Τεύχος 255

ΔΙΑΒΑΖΩ ΔΕΚΑΠΕΝΘΗΜΕΡΗ ΕΠΙΘΕΩΡΗΣΗ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ · ΑΡ. 255 · 23.1.91 · ΔΡΧ. 500

ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ

Η Ηλιοστάλαχτη έχει μάνα μια φτωχή καλή γυναίκα και πατέρα τον Ήλιο. Μεγαλώνει στη γη, με τη μάνα της, ως την ημέρα που ο Ή λιος έρχεται και την παίρνει να ζήσουν μαζί στο χρυσό παλάτι του. Εκεί που όλα είναι αστραφτερά, πλούσια και πανέμορφα... Θα ’ναι ευτυχισμένη, άραγε εκεί η Ηλιοστάλαχτη;

Εκδόσεις ΝΕΑ ΣΥΝΟΡΑ - Α.Α. ΑΙΒΑΝΗ

ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΚΗ & ΑΝΘΡΩΠΟΛΟΓΙΚΗ ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ - GUTENBERG BOTTOMORE Τ.: Κοινωνιολογία (β' ανανεωμένη έκ­ δοση) DURKHEIM Ε.: Κανόνες κοινωνιολογικής μεθόδου GARLAN Υ.: Η δονλεία στην αρχαία Ελλάδα GODELIER Μ.: Η θεωρία της μετάβασης στον

Μαρξ GODELIER Μ.: Μαρξιστικοί ορίζοντες στην κοι­

νωνική ανθρωπολογία, χ. Α' GURVITCH G.: Μελέτες γύρω από τις κοινωνικές

τάξεις HALL J Η κοινωνιολογία της λογοτεχνίας LEFEBVRE Η.: Κοινωνιολογία τον Μαρξ LIENHARDT G.: Κοινωνική ανθρωπολογία MICHEL Α.: Κοινωνιολογία τον γάμον και της οι­

κογένειας ΜΟΥΣΟΥΡΟΥ Λ.: Κοινωνιολογία της σύγχρονης

οικογένειας ΠΑΝΤΕΛΙΔΟΥ-ΜΑΛΟΥΤΑ Μ.: Πολιτικές στάσεις

και αντιλήψεις στην αρχή της εφηβείας ΣΕΡΑΦΕΤΙΝΙΔΟΥ'Μ.: Κοινωνιολογία των μέσων

μαζικής επικοινωνίας ΤΑΤΣΗΣ Ν.: Η διδασκαλία της κοινωνιολογικής

θεωρίας TIMASHEF Ν. - THEODORSON G.: Ιστορία κοινω­

νιολογικών θεωριών ΤΣΑΟΥΣΗΣ Δ.Γ.: Η κοινωνία τον ανθρώπου ΤΣΑΟΥΣΗΣ Δ.Γ.: Χρηστικό λεξικό κοινώνιολογίας ΤΣΑΟΥΣΗΣ Δ.Γ.: Κοινωνική δημογραφία ΤΣΑΟΥΣΗΣ Δ.Γ.: Η κοινωνία μας

Ε κ δ ό σ εις G u te n b erg ΣΟΛΩΝΟΣ

1 03 - Τ Η Λ . 3 6 .0 0 .1 2 7

ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΚΗ & ΑΝΘΡΩΠΟΛΟΓΙΚΗ ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ - GUTENBERG ΦΙΛΙΑΣ Β.: Κοινωνία και εξουσία στην Ελλάδα ΦΙΛΙΑΣ Β.: Κοινωνικά συστήματα στον 20ό αιώνα τ. Λ' VALLIN J.: Ο πληθυσμός της γης WEBER MAX: Η προτεσταντική ηθική και τι

πνεύμα του καπιταλισμού X ΣΕΙΡΑ: ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΚΑΙ ΠΡΑΚΤΙΚΗ

ΙΑΤΡΙΔΗΣ Δ.: Σχεδιασμός κοινωνικής πολιτικής tm ΣΕΙΡΑ: ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΠΟΛΙΤΙΚΗ

ΣΤΑΣΙΝΟΠΟΥΛΟΥ ΟΛΓΑ: Κράτος Πρόνοιας

Η ευρωπαϊκή πρόκληση στην τριτοβάθμια εκπαί όευση. Επιμέλεια Δ.Γ. Τσαούσης

Η ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΠΡΟΚΛΗΣΗ ΣΤΗΝ ΤΡΙΤΟΒΑΘΜΙΑ ΕΚΠΑΙΑΕΥΣΗ

Ε κ δ ό σ ε ις G u te n b e rg ΣΟΛΩΝΟΣ

1 0 3 - Τ Η Λ . 3 6 . 0 0 .1 2 7

Ε

Ξ

Α

Ν

Τ

Α

Σ

ΚΥΚΛΟΦ ΟΡΟΥΝ

ΑΛΑΙΝ MINK

MIX. ΚΩΝΣΤΑΝΤΟΠΟΥΛΟΣ

ΝΑΝΟΣ ΒΑΛΑΩΡΙΤΗΣ

Η ΜΕΓΑΛΗ ΧΙΜΑΙΡΑ

ΤΟ ΘΕΑΤΡΟ ΤΟΥ ΑΣΥΝΕΙΔΗΤΟΥ

ΓΙΑ ΜΙΑ ΘΕΩΡΙΑ ΤΗΣ ΓΡΑΦΗΣ

ΦΡΑΓΚΙΣΚΟΣ ΣΟΜΜΑΡΙΠΑΣ

ΚΑΒΑΦΗΣ Κ. ΜΙΑ ΑΑΛΗ ΥΠΟΘΕΣΗ

Ε Ξ Α Ν Τ Α Σ Ε Κ Δ Ο Τ ΙΚ Η Τ ζαβέλλα 1 -

1 0 6 8 1 Α θ ήνα - Τ ηλ. 3604885 - 3 622064 - Fax 3613065

Ν Ε Α

Ε Κ Α Ο Σ Η

Ρ.Ε. EASTERLING -

B.M.W. KNOX

ΕΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑΣ

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΔΗΜ. Ν. ΠΑΠΑΔΗΜΑ

Ε Κ Δ Ο Σ Ε Ι Σ ΔΗΜ. ΠΑΠ ΑΔ Η Μ Α ΙΠΠΟΚΡΑΤΟΥΣ 8 - ΑΘΗΝΑ 106 79 - ΤΗΛ. 362.73.18 - 364.26.92

Για να Εχουν «γνώση»Οι Αναγνώστες 3ο ΤΕΥΧ Ο Σ

Θ εω ρία και Κ οινω νία

Επιθεώρηση των επιστημών του ανθρώπου

3 ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΣ 1990 Η ΑΝΤΩΝΗΣ ΛΙΑΚΟΣ Νίκος Δ εμερτζης Θεοδοςης Νικολαιδης 0 ευγενής, 0«αοφός»κα. ολαός Αιμίλιος Μεταξοποτλος Βασιλική Γεωργιαδοτ Ευθϊμιος Τςιωνας Ετθϊ-μης Παπαδημητριοτ Ελένη Καραμπατζακη Norberto Βοββιο Gregor McLennan % .

I

ΕΚΔΟΣΕΙΣ j | | "ΓΝΩΣΗ.. Ι ΐ ί ΐ

■

__________________________________________

ι εκδόσεις

«γνώση»

Ιπποκράτους 31, 106 80 Αθήνα, τηλ. 36 20 941 - 36 21 194 · ΓΡΠΥ- Αυξεντίου 26, 157 71 Ιλίσια, Αθήνα, τηλ. 77 86 441

ΔΙΑΒΑΖΩ Α. Μεταξά 26, Αθήνα -

106 81

Σύνταξη: 36.40.487 Λογιστήριο: 36.40.488 Διαφημίσεις: 36.42.789 Συνδρομές: 36.42.765

Π Ε Ρ Ι Ε Χ Ο Μ Ε Ν Α

Τυύχος 255

ΧΡΟΝΙΚΑ

23 Ιανουάριου 1991

ΜΟΛΙΣ ΚΥΚΛΟΦΟΡΗΣΑΝ: Επιμέλεια Ηρακλής Π απαλέξης Η ΑΓΟΡΑ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ ΕΡΕΥΝΑ: Σχέσεις μορφής-περιεχομένου σε δύο μυθιστορήματα μαύρων Αμερικανών συγγραφέων (Γράφει η Μαρία Δ . Τσαούση)

Τιμή: Λρχ. 500

8 10 12

Ιδρυτής: Περικλής Αθανασόπουλος Διευθυντής: Γιώργος Γαλάντης Αρχισυντάκτης: Ηρακλής Παπαλέξης Σύνταξη: Κατερίνα Γρυπονησιώτου, Βα­ σίλης Καλαμαράς, Ηρακλής Παπαλέξης, Βάσω Σπάθή Οικονομικός υπεύθυνος: Βάσω Σπάθή Συνδρομές: Κατερίνα Γρυπονησιώτου Διαφημίσεις: Ηρακλής Παπαλέξης Σελιδοποίηση-Μοντάζ: Νένη Ράις Γλωσσική επιμέλεια-Διορθώσεις: Βϊκυ Κωτσοβέλου Στοιχειοθεσία: Φωτοκύτταρο Ε.Π.Ε ., Υμηττού 219, τηλ. 75.16.333 Φωτογραφίσεις-Μοντάζ: I. Χριστοδουλάκος - 1. Κοργιαλάς Ο.Ε., Α. Μεταξά 26, τηλ. 36.41.134 Εκτύπωση: ΑφοίΤσαλδάρη Ο.Ε., Φυλής 55, Καματερό, τηλ. 23.18.444 Βιβλιοδεσία: Νικ. Κατριβάνος και Σία Ο.Ε., Στ. Γόνατά 48, τηλ. 57.49.951 Διανομή: Νέο Πρακτορείο Τύπου Ιδιοκτήτης-Εκδότης: Γιώργος Γαβαλάς Κεντρική διάθεση:

ΑΦΙΕΡΩΜΑ Στάμος Π απαστάμου: Κοινωνική Ψυχολογία: Μια σύντομη ιστορική και επιστημολογική αναδρομή Serge Moscovici: Μ ελλοντικές προοπτικές στην Κοινωνική Ψυχολογία Edward Ε. Sampson: Κοινωνική Ψυχολογία και Κοινωνικός Έ λεγχο ς Θάλεια Δραγώνα: Ατομικότητα/Συλλογικότητα: Οι επιστημονικές παρενέργειες ενός ιδεολογικού προβληματισμού Μίνα Πολέμη-Τοδούλου: Κοινωνική Ψυχολογία: Αναπτυξιακά διλήμματα Στάμος Παπαστάμου: Βιβλιογραφία Κοινωνικής Ψ υχολογίας

16 26 32 55 60 67

ΟΔΗΓΟΣ ΒΙΒΛΙΩΝ

ΕΠΙΛΟΓΗ ΣΗΜΕΙΟΛΟΓΙΑ: Γράφει ο Γιάννης Π. Σκαρπέλος ΠΟΙΗΣΗ: Γράφει ο Αριστοτέλης Νικολαΐδης ΠΕΖΟΓΡΑΦΙΑ: Γράφει ο Η λίας Κεφάλας ΜΕΛΕΤΕΣ: Γράφουν ο Ν ίκος Μ ακρής και ο Γιάννης Μ πασκόζος

71 75 80 84

Αθήνα: <Διαβάζω»

ΠΛΑΙΣΙΟ

•Θεσσαλονίκη: Βιβλιοπωλείο <Κέντρο του βιβλίου» Αασσάνη 9 :ηλ. 237.463

Γράφουν οι: Θ. Ψαλιδόπουλος, Κ.Α. Σφαέλλου, Ν .Σ. Κοκκινάκη, Ελένη Χωρεάνθη

Ξξώφυλλο: Γιώργος Γαλάντης

ΔΕΛΤΙΟ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΟ ΔΕΛΤΙΟ

37

ΚΡΙΤΙΚΟΓΡΑΦΙΑ

48

στο επόμενο «Διαβάζω»

αφιέρωμα στον Α. Μοραβία

Παρακαλούμε του ς εκδότες να α π οστέλλου ν το συντομότερο δ υνατόν τα βιβλία του ς στα γραφ εία του περιοδικού για την άμε­ ση ενημέρωση της συντακτικής επιτροπ ής, η οποία υπογρά φ ει τα κείμενα π ο υ ακολουθούν.

Το κολλέγιον... η Ελλάς Ο Κυρ είναι γνω στός στο ευρύ κοινό α π ό τις γελοιογραφίες του π ο υ φιλοξενούνται σε ημερήσια απογευματινή εφημερίδα. Με το φετινό του λεύκωμα «Ελλάς Κόλλετζ» (το 18ο στη σειρά) προσ π αθεί να σχολιάσει την πολιτική ατμόσφαιρα της χρονιάς π ο υ πέρασε... μην ξεχνώντας, στην αρχή του βιβλίου, να ευχα­ ριστήσει τους τρείς πολιτικούς αρχηγούς για την αμείωτη και συνεχή προσφ ορά τους στο Θεό της γελοιογραφίας. «Ποτέ τό­ σοι λίγοι δεν κάνανε τόσο πολ λά για ν’ αγανακτήσουν τόσοι πολλοί» είναι η άποψή του για τους Έλληνες πολιτικούς. Οι ήρωές του, φιγούρες καθημερινές, αντιμέτωποι με την πραγματικότητα π ου τους επιβάλλεται, σατιρίζουν τις κοινωνικοπολιτικές καταστάσεις π ο υ συμβαίνουν γύρω τους. Ανίκανοι να συμμετάσχουν στην πολιτική ζωή του τόπ ου, αρκούνται να παρατηρούν με τα τεράστια, γεμάτα απορία, μάτια τους τη γε­ λοιοποίηση ιδεών και μηνυμάτων, με μόνη αντίδραση τη σάτι­ ρα, ακόμη και για τον ίδιο τους τον εαυτό. «Καθρέφτη, καθρεφτάκι μου... υπάρχει στον κόσμο κανένας άλλος πιο μαλάκας α­ π ό μένα...;», αναρωτιέται ο ά νθρω πος του ΚΥΡ, ντυμένος με την παραδοσιακή φουστανέλα, κοιτάζοντας τον εαυτό του στον κα­ θρέφτη. Οι γελοιογραφίες του ΚΥΡ, με το απλό, άμεσο, λειτουργικό του σκίτσο, είναι μια δυνατή γροθιά δοσμένη με ευφυΐα, χιού­ μορ, πρω τοτυπία, με μηνύματα και περιεχόμενο. Δεν π ρ ο σ π α ­ θεί να κολακέψει το αναγνωστικό του κοινό. Πολλές φορές σατιρίζει γεγονότα π ου αποτελούν «ταμπού» για τη νεοελληνική πραγματικότητα. Παρ’ όλα αυτά προσπ αθεί να δημιουργήσει κλίμα συνενοχής στον αναγνώστη, π ου εκδηλώνεται μ’ ένα χα­ μόγελο, σημάδι πω ς αντέδρασε θετικά, κατάλαβε αυτά π ο υ θέ­ λει να του πει, τα χάρηκε και συμφώνησε μαζί του. ΚΥΡ: Ελλάς Κόλλετζ. Αθήνα, Κάκτος, 1990.

