικής αγωγής» του Φλωμπέρ. Ο Ανολοκλήρω τος Έ ρωτας είναι μια διαδικασία σύνθετη όπου στοιχεία προ­ σωπικά, ψυχολογικά, κοινωνικά και συναισθηματικά φανερώνονται στις πιο αντιφατικές τους σχέσεις. Πίσω από τις άλλοτε θλιβερές ή τραγικές ιστορίες αναζητείται πάντα η πληρότητα της έννοιας πάθος, όραμα, ολοκλήρωση. Κι είναι η διαδικασία και όχι το αποτέλεσμα που προσφέρει τη χαρά στον ήρωα αλλά και στον αναγνώστη. Ο Ανολοκλήρω τος Έ ρω τας παραπέμπει, λοιπόν, σε μια οραματική σε προσωπικό επίπεδο λογοτεχνία με ποικίλες προεκτάσεις. Σημαί­ νει έργα συγκρούσεων και αντιθέσεων όπως η «Μήδεια» και η «Φαίδρα», έργα βαθιών συναισθημάτων όπως στους ρομαντικούς, έργα ερωτικού πόνου (Μπω­ ντλέρ, Καβάφης), φιλοσοφικών αναζητήσεων («Θάνατος στη Βενετία» - Τ. Μαν) ή παράλληλω ν κοινωνικών αναζητήσεων όπως στον Σαίξπηρ ή τον Φλωμπέρ. Ίσω ς θεωρηθεί ανοίκεια και παράδοξη γραμματολογικά η ενασχόληση ενός αφιερώματος μ ’ αυτό το θέμα. Αναδιφώντας όμως το υλικό, διαπιστώνουμε ότι ανοίγεται μια άλλη οπτική δίοδος στο σώμα της λογοτεχνίας που προκαλεί τις δικές της ερμηνείες. Ψυχολογία, Κοινωνιολογία, Ιστορία · όλες οι επιστήμες δεν παρέλειψαν κατά καιρούς να γίνουν εργαλεία «ανασκαφής» στα βάθη της ψυ­ χής του συγγραφέα, όταν οι ατελέσφοροι έρωτες και τα άγονα πάθη γίνονταν αφορμή για λογοτεχνικά αριστουργήματα. Α ς πάρουμε μα ζί με τους ήρωες τέτοιων παθών το μεθυσμένο καράβι, ας περιπλεύσουμε την Αλεξάνδρεια που έχασαν και ας προσεγγίσουμε τη λογοτεχνία από μια παράπλευρη σκοπιά. Ίσω ς ανακαλύψουμε κάποιες καινούριες πτυχές - ποιος ξέρει; - και με τη βοήθεια αυτού του αφιερώματος. Ε πιμ έλ εια α φ ιερ ώ μ α το ς: Γιά ννη ς Ν . Μ π α σ κ ό ζο ς

24/αφιερωμα

Ανδρέας Λεντάκης

Ανολοκλήρωτοι έρωτες στην αρχαία ελληνική λογοτεχνία To love is nothing, to be loved is someting, to love and to be loved is everything.

Ανολοκλήρωτος είναι ένας έρωτας όταν δεν βρει ανταπόκριση. Γ ια τί ο έρω­ τας είναι τα δύο, όχι το ένα, όπως το λέει με πάρα πολύ χαρακτηριστικό τρό­ πο ο Ρουφίνος, ένας ποιητής που άλλοι πιστεύουν ότι έζησε στα χρόνια του Ιουστινιανού κι άλλοι τον 2ο ή 3ο μ.Χ. αιώνα, σε ένα επίγραμμά του που σώθη­ κε στην Παλατινή Ανθολογία (9.57): Αν και στους δυο, Έρωτα, ίσα βέλη τοξεύεις, είσαι θεός· μ ’ αν προς τον ένα ρέπεις θεός δεν είσαι. πάρχουν όμως ανολοκλήρωτοι έρωτες οι ο­ ποίοι παρ’ όλο που βρήκαν ανταπόκριση, εντούτοις δεν μπόρεσαν να ευοδωθούν, είτε γιατί εμποδίστηκαν (όπως είναι η περίπτωση του Δία και της Θέτιδος ή της Καλυψώς και του Οδυσσέα), είτε γιατί ο ένας απ’ τους δύο πέθανε αιφνι­ διαστικά (όπως είναι η περίπτωση της Ευρυδίκης και του Ορφέα ή του Λέανδρου και της Ηρώς), εί­ τε ακόμη γιατί ο ένας «ξεμέθυσε» γρήγορα κι εγκατέλειψε τον άλλον που τώρα πια τυραννιέται ακόμη πιο πολύ παρά αν δεν είχε βρει την αποδο­ χή (όπως είναι η περίπτωση της Μήδειας και του Ιάσονα ή της Αριάδνης και του Θησέα). Αυτή μπορεί να είναι μια πρώτη θεματογραφική κα­ τάταξη. Μπορεί όμως και πρέπει να γίνει και μια δεύτε­ ρη προσέγγιση που αυτή τη φορά δεν ξεκινά από τα λογοτεχνικά έργα, αλλά από τους ίδιους τους

Υ

λογοτέχνες. Αφορά όχι το έργο τους, αλλά τη ζωή τους, όπου αυτοί οι άτυχοι έρωτες αποτυπώ­ θηκαν και βρήκαν έκφραση μέσα στο έργο τους. Ενώ, δηλαδή, στην πρώτη κατάταξη η θεματο­ γραφία αντλεί από τη μυθολογία ή έχουμε μυθο­ πλασία, στη δεύτερη περίπτωση η θεματογραφία αντλεί από τα προσωπικά τους βιώματα. Τέτοιες περιπτώσεις είναι της Σαπφώς, του Αρχίλοχου, του Ανακρέοντα και του Πλάτωνα. Ο περιορι­ σμένος χώρος του περιοδικού δεν επιτρέπει να κάνω μιαν εξαντλητική παρουσίαση κι αυτό από μιαν άποψη είναι και καλύτερο και ορθότερο, γιατί το ζήτημα είναι να παρουσιαστεί το θέμα και οι διάφορες πλευρές του με αντιπροσωπευτι­ κά δείγματα και όχι το σύνολο των περιπτώσεων που θα κούραζε και που στο κάτω κάτω είναι φι­ λολογική δουλειά, όχι κριτική παρουσίαση. Θα πρέπει ακόμη να κάνουμε και μία τρίτη προσέγγιση που θα έλεγα ότι είναι η σκιά του α­ νολοκλήρωτου έρωτα. Κι αυτή είναι οι ψυχολογι­ κές αντιδράσεις που δημιουργούνται είτε από τη μη ολοκλήρωση, είτε από τον κίνδυνο της διάλυ­ σης του δεσμού λόγω εγκατάλειψης, είτε τέλος από την καταστροφή του δεσμού λόγω θανάτου.

αφιερωμα/25 Τέσσερα είναι τα βασικά συναισθήματα που συ­ νοδεύουν τον έρωτα και πηγάζει από το φόβο της αποτυχίας, ή την έλλειψη ανταπόκρισης, ή τέλος από την έλλειψη επαφής: η ζήλια, η μοναξιά, το μίσος και η απελπισία. Νομίζω ότι η προσέγγιση από τη σκοπιά της ψυχολογίας και των αντιδρά­ σεων που προκαλεί ο έρωτας είναι η καλύτερη.

Ένα άλλο δείγμα της αντιφατικότητας των συ­ ναισθημάτων που δημιουργεί ο έρωτας είναι ένα επίγραμμα από την Παλατινή Ανθολογία (7.100) που αποδίδεται στον Πλάτωνα και δείχνει απ’ τη μια τη χαρά και τη ματαιοδοξία τού ερωτευμέ­ νου, που θέλει να δείξει παντού την κατάκτησή του, και την ίδια στιγμή το φόβο και τη ζήλια για την ενδεχόμενη απώλεια από κάποιον άλλο.

Η ζήλια ι αρχίζω από το αίσθημα της ζήλιας που προκαλείται είτε από την έλλειψη ανταπό­ κρισης, είτε από το φόβο το αγαπημένο πρόσωπο να πάει με άλλον ή να μας εγκαταλείψει. Νομίζω ότι το ωραιότερο δείγμα το έχουμε από τη Σαπφώ, από ένα ποίημα που το διέσωσε ο Λογγίνος στο έργο του «Περί ύψους» (10.1-3, Σαπφώ απ.

31 Campbell).

Τίποτ’ άλλο δεν είπα, παρά μόνον ότι ο Άλεξις είν’ ωραίος, κι όλοι παντού τον καλοβλέπουν σαν βγαίνει. καρδιά μου γιατί δείχνεις το κόκαλο στα σκυλιά και λυπάσαι μετά; Έτσι δε χάσαμε το Φαίδρο;

Κ

Όμοια Θεού μου φαίνεται η θωριά του του αντρός αυτού που κάθεται αντικρύ σου και αγροικάει με λαχτάρα τη φωνή σου σα μιλήσεις κοντά του και γλυκά σαν γελάσεις · μα η καρδιά μου στα στήθη μου από τούτο σπαρταράειμόλις στρέψω και ιδώ σε ξεψυχάει κι αποσβήν’ η λαλιά μου,

Θα παραθέσω δυο ποιήματα του Μελέαγρου απ’ την Παλατινή Ανθολογία. Το (πρώτο (5.184) δείχνει τις σκηνές ζηλοτυπίας του ερωτευμένου που βασανίζεται από υποψίες κι ο έρωτάς του καταντάει μαρτύριο και συνεχές αίσθημα αβε­ βαιότητας που κυριαρχείται απ’ το φόβο της α­ πώλειας.

Τόμαθα, δε με γελάς. Τι τους θεούς... Δε με γελάς, τα ξέρω. Μη μου ορκίζεσαι πια. Όλα τα ξέρω. Έτσι λοιπόν επίορκη; Μόνη εσύ πάλι, μο­ νάχη σου κοιμάσαι; Ε; Ω θράσος- και τώρα, ακόμα τώρα, λες μόνη; Δεν ήταν ο περίβλεπτος Κλέων που σε... Κι αν όχι αυτός... μα ν’ απειλώ προς τι; Φύγε απ’ την κλίνη μου σκύλα, γρήγορα φύγε. Μα έτσι σου δίνω μεγάλη χαρά- ξέρω πως αβάσταχτα θέλεις εκείνον να βλέπεις. Μείνε αυτού δα το λοιπόν δική μου δεσμώτις.

σαν τη γλώσσα μου κάτι να τσακίζει, σιγανή φλόγα τρέχει το κορμί μου, θαμπωμένοι δεν βλέπουν οι οφθαλμοί μου, κι η ακοή μου βουίζει, ιδρώτ’ από τα μέλη μου αναδίνω, κι όλη τρέμω, πιο πράσινη στο χρώμα κι από χόρτο, και λέω πως λίγο ακόμα και νεκρή θ’ απομείνω. (Μετάφραση Παναγή Λεκατσά) Κι ο Λογγίνος σχολιάζοντας γράφει: «Δεν σου προκαλεί το θαυμασμό ο τρόπος με τον οποίο την ίδια στιγμή προσπαθεί να συγκεντρώσει το μυαλό και το σώμα της, την ακοή και τη γλώσσα της, τα μάτια και το χρώμα της - όλα αυτά σαν να ήταν ξένα που έφυγαν μακριά; Κι έτσι ταυτοχρόνως σε γρήγορη εναλλαγή παγώνει και φλέγε­ ται, χάνει το νου της και ορθοφρονεί, έχει κουρά­ γιο και φοβάται. Φοβάται; - σχεδόν έχει πεθάνει. Δίνει λοιπόν την εντύπωση πως δεν είναι ένα και μόνο πάθος που την ταλανίζει, αλλά σύνδρο­ μο παθών! Ό λ α αυτά βέβαια τα συναισθήματα τα νιώθουν οι ερωτευμένοι, αλλά, όπως είπα, η ε­ πιλογή των βιαιοτέρων και η σύνθεσή τους σε ε­ νιαίο σύνολο δημιούργησαν το έξοχο καλλιτέ­ χνημα» (μετ. Μ.Ζ. Κοπιδάκη). Ουσιαστικά έχου­ με το πρώτο ψυχολογικό ποίημα για τη ζήλια στην παγκόσμια ποίηση που περιγράφει τις ψυ­ χοσωματικές αντιδράσεις.

ο δεύτερο ποίημα (Α.Ρ.5.175) δείχνει την α­ ντίδραση της ζήλιας. Πρόκειται για ένα επί­ γραμμα που απευθύνεται κατά τα φαινόμενα σε μιαν εταίρα την οποία ο ποιητής (ή εν πάση περιπτώσει το πρόσωπο που μιλάει) αγαπούσε κι ήθε­ λε να την έχει αποκλειστικά δική του, αλλά ξαφ­ νικά ανακάλυψε, στην αιφνιδιαστική κι απρό­ βλεπτη επίσκεψή του, τα τεκμήρια της συμμετο­ χής της σε συμπόσιο. Γι’ αυτό τη διώχνει κόβον­ τας το δεσμό. Δεν ξέρουμε αν η απόφασή του αυ­ τή είναι οριστική. Το πιθανότερο είναι όχι. Είναι όμως η πρώτη αντίδραση όπου κυριαρχεί η οργή κι ο τραυματισμένος εγωισμός.

Τ

26/αφιερωμα Οι όρκοι σου κούφιοι, το ξέρω, γιατί φιλάσωτη σε προδίνουν η μουσκεμένη με μύρα πλεξούδα, τα βαριά βλέφαρα απ’ το κρασί. Κι η κορδέλα των στεφανιών στα μαλλιά σου ολόγυρα. Σ’ ακόλαστη αταξία των μαλλιών σου οι μπούκλες κι όλα τα μέλη σου τρέμουν απ’ το κρασί. Μακριά από μένα πάγκοινο θηλυκό. Η κωμαστική άρπα σε προσκαλεί και το παίξιμο των κροτάλων. Μια χαρακτηριστική αντίδραση ζηλοτυπίας στην περίπτωση του έρωτα που δεν βρήκε αντα­ πόκριση είναι η επιθετικότητα και η προσπάθεια μείωσης του προσώπου το οποίο δεν ανταποκρίθηκε στον έ^ωτα κάποιου. Μ’ αυτόν τον τρόπο δικαιολογεί την αποτυχία του στους άλλους, αλ­ λά και στον εαυτό του μετατρέποντας τη δική της άρνηση σε δική του. Είναι αυτό που λέει ο αισώπειος μύθος για την αλεπού που επιχείρησε να φάει σταφύλια που ήταν κρεμασμένα ψηλά κι ό­ ταν απόκαμε στα πηδήματα κι εγκατέλειψε την προσπάθεια είπε πως είναι άγουρα («όμφακές είσι»). Πρόκειται για μιαν αντίδραση που ανήκει στους ψυχολογικούς μηχανισμούς άμυνας του ε­ γώ και συγκεκριμένα στο μηχανισμό της εκλογί­ κευσης όπου το εγώ καταβάλλει προσπάθεια να κάνει τη στάση του λογικοφανή σε σχέση με τα κίνητρα που είναι παραδεκτά απ’ την κοινωνία (από το υπερεγώ). Η πιο γνωστή περίπτωση είναι ασφαλώς του Αρχίλοχου που έζησε τον 7ο π.Χ. αιώνα. Επιτίθεται με λύσσα εναντίον της Νεοβούλης και του πατέρα της Λυκάμβη που ακύρωσε τον αρραβώνα - θα λέγαμε με τα δικά μας πρό­ τυπα. Θα παραθέσω την περίφημη επωδό της Κο­ λωνίας (196aW.), η οποία στη σπαραγμένη μορ­ φή που μας παραδόθηκε παρουσιάζει έναν διάλο­ γο ανάμεσα σε μια νέα κοπέλα, την κόρη της Αμφιμεδώς, και στον Αρχίλοχο. Φαίνεται πως έχει προηγηθεί δική του πρόταση να κάνουν έρωτα κι εκείνη αρνιέται ζητώντας του να συγκρατηθεί. Αν όμως δεν το μπορεί, τότε του προτείνει να πά­ ει με μιαν άλλη, τη Νεοβούλη, όπως προκύπτει α­ πό την απάντηση του ποιητή που της λέει ότι δεν τη θέλει γιατί είναι σιτεμένη και μητρομανής. Εύ­ χεται μάλιστα ποτέ να μην του τη δώσουν οι θεοί γιατί τότε θα γίνει ο περίγελως των γειτόνων με μια τέτοια γυναίκα που δε γνωρίζει τι θα πει κό­ ρος. Τελικά πείθει τη via κοπέλα και κάνει έρωτα μαζί της εκσπερματώνοντας στην τρίχα της ήβης της (διακεκομμένη συνουσία). Παραθέτω τη με-· τάφραση του γιου μου Βασίλη.

«... απέχοντας τελείως. Κι εγώ θα σε ποθήσω το ίδιο (ή έχε την τόλ­ μη να πάθεις το ίδιο με μένα, δηλ. να μεί­ νεις κι εσύ αγνός). Αν όμως βιάζεσαι κι είσαι αναμμένος, υπάρχει κάποια σ ’ εμάς που θέλει πολύ, μια όμορφη και τρυφερή κοπέλα. Εγώ δεν βρίσκω ψεγάδι στη μορφή της. Αυτήνε καν’ την φίλη σου.»

Αυτά μου είπε. Κι εγώ της αποκρίθηκα: - «Κόρη της Αμφιμεδώς, καλής και γνωστικιάς γυναίκας, που τώρα την έχει το μουχλιασμένο χώμα, για τους νέους άντρες υπάρχουν πολλοί τρόποι ν’ απολαύσουν τον έρωτα (=τη θεά) εκτός απ’ το σμίξιμο (=το θεϊκό πράγμα, Ησύχιος). Ένας απ’ αυτούς μου είναι αρκετός. Αυτά όμως εμείς οι δυό, με τη βοήθεια του Θεού, θα το σκεφτούμε με την ησυχία μας όταν το γένι μου μαυρίσει (ή σαν σκοτει­ νιάσει η μέρα) Θα σεβαστώ την επιθυμία σου, αν και τόσο με πιέζει ο πόθος να περάσω κάτω απ’ τον θριγκό και τις πύλες. Μη μου το αρνηθείς, αγάπη μου, γιατί θα κατευθυνθώ στους χορταριασμέ­ νους κήπους. Ομως βάλτο καλά στο μυαλό σου! Άλλος άντρας ας έχει τη Νεοβούλη. Αλίμονο! Είναι τόσο σιτεμένη, έχει δυο φορές τα χρόνια σου!

αφιερωμα/27 ■Θα κλείσω το κεφάλαιο της ζήλιας μ’ ένα ποίη­ μα του Ανακρέοντα (6ος αιώνας π.Χ.) που επιτί­ θεται σε κάποιον νεόπλουτο, τον Αρτέμονα, έναν άνθρωπο του σκοινιού και του παλουκιού, που τώρα τριγυρίζει επιδεικτικά δείχνοντας τον πλούτο του και φλερτάροντας την ξανθιά Ευρυπύλη, την εταίρα που αγαπούσε ο ποιητής. Κι ως φαίνεται του τον πήρε. Μ’ αυτό τον τρόπο εκδι­ κείται και την Ευρυπύλη, αφού πήρε έναν τιποτέ­ νιο που δεν έχει σύγκριση με τον ποιητή. Αυτή έ­ χασε. Ο Ανακρέων θα πονούσε, είναι σαν να το λέει έμμεσα, αν αυτός που του πήρε την Ευρυπύ­ λη ήταν καλύτερός του (απ. 16 Diehl = Αθην. ΐί.533ρ-534α).

Χάθηκε το παρθενικό άνθος της κι η χάρη που είχε πρώτα πάνω της, ■γιατί-δεν ήξερε τι θα πει κόρος, παρά φανέρωσε τα μέτρα της λύσσας της αυτή η μανιασμέ­ νη γυναίκα. Ας πάει στο διάβολο! Εύχομαι ο Κύρης των θεών να μου αρνηθεί αυτό το δώρο έχοντας μια τέτοια γυναίκα να γίνω η χαρά των γειτόνων! Εσένα σε θέλω πολύ, γιατί δεν είσαι άπιστη ούτε διπλοπρόσωπη. Εκείνη είναι πονηρή και κάνει τόσους φίλους... Φοβάμαι μήπως πάνω στη βιασύνη μου κάνω τυφλά και πρόωρα κουτάβια σαν τη σκύλα». Αυτά της είπα. Πήρα το κορίτσι και το ξάπλωσα πάνω σ τ’ ανθισμένα λουλούδια. Την κάλυψα με το μαλακό μανδύα μου και κράτησα στην αγκαλιά μου τον αυχένα της. Έτρεμε σαν το ελαφάκι, μα γρήγορα έπαψε να φοβάται. με τα χέρια τής άγγιξα απαλά το στήθος, στο σημείο όπου ο ερχομός της ήβης αποκάλυπτε νεανική επιδερμίδα. Τ ι χάιδεψα σε όλο της το σώμα, παντού, και τέλος άφησα τη λευκή μου δύναμη ακουμπώντας μαλακά πάνω στην ξανθή τρίχα.

Και την ξανθιά Ευρυπύλη κορτάρει ο Αρτέμων και σε φορείο πάνω βολτάρει. Αυτός που πρώτα φορούσε έναν στενό σκούφο βαρβαρικό και σ τ’ αυτιά ξύλινα σκουλαρίκια και μαδημένο τομάρι βοδιού στα πλευρά του απόνα βρώμικο ντύμα παλιάς ασπίδας. Που με φουρνάρισσες είχε παρτίδες και πόρνες φτηνές και τον καιρό του περνούσε μ ’ απάτες και με κλεψιές, ο ελεεινός και τρισάθλιος. Πόσες φορές δεν του περάσαν το σβέρκο στο μάγγανο; Πόσες φορές στον τροχό δεν τον δέσαν και τον μαστίγωσαν στα πισινά με κουρμπάτσι βοϊδίσιο και του μαδήσαν μαλλί και γένι... Και τώρα δες, μας περιφέρεται πάνω σ ’ άρμα - ποιος; της Κύκης ο γιος, φορώντας χρυσές κορδέλες και σαν γ\ ναίκα κρατώντας φιλντισένιο ομπρελίνο. Η μ ο ν α ξ ιά

δεύτερο |>«σικό συναίσθημα του ανολο­ Τ οκλήρωτου έρωτα είναι η μοναξιά που προκαλείται είτε από την έλλειψη του ερωτικού συντρό­ φου είτε από την απουσία του. « Ό γάρ μονιός έ­ ρως μαίνεσθαι ποιεί» λέει το περίφημο ’Αλεξαν­ δρινό άπόσπασμα (βλ. LOEB, τόμος 69, σ. 378), δηλαδή ο μοναχικός έρωτας (που δε βρίσκει α­ νταπόκριση) τρελαίνει. Το εξοχότερο δείγμα, θα έλεγα στην πραγκόσμια ποίηση, είναι ένα μικρό τετράστιχο ποίημα της Σαπφώς (απ. 168Β Campbell).

Βασίλεψε το φεγγάρι κι η Πούλια. Μεσάνυχτα. Περνάει η ώρα κι εγώ κοιμάμαι μόνη.

28/αφιερωμα Φαντάζομαι πως είναι μια καλοκαιρινή νύχτα ζεστή, γεμάτη πόθο, κι η νέα γυναίκα που θέλει τον έρωτα στριφογυρίζει απελπισμένα και χωρίς τελειωμό στο κρεβάτι γιατί ο ύπνος δεν την παίρ­ νει. Υπάρχουν δυο χρόνοι. Ο φυσικός χρόνος κι ο ψυχολογικός. Αν περιμένουμε την αγαπημένη μας στην στάση μισήν ώρα, ο χρόνος αυτός της αναμονής μοιάζει αιώνας. Αν με την αγαπημένη μας είμαστε σ’ ένα κλαμπ και χορεύουμε και με­ τά από μισή ώρα μας ζητήσει να φύγουμε, της λέ­ με να μείνουμε γιατί ακόμα δεν ήρθαμε. Ο χρό­ νος αυτός της παραμονής μας μάς φάνηκε δευτε­ ρόλεπτα. Και στη μια και στην άλλη περίπτωση, και στην αναμονή και στο χορό, ο χρόνος ήταν ο ίδιος. Μισή ώρα. Αυτός είναι ο πραγματικός, ο «φυσικός» χρόνος. Ό μω ς η βίωσή του ήταν δια­ μετρικά αντίθετη και διαφορετική. Τη μια φάνη­ κε ένας αιώνας, ενώ την άλλη μερικά δευτερόλε­ πτα. Αυτός είναι ο ψυχολογικός χρόνος. Και το ποίημα της Σαπφώς μας δίνει κατά αριστουργηματικό τρόπο αυτή τη βασανιστική βίωση μιας νύχτας που μοιάζει να μην τελειώνει. Κι αυτό το δίνει με την αθροιστική παράθεση χρόνου που μοιάζει να προστίθεται σαν φορτίο που μας εξο­ ντώνει. Ο πρώτος στίχος, «βασίλεψε το φεγγά­ ρι», μας δίνει έναν ολόκληρο χρόνο ώσπου να χαθεί το φεγγάρι, Ο στίχος που ακολουθεί μας ξαναλέει ότι βασίλεψε κι η Πούλια, κι άλλος χρό­ νος δηλαδή. Κι αμέσως μετά ακολουθεί η λέξη «μεσάνυχτα», κι άλλος χρόνος. Ο τρίτος στίχος και πάλι είναι χρόνος («περνάει η ώρα»). Για να κλείσει μέσα σ’ αυτό το κρεσέντο του συσσωρευμένου χρόνου που βασανίζει με έναν σπαραγμό. «Κι εγώ κοιμάμαι μόνη», λέει η όμορφη γυναίκα γι’ αυτή την ατέλειωτη νύχτα που είναι για δύο, αυτή τη νύχτα που το σώμα θέλει και ποθεί αβά­ σταχτα, αυτή τη ζεστή νύχτα τη φτιαγμένη για έ­ ρωτα. Θα κλείσω το κεφάλαιο της μοναξιάς μ’ ένα ποίημα του Ασκληπιού (3ος αιώνας π.Χ.) που σώθηκε στην Παλατινή Ανθολογία (5.189). Εδώ το αγαπημένο πρόσωπο δεν απουσιάζει, όπως στην περίπτωση της Σαπφώς που η μαρτυρική αϋπνία της είναι ουσιαστικά μια παράκληση να τελειώσει αυτή η ατέλειωτη νύχτα, αλλά βρίσκε­ ται μέσα στο σπίτι κι αποκρούει τον ερωτευμένο που τριγυρνάει όλη τη νύχτα έξω απ’ την πόρτα της, μέσα στη βροχή, με την κρυφή ελπίδα να συγκινηθεί απ’ την αφοσίωσή του και να τον δε­ χτεί. Ο εγωισμός έχει παραμεριστεί τελείως και η στάση του είναι μια προσφορά υποταγής. Αυτή είναι, θα έλεγα, η στρατηγική της αδυναμίας.

Ατέλειωτη η νύχτα και χειμωνιά, και στων Πλειάδων βασιλεύει το μεσουράνισμα· κι εγώ στην πόρτα της μπρος τριγυρνώ μες τη βροχή

από πόθο τρωμένος γι’ αυτήνε τη ζαβολιάρα· γιατί όχι απ’ του έρωτα τη φαρέτρα η Κύπρις, μ ’ απ’ τη φωτιά έβγαλε τό που με χτύπησε βέλος Το μίσος ναι συχνό φαινόμενο η πολύ μεγάλη αγάπη, όταν δεν βρίσκει ανταπόκριση, να μετατρέπεται σε ακόρεστο μίσος. Θα παραθέσω δυο πε­ ριπτώσεις χαρακτηριστικές που έγιναν αριστουρ­ γήματα του θεάτρου στο χέρι του Ευριπίδη, όπου για πρώτη φορά παρουσίασε στη σκηνή τις σκο­ τεινές πλευρές της ανθρώπινης ψυχής που δυνα­ στεύεται απ’ το ασυγκράτητο πάθος. Το ένα είναι η Μήδεια, ένα από τα μεγάλα αριστουργήματα του από σκηνής φιλοσόφου, και το άλλο ο Ιππό­ λυτος στεφανηφόρος που του έδωσε την πρώτη νίκη το 428. Η ιστορία της Μήδειας είναι γνωστή. Ό τα ν έ­ φτασε ο Ιάσων στην Κολχίδα για να πάρει το χρυσόμαλλο δέρας, ο βασιλιάς Αιήτης του ζήτη­ σε να ζέψει δυο ταύρους που είχαν χάλκινες ο­ πλές και ξεφυσούσαν φωτιά και να σπείρει στη γη δόντια δράκοντα. Αυτό το πέτυχε χάρη στην κόρη του Αιήτη, Μήδεια, που τον ερωτεύτηκε σφοδρά. Η Μήδεια ήταν μάγισσα και τον οδήγη­ σε στην επιτυχία. Ό μω ς ο Αιήτης αθέτησε την υ­ πόσχεσή του και τότε και πάλι η Κόλχισσα βασι­ λοπούλα κοίμησε το δράκο φύλακα του χρυσό­ μαλλου δέρατος κι έφυγε μαζί με τον αγαπημένο της Ιάσονα για την Ελλάδα. Ο Αιήτης όπλισε κα­ ράβια και τους κυνήγησε και θα τους έπιανε σί­ γουρα αν και πάλι η Μήδεια δεν τους έσωζε κι αυτή τη φορά διαμελίζοντας τον μικρό αδελφό της που τον πήρε μαζί της στην Αργώ γι’ αυτό το σκοπό. Ο Αιήτης καθυστερούσε για να μαζέψει τα μέλη του γιου του και να τα θάψει, κι έτσι ο Ιάσων έφθασε στην Ιωλκό όπου ο Πελίας, ο θείος του, που τον έστειλε στην Κολχίδα για να του φέ­ ρει το χρυσόμαλλο δέρας με την υπόσχεση πως αν το πετύχει θα του παραχωρήσει το θρόνο, είχε ήδη σκοτώσει τον αδελφό του Αίσονα και πατέ­ ρα του Ιάσονα καθώς και τον ανήλικο γιο του Πρόμαχο. Η μητέρα του Ιάσονα μετά απ’ αυτά αυτοκτόνησε. Τότε η Μήδεια βοήθησε τον Ιάσο­ να να εκδικηθεί. Έπεισε τις κόρες του Πελία ότι τάχα θα ξανάδινε τη νιότη στον πατέρα τους αν εκείνες τον διεμέλιζαν κι εκείνη θα έβραζε τα κομμάτια σ’ ένα καζάνι με φάρμακα αποτελε­ σματικά. Μετά το φόνο του Πελία που έγινε με την απατηλή προτροπή της Μήδειας, ο γιος του Πελία, Άκαστος, εξόρισε τον Ιάσονα και τη Μή­ δεια που ήρθαν στην Κόρινθο όπου ο βασιλιάς της πόλης Κρέων θέλησε να παντρέψει την κόρη του Κρέουσα ή Γλαύκη με τον Ιάσονα.

Ε

αφιερωμα/29 Απ’ αυτό το σημείο αρχίζει η τραγωδία του Ευ­ ριπίδη. Ό τα ν η Μήδεια βλέπει να έγκαταλείπεται τόσο άσπλαχνα απ’ τον Ιάσονα, τον άντρα που εκείνη αγάπησε τόσο και που τον έσωσε απ’ τον πατέρα της Αιήτη σκοτώνοντας με τα χέρια της τον ίδιο τον αδελφό της, που του συμπαρα­ στάθηκε σε κάθε δύσκολη στιγμή βγάζοντάς τον απ’ τα αδιέξοδα, αποφασίζει να τον εκδικηθεί με το σκληρότερο τρόπο που θα μπορούσε. Σκοτώ­ νοντας τα ίδια τα παιδιά της, που ήταν παιδιά του Ιάσονα. Καταφέρνει να πάρει μια μέρα παρά­ ταση απ’ τον Κρέοντα που την εξόρισε κι εκτελεί το δαιμονικό σχέδιό της. Στέλνει με τα παιδιά της δώρα στη νιόνυφη, που όμως τα δώρα αυτά

Η φοβερή απόφασή της για το στυγερό έγκλη­ μα που διέπραξε δεν ήταν εύκολη, ούτε ευθεία ο­ δός. Ορθά επισημαίνεται ότι ο Ευριπίδης πουθε­ νά αλλού δεν έκανε την ανθρώπινη ψυχή να συζη­ τά με τον εαυτό της τόσο πολύ και να είναι ανα­ ποφάσιστη. Έχουμε τρεις λόγους, όπως επιση­ μαίνει ο Λέσκυ (Ιστορία της αρχαίας ελληνικής λογοτεχνίας, Θεσ/νίκη 1983, σ. 519), όπου διαπι­ στώνουμε αυτές τις αντίμαχες σκέψεις να συ­ γκρούονται προτού καταλήξει στην τελική από­ φαση. Στον πρώτο λόγο (στ. 364-409) σκέφτεται διάφορους τρόπους εκδίκησης: ή να βάλει φωτιά στ’ ανάκτορα τη νύχτα του γάμου, ή να τρυπώσει κρυφά και να μαχαιρώσει το νιόπαντρο ζεύγος.

είναι θανατερά απ’ τα μάγιά της. Ο Ιάσών έχει η­ συχάσει με μια ψεύτικη συμφιλίωση που έγινε λί­ γο πιο πριν με τη Μήδεια. Μόλις όμως τα παιδιά επιστρέφουν έχοντας εκτελέσει την αποστολή τους, η Μήδεια αποφασίζει να προχωρήσει στο ε­ πόμενο βήμα που είναι τό πιό σκληρό. Εκείνη τη στιγμή καταφθάνει ο αγγελιοφόρος κι αναγγέλ­ λει ότι η Κρέουσα κι ο Κρέοντας πέθαναν με φρικτούς πόνους, Η βασιλοπούλα απ’ την Κολχίδα σκοτώνει τα παιδιά της, αν καί κάθε χτύπημά που δίνει είναι κι ένα χτύπημα στη δική της καρ­ διά. Ό τα ν φτάσει ο ίάσονας τα πάντα έχουν χα­ θεί και η καινούρια του γυναίκα και τα παιδιά ίου. Τό θρήνο κάι το σπαραγμό του για την τρα­ γική σύμφορά που τον βρήκε τον σκεπάζει η κα­ ταφρόνια,

Φοβάται πως μπορεί να την πιάσουν προτού εκτελέσέι τό σχέδιό της Και τότε θα πεθάνει αφού θά ’χει γίνει ο περίγελως των εχθρών της. Στον δεύτερο λόγο (στ, 1021), που αρχίζει μετά από την έξοδό του παίδονόμου, σκέφτεται νά σκοτώ­ σει τα παιδιά τής αλλά το βλέμμα την αφοπλίζει, Τέσσερις φορές αλλάζει γνώμη. Τελικά όμως κυ­ ριαρχεί η μανιασμένη ψυχή της που σκεπάζει το λογικό. Στον τρίτο λόγο (στ. 1236 κ. εξής) αναγ­ γέλλει στις Κορίνθιες γυναίκες του χορού τήν τε­ λική καί οριστική της απόφαση· νώ σκοτώσει τα παιδιά της Και να το σκάσει από τη χώρα αυτή. Θα πρέπει να επισημάνω ότι πολλοί, κι όχι άδι κά, επισημαίνουν την επίδραση που άσκησε στη Μήδεια του Ευριπίδη ο «Τηρεύς» του ίο φ ν· .'.ή. Ο τελευταίος Λβι>·ί «·'»«*<ίησε την Ιό;* ,: της

30/αφιερωμα Πρόκνης, η οποία σκότωσε το γιο της, Ίτυ, για να εκδικηθεί τον άντρα της, Τηρέα, που είχε βιά­ σει την αδελφή της Φιλομήλα. Η τραγωδία του Σοφοκλή Τηρεύς έχει χαθεί, σώθηκαν όμως μερι­ κά αποσπάσματα. Θα παραθέσω ένα απόσπα­ σμα που διέσωσε ο Στοβαίος στο Ανθολόγιό του (68.19) μαζί με ένα απόσπασμα απ’ τη Μήδεια, που αποτελούν τα πιο ανθρωπιστικά λόγια που α­ κούστηκαν για την καταπίεση της γυναίκας στην αρχαιότητα. Το απόσπασμα 524 του Τηρέα είναι τ’ ακόλουθο (Nauck σ. 527-528):

Τώρα μονάχη είμαι ένα τίποτα. Αναλο­ γίστηκα γι’ αυτό πολλές φορές ποια είναι η μοίρα της γυναίκας. Κι είδα πως είμαστε ένα τίποτα. Θαρώ πως όταν είμαστε κορίτσια, τότε περνάμε την καλύτερη ζωή στο πατρικό μας σπίτιβλέπεις η άγνοια τρέφει πάντα τα παιδιά μες στη χαρά. Μα σαν ξυπνήσει μέσα μας η νιότη και η γνώση, μας διώχνουν έξω από το σπίτι και που­ λιόμαστε μακριά από τους γονείς και τους προγονι­ κούς θεούς. Άλλες δινόμαστε σε ξένους άντρες, κι άλ­ λες σ ’ αλλόγλωσσουςάλλες πηγαίνουμε σε σπίτια αρχοντικά, κι άλλες σε τιποτένια. Και για όλα αυτά, όταν περά­ σει η πρώτη νύχτα πρέπει να λέμε «είναι καλά» και να προσποιόμαστε πως είμαστε ευχαριστημένες Και τώρα τα λόγια της Μήδειας που τ’ απευθύνει στο χορό των γυναικών της Κορίνθου (στ.

