Τεύχος 256

ΔΕΚΆΠΕΝΘΚΙ

?Πί0ΕΩΡΗΣ»

ΚΥΚΛΟΦΟΡΗΣΕ

ΚΥΚΛΟΦΟΡΟΥΝ ΣΤΙΣ

Ε κ δ ό σ ε ις

Κ α ς τ α ν ιω τ η

τ ο Ν εο Β ιβλίο του

Κ

ω ςτη

Π

α π α γ ιω ρ γ η

Ν τ ο ς τ ο γ ιε φ ς κ ι Ε πίσης Σ ια μ α ί α κ α ι Ε τ ε ρ ο θ α λ ή ΔΕΥΤΕΡΗ ΕΚΔΟΣΗ

Π ερί Μ έ θ η ς Τ ρίτη Ε κ λ ο ς η

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΠΑΤΑΚΗ ΒΙΒΛΙΑ ΓΙΑ ΤΟ ΓΥΜΝΑΣΙΟ Α ρ χ α ία ε λ λ η ν ικ ά Ανάλυση των διδασκόμενω ν έργω ν από διακεκριμένους συγγραφείς

Ν έα ε λ λ η ν ικ ά 3 τόμοι, ένας για κάθε τάξη

Έ κ θ εσ η - έκ φ ρ α σ η Γ. Γ\ακουμής- Π. Γιακουμής - Κ. Μαργώνης Ε κ θ εσ η/έκφ ρα ση (ένα Βιβλίο γα κάθε τάξη)

Ν ε ο ε λ λ η ν ικ ή γλώ σσα 3 Βιβλία νεοελληνικ ής γλώσσας ένα για κάθε τάξη

Λ ε ξ ικ ά Γ. Σακελλαριάδης (θεώρηση από Στ. Πατάκη) Ο ρθογραφικό λεξικό της δημοτικής Ομάδα φιλολόγω ν Ο ρθογραφικό - ερμηνευτικό λεξικ ό της νεοελληνικής γλώσσας

Ε ιδ ικ έ ς σ ε ιρ έ ς 1.

Εκπαίδευση στο σύγχρονο κόσμο

Ο μήρου Οδύσσεια (2 τόμοι) Ο μήρου Ιλιάδα (2 τόμοι) Δ ημ ο σ θ ένη λ’όγοι (Γ' Ο λυνθιακός) Θ ουκυδίδη Σικελικά (2 τόμοι) Ν εοελληνική λογοτεχνία για την Α' γυμνασίου, μέρος α: ποίηση

2.

Ερμηνευτικές εκδόσεις αρχαίων Ελλήνων συγγραφέων Αθ. Κ. Φραγκούλη Α νθολογία αρχαίας ελληνικής λυρικής ποίησης Θ ουκιδίδη, Επιτάφιος Π ερικλή Θ ουκυδίδη, Ιστορία Ευριπίδη, Ιφιγένεια η εν Ταύροις

100 συγγραφείς 400 τίτλοι

ΝΙΚΗΤΑΡΑ 3, 106 78 ΑΘΗΝΑ, ΤΗΑ 36.38.362 - FAX: 36.28.950

ΕΚΔΟΣΕΙΣ

ΠΑΤΑΚΗ

ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΔΙΑΘΕΣΗ: ΕΜΜ. ΜΠΕΝΑΚΗ 16, ΑΘΗΝΑ

rf

Ν ΙΚ Ο Σ ΣΤ. Α Ν Α Σ Τ Α Σ ΙΑ Δ Η Σ

ΧΗΜΕΙΑ ΛΥΚΕΙΟΥ

• ΝΕΕΣ ΕΚΔΟΣΕΙΣ 1990 • Για τους μαθητές όλων των τάξεων του Λυκείου

Gutenberg —

____________ —

J

τα καινούργια μας βιβλία

στου γκοβόστη

Ζωοδόχου Πηγής 21 - τηλ. 36.15.433

ΚΥΚΛΟΦΟΡΕΙ ΚΩΣΤΑ ΜΑΡΔΑ Η Ελλάδα στα των Βάσεων ΑΠΟ ΤΟ ΔΟΓΜΑ ΤΡΟΥΜΑΝ ΣΤΟΝ Α.ΠΑΠΑΝΔΡΕΟΥ Ο ρόλος των Βά­ σεων στους αραβοϊσραηλινούς πολέμους και στις ελληνοτουρκικές κρίσεις από το 1948 μέχρι σήμερα · Η στάση Καραμανλή, Παπανδρέου, Μητσοτάκη απέναντι στις Η.Π.Α. και στην Ε.Σ.Σ.Δ. · Πώς διαπραγμα­ τεύεται η Τουρκία · Η ηλεκτρονική κατασκοπεία από Κρήτη προς Μέση Ανατολή · Αντίποινα Χουσεΐν-Καντάφι · Τα άδυτα πυραυλικών εγκα­ ταστάσεων του ΝΑΤΟ στην Αττική · Βάσεις και 17 Νοέμβρη. Ένα συναρπαστικό βιβλίο με αποκαλυπτικές φωτογραφίες και ντοκουμέντα. ΔΕΥΤΕΡΗ ΕΚΔΟΣΗ

ΕΚΔΟΣΕΙΣ

ΚΑΣΤΑΝΙΩΤΗ

Μετά το Χρόνο και το Χώρο του Θείου Αλβέρτου ΚΥΚΛΟΦΟΡΟΥΝ δύο ακόμη θαυμάσια βιβλία για νεαρούς αναγνώστες

P e te r W ard

B ria n B o lt

ΤΑΞΙΔΕΥΟΝΤΑΣ Μ Ε ΤΟΝ ΚΥΡΙΟ ΔΑΡΒΙΝΟ

ΜΑΘΗΜ ΑΤΙΚΕΣ ΣΠΑ ΖΟ ΚΕΦ Α Λ ΙΕΣ 1

• «Αν νομίζετε πως η θεωρία του Δαρβίνου πέφτει βα­ ριά για τα παιδιά, ξανασκεφτείτε το...»

• «Ο καλύτερος τρόπος να προκαλέσεις το ενδιαφέρον για τα μαθηματικά σε μαθητές και μη ειδικούς είναι να τους παρουσιάσεις ένα περίεργο μαθηματικό παιχνίδι, μια σπαζοκεφαλιά, ένα μαγικό τρυκ, ένα αστείο, ένα πα­ ράδοξο ή τέλος πάντων κάτι από όλα εκείνα που οι πληκτικοί καθηγητές προσπαθούν να αποφύγουν γιατί δεν τα θεωρούν σοβαρά...»

σελ. 125, έγχρ., 1400 δρχ., από 10 ετών και πάνω.

σελ. 195, Α/Μ, 1500 δρχ., από 11 ετών και πάνω.

• «...Εμπνευσμένο και εξαιρετικό βιβλίο... Πρέπει να το διαβάσουν τα παιδιά όλου του κόσμου».

Martin Gardner

ΕΚΔΟΣΕΙΣ

κάτοπτρο Ισαύρων 10, 114 71 Αθήνα τηλ.: 364.32.72, fax: 364.18.64

ΔΙΑΒΑΖΩ ΔΕΚΑΠΕΝΘΗΜΕΡΗ ΕΠΙΘΕΩΡΗΣΗ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ

Π Ε Ρ Ι Ε Χ Ο Μ Ε Ν Α

Α. Μεταξύ 26, Αθήνα - 106 81 Σύνταξη: 36.40.487 Λογιστήριο: 36.40.488 Διαφημίσεις: 36.42.789 Συνδρομές: 36.42.765

Τεύχος 256 ( Φεβρουάριον 1991

ΧΡΟΝΙΚΑ ΜΟΛΙΣ ΚΥΚΛΟΦΟΡΗΣΑΝ: Επιμέλεια Ηρακλής Παπαλέξης Η ΑΓΟΡΑ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ ΕΡΕΥΝΑ: Οι ρίζες των «Ψηλών Βουνών» του Ζαχαρία Παπαντωνίου (Γράφει ο Χάρης Σακελλαρίου) ΕΡΕΥΝΑ: Βιβλιοθήκες και βιβλιοθηκάριοι στην πρωτοβάθμια και δευτεροβάθμια εκπαίδευση (Γράφει ο Στέργιος Χάνος)

8 10 11 14

Τιμή: Δρχ. 500 ΑΦΙΕΡΩΜΑ Ιδρυτής: Περικλής Αθανασόπουλος Διευθυντής: Γιώργος Γαλάντης Αρχισυντάκτης: Ηρακλής Παπαλέξης Σύνταξη: Κατερίνα Γρυπονησιώτου, Βα­ σίλης Καλαμαράς, Ηρακλής Παπαλέξης, Βάσω Σπάθή Οικονομικός υπεύθυνος: Βάσω Σπάθή Συνδρομές: Κατερίνα Γρυπονησιώτου Διαφημίσεις: Ηρακλής Παπαλέξης Σελιδοποίηση-Μοντάζ: Νένη Ράις Γλωσσική επιμέλεια-Διορθώσεις: Βίκυ Κωτσοβέλου Στοιχειοθεσία: Φωτοκύτταρο Ε.Π.Ε., Υμηττού 219, τηλ. 75.16.333 Φωτογραφίσεις-Μοντάζ: I. Χριστοδουλάκος - 1. Κοργιαλάς Ο.Ε., Α. Μεταξά 26, τηλ. 36.41.134 Εκτύπωση: Αφοί Τσαλδάρη Ο.Ε., Φυλής 35, Καματερό, τηλ. 23.18.444 Βιβλιοδεσία: Νικ. Κατριβάνος και Σία Ο.Ε., Στ. Γόνατά 48, τηλ. 57.49.951 Διανομή: Νέο Πρακτορείο Τύπου Ιδιοκτήτης-Εκδότης: Γιώργος Γαβαλάς Κεντρική διάθεση: Αθήνα: «Διαβάζω» Θεσσαλονίκη: Βιβλιοπωλείο «Κέντρο του βιβλίου» Λασσάνη 9 τηλ. 237.463 Εξώφυλλο: Γιώργος Γαλάντης

Θάνος Φωσκαρίνης: Χρονολόγιο Αλμπέρτο Μοράβια Θανάσης Μ ετσιμενίδης: Μ ερικές σκέψεις για το ιδιαίτερο στιλ του Μοράβια Αλμπέρτο Μοράβια: Σύντομη αυτοβιογραφία Το Βατικανό καταδικάζει τον Μοράβια Αλμπέρτο Μοράβια: «Εγώ και οι κριτικο ί» Ντάτσια Μαραΐνι: Ο μικρός Αλμπέρτο Φεντερίκο Φελίνι: Η οθόνη ήταν αυτός Αλμπέρτο Μοράβια: Βεατρίκη Τσέντσι Εμμανουέλε Γκράσι: Στο φόντο των σελίδων του Μοράβια Αλμπέρτο Μοράβια - Αλαίν Ελκάν: Η ζωή του Α. Μοράβια Θάνος Φωσκαρίνης: Βιβλία του Α. Μοράβια μεταφρασμένα στα ελληνικά - Πρώτη καταγραφή

18 26 29 32 33 34 56 57 61 64 67

ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ Ο Γκερτ Χόφμαν μιλάει στον Βασ. Κ. Καλαμαρά

70

Ο ΔΗ ΓΟ Σ ΒΙΒΛΙΩΝ ΕΠΙΛΟΓΗ ΚΙΝΗΜΑΤΟΓΡΑΦΟΣ: Γράφει ο Νίκος Κολοβός ΠΟΙΗΣΗ: Γράφουν ο Γιάννης Κουβαράς και ο Χρήστος Ηλιόπουλος ΠΕΖΟΓΡΑΦΙΑ: Γράφουν ο Δημήτρης Τσατσούλης και ο Κρίτων Χουρμουζιάδης Μ ΕΛΕΤΕΣ: Γράφει η Μαρίκα ΘωμαδάκηΙΣΤΟΡΙΑ: Γράφει ο Αποστολής Ανδρέου

75 78 82 85

ΠΛΑΙΣΙΟ Γράφει η Νένα I. Κοκκινάκη ΔΕΛΤΙΟ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΟ ΔΕΛΤΙΟ

37

ΚΡΙΤΙΚΟΓΡΑΦΙΑ

48

στο επόμενο «Διαβάζω»

αφιέρωμα στον Μαριβό

Παρακαλούμε τους εκδότες να αποστέλλουν το συντομότερο δυνατόν τα βιβλία τους στα γραφεία του περιοδικού για την άμε­ ση ενημέρωση της συντακτικής επιτροπής, η οποία υπογράφει τα κείμενα που ακολουθούν.

Όμορφος κόσμος ηβικός, αγγελικά πλασμένος Σ υμβαίνει σπάνια στο χώρο του παιδικού βιβλίου να 6iuous * κανείς και να απολαμβάνει ένα κείμενο τόσο καίριο, με χιούμορ και αμεσότητα, όσο το «Ν’ απαντάς ευγενικά, μικρό μου!» της άγνωστης, σε μας, Ουγγαρέζος Γιανικόβσκι. Από την άλλη, τα απλά και αφοπλιστικά σκίτσα ακολουθώ­ ντας το πνεύμα του κειμένου, το υπηρετούν πιστά αποτελών­ τας μιαν αδιάσπαστη ενότητα. Έτσι η απόλαυση είναι διπλή και το μήνυμα περνάει αβίαστα στον αναγνώστη. Το ερώτημα βέ­ βαια είναι σε ποιον απευθύνεται αυτό το βιβλίο. Στους μεγά­ λους - σε όσους είναι έτοιμοι ν’ αποδεχθούν τα λάθη τους ή στα παιδιά τα οποία προφανώς θα ανακαλύψουν τους λό­ γους για τους οποίους η κοινωνία την ενηλίκων είναι καταπιε­ στική και αυταρχική; Η απάντηση σ’ αυτή την περίπτωση είναι εύκολη μιας και όλοι συμφωνούν ότι απόδειξη της αξίας ενός παιδικού βιβλίου είναι ν’ αντέχει στην άκαμπτη, συνήθως, αυ­ στηρότητα των μεγάλων σε ηλικία αναγνωστών. Εμείς, λοιπόν, οι άκαμπτοι κριτές της παιδικής συμπεριφοράς ανακαλύπτουμε, μέσα από τις σελίδες του πανέξυπνου αυτού βιβλίου, τον κόσμο των παιδιών και τα προβλήματα που ως γο­ νείς ή ως μεγάλοι - λες και είναι κάποιο αξίωμα - δημιουργού­ με στα παιδιά. Είναι κοινός τόπος ότι τόσο η οικογένεια, όσο και το σχολείο, σε αγαστή σύμπνοια, φροντίζουν τη διάπλαση των παιδιών με τέτοιο τρόπο, ώστε να είναι αποδεκτά στον κόσμο των ενηλί­ κων. Ά λλο τόσο ευνόητο είναι τα παιδιά να ανακαλύπτουν ότι ζουν σ’ έναν αφιλόξενο κόσμο όπου οι μεγάλοι, οι κυρίαρχοι, ε­ πιβάλλουν τις θελήσεις τους. Το βιβλίο αρχίζει λοιπόν με την εξομολόγηση ενός πανέξυ­ πνου πιτσιρίκου: «Ό ταν με ρωτάνε κάτι, πρέπει ν’ απαντάω ευ­ γενικά, γιατί αν δε το κάνω, τότε μου λένε: Ν’ απαντάς ευγενικά όταν σου μιλάνε!» και συνεχίζει στις επόμενες σελίδες να περι­ γράφει την αιχμαλωσία του στον κόσμο των μεγάλων και κυ­ ρίως της οικογένειάς του. Θύμα της ηλικίας του ο πιτσιρίκος αναρωτιέται γιατί όταν μι­ λάει χωρίς άδεια οι γονείς του τον αποστομώνουν μ’ ένα: «Μα πώς είναι δυνατόν ένα παιδί της ηλικίας σου να λέει τέτοιες βλα­ κείες!» ή όταν κλαίει, τον κατακεραυνώνουν μ’ ένα: «Γιατί κλαις σαν χαζός;». ' Ά λλη απορία του είναι γιατί ο πατέρας του όταν ρωτάει: «Τι νέα;» εννοεί πάντα αν σηκώθηκε στο μάθημα ή αν τέλειωσε τις υποχρεώσεις του και όχι αν το κόκκινο αυτοκινητάκι του ξεπέρασε το μπλέ. Αναρωτιέται επίσης πώς καταφέρνουν οι μεγά­ λοι να μιλάνε με τις ώρες και για πράγματα που αυτός δεν λέει

χρονικά 19 απολύτως τίποτα, για να καταλήξει πως όταν γίνει μεγάλος θα είναι προσεκτικός στις ερωτήσεις που κάνει σ’ ένα παιδί ώστε να μη χρειαστεί ποτέ να πει «Ν’ απαντάς ευγενικά όταν σου μι­ λάνε». Βέβαια σ’ αυτές εδώ τις αράδες δεν αποκαλύπτεται ούτε το χιούμορ ούτε η σοβαρότητα αυτού του βιβλίου. Το υπαινιχθήκαμε, ήδη. Οι μεγάλοι όταν έχουν κάτι να πουν, χρησιμο­ ποιούν τόσο περίπλοκους μηχανισμούς, ώστε τους διαφεύγει, τις περισσότερες φορές, η ουσία.

Eva Janikovzky. Ν ’ απαντάς ευ γενικά , μικρό μου. Εικον.: Lazio Reber. Απόδοση■ Νίκος Δαμιανίδης. Αθήνα, Τέσσερα, 1990. Σελ. 60.

Δίγλωσσες εκδόσεις για παιδιά και νέους

Σ ε παιδιά και νέους που ασχολούνται με την εκμάθηση της ελ­ ληνικής και αγγλικής γλώσσας απευθύνονται τα τρία αυτά βιβλία-παραμύθια. Τα κείμενα έχουν στόχο να διατηρήσουν το μύθο που χάνεται στην εποχή μας και τις διαχρονικές αξίες της ζωής, τις οποίες δεν μπορεί να καταργήσει ο αλλοτριωτικός χαρακτήρας της ε­ ποχής μας. Τα τρία εικονογραφημένα βιβλία αποτελούν την αρχή μιας φι­ λόδοξης σειράς 23 βιβλίων που θα ολοκληρώσουν μια πολύ κα­ λή προσπάθεια στο χώρο του παιδικού βιβλίου. Είναι αλήθεια ότι πρόκειται για μια πρωτοποριακή έκδοση που μπορεί να προωθήσει σε σημαντικό βαθμό την ελληνική γλώσσα στην Ευρώπη του ’92. Παρότι όμως η έκδοση είναι φροντισμένη (άριστη εκτύπωση - πολυτελές χαρτί) η εικονογράφηση και των τριών βιβλίων μι­ μείται ανεπιτυχώς τον τρόπο που ζωγραφίζουν τα παιδιά. Στις ζωγραφιές των παιδιών εμπεριέχεται η υψηλή - τις περισσότε­ ρες φορές - αισθητική τους, παράλληλα με την απλότητα και την αμεσότητα των βιωμάτων της ηλικίας τους. Οι τρεις εικονογράφοι έχουν πέσει στο λάθος αυτής της μίμησης με αποτέλε­ σμα να μην υπηρετούν τα κείμενα. Χρειάζεται μεγαλύτερη π ρο­ σοχή σ’ αυτόν τον τομέα, μια και τα παιδικά μάτια είναι οι πιο αυστηροί και άδολοι κριτές. Η απόδοση του ελληνικού κειμένου στα Αγγλικά χωρίς να ολι­ σθαίνει σε μια κατά λέξη μετάφραση, η οποία θα ακύρωνε τους στόχους αυτής της προσπάθειας, λαμβάνει υπόψη τις ιδιομορ­ φίες τόσο της ελληνικής όσο και της αγγλικής γλώσσας. Έτσι κατορθώνει να μεταφέρει από τη μια γλώσσα στην άλλη την αί­ σθηση ότι κάθε γλώσσα έχει τους δικούς της κανόνες - και δο­ μή - στους οποίους οφείλουμε ανενδοίαστα να υπακούμε. ΕΙΡΗΝΗ ΚΑΜΑΡΑ ΤΟΥ-ΓΙΑΛΛΟΥΣΗ. Το αγόρι και η Ελπίδα. Εικον.: Γιώργος Στρίγκος. Απόδοση στα Αγγλικά: Άννα Ορφανίδου. Αθήνα, Αθηνά. Σελ. 40. ΕΙΡΗΝΗ ΚΑΜΑΡΑ ΤΟΥ-ΓΙΑΛΛΟΥΣΗ. Η χρυσή φυλακή. Εικον. Ειρήνη Καμαράτου-Γιαλλούση. Απόδοση στα Αγγλικά: Άννα Ορφανίδου. Αθή­ να, Αθηνά. Σελ. 32. ΕΙΡΗΝΗ ΚΑΜΑΡΑΤΟΥ-ΓΙΑΛΛΟΥΣΗ. Το πέτρινο πουλί. Εικον. Ανδρόνι­ κος Ψωμάς. Απόδοση στα Αγγλικά: Άννα Ορφανίδου. Αθήνα, Αθηνά. Σελ. 40.

κρυφοκοιτάζω απ’ την πόρτα για να τους δω και να τους ακούσω να μιλούν όλοι συγχρόνως.

η ΑΓΟΡΑ του ΒΙΒΑΙΟΥ από 6 Ιανουάριου έως 19 Ιανουάριου 1991 Αριστοτέλης-Παγκράτι, Γκο6όστης-Αθ., ΓκρίτσηςΓεωργιάδης-Καλλιθέα, Γρηγόρης-Αθ.( Δωδώνη-Αθ., Ελευθερουδάκης-Αθ., Ενδοχώρα-ΑΘ., Εστία-Αθ., Ιανός-Θεσσ., Καρδαμίτσας-Αθ., Κατώι του ΒιβλίουΘεσσ., Λέσχη του Βιβλίου-Αθ., Μεθενίτης-Πάτρα, Μττοστάνογλου-Πειραιάς, Όμηρος-Βόλος, Παρά Πέντε-ΑΘ., Πιτσιλός-ΑΘ., Ραγιάς-Θεσσ., Ρόμβος-ΑΘ., Ο πίνακας παρουσιάζει τα εμπορικότερα βιβλία ενός δεκαπενθημέρου, σύμφωνα με τα στοιχεία που μας παραχώρη­ σαν 20 βιβλιοπώλες απ’ όλη την Ελλάδα, δηλώνοντας ο κάθενας τους τέσσερα βιβλία που είχαν τις περισσότερες πωλήσεις στο βιβλιοπωλείο του κατά το διάστημα αυτό. Έτσι κάθε βιβλιοπωλείο δίνει τέσσερις βαθμούς στο βιβλίο που είχε τις περισσότερες πωλήσεις, τρεις βαθμούς στο αμέσως επόμενο, δύο βαθμούς στο τρίτο κατά σειρά βιβλίο, ενώ ένα βαθμό παίρνει το τέταρτο.

I ΕΜ ΠΕΙΡΙΚΟΣ Α.: Ο Μέγας Ανατολικός | Ν ΤΕΠ ΑΝ ΝΗ Σ Γ.: Η Δ ίκη

ΑΓΡΑ

ΓΝΩΣΗ

| ΟΣΤΡΟΒΣΚΙ Β. - ΧΟΪ Κ.: Στα άδυτα της MOSSAD | ΒΑΜΒΟΥΝΑΚΗ Μ.: Κλειστά μάτια ΓΕΡΜΑΝΟΣ Φ.: Ελλάς υπό το μηδέν | ΔΟΥΚΑ Μ.: Εις τον-πάτο της εικόνας ΕΛ ΥΤΗ Σ Ο.: Ιδιω τική οδός

ΚΑΚΤΟΣ ΚΕΔΡΟ Σ

ΑΓΡΑ

Μ Α ΤΕΣΙΣ Π .: Η μητέρα του σκύλου

ΚΑΣΤΑΝΙΩΤΗΣ

Π ΑΡΑΣΚΕΥ ΟΠΟΥ ΛΟΣ Π.: Ο Καραμανλής | ΤΖΟ ΫΣ ΤΖ .: Οδυσσέας

ΠΟΝΤΙΚΙ

ΦΙΛΙΠΠΟΤΗΣ

ΦΥΤΡΑΚΗΣ

ΚΕΔΡΟΣ

ΠΕΤΡΟΠΟΥΛΟΣ X .: Γδάρτης ονείρων

ΝΕΑ ΣΥΝΟΡΑ

| ΤΑΡΚΟΦΣΚΙ Α.: Μαρτυρολογίο (Ημερολόγιο 1970-1986)

ΝΕΦΕΛΗ

χρονικα/11

του Ζαχαρία Πατταντωνίου Θ’ άξιζε, αλήθεια, να το πανηγυρίσει κανείς, σα διαπίστωνε πως κάτι νέο, πρωτότυπο, πρωτοποριακό, ξεκίνησε από τούτα τα χώματα κι απ’ αυτό τον πνευματικό και πολιτιστικό χώρο που λέγεται Ελλάδα. Δυστυχώς, όμως, η πραγματικότητα δεν έχει ευδοκήσει ως τώρα να μας επιφυλάξει τέτοιου εί­ δους χαρές. Αν εξαιρέσουμε τους ενδόξους μας προγόνους, που, αληθινά, στάθηκαν οι φωτοδότες του αρχαίου κόσμου, εμείς, οι νεότεροι επίγονοί τους και θεματοφύλακες της πνευματικής τους κληρονομιάς, τίποτε ή σχεδόν τίποτε το αξιόλογο και πρωτοποριακό δεν καταφέραμε να φέρουμε στο φως και να χαρίσουμε στην ανθρωπότητα. ο έχουν πει κι άλλοι. Το τόνισε, απ’ το 1929, κι ο Γ. Θεοτοκάς στο «Ελεύθερο Πνεύμα»: «Μες στο δημιουργικό αναβρασμό της σημερινής Ευρώ­ πης τι θέση κρατά η Ελλάδα; Τι συμβολή Προσφέ­ ρουμε στις μεγάλες προσπάθειες που καταβάλλο­ νται σήμερα; Τίποτα! Δεν αντιπροσωπεύουμε τίπο­ τα, κανείς δε μας λογαριάζει στα σοβαρά». Πι­ στεύω πως πολύ λίγα πράγματα έχουν αλλάξει από τότε. Κι όμως, δέκα περίπου χρόνια πιο πριν, συγκεκρι­ μένα στα πλαίσια της Εκπαιδευτικής Μεταρρύθμι­ σης του 1917, είδε το φως της δημοσιότητας και εισήχθη πανηγυρικά μες στα σχολεία ένα βιβλίο, ένα αναγνωστικό της Γ' τάξης του δημοτικού σχολείου, που - εκτός από το επίσημο κράτος, που μια επι­ τροπή που συγκρότησε το χαρακτήρισε, μαζί με άλ­ λα, ως «έργον ψεύδους και κακοβούλου βουλήσεως» - απόσπασε και συγκέντρωσε τις πιο διθυραμ­ βικές κρίσεις και τους πιο ανεπιφύλακτους επαί­ νους για την πρωτοτυπία και δροσερότητά του, για την αλήθεια και την παιδικότητά του και για την πρόθεσή του ν’ αποτελέσει έναν ύμνο στην ελληνι­ κή ύπαιθρο και τις πολιτιστικές αξίες του ελληνικού λαού. Για τις ευμενείς εκείνες κρίσεις δε διατηρώ κα­

Τ

μιά σχεδόν επιφύλαξη, έστω κι αν, γενικά, αποτε­ λούν προϊόν πλεονάζοντος ενθουσιασμού. Ας μου επιτραπεί μόνο να κάμω ορισμένες παρατηρήσεις, που κι άλλοτε τις έχω εκφράσει και που οι πιο βασι­ κές είναι τρεις: α. Το βιβλίο ορίστηκε ως αναγνωστικό της Γ' τά­ ξης του δημοτικού σχολείου, δηλαδή για ανάγνω­ σμα παιδιών ηλικίας 8-9 ετών. Τα πολιτιστικά όμως και τα περισσότερα από τα άλλα μορφωτικά στοι­ χεία που περιέχονται σ’ αυτό ξεπερνούν τον γνωσιολογικό κύκλο και τις νοητικές κ.λπ. ικανότητες των παιδιών της ηλικίας αυτής, ενώ οι κοινωνικές σχέσεις στις οποίες αναφέρεται ξεφεύγουν απ’ αυ­ τές που αυτά τα παιδιά μπορούν να συλλάβουν ή που τα ενδιαφέρουν. β. Δίνεται μεγάλη έμφαση στο λαογραφικό στοι­ χείο (κάτω απ’ την επίδραση, πιστεύω, και των ερ­ γασιών του Ν. Πολίτη - αποτελεί, άλλωστε, ση­ μαία της ανερχόμενης αστικής τάξης, σε όλες τις χώρες, η στροφή προς τα δημιουργήματα του λαού) - κι ελάχιστη επαφή με τον σύγχρονο κόσμο και τον πολιτισμό επιχειρείται. γ. Ασχολείται, βασικά, με την περιγραφή ενός συγκεκριμένου γεωγραφικού χώρου, της πατρίδας

12/χρονικα του συγγραφέα του βιβλίου, της Ευρυτανίας, κι α­ γνοείται, σχεδόν εντελώς, η υπόλοιπη Ελλάδα - ε­ νώ το αναγνωστικό αυτό προοριζόταν για τα Ελλη­ νόπουλα όλης της Ελλάδας (αστικής, πεδινής, νη­ σιωτικής, ορεινής). Αλλά οι παρατηρήσεις μου, που πρώτη φορά εδώ και με κάθε επιφύλάξη διατυπώνω, δεν αναφέρονται τόσο στο περιεχόμενο ή στη μορφή του βι­ βλίου, αλλά στην πρωτοτυπία του, για την οποία τό­ σος έγινε λόγος. Ανεπιφύλακτος κι εγώ θαυμαστής τόσο του βιβλίου όσο και του συγγραφέα του, στά­ θηκα κάποια στιγμή, σαν ταραγμένος στη μέση του δρόμου, μ’ ένα σωρό ερωτηματικά. Μια φωνή από μέσα μου άρχισε να με παρατηρεί, ότι στις κρίσεις μου και στις ιδέες που εσωτερικεύω θα έπρεπε να είμαι περισσότερο προσεχτικός.

από κουζίνα, ετοίμασε κάτι με τη βοήθεια του μι­ κρού Σέρβις κι όλα τα παιδιά έφαγαν καλά και με ό­ ρεξη». Στα «Ψηλά Βουνά» ένας από τα παιδιά λέει στον λαίμαργο Φουντούλη, που ανυπομονεί πότε θα φάνε: «Ε, όσο για σήμερα, έχετε δα έναν κουτσομάγερα, τον Αντρέα. Αυτός έμαθε από τους λοτό­ μους το γιαχνί». Και, βέβαια, το έφαγαν και τούτοι με αρκετή όρεξη, και για τον πρόσθετο λόγο ότι αρ­ κετοί βοήθησαν να γίνει, κι έτσι «τρώνε φαγητό δι­ κό τους».

6. Μια ζωή όμως που, κατά τα δεδομένα, πρόκει­ ται να διαρκέσει σ’ ένα έρημο ή άγνωστο μέρος δεν είναι δυνατό να περάσει έτσι, πρόχειρα, δίχως ορ­ γάνωση. Τα παιδιά του οικοτροφείου του Όκλαντ, έπειτ’ από συζήτηση, αποφάσισαν να οργανωθούν σε κοινότητα. «Ο Γκόρντον και οι σύντροφοί του ορ­ γάνωσαν τη ζωή τους μ’ έναν κανονικό τρόπο. Ο φορμή στάθηκε η, ξανά, ανάγνωση του γνω­ Γ κόρντον ρύθμισε το γρηγορότερο τα καθήκοντα στού βιβλίου του Ιουλίου Βερν «Δυο χρόνια του καθενός. Και, φυσικά, ανάλογα με τις δυνάμεις διακοπές» (Deux ans de vacances), που κυκλοφορεί του καθενός στην κοινή προσπάθεια για επιβίωσή αυτούσιο ή σε διασκευή από διάφορους εκδοτικούς τους», γράφει ο Βερν. οίκους.,Οι αντιστοιχίες ανάμεσα στα δυο βιβλία με Στα «Ψηλά Βουνά» ο Στέφανος συμβουλεύει τα ξάφνιασαν - και με απογοήτευσαν. Σημειώνω εδώ παιδιά: «Είστε είκοσι έξι συγκάτοικοι, που πρέ­ μερικές: πει να ζήσετε μαζί στο ίδιο μέρος· έχετε τις ίδιες 1. Γενικά, και στα δυο βιβλία πρόκειται για «δια­δυσκολίες και τις ίδιες ωφέλειες. Κάνετε λοιπόν κοπές», που κάνουν κάποιοι μαθητές ενός σχο­ μια κοινότητα. Πώς αυτή θα ζήσει χωρίς μαγαζί, λείου. Μόνο που ενώ στα «Ψηλά Βουνά» διαρκούν χωρίς μύλο, χωρίς τίποτα; Κάποιος από σας πρέπει δυο μήνες, στο βιβλίο του Ιουλίου Βερν διαρκούν, να γίνει φούρναρης, άλλος μπακάλης, άλλος μυλω­ αναγκαστικά, δυο χρόνια. Κι ενώ του πρώτου είναι νάς...» Όπως κι έγινε. «Καθένας εργάστηκε για τον ηθελημένες και προγραμματισμένες, στο δεύτερο εαυτό του, αλλά και για όλους· όλοι πάλι δούλεψαν είναι απρόβλεπτες ως προς τη διάρκειά τους. Αλλά, για τον ένα. Έτσι έκαμαν εκείνο που λέμε κοι­ βέβαια, κι εκεί η αρχική πρόθεση ήταν να κρατή­ νότητα». σουν δυο μήνες, «δυο μήνες ανεξαρτησίας, δυο μή­ Ήταν η εποχή που είχαν γίνει σ’ όλο τον κόσμο νες ελευθερίας», όπως λέει ο Βερν. γνωστές οι σχολικές κοινότητες του Lietz και του 2. Η ηλικία των παιδιών που κάνουν τις διακο­Wynneken - λίγο αργότερα ο Μιχ. Παπαμαύρος πές. Θα περίμενε κανένας ένα βιβλίο που προορίζε­ θα δημοσιεύσει τη «Σχολική Κοινότητα» - κι η απή­ ται για παιδιά 8-9 ετών να περιγράφει διακοπές παι­ χηση απ’ όλ’ αυτά ήταν ευνοϊκή. Μόνο που ο I. Βερν διών της ηλικίας αυτής ή, έστω, παιδιών του δημοτι­ δε δίστασε να βάλει τα παιδιά της δικής του κοινό­ κού σχολείου. Αλλά, όπως μας πληροφορεί ο συγ­ τητας να βγάλουν και αρχηγό, ενώ ο Ζαχ. Παπα­ γραφέας του βιβλίου, τις διακοπές θα τις κάμουν ντωνίου, ξέροντας το «φιλόπρωτο» του Έλληνα, μι­ «παιδιά, που είναι στην τελευταία τάξη του ελληνι­ κρού και μεγάλου, και σοφά ποιώντας, απέφυγε το κού», δηλ. παιδιά 14-15 χρόνων. σχετικό σκόπελο. Τα παιδιά της περιπέτειας του Βερν είναι τρόφι­ 7. Στους χώρους που τα παιδιά του οικοτρο­ μοι ενός οικοτροφείου του Όκλαντ της Νέας Ζη­ φείου Τσέρμαν δημιούργησαν ή εξερεύνησαν θα λανδίας και «απ’ όλες τις τάξεις του Τσέρμαν, από δώσουν διάφορα ονόματα. Να μερικά απ’ αυτά: 8 ως 14 χρόνων». Τα πιο πολλά, βέβαια, είναι από 12 «Σπηλιά του Γάλλου», «Λίμνη της οικογένειας», χρόνων και πάνω. Η διαφορά ηλικίας δίνει τη δυνα­ «Ψεύτικη Θάλασσα», «Νότιος Βάλτος», «Ακτή της τότητα στον Βερν ν’ αφήσει ν’ αναπτυχθούν ανάμεΚαταιγίδας», «Γήπεδο των σπορ», «Σλούγκυ», «Αί­ σά τους σχέσεις πραγματικής ανθρώπινης κοι­ θουσα Αποθήκης» κ.ά. νωνίας. Αλλα και τα παιδιά των «Ψηλών Βουνών» δεν έ­ 3. Ο αριθμός των παιδιών είναι σχεδόν παραπλή­μειναν πίσω. Κρέμασαν πάνω απ’ τις πόρτες των εν­ σιος: 15 στον Βερν, 25 στον Παπαντωνίου. διαιτημάτων τους τις επιγραφές: α) ΠΑΝΤΟΠΩ4. Τα παιδιά πρέπει κάπου να στεγαστούν. ΣτονΛΕΙΟΝ, ΖΑΧΑΡΟΠΛΑΣΤΕΙΟΝ, ΛΑΧΑΝΟΠΩΛΕΙΟΝ Βερν αρχικά στις καμπίνες της σκούνας «Σλούγκυ» ΚΑΙ ΑΛΛΑ ΠΟΛΛΑ ΚΑΤΑΣΤΗΜΑΤΑ, β) ΜΕΓΑ ΚΑΦΕκι αργότερα στη «Σπηλιά του Γάλλου», που τη διαρ­ ΝΕΙΟΝ «Η ΣΥΝΑΝΤΗΣΙΣ», ΤΡΑΠΕΖΑΡΙΑ, ΘΕΑΤΡΟΝ ρυθμίζουν κάπως. Πάντως και στις δυο περιπτώ­ ΕΙΣ ΤΟ ΕΠΑΝΩ ΠΑΤΩΜΑ, ΣΦΑΓΕΙΑ. σεις βρίσκουν από άλλα χέρια φτιαγμένη την προ­ 8. Τον καιρό της σχόλης τους τα παιδιά του οικο­ σωρινή κατοικία τους. Γιατί και τα παιδιά των «Ψη­ τροφείου σκέφτηκαν να συνεχίζουν το διάβασμα, α­ λών Βουνών» δε φτιάχνουν τις κατοικίες τους. Γ Γ πό τα βιβλία του σχολείου που έτυχε να έχουν μαζί αυτά «οι λοτόμοι έστησαν οχτώ καλύβες», λέει ο Ζ. τους, αλλά και να παραδίδουν μαθήματα και στους Παπαντωνίου. μικρότερους συντρόφους τους.

5. Σε κάτι τέτοιες περιπτώσεις κάποιος απ’ την Αλλά και τα παιδιά του «Ελληνικού Σχολείου» παρέα πρέπει να ξέρει λίγο να μαγειρεύει. Στα δεν πάνε πίσω. Αποφασίζουν να μάθουν την Αλφα­ «Δυο χρόνια διακοπές», «ο Μόκο, που γνώριζε λίγο βήτα, να μάθουν γράμματα στο βλαχόπουλο τον

Α

χρονικά/13 Λάμπρο και χαίρονται που το καταφέρνουν.

9. Ένα παιδί από την κοινότητα του οικοτρο­ φείου, ο Σέρβις, χάνεται για λίγο μέσα στην έρημη περιοχή κι αυτό γεμίζει ανησυχία τους άλλους: «Ο Μπριάν αντιλήφθηκε την απουσία του Σέρβις και φώναξε: - Σέρβις! Σέρβις! Το παιδί πράγματι έλειπε. Είχε απομακρυνθεί με τον τετράποδο φίλο του, τον Φαν, κι είχ ε εξαφανι­ στεί πίσω από μια προεξοχή της απόκρημνης ακτής». Αλλά και στα «Ψηλά Βουνά» χάνεται μες στην ε ­ ρημιά ένας σύντροφος των παιδιών, ο Φάνης, και κινητοποιείται όλη η κοινότητα, για να τον βρει.

10. Ένα σκυλάκι, ο Φαν, συνοδεύει τα παιδιά του οικοτροφείου στην περιπέτειά τους και γίνεται φύ­ λακας των μικρότερων. Ένα τσοπανόσκυλο, ο Γκέκας, γίνεται σύντροφος των παιδιών των «Ψηλών Βουνών» και προστατεύει την κοινότητα από τ’ α­ γρίμια. ι προσεχτικοί μελετητές θα βρουν, πιθανότα­ τα, και άλλες αντιστοιχίες ανάμεσα στα δυο βιβλία, δίχως αυτό να μειώνει σε τίποτε την προ­ σφορά του Ζαχ. Παπαντωνίου, που, ιδιαίτερα στις στιγμές εκείνες που το βιβλίο ήρθε στο φως, αποχτούσε μια ξεχωριστή σημασία. Απλούστατα επιβε­ βαιώνουν αυτό που είχε πει ο Τέλλος Άγρας γ ι’ αυ­ τόν, ότι ήταν για όλα τα θέματα της αισθητικής και της λογοτεχνίας πάντα «άριστα πληροφορημένος, με πολυγνωσία, αίσθημα και γούστο», που ήξερε να μετουσιώνει σε τέχνη, που έφερνε τη σφραγίδα της δικής του, προσωπικής δημιουργίας. Το ξέρω πως οι παραπάνω παρατηρήσεις μου θα ξενίσουν μερικούς που θέλουν να πιστεύουν πως κατέχουν τα θέματα της Παιδικής Λογοτεχνίας. Μα ας το υπογραμμίσω: δεν έχω καμιά διάθεση να γκρεμίζω είδωλα ούτε είμαι εικονοκλάστης. Μου α­ ρέσει, απλώς, να μελετώ, να ψάχνω, να ερευνώ, δί­ χως προκαταλήψεις και προϊδεασμούς, δίχως προ­ σκόλληση σε φετίχ ούτε έντρομος μπροστά σε τα­ μπού και απαγορευμένους χώρους. Χαιρετώ μ’ εν­ θουσιασμό κι από καρδιά κάθε πρωτότυπο κι άξιο λόγου πνευματικό επίτευγμα, μα δεν μπορώ να μη σταθώ με περίσκεψη και σκεπτικισμό μπροστά σε ό,τι γεννά υποψίες για δανεισμό, πλαστότητα ή απεμπόληση των απαιτήσεων της τέχνης. Στην προ­ κειμένη περίπτωση, οι παρατηρήσεις μου ανάγο­ νται στις αντιστοιχίες ανάμεσα στα δυο έργα. Σ’ αυ­ τό και μόνο. Γιατί από κει και πέρα ο Ζαχ. Παπαντω­ νίου, ο σπουδαίος αυτός “ Esthete” της νεοελληνι­ κής λογοτεχνίας, κατάφερε να προχωρήσει στη σύνθεση μιας σειράς ενοτήτων, καθαρά προσωπι­ κών δημιουργιών, που αποδίδουν με τρόπο ευχάρι­ στο κι εποπτικό εικόνες της ελληνικής υπαίθρου, α­ ληθινά πρωτότυπες και πειστικές. Γίνεται φανερό πως η επιστήμη, η κάθε επιστήμη, δεν είναι δυνατό να προχωρήσει δίχως έρευνα. Το ίδιο και η μελέτη της Παιδικής Λογοτεχνίας. Για τούτο και αποχτά, για τις παρόμοιες περιπτώσεις, ι­ διαίτερο βάρος το ευαγγελικό «ερευνάτε τας γραφάς».