Ελληνική Πολιτική: Ένας οίκος Ευγηρίας Ο Γιάννης Ιωάννου με το νέο του βιβλίο (Οίκος / <■>ημςι'ας «Οι νέες ιδέες») γελοιογραφεί τη σημερινή εξουσία και όλο το θρά­ σος και τον κυνισμό π ο υ τη διακρίνουν. Άλλω στε «νέες ιδέες» δεν υπάρχουν· υπάρχουν πολιτικές πρακτικές π ο υ φέρουν έ­ ντονα τα χαρακτηριστικά της προσωπικότητας των πρω ταγω ­ νιστών της πολιτικής μας ζωής. Τη μηχανορραφία του Κώστα,

χρονικα/9 την ανυποληψία του Ανδρέα, τη σύγχυση του Χαρίλαου και την πυροσβεστική πρακτική του Καραμανλή. Και όλ’ αυτά στο περιβάλλον ενός «οίκου ευγηρίας» π ο υ δεν είναι άλλο α π ό τη θαλπωρή της εξουσίας, π ο υ επιτρέπει στους πολιτικούς μας αρχηγούς την ασυλοποίηση της πολιτικής τους συμπεριφοράς. Οι συνεχείς αντιδικίες και μηχανρρραφίες των μεν α π ό τους δε, δεν κρύβουν τίποτε άλλο πα ρά μια βαθιά υ­ παρξιακή ανάγκη π ο υ δένει τα π ρό σ ω π α της πολιτικής μας ζω­ ής. Η απουσία του ενός θα καθιστούσε περιττή την παρουσία του άλλου. Ο Ιωάννου, γελοιογράφος κατεξοχήν πολιτικός, προσ π αθεί να ξεσκεπάσει τους δαιδαλώδεις μηχανισμούς της εξουσίας και να δείξει την αλλοτρίωση εξουσιαστών και εξουσιαζομένων. Τα θέματά του καλύπτουν όλη την ταραγμένη χρονιά π ο υ μας π έ ­ ρασε και λίγο πιο πριν. Α πό την Οικουμενική μέχρι την άνοδο του Μητσοτάκη... τις δημοτικές εκλογές και τα μέτρα Μ άνου για το νέφος. Συνδέει το χιούμορ με το λόγο και την εικόνα, π ου χρησιμεύει για τη δημιουργία του ντεκόρ ό π ο υ θα στηθεί το ε­ πεισόδιο. Το άλμπουμ «Νέες Ιδέες» περιέχει γελοιογραφίες και κωμικές σειρές π ο υ δημοσιεύτηκαν στο περιοδικό «Ταχυδρό­ μος» και στις εφημερίδες «Πρώτη», «Κυρ. Ελευθεροτυπία», «Μα­ κεδονία» και «Θεσσαλονίκη», την περίοδο '8 9 -'9 0 . Η συγκέ­ ντρωσή τους σ’ ένα βιβλίο τις καθιστά προσιτές για μια πιο λε­ πτομερή παρατήρηση και απόλαυση του καυστικού τους χιού­ μορ. Ένα πολύτιμο δώρο για, πραγματικούς και μη, συλλέκτες πολιτικής γελοιογραφίας. ΓΙΑΝΝΗΣ ΙΩΑΝΝΟΥ: Οι νέες ιδέες. Αθήνα, Καστανιώτης, 1990. Σελ. ΙβΟ.Δρχ. 1800.

η άλλη ματιά στον κοσμο γύρω μας και μέσα μας Οικολογία και Περιβάλλον. Εναλλακτική ιατρική. Διατροφή και δίαιτα. Τεχνικές αυτοβελτίωσης. Νέες επιστήμες. Τεχνικές της αναπνοής. Δημιουργική φαντασία. Τεχνικές χαλάρωσης. Εναλλακτικές τεχνολογίες. Αστρολογία.

η ΑΓΟΡΑ του ΒΙΒΑΙΟΥ από 24 Δεκεμβρίου 1990 έω ς 5 Ιανουάριου 1991 Αριστοτέλης-ΑΘ.( Βαγιονάκης-Αθ., ΒασιλόπουλοςΧαλάνδρι, Γρηγόρης-ΑΘ., Δωδώνη-Αθ., ΕνδοχώραΑθ., Εστία-ΑΘ., Ιανός-Θεσσ., Κατώι του Βιβλίου-Θεσσ., Κουρκάκης-Καρδίτσα, Λέσχη του Βιβλίου-Αθ., Μεθενίτης-Πάτρα, Όμηρος-Βόλος, Πρίσμα-Πειραιάς, Πλέθρον-Αθ., Ραγιάς-Θεσσ., Ρουσσόττουλος-Καραβίας-ΑΘ„ Σύμβολο-Κηφισιά, Σύγχρονη Εττοχή-ΑΘ., Φιλιττπότης-ΑΘ. Ο πίνακας παρουσιάζει τα εμπορικότερα βιβλία ενός δεκαπενθημέρου, σύμφωνα με τα στοιχεία που μας παραχώρη­ σαν 20 βιβλιοπώλες απ' όλη την Ελλάδα, δηλώνοντας ο κάθενας τους τέσσερα βιβλία που είχαν τις περισσότερες που­ λήσεις στο βιβλιοπωλείο του κατά το διάστημα αυτό. Έτσι κάθε βιβλιοπωλείο δίνει τέσσερις βαθμούς στο βιβλίο που είχε τις περισσότερες πωλήσεις, τρεις βαθμούς στο αμέσως επόμενο, δύο βαθμούς στο τρίτο κατά σειρά βιβλίο, ενώ ένα βαθμό παίρνει το τέταρτο.

| ΕΜΠΕΙΡΙΚΟΣ Α.: Ο Μέγας Ανατολικός | ΓΕΡΜΑΝΟΣ Φ.: Ελλάς υπό το μηδέν | ΤΖΟΫΣ ΤΖ.: Ο δυσσέας

ΑΓΡΑ ΚΑΚΤΟΣ

ΚΕΔΡΟΣ

| ΤΑΡΚΟΦΣΚΙ Α.: Μαρτυρολόγιο - Ημερολόγιο 1970-1986 | ΜΑΡΚΕΣ Γκ. Γκ.: Ο Στρατηγός μες το Λαβύρινθό του | Μ ΟΥΡΣΕΛΑΣ Κ.: Βαμμένα κόκκινα μαλλιά | ΜΑΤΕΣΙΣ Π.: Η μητέρα του σκύλου ΚΥΡ: Ελλάς Κόλλετζ Κ

·

ΚΕΔΡΟΣ

ΚΑΣΤΑΝΙΩΤΗΣ

ΚΑΚΤΟΣ

ΔΕΛΤΑ Π·: 1. Αναμνήσεις 1899 ΕΛΥΤΗΣ Ο.: Ιδιωτική Ο δός

ΕΡΜΗΣ

ΥΨΙΛΟΝ

to jd

ΔΟΥΚΑ Μ.: Εις τον πάτο της εικόνας

ΚΕΔΡΟΣ

B 2H

ΒΑΜΒΟΥΝΑΚΗ Μ.: Τα κλειστά μάτια

ΦΙΛΙΠΠΟΤΗΣ

ΝΕΦΕΛΗ ΝΕΑ ΣΥΝΟΡΑ

οι Έλληνες

Η πετροθάλασσα κα·. όλα τ ’ άλλα ποιήματα

Λ

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΓΚΟΒΟΣΤΗ

ΗΜΑΣ ΣΙΜΟΠΟΥΛΟΣ ΛΛΕΞΗΣ ΙΟΤΣΚΑ1

ΠΟΙΗΣΗ

Ξετυλίγοντας το Βυθό

0#0

στου Γκοβόστη

Ζω οδόχου Πηγής

21 -

τηλ. 36.15.433

12/χρονικα

Σχέσεις μορφής-περιεχομένου σε δύο μυθιστορήματα Μαύρων Αμερικανών συγγραφέων Ο Έρνεστ Γκαίηνς (Ernest J. Gaines) και η Γκλόρια Νέυλορ (Gloria Naylor) είναι δυο σύγχρονοι Αμερικανοί συγγραφείς οι οποίοι στα αντίστοιχα μυθιστορήματά τους «Συγκέντρωση Γεράντων» (A Gathering o f Old Men) και «Οι γυναίκες του Μπρούστερ» (The Women of Brewster Place) παρουσιάζουν πολλά κοινά σημεία τόσο στο περιεχόμενο όσο, κυρίως, στη μορφή του έργου τους. έσα από αυτά τα δύο μυθιστορήματα φαίνε­ ται καθαρά, νομίζω, η στενή σχέση που υπάρ­ χει στη λογοτεχνία ανάμεσα στο περιεχόμενο και τη μορφή. Και οι δύο έχουν διαλέξει έναν τρόπο συγγραφής ο οποίος είναι άμεσα συνδεδεμένος, πι­ στεύω, με το θέμα τους και τον συμβολισμό τους. Και τα δύο μυθιστορήματα διατρέχονται από μια κοινή γραμμή, μια βασική πλοκή. Οι επιμέρους ενό­ τητες όμως δεν αποτελούνται, όπως συνήθως συμ­ βαίνει, από κεφάλαια όπου το ένα είναι απόρροια και συνέπεια του προηγούμενου, αλλά από μεμονω­ μένες παρουσιάσεις των χαρακτήρων του έργου η παρουσία των οποίων - συνδυασμένη με την πλο­ κή - δίνει τη μορφική ενότητα στο έργο μετατρέποντάς το από συλλογή διηγημάτων σε μυθιστόρη­ μα. Ας δούμε όμως το θέμα πιο αναλυτικά. Το μυθιστόρημα του Γκαίηνς διαδραματίζεται στη Λουιζιάνα, στον Νότο της Αμερικής, στα τέλη του 1970. Σε μια φυτεία ζαχαροκάλαμου, δολοφο­ νείται από κάποιον Μαύρο, ο οποίος δουλεύει εκεί, ένας Καζούν1 ο οποίος είναι και γιος του ιδιοκτήτη της φυτείας. Ό ταν ο σερίφης φθάνει για τη διαλεύ­ κανση του εγκλήματος βρίσκεται μπροστά σε μια συγκέντρωση 18 Μαύρων γερόντων και μιας Λευ­ κής νεαρής γυναίκας. Όλοι επικαλούνται ενοχή. Η ανεύρεση του πραγματικού ενόχου αποτελεί κυριο­ λεκτικά αποκάλυψη καθώς αποδεικνύεται πως είναι κάποιος απών, ώς τότε, από τη συγκέντρωση και ο οποίος παραδίδεται γιατί δεν ανέχεται να συνεχί­ ζει να ζει τη ζωή του χωρίς να έχει το θάρρος της γνώμης του, αποφεύγοντας διαρκώς να αντιμετω­ πίζει προβλήματα και δυσκολίες έχοντας μια διαρ­

Μ

κή έλλειψη αυτοπεποίθησης. Η υπόθεση του μυθιστορήματος - το έγκλημα και η διαλεύκανσή του - αναφέρεται από τις πρώ­ τες ήδη σελίδες και δίνεται μέσα από τις μεμονωμέ­ νες σκιαγραφήσεις των χαρακτήρων οι οποίοι παίρ­ νουν μέρος στην υπόθεση. Οι χαρακτήρες αυτοί πα­ ρουσιάζονται ως αφηγητές διαφόρων καταστάσε­ ων από τη στιγμή που γίνεται γνωστός ο φόνος μέ­ χρι και τη σύλληψη του δολοφόνου. Μέσα από κάθε τέτοια αφήγηση ο αναγνώστης διαμορφώνει όχι μόνο μια εικόνα του συγκεκριμένου χαρακτήρα, αλ­ λά και των σχέσεών του με τους άλλους χαρακτήρες.Έτσι, υπάρχει ένα διπλό επίπεδο αναφοράς: το ατομικό και το συλλογικό/κοινοτικό. Ο βασικός λόγος που αυτοί οι 18 γέροντες συ­ γκεντρώθηκαν στον τόπο του εγκλήματος κρατώ­ ντας τα όπλα τους - πολλά από τα οποία ήταν για χρόνια αχρησιμοποίητα - και ήθελαν να πάρουν ο καθένας για τον εαυτό του την ευθύνη είναι πολύ συγκεκριμένος και αναφέρεται σαφώς. Στο πρόσω­ πο του Καζούν ενσαρκώνονταν όλα τα βάσανα, η ι­ στορία, οι προκαταλήψεις, οι συνθήκες ζωής των Μαύρων, οι φυλετικές διακρίσεις. Το έγκλημα λει­ τουργεί καθαρά συμβολικά. Ο Καζούν συμβολίζει όλα τα αρνητικά της ιστορίας των Μαύρων στην Α­ μερική, και κυρίως των Μαύρων του Νότου, και ο θάνατός του αποτελεί ένα τέλος στα δεινά, μια επα­ νάσταση. Επιπλέον όμως, στα μάτια του κάθε γέρο­ ντα ο φόνος αυτός αποτελεί και τη συνειδητοποίηση και την αποκάλυψη μιας ζωής, της δικής τους ζωής, που πήγε χαμένη διότι τους έλειπε η μαχητι­ κότητα - μαχητικότητα όχι εγκληματικότητα. Αντι­ λαμβάνονται ξαφνικά πως είχαν υποκύψει στη μοί­