230-251):

Α π ’ όλα τα πλάσματα πούχουν ψυχή και μυαλό τα πιο δυστυχισμένα είμαστε εμείς, οι γυ­ ναίκες. Γιατί κατ’ αρχήν με πολλά χρήματα πρέ­ πει ν’ αγοράσουμε σύζυγο και να τον κάνουμε αφέντη του κορμιού μας. Αλλ’ έχουμε κι άλλο κακό, χειρότερο απ’ το πρώτο, κι εδώ είναι ο μέγας κίνδυνος· τι θα μας τύχει ο άντρας που θα πάρουμε; Θάναι άραγε κακός ή θαν’ καλός;

Γιατί στη γυναίκα το διαζύγιο δίνει φήμη κακή, ενώ δεν έχει και το δικαίωμα ν’ αρνηθεί τον άντρα. Κι αφού μπει στο νέο σπιτικό πούχει συνήθειες αλλιώτικες και ρέγουλες καινούργιες, θα πρέπει νάναι μάντισσα, γιατί δεν έμαθε από τους δικούς της πως είναι ο άντρας που θα πάρει. Κι αν τύχει σύζυγος που να συζεί μ ’ εμάς καλά και δίχως βαρυγκόμια για του γάμου το ζυγό, με μας που πρόθυμα εκτελούμε όλ ’ αυτά, τότε αξίζει αυτή η ζωή. Μ ’ αν τύχει και δεν είν’ έτσι, τότε καλύτερος ο θάνατος για μας. Άμα το σπίτι γίνει στον άντρα βάρος, τότε αυτός αμέσως ξεπορτίζει και ξαλαφρώνει την καρδιά του σμίγοντας με κάποιο φίλο ή συνομήλικό του. Ομως εμείς είμαστε αναγκασμένες νάχουμε τα μάτια στυλωμένα σε μια ψυχή μονάχα. Λένε πως τάχα εμείς ζούμε στο σπίτι μέσα χωρίς κινδύνους, ενώ οι άντρες πολεμάνε αρματωμένοι. Αάθος. Μακάρι τρεις φορές να πολεμήσω, από το να γεννήσω μια φορά. Το απόσπασμα αυτό φωτίζει την τελική της α­ πόφαση που είναι μια πράξη κυριαρχημένη απ’ το μίσος, την τελική της απόφαση να βγάλει από πάνω της ό,τι έχει σχέση με τον Ιάσονα, ακόμα και τα παιδιά που βγήκαν απ’ τον κόλπο της. Α­ πόφαση όχι μόνο να βγάλει τον Ιάσονα έξω από τη ζωή της, αλλά να ξεριζώσει ό,τι σχετίζεται μ’ αυτόν και μέσα απ’ το κορμί της. Ο Λέσκυ σημειώνει (οπ. πριν σ. 519) ότι «κα­ μιά άλλη ελληνική τραγωδία, αν εξαιρέσουμε ί­ σως τον Ιππόλυτο, δεν είναι σε τόσον βαθμό κι­ νημένη από τις δυνάμεις, που από την ψυχή του ανθρώπου υψώνονται σε δαιμονική δύναμη». Ο Ευριπίδης έγραψε δυο τραγωδίες με την ιστορία της Φαίδρας. Η μια, που χάθηκε, είναι ο Ιππόλυ­ τος καλυπτόμενος που παίχτηκε μερικά χρόνια πιο πριν από τη δεύτερη τραγωδία που έχει τον τί­ τλο «Ιππόλυτος στεφανηφόρος». Ο πρώτος Ιπ­ πόλυτος απέτυχε, ενώ ο δεύτερος έδωσε στον ποιητή τη νίκη το 428. Στο πρώτο έργο η κόρη του Μίνωα Φαίδρα που είχε παντρευτεί το βασι­ λιά της Αθήνας Θησέα βασανιζόταν από έναν α­ κατανίκητο έρωτα προς τον προγονό της Ιππό­ λυτο. Τελικά δεν άντεξε και του αποκάλυψε τον έρωτά της και του ζήτησε ν’ αντί, ποκριθεί. Εκεί-

αφιερωμα/31 νος σοκαρισμένος από την ανόσια γι’ αυτόν πρό­ ταση κάλυψε το πρόσωπό του και γι’ αυτό ονό­ μασαν το έργο «Ιππόλυτος καλυπτόμενος». Στον δεύτερο Ιππόλυτο παρουσιάζει τη Φαίδρα να μαραζώνει απ’ το ερωτικό πάθος. Είναι σχε­ δόν ετοιμοθάνατη. Σ’ αυτή τη θέση τη βρίσκει η πιστή της παραμάνα που καταφέρνει να της αποσπάσει το μυστικό κι αναλαμβάνει να τη βοηθή­ σει μιλώντας στον Ιππόλυτο για το πάθος της κυράς της. Ο Ιππόλυτος νιώθει έντονη αναστάτωση και αποστροφή κι αρνείται κατηγορηματικά. Η Φαίδρα που κρυφακούει αντιλαμβάνεται ότι τώ­ ρα πια δεν έχει καμιάν ελπίδα και προοπτική. Γι’ αυτό αυτοκτόνησε αλλά ταυτόχρονα άφησε

τεμις εμφανίζεται στη σκηνή κι αφού αποχαιρετήσει τον πιστό κυνηγό της φανερώνει στο Θησέα την αλήθεια που καθιερώνει τη λατρεία του Ιππό­ λυτου στην Τροιζήνα. Και οι τρεις τραγωδίες, οι δυο Ιππόλυτοι και η Μήδεια, δίνουν με μοναδικό τρόπο το ξέφρενο πάθος του έρωτα που σκοτίζει το νου κι οδηγεί στην εξόντωση του αγαπημένου προσώπου άμε­ σα ή έμμεσα. Αμεσα στον Ιππόλυτο, έμμεσα στην περίπτωση του Ιάσονα. Η απελπισία αι τώρα θα δούμε σε τι ακραίους δρόμους α­ πόγνωσης οδηγεί το χάσιμο του αγαπημένου προσώπου. Αφού ο έρωτας είναι τα δύο και όχι το ένα, τότε η επιλογή είναι ο θάνατος, όπως χα­ ρακτηριστικά γράφει ο βυζαντινός ποιητής Παύ­ λος Σιλεντιάριος (6ος αιώνας μ.Χ) σ’ ένα επί­ γραμμά του πού μας το έσωσε η Παλατινή Ανθο­ λογία (5.221).

Κ

Ως πότε κλεφτές ματιές θ’ ανταλλάσσου­ με, προσπαθώντας να κρύψουμε τη φωτιά τους; Ας πούμε τον πόνο μας ανοιχτά· κι αν κά­ ποιος μποδίσει τη γλυκιά ένωσή μας που λύνει τον πόνο, και για τους δυο μας γιατρειά το σπαθίγιατί είν’ ωραιότερος απ’ τον χωριστό βίο, ο κοινός θάνατος.

Αφροδίτη και Παν (Εθνικό Μουσείο Αθηνών)

γράμμα στο Θησέα με το οποίο κατηγορεί τον Ιπ­ πόλυτο ότι τάχα πρόσβαλε την τιμή της. Επακο­ λουθεί ένας αγώνας λόγων ανάμεσα στον πατέρα και το γιο χωρίς αποτέλεσμα, γιατί ο Θησέας κυ­ ριαρχημένος από την οργή είναι κουφός σε όσα του λέει ο Ιππόλυτος, ο οποίος επιπλέον δεμένος από έναν όρκο δεν αποκαλύπτει τα κίνητρα της Φαίδρας. Ο Ποσειδώνας, ο πατέρας του Θησέα, του είχε υποσχεθεί κάποτε ότι θα του εκπληρώσει τρεις ευχές που θα έκανε. Ο Θησέας τυφλωμένος απ’ την οργή ζητάει απ’ το θεό την καταστροφή του γιου του τον οποίο διώχνει απ’ την Τροιζήνα. Και πραγματικά η ευχή εκπληρώθηκε γιατί ένας πελώριος ταύρος που τον έστειλε ο Ποσειδώνας τρόμαξε τ’ άλογα του Ιππόλυτου και τον έρριξε στα βράχια όπου βρήκε τραγικό θάνατο. Η Ά ρ-

t. παραθέσω τρεις περιπτώσεις. Η πρώτη εί­ ναι της Αντιγόνης και του Αίμονα, η δεύτερη του Λέανδρου και της Ηρώς και η τρίτη του Πύραμου και της Θίσβης. Η ιστορία της Αντιγόνης είναι γνωστή. Μετά την αναχώρηση του Οιδίποδα και το θάνατο της Ιοκάστης, ο θρόνος περιέρχεται στους δυο δίδυ­ μους γιους που αποφασίζουν με κλήρο να βασι­ λεύουν εναλλακτικά. Ο Ετεοκλής ευνοήθηκε απ’ την τύχη και βασίλεψε ένα χρόνο αλλά μετά αρνήθηκε να παραχωρήσει το θρόνο στον αδελφό του, που χολωμένος απ’ την αδικία καταφεύγει στην Πελοπόννησο όπου συγκέντρωσε στρατό με επικεφαλής άλλους έξι οριστείς. Επιστρέφει και πολιορκεί την πατρίδα του. Ύστερα από αρ­ κετές μάχες αποφασίζεται να μονομαχήσουν τα δυο αδέλφια και η νίκη να δώσει το θρόνο σ’ ό­ ποιον την πετύχει. Στη μονομαχία όμως σκοτώ­ νονται και οι δύο. Το θρόνο αναλαμβάνει ο θείος τους Κρέων που θάβει με τιμές τον Ετεοκλή, ενώ δίνει διαταγή να μείνει άταφος ο Πολυνείκης ως προδότης και εχθρός της πατρίδας του. Ό μω ς αυτή η διαταγή ξεπερνάει τα όρια της ανθρώπι­ νης και της βασιλικής δικαιοδοσίας και μπαίνει πια στο χώρο του θεϊκού νόμου που απαιτεί ο νε­

32/αφιερωμα κρός να ταφεί. Τότε η Αντιγόνη αψηφώντας τη διαταγή που είναι αυστηρή επιχειρεί να σκεπάσει με λίγο χώμα το σώμα του νεκρού που έχει αφεθεί να σαπίσει στον ήλιο και τις σάρκες του να τις φάνε τα όρνια και οι σκύλοι. Την πρώτη φορά η Αντιγόνη πέτυχε το σκοπό της κι έρριξε λίγο χώ­ μα στον αδερφό της χωρίς να την αντιληφθούν οι φρουροί που είχε τοποθετήσει ο Κρέων. Οι φρου­ ροί καθάρισαν το πτώμα από το χώμα. Τότε η Αντιγόνη επιχειρεί για δεύτερη φορά να κάνει το ίδιο αλλά συλλαμβάνεται κι οδηγείται στον Κρέοντα που την καταδικάζει σε θάνατο. Απ’ αυτό το σημείο και πέρα αρχίζει η τραγωδία για τον Κρέοντα που διέπραξε την ύβρι κι επιμένει σ’ αυ­ τήν. Ο πρώτος που τον αντιμάχεται είναι ο μνη­ στήρας της Αντιγόνης, ο ίδιος ο γιος του ο Αίμων. Μ’ όλο το σεβασμό που τρέφει για τον πατέ­ ρα του τον αποδοκιμάζει και τον προειδοποιεί ότι μ’ αυτή του την απόφαση προετοιμάζει συμφο­ ρές. Αν η Αντιγόνη πεθάνει, τότε πεθαίνοντας θα καταστρέψει κι άλλον (στ. 751). Ο Κρέων δεν κα­ τάλαβε τα λόγια του Αίμωνα και νόμισε πως ο γιος του απειλεί αυτόν. Παραμένει σκληρός και ανυποχώρητος και στον μάντη Τειρεσία που τον προειδοποιεί ότι ήδη οι θεοί αρνιούνται να δώ­ σουν σημάδια γιατί τα όρνια που τρώνε τις σάρ­ κες του νεκρού είναι μιασμένα κι έτσι έχουν μολυνθεί και οι σχάρες των θυσιών (στ. 998-1024). Ο Κρέων έξαλλος τον αποκαλεί κερδοσκόπο κι ότι όλοι συνωμοτούν εναντίον του αλλ’ ο ίδιος ακό­ μα κι αν οι αετοί του Διός αρπάξουν τις σάρκες του Πολυνείκη για τροφή και τις πάνε στο θρόνο του Δία πάνω στον Όλυμπο, ακόμη και τότε δε θα αφήσει να τον θάψουν (στ. 1034-1047). Η ύβρις έφθασε τώρα στο αποκορύφωμά της. Ο Τειρε­ σίας του προφητεύει μεγάλα δεινά και θρήνους στο σπιτικό του κι αναχωρεί. Ο Κρέων ταράσσε­ ται κι αρχίζει να φοβάται και να συνέρχεται, μα είναι ήδη αργά. Ο χορός τον συμβουλεύει να λευ­ τερώσει την Αντιγόνη που την έχει κλείσει σ’ ένα υπόγειο και να κτίσει τάφο για το νεκρό. Ο Κρέ­ ων λυγίζει, αντιλαμβάνεται πως είναι ορθότερο να ζει σεβόμενος τους νόμους των θεών και δια­ τάζει να πάνε με αξίνες στο λόφο που είν’ ο Πο­ λυνείκης. Απ’ τον αγγελιοφόρο μαθαίνουμε την τραγική κατάληξη. Η Αντιγόνη κρεμάστηκε με τον πέπλο της κι ο Αίμονας φτύνοντας τον πατέ­ ρα του, που τον ικέτευε να βγει απ’ το υπόγειο που είχε φυλακίσει την κόρη, αυτοκτονεί με το σπαθί του. Μόλις πληφορορηθεί τη φοβερή είδη­ ση η γυναίκα του Κρέοντα Ευρυδίκη μπαίνει σιω­ πηλή στ’ ανάκτορα κι αφού καταραστεί τον ά­ ντρα της αυτοκτονεί κι αυτή. Το περίφημο χορι­ κό (στ. 781 κ. εξής) που αρχίζει με τη φράση «έ­ ρως ανίκατε μάχαν» είναι το κλειδί για την από­ φαση του Αίμωνα ν’ ακολουθήσει την αγαπημένη του στον Αδη. Ο έρωτας που είναι ακατανίκη­ τος στη μάχη, και σ’ όποιους ριχτεί τους σκλα­

βώνει, που ξαγρυπνά πάνω στα τρυφερά μάγουλα της νεαρής κοπελιάς και φτερουγίζει πάνω από θάλασσες και κανείς δεν μένει άτρωτος, αθάνα­ τος θεός ή εφήμερος θνητός, είν’ εκείνος που ο­ δήγησε το χέρι του Αίμωνα, τ’ οπλισμένο με το μαχαίρι, προς την καρδιά του. Η θλιβερή ιστορία του Λέανδρου, ενός πανέ­ μορφου νεαρού από την Άβυδο, και της Ηρώς, της ιέρειας της Αφροδίτης στην, απέναντι από την Άβυδο μικρασιατική πόλη, Σηστό. Είναι ένα μικρό μυθιστόρημα σε στίχους. Η Ηρώ έμοιαζε δεύτερη Αφροδίτη. Σε μια πάνδημη γιορτή της Σηστού που γιόρταζαν την επάνοδο στη ζωή του Άδωνη και τιμούσαν την Κυθέρεια Αφροδίτη, ό­ που συνέρρεε πλήθος προσκυνητών όχι μόνο απ’ τη Σηστό αλλά κι από τα γύρω νησιά, κι από την Κύπρο, κι απ’ την Άβυδο, είδε ο Λέανδρος την πανέμορφη Ηρώ και την ερωτεύτηκε κεραυνοβόλα. Αλλά κι εκείνη κατάλαβε το νόημα των μα­ τιών του κι ανταπάντησε μ’ ανάλογες ματιές. Κατάφερε να τη δει μόνος και γρήγορα έκαμψε τις πρώτες αρνήσεις της. Από κει και πέρα ο έ­ ρως αυτός έγινε ακατανίκητο πάθος. Ο Λέαν­ δρος κάθε βράδυ περνούσε στην απέναντι ακτή κολυμπώντας, καθοδηγημένος από ένα λυχνάρι που το άναβε η Ηρώ για να του δείχνει την κατεύ­ θυνση. Κάποια όμως νύχτα τρικυμισμένη ο Λέαν­ δρος επιχείρησε και πάλι να περάσει το στενό του Ελλησπόντου, όμως το λυχνάρι κάποια στιγ­ μή έσβησε απ’ την καταιγίδα κι έτσι μη έχοντας οδηγό παρασύρθηκε απ’ το ρεύμα και πνίγηκε. Ό ταν το πρωί η Ηρώ βρήκε στην παραλία το πτώμα του αγαπημένου της ρίχτηκε κι αυτή στα κύματα και βρήκε την ίδια τύχη. Το επύλλιο αυτό του Μουσαίου των 343 στίχων άρεσε πολύ. Ο Μουσαίος έζησε τον 5ο μ.Χ. αιώνα, στην εποχή του αυτοκράτορα Αναστασίου. Ό μω ς η ιστορία ήταν γνωστή πολύ παλαιότερα, όπως προκύπτει και από δυο επιγράμματα του Αντίπατρου του Θεσσαλονικέα που έζησε τον Ιο αιώνα μ.Χ., τα οποία και σώζονται στην Παλατινή Ανθολογία. Το ένα (7.666) μιλάει για την τοπογραφία της πε­ ριοχής κι αναφέρεται στα ερείπια του πύργου απ’ όπου η Ηρώ τον καθοδηγούσε με τον αναμμένο λύχνο (ήταν δηλαδή ένας φάρος) καθώς και στον κοινό τάφο τους. Το δεύτερο επίγραμμα (9.215) είναι το ακόλουθο:

Πάντα για τις γυναίκες σκληρά τα νερά του Ελλησπόντου ξένε· ρώτα τη Δυρραχιώτισσα Κλεονίκη. Γιατί έπλεε στη Σηστό το γαμπρό ν’ απαντήσει και στο μαύρο καράβι βρήκε της Έλλης τη μοίρα. Δύσμοιρη Ηρώ, τον άντρα εσύ, τη νύφη ο Δηΐμαχος, μέσα σε λίγες χάσατε οργυιές.

αφιερωμα/33 Την ιστορία της Ηρώς και του Λέανδρου δια­ πραγματεύτηκε και ο Οβίδιος στο έργο του Ηρωίδες (επιστολή 18 και 19) που έζησε τον Ιο π.Χ. αιώνα (43 π.Χ έως 17 μ.Χ). Η ιστορία φλόγισε τη φαντασία και των νεότερων. Ο Λόρδος Βύρων έ­ γραψε το έργο «Bride of Abysos» και μάλιστα κο­ λύμπησε στην απέναντι ακτή για να μιμηθεί τον Λέανδρο. Κι ο Marlow έγραψε έργο με τίτλο «Hero and Leander». Η ιστορία του Πύραμου και της Θίσβης μας εί­ ναι γνωστή από τον Οβίδιο (Μεταμορφώσεις 4.55-166), δεν μας παραδίδεται απ’ την ελληνική λογοτεχνία. Αν την παραθέτω εδώ, είναι γιατί φαίνεται πως ο Λατίνος ποιητής αντλεί από κά­ ποιο ελληνιστικό πρότυπο. Ο Πύραμος και η Θί-

μαντίλι της Θίσβης καταξεσκισμένο και με αίμα­ τα νόμισε πως την έφαγε κάποιο άγριο θηρίο. Α­ πελπισμένος τράβηξε το σπαθί του κι αυτοκτόνησε. Ό τα ν η Θίσβη επέστρεψε και τον βρήκε νε­ κρό, πήρε το σπαθί του αγαπημένου της κι αυτοκτόνησε κι εκείνη πέφτοντας στο πλευρό του. Α­ πό τότε οι καρποί της μουριάς που αρχικά ήταν άσπροι, έγιναν βαθυκόκκινοι απ’ το αίμα των δυο άτυχων ερωτευμένων, οι δε στάχτες τους το­ ποθετήθηκαν σε κοινή τεφροδόχο κάλπη. Ό σο ζούσαν τους χώριζε η διένεξη των γονιών τους, τώρα όμως ο κοινός θάνατος τους ένωσε για πάν­ τα. Στην Πάφο, ένα από τα θαυμάσια μωσαϊκά του 3ου μ.Χ. αιώνα που βρέθηκαν στις ρωμαϊκές βίλες της περιοχής, εικονίζει τον Πύραμο, δεξιά

ΣΤΡΑΤΩ Ν* Έ τ σ ι κ α θ ώ ς π ε ρ ν ο ύ σ ’ α π ό τ ’ α ν θ ο π ω λ ε ία , ε ίδ α έ ν α α γ ό ρ ι π ο ύ π λ ε κ ε σ τ ε φ ά ν ι γ ια μ α λ λ ι ά . Α ε ν π έ ρ α σ α α σ υ γ κ ίν η τ ο ς . Σ τ ά θ η κ α δ ί π λ α το υ κ α ι μ ε φ ω ν ή σ υ γ κ ρ α τ η μ έ ν η ρ ώ τ η σ α · « Π ό σ ο μ ο ύ δ ίν ε ις το σ τ ε φ ά ν ι σ ο υ ;» Α π ’ τ α λ ο υ λ ο ύ δ ια π ιο π ο λ ύ κ ο κ κ ί ν η σ ε κ α ι σ κ ύ β ο ν τ α ς ψ ιθ ύ ρ ι σ ε · « Α π ο μ α κ ρ ύ ν σ ο υ γ ρ ή γ ο ρ α μ ή π ω ς σ ε δ ε ι ο π α τ έ ρ α ς μ ο υ » . Α γ ό ρ α σ α λ ί γ α σ τ ε φ ά ν ια , έ τ σ ι γ ια π ρ ό φ α σ η , κ α ι τ ο υ ς θ ε ο ύ ς σ τ ε φ ά ν ω σ α σ α ν γ ύ ρ ισ α σ τ ο σ π ίτ ι , ζ η τ ώ ν τ α ς ν α μ ο υ τ ο ν χ α ρ ίσ ο υ ν .

(Επιλογή από την «Παλατινή Ανθολογία». Μετάφραση Ανδρέα Λεντάκη. Εκδόσεις Δ ω ρ ικ ό ς, Αθήνα 1988)

Σχέδιο Βασ. Βασιλειάδη, από την Παλατινή Ανθολογία

σβη ήταν δυο νεαροί Βαβυλώνιοι που ερωτεύτη­ καν παράφορα ο ένας τον άλλο αλλά δεν μπο­ ρούσαν να παντρευτούν εξαιτίας της εχθρότητας των γονιών τους. Έχουμε μ’ άλλα λόγια το αρχέ­ τυπο της ιστορίας του Ρωμαίου και της Ιουλιέτας. Οι δυο ερωτευμένοι νέοι βλεπόντουσαν κρυ­ φά μέσα από μια τρύπα του τοίχου που χώριζε τα σπίτια τους. Μια νύχτα κανόνισαν να συναντη­ θούν κρυφά, έξω απ’ την πόλη στον τάφο του Νίνου κάτω από μια μουριά που βρισκόταν δίπλα στο ρέμα. Πρώτη έφτασε η Θίσβη κι όπως περίμενε τον αγαπημένο της εμφανίστηκε ξαφνικά μια λέαινα που μόλις είχε σπαράξει ένα θήραμα κι ήρθε να πιει νερό. Η Θίσβη πανικόβλητη τόσκασε αλλά πάνω στη φούρια της της έπεσε το μαντίλι των μαλλιών της. Η λέαινα το καταξέσκισε με τα ματωμένα δόντια της κι ύστερα, α­ φού ξεδίψασε στο ρέμα, εξαφανίστηκε. Εκείνη τη στιγμή κατέφθασε ο Πύραμος κι όταν είδε το

αριστερά να τρέχει τρομαγμένη και στο κέντρο μια λεοπάρδαλη να κρατάει στα δόντια τον πέ­ πλο της Θίσβης. Υπάρχει και μια άλλη παραλλαγή της ιστορίας αυτής. Ο Πύραμος κι η Θίσβη αγαπιόντουσαν πολύ και πριν να παντρευτούν είχαν σχέσεις με αποτέλεσμα η Θίσβη να μείνει έγκυος. Στην α­ πελπισία της πάνω για τις συνέπειες που θα ’χε η αποκάλυψη, αυτοκτόνησε. Μόλις ο Πύραμος πληροφορήθηκε το θάνατο της αγαπημένης του αυτοκτόνησε κι αυτός. Αλλ’ οι θεοί λυπήθηκαν τους δυο άτυχους ερωτευμένους και τους μετα­ μόρφωσαν. Ο μεν Πύραμος έγινε ο ομώνυμος πο­ ταμός της Σικελίας, η δε Θίσβη πηγή που το νερό της σμίγει με τα νερά του ποταμού. Ύστερα από αυτή την καταθλιπτική παράθεση ιστοριών με τραγικό τέλος και για τους δυο ερα­ στές, θα κλείσω με δυο μυθικές ιστορίες και δυο

34/αφιερωμα αληθινές που η μεγάλη θλίψη για το χαμό του α­ γαπημένου δε φτάνει στην αυτοκτονία: με το μύ­ θο του Ορφέα και της Ευρυδίκης, με δυο άτυχους έρωτες του Πλάτωνα κι έναν μυθικό της Σαπφώς. Η ιστορία του Ορφέα και της Ευρυδίκης αναφέρεται _ από τον Απολλόδωρο (Βιβλιοθήκη 1.3.2), από τον Παυσανία που όπως θα δούμε παραδίδει διαφορετικά την ιστορία, από τον Ερμησιάνακτα τον Κολοφώνιο (βλ. Αθήν. 13.597 be), ο οποίος την Ευρυδίκη ονομάζει Αγριόπη, από τον Κόνωνα (Διηγήσεις 45 στον Φώτιο: Βιβλιοθήκη 140α), κυρίως όμως από τους λατίνους ποιητές. Από τον Βιργίλιο (Γεωργικά 4.454-527), τον Οβί­ διο (Μεταμορφώσεις 10.4-77), τον Υγίνο (Fab. 164) και το Σενέκα (Hercules Furens) 569-589 και Hercules Oecaeus 1061-1099). Ο Ορφέας, που όταν έκρουε τη λύρα του κινούσε λίθους και δέντρα, μόλις πληροφορήθηκε ότι τη γυναίκα του Ευρυδί­ κη τη δάγκωσε φίδι και πέθανε, κατέβηκε στον Άδη για να την επαναφέρει στη ζωή. Η μουσική του ήταν τόσο μαγευτική’ που όλος ο Κάτω Κό­ σμος στάθηκε να τον ακούσει. Ο Ιξίων σταμάτη­ σε να γυρνάει τον τροχό, ο Τάνταλος δεν έσκυβε να πιει νερό, ο Σίσυφος κάθησε πάνω στο βράχο που κυλούσε. Και οι θεοί του Κάτω Κόσμου συγκινήθηκαν και του επέτρεψαν να τη φέρει πίσω στη ζωή, με τον όρο όμως ώσπου να βγει στον πάνω κόσμο να μην την κοιτάξει. Ο Ορφέας, ό­ μως, δεν μπόρεσε να κρατηθεί και λίγο πριν βγούνε στο φως γύρισε να δει την Ευρυδίκη που αυτόματα χάθηκε σαν καπνός προφταίνοντας να του πει το «χαίρε», που μόλις σαν ψίθυρος έφτα­ σε στ’ αυτιά του. Προσπάθησε ξανά ο λυράρης να κατέβει στον κάτω κόσμο, αλλά δεν του το ε­ πέτρεψαν οι θυροφύλακες του Ά δη. Η παραλλα­ γή του Παυσανία (9.30.6) είναι πιο ορθολογική. Η Ευρυδίκη πέθανε κι ο Ορφέας πήγε στην Άορνο της Θεσπρωτίας όπου υπήρχε παλαιό νεκρομα­ ντείο κι έκανε πράξη ψυχαγωγίας για να τη φέρει πίσω στη ζωή. Πίστεψε πως η ψυχή τής αγαπημέ­ νης του τον ακολουθούσε κι όταν σε κάποια στιγ­ μή στράφηκε να τη δει και δεν τη βρήκε, αυτοκτόνησε από τη λύπη του. Το θέμα αυτό αγαπήθηκε πολύ στην αρχαιότη­ τα και πολλοί γλύπτες απεικόνισαν τη σκηνή του οριστικού αποχωρισμού. Ο Ορφέας είχε στραμ­ μένο το κεφάλι προς τα πίσω και κοιτάζει τη θλιμμένη Ευρυδίκη που με το χέρι τραβάει τον πέπλο και καλύπτει το πρόσωπό της, ενώ από πί­ σω ο ψυχοπομπός Ερμής της πιάνει το άλλο χέρι για να την οδηγήσει πάλι στο βασίλειο των σκιών. Ο Πλάτων, ξέρουμε, ότι ερωτεύτηκε έναν λα-, μπρό νέο των Συρακουσών, τον Δίωνα, που επι­ χείρησε να ανατρέψει τον τύραννο της πατρίδας του Διονύσιο, αλλά τελικά απέτυχε και σκοτώ­ θηκε πάνω σ ^ μάχη. Ένα ποίημα στην Παλατι-

νή Ανθολογία (7.99) αποδίδεται στο μεγάλο φι­ λόσοφο.

Δάκρυα για την Εκάβη και τις γυναίκες του Ιλίου από την ώρα της γέννας τους κλώσαν οι Μοίρες. Μα εσένα Δίωνα που θριάμβεψες σ ’ έργα ωραία οι θεοί σκόρπισαν τις μεγάλες σου ελπίδες. Τώρα στη μεγάλη πατρίδα σου κείτεσαι, Δίωνα, τιμημένος απ’ τους πολίτες, αχ εσύ που την καρδιά μου τρέλανες μ ’ έρωτα. Ο Πλάτων, όπως αναφέρει ο Διογένης Λαέρτιος (3.29 = Αρίστιππος ο Κυρηναίος F.H.G.2.79) ερωτεύθηκε ένα νεαρό που τον λέγαν Αστέρα και σπούδαζε αστρολογία μαζί του αλλά πέθανε πρόωρα. Στην Παλατινή Ανθολογία υ­ πάρχουν δυο υπέροχα επιτύμβια επιγράμματα προς τον Αστέρα που αποδίδονται στον Πλάτω­ να. Το πρώτο (7.669) είναι το ακόλουθο:

Πρώτα στους ζωντανούς ανάμεσα έλαμπες Αστέρι ΑυγερινόςΤώρα στους πεθαμένους, λάμπεις Αποσπερίτης. Ένα εξαίσιο ποίημα που εξυμνεί την ομορφιά του νέου ο οποίος και μετά το θάνατο είναι πάντα ω­ ραίος. Το δεύτερο ποίημα εξυμνεί κι αυτό την ά­ φατη ομορφιά του νεαρού που έφυγε τόσο νωρίς (Α.Ρ.7.670).

Τ’ αστέρια κοιτάζεις Αστέρι μου. Άμποτες ουρανός να γινόμουν, για να σε βλέπω με μάτια πολλά. Και τώρα ερχόμαστε στην τελευταία διήγηση για τη Σαπφώ και το Φάωνα. Υπήρχε μια πέτρα που ονομαζόταν Λεύκάς Πέτρα που όσοι πηδού­ σαν από αυτήν απαλλάσσονταν απ’ τον έρωτά τους. Ονομάστηκε έτσι, «όπως παραδίδει ο Πτο­ λεμαίος Ηφαιστείων (στο Φώτιο: Βιβλιοθήκη 153α8-153β.22), από έναν Ζακύνθιο σύντροφο του Οδυσσέα, το Λεύκο, τον οποίο σκότωσε ο Άντιφος (Ιλ. 4.489-493). Η αιτία της θεραπευτικής δύ­ ναμης της Λευκάδας Πέτρας είναι η εξής.8 Η Α­ φροδίτη μετά απ’ το θάνατο του Άδωνη, τον α­ ναζητούσε παντού ώσπου τον βρήκε σε μια πόλη της Κύπρου, στο ναό του Εριθίου Απόλλωνα. Μί­ λησε για τον ακαταμάχητο έρωτά της στον Α­ πόλλωνα κι επειδή υπέφερε πολύ, ο Απόλλων της υποσχέθηκε να την απαλλάξει απ’ το πάθος και

αφιερωμα/35 τον πόνο της. Την έφερε στη Λευκάδα Πέτρα και τη διέταξε να πηδήσει. Και πραγματικά μετά απ’ αυτό απαλλάχτηκε απ’ τον έρωτά της. Περίεργη ρώτησε το θεό πώς έγινε αυτό το θαύμα. Εκείνος της είπε πως σαν μάντης που ήταν γνώριζε ότι ο Δίας «άεί έρών "Ηρας, ερχόμενος έπί τή πέτρα έκαθέζετο καί άνεπαύετο τοΰ έρωτος». Στη συνέ­ χεια ο Πτολεμαίος Ηφαιστίων αναφέρει εκείνους που απαλλάχτηκαν απ’ το ερωτικό πάθος πη­ δώντας απ’ τη Λευκάδα Πέτρα. Ο Στράβων (10.2.8) όμως λέει πως η πέτρα αυτή ονομάστηκε έτσι από την Λευκάτα, έναν άσπρο βράχο απέ­ ναντι απ’ την Κεφαλλονιά. Εκεί σημειώνει (10.2.9) υπήρχε το ιερό Λευκάτα κι από εκεί γινό­ ταν το άλμα που πίστευαν πως ελευθέρωνε τα ά­ τομα από το ερωτικό πάθος («καί τό άλμα τό τούς έρωτας παύειν πεπιστευμένον»). Στη συνέ­ χεια αναφέρει ότι ο Μένανδρος (απ. 312, 313 Κ) έγραψε ότι πρώτη η Σαπφώ πήδησε από εδώ ξε­ τρελαμένη από έρωτα για έναν όμορφο νέο, το Φάωνα. Ο Λουκιανός [Νεκρικοί Διάλογοι 19 (9).2] παραδίδει ότι ο Φάων ήταν ένας γέρος πορ­ θμέας που πέρασε απ’ τα στενά της Χίου την Α­ φροδίτη κι εκείνη σ’ ανταμοιβή τον έκανε νέο, πανέμορφο κι αξιέραστο. Και σ’ άλλο έργο του ο Λουκιανός (Πλοίον ή ευχαί 43) γράφει ότι ο Φάων καταγόταν απ’ τη Χίο και τον συγκαταλέγει ανά­ μεσα στους ωραίους της μυθολογίας (Υάκινθο και Ύλα). Και ο κωμικός ποιητής Πλάτων (Kock 1.645) έγραψε κωμωδία με τίτλο Φάων (βλ. σχολ. Αριστοφ. Πλούτος 179). Ο Αιλιανός (Ποικίλη Ι­ στορία 12.18) λέει πως ήταν πορθμέας απ’ τη Μυ­ τιλήνη. Μια μέρα ήρθε η Αφροδίτη κι αυτός με μεγάλη προθυμία, χωρίς να ξέρει ποια είναι, την

πέρασε εκεί που ήθελε. Η θεά του έδωσε γι’ αντα­ μοιβή ένα δοχείο αλαβάστρινο που είχε μέσα μύ­ ρο, που όταν το χρησιμοποιούσε γινόταν ο πιο ό­ μορφος άντρας. Ό λες οι γυναίκες της Μυτιλή­ νης τον είχαν ερωτευθεί. Πιάστηκε όμως κάποτε να μοιχεύει και τον σκότωσαν. Ο Οβίδιος (Ηρωίδες 15) βάζει τη Σαπφώ να γράφει γράμμα στον άπιστο αγαπημένο της Φάωνα όπου του λέει ότι μια νύμφη τη συμβούλεψε να πάει στη Λευκάδα Πέτρα για ν’ απαλλαγεί απ’ το πάθος. Και κλείνει το γράμμα της λέγοντας πως αν δεν την ακούσει, τότε στ’ άγρια κύματα της Λευκάδας θα γυρέψει το θάνατο (βλ. και Marion Giebel: Σαπφώ, εκδ. Πλέθρον, Αθήνα 1990, σ. 138-141). Επίμετρο Ο ανολοκλήρωτοι έρωτες έχουν τη λύση τους στο Λευκάδα Πέτρα, λέει ο μύθος. Μήπως όμως τελικά ο έρωτας αυτός καθεαυτός είναι πάντα α­ νολοκλήρωτος; Μήπως αν ολοκληρωθεί, τότε ε­ ξατμίζεται; Μήπως μ’ άλλα λόγια, το ανολοκλή­ ρωτο είναι συστατικό στοιχείο του έρωτα και εί­ ναι η φωτιά που τον τρέφει; Μ’ αυτά τα αναπά­ ντητα ερωτήματα κλείνω αυτή τη μικρή εργασία. Σημείωση Όπου δεν αναφέρεται το όνομα του μεταφραστή, οι μεταφρά­ σεις αυτές είναι δικές μου και προέρχονται από δύο βιβλία: 1) «500 ποιήματα από την Παλατινή Ανθολογία», εκδ. Δωρικός, Αθήνα 1987 2) «Ανακρέων και Ανακρεόντεια», εκδ. Καστανιώτη, Αθήνα 1974. Το απόσπασμα απ’ τον Τηρέα του Σοφοκλή κι απ’ τη Μήδεια του Ευριπίδη είναι απ’ το υπό έκδοσιν βιβλίο μου «Η σεξουαλική ζωή στην αρχαία Ελλάδα», που ελπίζω ο πρώ­ τος τόμος να βγει τα Χριστούγεννα από το Δωρικό.

36/αφιερωμα

Κώστας Χωρεάνθης

Το θέμα της ερωτικής πληρότητας είναι χαρακτηριστικό στην ομηρική

Ναυσίκάα ποίηση, όπως εξάλλου είναι και όλα τα συναφή που θέτουν τον άνθρωπο α­ ντιμέτωπο με τις κοσμικές δυνάμεις και τον καθιστούν ένα από τα κυ­ ρίαρχα μορφώματα του ζωικού τους επιμερισμού. Ωστόσο, ο Όμηρος, όπως ο αρχαϊκός «άναξ» των Δελφών, «ούτε λέγει ούτε κρύπτει, άλλά σημαίνει» και το χρέος της πνευμα­ τικής οικουμένης απέναντι σ’ αυτά τα σημαίνοντα οριοθετείται από την προσπάθεια να ερμηνευθούν και οι λόγοι και τα κρυφά (αλλά και τα φανερά) που συνιστούν τη φυσική αναγκαιότητα. Ό μω ς, η πληρότητα κι αν ακόμα εκφράζεται με το τριαδικό σχήμα, είτε στη γλωσσική αποτύπωση είτε στη δομή του κόσμου είτε στην παραδοχή και τη λειτουρ­ γία του σύμπαντος, κάποτε διαρρηγνύεται από τον ανολοκλήρωτο μετεωρισμό του συ­ ναισθήματος, που, απέναντι στην πανοπλία της λογικής αντιτάσσει την τρυφερή δύναμη της συγκίνησης, «ώς άνταγωνιστής νέος πρός ήδη τεθαυμασμένον, ίσως μέν φιλονικότερον καί οίωνεί διαδορατιζόμενος», με τρόπο που να μην επιδέχεται παρά την παραδοχή και την πρόκληση της εσωτερικής μας ομοιοστασίας. Είναι η παρουσία της Ναυσικάς και η στάση της απέναντι στον Οδυσσέα, είναι το ξύπνημα του ερωτικού συναισθήματος στην καρδιά μιας νέας, που βέβαια, δεν θέλει να κατασπαταλήσει τους θησαυρούς του σ’ εκείνους που, χωρίς την εμπειρία και την τριβή με τη ζωή και τα πράγματα, την επιθυ­ μούν και αποβλέπουν στην κατάχτησή της (ή και στην απόχτησή της ακόμα, εφόσον η εποχή θέλει, ακόμα, την «άλοχον» κτήμα του ανδρός). Η Ναυσικά, η δροσερή και ξαφνι­ κά ωριμασμένη «παρθένος άδμής» στο αντίκρυσμα του Οδυσσέα (αφού ο ήρωας λούστη­ κε στον ποταμό και έβγαλε από το ναυαγισμένο σώμα του την άρμη, από την πλάτη, τους πλατιούς ώμους, από το κεφάλι κι απ’ όλα τ’ άλλα του μέλη, ντύθηκε τα φορέματα που του πρόσφερε η κόρη και η Αθηνά τον έκαμε να φαίνεται ψηλότερος και πιο γιομά­ τος και κρέμασε από το κεφάλι του σγουρούς πλοκαμούς όμοιους με άνθη υακίνθου) στο αντίκρυσμα, λοιπόν, του Οδυσσέα, που κάθισε μακριά από την αμήχανη συντροφιά των παρθένων, «θηεΐτο» - έμεινε να τον θαυμάζει και τότε ξύπνησε μέσα της το βαθύ ερωτι­ κό συναίσθημα, που εκφράστηκε με τα απλά λόγια εκείνα, που μόνο οι ομηρικοί ήρωες, μέσα στη φυσική τους λειτουργικότητα, μπορούν να διατυπώσουν άμεσα και ασύμβατα (ζ 244-6): αΓ γαρ έμοί ΐοιόσδε πόσις κεκλημένος εϊη ένθάδε ναιετάων, καί οί άδοι αύτόθι μίμνειν. άλλά δότ’, άμφίπολοι, ξείνφ βρώσιν τε πόσιν τ ε είθε αυτός ο άντρας να γινότανε δικός μου / κι εδώ να κατοικήσει, αν έστεργε στον τόπο μας να μείνει / - αλλά δόστε, ακόλουθες, στον ξένο πιοτό και φαγητό.