ΝΕΕΣ ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΣΕΙΡΑ: ΛΑΟΙ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΙ ΠΩΛΦΩΡ

Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ ΖΩΗ ΤΗΝ ΕΠΟΧΗ ΤΟΥ Μ, ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΥ

Ο

Χ Α ΡΗ Σ ΣΑΚΕΛΛΑΡΙΟΥ

ΡΟΜΠΕΡ ΜΑΝΤΡΑΝ

Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ ΖΩΗ ΣΤΗΝ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥΠΟΛΗ ΤΟΝ ΑΙΩΝΑ ΤΟΥ ΣΟΥΛΕΪΜΑΝ ΤΟΥ ΜΕΓΑΛΟΠΡΕΠΟΥΣ

Ε

Κ

Δ

Ο

Σ

Ε

Ι

Σ

ΔΗΜ. Ν. ΠΑΠΑΔΗΜΑ Ιπ π ο κ ρ ά το υ ς 8, τηλ. 36.27.318

14/χρονικα

Μια καινούρια φιλοσοφία μάθηση γίνεται ενδιαφέρουσα και αποκτά νόημα όταν αποκτά συνάφεια με τη δομή της υπάρχουσας γνώσης του μαθητή και όταν ο μαθη­ τής μπορεί να δημιουργήσει στο μυαλό του μια μή­ τρα μέσα στην οποία μπορεί να τοποθετήσει τις νέες γνώσεις. Η εργασία του Cagn6 έβαλε τα θεμέ­ λια για τις ικανότητες μελέτης ή για να μάθουμε πώς να μαθαίνουμε. Ο Pask ξεχώρισε τα στιλ μάθη­ σης, το αναλυτικό και το ολιστικό, και θεμελίωσε την άποψη ότι οι γνωστικές εμπειρίες πρέπει να προσφέρονται και με τους δύο τρόπους, ώστε όλοι οι μαθητές να έχουν τις ίδιες γνωστικές εμπειρίες, μια και η δομή του μαθήματος είναι πάντα θέμα προσωπικό - αφού ο κάθε μαθητής έχει τον δικό του τρόπο να συναρμολογεί τις γνώσεις του. Γι’ αυ­ τό πρέπει να του δίνονται όλα τα μέσα, όργανα και κίνητρα για να κάνει την προσωπική του μελέτη γό­ νιμη δραστηριότητα. Κι αυτό επιτυγχάνεται με το να καθιστούμε το μαθητή ικανό να διαλέγεται με τον εαυτό του, με το δάσκαλο και με τα γνωστικά υλικά. Αυτός ο μαθητής έχει περισσότερες πιθανό­ τητες να αναπτύξει βαθύτερες αντιληπτικές ικανό­ τητες και συνεπώς πλατύτερες δυνατότητες να με­ ταφέρει γνωστικές ικανότητες σε άγνωστες μαθη­ σιακές πράξεις. Οι δεξιότητες ανεύρεσης και χρήσης των πληρο­ φοριών περικλείουν και την ικανότητα του σχηματι­ σμού ερωτήσεων και υποθέσεων - γνωρίζοντας τί υπάρχει για να μάθει κανείς (γνωστικό αντικείμενο) και τί ερωτήσεις πρέπει να κάνει κανείς για να ανα­ καλύψει τη γνώση. Οι δεξιότητες ανεύρεσης και χρήσης των πληροφοριών είναι ένας πλατύς όρος που μπορεί να συμπεριλάβει νέες γνωστικές και χειρωνακτικές ικανότητες που έχουν σχέση με τη

Η

μάθηση και τη μελέτη. Βασική έννοια στήριξής τους, είναι η ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΑ. Οτιδήποτε αφορά την πληροφορία και πώς κανείς την επεξεργάζεται κρί­ νει και το αποτέλεσμα ως καλό ή κακό ή μέτριο και πάνω σ’ αυτό διαφοροποιείται ο τρόπος που τα ά­ τομα πετυχαίνουν στην εκπαίδευση, στην εργασία και στη ζωή. Το σημείο εκκίνησης από το οποίο ορίζουμε και παραθέτουμε αυτές τις ικανότητες είναι η ατέλειω­ τη σειρά εργασιών που αποτελούν ουσιαστικό μέ­ ρος της μαθητικής ζωής στο σχολείο. Εάν εξετά­ σουμε τη διαδικασία εκτέλεσης των εργασιών, από την παραμικρή δουλειά στο σπίτι μέχρι τις μεγάλες εργασίες (projects) και από την απλή ανάγνωση μέ­ χρι τις πιο περίπλοκες έρευνες και ερευνητικές ερ­ γασίες, είναι δυνατό να επεξηγήσουμε τις συνα­ φείς ικανότητες και έτσι να εντοπίσουμε τις περιο­ χές όπου χρειάζεται προσανατολισμός. Εάν η οποιαδήποτε εργασία που ανατίθεται στους μαθητές από τον διδάσκοντα αποτελεί τον κομβικό παράγοντα στην ανάπτυξη της επίδοσης, οι εργασίες καθορίζουν όχι μόνο το περιεχόμενο της μάθησης αλλά και.τη μεθοδολογία.

Η σχολική βιβλιοθήκη ι σχολικές βιβλιοθήκες είναι οι πιο άμεσες προσεγγίσιμες πηγές πληροφοριών. Δυστυ­ χώς στην Ελλάδα ποικίλλουν από ανύπαρκτες μέ­ χρι κάποια σύνολα βιβλίων μέσα σε ντουλάπες σε κάποιο διάδρομο, ή μικροί θεόκλειστοι χώροι με πολλά παλιά βιβλία, αχρησιμοποίητα και αραχνιασμένα, όπου το κλειδί το κρατάει ο διευθυντής ή ό­ που κάποιοι μαθητές υπεύθυνοι δανείζουν κάποια βιβλία. Είναι δυστυχώς λυπηρό το γεγονός ότι ενώ το 1974 ή 1975 είχε αρχίσει μια προσπάθεια με τη

Ο

χρονικα/15

Βιβλιοθήκες και Βιβλιοθηκάριοι στην πρωτοβάθμια και δευτεροβάθμια εκπαίδευση

δημιουργία Βασικών Σχολικών Βιβλιοθηκών, αυτή η προσπάθεια δεν τελεσφόρησε. Σήμερα υπάρχουν 315 τέτοιες βιβλιοθήκες (109 σε Δημοτικά σχολεία, 138 σε Γυμνάσια και 68 σε Λύκεια) με 1500 έως 2500 τόμους η καθεμία, των οποίων η λειτουργία ανατί­ θεται σε δασκάλους και καθηγητές για κάποιες ώ­ ρες την εβδομάδα, χωρίς υπεύθυνους βιβλιοθηκά­ ριους και χωρίς καμιά σχέση με το αναλυτικό πρό­ γραμμα ή τις μαθησιακές και εκπαιδευτικές ανά­ γκες μαθητών και διδασκόντων. Η προσπάθεια αυ­ τή τελείωσε το 1984. Η τύχη των βιβλιοθηκών αυ­ τών αγνοείται. Δυστυχώς το σφικτό αναλυτικό πρόγραμμα του Ελληνικού σχολείου δεν επιτρέπει τη χρήση και άλ­ λων πληροφοριακών πηγών. Υπάρχει το σχολικό εγχειρίδιο, η μοναδική πηγή γνώσης, η πάσα ύλη. Αλλά οι γνώσεις των σχολικών εγχειριδίω ν γρήγο­ ρα παλιώνουν. Είναι σίγουρο ότι οι γνώσεις που ο μαθητής της σημερινής Α' τάξης του Γυμνασίου α­ ποκτά σήμερα θα έχουν παλιώσει μέχρι να τελειώ­ σει το Λύκειο. Πότε θα προλάβει να γνωρίσει τις νέες ανακαλύψεις; Το να καταστεί ικανός ο μαθη­ τής να επιλέγει τις πληροφορίες είναι ανάγκη που προκύπτει λόγω της αλματώδους αύξησης της γνώσης. Ένα από τα κομβικά σημεία επαφής ανάμεσα στους μαθητές και τη γνώση είναι η σχολική συλλο­ γή γνωστικών υλικών. Στα Ελληνικά σχολεία αυτός ο πλούτος ανθρώπινων και φυσικών μορφωτικών α­ γαθών, ο χώρος όπου η γνώση είναι ελεύθερα δια­ θέσιμη σε όλους, όπου οι γνώσεις μπορούν να επεκταθούν και να πλατύνουν, θεωρείται σχετικά ασή­ μαντος με την ανυπαρξία κατάλληλου και ειδικευ­ μένου προσωπικού. Πώς θα μπορέσουν οι μαθητές ι/α ανακαλύψουν ή να αναπτύξουν την αναγνωστι­ κή τους ικανότητα όταν το πιο κατάλληλο εργαστή­

ρι και για τα δύο είναι σπάνια διαθέσιμο; Οι ειδικευ­ μένοι βιβλιοθηκάριοι είναι κατάλληλα έκπαιδευμένα άτομα των οποίων τη βοήθεια δεν έχουν γευτεί ακόμη οι δάσκαλοι και οι καθηγητές. Γιατί αυτά τα άτομα μπορούν να αξιολογήσουν, για παράδειγμα, το επίπεδο αναγνωσιμότητας διαφόρων κειμένων και να καθοδηγήσουν στην ανάπτυξη των δεξ.οτήτων ανεύρεσης και χρήσης των πληροφοριών. Μπορούν εξάλλου να προσφέρουν μια ποικιλία υ­ πηρεσιών όπως βοήθεια στην αγορά βιβλίων και οπτικοακουστικού υλικού και ακόμη λεπτομέρειες για το πώς οι πληροφοριακές πηγές μπορούν να υ­ ποστηρίξουν την υλοποίηση των στόχων και σκο­ πών του αναλυτικού προγράμματος. Στη μαθησιακή διαδικασία οι βιβλιοθηκάριοι μπορούν να επεξεργαστούν την πληροφοριακή α­ νάγκη του αναγνώστη και να ανακαλύψουν το κα­ τάλληλο υλικό που χρειάζεται ο αναγνώστης. Μπο­ ρούν να συσχετίσουν τη φυσική γλώσσα του ανα­ γνώστη με το ελεγχόμενο λεξιλόγιο οποιοσδήποτε επιστήμης. Έτσι μπορούν να αποτελόσουν τον πιο αποφασιστικό παράγοντα για τη μάθηση στο σχο­ λείο. Ο ρόλος του βιβλιοθηκάριου δεν περιορίζεται στο να διδάσκει τη χρήση της βιβλιοθήκης, πράγμα που μπορεί να γίνει χωρίς ανθρώπινη επέμβαση, π.χ. με ταμπέλες και οπτική καθοδήγηση (όπως κά­ νουν τα μεγάλα supeimarkets). Ο βιβλιοθηκάριος χρειάζεται να γνωρίζει τις θε­ ωρίες της μάθησης ώστε να λειτουργεί ως ανθρώ­ πινη παρουσία που ενισχύει τη μαθησιακή διαδικα­ σία. Πρέπει να είναι ισότιμο μέλος στις συνεδριά­ σεις των συλλόγων των καθηγητών και των δασκά­ λων του σχολείου, ώστε να μπορεί να διαβλέπει τις ανάγκες σε γνωστικό υλικό και να κάνει τις ανάλο­ γες προτάσεις. Όταν θα έχει γνώση του αναλυτι­ κού προγράμματος θα μπορέσει από την πλευρά του να συμβάλει στην ανεύρεση των πληροφορια­ κών πηγών και στην ανάπτυξη των δεξιοτήτων α­ νεύρεσης και χρήσης των πληροφοριών. Οι δεξιό­ τητες μελέτης, ανεύρεσης των πληροφοριών, από­ κτησης της γνώσης και η εφαρμογή τους σε νέες, άγνωστες περιστάσεις χαρακτηρίζουν τους έμπει­ ρους μαθητές οι οποίοι τις αναπτύσσουν μέσω της αυτοαξιολόγησης, μέσω της προσπάθειας, του λά­ θους και της συνεχούς εξάσκησης. Αυτό ακριβώς πρέπει να προσφέρουν οι βιβλιοθηκάριοι. «Φαντάζομαι τη μελλοντική βιβλιοθήκη απολύ­ τως ηλεκτρονική». Και την ονομάζω σχολικό κέ­ ντρο πληροφοριών.

Σκοπός, στόχοι και λειτουργίες της σχολικής βιβλιοθήκης Σ κο πός: Το σχολικό κέντρο πληροφοριών σκο­ πό έχει να υλοποιεί τους στόχους και την εκπαιδευ­ τική πολιτική της πρωτοβάθμιας και δευτεροβάθ­ μιας εκπαίδευσης. Να συντηρεί και να προωθεί τά αναγκαία γνωστικά υλικά για τη στήριξη του ανα­ λυτικού προγράμματος, των ενδιαφερόντων των μαθητών που άπτονται του αναλυτικού προγράμ­ ματος, για τη στήριξη των εξωσχολικών ενδιαφε­

16/χρονικα ρόντων των μαθητών και να προσφέρει οξυδερκή καθοδήγηση και συμβουλές από όλες τις απόψεις για τη σωστή χρήση των υλικών. Στόχοι 1. Να προσφέρει ένα πλατύ φάσμα γνωστικών υλικών. Τα γνωστικά υλικά να περιλαμβάνουν βιβλία και εκ­ παιδευτικά υλικά που αφορούν τα μαθήματα που διδάσκονται, λογοτεχνικά βιβλία για τις ψυχαγωγι­ κές ανάγκες μαθητών και διδασκόντων που να α­ ντικατοπτρίζουν το επίπεδο ικανοτήτων και ενδια­ φερόντων των χρηστών και να στηρίζει τις διδακτι­ κές και εξωδιδακτικές τους ανάγκες.

2. Να στηρίζει και να συμβάλλει στην ανάπτυξη και διδασκαλία των δεξιοτήτων ανεύρεσης και χρήσης των πληροφοριών. Ειδικότερα το σχολικό κέντρο πληροφοριών πρέ­ πει να παρέχει βοήθεια στο σχεδιασμό, ανάπτυξη και υλοποίηση των δεξιοτήτων ανεύρεσης και χρή­ σης των πληροφοριών με το σχεδίασμά κατάλλη­ λων και αποτελεσματικών διδακτικών υλικών. Πρέ­ πει επίσης να παρέχει συμβουλές και επιμόρφωση γύρω από τη χρήση και εκμετάλλευση της πληρο­ φορικής τεχνολογίας, όπως και ενημέρωση γύρω από τα σύγχρονα ρεύματα και εξελίξεις στη διδα­ σκαλία των δεξιοτήτων ανεύρεσης και χρήσης των πληροφοριών.

3. Να προσφέρει επαγγελματική στήριξη και ενημέ­ ρωση σε όλο το προσωπικό γύρω από τα σύγχρονα ρεύματα και εξελίξεις στην παιδεία. Πρέπει να προσφέρει βιβλία και άλλα υλικά, υπηρε­ σία σύγχρονης ενημέρωσης με τη σύνοψη άρθρων επαγγελματικών περιοδικών και τύπου, με εκπαι­ δευτικό ενδιαφέρον, και καταλόγων βιβλίων πάνω σε συγκεκριμένες επιστήμες.

4. Να δημιουργεί κατάλληλο μαθησιακό περιβάλ­ λον για τη χρήση των υλικών που υπάρχουν σ ’ αυ­ τό και για μελέτη. Πρέπει ιδιαίτερα να παρέχει έναν ευχάριστο χώρο, που να συντελεί στη μελέτη και το ψάξιμο κατάλλη­ λων πηγών, όπου οι μαθητές να αισθάνονται ευπρόσδεκτοι να υποβάλλουν ερωτήσεις και να παίρ­ νουν συμβουλές για τη χρήση του εξοπλισμού. Η γνώση πρέπει να είναι διαθέσιμη σε όλους και προσεγγίσιμη από όλους. Το κέντρο πρέπει να βοηθά τους μαθητές να προσεγγίζουν τις πηγές και να α­ ναπτύσσουν τις αναγνωστικές στρατηγικές.

5. Να καθοδηγεί τους μαθητές σε άλλες πληροφο­ ριακές πηγές έξω από το σχολείο στην αναζήτηση των ενδιαφερόντων τους και για να απαντήσουν στις ερωτήσεις τους. Ο βιβλιοθηκάριος πρέπει να μπορεί να καθοδηγεί τους μαθητές σε άλλες ανθρώπινες και υλικές πη­ γές όπου θα μπορούν να βρούν και να επιλέξουν πληροφορίες για τις εργασίες ή -ις ερωτήσεις τους.

Εξοπλισμός της βιβλιοθήκης Το σχολικό κέντρο πληροφοριών που προτείνου­ με πρέπει να δίνει προτεραιότητα στις πηγές πλη­ ροφορικής τεχνολογίας (computers κ.λπ). Είναι στοιχειώδες να βρισκόμαστε σε επαφή με τις αλλα­ γές που λαμβάνουν χώρα τόσο συχνά και να ενθαρ­ ρύνουμε τους μαθητές να επιδιώκουν να μελετούν με το δικό τους τρόπο μέσω της επεξεργασίας των πληροφοριών. Επιπλέον οι Η.Υ. είναι οικονομικότε­ ροι, εξοικονομούν χώρο και έχουν δυνατότητες σχεδιασμού.

Συμπεράσματα και προτάσεις 1. Οι διδάσκοντες πρέπει να στηρίξουν τη δη­ μιουργία σχολικών βιβλιοθηκών. Να δουν τα’γνω­ στικά υλικά με απόλυτη προτεραιότητα. Προφανώς η προσπάθεια θα ενισχυόταν εάν τους γινόταν τα­ κτική ενημέρωση για το πόσο σχετικά είναι τα γνω­ στικά υλικά της βιβλιοθήκης στη διδασκαλία τους και πώς οι ίδιοι θα μπορούσαν να τα χρησιμοποιή­ σουν. Κάθε προσπάθεια θα πρέπει να αποβλέπει στο να αναδεικνύει τις υπηρεσίες της βιβλιοθήκης ως σημαντικά διδακτικά εργαλεία.

2. Πρέπει να επικρατήσει ως αξία η μάθηση και όχι η διδασκαλία. Να προφέρουμε σαφώς την άπο­ ψη για να την εννοήσουν και οι εκπαιδευτικοί, ό­ πως την καταλαβαίνουν οι άνθρωποι της βιβλιοθηκονομικής επιστήμης, ότι η βιβλιοθήκη στο σχολείο αποτελεί αποφασιστικό παράγοντα στη διδακτική μεθοδολογία.

3. Βάση του επιχειρήματος για την αναγκαιότη­ τα της σχολικής βιβλιοθήκης είναι ότι οι μαθητές δεν είναι παθητικοί δέκτες αλλά ότι αλληλοεπιδρούν δυναμικά ως άτομα με την πληθώρα των πληροφοριακών πηγών, την έμπνευση και τους κι­ νητήριους παράγοντες τους περιβάλλοντος.

4. Οι καθημερινές δραστηριότητες της βιβλιοθή­ κης έχουν απόλυτη συνάφεια με την καθημερινή εργασία στην αίθουσα διδασκαλίας παράλληλα με την ατομική ενασχόληση του μαθητή.

5. Κομβικό επιχείρημα της βιβλιοθηκονομικής ε­ πιστήμην για την αναγκαιότητα της σχολικής βι­ βλιοθήκης πρέπει να είναι η διδασκαλία των δεξιο­ τήτων ανεύρεσης και χρήσης των πληροφοριών ως μαθησιακού εργαλείου. Γιατί πόσα μπορεί να μάθει κανείς όταν δεν ξέρει «πώς»; Μπορείς να κατακτή­ σεις τις δεξιότητες στο κενό; Και επιπλέον ενώ οι διδόκοντες ξοδεύουν τον περισσότερο χρόνο δι­ δάσκοντας, η βιβλιοθήκη του σχολείου μπορεί να προσφέρει το μαθησιακό περιβάλλον όπου οι μα­ θητές μπορούν να μαθαίνουν με βάση τα προσωπι­ κά τους κίνητρα. Την πληροφορική έκρηξη μπορού­ με να την κατακτήσουμε με την ανάπτυξη των δε­ ξιοτήτων ανεύρεσης και χρήσης των πληροφο­ ριών. Έτσι ο βιβλιοθηκάριος αναδεικνύεται σε ισό­ τιμο εταίρο του διδάσκοντα, γιατί είναι αυτός που θα διδάξει τις στρατηγικές. ΣΤΕΡΓΙΟ Σ ΧΑΝΟΣ

Γ\λμπ ερτο

}Αοράβια Π ο λυ σ υ ζητη μέν ο ς, δ η μ ο φ ιλή ς κ α ι π ετυ χ η μ έν ο ς συγγρα φ έα ς ο Α λ μ π έρ τ ο Μ ορ ά βια , που πέθα νε το ν π ερ α σ μ έν ο Σ ε π τ έ μ β ρ ιο σ ε η λ ικ ία 83 χ ρονώ , θ εω ρ είτα ι α ­ πό π ο λλο ύ ς ως ο κ α λύ τερ ο ς πεζογρά φος τη ς Ιτα λ ία ς σ το ν αιώνα μ α ς. Π ο λυγρα φ ότα το ς κα ι α ιρ ετικ ό ς , σύμφωνα μ ε τη ν κ α τεσ τη μ έν η α ν τίλ η ψ η του κ α θ ο λ ικ ι­ σ μού, υπ ή ρ ξε από τους π ρ ο δρ όμ ου ς του ν εο-ρ εα λισ μού σ τη ν πεζογρα φία . Ε ξ ο ­ μ ο λο γ ο ύ μ εν ο ς κα ι δ ια ρ κ ώ ς α υ το ενδ ο σ κ ο π ο ύ μεν ο ς κ α τη γ ο ρ ή θ η κ ε π ο λ λ ές φ ορές για ν ά ρ κισ σ ο ς κα ι α ν η θ ικ ο λ ό γ ο ς, επ ε ιδ ή α π έδ ω σ ε τόση μ εγ ά λ η σ ημα σ ία σ το σ ε­ ξ ο υ α λικ ό έν σ τ ικ τ ο ω ς κ ιν η τή ρ ιο μ ο χ λ ό τη ς α νθρώ π ινης σ υ μπ εριφ ορά ς. Σ τ η ν π ρ α γ μ α τικ ό τη τα , ο σ υγγρα φ έα ς του « Α γ κ ο σ τ ίν ο », που π ο λ λ ο ί α ποκαλο ύ ν υ π α ρ ξισ τή ή φ ροϋ διστή, πρ ο σπ ά θησ ε να κ α τα γ ρ ά ψ ει χ ω ρ ίς λο γ ο κ ρ ισ ία ή σ υ να ισ θ ημα τισ μό , α λλά μ ε α κ ρ ίβ εια κα ι ο ξ υ δ έρ κ εια , τις εσ ω τ ερ ικ έ ς τά σ εις και τους κ λυ δ ω ν ισ μο ύ ς που σ υ γκ λ ο ν ίζο υ ν το ν σ ύγχρο νο άνθρω πο τόσο σ ε σ χέσ η μ ε το ν εα υ τό του, όσο κ α ι μ ε το ν κ ο ιν ω ν ικ ό μ η χ α ν ισ μ ό τη ς επ ο χ ή ς μα ς. Η π ο λ ιτικ ή δ ιά σ τα σ η τω ν έρ γ ω ν του δ εν είν α ι μ ικ ρ ό τ ε ρ η ς σ η μ α σ ία ς από κ είνη της περ ιγρ α φ ής τω ν σ χέσ εω ν τω ν δύο φύλω ν που δια π ερ νά τις σ ελ ίδ ες του. Σ τ ο ν αγώνα του κα τά τω ν κ ά θε λο γ ή ς ψ υ χ ο λο γ ικ ώ ν ή κ ο ιν ω ν ιο λο γ ικ ώ ν τα ­ μπο ύ, δ ιώ χ θ η κ ε από το φ α σισ μό κα ι τη ν κ α θο λικ ή ε κ κ λ η σ ία , α λλά οι φ ιλ ελ εύ θ ε­ ρ ες α ν τιλ ή ψ εις του κα ι το τα λ έν το του κ έρ δ ισ α ν γρήγο ρα τη ν εκ τ ίμ η σ η τω ν α να ­ γνω σ τώ ν σ ε π α γ κ ό σ μ ια κ λ ίμ α κ α . Ε ξ α σ φ ά λισ ε έτ σ ι μ ια ευ ρ ύ τερ η α να γνώ ριση που λ ίγ ο ι σ υγγρα φ είς π έτυ χα ν ενόσ ω ζούσαν κα ι μ ετ α β λ ή θ η κ ε σ ’ ένα δ η μ ό σ ιο πρόσω π ο μ ε γόη τρ ο κ α ι επ ιρ ρ ο ή σ το κοινό. Μ υ θισ τορ ιο γρ ά φ ο ς, διηγ ημ α το γ ρ ά φ ο ς, τα ξ ιδ ιω τ ικ ό ς συγγρα φ έα ς, δ ο κ ιμ ιο ­ γράφ ος, θ εα τρ ικ ό ς συγγρα φ έα ς, κ ρ ιτ ικ ό ς τα ινιώ ν, σ εναριο γρά φ ο ς, α ρθρογρά φος, είν α ι μ ε ρ ικ έ ς α πό τ ις επ ιδ ό σ εις που κ α λ λ ιέ ρ γ η σ ε μ ’ επ ιτυ χ ία κα τά τη δ ιά ρ ­ κ εια τη ς σ υ γγρ α φ ικ ής του σ τα δ ιο δ ρ ο μ ία ς . Π ο λλ ά από τα έργα του έγ ιν α ν τα ι­ νίες μ ε κ α λ λ ιτ εχ ν ικ ό κα ι εμ π ο ρ ικ ό α ντίκ ρ υ σ μ α . Σ τ η ν έν το ν η π ρ ο σ ω π ικό τητά του θα π ρ έπ ει επ ίσ η ς ν ’ α να ζητή σ ο υ με τις συγ­ γ ρ α φ ικ ές κ α τα β ο λ ές τω ν Έ λσ α Μ ο ρ ά ν τε, Ν τά τσ ια Μ α ρα ΐνι κα ι Κ ά ρ μ εν Α ιέρα , που υπ ή ρξα ν οι γυνα ίκες-σ ύ ντρ ο φ οι τη ς ζωής του. Το « Δ » ε π ιχ ε ιρ ε ί μ ε το α φ ιέρω μά του μ ια ξ ενά γη σ η σ τη σ υγγρα φ ική πα ρα γω ­ γή του που δ εν είν α ι ά γνω στη σ τη ν Ε λ λ ά δ α , αφού π ο λλά β ιβ λ ία του Μ ο ρ ά β ια έχ ο υ ν μ ετ α φ ρ α σ τεί κα ι κ υ κ λοφ ο ρ ού ν σ τα ελ λ η ν ικ ά . Δ ώ σ α μ ε κά ποια επ ιπ λ έο ν β α ρ ύ τη τα σ τη ν ίδια τη φωνή του συγγραφ έα, μ ια κα ι δ υστυχώ ς δ εν π ρ ο λά βα μ ε να έχ ο υ μ ε μ ια ν α π ευ θεία ς σ υ νο μιλ ία μ α ζ ί του ό­ πω ς ε ίχ ε π ρ ο γρ α μ μ α τισ τεί. Ε υ χ α ρ ισ το ύ μ ε το ν κ. E m m an u elle G rassi, που το κ είμ εν ό του έγ ιν ε ειδ ικ ά για το « Δ » , τις ε κ δ ό σ ε ις Σ .Ι . Ζ α χ α ρ ό π ο υ λ ο ς κα ι τις κ. Α ρ ισ τέα Ρ ά λ λ η κα ι κ. Vanna B u cci του Ιτα λ ικ ο ύ Ιντισ το ύ το υ Α θηνώ ν, για τη ν π ο λύ τιμ η β ο ή θ εια τους σ τη ν π ρ α γμα τοπ οίη σ η του α φ ιερώ ματο ς. Επιμέλεια μεταφράσεων και αφιερώματος: Θ. Φωσκαρίνης

18/αφιερωμα

Θάνος Φωσκαρίνης

Χρονολόγιο Αλμπέρτο Μοραβία ( 1907- 1990) 1907 28 Νοεμβρίου: Γεννιέται ο Α λμπέρ;ο Πινκέρλε (Pincherle), ν ιό ; του Κάρλο Πινκέρλε πετυχημένου αρχιτέκτονα και ζωγράφου, και της Τερέζα ντε Μαρσανίτς (ce Marsanich) στη via Sgambati ai Parioli, στη Ρώμη.

1914 Γεννιέται ο αδελφός του Γκαστόνε

1915 Πρώτα μαθήματα στο Ινστιτούτο «Grendon» στη via Nizza της Ρώμης.

1916 Αρρωσταίνει από φυματίωση των οστών και καθηλώνεται στο κρεβάτι για μεγάλο χρονικό διάστημα. Η ασθένεια αυτή θα τον βασανίσει ώς τα δεκαεπτά του.

1920 Φοιτά κατά τρόπο ανορθόδοξο στο γυμνάσιο «T asso» εξαιτίας της αρρώστιας του. Κυκλοφορεί η ποιητική του συλλογή « Δ ε ­ καοκτώ Ποιήματα» (Diciotto Liriche).

1922 Παίρνει το Απολυτήριο του γυμνασίου. Τον Οκτώβριο του ίδιου χρόνου επιστρέφει στο σχολείο για να ξεκινήσει κανονικά τα μαθήματα της πρώτης τάξης του Λυκείου. Μετά από δύο μήνες νέα υποτροπή της ασθένειας με υψηλούς πυρετούς τον αναγκά­ ζει να διακόψει τις σπουδές του.

1924 Καταφεύγει στο σανατόριο Codivilla στην Cortina d ’ Ampezzo εξαιτίας μιας λαθεμένης διάγνωσης.

αφιερωμα/19

Εγκαταλείπει το σανατόριο κι αναχωρεί για ανάρρωση στο Μπρεσανόνε (Bolzano). Τον Οκτώβριο αρχίζει να γράφει το μυ­ θιστόρημα «Ο ι αδιάφοροι» (Gli Indifferenti). Μελετά Ντοστογιέφσκι [«Έ γκλημα και Τιμωρία», «Ο Ηλίθιος»] Ρεμπώ [«Μια εποχή στην Κόλαση»] και Γκολντόνι, Μαντζόνι, Προυστ, Κάφκα, Φρόυντ, Μολιέρο, Σαίξπηρ κ.λπ.

1926 Μελετά τον «Οδυσσέα» του Τζ. Τζόυς.

1928

«Ή μουν πάντα μόνος και τίποτ’ άλ­ λο δεν είχα να κάνω από το να δια­ βάζω και να πλάθω φανταστικές ι­ στορίες. Σ ’ αυτή την περίοδο ήταν που πλησίασα τους μεγάλους της λογοτεχνίας και του θεάτρου... Μ ε­ ρ ικές φορές για να ξεσκάσω λίγο έ­ ντυνα κούκλες θεάτρου: έκοβα υφά­ σματα, τα έραβα. Είχα πάντα ένα με­ γάλο φετιχισμό για τα ρούχα, κυ­ ρίω ς αυτά της μητέρας μου».

Αρχίζει να δουλεύει το μυθιστόρημα «Ο ι παρεξηγημένες φιλο­ δοξίες» (Le ambizioni sbagliate).

1929 Προσπαθεί να εκδώσει το πρώτο του μυθιστόρημα «Ο ι Αδιάφο­ ροι». Οι εκδότες το απορρίπτουν λέγοντας ότι είναι «ένα συνον­ θύλευμα λέξεω ν» («una nebbia di parole»), τόσο στη δομή όσο και εξαιτίας των ορθογραφικών λαθών, στίξης κ.λπ. που πα­ ρουσιάζει το κείμενο ως αποτέλεσμα της ελλιπούς φοίτησής του στο σχολείο. Τελικά, προσφέρεται ένας εκδότης του Μιλά­ νου που όμως ζητά να πληρωθεί 5.000 λιρέτες για τα έξοδα της εκτύπωσης. Ο πατέρας του προσφέρει τα χρήματα. Εκδίδεται το μυθιστόρημα «Ο ι αδιάφοροι» από τις εκδόσεις Alpes του Μι­ λάνου. Τα χίλια αντίτυπα της πρώτης έκδοσης εξαντλούνται α­ μέσως. Το βιβλίο έχει μεγάλη απήχηση. Γνωρίζεται με τον Κο­ μάντο Αλβάρο και ξεκινά η συνεργασία τους στην επιθεώρηση «900». Ε κ εί δημοσιεύει τα διηγήματα «Κουρασμένη Εταίρα » (Cortigiana stanca) και «Έ γκλημ α στη Λέσχη του Τέννις» (Delitto al circolo del tennis). Εξαιτίας του θορύβου που έχει ξε­ σηκώσει το βιβλίο επεμβαίνει ο Μουσολίνι: «Δ εν θέλουμε η νεο­ λαία μας να διαβάζει βιβλία του Ρεμάρκ, καταστροφέα του με­ γαλείου του πολέμου, του Ντεκόμπρα, εύκολου εφευρέτη περι­ πετειών της παρακμής, του Μοράβια, αρνητή κάθε ανθρώπινης αξίας».

« - Τα βιβλία σου δεν ανταποκρίνονται στην κυριαρχούσα ιδεολογία και γ ι’ αυτό δεν τα εκδίδουμε.

- Μα εγώ δεν μπορώ να ζήσω σ ’ αυτό τον κόσμο χωρίς να γράφω.

- Τότε είσαι προδότης.

- Είμαι προδότης γιατί γράφω αυτά τα βιβλία ή γιατί δεν μπορώ να ζήσω χωρίς να τα γράφω; - Είσαι προδότης γιατί δεν μπορείς να κάνεις χωρίς να τα γράφεις».

20/αφιερωμα

1930 Η ασφυκτική πίεση του φασιστικού καθεστώτος τον αναγκάζει να ξεκινήσει μια σειρά ταξίδια στο εξωτερικό ως ανταποκριτής Τύπου, αρχής γενομένης από το Λ,.νδίνο όπου γνωρίζεται με τον Λίτον Στράτσεϊ, τον Ουέλς και τον Γέητς.

1934 Εκδίδονται «Οι παρεξηγημένες φιλοδοξίες» και τα διηγήματα «Η ωραία ζωή» (La bella vita). Εντείνεται η φασιστική προπα­ γάνδα εναντίον του. Αναχωρεί για τη Νέα Υόρκη προσκεκλη­ μένος του Πανεπιστημίου της Κολούμπια. Θα παραμείνει από τον Οκτώβριο 1934 ως το Μάιο του επόμενου χρόνου. Μεσολα­ βεί στο ενδιάμεσο ένα ταξίδι του στο Μεξικό. Στο αμερικανικό πανεπιστήμιο δίνει διάλεξη για το ιταλικό μυθιστόρημα και τους συγγραφείς του: Νιέβο, Μαντζόνι, Βέργκα, Φογκατζάρο και Ντ’ Ανούντσιο.

«Η δεκαετία ανάμεσα στο 1933, χρο­ νιά της ανόδου στην εξουσία του Χίτλερ, και το 1943, χρονιά της πτώ­ σης του φασισμού, υπήρξε από πλευράς δημόσιου βίου η χειρότερη της ζωής μου κι ακόμα, μέχρι σήμε­ ρα, δεν μπορώ να τη θυμηθώ χωρίς τρόμο. Ίσως γ ι’ αυτό έκανα τόσα ταξίδια, για να βγω από μια ατμό­ σφαιρα δηλητηριασμένη από το ψ έ­ μα, το φόβο και από το κατε­ στημένο».

1936 Επιστρέφει στην Ιταλία κι εγκαθίσταται στο Ποζιτάνο όπου ε­ τοιμάζει το μυθιστόρημά του «Το μπέρδεμα» (L ’im broglio). Το Νοέμβριο γνωρίζεται με την Έλσα Μοράντε (1918- 1985) που ζει δουλεύοντας δμκτυλογράφος πανεπιστημιακών διατριβών. Αναχωρεί σε ταξίδι για την Κίνα.

1937 Επιστρέφοντας από την Κίνα σχετίζεται περισσότερο με τη Μο­ ράντε με την οποία πηγαίνει να ζήσει στη via Sgambati (Ρώμη), στη συνοικία όπου μεγάλωσε κι έμεινε ώς το 1935. Ταξιδεύει στην Ελλάδα όπου θα παραμείνει ώς την άνοιξη του 1938. Εκδίδεται το μυθιστόρημα «Το μπέρδεμα».

1938 Απρίλιος: Επιστρέφει από την Ελλάδα στη Ρώμη. Εργάζεται ως γραμματέας της σύνταξης στο περιοδικό «Π ροοπτικές». Δημο­ σιεύει έρευνα για τον γερμανικό υπαρξισμό. Επειδή έχει εβραϊ­ κή καταγωγή από τη μεριά του πατέρα του, αρχίζει να υπογρά­ φει τα άρθρα του με το ψευδώνυμο «Pseudo». Το όνομά του καταχωρείται στον κατάλογο των προς καταδίωξη ανατροπέων του φασιστικού καθεστώτος.

1940 Κυκλοφορεί η συλλογή διηγημάτων «Τα όνειρα του τεμπέλη» (I sogni del pigro). Εργάζεται πάνω στο σενάριο δύο ταινιών: «Ζαζά» και «Μια πιστολιά» (Un colpo di pistola) σε σκηνοθεσία Καστελάνι. Εκδίδεται «Η μασκαράτα» (La mascherata).

1941 Παντρεύεται την Έλσα Μοράντε. Στο Κάπρι αρχίζει να γράφει τη νουβέλα «Αγκοστίνο» (Agostino), το «Η ανυπακοή», (La disubbidienza) και «Συζυγικός έρωτας» (L ’ amore coniugale). Εκδίδεται το πρώτο βιβλίο της Μοράντε «Το μυστικό παιχνίδι» που είναι μια συλλογή δοκιμίων.

1942 Σκοτώνεται ο αδελφός του, Γκαστόνε. Εκδίδεται το παιδικό βι-

«Ό ταν τη γνώρισα, η Έλσα κατοι­ κούσε σ' ένα μικρό πολύ συμπαθητι­ κό διαμέρισμα στην οδό Ουμπέρτο. Λεν ήταν ικανή να κάνει τίποτ’ άλ­ λο: ήταν πολύ επιμελής στις έρευνες και έγραφε καλά. Θυμάμαι ότι έκανε μια διατριβή για τον Αλμπερτάτζι και μια άλλη πάνω στον Λορέντζο των Μεδίκων: μου μιλούσε γι’ αυτό συνέχεια. Όταν παντρευτήκαμε, έ­ πρεπε να πληρώνω τις συναλλαγμα­ τικές της· ούτε κι εγώ είχα πολλά χρήματα κι έπρεπε να σκεφθώ πώς να τα κερδίζω (...) Αφού έμεινα όλο το 1937 μαζί της, αναχώρησα για την Ελλάδα όπου έμεινα μέχρι κι ολό­ κληρο το χειμώνα του 1938 (...) Αι­ σθανόμουν ότι έπρεπε να σταθερο­ ποιήσω μια σχέση με την Έλσα που να μην ήταν καταστροφική (...) ήταν φτωχότατη. Μετά, το '41, πα­ ντρευτήκαμε».

αφιερωμα/21 βλίο της Έλσα Μοράντε «Ο ι Ωραιότατες περιπέτειες της Κατε­ ρίνας» με εικονογράφηση της συγγραφέως.

1943 Εκδίδεται η συλλογή διηγημάτων «Ο άτυχος εραστής». (L ’ amante infelice) . Κινδυνεύοντας να συλληφθεί από τους φασί­ στες για τα άρθρα του εναντίον του καθεστώτος καταφεύγει με τη Μοράντε στη Νάπολη. Καταλήγει σ’ ένα τυροκομείο στο Φόντι φιλοξενούμενος της οικογένειας του δικαστή Μοζίλο. Συνεργάζεται με την εφημερίδα «Λαός της Ρώμης» του Κομά­ ντο Αλβάρο.