χρονικα/13 ρα τους χωρίς ποτέ να διερωτηθούν αν όντως ήταν μοίρα, αν μπορούσαν να την μεταβάλλουν, αν μπο­ ρούσαν να βρουν καί να καθορίσουν οι ίδιοι, μόνοι τους, τον εαυτό τους και τις σχέσεις τους. Δεν τόλ­ μησαν ποτέ να προσπαθήσουν ν ’ αλλάξουν κάτι α­ πό αυτά που βρήκαν. Έτσι, η τόλμη του πραγματι­ κού δολοφόνου και η δολοφονία υλοποιεί αυτήν την κρυφή, ανομολόγητη και εν πολλοίς ασυνείδη­ τη πικρία. Είναι μετά από αυτό το γεγονός που ο κα­ θένας συνειδητοποιεί τον εαυτό του και την πορεία του όλα αυτά τα χρόνια, καθώς επίσης και τους ι­ διαίτερους - πέρα από τους κοινούς φυλετικούς - λόγους για τους οποίους θα ήθελε να είναι εκεί­ νος ο αυτουργός. Η συγκέντρωση λοιπόν αυτή και η επίκληση της ενοχής δεν αποτελεί απλώς πράξη συμπαράστασης και κοινοτικής/φυλετικής ενότη­ τας και ομοψυχίας, αλλά ταυτόχρονα - και κυρίως - έκφραση της προσωπικής αυτοσυνειδησίας και του επαναπροσδιορισμού του ρόλου και της ύπαρ­ ξης των ανθρώπων. Οι χαρακτήρες του Γκαίηνς επομένως, κινούνται ταυτόχρονα σε αυτό το διπλό - ατομικό/συλλογικό - επίπεδο με βασικό χαρακτηριστικό τη συνειδητοποίηση του εαυτού τους ως ατόμων και ως μειονότητας και την επιτακτική ανάγκη του καθορι­ σμού τόσο της προσωπικής τους ταυτότητας όσο και της μοίρας τους από εκείνους τους ίδιους. ο μυθιστόρημα της Νέυλορ διαδραματίζεται σε κάποιο γκέτο της Νέας Υόρκης που λέγεται Μπρούστερ . Μια φτωχογειτονιά η οποία διατρέχεται από έναν αδιέξοδο δρόμο. Ζωή τής δίνουν οι γυναίκες που μένουν εκεί. Ά λλες πιο ηλικιωμένες, άλλες πιο νέες, παντρεμένες ή μητέρες, καλλιτέχνιδες, σπουδάστριες κ.λπ. καθεμιά με τις δικές της εμπειρίες, ιδέες και όνειρα βρίσκονται αντιμέτωπες με τον εαυτό τους και τη σκληρή πραγματικότητα των συνθηκών της ζωής τους. Ό λα αυτά δίνονται μέσα από ξεχωριστές σκιαγραφήσεις. Κάθε ένας μυθιστορηματικός χαρακτήρας, δηλαδή, αποτελεί και ένα «κεφάλαιο» του βιβλίου. Αντίθετα από ό,τι συμβαίνει στο μυθιστόρημα του Γκαίηνς, το κοινό στοιχείο που δένει τις γυναί­ κες αυτές μεταξύ τους δεν αναφέρεται στην αρχή παρά στο τέλος. Τόσο μέσα από την ατομική τους ζωή, όσο και από τις μεταξύ τους σχέσεις και τα κοι­ νά τους προβλήματα, οι γυναίκες αυτές συνειδητο­ ποιούν την περιθωριοποίησή τους, αλλά κυρίως τον εαυτό τους και τις δυνατότητάς τους. Η σχετικά πα­ θητική - σε μερικούς χαρακτήρες - ύπαρξή τους μεταβάλλεται σε ενεργητική με τη συμβολή της μοντέρνας φεμινίστριας φοιτήτριας η οποία παρω­ θεί όχι μόνο σε μια ενδοσκόπηση και αυτοσυνειδητοποίηση, αλλά και στη συνειδητοποίηση του ρό­ λου της γυναίκας - της Μαύρης γυναίκας - ως δυναμικού και δημιουργικού στοιχείου της φυλής. Έτσι, όλες μαζί αποφασίζουν να οργανώσουν ένα πάρτυ για να μαζέψουν χρήματα με τα οποία θα πληρώσουν τον δικηγόρο ο οποίος θα αναλάβει την αναβάθμιση της γειτονιάς. Η οργάνωση, η έκβαση και η σημασία αυτής της τελετής δίνεται συμβολικά μέσα από το όνειρο μιας από τις ηρωίδες - της γηραιότερης και πιο έμπειρης: Η γειτονιά στολίζεται από ένα μεγάλο πανώ που γράφει: «Σήμερα το

Τ

Μπρούστερ - Αύριο η Αμερική». Στο μέσον της γιορτής οι γυναίκες αρχίζουν με μανία να γκρεμί­ ζουν τον τοίχο που μετέτρεπε το δρόμο τους σε α­ διέξοδο και ο οποίος πρόσφατα είχε βαφεί από το αίμα μιας γυναίκας της γειτονιάς η οποία είχε βια­ στεί άγρια επειδή ήταν λεσβία, και επομένως δια­ φορετική. Οι γυναίκες αυτές παρουσιάζονται και λειτουρ­ γούν - όπως οι άντρες στο μυθιστόρημα του Γκαίηνς - σε διπλό επίπεδο: ατομικό και συλλογικό. Α­ τομικά, προβαίνουν στην συνειδητοποίηση του εαυ­ τού τους, της θέσης τους στην κοινωνία, των δυνα­ τοτήτων τους, του δικαιώματός τους (και υποχρέω­ σής τους) να ορίζουν οι ίδιες τον εαυτό τους και να μην ετεροπροσδιορίζονται. Συλλογικά, προχωρούν σε μια κοινή απόφαση και πράξη σαν πρώτο βήμα μεταβολής των δεδομένων κοινών συνθηκών ζωής. Μια μεταβολή η οποία θα αρχίσει στο επίπεδο της γειτονιάς με το όραμα να γενικευθεί αργότερα σε όλη την Αμερική. Ο κοινός αυτός στόχος, η αγανά­ κτηση και η αντίδραση είναι αυτά που τις ενώνουν. Εδώ βρίσκεται και ο συμβολισμός του ονείρου. Το γκρέμισμα του τοίχου υποδηλώνει την απελευθέ­ ρωση της Μαύρης γυναίκας σε ατομικό επίπεδο και την έξοδό της από το περιθώριο, καθώς επίσης δη­ λώνει και την ενεργό συμμετοχή της στην ανατρο­ πή της θέσης που κατέχουν οι Μαύροι στην Α­ μερική. Είναι, λοιπόν, σαφές πως και στα δύο προαναφερθέντα μυθιστορήματα έχουμε να κάνουμε με την παρουσίαση ατόβων ως προσωπικοτήτων (με ι­ διαίτερα χαρακτηριστικά, αισθήματα, ιδέες κ.λπ.) που ενώνονται σε ένα σύνολο, χωρίς παράλληλα να ισοπεδώνονται, και που λειτουργούν ως ομάδα/ολότητα. Αυτό ακριβώς εμφανίζει και η μορφή των μυθιστορημάτων που εξετάσθηκαν. Αποτελούνται από ανεξάρτητες ενότητες οι οποίες, κρατώντας τα επιμέρους στοιχεία τους, συνθέτουν ταυτόχρονα μια ολότητα. Ερμηνευόμενη η ιδιαιτερότητα αυτή στα πλαίσια του χρώματος και της προέλευσης των συγγραφέων τους αποκτά πιο έντονη σημασία κα­ θώς το έργο τους αποτελεί και μορφικά πλέον, μια έμμεση δήλωση του ότι συμμετοχή σε κοινό αγώνα δεν σημαίνει εκμηδένιση της ατομικότητας. Και αυ­ τή η έννοια της ατομικότητας/ιδιαιτερότητας, της ανεύρεσής της και προάσπισής της ως συστατικού στοιχείου τόσο της ατομικής ύπαρξης όσο και του κοινού φυλετικού αγώνα είναι σημαντικότατη τουλάχιστον για τους Μαύρους Αμερικανούς συγ­ γραφείς. Μ Α Ρ ΙΑ Δ . Τ Σ Α Ο Υ Σ Η *1

Σημειώσεις 1. Καζούν ή Κέιτζον: Γαλλόφωνοι απόγονοι των Γαλλοκαναδών, οι οποίοι έχουν εγκατασταθεί στις εύφορες ελώ­ δεις περιοχές της Λουιζιάνα. Μιλούν τη δική τους τοπι­ κή διάλεκτο η οποία είναι μίγμα από Αγγλικά, Γαλλικά και Ισπανικά.

2. Brewster από το ρήμα Brew που σημαίνει βράζω, ανακα­ τεύω αλλά και επίκειμαι, προετοιμάζομαι, σκαρώνω. Κα­ θαρά συμβολική η χρήση της λέξης στο μυθιστόρημα.

Κοινωνική Ψυχολογία Σχετικά πρόσφατη επιστήμη, η κοινωνική ψυχολογία απ οτελεί αντικείμενο έ ­ ριδας μεταξύ ψ υχολόγω ν και κοινωνιολόγων για την πατρότητά της. Στο σταυ­ ροδρόμι των δύο αυτών επιστημών, η κοινωνική ψυχολογία δεν περιορίζεται ό­ μως στην προσθήκη μιας ψυχής στα κοινωνικά φαινόμενα, ούτε σε μια κοινω­ νιολογική προέκταση των ψυχικών διεργασιών. Παρά το γεγονός ότι εξακολου­ θεί ακόμη να ψάχνει την ταυτότητα και ιδιαιτερότητά της, η κοινωνική ψ υχολο­ γία έχει ως αντικείμενο μελέτης τη συνάντηση και διάρθρωση του ατομικού με το συλλογικό: πώς δηλαδή το άτομο εντάσσεται μέσα στην κοινωνία, πώς επη­ ρεάζεται α π ’ αυτήν αλλά και πώς επιδρά πάνω της. Ξεκίνησε με τις εργασίες του Le Bon πάνω στην ψυχολογία των μαζών και τον χαρισματικό ηγέτη, στα τέλη του 19ου αιώνα στη Γ αλλία, μεταφέρθηκε στην Α μερική όπου και μεσουρά­ νησε μέχρι τα μέσα της δεκαετίας του ’70, για να ξαναγυρίσει στην Ευρώπη μετά από ορισμένες αλλοιώσεις και μ εταβολές στο επίπεδο της κεντρικής της προ­ βληματικής: από τη μελέτη της κοινωνικής συμμόρφωσης και της υποταγής πέ­ ρασε στη διερεύνηση της μειονοτικής επιρροής και της κοινωνικής α λ λα γή ς · α­ πό την αναφορά στις κοινωνικές στάσεις πέρασε στη μελέτη των κοινωνικών αναπαραστάσεω ν. Γενικά, προσπάθησε να εγκαταλείψ ει τη στατική αντίληψη που χαρακτήριζε τις κλασικές κοινω νιοψυχολογικές εργασίες και θεωρίες, για να προσλάβει τη δυναμική που κρύβεται πίσω από όλα τα κοινω νιοψυχολογικά φαινόμενα. Εντούτοις, ο κοινός παρονομαστής της μ εγά λη ς πλειοψηφίας των μελετώ ν που εντάσσονται στο γνω στικό αντικείμενο της κοινωνικής ψ υχολο­ γίας είναι η πριμοδότηση παραγόντω ν και μηχανισμώ ν που κινούνται στη σφαί­ ρα τω νενδο-ατομικώ ν διεργασιών ή των διατομικών σχέσεων. Μ όλις πρόσφατα ξεκίνησε μια πιο συστηματική προσπάθεια να επικεντρωθεί το ενδιαφέρον των κοινωνικών ψ υχολόγω ν σε φαινόμενα αλλά και μηχανισμούς που άπτονται αμε­ σότερα των διομαδικών σχέσεω ν και των ιδεολογικώ ν λειτουργιών. Οι μεθοδο­ λογικές δυσχέρειες κι οι επιστημολογικές αναστολές αρχίζουν σιγά-σιγά να ξεπερνιώνται έτσι ώστε, μετά από ένα ν αιώνα ζωής περίπου, η κοινωνική ψ υχολο­ γία μ πορεί π λέον να καταλάβει σταδιακά τη θέση που της ανήκει: να γίνει δηλα­ δή η επιστήμη της ιδεολογίας και της επικοινωνίας, πράγμα που θα της διασφα­ λίσει την ιδιαιτερότητά της και θα επικυρώσει την πρωτοτυπία της. Επιμέλεια αφιερώματος: Ηρακλής Παπαλέξης Ευχαριστούμε θερμά τον κ. Στάμο Παπαστάμου για την πολύτιμη συμβολή του στο σχεδίασμά και την ολοκλήρω­ ση του αφιερώματος.

16/αφιερωμα

Στάμος Π απαστάμου

Κοινωνική Ψυχολογία: Μια σύντομη ιστορική και επιστημολογική αναδρομή Αν θελήσουμε να διακόψουμε με την πάγια τακτική της ελληνικής εθνοκεντρικής «διανόησης» που επιμένει να βλέπει την απαρχή όλων (σχεδόν) των επιστημών στην Αρχαία Ελλάδα, θα μπορούσαμε να πούμε πως η Κοινωνική Ψυχολογία είναι μια από τις νεότερες κοινωνικές επιστήμες. Ξεκινάει από τη φιλόδοξη προσπάθεια του Le Bon ο οποίος, στα τέλη του περασμένου αιώνα, επιχείρησε να θέσει τα θεμέλια μιας ψυχολογίας των μαζών (1895). Η απόπει­ ρα αυτή προκλήθηκε από την εμφάνιση και δημιουργία διαφόρων κοινωνικών κινημάτων στη Γαλλία του 19ου αιώνα και τη διαπίστωση ότι η συμπεριφορά αυτών των «μαζών» χαρακτηριζόταν από βίαιες εκδηλώσεις, αντιφατικές ε ­ νέργειες και παροδικές εξάρσεις, που έρχονταν σε αντίθεση με την - φαινο­ μενικά τουλάχιστον - παραδοσιακά ορθολογική και συνεπή ατομική συμπε­ ριφορά.

αφιερωμα/17

Le Bon διατύπωσε λοιπόν μια θεωρία, οι βα­ σικές αρχές της οποίας ήταν οι ακόλουθες: α) Έ να ψυχολογικό πλήθος είναι ένα σύνολο ατόμων με αξιοσημείωτη ψυχική ενότητα, σε ση­ μείο που το κύριο χαρακτηριστικό τους είναι ο συμφυρμός των ατόμων σ ’ ένα κοινό πνεύμα και αίσθημα που αμβλύνει τις διαφορές της προσωπι­ κότητάς τους και μειώνει τις διανοητικές τους ι­ κανότητες. β) Το άτομο ενεργεί συνειδητά ενώ η μάζα ασυ­ νείδητα, με την έννοια ότι το άτομο-μέλος μιας μάζας δεν είναι πλέον ο εαυτός του αλλά ένα αυ­ τόματο το οποίο δεν καθοδηγείται από τη βούλη­ σή του. γ) Παρά τις συχνές επαναστατικές τους εκδη­ λώσεις, οι μάζες είναι πάντα συντηρητικές και έ­ χουν την τάση να επαναφέρουν αυτό που ανέτρε­

O

ψαν: αυτό που προέχει σ’ αυτές δεν είναι το πα­ ρόν, ούτε το μέλλον, αλλά το παρελθόν. δ) Τα πλήθη χρειάζονται κάποιον ηγέτη να τους καθοδηγεί, όχι με την πειθώ ή με τη χρήση ισχύος, αλλά σαγηνεύοντάς τα, όπω ς κάνει ένας υπνωτιστής. Φυσικά, έχει πολλά να προσάψει κανείς στη θεωρία του Le Bon. Κατ’ αρχήν είναι αθεμελίωτη και δεν σέβεται ούτε καν τις στοιχειώδεις επιστη­ μολογικές αρχές που προσδίδουν σε κάποιο δια­ νοητικό εκπόνημα τον θεωρητικό του χαρακτή­ ρα. Βασίζεται επιπλέον σε ανεξέλεγκτες παρατη­ ρήσεις και αυθαίρετες ερμηνείες, είναι γεμάτη λε­ κτικές και νοητικές ασάφειες και επικαλύψεις, ε­ σωτερικές αντιφάσεις και περιγραφικές ανακρί­ βειες. Τη διακρίνει επίσης μια θεωρητική ασυνέ­ χεια: ενώ ξεκινάει να μελετήσει την ψυχολογία των μαζών, καταλήγει να σκιαγραφεί την ψυχο­ λογία του ηγέτη. Ό σ ο για την ανάλυση της κοι­ νωνικής πραγματικότητας την οποία προτείνει,