αφιερωμα/37 Βέβαια, η αποστροφή του τελευταίου στίχου, φανερώνει, περισσότερο απ’ ο,τιδήποτε άλλο την ταραχή που προκάλεσε στη Ναυσικά η έλξη που ένιωσε για τον ξένο, και είναι, νομίζω, ένα επαρκές στοιχείο, για να δικαιολογηθεί η ερωτική φύση της κίνησης αυτής και όχι να εκληφθεί ως μια τυπική ευχή, που οι ομηρικοί ήρωες συνηθίζουν να εκφέρουν σε ανάλογες περιπτώσεις. Γιατί, βέβαια, η ομηρική ποίηση δεν επιτρέπει, μέσα στον κό­ σμο της πληρότητάς της, αναλύσεις και ελεγειακές διερευνήσεις: καταγράφει (μάλλον, περιγράφει) τα πράγματα και αφήνει τον αναγνώστη να εξαγάγει την ψυχή του από τη φυλακή της αντικειμενικής αφήγησης και να ανοιχτεί στην ελευθερία της δικής του συγ­ κινησιακής αντίδρασης. Είναι στη φύση του έπους αυτή η λειτουργία και η σχέση του με τον ακροατή: ο Όμηρος δεν θα μας αναλύσει τα συναισθήματα της κόρης, δεν θα επε­ κταθεί σε μονολόγους, σε οράματα και σε φαντασιώσεις, πράγματα που τα έχουμε συνη­ θίσει στην ερωτική λογοτεχνία των νεότερων χρόνων, γιατί η μορφή της ποίησής του απο­ κλείει μια τέτοια επιμερισμένη διέξοδο. Ωστόσο, εδώ, η αποστροφή της Ναυσικάς, με τον τρόπο που εκφράζεται -« ά λ λ ά δότ’, άμφίπολοι, ξείνφ βρώσιν τε πόσιν τε» - είναι μια πρώτη διάρρηξη αυτής της αντικειμενικότητας και αυτής της αμέτοχης θεώρησης της ζωής. Έτσι, η «Οδύσσεια», περισσότερο από την «Ιλιάδα», έχει φτάσει πια στα όρια, όπου εξαντλούνται οι δυνατότητες του είδους και δίνει την εικόνα του μεγαλόπρεπου ή­ λιου που βασιλεύει, κατά που λέει και ο Ανώνυμος του «Περί ύψους» (9,13), Το ερωτικό συναίσθημα της Ναυσικάς προς τον Οδυσσέα παραμένει, σ’ όλη την κατο­ πινή αφήγηση μετέωρο - ο ήρωας έχει, φυσικά, ν’ ασχοληθεί με σοβαρότερα πράγματα: την εξασφάλιση υποστήριξης από μέρους της Αρήτης (ωστόσο ακολουθεί κατά γράμμα σχεδόν τις συμβουλές και τις υποδείξεις της Ναυσικάς - έτσι η έμμεση παρουσία της παρθένας δεν απολείπει από το συναφές αφηγηματικό μέρος), την απόσπαση της υπό­ σχεσης από τον Αλκίνοο της μεταφοράς του στην Ιθάκη, μια πρώτη εσωτερική οργάνω­ ση της επιστροφής του. Ύστερα, μεσολαβούν οι αγώνες προς τιμήν του, η. ερωτική ιστο­ ρία του Ά ρη και της Αφροδίτης τραγουδισμένη από τον Δημόδοκο - ωστόσο, παρά τα λεγάμενα, δεν θα μπορούσα εδώ να δω μια σχέση προς το παρθενικό συναίσθημα της Ναυσικάς - και μέσα σ’ όλ’ αυτά και η ίδια η Ναυσικά και το συναίσθημά της πάνε να ξεχαστούν. Ό μω ς, η επική πληρότητα και τον ανολοκλήρωτο έρωτα δεν τον αφήνει α­ ναιτιολόγητο μέσα στη συνέπεια την ποιητική και μέσα στην τεχνική που το είδος επι­ βάλλει: η Ναυσικά, πριν ακόμα ο Οδυσσέας αποκαλύψει την ταυτότητά του, κι ενώ ετοι­ μάζεται η αναχώρησή του, για την οποία σπεύδει να φροντίσει αγωνιωδώς ο ίδιος, τον είδε για τελευταία φορά, πάλι στην ίδια κατάσταση, όπως και την πρώτη, που ένιωσε γι’ αυτόν τον ερωτικό σκίρτημα: λουσμένο και αλειμμένο με λάδι, ντυμένον με όμορφα φο­ ρέματα και τότε, η κόρη του βασιλιά Αλκίνοου, «θεών από κάλλος έχουσα» (κι έχει ση­ μασία ο προσδιορισμός αυτός στο καίριο αυτό σημείο της αφήγησης),

στη βα παρά σταθμόν τέγεος πύκα ποιητοΐο, θαύμαζεν δ ’ Όδυσήα έν όφθαλμοΐσιν όρώσα (θ 458-9) ακούμπησε στην παραστάδα της καλοστεριωμένης στέγης / και θαύμαζε τον Οδυσσέα καθώς τον έβλεπαν τα μάτια της. Και πάλι, όπως την πρώτη φορά το συναίσθημα εκφρά­ στηκε θαυμάσια με την αποστροφή, έτσι και τώρα εκφράζεται με την κίνηση της παρθέ­ νας που ακουμπά στην παραστάδα της στέγης, μια κίνηση που περισσότερο απ’ οποια­ δήποτε άλλη εκδήλωση φανερώνει την ερωτική ένταση, που διακατέχει το παρθενικό σώ­ μα. Στο πρώτο αντίκρισμα, η αποστροφή φανερώνει την ταραχή από το ξύπνημα του ε­ ρωτικού συναισθήματος, στην τελευταία συνάντηση, το ακούμπημα στην παραστάδα την κυριαρχία του συναισθήματος, που εδραιώνει μέσα στην ψυχή την έλξη προς το θαυ­ μάσιο σώμα του Οδυσσέα, και, φυσικά, την επίγνωση πως ο έρωτας αυτός θα μείνει ανο­ λοκλήρωτος: η αμετάκλητη απόφαση του Οδυσσέα να γυρίσει στην Ιθάκη - παρά την ευχή της Ναυσικάς να θελήσει να μείνει στη νήσο των Φαιάκων και να γίνει άντρας της - είναι πια πραγματικότητα. ΓΓ αυτό και η κόρη, με την επίγνωση αυτής της ματαιότη­ τας, λέει δυο λόγια στον Οδυσσέα, όμως το βάρος τους το νιώθουμε ιδιαίτερα μέσα στην όλη ατμόσφαιρα που έχει δημιουργηθεί - εξωτερικά και εσωτερικά - από το πλέγμα της αναχώρησης του Οδυσσέα (θ 461-2):

χαϊρε, ξεϊν, ϊνα καί πότ’ έών πατρίδη γαίη μνήση έμεΤ, ότι μοι πρώτη ζωάγρι’ όφέλλεις -

38/αφιερωμα χαίρε, ξένε, καν καμιά φορά στην πατρική σου γη / να θυμηθείς κι εμένα, ότι πρώτη σ’ εμέ χρωστάς τη σωτηρία της ζωής σου. Η Ναυσικά αποκρύπτει το συναίσθημά της προς τον Οδυσσέα, λέγοντάς του τον αντικειμενικό λόγο που του προτείνει να τη θυμάται: τη σωτηρία της ζωής του, που τη χρωστά σ’ εκείνην - κι αυτό, βέβαια, είναι πολύ σημαντι­ κό, γιατί στην παρθένα ο θαλασσοδαρμένος ήρωας οφείλει το ότι ζει και συζητά μαζί της αυτή τη στιγμή και θα ζήσει από δω και πέρα στην πατρίδα του και θα θυμάται την κόρη. Για τη Ναυσικά, η σωτηρία της ζωής του ήρωα είναι δεμένη με το πρώτο ερωτικό σκίρτη­ μα, που της άνοιξε τον κόσμο του συναισθήματος και την έφερε αντιμέτωπη με το γλυκό καημό του έρωτα, για τον Οδυσσέα είναι το όργανο του θεού που τον έσωσε. Υπόσχεται πως θα εύχεται σ’ αυτήν σαν σε θεά, όλες τις ημέρες για πάντα - «αιεί ήματα πάντα· σύ γάρ μ’ έβιώσαο, κούρη» - γιατί εσύ μου ξανάδωσες τη ζωή, κόρη. Έτσι, μ’ αυτά τα τε­ λευταία λόγια, η σχέση των δύο προσώπων ανάγεται σ’ ένα άλλο, υψηλότερο επίπεδο, σ’ εκείνο της μεταφυσικής αιτιολογίας, όπου μέσα στην ιερότητα της μνήμης, η Ναυσικά παίρνει τη θεϊκή υπόσταση εκείνου, που πραγματικότητα αρνείται να ολοκληρώσει, κα­ θώς η πληρότητα δεν είναι μέρος της εντελέχειάς της, αλλά η ίδια της η ουσία - επομέ­ νως το μερικό, καθώς εντάσσεται μέσα στο γενικό, αποκτά την ιδιότητα του αντικειμενι­ κού. Και το έπος, μέσα στην αντικειμενική του πλήρωση, δεν αφήνει τον ανολοκλήρωτο έρωτα χωρίς τη δικαίωση της φανερής και της κρυφής αρμονίας που συνέχει τον κόσμο: η προσευχή του Οδυσσέα προς τη Ναυσικά σαν σε θεά, προσδίνει αυτήν ακριβώς την πλήρωση, εκεί που η ζωή αρνείται εκείνο που κατορθώνει η υψηλή τέχνη, που κρύβει μέ­ σα της η ζωή. Κι ακόμα κάτι, αρκετά σημαντικό: ύστερ’ από τον αποχαιρετισμό του Οδυσσέα και της Ναυσικάς, ακολούθησε η αποκάλυψη της ταυτότητας του ήρωα από τον ίδιο και η μακρά του αφήγηση για τις περιπέτειες του γυρισμού του από την Τροία, που καταλαμ­ βάνει τέσσερις ραψωδίες (ι, κ, λ, μ). Σ’ αυτή την αποκάλυψη και σ’ αυτή την αφήγηση, η Ναυσικά δεν αναφέρεται ως παρούσα - μένει με την πρώτη αίσθηση της παρουσίας ενός ξένου που τη συντάραξε και την έκαμε να νιώσει γυναίκα, και όχι με την επίγνωση πως ερωτεύθηκε έναν άνθρωπο παντρεμένο, με μεγάλο παιδί, έναν πολυβασανισμένο και πολύπειρο ήρωα, που έχει γίνει κιόλα τραγούδι για το κατόρθωμά του να κυριέψει την ξακουστή Τροία με την επινοητικότητα και την αποφασιστικότητά του. Και μένουμε κι εμείς σ’ αυτή την ψευδαίσθηση, μια και, όπως αναφέρθηκε κιόλας, εκείνο που η τέχνη κρύβει δεν το αναπληρώνει η ζωή και κείνο που η ζωή φανερώνει δεν τον κρύβει η τέχνη. Ο Όμηρος είναι και σ’ αυτό δαιμόνιος τεχνίτης κι αυτή η αποσιώπηση, υψηλότερη από κάθε λόγο, δείχνει γι’ άλλη μια φορά πως η ανθρώπινη περιπέτεια, περνώντας μέσα στην έκφραση την ποιητική, δικαιώνει τη λειτουργία ενός από τα υψηλότερα μορφώματα του ανθρώπινου πολιτισμού. Στην περίπτωση, όμως, του Αρχίλοχου, τα πράγματα διαρρηγνύονται από το σπάσιμο του ελεγειακού στίχου και από τον βίαιο άνεμο του ιαμβι­ κού και του τροχαϊκού: δίνεται η εξατομικευμένη και εξωτερικευμένη στάση απέναντι στο ψυχικό γεγονός, καθώς η μυθολογική του αναγωγή έχει διαποτιστεί από τη λυρική ανάλυση μιας οιωνεί προσέγγισης, που συνιστά, στο ατομικό πεδίο, την κοινή παραδοχή και την κοινή εμπειρία, ένα βίωμα ολωσδιόλου κατανοητό και άμεσο. Στον Αρχίλοχο, ο ανολοκλήρωτος έρωτας προς τη Νεοβούλη εκφράζεται με διάφορους τρόπους και με διάφορες αφορμές και αιτίες. Ο ποιητής, που φαίνεται είχε αρραβωνιαστεί την κόρη του Λυκάμβη, επιρρίπτει τις ευθύνες για τη διάλυση του αρραβώνα στον πατέρα της Νεοβούλης και τον κάνει έτσι, με τη μάστιγα της πικρής του ποίησης, κατα­ γέλαστο ανάμεσα στους πολίτες. Προσωπικότητα με αντιφατικά αισθήματα, ποιητής με­ γάλου μεγέθους (ο Ανώνυμος του «Περί ύψους» τον χαρακτηρίζει «ομηρικώτατον» [13,3] κι ακόμα λέει γι’ αυτόν: «’Αρχιλόχου πολλά και ανοικονόμητα παρασύροντος, κάκείνης τής έκβολής τοΰ δαιμόνιου πνεύματος ήν ύπό νόμον τάξαι δύσκολον» - από τον Αρχίλο­ χο, που παρασέρνει στο στίχο του πολλά και ανόικονόμητα, και τη δύναμη της θεϊκής του έμπνευσης, είναι δύσκολο να την περιορίσει μέσα σε κάποια τάξη [33,5]), μιλά με τη μεγαλύτερη τρυφερότητα για την αγαπημένη του, που εύχεται κάποια στιγμή να μπορού­ σε να της άγγιζε μόνο το χέρι - «ει γάρ ώς έμοί γένοιτο χειρί Νεοβούλης θιγεΐν» (118 W):

Αρχίλοχος

εχουσα θαλλόν μυρσίνης έτέρπετο 'ροδής τε καλόν άνθος (30 W) -

αφιερωμα/39 κρατώντας μυρτιάς κλωνάρι χαιρόταν / κι όμορφο άνθος τριανταφυλλιάς. Κι ακόμα:

ή δέ οί κόμη ώμους κατεσκίζε και μετάφρενον (31 W) και η κόμη της / τους ώμους της εσκίζε και την πλάτη. Αυτή η τρυφερότητα, που οπωσδήποτε λείπει από το έπος, αφού εκεί τα σωματικά χα­ ρακτηριστικά έχουν μια τυπική και αμετάβλητη σχηματοποίηση, δημιουργεί στη λυρική ποίηση τις αντιστάσεις εκείνες που ξεκινούν από το πλέγμα των εσωτερικών μας διερευνήσεων και απολήγουν στην ενότητα της ομοιοστασίας μας. Γιατί το παράδοξο στην πε­ ρίπτωση αυτή είναι τούτο: το έπος, με την αμεσότητα της περιγραφής του και την απλό­ τητα της επαφής του με την ανθρώπινη και θεϊκή πληρότητα, απαιτεί από τον ακροατή την έμμεση διεργασία μιας συμμετοχής, αφού είναι υποχρεωμένος να εννοήσει, πίσω από την επιφαινόμενη συμπεριφορά, το εσωτερικό πλέγμα ενός πάσχοντος ψυχισμού. Αντίθε­ τα, η λυρική ποίηση, με την ανάλυση της εσωτερικής περιπλοκής και την υποκειμενική έκφραση του βιώματος, επενεργεί άμεσα στον ακροατή, που τον οδηγεί, όχι πια στην α­ ντιστοιχία του κόσμου του με τον κόσμο των ηρώων, σε μιαν αμέτοχη θεώρηση, αλλά, μέσ’ από την αμεσότητα της συγκίνησης, στην εξερεύνηση των προσωπικών διεξόδων, που μένουν μετεωρισμένα από την ανολοκλήρωτη σχέση. Αν όμως προχωρήσουμε, θα δούμε πως τα πράγματα και οι αντιστάσεις τους γίνονται ακόμα πιο περίπλοκα, και, στη Σαπφώ, παρά την επιφαινόμενη α­ πλότητα, επανθεί στην ακμή της ώρας του ένα «πνεύμα θυσίας» για κείνο που το ανθρώπινο σώμα καταξιώνει και περιζώνεται σαν αιωνιότητα:

Σαπφώ

[Γογ]γύλα [πέφ]ανθι λάβοισα ά[μα ] [γλά]κτιν, άς σε δηυτε πόθος τ. άμφιπόταται. τάν κόλαν · ά γάρ κατάγωγις αϋτα έπτόαισ’ ϊδοισαν, έγω δέ χαίρω, καί γάρ αϋτα δήποτ’ έμέμφε [το ] Κυπρογένηα (L.-P., PLE, 22). Γογγύλα, φανερώσου φορώντας / το λευκό φόρεμα που ολόγυρά του ο πόθος / φτερουγίζει - τ’ όμορφο· γιατί το μακρύ σου φόρεμ’ αυτό / ταράζει όποιον σε βλέπει, όμως εγώ χαίρομαι / αφού εκείνη που σε μέμφεται είναι η ίδια / η Κυπρογένεια - η λυρική σωματο­ λογία της Σαπφώς είναι από τις μεγάλες και υψηλές στιγμές της προσωπικής ποίησης, και έχει του κόσμου τα δίκια ο Ανώνυμος του «Περί ύψους», που τον αναφέραμε κιόλα κάποιες φορές, όταν, παραθέτοντας το γνωστό μέλος «Φαίνεται μοι κήνος... «L.P., PLF, 31), το φέρει ως υπόδειγμα για την επιλογή των άκρων όσων συνιστούν την ένταση της ερωτικής μανίας, που προκαλεί η ερωτική στέρηση: «ού θαυμάζεις ως ύπ [ό τό ] αύτό την ψυχήν τό σώμα, τάς άκοάς τήν γλώσσαν, τάς όψεις τήν χρόαν, πάνθ’ όσ’ άλλότρια διοιχόμενα έπιζητεΐ καί κάθ’ ύπεναντιώσεις άμα ψύχεται, άλογιστεΐ φρονεί + ή γάρ + φοβείται ή παρ’ ολίγον τέθνηκεν, ϊνα μήν έτι τι περί αυτήν πάθος φαίνηται, παθών δέ σύ­ νοδος; πάντα μεν ταϋτα γίνεται περί τούς έρώντας, ή λήψις δ ’ ώς έφην τών άκρων καί εις ταύτό συναίρεσις άπειργάσατο τήν έξοχήν» (10,3) - δε σου προξενεί θαυμασμό το πώς όλα, την ψυχή, την ακοή, τη γλώσσα, την όψη, το δέρμα, πράγματα ξένα μεταξύ τους, με διαφορετικές λειτουργίες το καθένα, τα συνδέει μέσα στις αντιθέσεις τους; την ίδια στιγμή ριγά, φλογίζεται, χάνει το νου της, λογικεύεται, φοβάται, παρά λίγο να πεθάνει, ώστε να μη φαίνεται πως την κυριεύει ένα πάθος, αλλά ολόκληρη σύναξη παθών; Ό λ ’ αυτά, βέβαια, τα παθαίνουν οι ερωτευμένοι, όμως, η επιλογή των ακρότατων και η συναίρεσή τους σ’ ένα σύνολο δημιούργησε αυτό το αριστουργηματικό ποίημα». Τα παραδείγματα μπορούν εδώ να πολλαπλασιαστούν, ωστόσο ο ανεκπλήρωτος έρω­ τας της Σαπφώς (όπως και στον Αρχίλοχο), προσδιορίζει και τον λυρικό προσανατολι­ σμό και τον επιφέρει ως άνεμο ζωογόνο στο έδαφος της ερωτικής φρικίασης. Η περίπτω­ ση της Σαπφώς (είτε με την επώνυμη ερωτική προβολή είτε με την ανώνυμη) είναι η μονα­ δική ρυνθήκη που, μονόβαρα και (υπέροχα) «ήμαρτημένως», συμπληρώνει με την ποίη­ ση την ομοιοστασία εκείνου που απουσιάζει. Η Γογγύλα που αναφέρθηκε στο ποίημα, εί­

40/αφιερωμα ναι μια από τις σωματικές απουσίες, που η ποίηση, με τη δύναμή της, μετατρέπει σε φω­ τεινή παρουσία. Θα μπορούσαμε ακόμα ν’ αναφέρουμε την Ανακτορία με το «έρατόν τε βάμα / κάμάρυχμα λαμπρόν προσώπω» (L. Ρ., PLF, 16) - με το εράσμιο βάδισμα/και τη λαμπρήν ανταύγεια του προσώπου, την αβέβαιη Ανδρομέδα και τη Μίκα, την Ατθίδα, «άγάναν λεπτόν ποι φρένα» (L. -Ρ., PLF, 96) - τη γλυκιά με τη λεπτή ψυχή, την Ειρήνη, ανάμεσα στη μυθολογική Πανδιονίδα και τη φυσική της μορφή, τη χελιδόνα, όλες αβρές παρουσίες σε μακρινές αντανακλάσεις ενός κόσμου, που στο βασίλεμά του, στάθηκε για μια στιγμή - κι αυτή η στιγμή είναι η αιωνιότητα του έρωτα - και κοίταξε με τα μάτια τους τον κόσμο, κατάφωτο από τη λάμψη της ροδοδάκτυλης σελήνης. Και τότε «ά δ’ έέρσα κάλα κέχυται τεθά/λαισι δε βρόδα κάπαλ άν/θρυσκα και μελίλωτος άνθεμώδης» (L. -Π., PLF, 96) - η όμορφη δροσούλα χύνεται και θάλλουν / τα ρόδα κι ο απαλός / άνηθος κι ο μελίλωτος μυριανθισμένος. Γιατί, μπορεί την ερωτική απουσία η Σαπφώ να τη μέλπει με τα πιο καίρια μουσικά και ποιητικά στοιχεία, μπορεί να της αποδίδεται χωρίς όμως να της ανήκει - το αριστουργηματικό εκείνο μελικό απόσπασμα «Δέδυκε μεν ά σελάνα...» (Page, PMG, 976), όπου η ερωτική στέρηση εκφράζεται με τρόπο μονα­ δικό, τέτοιον που μόνο ο λαός, μέσα στη μακραίωνη εμπειρία του μπορεί να εκφράσει - «εγώ δέ μόνα καθεύδω» — ωστόσο, το ποιητικό πλάσμα παραμένει εκεί παρόν, και με την πραγματική του υπόσταση γεμίζει το χώρο της ποιητικής επιφάνειας. Έτσι, το αρ­ νητικό περιεχόμενο της πραγματικότητας γίνεται η γοητευτική φωνή που γεμίζει το στε­ ρέωμα της δημιουργίας με τα πλάσματα της δικής της νομοθεσίας. Και βέβαια, στην τραγωδία, τα πράγματα μέσα στη μυθολογική τους σύστάση, ως θεατρικά πλάσματα, προβάλλουν την ένταση και την ολοκλή­ ρωση της τέχνης τους με τρόπο που αποδεικνύει γι’ άλλη μια φορά την απροσδιόριστη αυτή περιοχή ως την κατ’ εξοχήν προσήλωση των μεγάλων τεχνιτών του λόγου. Στην «Αντιγόνη» το θέμα είναι δευτερεύον, αφού ο κύριος άξονας είναι η βούληση και η απόφαση ενός ανθρώπου (και ιδιαίτερα μιας παρθένας) να δράσει αντίθετα προς τους νόμους, που ο τυραννικός κυβερνήτης θέσπισε, για να κατοχυρώσει προφανώς την επισφαλή θέση του. "Ομως, έδωσε στον ποιητή την ευκαιρία να συνθέσει έναν από τους πιο υπέροχους ύμνους στον έρωτα, που, σε αντίθεση με το ανολοκλήρωτο της συζυγίας, εκφράζει την ερωτική πληρότητα του σύμπαντος, σε μιαν ώριμη θεώρηση πραγμάτων και θεσμών: «νικά δ’ εναργής βλεφάρων / ίμερος εύλέκτρου / νύμφας, τών μεγάλων πάρεδρος έν άρχαΐς / θεσμών άμαχος γάρ έμπαί/ζει θεός Άφροδίτα» (795-801) - είναι αυτό, που σε μια πληρέστερη ίσως επαφή λέει ο Ευριπίδης στη «Μήδεια»: τά Σοφία παρέδρους πέμπειν Έ ρω τας / παντοίας άρετής ξυνεργούς» (844-5). Και πολύ σωστά έχει επισημανθεί πως οι δύο ερωτευμένοι νέοι δεν παρουσιάζονται στη σκηνή μαζί - ακόμα (θα πρό­ σθετα) η Αντιγόνη δεν αναφέρει καθόλου το όνομα του Αίμονα ή δεν υπαινίσσεται το συ­ ναίσθημά της, αυτό αφήνεται να το χειριστεί η Ισμήνη, που είναι (ως ένα σημείο) η φωνή της λογικής: η γλώσσα του συναισθήματος είναι η σιωπή, γι’ αυτό και ο Αίμων, όταν ο Κρέων του μιλάει για την ηθική της εξουσίας και τους νόμους της τυραννίδας, που αψή­ φησε η μνηστή του (νόμους και ηθική που ταυτίζονται με την προσωπική αντίληψη του τυράννου, αφού η «πόλις νομίζεται τοΰ κρατοΰντος»), δεν αναφέρεται καθόλου στην α­ γαπημένη του και στη σχέση τους, παρά μόνο στα σημεία εκείνα που ο πατέρας του τον αναγκάζει να ξεκαθαρίσει τη θέση του και να προσδιορίσει τη συμπεριφορά του. Και μπο­ ρεί, βέβαια, οι συμβάσεις του είδους και οι ηθικές αντιλήψεις της εποχής, που ο Σοφο­ κλής ιδιαίτερα σεβόταν, να μην επέτρεπαν αυτή τη συνάντηση, ωστόσο, στη δραματική διάρθρωση, το στοιχείο αυτό είναι καθοριστικό του βαθύτερου κινήματος τους. Ο Αίμων, όταν ο Κρέων αποκλείει πια και την παραμικρή ελπίδα σωτηρίας για την Αντιγόνη, ξεσπά σε κείνη τη συγκλονιστική αποστροφή:

Αντίγόνη

ού δήτ’ έμοιγε, τοΰτο δόξης ποτέ, ούθ’ ήδ’ όλεΐται πλησία, σύ τ ’ ούδαμά τούμόν προσόψη κράτ’ έν όφθαλμοΐς όρων, ώς τοϊς θέλουσι τών φίλων μαίνη συνών (762-5), και φεύγει «έξ όργής ταχύς», μια οργή που θ’ αποβεί σε λίγο μοιραία. Και, φυσικά, ο μετε­ ωρισμός αυτός, που δε φαίνεται να επηρεάζει εκείνη τη στιγμή τον Κρέοντα, έρχεται ύ­ στερα να πληρώσει το κενό με το απονενοημένο διάβημα του Αίμονα πάνω στο νεκρό σώμα της κόρης.

αφιερωμα/41 Το ανολοκλήρωτο της ερωτικής σχέσης εκφράζεται θαυμάσια από την Αντιγόνη στον γνωστό της μονόλογο (891-928) και ιδιαίτερα εκεί που φανερά πλέον μιλάει για τη στέρη­ ση αυτή, που την αντικαθιστά η «κατασκαφής άείφρουρος οΐκησις»:

καί νΰν άγει με διά χειρών οϋτω λαβών άλεκτρον, άνυμέναιον, οΰτε τοΰ γάμου μέρος λαχοΰσαν οΰτε παιδείου τροφής, άλλ’ ώδ’ έρημος φίλων ή δύσμορος ζώα’ ές θανόντων έρχομαι κατασκαφάς. Η ολοκλήρωση της σχέσης αυτής γίνεται με το θάνατο των ερωτευμένων (εκούσιο κατά την εκδοχή του δράματος) και η τραγικότητα έτσι αποκτά το βάθος και το βάρος της προσωπικής επιλογής ή, διαφορετικά, συναντά τη ρίζα της ανθρώπινης αιωνιότητας. Και μόνο έτσι θα μπορούσε να επισυμβεί η ολοκλήρωση, αφού μέσα στα ανθρώπινα μέτρα, που ο δραματουργός έταξε τα πλάσματά του, υπερακόντισε τις δυνατότητές τους. Μέσα στον ευκρινή κύκλο της ανθρώπινης δραστηριότητας, τα όρια των πράξεων ή και των προθέσεων ακόμα, είναι τόσο μόνο ορατά, όσο να προσδίδουν στην αίσθησή μας την ι­ κανοποίηση της αντιστοιχίας μας - άλλος ένας λόγος, για να χαρακτηριστεί ο Σοφο­ κλής ιωνικός μαθητής του Ομήρου. Ωστόσο, στον αδιευκρίνιστο χώρο της «ύβρεως», ό­ που ο άνθρωπος φτάνει θραύοντας το θνητό περίγραμμα της παραδοχής του, ο μόνος τρόπος να ταυτιστεί με το σύμπαν και τις δυνάμεις που το κυβερνούν, είναι ο θάνατος. Η περίπτωση του «Ιππόλυτου». Έτσι, λοιπόν, εκείνο που στο Σοφοκλή είναι ένα επιμέρους θέμα, στον Ευριριπίδη, γίνεται κεντρικό, που γύρω του πλέκεται η τραγωδία του έρωτα - ι­ διαίτερα του ανολοκλήρωτου έρωτα - και ο δραματουργός εδώ, όπως ο προ­ γενέστερος, τεντώνει την ευαισθησία μας πάνω στην άρθρωση της λυρικής του συνείδη­ σης με το εξίσου υπέροχό του χορικό για τον έρωτα. Κι εδώ πάλι η πληρότητα, που το στοιχείο αυτό εκφράζει στην κοσμική του διάσταση, επιμερίζεται στις μυθολογικές του μορφοποιήσεις, αλλά με την τραγικότητα του κακού και του άρρυθμου - «μή μοι ποτέ σύν κακώ φανείης / μήδ’ άρρυθμος έλθοις. / οΰτε γάρ πυρός οΰτ’ άστρων ύπέρτερον βέ-

Φαίδρα

42/αφιερωμα λος, / οίον τό τάς Ά φροδίτας / ΐησιν έκ χειρών / “Ερως, ό Διός παΐς» (528-33). Και, φυσι­ κά, ο χορός βλέπει αυτή την καταστροφική αρρυθμία μέσ’ από το ανθρώπινο σχήμα της Φαίδρας και μέσ’ απ’ αυτό δι-άγει την εκτοπία του ανομοιοστάτου και την παρέκκλιση του ετεροβαρούς. Ο δραματουργός κατόρθωσε κι εδώ - όπως και σ’ άλλες συναφείς πε­ ριπτώσεις - ν’ αναπληρώσει τα ελλεΐποντα με τη συναγωγή των εναντίων σε μια διανυσματική, κατά κάποιο τρόπο, επίταση: κι εδώ ο Ιππόλυτος και η Φαίδρα ούτε μια στιγμή δεν συναντιώνται στη σκηνή, κι εδώ, το θέμα το χειρίζεται η Τροφός, που εκφράζει τις αντιλήψεις αυτής της πληρότητας με την αμεσότητα και το ένστικτο της λαϊκής σοφίας. Ωστόσο, η ολοκλήρωση γίνεται κι εδώ με το θάνατο, γιατί στην τέχνη συμβαίνει αυτό που δεν συμβαίνει στη ζωή, όμως συμβαίνει μ’ έναν ολωσδιόλου φυσικό τρόπο, ωσάν η τέχνη να είναι φύση (ή το αντίθετο, ωσάν η φύση να είναι τέχνη) και πραγματοποιείται έτσι, με το «απόκρυφο της τέχνης», το υψηλό («Περί ύψους», 22,1). Έχει ειπωθεί πάρα πολλές φορές ότι στον «Ιππόλυτο», για πρώτη φορά δίνεται η σω­ ματική εξάντληση και ασθένεια ως αποτέλεσμα ψυχικού άλγους: η Φαίδρα, που έχει χτυ­ πηθεί από έρωτα προς τον προγονό της, ξέρει πως αυτό είναι παράνομο, ξέρει πως είναι προσβολή για τον άντρα της, τον Θησέα, που τον σέβεται και τον εκτιμά (ίσως και να τον αγαπά ακόμα...), ξέρει, επίσης, (το κυριότερο) πως το συναίσθημα αυτό περιέχει στη σύστασή του την απελπισία και την απόγνωση, περιέχει την παραφροσύνη των ανεξέλεγ­ κτων ορμημάτων και την αντιφατικότητα των επιθυμιών. Ξέρει πως το μετέωρο συναί­ σθημα δεν πρόκειται για κανένα λόγο να βρει ανταπόκριση από κείνον που η ζωή του έχει περιχαρακωθεί μέσα στο αυστηρό σχήμα ενός ασκητισμού: ο Ιππόλυτος λατρεύει μόνο τους θεούς της ημέρας, είναι ο θηρευτής του απόλυτου μέσα στο φως που συντρίβει και διαλύει, σαν το χρυσοπράσινο έντομο, το ανθρώπινο σκήνωμα - κι αυτό είναι η «ύβρις» του. Και η δραματουργική τέχνη κατόρθωσε κι εδώ να θέσει σε μιαν απόσταση, ακόμα και λεκτική, τους δύο ήρωες. Βέβαια, ο Ιππόλυτος δεν ξέρει τίποτα από το πάθος της Φαίδρας κι ούτε θέλει να μάθει, έτσι δεν έχει κανένα λόγο ν’ αναφέρει τ’ όνομά της, κι όταν το μαθαίνει, ξεσπά σε κείνη τη γενικευτική αποστροφή για το γυναικείο γένος. Αλλά και η Φαίδρα, που το ανομολόγητο πάθος της τη φέρνει στους παραληρηματικούς της παροξυσμούς, όταν συνέρχεται και αρθρώνει τα λόγια της επάνω στις συμβάσεις της λογικής, αδυνατεί να προφέρει τ’ όνομα του Ιππόλυτου - και είναι χαρακτηριστικό (και δραματικά αποτελεσματικότατο) το ότι, ύστερ’ από τις καταπιεστικές παρακλήσεις της Τροφού να της φανερώσει την αιτία του πάθους της, όταν φτάνει στο κρίσιμο σημείο να εκφέρει το όνομά εκείνου που είναι η αιτία της ψυχικής της ταλαιπωρίας, το αποφεύγει μ’ ένα συσσώρευμα προσδιορισμών: «όστις πόθ’ ούτος έσθ’, ό τής Άμαζόνος» (351), και τ’ όνομά του το λέει, μέσα στην ανυπομονησία της οξυμένης αγωνίας της, η Τροφός, ενώ η Φαίδρα, σαν να ξαλαφρώνει προς στιγμήν: «σοΰ τάδ’, ούκ έμοΰ κλύεις» (353), λέει στην Τροφό, και ακολουθεί από κει και πέρα την οδό της απώλειάς της, επιλεγμένη από την καταδίκη του ανεκπλήρωτου και του ασύμβατου. Στον «Ιππόλυτο» η ηρωίδα αντιτάσσει στην καθημερινότητα το βαθύ και βαρύ άλγος της ερωτευμένης ώριμης γυναίκας ως μια παραδοχή που αδυνατεί να ερμηνεύσει, ωστό­ σο το κρατά μέσα της σαν ένα πολύτιμο θησαύρισμα μοναδικής ίσως εμπειρίας. Κι όσο και αν ξέρει πως το πράγμα αυτό είναι νοσηρό και ανερμήνευτο, όμως το φέρει γλυκά και το μελετά και το κρύβει με τη σιωπή και το ψηλαφεί: ο λόγος της προς τις γυναίκες της Τροιζήνας (που αποτελούν το χορό του δράματος) αυτό το στοιχείο της παραδοχής προσπαθεί να εξωτερικεύσει, όσο κι αν καταλήγει πως το καλύτερο βούλευμα είναι να πεθάνει (401-2), καθώς από την ώρα που τρώθηκε από τον έρωτα σχεδίαζε με ποιο τρόπο θα τον υποφέρει πιο όμορφα - «έπεί μ’ έρως έτρωσεν, έσκόπουν όπως / κάλλιστ’ ένέγκαιμ’ αύτόν» (392-393). Και θα τον υπέφερε πιθανώς έτσι, και θα τον περίζωνε με τη γλυκιά σιωπή της ενοχής της, και θα τον κανάκευε και θα τον ταξίδευε στα ταραγμένα παρορμήματα των κυνηγεσίων του γιου της Αμαζόνας, αν, βέβαια, τα πράγματα ακολου­ θούσαν το ρυθμό της συμβατικής τους πορείας, αν οι άνθρωποι, βουλωμένοι στο ζυγό της καθημερινής ανάγκης, ικανοποιούνταν με το ελάχιστο που η τσιγγουνιά του σύμπαντος επεφύλαξε γι’ αυτούς. Ό μω ς, δεν είναι έτσι, γιατί η τρομακτική δύναμη της Αφροδίτης διασπά τις πλοκές και τους ρυθμούς και την αρμονία, διασπά εκείνα, που μέσα στη νομοτέλεια του επιμερισμού τους ολοκληρώνονται σε μικρόκοσμους και σε ασήμαντες υπάρξεις μιας επανάλη­ ψης. Η δύναμη αυτή διαταράσσει το σύμπαν και το συνέχει την ίδια στιγμή που το συ­ γκλονίζει, το διαρρηγνύει την ίδια στιγμή που το ενοποιεί. Ο άνθρωπος, ως εκφραστής

αφιερωμα/43 αυτής της αντιφατικότητας, επιλέγει ή τη μια ή την άλλη εκδοχή - και είτε έτσι είτε αλ­ λιώς, καταστρέφεται. Η Φαίδρα, στην ένταση αυτής της ανοικονόμητης κορύφωσης, δεν είχε άλλη επιλογή: διάλεξε το συγκλονισμό και τη διάρρηξη, τη διάσπαση και τη διατα­ ραχή, την αρρυθμία της κοσμικής δίνης. Η ομηρική πληρότητα, που μ’ αυτήν οι άνθρω­ ποι πορεύονταν στα πεπρωμένα τους, ταυτισμένα με τη βούληση των θεών, είναι πια πο­ λύ μακριά. Ο ανερεύνητος θόλος του σύμπαντος, αχάρακτος, αλλά φιλικός προς τις αν­ θρώπινες προθέσεις, έχει τώρα θραυσθεί και μέσ’ από τις διαθλάσεις του έχουν ξεχυθεί οι ολέθριες δυνάμεις της ανθρώπινης οδύνης. Η Φαίδρα είναι φορέας αυτής της οδύνης και είναι τραγικότερο ίσως πρόσωπο μέσα στην ευριπιδική θεολογία του ανθρώπου. Την τραγικότητά της διαγράφει έξοχα ο χορός στην τελευταία αντιστροφή του δευτέρου στά­ σιμου του δράματος (765-75):

άνθ’ ών, ούχ όσιων ερώ­ των δεινά φρένας Άφροδίτας νόσω κατεκλάσθηχαλεπά δ ’ ύπέραντλος ούσα συμφορά τερμάμνων από νυμφιδίων κρεμαστόν άψεται άμφί βρόχον λευκά καθορμόζουσα δείρα, δαίμονα στυγνόν καταιδεσθείσα, τάν εϋδοξον άνθαιρουμένα φήμαν, απαλλάσσουσα τ ’ αλ­ γεινόν φρένων έρωτααντί γι’ αυτά, μ’ ανόσιων ερώτων αρρώστεια δεινή της Αφροδίτης αλλοιώθηκαν τα φρένα της· κι από βαριά συμφορά πλημμυρισμένη, από τις νυμφικές της στέγες κρεμαστό βρό­ χο ολόγυρα θα δέσει, στο λευκό της λαιμό σωφιλιάζοντας, τον στυγνό δαίμονα για να εξιλεώσει, ισοζυγιάζοντας την καλή φήμη, ελευθερωμένη απ’ των φρενών τον πικρόν έρωτα. "Υστερα, ήρθε το χαμήλωμα και η αφορία υψηλών συγγραφέων. Στην Αλεξανδρινή εποχή, ο ανολοκλήρωτος έρωτας εκφράζεται με την επιτήδευση της επίδειξης και την απροκά­ λυπτη παραδοχή μιας εσκεμμένα απαραμύθητης σκληρότητας, όπου η εταίρα είναι το πρόσωπο που αποπέμπει συνήθως τον εραστή. Εδώ, το μικρό ελεγείο (το επίγραμμα) κλείνει μέσα στη συμβατικότητα του σχήματος (άφοβα θα τό ’λεγα «ποίημα σταθερής μορφής») το ανολοκλήρωτο συναίσθημα μ’ έναν τρόπο που πείθει ως το σημείο της πα­ ραδοχής του και των πλαισίων του. Από κει και πέρα, και επειδή είχε προ πολλού εξα­ ντλήσει τις δυνατότητές του, λειτουργεί ως διακοσμητικό ψιμύθιο μιας επίστρωσης εκλε­ πτυσμένου πολιτισμού, που την αληθινή τραγικότητα και το υψηλό τα βλέπει ως αντικεί­ μενα μελέτης έξω από τη ζωή - μα η ζωή, βέβαια, λειτουργεί κάθε φορά, σε κάθε εποχή, με διαφορετικούς κανόνες και ρυθμούς, με διαφορετικές αντιλήψεις και συσχετισμούς και με διαφορετικές συμβάσεις. Το απόκρυφο εδώ προσπαθεί να μιμηθεί τη φύση, αλλά η μίμηση, φυσικά, μένει στην προσπάθεια και η προσπάθεια δημιουργεί άλλου είδους α­ ντιστάσεις, δημιουργεί τη διαθλασμένη εντύπωση της περιπλοκής και της εκζήτησης. Η δημιουργία ίσα ίσα αυτή την εποχή του ερωτικού μυθιστορήματος το επιβεβαιώνει.