1944 Εκδίδεται η νουβέλα «Αγκοστίνο» και η συλλογή διηγημάτων «Η επιδημία» (L ’ epidemia). Του απονέμεται το βραβείο del Corriere Lombardo. Στις 4 Ιουνίου οι σύμμαχοι καταλαμβάνουν τη Ρώμη.

1945 Συνεργάζεται με διάφορες εφημερίδες όπως «II Mondo» «Corriere della Sera», « L ’ Europeo» κ.λπ. Δημοσιεύονται τα δι­ ηγήματα «Δύο Εταίρες» (Due cortigiane) και «Βραδιά του Ντον Τζοβάνι» (Serata di Don Giovanni) .

II tj.au Μοράντε

1947 Εκδίδεται το μυθιστόρημα «Η Ρωμαία» (La Romana). Το βιβλίο σημειώνει μεγάλη επιτυχία. Πολλαπλασιάζονται οι μεταφρά­ σεις έργων του στο εξωτερικό.

1948 Εκδίδεται το μυθιστόρημα «Η ανυπακοή». Εκδίδεται η νουβέ­ λα της Έλσα Μοράντε «Ψεύδος και Μαγεία».

1949 Εκδίδεται η συλλογή «Ο συζυγικός έρωτας και άλλα διηγήμα­ τα» (L ’ amore coniugale e altri racconti).

«Mr-τά τον πόλεμο μόλις που ψευτο­ ζούσαμε κι ό,τι μας ένοιαζε ήταν η δουλειά και το φαί. Το πρωί έγραφα το μυθιστόρημα (Η Ρωμαία), το α­ πόγευμα έκανα σενάρια. Τα ρούχα που φορούσα ήταν ξαναφτιαγμένα ρούχα του αδελφού μου. Παραλίγο να μας κατασχέσουν τα έπιπλα».

1951 Εκδίδεται το μυθιστόρημα «Ο κομφορμιστής» (II conformista).

1952 Η καθολική εκκλησία καταδικάζει τα βιβλία του ως άσεμνα και τα καταχωρεί στον Index των απαγορευμένων βιβλίων της. Κυκλοφορούν «Τα Διηγήματα» (I Racconti, 1927-1951) που παίρνουν το βραβείο Strega.

1953 Γίνεται συνιδρυτής της καλλιτεχνικής επιθεώρησης «Νέα θέμα­ τα» στην οποία θα παραμείνει συνεργάτης ώς το θάνατό του. Ένα χρόνο μετά, στη διεύθυνση του περιοδικού θα προστεθεί ο Πιερ Πάολο Παζολίνι, φίλος του Μοράβια. Εκδίδεται η συλλο­ γή «Σύντομα μυθιστορήματα» (Romanzi brevi).

1954 Εκδίδονται τα «Ρωμαϊκά Διηγήματα» (Racconti romani) και

«Δ εν θα έγραφα καθόλου αν δεν πί­ στευα σε κάποια αθανασία. Η στάση μου είναι διαφορετική αλλά όχι και τόσο απομακρυσμένη απ’ αυτήν της Εκκλησίας. Γιατί στην ανθρώπινη ζωή δίνονται δύο εξηγήσεις: μια επι­ στημονική κι η άλλη θρησκευτική - εγώ προτιμώ αυτή του μυ­ στηρίου».

22/αφιερωμα παίρνει το βραβείο Marzotto. Ακολουθεί το μυθιστόρημα «Η α'πέχθεια» (II disprezzo). Στην επιθεώρηση «Νέα θέματα» δημοσεύεται το δοκίμιό του «Ο άνθρωπος σαν σκοπός» (L ’ uomo come fine), γραμμένο το 1946.

1955 Γράφει τον πρόλογο στον τόμο ποιημάτων του Τζοακίνο Μπέλι (J. Belli) «Εκατό Σονέτα». Εκδίδεται το θεατρικό του «Βεατρί­ κη Τσέντσι» (Beatrice Cenci).

1956 Γράφει την εισαγωγή στο βιβλίο του Μπρανκάτι «Παύλος ο θερμός» και του Σταντάλ «Περίπατος στη Ρώμη».

1957 Εκδίδεται το μυθιστόρημα «Η Χωριάτισσα» (La ciociara). Αρχί­ ζει να συνεργάζεται με το περιοδικό «L* Espresso» της Ρώμης όπου κρατά τη στήλη της κινηματογραφικής κριτικής. Εκδίδεται η νουβέλα της Έλσα Μοράντε «Το Νησί του Αρθούρου».

«Το σεξ γίνεται ποιητική ύλη χωρίς να υπάρχει ανάγκη να καταψύχει σε στηρίγματα συμβόλων, σε μεταφο­ ρές. Για πρώτη φορά, μετά από πολ­ λούς αιώνες, σήμερα, το σεξουαλι­ κό γεγονός μπορεί να παρουσιαστεί ευθέως, σαφώς, ρεαλιστικά και ποι­ ητικά σ ’ ένα λογοτεχνικό έργο κάθε φορά που το ίδιο το έργο το α­ παιτεί».

1959 Εκδίδονται τα «Νέα ρωμαϊκά διηγήματα ·> (I muni racconti romani).

1960 Εκδίδεται το μυθιστόρημα Η πλήξη» (La noia).

1962 Κυκλοφορούν τα δοκίμια «Μια άποψη της Ινδίας» (Un’ idea dell’ India). Χωρίζει με την Έλσα Μοράντε. «Η Έλσα ήταν από τα πιο τρυφερά πρόσωπα που γνώρισα ποτέ», θα πει αργότερα. «Αλλά μου ήταν αδύνατον να συνεχίσω μια σχέση μαζί της. Η ζωή μας ήταν τόσο συγκεχυμένη που αν δεν χωρίζαμε θα τρε­ λαινόμουν.»

1963 Εκδίδονται τα διηγήματα «Το αυτόματο» (L ’ automa) . Γνωρί­ ζεται και σχετίζεται με την Ντάτσια Μαράίνι.

1964 Εκδίδονται τα δοκίμιά του «Ο άνθρωπος σαν σκοπός» (L ’ uomo come fine).

1965 Εκδίδεται το μυθιστόρημα «Η προσοχή» (L ’ attenzione).

1966 Ανεβαίνει στη σκηνή το θεατρικό του «Ο κόσμος είναι αυτό που είναι» (II mondo e quello che e) και παίζεται στη Βενετία με α­ φορμή τού εκεί φεστιβάλ σύγχρονου θεάτρου. Αρχίζει να γράφει m «Εγώ κι αυτός» (Ιο e lui). Ολοκληρώνει το θεατρικό «Ο θείος βουρτ» (II dio Kurt).

«Ό ποιος με κατηγορεί ότι κάνω πορνογραφία, δεν καταλαβαίνει τί­ ποτα από τα βιβλία μου. Μιλώ για το σεξ γιατί θεωρώ ότι είναι ένα από τα θεμέλια της ζωής κάθε ανθρώ­ που. Στα αφηγήματά μου το σεξ εί­ ναι πάντα η άλλη πτυχή της μελέτης τού εαυτού μας και της επιθυμίας που εάν δεν ικανοποιηθεί πλήρως, αφήνει ένα αίσθημα κενού και μο­ ναξιάς».

αφιερωμα/23

1967 Εκδίδονται τα διηγήματα «Έ ν α πράγμα είναι ένα πράγμα».

(Una cosa e una c o sa ). Δημοσιεύει το δοκίμιο «Το κουτσομπο­ λιό στο θέατρο» (La chiacchera a teatro). Αναχωρεί σε ταξίδι για την Κίνα ως απεσταλμένος της Corriere della Sera. Οι ανταπο­ κρίσεις του θα συμπεριληφθούν στο βιβλίο του «Η πολιτιστική επανάσταση στην Κίνα» (La rivoluzione culturale in Cina). Εκδίδεται το βιβλίο της Ντ. Μαραΐνι «Ε ις Μ νήμην».

1968 Παίζεται το θεατρικό του «Ο θείος Κουρτ» στην Ά κουϊλα , στη Ρώμη και στο Μιλάνο. Εκδίδεται «Η συνέντευξη» (L ’ intervi­ sta). Δημοσιεύεται επίσης το δοκίμιο «Τιμή στον Τζέιμς Τζόυς» (Omaggio a Jam es Joyce). Εκδίδεται το βιβλίο της Ντ. Μαραΐνι «Ο Σύζυγός μου».

1969 Εκδίδεται το θεατρικό του «Η ζωή είναι παιχνίδι» (La vita egioco), το «Η φαντασία» (La fantasia).

1970 Εκδίδει τα διηγήματα «Ο Παράδεισος» (II paradiso). Ολοκλη­ ρώνει το μυθιστόρημά του «Εγώ κι αυτός». Το φθινόπωρο ανε­ βαίνει στη σκηνή του θεάτρου Valle της Ρώμης το έργο « Η Ζωή είναι Παιχνίδι» σε σκηνοθεσία της Ντάτσια Μαραΐνι.

24/αφιερωμα

1971 Δημοσιεύεται επιστολή του στην Corriere della Sera με τίτλο «Η κόπωση τού να γράφεις» όπου εξομολογείται τους στόχους και τις δυσκολίες που αντιμετώπισε στο μυθιστόρημα του «Εγώ κι αυτός». Εκδίδεται το μυθιστόρημα «Εγώ κι αυτός» και του απονέμεται το βραβείο του βιβλίου της χρονιάς. Δημοσιεύεται το δοκίμιό του «Π οίηση και μυθιστόρημα» (Poesia e romanzo).

1972 Εκδίδεται το ταξιδιω τικό βιβλίο του για την Αφρική «Σ ε ποιά φυλή ανήκεις;» (A quale tribu appartieni?) Εκδίδεται το βιβλίο της Ντ. Μαραΐνι «Μ νήμη Κλέφτρας».

1974 Εκδίδεται το μυθιστόρημα της Έ λσα Μοράντε «Ιστορία» που καθιερώνεται αμέσως σαν αριστούργημα της ιταλικής λογο­ τεχνίας.

1978 9Μ αΐου: Ανακαλύπτεται το πτώμα του Ά λν το Μόρο. Εσωτερι­ κή κρίση στην Ιταλία. Ο Μοραβία ξαφνιάζει με τη δήλωσή του «Δ εν είμαι με το κράτος ούτε με τους τρομοκράτες». Εκδίδεται το μυθιστόρημα «Εσω τερική ζωή» (La vita interiore).

1980 Δια λύεται η σχέση του με την Ντ. Μαραΐνι. «Ε ίναι ένα μωρό», είχε πει η ίδια για τον Μοράβια. «Είναι αλήθεια ότι έχει μια όψη πολύ κατσούφικη. Ό ταν όμως τον γνωρίζεις καλύτερα, κατα­ λαβαίνεις ότι κάτω απ’ αυτήν υπάρχει πολλή αθωότητα... Δεν του αρέσει να μένει μόνος. Έ χει πάντα ανάγκη από κάποιον να του προσφέρει στοργή».

1981 Εκδίδεται το βιβλίο της Ντ. Μαραΐνι «Γράμματα στη Μαρίνα».

1982 Εκδίδονται τα μυθιστορήματα «1934» και το «Και λοιπόν;» (Boh).

1983 Εκδίδεται «Το πράγμα» (La cosa).

1985 Εκδίδεται το μυθιστόρημα «Ο άνθρωπος που κοιτάζει». (L ’ uomo che guarda). Στις 25 Νοεμβρίου πεθαίνει η Έ λσα Μοράντε.

1986 27 Ιανουάριου: Παντρεύεται ύστερα από εξάχρονη συμβίωση, την Ισπανίδα Κάρμεν Λιέρα. Ξεσπά σκάνδαλο. «Δ ίπλα στην Κάρμεν που έχει 47 χρόνια λιγότερα από μένα ξαναβρήκα τη νιότη μου», δηλώνει. Και: «Ο γάμος είναι σημαντικός γιατί υπο­ δηλώνει εμπιστοσύνη στο μέλλον». «Δ εν ξέρω αν πέτυχα να τη γοητεύσω. Εκείνη όμως με γοήτευσε. Ήταν νέα αλλά πολύ αυ-

«Η τέχνη σαν εποικοδόμημα μας κάνει να σκεφτούμε τόσες άλλες αι­ τιοκρατίες που δεν λειτουργούν πα­ ρά μόνο σε μερικές περιπτώσεις: η τέχνη των φυλακισμένων, η τέχνη των τρελών, τυφλών, μικρών παι­ διών και πάει λέγοντας. Η μεγάλη τέχνη, όμως, δεν είναι εποικοδόμη­ μα, η ίδια είναι δομή».

αφιερωμα/25 στηρή στους τρόπους και τα λόγια. Μου είπε μια φράση που πο­ τέ δεν ξέχασα γιατί μου αποκάλυπτε την προσωπικότητά της: "Ο ι άλλοι για μένα δεν υπάρχουν” . Απάντησα: "Π ρόσ εξε γιατί μπορεί κ ι εσύ να μην υπάρχεις για τους άλλους” .

1988 Εκδίδεται το μυθιστόρημα «Το ταξίδι στη Ρώ μη» (II viaggio a Roma).

1990 Εκδίδεται «Η Βίλα της Παρασκευής και άλλες ισ τορίες». (La villa di Venerdi e atre storie). Εκδίδεται το αυτοβιογραφικό «Α λμπέρτο Μοράβια - Αλαίν Ελκάν: Ζωή του Μοράβια» (Vita) υπο μορφή συνεντεύξεων.

26 Σεπτεμβρίου: Πεθαίνει από καρδιακή προσβολή στο σπίτι του στη Ρώμη. Σε εξήντα τέσσερις μέρες θα γιόρταζε τα γενέ­ θλιά του. Είχε κάνει το μπάνιο του και ξαφνικά ένιωσε άσχημα. Στο σπίτι ήταν μόνο η Πολωνή καμαριέρα, Ιρένε, που τηλεφώ­ νησε αμέσως στο γιατρό του. Η γυναίκα του βρισκόταν στο Μαρόκο - σημείωναν οι εφημερίδες. Λόγω του ότι ήταν άθεος η κηδεία έγινε χωρίς θρησκευτική τελετή. Παρών, ωστόσο, ο πρόεδροε της Ιταλικής δημοκρατίας Φραντζέσκο Κοσίγκα.

Με την τρίτη σύντροφο της ζωής του. Κάρμεν Λύρα, που την παντρεύτηκε 78 χρονών στις 27 Ιανουάριου me.

Θανάσης Μετσιμενίδης

Μερικές σκέψεις για το ιδιαίτερο στιλ του Μοράβια Τ

ελικά, αυτό που ανακαλύπτεις στην πεζογραφία του Μοράβια, πέρα από τον αιρετικό τού καθολικισμού και του αστικού τρόπου ζωής, και πέρα από την επίμονη επιστροφή στο γενετήσιο ένστικτο, καθώς, μάλιστα, το προσδιορίζει σάν δύναμη αρχέγονη που επηρεάζει έτσι ή αλλιώς την εσωτερική ζωή των ηρώων του, αλλά και τη γενικότερη συμπεριφορά τους, πέρα απ’ όλα αυτά, εκείνο που κυρίως ανακαλύπτεις είναι ένα πνεύμα ακατάπαυτα ανήσυχο που καταδύεται στην ανθρώπινη φύση, ερευνώντας, αναλύοντας, μελετώντας, κι ύστερα καταγράφοντας τις εντυπώσεις του σ’ ένα ψηφιδωτό όπου η κάθε λέξη είναι χαραγμένη με θαυμαστή σταθερότητα κι όπου οι χαρακτήρες του (με τις αγωνίες, τις λαχτάρες και τα σκοτεινά τους πάθη), αναπτύσσονται με σίγουρο χέρι και μ’ ένα χάρισμα που φαίνεται να χάνεται όλο και περισσότερο από τη λογοτεχνία κι από τη ζωή: με το χάρισμα του χαμόγελου, ενός χαμόγελου όχι από συγκατάβαση και επιείκεια αλλά από ένα βαθύτατα ανθρώπινο οίκτο.

Σ

ε λίγους δημιουργούς, είν’ αλήθεια, ισορροπούν αρμονικά οι θεωρητικές τους απόψεις για τη ζωή και την τέχνη, με το καθαυτό τους έργο. Η περίπτωσή μας. «Παιδική αρρώστια της λογοτεχνίας», θα χαρακτηρίσει τα λογοτεχνικά κείμενα που διακρίνονται για την ασάφεια και το σκοτεινό ύφος, κ ι ο αναγνώστης, πράγματι, δε θ’ αργήσει ν’ αντιληφθεί στο έργο του μια σαφήνεια και καθαρότητα, που διατηρείται, μάλιστα, με υποδειγματική συνέπεια απ’ το πρώτο κιόλας βιβλίο, τους «Αδιάφορους» (1929), ώς το τελευταίο, τη «Βία της Παρασκευής» (1990). Και θ’ αντιληφθεί και τούτο: όπως δεν καταφεύγει στην ασάφεια, άλλο τόσο δεν καταφεύγει και στα φιλολογικά στολίδια, και προπαντός δεν καταφεύγει στο φανταχτερό επίθετο που μπορεί μεν να εντυπωσιάζει αλλά που δεν πείθει. Κι ότι, αντίθετα, για να δημιουργήσει γκροτέσκο κλίμα, που αποτελεί και τον οικείο χώρο του, δε διστάζει να καταφύγει στη σχηματοποίηση και την υπερβολή: «Έ μοιαζε με μπάλα, ή μάλλον με δυο μπάλες, μια μεγάλη, το κορμί του, και μια μικρή, το κεφάλι του». («Σκέψ ου!») Και τούτο: σπάνια καταφεύγει στην περιγραφή του περιβάλλοντος, θα το κάνει μόνο αν κρίνει πως αυτό είναι απαραίτητο για τη διηγηματική ή δραματική εξέλιξη του μύθου, ή για κάτι άλλο καίριο, λόγου χάρη για να καταγγείλει: «Ο δίσκος του ήλιου κίτρινος, σβησμένος, έτρεχε γοργά πίσω απ’ τα σύννεφα, λες για να μη τους στείλει ούτε μια από τις αχτίνες του», υπογραμμίζει στη «Βίλα της Παρασκευής», καθώς περιγράφει μια πλαζ όπου οι άνθρωποι κολυμπούν σε μια θάλασσα ξεθωριασμένη, θολή, γεμάτη βρομιές και σκουπίδια. Κι ότι του αρέσει να κάνει αφορισμούς: «Τον πειρασμό κάποτε τον έλεγαν διάβολο, τώρα τον λένε καταναλωτισμό» («Σκέψ ου!»), «Το θέατρο είναι η ανώτερη έκφραση της λογοτεχνίας, η τραγωδία η ανώτερη έκφραση του θεάτρου» («Ο δίσκος μπροστά στην πόρτα»), ή να θέτει ερωτήματα: «Για τί υπάρχει το κα κό;» (Το ταξίδι στη Ρώμη»). «Γιατί άμα βγάλουμε τα φτερά από μια μύγα εξακολουθεί να περπατά, ενώ άμα βγάλουμε τα φτερά από μια πεταλούδα ούτε περπατά μα ούτε και πετάει;» («Με λένε Αλίκη, είμαι μια σβούρα»). Κι ακόμα του αρέσει να παίζει με τα σύμβολα. Ο ήρωάς του στον «Ά νθρωπο που κοιτάζει» κυριαρχείται από την έμμονη ιδέα να

αφιερωμα/27 φωτογραφίσει ένα σύννεφο που στέκει πάνω απ’ τον τρούλο του Αγ. Πέτρου της Ρώμης και μοιάζει με ατομικό μανιτάρι. Για τον ήρωα αυτόν, που έζησε την έξαρση της νιότης στη φοιτητική εξέγερση του Παρισιού τον Μάη του ’68 - και κατ’ επέκταση και για τον αναγνώστη - , το σύννεφο - ατομικό μανιτάρι (πάνω από την έδρα της παπικής εξουσίας!), γίνεται το σύμβολο ενός κόσμου γερασμένου και παρακμασμένου. Κι επικίνδυνου. να άλλο που θ’ ανακαλύψεις, κοινωνώντας με τη δημιουργία του Μοράβια, που μάλιστα χαρακτηρίζει και σφραγίζει το προσωπικό του στιλ, είναι το παιχνίδι με τα ταμπού. Τα ταμπού εμποδίζουν την κοινωνία να γίνει ζούγκλα αλλά κι αποτελούν αιτία για ψυχικά τραύματα που ανοίγουν (στη νεαρή, κυρίως, ηλικία), και δεν κλείνουν, στην πραγματικότητα, ποτέ. Στον «Αγκοστίνο» ένα δωδεκάχρονο αγόρι αισθάνεται λανθάνουσα σεξουαλική έλξη για τη μητέρα του, ενώ στον « Ανθρωπο που κοιτάζει» ο ήρωας προβληματίζεται με το πάθος που ωθεί το άτομο ν’ αναζητά το ρίγος της ερωτικής έκστασης, παρακολουθώντας ένα ερωτικό ζευγάρι, κρυφά. Πάθος που φτάνει στην ακραία μορφή του όταν το άτομο εκστασιάζεται παρακολουθώντας, πάντα κρυφά, έναν άλλον, την ώρα που παρακολουθεί, επίσης κρυφά, το ερωτικό ζευγάρι. ΓΓ αυτή την περίπτωση, μάλιστα, προσφεύγει στον Ηρόδοτο, συγκεκριμένα στην αναφορά του στο βασιλιά Κάνδαυλο, που, φαίνεται πως για τούτη τη μορφή ερωτικής έκστασης υπήρξε...ο πρώτος διδάξας. Στο «Ταξίδι στη Ρώμη» ο ήρωας πιστεύει πως θα γιατρευτεί από μια τραυματική εμπειρία της παιδικής του ηλικίας, αν κάνει έρωτα με μια γυναίκα που μοιάζει με τη νεκρή μητέρα του, κι ένα από τα πρόσωπα στο διήγημα «Σκέψου» κατηγορείται πως έχει προσωποποιήσει τη δικαιοσύνη σαν μητέρα και τη θέλει αποκλειστικά για τον εαυτό του, ενώ στη «Βίλα της Παρασκευής» η ηρωίδα παρασύρεται από σαδομαζοχιστικές τάσεις, και στο «Δ ίσ κο μπροστά στην πόρτα» ένας έφηβος συνθλίβεται μέσα σ’ ένα πλέγμα από ταμπού, για να μη γευθεί τελικά την ερωτική ηδονή με μια γυναίκα κορεσμένη από ερωτικές ηδονές. Όπως αντιλαμβάνεται κανείς, η σκέψη του Φρόυντ εδώ είναι πανταχού παρούσα. Ό χ ι τυχαία. Ο Μοράβια εμφανίζεται στη λογοτεχνία το 1929, εποχή που στον πνευματικό χώρο της Ευρώπης ήδη έχει απλωθεί κι επηρεάζει ευρύτατους κύκλους διανοουμένων το έργο του Φρόυντ, έργο διαποτισμένο από πνεύμα απαισιοδοξίας, όχι, ωστόσο, εντελώς σκοτεινής και αδιέξοδης. Αντίθετα από τον Κάφκα: «Ο Θεός πέθανε, ο κόσμος δεν έχει πια καμιά ουσία», ο Φρόυντ αναγνωρίζει πως ο άνθρωπος στην οδυνηρή πορεία του πάνω στη γη, μες στα τόσα βάσανα, τους πόνους και τις θλίψεις έχει κ ι ένα μικρό, έστω, μερτικό ευτυχίας, χάρη στο οποίο το άχθος της ζωής γίνεται λιγότερο οδυνηρό κ ι αβάσταχτο. Ποιό είναι αυτό; Αφενός η ανώτατη φυσική ηδονή που προσφέρει ο έρωτας κι αφετέρου η ανώτατη πνευματική ηδονή που προσφέρει η Τέχνη. Τούτη η φροϋδική θέση θα γίνει για τον Μοράβια, από κει και πέρα, το λάβαρο της ζωής του και το ενδόσημο του λογοτεχνικού του έργου.

Ε

Η

ματιά του είναι φρέσκια, απέραντα αφελής και συνάμα απέραντα διαβολική, και η περιέργειά του καθώς διεισδύει στο σκοτεινό χώρο του σεξουαλικού ένστικτου, άπληστη. Ά πληστη, ναι, όχι όμως και χωρίς όρια. Από ένα σημείο και μετά καιροφυλακτεί η καταστροφή, θα πει στον «Ά νθρωπο που κοιτάζει», που έχει, άλλωστε, για θέμα την αχαλίνωτη περιέργεια (και τις συνέπειές της), στο χώρο του σεξ αλλά και της... πυρηνικής φυσικής. Θέμα αρκετά στριμμένο και, μάλλον, άχαρο στο χώρο της λογοτεχνίας, που όμως αποτελεί ένα από τα πιο ελκυστικά του έργα. Πώς γίνεται αυτό; Ποιά τα μυστικά εργαλεία που μεταμορφώνουν ένα τέτοιο θέμα σε ανάγνωσμα γοητευτικό που δεν το αφήνεις πριν ρουφήξεις και την τελευταία σελίδα; Γίνεται γιατί συμπλέκει την περιέργεια και τ ’ αναρίθμητα ερωτηματικά γύρω από την πυρηνική φυσική - μ’ έναν ευφυέστατο τρόπο - , με την περιέργεια και τ’ αναρίθμητα ερωτηματικά γύρω από το σεξ: «Ο ι ερευνητές που φτάσαν στη διάσπαση του ατόμου κατέχονταν από μια ακόρεστη περιέργεια, όμοια με την ακόρεστη περιέργεια εκείνου που παρακολουθεί από την κλειδαρότρυπα ένα ζευγάρι που κάνει έρωτα». Πρώτον αυτό. Ό χ ι και το μόνο. Το άλλο είναι το χιούμορ. Έ να ιδιότυπο χιούμορ, άλλοτε αθώο κι άλλοτε αιχμηρό, πάντα λυτρωτικό. Ακόμα, υπάρχει σε τούτο το βιβλίο κ ι ένα πρόσωπο επιμελώς δημιουργημένο για να φαιδρύνει τη

28/αφιερωμα διήγηση, ο Οσβάλντο, «ένας κοντός, ολότελα φαλακρός, με πυκνή γενιάδα, που λες και την είχε αφήσει για ν’ αναπληρώσει τη θέα του γυμνού κρανίου του». Αυτός ο Οσβάλντο ραντίζει την ατμόσφαιρα με ριπές ενός ευφρόσυνου χαμόγελου, ρόλο, άλλωστε, που αναλαμβάνει πάντα κάποιο από τα πρόσωπα στις ιστορίες του. Λόγου χάρη, στο «Ταξίδι στη Ρώμη» ο Ρικάρντο ντε Ζίο, μια φιγούρα που ακροβατεί ανάμεσα στο τραγικό και το γελοίο, ώς τα διηγήματα του τελευταίου του βιβλίου («Η βίλα της Παρασκευής»), από την Πιετρομπόν στο «Δ ίσ κο μπροστά στην πόρτα» ώς τον Τούλιο στο «Μ ε λένε Αλίκη, είμαι μια σβούρα», κι από τον Πεγκοράρο στο γκογκολικής σύλληψης «Σκ έψ ο υ !» ώς τη Ρίτα στο «Λατίνα Εξπρές». Κι εννοείται, το χιούμορ υπάρχει πριν και πέρα από τα σπινθιρίσματα και τις ευτράπελες καταστάσεις που δημιουργούν τα πρόσωπα αυτά, βρίσκεται παντού, σε κάθε σελίδα, είναι η ψυχική έξαρση, η οίηση - η μαγιά.

Η

ξεχωριστή (και σημαδιακή) θέση του παιδιού είναι επίσης ένα από τα χτυπητά γνωρίσματα στην πεζογραφία του Μοράβια. Το παιδί, είτε σαν πρωταγωνιστική φιγούρα («Αγκοστίνο», «Χωριάτα»), είτε σαν περαστική («Αδιάφοροι», «Ο άνθρωπος που κοιτάζει», «Ταξίδι στη Ρώμη»). Ο Αγκοστίνο είναι ένα τρυφερό κι εξαιρετικά ευάλωτο αγόρι μιας αστικής οικογένειας, που, αντίθετα από τη μορταρία της διπλανής λαϊκής γειτονιάς που ανδρώνεται στη φυσική και τραχιά ατμόσφαιρα του υπαίθρου, αυτός μεγαλώνει σαν την πεταλούδα μέσα στο κουκούλι, χωρίς τον ζωογόνο αέρα του ανοιχτού χώρου. Η γνωριμία μαζί τους θα γίνει με βίαιο τρόπο, κι οδυνηρά ερωτηματικά θα γεννηθούν μέσα του. Μπροστά σε άλλου είδους ερωτηματικά θα βρεθεί το παιδί στον «Ά νθρωπο που κοιτάζει», όταν σε μια από τις σπάνιες εξόδους του (με τη μητέρα πάντα), θα οδηγηθεί στην εκκλησία και θα σταθεί μπροστά στην εικόνα της Παναγίας: «Μ ε κοίταζε με βλέμμα συμπόνιας. Γιατί; Εγώ ήμουν ένα υγιέστατο παιδί, ζούσα με τον πατέρα μου και τη μητέρα μου, είχα γκουβερνάντα, όλοι μ’ αγαπούσαν κι ήμουν ευτυχισμένος. Και τότε τι νόημα είχε η συμπόνια της Παναγίας;».

Π

ρέπει, ωστόσο, να πούμε πως στιγμές σαν την παραπάνω μιας ευρύτερης προβληματικής στα βιβλία του Μοράβια είναι περαστικές και σκόρπιες. Παρασύρονται γρήγορα από τη μάζα του κεντρικού θέματος που είναι πάντα το ίδιο: το παμπάλαιο, διαρκώς ανανεούμενο πολεμικό παιχνίδι των φύλων, όπου ο άντρας κατά κανόνα είναι το παίγνιο, η γυναίκα όντας ικανή να δαμάζει τις επιθυμίες της, εκείνη που ελέγχει το παιχνίδι. Ό μως ύστερα από κάθε μάχη βγαίνουν και οι δύο εξίσου χαμένοι κ ι εξατμίζονται σ’ ένα κενό χωρίς ελπίδα, αφού πέρα από τον μοναδικό στόχο τους να κυριαρχήσει ο ένας στον άλλο, δεν έχουν άλλα ιδανικά απ’ όπου θα μπορούσαν ν’ αρπαχτούν. Οι ήρωές του, μ* άλλα λόγια, δεν είναι «κόκκοι της ηπείρου», κ ι όταν φύγουν ανάμεσα από τους ζωντανούς, η καμπάνα δε θα χτυπήσει για σένα, επειδή στο διάστημα της ζωής τους δε σ’ άγγιξαν, και δε σ’ αγγιξαν επειδή τους έλειπε η ψυχική δροσιά του κοινωνικού ατόμου. Αυτό που σ’ άγγιξε - και σε συνεπήρε - , ήταν η κατάδυση και η περιπλάνηση στα βάθη της ανθρώπινης ύπαρξης όπου κρύβονται σκοτεινές κ ι ανελέητες δυνάμεις καταστροφής, μια περιπλάνηση δοσμένη σαν ένα παιχνίδι με έξυπνες κινήσεις και περίφημες φάσεις, όπως σε μια παρτίδα σκάκι, με σκακιέρα εδώ το ανθρώπινο κορμί, της γυναίκας κυρίως, παιχνίδι στο οποίο ξοδεύεται άφθονη εγκεφαλική ουσία αλλά καθόλου της καρδιάς το αίμα. Μ ερικές στάλες μόνο εδώ κι εκ εί... Κλείνοντας τούτο το σημείωμα θα ’θελα να πω δυο λόγια για τη μετάφραση στη γλώσσα μας του Μοράβια, ενός συγγραφέα που διακρίνεται για τη στερεότητα και στιλπνάδα των κειμένων του, και, προπαντός, για το ιδιόρρυθμο στιλ του, δυο χαρακτηριστικά που αν δεν αποδοθούν εύστοχα (συχνά έχουν κακοποιηθεί βάναυσα), το μεταφρασμένο κείμενο χωλαίνει και καταρρέει από μόνο του. Το ζήτημα, βέβαια, είναι γενικότερο, αφορά κείμενα και άλλων συγγραφέων, κι ανάμεσά τους, δυστυχώς, κι έργα υψηλής σύλληψης και μεγάλης πνοής, που δεινοπάθησαν από αδέξιες και κακορίζικες μεταφράσεις, σε σημείο, μάλιστα, που ο αναγνώστης να σχηματίζει τελικά μια στρεβλή κ ι άδικη εικόνα για τους συγγραφείς τους. Αυτό όμως... άλλου παπά ευαγγέλιο.

αφιερωμα/29

Αλμπέρτο Μοραβία

Σύντομη A υτοβιογραφΐα

Γ

εννήθηκα στη Ρώμη στις 28 Νοεμβρίου του 1907. Ο πατέρας μου ήταν αρχιτέκτων και ζωγράφος και καταγόταν από βενετσιάνικη οι­ κογένεια· η μητέρα μου είναι από την Αγκόνα. Νομίζω ότι την κλίση του μυθιστοριογράφου την είχα από πολύ νωρίς, πρίν ακόμη από κείνη του συγγραφέα. Πράγματι μόλις που γνώριζα να γρά­ φω και αφηγούμουν ήδη στον εαυτό μου μυθιστο­ ρήματα που επινοούσα από δω κι από κει, επα­ ναλαμβάνοντας το θέμα, μέρα παραμέρα, στο σημείο που είχα σταματήσει την προηγούμενη. Δηλαδή, μυθιστορήματα σε συνέχειες, αλλά κα­ θαρά προφορικά. Δεν θυμάμαι τα θέματα αυτών των μυθιστορημάτων που επινοούσα, κυρίως τους μήνες του καλοκαιριού στη θάλασσα, αλ­ λά, υποθέτω, ότι θα ήταν μυθιστορήματα περι­ πετειών. Αυτή η συνήθεια, να αφηγούμαι φωναχτά, δια­ τηρήθηκε για πολύ χρόνο, ακόμα και μετά που άρχισα να γράφω στα σοβαρά. «Ο ι αδιάφοροι» γράφτηκαν κι αυτοί φωνάζοντας ή συνθέτοντας τη φράση σύμφωνα με τ’ αυτί και μετά καταγράφοντάς την στο χαρτί. Από δω και η ανορθόδοξη στίξη σε κείνο το μυθιστόρημα που, στην πρώτη του έκδοση, δεν είχε ούτε ερωτηματικά ούτε κόμματα αλλά μόνο παύλες που υπήρχαν για να υποδείξουν την παύση ανάμεσα στη μια και την άλλη περίοδο. Η στίξη προστέθηκε εξ ολοκλή­ ρου στο τελειωμένο μυθιστόρημα και κατά τρό­ πο πολύ εμπειρικό, όπως μπορεί εύκολα να δια­ πιστωθεί. Η εφηβεία μου ήταν κανονική αν και μοναχική. Στα εννιά μου χρόνια αρρώστησα από φυματίωση των οστών κι αυτή η ασθένεια με ε­ ναλλαγές ψευδών αναρρώσεων και νέων υποτρο­ πών διήρκεσε ώς τα δεκάξι μου, αλλά οι συνέπειές της παρατάθηκαν τουλάχιστον ώς τα είκο­ σι πέντε. Αυτή η ασθένεια στάθηκε το πιο σημα­ ντικό γεγονός της ζωής μου. Το δεύτερο πιο ση­ μαντικό ήταν ο φασισμός. Αποδίδω μεγάλη ση­ μασία στην αρρώστια και στο φασισμό, γιατί εξαιτίας της αρρώστιας και του φασισμού έπρεπε να υποστώ και να κάνω πράγματα που διαφορε­ τικά δεν θα τα είχα υποστεί ούτε θα τα είχα κά­ νει. Αυτό που σχηματίζει το χαρακτήρα μας εί­ ναι τα πράγματα που είμαστε υποχρεωμένοι να κάνουμε κι όχι αυτά που κάνουμε με τη θέλησή μας.

Γ

ενικά η αρρώστια μ’ έκανε να περάσω πέντε χρόνια περίπου στο κρεβάτι. Τα πρώτα τρία χρόνια στο κρεβάτι τα πέρασα στο σπίτι, τα δύο τελευταία στο σανατόριο Codivilla di Corjina στο Ampezzo. Εξαιτίας της αρρώστιας έκανα σύντο-

» (Δημοσιεύτηκε στο βιβλίο του Oreste del Buono: Moravia, Feltrinelli, 1962).

Την εποχή που εργαζόταν ανταποκριτής ιταλικών εφημερίδων στο εξωτερικό (1930-35).

30/αφιερωμα μες και ανορθόδοξες σπουδές, ςυχνά διακεκομ­ μένες και κατόρθωσα μετά δυσκολίας να πετύχω το απολυτήριο του γυμνασίου, μοναδικό τί­ τλο σπουδών μου. Για συμπλήρωμα διάβασα πο­ λύ κείνα τα χρόνια της έντονης ακινησίας. Από το σανατόριο Codivilla γράφτηκα στο Gabinetto Vieusseiix της Φλωρεντίας. Έπαιρνα κάθε βδο­ μάδα ένα πάκο βιβλία και διάβαζα κατά μέσον όρο ένα βιβλίο σε δύο μέρες. Στο μεταξύ προ­ σπαθούσα να γράψω κι έγραφα κυρίως στίχους, κάκιστους στίχους. Το 1925 οριστικά θεραπευ­ μένος άφησα το σανατόριο και μεταφέρθηκα στο Bressanone. Είχα ένα ορθοπεδικό μηχάνημα, που κουβαλούσα ακόμη μέχρι πριν μερικά χρόνια, και περπατούσα με τις πατερίτσες. Στο Bressanone, το φθινόπωρο του 1925, άρχισα να γράφω το «Ο ι αδιάφοροι» και σταμάτησα ολότελα να γράφω στίχους. Ήμουν πια πολύ πίσω για να συνεχίσω τις σπουδές. Έ τσ ι για τρία χρόνια, από το 1925 ώς το 1928, αφιερώθηκα ολοκληρω­ τικά στους «Αδιάφορους». Αφού έτσι κ ι αλλιώς η υγεία μου δεν ήταν απολύτως σταθερή, περ­ νώντας από τον έναν τόπο στον άλλο, ζούσα στα βουνά πάντα σε ξενοδοχείο. Το 1928, τέλειωσα το «Ο ι αδιάφοροι». Εν τω μεταξύ είχα αρχίσει να συνεργάζομαι με περιοδικά της πρωτοπορίας. Δημοσίευσα το πρώτο διήγημα «Κουρασμένη Ε­ ταίρα» στο «9 0 0 »* του Μποντεμπέλι, στα γαλλι­ κά, γιατί το «900» ήταν μεταφρασμένο στα γαλ­ λικά. Οι συνεργάτες του περιοδικού ήταν υπο­ χρεωμένοι από τον Μ ποντεμπέλι να γράφει ο κα­ θένας ένα μυθιστόρημα. Ο μόνος όμως που έγρα­ ψε το μυθιστόρημα ήμουν εγώ. Αλλά ο εκδότης του «900», που έπρεπε να κυκλοφορήσει τα μυθιστορήματά μας, αρνήθηκε το δικό μου αφού το διάβασε, με τη λίγο κολακευτική πρόφαση, ότι είναι ένα «συνονθύλευμα λέξεων». Πήγα το μυθι­ στόρημα στο Μιλάνο στον εκδοτικό οίκο « Ά λ ­ πεις». Ο Τσέζαρε Τζιαρντίνι. που διηύθυνε τότε τ ν εκδοτικό οίκο, το διάβασε και το δέχτηκε α­ μέσως. Πλήρωσα 5.000 λιρέτες και το μυθιστό­ ρημα κυκλοφόρησε τον Ιούλιο του 1929 με μεγά­ λη επιτυχία. «Ο ι αδιάφοροι», σύμφωνα με τις προθέσεις μου, δεν ήθελα να είναι άλλο από ένα μυθιστόρη­ μα ή ένα λογοτεχνικό έργο γραμμένο σύμφωνα μ ειδικά κριτήρια, καθαρά λογοτεχνικά. Ό μως η κριτική και το κοινό είδαν εκ εί μια βίαιη κοι­ νωνική πολεμική - που ήταν χωρίς άλλο - , αλ­ λά αυτό δεν είχε σχέση με τις προθέσεις μου. Ε­ γώ δεν ασχολήθηκα ποτέ με την πολιτική, και τα ενδιαφέροντά μου ήταν μόνο λογοτεχνικά. Η ε­ χθρική υποδοχή ενός μέρους της κριτικής, της πιο τυπικής και της αυθεντίας στο είδος, με υπο­ χρέωσε, ας πούμε, να υπολογίσω στην αληθινή φύση του μυθιστορήματος ή τουλάχιστον σε με­ ρικές πλευρές του. Έ τσ ι άρχισαν οι σχέσεις μου με το φασισμό, αρχικά, κυρίως, σαν μια παρεξή­

γηση που κατόπιν, όσο περνούσε ο καιρός, συνε­ χώς χειροτέρευε. «Ο ι αδιάφοροι» έγιναν πολύ καλά αποδεκτοί από το κοινό, αλλά όχι όμως τόσο καλά από την εκλεκτή κριτική, η οποία με έψεγε κυρίως ότι γράφω άσχημα κ ι ακόμη ότι παρασύρομαι σε ωμότητες και τεχνάσματα. Σή­ μερα, σε απόσταση περισσότερο από τριάντα χρόνια, «Ο ι αδιάφοροι» φαίνονται λιγάκι τιμω­ ρημένοι· δεν αναφέρομαι στη γραφή. Προφανώς είναι καλογραμμένοι επειδή γράφτηκαν με τον μοναδικό τρόπο που θα μπορούσαν να γρα­ φτούν. Στα 1928 άρχισα να γράφω ένα μυθιστό­ ρημα που κατόπιν θα έπρεπε να κυκλοφορήσει με τον τίτλο «Ο ι παρεξηγημένες φιλοδοξίες». Ε­ δώ και αρκετά χρόνια είχα επίσης αποκτήσει τη συνήθεια να γράφω κάθε μέρα, μόνον όμως τις πρωινές ώρες. Νομίζω ότι οφείλω σ’ αυτή την κάπως γρα­ φειοκρατική τάξη το ότι έγραψα πολύ, χωρίς πο­ τέ να δουλέψω υπερβολικά. Σχετικά μ’ αυτό θέ­ λω να πω ότι το να δουλεύει κανείς καθημερινά είναι, κατά τη γνώμη μου, προτιμότερο από το να περιμένει την έμπνευση και να δουλέψει μόνο τις μέρες που πιστεύει ότι την έχει. Προφανώς έ­ νας παρόμοιος τρόπος δουλειάς έχει κάτι επι­ πλέον ανθρωπιστικό απ’ ό,τι δημιουργικό. Ο συγγραφέας όμως είναι πάνω απ’ όλα ένας επαγγελματίας. Ήταν τότε, μετά την έκδοση του «Ο ι αδιάφοροι» που έγραψα μερικά διηγήματα, όπως για παράδειγμα «Χειμώ νας του αρρώστου» που δημοσιεύτηκε το 1930 στον «Π ήγασο» των Οτζέτι και Πανγκράτζι. Επίσης άρχισα να ταξι­ δεύω και να γράφω ταξιδιωτικά άρθρα στις εφη­ μερίδες. Πήγα με την «Stam pa» στην Αγγλία και σε διάφορα άλλα ευρωπαϊκά κράτη. Ανάμεσα στα 1930 και 1935 έμεινα στο Παρίσι και στο Λονδίνο. Συγχρόνως, μολονότι έγραφα στα πε­ ριοδικά, οι σχέσεις μου με το φασισμό χειροτέ­ ρευαν. Με κατηγορούσαν ότι είμαι ένας ανήθι­ κος συγγραφέας. Πράγματι είχα γίνει αντιφασίστας και δεν σύ­ χναζα παρά μόνο με αντιφασίστες κι αυτό ήταν γνωστό. Το 1935 βγήκε το «Ο ι παρεξηγημένες φι­ λοδοξίες». Αμέσως από το Υπουργείο της Λαϊ­ κής Επιμόρφωσης έφτασε η διαταγή στις εφημε­ ρίδες να μη μιλούν γι’ αυτό. Το μυθιστόρημα μέ­ χρι σήμερα δεν έχει ούτε μία βιβλιοκρισία. Ταυ­ τόχρονα έχασα τη συνεργασία στην «Εφημερίδα του Λαού». Το φθινόπωρο του 1935 αναχώρησα για τις Ηνωμένες Πολιτείες.