18/αφιερωμα χαρακτηρίζεται από την απουσία των οικονομι­ κών παραγόντω ν και της διάκρισης των κοινωνι­ κών τάξεων, πράγμα που της προσδίδει μια μο­ νομέρεια και περιορίζει τη θεωρητική της εμβέ­ λεια. Τέλος, οι πρακτικές της επιπτώσεις υπήρ­ ξαν συχνά δραματικές αφού δύο από τους πιστό­ τερους μαθητές του Le Bon ήταν ο Χίτλερ και ο Μ ουσολίνι... Π αρ’ όλα αυτά, η ψυχολογία των μαζών έχει ευρηματική αξία και, για να δανει­ στούμε την ορολογία του Kuhn (1962), αποτελεί αληθινή τομή στη σύγχρονη ψυχολογική σκέψη: βρισκόμαστε πράγματι μπροστά σε μια αλλαγή παραδείγματος, με την επιστημολογική έννοια του όρου. Η κεντρική ιδέα της θεωρίας του Le Bon είναι, δηλαδή, ότι η συλλογική - ανορθολογική - συμπεριφορά διέπεται από μηχανισμούς και υπακούει σε νόμους τους οποίους δεν είναι σε θέση να μελετήσει ή /κ α ι να ερμηνεύσει η ατομι­ κή ψ υχολογία. Πρόκειται για μια σημαντική «α­ νακάλυψη» και καινοτομία που άλλαξε την πο­ ρεία της ψυχολογικής επιστήμης και οδήγησε στην εδραίωση και ανάπτυξη αυτού που σήμερα αποκαλούμε «Κοινωνική Ψυχολογία». Αν όμως η κοινωνική ψυχολογία ξεκίνησε από τη Γαλλία στα τέλη του 19ου αιώνα, σύντομα έ­ φυγε από κει και μεταφέρθηκε σε άλλη χώρα και σε άλλη Ή πειρο όπου και παρέμεινε για πολλές δεκαετίες: στις Η νωμένες Π ολιτείες της Αμερι­ κής. Το διηπειρωτικό αυτό ταξίδι δεν ήταν τυ­ χαίο ούτε άμοιρο συνεπειών. Οφείλεται κατ’ αρ­ χήν στο γεγονός ότι ο Le Bon, αν και πολυγραφότατος, υπήρξε πάντοτε μια περιθωριακή φυσιο­ γνωμία της γαλλικής διανόησης και δεν κατόρ­ θωσε ποτέ να εισέλθει στο άδυτο των γαλλικών πανεπιστημίων. Α υτός ο εξοστρακισμός που προκλήθηκε από μια ολόκληρη σειρά συγκυ­ ριών: γιατρός και αυτοδίδακτος ψυχολόγος που αμφισβήτησε την παντοδυναμία της ατομικής ψυχολογίας, ο Le Bon δεν κέρδισε ποτέ την ανα­ γνώριση του επιστημονικού κατεστημένου, παρά το γεγονός ότι όλο του το έργο είχε ταχθεί στην υπηρεσία της ανερχόμενης και κυρίαρχης, τότε, αστικής τάξης· η «θεωρία» του συνέπεσε με την ανάδυση μιας εξίσου ριζοσπαστικής, για την ε­ ποχή εκείνη, επιστήμης, της πολιτικής οικονο­ μίας, η οποία - πριμοδοτώντας τη σπουδαιότητα και σημασία των οικονομικώ ν παραγόντων ανέπτυσσε διαμετρικά αντίθετες απόψεις και π α­ ρουσίαζε ταυτόχρονα το αδιαφιλονίκητο πλεονέ­ κτημα μιας εσωτερικής συνοχής και επιστημονι­ κής αξιοπιστίας· η ψ υχολογία των μαζών ερχό­ ταν σε αντίθεση όχι μόνο με το ψυχολογικό κατε­ στημένο (πράγμα που προκάλεσε τον ενδοομαδικό της εξοστρακισμό) αλλά και με τις βα­ σικές αρχές της μαρξιστικής σκέψης, γεγονός που οδήγησε στους, διομαδικής υφής, διωγμούς της· τέλος, η κατά παράδοξο τρόπο εγκυρότητα των προβλέψεών της (παρά την εσφαλμένη θεω­

ρητική της υποδομή), η αποτελεσματικότητα της χρήσης της και, κυρίως, η έμφαση που έδινε στην ανορθολογικότητα της συλλογικής συμπεριφο­ ράς, της προσέδιδαν έναν χαρακτήρα επικινδυνότητας που δικαιολογούσε εύκολα την αποσιώ­ πησή της. Για τους ίδιους ακριβώς λόγους η ψυχολογία των μαζών, η σπουδαιότητα που έδινε, τουλάχι­ στον, στη συλλογική συμπεριφορά, μπόρεσε να μεταφυτευτεί με επιτυχία στην Αμερική. Ό χ ι ό­ μως χωρίς να υποστεί ορισμένες αλλοιώσεις. Η σπουδαιότερη απ’ όλες αφορούσε στη διάκριση ανάμεσα στην ορθολογική και ανορθολογική, αντίστοιχα, φύση της ατομικής και συλλογικής συμπεριφοράς: ενώ ο Le Bon επιχείρησε να θεμε­ λιώσει μια ψυχολογία του παράλογου, οι Cooley (1902), Baldwin (1911) και Ross (1912) που ε­ μ πνεύστηκαν από το έργο του Γάλλου θεωρητι­ κού και «δανείστηκαν» πολλές από τις αρχές του, συνετέλεσαν στην εκλογίκευση του ψυχο­

λογικού. Αναγνωρίζουν βέβαια την ανάμιξη του ψυχο­ λογικού στην παραγωγή των κοινωνικών συμπε­ ριφορών. Προτείνουν όμως ταυτόχρονα μια ιδιαί­ τερα ορθολογική προσέγγιση του ανθρώπου, προσέγγιση που σφράγισε την (αγγλο-σαξωνική, κυρίως) σύγχρονη κοινωνική ψ υχολογία. Έ ν­ νοιες όπω ς η υποβολή (Le Bon, 1895), η μίμηση και η συμμόρφωση (Tarde, 1890) εμφανίζονται ξανά στο έργο των προδρόμων της Αμερικανι­ κής Κοινωνικής Ψυχολογίας. Αποτελούν όμως αντικείμενο εκλογίκευσης, με την έννοια ότι η σπουδαιότητα και η σημασία τους είναι πλέον σχετική κι α ποτελούν εξαίρεση μάλλον παρά τον κανόνα. Ο Cooley (op. cit.), για παράδειγμα, αντιπαραθέτει στην υποβολή την έννοια της επιλο­ γής και της ελεύθερης βούλησης των ατόμων. Η υποβολή, γι’ αυτόν, είναι ένα παροδικό και μάλ­ λον αφύσικο φαινόμενο. Αντίθετα, το υποκείμενο είναι, κατά τη γνώμη του, ικανό να εκφράζει τη θέλησή του και να προβαίνει σε ένα αριθμό επιλο­ γών: μια απ’ αυτές είναι η δυνατότητα που έχει να διαλέξει α νάμεσα στις πολυάριθμες πιθανές υ­ ποβολές, αυτή που του ταιριάζει κι επιθυμεί να υ­ ποστεί... Ο Ross (op. cit.) μοιάζει άλλωστε να συμφωνεί με τον Cooley πάνω στο θέμα αυτό, συμπληρώνει όμω ς την εκλογικευτική του από­ πειρα πρεσβεύοντας πως στην υποβολή είναι κυ­ ρίως ευάλωτα τα «κατώτερα» άτομα: εξομοιώ­ νονται με άλλα λόγια εδώ για πρώτη φορά η α­ νορθολογικότητα και ο αυτοματισμός της συλ­ λογικής σκέψης με ιδιαίτερες ατομικές κατηγο­ ρίες· πρόκειται για μια προβληματική που για πολλά χρόνια δέσποζε (κι εξακολουθεί να δεσπό­ ζει) στην κοινωνική ψυχολογία. Σε ό,τι αφορά τη μίμηση η οποία, σύμφωνα (ιε τον Tarde (op. cit.), αποτελεί τον βασικό μηχανι­ σμό της κοινωνικής συμμόρφωσης και επιρροής,

αφιερωμα/19 η εκλογίκευση αυτή γίνεται ακόμη πιο σαφής. Ο Cooley εξακολουθεί να αντιπαραθέτει την ελεύθε­ ρη βούληση και τη συνειδητή διανοητική δραστη­ ριότητα των ατόμων, αρνούμενος έτσι τον αυτό­ ματο και ημιενστικτώδη χαρακτήρα της συλλο­ γικής σκέψης, έτσι όπω ς εμφανίζεται τουλάχι­ στον στην ψ υχολογία των μαζών. Με μια διαφο­ ρά όμως: αυτή η επιλογή και ελεύθερη βούληση είναι προσιτές μόνο σε μια μειοψηφία που προέρ­ χεται από τους κόλπους των πιο ευφυών ατόμων. Η πλειοψηφία, αντίθετα, δεν είναι σε θέση να επιδείξει παρόμοιες ικανότητες και παραμένει κατά συνέπεια ευάλωτη στους κινδύνους που επιση­ μαίνουν τόσο ο Tarde όσο κι ο Le Bon. Στο ίδιο πάντα σημείο, ο Baldwin (op. cit.) προχωράει ακόμη περισσότερο στην εκλογίκευση της ψ υχολογικής ευπάθειας που προκαλείται από τους νόμους της μίμησης. Συγκεκριμένα, απορ­ ρίπτει την ιδέα ότι η λειτουργία της κοινωνίας πη­ γάζει από τη μηχανική μίμηση, όπως την εννοεί ο Tarde, και θεωρεί ότι στις πιο «εξελιγμένες» κοινωνίες η μίμηση μπορεί να είναι νοήμων, σκεπτόμενη και συνειδητή, επιτρέποντας έτσι στο ά­ τομο να γίνει δημιουργικό, πρωτότυπο και εφευ­ ρετικό. Τόσο ο Cooley όσο και ο Baldwin υποστηρί­ ζουν, δηλαδή, θέσεις που πλησιάζουν τον κοινω­ νικό δαρβινισμό και μια ανακαινισμένη εκδοχή του ευγονισμού που τόση πέραση είχε στην εποχή τους. Η διαπίστωση είναι σημαντική και θα άξιζε ίσως να αναλύσει κανείς εκτενέστερα τις συνέπειές της. Ο χώ ρος όμως είναι περιορισμένος. Θα αρκεστούμε λοιπόν στην επισήμανσή της για να προχωρήσουμε σε άλλα θέματα που συνδέονται αμεσότερα με τους στόχους αυτού του κειμένου. Οι απόψεις λοιπόν των Αμερικανών προδρόμων της κοινωνικής ψυχολογίας για τα συλλογικά φαινόμενα τους οδήγησε να ενδιαφερθούν για ένα ακόμα φαινόμενο στο οποίο αναφέρονται κι επι­ χειρούν να αναλύσουν οι Γάλλοι «ομόλογοί» τους: πρόκειται για το φαινόμενο της συμμόρ­

φωσης. ρέπει να σημειωθεί εδώ ότι ο Ross κι ο Coo­ ley έχουν μια αμφίρροπη στάση απέναντι σ’ αυτό το φαινόμενο: από τη μια θεωρούν πως η συμμόρφωση αποτελεί παράγοντα διατήρησης της καθεστηκυίας τάξης και των κυρίαρχων α­ ξιών· από την άλλη, πρεσβεύουν ότι είναι ένδειξη ψυχολογικής αδυναμίας. Στην πραγματικότητα, η συνεισφορά τους βρίσκεται στη διάκριση την ο­ ποία κάνουν ανάμεσα στη συμμόρφωση και τη μη-συμμόρφωση. Η αμφιθυμία τους εκφράζεται λοιπόν με τον ακόλουθο τρόπο. Στο κοινωνιολο­ γικό επίπεδο εκθειάζουν τις επιπτώσεις της συμ­ μόρφωσης: διασφάλιση της κοινωνικής τάξης και ισορροπίας, εξίσωση των ατόμων προς τα πάνω, επίτευξη ομοιογένειας του κοινωνικού χώ­

Π

ρου, κ .λπ. Στο ψυχολογικό επίπεδο όμως διαχω­ ρίζουν τη θέση τους, με την έννοια ότι μέσα από τους μηχανισμούς που επικαλούνται για να ερμη­ νεύσουν τη διαδικασία της κοινωνικής συμμόρ­ φωσης διαφαίνεται μια σειρά αρνητικών αξιολο­ γήσεων. Ο Cooley, για παράδειγμα, θεωρεί πως ο βαθμός συμμόρφωσης ενός ατόμου είναι άμεση συνάρτηση της ψυχολογικής του ευπάθειας: συμ­ μορφώνεται επειδή φοβάται μην απορριφθεί από τους άλλους, μήπως πάψει να είναι αγαπητός, για οικονομία ενέργειας, από διανοητική οκνη­ ρία ή από έλλειψη αυτοπεποίθησης. Ό σ ο για τον Ross, υποστηρίζει πως μια από τις κύριες κινητή­ ριες δυνάμεις στις δυτικές κοινωνίες είναι η εντύ­ πωση που έχουν οι άνθρωποι (από την οποία α­ ντλούν υπερηφάνεια και αίσθηση υπεροχής) ότι είναι ίσοι μεταξύ τους. Προκαλείται έτσι μια ομοιογενοποίηση των συλλογικών ιδεών και συμ­ περιφορών όπου το άτομο χάνει την ατομικότητα και την ελεύθερη βούλησή του για να γίνει υποχεί­ ριο της γνώμης της πλειοψηφίας. Ανίκανο να πά­ ρει πρωτοβουλίες, συνηθίζει να υποτάσσεται στους άλλους, χάνει την αυτοπεποίθησή του και δεν μπορεί να αντιδράσει στην παντοδύναμη ε­ πιρροή του πλήθους. Με άλλα λόγια, η ψυχολογι­ κή εξάρτηση υπερισχύει πλέον της αυτόνομης και υπεύθυνης σκέψης: το άτομο σκέφτεται σαν τους άλλους γιατί θεωρεί ότι αφού είναι περισσό­ τεροι, έχουν οπωσδήποτε δίκιο. . Η μη-συμμόρφωση, πάλι, γίνεται κι αυτή αντι­ κείμενο μιας διμορφικής θεώρησης. Στο κοινω­ νιολογικό επίπεδο φέρεται να αποτελεί τις περισ­ σότερες φορές σοβαρούς κινδύνους για την κοι­ νωνική ισορροπία. Σε ορισμένες όμως περιπτώ­ σεις είναι σε θέση να προκαλέσει την αλλαγή και να οδηγήσει στην κοινωνική πρόοδο· κυρίως ό­ ταν προέρχεται από «ψηλά», όπω ς επισημαίνει ο Cooley, ή χαρακτηρίζει κάποια «ελίτ», όπως υ­ ποστηρίζει ο Ross. Πράγματι, στο ψυχολογικό ε­ πίπεδο, μας λέει ο πρώτος συγγραφέας, δεν μπο­ ρεί ο καθένας να αντισταθεί στη γενική τάση ο­ μοιομορφίας: η άρνηση κάποιου να συμμορφωθεί απαιτεί αρκετή αυτοπεποίθηση, ικανότητα εμμο­ νής στη γνώμη και τη στάση του, αντοχή στα ε­ μπόδια που θα συναντήσει στη διάρκεια της δια­ φοροποίησής του· η μη-συμμόρφωση, δεδομένων των δυσχερειών που συνεπιφέρει και της ψυχικής προσπάθειας που απαιτεί και παρά το γεγονός ό­ τι συμβάλλει σε μεγάλο βαθμό στην αυτοεπιβεβαίωση, δεν μπορεί παρά να αφορά πρόσωπα α­ νώτερης «φυλής» και πρόσωπα που καλούνται να κρατήσουν και να ασκήσουν την εξουσία. Ό ­ σο για τον Ross, συμπληρώνει αυτό το ψυχολογι­ κό προφίλ των ηγετών που σκιαγραφεί ο Cooley: πρεσβεύει ότι μια «ελίτ», μια μειοψηφία «ειδι­ κών», ανθρώπων με επάρκεια, μπορούν να αντισταθούν στην έλξη της συμβατικότητας χάρη στην αρραγή τους ατομικότητα, αποφεύγοντας