Συμβατίκοί απόηχοι

44/αφιερωμα

ΜΙΣΗ ΩΡΑ* Μήτε σε απέκτησα, μήτε θα σε αποκτήσω ποτέ θαρρώ. Μερικά λόγια, ένα πλησίασμα όπως στο μπαρ προχθές, και τίποτε άλλο. Είναι, δεν λέγω, λύπη. Αλλά εμείς της Τέχνης κάποτε μ ’ έντασι του νου, και βέβαια μόνο

^

για λίγην ώρα, δημιουργούμεν ηδονήν η οποία σχεδόν σαν υλική φαντάζει. Έτσι στο μπαρ προχθές - βοηθώντας κιόλας πολύ ο ευσπλαχνικός αλκοολισμός είχα μισή ώρα τέλεια ερωτική. Και το κατάλαβες με φαίνεται, κ ’ έμεινες κάτι περισσότερο επίτηδες.

<3

Ήταν πολλή ανάγκη αυτό. Γιατί μ ’ όλην την φαντασία, και με το μάγο οινόπνευμα, χρειάζονταν να βλέπω και τα χείλη σου, χρειάζονταν νάναι το σώμα σου κοντά.

[1917] * (Από τα ανέκδοτα ποιήματα)

αφιερωμα/45

Μαρίνη Σκλήρη

17ος αιώνας: ο ανολοκλήρωτος έρωτας στα όρια του τραγικού

Η Μαρία Καζαρές στο ρόλο της Φαίδρας

Στο επίκεντρο του τραγικού κόσμου του γαλλικού κλασικισμού βρίσκεται πάντα ο έρωτας, Είναι ένας κόσμος που συγκλονίζεται βαθιά από αμέτρητα μοιραία πάθη, από πλάσματα που σπαράσσονται και αλληλοσπαράσσονται α­ ναζητώντας διέξοδο στις ερω τικές τους αγωνίες, όπου το ερωτικό συναίσθη­ μα συχνά αγγίζει τα όρια της παραφροσύνης και της παράνοιας. Κι όμως, μέ­ σα σ ’ αυτόν τον κόσμο, τον τόσο ερωτικό, ο έρωτας μένει πάντα ανεκ­ πλήρωτος... ίναι ένας έρωτας καταδικασμένος από την αρχή. Από ηρωισμό ή φαυλότητα, από αγνό­ τητα ή διαστροφή, από υποταγή σε πολιτικά συμφέροντα ή στραγγαλισμένος απ’ αυτά, από

Ε

άνιση σύγκρουση με νόμους φυσικούς, ηθικούς, πολιτικούς ή με κάποια απρόσωπη εγγενή μοίρα που ενυπάρχει στο εσωτερικό του, δεν έχει σημα­ σία... Έ τσι ή αλλιώς, οι πιο δραματικές, συχνά

46/αφιερωμα τραγικές φιγούρες αυτής της εποχής, την ώρα της τελικής πτώσης, θρηνούν το αξόδευτο πάθος τους: από τον Τίτο και την Ευρυδίκη του Κορνέιγ, έως τον Αντίοχο, την Εριφίλη, τη Ρωξάνη, τη Βερενίκη και την εκπληκτική Φαίδρα του Ρασιν.

Αν υπάρχει κάτι το εντυπωσιακό στο έργο του Ρασίν, είναι το ότι μπόρεσε να περικλείσει στο ε­ σωτερικό μιας τόσο παγερά άκαμπτης και γεω­ μετρικά αυστηρής μορφής, όπως ήταν αυτή του κλασικισμού, ένα περιεχόμενο εκρηκτικά ζω­ ντανό, τόσο από δραματουργική όσο κι από ποι­ ητική άποψη, παλλόμενο από τα πιο ανεξέλεγ­ κτα κι ατίθασα ανθρώπινα συναισθήματα και πάθη. Ο έρωτας, βίαιος και καταστροφικός, κτητικός και εκδικητικός, ένστικτο και τυφλό πάθος, με τη θέση και τη μορφή που παίρνε, στο έργο του, οδηγεί σε μια πραγματική ανατροπή. Είναι αρκετά ενδιαφέρον το πώς επεξεργάστηκε το θέμα αυτό, σε ορισμένα από τα πιο χαρακτη­ ριστικά του έργα. Στην «Ιφιγένειά» του, πλουτίζει τον αρχαίο μύ­ θο μ’ ένα καινούριο πρόσωπο: την Εριφίλη. Την έχει φέρει ο Αχιλλέας στην Αυλίδα από τη Λέ­ σβο, ως σκλάβα. Σύμφωνα μ’ ένα θεϊκό χρησμό στις φλέβες της κυλά αίμα βασιλικό, όμως κα­ νείς, ούτε αυτή η ίδιά, δεν γνωρίζει ποιοι είναι οι γονείς της. Η αναζήτηση της ταυτότητάς της, καθώς και το πάθος της για τον Αχιλλέα, της γίνονται έμμονες ιδέες. Σταδιακά το κέντρο βά­ ρους μετατοπίζεται δραματουργικά από την Ιφι­ γένεια (παρ’ όλο που ο τίτλος του έργου φέρει τ’ όνομά της) και αναδεικνύει σαν πρώτο τραγικό πρόσωπο μετά τον Αγαμέμνονα (αρχικά ο Ρασίν είχε ονομάσει την τραγωδία του «Αγαμέμνων»), την Εριφίλη. Προκαλώντας η ίδια την τύχη της, βγαίνει από την αφάνεια, αποκαλύπτοντας στον Κάλχα το σχέδιο του Αγαμέμνονα να φυγαδεύσει μυστικά από το στρατόπεδο την κόρη του. Έτσι όμως, οδηγείται από μόνη της στην καταστρο­ φή, μια και ο Κάλχας, κυριευμένος από μια τρο­ μακτική θεϊκή δύναμη, εξηγεί τον θεϊκό χρησμό: η Ιφιγένεια που ζητούν οι θεοί δεν είναι η κόρη του Αγαμέμνονα, αλλά αυτή, η Εριφίλη, καρπός του μυστικού έρωτα του Θησέα και της Ελένης, η οποία και οδηγείται στο βωμό στη θέση της Ιφι­ γένειας. Δίπλα στο τρυφερό, γεμάτο αφοσίωση κι α­ γνότητα ζευγάρι Ιφιγένεια-Αχιλλέας, ξεπροβάλ­ λει η σκοτεινή, υστερόβουλη, ζηλόφθονη κι εκδι­ κητική μορφή του μοναχικού-καταραμένου πε­ ταμένου έρωτα, με τη μορφή της Εριφίλης, που δεν παύει ταυτόχρονα να είναι ένα βαθιά πληγω­ μένο, αδικημένο και δυστυχισμένο πλάσμα. Δραματουργικό σχήμα πολύ αγαπητό στον Ρα­

σίν που «έστησε» στη σκηνή μια σειρά από τέ­ τοια πλάσματα, προικίζοντάς τα άλλοτε με πα­ ρόμοια εκδικητική καταστροφική κι αυτοκαταστροφική μανία, κι άλλοτε με οδυνηρή υποταγή και βαθιά ανθρώπινο πόνο: Αντίοχος - Ρωξάνη Εριφίλη - Φαίδρα - Μιθριδάτης - Ορέστης - Νέρωνας - Ερμιόνη... Μ’ όποια όμως μορφή κι αν παρουσιάζονται, όση αποστροφή και τρόμο κι αν προκαλούν οι πράξεις ορισμένων απ’ αυτούς, πάντα κάπου στο βάθος, ο Ρασίν κρύβει κάποιο έλεος, ή μάλλον κάποιον οίκτο, ίσως και κάποια συμπάθεια, κατανοώντας τις διαστάσεις και τη δύναμη του θλιβερού και στείρου τους πάθους. Ο έρωτας στο έργο του Ρασίν είναι συναίσθη­ μα από τη φύση του βίαιο. Με τη βία αλώνει την ανθρώπινη ύπαρξη, με τη βία την παρασύρει σ’ έ­ να σαδομαζοχιστικό παιχνίδι ζήλιας - εκδίκησης - μανίας και τρέλας, με τη βία του αθέλητου χω­ ρισμού, της αναγκαστικής λήθης, της αυτοκτο­ νίας ή και του φόνου την οδηγεί στην τελική πτώ­ ση. Τέτοια είναι η φύση του. Οι εραστές είναι τραγικές φιγούρες προορισμένες για την κατα­ στροφή, την αυτοκαταστροφή, κάποτε και για τα δυο μαζί. Ο έρωτας της Μήδειας για τον Ιάσονα προχωρεί αλώβητος μέσα από τους αιώνες και φτάνοντας στις σκηνές του γαλλικού θεά­ τρου φτιάχνει τη δική του Ρωξάνη, τη δική του Ε­ ριφίλη, τη δική του Φαίδρα. Στο « Bajazet», έργο βυθισμένο στα σκοτάδια, τις σιωπές, την αποπνιχτική ατμόσφαιρα του ανατολίτικου χαρε­ μιού, φορτισμένο από την επιβλητική παρουσία ενός απρόσωπου σιωπηλού πλήθους ευνούχων, το πάθος της Ρωξάνης για τον αδερφό του άντρα της, οδηγεί σε πραγματική σφαγή στο τέλος του έργου: κανένας σχεδόν ήρωας δεν μένει ζωντα­ νός την ώρα που πέφτει η αυλαία. Ο έρωτας είναι μια καταιγίδα, που σαρώνοντας τα πάντα στο πέρασμά της, δεν αφήνει πίσω της παρά μόνο ε­ ρείπια. Για να φτάσει με τη « Φαίδρα» στα όρια της φρίκης. Της φρίκης που δοκιμάζουν όσοι αντικρύζουν το φάντασμα αυτό της γυναίκας «με την

τρέλα στα μάτια», «με τη φλόγα στις φλέβες», «βορά της Αφροδίτης», που καταβροχθίζει τη λεία της, «κυκλωμένη από σφαχτά θυσιών» να γυρεύει μες τα σπλάχνα της τα χαμένα της λογι­ κά. Της φρίκης που αισθάνονται όσοι μαθαίνουν το σαρωτικό-φονικό της πάθος για τον γιο του άντρα της και τις άνομες πράξεις της. Σ’ ένα έρ­ γο βουτηγμένο στη φωτιά και στο αίμα (λέξεις που επανέρχονται ακατάπαυστα στα στόματα των πρωταγωνιστών), ο θάνατος κι ο άκαρπος έ­ ρωτας παίζουν ένα εφιαλτικό παιχνίδι. ίναι σαφές το βάρος της επίδρασης των κύ­ κλων των Γιανσενιστών και του περίφημου Port-Royal (μ’ όλες τις αντιλήψεις τους περί αν­ θρώπινης φύσης, ενστίκτων, Θείας Χάριτος

Ε

αφιερωμα/47 κ.λπ.) πάνω στη σκέψη του Ρασίν. Ό μ ω ς δεν πρέπει να ξεχνάμε πως ο Ρασίν δεν ήταν θεολό­ γος αλλά δραματουργός. Και πως με τον εγωι­ στικό, ανεξέλεγκτο και μοιραίο αυτό έρωτα που εγκατάστησε στις γαλλικές σκηνές του Που αιώνα, ήρθε σε πλήρη σύγκρουση κι ανέτρεψε μια ολόκληρη παράδοση που βρισκόταν πίσω του και ζωντανή στις μέρες του, και που έθρεψε για αιώνες το ιπποτικό μυθιστόρημα, την ποίηση και το θέατρο: την εικόνα του ευγενούς, υψηλού συναισθήματος, που συνδεόταν με την Αρετή, την Τιμή, την Υπερηφάνεια του Μεσαιωνικού φεουδαρχισμού. Βέβαια, ο άκαρπος έρωτας δεν είναι πάντα και καταστροφή. Μπορεί παράλληλα να είναι ένας βαθύς ανθρώπινος πόνος, μια κραυγή απελπισίάς, το συγκινητικό παράπονο του Αντίοχου που προσπαθεί να φιλιώσει μέσα του τα αισθήμα­ τα φιλίας κι έρωτα που τρέφει για την ίδια γυναίκα:

Καρπός του τόσου μου έρωτα, ο θλιβερός μου ρόλος Δάκρυα να μαζεύω ατέλειωτα, που δεν κυλούν για ένα

Είναι η περίφημη «μεγαλειώδης θλίψη» έτσι ό­ πως ο ίδιος ο ποιητής αποκάλεσε το φοβερό αυτό αποπνικτικό συναίσθημα που διαποτίζει ολόκλη­ ρη την τραγωδία του «Βερενίκη»: μοναδικό της θέμα ο έρωτας του αυτοκράτορα της Ρώμης Τί­ του και της βασίλισσας της Παλαιστίνης Βερενί­ κης που προσκρούει στους άγραφους νόμους της

Ρώμης: κανείς Ρωμαίος αυτοκράτορας να μην παντρεύεται βασίλισσα της Ανατολής. Μοναδι­ κή λύση, ο αιώνιος χωρισμός. Έ να έργο στο ο­ ποίο η ποίηση του πόνου και της απόγνωσης φτάνει σ’ εξαιρετικά υψηλά επίπεδα. Ο έρωτας, στο έργο του Ρασίν, μπορεί να παίρνει διάφορες μορφές. Τρυφερός ή άγριος, α­ γνός ή ανελέητος, αμοιβαίος ή μοναχικός, στο τέλος του όμως είναι πάντοτε «άτυχος». Το ότι σχεδόν κανένας έρωτας δεν ολοκληρώνεται στο έργο του, δεν μπορεί να εξηγηθεί μονάχα από τους δραματουργικούς νόμους που καθορίζουν το τραγικό είδος στην περίοδο του κλασικισμού (η λύση μιας τραγωδίας αποκλείει ένα ευτυχισμέ­ νο τέλος για τους πρωταγωνιστές). Δεν παύει ν’ αποτελεί αξιοσημείωτο γεγονός ή σχεδόν απο­ κλειστική επιλογή αυτού του θέματος ως τραγι­ κού. Σε σημείο μάλιστα που να υπάρχουν έργα, όπως η «Βερενίκη», που να στηρίζονται μονάχα σ’ αυτό κι εντούτοις να θεωρούνται, την εποχή ε­ κείνη τουλάχιστον, τραγωδίες. Αν παραμερίσου­ με κάποιες σημερινές επιφυλάξεις μας γύρω από το δραματικό ή τραγικό βάρος των έργων αυ­ τών, πρέπει σαφώς να καταλήξουμε σε μιαν ου­ σιαστική παρατήρηση: Ο Ρασίν είναι ο πρώτος πιθανά ποιητής που θέλησε ν’ αναγάγει στα όρια του τραγικού το συναίσθημα του ανολοκλήρω­ του στον έρωτα. Αυτό που δεν μπορούν να ολοκληρώσουν οι ήρωες του Ρασίν, δεν είναι ένα πρόσκαιρο συναί­ σθημα. Είναι ένας έρωτας θρεμμένος απ’ τον χρόνο και τη μνήμη, που μεγαλώνει μαζί με τον

48/αφιερωμα ίδιο τον άνθρωπο (ο ιδανικός χρόνος του έρωτα είναι ο χρόνος της μνήμης). Οι ρίζες του φτάνουν τις πιο πολλές φορές μέχρι την παιδική ηλικία φορτιζόμενοι έτσι με τη δύναμη του νεανικού ο­ νείρου που γκρεμίζεται με το πλήρωμα του χρό­ νου. Άλλωστε, το φευγαλέο πια αυτό όραμα που δεν έχουν τη δυνατότητα να κρατήσουν ζωντανό στα χέρια τους, συνδέεται συχνά μ’ ένα συνολι­ κότερο όραμα, το ίδιο άπιαστο κι ανολοκλήρω­ το. Για την Εριφίλη είναι το όνειρο της ελευθε­ ρίας της, της απόκτησης μιας ταυτότητας, μιας οικογένειας προσώπων που να πονούν γΓ αυτήν, όλα αυτά που δεν έχει και για τα οποία ζηλεύει α­ φόρητα την Ιφιγένεια, ακόμα και τη στιγμή που η τελευταία οδηγείται στο βωμό της θυσίας. Για τη Φαίδρα, την κόρη του Μίνωα και της Πασι­ φάης, την ετεροθαλή αδερφή του Μινώταυρου, και της Αριάδνης, είναι η άκαρπη προσπάθειά της να ξεφύγει από τα φοβερά δεσμά μιας σκο­ τεινής κληρονομιάς που κουβαλάει μέσα της, ν’ αδειάσει τις φλέβες της απ’ τη μανία μιας σκο­ τεινής γενιάς και τις θανάσιμες φλόγες της Α­ φροδίτης, να ξεφύγει απ’ τα σκοτάδια που τη γέννησαν, και να συναντήσει τον αγνό έφηβο, τον Ιππόλυτο, μέσα στο φως των δασών όπου α­ νέμελος κυνηγά. Όνειρα που μένουν ανεκπλή­ ρωτα όπως κι ο έρωτάς τους. Πρόκειται άραγε για μια ποίηση του ανεκπλήρωτου γενικά στη ζωή; ναζητώντας μιαν απάντηση σε τούτο το ε­ Α ρώτημα, στρεφόμαστε αναγκαστικά, όσο κι αν αυτό φανεί παράδοξο, στο έργο του Κονέιγ, πιο διάφανο σ’ αυτό το επίπεδο απ’ αυτό του Ρασίν. Οι τρεις αιώνες λογοτεχνικής κριτικής, ακα­ δημαϊκής ανάλυσης και σχολικής «χρήσης» του Κορνέιγ, μαράζωσαν τα πιο ζωντανά στοιχεία στο έργο του κι οδήγησαν στην καθολική αποδο­ χή κάποιων συμβατικών κι απλουστευτικών «κλισέ». Το έργο του Κορνέιγ κάθε άλλο παρά μονολιθικό είναι, και με πολύ λιγότερες «σταθε­ ρές» απ’ ό,τι μάθαμε να πιστεύουμε. Για να το αντιληφθούμε όμως αυτό, θα πρέπει ν’ αντιμετω­ πίσουμε το έργο του σαν σύνολο, ψηλαφώντας στο εσωτερικό του την πιο βαθιά του εξέλιξη από τη μία φάση στην άλλη, από το ένα κείμενο στο άλλο. Ο Κορνέιγ, πολύ πιο εκτεθειμένος στη δια­ δικασία του χρόνου και της ιστορικο-κοινωνικής εξέλιξης, δεν επαναλαμβάνει όπως ο Ρασίν (πα­ ρά την επικρατούσα αντίληψη) ένα συγκεκριμέ­ νο δραματουργικό «μοντέλο». Αν πυρήνας της σκέψης του παραμένει πάντα η σχέση προσώπου-ατόμου με το Κράτος-Πολιτική, η οπτική του διαφοροποιείται βαθιά από το ένα έργο στο άλλο, η προβληματική του εξελίσσεται παρακο­ λουθώντας τους ισχυρούς κλυδωνισμούς της κοι­ νωνίας του 17ου αιώνα, το έργο του συγκλονίζε­ ται από αγωνιώδεις μεταστροφές και πικρές δια­

πιστώσεις. Ο Κορνέιγ είναι ένας συγγραφέας βα­ θιά ιστορικός και βαθιά πολιτικός. Και νά που φτάνουμε σε τούτο το παράδοξο: τούτος ακριβώς ο δραματουργός, μετά από 50 χρόνια αναζήτησης μέσα στα αχανή πεδία της ι­ στορίας και της πολιτικής, να τελειώνει το έργο του με την άρνηση της ιστορίας. Κι οι τελευταίοι στίχοι που γράφει, να ’ναι θρήνοι ερωτικοί. Γιατί τέτοιο είναι το περιεχόμενο του «Συρενά», του τελευταίου έργου του δραματουργού, και μιας μεγάλης πραγματικά τραγωδίας. Ο Συρενά είναι ο τελευταίος ήρωας μιας ολό­ κληρης εποχής, που πέφτει θύμα (ο ίδιος κι ο έ­ ρωτάς του για την Ευρυδίκη), μιας φτηνής και πρόστυχης πολιτικής. Είμαστε πια μακριά από το συγγραφέα του «Σιντ», όπου ο «Ή ρωας» δη­ μιουργούσε το κράτος θεμελιώνοντάς το με τις δικές του «ηρωικές» αρχές. Είμαστε επίσης μα­ κριά από τα έργα όπου ο Ή ρω ας και το Κράτος ταυτίζονταν, όπου ο ηγεμόνας ήταν ο ίδιος και Ή ρω ας. Κάνοντας μια δύσκολη και αιματηρή διαδρομή μέσα στο έργο του Κορνέιγ, το ζευγάρι ήρωας-ηγεμόνας φτάνει στην τελευταία του μορ­ φή. Ηρωισμός και Πολιτική έχουν πια ξεχωριστεί. Κι όχι μόνο αυτό, μα η Πολιτική έρχεται αντιμέτωπη με τον Ή ρω α, ο οποίος πέφτει θύμα της. Ο Συρενά και η Ευρυδίκη δε θα ολοκληρώ­ σουν ποτέ τον έρωτά τους, θύματα μιας νέας μορφής της πολιτικής και της συγκεντρωτικής ε­ ξουσίας του επίσημου κράτους, θύματα μιας νέ­ ας εποχής βαρβαρότητας που ανέτειλε στον κό­ σμο. Είναι τυχαίο ότι μια τέτοια τραγωδία γρά­ φτηκε την εποχή που στη Γαλλία ισχυροποιού­ νταν η εξουσία του Λουδοβίκου και της Απόλυ­ της Μοναρχίας; Ο γέρος πια, κουρασμένος δραματουργός, βλέποντας ένα κόσμο που φεύγει χωρίς ελπίδα ε­ πιστροφής, συνειδητοποιεί τον δονκιχωτισμό της θεατρικής του αγωνίας, κι αφήνεται στην ποίηση του έρωτα που τόσο πεισματικά θυσίαζε 50 χρόνια τώρα στο συμφέρον του Κράτους.

Δίχως στου θάνατον ποτέ τη λύση να συντρέξω, θέλω πάντα ν’ αγαπώ, πάντα να βασανίζομαι και πάντα να πεθαίνω. είναι από τα τελευταία λόγια της Ευρυδίκης «που

καθορίζουνε την πορεία από τον έρωτα, μέσα α­ πό τον πόνο, για το θάνατο», όπως παρατηρεί ο Στάινερ στο «Θάνατο της Τραγωδίας». Έ να ά­ καρπο όνειρο, όπως άκαρπος υπήρξε κι ο έρω­ τας την δυό τελευταίων ηρώων του... Πόσες άρα­ γε φορές μες τη μακριά ιστορία της λογοτεχνίας ο θρήνος για ένα χαμένο έρωτα δεν συντρόφεψε μυστικά το θρήνο για κάποια χαμένα όνειρα; Ε­ ναποθέτουμε τάχα πολλά όνειρα στην εκπλήρω­ ση κάποιου έρωτα, ή μήπως αγαπάμε τα όνειρά μας με τρόπο σχεδόν ερωτικό;

αφιερωμα/49

Γιάννης Ν. Μπασκόζος

Το "άπραγο” πάθος του Φλωμπέρ

Μαρία Αρνού και Φρεντερίκ Μορώ. Μια παντρεμένη αστή κι ένας αργόσχο­ λος φοιτητής, τα δυο πιο απλά υλικά για έναν έρωτα που δεν γνώρισε ποτέ την ολοκλήρωσή του. Η ιστορία ενός «άπραγου» πάθους, όπως χαρακτήρι­ ζε ο Γκυστάβ Φλωμπέρ το μυθιστόρημά του, την «Αισθηματική Αγωγή» η «ιστορία ενός νέου». Το ιδανικό μυθιστόρημα για τον ιδανικό άγονο έρωτα. Φλωμπέρ διηγήθηκε μέσα σ’ ένα εκτεταμέ­ νο χρονικό πεδίο, μέσα από μια υποτυπώ­ δη, υποτονική δράση, ένα υπόγειο πάθος. Ό σο ήσυχη και ήρεμη μοιάζει αυτή η θάλασσα των λέ­ ξεων τόσο ανήσυχες και ταραγμένες είναι οι πιο βαθιές πτυχές του έρωτα που περιγράφει. Όμω ς αυτές δεν φαίνονται με την πρώτη. Ακριβώς για­ τί η δύναμή τους είναι ό,τι και η δύναμη σ’ αυτόν τον άγονο έρωτα: οι μικρές κινήσεις, οι αδιόρα­ τες αλλαγές, οι ελαφρές πτυχώσεις, τα τυχαία υ­ πονοούμενα. Ένα ανεπαίσθητο παιχνίδι βλεμμά­ των και αισθήσεων που δεν περιγράφονται πά­ ντα. Απλά ενυπάρχουν για τους αποφασισμένους ως εντυπώσεις. Η «Αισθηματική αγωγή» είναι η αποθέωση ε­ νός έρωτα συνειδητά ανολοκλήρωτου. Από ένα σημείο και μετά από τους εραστές κανείς δεν ζη­ τά από τον άλλο οτιδήποτε, πέρα από το να υ­ πάρχει ο έρωτάς τους. «Την αγαπούσε απόλυτα,

Ο

χωρίς υστεροβουλία, χωρίς ελπίδα ανταπόκρι­ σης». Σε 450 σελίδες της ελληνικής έκδοσης οι δύο εραστές δεν φιλιούνται στο στόμα ούτε μια φορά. Τον έρωτά τους τον εκμυστηρεύονται α­ νοιχτά μόλις στις 50 τελευταίες σελίδες του βι­ βλίου. Φυσικά δεν κάνουν ποτέ έρωτα, αλλά ού­ τε και το διανοούνται. Ο Φρεντερίκ που γνωρίζει καλά τις «κυρίες» των πορνείων, την κ. Αρνού «δεν μπορούσε να την φανταστεί αλλιώς παρά ντυμένη - τόσο η αιδημοσύνη της έμοιαζε φυσι­

κή, κρύβοντας το φύλο της σε μια μυστηριώδη σκιά». Έ ρω τα «ντυμένο» τον χαρακτήριζε ο Φλωμπέρ. Ο κύριος λόγος που ο έρωτάς τους δεν ολο­ κληρώνεται δεν είναι ούτε όι κοινωνικές συνθή­ κες - πόσο μάλλον σε μια κοινωνία διάλυσης που ζουν οι δυο εραστές - ούτε ότι πρόκειται για κλασική περίπτωση μοιχείας - στο έργο μέσα η μοιχεία είναι κάτι περισσότερο από συνηθισμένη καθημερινότητα. Ούτε γιατί υπάρχει μεγάλη δια­ φορά ηλικίας μεταξύ τους. Ο έρωτάς τους δεν ο­ λοκληρώνεται γιατί είναι τόσο απόλυτος, τόσο ι­ δανικός που η τυχόν ολοκλήρωσή του θα τον κα­ τέστρεφε. Θα τον έκανε τυπικό δείγμα μιας μι­ κροαστικής κατάληξης, αυτής που σαν κλίμα δείχνει και καταγγέλλει ο Φλωμπέρ σ’ όλο το έργο. Η «Αισθηματική Αγωγή» δεν είναι τίποτε άλλο παρά η τοιχογραφία της φθίνσυσας ηθικά αστι­ κής τάξης. Μιας τάξης που ζει στο Παρίσι του φωτός και της τέχνης αναλώνοντας τη ζωή της σε πορνεία, καφενεία, ιπποδρομίες. Πουλάει και αγοράζει εξαργυρώνοντας τον δημοκρατισμό της Γαλλικής Επανάστασης σε χρήμα και καλο­ πέραση. Μέσα σ’ αυτό το περιβάλλον ανθίζει έ­ νας δύσκολος έρωτας. Η μη ολοκλήρωσή του εί­ ναι η αντίδραση σ’ ένα κλίμα παρακμής, ηθικής ευτέλειας και ξεθωριάσματος των αγνών αι­ σθημάτων.

50/αφιερωμα ι κριτικοί δεν είχαν όλοι την ίδια άποψη για τη δύναμη, τη ζωντάνια, την αξία τελικά αυτού του δεσμού. Ο Α. Σαχίνης ( Τετράδια Κρι­ τικής. Α' τόμος, Εστία 1978) διαπιστώνει «ψυ­ χρότητα» και «έλλειψη πάθους» στη σκιαγράφη­ ση της σχέσης των δυο κεντρικών προσώπων. Ε­ πικαλείται τον X. Τζαίημς, θαυμαστή του Φλωμπέρ, που έκρινε την «Αισθηματική Αγωγή» ως «νεκρό βιβλίο... ψυχρό όσο ο θάνατος». Από μια άποψη ο X. Τζαίημς έχει τόσο δίκιο, όσο άδικο έχει ο Α. Σαχίνης που χρησιμοποιεί τις εκτιμή­ σεις του πρώτου για να δικαιώσει τις δικές του. Πράγματι πρόκειται για την αποτύπωση μιας «νεκρής» ζωής. Της ζωής των αστών του Παρι­ σιού, παραμονές της μεγάλης κοινωνικής εξέ­ γερσης του 1848. Και είναι «ψυχρή όσο ο θάνα­ τος» αυτή η απεικόνιση, ακριβώς γιατί ο Φλωμπέρ, λάτρης του θετικισμού, του νατουραλι­ σμού του I. Ταιν, θαυμαστής της επιστήμης, κα­ ταγράφει τα πάντα ψυχρά, αντικειμενικά. Και φυσικά μέσα σ’ ένα τέτοιο πλαίσιο οι σχέσεις με­ ταξύ των ανθρώπων είναι εξίσου ψυχρές. Ο Α.Σ. επικρίνει αυτό που αποτελεί κατάκτηση της αν­ τικειμενικότητας απ’ τον συγγραφέα. Γράφει ότι «δεν υπάρχουν ζεστές ανθρώπινες σχέσεις στο μυθιστόρημα. Δεν υπάρχουν καν πραγματικές ή ουσιαστικές σχέσεις, αληθινοί δεσμοί ανάμεσα στα πρόσωπα που μας παρουσιάζονται έτσι ψυ­ χρά και τυπικά...». Αυτό όμως είναι το ζητούμε­ νο απ’ τον Φλωμπέρ, ώστε μέσα στην ψυχρότη­ τα, την τυπικότητα, την αδυναμία πραγμάτωσης των κοινωνικών σχέσεων να λάμψει σαν μετεω­ ρίτης ένας «έρωτας δίχως αύριο». Αντιφατικός όσο και το πλαίσιο που τον τρέφει. Υποκείμενος από τη μια μεριά στη διάλυση, παίρνει ζωή απ’ αυτό το αδιέξοδο. Ζει τελικά τη δική του ζωή μέ­ σα από δεκάδες αντιφάσεις, πισωγυρίσματα, κε­ νά, αλλοπρόσαλλες κινήσεις και μεταλλαγές συ­ ναισθημάτων των πρωταγωνιστών. Και πώς αλ­ λιώς θα μπορούσε να ζήσει ένα τέτοιο πάθος! Αυ­ τή η αντίστιξη μεταξύ μιας ουσιαστικής ερωτι­ κής σχέσης που δε δικαιώνεται στο επίπεδο του πραγματικού και των δεκάδων ερωτικών παιχνιδιών που ζουν την καθημερινή πραγματικότητα χωρίς τίποτα ουσιαστικό ανάμεσά τους, είναι η κεντρική ρυθμική ιδέα του έργου! Επεκρίθη επίσης ο χαρακτήρας του Φρεντερίκ Μορώ σαν αδρανής, αργόσχολος και άρα ανίκα­ νος να συμμετάσχει σ’ ένα τέτοιο πάθος. Ο Φλωμπέρ δίνει την απάντησή του μέσα στο ίδιο το μυθιστόρημα όπου παρεμβαίνοντας σαν αφη­ γητής εξηγεί:

Ο

«Για μερικούς άνδρες, όσο το πάθος είναι δυνατότερο, τόσο η δράση αποβαίνει πιο ανέφικτη. Η δυσπιστία προς τον εαυτό τους, τους πελαγώνει, ο φόβος μήπως δεν αρέσουν τους τρομοκρατεί».

Σ’ όλη την εξέλιξη του έργου υπάρχει απουσία σημαντικής δράσης «μεταξύ των δύο εραστών, απουσία συνταρακτικών σκηνών τους. Ο Φλωμπέρ απολογούμενος υπέρ του μεγάλου και άγο­ νου πάθους δίνει το στίγμα του: «Τα βαθιά αισθή­

ματα μοιάζουν με τις ενάρετες γυναίκες. Φο­ βούνται μη φανερωθούν και περνούν μες στη ζωή με τα μάτια χαμηλωμένα». Αυτό είναι και το στόρυ της «Αισθηματικής Αγωγής». Έ νας έρω­ τας με τα μάτια χαμηλωμένα. Βαθύς, καίριος, προσδίδει ουσία σε μια ανούσια αστική ζωή. Θα μπορούσε να πει κανείς ότι αυτοί οι πλατω­ νικοί έρωτες είναι ένας μύθος. Πολλοί περισσό­ τεροι θα ισχυρίζονταν ότι ζήσανε όμως κάτι τέ­ τοιο και ότι από την αρχαιότητα έως σήμερα εί­ ναι μια ερωτική δυνατότητα: το άγονο πάθος. Ε­ μείς ξέρουμε πια ότι ο έρωτας της κ. Αρνού με τον Φρεντερίκ υπήρξε. Ή ταν ο άγονος έρωτας του ίδιου του Φλωμπέρ με τη γυναίκα ενός άξε­ στου αστού, την Ελίζα Σλέσινγκερ, που συνάντη­ σε στην Τρουβίλ, στις διακοπές του στα 1836. Εί­ ναι χαρακτηριστική η ομοιότητα στη σκηνή που ο Φλωμπέρ συναντά την Ελίζα - που περιγράφει στο αυτοβιογραφικό του κείμενο «Απομνημονεύ­ ματα ενός τρελού» - και στη συνάντηση της κ. Αρνού με τον Φρεντερίκ. Και οι δυο συναντήσεις γίνονται στο χώρο του οραματικού. Πρόκειται για μια αποκάλυψη κεραυνοβόλα, σαν εκ του θε­ ού. Ενοποιό, κοινό στοιχείο και στις δυο εικόνες ένα γυναικείο σάλι (αυτής) που ο Φρεντερίκ Φλωμπέρ της το μαζεύει και το δίνει.

«Είχα μαρμαρώσει, σαν να είχε κατέβει η Αφροδίτη από το βάθρο της και είχε αρχί­ σει να περπατά». («Απομνημονεύματα ε­ νός τρελού»). «Έγινε κάτι σαν όραμα. Ήταν καθισμένη στη μέση του πάγκου, ολομόναχη: Τουλά­ χιστον αυτός δεν ξεχώρισε άλλο πρόσωπο μέσα στο θάμπος που του έστειλαν τα μά­ τια της». («Αισθηματική Αγωγή»).

Έρωτας της κ. Αρνού - πάντα σχεδόν αναφέρεται σαν κυρία, σπάνια με τ’ όνομά της Μαρία - με τον Φρεντερίκ Μορώ κάνει τη δική του διαδρομή. Από τα πρώτα φανερώματά της έως την πλήρη εξομολόγησή του δεν διαφέρει σε τίποτα από αυτά που ξέρουμε από την πραγ­ ματικότητα. Πρώτη επαφή, λατρεία του ενός προς τον άλλο, επιθέσεις και αναδιπλώσεις, τακτικισμός για να βρεθείς πιο κοντά σ’ αυτόν που αγαπάς, μεγάλα κενά για να διαπιστώσουν τη δύναμη του πάθους τους κάθε φορά που θα ξαναβρεθούν. Ανάμεσά τους παρεμβαίνουν ελάχιστα πρόσωπα, μεταξύ των οποίων και ο σύζυγος, κ. Αρνού. Πρόκειται για έναν «χοντρό», φαιδρό χα­

Ο

αφιερωμα/51 ρακτήρα που έρχεται να πιστοποιήσει το τέλμα και την ευτέλεια πλάι στην οποία ζει ο έρωτας της κυρίας Αρνού. Ταυτόχρονα η παρουσία του κ. Αρνού υποβάλει στον Φρεντερίκ το μαρτύριο της γελοιοποίησης. Τον εκμεταλλεύεται, υπο­ πτευόμενος τον έρωτά του για τη γυναίκα του, σίγουρος ότι αφού είναι πλατωνικός δεν τον ενο­ χλεί. Είναι γνωστό ότι στους μεγάλους έρωτες η γελοιοποίηση είναι αυτοτιμωρία αλλά και εξα­ γνισμός των εραστών. Ο Φρεντερίκ δεν ξεφεύγει απ’ τον κανόνα. Παίρνει μέρος σε μια γελοία μονομαχία, υπε­ ρασπιζόμενος, χωρίς ουσιαστικό λόγο, τον ά­ ντρα της αγαπημένης του. Του δανείζει ένα σε­ βαστό ποσόν, χωρίς να το πάρει πίσω, εξευτελι­ ζόμενος αλλά και εξαγνίζοντας ταυτόχρονα την αγάπη του για την κ. Αρνού μέσα από την ηλίθια ταπείνωση στην οποία υποβάλει τον εαυτό του. Οι προσωπικότητες των δύο εραστών δεν ακο­ λουθούν στο μυθιστόρημα την ίδια πορεία. Η κ. Αρνού εξωτερικά δεν έχει σχεδόν καμιά δραστη­ ριότητα. Παθητικά ακολουθεί τη μετριότητα της οικογενειακής της ζωής. Οι σκέψεις της είναι ε­ λάχιστα προσιτές στον αναγνώστη. Αντίθετα, η ατομικότητα του Φρεντερίκ ακολουθώντας μια καταστροφική πορεία, «διαλύεται» μέσα στον έ­ ρωτά του. Η ενεργητική πλευρά της προσωπικό­ τητάς του απλώς καταναλώνεται και φθίνει μέσα από καθημερινά αδιέξοδα. Ζει μόνο για το μεγά­ λο πάθος, μέσα σ’ ένα «θρησκευτικό δέος» που του προκαλούσε η κ. Αρνού.

«Ονειρευόταν την ευτυχία να ζει μαζί της, να της μιλά στον ενικό, να χαϊδεύει για

πολλή ώρα τις γλώσσες των μαλλιών της ή να κάθεται καταγής, στα γόνατα, με τα μπράτσα του γύρω από τη μέση της, πί­ νοντας την ψυχή της μες στα μάτια της! Θα έπρεπε όμως γι’ αυτό, ν’ αλλάξει τη μοίρα■ και, ανίκανος για δράση, βρίζο­ ντας το Θεό και κατηγορώντας τον εαυτό του για ανανδρία, γύριζε μες στον πόθο του όπως ο φυλακισμένος μες στο κελί του». Ο ήρωας ζει μια παρατεταμένη, αφύσικη εφη­ βεία που ο περίγυρός του δεν κατανοεί. Το μεγα­ λείο του «άπραγου» πάθους προκαλεί το κοινό αίσθημα, διευρύνοντας το φωτοστέφανο του «ι­ δανικού».