κεί έμεινα γύρω στους έξι μήνες, το πιο πολύ στη Νέα Υόρκη. Έκανα επίσης ένα ταξίδι στο Μεξικό. Επέστρεψα στην Ιταλία εγκαίρως, με το τέλος του πολέμου στην Αιθιοπία, και μέσα σε λίγο χρόνο έγραψα τό βιβλίο μεγάλων διηγη-

Ε

αφιερωμα/31 μάτων τιτλοφορούμενο «Τ ο μπλέξιμο». Το βι­ βλίο βγήκε το 1937, αλλά εγώ δεν είδα την έκδο­ ση, γιατί στο μεταξύ είχα αναχωρήσει για την Κί­ να όπου διέμεινα δυό μήνες. Πήγα και γύρισα ατμοπλοϊκώς. Στο Πεκίνο προσπάθησα να εξα­ σφαλίσω τη θεώρηση της επιστροφής διαμέσου Σιβηρίας και Μόσχας αλλά δεν το πέτυχα. Στη συνέχεια έμαθα ότι ήταν εκείνη ακριβώς η στιγ­ μή που η Ε Σ Σ Δ ήταν ερημωμένη από τον ίσκιο τρόμου που πέρασε στην ιστορία με το όνομα της Μεγάλης Εκκαθάρισης. Η Ευρώπη τώρα σπρω­ χνόταν στον πόλεμο σε γοργό ρυθμό και με τον ίδιο ρυθμό χειροτέρευε η προσωπική κατάσταση των αντιφασιστών και, κατά συνέπεια, και η δι­ κή μου. Τα δέκα χρόνια ανάμεσα στα 1933, χρο­ νιά της ανόδου του Χ ίτλερ στην εξουσία, και το 1943, χρονιά της πτώσης του φασισμού, υπήρξαν από πλευράς δημόσιου βίου τα χειρότερα της ζω­ ής μου κι ακόμη και σήμερα δεν μπορώ να τα θυ­ μηθώ χωρίς τρόμο. Ίσως γι’ αυτό έκανα τόσα ταξίδια, για να γλιτώσω από μια ατμόσφαιρα δη­ λητηριασμένη από το ψεύδος, το φόβο και τη συμβατικότητα. Το 1938 αναχώρησα για την Ελ­ λάδα κ ι έμεινα εκ εί περίπου έξι μήνες. Το 1940 ε­ ξέδωσα μια συλλογή σατιρικών και σουρρεαλιστικών διηγημάτων, τιτλοφορούμενη «Τα όνειρα του τεμπέλη». Το 1941, ένα μυθιστόρημα τιτλο­ φορούμενο «Η μασκαράτα». , Αυτό το μυθιστόρημα ήταν η σάτιρα μιας φα­ νταστικής δικτατορίας σε μια φανταστική χώρα της Κεντρικής Αμερικής. Η απάντηση της Λαϊ­ κής Επιμόρφωσης ήρθε αμέσως. Το μυθιστόρη­ μα κατασχέθηκε στη δεύτερη έκδοση και ταυτό­ χρονα μου απαγορεύτηκε να υπογράφω στα πε­ ριοδικά με τ ’ όνομά μου. Διάλεξα το διαφανές ψευδώνυμο του «Ψεύδο». Το 1941 παντρεύτηκα με την Έ λσα Μοράντε. Λίγο αργότερα μου απα­ γορεύτηκε να γράφω σε περιοδικά με ή χωρίς ψευδώνυμο. Επίσης δόθηκε η εντολή να μην μπο­ ρώ να εργάζομαι στον κινηματογράφο. Πράγμα­ τι δύο φιλμ για τα οποία εκείνο τον καιρό έγραψα το σενάριο, «Μ ια πισ τολιά» και «Ζαζά» - και τα δύο του Καστελάνι - δεν φέρουν την υπογρα­ φή μου.

Τ

ον Ιούλιο του 1943 πέφτει ο φασισμός κι εγώ με ορισμένα άρθρα συνεργάστηκα στο «Λαό της Ρώμης» υπό την διεύθυνση του Αλβάρο. Κα­ τόπιν ο φασισμός γύρισε με τους Γερμανούς κ ι ε­ γώ έπρεπε να το σκάσω γιατί με πληροφόρησαν, ότι ήμουν στις λίστες του κόσμου που έπρεπε να συλληφθεί. Έ τσ ι η παραβολή των σχέσεών μου με τη φασιστική δικτατορία ολοκληρώθηκε από τις αβλαβείς πολεμικές του 1929 ώς τη φυγή για να σώσω τη ζωή μου, το 1943. Πιστεύω ότι αυτή η παραβολή είναι αναπόφευκτη σε οποιοδήποτε

δικτατορικό καθεστώς, τουλάχιστον για τους διανοούμενους. Η εκλογή είναι ανάμεσα στο να γίνεις ένας πληρωμένος κόλακας ή κάθε μέρα να προχωρείς στην ολοκληρωτική σιωπή ακόμα και στη φυλακή. Ό λο το υπόλοιπο είναι κουβέντες και σοφίσματα. Το ’σκασα, μέσω Νάπολι, αλλά δεν κατόρθωσα να περάσω τα σύνορα, και εννέα περίπου μήνες τους πέρασα σε ένα σταύλο πάνω σ’ ένα βουνό στα περίχωρα του Φόντι. Αυτή υ­ πήρξε η δεύτερη σημαντική εμπειρία της ζωής μου, μετά από κείνη της αρρώστιας, κι όπως έχω ήδη σημειώσει, ήταν μια εμπειρία που θα ’πρεπε να περάσω οπωσδήποτε, παρά τη θέλησή μου. Έζησα εννιά μήνες κάτω από δυσάρεστες συν­ θήκες ανάμεσα σε εγκαταλειμμένους και χωρι­ κούς. Το 1944, η προέλαση της δεύτερης αμερι­ κανικής στρατιάς με λευτέρωσε και ύστερα από μια σύντομη παραμονή στη Νάπολι, επέστρεψα τελικά στη Ρώμη και ξανάρχισα να ζω και να ερ­ γάζομαι κανονικά. Το 1945 εξέδωσα τον «Αγκοστίνο» που πήρε το βραβείο της «Corriere Lom ­ bardo». To 1947, εξέδωσα «Η Ρομάνα» που είκο­ σι χρόνια μετά το «Ο ι αδιάφοροι» ξαναέφερε την ίδια επιτυχία. Κατόπιν, το 1948, κυκλοφόρησα το «Η ανυπακοή», το 1949 το «Ο συζυγικός έρω­ τας», το 1951 το «Ο κομφορμιστής». Το 1952 ό­ λα μου τα βιβλία καταχωρήθηκαν στον Index του Βατικανού. Τον ίδιο χρόνο πήρα το βραβείο Strega για τον πρώτο τόμο «Τα διηγήματα». Το 1954, τα «Ρω μαϊκά διηγήματα» για τα οποία μου επιδόθηκε το βραβείο Marzotto, και το μυθιστό­ ρημα «Η απέχθεια». Το 1957 εκδόθηκε «Η χωριάτισσα» που εκτός από το «Ο ι παρεξηγημένες φιλοδοξίες» είναι, ίσως, το μυθιστόρημά μου που έγινε λιγότερο κατανοητό από την κριτική. Το 1958 συγκέντρωσα σ’ ένα τόμο τις θεατρι­ κές μου εργασίες και το 1959, το δεύτερο μέρος των ρωμαϊκών διηγημάτων. Το 1.960 εξέδωσα το «Η πλήξη», ένα μυθιστόρημα για το οποίο ήμουν πεισμένος - γ ι’ αυτό σημείωσε αμέσως μεγάλη επιτυχία. Ενώ τα βιβλία μου μεταφράζονταν σ’ ό­ λες τις κύριες γλώσσες του κόσμου, ξανάρχισα να ταξιδεύω. Ανάμεσα στα 1947 και σήμερα, πή­ γα στην Αγγλία, Γαλλία, Μέση Ανατολή, Τουρ­ κία, Αίγυπτο, Ελλάδα, Ισπανία, Ηνωμένες Πολι­ τείες, Ρωσία και Ινδία. Ξανάρχισα επκίης να συ­ νεργάζομαι με εφημερίδες και περιοδικά. Στην «Corriere della Sera» δημοσίευσα πάρα πολλά άρθρα για τα ταξίδια μου και πολλά αφηγήματα ανάμεσα στα οποία όλα τα της Ρώμης. Στο «Εspresso» γράφω την κριτική του κινηματογρά­ φου. Κανένα χρόνο πριν, ο Αλμπέρτο Καρότσι κι εγώ ιδρύσαμε την επιθεώρηση «Nuovi argomenti» (Νέα θέματα) που διευθύνω μέχρι σήμερα. Καμιά σκέψη; Κυρίως μια συμβουλή: Να μη σκέφτεσαι αυτό που θέλεις να γράψεις παρά μόνο πάνω στο τραπεζάκι. Τα υπόλοιπα ας τ ’ αφήσουμε σ’ άλλους.

32/αφιερωμα

Το Βατικανό κατα - απόφασις

«*«ο

Μ ορφ α

Π επ ρα γμ ένα τω ν α γίω ν σ υ νεδρ ιώ ν - ανώτατο άγιο σ υ μβο ύ λιο τη ς αγίας α ρχής - α παγόρευσις β ιβ λ ίω ν - σ ύστα σις η μέρα I V * - 2 Α π ρ ιλ ίο υ 1952

Σ

τή γενική συνεδρία του ανωτάτου αγίου συμβουλίου της αγίας αρχής, οι εξοχότατοι και σεβασμιότατοι κύριοι κύριοι καρδινάλιοι, οι τεταγμένοι δια τα πράγματα της πίστεως και δια την προστασίαν των ηθών, βάσει προηγουμένου ψηφίσματος των σεβασμιοτάτων κυρίων συμβούλων λογοκριτών, κατεδίκασαν και διέταξαν να περιληφθούν στον Πίνακα των απαγορευμένων βιβλίων, τα 'Απαντα του Αλβέρτου Π ινκέρλε (Μοράβια). Με την ευκαιρία αυτή, οι εξοχότατοι και σεβασμιότατοι πατέρες, λυπούμενοι δια την πολύ μεγάλη βλάβη που επέρχεται στις ψυχές από την αχαλίνωτη ελευθερία εκδόσεως και διαδόσεως βιβλίων, φυλλαδίων και εφημερίδων που διηγούνται αναφανδόν θέματα ακόλαστα ή άσεμνα και που τα θέματα αυτά τα περιγράφουν ή τα διδάσκουν, καθώς και από την αθέμιτη επιθυμία της αδιάκριτου αναγνώσεως (των βιβλίω ν αυτών), έκριναν ότι πρέπει να κάμουν σχετικές συστάσεις προς Ολους τους πιστούς χριστιανούς: να είναι μνήμονες της βαρείας υποχρεώσεως που έ ­ χουν να απέχουν τελείως από την ανάγνωση των βιβλίω ν και εφημερίδων αυτών. Προς εκείνους στους οποίους έχει ανατεθή η διαπαιδαγώγησις και μόρφωσις των νέων: έχοντες συνείδησι του σοβαροτάτου καθήκοντος των, να τους εμποδίζουν απολύτως από κείμενα του είδους αυτού, όπως από ένα ύπουλο δηλητήριο. Προς εκείνους που έχουν ως αποστολήν των την ρύθμισιν των ηθών των πολιτών: να μην επιτρέπουν την εκτύπωσι και κυκλοφορία κειμένων του είδους αυτού, τα οποία επι­ χειρούν να ανατρέψουν τις ίδιες τις αρχές και τα θεμέλια της φυσικής χρηστότητος. Κατά την επομένη ημέρα V*, 3 Απριλίου 1952, ο αγιότατος κύριος Πίος, εκ θείας πρό­ νοιας Πάπας X II, κατά την συνήθη ακρόασι που παρεχώρησε στον εκλαμπρότατο και σεβασμιότατο κύριο πάρεδρο της αγίας αρχής, ενέκρινε την υποβληθείσαν ε ις αυτόν απόφασι των εξοχοτάτων πατέρων, την επεκύρωσε και διέταξε να δημοσιευθεί. Εδόθη εν Ρώμη, εκ των οικη της αγίας αρχής, ημέρα 20 Μαΐου 1952. * Ο αριθμός αντιστοιχεί στην ημέρα τ ι

Μαρίνος Μαράνι Γραμματέας του ανώτατου αγίου συμβουλίου της αγίας αρχής

αφιερωμα/33 Γ / ' υκλοφόρησα το πρώτο μου βιβλίο ακριβώς τριάντα χρόνιά πριν, το 1929. Από τότε Λ έχουν γραφτεί για το έργο μου ένας μεγάλος αριθμός βιβλιοκρισίες και μερικά πολύ σημαντικά δοκίμια. Γενικά η ιταλική κριτική είχε τρόπο να δοκιμαστεί επ ί μακράν και για πολύ στα γραφτά μου. Για το μεγαλύτερο μέρος των κριτικών σήμερα θα φαίνεται ότι προφανώς για μένα δεν θα υπάρχει πλέον να ειπωθεί τίποτα το καινούριο. Κι εγώ, κατά πρώτο λόγο, δεν μπορώ να τους δώσω άδικο. Πραγματικά με τα μέσα κριτικής που χρησιμοποιούν, σύμφωνα μ ε τις ιδεολογίες που υποστηρίζουν, θα φαινόταν ότι πια δεν υπάρχει τίποτα να ειπωθεί. Αυτή όμως είναι μια πρώτη εντύπωση. Ξαναεξετάζοντάς την αντιλαμβάνομαι ότι δεν έχω κάποια αιτία να δικαιολογήσω τους κριτικούς. Και ότι αντίθετα υπάρχουν ακόμα πολλά να ειπωθούν για το έργο μου, όπως και για το έργο τόσων άλλων κριτικών. Θυμάμαι ότι από την έκδοση του πρώτου μου μυθιστορήματος, «Ο ι αδιάφοροι», δοκίμασα διαβάζοντας τις πολυάριθμες βιβλιοκρισίες ένα βαθύ αίσθημα απογοήτευσης. Με πλήγωνε η επιφανειακότητα, ο επαρχιωτισμός, η εξωτερικότητα, η αθλιότητά τους κάτω μάλιστα από το πλαίσιο αλαζονείας και φαντασμαγορίας της λεγάμενης αισθητικής κριτικής. Πάνω απ’ όλα, όμως, μ ε πλήγωνε η ημιμάθεια αυτών των κριτικών. Μ ’ έκαναν να σκεφτώ κάποιον που ενώ κατευθύνει σ ’ ένα νυχτερινό τοπίο τη λεπτή ακτίνα ενός μικρού φαναριού και το κατευθύνει σ ’ ένα μόνο σημείο, υποστηρίζει ότι είδε ολόκληρο το τοπίο. Αυτή ακριβώς η αίσθηση απογοήτευσης επαναλαμβάνεται έκτοτε κάθε φορά που βγάζω ένα βιβλίο. Κι επαναλαμβάνεται κανονικά η αίσθηση αποσπασματικότητας και η έλλειψη ελέγχου τόσο πιο έντονα παράδοξος, όσο περισσότερο ήταν αδύνατο να υπολογίσουν στο νεοτερικό στοιχείο του έργου μου. Τελικά μετά από πολλές σκέψεις έφτασα στο συμπέρασμα ότι το ανικανοποίητό μου προερχόταν από ένα γεγονός πολύ απλό: ήμουν και είμαι πεπεισμένος ότι κάποιες πτυχές του έργου μου θα ληφθούν υπόψη σε σοβαρή θεώρηση. Από την πλευρά τους οι κ ριτικοί δεν υπολόγισαν ποτέ τέτοιες πτυχές, αντίθετα, τις αγνόησαν πεισματικά και τις αγνοούν μέχρι σήμερα. Μόνο τα τελευταία χρόνια, με την εμφάνιση μιας πιο νέας κριτικής, η κατάσταση άλλαξε κάπως.

34/αφιερωμα

ο 1986 κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Bompiani το βιβλίο της Ντάτσια Μαραΐνι «Ο μικρός Αλμπέρτο» στο οποίο ο Μοράβια εξομολογείται στη συγγραφέα, και τότε σύντροφό του, τα παιδικά του χρόνια. Τη δική του συνομιλία ακολουθούν δύο μικρότερες με τις αδελφές του, Αντριάνα και Έλενα, που δείχνουν την ατμόσφαιρα μέσα στην οποία γεννήθηκε ο ίδιος.

,Ο Λ ^

f & V p t0

Η

Ντ. Μαραΐνι μιλώντας για το βιβλίο ξεκινά από δύο φ ρά σεις-κλειδιά . « "Τ ο παρελ­ θόν δεν μ’ ενδιαφέρει, δεν υπάρχει. Δεν θυμάμαι τίποτα απ’ ό,τι έκανα” », λέει ο Μοράβια με φα­ νερή ειλικρίνεια. Την ίδια στιγμή όμως η μνήμη του οδηγείται στο να τον κάνει φιλέρι ή ειλικρινή και αποφασισμένο - συνεχίζει η ίδια - μέσω των ιδιαίτερων στιγμών της παιδικής ηλικίας και της εφηβείας του. Έ τσι βλέπουμε να ξαναζεί μπροστά στα μάτια μας, μέσα στην "ανώμαλη ομαλότητά” της, μια ιταλική οικογένεια στις αρ­ χές του αιώνα. Ένας πατέρας, ο ξ '' ι μο­ ναχικός, στο κυνήγι ενός επαγγέ δωτικού, ολοκληρωτικά κλεισμέ' του συνθήκες (...) Μια μητέρα δέ ψά της φορέματα, στα αρωματισρ μανσόν, στα βιβλία της για τη μόί

δα του να προσλαμβάνει και να απολύει καμα­ ριέρες. Μια αδερφή, η Αντριάνα, ζωγράφος, ευαίσθητη και τρυφερή (...) Μια άλλη αδερφή, η Έ λενα, πολύ όμορφη, πρωταθλήτρια του τένις, που συνεχώς αρραβωνιάζεται αλλά το σκάει τη στιγμή του γάμου. Έ νας αδερφός, ο Γκαστόνε που θα πεθάνει πατώντας μια νάρκη στην Αφρι­ κή. Κι ακόμη το σχολείο, το σανατόριο, ο έρω­ τας για τη νεαρή φίλη της μητέρας, η φιλία με τον "Δ ο ν Ζουάν” της διπλανής κάμαρας, οι εκ ­ δρομές στο Βιαρέτζιο, οι πρώτες ερωτικές εμπει­ ρίες σ’ έναν οίκο ανοχής (...), οι διαδρομές στη Ρώμη με αμαξάκι, ο χορός εξέλσιορ (...), τα πρώτα φίλμ με την υπογραφή Ντ’ Ανούντσιο, τα δεκάδες βιβλία που πήρε επί δανεισμώ από τη βι­ βλιοθήκη Viessieux τιν · · «:ντίας».

αφιερωμα/35 (Η συνομιλία που ακολουθεί γίνεται ανάμεσα στην Ντάτσια Μαραΐνι και την αδελφή του Α. Μοραβία, Αντριάνα). Ξέρεις ότι κάνω ένα βιβλίο για την παιδική ηλικία του Αλμπέρτο; θ α ’θελα να σου κάνω καμιά ερώτη­ ση για την εποχή, για σένα, για κείνον, για την οικο­ γένεια. Και πρώτα απ’ όλα: πώς ήταν μικρός ο Αλ­ μπέρτο;

ΗΤΑΝ δυνατός, ωραίος και ζωηρός. Μερικές φορές ήταν μελαγχολικός. Ό ταν δεν ήταν άρρω­ στος, ήταν πάντα σε κίνηση. Λαζί σου πώς συμπεριφερόταν;

ΕΓΩ του είχα πάντα αγάπη μεγάλη, παθιασμένη. Τόση πολλή που ανεχόμουν τον αυταρχισμό του χωρίς ποτέ να διαμαρτύρομαι. Τι είδους αυταρχισμό;

ΥΠ ΕΡΙΣΧΥΕ στα παιχνίδια. Και μετά με γέμιζε τσιμπιές. Μα τόσο δυνατές που άφηναν πάνω μου μελανιές. Και γιατί σε τσίμπαγε;

ΕΤΣΙ για πείσμα, για παιχνίδι. Ήταν όμως και τρυφερός. Με τον τρόπο του, γιατί ήταν πάντα λίγο εκδηλωτικός στα αισθήματα. Δυστυχώς με­ ταξύ ασθένειας και ταξιδιών δεν βρισκόμαστε πολύ συχνά. Πώς ήταν » πατέρας σου;

ΕΙΧ Ε οξύθυμο χαρακτήρα. Είχε φοβερούς θυ­ μούς. Χτυπούσε τις πόρτες, φώναζε. Ό λα όμως τέλειωναν εκεί. Ποτέ δεν κρατούσε κακία. Κι ό­ λοι στο σπίτι ξέρανε ότι ήταν σύντομοι θυμοί. Κι η μητέρα σου;

ΗΤΑΝ ωραία γυναίκα, ψηλή, κομψή. Κι από χαρακτήρα;

ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΗ, δειλή. Πολύ δεμένη με τους γιούς, χωρίς όμως τακτ καμιά φορά. Από την οικογένεια του πατέρα σου θυμάσαι καν έναν;

ΑΠΟ τα αδέρφια του ο μπαμπάς ήταν ο πιο νέος. Δηλαδή, όχι ακριβώς, γιατί στην πραγματικότη­ τ α μετά απ’ αυτόν ήταν η θεία Αμέλια. Η πιο ηλι­ κιωμένη ήταν η θεία Έ λενα που όταν γεννηθήκα­ με είχε ήδη πεθάνει. Ήταν ένας αδερφός του πα­ τέρα μου, γερουσιαστής, πολύ καλλιεργημένος και έξυπνος. Θυμάμαι ότι πηγαίναμε συχνά στο μεγάλο και γεμάτο βιβλία γραφείο του. Υπήρχε κεί μια μεγάλη, επιβλητική, υδρόγειος σφαίρα. Ο πατέρας μου παντρεύτηκε στα σαράντα του. Ό ­

ταν τον γνώρισα, ήταν ήδη γκριζομάλλης. Έ βα ­ φε όμως τα μουστάκια του ξανθά. Θυμάμαι ποι μια φορά βρήκαμε στο μπάνιο τη βαφή και γελά­ σαμε. Ήταν ατημέλητος, επιπόλαιος, είχε όμως τη φιλαρέσκεια να βάφει τα μουστάκια. Πως ήταν η ζωή στο σπίτι της οδού Sgambati;

ΗΤΑΝ ένα μεγάλο ωραίο σπίτι, άνετο, μ’ ένα κή­ πο γεμάτο λουλούδια. θυμάσαι την πέργκολα μέσα στα λευκά τριανταφυλλάκια;

ΝΑΙ, τη θυμάμαι, όχι όμως τα λευκά τριανταφυλλάκια. Εκτός από τον κήπο είχαμε και μια μεγάλη ταράτσα που έβλεπε στη Villa Borgherse. Ο Αλμπέρτο λέει ότι από μικρός πήγαινε να διαβάσει πάντα σε κείνη την πέργκολα. Εσύ έτυχε να τον συ­ ναντήσεις εκεί; Όταν τον έβλεπες να διαβάζει τι έκανες:

ΓΕΝΙΚΑ όταν τον έβλεπα να διαβάζει, τον άφη­ να ήσυχο. Ή καθόμουν να διαβάσω κοντά του. Ποιος είναι αυτός που επηρέαζε πιο πολύ την οικο­ γένεια, ο πατέρας σου ή η μητέρα σου;

ΝΟΜΙΖΩ ότι το χαρακτήρα στην οικογένεια τον έδινε η μητέρα μου, γιατί ο πατέρας μου ζούσε πολύ απογραβηγμένος στο γραφείο του, όταν πλέον δεν εργαζόταν. Παλαιότερα είχε, συχνά, περισσότερα από ένα εργοτάξια και περνούσε μεγάλο μέρος της μέρας του εκτός σπιτιού. Το να μετακομίσετε από τη via Sgambati στη via Donizetti ήταν σημαντικό για την οικογένεια; Ξέρεις γιατί ο πατέρας σου αποφάσισε ν’ αλλάξει σπίτι; Ο Αλμπέρτο λέει ότι το σπίτι της via Donizetti ήταν πιο πολυτελές από κείνο της via Sgambati. Αυτή λοιπόν η μεταφορά υπήρξε ένα βήμα πρός μια μεγαλύτερη ευημερία. Εσείς τα μικρά πώς είδατε αυτό το πέρασμα;

ΕΜ ΕΙΣ είμασταν αρκετά μικροί. Ο Αλμπέρτο άρχισε να αισθάνεται άσχημα με τη γάμπα του α­ πό πολύ νωρίς και περνούσε μήνες στο κρεβάτιόταν η μητέρα μου έβγαινε, σηκωνόταν κ ι έτρεχε μαζί μας σ’ όλο το σπίτι. Το σπίτι τής via Doni­ zetti δεν ήταν πιο πολυτελές, αλλά πιο μεγάλο, κ ι εμείς ήμασταν τέσσερα παιδιά που μεγάλωναν. Μου περιγράφεις λίγο το πρώτο σπίτι, εκείνο της ο­ δού Sgambati;

ΗΤΑΝ σε δύο ορόφους- το ισόγειο με τον κήπο και ο πρώτος όροφος με την ταράτσα. Στο ισό­ γειο ήταν ένα δωμάτιο κουζίνας, ένα σαλόνι και ίσως ένα γραφείο του πατέρα μου. Στον πάνω ό­ ροφο ήταν οι κρεβατοκάμαρες και το δωμάτιο των παιχνιδιών. Πριν το δείπνο, θυμάμαι ότι έ­

36/αφιερωμα πρεπε να τακτοποιήσουμε το δωμάτιο των παιχνιδιών κι η Μπιζέ μάς έβαζε να καθαρίσουμε το μεγάλο ψάθινο χαλί γεμάτο κλωστές και κομμα­ τάκια χαρτί. Ποια ήταν η Μπιζέ;

Η δεσποινίδα βερνάντα.

Μουράν,

ή

Γαλλίδα

γκου-

Κι έβαζε όλους να καθαρίσουν την κάμαρα των παιχνιδιών ή μόνο εσάς τα μικρά;

ΕΜΑΣ τα μικρά. Και η βιλίτσα της οδού Donizetti;

Η βιλίτσα ήταν πιο ευρύχωρη: υπήρχε ένα ημιυ­ πόγειο, ένας όροφος υπερυψωμένος και ένας πρώτος όροφος. Κάτω ήταν η κουζίνα, το δωμά­ τιο της καμαριέρας κ ι ένα μεγάλο γραφείο του πατέρα μου. Ανέβαινες μερικά σκαλιά κι ήταν ο κήπος. Το γραφείο του πατέρα μου χρησιμο­ ποιούνταν και σαν αναρρωτήριο όταν κάποιος α­ πό μας υπέφερε από κάποια ασθένεια μολυσμα­ τική, όίιως η ιλαρά, η ανεμοβλογιά κ.λπ. Στον υ­ περυψωμένο όροφο ήταν ένα άλλο σπουδαστή­ ριο του πατέρα μου, μετά η τραπεζαρία και δύο σαλόνια. Στον πρώτο όροφο οι κρεβατοκάμα­ ρες: μια για τον Αλμπέρτο, πολύ μεγάλη, μια μι­ κρή για τον Γκαστόνε, μια για μένα και την Έ λενα και μια για τους γονείς. Και η γειτονιά πως ήταν τότε;

Η οδός Donizetti τότε ήταν σχεδόν μέσα στην ε­ ξοχή. Ενα πρωί συνόδεψε στο σπίτι τη μαμά έ­ νας αγωγιάτης και της είπε: «Κυρά, το ξέρεις ότι κάθεσαι μες στο πυκνό δάσος;» Γύρω ήταν α­ γροί με σιτάρι. Το πρωί περνούσαν οι παπάδες με τα πρόβατα. Στο βάθος του δρόμου ήταν μεγά­ λες εργατικές πολυκατοικίες, στην αρχή του δρόμου οι βιλίτσες και στη μέση ένα γοητευτικό σπιτάκι. Η βιλίτσα μας πιστεύω ότι κατασκευά­ στηκε σ™ν περίοδο του πολέμου, ανάμεσα στα 1915 καιΊ918. Ο μπαμπάς μού είπε ότι είχε κάνει ένα προσχέδιο με ένα κρεμαστό κήπο, αλλά κό­ στιζε πολύ και έπρεπε να το εγκαταλείψει.

Να, ακριβώς αυτό έλειπε από τον Αλμπέρτο. Γιατί κατά τη γνώμη σου, ο Αλμπέρτο δεν είχε φίλους;

ΙΣΩΣ γιατί ήταν μοναχικό παιδί. Ίσως γιατί υ­ ποχρεώθηκε να μείνει στο κρεβάτι για πολύ χρόνο. Θυμάσαι πότε ο Αλμπέρτο αρρώστησε;

ΝΑΙ, άρχισε ν’ αρρωσταίνει στα εννιά του. Έ μ ει­ νε στο κρεβάτι έξι μήνες. Καλυτέρευε, σηκωνό­ ταν, στεκόταν στα πόδια του για έξι μήνες, ένα χρόνο και μετά ξανάρχιζε να αισθάνεται άσχη­ μα. Θυμάμαι ότι την τελευταία φορά είχε τρομε­ ρούς πόνους. Ήρθε ο καθηγητής Φεραρέζι, ένας ορθοπεδικός, πολύ διακεκριμένος, τότε, στη Ρώμη. Είπε ότι είχε εξάρθρωση της λεκάνης και του έβαλε γύψο. Εκείνή την περίοδο θυμάμαι ότι κοιμόμουν κοντά του. Ό λη τη νύχτα βογγούσε από τους πόνους. Κι εσύ πώς ζούσες αυτή την αρρώστια του αδελφού

ΓΙΑ μένα ήταν μια περίοδος αγωνίας. Τον άκουγα να κλαίει. Είχε αδυνατίσει πάρα πολύ με το να μην τρώει. Τα χέρια του ήταν διάφανα. Δεν έτρωγε από ανορεξία, από διαμαρτυρία ή από α­ δυναμία;

ΔΕΝ έτρωγε εξαιτίας των πόνων. Είχε τρομε­ ρούς πόνους που τον κατέβαλαν.Κατόπιν ήρθε η θεία Αμέλια Ροζέλι κι έπεισε τον μπαμπά να τον πάει στην Μπολώνια. Ξέρω ότι ο Πούτι, όταν τον είδε, χτύπησε την μπουνιά του στο τραπέζι φωνάζοντας: «Μα ποια εξάρθρωση λεκάνης, αυτή εί­ ναι φυματίωση των οστών». Έ κο ψ ε τον γύψο και νοσηλεύτηκε αμέσως στο σανατόριο, στην Κοντιβίλα στην Κορτίνα. Του έβαλε βάρη για να κρατήσει ακίνητη τη γάμπα κ ι ο Αλμπέρτο δεν είχε πόνους πλέον. Και πριν ακόμη ν’ αρρωστήσει, ήταν ήδη έτσι μονα­ χικός και σιωπηλός όπως θυμάται ο ίδιος;

ΟΧΙ, ήταν πιο ζωηρός. Μοναχικός, όμως, ήταν πάντα. Και κατά τη γνώμη σου γιατί ήταν έτσι μοναχικός;

Ο Αλμπέρτο λέει ότι η ζωή της οικογένειας ήταν α­ νυπόφορη. Το πιστεύεις κι εσύ;

ΔΕΝ νομίζω ότι η οικογενειακή ζωή ήταν ακρι­ βώς ανυπόφορη. Ό ταν ήμουν πιο μικρή, δεν κα­ ταλάβαινα πόσο μεγαλοαστική ήταν η οικογένειά μας και ίσως ανιαρή, αλλά όταν άρχισα να μεγαλώνω, έβγαινα εύκολα από την πραγματι­ κότητα. Ζούσα μέσα στη φαντασία και μετά, εί­ χα φίλους και φίλες.

ΠΙΣΤΕΥΩ ότι ήταν μέρος του χαρακτήρα του. Η Ντουράν, η Γαλλίδα γκουβερνάντα, ήταν σημαντι­ κή για σένα; Τί θυμάσαι δικό της εκτός από το γεγο­ νός ότι σας έβαζε να τακτοποιείτε το δωμάτιο των παιχνιδιών;

Η Μπιζέ; Ήταν συμπαθητική, τρελή. Γιατί τρελή;

αφιερωμα/53

Ανάμεσα στις αδερφές του,'Ελενα και

ΗΤΑΝ μια γριά γαλλίδα ιδιότροπη. Ό ταν ανα­ κοινώθηκε ο πόλεμος, θυμάμαι ότι έτριβε τα χέ­ ρια της λέγοντας: «II y aura la guerre, il y aura la guerre!» Ήταν τρυφερή μαζί σας;

ΟΤΑΝ γεννήθηκε ο Γκαστόνε, έφυγε για κανένα μήνα λέγοντας πως δεν ήθελε αλλά μικρά «?a suffit», γκρίνιαζε. Έπειτα όμως γύρισε. Αισθα­ νόταν άσχημα μακριά μας. Ύ στερα αφοσιώθηκε πολύ στον Γκαστόνε. Τον κρατούσε μέσα σ’ ένα σάλι δαντελένιο. Θυμάσαι τις αντιδράσεις του Αλμπέρτο όταν γεννή­ θηκε ο μικρότερος αδερφός;

ΟΧΙ, δεν θυμάμαι καμιά αντίδραση. Μου φαίνε­ ται ότι υπήρχε θαυμασμός και περιέργεια για κεί­ νη τη γέννηση. Στην κάμαρη των παιχνιδιών ήταν ένα θεατράκι. Έ ­ παιζες κι εσύ καμιά φορά;

Ο Αλμπέρτο είχε ζητήσει από τη μαμά ένα θεα­ τράκι και φυσικά ικανοποιήθηκε αμέσως. Ήταν όμως ήδη άρρωστος. Καμιά φορά μας φώναζε για να κάνουμε τους θεατές. Μας έβαζε να καθό­ μαστε μπροστά στο κρεβάτι και κατόπιν άρχιζε να κοινεί τις μαριονέτες με τις κλωστές.

Θες να πεις ότι έκανε το θεατράκι για σας, ενώ βρι­ σκόταν κρεβατωμένος;

ΝΑΙ. Έ στηνε ιστορίες, ήταν πολύ έξυπνος. Μια κάποια στιγμή όμως βαριόταν και πέταγε πέρα τις μαριονέτες. Εγώ ήθελα να ξέρω το τέλος της ιστορίας. Διαμαρτυρόμουν. Αυτός όμως δεν έ­ φτανε ποτέ στο τέλος. Του άρεσε να ζωγραφίζει τις σκηνές. Θυμάμαι μία πολύ ωραία με μια αλυ­ σίδα με τόξα, ολοένα και πιο μικρά, που έδιναν την εντύπωση του μακρινού: ήταν η αίθουσα του θρόνου. Τ ι είδους ιστορίες διηγιόταν με τις μαριονέτες του;

ΙΣΤΟ ΡΙΕΣ πριγκίπων, βασιλιάδων. Μονομαχίες με σπαθί, δραματικές σκηνές. Μετά όμα τον παρατηρούσαμε στον άσσο. Ήταν, θυμάμαι, μια φίλη μας που ερχόταν καμιά φορά να παίξει μαζί μας. Κι εκείνη παρακολουθούσε τις παραστά­ σεις στο θεατράκι του Αλμπέρτο. Κι εκείνη ήθελε να μάθει το τέλος των ιστοριών, όμως, αυτός ή­ ταν δύστροπος, της φερόταν άσχημα. Μια μέρα τον ρώτησε: «Μα εσύ τι θα κάνεις όταν μεγαλώ­ σ εις;» και εκείνος απάντησε: «Τον συγγραφέα μυθιστορημάτων». Το θυμάμαι με ακρίβεια. Μου φάνηκε απόλυτα σίγουρος.

54/αφιερωμα Ο Αλμπέρτο μικρός ήταν περισσότερο συνδεδεμένος με τη μητέρα του ή το πατέρα του;

ΕΚΕΙΝΟΣ αγαπούσε περισσότερο τη μητέρα του. Για τον μπαμπά είχαμε όλοι σεβασμό: ήταν καλός άνθρωπος, φίνος, ντελικάτος. Ήταν καλ­ λιτέχνης. Δεν είχαμε όμως οικειότητα μαζί του. Δεν ήταν ικανός να εξωτερικεύει τα συναισθήματά του. Φώναζε για το παραμικρό. Μετά όμως, ο καθένας έκανε αυτό που ήθελε. Ίσως όταν γνωρίσαμε εμείς τον μπαμπά να ’ταν και κουρα­ σμένος. Δούλεψε πάρα πολύ στη ζωή του. Πάντα στο πόδι, πάντα να τρέχει. Θυμάμαι ότι ερχόταν στο σπίτι την ώρα του γεύματος και φώναζε: «Γρήγορα, γρήγορα γιατί πρέπει να βγώ». Έτρω­ γε κι έφευγε αμέσως. Μετά όμως σταμάτησε να εργάζεται. Ο Αλμπέρτο λέει ότι πια σαν αρχιτέκτων δεν ήταν της μόδας. Η μητέρα σου αντίθετα συνδέει την απουσία πελατών με τον κακό του χαρακτήρα. Τ ι λες εσύ;

Ν< >Μ1ΖΩ ότι σταμάτησε γιατί δεν είχε πια θέλη­ ση. Μπορεί και να είχε βγει από το κύκλωμα, μπορεί να ’ναι κι έτσι. Είχε όμως δουλέψει πολύ.

1 πήρςε ένας από τους πιο δραστήριους κατα­ σκευαστές οικοδομών. Δεν κέρδιζε πολλά γιατί ήταν ακατάστατος, απερίσκεπτος και πολύ έντι­ μος. Ό ταν βρέθηκε μ’ ένα κάποιο κατασκευα­ στή Ντε Πάολις έπαιρνε περισσότερα. Ο Ντε Πάολις τον ήθελε μαζί του γιατί ο ίδιος δεν ήταν μηχανικός και δεν μπορούσε να υπογράψει τα προσχέδια. Ύστερα, δεν ξέρω πώς, ο Ντέ Πάολις σταμάτησε και σταμάτησε κι ο πατέρας μου. (...) Πώς ήταν η μητέρα σου στο σπίτι;

ΔΡΑΣΤΗΡΙΑ. Δεν ήθελε ούτε να μαγειρεύει, ού­ τε να κάνει πολλά, αλλά ήταν δραστήρια στα του σπιτιού. Η γιαγιά, η μητέρα της, υπήρξε γυ­ ναίκα πολύ πλούσια. Ονομαζόταν Αδελαϊδα Πιτσινίνι. Είχε παντρευτεί ένα φτωχό ευγενή. Τα πρώτα χρόνια του γάμου, μου φαίνεται ότι γύριζε στο σπίτι με ακολουθία. Μετά έπρεπε να προ­ σαρμοστεί. Έ κανε επτά παιδιά. Έ χασε όλα τα δόντια της. Αλλά δεν ήθελε να βάλει μασέλα. Θυμάμαι ότι όταν πήγαινα να τη δώ της έλεγα: «Γιαγιούλα πόσο είσαι γριά. Θα ’σαι τουλάχι­ στον τριακοσίων χρονώ». Από μικρή υπήρξε πο­ λύ αποφασιστική με τα παιδιά. Τα έκλεινε σ’ ένα δωμάτιο κ ι έλεγε: «Θα σας ανοίξω μόνο όταν δω αίμα κάτω απ’ την πόρτα.» Πέθανε εβδομήντα πέντε χρονώ. . [.·.]