20/αφιερωμα έτσι τα λάθη που ενυπάρχουν σε κάθε συμμόρφω­ ση· καταλήγει τέλος να θεωρεί πως, γι’ αυτούς α­ κριβώς τους λόγους, η «αδαής» πλειοψηφία οφεί­ λει νά υπακούει σ ’ αυτές τις «ελίτ» αφού είναι οι μόνες που βρίσκονται κοντά στην αλήθεια. Από τα παραπάνω μπορούμε να συνάγουμε λοιπόν τα εξής: α) Η κοινωνική ψυχολογία ξεκίνησε στα τέλη του 19ου αιώνα από τη Γαλλία, με τη διαπίστωση της ανορθολογικής συλλογικής συμπεριφοράς και την ανεπάρκεια της ατομικής ψυχολογίας να εξηγήσει την ιδιαιτερότητα αυτή. β) Η κοινωνική ψυχολογία μεταφέρεται σύντο­ μα στην Αμερική όπου αναπαράγεται ο προβλη­ ματισμός γύρω από τα συλλογικά φαινόμενα αλ­ λά αλλοιώνεται η φυσιογνωμία του: επιτυγχάνε­ ται μια εκλογίκευση του (συλλογικού) ψυχολογι­ κού μέσα από την αποσιώπηση της ανορθολογικότητάς του, τη μονοσήμαντη αναγωγή του στους νόμους της ατομικής ψυχολογίας, την επι­ σήμανση και πριμοδότηση του κανόνα της αντι­ κειμενικότητας και της παντοδυναμίας της πλειοψηφίας αλλά, πάνω απ’ όλα, την έξαρση της ατομικότητας και την εξιδανίκευση της ορ­ θολογικής λειτουργίας της. Αν λοιπόν επιμείναμε, περισσότερο ίσως απ’ ό,τι έπρεπε, σ ’ αυτήν την «προϊστορία» της κοι­ νωνικής ψυχολογίας, το κάναμε γι’ αυτόν ακρι­ βώς το λόγο: επειδή η γεωγραφική μετατόπιση του κοινωνιοψυχολογικού προβληματισμού συνεπέφερε μια νοηματική μετάθεση και σημαντική (semantique) στρέβλωση, οι επιπτώσεις των ο­ ποίων σφράγισαν την πορεία της κοινωνικής ψυ­ χολογίας τουλάχιστον μέχρι τα τέλη της δεκαε­ τίας του ’60 και εξακολουθούν να είναι αισθητές μέχρι σήμερα. Πράγματι, αν η Αμερικανική1 κοινωνική ψυχολογία κέρδισε αναμφισβήτητα σε επιστημονική εγκυρότητα και αξιοπιστία, έχασε Οπωσδήποτε σε ευρηματικότητα και πρωτοτυ­ πία. Σε σημείο που, σήμερα ακόμη, οι κοινωνικοί ψυχολόγοι προβληματίζονται και αναζητούν τη (χαμένη;) ιδιαιτερότητα της επιστήμης τους. Εξηγούμαστε. Η έμφαση που δόθηκε στην ατο­ μικότητα, προϊόν της εκλογικευτικής προσέγγι­ σης της συλλογικής συμπεριφοράς, οδήγησε στην πριμοδότηση των ενδο-ατομικών ή, στην καλύτερη περίπτωση, διατομικών κοινωνιοψυχολογικών μηχανισμών, σε βάρος άλλων προσεγγί­ σεων στόχος των οποίων θα μπορούσε να ήταν η μελέτη φαινομένων που θα κινούνταν στη σφαίρα των διομαδικών σχέσεων ή, ακόμα, γιατί όχι, της ιδεολογίας. Η διαπίστωση δεν είναι καινούρια, ούτε καν αποτελεί πλέον αντικείμενο επιστημο­ λογικής πολεμικής. Ο Doise (1982) ή η Jahoda (1989) στην Ευρώπη, ο Sampson (1981) και ο Pepitone (1976) στην Αμερική, καταλήγουν σε ανάλο­ γα συμπεράσματα, αν και ξεκινά ο καθένας τους από διαφορετική θεώρηση των πραγμάτων: η

κοινωνική ψυχολογία έχει χάσει προ πολλού την κοινωνική της συνιστώσα και περιορίζεται σε μια ψυχολογίζουσα προσέγγιση η οποία αν κι ορισμέ­ νες φορές καταλήγει σε ενδιαφέρουσες θεωρίες και πρωτοπόρες εργασίες, οδηγεί συνήθως σε ε­ πιστημολογικά, θεωρητικά και μεθοδολογικά α­ διέξοδα. Δεν έχουμε παρά να ρίξουμε μια ματιά στις δη­ μοφιλέστερες και περισσότερο γνωστές θεωρίες της κοινωνικής ψυχολογίας για να βεβαιωθούμε για το αληθές αυτής της διαπίστωσης. Πράγματι, όλες αυτές οι θεωρίες, και πιο συγκεκριμένα η θε­ ωρία της γνωστικής ισορροπίας (Heider, 1946), η θωερία της γνωστικής ασυμφωνίας (Festinger, 1957), η θεωρία της κοινωνικής σύγκρισης (Fe­ stinger, 1954), η θεωρία της ψυχολογικής αναδραστικότητας (Brehm, 1966) και η θεωρία της κοι­ νωνικής απόδοσης (Heider, 1958· Johes & Davis 1965· Kelley, 1967) έχουν πολλά κοινά σημεία. Κατ’ αρχήν ότι εκπονήθηκαν όλες τους στην Α­ μερική, μέσα σε ένα διάστημα 20 ετών, από τα τέλη του δεύτερου παγκόσμιου πολέμου μέχρι τα μέσα της δεκαετίας του ’60· έπειτα, ότι - με ε­ ξαίρεση ίσως τη θεωρία του Brehm, η εμβέλεια και σπουδαιότητα της οποίας είναι μάλλον πε­ ριορισμένες - σφράγισαν όλες τους τον χώρο της κοινωνικής ψυχολογίας, δημιούργησαν «σχολή» και προκάλεσαν έναν τεράστιο αριθμό ερευνών (πειραματικών, στη μεγάλη τους πλειο­ ψηφία) οι οποίες τις τροφοδότησαν με σωρεία νέ­ ων δεδομένων και αναπαρήγαγαν το σκεπτικό τους αλλά και τα μεθοδολογικά ή επιστημολογι­ κά τους αδιέξοδα. Το κυριότερο όμως κοινό τους στοιχείο είναι πως, όλες τους, επικεντρώθηκαν στο επίπεδο των ενδο-ατομικών μηχανισμών, ή των διατομικών σχέσεων, αγνοώντας παντελώς τη συμμετοχή πιο «κοινωνικών» παραγόντων στη δημιουργία και λειτουργία των φαινομένων που επιχειρούν να μελετήσουν. Έ χουν με άλλα

αφιερωμα/21

λόγια ως κοινό παρονομαστή τη θεώρηση, σύμ­ φωνα με την οποία η συλλογική συμπεριφορά της οποίας αναλύει η καθεμιά κάποια εκδοχή αποτελεί προϊόν ορισμένων ατομικών διεργα­ σιών και αυστηρά γνωστικών επεξεργασιών που λειτουργούν ανεξάρτητα από το κοινωνικό πλαί­ σιο μέσα στο οποίο εγγράφονται. Ακολουθούν κατ’ αυτόν τον τρόπο την παράδοση των πρωτο­ πόρων Αμερικανών κοινωνικών ψυχολόγων: πρι­ μοδοτούν την ατομικότητα και εκλογικεύουν τη συλλογικότητα τοποθετώντας τη μέσα σε κοινω­ νικά στεγανά. Η θεωρία της γνωστικής ισορροπίας του Heider (1946) αποτελεί το πρότυπο όλων αυτών των θεωριών, το καλούπι κατά κάποιο τρόπο πάνω στο οποίο διαμορφώθηκαν και ανδρώθηκαν. Σύμφωνα με τη θεωρία αυτή, οι εκτιμήσεις ή προσδοκίες ενός ατόμου αναφορικά με κάποια όψη του κοινωνικού του περιβάλλοντος δεν πρέ­ πει να έρχονται σε αντίθεση με τις εκτιμήσεις ή προσδοκίες που αφορούν σε άλλες του όψεις. Αν υπάρχει κάποια αντίφαση, ορισμένες δυνάμεις ε­ πιχειρούν να επαναφέρουν την ισορροπία μετα­ βάλλοντας τις σχέσεις ανάμεσα στα διάφορα στοιχεία του περιβάλλοντος, ή μεταβάλλοντας τις παραστάσεις που έχει το άτομο για τις σ χέ­ σεις αυτές. Η θεωρία της γνωστικής ασυμφωνίας του Festinger (1957) αποτελεί ίσως το καλύτερο και διασημότερο παράδειγμα εφαρμογής της αρ­ χής αυτής. Πράγματι, σύμφωνα με τη θεωρία αυ­ τή, το άτομο έχει την τάση να μειώνει την ασυμ­ φωνία που μπορεί να δημιουργηθεί μεταξύ δύο γνωστικών στοιχείων2 αντιφατικών το ένα με το άλλο, είτε προσθέτοντας νέα γνωστικά στοιχεία, είτε μετατρέποντας τα ήδη υπάρχοντα. Είναι πε­ ριττό να επιμείνουμε ιδιαίτερα στην αποχή ο­ ποιοσδήποτε έστω κοινωνιολογίζουσας, αν όχι κοινωνικής, προβληματικής, στη θεωρία αυτή. Πρέπει όμως να σημειώσουμε εδώ ότι πίσω από

22!αφιέρωμα την ασεπτική αυτή διατύπωση κρύβεται μια δυ­ ναμική προσέγγιση της συλλογικής συμπεριφο­ ράς, κι αυτό, παρά το γεγονός ότι η προτεινόμενη ερμηνεία περιορίζεται αυστηρά στο γνωστικό και μόνο επίπεδο. Πέρα από τις επιστημολογικές της αδυναμίες (ποια θεωρία άλλωστε δεν έχει;) η θεωρία της γνωστικής ασυμφωνίας παρουσιάζει το αδιαφιλονίκητο πλεονέκτημα να εξηγεί ένα τμήμα της διαδικασίας εκλογίκευσης που χαρα­ κτηρίζει τη συλλογική συμπεριφορά: συχνά οι άνθρωποι, πρεσβεύει ο Festinger, συμπεριφέρονται με τρόπο αντίθετο προς τις απόψεις τους, δημιουργώντας έτσι μια δυσάρεστη κατάσταση η οποία οφείλεται στη διάσταση ανάμεσα στο λέγειν και το πράττειν. Δημιουργείται τότε η ανά­ γκη επίλυσης αυτής της ασυμφωνίας. Ό πω ς, λοιπόν, δεν μπορούμε πλέον να αποσύρουμε τη συμπεριφορά μας (ό,τι έγινε έγινε, δε λέμε;), θα προσαρμόσουμε τις νέες μας ιδέες σ ’ αυτήν τη μέχρι τώρα μάλλον παράλογη συμπεριφορά: θ’ αλλάξουμε γνώμη. Έ χουμε δηλαδή να κάνουμε εδώ με ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα επιστη­ μολογικής διάζευξης ανάμεσα στο φαινόμενο που μελετά ο κοινωνικός ψυχολόγος και την ερ­ μηνεία που προτείνει για να την εξηγήσει... Ανάλογη περίπτωση είναι και η θεωρία της ψυ­ χολογικής αναδραστικότητας του Brehm (1966). Βασίζεται κι αυτή πάνω στην αρχή της αναγκαιό­ τητας μιας ενδο-ατομικής ισορροπίας. Σύμφωνα λοιπόν μ’ αυτή τη θεωρία, κάθε φορά που μια προσιτή συμπεριφορά αποσύρεται ή κινδυνεύει να αποσυρθεί από το πεδίο ταιν δυνατοτήτων ε­ νός ατόμου, το άτομο αυτό νιώθει ότι περιορίζε­ ται η ελευθερία του, γεγονός που τον οδηγεί σε μια κατάσταση ψυχολογικής αναδραστικότητας η οποία εκφράζεται με την τάση ανάκτησης της χαμένης ελευθερίας. Με άλλα λόγια, ο Brehm υ­ ποστηρίζει ότι όταν μας απαγορεύουν να κάνου­ με κάτι που θέλουμε, έχουμε την τάση να μην υ­ πακούμε στην εντολή αυτή αλλά, αντίθετα, να ε­ πιδιώκουμε ακόμη περισσότερο να εκπληρώσου­ με την απαγορευμένη συμπεριφορά. Προτείνει, δηλαδή, μια θεωρία της ελευθερίας του ατόμου ό ­ που την κυρίαρχη θέση έχει, για άλλη μια φορά, η έννοια της ατομικότητας. Κι όμως, η ενδοατομική αυτή ανάκτηση της ελευθερίας μας επη­ ρεάζεται άμεσα από εξωγενείς παράγοντες (Παπαστάμου, 1989) τους οποίους επιμένει να απο­ σιωπά ο Brehm. ς περάσουμε τώρα στην άλλη θεωρία του Festinger (1954), τη θεωρία της κοινωνικής σύγκρισης. Αυτό που είναι ενδιαφέρον στην περί­ πτωση αυτή είναι ότι, για άλλη μια φορά, προτίθεται να εξηγήσει φαινόμενα που κινούνται στη σφαίρα της «ιδεολογίας» και των διομαδικών σχέσεων μέσα από την αναγωγή τους σε εν δ ο -' ατομικούς και διατομικούς μηχανισμούς. Η θεω­