να από τα σημαντικότερα στοιχεία στην «Αισθηματική Αγωγή» είναι ο χρόνος, στο ερωτικό πάθος και στην εποχή. Μέσα στο σύνο­ λο των περιστατικών, των πτυχών των ερωτικών συναισθημάτων, των ιστορικών γεγονότων, ο χρόνος πιστοποιεί τη διάλυση αλλά και τη δύνα­ μη του ερωτικού στοιχείου. Σ’ ένα μυθιστόρημα όπου τα πάντα ηττώνται, τα πρόσωπα, τα ιδανι­ κά οι αξίες· αναλλοίωτος παραμένει μόνο ο έρω­ τας. Ο χρόνος τον δικαιώνει μέσα από τη μη πραγματική παρουσία του. Μέσα από τα ερείπια της σκληρότητας, τα συντρίμμια των διαψεύσε­ ων κερδίζει η ιδανική παρουσία του πάθους, που διαρκεί ως το τέλος. Η τελική σκηνή αποτελεί και τη δικαίωση όσο και την αποθέωση αυτής

Ε

Θ Α Ν Α Τ Ο Σ Σ Τ Η Β Ε Ν Ε Τ ΙΑ Τ ό μ α ς Μ αν* Α ε ν υ π ά ρ χ ε ι τ ί π ο τ ε π ιο π α ρ ά ξ ε ν ο κ α ι π ιο δ ύ σ κ ο λ ο α π ' τ η σ χ έ σ η δ ύ ο α ν θ ρ ώ π ω ν π ο υ γ ν ω ρ ίζ ο ν τ α ι μ ό ν ο μ ε τ α μ ά ­ τια - π ο υ κ ά θ ε μ έ ρ α , κ ά θ ε ώ ρ α , σ υ ν α ν τ ά , π α ρ α τ η ρ ε ί, ο έ ν α ς τ ο ν ά λ λ ο ν , κ ι ε ίν α ι τ α υ τ ό χ ρ ο ν α α ν α γ κ α σ μ έ ν ο ι κ ά τ ω α π ό τ η ν π ίε σ η τ η ς ε υ π ρ έ π ε ι α ς ή α π ό κ ά π ο ι α δ ι κ ή τ ο υ ς π α ρ α ξ ε ν ιά ν α κ α μ ώ ν ο ν τ α ι π ω ς ε ίν α ι α δ ιά φ ο ρ ο ι κ α ι ξ έ ν ο ι μ ε τ α ξ ύ τ ο υ ς , δ ί χ ω ς έ ν α χ α ι ρ ε τ ι σ μ ό ή μ ια λ έ ξ η . Α ν ά μ ε σ ά τ ο υ ς υ π ά ρ χ ε ι κ ά τ ι π ο υ α ν α σ τ α τ ώ ν ε ι, π ο υ κ ε ν τ ρ ί ζ ε ι τ η ν π ε ρ ιέ ρ γ ε ια , μ ια υ σ τ ε ρ ι κ ή ε π ιθ υ μ ία , α ν ικ α ν ο π ο ίη τ η κ α ι φ υ σ ι κ ά κ α τ α π ιε σ μ έ ν η , ν α γ ν ω ρ ισ τ ο ύ ν κ α ι ν α μ ιλ ή σ ο υ ν , κ α ι π ρ ο π α ν τ ό ς έ ν α ε ί δ ο ς σ ε β α σ μ ο ύ μ α ζ ί μ ε α γ ω ν ία κ α ι έ ν τ α σ η . Γ ια τ ί ο ά ν θ ρ ω π ο ς α γ α π ά κ α ι σ έ β ε τ α ι τ ο ν ά λ λ ο ν ό σ ο δ ε ν τ ο ν ξ έ ρ ε ι α ρ κ ε τ ά κ α λ ά γ ια ν α τ ο ν κ ρ ίν ε ι, κ α ι η ε π ιθ υ μ ία τ ο υ ε ίν α ι α π ο τ έ λ ε σ μ α α τ ε λ ο ύ ς γ ν ώ σ η ς .

* (Μετάφραση Κλαίρης Τρικεριώτη. Εκδόσεις γ ρ ά μ μ α τ α , Α­ θήνα 1990).

52/αφιερωμα της άφατης δύναμης. Ο χρόνος χρησιμοποιείται και σαν διάμεσος πριν το τέλος. Μεσολαβεί ένα τεράστιο κενό - η παύση που θαύμαζε ο Προυστ - , ο συγγραφέας τρέχει 20 χρόνια μπροστά για να βάλει τους εραστές να συναντηθούν για λίγες μόνο ώρες και για ύστατη φορά. Γερασμένη η κ. Αρνού, διατηρεί το φωτοστέφανο της. Προσφέρεται ερωτικά στον Φρεντερίκ, που την ποθεί α­ κόμα αλλά αρνείται. «Ένας άλλος φόβος τον

σταμάτησε, μη νιώσει αργότερα αηδιασμένος». Είναι η σκηνή που ο ανολοκλήρωτος έρωτας θέ­ λει να διατηρήσει το περιεχόμενό του, την ανθε­ κτική του εικόνα, που αποφασίζει ότι δεν θα υποκύψει στη φθορά του σώματος. Είναι μια σκηνή που δικαιώνει το έργο, που επηρέασε τόσο κό­ σμο μεταξύ των οποίων και τον Κάφκα στην προσωπική του σχέση με τη Φελίτσε.

Ο Φλωμπέρ επικρίθηκε από τον Martin Turnell για το χάσμα που υπάρχει «ανάμεσα στην πα­ ρουσίαση των ερώτων του Φρεντερίκ και στην παρουσίαση της κοινωνίας». Ο Emil Faquet βλέ­ πει στο πολιτικό και ιστορικό μέρος του μυθι­ στορήματος στοιχεία αλλόκοτα και γελοία. Αμ­ φισβητήθηκε επίσης η κοινωνική σημασία των κεντρικών προσώπων. Ό μ ω ς ο Φλωμπέρ - ο άλλος εαυτός του Φρεντερίκ - καταγγέλλει τη διάψευση των ιδα­ νικών τόσο σε ερωτικό-προσωπικό όσο και σε συλλογικό επίπεδο. Ό σ ο άγονος είναι ο έρωτας Αρνού-Φρεντερίκ τόσο άγονη και ανολοκλήρω­ τη είναι η δικαίωση των κοινωνικών πραγμάτων του 1848. Ο ίδιος ο Φλωμπέρ το πιστοποιεί γρά­ φοντας κάπου ότι ήθελε να δείξει «πως ο αισθη­ ματισμός ακολουθεί την πολιτική και αναπαρά­ γει τις φάσεις της». Σ’ άλλα κείμενά του τονίζει πόσο έχουν διαψευσθεί οι πολιτικές του ελπίδες. Ο Λούκατς θεωρούσε την «Αισθηματική Αγωγή» σαν μια καταγγελία του ρομαντισμού ως ένοχου

για την κοινωνική και ηθική διάψευση των ελπί­ δων μιας γενιάς. Ο Ζ. Ζενέ (1966), ο J. Ρ.

Duquette (1972) θα το χαρακτηρίσουν «μαθητεία του μηδενός», η εξιστόρηση του κενού μιας επο­ χής. Η «Αισθηματική Αγωγή» θεωρείται σήμερα η απαρχή του μοντέρνου μυθιστορήματος. Ο Προυστ γράφει ότι «ώς τον Φλωμπέρ ήταν δρά­ ση, τώρα γίνεται εντύπωση». Καθώς τα πρόσω­ πα, η ιστορία, η δράση αποσύρονται από το προ­ σκήνιο, τώρα πρωταγωνιστεί η πυκνότητα της γραφής, η «προβληματική του λόγου» (Ρ. Μπαρτ). Είναι γνωστό ότι ο Φλωμπέρ ήθελε να γράψει ένα μυθιστόρημα που η υπόθεσή του θα ή­ ταν σχεδόν αδιόρατη. Δεν ξέρουμε αν αυτό το πέτυχε. Ξέρουμε όμως ότι μπόρεσε να δώσει τη σύνθεση μέσα από την πολλαπλή διάσπαση, την παρατεταμένη απουσία. Ο Λούκατς στη «Θεωρία του μυθιστορήμα­ τος» δίνει ίσως τον πιο καίριο χαρακτηρισμό για την «Αισθηματική Αγωγή»: «Αυτό το βιβλίο εί­ ναι το μόνο που με το απεγνωσμένο του περιεχό­ μενο που τίποτα δεν μπορεί να το γλυκάνει, πέ­ τυχε την αληθινά επική αντικειμενικότητα και, χάρη σ’ αυτή, τη θετικότητα και την αποφατική δύναμη μιας τέλεια ολοκληρωμένης ζωής».

Στο τέλος του βιβλίου, ο Φρεντερίκ ανακεφαλαιώνει τη ζωή του μαζί με το φίλο του Ντελωριέ που σαν σκιά διατρέχει μια παράλληλη ζωή δί­ πλα του.

«Είχαν αποτύχει κι Οι δυο, ο ένας με όνει­ ρό του τον έρωτα, ο άλλος με όνειρό του την εξουσία. Ποιά ήταν η αιτία; Ίσως η έλλειψη ευθείας γραμμής, είπε ο Φρεντερίκ». «Αισθηματική αγωγή», λοιπόν. Έ να βιβλίο γι’ αυτούς που δεν πιστεύουν στις ευθείες γραμμές.

αφιερωμα/53

Δημήτρης Πλάκας

"Η πριγκηπέσσα Ιζαμπώ” του Α. Τερζάκη (έρωτας ανεκπλήρωτος ή πλήρης;) Γύρω από τον έρωτα, τον ανεκπλήρωτο έρωτα, το σημερινό αφιέρωμα του «Διαβάζω». Το θέμα ελκυστικό, αλλά και ρευστό. Και πρώτα-πρώτα τι είναι έ­ ρωτας; Η ξεχασμένη τώρα πια ποιήτρια, η Μυρτιώτισσα, τρυφερά και αγαθά αναρωτιόντανε: «Έρωτας τάχα ναν αυτό - που έτσι με κάνει να ποθώ τη συ­ ντροφιά σου;... Έρωτας νάναι ή συμφορά - με κάποιου αγγέλου τα φτερά...», για να υποταχθεί με ηδύπαθη ειλικρίνεια: «Μα ό,τι και νάναι, το ποθώ, - και καλώς νάρθει το κακό - που ε ίν ’ από σένα · - θα γίνει υπέρτατο αγαθό, στα πόδια σου αν θα σωριαστώ - τ ’ αγαπημένα...» («Τα Δώρα της αγάπης», 1932). Κι ο εμβριθής δεξιοτέχνης ο Κώστας Βάρναλης (1873-1974) θριαμβικά δοξολογούσε. «Εστράβωσα τη φέσα μου - έρωτας πούναι μέσα μου - για να χορέψω τσάμικο» («Σκλάβοι πολιορκημένοι», 1927). ώρα όμως με τις πολλαπλές κι από πολλές πλευρές αναγνώσεις και διερευνήσεις του φαινομένου, με τη χρεοκοπία πια πανάρχαιων κωδίκων, τα πράγματα έχουν περιπλακεί. Δεν εί­ ναι μονόδρομη κι ούτε εύκολη η απάντηση και συνακόλουθα τα ερωτήματα πολλαπλασιάζονται. Ποιο αλήθεια το έσχατο όριό του ή το θνη­ σιγενές τέλος του; Μήπως η οριακή προσέγγιση προς την κορυφή προετοιμάζει την πτώση και την αποσύνθεση; Μήπως η εντεύθεν των ορίων παραμονή διαιωνίζει την απελπισμένη προσδο­ κία για το ανέφικτο; Η αρχέτυπη εκδοχή αλλά

Τ

και η ρομαντική εκβολή, που κατά κύριο λόγο έ­ θεσε επί τάπητος το θέμα και το πρότεινε ως βα­ σική πηγή εμπνεύσεως, δεν είναι ομόθυμη. Το θέμα ίσως έχει πια αποσυρθεί από την κυ­ κλοφορία και δεν ενδιαφέρει την αγορά. Η κακό­ φωνη κραυγή του λαϊκού τραγουδιστή «Σ’ αγα­ πάω μ’ ακούς» είναι κίβδηλη, χωρίς απήχηση. Α­ πλό σύνθημα για να σπάσουν πιάτα. Και τα «μι­ κρά μυστικά», με τις βαρύγδουπες ερωτήσεις, τα γραμμένα με φόβο και δάκρυ, που θα διαβάζουν τώρα τα φιλοπερίεργα κορίτσια στα ξεθωριασμέ­ να λευκώματα των γιαγιάδων τους, μόνο το ειρω­

54/αφιερωμα νικό μειδίαμα και τη συγκαταβατική συμπάθεια θα προκαλούν. Τώρα ο σοφός κι ο ερευνητής έ­ χουν το λόγο. Ο ψυχρός νους κι ο παγερός υπο­ λογιστής. Ίσω ς να μην «πονάει πια κάποιον το δοντάκι» ή «να μην έχει δαγκώσει τη λαμαρίνα». Παλαιότερα όμως το θέμα απασχολούσε τον κοι­ νό λόγο και τον απλό πολίτη. Έρωτες φανταστι­ κοί, έρωτες ονειρικοί, έρωτες ανεκπλήρωτοι τρο­ φοδοτούσαν μια ζωή και κατά κύριο λόγο του ε­ φήβου. Τα ανάλογα λογοτεχνικά και φυσικά τα παραλογοτεχνικά αναγνώσματα, που είχαν κλη­ ροδοτήσει οι αιώνες και συνεχώς εμπλούτιζε ο παρών χρόνος ηχεία και κάτοπτρα, ομογάλα­ κτοι αδελφοί του μοναχικού ταξιδιώτη, σωστικές σχεδίες για το περίπαθο ταξίδι. Στα δικά μου μαθητικά χρόνια η αλήθεια είναι ότι δεν αποστρεφόμασταν τις πυρετικές εμπει­ ρίες των ηρώων του Καραγάτση (1908-1960). Με μυστική απόλαυση όμως βυθιζόμασταν στις υ­ παινικτικές και λανθάνουσες ερωτικές διαθέσεις των ηρώων του Ηλία Βενέζη (1904-1973), που παρέπεμπαν στην παλαιότερη και πολυαγαπημένη Βικτώρια (1898) του Κνουτ Χάμσουν (1859-1952), που ερχόντανε από τον σκανδιναβικό βορρά. Και να λίγο όψιμα. Η Πριγκιπέσσα Ιζαμπώ του 'Αγ­ γέλου Τερζάκη (1907-1979), που εκμεταλλεύεται την πείρα αιώνων και συνόψισε τη διά βίου περι­ πέτεια, για να μας παρηγορήσει για τις δικές μας απογοητεύσεις.

λοιπόν που γράφεται κατόπιν εντολής. Ποιοι λό­ γοι υποκινούν; Η βιοποριστική ανάγκη; Μια διά­ θεση φυγής από χρόνο και καιρό που πολιορκούν και καταπιέζουν; Μια τάση επιστροφής νοσταλγικής σε τόπους, που έχουν διαβρώσει την παιδι­ κή μνήμη, μια που δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι η περιπέτειά μας αρχίζει από το Ανάπλι, την πατρί­ δα του ήρωα αλλά και γενέθλιο χώρο του δη­ μιουργού του; Ή τάχα η αναζήτηση της εθνικής ταυτότητας και της ιστορικής ρίζας, που αναμφι­ σβήτητα συγκεκριμενοποιείται στην τελική και πιο εκτεταμένη μορφή που έχει το έργο, όταν κυκολοφορεί για πρώτη φορά σε βιβλίο το 1945; Ό λα αυτά και άλλα πολλά, που έχουν σχέση όχι μόνο με τα ερεθίσματα που προκάλεσαν τη διαδοχική γραφή, αλλά και με τις πηγές που χρη­ σιμοποιήθηκαν, τους στόχους που επεδιώχθηκαν, προκαλούν ερεθιστικά τον ερευνητή, που μπορεί ν’ ανοιχθεί σ’ ένα ελκυστικό ταξίδι. Το γε­ γονός πάντως είναι αναμφισβήτητο. Στο μυθι­ στόρημα «Ανάμεσα... στον ιστορικό χρόνο

(φραγκοκρατία) και το χρόνο γραφής (γερμανική κατοχή) υπάρχουν κοινά ιστορικά στίγματα», που δίνουν στο συγγραφέα «τη δυνατότητα ν’ α-

ναπλάσει το θέμα συνεισφέροντας τις βιωμένες εμπειρίες του απ’ το παρόν και να δημιουργήσει ανάμεσα στο παρελθόν και το παρόν ένα είδος συγκοινωνούντων αγγείων» και οι «κοινωνικές προεκτάσεις» ευδιάκριτες, όπως τις επισημαίνει ο μελετητής.3

Άγγελος Τερζάκης έχει ήδη κυκλοφορήσει δυο συλλογές διηγημάτων (Ο Ξένος, 1925, και Φθινοπωρινή συμφωνία, 1929). Και τα μυθι­ στορήματα Δεσμώτες (1932), «που μαζί με τον Πρίγκηπα του Θράσου Καστανάκη εγκαινιάζει την πεζογραφία της περίφημης "Γενιάς του 30” »1, Η Παρακμή των Σκληρών (1934) και Η Μενεξεδένια πολιτεία (1937). Από τους πρώτους λοιπόν, αλλά και τους πιο αντιπροσωπευτικούς εκπροσώπους της με προσωπικούς τόνους και τις δικές του τοπογραφικές συντεταγμένες. Η α­ θηναϊκή μικροαστική γειτονιά- άνθρωποι παρά­ μεροι και διακριτικοί της παρακμής και του ημί­ φωτος- που ζουν και φυτοζωούν για να υπομέ­ νουν. Έ νας κόσμος γνώριμος, αληθινός, που ό­ ποιος διαθέτει τις πικρές του μνήμες ποτέ δεν θα τον νοσταλγήσει. Και να! Άξαφνα αλλαγή κλίματος, αλλαγή ύ­ φους, αλλαγή θέματος. Η Πριγκιπέσσα Ιζαμπώ «που πρωτοδημοσιεύτηκε... από τις 7 Νοεμβρίου 1937 ως τις 31 Ιανουάριου 1938 στην εφημερίδα Καθημερινή» που «δημοσιεύει συνεχώς στη διάρ­ κεια της δεκαετίας του 1930 αναγνώσματα με υ­ πόθεση που διαδραματίζεται στο παρελθόν... Το έργο είχε παραγγείλει ο Γεώργιος Βλάχος»,2 ο διευθυντής της εφημερίδας. Ένα μυθιστόρημα

Ο

Εγώ όμως πρέπει να το ομολογήσω. Ό ταν πρωτοδιάβασα το μυθιστόρημα, τότε που πρωτοκυκλοφόρησε, λίγο πρόσεξα τις εθνικές και κοι­ νωνικές παραμέτρους. Τα γεγονότα, στα οποία όλοι είμαστε βυθισμένοι - θύτες και θύματα, αιχμηρά και κραυγάζοντα. Οι αναφορές και οι συσχετισμοί του μυθιστορήματος υποτονικοί. Η σκληρή πραγματικότητα δεν επέτρεπε τις συν­ δυαστικές συγκρίσεις, που προσέφερε το ιστορι­ κό αναπαυτικό ανάγνωσμα. Έ τσι ανεπαισθήτως κρεμάστηκα από τον ποδόγυρο της ονειρικής πριγκιπέσσας, για να παρακολουθήσω το μελίχλωρο οδοιπορικό ενός ανεκπλήρωτου έρωτα, που απλώνεται κάτω από φονικά και πολέμους, ανάμεσα σε δολοπλοκίες και συνωμοτικές δι­ πλωματίες, σε μια ταραγμένη εποχή, σε μια δια­ κεκαυμένη ζώνη, τη φραγκοκρατημένη Πελο­ πόννησο. Εκείνη επώνυμη κι όχι τυχαία. Η Ισαβέλλα, η κόρη του Γουλιέλμου Βιλλαρδουίνου, ηγεμόνα του Μορέως (1245-1278) και της Ά ννας του Μι­ χαήλ του Β' του Αγγέλου, (1237-1271)· «Η Κυρά του Μορέως», η μακάρια Ζαμπέα, όπως την ανα­ φέρει μια βασική πηγή, του ΙΔ' αιώνα, Το Χρονι­ κόν του Μορέως, που αφηγηματικά κι όχι πάντα

αφιερωμα/55 με ακρίβεια διασώζει ιστορικά καθέκαστα του βίου της. Ή δη, όταν θα τη συναντήσουμε, έχει συνάψει ένα γάμο με τον Φίλιππο, το γιο του Κά­ ρολου του Α', του βασιλιά της Νεάπολης (1220-1225) «και το 1277 εις ηλικίαν δεκατεσσά­ ρων ετών έμεινε χήρα» μας πληροφορεί το εγκυ­ κλοπαιδικό λεξικό, έχοντας ζήσει τα λίγα χρόνια του έγγαμου βίου της, ανέραστη και παγερή συμπληρώνει ο μυθιστοριογράφος, που γνωρίζει όσα δεν γράφει η ιστορία - με τη σκληρή ανά­ μνηση του βιασμού της, καθώς πάντα «βλέπει να

σκύβει πάνω το πρόσωπο με το σκληρό στόμα και τα νεκρά μάτια του βασιλικού αγοριού», (σ.

117).4 Τώρα είναι πάλι παντρεμένη από το 1289 με τον Φλωρέντιο ντ’ Αινώ «τον Μισίρ Φλοράν» «του Χρονικού του Μορέως, που την «αγαπού­

σε... ενώ το ήξερε πως από το μέρος της ποτέ του δε θ’ αγαπηθεί» (σ. 505), όπως μας πληροφορεί το μυθιστόρημα, που φροντίζει πέρα από τους υ­ πολογισμούς, τις αγοραπωλησίες και τα συμφέ­ ροντα, που καταγράφει η ιστορία, να φέρει στην επιφάνεια τον κρυφό και απόκρυφο βίο, που πυ­ ρώνει η παιχνιδιάρα έμπνευσή του.

εν ήταν άσχημη η αγέρωχη Ιζαμπώ κι όχι βέβαια χωρίς θαυμαστές και μάλιστα πάντα κατά το μυθιστόρημα - επώνυμους. Ο έ­ νας, ο Αραγωνέζος ναύαρχος Ρογήρος Ντελιούρια. Βίαιος και αδυσώπητος πολεμιστής κάποτε την απάγει. Εκείνη αδιαφορεί και παράδοξα αυ­ τός τη σέβεται. «Τον απαντέχει και τον τρέμει», γιατί «αυτό είναι το μυστικό του έρωτα» (σ. 233). Ό τα ν όμως έχει νικήσει τους ιππότες της, θα

Δ

τους εξαγοράσει με βαριά λύτρα (που φυσικά πλήρωσαν οι υπήκοοί της), όπως βεβαιώνουν οι πηγές. Στη συνάντησή τους ταπεινά δηλώνει «Έρχομαι σα νικημένος» (σ. 273). Εκείνη «τον

κοίταζε... μ ’ απέραντη γλύκα... άπλωσε το χέρι της μ ’ αφέλεια δισταχτική και το απόθεσε, απα­ λό, ζεστό πάνω στη ροζιάρικη γροθιά του» (σ.

277) συμπληρώνει το μυθιστόρημα, αλλά δεν του έδωσε αντί λύτρων το χειρόχτι της, όπως ζήτησε. Υπάρχει κι ένας δεύτερος· υπήκοός της ευγενής και απόκοσμος «αγνός αλαφροΐσκιωτος» (σ.

211), «το πρωτότοκο τέκνο του άρχοντα Γοφρέδου ντε Τουρνάς, βαρώνου των Καλαβρύτων» (σ.

468), όπως ο ίδιος στις τελευταίες του στιγμές ε­ ξηγεί στον αντίπαλό του. Στην πριγκηπέσσα «ο

ερχομός του της έφερνε πάντα μια αυγή πρόσχα­ ρη σ τ’ αχείλι» (σ. 211), αλλά η γοητεία που α­ σκείται απάνω του υπήρξε δαιμονική. Ο Ιωάννης είχε την τύχη και το προνόμιο ν’ ανήκει στο «τάγ­ μα του ιερού Γκράαλ», που φυλάνε το δισκοπό­ τηρο με το αίμα του Σωτήρα και που «οι ιππότες αυτοί έχουνε κάνει όρκο φριχτό... ποτέ να μη λυ­ γίσουν στους πειρασμούς της σάρκας» (σ.471), όπως διέδωσε στο μεσαίωνα, η ποίηση του ομώ­ νυμου κύκλου. Κι αυτός; «Σταλμένος να πολεμή­ σει για τον τάφο του Σωτήρα, πέρασε από την Κούρτη της Αχαΐας... κι αγάπησε μια γυναίκα» (σ. 472). Η συνάντησή του με την Ιζαμπώ υπήρξε μοιραία. Έκτοτε αμαρτωλός και διχασμένος. Α­ πό τη μια το χρέος που πρόδωσε· από την άλλη η γυναίκα που δεν συναίνεσε. Κι απέναντι αντί­ παλοι κι αντίζηλοι, με τους οποίους θα χτυπηθεί μέχρι θανάτου. Και τους δυο θα τους υπερβεί ένα παιδόπουλο, ένας Έλληνας, που του έδωσε σάρκα και οστά,

Α Ν Ν Ο ΣΤΑΛΓΩ Κ ώ σ τα ς Ο υράνης Α ν ν ο σ τ α λ γ ώ - δ ε ν ε ίν α ι ε σ ά ς , α γ ά π ε ς π ε ρ α σ μ έ ν ε ς , κ α ι τ ις σ τ ι γ μ έ ς τ ι ς ε υ τ υ χ ε ί ς μ α ζ ί σ α ς π ο υ έ χ ω ζ ή σ ε ι!

- Τ α ρ ό δ α σ α ς τ α μ ά ρ α ν α σ τ α χ έ ρ ια μ ο υ κ α ι τ ώ ρ α μ έ σ α σ τ η ς Μ ν ή μ η ς το π α λ ιό β ιβ λ ίο τα ’χ ω κ λ ε ίσ ε ι. Μ α ε ίν α ι κ ά π ο ι ε ς ά γ ν ω σ τ ε ς , π ε ρ α σ τ ι κ έ ς γ υ ν α ίκ ε ς , π ο υ μ ια σ τ ιγ μ ή σ τ α υ ρ ώ σ α ν ε το β λ έ μ μ α τ ο υ ς μ α ζ ί μ ο υ !

- Τ έ τ ο ιε ς , π ο υ μ ε ίν α ν ο γ λ υ κ ύ ς κ ι α ν έ φ ι κ τ ό ς μ ο υ π ό θ ο ς , ε ν ώ - π ο ιο ς ξ έ ρ ε ι - θ ’ ά λ λ α ζ α ν γ ια π ά ν τ α τ η ζ ω ή μ ο υ ! ... Α ν ν ο σ τ α λ γ ώ - δ ε ν ε ίν α ι ε σ ά ς , π ό λ ε ι ς ό π ο υ έ χ ω ζ ή σ ε ι, π ό λ ε ι ς π ο υ σ α ς ε γ ν ώ ρ ισ α κ α ι π ο υ σ α ς έ χ ω α φ ή σ ε ι, μ α κ ε ίν ε ς , τ α ξ ιδ ε ύ ο ν τ α ς , π ο υ α ν τ ίκ ρ υ σ α έ ν α β ρ ά δ υ κ ’ ε ίδ α - υ α κ ρ υ ά - τα φ ώ τ α τ ο υ ς τ ’ ά π ε ιρ α ν α χ ο ρ ε ύ ο υ ν ( π ο υ ε ίτ α ν σ α ν α μ ε φ ώ ν α ζ α ν , π ο υ ε ίτ α ν σ α ν α μ ο υ γ ν ε ύ ο υ ν !) κ α ι π ο υ τ ο π λ ο ίο π ρ ο σ π έ ρ α σ ε , π λ έ ο ν τ α ς σ τ ο σ κ ο τ ά δ ι ...

56/αφιερωμα ο νεότερος μυθιστοριογράφος. Είναι από τ’ Αναπλι Σγούρος ή Σγουρός τ’ όνομά του. Ισχυρίζεται πως κατάγεται από αρχοντική οικογένεια, αλλά κανείς δεν τον πιστεύει. Πάντως φιλόδοξος κι ανοικονόμητος· με μεγάλα σχέδια και λίγα εφό­ δια. Δεν περνάει άσχημα στην πατρίδα. Η βολι­ κή Μπιάνκα, η κόρη του Γενοβέζου τραπεζίτη Γκαφόρε είναι παθιασμένη και απλόχερη, αλλά

«ο έρωτας της Γενοβέζας, καυτός και βίαιος, δεν του άφηνε κανένα κατακάθι τρυφερότητας» (σ.

20). Θα τον παρακολουθήσει σ’ όλες του τις περι­ πέτειες. Θα προσπαθήσει να αμβλύνει την αδυ­ σώπητη σύγκρουση ανάμεσα στον πατέρα και τον εραστή, αλλά τελικά ο ίδιος ομολογεί: «Του έδωσε ό,τι μπόρεσε και είναι γελασμένη» (σ.

406). Άλλωστε «το ήξερε η Μπιάνκα· κοντά της

τον είχε κάποτε κι όμως δεν είτανε δικός της, α­ φού γύριζαν πάντα οι πόθοι του σ ’ όνειρα αξεδιά­ λυτα γι’ αυτήν» (σ. 497). Ο φυτικός έρωτας της φλογερής ερωμένης δεν τον ικανοποιεί· πνιγμονή και τέλμα η γενέθλια πόλη. Τον συντηρεί «το μεγάλο του μυστικό», μια «άλλη θύμηση... που τον εξαγνίζει», που «μπορεί να είταν μονάχα όνειρο» (σ. 22). Μια ου­ ράνια αυγινή συνάντηση, μια «γυναίκα... νέα... πάνω σ τ’άσπρο της τ ’άλογο», που «το πρόσωπο

της αρχόντισσας... θαυμαστά κανονικό, μια στάλα χλωμό, με ανάλαφρα ροδίσματα ψηλά στα μάγουλα» και «τα μάτια της... είχανε φως γαλανό, καθώς της θάλασσας» (σ. 223). Ναι ό­ νειρο, γιατί έτσι μετέωρη, ανάμεσα στη ρέμβη και την πραγματικότητα θα κυλήσει όλη η ι­ στορία. Ο άγουρος την σκέπτεται. Την αναζητεί και παράλληλα θέλει να φύγει από τ’ Ανάπλι. Βιάζε­ ται να μπει στη δίνη της ιστορίας. Θέλει να πάει στο ελληνικό κέντρο του φραγκουκρατούμενου ακόμα Μωριά, στο Μυστρά. Περιστατικά και συγκυρίες θα επισπεύσουν την αναχώρηση. Έτσι θ’ αρχίσει ένα περιπετειώδες ιστορικό θρίλερ που με κορυφωμένη ενάργεια μέχρι τέλους θα το δώ­ σει ο Άγγελος Τερζάκης παράλληλα με την τρυ­ φερή λυρική περιπέτεια. Η μοίρα θα υφάνει τη συνάντηση με αναβαθ­ μούς. Στην αρχή την ονειρεύεται την άγνωστη:

«Ψηλή, νεαρή, τυλιγμένη σ ’ απλόχωρο θαλασσί μανδύα... σαν να τον προσκαλούσε ή να του γύ­ ρευε βοήθεια» (σ. 52). Αργότερα θα την ξαναδεί «ένας μακρόμισχος λαιμός... άσπρος και ίσιος σαν το σπαθί, λιγνός κι ευαίσθητος καθώς ο κρί­ νος. Το πρόσωπό της το ήρεμο είχε τα ματόφυλ­ λα χαμηλωμένα... Σιωπηλή κι ασάλευτη, συντροφεμένη από τους ιππότες της κι όμως μονά­ χη, στεκότανε παράμερα, τυλιγμένη στα ζαφει­ ρένια πέπλα της σελήνης η πριγκηπέσσα Ιζαμπώ» (σ. 106). Τώρα ξέρει το όνομά της και κατευθύνεται στο παλάτι της, στην Καλαμάτα, «για να πνίξει το λυγμό στην πόρτα της... Ζητιάνος»

(σ. 150). Κάποτε επιτέλους θα τη συναντήσει: «Πρώτη

φορά, Χριστέ μου, από τόσο κοντά... Είχε το δέρμα άσπρο και θαμπό, απαλά πυκνό, καθώς το βελούδο, κι από τον κόρφο της αναδινόνταν μύρο ανάερο, άχνινο λιβάνιαμα κορμιού γυναι­ κείου που λαχάνιασε και κρυφανασαίνει» (σ.

171) · οπότε η πρώτη διακριτική απολογίαεξομολόγηση μιας έσχατης απελπισίας, που θυ­ μίζει «το τραγούδι του τρελού» του Κωστή Παλαμά: «Κυρά μου, μη φύγεις... Χτύπησα στην πόρ­

τα του κάστρου σου κΓ οι ανθρώποι σου με διώ­ ξανε... τριγύριζα... τριγύριζα και σε ζητούσα» (σ.

172) . Την ίδια στιγμή εκείνη πληροφορείται ότι έ­ χει εντολή να τον σκοτώσει· κι όμως τον δέχεται στη συνοδεία της, τον φιλοξενεί στο παλάτι της. Η ιστορία ακολουθεί το δρόμο της. Φως φανά­ ρι πια· η πριγκηπέσσα δεν αδιαφορεί. Κάτω από την ανακριτική εξέταση της αδελφής της, της Μαργαρίτας της Άκοβα, που είναι πιο παιχνι­ διάρα και λιγότερο επιφυλακτική, σχεδόν ομολο­ γεί ή τουλάχιστον διακριτικά προδίδεται και συ­ νειδητοποιεί την αδυναμία της για το παλικαρόπουλο, που μόλις είναι εικοσιτριών χρονών. Τώ­ ρα «το αίμα της κυλούσε βιαστικά μέσα στις

φλέβες, η καρδιά της σκαρτάριζε. Ανυπομονησία μυστική λες και χυνόντανε τότε κάτω από το δέρμα... του κορμιού της» (σ. 217). Κάποτε ο Σγουρός αρρωσταίνει και στέλνει τους ανθρώ­ πους της να τον φροντίσουν. Πιο δραστική όμως από τα γιατροσόφια είναι η φωνή της, που την α­ κούει κάτω από το παράθυρό του, οπότε «η αρ­

ρώστια του έγινε πιο γλυκιά, η κάμαρά του πιο α­ γαπημένη» (σ. 225). Η τελική συνάντηση κι εξομολόγηση λίγο με­ τά. Περιπαθής, σε υψηλούς τόνους. Ίσω ς σήμε­ ρα παρωχημένη· όχι όμως στην εποχή της ηρωίδας αλλά και του συγγραφέα. Ένα παραλήρημα:

«Σκότωσέ με ή διώξε με... έχω πόνο... αγιάτρευ­ το για σένα». Η απάντηση με κοφτές λακωνικές ατάκες, που σημοτοδοτούν μια συνετή αλλά όλβια υποχώρηση. « - Δε σε ξέρω, έκανε ψυχρά» στην αρχή, «όμως ένιωσε ψεύτικη τη φωνή της». Κι αμέσως μετά «Σα να θυμούμαι, έκανε με καρτεργαριά» και παρά κάτω: « - Είσαι τρελλός, του λέει ξέπνοη», και «το χέρι της... βρέθηκε με τα δάχτυλα χωμένα στα μαλλιά του... τα πλού­ σια και ζεστά μαλλιά του», οπότε..«Έκλυση γλυκειά, ευτυχία κι οδύνη κατέβηκαν στην καρδιά της...» (σ. 228-229). Τώρα πια τον εντάσσει στην υπηρεσία της, τον βλέπει με ηδυπάθεια στα όνειρά της κι όταν νομί­ ζει ότι είναι νεκρός, ότι χάθηκε στον πόλεμο για το χατίρι της «Τώρα που ο αγαπημένος είτανε νε­

κρός, δε φοβόντανε πια να τον φέρνει ζωντανό στο νου της... να του ομολογεί τον κρυφό της καϋμό» καθώς «παλμός κοριτσίστικος δόνιζε το στήθος της... Ένα κύμα μυρωδικό χυμούσε...

αφιερωμα/57 και της έπνιγε την ανάσα... Όχι δε ντρεπόντα­ νε... να τον καλεί με τη σκέψη. Ο θάνατος είχε ε­ ξαγνίσει τον πόθο» (σ. 281). Κι όχι μόνο αυτό. Ό ­ ταν διαπιστώνει ότι πρόκειται να φέρει παιδί στον κόσμο, έστω κι αν οι ημερομηνίες δε βε­ βαιώνουν συζυγική απιστία (και πώς ήταν δυνα­ τό;), αναρωτιέται και θέλει να πιστέψει σε μια φανταστική και μεταφυσική σύλληψη. «Πεθαμέ­

νος, μπορεί να κάνει την κοιλιά της γυναίκας να καρπίσει» (σ. 284). ελικά ο Σγουρός δεν έχει πεθάνει. Επιστρέ­ φει αλλά άλλες έγνοιες και στόχοι τον παρα­ σύρουν, στους οποίους επιμένουν περισσότερο οι μελετητές του μυθιστορήματος. Εθνικός ηγέτης ' και κοινωνικός επαναστάτης (εθνικοκοινωνική δεν ήταν η αντίσταση της Κατοχής;), θα προσπα­ θήσει να ανατρέψει την εξουσία της και μετανιώ­ νει για το πάθος του: «Δεν του έδωσε τίποτα, της τα έδωσε όλα, κι ο γελασμένος είναι αυτός» (σ.

406). Κατά βάθος όμως θέλει να ξεγελάσει τον ε­ αυτό του. Ό τα ν επικεφαλής του πλήθους, που λεηλατεί με μανία, πατά το κάστρο της, «αφού δεν κατάφερε να την κυριέψει», μπαίνει για πρώ­ τη και μόνη φορά στα έρημα και κουρσεμένα ι­ διαίτερα διαμερίσματά της. Ένας προσκυνητής πάνω στα ερείπια: «Μηχανικά σκύβει κι απλώνει το χέρι του ν’ αγγίξει ένα φουστάνι. Το χέρι του

Τ

τρέμει... Πηγαίνει στην κασέλα μπροστά, με συ­ στολή παιδιάστικη κοιτάζει τα σώρουχα... που κολπώθηκαν... πάνω στο κορμί της. Αν τ ’ ανασάνεις, θα κρατούν ίσως ακόμα το μύρο το μυ­ στικό». Κι όμως άλλα χέρια βέβηλα «τα πασπά­ τεψαν, τα κουρέλιασαν, τα γδύσανε». Τώρα «εί­ χε καταλάβει πια πως όλα είχαν τελειώσει» (σ.