(...) ΟΤΑΝ πέθανε ο Γκαστόνε, του πατέρας μου είχε ήδη εξασθενήσει η μνήμη. Ήταν άρρωστος, είχε διαλείψεις, δεν θυμόταν τίποτα. Για το θάνα­ το του Γκαστόνε δεν του είπαμε τίποτα. Κι εκεί­

νος: «Τ ι έχει η μαμά; Τη βλέπω θλιμμένη.» Του λέγαμε ότι ήταν κουρασμένη. Μετά μια μέρα, μια βλαμμένη τού κάνει: «Καημένε μηχανικέ, καημένε Γκαστόνε». Κι εκείνος έπαθε κρίση. Μετά όμως το ξέχασε. Η μαμά κρατούσε μια φωτογραφία με τους τέσσερις μας. Κι εκείνος συ­ χνά έλεγε: ποιοι είναι αυτοί; «Είναι τα παιδιά σου μπαμπά» - «Μα τί, δικά μου, όλοι αυτοί!». Ή ξεχνούσε τ’ όνομά μου κ ι έλεγε: «Εκείνη που παντρεύτηκε τον κεφάλα». Ο Ονόφριο, ο άντρας μου, ήταν ψηλός και χοντρός κ ι είχε μεγάλο κεφάλι. Τι αρρώστια είχε ο πατέρας σου;

ΣΤΗ ζωή του ποτέ δεν αρρώστησε, ούτε μια μέρα. Πέθανε το 1944 από αρτηριοσκλήρυνση. Είχε ποτέ ενοχλήσεις από το φασισμό εξαιτίας τού ότι ήταν εβραίος;

Η ΕΛΕΝΑ πήγε νά μιλήσει με τον Διοικητή του αστυνομικού τμήματος της περιοχής κι εκείνος της είπε: «Εάν υπάρχει κίνδυνος, θα σας ειδοποιήσω» Μετά μια μέρα της τηλε­ φώνησε λέγοντας: «Δεσποινίς, είναι καλύτε­ ρα να πάρετε τον πατέρα σας γιατί μπορεί να έρθουν να τον πάρουν». Έ τσι άρρωστος όπως ήταν;

ΝΑΙ, έτσι είπε ο Διοικητής. Και η Έλενα τον πήγε σε μια κλινική έξω από τη Ρώμη. Κι ο Αλμπέρτο έπρεπε να το σκάσει εκείνη την εποχή.

ΠΡΑΓΜΑΤΙ, ο Αλμπέρτο τότε ήταν ήδη στα βουνά, πάνω στο Φόντι. Εγώ βρισκόμουν στο Βαλομπρόζα στο σπίτι των Μπέρενσον με τους Κολακίκι. (...) Λοιπόν, κατ’ ουσίαν όλη η οικογένεια ήταν υ­ ποχρεωμένη να κρύβεται εξαιτίας των νέων ρα­ τσιστικών νόμων. Εσείς δεν δίνατε σημασία στις εβραϊκές σας καταβολές, αλλά ο φασισμός έδινε.

ΜΑ εγώ γ ι’ αυτό ως και στη φυλακή μπήκα. (...) Πήγα στο Παρίσι με τη μητέρα μου που πούλησε ένα χρυσό τσαντάκι για ν’ αυξήσει ένα ποσόν που της έδωσε ο μπαμπάς (...) Επιστρέφοντας στη Ρώμη, ξανάρχισα τη ζωή που έκανα πρίν. Ενα πρωινό μου τηλέφωνά ο Αντριάνο Ολιβέτι λέγοντας: «Περνώ να δω το εργαστήριό σου». Μα στις οκτώ το πρωΐ; Είναι τρελός σκέφτηκα. Ήρθε και μου είπε: «Κοίτα, τους έχουν πιάσει όλους». Ποιους όλους;

αφιερωμα/55 ΤΟΝ Μάριο Λ έβι και τους φίλους. Μου λέει «αν έχεις κάτι στο σπίτι, να το κά ψεις». Με­ τά έμαθα ότι ο Μάριο σώθηκε βουτώντας στο ποτάμι που είναι κοντά στα σύνορα. Στη συνέχεια μου έστειλε στίχους του Μπωντλαίρ από το Παρίσι για να με κάνει να κα­ ταλάβω ότι ήταν ζωντανός. Ειδοποίησα τον Αλμπέρτο που έκα ψε γράμματα και βιβλία. Πράγματι, νωρίς το απόγευμα έφτασε η α­ στυνομία. Έκαναν άνω κάτω το σπίτι. Στη βιλίτσα της οδού Donizetti;

ΝΑΙ, άνοιξαν όλα τα βιβλία του Αλμπέρτο και του Γκαστόνε. Ό ταν έφτασαν στο ισό­ γειο ήταν κουρασμένοι για να κοιτάξουν μες στα βιβλία. Κι ήτανε πολλά. Επίσης θυμάμαι ότι ο Αλμπέρτο έκρυβε στο κενό διάστημα ανάμεσα στις δύο βιβλιοθήκες ένα όπλο φλόμπερ, ένα είδος παιχνιδιού που μπορού­ σε όμως να τους βάλει σε υποψίες. Παίζαμε καμιά φορά τραβώντας καμιά πιστολιά στον ουρανό. (...) Ευτυχώς, όμως, το όπλο δεν ήταν πια εκεί. Κι αυτοί τελικά δεν έψαξαν. Και τότε τι συνέβη;

ΜΕ ΠΗΡΑΝ και με πήγαν μέσα. Θέλαν να με ανακρίνουν ακριβώς για τους φίλους που είχα στο Παρίσι. Μετά έμαθα πως το βράδυ, ο Αλμπέρτο και ο Μάριο Πανούντζιο επειδή δεν με είδαν να επιστρέφω, άρχισαν να γυρ­ νούν όλα τα αστυνομικά τμήματα. Εμένα με κράτησαν τουλάχιστον ώς τα μεσάνυχτα. Ήμουν σχεδόν κοιμισμένη. Τα μεσάνυχτα με ανέκριναν. Εγώ απαντούσα κοροϊδευτι­ κά. (..) Δ εν ξέρω γιατί, μα δεν φοβόμουν καθόλου. Και τι σε ρωτούσαν;

Εάν είχα δει τους Ροσέλι και τι έκαναν. Κι εσύ;

ΤΟ ΥΣ απάντησα ότι ήταν ξαδέλφια, τότε ο αστυνομικός είπε: «Ο ι ωραίοι συγγενείς ξα­ νανταμώνουν!» Και μετά με ρώτησε τι γρά­ φανε τα γράμματα. «Τα έχετε διαβάσει ήδη, τι άλλο θέλετε να κάνω;» Τελικά βαρέθηκαν και μ ’ έστειλαν στις Μ αντελάτε. Κάθησα κει δύο μέρες ανάμεσα σε γυναίκες που ουρλιά­ ζανε. Το βράδυ της τρίτης μέρας εμφανίστη­ κε μια νεαρή μοναχή και μου είπε: «Ε ίστε ε­ λεύθερη». Κι έτσι βγήκα. Περπάτησα πολύ κατά μήκος του Τίβερη απολαμβάνοντας την ελευθερία. > σπίτι σου;

ΣΤΟ σπίτι βρήκα τη μητέρα μου να κλαίει. Αντίθετα ο Α λμπέρτο με κοροΐδευε: «Τ ι τα ’ κάνες τα χρήματα;» με ρωτούσε « τ ’ άφησες στον φρουρό; Του δωσες φιλοδώρημα για να γυρίσει;» Ήταν συνηθισμένο γι’ αυτόν αυτή η ειρωνεία;

ΕΤΣΙ ήταν πάντα μαζί μου. Αλλά και με τους άλλους. Ή θελε πολύ να κρατά τις απο­ στάσεις. Η μητέρα μου για να με απομακρύνει από τη Ρώμη με πήγε στο Κάπρι. Κατό­ πιν όμως ανακαλύψαμε ότι μας παρακολου­ θούσαν κι εκεί. Υπήρχε μάλιστα ένας της φρουράς στο τρένο. Κι εγώ στο Κάπρι έκανα επίτηδες μακρινούς περιπάτους μες στη βροχή για να τον κάνω να κουραστεί. Γενικά τι σχέση είχες με τα βιβλία του Αλμπέρ­ το; Τα έχεις αγαπήσει, γνωρίσει ή σε έπλητταν;

ΘΥΜΑΜΑΙ ότι όταν βγήκαν «Ο ι αδιάφο­ ροι», ήμουν πολύ συγκινημένη. Με ποια έννοια;

ΜΟΥ άρεσε πολύ. Ήταν ένα βιβλίο που το παρακολούθησα, το περίμενα. Και με συγκίνησε για τη δύναμή του και την ομορφιά του. Μετά, στο «Αγκοστίνο» ή στην «Ανυπακοή» ξαναβρήκες κάτι από μια παιδική ηλικία έτσι καθώς αποτυπώνεται από μια πλευρά;

ΝΑΙ, το Βιαρέτζιο του «Α γκοστίνο» ήταν ε­ κείνο που γνώριζα κ ι εγώ. Εκείνα τα παιδιά, τα μπάνια, τα πευκόδασος, τα αναγνώρισα. (..-.) Και σ’ αυτό το αίσθημα αντιπάθειαςαγάπης που έχει ο Αγκοστίνο σχετικά με τη μη­ τέρα του αναγνωρίζεις κάτι από τον Αλμπέρτο παιδί;

ΝΑΙ, την αγάπη. Ο Αλμπέρτο αγαπούσε πο­ λύ τη μητέρα του. Και το έδειχνε από τότε που ήταν μικρός. Είχε ανυπομονησίες, αυτό ναι. Διαμαρτυρόταν: «Μα τι λες μαμά, τελοσπάντων όμω ς...» Δεν μου φαίνεται όμως πως είχε αντιπάθειες. Εσύ όμως πώς τον έβλεπες εκείνη την περίοδο;

ΤΑ πρώτα χρόνια που πηγαίναμε στο Βιαρέτζιο ήταν ευτυχισμένος. Μετά όμως έγινε δυστυχής, γιατί άρχισε να αρρωσταίνει. Θυ­ μάμαι φορές που τον κουβαλούσα στην α­ κρογιαλιά σχεδόν σέρνοντάς τον. Συνήθως όμως έμενε στο κρεβάτι. Ο μπαμπάς μάς νοίκιαζε ένα σπίτι και μερικές φορές μέναμε κει για τρείς-τέσσερις μήνες, μέχρι τα μέσα Οκτωβρίου.

56/αφιερωμα

-Φεντερίκο Φελίνι-

Η οθόνη ήταν αυτός' ενικά συμπονώ αυτό το είδος κριτικού που χωρίς υπερβολές μιλά για μια ταινία σαν να ήταν μια ζωντανή ύπαρξη, ένας άνθρωπος, και δεν μιλά με την ψυχρότητα επηρμένου αναλυτή εργαστηρίου, ούτε με τους υπολογισμούς ενός μηχανικού ή ακόμη χειρότερα, με τον απειλητικό εκφοβισμό του αστυφύλακα. Μπροστά από ένα θιβλίο, έναν πίνακα, μια ταινία που αξίζει ν’ αναφερθούμε, τείνω να εμπιστεύομαι αυτόν που τα υπολογίζει υπό συνθήκες που μας επιτρέπουν να διακρίνουμε τη συγκί.,,ση, την προσωπική του συμμετοχή. Βέβαια συ, αγαπητέ Αλμπέρτο, δεν ανήκεις σ’ αυτό το είδος κριτικού. Πράγματι προσεγγίζοντας επιφανειακά τον τρόπο που γράφεις για τον κινηματογράφο, θα μπορούσα ■ " σκεφτεί κανείς ότι η δική σου στάση, όσον αφορά τις ταινίες που έκρινες, είναι σκόπιμα ψυχρή και σε αρμονία με τη φαινομενολογικής έμπνευσης πεζογραφία σου. Αυτή όμως είναι μια εντύπωση λαθεμένη και εκτός γραμμής. Είναι αλήθεια ότι έχεις τη συνήθεια να στέκεσαι μπροστά στο έργο για το οποίο μιλάς σαν ν’ αντιμετωπίζεις τη συμπεριφορά, την ψυχολογία των μυθιστορηματικών σου ηρώων. Κάνεις την αναφορά σου σ’ αυτούς, αφού τους έχεις μελετήσει αντικειμενικά πάνω σε μια γυάλινη πλάκα μικροσκοπίου. ...Υπάρχει ακόμη ένα πράγμα που θέλω να σου πω και που με ξάφνιασε πάντα διαβάζοντας τα άρθρα σου, τις ανταποκρίσεις σου για ταινίες στο «Espresso»: η απόλυτη ανεξαρτησία σου σε σχέση με»τις κρίσεις άλλων κριτικών. Σαν να μην τους λάμβανες υπόψη, σαν να μην τους είχες διαβάσει ποτέ. Στις κριτικές σου κατ’ ουδένα τρόπο φαίνεται ο θόρυβος, η διαφήμιση που μπορεί να δημιουργηθεί γύρω από ένα φιλμ. Το σύστημα αναφοράς είναι μοναδικά «μοραβιακό». Και είναι ακριβώς το προσωπικό σου σύστημα. Ένα πράγμα κλεισμένο στον εαυτό τρυ, που είτε πρόκειται για κοινωνιολογική παρατήρηση είτε για κάποια φιλοσ^"'·'· ' για κάποιο λογοτεχνικό προηγούμενο, τρέφεται μόνο απ’ αυτό το ίδιο. ιάς σε γίνεται αντιληπτό πως για σένα το να γράφεις για μια ταινία είναι πάντα ένας τρόπος τού να κατανοείς τον κόσμο. Η ευκαιρία μιας πνευματικής περιπέτειας θρεμμένης καθώς είναι από τις μελέτες σου, από την κουλτούρα σου, την προσωπική ανθρώπινη εμπειρία σου, καταλήγει μ ό να τοποθετεί το κινηματογραφικό έργο κάτω από ένα φως τόσο ιδιαίτερο j δεν μπορεί να συσχετισθεί με κανένα άλλο (σε σημείο που καμιά φορά υπάρχει μια κάποια δυσκολία στο να αντιληφθεί κανείς για ποια ταινία μιλάς, τόσο πολύ το βλέμμα σου την αφομοιώνει σε’ κείνη την προβολή που είναι μόνο δική σου). Και όλο αυτό εκτονώνει, ευνοεί, ενθαρρύνει το δημιουργό της ταινίας. Ακόμα κι όταν η τελική κρίση δεν είναι καθόλου θετική, το γεγονός ότι κλήθηκε να πάρει μέρος σ’ ένα καλλιτεχνικό σύστημα που φαινόταν τόσο λαμπρά οργανωμένο, του δίνει την παρήγορη εντύπωση ότι κατορθώνει να κάνει κάτι καλό, να αισθανθεί δικαιωμένες τις προσπάθειές του, και πολύ περισσότερο αναγνωρισμένες απ’ ότι όταν βρίσκεται ενώπιον θερμών εγκωμίων που'μπορεί να του αποδώσουν άλλοι κριτικοί. Όποιος διαβάζει τα άρθρα σου για τον κινηματογράφο, αισθάνεται όπως ο αναγνώστης των ωραιότατων ανταποκρίσεών σου από την Αφρική: γνωρίζει ότι μπορεί να υπολογίζει σε κάποιον που διακινδύνευσε για λογαριασμό του να φτάσει σε δύσκολες περιοχές και που θα του αφηγηθεί χωρίς ηθικολογίες και προκαταλήψεις, αλλά με την καλαισθησία του διαφωτιστή που χρησιμοποιεί τη λογική για να διαφωτίσει, ν’ ανακαλύψει και να κάνει τους άλλους να συμμετάσχουν στις ανακαλύψεις του. Όπως κι ο δημιουργός της ταινίας, ο αναγνώστης των άρθρων σου καταλήγει να ενηλικιώνεται, να έ*κπολιτίζεται, να γίνεται αποδεκτός μέσα σ’ ένα περιβάλλον ευφυές που δεν τον βάζει σε δοκιμασία, ούτε υποφέρει από κείνο το ιίάπως διφορούμενο και ταπεινωτικό αίσθημα αυτού που, προσπερνώντας, παίρνει θέση και τοποθετείται κοντά σ’ εκείνους που δοκιμάζουν την ικανοποίηση μιας καταλυτικής κριτικής ή την έκσταση του θαυμασμού. Απλά ο αναγνώστης συμμετέχει σε μια ομάδα ανθρώπων που δεν σχεδιάζει κακές πράξεις ούτε καν διανοητικές, καθώς τις προκαλούν οι περιστάσεις, αλλά μόνο στις φωτεινές πράξεις μιας συνειδητής ευφορίας.

Γ

* Απόσπασμα κειμένου που ο Φελίνι έγραψε για τη γαλλική έκδοση των άρθρων του Μοράβια για τον κινηματογράφο και δημοσιεύτηκε στο Espresso, τχ. 40, 7 Οκτωβρίου 1990.___________ ___________________

αφιερωμα/57

«Ο θείος Κούρτ» και η «Βεατρίκη Τσέντσι» είναι τα πιο γνωστά θεατρικά έργα του Μοράβια. Η προσωπική ιστορία της Βεατρίκης Τσέντσι και της οικογένειάς της παραμένει ζωντανή στη μνήμη πολλών Ιταλών, συνώνυμη της βαρ­ βαρότητας ή της ηθικής εξαθλίωσης και αποτέλεσε συχνά θέμα πολλών πετυ­ χημένων καλλιτεχνών, όπως των Γκουίντο Ρένι, Σέλλεϋ, Νικολίνι κ.ά. Χαρα­ κτηριστικό δείγμα το διήγημα «Τσέντσι — 1599» του Σταντάλ, από τη σειρά διηγημάτων του «Ιταλικά Χρονικά» (1855), μεταφρασμένο πετυχημένα στη γλώσσα μας από τον Στρατή Τσίρκα (Κέδρος, 1969). Η Βεατρίκη είναι μια ωραία δεκαεξάχρονη του 1599 που αναγκάστηκε να σκοτώσει τον πατέρα της, επειδή η ακόρεστη φιληδονία του την ανάγκαζε να υποστεί τον βίαιο έρωτά του. Αλλά το κράτος και ο νόμος που απονέμουν «δι­ καιοσύνη» στην κοινωνία μας, τη συνέλαβαν με τους συνεργάτες της και για το έγκλημά τους, τους καταδίκασαν στην εσχάτη των ποινών. Παρουσιάζου­ με εδώ τον διάλογο ανάμεσα στη Βεατρίκη και τον αγαπημένο της Ολύμπιο που τη βοήθησε να πετύχει το έγκλημά της, αλλά ο ίδιος διέφυγε τις νομικές συνέπειες, σκηνή πολύ σημαντική για τη δράση του έργου, αλλά και κλειδί για την ερμηνεία της ιστορίας από τον Μοράβια.

58/αφιερωμα ΤΡΙΤΗ ΠΡΑΞΗ ΣΚΗΝΗ ΤΡΙΤΗ

ΟΛΥΜΠΙΟ και ΒΕΑΤΡΙΚΗ Έ τσ ι, έφτασε επιτέλους και τούτη η μέρα. ΟΛΥΜΠΙΟ: Ποια μέρα; ΒΕΑΤΡΙΚΗ: Η μέρα που φεύγουμε για τη Ρώμη. ΟΛΥΜΠΙΟ: Ναι, έφτασε. Είσαι έτοιμη: Απο­ χαιρέτησε για τελευταία φορά αυ­ τή την αίθουσα, γιατί δεν θα την ξαναδείς ποτέ πια. Πάμε. ΒΕΑΤΡΙΚΗ: Μια στιγμή. ΟΛΥΜΠΙΟ: Τ ι συμβαίνει; Δ εν είσαι έτοιμη; ΒΕΑΤΡΙΚΗ: Είμα ι έτοιμη, ναι. ΟΛΥΜΠΙΟ: Έ , τότε, πάμε. Είναι αργά κ ι έχου­ με να κάνουμε πολύ δρόμο. Πάμε. ΒΕΑΤΡΙΚΗ: Είπα πως είμαι έτοιμη. Μα όχι για να κάνω αυτό που νομίζεις. Τ ι συμβαίνει, Βεατρίκη; Τι έχεις; Μα όμως, ας φύγουμε. Θα μιλή­ σουμε για όλα στο ταξίδι· θάχουμε τον καιρό. ΒΕΑΤΡΙΚΗ: Ό χι, θα μιλήσουμε τώρα. ΟΛΥΜΠΙΟ: Τώρα; Μα δεν έχουμε παρά λίγα λεπτά. Τ ι μπορεί να πει κανένας μέσα σε λίγα λεπτά, Βεατρίκη; Τι μπορούμε να πούμε; Α, μπορούμε να πούμε τόσα πράγ­ ματα. Έ χουμε μείνει εδώ πάνω πιότερο από δυο χρόνια· και τώρα δεν θα ’θελες να μείνεις λίγα λεπτά ακόμα; Τότε μίλησε· μια και θέλεις να μι­ λήσεις. Μα δεν τάχουμε όλα κου­ βεντιάσει; Τ ί τρέχει; Φοβάσαι να πας στη Ρώμη; ΒΕΑΤΡΙΚΗ: Ό χι. ΟΛΥΜΠΙΟ: Φοβάσαι για το σούσουρο, πούχει γίνει δω πάνου για το θάνατο του πατέρα σου; Μη φοβάσαι· όλα θα διορθωθούν. ΒΕΑΤΡΙΚΗ: Δεν φοβάμαι τίποτα. ΟΛΥΜΠΙΟ: Τ ι τρέχει τότε; Μίλα. Γιατί δεν μι­ λάς; Τι έχεις; Θ έλεις να μιλήσω, και μαζί μ’ ε­ μποδίζεις να μιλήσω, με τη βιασύ­ νη σου. Εγώ δεν έχω τίποτα και δεν συμβαίνει τίποτα. Ή θελα μο­ νάχα να σου πω τούτο... ΟΛΥΜΠΙΟ: Τι; ΒΕΑΤΡΙΚΗ: Πως αν το επιθυμείς, μπορούμε και να φύγουμε μαζί. Προτού φτά­ σουμε όμως στη Ρώμη, πρέπει να χωρίσουμε. Αν θέλεις αυτό μονάχα, καλά. Εί­

ναι πιο φρόνιμο. Πάμε όμως, τώρα. Περίμενε· δεν μ’ άφησες να τε­ λειώσω: να χωρίσουμε, και να μην ιδωθούμε ποτέ πια. ΟΛΥΜΠΙΟ: Ποτέ πια; Τ ι πα να πει ετούτο; ΒΕΑΤΡΙΚΗ: Πα να πει, πως η αγάπη μας έχει τελειώ σει. ΟΛΥΜΠΙΟ: Η αγάπη μας έχει τελειώ σει; ΒΕΑΤΡΙΚΗ: Ή καλύτερα, έχει τελειώ σει αυτή η συνενοχή μας, που ο έρωτας δεν ήτανε παρά μια πλευρά της, ίσως μήτε και η πιο σημαντική. Η αγά­ πη μας δεν ήταν ποτέ παρά το α­ πατηλό προσωπείο που χρησιμο­ ποίησε το έγκλημα για να μπει σ’ αυτές τις κάμαρες. Σαν έφτασε το σκοπό του, άφησε το προσωπείο να πέσει, κι έδειξε το πραγματικό του πρόσωπο. Με λίγα λόγια, φρόντισε για τη σωτηρία τη δική σου, και μη νοιάζεσαι πια για μένα. ΟΛΥΜΠΙΟ: Τούτα είναι λόγια σκοτεινά. Τ ι θέ­ λεις να πεις, Βεατρίκη; Εμείς αγα­ πιόμαστε· ακόμα και χτες τη νύ­ χτα κοιμηθήκαμε μαζί· και τώρα η αγάπη μας έχει τελειώσει, και γω να φροντίσω για τη σωτηρία μου. Με απειλεί λοιπόν τίποτα; ΒΕΑΤΡΙΚΗ: Θυμάσαι κείνο το πρωί, σε είχα ρωτήσει: δεν σου κάνω φρίκη; ΟΛΥΜΠΙΟ: Μάλιστα· και γω σου αποκρίθηκα πως ονειρευόσουνα. ΒΕΑΤΡΙΚΗ: Δυστυχώς όμως δεν είχα προβλέψ ει ένα πράμα. ΟΛΥΜΠΙΟ: Μα ποιο; ΒΕΑΤΡΙΚΗ: Πως θα κατάληγε να μου κάνεις φρίκη εσύ. ΟΛΥΜΠΙΟ: Εγώ; ΒΕΑΤΡΙΚΗ: Ναι, εσύ. Και ακόμα περισσότερο από σένα, κείνο το μέρος του εαυ­ τού μου που κατόρθωσες να κατα­ κτήσεις και να το κάνεις όμοιο με σένα. Συ με θέλεις να ζω σύμφωνα με μια δίκιά σου αντίληψη κανονι­ κής ζωής· και δεν καταλαβαίνεις πως τίποτα πιο απαίσιο δεν υπάρ­ χει, απ’ την κανονική ζωή που εί­ ναι ανακατεμένη με το έγκλημα. Να κάνουμε περίπατο και να σκέ­ φτομαι: κάνω περίπατο με τον άν­ θρωπο που με βοήθησε να σκοτώ­ σω τον πατέρα μου. Να τρώμε, και να σκέφτομαι: κάθομαι στο τραπέ­ ζι με τον άνθρωπο που με βοήθησε να σκοτώσω τον πατέρα μου. Να πλαγιάζουμε μαζί στο κρεβάτι, και

ΒΕΑΤΡΙΚΗ:

αφιερωμα/59 να σκέφτομαι: κάνω το κέφι μου με τον άνθρωπο που με βοήθησε να σκοτώσω τον πατέρα μου. Το κρί­ μα είναι πιο υποφερτό μες στην α­ πελπισία και στον τρόμο, παρά στη βουβή γαλήνη της καθημερι­ νής συνήθειας. Τ ι θέλει να πει αυ­ τό; Εγώ είχα αισθανθεί αθώα, το πρωί του εγκλήματος· κι ύστερα ό­ λο και πιο ένοχη, όσο οι μέρες περ­ νούσανε και ξαναγυρίζαμε σ’ αυτό που εσύ ονομάζεις κανονική ζωή. Τώρα, εγώ δεν θέλω να νιώθω ένο­ χη, γιατί δεν είμαι. Κι η δική σου η κανονική ζωή που δέχεται το έ­ γκλημα και τρέφεται απ’ αυτό, μου κάνει φρίκη σαν μια αιώνια υπο­ κρισία, που δε θα μπορούσα μήτε να διώξω μήτε να ξεχάσω. ΟΛΥΜΠΙΟ: Εμείς είμαστε κείνο που κάνουμε, Βεατρίκη. Δ εν θα υπάρχει ίσως υ­ ποκρισία παρά στο ξεκίνημα αυ­ τής της καινούριας ζωής. Ύ στερα θα γίνεις όμοια με τις πράξεις τις απέξω. Δ εν θάχεις ανάγκη πια να υποκρίνεσαι: θάσαι φυσιολογική. ΒΕΑΤΡΙΚΗ: Αυτό ακριβώς είναι που μου κάνει φρίκη, και που δεν το θέλω. Ξέρεις τι θέλησα να εκδικηθώ ενάντια στον πατέρα, μου; ΟΛΥΜΠΙΟ: Εγώ ξέρω μόνο πως το να συζητούΗ Τζίνα Ληλομηριτζίτα στην ταινία «Η Ρωμάνα».

ΒΕΑΤΡΙΚΗ:

ΟΛΥΜΠΙΟ:

ΒΕΑΤΡΙΚΗ: ΟΛΥΜΠΙΟ: ΒΕΑΤΡΙΚΗ:

με αυτά τα πράματα τώρα, είναι τρέλα. Πάμε. Θάχουμε όλο τον καιρό να εξηγηθούμε στη Ρώμη. Ό χι· εμείς πρέπει να εξηγηθούμε εδώ, για τελευταία φορά. Εγώ θέ­ λησα να εκδικηθώ για την αθωότητά μου. Κι αυτή την αθωότητα τώ­ ρα θάθελες εσύ να τη χάσω για δεύτερη φορά και για πάντα, με το να γίνω η ερωμένη σου, να σ’ ακο­ λουθώ στην Ιταλία, να σου κάνω παιδιά, ζώντας μαζί σου σαν α­ ντρόγυνο, φυσιολογικά. Αυτό δεν θα το κάνω. Εγώ θέλω να κρατήσω τουλάχιστον την ελπίδα να ξαναβρώ μια μέρα την αθωότητά μου. Μα πώς θα μπορέσεις, Βεατρίκη; Συ δεν θάσαι ποτέ πια κείνο που ή­ σουν. Κι αυτό που έχεις κάνει, δεν μπορείς να το εξαλείψεις παρά κά­ νοντας άλλα πράματα. Το είπες: Κάνοντας άλλα πράμα­ τα. Ό χ ι όμως εκείνα που θάθελες εσύ να κάνω. Μα ποια λοιπόν, ψυχή μου; Η αθωότητα βρίσκεται στο τέρμα ενός δρόμου που με απομακρύνει αγιάτρευτα από σένα. Η φυσιολο­ γική ζωή σου μυρίζει έγκλημα, ενο­ χή και υποκρισία. Εγώ είχα γράψει σε κείνο το γράμμα μου πως ήθελα να με παντρέψουν, ή να μπω σε μο-

60/αφιερωμα

ΟΛΥΜΠΙΟ: ΒΕΑΤΡΙΚΗ: ΟΛΥΜΠΙΟ:

ΒΕΑΤΡΙΚΗ:

ΟΛΥΜΠΙΟ:

ΒΕΑΤΡΙΚΗ:

ναστήρι. Να παντρευτώ δεν θα μπορέσω ποτέ πια. Σα γυρίσω ό­ μως στη Ρώμη, θα μπορέσω να βρω ένα μοναστήρι που να με δεχτεί. Εσύ, εσύ ίσα - ίσα το θέλεις αυτό; Ναι. Η φυσιολογική ζωή μαζί μου θάτανε υποκρισία, ε; Μα το ράσο όμως ριγμένο πάνω στο κορμί που ακό­ μα χτες τη νύχτα σφιγγόταν στο δι­ κό μου· στο κεφάλι, που ακόμα χτες έτρεφε σκέψεις ανθρωποκτο­ νίας, αυτό, όχι· δε θάτανε υποκρι­ σία. Πάμε, γιατί ν’ αργούμε μ’ αυ­ τές τις παραξενιές; Εγώ δεν ξέρω τί θα ήταν. Ξέρω μονάχα πως θ’ αποτραβιόμουνα απ’ τον κόσμο και θάβρισκα έναν κανόνα· και κάθε ώρα της μέρας θα ταπείνωνα τον εαυτό μου με την υπακοή· με την προσευχή· θα εκ ­ μηδενιζόμουνα με τη θυσία, όπως κάνουν όλες οι μοναχές, το ίδιο και κείνες που δεν έχουνε κάνει τί­ ποτα κακό, κ ι οι άλλες που έχουνε ζήσει μια ζωή γεμάτη σφάλματα. Και ζώντας μ’ αυτές και όπως αυ­ τές, δίχως υποκρισία, γιατί θάμαι μπροστά στο Θεό και με το Θεό υ­ ποκρισία δεν μπορεί να υπάρχει, έ­ χω την πεποίθηση πως θα ξαναβρώ μια μέρα τούτο το αγαθό, που εσύ θάθελες να το απαρνηθώ: θέλω να πω, την αθωότητα. Ακόμα κ ι αν δεν την ξαναβρώ, θα μούφτανε να ελπίζω πως θα την ξαναβρώ, όπως πράγματι θα ελπίζω, φλογερά και μ’ όλη την ψυχή μου. Ενώ μαζί σου δεν θα μπορούσα μήτε και νάχω αυτή την ελπίδα. Πέφτω απ’ τα σύννεφα! Α, ξέρω γω· αν αυτό δεν μου συνέβαινε έτσι ξαφνικά, κι αν δεν ήταν αυτή η βιασύνη της αναχώρησης, θάβρισκα τον τρόπο να σου βγάλω απ’ το μυαλό αυτές τις στενοκεφαλιές, να σε πείσω μια φορά ακόμα. Με πιάνεις όμως χωρίς να το περιμέ­ νω, και με τ ’ άλογα σελωμένα στην αυλή. Ό χ ι- βγες απ’ την πλάνη· δεν θα με έπειθες, και αν σε ειδοποιούσα έγκαιρα κ ι είχαμε άνεση να μιλή­ σουμε με την ησυχία μας. Εγώ έχω μείνει αυτή που ήμουν όταν ήρθα δω πάνω, Ολύμπιο- και δεν θέλω ν’ αλλάξω για να σου κάνω το χατίρι.

ΟΛΥΜΠΙΟ: ΒΕΑΤΡΙΚΗ:

ΟΛΥΜΠΙΟ:

ΒΕΑΤΡΙΚΗ:

ΟΛΥΜΠΙΟ: ΒΕΑΤΡΙΚΗ: ΟΛΥΜΠΙΟ:

Είμαι ακόμα η κοπέλα που τη μέρα του φόνου κοίταξε τρομαγμένη τα χέρια της, λερωμένα από το αίμα, κι αναρρωτιότανε: γιατί το δίκιο να βγαίνει στο άδικο· η αγνότητα, στη διαφθορά· η επιθυμία για ευτυ­ χία, στη δυστυχία. Δεν υπάρχει τί­ ποτα το κοινό ανάμεσα σε μας τους δυο, Ολύμπιο, εκτός από το έγκλημα. Γ ι’ αυτό ας χωρίσουμε. Στη θέση σου όμως εγώ δεν θα πή­ γαινα στη Ρώμη· αντίθετα, θάπαιρνα το δρόμο των βουνών. Τι θες να πεις; Θα με καταγγείλεις; Εγώ δεν θα κάνω ποτέ τίποτα που θα μπορούσε να σε βλάψει. Αν ό­ μως δεν μούχεις εμπιστοσύνη, σκότωσέ με. Το θάνατο δεν μπορώ να τον δώσω στον εαυτό μου, μα θα ήθελα να τον λάβω. Κάνε το α­ μέσως: θα σου ’χω ευγνωμοσύνη. Ό χ ι· και για τούτο είναι αργά. Ό ­ λα θα τάχα προβλέψει, εξόν από τούτο: πως εσύ δεν θα ’θελες πια να ζεις. Για τί αυτό σημαίνει η και­ νούρια σου απόφαση, Βεατρίκη: ό­ τι θα πάψεις να ζεις. Φύγε, Ολύμπιο. Εγώ σε συμβου­ λεύω να πάρεις τα βουνά, γιατί δεν μπορεί ποτέ να ξέρει κανένας αυτό που μπορεί να συμβεί σε τέτοιες περιστάσεις- όχι γιατί θέλω να σε προδώσω. Εγώ θα γυρίσω στη Ρώ­ μη και θα κάνω ό,τι σου είπα. Κι αν δεν μπορέοί. να το κάνω, τόσο το χειρότερο για μένα. Μα τουλά­ χιστον συ δεν θάσαι εκεί, και γω δεν θα σου κάνω κακό. Καλογριά. Και γω, δεν θα σε ξαναδώ ποτέ πια. Μήπως ξαναβλέπουμε τους πεθα­ μένους; Εγώ θάμαι πεθαμένη για σένα. Είναι αργά- αργά, αργά. Αντίο.

(Ο Ολύμπιο βγαίνει. Ακούγονται φωνές κάτω από τ’ α­ νοιχτό παράθυρο. Κάποιος φωνάζει ξαφνικά: «Ολύ­ μπιο, Ολύμπιο...» 'Υστερα ακούγεται ποδοβολητό α­ λόγου που φεύγει. Λίγο πιο ύστερα μπαίνουν ο Μάρτζιο κι η Λουκρέτσια, λαχανιασμένοι)

ΛΟΥΚΡΕΤΣΙΑ: Ο Ολύμπιο τόσκασε. Πήδησε στ’ άλογο, και καλπάζει μακριά. Έφυγε· δεν το ’ σκάσε. Και μεις θα φύγουμε σε λίγο. ΜΑΡΤΖΙΟ: Εμείς δεν θα φύγουμε. ΒΕΑΤΡΙΚΗ: Τ ι λες, Μάρτζιο; Τ ’ άλογα είναι κιόλας έτοιμα. ΜΑΡΤΖΙΟ: Δεν θα φύγουμε. Ο Σινιόρ Κάρλο Τιρόνε είναι δω. ΒΕΑΤΡΙΚΗ:

αφιερωμα/61

Εμμανουέλε Γκράσι

Ο

τ “ω ν°οελ® °ν το » ^ \ ° ραΡΐα

7Ημουν δέκα χρονώ, το 1946, όταν για πρώτη φορά επισκέφτηκα με τον πατέρα μου την Ιταλία. Κι είχα μεγάλη περιέργεια για την πατρίδα μου για τί αν και Ιταλοί, ζούσαμε στην Ελβετία.

ταν βρεθήκαμε στη Ρώμη με πήγε σ’ ένα διαμέρισμα στο κέντρο της πόλης για να μου συστήσει δύο φίλους του, το ζεύγος Μορα­ βία. Ο κύριος μου φάνηκε σοβαρός, κατηφής και απρόσιτος, ενώ αντίθετα η γυναίκα του η Έλσα ήταν πιο οικεία και αυθόρμητη. Μιλούσαν με τον πατέρα μου για την επικίνδυνη πολιτική κατά­ σταση, τις διώξεις και τις δυσκολίες που αντιμε­ τώπιζαν οι Εβραίοι - θέματα που ενδιέφεραν ά­ μεσα τον πατέρα μου και τον Αλμπέρτο εξαιτίας της εβραϊκής καταγωγής τους. Ρωτούσαν ο ένας τον άλλον για φίλους, ή κοινούς γνωστούς, που ο πόλεμος, είχε χωρίσει. Δεν θυμάμαι να μίλησαν καθόλου για λογοτεχνία. Με ξάφνιασε πολύ το γεγονός ότι εκείνη η πρώτη γνωριμία τέλειωσε μ’ έναν τρικούβερτο καυγά ανάμεσα στο ζευγάρι. Έ να είδος καυγά που, όπως μπόρεσα να κατα­ λάβω αργότερα, είχε ένα χαρακτήρα επιδειξιομανίας, θεαματικότητας, θεατρινισμού και επη­ ρεαζόταν από το αν είχαν γύρω τους θεατές ή ό χ ι/ Ενοχλήθηκα πολύ, γιατί για πρώτη φορά άκουγα να ξεστομίζουν ο ένας τον άλλον βρισιές που, ε­ νώ όλοι γνωρίζουμε ότι υπάρχουν, αποφεύγουμε - έτσι έμαθα τουλάχιστον - να τις λέμε στο σπίτι μας. Πρόσεξα ότι βριζόντουσαν στη διάλεκτο της

62/αφιερωμα Ρώμης με την οποία και οι δυο τους καλλιέργη­ σαν μια ιδιόμορφη σχέση. Η Μοράντε που ήταν ωραία γυναίκα, μια μορφή γάτας με κατακτητι­ κές τάσεις, καταγόταν από λαϊκή οικογένεια, γνώριζε και χρησιμοποιούσε αυτή τη γλώσσα με φυσική απροκαταληψία. Αντίθετα ο Μοραβία, ήταν αστός και το να δο­ κιμάζει αυτό το λεξιλόγιο που δεν το χρησιμο­ ποιούσαν σπίτι του, ικανοποιούσε τη δίψα του να γνωρίσει βαθιά τους λαϊκούς, ταπεινούς ανθρώ­ πους της Ρώμης. Η φύση αυτής της τάσης είναι η αιτία που τα κείμενά του βρίθουν από γλωσσική ποικιλία και έχουν αμεσότητα στους διαλόγους. Ίσως αυτή η υπερβολική κλίση να εμπόδισε τον Μοράβια να γράψει ένα μυθιστόρημα σε φιλοσο­ φικό επίπεδο, αδέσμευτο από τη γλώσσα και το ύφος της, όπως κάνει λ.χ. ο Τόμας Μαν και άλ­ λοι συγγραφείς.