Α

ρία της κοινωνικής σύγκρισης διακρίνει λοιπόν τη λεγάμενη «φυσική» πραγματικότητα από την «κοινωνική» πραγματικότητα, θεωρώντας ότι η πρώτη χαρακτηρίζεται από την ύπαρξη ορισμέ­ νων κριτηρίων αντικειμενικότητας ενώ η δεύτερη διακρίνεται για την παντελή απουσία παρόμοιων κριτηρίων. Βασική αρχή, αξίωμα θα λέγαμε, της θεωρίας, είναι η άποψη πως οι άνθρωποι έχουν την τάση να ελέγχουν (κι αν μπορούν να επιβε­ βαιώνουν) τις απόψεις και γνώμες τους· επειδή λοιπόν στην κοινωνική πραγματικότητα μέσα στην οποία εγγράφονται αυτές οι γνώμες, στά­ σεις και απόψεις δεν υπάρχει κάποιο κριτήριο αντικειμενικότητας, τα άτομα έχουν την τάση να το κατασκευάζουν. Η κατασκευή αυτή γίνεται μέσα από τη διαδικασία σύγκρισης: συγκρίνουμε δηλαδή τις απόψεις μας με τις απόψεις άλλων α­ τόμων. Ό χ ι όμως οποιουδήποτε άλλου· τις συ­ γκρίνουμε με τις απόψεις όσων σκέφτονται λίγο ή πολύ σαν κι εμάς. Με άλλα λόγια, η διαδικασία της κοινωνικής σύγκρισης, μας λέει ο Festinger, συμμετέχει ενεργά στην κοινωνική ομοιογενοποίηση και ομοιομορφία. Αυτό που προέχει στην κοινωνική πραγματικότητα είναι ο κανόνας της αντικειμενικότητας, κριτήριο της οποίας, απου­ σία άλλου, γίνεται η πλειοψηφία: όσοι περισσότε­ ροι πιστεύουν τα ίδια πράγματα, τόσες μεγαλύτε­ ρες πιθανότητες υπάρχουν οι πεποιθήσεις αυτές να είναι σωστές. Ας σημειωθεί ότι η θεωρία αυτή εγγράφεται άμεσα στην οπτική του Ross για τη σπουδαιότητα της πλειοψηφίας κι έχει εξίσου ά­ μεσες επιπτώσεις στο κυρίαρχο μοντέλο κοινωνι­ κής επιρροής. Θα επανέλθουμε όμως αργότερα σ’ αυτό. Μια άλλη σημαντική θεωρία της «Αμερικάνι­ κης» κοινωνικής ψυχολογίας, είναι η θεωρία της κοινωνικής απόδοσης (Heider, 1958· Jones & Davis, 1965· Kelley, 1967). Ξεκινάει από τη διαπί­ στωση ότι τα άτομα ψάχνουν πάντοτε να κατα­ λάβουν τα αίτια τόσο της δικής τους συμπεριφο­ ράς, όσο και της συμπεριφοράς των άλλων. Οι «ερμηνείες» αυτές είναι προϊόν γνωστικών (ενδοατομικών) διεργασιών των πληροφοριών που έ­ χουμε στη διάθεσή μας, άμεση συνάρτηση των ο­ ποίων είναι το είδος απόδοσης στο οποίο κατα­ λήγουμε: είτε αποδίδουμε τα αίτια μιας συμπερι­ φοράς σε εξωγενείς παράγοντες (μιλάμε τότε για «εσωτερική» απόδοση) όπως οι συνθήκες κάτω από τις οποίες εξελίσσεται κάποια συμπεριφορά, είτε σε ενδογενείς παράγοντες (μιλάμε τότε για ε­ σωτερική συμπεριφορά), όπως τα ψυχολογικά χαρακτηριστικά αυτού του οποίου παρατηρούμε - και ερμηνεύουμε - τη συμπεριφορά. Κατά πε­ ρίεργο τρόπο, το πιο ενδιαφέρον σημείο αυτών των θεωριών (το πιο αμφιλεγόμενο επίσης) είναι αυτό που αποκαλείται «θεμελιώδες σφάλμα από­ δοσης» (Ross, 1977) και το οποίο συνίσταται στην προτίμηση που δείχνουν τα άτομα να προ­

αφιερωμα/23 σφεύγουν σε εσωτερικές αποδόσεις, ακόμη κι ό­ ταν η εξωγενής προέλευση μιας συμπεριφοράς εί­ ναι εμφανής. Το γεγονός ότι η ερμηνευτική διαδι­ κασία παύει να ανταποκρίνεται στους κανόνες της ορθολογικότητας στους οποίους βασίζονται οι θεωρίες απόδοσης (το μοντέλο του Kelley 1967 - , για παράδειγμα, θεωρεί ότι τα άτομα λει­ τουργούν στη συγκεκριμένη περίπτωση ως στατιστικολόγοι, εφαρμόζοντας τις αρχές του τεστ διακύμανσης...), οδήγησε τους ερευνητές σε μια εκλογίκευση αυτού του θεμελιώδους σφάλματος, απογυμνώνοντάς το από κάθε μη γνωστικό ντε­ τερμινισμό. Δεν θα μπορούσαμε να σκιαγραφήσουμε την Αμερικανική κοινωνική ψυχολογία χωρίς να α­ ναφερθούμε στο λεγόμενο λειτουργιστικό μοντέ­ λο κοινωνικής επιρροής το οποίο εμπνέεται από τα γραπτά των Baldwin, Cooley και Ross, αλλά και διακατέχεται τόσο από την γενική αρχή της αναγκαιότητας μιας ενδο- και εξω-ατομικής ι­ σορροπίας (Heider, 1946), όσο κι από τη θεωρία της κοινωνικής σύγκρισης του Festinger (op. cit.). Πράγματι, στο μοντέλο αυτό βρίσκουμε όλα τα στοιχεία που παρουσιάσαμε πιο πριν, εδραιωμέ­ να όμως αυτή τη φορά από πληθώρα πειραματι­ κών ευρημάτων: την ταύτιση των διαδικασιών ε­ πιρροής με την υπεροχή της πλειοψηφίας, την ά­ ποψη ότι η επιρροή καταλήγει αναγκαστικά στην κοινωνική συμμόρφωση, τη σπουδαιότητα της αντικειμενικότητας και την αναζήτησή της από το σύνολο των κοινωνικών φορέων, την πριμοδό­ τηση της κοινωνικής ομοιομορφίας, την ανα­ γκαιότητα μιας σχέσης εξάρτησης μεταξύ του πομπού και του δέκτη ενός μηνύματος επιρροής, την αποκλειστική επικέντρωση του ενδιαφέρο­ ντος των κοινωνικών ψυχολόγων στις διατομικές σχέσεις και τις ενδο-ατομικές γνωστικές διεργασίες, κ.λπ. Πρόκειται για ένα μοντέλο που προκάλεσε έ­ ναν τεράστιο όγκο πειραματικών ερευνών και δέ­ σποσε για πολλές δεκαετίες στο χώρο της κοινω­ νικής ψυχολογίας. Ερευνητές όπως ο Asch, ο Hollander διενέργησαν πολυάριθμα πειράματα και παρήγαγαν πληθώρα ευρημάτων που τροφο­ δότησαν την εκλογίκευση του ψυχολογικού και εδραίωσαν την άποψη ότι η συλλογική συμπερι­ φορά είναι κατά βάση ορθολογική στη λειτουργία της και ανάγεται σε απλούς αλλά γενικεύσιμους νόμους της ατομικής ψυχολογίας. Ο Milgram (1974) ίσως, υπήρξε ο μόνος εκπρόσω πος του μοντέλου αυτού που κατέδειξε την ανορθολογικότητα της κοινωνικής επιρροής και την ασυνέ­ πεια - γνωστική και συγκινησιακή - του συλ­ λογικού υποκειμένου. Δεν στάθηκε όμως ικανός να θεωρητικοποιήσει την ανορθολογικότητα αυ­ τή και κατέφυγε σε ταυτολογικές και ελάχιστα ι­ κανοποιητικές θεωρητικές εξηγήσεις.3 Φτάνουμε έτσι πια στο επίμαχο θέμα της διη­

πειρωτικής και διεπιστημολογικής περιπλάνη­ σης της κοινωνικής ψυχολογίας. Μετά τη μετα­ νάστευση της κοινωνικής ψυχολογίας στην Αμε­ ρική και την εδραίωσή της εκεί, επιστρέφει πλέον στην Ευρώπη όπου, τα τελευταία 20 χρόνια ανα­ πτύσσεται ολοένα και με πιο ανεξάρτητο τρόπο κι αποδεσμεύεται σιγά-σιγά από την επικυριαρ­ χία της ιδιαιτερότητας την οποία είχε προσλάβει κατά την παραμονή της στις Η .Π .Α. Βέβαια, η αποδέσμευσή της αυτή δεν έχει φτάσει στο ση­ μείο να αίρει την εκλογίκευση του ψυχολογικού που χαρακτηρίζει την κοινωνιοψυχολογική σκέ­ ψη. Οδεύει όμως όλο και περισσότερο προς την αποδοχή της ψυχολογίας του παράλογου (συλλο­ γικού). Α λλά, κυρίως, αρχίζει να εισάγει κοινωνιοψυχολογικούς μηχανισμούς που δεν περιορί­ ζονται στο ενδο-ατομικό ή διατομικό επίπεδο και εντάσσονται αμεσότερα στη σφαίρα των διομαδικών σχέσεων και της ιδεολογίας. Αυτό που παρατηρείται δηλαδή δεν είναι τόσο η ανακάλυψη καινούριων φαινομένων όσο η εκπόνηση νέων ευ­ ρύτερων μοντέλων ικανών να προσφέρουν μια συνολικότερη έποψη της κοινωνιοψυχολογικής πραγματικότητας· ικανών, ακόμη, να προβούν σε μια μετα-ανάγνωση ήδη γνωστών φαινομέ­ νω ν- πάνω απ’ όλα όμως, τα μοντέλα αυτά τεί­ νουν προς την αλλαγή του κυρίαρχου κοινωνιοψυχολογικού παραδείγματος, όπου εγκαταλείπεται η πριμοδότηση του ενός ή άλλου επιπέδου α­ νάλυσης και επιχειρείται η θεωρητική και μεθο­ δολογική τους διάρθρωση (Doise, 1982). Μια από τις σαφέστερες περιπτώσεις είναι το γενετικό μοντέλο κοινωνικής επιρροής (Moscovici, 1979· 1980) το οποίο προτείνει μια νέα ανάγνωση - σε επιστημολογικό επίπεδο - των πειραμάτων του Asch (1956), «ανακαλύπτει» τη δυνατότητα άσκησης μειονοτικής επιρροής και προκαλεί τομή στην κοινωνική ψυχολογία της ε­ πιρροής και της επικοινωνίας. Συγκεκριμένα, δείχνει πως η επιρροή δεν είναι συνώνυμη της συμμόρφωσης αλλά περιλαμβάνει και την καινο­ τομία, πως η κοινωνική και γνωστική σύγκρουση είναι σε θέση να ελευθερώσει «νέες» αποκρίσεις, πως, τέλος, η ρωγμή που μπορεί να δημιουργηθεί στην κοινωνική ομοιομορφία έχει την ικανότητα να προκαλέσει την κοινωνική αλλαγή, όχι μόνο στο επίπεδο της γνώμης και των στάσεων αλλά, κυρίως, στο επίπεδο των κοινωνικών αναπαρα­ στάσεων και, γενικότερα, στο επίπεδο του κώδι­ κα πρόσληψης της κοινωνιοψυχολογικής πραγ­ ματικότητας. Σε μικρότερη κλίμακα, κάτι παρόμοιο συμβαί­ νει με τα περισσότερα «αμερικανικά» κυρίαρχα μέχρι πρότινος κοινωνιοψυχολογικά μοντέλα. Στην περίπτωση, για παράδειγμα, της θεωρίας της κοινωνικής σύγκρισης του Festinger, αμφι­ σβητείται η διχοτόμηση της πραγματικότητας σε φυσική και κοινωνική και προτείνεται η αντικα­

24/αφιερω μα τάστασή της από την «κοινωνιοψυχολογική» πραγματικότητα (Tajfel, 1972) όπου η ίδια η έν­ νοια της αντικειμενικότητας χάνει την παγκο­ σμιότητα της και προσλαμβάνει μια σχετικοποιημένη σπουδαιότητα- αποδεικνύεται επίσης πως η κοινωνική σύγκριση δεν συμμετέχει μονοσή­ μαντα στην κοινωνική συμμόρφωση αλλά και στην κοινωνική κινητικότητα: με άλλα λόγια, δεν καταλήγει αναγκαστικά και μόνο στην ο­ μοιομορφία αλλά μπορεί να οδηγήσει εξίσου συ­ χνά (όταν, τουλάχιστον, αυτός που εμπλέκεται στη διαδικασία σύγκρισης μειονεκτεί κοινωνικά) και στην κοινωνική διαφοροποίηση (Lemaine, 1966· 1974· Lemaine et al., 1969· 1971-72· 1982). Η θεωρία της γνωστικής ασυμφωνίας, πάλι η οποία, αν και σφράγισε για πολλές δεκαετίες την ερευνητική παραγωγή στην κοινωνική ψυχο­ λογία έφτασε σε θεωρητικά και επιστημολογικά αδιέξοδα —, τοποθετήθηκε σε νέα βάση χάρη στις εργασίες του Poitou (1974) και των Beauvois και Joule (1987), με την έννοια ότι αποδεσμεύτη­ κε από την προσήλωσή της στο ενδο-ατομικό και αυστηρά γνωστικό επίπεδο για να ενταχθεί αμε­ σότερα στη λειτουργία της ιδεολογίας ως κατεξοχήν εκλογικευτική διαδικασία. Ανάλογη κριτι­ κή ασκήθηκε και στη θεωρία της ψυχολογικής αναδραστικότητας (Moscovici & Plon, 1968). Με τη μόνη διαφορά ότι στην περίπτωση αυτή εγκαταλείφθηκε πλήρως εξαιτίας της επιστημολογι­ κής ανέχειας και της θεωρητικής της ανε­ πάρκειας. Δεν πρέπει να ξεχάσουμε, τέλος, τις θεωρίες της κοινωνικής απόδοσης οι οποίες, αν μη τι άλ­ λο, δεν είχαν τίποτε το κοινωνικό στη διατύπωσή τους (Apfelbaum & Herzlich, 1970-71). Πράγματι, σε ένα πρώτο επίπεδο επιχειρήθηκε η διεύρυνσή τους ενσωματώνοντας συστηματικά την κοινωνι­ κή διάσταση η οποία τους έλειπε (Jaspars Finchan & Hewstone, 1983). Σε ένα δεύτερο επίπεδο, ό­ μως, αμφισβητήθηκε η ευρηματικότητά τους, α­ φού η ανικανότητά τους να προβλέψουν και να ε­ ξηγήσουν το θεμελιώδες σφάλμα απόδοσης φά­ νηκε να οφείλεται στην έμφαση που έδιναν στις γνωστικές ενδο-ατομικές λειτουργίες, ενώ αντί­ Σημειώσεις 1. Θα θέλαμε να διευκρινίσουμε εδώ ότι η διάκριση ανάμεσα σε Αμερικανική και Ευρωπαϊκή κοινωνική ψυχολογία είναι σχηματική, αν κι όπως θα δοόμε υπάρχουν σημαντικές δια­ φορές μεταξύ των δόο θεωρήσεων. Οι δύο αυτοί χώροι είναι λιγότερο αμιγείς απ’ όσο αφήνεται ίσως να εννοηθεί. Ο ανα­ γνώστης θα πρέπει λοιπόν να ’χει στο νου του πως όταν μι­ λάμε για Αμερικανική και Ευρωπαϊκή κοινωνική ψυχολοϊώΟ χώρωνΡ0μ<ϊστε ° Πς αντίστοιχε^ ορθοδοξίες των δύο αυ2. Γνωστικό στοιχείο είναι, πρεσβεύει ο Festinger, ο,τιδήποτε μπορεί να αποτελέσει αντικείμενο γνώσης: συμπεριφορά, γνώμες, πεποιθήσεις, ποινές, αίσθηση πόνου κ.λπ.