427). Η ιστορία θα μπορούσε να έχει τελειώσει εδώ. Ο Σγουρός όμως δεν είναι ιππότης που σέβεται τους κανόνες του παιχνιδιού, ούτε ο δημιουργός του τροβαδούρος στην αυλή κάποιας πριγκηπέσσας στο Μεσαίωνα. Θα γίνει άλλη μια συνάντη­ ση. Τα χαρτιά παίζονται ανοιχτά κι όχι σύμφωνα με τον αυλικό κώδικα. Ό τα ν τον βλέπει «λύγι­ σαν τα γόνατά της» και του ζητεί το λόγο υποτα­ κτικά: «Γιατί, του κάνει με παράπονο. Τι σου έ­ φταιξα», για να συμπληρώσει «σαν καλαμιά ανε­

μοδαρμένη... - με θαρρείς λοιπόν ευτυχισμέ­ νη... πονώ, θρήνησε σαν να μιλούσε στον εαυτό της... σ ’ αγαπούσα του λέει σιγανά, τρέμοντας» (σ. 480-481). Εκείνος την καλεί κοντά του, της προτείνει τη φυγή. Έ χει υπερβεί τα όρια και τις συμβάσεις της εποχής. Η άτυχη Ιζαμπώ, που την έχει σημαδέψει η μοίρα, που φέρνει τη δυστυχία και το θάνατο σ’ αυτούς που την αγαπούνε «άρχι­

σε να τρέμει σύγκορμη... Αμ είσαι παιδί ακόμα, κάνει με φωνή ραγισμένη... Ήρθες πολύ αργά» (σ. 483). Ο Σγουρός παίρνει τα βουνά και «τ’ άλλα», ό­

πως κλείνει επιλογικά το βιβλίο, «η ιστορία τα λέει, είναι στεγνές χρονολογίες» (σ. 505). Η πριγκηπέσσα Ιζαμπώ «και πάλιν χηρεύει (1297)» και πληροφορεί το λεξικό «υπανδρεύεται και πάλιν

τον κόμητα της Σαβοΐας Φίλιππον και επανέρχε­ ται εις τον Μορέαν. Η Ισαβέλλα και ο Φίλιππος (1301-1307) συμπεριφέρονται τόσον κακώς, ώ­ στε... ουδείς υποστηρίζει τούτους, οι οποίοι ανα­ χωρούν στην Ιταλία. Το 1311... αφήνει κληρονό­ μον τη θυγατέρα της Ματθίλδην», τη Μαχώ του μυθιστορήματος, και «αποθνήσκει εν Ολ­ λανδία». Ένα ιστορικό μυθιστόρημα λοιπόν Η Πριγκηπέσσα Ιζαμπώ, όπως το έχει προδιαγράψει.το εί­ δος και μάλιστα με θέμα, τοποθετημένο σ’ εποχή προσφιλή από το ρομαντισμό, που το είχε ανα­ πτύξει. Η πηγή - όχι και η μόνη εμφανής. Το χρονικόν του Μορέως, «αληθής θησαυρός ποιη­ τικής ύλης... Τοιαύτην όμως πηγήν άφηναν ανεκμετάλλευτον... μόνος δε ο Αλέξανδρος Ραγκαβής ενεπνεύσθη εξ αυτού τον Αυθέντην του Μορέ­ ως», θα σχολιάσει ο μελετητής του χρονικού το 1906.5 Μετά πενήντα χρόνια όμως το κενό θα καλυφθεί. Η πριγκηπέσσα Ιζαμπώ υπηρετεί το εί­ δος αλλά και το υπερβαίνει, εφόσον οι πολλα­ πλές αναγνώσεις επιβεβαιώνουν θέσεις εκ προοι­ μίου, που παραπέμπουν σε μια άλλη εποχή, στα ταραγμένα χρόνια του δημιουργού της. Άλλωστε κι ο ανεκπλήρωτος έρωτας, που πε­ ριορίζεται σε κάποιες διακριτικές τρυφερότητες, σφραγίζεται με ένα εθιμοτυπικό φιλί, για να επέλθει η ρήξη με μια βίαιη τελική εξομολόγησηεξήγηση, δεν ταυτίζεται με τα στερεότυπα, που είχε διαμορφώσει ο ιπποτικός καιρός. Ο Σγου­ ρός, παράφορος εραστής δεν υποτάσσεται ταπει­ νά στα κελεύσματα της δέσποινάς του. Αλλά και η πριγκηπέσσα δεν είναι η αγέρωχη κυρά, που τηρεί τον αυλικό κανόνα, αλλά το πυρετικό ηφαί­ στειο, η βάτος η φλεγομένη αλλά και καιομένη που υπομένει τη μοίρα της, αλλά δεν διστάζει να παραδεχτεί και να ομολογήσει. Μα τάχα ένας α­ πραγματοποίητος έρωτας η πριγκηπέσσα Ιζαμπώ ή αν θέλετε πολλοί, που συγκλίνουν στην α­ πρόσιτη και ονειρική κυρία ή αυτή η ανεκπλήρω­ τη επιθυμία οδηγεί στις κοσμικές και δημιουργι­ κές διαστάσεις, τις χωρίς θνησιγενή όρια οικου­ μενικής αγάπης; Σημειώσεις 1. Χρονογραφία του Α.Τ. στα Τετράδια Ευθύνης 4/1977.

2. ΠΙΚΡΑΜΕΝΟΥ-ΒΑΡΦΗ Δήμητρα. «Η Ιζαμπώ» και η «Κα­ θημερινή», εφ. Καθημερινή 10.4.1987.

3. ΛΙΟΝΤΑΚΗΣ Χριστόφορος: «Η πριγκηπέσσα Ιζαμπώ». Τε­ τράδια Ευθύνης όπ.αν.: σ. 76-82.

4. Τα παραθέματα από την α' έκδοση.

5. ΑΔΑΜΑΝΤΙΟΥ Αδ. «Τα Χρονικά του Μορέως», Δελτίο ι­ στορικής και Εθνολογικής Εταιρείας, τόμ. Στ', σ. 467.

58/αφιερωμα

Αλεξάνδρα Χαίνη

Η "Γυάλινη” ολοκλήρωση των παραμυθιών Έξω από τα σύνορα των κλασικών μυθιστορημάτων, βρίσκονται τα παραμύ­ θια, ένα μεγάλο τμήμα των οποίων βασίζουν τον πυρήνα της αφήγησής τους στις σχέσεις των δύο φύλων. Η παραμυθένια ερωτική σχέση, βέβαια, ξεπερνά την πραγματικότητα και κάθε έννοια λογικής, λαμβάνει άλλες διαστάσεις, με­ ταμορφώνεται σε δράκο, καταδιώκεται από τα στοιχεία της φύσης, τους αλα­ ζόνες πατεράδες και τις στρίγγλες μητέρες και πάει λέγοντας. Το γεγονός πάντως είναι ότι ο έρωτας αποτελεί κεντρικό θέμα των παραμυθιών αυτών, αλλά το ζητούμενο είναι κατά πόσο αυτός ο έρωτας είναι έρως ψυχή τε και σώματι. α παραμύθια κρύβουν κάποια αντίφαση: σε μια πρώτη ανάγνωση άνετα συμπεραίνεται ότι κάθε ερωτικό δέσιμο ολοκληρώνεται έξω από τη διαδικασία που προηγείται, καθώς πάντοτε το παραμύθι «κλείνει» υποσχόμενο γάμους, χορούς και πανηγύρια. Ό μω ς, είναι αυτή ακριβώς η δια­ δικασία, - τόσο σημαντική στην υποτιθέμενη ε­ ρωτική σχέση των ηρώων - που αμφισβητείται (δεν ολοκληρώνετάι) στην εξέλιξη του μύθου. Γιατί ενώ συνήθως τα παραμύθια αφήνονται σε μακροσκελείς περιγραφές άθλων, προσκυνημά­ των και αναζητήσεων, στο θέμα των ερωτικών σχέσεων είτε επικρατεί σιωπή, είτε όλα γίνονται το ταχύτερο δυνατόν:

Τ

Η πόρτα άνοιξε, μπήκε ο βασιλιάς και είδε να κάθεται απέναντι του μια κόρη ομορφό­ τερη από κάθε άλλη... την κύτταξε τρυφε­ ρά, της έτεινε το χέρι του και είπε: - Θα ’ρθεις στο παλάτι μου να γίνεις γυ­ ναίκα μου; - Ω, ναι.

Η περίπλοκη, αγχώδης και πολλές φορές προ­ βληματική διαδικασία του φλερταρίσματος και της κατάκτησης, εξαντλείται σε 7 γραμμές, επι­ λύεται αυτόματα και η προοπτική του «ευ ζην», διαφαίνεται στον ορίζοντα. Ίσω ς, βέβαια, η μικρή έκταση των ιστοριών αυτών να μην επιτρέπει αναλύσεις συναισθημά­ των και έντονων καταστάσεων των ηρώων, ίσως πάλι - μια και στα παραμύθια η έννοια του χρό­ νου δεν υφίσταται - το αστραπιαίο να ’χει μεγα­ λύτερη αξία. Ίσω ς, τέλος, η κοινωνική πίεση να ’ναι τέτοια που να περιορίζει θέλοντας και μη τις αφηγήσεις. Παρ’ όλ’ αυτά, είναι άδικο ότι η όλη εξέλιξη του μύθου αρνείται να δώσει μια ευκαιρία στο ζευγάρι. Οι γάμοι και οι χαρές του δεν δι­ καιολογούνται καθώς ξετυλίγεται το παραμύθι, δεν αποτελούν «φυσιολογική» κατάληξη. Το κλασικό happy end, λοιπόν, δείχνει να ενερ­ γεί ως λύση - επιβαλλόμενη από «έξω» - στο τυχόν αδιέξοδο της ηρωΐδας (είτε γιατί βρίσκεται ναρκωμένη επί χρόνια, είτε γιατί έχει κακιά μη­ τριά κ.λπ.), ενώ - λόγω μάλιστα του στυλ-

αφιερωμα/59 αστραπή του - δημιουργεί την εντύπωση ότι σπεύδει να ολοκληρώσει/σφραγίσει νομικά, κάτι που μπορεί να μην ολοκληρωθεί ποτέ πνευματι­ κά. Λειτουργεί ως ένα είδος συμβιβασμού, και ταυτόχρονα προσπαθεί να πείσει τους αναγνώ­ στες ότι μόνο έτσι οι πρωταγωνιστές θα ευτυχή­ σουν. Κι αν βέβαια συμβεί αυτό, τότε οι αναγνώ­ στες θα ευτυχήσουν περισσότερο... Στην περίπτωση της Χιονάτης για παράδειγμα, η ηρωίδα, όμορφη, καλή κι εργατική κοπέλα, σε ηλικία γάμου φυσικά, συγκινεί τον ταξιδιώτη πρίγκιπα, ο οποίος την αγοράζει - έστω και νε­ κρή στο γυάλινο φέρετρό της - και τη μεταφέρει στον πύργο του για να την παντρευτεί. Σε παρα­ μύθια ανάλογου τύπου: «Κοιμωμένη βασιλοπού­ λα», «Σταχτοπούτα», «Ραπουντζέλ», ο έρωτας εκτός από ξαφνικός και υποκινούμενος αποκλει­ στικά και μόνο από τα φυσικά προσόντα της ηρωΐδας, είναι και μονόπλευρες, καθώς μόνο το αρσενικό σκέλος της ιστορίας έχει το λόγο. Μπορεί βέβαια και η τάδε βασιλοπούλα να αγά­ πησε κεραυνοβόλα τον υπό συζήτηση πρίγκιπα όταν μετά από 100 χρόνια λήθαργου την ξύπνησε με ένα φιλί-καταλύτη. Το ανολοκλήρωτο όμως της υπόθεσης έγκειται στη διαδικασία, η οποία χωλαίνει, είναι κυριολεκτικά ανύπαρκτη, μια και οι υποψήφιοι εραστές και σύζυγοι στην ουσία δε συναντώνται ούτε πρακτικά ούτε θεωρητικά στη διάρκεια της αφήγησης. Αν πάρουμε το «βασιλιά Κοκκινοτρίχη» όπου η ατίθαση και πεισματάρα βασιλοπούλα πα­ ντρεύεται κάποιον «κακορίζικο» ζητιάνο - χω­ ρίς να γνωρίζει την πραγματική του ταυτότητα περνάει τα πάνδεινα και τελικά ανακαλύπτει τη σκευωρία του πατέρα της «για το καλό της». Θα δούμε και πάλι ότι όσο ρέει το παραμύθι, οι δυο σύζυγοι δεν έχουν καμιά ουσιαστική επαφή. Μό­ νο στο τέλος όταν γίνεται η φοβερή αποκάλυψη, ότι πρίγκιπας και ζητιάνος είναι ένα και το αυτό πρόσωπο, το ζευγάρι αποκτά δικαίωμα στην ευτυχία.

τα κλασικά παραδοσιακά ελληνικά παρα­ μύθια, η κατάσταση είναι κάπως διαφορετι­ κή και οι σχέσεις - ίσως να φταίει και το μεσο­ γειακό τεμπεραμέντο των αφηγητών - των δύο φύλων πιο περιπετειώδης. Εδώ το ερωτικό στοι­ χείο είναι εντονότερο και οι δυο ενδιαφερόμενες πλευρές έρχονται σε επαφή σχετικά γρήγορα, με βασικό κίνητρο βέβαια το άπειρο κάλλος. Η εξέ­ λιξη του μύθου όμως δε δίνει τη δυνατότητα στην ερωτική σχέση να αναπτυχθεί και να ολο­ κληρωθεί. Έτσι, οι ήρωες, πέφτουν σε διάφορες παγίδες, από τις οποίες άλλοτε βγαίνουν ασπροπρόσωποι, άλλοτε καταστρέφονται ολοκληρωτικά. Με βά­

ση τα διάφορα εμπόδια που «πνίγουν» τις ερωτι­ κές σχέσεις των πρωταγωνιστών, διακρίνουμε τις ακόλουθες κατηγορίες: Εξωτερικοί παράγοντες: α. Γονείς: Ο πατέρας-βασιλιάς έχει, όπως συνη­ θίζεται, ένα όραμα για τη μονάκριβη κόρη του: έ­ να καλό βασιλικό γάμο. Συνήθως θέτει ορισμέ­ νους όρους, αυτούς στους οποίους ο κάθε ενδια­ φερόμενος οφείλει να αντεπεξέλθει, αν επιθυμεί το χέρι της βασιλοπούλας και την ευχή του βασιλιά. Αυτό είναι το πρώτο σημαντικό - αλλά όχι α­ ξεπέραστο - εμπόδιο στην επίτευξη των ερωτι­ κών στόχων του εν λόγω πρίγκιπα. Το δεύτερο, στον ίδιο τομέα, είναι η βασίλισσα-μητριά κατά κανόνα — η οποία, διαθέτοντας μαγικές ιδιότη­ τες, δυσχεραίνει την κατάσταση, μεταμορφώ­ νοντας το βασιλόπουλο σε βάτραχο, ή διώχνο­ ντας τη βασιλοπούλα, εξορίζοντάς την σε απο­ μακρυσμένους πύργους κ.λπ. β. Τα στοιχειά της φύσης: Οι διάφοροι δαίμονες, μάγοι και δράκοι που εμφανίζονται όταν το βασι­ λόπουλο προσπαθεί να φέρει εις πέρας τα γυμνά­ σια του βασιλιά. Και μετά απ’ αυτούς τους δρά­ κους που κάνουν ό,τι περνάει από το χέρι τους για να εμποδίσουν την ευτυχία του ζευγαριού, α­ κολουθεί η Φύση που επιστρατεύει λίμνες, ποτα­ μούς, καταιγίδες, αστραπές, ζωντανεύει δάση και εξοπλίζει άκακα ζώα με σπινθηροβόλες ανά­ σες, προσθέτοντας με τη σειρά της άλλη μια λί­ στα αγωνίες στον άτυχο νέο. γ. Διαφορετικό κοινωνικό status: αυτό συνήθως λύνεται μια και ο/η κατώτερος/η κοινωνικά, αποδεικνύεται τελικά μαγεμένο/η βασιλόπουλο/α. Ακόμα και στην περίπτωση διαφορετι­ κού... είδους, (βλ. βασιλόπουλο-φίδι κ.λπ.) επι­ κρατεί αισιοδοξία, καθώς τα μάγια δεν αργούν να λυθούν.

Σ

Εσωτερικοί — «ενδο-συζυγικοί» — παράγοντες τις περισσότερες περιπτώσεις, τουλάχιστον όσον αφορά στα ελληνικά παραμύθια, όπου τα πάθη - έστω και υποβόσκοντα - είναι πιο γήινα, η λησμονιά, μετά από μάγια ή... αλλαγή περιβάλλοντος, παίζει σημαντικό ρόλο και εμπο­

Σ

60/αφιερωμα δίζει την ολοκλήρωση μιας κατά τα άλλα ευτυχι­ σμένης σχέσης, ή ακόμα την καταστρέφει εντελώς. Ενδεικτική είναι η περίπτωση του Γιαννάκη («Ο γερο-Σορόκος»), που μετά από χίλιες δοκι­ μασίες κατορθώνει να παντρευτεί το Μαριώ, το οποίο και - όπως τουλάχιστον δηλώνει — υπεραγαπά, αλλά και κατά την επιστροφή του στα πάτρια εδάφη, εγκαταλείπει και λησμονεί: «πε­ ράσανε λίγες μέρες, τον αρραβωνιάσανε το Γιαν­ νάκη με άλλη... Σαν ετοιμαστήκανε για το γάμο, πήγανε να στεφανώσουνε τ’ αντρόγυνο στην εκκλησά». Το Μαριώ, απελπισμένο, καταφεύγει στις ευεργετικές ικανότητες μαγικών πουλιών και υπενθυμίζει την ύπαρξή του στο Γιαννάκη: «Α! λέει. Εγώ είμαι παντρεμένος: Διώχνει εκείνη που ’ταν από κάτω από το στεφάνι και στέλνει και φέρανε το Μαριώ και στεφανωθήκανε με το Μαριώ». Τώρα ποια από τις δυο σχέσεις ολοκληρώθηκε και ποια όχι, μόνο ο Γιαννάκης γνωρίζει. Στον «Τσυρόγλε», η υπόθεση είναι ακόμη πιο αλλόκοτη και τραγική. Εδώ υπάρχει η κακιά μη­ τριά που καταστρέφει σταδιακά την προγονή της, παντρεύοντάς την με τον όφι —φίδι, όνομα και πράγμα (μαγεμένο βασιλόπουλο, όπως αναμενόταν) - συκοφαντώντας την στη συνέχεια και επιτυγχάνοντας την αποπομπή της από το βασίλειο. Η βασιλοπούλα καταφεύγει σε άλλο παλάτι όπου ελευθερώνει δεύτερο μαγεμένο βασι­ λόπουλο, το οποίο και παντρεύεται. Στο μεταξύ ο πρώτος σύζυγος επιστρέφει και μετανοών διεκδικεί τα συζυγικά του δικαιώματα από τον Τσυ­ ρόγλε. Η βασίλισσα καλείται να διαλέξει: «Σαν τη βιάσανε να δώσει μιαν απάντηση, ν’ αποφασί­ σει τι να κάνει, ένιωσε να λιγώνεται η καρδιά της, κάθισε κάτω στην άκρη κι είπε:

Εγώ τον Όφιν αγαπώ και τον Τσυρόγλε θέλω. Τσυρόγλε, δώσε μου νερό και να πεθάνω θέλω!

Ως να τρέξει ο Τσυρόγλες να της δώσει νερό, έπεσε κάτω και ξεψύχησε». Θυσιάζονται λοιπόν και στα παραμύθια στο βω­ μό της αγάπης;

ε καθαρά πρακτικό επίπεδο τώρα, δεν τίθε­ ται καν ζήτημα ερωτικής ολοκλήρωσης. Ε­ μπόδιο δεν είναι βέβαια ότι τα παραμύθια πρέπει να είναι «κατάλληλα δΓ ανηλίκους», εφόσον στην αρχική τους μορφή δεν προορίζονταν για παιδιά. Είναι περισσότερο η κοινωνική λογοκρι­ σία που επιβάλλει τις «ντυμένες» επαφές των η­ ρώων. Το μοναδικό άγγιγμα που επιτρέπεται, το φιλί, λειτουργεί τελικά ως μέσον για την επίτευξη κάποιου στόχου (βλ. «Κοιμωμένη βασιλοπού­ λα», παρά ως έκφραση πόθου, ή εκδήλωση πάθους.

Σ

Γενικά, η ολοκλήρωση των ερωτικών προθέσε­ ων και διαθέσεων των ηρώων στα παραμύθια, συντελείται σ’ ένα υπερβατικό επίπεδο, ίσως μά­ λιστα «πίσω» από το όλο σκηνικό του μύθου, με­ τά το αίσιον τέλος που τόσο στρογγυλεμένα μας προσφέρεται. Η βασιλοπούλα είναι εξ ορισμού προορισμένη να χάσει το σασπένς μιας σχέσης, να μη νιώσει τα μυστηριώδη σφιξίματα στο στομάχι της, ούτε έχει βέβαια την ευκαιρία να προδοθεί μέσα από το απλανές της βλέμμα.

Αρα, λοιπόν, πράγματι «ζήσανε αυτοί [α­ πλώς] καλά κι εμείς καλύτερα».

η εμπειρία του αρχιτεκτονικού χώρου υπό το πρίσμα της σημειωτικής ανάλυσης και της κοινωνιολογικής προοπτικής \~Τ~\

Σ Τ Α Υ Ρ Ο Υ Σ Τ Α Υ Ρ Ι Δ Η : Η σ υ μ β ο λ ι κ ή σ χ έ σ η μ ε τ ο χ ώ ρ ο . Π ώ ς οι κ ο ι ν ω ν ικ έ ς α ξ ίε ς δ ια μ ο ρ φ ώ ν ο υ ν κ α ι ε ρ μ η ν ε ύ ο υ ν τ ο χ ώ ρ ο . Αθήνα, Κ ά λ β ο ς , 1990. Σ ε λ . 2 14.

ια ευχάριστη έκπληξη μας επεφύλαξαν οι εκδόσεις «Κάλ­ Μ βος» με την πρόσφατη έκδοση του βιβλίου του Σταύρου Σταυρίδη «Η συμβολική σχέση με το χώρο». Έκπληξη, πρώτα απ’ όλα, γιατί πρόκειται για ένα κείμενο που, όπως δηλώνει ο ίδιος ο συγγραφέας, διαμορφώθηκε ως κριτική επανεξέταση από τον ίδιο της διδακτορικής του διατριβής που υποβλήθηκε το 1986 στην Αρ­ χιτεκτονική Σχολή του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης. Είναι πλέ­ ον καιρός, και στην Ελλάδα, οι διδακτορικές διατριβές (διαμορ­ φωμένες, φυσικά, σύμφωνα με τις ανάγκες του νέου τους κοινού και εμπλουτισμένες από την εμπειρία του συγγραφέα τους) να βρί­ σκουν πρόσβαση προς το ευρύτερο κοινό, να δημοσιοποιούνται και όχι να μένουν χαμένες σε κάποιες, απροσπέλαστες για τους πολλούς, πανεπιστημιακές βιβλιοθήκες. Θεωρώ, λοιπόν, ήδη, κά­ τω απ’ αυτή την οπτική, ιδιαίτερα θετική την απόφαση των εκδό­ σεων «Κάλβου» να προχωρήσουν σ’ αυτή την έκδοση. Ευχάριστη έκπληξη, από την άλλη, γιατί ένας Έλληνας επιστή­ μονας έρχεται με μια διεπιστημονική μελέτη του, να εμπλουτίσει την ελληνική βιβλιογραφία σε τομείς που όχι μόνον η εγχώρια πα­ ραγωγή είναι μηδαμινή <?λλά και η αντίστοιχη ξένη παραμένει σε μεγάλο βαθμό αμετάφραστη. Η σημειολογία, παρά τους αφορισμούς που ακούγονται για το όψιμο, δήθεν, ενδιαφέρον μετάφρα­ σης στα ελληνικά μερικών σημαντικών έργων της ξένης βιβλιο­ γραφίας που έχουν ξεπεραστεί, όχι μόνο δεν είναι μόδα που παρήλ­ θε (και ίσως πολλοί, εδώ, θα το επιθυμούσαν), αλλά αποτελεί α­ ναγκαίο εργαλείο προσέγγισης πολλών κοινωνικών επιστημών. Τα θεωρητικά εφόδια που παρέχει επιτρέπουν την επιστημονική προ­ σπέλαση χώρων όπως το θέατρο, η λογοτεχνία, ο κινηματογράφος

KOI

νω

ΥΙΟ,

62/επιλογή ή οι καλές τέχνες, ενώ δίνουν νέες διαστάσεις στην κοινωνιολογία, την κοινωνική ανθρωπολογία και τις άλλες συναφείς επιστήμες. Ένα τέτοιο, διεπιστημονικό δείγμα μελέτης, αποτελεί και το βι­ βλίο του Σ. Σταυρίδη όπου στις σελίδες του η σημειολογία συνάδει με την κοινωνιολογία για να προσδώσουν μιαν άλλη διάσταση της αρχιτεκτονικής. Σε μια τέτοια ευτυχή συνύπαρξη θα πρέπει σίγου­ ρα να αναζητηθεί και η συμβολή του καθηγητή Πέτρου Μαρτινίδη που αδιάκοπα εμπλουτίζει τη σημειολογική προσέγγιση της αρχι­ τεκτονικής με την αρθρογραφία του και ο οποίος, όπως δηλώνει ο συγγραφέας, αποτελούσε μέλος της επιτροπής που είχε την ευθύνη για την επιτήρηση και εισήγηση της διατριβής του. Σ.Σ., στηριζόμενος σε βασικές σημειολογικές έννοιες, όπως τις έχουν επεξεργαστεί στις θεωρίες τους οι Peirce, Saussure, Barthes, Eco, Λόπμαν και άλλοι και τις οποίες συνοπτικά αναλύει, προχωράει σε εφαρμογή τους πάνω στο δικό του αντικείμενο μελέ­ της που αποτελεί ο χώρος. Οι έννοιες της ομοιότητας, της μεταφο­ ράς και του συμβατικού σημείου, εφαρμοζόμενες στον κοινωνικό χώρο, στο χώρο που ζούμε, κατοικούμε, εργαζόμαστε, κυκλοφο­ ρούμε, αποκαλύπτουν τις συμβολικές σχέσεις που αναπτύσσονται μεταξύ ατόμων και κοινωνίας. Ό πω ς παρατηρεί ο συγγραφέας: «Κάθε κοινωνία ρυθμίζει όχι μόνο τους όρους του υλικού μετασχη­ ματισμού του χώρου, αλλά και τους όρους της σχέσης των μελών της μ’ αυτόν. Έ τσι ο χώρος αποτελεί μια υλική πραγματικότητα ορισμένη από την ιδιαίτερη οπτική της κοινωνίας, η οποία τη συ­ γκροτεί σαν πεδίο της εμπειρίας και της δράσης των μελών της. Οποιαδήποτε εμπειρία του χώρου, οποιαδήποτε σχέση με το χώρο, αποτελεί αναγκαστικά κοινωνική εμπειρία, παίρνει το περιεχόμε­ νο και την αξία της μέσα σε μια συγκεκριμένη κοινωνία» (σελ.

187). Μέσα από τη σύγχρονη ανάπτυξη της βιομηχανίας και την α­ σύλληπτη έκρηξη της πληροφορικής, παραγωγή και κατανάλωση καλύπτουν το σύνολο σχεδόν της κοινωνικής συμπεριφοράς μας. Η εμπορευματοποίηση των πάντων (ακόμη και της τέχνης, των προϊόντων του πνεύματος) οδηγεί τον καθένα μας να σκέπτεται και να συμπεριφέρεται σύμφωνα με τους όρους της «πραγμοποίηση» (Goldmann) και όχι της χρηστικής αξίας των αγαθών. Η πρω­ τοφανής λογική της ομοιότητας / τυποποίησης των προϊόντων ε­ ξαπλώνεται σε όλες τις εκφάνσεις της κοινωνικής μας ζωής, ενώ μέσα από τον μηχανισμό κοινωνικοποίησης τα άτομα μαθαίνουν να αποκωδικοποιούν με συγκεκριμένους, στερεοτυπικούς τρό­ πους, κοινωνικούς κανόνες και αξίες, ακόμη και αυτό το περιεχό­ μενο των κοινωνικών τους ρόλων που, σε τελευταία ανάλυση, κα­ θορίζουν και ελέγχουν την καταναλωτική τους συμπεριφορά. Οι ατομικές ή ομαδικές επιλογές καθορίζονται, σύμφωνα με τον συγγραφέα, από τις σχέσεις ομοίων / ομοιωμάτων που μια κυρίαρ­ χη ιδεολογία επιβάλλει και οι κυριαρχούμενες ομάδες απομιμού­ νται δίχως, ωστόσο, ουδέποτε να είναι σε θέση να αποκτήσουν το «πρωτότυπο». Η γνώση των κωδίκων, εξάλλου, επιτρέπει την ανα­ γνώριση των συμβατικών σημείων και των αξιών που αυτά περι­ κλείουν ώστε η απόκτησή τους να συνεπάγεται απόκτηση και των αξιών. Η αναλογία, πάλι, έχει την ικανότητα να μεταφέρει αξίες μιας τάξης πραγμάτων σε μια άλλη. Κάτω, όμως, από την επίδρα­ ση των μηχανισμών της ομοιότητας και του συμβατικού σημείου, οι μεταφορικές συμβολικές σχέσεις εκφυλίζονται σε στερεότυπα ή ανάγονται σε ομοιότητες «εξαφανίζοντας τη διαφορά των τάξεων που είναι απαραίτητη για να διατηρείται η αναλογία και αντικαθι­ στώντας τες με μια ενιαία τάξη» (c λ. 194).

Ο

επιλογή!63

Μ

έσα σ’ αυτό το πλαίσιο, ο χώρος, όχι μόνον ως conditio sine

qua non της διακίνησης των μηνυμάτων αλλά και ως τόπος που πλάθεται, υφίσταται αλλοιώσεις και μεταβολές από την επενέργεια των συμβολικών σχέσεων, ανάγεται σε μια ιδιαίτερη πλευ­ ρά της κοινωνικής εμπειρίας όπου περικλείονται πλείστες όσες αν­ θρώπινες δραστηριότητες και συμπεριφορές που, σε τελευταία α­ νάλυση, καθορίζονται και οριοθετούνται από αυτόν. Ο Σ.Σ., αναπτύσσοντας θεωρητικά τις παραπάνω έννοιες διεξο­ δικά, δε φείδεται, παράλληλα, παραδειγμάτων προερχόμενων από την αρχιτεκτονική του γνώση. Κι αυτό, όχι μόνον αποτελεί αιτία μιας διαρκούς ανανέωσης του ενδιαφέροντος ακόμη και του πλέον απομεμακρυσμένου από τα προβλήματα της αρχιτεκτονικής ανα­ γνώστη, αλλά, επιπλέον, ικανοποιεί την τρέχουσα περιέργεια για κάποιες καταναλωτικές συμπεριφορές μας, η σκοπιμότητα των ο­ ποίων διαφεύγει συχνά και από εμάς τους ίδιους. Ακόμη, αποκα­ λύπτει πως πίσω από διαμορφώσεις χώρων (κατοικιών, γραφείων, ολόκληρων συγκροτημάτων ή οικισμών) που άλλοτε θεωρούμε δε­ δομένες και άλλοτε μας ξενίζουν, βρίσκονται συγκεκριμένες ιδεο­ λογίες ή θεωρητικές τοποθετήσεις που αντιπροσωπεύονται από συγκεκριμένα αρχιτεκτονικά ρεύματα. Τα άλλοθι πάντα θα προ­ βάλλονται χωρίς να μπορούν να άρουν την αδιαμφισβήτητη υπα­ γωγή του χώρου σε αντικείμενο μαζικής παραγωγής. «Μ πορεί σήμερα η ιδεολογία τη ς μα ζική ς π α ρ α γω γής του χώρου να έχει ξεφτίσει. Τ α ο ρ ά μ α τα τω ν α ρ χιτεκτό νω ν του μεσοπολέμου να α ποκ ά λυ ψ α ν υ λοποιούμενα το φρ ικτό τους πρόσω πο. Μ πορεί ο μύ­ θος του δ ια μ ερ ίσμ α το ς στις πο λ υ κα το ικίες τη ς Α θήνας (επάρκεια σε συνθήκες υγιεινής, μοντέρνα υ λικά κ .λ π ) να έγινε πολύ γρήγορα προοπτική χω ρίς επιλογή και χω ρίς τις υπο σχέσεις που τη συνό­ δευαν. Ό μ ω ς η αλυσίδα πα ρ α γω γής άφηνε κα ι αφήνει το απο τύ πω ­ μά τη ς έντονα στο χώρο: σε μέρη του κτιρίου κα θο ριστικά για τη μορφή του, όπω ς τα παράθυρα, οι πό ρ τες, οι εξοπλισμ οί κουζίνας κα ι λουτρού, τα πρ οκ α τα σκευα σμ ένα τμ ή μ α τα (το ιχο πετά σμ α τα , πανώ κ.λ π) α λ λά κ α ι τα πρ ο κ α τα σκευα σμ ένα δ ο μ ικά στοιχεία (σε οικισ τικές μ ονά δες ή σχολεία, βιομ η χα νικά κτίρια κ .λ π), ακόμη κα ι σε ολόκλη ρ ες μονά δες κα το ικ ία ς (από λυόμενα κ α ι τρ ο χό σπιτα μέχρι οικισμ ούς σε χ ώ ρ ες του Τρίτου Κόσμου κ α ι ό χι μόνο)» (σελ.

44).

Το παραπάνω απόσπασμα (δείγμα μεταξύ πολλών άλλων) δεί­ χνει όχι μόνον την αμεσότητα του τρόπου με τον οποίο ο Σ.Σ. προ­ σεγγίζει το θέμα του για να το εντάξει, αργότερα, στη θεωρητική του ανάλυση αλλά και την επικαιρότητα των προβλημάτων που θί­ γει. Προβλήματα που αφορούν εξίσου τον επιστήμονα / αρχιτέ­ κτονα που υπακούει σε κώδικες / φορείς κυρίαρχων και αμετακί­ νητων αξιών όσο και τον απλό καταναλωτή στέγης που αντιμετω­ πίζει καθημερινά, μπρος στην υποτιθέμενη πολυμορφία, το αδιέξο­ δο από την διαπιστωμένη ελαχιστοποίηση των πραγματικών του ε­ πιλογών. Στα τελευταία κεφάλαια του βιβλίου του, ο Σ.Σ. αφιερώνεται στη μελέτη του χώρου με φαινόμενα συμβολισμού που ξεφεύγουν από την κυριαρχία της εικόνας. Ανιχνεύει, δηλαδή, εδώ τις εξίσου εν­ διαφέρουσες συμβολικές σχέσεις που δραστηριοποιούνται από τις υπόλοιπες αισθήσεις όπως η μυρωδιά, ο ήχος και η υφή του χώρου εφαρμόζοντας τις ίδιες σημειολογικές έννοιες που είδαμε πιο πά­ νω. Οι αναφορές, εδώ, όπως εξάλλου και στα προηγούμενα κεφά­ λαια, όχι μόνον στην πραγματική εμπειρία του χώρου, όπως συμβολοποιείται στις διαφορετικές κοινωνίες, αλλά και σ’ εκείνη που προκύπτει από διάφορα λογοτεχνικά έργα είναι άφθονες και ιδιαί­ τερα ενδεικτικές του καθορισμού ενός χώρου από τη μυρωδιά, τον

ΑΝΑΛΑΜ ΒΑΝΩ δ α κτυ λο­ γραφ ήσεις ελληνικώ ν και α γγλικ ώ ν κειμένω ν με ηλε­ κτρονικό υπολογιστή Τηλ. 36.37.324 (πρωινά) και 36.10.779 (απογεύματα)

64/επιλογη ήχο ή την υφή του. Η γενική οργάνωση, το ενδιαφέρον περιεχόμενο και η πρωτοτυ­ πία του θέματος καθιστά το βιβλίο του Σ.Σ. ένα σημαντικό εργα­ λείο για τους ερευνητές του τομέα αυτού, αλλά και πολύτιμη πηγή πληροφοριών για όποιον ενδιαφέρεται για τις κοινωνικές επι­ στήμες. μόνη αντίρρηση - και ταυτόχρονα επισήμανση - που έχω να διατυπώσω αφορά στη χρήση του όρου «παρασήμανση» που αποτελεί και τίτλο κεφαλαίου. Ο συγγραφέας δείχνει να προ­ βληματίστηκε αρκετά για την επιλογή του όρου με τον οποίο θα α­ πέδιδε στα ελληνικά τον γαλλικό όρο «connotation». Εξηγεί, δε, σε σημειώσεις του (σελ. 205, σημ. 47) την προτίμησή του αυτή συ­ γκριτικά με όρους όπως «συνειρμική» ή «συναισθηματική σημα­ σία» (όροι, εξάλλου, ολότελα ξένοι προς τη σημειολογική ορολο­ γία) παραπέμποντας αφενός στη μετάφραση του Κ. Παπαγιώργη των Elements de Semiologie του R. Barthes (στη συλλογή Κείμενα Σημειολογίας, εκδ. Νεφέλη, 1981) και αφετέρου στην εκτίμηση ότι ο όρος αυτός κρατάει την έννοιά του παρά- (πλάι, μαζί) όπως το αντίστοιχο co-. Θα έλεγα, όμως, ότι αυτή την έννοια του co- δε δί­ νει το παρά- αλλά το συν- (μαζί, και). Έτσι, ο πλέον ενδεικνυόμενος όρος; που φαίνεται πλέον να έχει επικρατήσει στα ελληνικά (μετά φυσικά από διάφορες εκδοχές μεταφραστών που βλέπουν κατά καιρούς το φως της δημοσιότητας) είναι εκείνος της «συνδή­ λωσης» σε αντιπαράθεση με την «καταδήλωση» (denotation) και όχι φυσικά την «υποσήμανση», όπου η πρόθεση υπό- ουδόλως α­ ποδίδει την έννοια της πρώτης, της κύριας σημασίας. Το θέμα, φαίνεται, ωστόσο να παραμένει ανοικτό και δεν αφορά μόνο στο συγκεκριμένο βιβλίο αλλά στο γενικότερο πρόβλημα της υιοθέτησης, κάποτε, μιας ομοιογενούς ορολογίας, τουλάχιστον ό­ σον αφορά σε όρους που πρέπει τώρα να βρεθούν στα ελληνικά. Η θεσμοθέτησή τους πλέον επείγει, ώστε να μη φτάνουμε στο σημείο με διαφορετικά σημαίνοντα να δηλώνουμε το αυτό σημαινόμενο με αποτέλεσμα να δυσκολεύουμε την προσέγγισή μας στη διεθνή αλ­ λά και ελληνική σημειολογική βιβλιογραφία. Η αυθαίρετη μετά­ φραση επιστημονικών όρων (έστω και από μια άποψη σωστή) θα οδηγήσει τελικά να εκλαμβάνονται ως απλοί «θόρυβοι» παρεμπο­ δίζοντας κάθε επικοινωνιακή σχέση. Και κάτι τέτοιο είναι ιδιαίτε­ ρα επιζήμιο για το νέο επιστήμονα που επιχειρεί μια πρώτη επαφή με τη συγκεκριμένη επιστήμη. Το βιβλίο του Σ.Σ. δεν αποτέλεσε, όπως θα ’γίνε φαντάζομαι αντιληπτό, παρά μόνο το ερέθισμα για τις παραπάνω κρίσεις αφού ο συγγραφέας του και παραπέμπει στον αντίστοιχο ξένο όρο και εκφράζει την προβληματική του. Τελειώνοντας, θα ήθελα μόνον να προσθέσω μια παρατήρηση που θα πρέπει να ενδιαφέρει ιδιαίτερα τις εκδόσεις «Κάλβος»: πρό­ κειται για την πολύ καλή τυπογραφική επιμέλεια και γενικότερη εμφάνιση (τυπογραφικά, χωρισμοί, ποιότητα χαρτιού) που χαρα­ κτηρίζουν την έκδοση αυτού τους τού βιβλίου.

Σύγχρονη λογοτεχνία για παιδιά και νέους

Η

Γαλάτεια Γρηγοριάδον-Σονρέλη

Ο μικρός μπουρλοτιέρης

Λίταα Ψαραντη

Το αίνιγμα της πέτρινης γενειάδας

ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΤΣΑΤΣΟΥΛΗΣ

I

ΕΚΔΟΣΕΙΣ

ΠΑΤΑΚΗ

Σ ύ γ χ ρ ο ν α βιβλία

μr οιβαομό ατην uncirihn-η \Ύΐόαη Ν1ΚΗΤΑΡΑ 3, 10678 ΑΘΗΝΑ, ΤΗΛ. 36.3S.362

επιλογή!65

ο τρόμος της κάθε μέρας ΓΤ λ

Α Γ Γ Ε Λ ΙΚ Η Σ Ε Λ Ε Υ Θ Ε Ρ ΙΟ Υ : Α ρ γ ά τ ’ α π ό γ ευ μ α . Π ο ιή μ α τα . Α θ ή ν α , Κ α σ τ α ν ι ώ τ η ς , 1990. Σ ε λ . 48.