Ν

αι, γινόταν συχνά αντιπαθητικός, αλλά πρώτα-πρώτα αντιπαθητικός για τον ίδιο τον εαυτό του κι έτσι κατέληγε να είναι αντιπαθη­ τικός και στους άλλους. Δεν είναι σωστό, λοι­ πόν, που τον κατηγορούνε νάρκισσο, γιατί ο νάρ­ κισσος ενδιαφέρεται και προσέχει την εντύπωση που θα κάνει στους άλλους. Μετά απ’ αυτή τη γνωριμία δεν αισθάνθηκα την ανάγκη να τον ξαναδώ. Αντίθετα, επειδή η Έλσα με γοήτευσε, ό­ ταν ξαναπέρασα από τη Ρώμη, νέος 16-17 χρο­ νιάν, τον πρώτο άνθρωπο που ζήτησα να συνα­ ντήσω ήταν η Μοράντε. Κι έτσι παρά τη διαφορά ηλικίας γίναμε φίλοι. Είχα βέβαια υπόψη μου τα βιβλία του Μοράβια που είχαν σημειώσει επιτυ­ χία, αλλά οι συγγραφείς που αγαπούσα τότε ήταν ο Παβέζε κ ι ο Βιτορίνι. Γνώριζα επίσης το πηγαίο ταλέντο της Έ λσας που δεν είχε ακόμη δείξει ό­ λες τις δυνατότητές του και πίστευα σ’ αυτήν. Αι­ σθανόμουν λοιπόν την ανάγκη να αποφύγω κάθε πόστο που θα μπορούσα να συναντήσω τον Μο­ ράβια· η τύχη όμως το έφερνε να συναντιόμαστε κυρίως στις ειδικές πρώτες προβολές ταινιών που παίζονταν στη Ρώμη και στις οποίες πήγαινε ανταποκρινόμενος στις δημοσιογραφικές του υ­ ποχρεώσεις. (Ήταν παρουσιαστής - κριτικός ταινιών στο «Espresso»). Ό ποτε τον έβλεπα σ’ αυτά τ’ ανεπιθύμητα ραντεβού, προσπαθούσα να βρω τρόπο να το σκάσω γιατί αισθανόμουν πάνω μου την αδιακρισία του λογοτέχνη που με τα δια­ περαστικά του μάτια προσπαθούσε να μ’ ανακα­ λύψει και, ίσως, να μεταφέρει τις παρατηρήσεις του στους μυθιστορηματικούς του ήρωες. Με πλησίαζε και με ρωτούσε για τον πατέρα μου, τους φίλους μας, τους κοινούς γνωστούς, κι επει­ δή είχα ενδόμυχα την εντύπωση ότι δεν ενδιαφε­ ρόταν πραγματικά γι’ αυτούς, απαντούσα ελάχι­ στα, βιασμένα ή έκανα πως δεν άκουγα. Το 1960 γνωρίστηκα με τον Παζολίνι. Είχε μό­ λις τελειώσει το «Α κατόνε» όπου μάλιστα η Έλ-

σα είχε το ρολάκο μιας πόρνης, όταν ξεκίνησε η φιλία του Μοράβια με τον Παζολίνι. Συναντιόμα­ σταν τακτικά σε δείπνα όπου πηγαίναμε και οι τέσσερις. Ο καθένας τους είχε βέβαια και την «αυλή» του, που μερικές φορές τον ακολουθούσε στα τραπεζώματα, αλλά υπήρχαν φορές που κα­ θόντουσαν μαζί μας πρόσωπα όπως ο Ουνγκαρέτι, οι εξαίρετοι ζωγράφοι Κάλι και Καλάνι ή ο με­ λετητής Έντσο Σιτσιλιάνο. Μέσα σ’ αυτόν τον Παρνασσό δεν άργησα να αι­ σθανθώ άσχημα, όταν κατάλαβα ότι το έργο των θαμώνων ήταν πολύ ανώτερο από τη ζωή τους.

Α

πομακρυνθήκαμε. Ξανασυναντηθήκαμε το 1975 στις διαλέξεις που άρχισα να κάνω για τη βυζαντινή τέχνη και τους θησαυρούς του Α­ γίου Όρους, όπου ερχόταν και παρακολουθούσε ως απλός ακροατής. Εκεί για πρώτη φορά μου φάνηκε οικείος και γενναιόδωρος από το ενδια­ φέρον που έδειχνε να μάθει, παρά την αντίθεσή μας - ιδιοσυγκρασιακή και πνευματική - πώς εγώ είχα προσεγγίσει διάφορα θέματα διαμέσου της θρησκείας, κάτι που τον ξάφνιασε. Ήταν βέ­ βαια δηλωμένος άθεος. Μια αθεΐα προερχόμενη από την κοινωνική κατάπτωση όσο κι από την η­ θική εξαθλίωση της καθολικής εκκλησίας, αλλά αυτό δεν τον εμπόδιζε να θέλει να μάθει πώς ένας σημερινός άνθρωπος αντλούσε λύσεις στα προβλήματά του από τη μεσαιωνική ατμόσφαιρα της ορθοδοξίας. Κατάλαβε ότι η προσφυγή μου σε κείνη τη σκοτεινή περίοδο οφείλεται στην απο­ γοήτευση, πολιτική και ηθική, της εποχής μου που με ωθούσε σ’ ένα περιβάλλον πιο πρωτόγο­ νο. Με παρακαλούσε μάλιστα επανειλημμένα να επισκεφτούμε μαζί το Ά γιον Όρος, αλλά σκεπτόμενος τις δυσκολίες που είχε στο βάδισμα εξαιτίας της παλιάς φυματίωσης των οστών αρνιόμουν επίμονα. Νομίζω ότι μαζί μου, σ’ αυτό το σημείο, αντιδρούσε με τον ίδιο τρόπο που έβλεπε την Έλσα να εκτελεί τα θρησκευτικά της καθή­ κοντα, δηλαδή με διάθεση κατανόησης, με επι­ θυμία γνώσης. Γύρω στα 1978, η Έλσα αρρώστησε από ένα εί­ δος επιληψίας. Ο εγκέφαλος νεκρωνόταν στην αρχή για μερικά λεπτά, κατόπιν για μια δυο ώρες οπότε έχανε τις αισθήσεις της και αργότερα, ό­ ταν έπρεπε να πάρει φάρμακα για τη θεραπεία, οι κρίσεις διαρκούσαν μέρες. Πήγαινα και την έ­ βλεπα στο νοσοκομείο. Ήμουν ανάμεσα στα τρία - τέσσερα πρόσωπα που ήθελε να την επι­ σκεπτόμαστε κι αυτό μου ’δίνε μεγάλη χαρά. Α­ πό την άλλη όμως απογοητευόμουν για την κατά­ σταση που βρισκόταν, μονάχη και αδύναμη. Ο χωρισμός τους είχε εδώ και χρόνια οριστικοποιηθεί. Η Έλσα δεν ήταν πλέον φτώχιά όπως όταν τον παντρεύτηκε, γιατί ο Μοράβια της είχε παρα­ χωρήσει κάποια διαμερίσματα και μπορούσε να ζήσει από τα ενοίκια, αλλά ήταν γερασμένη και

αφιερωμα/63 καταβεβλημένη. Φορές δεν είχε καν τη δύναμη να μιλήσει κι έβλεπες στο πρόσωπό της μια κα­ λοσύνη συγκινητική. Εγώ της επαναλάμβανα πολλές φορές διάφορα γεγονότα που αμέσως τα ξεχνούσε. Κουραζόμουν και δυστυχώς το κατα­ λάβαινε. Ερχόταν κι ο Μοράβια που είχε χωρίσει από την Ντάτσια Μαράίνι και είχε μια νέα σχέ­ ση, την Κάρμεν Λιέρα. Τον έβλεπα που υπέφερε όταν η Έ λσα έπεφτε σε λήθαργο.

Φ

αινόταν άοπλος μπροστά στην αρρώστια της, ακριβώς επειδή του θύμιζε τη δική του κι επειδή τα γηρατειά συνοδεύονται με τέτοιες επώδυνες περιπέτειες. Ο κυνισμός, η πίκρα του μπρος στο φόβο του αναπόφευκτου και του ά­ γνωστου εξαφανίζονταν κι έδιναν θέση στη στωικότητα και την υπομονή. Τελευταία φορά τον εί­ δα στην κηδεία της. Είχαν βάλει γύρω από το φέ­ ρετρό της κλαδιά πορτοκαλιάς που ήταν το αγα­ πημένο της φυτό. Ήμασταν μαζεμένοι στη Santa Maria del Popolo και το μόνο που θυμάμαι ήταν το αναφιλητό της καμαριέρας της, η οποία μάλι­ στα ήταν η μόνη που αποκρινόταν στον παπά κατά τη διάρκεια της τελετής (γιατί μεταξύ πι­ στών και ιερέων υπάρχει ανταπόκριση στην κα­ θολική εκκλησία). Ήταν επίσης συγκινημένη και η Κάρμεν. Στην Piazza del Popolo είχαν συ­

γκεντρωθεί πολλοί συγγραφείς, καλλιτέχνες, διάφοροι φεμινιστές, παπαράτσι. Τώρα που και οι δυο τους έχουν φύγει, τους συλλογίζομαι. Η Μοράντε ήταν γυναίκα γοητευ­ τική, ευαίσθητη. Μια Κίρκη που συχνά ήταν βίαιη με τους ανθρώπους που αγαπούσε. Ήταν πολύ ερωτική και ασύγκριτα πιο μεγαλόκαρδη, πιο μεγαλόψυχη από τον Μοράβια. Ό μως εκ εί­ νος, αν και δεν το έδειχνε, ήταν πιο παθιασμένος και νομίζω καλύτερος συγγραφέας από τη γυναί­ κα του. Η «Ιστορία», το αριστούργημά της, έχω την εντύπωση ότι είναι ένα βιβλίο που το έγραψε υπακούοντας ταυτόχρονα και στα ρεύματα του αναγνωστικού κοινού. Αντίθετα ο Μοράβια δεν έγραψε ποτέ κάτι για να κολακέψει το κοινό. Η επιτυχία των βιβλίω ν του ήταν απρογραμμάτι­ στη. Τελευταία γερνώντας είχε γίνει πιο αγαπη­ τός. Του άρεσε η βραδινή ζωή όταν τον καλούσαν στα σπίτια για δείπνο. Πρόσεχε πάντα την εμφάνισή του, τα γαλάζια του πουκάμισα, τις κόκκινες γραβάτες. Ήταν πάντα πολύ ζωντα­ νός. Παρατηρήστε πόσο ενεργητικά χρησιμο­ ποιούσε τα χέρια του για να υπογραμμίσει τα λό­ για του. Το πρόσωπό του που είχε γίνει μια μά­ σκα απρόσωπη, για να κρύψει από τους άλλους τον πόνο του, μόνο τώρα τελευταία είχε μα­ λακώσει.

η άλλη ματιά ^ ρ στον κοσμο γύρω μας και μέσα μας Οικολογία και Περιβάλλον. Εναλλακτική ιατρική. Διατροφή και δίαιτα. Τεχνικές αυτοβελτίωσης. Νέες επιστήμες. Τεχνικές της αναπνοής. Δημιουργική φαντασία. Τεχνικές χαλάρωσης. Εναλλακτικές τεχνολογίες. Αστρολογία.

64/αφιερωμα

Ο Μοραβία με την γυναίκα του Κάρμεν Λιέρα και τον εκδότη Σ.Ι. Ζαχαρόπουλο στην Αθήνα το 1984

Αλμπέρτο Μοραβία — Αλαΐν Ελκάν: Κατά τον τρόπο που η «Ανυπακοή» είναι βιβλίο αρκετά προφητικό σ’ ό,τι έχει σχέση με την αμφι­ σβήτηση, η «Εσωτερική ζωή» αντικατοπτρίζει την τρομοκρατία;

ΕΙΝΑΙ ΑΛΗΘΕΙΑ. Διόρθωνα τα δοκίμια της «Ε ­ σωτερικής ζωής» κατά τη διάρκεια του Απρίλη 1978, όταν ο Μόρο φυλακίστηκε από τις Ερυθρές Ταξιαρχίες. Ό φειλα τότε να υποστώ μια χει­ ρουργική επέμβαση πολύ σοβαρή, λίγο έλλειψε μάλιστα να πεθάνω. Διάβαζα βουνά από εφημε­ ρίδες όπου γινόταν λόγος κατά βάθος για το θέμα των βιβλίων μου που ήταν η τρομοκρατία. Επρόκειτο για θέμα που είχα αρχίσει να πραγματεύο­ μαι επτά χρόνια νωρίτερα, δηλαδή το 1971.

Ποιες συνέπειες είχε η τρομοκρατία της εποχής εκείνης στη ζωή σου;

ΟΙ ΜΑΥΡΟΙ τρομοκράτες με θεωρούσαν εχθρό τους και είχαν εν μέρει δίκαιο. Στην πραγματικό­ τητα είμαι εχθρός κάθε είδους τρομοκρατίας. Πάντως την εποχή εκείνη, κάποια μέρα άκουσα μια απειλητική φωνή απ’ το τηλέφωνο που έλεγε τα εξής: «Πρόσεξε, πρόσεξε πολύ! Νέα Τάξη». Πρέπει να μου τηλεφωνούσαν από κάποιο καφε­ νείο, γιατί ακουγόταν θόρυβος από ποτήρια και μαχαιροπίρουνα. Ένα άλλο τηλεφώνημα: «Π ρό­ σεξε σύντροφε!» Και γω απάντησα: «Σύντροφε,

σ’ έχω γραμμένο!». Κατόπιν ένα τρίτο τηλεφώνη­ μα, πραγματικό, ανησυχητικό: «Καταδικάσαμε σε θάνατο τον Μοράβια». Το τηλεφώνημα αυτό έλαβε η καμαριέρα μου, η οποία συνήθως απα­ ντούσε κάπως μάλιστα κωμικά: «Ο κύριος βγή­ κ ε!». Την ίδια περίοδο οι μαύροι τρομοκράτες σκότωσαν έναν δικαστή και πολλά άλλα γνωστά άτομα. Δέχτηκα τότε την πρόταση του υπουργού Εσωτερικών Κοσίγκα, του σημερινού Προέδρου της Δημοκρατίας, η οποία μου έγινε με τους εξής όρους: «Ανήκουμε στον ίδιο όμιλο». «Ποιον όμι­ λο ;». «Τον όμιλο των ατόμων που απειλούνται α­ πό τους τρομοκράτες». Έ τσι, για έναν ολόκληρο χρόνο είχα ένοπλους φρουρούς. Δύο νέοι, με πε­ ρίστροφο ο ένας και με αυτόματο ο άλλος, με φρουρούσαν όλη τη μέρα και άλλαζαν σκοπιά κάθε βράδυ στις οκτώ. Ήταν δύο νέοι από τη Σι­ κελία που είχαν προσληφθεί πρόσφατα και δεν εγνώριζαν τη Ρώμη. Γ ι’ αυτό μ’ άφηναν να περπα­ τώ μπροστά τους στους δρόμους. Πήγαινα στον κινηματογράφο, και με περίμεναν έξω, μέσα στο αυτοκίνητο. Μια μέρα τους κάλεσα να έρθουν στον κινημα­ τογράφο μαζί μου κ ι εκείνοι απάντησαν: «Τ ι θα κάνουμε το αυτόματο; Αν μας το κλέψουν;». Κα­ τά τη γνώμη μου, μια τέτοια συνοδεία ασφαλείας δεν χρησιμεύει σε τίποτε, σε περίπτωση εγκλημα­ τικής απόπειρας, όπως έγινε και με τον Μόρο, του οποίου η φρουρά εξοντώθηκε. Αντίθετα μπο­ ρεί να ’ναι χρήσιμη σε απόπειρα απαγωγής. Έ ­ κανα λοιπόν περίπατο συνοδευόμενος πάντα από

αφιερωμα/65 τη φρουρά μου. Με ακολουθούσαν παντού. Ή­ ταν κάτι το κολακευτικό αλλά ταυτόχρονα ανια­ ρό και ενοχλητικό. Μετά, για αρκετό καιρό, ε­ γκαταστάθηκα στη Βενετία κ ι εκεί ακόμη είχα συνοδεία ασφαλείας, που αποτελείτο από έναν α­ στυνομικό, και μάλιστα ολότελα ηλίθιο, ο οποίος συνεχώς μ’ έχανε. Αυτή η εμπειρία μ ’ άφησε να καταλάβω κάτι το καινούριο, σε ό,τι βέβαια μ’ α­ φορούσε: μπροστά σ’ ένα τέτοιου είδους κίνδυνο είτε δεν αντιστέκεσαι και το βάζεις στα πόδια, εί­ τε καταλαμβάνεσαι από περιπετειώδη έξαρση και ενθουσιασμό, που μπορεί να σου δώσουν, ό­ πως στη δική μου περίπτωση, μεγάλη όρεξη για να γράψεις. Θυμάμαι κάποιο φίλο που μου είπε: «Αν μου συμβεί κάτι τέτοιο, θα πάω να κρυφτώ στα βάθη των Ηνωμένων Πολιτειών». Πιθανότα­ τα πρόκειται για αντίδραση της στιγμής. Και σε παρόμοιες στιγμές, κ ι ο πιο θαρραλέος άνθρω­ πος μπορεί να λιποψυχήσει ή και το αντίθετο. Τα πάντα εξαρτώνται από το ψυχικό σθένος με το ο­ ποίο αντιμετωπίζει κανείς παρόμοιες επικίνδυνες καταστάσεις.

λογική σκέψη: ψηφίζουμε εναντίον της ηγεμο­ νίας ενός δημοκρατικού κόμματος και εναντίον ενός ηγεμονικού καθεστώτος, παίρνουμε τα ό­ πλα. Και στην πραγματικότητα, ένα από τα συνθήματά τους ήταν: «Π οτέ πια χωρίς όπλα». Κατά μια άποψη, ο θάνατος του Μόρο μας κάνει να σκεπτόμαστε το θάνατο του Μουσολίνι, του ο­ ποίου το :τώμα βρέθηκε κρεμασμένο απ’ τα πό­ δια στην Πλατεία του Λορέτο του Μιλάνου. Ο θάνατος του Μόρο έβαλε τέλος στο χριστιανοδημοκρατικό καθεστώς και άνοιξε το δρόμο στην επιστροφή της κοινοβουλευτικής δημοκρα­ τίας. Ό σο για τις Ερυθρές Ταξιαρχίες εξήγησα, πιο πάνω, τον κυριότερο λόγο της αποτυχίας τους. Σκοτώνει κάποιος τους εχθρούς του όταν βρίσκεται στην εξουσία και όχι όταν προσπαθεί να την κατακτήσει! Οι Ιταλοί τρομοκρατήθηκαν από τη σκληρότητά τους και από τη σύγχυση των ιδεών που εθέσπιζαν. Η πλειοψηφία των Ιταλών πείστηκε πολύ γρήγορα ότι οι Ερυθρές Ταξιαρ­ χίες θα έπαιρναν την εξουσία και θα έκαναν περί­ που αυτά που έκαναν οι ερυθροί Χμερ στην Κα-

Η ζωή του Αλμπέρτο Μοραβία* Γιατί όταν τα πάντα είναι ήρεμα, δε βλέπεις την ώρα να φύγεις και αντίθετα, όπως συνέβη το 1943, όταν η κατάσταση ήταν επικίνδυνη, δεν κούνησες από τη θέση σου;

ΤΟ ΕΚΑΝΑ από περιέργεια. Ό μως δεν επρόκειτο για περιέργεια ανώφελη και επιφανειακή, αλ­ λά γεμάτη δραστηριότητα. Κατά τη διάρκεια του καλοκαιριού του 1978 ήμουν περίεργος να μάθω ποια συνέπεια θα είχε η ακούσια συμμετοχή μου στην ατμόσφαιρα της τρομοκρατίας.

μπότζη, με την ίδια αγριότητα και με την ίδια ιδε­ ολογική χαμηλής στάθμης κουλτούρα. Πώς κρίνεις τη συμπεριφορά της πολιτικής τά­ ξης στην υπόθεση Μόρο;

Τι αναμνήσεις έχεις από την απαγωγή και το θά­ νατο του Ά λντο Μόρο;

ΕΓΩ ήμουν υπέρ των διαπραγματεύσεων, αλλά νομίζω ότι οι τρομοκράτες δεν ήταν. Είχαν απαγάγει τον Μόρο για να τον σκοτώσουν. Ποτέ δεν έγινε σοβαρός λόγος για κάποια ανταλλαγή ή για κάποια διαπραγμάτευση. Οι τρομοκράτες επιθυ­ μούσαν ενδεχομένως να αναρριχηθούν στην ε­ ξουσία αλλά δεν ήξεραν πώς να περάσουν από τη βία στην αναγνώριση της νομιμότητάς τους.

ΘΥΜΑΜΑΙ συγκεκριμένα μου τηλεφώνησαν τα μεσάνυχτα στη Βενετία, από την «Κοριέρε ντέλα Σέρα» για να μου πούνε ότι ήθελαν να τους γρά­ ψω ένα άρθρο σχετικό με την απαγωγή του Μό­ ρο, και μάλιστα πριν από τις οκτώ το πρωί της επομένης. Σηκώθηκα στις πέντε το πρωί, έγραψα το άρθρο που μου είχε ζητηθεί, στο οποίο έπαιρνα θέση, ίδια μ’ εκείνη του Λεονάρντο Σιάσα, δηλα­ δή θέση που δεν συμβάδιζε ούτε μ’ εκείνη των Ε­ ρυθρών Ταξιαρχών, ούτε μ’ εκείνη της κυβέρνη­ σης. Χρειάζεται εδώ να κάνω μια παρατήρηση πολιτικο-ιστορικού περιεχομένου. Για μένα, οι Ε­ ρυθρές Ταξιαρχίες είχαν ιδρυθεί από τη Χριστια­ νική Δημοκρατία, όταν μάλιστα έπαυσε να είναι κόμμα σαν τα άλλα και έγινε πολιτικό καθε­ στώς. Οι Ερυθρές Ταξιαρχίες έκαναν μια απλή

ΠΟΛΛΑ πράγματα, στο είπα ξανά, αλλάζει κα­ νείς με την αμφισβήτηση, αλλά η τρομοκρατία με την ακριβή έννοια του όρου δεν άλλαξε τίπο­ τε. Κι αυτό, γιατί οι ιδέες των τρομοκρατών ήταν πολλές και συγκεχυμένες. Μάλλον δεν είχαν ι­ δέες, αλλά μια μέθοδο δράσης κι ήταν πιστοί στο σλόγκαν, το επαναλαμβάνω, ότι «πρώτα η δρά­ ση κι ύστερα η σκέψη»! Στη δράση πρέπει να α­ ναγνωρίσουμε ότι έδωσαν δείγματα μιας θλιβε­ ρής πρωτοτυπίας με το να μην κτυπούν τις μεμο­ νωμένες προσωπικότητες, αλλά τα μέλη μιας συγκεκριμένης κατηγορίας. Σαν παράδειγμα σκότωσαν τον κύριο Ρόσσι, με σκοπό να τρομο-

Πίστευες στα χρόνια εκείνα ότι τα πάντα θα άλλαζαν;

Προδημοσίευση αποσπάσματος ομώνυμου βιβλίου που θα κυκλοφορήσει από τις εκδόσεις Σ.Σ. Ζαχαρόπουλος

66/αφιερωμα κρατήσουν όλους τους κυρίους της κατηγορίας Ρόσσι. Ό πως έλεγε αυτός ο εργάτης της Φίατ σε κάποιο δημοσιογράφο που του ζήτησε να σχολιά­ σει τη δολοφονία του υποδιευθυντή της «Σ τά μ­ πα», Καζαλένιο: «Δ έκ α , εκατό, χίλιοι Καζαλένιο». Εκτός απ’ τη συνηθισμένη ελαφρότητα των Ιταλών, πρέπει να ερμηνεύσει κανείς τη φράση αυτή σαν το αποτέλεσμα της μεθόδου που συνίσταται στο να κτυπάμε τον ένα, ώστε να κτυπιούνται όλοι οι άλλοι... [..·] Μου είπες προηγουμένως ότι το ενδιαφέρον σου για τα πυρηνικά θέματα χρονολογείται από τότε που πήγες στη Χιροσίμα, είναι αλήθεια;

ΝΑΙ, είναι όπως το είπαμε προηγουμένως. Το μό­ νο πράγμα που θα ήθελα να προσθέσω είναι το ε­ ξής: Για τα κράτη ο πυρηνικός πόλεμος είναι ό­ πως το νυστέρι για το χειρουργό. Δηλαδή μέσο για την επίλυση των θεμάτων που παρέμειναν ά­ λυτα στο επίπεδο της πειθούς. Έ τσι, όσο περισ­ σότερο ενδιαφερόμουν για την ατομική βόμβα · τόσο διεπίστωνα ότι τα κράτη κ ι εκείνοι που εξαρτιώνταν απ’ αυτά δεν μπορούσαν να είναι ειλικρινά οπαδοί της ειρήνης, γιατί κινδύνευαν να περιπέσουν σε αντίφαση. Αντίθετα, η προπαγάν­ δα ενάντια στην ατομική βόμβα γινόταν σε ευρύ­ τατη κλίμακα στις μάζες, με σκοπό να συνειδη­ τοποιηθεί η κατάσταση και να δημιουργηθεί μια αποδοκιμασία. Έγραψα πολλά άρθρα ενάντια στην ατομική βόμβα με αποτέλεσμα να εκλεγώ ευρωβουλευτής με σαφή αποστολή και πρόγραμ­ μα ενάντια στη χρήση των πυρηνικών όπλων. Και όμως είχα σχηματίσει την εντύπωση κατά τρόπο αναμφισβήτητο ότι τα άρθρα μου στις εφη­ μερίδες και οι τηλεοπτικές μου επεμβάσεις ήταν πιο χρήσιμα απ’ ό,τι οι ομιλίες μου στο Ευρω­ κοινοβούλιο, και τούτο ακριβώς για το λόγο ότι το Πυρω-κοινοβούλιο συνδέεται, έστω και έμμε­ σα. ιιε τα κράτη. \rv έχεις πμ«»τωπικές αναμνήσεις από εκείνα τα χ μ υ ιι» -ου Ευμιυ-κοινοβουλίου:

ΝΑΙ, θυμάμαι *ην 0._ ίσκεψη του Ράναλντ Ρήγκαν. Με την εύκαιρα/ εκείνη, διαπιστώθηκε, ό­ πως στο ξανάπα, ότι το Ευρω-κοινοβούλιο χρη­ σίμευε για την πλήρωση ενός κενού και α,τοδείκνυε την πραγματική του αναγκαιότητα. Ο Ρήγκαν, αντί να μιλήσει προς τους βουλευτές κά­ ποιας απ’ τις τόσες χώρες της Ευρώπης, απευ­ θύνθηκε σ’ ένα Κοινοβούλιο που αντιπροσώπευε ολάκερη την Ευρώπη. Κρατήθηκε στο ύψος της φήμης του, σαν άνθρωπος που ’χε το προσόν της επικοινωνίας. Αποδείχτηκε πολύ πιο ταλαντού­ χος απ’ όλες τις άλλες προσωπικότητες που τον περιέβαλλαν, μίλησε ήρεμα και χωρίς δυσκολίες, παρά το θόρυβο που έκανε η αριστερά. Πράγμα­

τι, χάρη σ’ ένα ειδικό και αθέατο για όλους, ε­ κτός απ’ αυτόν, μηχάνημα, διάβαζε κάποιο κεί­ μενο σε μια οθόνη. Αλλά και σ’ αυτή την περί­ πτωση διαπιστώθηκε, όπως στο ξανάπα, γιατί το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο είναι ένα άτολμο ίδρυμα που εκπροσωπεί μια Ευρώπη εξίσου άτολμη. Οι Ευρωβουλευτές είχαν χωριστεί σε δύο μεγάλα στρατόπεδα, υπέρ ή ενάντια στον Ρήγκαν, δηλα­ δή υπέρ ή ενάντια στις Ηνωμένες Πολιτείες, αλ­ λά δεν μπορεί να ειπωθεί ότι υπήρξε μια άποψη πραγματικά και μοναδικά ευρωπαϊκή. Όπως συμβαίνει τόσο συχνά στη διεθνή πολιτική, η Ευ­ ρώπη κρατούσε τις αποστάσεις. Πρόκειται για περίεργη στάση που αποδεικνύει τουλάχιστον ότι η Ευρώπη βρίσκεται ακόμη στη φάση της δη­ μιουργίας και ίσως να μη μπορέσει ποτέ να δημιουργηθεί με την έννοια της ανεξάρτητης και ε­ νωμένης Ευρώπης. Γιατί;

ΘΑ ΜΠΟΡΟΥΣΑ να το εξηγήσω συνοπτικά με τα εξής: οι οργανισμοί πεθαίνουν απ’ αυτά που τους επιτρέπουν να ζουν. Η Ευρώπη έζησε από τις εθνότητες που κατά καιρούς υπήρξαν η συ­ γκεκριμένη δόξα της, τώρα ίσως πεθάνει απ’ αυτές. Κι όμως πρόκειται για μια εκπληκτική αλλαγή αν σκεφθείς, ότι κράτη που πολεμούσαν μεταξύ τους σήμερα βρίσκονται στο ίδιο κοινοβούλιο!..

ΝΑΙ, αυτό που λες είναι αλήθεια, αλλά πρέπει να θυμάσαι ένα πράγμα, ότι ή Ευρώπη είναι κάπως καθυστερημένη σε σύγκριση τόσο με τις Ηνωμέ­ νες Πολιτείες όσο και με τη Σοβιετική Ένωση. Αν πας στον υπόγειο σιδηρόδρομο της Νέας .Υόρκης ή σ’ εκείνον της Μόσχας, θα διαπιστώ­ σεις, ότι όλες οι ράτσες του κόσμου είναι παρού­ σ ες!.. Έ τσ ι στις Ηνωμένες Πολιτείες της Α μερι­ κής και στη Σοβιετική Ένωση ο ρατσισμός μπο­ ρεί να υπάρχει σε προσωπικό επίπεδο, αλλά ποτέ σε κρατικό, ή χειρότερα μάλιστα, σε κοινωνικό επίπεδο. Η Ευρώπη, ακριβώς λόγω της εθνικιστι­ κής παράδοσής της, είναι ανέτοιμη στο να δη­ μιουργήσει πολυεθνικές κοινωνίες, όπως συμβαί­ νει με τις αμερικανικές και σοβιετικές κοινωνίες. Να λοιπόν ποιο είναι το πρόβλημα, το οποίο θα κληθεί να επιλύσει η Ευρώπη μέσα σε είκοσι ή λιγότερα χρόνια, πρόβλημα που μερικώς έχουν α­ ντιμετωπίσει τόσο οι Ηνωμένες Πολιτείες όσο και η Σοβιετική Ένωση. Στην Ευρώπη, η φυλετι­ κή ώθηση του Τρίτου Κόσμου, τουλάχιστον για τη στιγμή, δε φαίνεται να βρίσκει άλλη λύση πα­ ρά τη δημιουργία «γκ έτο », στα ακραία περιφε­ ρειακά σημεία των μεγαλουπόλεων. Βεβαίως υ­ πάρχει, ήδη, στη Γαλλία , στη Γερμανία, στην Αγγλία και ακόμη στην Ιταλία, ένας πολύ μεγά­ λος αριθμός ατόμων διαφόρων χρωμάτων, αλλά

αφιερωμα/67 προς το παρόν βρισκόμαστε ακόμη στην πρώτη φάση, δηλαδή τη φάση κατά την οποία εργάτες διαφόρων χωρών εγκαταλείπουν ορισμένα ταπει­ νωτικά επαγγέλματα στα χέρια ατόμων του Τρί­ του Κόσμου. Από τότε που εγκατέλειψες το Ευρωπαϊκό Κοι­ νοβούλιο, την περασμένη άνοιξη, πολλά πράγμα­ τα άλλαξαν. Είδαμε την Κομμουνιστική Αυτο­ κρατορία να συντρίβεται στη Γαλλία!.. Τι σκέ­ πτεσαι για όλα αυτά;

ΘΑ ΜΠΟΡΟΥΣΕ κανείς να ερμηνεύσει τα γεγο­ νότα που έλαβαν χώρα στη Σοβιετική Ένωση και στην Ανατολική Ευρώπη με δύο τρόπους: ή σαν μια νίκη ολοκληρωτική της Δύσης, που διαπι­ στώνει ότι το Ανατολικό Μπλοκ αποδέχεται τις αξίες της, ή ακόμη σαν μια ενδυνάμωση της κομ­ μουνιστικής αυτοκρατορίας, ενδυνάμωση που δημιούργησε ο Γκορμπατσόφ και η Περεστρόι­ κα. Αυτή η ενδυνάμωση μπορεί να συγκριθεί μ’ ε­ κείνη των δέντρων, όταν την άνοιξη κλαδεύουμε τα ξερά τους κλαδιά που είναι άχρηστα. Τοσο α­ ληθινό είναι αυτό το γεγονός ώστε στο μέλλον και μάλιστα στο άμεσο μέλλον, δεν αποκλείω αν όχι αναζωπύρωση του ψυχρού πολέμου, τουλάχι­ στον την επανεμφάνιση του ιστορικού ανταγωνι­ σμού για την ηγεμονία του κόσμου, ανάμεσα στις Ηνωμένες Πολιτείες και τη Σοβιετική Ένωση. Αλλά πρόκειται για προφητεία, κι εγώ δεν πι­ στεύω στους προφήτες!..

Γνώρισες τον Γκορμπατσόφ;

ΝΑΙ, για λογαριασμό της Ένωσης για τον Αφο­ πλισμό, του επέδωσα το παράσημο του «Χρυσού Περιστεριού της Ειρήνης», πριν λίγο καιρό, στη σοβιετική πρεσβεία στη Ρώμη. Πού τον τοποθετείς σαν πολιτικό άνδρα;

ΓΙΑ ΤΗ Σοβιετική Ένωση έχει την ίδια αξία που είχε και ο Μεγάλος Πέτρος, αν όχι την ίδια σημα­ σία. Η Ρωσία υπακούει σ’ ένα λαϊκό κίνημα, το οποίο την παρασύρει άλλοτε προς την Ανατολή και την Ασία, άλλοτε προς τη Δύση και την Ευ­ ρώπη. Ο Στάλιν εκπροσωπούσε το κίνημα προς την Ανατολή και την Ασία. Ο Γκορμπατσόφ, ό­ πως και ο Μεγάλος Πέτρος, εκπροσωπεί το κίνη­ μα προς την Ευρώπη και τη Δύση. Σε ό,τι αφορά στον άνδρα Γ κορμπατσόφ μπορώ μόνο να σου ε­ παναλάβω αυτά που του είπα τη στιγμή που του έδινα το παράσημο του Περιστεριού της Ειρήνης: «Σας θεωρώ ένα πολιτικό άνδρα γεμάτον φαντα­ σία και μεγαλοφυή!». Μιλώντας, τον πρατηρούσα προσεχτικά. Το πρόσωπό του ήταν κατά βά­ θος πολύ περίεργο. Τα μάτια είχαν μια απροσδιό­ ριστη έκφραση. Το στόμα, πάντα έμενε σοβαρό, έμοιαζε μικρό με δύο κάθετες ρυτίδες στις γω­ νίες, ίσως από περιφρόνηση. Αλλά γινόταν μεγά­ λο, εγκάρδιο, πράο και γεμάτο χωριάτικη προ­ σήνεια, όταν γελούσε. Μετάφραση: Γ.Ν. Δρόσος

Οι αδιάφοροι (μυθ.). Μετάφραση: Σπόρος Βυζαντινός, εκδ. Δωρικός χ.χ. Η πλήξη (μυθ.). Μετάφραση: Κωστούλα Μητροπούλου, εκδ. Σ. I. Ζαχαρόπουλος, Αθήνα, 1969. Κουρασμένη Εταίρα (διηγήμ.). Μετάφραση: Μπάμπης Γραμμένος, εκδ. Άγκυρα, Αθήνα, 1970. Αγκοστίνο (νουβέλα). Μετάφραση: Μάρθα Σαλάκου, εκδ. Οδυσσέας, Αθήνα, 1981. Εσωτερική Ζωή. (μυθ.). Μετάφραση: Ειρήνη Βασιλάκη, εκδ. Εξάντας, Αθήνα 1981. Η Χωριάτισσα (μυθ.). Μετάφραση: Αριστείδης Καντάς, Πόπη Σκαφίδα-Καντά, εκδ. Οδυσσέας, Αθήνα, 1982. Εγώ κι αυτός (μυθ.). Μετάφραση: Έρη Κανδρή, εκδ. Σ.

I. Ζαχαρόπουλος, Αθήνα, 1983. Ο άνθρωπος που κοιτάξει (μυθ.). Μετάφραση: Θανά­ σης Μετσιμενίδης, εκδ. Σ .Ι. Ζαχαρόπουλος, Α­ θήνα, 1985. Το ταξίδι στη Ρώμη (μυθ.). Μετάφραση: Θανάσης Μετσιμενίδης, εκδ. Σ .Ι. Ζαχαρόπουλος, Αθήνα 1990. Ο παράδεισος (μυθ.). Μετάφραση: Έρση Κανδρή, εκδ. Σ.Ι. Ζαχαρόπουλος. Αθήνα, 1976.

1934 (μυθ.). Μετάφραση: Κοΰλα Κυρίακίδου-Καφετζή, εκδ. Εξάντας, Αθήνα, 1984.

Βιβλία του Α. Μοραβία μεταφρασμένα στα ελληνικά πρώτη καταγραφή

2Υ ΓΧ Ρ0Ν Η ΕΠ Ο ΧΗ Κυκλοφόρησε

ΓΙΟΒΑΝΝΑ

Γενέθλια Ακόμη ένα αξιόλογο δείγμα γραφής από τη γνωστή δια­ κεκριμένη τραγουδίστρια και συγγραφέα Γιοβάννα. Κυκλοφορούν ακόμη: Θ. Σίδερης Βαγόνια στη βροχή A. Αργυροκαστρίτης Ο ι παντόφλες του έρωτα Σ. Τριαντάφυλλου Κινηματογραφημένες πόλεις

(1

Ζαλόγγου 11 Τηλ. 3640713,3615617

ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΕΠ Ο ΧΗ ... άνοιγμα της αυλαίας

Α. Αργυροκαστρίτης Οι παντόφλες του έρωτα

Η συνέχεια επί του βιβλίου... Ο

Ζαλόγγου 11 ΤηΛ. 3640713, 3615617

ΚΥΚΛΟΦΟΡΟΥΝ Ζιζέλ Πράσινος

Η ΚΑΡΔΙΑ ΜΟΥ ΤΟΥΣ ΑΚΟΥΕΙ Σχό βιβλίο Η καρδιά μου τους ακούει η γόνιμη φαντασία και η πρωτότυπη φω­ νή της Ζιζέλ Πράσινος καταφέρνει να πλάσει ένα ιδιότυπο αμάλγαμα πραγμα­ τικού και φανταστικού που συνδυάζει τη φρεσκάδα της παρορμητικής γρα­ φής με τη διαμορφωμένη απαιτητική συνείδηση της ωριμότητας. «Υπερρεαλίστρια από την κούνια της» όπως έλεγε ο Breton γι’ αυτήν, η Πράσινος μας προσφέρει από αυτόν το γνώριμο χώρο τα θαυμάσια σκίτσα που συμπληρώνουν το βιβλίο της.

Αποστολής Ανδρέου Γιώργος Παπακωνσταντίνου

ΟΡΓΑΝΩΣΗ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗ ΤΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΥ ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ

Αποστολής Ανδρέου Γιώργος Παπακωνσταντίνου Οργάνωση και διοίκηση του εκπαιδευτικού συστήματος θεωρητική προσέγγιση & Ιστορική επισκόπηση

Σκοπός αυτής της εργασίας είναι να ορίσει το θεωρητικό πλαίσιο ερμηνείας των διοικητικών συστημάτων της εκ­ παίδευσης και να προσεγγίσει την ορ­ γάνωση και διοίκηση τού εκπαιδευτι­ κού συστήματος όπως ιστορικά διαμορ­ φώθηκε και εξελίχθηκε στη χώρα μας.

ΕΞΑΝΤΑΣ ΕΚ Δ Ο Τ ΙΚ Η Τζαβέλλα 1 -

10681 Αθήνα - Τ η λ. 3604885 - 3622064 - Fax 3613065

70/συνεντευξη

Γκέρτ Χόφμαν: "Έ να βιβλίο που βγαίνει στον κόσμο, έχει πεθάνει55

Τέσσερις νουβέλες βασισμένες στη ζωή και το έργο τεσσάρων συγγραφέ­ ων, του Ιακώβου Μιχαήλ Ραϋνόλδου Λεντς, του Τζιάκομο Καζανόβα, του Ονορέ ντε Μπαλζάκ και του Ρόμπερτ Βάλζερ. Γραμμένες μ ’ ένα ύφος γκροτέσκο - συνδυασμένο το ιλαρό με το τραγικό - , εν πολλοίς εξεζητημένο και μοντερνιστικό. Ο τίτλος τους παράξενος κι αυτός: «Το άλογο του Μπαλ­ ζάκ» («Gesprach dber Balzacs Pferd »). Ο συγγραφέας τους είναι ο Γκέρτ Χόφ­ μαν, ο οποίος ήρθε για λίγες μέρες στην Ελλάδα, με αφορμή την παρουσίαση του βιβλίου - σε εκδήλωση στο Γκαίτε - από τις εκδόσεις «Αγρωστις». Τη συνέντευξη πήρε ο Βασίλης Κ. Καλαμαράς Αν κοι έχετε το εύσημα μιας επιτυχημένης ακα­ δημαϊκής σταδιοδρομίας τώρα, ως υφηγητής της γερμανικής γλώσσας στη Λουμπλιάνα, στην ομι­ λία σας στο Γ καίτε απορρίψατε τους πανεπιστη­ μιακούς. Μήπως πρόκειται για αντίφαση;

Η ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ στάδιοδρομία είναι προκατασκευασμένη. (Ο συγγραφέας γεννιέται από σύ­ μπτωση, από αρρώστιες). Η ακαδημαϊκή στα­ διοδρομία είναι επάγγελμα, που αναγκάστηκα να το κάνω, γιατί είχα να μεγαλώσω τέσσερα παιδιά. Γράψατε έργα για πρόζα σε μεγάλη σχετικά

ΟΤΑΝ είσαι νεαρός, δεν μπορείς να πάρεις τη στάση ενός παρατηρητή, την αναπνοή που χρειά­ ζεται για να γράψεις μεγάλα βιβλία. Δεν ζείς βέ­ βαια έντονα, όπως όταν είσαι παιδί. Σε νεαρή η­ λικία ανακαλύπτεις τον κόσμο. Μετά τα τριάντα γίνεσαι επαγγελματίας της ζωής. Δεν σε εκπλήσ­ σει τίποτα. Οι τέσσερις συγγραφείς του βιβλίου «Το άλογο του Μπαλζάκ» είναι οι τέσσερις αθέατες πλευρές του εαυτού σας; Επιπρόσθετα καταβάλλεται εκ μέρους σας και μια προσπάθεια ταύτισης; Αναφωνείται, όπως ο Φλωμπέρ: «Ο Λέντς, ο Καζα­ νόβα, ο Μπαλζάκ, ο Βάλζερ είμαι εγώ».