3. Για περισσότερες λεπτομέρειες βλ. Σ. Παπαστάμου, Εγχει­

θετα η εισαγωγή του ιδεολογικού επιπέδου ανά­ λυσης ήταν σε θέση να αίρει το θεωρητικό τους α­ διέξοδο (Beauvois, 1982). Η κριτική αυτή οδήγη­ σε, τέλος, στην «ανακάλυψη» ενός νέου φαινομέ­ νου, της ψυχολογιοποίησης (Papastamou, 1986· 1987· Παπαστάμου, 1989) όπου διαφαίνονται από τη μια μεριά η κανονιστική προέλευση και η εκλογικευτική λειτουργία της προσήλωσής μας σε ενδογενή αίτια όταν προσπαθούμε να εξηγήσου­ με τη συμπεριφορά των άλλων, κι απ’ την άλλη αναλύονται οι επιπτώσεις του «θεμελιώδους σφάλματος» στο επίπεδο της κοινωνικής επιρ­ ροής και επικοινωνίας. Θα μπορούσαμε να συνεχίσουμε έτσι για πολύ ακόμη. Θα σταματήσουμε όμως εδώ επισημαίνοντας ότι η αλλαγή παραδείγματος που«επιχειρείται αυτή τη στιγμή από την «Ευρωπαϊκή» κοι­ νωνική ψυχολογία δεν υπονοεί κατά κανένα τρό­ πο κάποια υπεροχή της απέναντι στην «Αμερικα­ νική» κοινωνική ψυχολογία. Αν υπάρχει αυτός ο διαχωρισμός, ο οποίος ούτε στεγανός είναι, ούτε καθοριστικός, αυτό συμβαίνει επειδή η επιστημο­ νική παραγωγή - ιδιαίτερα στις κοινωνικές επι­ στήμες και στις επιστήμες του ανθρώπου - είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με το γενικότερο κοινωνι­ κό, πολιτικό και πολιτισμικό πλαίσιο μέσα στο οποίο εγγράφεται. Η αποσιώπηση του γεγονότος αυτού δεν αναιρεί την ασάφεια που υπάρχει ανά­ μεσα στην «ιδεολογία» και τη θεωρία στις κοινω­ νικές επιστήμες, ούτε προσδίδει στις τελευταίες την επίφαση της επιστημονικότητας που τόσο καιρό αναζητούν. Είναι γεγονός πως η Αμερικα­ νική κοινωνία, ειδικότερα μέχρι τα τέλη της δε­ καετίας του ’60, είχε άλλες ιδιαιτερότητες και έ­ θετε άλλους στόχους απ’ την Ευρωπαϊκή πραγ­ ματικότητα των δεκαετιών ’70 και ’80. Ή τα ν «μοιραίο», λοιπόν, η διαφοροποίηση αυτή να γί­ νεται αισθητή και στο χώρο της κοινωνικής ψυ­ χολογίας. Ά λλω στε, ας μην ξεχνάμε, πως η κοι­ νωνική ψυχολογία δεν είναι τίποτε περισσότερο και τίποτε λιγότερο από την επιστήμη της ιδεο­ λογίας και της επικοινωνίας με αποκλειστικό αν­ τικείμενο τη γένεση, τη δομή και τη λειτουργία τους.

ρίδιο Κοινωνικής Ψυχολογίας, Αθήνα, 1989, εκδόσεις Οδυσσέας. Βιβλιογραφία Apfelbaum, Ε. & Herzlich, C. La theorie de Tattribution en psychologie sociale. Bulletin de Psychologie, 1970-71, 24 961-976.

Asch, S.E. Studies on independence and conformity: a minority of one against an unanymous majority. Psychological Monographs, 1956, 70, no. 416.

Baldwin, J.M. The individual and society. Boston: R.G. Badger, The Durham Press, 1911.

Beauvois, J-L. La psychologie quotidienne. Paris: Presses Universitaires de France, 1984.

αφιερωμα/25 Beauvois, J-L. & Joule, R. Soumission et ideologies. Paris: Presses Universitaires de France, 1981.

Brehm, J.W. A theory o f psychological reactance. New York: Academic Press, 1966.

Cooley, C.H. Human nature and the social order. New York: Charles Scrinbver‘s Sons, 1908.

Doise, W. I/explication en psychologie sociale. Paris: Presses Universitaires de France, 1982.

Festinger, L. A theory of social comparison processes. Human Relations, 1954, 7, 117-140.

Festinger, L. A theory o f cognitive dissonance. Evanston, 111.: Row et Peterson, 1957.

Heider, F. Attitudes and cognitive organization. Journal o f Psychology, 1946, 21, 107-112.

Heider, F. The psychology o f interpersonal relations. New York: John Wiley & Sons, 1958.

Jahoda, M. Why a non-reductionist social psychology is almost too difficult to be tackled but too fascinating to be left alone.

British Journal o f Social Psychology, 1989, 28, 71-78.

Jaspars, J., Findham, F.D. & Hewstone, M. (eds). Attribution theory and research: conceptual developmental and social dimensions. New York: Academic Press, 1983.

Jones, E.E. & Davis, K.E. From acts to dispositions: the attribution process in person perception. In L. Berkowitz (ed.), Advances in Experimental Social Psychology (Vol. 2).

New York: Academic Press.

Kelley, H.H. Attribution theory, in social psychology. In L. Levine (ed.), Nebraska Symposium Motivation.Lincoln: University of Nebraska Press, 1967.

Kuhn, T.S. The structure o f scientific revolutions. Chicago: University of Chicago Press, 1962.

Lemaine, G. Inegalite, comparaison et incomparabilite: Esquisse d’une thtorie de l’originaliti sociale. Bulletin de Psychologie, 1966, 20, 24-32.

Lemaine, G. Social differentiation and social originality.

European Journal o f Social Psychology, 1974, 4, 17-52.

Lemaine, G., Desportes, J.P. & Louarn J.P. Role de la cohesion et de la differenciation hierarchique dans le processus

d’influence sociale. Bulletin du Centre d ’ Etudes et de Recherches Psychologiques, 1969, 18, 237-253.

Lemaine, G. & Kastersztein, J. Recherches sur l’originalite sociale, la differenciation et l’incomparabiliti. Bulletin de Psychologie, 1971-72, 13, 673-693.

Lemaine, G., Darmon, G. & El Nemer, S. Noopolis. Les laboratoires de recherche fondamentaie: de I’atelier a l ’usine.

Paris, Editions du CNRS, 1982.

Milgram, S. Obedience to authority.New York: Harper and Row, 1974.

Moscovici, S. Psychologie des minoritis actives. Paris: Presses Universitaires de France, 1979.

Moscovici, S. Toward a theory of conversion behavior. In L. Berkowitz (Ed.), Advances in Experimental Social Psychology (Vol. 13). New York: Academic Press, 1980.

Moscovici, S. & Plon, M. Choix et autonomie de sujet: la thiorie ce la reactance psychologique. Annie Psychologique, 1968,2, 467-490.

Papastamou, S. Psychologization and processes of minority and majority influence. European Journal o f Social Psychology, 1986, 16, 165-180.

Papastamou, S. Psychologisation et conversion. In S. Moscovici & G. Mugny (Eds.), Psychologie de la conversion. Cousset: Delval, 1987.

Pepitone, A. Toward a normative and comparative biocultural social psychology. Journal o f Personality and Social Psychology, 1976, 36, 641-653.

Poitou, J.P. La dissonance cognitive. Paris: Armand Colin, 1974.

Ross, E.E. The intuitive psychologist and his shortcomings. In L. Berkowitz (ed.). Advances in Experimental Social Psychology. New York, Adademic Press, 1977.

Ross, E.A. Social Psychology.New York: Macmillan company, 1908.

Sampson, E.E. Cognitive psychology as ideology. American Psychologist, 1981, 730-743.

Tajfel, H. La categorisation sociale. In S. Moscovici (ed.), Introduction: la psychologie sociale (Vol. 1). Paris: Larousse, 1972.

Tarde, G. Les lois de Limitation. Paris: Alcan, 1890.

a # * ΔΙΑΒΑΖΩ % ΔΕΚΑΠΕΝΘΗΜΕΡΗ ΕΠΙΘΕΩΡΗΣΗ TOY ΒΙΒΛΙΟΥ

Φ

Παρακαταθήκη

%

παλαιών τευχών ΒΙΒΛΙΟΠΩΛΕΙΟ ΣΟΛΩΝΟΣ 116 - ΑΘΗΝΑ 106 81 - ΤΗΛ.: 36.10.366, FAX: 36.28.938

26/αφιε

Serge Moscovici*

Μελλοντικές προοπτικές _______στην______ κοινωνική ψυχολογία'*1 * Διευθυντής Σπουδών στην ficole des Hautes Etudes en Sciences Sofiales, Παρίσι.

1. Στο P. Faisse (Ed.) Psychologie de demain, Paris: Universitaires de France, 1982.

αφιερωμα/27

Ιτ Μ ε μεγάλο δισταγμό μπορεί κα­ νείς να επιχειρήσει να προβλέψει τον μελλοντικό προσανατολισμό ε ­ νός επιστημονικού κλάδου στα πλαίσια του οποίου εργάζεται πολύ καιρό και γνωρίζει καλά. Οι αποτυ­ χημένες προβλέψεις που γίνονται την εποχή μας σε κάνουν να είσαι προσεκτικός, ακόμα και δύσπιστος, απέναντι σε κάθε απόπειρα ανάγνω­ σης του μέλλοντος μέσα από το πα­ ρόν. Στην πραγματικότητα, τις πε­ ρισσότερες φορές... Κάνουμε λες κι όλα τα πράγματα μένουν όπως είναι εκτός από ένα που αλλάζει. Αυτή ό­ μως η υπόθεση, χωρίς την οποία δε νοείται η πρόβλεψη, αποδεικνύεται συχνά εσφαλμένη. Έτσι ώστε, μπροστά σε τόσες διαψεύσεις, κα­ ταλήγουμε να πούμε ότι, τελικά, προβλέπουμε μόνο το παρελθόν.

Φ

υσικά, η υπόθεση που υποχρεω νόμαστε να κάνουμε είναι ότι θα υπάρχει στο μέλλον μια ψυχολογία ικανή ν ’ αντισταθεί σε όλες τις καταιγίδες. Αυτή όμως η υπόθεση μου φαίνεται πολύ εύθραυστη. Ιδού το γιατί. Η ψυχολογία υ­ πάρχει εδώ κι έναν αιώνα περίπου. Α κόμα και για μια θετική επιστήμη, είναι πολύ. Είναι λοιπόν πολύ πιθανό να αναδιπλωθεί ως επιστήμη έρευ­ νας και να συνεχίσει να υπάρχει, όπως η κλασι­ κή μηχανική ή η εξελικτική βιολογία, ως επιστή­ μη διδασκαλίας και εφαρμογής. Δεν πρέπει κα­ τά κανένα τρόπο να βαυκαλιζόμαστε από τον καλπάζοντα πληθωρισμό βιβλίων, περιοδικών, άρθρων ή τον μεγάλο αριθμό ερευνητών. Οφείλε­ ται κατ’ αρχήν σε μια κατακτητική επαγγελματικοποίηση που παρουσιάζει το πλεονέκτημα ότι

βελτιώνει τους κανόνες επιλογής. Προκαλεί ό­ μως κι ένα αναπόφευκτο αποτέλεσμα: αρχίζει να φιμώνει τη δημιουργία, τη διάδοση ιδεών πραγ­ ματικά καινούριων. Ο πληθωρισμός είναι το σύ­ στοιχο αποτέλεσμα αυτής της επαγγελματικοποίησης και μιας υπέρ - γραφειοκρατικοποίησης των οργανισμών και ινστιτούτων έρευνας καθώς και των επιστημονικών εταιρειών. Οδηγεί σ ’ ένα μανιερισμό ο οποίος, μελλοντικά, μπορεί να συμμετάσχει σε μια αυξάνουσα απομόνωση της επιστήμης από το κοινωνικό και διανοητικό πε­ ριβάλλον. Ό τ α ν μιλάμε για το μέλλον της επι­ στήμης μας πρέπει να έχουμε στο νού μας αυτές τις γενικές συνθήκες. Η παρούσα αποσιώπησή τους δεν είναι, κατά τη γνώμη μου, καλό σημάδι.

28/αφιερωμα Ο ι ανα -επα νασ τάσ εις ι θα γίνει με την κοινωνική ψυχολογία στα ε­ πόμενα είκοσι χρόνια; Διαβλέπω πρώταπρώτα αρκετές ανα - επαναστάσεις. Με τη λέξη αυτή αναφέρομαι σε αλλαγές, συχνά βαθιές, που προέρχονται από την επαναφορά ορισμένου α­ ριθμού θεμάτων ή ιδεών που είχαν παραγκωνισθεί, ακόμα κι εξοστρακιστεί, εδώ και κάμποσο καιρό. Για ν’ ακριβολογήσω, μπορούμε να πούμε ότι η πρόσφατη τάση ήταν ο παραμερισμός ολό­ κληρου του άμεσα κοινωνικού και συλλογικού πεδίου και η πριμοδότηση μιας εξατομίκευσης των θεωριών και των υπό μελέτη φαινομένων. Αυτή ήταν, για παράδειγμα, η περίπτωση της γνωστικής ασυμφωνίας και της απόδοσης. Γιατί; Διαβλέπω δύο λόγους. Κατ’ αρχήν, η υπερίσχυ­ ση των αμερικανικών θεωρήσεων του κοινωνι­ κού· έπειτα, η βούληση προσέγγισης της ψυχο­ λογίας αυτής καθεαυτής, σε μια προσπάθεια επιστημικής επιστημονικότητας και ακαδημαϊκής σεβασμιότητας. Ό χ ι ότι το άτομο είναι μια κα­ θαρά αμερικανική θεώρηση, αφού ο Tarde είναι αυτός που το δημιούργησε. Αλλά επειδή στις ΗΠΑ είναι που βρήκε το πιο πρόσφορο έδαφος κι εκεί έδωσε τα πιο αξιοπρόσεκτα αποτελέσματα. Τώρα προσκρούει στα ίδια τα όριά του. Πρέπει λοιπόν να περιμένουμε μια άνοδο των καθαρά κοινωνικών προβληματισμών. Τα πρώτα σημεία είναι ήδη ορατά. Με την έννοια αυτή, προβλέπω μια αναγέννη­ ση των ερευνών πάνω στη δυναμική της ομάδας, πάνω σε νέες όμως βάσεις. Πάνω σε τρεις βά­ σεις, για να είμαι πιο σαφής. Κατά πρώτο λόγο, η αναζήτηση γενικών ποσοτικών νόμων, που θα συνδέουν το κοινωνικό «input» με το ψυχολογι­ κό «output», δηλαδή τις επιδόσεις. Ορισμένες έ­ ρευνες του Latane πηγαίνουν πρός αυτήν την κα­ τεύθυνση. Κατά δεύτερο λόγο, οι μελέτες πάνω στην κοινωνική επιρροή, ιδιαίτερα στην καινοτο­ μία, προκάλεσαν μια ολόκληρη σειρά νέων ερω­ τημάτων αναφορικά με τη στατική και τη δυνα­ μική των ομάδων. Για να μην πολυλογώ, ας πού­ με ότι σύμφωνα με την προγενέστερη προοπτική, κάτω από την ώθηση του Festinger, του Asch και του Lewin, επικρατέστερες έννοιες ήταν οι πιέ­ σεις για ομοιομορφία, για συμμόρφωση και για ι­ σορροπία. Ή τα ν μια λειτουργιστική προοπτική. Η ανανέωση μπορεί να έρθει και θα έρθει από την προσοχή η οποία δίνεται στις έννοιες της αλλα­ γής, της σύγκρουσης και της καινοτομίας. Είτε πρόκειται για το πεδίο της δημιουργικότητας και της επίλυσης προβλημάτων, είτε για το πεδίο της ομαδικής λήψης αποφάσεων ή της πρωτοτυπίας, μια ολόκληρη σειρά ερευνών έχουν αρχίσει να πολλαπλασιάζονται (Nemeth, Lemaine, Mugny, Doms, Papastamou, Personnaz, Levine, κ.λπ.) στην Ευρώπη όσο και στην Αμερική, πιστο­