W

Ρ Ο Υ Α Α Σ Θ Ε Ο Λ Ο Γ Ο Υ : Φ ρ υ κ τ ω ρ ίε ς . Π ο ι ή μ α τ α . Α θ ή ν α , Θ έ μ α , χ .χ .Σ ε λ .6 4 .

\

Α λ λ ’ α υ τ ό το χ α λ α σ μ έ ν ο α ίμ α μ π ο ρ ε ί ν α το π ίν ε ι κ α ν ε ί ς

(Αλέξης Τραϊανός) ετά τις δύο πρώτες ποιητικές δοκιμές της Αγγελικής Ελευθε­ Μ ρίου, που συνοψίστηκαν στα βιβλία «Μια γυναίκα» (Κέδρος, 1978) και «Ωδίνες» (Κέδρος, 1982), κυκλοφόρησε πέρυσι η τρίτη της ποιητική συλλογή, με τίτλο «Αργά τ’ απόγευμα». Η συσταλτική, ευκρινής γραφή των τριάντα δύο άτιτλων σύντο­ μων, κατά κανόνα, και αμιγώς εγωκεντρικών ποιημάτων, που α­ παρτίζουν το έργο αυτό, παρέχει τη δυνατότητα στην Αγγελική Ε­ λευθερίου να ανταποκριθεί ικανοποιητικά στις απώτερες επιδιώ­ ξεις της. Οι στίχοι, κεκαθαρμένοι από περιττά συγκινησιακά βά­ ρη, διατηρούν ακέραιη την αμεσότητα των πολλαπλών κλιμακώ­ σεων, που παρουσιάζουν σε όλη την έκταση της ποιητικής συλλο­ γής οι βιωματικές, ενίοτε αδιέξοδες καταστάσεις. Οι εικόνες, φιλ­ τραρισμένες διακριτικά και επικεντρωμένες στην ουσία των δρώ­ μενων, λειτουργούν αποτελεσματικά. Οι αιφνίδιες σιωπές, οι εγκοπές του λόγου και άλλα συναφή γλωσσικά πάθη κατορθώ­ νουν, γενικά, να παράγουν ένα μονότροπα φορτισμένο κλίμα, ό­ που το ποιητικό υποκείμενο, γυμνό και μόνο, προσπαθεί να γνωρί­ σει σε βάθος τον κατακερματισμένο εαυτό του. Οι κραδασμοί εί­ ναι αναπόφευκτοι: το μετακαρυωτακικό άγος δεν φαίνεται να επι­ τρέπει, όπως άλλωστε θα το περίμενε κανείς, εύκολες λύσεις δια­ φυγής. Η ποίηση ορίζει πλέον τις δυνατότητες αντοχής:

Η άσπρη κόλλα είναι σάβανο. Οι λέξεις πάνω της οι νεκροί μας. Τα σώματά τους. Χελιδόνια που πέθαναν από το κρύο Πριν να προλάβουνε ν’ αποδημήσουν. Κι ύστερα γίνονται χάπια οι λέξεις. Ποτέ <5έν είναι τα σωστά. Γιατί ξεχνάς. Και όλο τα αλλάζεις. Και το γραφτό τρελό και αλλοπρόσαλλο Σηκώνει αέρα φοβερό Μπαίνουν οι κόχες του στα μάτια και τα σκίζουν. Θυμάσαι. Σκιές τα πρόσωπά σου περνούν και παρατάσσονται Μέλη μιας αόρατης χορωδίας Που έφερνες απ’ τους ναούς Όταν αγρίευε το δέρμα σου. Μετατοπίζονται αργά μέσα σ ’ ομίχλη Πληθαίνουνε και λιγοστεύουν χωρίς ήχο Ώσπου να μείνει Ένα μόνο. Αυτό που παραμέλησες (Σελ. 38)

ποι ησ η

ΑΓΓΕΛΙΚΗ ΕαΕΤΘΕΡΙΟΤ Άρτγά τ ' andyevpa ΙΙοιήμχτα

ΕΚΛ'ΛΚΙΪ ΚΑΣΤΑΛΙίΙΤΗ

66/επιλογη ο ποίημα που παρέθεσα, είναι ενδεικτικό της όλης ατμόσφαι­ ρας που κυριαρχεί στο «Αργά τ’ απόγευμα». Οι αλλεπάλλη­ λες εξομολογητικές αναφορές, οι σπασμωδικές επικλήσεις ενός ο­ ριστικά χαμένου-ερωτικού-παραδείσου, οι απόηχοι των βεβαρημέ­ νων ηθικά μετεμφυλιακών δεκαετιών του ’50 και του ’60, η αναζή­ τηση ενός ηπιότερου, δικαιότερου σύμπαντος και οι μάταιοι εξορκισμοί μιας πανίσχυρης, πανταχού παρούσας, μεταφυσικής δυ­ στυχίας συνιστούν, επίσης, μερικά ακόμα γνωρίσματα της ποίη­ σης, που καλλιεργεί με συνέπεια η Αγγελική Ελευθερίου. Συγκρατώ ότι οι ψυχικές ισορροπίες, που λειτουργούν στο «Αρ­ γά τ’ απόγευμα», αν και είναι εξαιρετικά εύθραυστες, δε διασαλεύ­ ονται ποτέ πλήρως: η εμφανής τάση αυτοκαταστροφής υποχωρεί, τελικά, από την ισχυρή πίεση, που ασκεί σε βάρος της η σταθερή τάση για επιβίωση. Η ποιήτρια έχει το σθένος να αποκαλύψει με ψυχραιμία, αλλά και με χαρακτηριστική λεπτότητα, αρκετές πλευρές της πόλωσης εκείνης, που σχηματίζει η αντιπαράθεση της χρόνιας αποστροφής προς τη ζωή με την ανικανοποίητη αλλά διαρκή επιθυμία για έναν περισσότερο ουσιαστικό βίο. Σε πολλές σελίδες του βιβλίου, π.χ. 7, 9, 10, 15, 23, 26, 27, 34 και η επιλογική 39, η ρήξη αυτή μας δίνει το μέτρο των εσώτερων αντιμαχόμενων δυνάμεων, συνιστώντας, αντίστοιχα, το κύριο θέμα των ποιητικών αναπτύξεων:

Τ

Παίρνω τηλέφωνο Στο σπίτι του νεκρού. Είναι κλειστό. Τα πράγματα όπως τ ’ άφησε Την τελευταία νύχτα Που εγύριζε Μετρώντας βήματα και λέξεις. Οι τοίχοι και τα ρούχα του Εγνώριζαν Α π’ τη στιγμή που έκλεισε Προσεκτικά την πόρτα Παράξενος να μπει Στο σκοτάδι της μνήμης. Ποιος άγνωστος Περαστικός τον είδε. Ποια μάτια αδιάφορα Αφάνισαν το βλέμμα του. Ακούω το τηλέφωνό του Τρελά φωνάζει Αναγγέλλει πνιχτά. Βγάζω στριγγλιές - είμαι από άλλα μέρη εγώ Χτυπιέμαι. Καμπάνα γίνομαι Σε παρεκκλήσι φρενοκομείου λαϊκού Που είδα κάποτε στον κόσμο Θρηνούν τα πράγματα οι άνθρωποι ξεχνάνε (Σελ. 34, με αφιέρωση στη Μνήμη Νίκου Σκυλοδήμου) Η Αγγελική Ελευθερίου είναι πειστική. Ούτε η ίδια μπορεί να υπερβεί τον προσεκτικά καλυμμένο αλλά απόλυτο διχασμό του κό­ σμου, ούτε ο κόσμος φαίνεται να μπορεί να ξεπεράσει τον εαυτό του και να δικαιωθεί στα μάτια των ποιητών εκείνων, οι οποίοι τόλμησαν να τον οραματιστούν αρτιότερο. Αυτή η οριακή, η απο­ κτημένη με τόσο κόπο γνώση της ποιήτριας αποτελεί ακριβώς και

ΑΝ, ΟΝΤΩΣ, ΘΕΛΕΤΕ να μά­ θετε τα πάντα γύρω από το σκάκι, τηλεφωνήστε μου: 3638015.

επιλογη/67 το ασφαλές μέτρο της διάσωσής της. Η αμείλικτη πραγματικότη­ τα, που την περιβάλλει ασφυκτικά, δεν είναι τουλάχιστον σκοτει­ νή. Εξ ου και το γαλήνιο, συναινετικό αίσθημα άφεσης και αυτοεγκατάλειψης των τελευταίων στίχων του βιβλίου: η επίμονη αυτο­ γνωσία επαληθεύει άλλη μια φορά όχι μόνο τη βαθιά διδακτική φύ­ ση της, αλλά και τον πολυσήμαντο λυτρωτικό χαρακτήρα της.

ι «Φρυκτωρίες» είναι το πρώτο βιβλίο με ποιήματα της Ρούλας Θεολόγου και διαθέτει τα κλασικά γνωρίσματα της συλ­ λογής που βιάστηκε να εκδοθεί. Ο λυρισμός υπερχειλίζει, οι στίχοι δεν έχουν υποστεί τις αναγκαίες και ικανές εκείνες προσθαφαιρέ­ σεις και λοιπές επεμβάσεις, ώστε να μπορέσουν τελικά να αποδώ­ σουν το ουσιώδες, ενώ, παράλληλα, οι πεζολογικές εξάρσεις συ­ μπιέζουν διαρκώς τις λίγες πηγαίες ποιητικές συλλήψεις:

Ο

Τίποτα το ίδιο με το χτες. Μόνο που προσθέσαμε στην καμπούρα μας άλλη μια τρύπα· κι ίσως μερικές αδιήθητες εμπειρίες. Ο λόφος έπαψε να εκπέμπει μηνύματα η γη να καρπίζει κι οι Ερινύες το ρίξανε στη φλυαρία· κι όλοι οι θεοί μάς ξεχάσανετο ίδιο κι εμείς (Σελ. 22, από το ποίημα Τα καπνογόνα μια ιστορικής καταστολής)

ΡΟΥΛΑ ΘΕΟΛΟΓΟΥ

Φ ρ υ κ τ ω ρ ίες

Η Ρούλα Θεολόγου δεν υποψιάστηκε, νομίζω, την παγίδα του ποιητικού λόγου: θέλησε να τα πει όλα, αλλά δεν φρόντισε τις λέ­ ξεις της, με αποτέλεσμα να αμφισβητεί, μουσικά, η μία την άλλη. Εύχομαι, όταν επανέλθει, να προσέξει ιδιαίτερα τα προαναφερόμενα σημεία, για να μην αδικήσει ξανά την ομολογουμένη ευαισθη­ σία της. ΓΙΩΡΓΟΣ ΒΕΗΣ

στερεότατη γλώσσα σε αυστηρά κλασική γραμμή rv -\

Ν Ι Κ Η Σ Μ Α Ρ Α Γ Κ Ο Υ : Μ ια σ τ ρ ώ σ η ά μ μ ο υ . Δ ι η γ ή μ α τ α . Α θ ή ν α , Κ α σ τ α ν ι ώ τ η ς , 1990. Σ ε λ . 72.

ο «Μια στρώση άμμου» είναι το τρίτο βιβλίο της Νίκης Μα­ ραγκού. Ο τίτλος είναι παρμένος από ένα ομότιτλο διήγημα, που μαζί με τα άλλα εννιά συναπαρτίζουν τη συλλογή αυτή. Δεν έτυχε να διαβάσω τα προηγούμενα βιβλία της Νίκης Μαρα­ γκού («Τα από κήπων» - 1980, «Αρχή ινδίκτου» - 1987) και ούτε καν ξέρω αν πρόκειται για πεζογραφήματα ή άλλο είδος του λόγου. Οφείλω όμως να πω, ότι το «Μια στρώση άμμου» με γοήτευσε από την πρώτη σελίδα και με έπεισε αμέσως ότι η συγγραφέας κα­ τεβαίνει στον λογοτεχνικό στίβο οπλισμένη με ωριμότητα και σο­ βαρότητα. Τα διηγήματα του ως άνω βιβλίου διακρίνονται όλα για το υψηλό τους επίπεδο. Δεν υπάρχουν σκαμπανεβάσματα, δεν α­ ναφύονται αμηχανίες και πειραματισμοί. Προπάντων ο αναγνώ-

Τ

πεζό Λ0

ια

68/επιλογή στης δε συναντά αυθαιρεσίες της γραφής, που να οφείλονται στην ανικανότητα άρθρωσης ουσιαστικού λόγου και την οποία οι ατά­ λαντοι κρύβουν ή προσπαθούν να κρύψουν, δηλώνοντας ότι θέ­ λουν να ανανεώσουν, δήθεν, τους τρόπους της γραφής. Η Νίκη Μαραγκού σέβεται το χώρο, υπολογίζει τον αναγνώστη και, οπωσδήποτε, δεν εκβιάζει τον εαυτό της. Η αφήγησή της είναι μια φυσική διαδικασία, σαν την αναπνοή, μια βιολογική της προέ­ κταση, σαν την εμβάθυνση μέσα στο χρόνο. ν ήθελα να τη χαρακτηρίσω συνοπτικά, θα έλεγα ότι κινείται Α πάνω σε μια αυστηρά κλασική γραμή. Προσαρμόζει τις στα­ θερές φόρμες της πεζογραφίας πάνω στην προσωπική της ιδιοσυ­ γκρασία, και τεκμηριώνει με την ευαισθησία της όλα τα ικανά ε­ χέγγυο του απαιτητικού λόγου: δομημένη άρθρωση, γνήσια συγκί­ νηση, βιωματικά ερεθίσματα, απουσία υπερβολών, στερεότατη γλώσσα. Αυτή καθαυτή η γραφή της έχει έναν παραληρηματικό χαρακτή­ ρα. Μακριές προτάσεις, ασθμαίνουσες, προδίδουσες μιαν εσωτε­ ρική λαχτάρα να ειπωθούν πράγματα πολλά, όσο το δυνατόν πε­ ρισσότερα, να εξωτερικευθούν οι κρυφές αγωνίες, αυτές που δε φα­ νερώνονται εύκολα με τα λόγια, ο αναγνώστης παρασύρεται από την αρμονική παράταξη του λόγου, βυθίζεται στις χαίνουσες πλη­ γές των συνειρμών, τραγουδάει τις λέξεις, ταξιδεύει στις σημασίες τους, αισθάνεται οικείος με τους συλλογισμούς και τις προφάσεις της αφηγήτριας, έτσι που στο τέλος δεν νοιάζεται αν υπάρχει τε­ λεία ή όχι, αφήνεται σαν φύλλο να ταξιδεύει πάνω σε νάματα μυ­ στικών πηγών. Σε ποια μέρη μάς παρασύρει η Νίκη Μαραγκού; Μα, φυσικά, στις απαλές τοπιογραφίες της γενέτειράς της, στα ρίγη των ανατο­ λικών ανέμων, στα ζεστά χωριά και τις πόλεις της Κύπρου. Ή ρε­ μες συνοικίες με τα λιτά τους περιγράμματα εγκαρδιώνονται ξαφ­ νικά από το βάρος της νοσταλγίας και την πίκρα της συγκίνησης. Οι όψεις των πραγμάτων, αλλά και οι σχέσεις των ανθρώπων συσσαρκώνονται σ’ ένα ιδιαίτερο χρώμα, λόγω των τελευταίων γεγο­ νότων της εισβολής και κατοχής. Ό μω ς και άλλες εικόνες, πιο μακρινές από την Κύπρο, εμφο­ ρούνται από μια λαχτάρα μεσογειακή, ασχέτως χώρου και χρό­ νου, ζωντανεύουν από τη διάθεση ενός αίματος ερωτικού, που ζη­ τάει να μην αδικηθεί και, περισσότερο, να μην αγνοηθεί μέσα στον ταραγμό του. Μαραγκού ντύνει το λόγο της με μοτίβα της παράδοσης και μάλιστα με τέτοιο τρόπο, ώστε να φαίνονται καθημερινά της Η εξαρτήματα. Η ροή της αφήγησης φέρνει στην επιφάνεια ξεχασμέ­ νες ρήσεις, ραφές του λόγου από πεπαλαιωμένες συνθήκες ζωής, από εικόνες και εντυπώσε·; που ζωντανεύουν ξαφνικά, καθώς α­ νακυκλώνονται και επανακάμπτουν. Αυτή είναι και μια ισχυρή εντύπωση από τη σχέση του αναγνώ­ στη με τα διηγήματα της Νίκης Μαραγκού: Η αίσθηση της διαρ­ κούς ανακύκλωσης των πραγμάτων, η αμείωτη επιμονή ορισμέ­ νων στοιχείων που χαρακτηρίζουν την ανθρώπινη γενικώς έκφρα­ ση και συμπεριφορά, χειρονομίες που δεν εξαχνώνονται με το χρό­ νο, αλλά που επανέρχονται για να αποδείξουν τη δύναμη της ω­ ραιότητάς τους. Αν έπρεπε να ξεχωρίσω ένα από τα διηγήματα του βιβλίου και με κίνδυνο να μεταθέσω, αναιτίως ίσως, τα υπόλοιπα σε μια δεύτε­ ρη μοίρα, αλλά μόνο και μόνο για να υπογραμμίσω την προσωπική μου απόκλιση, θα το έκανα υπέρ του «Μάγου». Μέσα στα απτά,

Μ'.λ στρώση άμμου

επιλογή!69 πραγματολογικά στοιχεία του διηγήματος αυτού υπεισέρχονται σαν αφελείς νύξεις ενός αθώου συζητητή, οι υποψίες του παραφυ­ σικού φαινομένου. Υπάρχει μια πρόθεση αμερόληπτης κριτικής, γεμάτη από την παραδοχή των ποικίλων φαινομένων της ζωής, καθόσον ο χώρος και ο χρόνος προσφέρονται σε πολυεπίπεδες κλίμακες και τα πάντα μπορούν να συνυπάρξουν και να ευδοκιμή­ σουν στο μέτρο της ανταπόκρισής τους από το περιβάλλον. ΗΑΙΑΣ ΚΕΦΑΛΑΣ

η μασκαρεμένη αμφισβήτηση t"T~v

Γ Ι Α Ν Ν Η Κ Α Ι Ρ Ο Φ Υ Λ Α : Η Α θ η ν α ϊ κ ή Α π ο κ ρ ιά . Α θ ή ν α , Φ ι λ ι π π ό τ η ς , 1990.

ιάφορες κριτικές σχετικώς με την αποκριά και τις εκδηλώ­ σεις του παραδοσιακού αυτού εορτασμού σημασιοδοτούν το γενικότερο κλίμα της χαράς και του αυθορμητισμού συνυφασμένο με την επίσημη όψη του πανηγυριού. Η πρόσφατη έρευνα του Γιάν­ νη Καιροφύλα αφορά την Αθηναϊκή αποκριά και είναι εμφαντική ως προς την τετραπλή φύση της ερμηνείας της. Ουσιαστικά, ενέχει ιστορικό, λαογραφικό, πολιτικό και κοινωνιολογικό περιεχόμενο. Είναι ιστορικό το μήνυμα που δίδεται, διότι η μελέτη φαίνεται να επικεντρώνεται στον πρώτο καρνάβαλο που επίσημα παρουσιάζε­ ται το 1899 στην Αθήνα. Το γεγονός αυτό δεν εντοπίζεται αυθαίρε­ τα. Προηγούνται άλλες εκδηλώσεις, όπως επισημαίνει ο συγγρα­ φέας, που δείχνουν άτυπες μορφές καρναβαλίστικης εμφάνισης κατά την οργάνωση του νεοσύστατου κράτους, μετά το 1821. Ε­ ξάλλου, η προσέγγιση του Καιροφύλα είναι λαογραφική διότι τα διάφορα «νούμερα» των απόκρεω απεικονίζονται στα σκίτσα και στις φωτογραφίες που εγχαράζουν το σατιρικό και το ευθυμογραφικό στοιχείο. Ο χαρακτήρας της εορτής μπορεί να προσδιορισθεί και πολιτι­ κά, αφού παράγονται και αναπαράγονται άμεσα και έμμεσα πορί­ σματα περί της καταστάσεως που επικρατούσε στον πολιτικό χώ­ ρο, αναφορικά με τους βουλευτές, τα νομοσχέδια κ.λπ.

Δ

α λεγάμενα του Καιροφύλα ενέχουν και κοινωνιολογικό προ­ βληματισμό αφού η συμφυής δράση των πολιτικών στο κοινω­ νικό σύστημα με τη συμπεριφορά των κοινωνών έναντι του πολιτι­ κού χώρου, υποδηλώνει την αλληλόδραση και προετοιμάζει τον α­ ναγνώστη στην προσεπίκληση μιας, κατά το μάλλον ή ήττον, θετι­ κής κριτικής. Αν η αποκριά, ως τελετουργική διαδικασία, θεωρηθεί ότι φέρει αποκρυσταλλωμένο το μήνυμα της αμφισβήτησης της εξουσίας, ε­ πειδή παρεμβαίνει με τον «βασιλιά» καρνάβαλο (τον προσωρινό, γελοίο άρχοντα της κοινωνικής ιεραρχίας) στις καθιερωμένες α­ ξίες, τότε μπορεί να τονισθεί πως η διερεύνηση του συγγραφέα εί­ ναι επαρκής. Μολονότι λιτή η τεκμηρίωση των στοιχείων που χρη­ σιμοποιεί ο Καιροφύλας ως προς τη βιβλιογραφία, η περιγραφή των γεγονότων του πανηγυρισμού βασίζεται στην ενδελεχή παρα­ τήρηση. Και ενώ το καρναβάλι σαν ιδέα αντικατοπτρίζει την τελι-« κή επικύρωση της υπάρχουσας τάξης πραγμάτων, αφού από την Καθαρά Δευτέρα η κοινωνική δράση οριοθετείται και πάλι στα

Ι0 Ύ

Τ

Η Αθηναϊκή Αποκριά

k

Μ B jm

η

70/επιλογη πλαίσια της καθημερινής της ενασχόλησης, η ιστορική, λαογραφική και πολιτικο-κοινωνική αναδρομή από το 1835 έως το 1970 επι­ σημαίνει καίριες στιγμές του παρελθόντος. Ως αναγνωστική και περιγραφική έκφραση, η μελέτη εκθειάζει τη γιορτινή ατμόσφαιρα της Αθηναϊκής αποκριάς, παρ’ όλο που όπως τονίζεται από τον Πολίτη, «... το Αθηναϊκό Καρναβάλι δεν μπορεί να φτάσει ποτέ τη ζωηρότητα που είχαν τα Καρναβάλια στα Επτάνησα, ούτε ν’ απο­ κτήσει τη φήμη του Καρναβαλιού της Πάτρας».1 ΧΡΙΣΤΙΝΑ Π. ΣΤΡΑΤΗΓΟΠΟΥΛΟΥ Σημειώσεις 1. Νίκος Ε. Πολίτης, Το Καρναβάλι της Πάτρας, Αχαϊκές Εκδόσεις, Πάτρα 1987, σελ. 34.

με κριτική και αυτοκριτική διάθεση ry \

Γ ΙΩ Ρ Γ Ο Υ Α . Π Α Π Α Ν Δ Ρ Ε Ο Υ : 1974-1990. Σ τ η ν τρ ο χ ιά τ η ς Ι σ τ ο ­ ρ ία ς . Α θ ή ν α , Π α π α ζ ή σ η ς , 1990. Σ ε λ , 316. « Α ίσ θ η μ α α π ο γ ο ή τ ε υ σ η ς ε π ικ ρ α τ ε ί σ ή μ ε ρ α σ τ ο ν 'Ε λ λ η ν α κ α ι τη ν Ε λ λ η ν ί δ α γ ια τ η ν π ο λ ιτ ικ ή ζω ή σ τ η χ ώ ρ α μ α ς . Δ ε ν μ ιλ ώ α π λ ά γ ια το π ο ιο ς κ υ β ε ρ ν ά ή το τι ε π α γ γ έ λ λ ε τ α ι, α λ λ ά γ ια το π ρ ό τ υ π ο ε ξ ο υ σ ία ς π ο υ ε π ικ ρ α τ ε ί...» .

ΙΟΎ

00 Ία

υτή η διαπίστωση του Γιώργου Παπανδρέου, ήδη από την ει­ Α σαγωγή του βιβλίου του «1974-1990. Στην τροχιά της Ιστο­ ρίας», έχει ιδιαίτερη σημασία και αξία στις ημέρες μας, σε μια, δη­ λαδή, εποχή βαθύτατων ιδεολογικών και πολιτικών ανακατατάξε­ ων. Αυτές οι ιδιότητες δεν προέρχονται από το γεγονός ότι ένας πρώην υπουργός, θεράπων της εξουσίας, δηλώνει μιαν αναζήτηση, η οποία από μια συγκεκριμένη σκοπιά θα μπορούσε να χαρακτηρι­ στεί και «αυτοκριτική». Η σημασία και αξία της άποψής του συν­ δέονται κυρίως με τις υπαρκτές διαθέσεις ενός μεγάλου τμήματος της κοινής γνώμης και ειδικά της νεολαίας, οι οποίες στο σημείο αυτό αποδίδονται με ακρίβεια και αφορούν πράγματι «στο πρότυ­ πο εξουσίας που επικρατεί». Βεβαίως, οι «ωραίες» και «τολμηρές» απόψεις ενός πολιτικού προσώπου μπορούν να παρουσιαστούν με τη λογική της αμφισβή­ τησης και η στάση του αναγνωστικού κοινού απέναντι τους να υπαγορευθεί τελικά από τις κομματικές του προτιμήσεις. Πολύ πε­ ρισσότερο όταν πρόκειται για δρώντα πολιτικό ή κατ’ άλλους, τον γιο του κ. Ανδρέα Παπανδρέου. Ούτε επίσης μπορεί να διαφύγει α­ πό την προσοχή του αναγνωστικού κοινού το γεγονός ότι η έκδοση αυτού του βιβλίου συνέπεσε με το 2ο Συνέδριο του ΠΑΣΟΚ και πως ασφαλώς συνδέεται με πιθανές ιδεολογικές ανάγκες και πολιτικές προτεραιότητες του κόμματος αυτού. Ο συγγραφέας άλλωστε, δεν κρύβει ότι πρόθεσή του υπήρξε μεταξύ άλλων και η συμβολή του στην προσπάθεια του κόμματος της αξιωματικής αντιπολίτευσης να γίνει «σύγχρονο και αποτελεσματικό», να διαμορφώσει μιαν ε­ ναλλακτική «πρόταση κυβερνητικής εξουσίας», να επανέλθει τε­ λικά στην Κυβέρνηση.

ΣΥΜΒΟΥΛΟΣ ΕΡΕΥΝΗΤΩΝ, κειμενόφιλων, βιβλιόφιλων. Για κάθε βιβλιογραφικό κενό, για κάθε δυσκολία καλέστε το: 3638015.

επιλογη/71 ντύπωση του υπογράφοντα είναι πως όσο ο αναγνώστης κα­ Ε λείται να αναγνωρίσει τα συγκεκριμένα κομματικά όρια εντός των οποίων ο συγγραφέας επιθυμεί να κινηθεί, άλλο τόσο πρέπει να λάβει υπόψη ότι η εκ των προτέρων αμφισβήτηση των ιδεών του αποτελεί μια παλιά και ίσως ξεπερασμένη νοοτροπία. Είναι μια αντίληψη, η οποία μπορεί να εμποδίσει την αναζήτηση διεξόδου α­ πό το ισχύον «πρότυπο της εξουσίας» και να αναπαραγάγει αυτό που ο Γιώργος Παπανδρέου και άλλοι ακόμη ονομάζουν σήμερα «αίσθημα απογοήτευσης» στην κοινή γνώμη. Εάν μάλιστα, όπως ο συγγραφέας σημειώνει, «είναι απαραίτητο να διαμορφώσουμε έ­ να κοινά αποδεκτό πλαίσιο πολιτικής λειτουργίας που θα επιτρέ­ πει σε εθνικό αλλά και σε υπερεθνικό επίπεδο να αντιμετωπίζονται οι κρίσεις, να.λύνονται οι διαφορές, να παίρνονται οι αποφάσεις», τότε είναι φανερό πως η υλοποίηση αυτού του στόχου προϋποθέτει την αξιοποίηση κάθε προσέγγισης, ανεξάρτητα από κομματικά χρώματα. Πολύ δε περισσότερο όταν, επίσης κατά τον Γιώργο Παπανδρέου, «όσο πιο δημοκρατικά είναι τα πλαίσια αυτά, όσο κοινωνικοποιούμε την πολιτική εξουσία, τόσο πιο ανθρώπινες και βιώσιμες θα είναι οι αποφάσεις».

ΚΥΚΛΟΦΟΡΗΣΑΝ Β Ρ Α Β Ε ΙΟ

F E M IN A

1988 ΑΜΟΖ ΟΖ

Μετάφραση: Μαρία Χωρεάνθη

καθαρά πολιτική άποψη αυτή η συλλογή (κειμένων, ειση­ Α πόγήσεων, ομιλιών, επιστολών κ.ά.) του κ. Γ. Παπανδρέου απο­ κτά ενδιαφέρον και στο πλαίσιο του προβληματισμού που διαμορ­ φώνεται σήμερα στο σοσιαλιστικό κίνημα για την πορεία και το χαρακτήρα του. Πρόκειται για μια πλευρά του πονήματος αυτού, την οποία επισημαίνει και στον «Χαιρετισμό» του ο δημοσιογρά­ φος κ. Βάσος Μαθιόπουλος που συνέβαλε και στην έκδοση του βι­ βλίου. Πράγματι, ύστερα από τις εξελίξεις που σημειώθηκαν γύρω από τη σοσιαλιστική ιδέα και ειδικά στις χώρες της κεντρικής και ανατολικής Ευρώπης, η ανάγκη επαναπροσέγγισης των ιδεολογι­ κών και πολιτικών σταθερών του σοσιαλιστικού και του κομμουνι­ στικού κινήματος προβάλλει έντονα. Καθίστανται έτσι χρήσιμες θεωρητικές και πολιτικές μελέτες, οι οποίες θα επανεκτιμούν τα δεδομένα αυτά, επιδιώκοντας νέες συνθέσεις και προτάσεις. Εν προκειμένω είναι βέβαιο πως οι απόψεις που εκθέτει ο συγγραφέ­ ας, ιδιαίτερα από την περίοδο της κυβερνητικής του δραστηριότη­ τας, παρουσιάζουν ενδιαφέρον, μελετώμενες κυρίως από ιδεολογι­ κή άποψη και φυσικά μακριά από την μάλλον στενή επιδίωξη να ερμηνευθούν συγκεκριμένες πολιτικές επιλογές ή ενέργειες ενός πολιτικού προσώπου, κυβερνητικού παράγοντα και κομματικού στελέχους. Η επί της ουσίας πρόταση του Γιώργου Παπανδρέου για την α­ νανέωση της πολιτικής ζωής της χώρας μας και τον εκσυ-'νρονισμό της είναι πως γι’ αυτά προορίζεται το κόμμα του. Θεμιτ'ι διά­ θεση, την οποία, ωστόσο, τα όρια του παρόντος σημειώματος δεν μπορούν να σχολιάσουν. Αυτό θα το κάνει ο αναγνώστης, ο πολί­ της - όπως λέει ο κ. Γ. Παπανδρέου - που «για το μέλλον της χώρας μας, επιτακτική είναι η ανάγκη για κοινή, συλλογική προ­ σπάθεια που θα τον φέρει να αισθάνεται και να είναι υποκείμενο και όχι αντικείμενο της ιστορίας του...».

ΜΙΧΑΕΛ ΕΝ ΤΕ

Μετάφραση: Μαρία Αγγελίδου

Από το συγγραφ έα των «ΙΣΤΟΡΙΑ ΧΩΡΙΣ ΤΕΛΟΣ» «ΜΟΜΟ» «0 ΚΑΘΡΕΦΤΗΣ ΜΕΣ ΣΤΟΝ ΚΑΘΡΕΦΤΗ» τώρα «ΤΟ ΜΑΓΙΚΟ ΦΙΛΤΡΟ»

Θ. ΨΑΛΙΔΟΠΟΥΛΟΣ

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΨΥΧΟΓΙΟΣ ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗ 1 ΤΗΛ.: 3602535 - 3618654

Ένας θαυμάσιος εκλαϊκευτής της επιστήμης μεταφράζεται τώρα και στην Ε λλάδα

Thomas McDonough ΟΙ ΕΞΩΓΗΙΝΟΙ Η αναζήτηση ζω ής στο Σόμπαν

• «Μια θαυμάσια παρουσίαση του συ­ να ρ πα σ τικότερ ο υ ίσω ς ενδεχομένου στη σύγχρονη επιστήμη.»

Carl Sagan • «Δεν κυκλοφορεί σήμερα καλύτερο βι­ βλίο για το θέμα που διαπραγματεύεται.»

The New Scientist • «Ο M cDonough παρουσιάζει την τολ­ μ ηρότερη επιχείρ η ση του ανθρώπου σ ’ ένα κεφάτο και ελκυστικό βιβλίο.»

The New York Times σελ. 369, 2800 δρχ. ε κ δ ό σ ε ις

Ισαύρων 10 και Δαφνομήλη

κάτοπτρο

114 71 - Α θήνα τηλ. 36Λ1272, fax 3641864

5 # ΔΙΑΒΑΖΑ % ΔΕΚΑΠΕΝΘΗΜΕΡΗ ΕΠΙΘΕΩΡΗΣΗ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ

^

Π αρακαταθήκη παλαιών τευχών ΒΙΒΛΙΟΠΩΛΕΙΟ ΣΟΛΩΝΟΣ 116 - ΑΘΗΝΑ 106 81 - ΤΗΛ.: 36.10.366, FAX: 36.28.938

δελτιο/73

ΤΟ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦ ΙΚΟ Δ ελτίο συντάσσεται μ ε την πολύτιμη συνεργασία του β ιβλιοπω λείου της «Εστίας», τη διεύθυνση κα ι το προσωπικό του οποιου ευχαριστούμε θερμά. Η ΤΑΞ ΙΝ Ο Μ Η ΣΗ των β ι­ βλίων γίνεται μ ε βάση το γνωστό Δ εκαδ ικό Σύστημα Ταξινόμησης, π ροσαρμο­ σμένο στην ελληνική β ι­ βλιογραφία.

Ο

'

λ * *

Τ I ο

3 0 Ια νο υά ρ ιο υ 12 Φ εβ ρ ο υ ά ρ ιο υ 1091

βιβλίο γ ρ α φ ικ ό

261

Ε π ιμ έλ ε ια : Έ φ η Α πάκη

ΣΕ Κ Α Θ Ε κατηγορία β ιβλίω ν προηγούνται α λ­ φαβητικά ο ι Έ λληνες συγγραφείς και α κολου­ θούν ο ι ξένοι.

Η Κ Α Τ Α Τ Α Ξ Η των ξένων συγγραφέων γίνεται σύμφωνα μ ε το ελ ληνικό αλφάβητο. Σ Τ Η Ν Κ Α Τ Η Γ Ο Ρ ΙΑ των περιοδικών δεν περιλαμβάνονται εβ δο μ αδ ια ία έντυπα. Γ ΙΑ Τ Η Ν ακόμη μεγαλύτερη πληρότητα του Δ ελτίου, παρακαλούνται ο ι εκδότες να μ ας στέλνουν έγκαιρα τις καινούριες εκδ όσεις τους.

ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ Γ ενικά ΛΥΚΙΑΡΔΟΠΟΥΛΟΥ ΚΛΑΙΡΗ. Ο δάσκαλος. Πρώτες έννοιες — πρώτες εμπειρίες. Αθήνα, «Μέγας Σείριος», 1990. Σελ. 254. Δρχ. 1040.

ΛΕΥΗ ΕΛΙΦΑΣ. Τα μυστήρια της Καμπαλά. Η προ­ φητεία του Ιεζεκιήλ. Αθήνα, Aldebaran, 1990. Σελ.

78. Δρχ. 1040. ΣΟΥΛ ΜΠΙΛ —ΠΕΤΙΤ ΕΝΤ. Η μυστική δύναμη των Πυραμίδων. Μετ. Α. Νάνου - Τσάκαλη. Αθήνα, Σύμπαν. Σελ. 244. Δρχ. 1350. ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ

Αρχαία φιλοσοφία ΖΙΓΚΟΝ ΟΛΟΦ. Βασικά προβλήματα της αρχαίας φιλοσοφίας. Μετ. Ν.Μ. Σκουτερόπουλος. Αθήνα, Γνώση, 1990. Σελ. 356. Δρχ. 2600. Νεότερη φιλοσοφία ΠΕΝΤΖΟΠΟΥΛΟΥ-ΒΑΛΑΛΑ ΤΕΡΕΖΑ. Heidegger. Ο φιλόσοφος του λόγου και της σιωπής. Θεσσα­ λονίκη, Βάνιας, 1991. Σελ. 351. Δρχ. 1870. Αποκρυφισμός Ζεν. Η τεχνική της αιφνίδιας φώτισης. Αθήνα, Aldebaran, 1990. Σελ. 69. Δρχ. 1040.

Γ ενικά ΜΠΕΤΕΛΧΑΙΜ ΜΠΡΟΥΝΟ. Ο Φρόυντ και η μυχή του ανθρώπου. Μετ. Γ. Δίπλας. Αθήνα, Γλάρος, 1990. Σελ. 141. Δρχ. 725. Εφαρμοσμένη μυχολογία ΜΑΡΚΑΝΤΩΝΗΣ Ι.Σ. Ανθρωπαγωγική. Τόμος Β'. Αθήνα, 1990. Σελ. 347. Δρχ. 3000.

74/δελτιο ΑΝΤΛΕΡ ΑΛΦΡΕΝΤ. Η ατομική μυχολογία στο σχολείο. Μετ. Κ. Λιάπτση. Αθήνα. Επίκουρος, 1990. Σελ. 147. Δρχ. 1245. ΠΕΚ ΣΚΟΤ Μ. Ο δρόμος ο λιγότερο ταξιδεμένος. Μετ. Σ. Ζαχαρόπουλος. Αθήνα, Κέδρος, 1990. Σελ.

296. Δρ. 1920. ΦΡΟΫΝΤ ΑΝΝΑ. Παιδαγωγική μυχανάλυση. Μετ. Λένα Σακαλή. Αθήνα, Επίκουρος, 1991. Σελ. 127. Δρχ. 1040. Παραμυχολογία ΚΑΝΤΟΥΝΗ ΟΛΥΜΠΙΑ. Ταρώ - αστρολογία και ωτοσκόπιο 1991-1992. Αθήνα, Σμυρνιωτάκης. Σελ.

231. Δρχ. 1245. ΛΙΟ ΑΛΑΝ. Εσωτερική αστρολογία. Μετ. Αναστασία Νάνου. Αθήνα, Πύρινος Κόσμος, 1990. Σελ. 428. Δρχ. 3430. ΘΡΗΣΚΕΙΑ

Πολιτική Εξελίξεις στα Βαλκάνια. Ελληνική εξωτερική πολιτι­ κή. Αθήνα, Σιδέρης, 1991. Σελ. 95. Δρχ. 620. ΜΑΥΡΙΔΗΣ ΧΡΥΣ. Ο Μαρξισμός στην περίοδο της κατάρρευσης του ανατολίτικου σοσιαλισμού. Αθήνα, 1990. Σελ. 110. Δρχ. 620. ΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ ΔΗΜΗΤΡΗΣ. Πρεσβείες της Κύπρου (1950). Αθήνα, Ελληνική Ευρωεκδοτική, 1990. Σελ. 84. Δρχ. 725. ΝΙΚΑΣ ΑΘΑΝΑΣΙΟΣ Θ. Εκκλησία και παιδεία. Αθή­ να, 1991. Σελ. 173. Δρχ. 830. Οικονομία ΒΑΒΟΥΡΑΣ ΓΙΑΝΝΗΣ ΚΑΙ ΑΛΛΟΙ. Παραοικονο­ μία. Αθήνα, Κριτική, 1990. Σελ. 379. Δρχ. 2600. ΤΟΛΙΟΣ ΓΙΑΝΝΗΣ. Σύγχρονος καπιταλισμός. Αθή­ να, Σύγχρονη Εποχή, 1991. Σελ. 166. Δρχ. 1245. Εκπαίδευση

Γ ενικά Ελθέ, Πνεύμα Άγιον, ανακαίνισον πάσαν την κτίσιν. Επιμ. Γ.Ν. Λαιμόπουλος. Κατερίνη, Τέρτιος, 1991. Σελ. 216. Δρχ. 1560. ΤΙΜΙΑΔΗΣ ΑΙΜΙΛΙΑΝΟΣ (ΜΗΤΡΟΠΟΛΙΤΗΣ). «Ελέησόν με ο Θεός». Κατερίνη, Τέρτιος, 1991. Σελ.