συνεντευξη/71 ΤΟΥΣ ΧΡΗΣΙΜ ΟΠΟΙΗΣΑ ως άλλοθι για να κα­ ταδείξω τα πολλά προβλήματα της ζωής και πώς αντιμετωπίζει ο συγγραφέας το θάνατο. Σίγουρα είναι ο δικός μου Μπαλζάκ, ο δικός μου Λέντς,

Δ εν ιιε ενδιαφ έρει να διαβάζονται τα βιβ λ ία μου ο δικός μου Καζανόβα, ο δικός μου Βάλζερ. Γρά­ φω στα παλιά μου τα παπούτσια πώς ήταν η ι­ στορική αλήθεια των ηρώων μου. Θέλω να ζήσω τη ζωή μου. Οι χαρακτήρες τους βασίζονται σε παρατηρήσεις που έκανα για τον εαυτό μου.

Πώς αντιμετωπίζετε το γεγονός της επανένωσης των δυό I ερμανιών; Ήταν κάτι που το προσδο­ κούσατε;

ΓΙΑ ΚΑΠΟΙΟΝ που ζει στη Βαυαρία, αυτά τα γε­ γονότα μείνανε κάτι αφηρημένο. Μόνο, όταν γύ­ ρισα για κάποια εκπομπή του BBC , στη γενέτει­ ρά μου, στο Λίμπαχ της Σαξωνίας, μετά από σα­ ράντα χρόνια, η αίσθηση της επιστροφής ήταν για μένα μια εμπειρία. Μετά από τόσα χρόνια α­ πουσίας, είχε γίνει στη φαντασία μου μια μυθολο­ γική πόλη. Τα βρήκα όλα πιο μεγάλα. Υπήρχε μια απογοήτευση. Δ εν είναι καλό να επιστρέφεις σε χώρους της παιδικής ηλικίας.

□

Τα μέσα μαζικής ενημέρωσης σε ποιο βαθμό επη­ ρεάζουν τη ζωή σας ως συγγραφέα;

ΤΩΡΑ με παίρνουνε σοβαρά. Νιώθω ιδιώτης και ζω με τα προϊόντα της φαντασίας μου. Δ εν με εν­ διαφέρει αν διαβάζονται τα βιβλία μου. Μια αρνητική κριτική ίσως να σας επηρέαζε αρ­ νητικά;

ΕΔΩ και δυό χρόνια δεν διαβάζω κριτικές. Παλαιότερα, δεν κρύβω, μια αρνητική κριτική με ε­ νόχλησε. Έ τσ ι κ ι αλλιώς ένα βιβλίο που εκδίδε-

Αυτό που κάνουν ο ι κ ρ ιτικ ο ί, είνα ι η ανάσταση ενός πράγματος που έχ ει πεθάνει ται και βγαίνει προς τον κόσμο έχει πεθάνει. Αυ­ τό που κάνουν οι κριτικοί είναι η ανάσταση ενός πράγματος, που έχει πεθάνει. Επομένως ο συγγραφέας βρίσκεται ενώπιος ενωπίω όταν γράφει, ζώντας μόνο το έργο όταν αυτό δημιουργείται;

ΓΡΑΦΟΝΤΑΣ, μαθαίνω. Ο συγγραφέας είναι πάντα μόνος του. Θέλω να προκαλέσω ορισμένα συναισθήματα. Ό ταν ζω κάτι, για τον αναγνώ­ στη είναι ανύπαρκτο. Όταν γράφετε, σε ποιό βαθμό επηρεάζεστε από τη λογοτεχνική παράδοση;

ΔΕΝ ΜΠΟΡΩ να ενταχθώ σε κάποια σχολή. Ε­ πηρεάζομαι από μια παράγραφο, δυο σελίδες. Στηρίζομαι σε κάτι, που για μένα είναι ολοκλη­ ρωμένο, έστω και μια παράγραφο. Γράφω, αντι­ μετωπίζοντας κάτι τέλεια γραμμένο, για να λέω στον εαυτό μου, ότι τα κατάφερα. Αυτές οι λίγες σελίδες μού δίνουν τότε δύναμη.

Ε ρ γ ο β ιο γ ρ α φ ικ ό Ο Γκέρτ Χόφμαν γεννήθηκε στα 1932 στο Λίμπαχ της Σαξωνίας (πριν την ένωση ανήκε στην Ανατολική Γερμανία). Ζ ει στο Κλάγκενφουρτ, κοντά στο Μόναχο, ως ελεύθερος συγγραφέας. Σπούδασε κοινωνιολογία και ξένες γλώσσες στη Λειψία και στο Φράιμπουργκ (διδακτορική διατριβή πάνω στο έρ­ γο του Χ ένρι Τζέιμς) και από το 1963 δίδαξε την γερμανική γλώσσα σε πανεπιστήμια της Γαλλίας, Μ.Βρετανίας, Η .Π.Α . και Γιου­ γκοσλαβίας. Στην αρχή της συγγραφικής του σταδιο­ δρομίας διακρίθηκε ως θεατρικός συγγραφέ­ ας, ιδιαίτερα παραγωγικός στη συγγραφή θε­ ατρικών κομματιών για το ραδιόφωνο. Σ ε προχωρημένη σχετικά ηλικία - πενηντάχρονος - δημοσίευσε το πβώτο του έργο πρόζας, τη νουβέλα «Κατάδοση» (1979). Α­ κολούθησαν: «Πάνω στον πύργο» (Μυθιστό­ ρημα), «Η κατάκτησή μας» (Μυθιστόρημα), «Η πτώση των τυφλών» (Διήγημα), «Φάιλχενφελντ» (Διήγημα), «Η αμνησία μας» (Μυ­ θιστόρημα), «Π ριν τις βροχές» (Μυθιστόρη­ μα) και τελευταία «Ο αφηγητής κινηματογρά­ φου» (Μυθιστόρημα). Πήρε τα βραβεία: 1965 Harkness Award ΗΠΑ · 1968 Δ ιεθνές Βραβείο θεατρικού έρ­ γου για το Ραδιόφωνο, Ράδιο Πράγα · 1973 Γιουγκοσλαβικό βραβείο Ohrid Θεατρικού Έργου για το Ραδιόφωνο · 1979 Βραβείο Ingeborg Bachmann · 1980 Prix Italia (R .A .I.) ■ · 1982 Βραβείο Alfred Poblin «1983 Βραβείο θεατρικού Έργου για το Ραδιόφωνο του «Συνδέσμου Τυφλών Πολέμου».

Η ΤΙΜΗ ΤΗΣ ΦΥΛΗΣ Έτσι αρχίζει αυτή η διήγηση, με τη φωνή ενός γέροντα που αποφασίζει, για την τιμή της φυλής του, να διηγηθεί τη σχεδόν μυθική ιστορία της κοινότητάς του, από τις αρχές της γαλλικής αποικιοκρατίας στην Αλγερία ως εκείνες τις μέρες ντροπής που οδηγούν στον αφανισμό της ψυχής τους απ’ αυ­ τούς τους ίδιους που ισχυρίζονται με ύφος αυθεντίας, ότι τους δημιουργούν ένα νέο πρόσωπο.

από τις εκδόσεις

Ν Ε Α ΣΥ Ν Ο Ρ Α

μυθιστορήματα σε ταινίες Γ~γ-\

Ο

Το μυθιστόρημα στον κινηματογράφο. Επιλογή κειμένων, εισαγωγή, μετάφραση: Μάκης Μωραΐτης. Αθήνα, Α λ ε ξ ά ν δ ρ ε ια , 1990. Σ ε λ.

140.

ακριβέστερος τίτλος του βιβλίου θα μπορούσε να είναι «μυθι­ στορήματα σε ταινίες». Για τί τα μικρά δοκίμια ή άρθρα Α με­ ρικανών συγγραφέων, τα οποία συγκεντρώθηκαν και μεταφράστη­ καν απ’ τον επιμελητή, αναφέρονται στη μεταγραφή συγκεκριμέ­ νων μυθιστορημάτων σε φιλμικά κείμενα. Το θεωρητικό πρόβλημα της σχέσης μυθιστορήματος/κινηματογράφου, στο ισ τορικό και το θεωρητικό επίπεδο, περιγράφει ο επι­ μελητής στην εισαγωγή του. Συνοπτικά κάπως και με την ανησυ­ χία να μην παραλειφθεί κάτι το σημαντικό. Έ τσ ι αναφέρεται στις «αφηγηματικές επινοήσεις συγγραφέων» (χρήσιμο θα ήταν να κα­ τονομαστεί ένας ή δυο απ’ αυτούς). Πρώτη απ’ τις επινοήσεις αυ­ τές θεωρεί το σπάσιμο «μια ς πλήρους κίνησης σ’ έναν αριθμό μι­ κρότερων που να την συνθέτουν σαν συστατικά της». Προφανώς εννοώντας με τον όρο «κ ίνησ η» την αφήγηση, δηλαδή το «πώ ς» της χρονικής παράθεσης των διηγηματικών στοιχείων, και όχι το « τ ί» της διήγησης, και με τον όρο «συνθέτουν» τη συνταγματική και δομική τους σύνδεση. Δεύτερη, την «ταυτοχρονΐα των γεγονό­ των», δηλαδή «το παράλληλο ξεδίπλωμα, σε διαφορετικούς χώ­ ρους δύο διαφορετικών επεισοδίω ν» με «κοινή έκβαση». Εννοών­ τας με τον όρο «ταυτοχρονΐα», την παράλληλη ανάπτυξη δύο διη­ γηματικών ενοτήτων. Τρίτη, χωρίς να την ονομάζει, τη λεπτομε­ ρειακή περιγραφή και προβολή στη διήγηση κάποιου πράγματος ή προσώπου. Απαριθμεί ακόμη, με κάποια ασάφεια, τον «εσωτερικό μονόλογο» και τον συνδετικό λόγο του αφηγητή. Αντιστοιχίες των αφηγηματικών αυτών τρόπων στην κινηματογραφική αφήγηση βρίσκει ο συγγραφέας στην πρώτη (χωρίς να την ονομάζει) τη συ­ ναρμολόγηση χωριστών ενοτήτων ( ή διηγηματικών κύκλων) και πλάνων (ή εικόνων) με τη διαδικασία του αφηγηματικού μοντάζ. Στη δεύτερη, το «παράλληλο μοντάζ», στην τρίτη το «γκρο πλά­ νο», στις άλλες δύο τη «φωνή οφφ», η οποία πραγματικά εξυπηρε­ τεί τη λειτουργία τόσο του εσωτερικού μονόλογου, όσο και του λό­ γου του μη βλεπόμενου (εκτός πεδίου) αφηγητή. Με την «ξεχωρι­ στή οπτική κάθε χαρακτήρα», και την «ενσωμάτωση διαφορετι­ κών πλευρών μιας ιστορίας για χάρη της έντασης και της αντίθε­ σ ης» προσθέτει ακόμη δύο αφηγηματικούς τρόπους ο επιμελητής. Χωρίς να ονομάζει και τα κινηματογραφικά τους αντίστοιχα, τα οποία, νομίζω, ότι έχουν σχέση με τη σημαίνουσα χρήση του μον­ τάζ (εναλλακτικό, αντιστικτικό, ρυθμικό).

7Α!επιλογή

Μ

ε αυτή τη λακωνική μέθοδο φτάνει ο επιμελητής με γοργό διασκελισμό απ’ τον 19ο αιώνα του μυθιστορήματος στον 20ό αιώνα. Επισημαίνοντας αρκετά ενδιαφέροντα στοιχεία, παραλείποντας άλλα, όπως π.χ. την αρχή της αναχρονίας της αναζήτη­ σης του χαμένου χρόνου. Περισσότερο σαφής (όχι όμως κάι αναλυτική) γίνεται η εισαγω,γή του όταν καταγράφει τις «συζητήσεις» (χωρίς να τις εξαντλεί") γύρω απ’ το πρόβλημα της «μεταφοράς μυθιστορημάτων στον κι­ νηματογράφο». Θα πρέπει να σημειώσουμε ότι δεν θίγει καν το πε­ λώριο θεωρητικό πρόβλημα, αν είναι επιτρεπτό να μιλούμε για με­ ταφορά από μια γλώσσα σε μια άλλη, ή απλά για τη μετάθεση διηγηματικών στοιχείων από το ένα κείμενο (λογοτεχνικό) στο άλλο (φιλμικό). Πρόβλημα το οποίο δεν έχει σχέση με την πιστότητα της αφήγησης, αλλά με τη δυνατότητα τρς έκφρασης. Μ’ άλλα λό­ για, ένα μυθιστόρημα όπως τό «Μόμπυ Ν τικ», όσο πιστή κι αν εί­ ναι η μεταγραφή του στην οθόνη, είναι ο «Μόμπυ Ν τικ» του Μέλβιν ή του Χιούστον; Έ τσ ι καταγράφει ως πρώτη «συζήτηση» το «κατά πόσο η μεταφοφά είναι απόλυτα πιστή στο πρωτότυπο, ως δεύτερη το «αν έγιναν σημαντικές πολιτισμικές και ιδεολογικές αλλαγές» στη φιλμική εκδοχή του λογοτεχνικού κειμένου, και ως τρίτη το αν το φιλμικό κείμενο φαίνεται «να έχει διευρύνει εκφρα­ στικά και τεχνικά τους ορίζοντες του λογοτεχνικού πρωτοτύπου». Περαιτέρω, αναλαμβάνει να αναλύσει κάπως την τρίτη «συζήτη­ ση». Ανεπιτυχώς, νομίζω, γιατί μεταθέτει το λόγο του στην πρώτη συζήτηση περί πιστότητας της μεταφοράς. Πάντως οφείλουμε να ομολογήσουμε ότι ο αναγνώστης προϊδεάζεται για τη σύνθετη δομή και το μέγεθος των ανακυπτόντων προ­ βλημάτων.

Τ

α κείμενα που επιλέχθηκαν και μεταφράστηκαν (απ’ τη ροή του λόγου και μόνο, γιατί δεν έχει στα χέρια του τα προωτότυπα ο γράφων, η μετάφραση φαίνεται άψογη) είναι άνισα. Χαρακτη­ ρίζονται απ’ αυτό που αυθαίρετα κάπως θα μπορούσαμε να ονομά­ σουμε θετικιστική, ιμπρεσσιονιστική κριτική και ανάλυση περιε­ χομένου. Με περιορισμένες ή ανύπαρκτες κοινωνιολογικές και πο­ λιτιστικές αναφορές. Μακριά από αφηγηματσλογικές, ψυχαναλυ­ τικές, σημειολογικές ή ερμηνευτικές προσεγγίσεις. Εμπειρικά καί αμέθοδα. Μεταχείριση που εξηγείται απ’ την ιδιότητα (ή την ιδιο­ ποίηση της ιδιότητας) του κριτικού που έχουν οι συγγραφείς τους. Αναφέρονται περισσότερο και κυρίως στο πρόβλημα της «πιστό­ τητας» ή της ποσοτικής μεταφοράς διηγηματικών στοιχείων (επει­ σόδια, διάλογοι, τόποι, μονόλογοι, χρόνοι κ.λπ.) απ’ το ένα κείμε­ νο στο άλλο (π.χ. τα δοκίμια για το «Σαμποτάζ» του Ά λφ ρεντ Χίτσκοκ, για το «Θαλασσόλυκο» του Μ άικλ Κέρτις, το «Μόμπυ Ν τικ» του Τζων Χιούστον). Λιγότερο στην πολιτιστική, ιδεολογική και δραματουργική μεταγραφή των κειμένων (π.χ. το δοκίμιο για τον «Νοσφεράτου» του Βέρνερ Χέρτσογκ, το καλύτερο απ’ την ά­ ποψη αυτή), και στην αναζήτηση των συγκεκριμένων κινηματο­ γραφικών τρόπων αφήγησης που χρησιμοποίησαν οι σκηνοθέτες για τη μεταγραφή απ’ τη λογοτεχνική γλώσσα στο φιλμικό λεκτικό (π.χ. το δοκίμιο για τό «Ανεμοδαρμένα Ύ ψ η » του Μ άικλ Κέρτις). Το βιβλίο αυτό θα το καθιστούσε ακόμη πιο χρήσιμο, απ’ όσο πραγματικά είναι, μια αναλυτικότερη και πληρέστερη εισαγωγή στο όλο πρόβλημα «μυθιστόρημα και κινηματογράφος» ή «μυθι­ στορήματα σε ταινίες» - κατά το παλαιό αλλά σοβαρό παράδειγ­ μα του Τζώρτζ Μπλιούστοουν (Novels into film) και σειράς από άλλα. ΝΙΚΟΣ ΚΟΛΟΒΟΣ

επιλογη/75

ηρωική επιμονή . σε αντιηρωικές εποχές ΓΓ \

ΛΗΜΗΤΡΗ Μ ΙΣΙΡΛΗ : Το άλλο... έπος. Αθήνα, Δ ω δ ώ ν η , 1990. Σελ. 34.

Ο

φείλουμε να δείχνουμε ιδιαίτερη ευαισθησία για τους πνευμα­ τικούς ακρίτες, τους δημιουργούς εκείνους που ανένδοτοι στα θέλγητρα της μαυλιστικής πρωτεύουσας με τα κοσμικά σαλό­ νια, τα λογοτεχνικά καφενεία και πατάρια, επιμένουν να ζουν και να παράγουν εκτός των τειχών, όντας φωνή βοώντος εν τη ερήμω που ταράσσει τη μακαριότητα της ευημερούσας κατά τα άλλα καρυωτακικής ελληνικής επαρχίας. Μια τέτοια περίπτωση είναι κι αυτή του Δ .Μ . (γενν. 1957) που μετά 6 χρόνιά σπουδών - είναι χη­ μικός μηχανικός, όπως μας πληροφορεί το ωτίον του βιβλίου στη γηραιά Αλβυώνα, επιστρέφει και ζει στη γενέθλια πόλη της Πύλου. Πρωτοεμφανίστηκε με τους «Ε φ ιάλτες» (1983), δύο νουβέλες Οργουελικού - Καφκικού κλίματος. Δοκιμάζει στη συνέχεια τις δυ­ νάμεις του στην ποίηση εκδίδοντας τις «Σ κόρπιες κραυγές» (Οδυσσέας, 1985), χωρίς ιδιαίτερη επιτυχία. Η γραφή του, όπως κατά τραγική ειρωνεία υποδηλώνει και ο τίτλος, είναι κραυγαλέα ρητο­ ρική, ρέπει απόλυτα στην κοινωνική διαμαρτυρία, με όλους τους κινδύνους που ελλοχεύουν το είδος, διολίσθηση στην πεζολογία, στο κήρυγμα. Υπάρχουν ωστόσο σελίδες (17, 27) που προοιωνί­ ζουν καλύτερο μέλλον για τον συγγραφέα. Το 1987 εκδίδει στη «ΔΩ ΔΩ Ν Η » τις «Π ολιτείες της ουτοπίας και της αντιουτοπίας». Πρόκειται για μια σειρά μικρών αλληγορικών κειμένων μιας έως τριών το πολύ σελίδων, με μυθικό συχνά πλαίσιο και που βρίσκο­ νται στο μεταίχμιο ποίησης και διηγήματος. Ό λα σχεδόν έχουν ά­ ξονα την πόλη, σωστό καλειδοσκόπιο πόλεων - κάποτε θυμίζει τις «Αόρατες πόλεις» του Ιταλό Καλβίνο - όπου περιγράφονται «η πόλη των νεκρών ιδεών», «η πολιτεία των μηχανών», «η πολι­ τεία του ήλιου» (τίτλος ομώνυμος με εκείνον του ουτοπιστή Θωμά Καμπανέλα) και άλλες. Σαρκάζει τη μηχανολατρεία, σατιρίζει τον παραλογισμό της γραφειοκρατίας, τον πολιτισμό ως πηγή δυστυ­ χίας, την καταναλωτική υστερία. Υποφώσκει ένα ρομαντικός α­ ναρχισμός, αφθονούν φυσικά οι οικολογικές νύξεις και ευαισθη­ σίες. Έ να βιβλίο που διαβάζεται με ενδιαφέρον.

ποι

ΔΗΜΗΤΡΗΜΙΣΙΡΛΗ

«Το ά λλο ... έπ ο ς»

Τ

ο πρόσφατο βιβλίο του Δ .Μ ., «Το άλλο... έπος» είναι πράγμα­ τι ένα έπος - είναι ίσως μια μορφή απελπισμένου ηρωισμού το να επιμένεις ηρωικά σε αντιηρωικές εποχές - γραμμένο στη γλώσσα του ιαμβικού 15σύλλαβου όπως τον καλλιέργησε η δημο­ τική μούσα, αλλά και τον επεξεργάστηκαν οιΠ ολυλάς, Καζαντζάκης, Πρεβελάκης (Ο νέος Ερωτόκριτος), οι δύο πρώτοι μεταφρά­ ζοντας τα Ομηρικά έπη. Ήρωας του έπους είναι ο Διγενής που συνδυάζει όμως πολλά γνωρίσματα του Οδυσσέα και είναι ενδεχο­ μένως η περσόνα του ποιητή. Περιηγείται, λοιπόν, την εποχή μας, λαμβάνει μέρος σε κυοφορούμενες επαναστάσεις (όπως ο Οδυσσέας της Καζαντζακικής Οδύσσειας), που στο τέλος πάντα προδίδονται, καταγγέλλει το ρόλο του ιερατείου σήμερα και πάντα (σ.

II) και τέλος παρότι ο Χάρος του έχει χαρίσει τη ζωή, ανάβει ο ί­ διος μια μεγάλη πυρά κι ανεβαίνει επάνω όπως ο Ηρακλής του Ευ­ ριπίδη.

’Κκδόσβι; «Δωδώνη»»

76/επιλογη Ο ποιητής έχει θητεύσει γόνιμα όχι μόνο στον Καζαντάκη (Οδύσ­ σεια) και στον Πολυλά (Γλωσσικά και μετρικά) αλλά και στον Καβάφη (Ιθάκη). Ο Δ.Μ . αποδεικνύει αν μη τι άλλο, ότι η παράδοση είναι πάντα ζωντανή και μπορεί από τα αρτεσιανά της να αντλεί η σύγχρονη τέχνη, υπενθυμίζοντας ότι ο 15σύλλαβος είναι η φυσι­ κή αναπνοή του λαού μας. Μην ξεχνάμε ότι σε δύσκολες στιγμές έχουν ζητήσει καταφύγιο στον 15σύλλαβο και οι μεγάλοι μας δη­ μιουργοί (Σεφέρης, Ρίτσος, Ρωμιοσύνη, Τα 18 λιανοτράγουδα, κ.ά.) ΓΙΑΝΝΗΣ ΚΟΥΒΑΡΑΣ

στοχασμός όμηρος του ρυθμού και της εικόνας; ΓΎΛ.

Κ. ΧΩΡΕΑΝΘΗ: Ταμείον ανέμων. Αθήνα, Κ α λ έ ν τ η ς , 1990. Σελ.

60.

Α

κολουθούν κάποιες σκέψεις όπως τις προκάλεσε η ανάγνωση και η επίδραση μιας ποιητικής παρουσίας, νεοτερίζουσας, η οποία φιλοξενείται στην επωνυμία «Ταμείον ανέμων». Πιθανόν να φανεί και σαν αντιλογία καθώς μια κάποια εμπειρία και μια κά­ ποια γνώση θα κινηθούν σε τόνους προσωπικούς, υποδεχόμενες τα ποιήματα του Χωρεάνθη που προφανώς αφοπλίζουν και διεγείρουν την αμηχανία να σαρκωθεί σε έναν λόγο. Με την αμηχανία πρωταγωνίστρια στις διαδοχικές αναγνώσεις να διαχέεται στο χρόνο και στο σώμα, με δευτεραγωνιστές το θάρ­ ρος και τα ερωτήματα, εμφανίζεται μια προσπάθεια πολιορκίας. Μια πολιορκία άνευρη καθώς η προσφερόμενη τυραννία της συλ­ λογής σε έλκει και σου ζητά έναν σπασμό, μια διανοητική δόνηση, κάτι που σε βγάζει από τον κύκλο μιας δημοσιογραφικής ποίησης. Σταθμεύοντας σε μια ατμόσφαιρα όπου «Αφθονούν εδώ τα νοή­ ματα του Ανέκφραστου» ψάχνω και βρίσκω μια λαλιά, μια έκφραση, ώστε το ανέκφραστο να μη γίνει ένας τύραννος ο ο­ ποίος καθηλώνει και ακυρώνει. Δηλαδή απωθούμαι από τον στίχο μεταναστεύοντας σ’ έναν άλλον: «μέσα στων ερειπίων τις πυρκα­ γιές» όπου και δηλώνεται σαν παρουσία ένας απρόσωπος χρόνος. Να ’ναι στίχοι μιας σκόπιμης ασάφειας, στίχοι θεματοφύλακες μιας ένδοξης προϊστορίας και ο ποιητής υπερασπιστής τους, ή μια μετάθεση από το παρόν καθώς είναι κυκλωμένο από το... «Σκοτά ­ δι στις κλειδώσεις των παθών»·, Ούτως ή άλλως, είτε προσλαμβάνουμε ασάφεια είτε διανοητική δόνηση, το «Ταμείον ανέμων» δεν μας απαλλάσσει ούτε απαλλάσ­ σεται. Κατορθώνει να σταματάει την κίνησή μας μέσα σε ένα κυ­ ριαρχούντο ρυθμό που δύσκολα προσδιορίζεται και πιο δύσκολα αναγνωρίζεται.

Μ

έσα στον ρυθμό αυτόν ένας καταιγισμός εικόνων ρέει εξορί­ ζοντας εκείνον τον ορίζοντα μιας σκέψης και μιας αίσθησης που πάει να γίνει. Σ ’ αυτόν τον ρυθμό, γίνονται και ξεγίνονται οι υπαινιγμοί χωρίς να ξαναγίνεται ο στοχασμός που ωθεί τα όντα στην ποίηση. Κοντολογίς, ο πρώτος απολογισμός, η πρώτη αίσθη­ ση, είναι, ούτε άδοξη αποχή από την ποίηση του Χωρεάνθη, αλλά ούτε και ένδοξη παραμονή σ’ αυτήν.

ποι Λ/ γ μ

επιλογη/77 Οι ποιητικοί σχηματισμοί της συλλογής υπονοούν έναν διαχρο­ νικό υπαρξιακό κύκλο μεταγράφοντας εκείνο που μένει ή εκείνο που ενώνει τις ταλαντεύσεις μιας κίνησης στην ανθρώπινη ιστορία: «σου δίνει φως η προσμονή στα τυφλά μάτια». Ήδη στιγματίζουμε την κίνησή μας προς τη συλλογή, μια ερωτηματική κίνηση, μια προσπάθεια επαφής απαλλαγμένης από διαμεσολαβήσεις και το σπουδαιότερο: την υποκατάστασή μας στους απολιθωμένους επιγραμματισμούς. Στην επιφάνεια του ποιητικού αυτού λόγου, στο ρυθμό των θρυμ­ μάτων και των ερειπίων, ποιά οδοιπορία εμφανίζεται άραγε; ποιο συναίσθημα κρύβεται; τι προκαλεί τον χείμαρρο λέξεων; Αλλά για ποιο πράγμα «συζητάμε»; Μα για τον ραγισμένο χρόνο της ύπαρ­ ξης και το στοχασμό του. Συζητάμε αναζητώντας ένα βάδισμα α­ νεπηρέαστο, αποστασιοποιημένο από το βηματισμό των ανέμων που ίσως αιχμαλωτίσθηκαν στο ταμείο της έκφρασης. Και η ομηρία μας από την ποιητική συλλογή συνεχίζεται μ’ ένα νέο κύκλο ερωτημάτων, πάντα «στην αρχή». Ποια ζωή και ποιος χρόνος συμμάχησαν ώστε να προξενήσουν μια εξω —ανθρώπινη αίσθηση, μια «επ ισ τη μ ο ν ικ ό -τεχ ν ικ ή » ποιη­ τική έφραση; Ή απλώς μεταγράφεται εδώ μια υιοθεσία, μια στά­ ση, ένας σταθμός όπου ο ποιητής απλώς καταγράφει τα όσα προ­ ξένησε μια ισχυρή αναστάτωση των αισθήσεων; Ερώτημα που προκαλείται από την ομολογία του ποιητή, εκείνη που προσδιορίζει ένα διάστημα του Χρόνου όπου μαθήτευσε, εργάσθηκε για το «Ταμείον Α νέμων» (γράφει: 8 Οκτ. ’8 7 - 2 7 Μαρτ. ’89).

ΚΟΣΤΑΣ ΧΟΡΕΛΝΘΗΣ

Τ Α Μ Ε ΙΟ Ν Α Ν ΕΜ Ω Ν

Α

υτή η δίχρονη μαθητεία - εργασία, να συναρμολογηθεί, να α­ ποτυπωθεί, να γίνει ποίηση το σώμα και η ψυχή, μήπως προκάλεσε μια παγίδα, εκείνην όπου, για χάρη του αποτελέσματος, το συναίσθημα υποβαθμίζεται; Στα αχνάρια των στίχων και του λόγου του Χωρεάνθη, στον πνευματικό εξοπλισμό που ξετυλίγεται, τι προσλαμβάνει η ακοή; Υπάρχει φωνή; Υπάρχουν συναισθήματα; Ή ο «πολιορκητής» α­ ναζητά και εν ονόματι του απλού λόγου υποστηρίζει το να φθάσουν τα νοήματα στις λέξεις και από κει στη συλλογή και να προκαλέσει το διάλογο αυτή ή και κάποιες απορίες. Ωστόσο κάθε απόπει­ ρα ν’ ανασυρθούν παράλληλες φωνές καταλήγει απέναντι σ’ άηχες σιωπές καθώς ο ποιητής συμπεραίνει: «Οσο κι αν μελετά ς τον κόσμο δε θα του β ρεις το νόημα το μ ικ ρ ό »

Και το νόημα δεν είναι η επιθυμία, δεν είναι ο χρόνος που ζούμε, δεν είναι η καθημερινότητα μας, είναι: «ΕΚΕΙΝΟ που τινάζει της ζωής τα πρωινά φτερούγια μες στη νύχτα. Ο άνεμος στο ρυτιδωμένο πρόσωπο κι η περιπλάνησή του μες στα βλέφαρα νόημα ζωής στα πρωινά μαντήλια»

Το νόημα είναι λοιπόν η διανοητική εργασία, εκείνη που παρα­ τηρεί, συγκρίνει, είναι ονόματα - σύμβολα της Ιστορίας, είναι άρα­ γε στο προκείμενο μια εργαστηριακή ποίηση; Ή είναι μια σκεπτόμενη ποίηση, ή είναι απλώς η δυστοκία μας, η αμηχανία μας μπρο­ στά της και έτσι καταφεύγουμε στους προσδιορισμούς. Σε προσ­ διορισμούς που μας απαλλάσσουν από ερωτήματα, από μια παρατεταμένη παραμονή σ’ ένα «σώ μα » που «κωφεύει» αφού δεν μας

*

ΚΛΛΕΝΤΗΣ

78/επιλογη μεταδίδεται αυτό που υ ταινιχθήκαμε, μια αναστάτωση των αι­ σθήσεων.

Δ

ιατηρώντας μιαν απόσταση απέναντι στο «Ταμείον Ανέμων» απέναντι στο φώς που φέρει συμμετρίες και αναλογίες κοι­ τώντας «την άφωνη ματιά της σωφροσύνης» σημειώνουμε αρνή­ σεις και αμφισβητήσεις, υπαινιγμούς και θετικότητες. Προσπά­ θεια να καταστεί η σχέση με τη συλλογή σ’ ένα πεδίο ελάχιστης υ­ ποταγής, σε μια σχέση συμπληρωματικότητας. Τέτοια που θα κα­ ταγράφει τις επιδράσεις του πλούτου εικόνων, σκέψεων, ιστορι­ κών αναφορών και θα αποστασιοποιείται από τον δεσπόζοντα ρυθμό που απειλεί να σημαδεύει την αυτονομία της ανάγνωσης. Μέσα στη διαδοχική διάταξη μιας τεχνικής, ο ρυθμός και οι ει­ κόνες σχηματίζουν μια ποιητική αίρεση, μια αψεγάδιαστη έκφρα­ ση, συχνά ψυχρή, καθώς οράται και ακούει τα πράγματα του κό­ σμου, τα οποία νετάρει φέροντάς τα τόσο κοντά όσο είναι,η τύπω­ σή τους σε ποίηση. Διατηρώντας τό «δώρο» μιας έντυπης ευαισθησίας καθώς ζω­ ντανεύει με την ποίηση έναν άχρονο χρόνο, καθώς συστρέφεται θρεφόμενη από μια «φορτική υπερκατασκευή» ανοίγουμε τα βήμα­ τά μας στο πρόσφατο παρελθόν. Έ τσι, σε κάποια στιγμή, υπάρχει η Νιτσεϊκή αίσθηση-διάκριση για τον επιστήμονα και τον καλλιτέχνη, μια διάκριση την οποία υ­ πενθυμίζει αναλύοντας την, ο Κ. Μιχαηλίδης στην «Καθημερινή» (12.3.89) καθώς γράφει: «ο πρώτος τείνει να σωθεί μέσα σε στεγά­ σματα θεωρώντας τις έννοιες ως την ουσία των πραγμάτων, ενώ ο δεύτερος έχει επίγνωση της απάτης όλων των καθορισμών, ακό­ μα και αυτών των μεταφορών, αλλά κινείται ελεύθερα απέναντι στην πραγματικότητα, δημιουργικά πλάθοντας εικόνες». ΧΡΗΣΤΟΣ ΗΛΙΟΠΟΥΛΟΣ

ιστορικό μυθιστόρημα; r-r-v

Η

ΛΟΥΪ ΑΡΑΓΚΟΝ: Οι κομμουνιστές. Μ ετ.: Τιτίκα Δημητρούλια Δημήτρης Παπακωνσταντίνου. Αθήνα, Σ ύ γ χ ρ ο ν η Ε π ο χ ή , 1989. Σελ. 212.

«Σύγχρονη Εποχή» ξεκίνησε πρόσφατα την έκδοση στα ελ­ ληνικά της τεράστιας, όπως έχει χαρακτηρισθεί, τοιχογρα­ φίας του Λουΐ Αραγκόν, των «Κομμουνιστών». Το έργο χωρίζεται σε πέντε εποχές και καλύπτει την περίοδο Φεβρουάριου 1939 έως Ιουνίου 1940. Το βιβλίο, που ήδη κυκλοφορεί, σε πολύ καλή μετά­ φραση Τιτίκας Δημητρούλια και Δημ. Παπακωνσταντίνου, αναφέρεται στην πρώτη μόλις «εποχή» - Φεβρουάριος - Σεπτέμβριος 1939 - ενώ έπονται σε ξεχωριστούς τόμους οι άλλες τέσσερις. Το έργο πρωτογράφτηκε από τον Αραγκόν τα χρόνια 1949-51 (και ξαναγράφτηκε το 1966 όπως μας πληροφορεί η μεταφράστρια στην εισαγωγή της) και αποτελεί ένα αντιπροσωπευτικό δείγμα του πλούσιου αλλά και πολυσύνθετου μυθιστοριογραφικού υλικού του συγγραφέα. Έντονα «στρατευμένο» στη μαρξιστική ιδεολο­ γία, το κείμενο ακολουθεί το διάβα της Ιστορίας προς τον Σοσιαλι­ σμό και της ιστορίας - αρχής γενομένης από το τέλος του ισπανι­ κού εμφυλίου - προς την επικράτηση, μετά την ήττα, του γερμανι­ κού φασισμού. Η παραπάνω θεματική δεν σημαίνει ότι ακολουθεί­ ται από τον Αραγκόν μια νατουραλιστική αφήγηση στηριγμένη σε μιαν ανάλογη επιστημονική απόδειξη, στοιχεία δηλαδή που υποτί-

πεξο π * * ,Λ

επιλογη/79 θεται ότι υιοθετεί ο σοσιαλιστικός ρεαλισμός. Για τον Αραγκόν, ο μυθιστοριογράφος δεν είναι υποχρεωμένος να αναπαριστά ωμή την πραγματικότητα ή, ειδικότερα, την εργατική υπόθεση και πά­ λη των τάξεων. Αντίθετα, μπορεί μ ’ έναν λόγο υπερβατικό, να προχωρεί πέρα από τα φαινόμενα μιας συγκεκριμένης εποχής και πέρα από την πιστή σκιαγράφηση κάποιων χαρακτήρων, ταγμέ­ νων, εκ των προτέρων, να υπηρετήσουν μια υπόθεση προαποφασι­ σμένη από το δημιουργό τους - συγγραφέα. Ο τελευταίος, διαποτισμένος ήδη από την ιδεολογία του, μπορεί να δημιουργήσει εκ εί­ νους τους χαρακτήρες που θα πορευθούν, ανάμεσα στην πραγματι­ κότητα και τη φαντασία, εκείνο το δρόμο που τους επιβάλλει η α­ νυπέρβλητη δυαδικότητά τους, ο διχασμός τους, η εσωτερική τους σύγκρουση που σταδιακά θα τους οδηγήσει σε κάποιο είδος ωρίμανσης και ταυτόχρονα καθοριστικής επιλογής. Το δρόμο των ηρώων του ο Αραγκόν θα ακολουθήσει, αποδίδοντάς τον με μια γραφή αποσπασματική, ελλειπτική, όπου τα κενά είναι σημαντικότερα συχνά και από τις λέξεις. Η ρευστότητα που δοκιμάζουν οι ήρωες των «Κομμουνιστών», στους οποίους εναλ­ λάσσονται η αμφισβήτηση και η απογοήτευση με τον ενθουσιασμό και την πίστη στα ιδεώδη, συνδιαλέγεται με τη ρευστότητα μιας ο­ λόκληρης εποχής, εκείνης των διαδραματιζομένων γεγονότων όσο κ ι εκείνης που γράφεται το έργο, περικλείοντας έτσι μέσα στη γρα­ φή του διαφορετικά είδη και λογοτεχνικά ρεύματα που δονούν το πρώτο μισό του αιώνα μας.

Ο

ίδιος ο Αραγκόν εξάλλου, με τους «Κομμουνιστές» εισέρχε­ ται σε μια νέα περίοδο γραφής προαναγγέλλοντας τη «Μεγά­ λη Εβδομάδα» του 1958, έργο που θα χαρακτηρισθεί από τους έκ ­ πληκτους για την επιτυχημένη του δομή και θεματική κριτικούς ως «ιστορικό μυθιστόρημα». Χαρακτηρισμό που ο ίδιος ο συγγραφέ­ ας θα αποποιηθεί αποκαλώντας το «απλά ένα μυθιστόρημα». Αν, ωστόσο, η «Μεγάλη Εβδομάδα» εκπλήσσει με την ακρίβεια των ντοκουμέντων της, οι «Κομμουνιστές» δεν στερούνται ενός πλήθους αναφορών σε υπαρκτά και επώνυμα πρόσωπα που συνυ­ πάρχουν με άπειρους επίσης φανταστικούς ήρωες. Η απέραντη τοιχογραφία υποδιαιρείται έτσι σε άλλες μικρότερες που τη συνθέ­ τουν διατηρώντας η καθεμιά το πεδίο αυτονομίας της αλλά και πε­ ριστρεφόμενη γύρω από τους κεντρικούς άξονες που διέπουν το έργο: τη Γαλλία στις παραμονές του Β' Παγκοσμίου Πολέμου, το πάντα γοητευτικό - έστω και μετα-σουρρεαλιστικό - Παρίσι, τους τρελούς από έρωτα ήρωες, έρωτα που υμνεί τη γυναίκα, έρω­ τα σύμφωνο με το παλαιότερο εκείνο πνεύμα των υπερρεαλιστών. Πρόκειται για ένα μωσαϊκό ατομικών περιπτώσεων, ασήμαντων στην καθημερινότητά τους, που αποκτά το νόημά του μόνο κοι­ ταγμένο μέσα από τη λαίλαπα που έρχεται στην Ευρώπη, εγγράφοντάς το έτσι στην Ιστορία.