142. Δρχ. 830. Μυθολογία ΡΕΔΙΑΔΗΣ ΠΕΡΙΚΛΗΣ. Ο κρηπκός Λαβύρινθος και οι σχετικοί μύθοι. Αθήνα, Δημιουργία, 1991. Σελ. 31 + εικ. Δρχ. 620.

GUERIN MAURICE DE. Ο Κένταυρος. Μετ. Άννα Σικελιανού. Αθήνα, Άγρα, 1990. Σελ. 34. Δρχ. 415. Θεολογία ΧΡΟΝΟΠΟΥΛΟΣ Ν.Β. Η πολιτική θεολογία της ε­ ποχής μας. Αθήνα, 1990. Σελ. 262. Δρχ. 1560. ΚΟΙΝΩΝΙΚΕΣ ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ Κοιυωνιολογία ΠΙΠΕΡΟΠΟΥΛΟΣ ΓΙΩΡΓΟΣ. Εισαγωγή στην κοινωνιολογία. Θεσσαλονίκη, University Studio Press, 1990. Σελ. 229. Δρχ. 2080. ΝΤΟΟΥΛΙΝΓΚ ΚΟΛΕΤ. Τέλειες γυναίκες. Μετ. Μα­ ρίνα Λώμη. Αθήνα, Γλάρος, 1990. Σελ. 263. Δρχ.

1245.

Πανεπιστήμιο: Ιδεολογία και παιδεία. Πρακτικά Διε­ θνούς Συμποσίου. Τόμος Α' + Β'. Αθήνα, Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας, 1989. Σελ. 654. ΑΝΔΡΕΟΥ ΑΠΟΣΤΟΛΗΣ - ΠΑΠΑΚΩΝΣΤΑΝΤΙ­ ΝΟΥ ΓΙΩΡΓΟΣ. Οργάνωση και διοίκηση του εκπαι­ δευτικού συστήματος. Αθήνα, Εξάντας, 1990. Σελ.

108. Δρχ. 1040. ΓΚΟΤΟΒΟΣ ΑΘΑΝ. Ε. Παράδοση και γλώσσα στο σχολείο. Αθήνα, Δωδώνη, 1991. Σελ. 241. Δρχ.

2080. ΜΑΥΡΟΓΟΡΔΑΤΟΣ ΓΙΩΡΓΟΣ Θ. Με το σπασμένο χέρι του Κοραή. Αθήνα, Οδυσσέας, 1991. Σελ. 84. Δρχ. 880. ΧΑΡΙΤΟΣ ΧΑΡΑΛΑΜΠΟΣ Γ. Το Παρθεναγωγείο του Βόλου. Τόμος Α' + Β'. Αθήνα, Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας, 1989. Σελ. 399 + 468. ΘΕΤΙΚΕΣ ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ Μαθηματικά BOLT BRIAN. Μαθηματικές σπαζοκεφαλιές. Μετ. Α. Νιγιάννης. Αθήνα, Κάτοπτρο, 1990. Σελ. 194. Δρχ. 1560.

δελτιο/75 ΕΦΑΡΜΟΣΜΕΝΕΣ ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ Επιχειρήσεις SEGUELA JAQUES. Μην πείτε στη μητέρα μου ότι είμαι στη διαφήμιση... Με νομίζει πιανίστα σε ένα μπορντέλο. Μετ. Δ. Γκιόκα-Κορφιά. Αδήνα, Νέα Σύ­ νορα, 1991. Σελ. 279. Δρχ. 1765. ΤΕΧΝΕΣ Γ ενικά ΜΠΑΡΟΥΤΑΣ ΚΩΣΤΑΣ. Η εικαστική ζωή και η αι­ σθητική παιδεία στην Αδήνα του 19ου αιώνα. Αδή­ να, Σμίλη, 1990. Σελ. 238 + Εικ. Δρχ. 2080. Ζωγραφική Σύγχρονη ζωγραφική. Συλλογή Βλάσση Σ. Φρυσίρα. Αθήνα, 1990. Σελ. 439. Δρχ. 10400. Κόμικς ΚΑΛΑΪΤΖΗΣ ΓΙΑΝΝΗΣ. Το μαύρο είδωλο της Α­ φροδίτης. Αδήνα, Ars Longa / Nemo, 1990. Σελ.

96. Δρχ. 1200. ΚΛΑΣΙΚΗ ΦΙΛΟΛΟΓΙΑ Αρχαίοι συγγραφείς Ερμητικά κείμενα του Ερμή του Τρισμέγιστου. Τό­ μος Α' + Β'. Μετ. Περ. Ροδάκης. Αθήνα, Παρασκή­ νιο, 1990. Σελ. 273 + 303. Δρχ. 4160. ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ Γενικά ΠΑΤΡΙΚΙΟΣ ΤΙΤΟΣ. Η συμμορία των δεκατριών. Η­ μερολόγιο του 1940 και άλλα γραφτά. Αθήνα, Διάττων, 1990. Σελ. 65. Δρχ. 725. Ποίηση ΔΗΜΟΥΛΑ ΚΙΚΗ. Έρεβος. Αθήνα, Στιγμή, 1990. Σελ. 45. Δρχ. 520. ΔΗΜΟΥΛΑ ΚΙΚΗ. Ερήμην. Αθήνα, Στιγμή, 1990. Σελ. 37. Δρχ. 520.

ΔΗΜΟΥΛΑ ΚΙΚΗ. Το λίγο του κόσμου. Αθήνα, Στιγμή, 1990. Σελ. 103. Δρχ. 1245. ΜΗΧΑΝΙΚΟΥ ΛΙΑΝΑ. Δεν τις ακούω τις σιωπές σου. Αθήνα, Έμιλον, 1991. Σελ. 36. Δρχ. 520. ΝΙΚΗΤΕΑΣ ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ. Στους διαδρόμους των γεγονότων. Αθήνα, Αρσενίδης, 1990. Σελ. 31. Δρχ.

1040. ΠΑΝΔΗΣ ΝΙΚΟΣ. Πέτρινα σήμαντρα. Αθήνα, Eyiλον, 1991. Σελ. 27. Δρχ. 520. ΠΑΥΛΟΠΟΥΛΟΣ ΓΙΩΡΓΗΣ. Τριανταριό χαϊκού. Α­ θήνα, Στιγμή, 1990. Σελ. 41. Δρχ. 520. ΣΚΟΥΡΑΣ ΓΕΩΡΓΙΟΣ Κ. Έμμετρα μηνύματα. Αθή­ να, Ελληνική Ευρωεκδοτική, 1990. Σελ. 61. Δρχ.

624. Πεζογραφία ΘΕΟΦΙΛΟΥ ΝΑΣΟΣ. Εδιμοταξικόν. Αθήνα, Εστία, 1990. Σελ. 102. Δρχ. 900. ΜΟΥΛΙΟΥ ΦΑΝΗ. Υγρασία στη ζάχαρη. Νουβέλα. Αθήνα, Γκοβόστης, 1990. Σελ. 101. Δρχ. 620. ΡΩΜΑΝΟΣ ΓΙΩΡΓΟΣ. Η εκδίκηση του Αχιλλέα. Μυ­ θιστόρημα. Αθήνα, Καννάς, 1990. Σελ. 194. Δρχ.

1040. ΣΙΓΜΑ ΣΠΥΡΟΣ. Ιστορίες του Ήλιου. Αδήνα, Σμί­ λη, 1990. Σελ. 86. Δρχ. 830. ΒΑΛΕΣ ΖΥΛ. Ο ξεσηκωμένος. Μετ. Γ. Παπακυριάκης. Αθήνα, Αποσπερίτης, 1991. Σελ. 310. Δρχ.

1350. ΓΚΟΜΠΡΟΒΙΤΣ ΒΙΤΟΛΝΤ. Οι μαγεμένοι. Μετ. Τασία Χατζή. Αδήνα, Νεφέλη, 1990. Σελ. 376. Δρχ.

2600. ΛΑΓΚΕΡΒΙΣΤ ΠΕΡ. Ο νάνος. Μετ. Μαριλένα Γεωργιάδου. Αθήνα, Αστάρτη, 1990. Σελ. 162. Δρχ. 935.

MIMOUNI RACHID. Η τιμή της φυλής. Μετ. Μίρκα Σκάρα. Αθήνα, Νέα Σύνορα, 1991. Σελ. 194. Δρχ.

1455. ΜΠΑΧΜΑΝ ΙΝΓΚΕΜΠΟΡΓΚ. Το τριακοστό έτος. Μετ. Νίκη Αϊντενάιερ. Αθήνα, Εξάντας, 1990. Σελ.

115. Δρχ. 830. ΜΠΗΛΕΡ ΜΑΝΦΡΕΝΤ. Ήρεμη σαν τη νύχτα. Μετ. Αιμιλία Μανούση. Αδήνα, Γνώση, 1990. Σελ. 449. Δρχ. 1455.

SCHULMAN SARAH. Χωρίς την Ντελόρες. Μετ. Κ. Ρεμούνδου. Αθήνα, Aquarius, 1990. Σελ. 171. Δρχ.

880. ΤΟΛΣΤΟΗ ΛΕΩΝ. Σονάτα Κρόιτσερ. Μετ. Κ. Ξυλοπαρκιώτης. Αθήνα, Γκοβόστης. Σελ. 142. Δρχ. 830. ΤΡΑΒΕΝ ΜΠ. Το γεφύρι στη ζούγκλα. Μετ. Πέρσα Ντούπη. Αθήνα, Σύγχρονη Εποχή, 1990. Σελ. 226. Δρχ. 1560.

76/δελτιο FERNANDEZ DOMINIQUE. Πορπορίνο ή τα μυ­ στήρια της Νάπολης. Πρόλ.-μετ. Λουκάς Θεοδωρακόπουλος. Αθήνα, Εξάντας, 1990. Σελ. 480. Δρχ.

3325. Μελέτες ΑΛΠΕΝΤΖΟΣ Γ.Σ. Οργάνωση συζήτησης. Αθήνα, Σμυρνιωτάκης. Σελ. 271. Δρχ. 1560. ΑΡΑΓΗΣ ΓΙΩΡΓΟΣ. Ασκήσεις κριτικής. Αθήνα, Σοκόλης, 1990. Σελ. 157. Δρχ. 1245. ΓΕΡΑΝΗΣ ΣΤΕΛΙΟΣ. Κώστας Καρυωτάκης. Αθήνα, Σοκόλης, 1990. Σελ. 92. Δρχ. 830. ΓΟΥΔΕΛΗΣ ΓΙΑΝΝΗΣ. Ανθολογία νεοελληνικής κριτικής. Αθήνα, Δίφρος, 1991. Σελ. 699. Δρχ.

7800. ΔΗΜΑΡΑΣ Κ.Θ. Ο ρωσσαγγλογάλλος. Αθήνα, Πο­ ρεία, 1990. Σελ. 75. Δρχ. 520. ΜΕΝΔΡΑΚΟΣ ΤΑΚΗΣ. Μικρές δοκιμές. Αθήνα, Σο­ κόλης, 1990. Σελ. 124. Δρχ. 1040. ΤΣΑΚΝΙΑΣ ΣΠΥΡΟΣ. Επί τα ίχνη. Κριτικά κείμενα 1985-1988. Αθήνα, Σοκόλης, 1990. Σελ. 201. Δρχ.

1560. Δοκίμια ΒΕΛΤΣΟΣ ΓΙΩΡΓΟΣ. Inventio. Αθήνα, Πλέθρον, 1990. Σελ. 97. Δρχ. 1040. ΚΑΨΩΜΕΝΟΣ ΕΡΑΤΟΣΘΕΝΗΣ. Κώδικες και ση­ μασίες. Αθήνα, Αρσενίδης, 1990. Σελ. 224. Δρχ.

1660. ΠΕΤΡΟΠΟΥΛΟΣ ΗΛΙΑΣ. Ο μύσταξ. Αθήνα, Νεφέ­ λη, 1990. Σελ. 58. Δρχ. 725.

ΙΣΤΟΡΙΑ

Μαρτυρίες ΚΑΜΠΑΝΕΛΑΗΣ ΙΑΚΩΒΟΣ. Από σκηνής και από πλατείας. Αθήνα, Καστανιώτης, 1990. Σελ. 206. Δρχ. 1870. ΚΕΡΑΥΝΟΣ. Ο εφιάλτης της δημοκρατίας. Αθήνα, 1991. Σελ. 90. Δρχ. 725. ΜΙΧΑΛΟΝΑΚΟΥ ΒΙΚΥ. Στράτας Διονυσίου. Εγώ ο Ξένος. Αυτοβιογραφία. Αθήνα, Σμυρνιωτάκης. Σελ.

247 + κασέτα. Δρχ. 2080. ΜΟΥΣΤΑΚΗΣ ΒΑΣΙΛΗΣ. Η καρδιά μου γυμνή. Α­ θήνα, Αρμός, 1990. Σελ. 328. Δρχ. 1560. ΞΥΔΗΣ ΓΙΑΝΝΗΣ. Λε-Πα νάσταση. Αθήνα Σμυρνιωτάκης, 1991. Σελ. 224. Δρχ. 1245. Ελληνική ιστορία ΑΤΖΕΜΟΓΛΟΥ ΝΙΚΟΣ. Τ αγιάσματα της Πόλης. Α­ θήνα, Ρήσος, 1990. Σελ. 181. Δρχ. 4160. ΔΑΒΟΣ ΒΥΡΩΝ. Η Μακεδονία του 1893-1903. (Το Μακεδονικό Ζήτημα). Αθήνα, 1990. Σελ. 54. Δρχ.

520. ΚΡΙΚΩΝΗΣ ΧΡΙΣΤΟΣ Θ. Η Ορθόδοξη εκκλησία πρωταγωνιστής της Εθνεγερσίας του 1821. Θεσσα­ λονίκη, University Studio Press, 1991. Σελ. 181. Δρχ. 1560. ΣΙΔΕΡΗ ΑΛΟΗ. Έλληνες φοιτητές στο Πανεπιστή­ μιο της Πίζας (1806-1861). Τόμος Α'. Αθήνα, Ιστο­ ρικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας, 1989. Σελ. 400.

ΘΕΑΤΡΟ Παγκόσμια Ιστορία Έργα___________________________________ ΛΑΙΝΑ ΜΑΡΙΑ. Η πραγματικότητα είναι πάντα εδώ. (Θεατρικό, σε 3 πράξεις). Αθήνα, Στιγμή, 1990. Σελ.

72. Δρχ. 830.

STRINDBERG AUGUST. Η καταιγίδα. Μετ.-σχόλ. Μάκης Λαχανάς. Αθήνα, Έμιλον, 1991. Σελ. 70. Δρχ. 830.

ΒΡΑΝΟΠΟΥΛΟΣ ΕΠΑΜ. Α. Οδοιπορικό στο Ιράκ. Αθήνα, Κέντρο Έρευνας και Μελέτης Ελληνι­ σμού, 1991. Σελ. 149. Δρχ. 1245. ΧΡΙΣΤΟΔΟΥΛΙΔΗΣ Θ.Α. Διπλωματική ιστορία. Α­ πό τη Βιέννη στις Βερσαλλίες. 1815-1919. Αθήνα, Σιδέρης, 1991. Σελ. 703. Δρχ. 3640.

LAFFIN JOHN. Το σπαθί του Ισλάμ. Μετ. Π. Δελατόλας. Αθήνα, Μπουκουμάνης, 1991. Σελ. 190. Δρ 1350.

DELORME JEAN. Παγκόσμια χρονολογική στορία. Τόμοι Γ + Δ. Μετ. Ν. Αμανίτης κ.ά. Αθήν : Παϊρίδης, 1990. Σελ. 234+175. Δρχ. 8320. ΜΑΝΤΡΑΝ ΡΟΜΠΕΡ. Η καθημερινή ζωή στην Κων­ σταντινούπολη του αιώνα του Σουλεϊμάν του Μεγα­ λοπρεπούς. Μετ. Γιάννης Αγγέλου. Αθήνα, Παπαδήμας, 1991. Σε. 373. Δρχ. 2080.

δελτ ιο/77 ΤΑΞΙΔΙΑ Κόσμος ΤΣΙΒΕΛΕΚΑΣ ΚΩΣΤΑΣ. Στο πέταγμα του κόνδορα. Αθήνα, Καστανιώτης, 1990, Σελ. 140. Λρχ. 2080. ΠΑΙΔΙΚΑ Ελεύθερα αναγνώσματα ΚΟΝΤΟΑΕΩΝ ΜΑΝΟΣ. Δυο ιστορίες που ρωτάνε. Αθήνα, Άγκυρα, 1990. Σελ. 67. Δρχ. 580ΣΑΚΕΛΛΑΡΙΟΥ ΧΑΡΗΣ. Χαρούμενα διαβολάκια. Αθήνα, Κίνητρο, 1990. Σελ. 129. Δρχ. 830·.

0 Σιχάγ κ;αι το σαλιγκάρι. Κινέζικα λαϊκά τιαραμύθια. Απόδ. Τ. Σακελλαρίου. Αθήγα, Κίνητρο, 1990. Σελ. 40. Δρχ 935. ΡΥΑΛΑΑΣ: ΛΙΟΥ. Μπεν Χουρ. Απόδ. Ρ. Χατζόπουλος. Αθήνα, Άγκυρα, 1990. Σελ. 156. Δρχ 680. ΧΑΓΚΑΡΝΤ ΡΑΙΝΕΡ' Οι θησαυροί του Σολομώντα. Απόδ. Π. Στρατίκη. Α^ήνα, Άγκυρα, 1990. Σελ.

161. Δρχ 680.

Γγώα^.ς__________________________ ΜΠΑΡΝΙ ΝΤΕΪΒΙΝΤ. Οι μηχανές και πώς λειτουρ­ γούν. lyier. Π. Ροδάκης. Αθήνα, Αξιγι,τέλλής, 19-90. Σελ. 64. Δ ρχ 2180,

ΠΑΡΚΕΡ ΣΤΗΒ. Τα α εροπλάνα και οι πτήσεις. Μετ. Αξιωτέλλης, 1990. Σε. 64. ΔΡΧ 2180. " ' Γ

Η Ροδάκης. Α&πνα,

ΑΙΟΛΙΚΑ ΓΡΑΜΜΑΤΑ· Δίμηνο περιοδικό. Τεύχος 1 Ϊ0 . Δρχ.^520.' ΑΝΘΡΩΠΟΘΕΩΡΙΑ. Π εριοδικό γενικής ανθρωπολογϊκής μέ^ετης καί τέχνης. Τεύχος 1. Δρχ. 1040, ΑΝΤΙ. Δεκαπενθήμερη πολιτική και πολιτιστική επι­ θεώρησή. Τεύχος 262· Δρχ.

ΒΙΒΑΙΟΦ1ΑΙΑ. Τριμηνιαία έρευνα ιστορίας του βι­ βλίου. Τεύχος 50-51. Δρχ. 300. ΓΛΩΣΣΑ. Περιοδική έκδοση γλωσσικής παιδείας. Τεύχος 25. Δρχ. 350. ΔΕΛΤΙΟ ΙΣΤΟΡΙΚΩΝ ΜΕΛΕΤΩΝ ΝΑΥΠΛΙΟΥ. Τό­ μος 2ος. Τεύχος 29. Δρχ. 200. ΔΙΑΒΑΖΩ. Δεκαπενθήμερη επιθεώρηση του βι­ βλίου. Τεύχος 258. Δρχ. 500. ΔΙΕΘΝΗΣ ΕΠΙΘΕΩΡΗΣΗ. Διμηνιαΐο περιοδικό. Τεύχος 6. Δρχ. 500. ΕΛΛΟΠΙΑ. Περιοδικό για τα εθνικά θέματα. Τεύχος 4. Δρχ. 350. ΕΠΕΤΗΡΙΣ ΕΤΑΙΡΕΙΑΣ ΚΥΚΛΑΔΙΚΩΝ ΜΕΛΕ­ ΤΩΝ. Τόμος ΙΓ, 1985-1990. Δρχ. 3300. ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ. Αέναη έκφραση μηνυμάτων. Τεύχος 3. Δρχ. 1200. ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ ΣΚΕΨΗ. Δίμηνη επιθεώρηση. Τεύχος 49. Δρχ. 520. ΕΠΟΠΤΕΙΑ. Μηνιαίο περιοδικό. Τεύχος 165. Δρχ.

500. ΕΡΕΥΝΑ. Πολιτική - οικονομική - τουριστική και φιλολργική έκδοση. Τεύχος 4 (234). Δρχ. 300. ΕΥΘΥΝΗ. Περιοδικό ελευθερίας και γλώσσας. Τεύ­ χος 230. Δρχ. 300. ΙΛΙΣΟΣ. Έρευνα — φιλοσοφία - τέχνη,. Τεύχος 189. Δρχ- 415.’ Η ΛΕΞΗ. Ελληνική κεμ ξένη λογοτεχγία. Τεύχος 1(11. Δρχ 450/ ΟΔΟΣ ΠΑΝΟΣ. Τεύος 54. Δρχ. 400. ΟΙΚΟ-ΠΛΗΡΟΦΟΡΗΣΗ. Τεύχος 6. Δρχ. 100. ΟΙΚΟΤΟΠΙΑ. Διμηνιαία έκδοση οικολογίας. Τεύχος 12. Δρχ. 400. ΤΟ ΠΑΡΑΜΙΛΗΤΟ. Περιοδικό τέχνης. Τεύχος 8. Δρχ. 300. ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ- Τεύχος 36. Δρχ. 415. ΣΠΙΤΙ ΚΑΙ ΠΟΙΟΤΗΤΑ ΖΩΗΣ. Τεύχος 4. Δρχ- 500. ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΗ. Τεύχος 53. ΔΡΧ- 450. ΤΕΤΡΑΜΗΝΑ- Τεύχος 44;45. Δρχ. 300, ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ. Επετηρίς Κέντρου Ερεύνης της Ελλη­ νικής φιλοσοφίας. Τεύχος 1989.-90. Ζ\ρχ. 7280. Χ0ΡΡ$. Τρίμηνη έκδοση. Τεύχος 1. Δρχ. 520.

ΗΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣΗΜΕΡΑ; Τεύχος 10. Δρχ- 450. ΨΥΧΟΛΟΓΙΚΟ,ΣΧΗΜΑ· Μηνιαίαέκδοσημυχολο^ίας κάί 'παιδαγωγικής. Τεύχος 6. Δρχ- 400, 99VBIESTHEUNESCO, Τεύχος 1&Δρχ. 30Q. Μ,ΕΡΪΑMflEN.Τομηνιαίοπεριοδικόγιαταmedia κάί τηδιάφήμιση. Τέύχός5. Δρχ- 5.00.

78/δελτιο

Στην Κριτικογραφία περιλαμβάνονται όλες οι ε ­ πώνυμες βιβλιοκριτικές και βιβλιοπαρουσιάσεις των ελληνικών εκδόσεων που δημοσιεύονται στον ημερήσιο αθηναϊκό τύπο. Περιλαμβάνονται, επίσης, και κρ ιτικ ές δ η μ οσ ιευ μ έν ες στον περιοδικό και επαρχιακό τύ­ πο, όσες φυσικά φροντίζουν να μας στέλνουν οι συντά­ κτες τους. Γ ια κάθε βιβ λίο σημειώνονται, μέσα σε πα­ ρένθεση: το όνομα του κ ρ ι­ τικού και ο τίτλος του εντύ­ που, καθώς και η ημέρα δημοσίευσης της κ ρ ιτι­ κής αν πρόκειται για εφημερίδα, ή ο α ριθμός έκ­ δοσης αν πρόκειται για π εριοδικό έντυπο.

δελ 1ο

Τ

27 Φ ε β ρ ο υά ρ ιο υ 11 Μ αρτίου 1991

κ ρ ιτ ικ ό γ ρ α φία

260

Ε πιμ έλ εια : Μ αρία Τ ροι

Φιλοσοφία

Οικονομία

Neumann F.: Η εύνοια της πολιτικής ελευθερίας (X. Στρατηγοπούλου, Διαβάζω, 259)

Μηλιάς Γ. - Ιωακείμογλου Η.: Η διεθνοποίηση του ελληνικού καπιταλισμού και το ισοζύγιο πληρωμών (Δ. Δημούλης, Αυγή, 17/3)

Πεκ Σ.: Ο δρόμος < λιγότερο ταξιδεμένος (Κ. Τσαούσης)

Έρευνες για την μυχή (Κ. Τσαούσης,

Έθνος,

22/3)

Πολιτική Εκλογές και κόμματα στη δεκαετία του ’80 (Β. Καπετανγιάννης, Καθημερινή, 22/3). Ελεφάντης Δ.: Στον αστερισμό του λαϊκισμού (Β. Πάσχος, Εποχή, 24/3) Ζουράρις Κ.: Γελάς Ελλάς Αποφράς (Ε. Αρανίτσης, Ελευθεροτυπία, 20/3) Λίποβατς Θ. Η μυχοπαθολογία του πολιτικού (Σ. Παπασπηλιόπουλος, Ο ικονομικός Ταχυδρόμος, 21/3) Χαραλάμπης Δ.: Πελατειακές σχέσεις και λαϊκισμός (Σ. Παπασπηλιόπουλος, Οικονομικός Ταχυδρόμος, 14/3). Μινκ Α.: Η μεγάλη χίμαιρα (Σ. Ντάλης, Αυγή, 20/3)

Κοινωνιολογία Γρίβας Κ.: Ναρκωτικά και εξουσία (Ν. Ντόκας, Ελευ­ θεροτυπία, 17/3) Benard C - Schlaffer Ε.: Η καθημερινή βία στο γά­ μο (Κ. Σταματίου, Ν έα , 16/3) Τέχνες ___ ' _________________

_

Αρκάς. Ξυπνάς μέσα μου το ζώο. (Ν. Ζαχαριάδης, Μ εσημβρινή, 16/3) Παννουλόπουλος Κ.: Τζάζ 1900-1990 (Ν. Φάις, Ε ­ λεύθερος Τύπος, 24/3), (Κ. Σταματίου, Νέα, 16/3) Μαρτινίδης Π.: Οι λέξεις στην αρχιτεκτονική και την επιστημονική σκέμη (Δ. Φιλιππίδης, Αντί, 22/3) Χατζηδάκης Μ.: Δομήνικος Θεοτοκόπουλος (Κ. Τσαούσης, Έθνος, 14/3) Ποίηση Αγγελάκη - Ρουκ Κ.: Επίλογος αέρας (Β. Χατζηβασιλείου, Καθημερινή, 15/3)

δελτιο/79 Αναγνωστάκης Μ.: (Επιμ.) Η χαμηλή φωνή (Α. Παπαδάκη, Αυγή, 17/3) Αντωνίου Τ.: Δεύτερη τριλογία, (Κ. Τσαούσης, Έ­ θνος, 22/3) Κάλβος Α.: Ωδαί (Κ. Χωρεάνθης, Διαβάζω, 259) Κουλούρης X.: Επιθυμίες (Υ. Κερεστετζή, Εξόρμη­ ση, 17/3) Λορέτης Λ.: Σημειώσεις στο περιθώριο της ποίησης (Κ. Τσαούσης, Έθνος, 14/3) Νικολοπούλου Π.: (Επιμ.) Η μάνα (Ν. Κεπέσης, Ρ ι­ ζοσπάστης, 21/3) Σαχτούρης Μ.: Καταβύθιση (Β. Χατζηβασιλείου, Α ­ ντί, 22/3) Φωστιέρης Α.: Το θα και το να του θανάτου (Γ. Μαρκόπουλος, Ριζοσπάστης, 24/3) Ουνγκαρέτπ Γ.: Ποιήματα (Μ. Φάις, Ελεύθερος Τύ­ πος, 17/3), (Μ. Δήτσα, Πολίτης, 111) Πεζογραφία

Φιτζέραλντ Φ.Σ.: Το απόγευμα ενός συγγραφέα (Η. Βάσου, Νίκη, 24/3) Μελέτες - Ιστορία Λογοτεχνίας - Δοκίμια Γιάκος Δ.: Ιστορία της ελληνικής παιδικής λογοτε­ χνίας (Η. Βάσου, Δ ημοκρ α τικός Λόγος, 24/3) Γιανναράς X.: Σχόλια στο Άσμα Ασμάτων (Ε. Αρανίτσης, Ελευθεροτυπία, 13/3) (Α.Λ, Μ εσημβρινή, 23/3) Γιώργης Γ.: Ο Σεφέρης περί των κατά την χώραν Κύ­ προν σκαιών (Δ. Σταμέλος, Ελευθεροτυπία, 20/3) Δασκαλόπουλος Δ.: Λογοτεχνικά περιοδικά της Αλε­ ξάνδρειας 1904-1953 (Γ. Κουβαράς, Διαβάζω, 259) Κωνσταντινίδης Α.: Η άθλια επικαιρότητα (Ν. Ντό­ κας, Ελευθεροτυπία, 24/3) Νόνικας Σ.: Καβάφης (Κ. Βαλαβάνης, Ελεύθερη Ώ ­ ρα, 24/3) Παιδικά

Αμπατζόγλου Π., κ.ά. Φανταστικά διηγήματα (Κ. Σταματίου, Ταχυδρόμος, 21/3) Δούκα Μ.: Εις τον πάτο της εικόνας (Σ. Τσακνιάς, Λ έ ­ ξη, 1 0 1 )

Η φυλλάδα του Μεγαλέξανδρου (Ν. Ντόκας, Ελευθε­ ροτυπία, 24/3) Καλούτσος Ν.: Το κλαμπ (Ν. Ντόκας, Ελευθεροτυ­ πία, 17/3)) (X. Παπαγεωργίου, Αυγή, 24/3) Κουτήφαρη — Φραντζέσκου Α.: Το αστροπελέκι (Δ. Ζαδές, Εξόρμηση, 24/3) Λαζάνης Ν.: Ίχνη σιωπής (Α.Λ., Μ εσημβρινή, 23/3) Ντακόλας Ν.: (Κ. Τσαούσης, Έθνος, 22/3) Μπακόλας Ν.: Καταπάτηση (Κ. Τσαούσης, Έθνος, 22/3) Νικολαΐδου Μ.: Η τελευταία λυγερή άνοιξη (Π. Μπουκάλας, Καθημερινή, 15/3 Χαριτόπουλος Δ.: Εναντίον του Marlboro (Μ. Θεοδοσοπούλου, Εποχή, 17/3) Βάιν Μ. Το θέατρο του πεπρωμένου (Π. Μηλιώρη, Πάνθεον, 19/3) Δωδέ Α. Ταρταρίνος ο εκ Ταρασκώνος (Φ. Δημητρακόπουλος, Καθημερινή, 22/3) Καρντέλλα Λ.: Ήθελα να φορέσω παντελόνια (Ε. Παραγιουδάκη, Ν ίκη, 24/3) Λεμ. Σ.: 1) Η αναζήτηση 2) Χειρόγραφα που βρέθη­ καν σε μια μπανιέρα (Μ. Θεοδοσοπούλου, Αντί, 22/3) Μπλένετ X.: Το ύφος ενός εγκλήματος (Μ. Φάις, Ε­ λεύθερος Τύπος, 17/3) Μπέρνχαρντ Τ.: 1) Μπετόν 2) Ο ανημιός του Βίτγκενστάιν (Δ. Τσατσούλης, Διαβάζω, 259) Οζλού Τ.: Οι κρύες παιδικές νύχτες (Κ. Σταμάτίου, Νέα, 16/3) Λίρεζ Ζ.: Η μπαλάντα της αμμουδιάς των σκύλων (Κ. Τσαούσης, Έθνος, 14/3) Τσάτουιν Μ.: Τα μονοπάτια των τραγουδιών (Π. Μπουκάλας, Καθημερινή, 22/3)

Μακ Ντόναλντ Α. - Φοξ-Νταίβς Σ.: Ο μικρός κάστο­ ρας και η ηχώ (Ε. Παπασωτηρίου, Μ εσημβρινή, 23/3) Χάντφορντ Μ.: Γουόλι (Ε. Σαραντίτη, Ελευθεροτυπία.

13/3) Ιστορία Σιμόπουλος Κ.: Ξενοκρατία, μισελληνισμός Kat υποτέλεια (Δ. Σταμέλος, Ελευθεροτυπία, 20/3) Χρονικό του 20ού αιώνα (Κ. Παπαπάνος, Π ολ ιτικ ά Θέματα, 22/3) Γκρεγκορόβιους Φ.: Μεσαιωνική Ιστορία των Αθη­ νών (Κ. Τσαούσης, Έθνος, 22/3) Βιογραφίες - Μαρτυρίες Αθανασόπουλος Κ.: Θητεία στο ναυτικό (Ν.Δ. Τριανταφυλλόπουλος, Καθημερινή, 24/3) Αρώνης Π.: Εμφύλιος (Γ.Τ, Ριζοσπάστης, 21/3) Δεληπέτρος Ν.: Αποφάσισα να μιλήσω (Κ. Παπαπά­ νος, Π ο λ ιτικ ά Θέματα, 22/3) Κανελλόπουλος Δ.: 1) Στα κοντοβούνια της δόξας 2) Στο βηματισμό της Ηλέκτρας (Γ.Κ. Μωραΐτης Ριζο­ σπάστης, 14/3) Μαυροειδής Λ.: Φάκελλος Καραγιώργη (ΜΑΤΖ, Α υ ­ γή, 24/3) Ξύδης Γ.: Λε-πα-νάσταση (Κ. Σταματίου, Ταχυδρό­ μος, 14/3) Σκαρδιάκος Γ.: Το νέο Φάληρο (Η. Βάσου, Νίκη, 24/3) Μοράβια Α.: — Αλκάν Α.: Η ζωή του Μοράβια (Κ. Σταματίου, Νέα, 23/3) Ταξιδιωτικά - Γεωγραφία Αλαβέρας Τ.: Σ’ ευθεία γραμμή (Ε. Κοτζιά, Κ α θη μ ε­ ρινή, 17/3) (Μ.Γ. Μερακλής, Λέξη, 101)

Τεύχος 78, Απρίλιος 1991 Μηνιαία επιθεώρηση, Μαυρομιχάλη 39, Αθήνα 106 80, τηλ. 36.19.837

Πολιτικά κείμενα των: Γ. Παρασκευόπουλου, Γ. Σακιώτη', Α· Παππά, θ. Παπακων­ σταντίνου Μιχάλης Παπαγιαννάκης: Ευρωοικολογικά 0. Παπακωνσταντίνου: Το σκοτεινό μέλ­ λον των αστικών συγκοινωνιών

ΦΑΚΕΛΟΣ ΕΝΕΡΓΕΙΑ του Διοικητή της ΔΕΗ κ· 0. Ξανθόπουλου Στέλιος Ψωμάς: Η ανάδυση του ηλια­ κού μας μέλλοντος Ε. Φωλτερμάγιερ: Νέες προφυλάξεις για την πυρηνική ενέργεια Κρ. Φλέηβιν: Εξακολουθεί νρ είναι επι­ κίνδυνο εγχείρημα

Συνέντευξη

Νίκος Βασιλάκος: Η παραγωγή βιοαερίου από τις χωματερές Η Greenpeace στην Ελλά δη: Συγέντευξη του ΉΧία Εύθυμιάπουχόυ /\. Γαβριλάκη ■Ζ. Κάλλια: Οι καρχαρίες κιν­ δυνεύουν Γρηγόρης Τσούνης: Η ελληνική ορνιθοπανίδα Μαρία Γανωτή: Ο άλλος πόλεμος Μιχάλης Μοδινός: Η Πάρος είναι ένα ελ­ ληνικά νησί Μπ. Γρανοτιέ: Προλεταριακές συγοικίες τΟυ ^ετξίκοϋ Γιώργος Ριτζούλης: Νέα πραγματικότητα καί νέα πολιτική αντίληψη

Λ Ο Γ Ο Τ Ε Χ Ν Ι Α ΓΙΑ Ν Ε Ο Υ Σ ι. D. Η.

L a w rence,

Ο Άνθρωπος που αγαπούσε τα Νησιά

Απόδοση Σπύρος Ηλιόπουλος 2. H o n o r e d e B a l z a c ,

Η Γρεναδιέρο (Το Σπίτι με τις Ροδιές)

Μετάφραση Έφη Κορόμηλά 3. H e r m a n B a n g ,

Οι Τέσσεροι Διάβολοι

Μετάφραση Κώστας Χατζόπουλος 4. J a m e s J o y c e ,

Η Πανσιόν και Άλλα Διηγήματα

Μετάφραση Κοσμάς Πολίτης 5. G io v a n n i V e r g a ,

Περιπλάνηση

Μετάφραση Ελένη Ροντογιάννη

7.

H er m a n M e l v il l e ,

Η Ιστορία του Τάουν-Χο

Μετάφραση A. Κ. Χριστοδούλου 9. L a f c a d i o H e a r n .

Όλεϋοοα και Άλλα Διηγήματα

Μετάφραση Πέτρος Π, Καλονάρος ίο . G a b r i e l e D ’ A n n u n z i o ,

Επίσκοπο & Σ ία

Μετάφραση Πέτρος Πικρός ι ι . H e in r ic h B o l l ,

Ιστορίες με Τσιγάρα

Μετάφραση Γιώργος Κεντρωτής i s . G a b r i e l e P ’ A n n u n z io ,

Η Γυναικαδέλφη

Μείβφραση Πέτρος Πικρός 16. G u s t a f G e i j e r s t a m ,

Το Αγόρι της Κυρά-Δένης

Μετάφραση Λέων Κουκούλας i s . V o l t a ir e ,

Ζαντίγκ,

ή

Το Πεπρωμένο

Μετάφραση Μανόλης Γιαλουράκης 19. R o b e r t M u s i l ,

Εικόνες

Μετάφραση Γιώργος Κεντρωτής 20. C h a r l e s B a u d e l a i r e ,

Ο Μικρός Γητευτής

Μετάφραση Κ. X. Σύρρος 2 ΐ. J a n N e r u d a ,

Ιστορίες από τη Μάλα-Στράνα

Μετάφραση Sofia Dorfiakova-Στάμου 23. G u s t a f G e i j e r s t a m ,

Ο Πέτρος με το Ένα Μάτι

Μετάφραση Λέων Κουκούλας

G U T E N B E R G

4 ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΚΕΔΡΟΣ Γ. Γενναδίου 3 - Τ η λ. 36.02.007

ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΠΕΖΟΓΡΑΦΙΑ

ΚΩΣΤΗΣ ΓΚΙΜΟΣΟΥΑΗΣ Ο άγγελος της μηχανής

ΣΠΥΡΟΣ ΠΛΑΣΚΟΒΙΤΗΣ Η κυρία της βιτ ρίνας

ΚΑΤΑΠΑΤΗΣΗ ΜΑΡΩ ΑΟΥΚΑ Εις τον πάτο της εικόνας ΝΙΚΟΣ ΜΠΑΚΟΑΑΣ Καταπάτηση

ΑΡΗΣ ΣΦΑΚΙΑΝΑΚΗΣ Ο τρόμος του κενού

ΑΑΕΞ. ΚΟΣΜΑΤΟΠΟΥΛΟΣ Τα δύο φορέματα ΓΙΩΡΓΟΣ ΧΕΙΜΩΝΑΣ Ο Εχθρός του ποιητή