Ο

πρώτος αυτός τόμος των «Κομμουνιστών» διαθέτει ένα εν­ διαφέρον εισαγωγικό σημείωμα για τον Αραγκόν από την Τ. Δημητρούλια. Ξενίζει, ωστόσο, το γεγονός πως η τελευταία, απο­ δεδειγμένα γνώστρια καλή των θεμάτων που άπτονται της γαλλι­ κής λογοτεχνίας, προσπαθεί να αντιπαραθέσει τον Αραγκόν στους άλλους υπερρεαλιστές ως προς τη θέση του για τον έρωτα και τη γυναίκα. Είναι αλήθεια ότι ο τελευταίος υπήρξε πάντοτε σαφέστα­ τος όσον αφορά τα θέματα αυτά. Α ρκεί να θυμηθούμε την απάντη­ ση που δίνει σε ερώτημά του Μπρετόν σχετικό με τον έρωτα για μια γυναίκα και στο οποίο τα άλλα μέλη της ομάδας τους δεν α­ πάντησαν: «το ν’ αγαπάς μια γυναίκα σημαίνει ότι αυτή αποτελεί

80/επιλογη τη μοναδική σου ενασχόληση στη ζωή, μια ενασχόληση που μπρο­ στά της όλες οι άλλες ασχολίες σου εκλείπουν» (βλ. Recherches sur la sexualite. Revolution Surrealiste, no 11, Mars 1928). Η σαφήνειά του όμως αυτή δεν νομιμοποιεί κατ’ ουδένα λόγο την πρόταση της Τ. Δημητρούλια, όταν αυτή γράφει: «Σ ε μια ομάδα που απέρριπτε τον έρωτα - ακόμα και σε λογοτεχνικό επίπεδο - που θεωρούσε τη γυναίκα κατώτερο ον και που, γενικά, συνδύαζε την αντι-τέχνη με τον αντι-έρωτα...» (σελ. 14, οι υπογραμμίσεις δικές μου). Απόρ­ ριψη του έρωτα από τους σουρρεαλιστές που ψάχνουν στους δρό­ μους του Παρισιού για τη «φλέγόμενη ομορφιά» μιας γυναίκας που θα ερωτευθούν ή αντι-έρωτας του Μπρετόν στον «Τρελό έρωτα» και στη «Ν αντιά», του Νταλί, του Μαν Ρέυ, του Ραούλ Υμπάκ και τόσων άλλων; Που σε τίποτα δεν υστερούν, ως προς την ένταση της ίδιας θεματικής, από τον «Τρελό της Έ λσ α ς»... Το ερωτημα­ τικό μου παραμένει. Το εισαγωγικό σημείωμα για τον Αραγκόν συμπληρώνεται, τέ­ λος, από κάποιες παρατηρήσεις της μεταφράστριας για το παρουσιαζόμενο στα έλληνικά έργο. Θα έλεγα ότι ο μεταφραστής, από τη στιγμή που αποφασίζει να προλογίσει το κείμενο που μετέφρα­ σε, θα πρέπει να έχει πολλά να πει, χρήσιμα για τον αναγνώστη, μια και μόνον αυτός δοκιμάστηκε στην πάλη του με τον κείμενο, ανακαλύπτοντας όλες τις κρυφές του χάρες και δυσκολίες. Η καθ’ όλα επιτυχημένη μετάφραση, αποτέλεσμα επίπονης, σίγουρα, προ­ σπάθειας των μεταφραστών, δίνει τη δυνατότητα, πιστεύω, για μια διεισδυτικότερη ματιά στο έργο και στα πολλαπλά του επίπεδα, πράγμα που δεν μας χάρισε το σύντομο σημείωμα που προανέφερα. Να ελπίσουμε, ίσως, ότι στους επόμενους τόμους της σειράς των «Κομμουνιστών» θα βρούμε κάτι τέτοιο; ΔΗΜ ΗΤΡΗ Σ ΤΣΑΤΣΟΥΛΗΣ

παλαιών τευχών ΒΙΒΛΙΟΠΩΛΕΙΟ W A flV ΣΟΛΩΝΟΣ 116 - ΑΘΗΝΑ 106 81 - ΤΗΛ.: 36.10.366, FAX: 36.28.938

επιλογη/81

η σχετικότητα της αλήθειας v- γ-λ

ΓΚΡΑ ΧΑΜ ΣΟΥΪΦ Τ: Το Φτερωτό μπαλάκι. Μ ετ.: Ερρίκος ΜπεΑίες. Αθήνα, Ε σ τ ία , 1990. Σελ. 224

Τ

ο δεύτερο αυτό μυθιστόρημα του Γκράχαμ Σουίφτ σε μετά­ φραση Ερρίκου Μ πελιέ, προηγείται της «Υδάτινης Χώρας» που κυκλοφόρησε το 1987 ως πρώτο έργο του Ά γγλου συγγραφέα στα ελληνικά. Είναι και αυτό ένα βιβλίο που θ’ απολαύσουν όσοι εκτιμούν την υψηλής ποιότητας πεζογραφία. Το θέμα στο ««Φ τερω τό Μ παλάκι» είναι πιο περιορισμένο απ’ ότι στην «Υδάτινη Χώρα», αλλά διακρίνεται κ ι εδώ πόσο απασχο­ λούν ΐν . '-’ "/γραφέα έννοιες όπως η φύση της αλήθειας, της ιστο­ ρίας, της επικοινωνία; μεταξύ ατόμων και γενεών. Ο Πρέντις είναι υπάλληλος σ’ ένα ειδικό αρχείο κρατικής υπηρε­ σίας πληροφοριών που θυμίζει ενμέρει τις λειτουργίες του Υπουργείου Αλήθειας στο «1984» του Ό ργουελ. Υποτίθεται ότι στο αρχείο αυτό φυλάσσονται μυστικές πληροφορίες οι οποίες α­ φορούν περασμένα γεγονότα, που η δημοσίευσή τους θα αναστά­ τωνε και θα έβλαπτε το σημερινό status quo. Ο Π ρέντις αντιλαμβά­ νεται ότι ο προϊστάμενός του, Κουΐν, κρατά σφραγισμένους και ε­ νίοτε εξαφανίζει τέτοιους επικίνδυνους φακέλους, εμποδίζοντας την αλήθεια να λά μψει για να μη διαταραχθεί η ηρεμία του παρό­ ντος. Τίθεται το ηθικό δίλημμα αν έχει κανείς το δικαίω μα, έστω και για καλό σκοπό, να αποκρύψει ή και να εξαφανίσει την αλή­ θεια. Ο Πρέντις αντιμετωπίζει το δίλημμα πιο άμεσα, όταν αυτό α­ φορά και την περίπτωση του ίδιου του πατέρα του που έχει καθιε­ ρωθεί ως ήρωας της αντίστασης στην κατεχόμενη Γαλλία του Δ ευ­ τέρου Παγκοσμίου Πολέμου και για τον οποίο υπάρχει φάκελος που πιθανόν τον αποδεικνύει προδότη των συντρόφων του. Ο ίδιος ο πατέρας του Πρέντις, ύστερα από κάποιον νευρικό κλονισμό, ζει βουβός σε ψυχιατρείο, αρνούμενος κάθε επικοινωνία. Πρόκειται ε­ δώ και για την αξιοπιστία τής κατά καιρούς επίσημης ιστορίας, το ευκταίο της γνώσης όταν αυτή βλάπτει, τη σκοπιμότητα της αλή­ θειας ή τη δυνατότητα καν της ανακάλυψής της. Ό ταν ο Πρέντις συνειδητοποιεί και αποδέχεται τις ευρύτερες σχετικότητες της ύπαρξης, είναι ώριμος να διαδεχθεί τον Κουΐν στη θέση του προϊσταμένου. Η ωριμότητα αυτή αλλάζει τις σχέσεις του με την οικογένειά του, του δίνει αυτοπεποίθηση στην ερμηνεία της συμπεριφοράς του παρελθόντος (βίος και πολιτεία του πατέρα και η αδιαπέραστη σιωπή του) και του μέλλοντος (φό­ βος του Πρέντις απέναντι στον έφηβο γιο του, που τον διαβλέπει και τον περιφρονεί). «Το Φτερωτό Μ παλάκι» αποτελεί αριστοτεχνική ανάλυση σε βάθος κινήτρων συμπεριφοράς σε πολλαπλά επίπεδα, σε ένα κό­ σμο που αμφισβητεί το καθιερωμένο και μαθαίνει επίπονα να ζει με την αβεβαιότητα κατασκευάζοντας συνειδητά βολικές αλήθειες α­ νάλογες προς τις εκάστοτε περιστάσεις. ΚΡΙΤΩΝ ΧΟ ΥΡΜ ΟΥΖΙΑ ΔΗ Σ

πεζό η

*Ψ ,ια

ΙΓΚΡΑΧΑΜ ΣΟΠΦΙΙ

ΦΤΕΡΠΤΌ ΜΠΑΛΑΚΙ

82/επιλογή

η βίτιστημονική προσέγγιση του θεατρικού χώρου r - r ·,

ΘΟΔΩΡΟΥ ΓΡΑΜΜΑΤΑ: Δοκίμια Uunpoh >■ ,»- \Μ,να. b iiiK u . ρ ό τ η τ α , 1990. Σελ. 192.

Τ

α «Δοκίμια Θεατρολογίας» του Θόδωρου Γράμματά αποτε­ λούν τόλμημα για την ελληνική βιβλιογραφία του θεάτρου, δε­ δομένου ότι για πρώτη φορά στην Ελλάδα επιχειρείται η προσέγγι­ ση του θεατρικού φαινομένου με αμιγή επιστημονικό τρόπο. Οι επιστημολογικές θέσεις του συγγραφέα, ξεκάθαρες, αναλύ­ ουν την υπόσταση της θεατρολογίας ως μεθόδου προσέγγισης του θεατρικού κειμένου σε συνάρτηση με το ζωντανό και ανεπανάλη­ πτο γεγονός της παράστασης. Τα δοκίμια πραγματεύονται κατά τρόπο σαφέστατο τα διάφορα θέματα της θεατρολογίας, όπως «η γενετική του θεάτρου και η σχέση του με την πραγματικότητα», «η τηλεοπτική απόδοση του θεατρικού έργου, η κοινωνιολογία του θεάματος, ο ρόλος του θεα­ τρικού χώρου και του κοινού στην πρόσληψη της θεατρικής παρά­ στασης». Στον πρόλογο του βιβλίου του, ο συγγραφέας αναφέρει τα εξής χαρακτηριστικά: «Η πρόθεσή μας εκφράζεται με την μετακένωση γνώσεων που αν και προ πολλού κτήμα των ειδικών σ’ ευρω­ παϊκό επίπεδο, αποτελούν ακόμα ζητούμενο για τη σχετική έρευνα στην Ελλάδα, το γόνιμο προβληματισμό και, τέλος, κάποιες προ­ τάσεις που συναστούν προσωπική συμβολή στην επιστήμη του θεάτρου». Στο πρώτο δοκίμιο που τιτλοφορείται «Από το Θέατρο στην πραγματικότητα», γίνονται αναφορές στην ιστορική διάσταση του ζητουμένου «Θέατρο και πραγματικότητα», ξεκινώντας από την αριστοτελική θεωρία της «μίμησης» και περνώντας στη μαρξιστι­ κή «αντανάκλαση», την μπρεχτική «αποστασιοποίηση» και τη σημειωτική άποψη για «δευτερογενές σημειωτικό σύστημα που ση­ μαίνει την πραγματικότητα», άποψη με την οποία το ζητούμενο (σχέση θεάτρου - πραγματικότητας) βρίσκει μια τελική ικανοποι­ ητική απάντηση: «Αυτή η παλινδρόμηση ανάμεσα στο πραγματι­ κό και το φανταστικό, το υπαρκτό και το ψευδαισθητικό - και η συνειδητή τήρηση των κανόνων του παιχνιδιού που αποδέχεται το υποκείμενο από τη στιγμή που από ατομική συνείδηση μετατρέπεται σε συλλογική απρόσωπη οντότητα (θεατής), συνιστά την ιδιαι­ τερότητα και τη γοητεία του θεάτρου» (σελ. 32).

Σ

το δεύτερο δοκίμιο, «Ο μύθος και τα δρώμενα ως προϋποθέ­ σεις για την εμφάνιση του αρχαίου δράματος», ο Θόδωρος Γραμματάς ερευνά το θέμα του στηριζόμενος σε θεατρολογικές και όχι σε φιλολογικές ή ανθρωπολογικές παραμέτρους: Στόχος του συγγραφέα «είναι η επισήμανση των οφειλών και δανείων του αρχαίου δράματος στον πρωτόγονο μύθο και τα δρώμενα, που ως τέτοια μορφοποιούν και διέπουν - στη συνέχεια - την ίδια την έν­ νοια θέατρο» (σελ. 39). Στο δοκίμιο αυτό ο συγγραφέας ερευνά την ημιθεατρική μορφή των δρωμένων και το σχηματισμό των δομικών στοιχείων και προϋποθέσεων (εξαιρετικός χώρος/χρόνος, έκσταση - ταύτιση,

ΘΟ Δ Ω Ρ Ο Σ ΓΡΑΜΜΑΤΑ!

ΔΟΚΙΜΙΑ ΘΕΑΤΡΟΛΟΓΙΑ!

επιλογη/83 κ.ά.) που θα οδηγήσουν στην πρώτη θεωρητική άποψη για το θέα­ τρο που εκφράζει ο Αριστοτέλης. Εξάλλου, στο δοκίμιο που ακολουθεί («Από τη θεατρικότητα στη θεαματικότητα, δραματικό κείμενο, τηλεοπτική εικόνα»), ο συγγραφέας θίγει με ενάργεια τη σχέση του θεάτρου με το θέαμα, την έννοια της «θεατρικότητας» ως της ουσίας του θεάτρου, που τελικά εξαφανίζεται στην τηλεοπτική μεταφορά της θεατρικής με­ ταφοράς. Κατά τον συγγραφέα, η ουσία του θεάτρου υφίσταται, αλλοιώσει r και εντέλει εκφυλίζεται, λόγω της αναγωγής των συντεια /με\ι>η uno το θέατρο στο θέαμα (κινηματογράφος) με την τεχνική του ιιοντάζ, της οπτικής γωνίας λήψης του θεάματος κ.ά. Στο δοκίμιο αυτό, ο συγγραφέας καταλήγει στο εξής χαρακτηρι­ στικό συμπέρασμα: «Κατά συνέπεια η θεατρικότητα ως πρωταρχι­ κή αξία για την αξιολόγηση μιας παράστασης ενός θεατρικού έρ­ γου από το θεατή, υποκαθίσταται από τη θεαματικότητα, ως βασι­ κή τηλεοπτική αξία για τον τηλεθεατή, και το ζωντανό θέαμα που προσφέρει το θέατρο αντικαθίσταται από το τυποποιημένο που χα­ ρακτηρίζει την τηλεόραση» (σελ. 65). Στο τέταρτο δοκίμιο με τίτλο, «Για μια κοινωνιολογική θεώρηση του θεάτρου», εξετάζεται το θέατρο ως κοσ μικό/καλλιτεχνικό γε­ γονός, ως πολιτιστικό προϊόν καταναλώσιμο από ένα κοινό στο ο­ ποίο απευθύνεται. Ο συγγραφέας επισημαίνει τα εξής: «(...) Η κοινωνιολογία του θεάτρου βαδίζει σταθερά στην αυτονόμησή της ως επιστημονικός κλάδος στηριζόμενη σε διεπιστημονικά πορίσματα συναφών με το θέατρο τομέων και μεθόδων ανάλυσης (σημειολο­ γία, ψυχανάλυση, επικοινωνιολογία, πληροφορική, κ.ά.) (σελ. 92). Εξετάζονται επίσης οι μηχανισμοί / στρατηγικές που χρησιμο­ ποιούνται για να γίνει γνωστό το θεατρικό έργο όπως ο ρόλος της βεντέτας, η επιχορήγηση, η κριτική, το star system κ.ά. « ' Τ ' ο «Π αιδικό θέατρο. Για μια οριοθέτηση του ζητουμένου», εί1 ναι δοκίμιο που επιχειρεί μια θεωρητική προσέγγιση της κατηγορίας «παιδικό θέατρο» που αναλύεται με βάση τους άξονες συγγραφέας / κείμενο - παράσταση - κοινό. «Σ την προσπάθειά μας να οριοθετήσουμε και τελικά να καθορίσουμε το είδος, μπο­ ρούμε να θεωρήσουμε ως αφετηριακές κάποιες από τις απόψεις που έχουν διατυπωθεί για την παιδική λογοτεχνία και να δεχτούμε ότι και για το ζητούμενο ισχύει η διατυπωμένη δυσκολία της από κάποιο ώριμο άτομο συγγραφής έργου προοριζομένου για παιδιά, αφού ο ώριμος δημιουργός ζει σ’ ένα διαφορετικό κόσμο απ’ ότι ο αναγνώστης στον οποίο απευθύνεται. Επομένως για να πετύχει το στόχο του, οφείλει να απεκδυθεί το δικό του εννοιολογικό σύστη­ μα και να υιοθετήσει αυτό του παιδιού, χωρίς όμως να ταυτιστεί υ­ ποχρεωτικά με τη δική του ψυχολογία» (σελ. 98). «Το θέατρο στο σχολείο. Από τη φιλολογία στη σκηνή», αν και θέτει προβληματική διαφορετικής υφής από το προηγούμενο δοκί­ μιο, ευθυγραμμίζεται, εντούτοις, με την αρχική, όπως πιστεύουμε, ώθηση που προκάλεσε τη συγγραφή του έκτου δοκιμίου το οποίο πραγματεύεται το παιδικό θέατρο. Και στο έβδομο δοκίμιο υπάρ­ χει έντονος προβληματισμός εκ μέρους του συγγραφέα, προβλη­ ματισμός που σχετίζεται εδώ με τα εμπόδια που τοποθετεί στο ζωντανό θεατρικό παιχνίδι η φιλολογική θεώρηση και αντιμετώπι­ ση των δραματικών κειμένων: «Η προσέγγιση η οποία επιχειρείται είναι καθαρά φιλολογική και ελάχιστα ή καθόλου θεατρολογική / . . . / Ως άμεση συνέπεια από τον τρόπο ανάλυσης προκύπτει ο φι­ λολογικός επικαθορισμός της δραματουργικής παραγωγής και τε­ λικά η απώλεια της ιδιαιτερότητας και του χαρακτήρα των έργων τα οποία μετατρέπονται σε καθ’ όλα σχεδόν όμοια με οποιοδήποτε

ΗΛΙΑ ΛΕΦΟΥΣΗ : Αση­ μίνα Λάιον. Αθήνα, Δ ω ­ ρικός, 1989.

Το φαινόμενο του θανάτου αγα­ πημένων που ζήσανε μέσα στις συ­ νέπειες του πολιτικού διωγμού δι­ κών τους ανθρώπων ή που στερή­ θηκαν την προστασία ή την οποια­ δήποτε μέριμνα στη σκληρή εποχή του εμφυλίου, έγινε φαινόμενο κοι­ νό για τους συγγραφείς της επο­ χή,ς μαζί και ηθικό πρόβλημα ύψιστης σημασίας. Η απάνθρωπη με­ ταχείριση μιας αθώας κοπέλάς, π έ­ ρα από προσωπική υπόθεση, π ι­ κρή για τον καθένα, γίνεται γενικό­ τερο θέμα που αναδεικνύει τον κυ­ νισμό του «ανθρώπου» σε μια επο­ χή σκληρή και άδικα ανελέητη, που πίσω της διατηρεί έναν ατέλειωτο σωρό δυστυχίας με ξεχείλισμα τη δολοφονία νέων αθώων υπάρξεων. Το μυθιστόρημα του Λεφούση, έ­ μπειρου και δοκιμασμένου διηγηματογράφου και μυθιστοριογράφου, συγκλονίζει με την αλήθειά του. Πραγματεύεται την πορεία μιας νέας κοπέλας, κόρης γεωπό­ νου της εποχής που έκανε το τόλ­ μημα ν' ασχοληθεί με τα «κοινά», α­ πό τότε που χάνει την οικογένειά της - και μαζί τα ευτυχισμένα παι­ δικά χρόνια - στο θεσσαλικό χωριό Σκαρίμπεϊ, μέχρι τη φυλάκισή της - «εκεί που η ζωή πέρασε κι έγινε

84/επιλογη άλλο πεζό ή ποιητικό έργο που περιλαμβάνεται στη διδακτέα ύλη» (σελ. 119-120).

Σ

το δοκίμιο, που ακολουθεί, «Από το ‘Intima Teatern’ του Στρίντμπεργκ και το 'Θέατρο συναναστροφής’ του Καμπύση στο ελληνικό αστικό θέατρο», ο συγγραφέας εμβαθύνει στις συν­ θήκες ανάπτυξης του αστικού δράματος στην Ελλάδα στις αρχές του 20ού αιώνα ξεκινώντας από τς> ιδιάζον περιβάλλον που περι­ γράφει ο Στρίντμπεργκ στα έργα του και αναλύει στις θεωρίες του. Στο δοκίμιο αυτό ο συγγραφέας, με εμπεριστατωμένο τρόπο, επι­ χειρεί τη σύνδεση του Νορβηγού θεατρικού συγγραφέα με τον Καμ­ πύση και το γνωστό «θέατρο συναναστροφής» που εκπροσωπεί στο συγκεκριμένο αντίστοιχο ιστορικό κοινωνικό πλαίσιο ο Έ λ ­ ληνας συγγραφέας μέσα από το έργο του οποίου προβάλλονται οι κοινωνικές δομές και οι παράμετροι που διαμόρφωσαν το σύγχρο­ νο δράμα. Ο Θόδωρος Γραμματάς καταλήγει με προβληματισμό τονίζοντας τα εξής: «Η αποτυχία για δημιουργία κατάλληλης θεα­ τρικής υποδομής (χώρος) που θα δεχτεί κι εκφράσει τη νέα δραμα­ τουργία, η ανυπαρξία θεωρητικής κατάρτισης που θα στηρίξει και στη συνέχεια θα δικαιώ σει το νέο είδος, η ανωριμότητα του κοινού και, τέλος, οι ειδικές ιστορικο-κοινωνικές συνθήκες που οριοθε­ τούν την ελληνική ιστορία στις αρχές του αιώνα και το μεσοπόλε­ μο, επηρεάζουν καθοριστικά το ελληνικό αστικό θέατρο υπονο­ μεύοντας το παρόν και προδιαγράφοντας καταλυτικά το μέλλον του» (σελ. 147).

Θ

α μπορούσε κανείς να πει, ότι το θέμα του εβδόμου δοκιμίου αμβλύνεται θεωρητικά μέσα στο επόμενο δοκίμιο που τιτλο­ φορείται «Αγροτικός - αστικός - βιομηχανικός χώρος στο ελλη­ νικό θέατρο του 20ού α ι.» Στο όγδοο δοκίμιο ο συγγραφέας με βά­ ση την παράμετρο του δραματικού χώρου επιτυγχάνει μια δραματουργική, ιστορική και κοινωνιολογική προσέγγιση του νεοελληνι­ κού θεάτρου του 20ού αιώνα, προτείνοντας, ενδεχομένως, μια πιο σύγχρονη ερμηνευτική σε θέματα ιστορίας του θεάτρου [«Ο δρα­ ματικός χώρος που εμφανίζεται τόσο στο επίπεδο του θεατρικού κειμένου, όσο και σ’ αυτό της παράστασης άμεσα σχετιζόμενος με το σκηνικό χώρο νοηματοδοτεί τη θεατρική δημιουργία αναγόμε­ νος σε κριτήριο αναφοράς κ ι αξιολόγησης του θεάτρου μιας κοι­ νωνίας σε μια εποχή» (σελ. 165)]. Τα «Δ οκίμια θεατρολογίας» αποτελούν σημαντικότατη συμβο­ λή στην επιστήμη της θεατρολογίας, η οποία ως νέα για την ελλη­ νική πραγματικότητα επιστήμη, έχει ανάγκη από εμπλουτισμό στο επίπεδο της βιβλιογραφίας. Το εγχείρημα του Θόδωρου Γράμματά δεν περιορίζεται μόνο στον εμπλουτισμό της θεατρολογικής βι­ βλιογραφίας, αλλά δίνει ένα αποφασιστικό παρών στην εξέταση της παρεξηγημένης στην Ελλάδα έννοιας της θεατρολογίας, βά­ ζοντας όπως λέμε τα πράγματα στη θέση τους. Αξίζει να επισημάνουμε, επίσης, το γεγονός της ενότητας των διαφορετικής θεματικής δοκιμίων χάρη στη γλώσσα που χρησιμο­ ποιεί ο συγγραφέας. Η εκφραστική σαφήνεια αποτελεί μία από τις βασικότερες αρετές του λόγου και είναι απαραίτητη για την κατα­ νόηση του θεωρητικού τρόπου αντιμετώπισης της επιστήμης της θεατρολογίας. Τέλος, υπάρχει στα «Δ οκίμια θεατρολογίας» μια εμφανής θεω­ ρητική σταθερά, απόρροια της έρευνας του συγγραφέα, σταθερά η οποία, εξάλλου, επικεντρώνεται στη μεθοδολογία προσέγγισης των θεμάτων και που καθορίζει την επιστημολογική βάση της θεα­ τρολογίας. ΜΑΡΙΚΑ ΘΩΜΑΔΑΚΗ

μνήμη» - και μέχρι την άδικη εκτέ­ λεσή της. Αντιπροσωπευτικό δείγμα της αντιστασιακής λογοτεχνίας, εκφρά­ ζει το πνεύμα του αδιεξόδου και, κυρίως, το πνεύμα διαμαρτυρίας που αποτυπώνει σε γλώσσα απλή, διακριτικά φορτισμένη από τις ίδιες τις καταστάσεις και σε διαλόγους με το τοπικό γλωσσικό ιδίωμα. Η ανά­ πτυξη και η πλοκή του θέματος μέ­ σα από τις σημειώσεις του αγαπη­ μένου φίλου, που από την αρχή το αίσθημα της αγάπης του για την Α­ σημίνα παρέμενε καταδικασμένο, γίνεται δεξιοτεχνικά μ' έναν εύστρο­ φο αυθορμητισμό. Το Βιβλίο του Ηλία Λεφούση τιμή­ θηκε με το πρώτο κρατικό βραβείο, παίχτηκε σε διασκευή από την ελ­ ληνική τηλεόραση και μεταφράστη­ κε στα βουλγαρικά. Η επανέκδοσή του θα του χαρίσει και νέους ανα­ γνώστες που θέλουν να συντηρή­ σουν τη μνήμη εκείνων των δίσε­ κτων χρόνων.

NENA I. ΚΟΚΚΙΝΑΚΗ

επιλογη/85

ιστοριογραφία της Νεοελληνικής Εκπαίδευσης r-r-,

ΧΑΡ. ΝΟΥΤΣΟΥ: Ιστορία της εκπαίδευσης και ιδεολογία. Ό ψ εις του μεσοποχέμον. Αθήνα, Ο Π ο λ ίτ η ς , 1990. Σελ. 319.

Τ

ο βιβλίο αποτελείται από τρία κεφάλαια και το επίμετρο. Στο πρώτο κεφάλαιο που έχει τον τίτλο «Καλλιάφας και Δελμούζος, 1919-1928», επιχειρείται η διερεύνηση της διανοητικής πο­ ρείας του Σπ. Καλλιάφα - που είναι γνωστός περισσότερο από τη δράση του, μετά τον Β' Παγκόσμιο πόλεμο, ως καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Αθηνών - οι θεωρητικές και πολιτικές μεταμορφώ­ σεις του μέχρι το 1928. Στο δεύτερο κεφάλαιο που έχει τίτλο «Δ ελμούζος και Αριστερά, 1917-1927», αναζητούνται οι σχέσεις Δ ελ­ μούζου και Αριστερός, οι θεωρητικές και πολιτικές τοποθετήσεις του Δελμούζου, οι απόψεις των διανοουμένων της Αριστερός, του Σ.Ε .Κ .Ε. και του Κ.Κ.Ε. για τα εκπαιδευτικά πράγματα και το κί­ νημα του εκπαιδευτικού δημοτικισμού. Στο τρίτο κεφάλαιο που έ­ χει τίτλο «Μ ετά τη διάσπαση του Ε(κπαιδευτικού) Ομίλου: Τρία γράμματα και δυο εκδοχές», εξετάζεται η ερμηνεία του Αλ. Δ ελ­ μούζου για τη διάσπαση του Εκπαιδευτικού Ομίλου όπως αυτή δια­ τυπώθηκε το 1947 στο «Παιδεία και Κόμμα» στη συγκυρία εκείνης της εποχής. Ακόμη αναζητούνται οι απόψεις που διατυπώθηκαν την εποχή της διάσπασης και οι ερμηνείες που δόθηκαν. Τέλος υ­ πάρχει το επίμετρο με τίτλο «Μ ια αυθαίρετη ιδεολογία». Πρόκει­ ται για τη συνέχεια μιας κριτικής που πρωτοδιατυπώθηκε1 με α­ φορμή το κείμενο του Ν. Τερζή: «Ο Γ. Παπανδρέου και η ελληνική εκπαίδευση (1914-1932)»2 και συνεχίστηκε με «ανταπάντηση» του Ν. Τερζή.3

Δ

ιαπιστώνουμε πως τα τρία κεφάλαια αφορούν την περίοδο 1917-1928 και όπως σημειώνει ο συγγραφέας «αυτή η δεκαε­ τία αποτελεί ένα πλαίσιο, μέσα στο οποίο με προνομιακό τρόπο συμπυκνώνεται η πολιτική σύγκρουση για το σχολείο τόσο ανάμε­ σα σε δυο μερίδες του αστισμού όσο και ανάμεσα στον αστισμό και στο εργατικό κίνημα» και ότι «τόσο η αφετηρία όσο και το τέ­ λος αυτής της περιόδου σημαδεύονται από σημαντικά εκπαιδευτι­ κά και κοινωνικο-πολιτικά γεγονότα». Το υλικό του βιβλίου προέρχεται από τον ημερήσιο, περιοδικό τύπο της περιόδου και από τα ανέκδοτα κατάλοιπα του Αλ. Δ ελ­ μούζου που βρίσκονται στην Αμφισσα. Είναι φανερό πως αντί να προτιμηθεί η προσαρμογή διάσπαρτων αποσπασμάτων των υ λ ι­ κών, προτιμήθηκε η κατά το δυνατό εξάντληση των προσιτών πη­ γών, η ανάδειξη και η επεξεργασία τους, σε τρόπο ώστε από τη διαδικασία αυτή να προκύψει η σύνθεση του ιστορικού έργου. Το υλικό αυτό και η επεξεργασία του μας δίνει τη δυνατότητα να έ­ χουμε μια σαφή εικόνα της κοινωνικής και εκπαιδευτικής πραγμα­ τικότητας. Μας διευκολύνει στη διασάφηση των προβλημάτων και στη δημιουργία ενός ερμηνευτικού πλαισίου, καθώς και στην επα­ νεκτίμηση ορισμένων πτυχών της ιστορίας της εκπαίδευσης.

UTT

°ΡΙ.Α

86/επιλογη

Ο

συγγραφέας επέλεξε να μελετήσει τις συγκρούσεις, τις συ­ γκλίσεις και τις διαφοροποιήσεις των κοινωνικών-εκπαι δευτικών ρευμάτων όπως αυτές διαμορφώθηκαν στη συγκυρία αυ­ τής της δεκαετίας μέσα από τη δράση ορισμένων ατόμων. Η επι­ λογή αυτή δεν είναι άσχετη από τη διαπίστωση του συγγραφέα πως «σ ’ αυτή την περίοδο συντελείταιη οριστική διαμόρφωση "οργανι­ κών διανοοουμένων” τόσο για τον αστισμό όσο και για την εργατι­ κή τάξη, που έχουν ως κύριο αντικείμενο της διανοητικής τους δραστηριότητας το σχολείο». Δίνεται έτσι η δυνατότητα να επανε­ ξεταστούν ορισμένες απόψεις που εμφανίστηκαν στη σχετική βι­ βλιογραφία και αφορούσαν πρόσωπα και ομάδες που επεδίωξαν την αναμόρφωση της ελληνικής κοινωνίας και υπέστησαν ποικί­ λους διωγμούς. Μια τέτοια περίπτωση είναι ο Μιχ. Παπαμαύρος που η στάση του κατά τη διάσπαση του Ε.Ο. και μετά εξετάζεται στο τρίτο κεφάλαιο. Στα κεφάλαια του βιβλίου τίθενται μια σειρά θέματα που δεν έ­ χουν μελετηθεί ή περιστασιακά έχουν θιγεί και αφορούν τις από­ ψεις της Αριστερός και ιδιαίτερα του Σ.Ε .Κ .Ε. και του Κ.Κ.Ε. και των πολιτικών τους στελεχών για την εκπαιδευτική πολιτική των αστικών μερίδων. Ταυτόχρονα διερευνώνται οι πολιτικές επανατο­ ποθετήσεις του Κ.Κ.Ε. για τα εκπαιδευτικά πράγματα και ιδιαίτε­ ρα η πολιτική στροφή του, που η απαρχή της προσδιορίζεται το 1927. Συνάμα γίνονται αναφορές στις απόψεις και τις θέσεις των συνδικαλιστικών οργανώσεων των εκπαιδευτικών και ιδιαίτερα των δασκάλων. Η ανάγνωση του βιβλίου δημιουργεί μέσα από τη δυσαναλογία των παρεχομένων πληροφοριών - και έτσι πρέπει να εκληφθούν οι σημειώσεις του - για τις διάφορες συνισταμένες της τό ιε πραγ­ ματικότητας την εντύπωση ενός έργου που δεν τελείωσε. Γ ι’ αυτό και ο συγγραφέας δεν «κ λείνει» με κάποιες διαπιστώσεις και δη­ λώνει προλογικά πως και η ιστορία της εκπαίδευσης είναι «ιστορία τελειωμένη, ιστορία χωρίς τελειω μό». Η επιμονή στη συλλογή και την επεξεργασία του υλικού - πράγ­ ματι δυσεύρευτο - η υπόδειξη κατευθύνσεων για τη μελλοντική έ­ ρευνα, τα νέα πεδία που ανοίγει συνιστούν μια σημαντική προσφο­ ρά στην ιστοριογραφία της νεοελληνικής εκπαίδευσης. ΑΠΟΣΤΟΛΗΣ ΑΝΔΡΕΟΥ *123 Σημειώσεις 1. X. Νούτσος, «Ιστορία της εκπαίδευσης ad usun filli», «Δωδώνη», τόμ. ΙΔ' (1985), τ. Γ , σ. 33-42.

2. Ν. Τερζής, «Ο Γ. Παπανδρέου και η ελληνική εκπαίδευση (1914-1932)», περ. «Παι­ δαγωγική Επιθεώρηση», τ. 2 (1985) σ. 129-139.

3. Ν. Τερζής, «Εκπαιδευτική πολιτική και εκπαιδευτική μεταρρύθμιση», Εκδ. Αφοί Κυριακίδη, Θεσσαλονίκη 1988, σ. 212, σημ. 1.

σημειώνονται με αστερίσκο έχουν εξαντληθεί.

Αντίσταση και Λογοτεχνία No 58* Λατινοαμερικανική Λογοτεχνία No 59* Η Γενιά των Μπήτνικ No 64* Οι επίγονοι του Φρόυντ No 65* Επιθεώρηση Τέχνης No 67 Ά γιον Ό ρος No 68 Γερμανόφωνο Θέατρο No 70 Σημειωτική No 71* Μικρασιατικός Ελληνισμός No 74 Λογοτεχνία και Κινηματογράφος No 75 Ιταλική Λογοτεχνία No 76 Σύγχρονα Ολλανδικά Γράμματα No 84 Αστυνομική Λογοτεχνία No 86 Νεοελληνικό Θέατρο No 89 Παιδικό Βιβλίο No 94* Βιβλίο και Φυλακή No 99 Λαϊκό Αισθηματικό Μυθιστόρημα No 100 Αρχαία Λυρική Ποίηση No 107 Φινλανδικά Γράμματα No 114 Δοκίμιο No 117 Κοινωνιολογία No 119 Ελληνικός Υπερρεαλισμός No 120 Κυπριακά Γράμματα No 123 Χιούμορ No 124 Θεσσαλονίκη No 128 Βυζάντιο No 129 Ελληνικό Παραμύθι No 130 Φουτουρισμός No 141 Γλωσσολογία No 144 Βιβλίο και Στρατός No 146 Βιβλία για το καλοκαίρι No 148 Αυτοβιογραφία No 155 Μετάφραση No 156 Ψυχανάλυση και Λογοτεχνία No 163 Σύγχρονοι Αγγλόφωνοι Φιλέλληνες No 164 Αλληλογραφία No 170 Επιλογή Βιβλίων ’86-87 No 172 Οι επιστήμες στον κόσμο μας No 175 Παιδικό βιβλίο No 180 Κριτική No 184 Μουσική και Λογοτεχνία No 185 Διανοούμενοι και Εξουσία No 186 Βιβλίο και Νέες Τεχνολογίες No 188 Το νέο Μυθιστόρημα No 189 Μέσα Μαζικής Επικοινωνίας No 194

Πολιτισμός και Κουλτούρα No 195 Διακοπές και Βιβλίο No 196 Το Ελληνικό Φεμινιστικό Έντυπο No 198 Βιολογία No 203 Εξπρεσιονισμός No 208 Η Πράγα των συγγραφέων No 209 ' Ψυχιατρική και Ψυχανάλυση No 210 Θέατρο και Παιδί No 214 Ραδιόφωνο και τηλεόραση No 215 Γαλλική Επανάσταση No 216 Κόμικς No 217 Ροκ No 219 Επιστημονική Φαντασία No 220 Ομοιοπαθητική No 221 Κοινωνικές επιστήμες No 222 Βιβλίο - Η αγοραστική συμπεριφορά του κοινού No 224 Ρομαντισμός No 225 Στρουκτουραλισμός No 227 Νέοι και Λογοτεχνία No 232 Ελληνική Κοινωνία και Κράτος No 233 Αναγνώσεις και κείμενα No 234 Το παιγνίδι και το παιδί No 236 Σύγχρονη Αμερικανική Πεζογραφία No 237 Ψυχογλωσσολογία No 238 Έγκλημα - Απόπειρες Ερμηνείας No 239 Το όνειρο στη λογοτεχνία No 240 Κοινωνιολογία της Σύγχρονης Οικογένειας No 241 Λογοτεχνικό βιβλίο και παιδί No 242 Θάλασσα και ταξίδια No 244 48 εκδότες προτείνουν 460 βιβλία για τις διακοπές σας No 244 Λαογραφία No 245 Ομοφυλοφιλία No 246 Δημόσια και Ιδιωτική Εκπαίδευση No 247 Βιβλίο και Εικονογράφηση No 248 Ρεαλισμός No 250 Θεολογία No 251 Τα ελληνικά μπεστ-σέλερ του 1990 No 252 Επιλεκτική βιβλιογραφία για τα Χριστούγεννα No 252

σ ο σ ια λ ισ τ ι κ ή

Γ.ΔΗΜΗΤΡΑΚΟΠΟΥΛΟΣ

ΕΚΘΕΣΗ-ΕΚΦΡΑΣΗ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ Α ' Γυμνασίου

Β Γυμνασίου

Γ ' Γυμνασίου

1 Γ. ΔΗΜΗΤΡΑΚΟΠΟΥΛΟΣ

ΗΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΜΑΣ ΙΛΙΜΛΜ

s ir

ζΛ

-

Ψ 'Ί

W'

Η ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΜΑΣ ΓΛΩΣΣΑ Συμβολή στην Έκθεση -Έκφραση Αρωγός στο μάθημα της Έκθεσης- Έκφρασης, τα βιβλία αυτά έρχονται να βοη­ θήσουν τους μαθητές να εκφράζονται ορθά και με τρόπο προσωπικό, προφορικά και γραπτά. Βιβλία σύγχρονα, σύμφωνα με το νέο αναλυτικό πρόγραμμα του ΥΠΕΠΘ.

A ' Γυμνασίου

Β' Γυμνασίου

Γ' Γυμνασίου

Ανεπτυγμένα θέματα Τα βιβλία περιλαμβάνουν όλες τις θεματικές ενότητες του σχολικού βιβλίου, ό­ που αναπτύσσονται όχι μόνο όλα τα θέματα για Έκθεση- Έκφραση που αφορούν τις ενότητες αυτές αλλά κι άλλα επιπρόσθετα θέματα σχετικά με το θεματικό αντι­ κείμενο κάθε ενότητας.

ΕΚΔΟΣΕΙΣ

(jrllte ilD G rg Β ιβ λία π οιότη τα ς για το Γ υμνά σιο

4 Εκδόσεις Κέδρος Γ. Γενναδίου 3 - Τηλ. 36.02.007

Μ. ΣΚΟΤ ΠΕΚ ΤΟ ΠΡΩΤΟ ΜΠΕΣΤ-ΣΕΛΕΡ ΤΟΥ ΕΙΔΟΥΣ ΤΟΥ ΣΤΙΣ Η.Π.Α. Μια νέα μυχολογία για την αγάπη για τις παραδοσιακές αξίες και για την πνευματική ανάπτυξη

Ο ΔΡΟΜΟΣ Ο ΛΙΓΟΤΕΡΟ ΤΑΞΙΔΕΜΕΝΟΣ Ο Δρ. ΠΕΚ άσχολείται ιδιαίτερα με τη φύστ} της αγάπης στις ανθρώπινες σχέσεις: πώς να αναγνωρίζουμε την πραγματική αρμονία· πώς να διακρίνουμε την εξάρτηση από την αγάπη· πώς να αποκτήσουμε ατομικότητα· πώς να ευαισθητοποιηθούμε ως γονείς. Το β ιβλ ίο αυτό, είναι για μια σειρά χρόνια, το πρώτο μπεστ-σέλερ του είδους του Οτίς Η.Π.Α.. και στις άλλες αγγλόφωνες χώρες. Με αξιοθαύμαστο τρόπο ενσωματώνει παραδοσιακές μυχολογικές και πνευματικές καταστάσεις. Το αποτέλεσμα μας δ ίνει ένα β ιβ λ ίο που μπορεί να μας μάθει πώς να αγκαλιάζουμε την πραγματικότητα και να αποκτήσουμε την απαραίτητη γαλήνη και πληρότητα στη ζωή μας.