Τ

ποιώντας έτσι τη δυνατότητα αυτής της ανανέω­ σης και, ταυτόχρονα, τη γονιμότητα μιας πιο γε­ νετικής προοπτικής των ομαδικών φαινομένων. Κατά τρίτο λόγο, πρέπει να λάβουμε υπόψη μας το γεγονός ότι άνοιξε ξανά ο φάκελος των διομαδικών σχέσεων. Το οφείλουμε αυτό στον Tajfel. Οι, ορισμένες φορές κριτικές, συνεισφορές του Gerard στις Ηνωμένες Πολιτείες, των Rabbie, Turner και Doise στην Ευρώπη, πλάτυναν σημα­ ντικά το ερευνητικό πεδίο. Η πιο σημαντική όψη αυτών των μελετών είναι ότι διαλεύκαναν τις διαδικασίες κοινωνικής κατηγοριοποίησης, της ταξινόμησης των «άλλων» σε κατηγορίες, κα­ θώς και τις επιπτώσεις που έχουν πάνω στη συ­ μπεριφορά. Επηρεασμένες ακόμα από μια «ατομικιστική» οπτική και την επικέντρωση της προ­ σοχής στα αντιληπτικά και γνωστικά φαινόμε­ να, οι μελέτες αυτές, η σπουδαιότητα των ο­ ποίων είναι αναμφισβήτητη, θα εξελιχθούν πρός μια περισσότερο κοινωνική και γενετική κα­ τεύθυνση. Φαίνεται όμως πως η ανανέωση του ενδιαφέ­ ροντος για τις ομάδες πάει μαζί με την ανανέωση του ενδιαφέροντος για ευρύτερα φαινόμενα. Μπορούμε να περιμένουμε στα επόμενα χρόνια, την πραγματική ανασύσταση μιας ψυχολογίας του συλλογικού, εννοώντας μ’ αυτό μια ψυχολο­ γία των μαζών, μια ψυχολογία της συλλογικής συμπεριφοράς και της μαζικής επικοινωνίας οι οποίες είχαν εγκαταλειφθεί στην κοινωνιολογία. Η οποία δεν έκανε τίποτα γι’ αυτές, ή σχεδόν τί­ ποτα. Αυτό προϋποθέτει την ανεύρεση νέων με­ θόδων και τη διατύπωση γενικότερων θεωριών απ’ αυτές στις οποίες έχουμε συνηθίσει. Δεν θα εκπλαγώ λοιπόν ιδιαίτερα αν αναζωπυρωθεί το ενδιαφέρον για τον Le Bon και τον Tarde καθώς και για ορισμένες αγνοημένες όψεις του έργου του Kurt Lewin. Επιπλέον, έχω την εντύπωση ότι έχει ξεκινήσει ήδη και μια μεθοδολογική ανα-επανάσταση. Τι εννοώ μ’ αυτό; Ό π ω ς είναι γνωστό, η κοινωνική ψυχολογία υπήρξε και εξακολουθεί να είναι μια επιστήμη κυρίως πειραματική. Ό ποιες κι αν ή­ ταν οι κριτικές που ασκήθηκαν στον πειραματι­ σμό εδώ και δέκα χρόνια, πρέπει να αναγνωρί­ σουμε ότι παρουσιάζει αναμφισβήτητα πλεονε­ κτήματα διανοητικής και τεχνικής αυστηρότη­ τας. Έ χει, φυσικά, τα όριά της. Αλλά ποιά μέθο­ δος δεν έχει τα δικά της; Δεν είμαι λοιπόν απ’ αυτούς που μαζί με τα ξερά καίνε και τα χλωρά. Αυτοί που νομίζουν πως μπορούν να κάνουν κάτι τέτοιο φαίνεται ότι ξεχνούν πως ακόμα και στα πλαίσψ μιας επιστήμης, δεν μπορούμε να χαλά­ σουμε αυτό που έφτιαξε η ιστορία. Πρέπει όμως να υποκλιθούμε μπροστά στην πραγματικότητα. Οι μέθοδοι παρατήρησης καταξιώθηκαν στην η­ θολογία και την ψυχολογία του παιδιού. Επιτρέ­ πουν την προσέγγιση ορισμένων φαινομένων που

αφιερωμα/29 αντιστέκονται στον πειραματισμό ή παραμορ­ φώνονται απ’ αυτόν. Ό πω ς και να ’χει το πράγ­ μα, μια ολόκληρη πλειάδα ερευνητών, ο Deconchy στη Γαλλία, ο Harre στην Αγγλία, ο von Cranach στην Ελβετία, ο Milgram στις Ηνω­ μένες Πολιτείες, εκπονούν εργαλεία γι’ αυτήν τη μέθοδο και την προσαρμόζουν στις ανάγκες μας. Επιπλέον, επανασυνδέονται έτσι με μια αξιοσέβαστη παράδοση, της αποδίδουν ξανά ένα φόρο τιμής και, το πιο ουσιαστικό, την καθι­ στούν ξανά γόνιμη. Με άλλα λόγια, πιστεύω στο πέρασμα από ένα μεθοδολογικό μονοθεϊσμό σε ένα μεθοδολογικό πολυθεϊσμό. Ο πειραματισμός θα εξακολουθεί να παίζει έναν πρωτεύοντα ρόλο αλλά, ταυτόχρονα, η παρατήρηση, η μελέτη ατο­ μικών περιπτώσεων, θα αποκτήσει ανάλογο κύ­ ρος. Είναι αλήθεια πως τώρα οι αντιστάσεις είναι πολύ ισχυρές. Τα περιοδικά διστάζουν ακόμη να δημοσιεύσουν άρθρα «μη πειραματικά». Μιλάω όμως για το μέλλον κι έχω την πεποίθηση πως μελλοντικά οι αντιστάσεις αυτές θα εξαφα­ νιστούν. Τ ο κ ο ινω νικ ό και το γνω σ τ ικ ό δώ και μερικά χρόνια παρατηρείται η ανανέ­ ωση του ενδιαφέροντος για τα γνωστικά φαινόμενα. Δεν πρόκειται για επανάσταση, ό­ πως συνήθως λέγεται, αλλά για εξέλιξη που προοδευτικά εντάθηκε. Πρόκειται δηλαδή για έ­ να βαθύ κίνημα. Τι είναι όμως αυτό που το επιτα­ χύνει σήμερα; Τρείς κυρίως παράγοντες. Κατ’ αρχήν η αυξάνουσα αναιμία του μπηχεβιορισμού. Έπειτα η επιρροή των θεωριών του Piaget. Τέλος, οι εργασίες πάνω στην τεχνητή νοημοσύ­ νη. Θα μπορούσαμε ίσως να προσθέταμε τον α­ ντίκτυπο της γλωσσολογίας αλλά, κατά τη γνώ­ μη μου, αυτός ο αντίκτυπος είναι λιγότερο έντο­ νος από όσο θα μπορούσε ή θα έπρεπε να είναι. Αρκούμαι όμως στην κοινωνική ψυχολογία και δεν επιχειρώ να προβώ σε εκτιμήσεις των άλλων κλάδων. Αν αρκεστούμε λοιπόν σ ’ αυτήν, παρα­ τηρούμε, κατά πρώτο λόγο, την αύξηση των με­ λετών πάνω στην απόδοση. Για πρώτη φορά, με τις εργασίες των Heider, Kessey και Jones,.εμφα­ νίζεται η πρόθεση να μελετηθεί ένα φαινόμενο λογικής υφής και η σχέση την οποία μπορεί να έ­ χει με τη συμπεριφορά. Τίθεται το ερώτημα ανα­ φορικά με τις συνθήκες κατά τις οποίες αποδίδε­ ται η αιτία μιας πράξης και μιας εκτίμησης στον ίδιο της τον δράστη ή στο περιβάλλον του. Στη συνέχεια, διερευνώνται τα αποτελέσματα αυτών των αποδόσεων πάνω στις διαπροσωπικές σχέ­ σεις. Π ολλές χιλιάδες μελετών εξέτασαν τις συν­ θήκες κατά τις οποίες επιλέγουμε τη μια ή την άλλη αιτία και επεξεργάστηκαν τις έννοιες (συ­ γκεκριμένα την έννοια της ποιότητας πληροφό­ ρησης) και τους λόγους αυτής της επιλογής.

Ε

Πρέπει να πούμε πως δεν έφεραν στην επιφάνεια κάποιο παράξενο φαινόμενο, όπως ήταν η περί­ πτωση της γνωστικής ασυμφωνίας, ούτε οδήγη­ σαν σε κάποια γενικότερη θεωρία. Εντούτοις τα ευρήματα είναι γερά και η κανονικότητα με την οποία εμφανίζονται αναμφισβήτητη. Κατά δεύτερο λόγο, συνεχίζεται η προσπάθεια να ανευρεθεί ο τρόπος με τον οποίο θα χτιστεί μια γέφυρα ανάμεσα στην κοινωνική ψυχολογία και την τεχνητή νοημοσύνη. Πρόκειται για τις έ­ ρευνες πάνω στα «σενάρια» για την πραγματικό­ τητα υπό μορφή εικόνων και εννοιών που καθο­ ρίζουν τους συλλογισμούς μας και, πιθανόν, τις συμπεριφορές μας. Αναφέρουμε κυρίως και πά­ νω απ’ όλα τις έρευνες του Abelson που είναι πρωτοπόρες ως πρός αυτό το σημείο. Κατά τρίτο λόγο έρχεται το πεδίο των κοινωνι­ κών αναπαραστάσεων. Η μελέτη τους ξεκίνησε από μια αναδιατύπωση των εννοιών της στάσης και της γνώμης για να επιλυθούν μια σειρά μεθο­ δολογικών δυσχερειών. Αλλά και για να συλληφθούν με γενικότερο και ταυτόχρονα κοινωνιολογικότερο τρόπο οι μηχανισμοί γνωστικής δια­ μόρφωσης της συμπεριφοράς σε συνθήκες επι­ κοινωνίας. Οι πρώτες μου έρευνες πάνω στις κοινωνικές αναπαραστάσεις έγιναν σε «φυσικό» περιβάλλον. Εντούτοις, πολύ γρήγορα, με τις ερ­ γασίες του Flament, του Abric και του Codol, ει­ δικότερα, περάσαμε στο στάδιο του εργαστη­ ρίου. Ό σ ο η κοινωνική ψυχολογία παρέμενε «κλειστή» στη μελέτη των γνωστικών κι επιπλέ­ ον συλλογικών φαινομένων, ήταν φυσικό το εν­ διαφέρον για τις κοινωνικές αναπαραστάσεις να περιορίζεται στη Γαλλία. Α π’ τη στιγμή όμως που ξεπεράστηκαν αυτά τα «επιστημολογικά ε­ μπόδια», τίποτε πλέον δεν εμπόδιζε μια ταχεία διάδοση του ενδιαφέροντος για την έννοια αυτή και, κατά συνέπεια, των μελετών που αφορού­ σαν τις κοινωνικές αναπαραστάσεις. Αυτή νομί­ ζω πως είναι η σημερινή κατάσταση, αν λάβουμε υπόψη μας το τι συμβαίνει στις Ηνωμένες Πολι­ τείες και την Ευρώπη. Α ν σκεφτώ το μέλλον, μπορώ αρκετά εύλογα να προβλέψω την ακόλουθη σύγκλιση. Τα φαινό­ μενα απόδοσης, έτσι όπως μελετήθηκαν μέχρι σήμερα, έχουν έναν ιδιαίτερα ατομικιστικό προ­ σανατολισμό και εγγράφονται στο πλαίσιο των σχέσεων μεταξύ δύο προσώπων. Δ εν είναι καθό­ λου περίεργο κάτι τέτοιο αφού δεν είναι τίποτε περισσότερο από την έκφραση της κυρίαρχης τάσης στην επιστήμη μας. Σ’ αυτό το πλαίσιο πάντως, τα φαινόμενα απόδοσης διερευνήθηκαν με τρόπο αρκετά αυστηρό. Α π’ την άλλη, οι κοι­ νωνικές αναπαραστάσεις μελετήθηκαν στο επί­ πεδο των ομάδων και της κοινωνίας. Ούτε αυτό είναι περίεργο αφού το όλο θέμα ξεκίνησε από μια κριτική θεώρηση της κυρίαρχης αυτής θέ­ σης. Αντίθετα, αν εξαιρέσει κανείς τα εργαστη­

30/αφιέρωμα ριακά πειράματα, οι μέθοδοι στις οποίες κατα­ φύγαμε δεν έχουν και δεν μπορούν να έχουν την απαραίτητη αυστηρότητα. Υπάρχουν φυσικά κι άλλες διαφορές πιο θεωρητικές, δεν μου αρκεί ό­ μως ο χώρος για να τις εξετάσω σε βάθος. Αντι­ λαμβανόμαστε εύκολα λοιπόν ποιά είναι η σύγ­ κλιση στην οποία αναφέρθηκα: «Θα κοινωνιοποιηθεί η απόδοση» από τη μια μεριά και «θα αυστηροποιηθούν οι αναπαραστάσεις» από την άλ­ λη. Βλέπουμε άλλωστε να διαγράφεται ήδη μια τέτοια τάση, ιδιαίτερα στην ομάδα της Οξφόρ­ δης που διευθύνεται από τον Jos Jaspars, σε ορι­ σμένες σκέψεις της ομάδας της Γενεύης που διευθύνει ο Doise και, τέλος, στις μελέτες «ηθολογικής» προέλευσης του von Granach στη Βέρ­ νη. Έ χω τουλάχιστον την πεποίθηση ότι πρόκει­ ται εδώ για έναν απ’ τους «κόμβους» εξέλιξης της κοινωνικής ψυχολογίας μέχρι τα τέλη του αιώνα μας. Η επ ο χή τω ν διασ τα υρώ σ εω ν ο μέλλον μιας επιστήμης δεν είναι αναγκα­ στικά ειρηνικό. Το μέλλον της κοινωνικής ψυχολογίας πάντως δεν πρόκειται να είναι. Κα­ τά τη διάρκεια της περιόδου της οποίας αρχίζου­ με να βλέπουμε το τέλος, προχώρησε πολύ μα­ κριά πρός την κατεύθυνση της συγχώνευσής της με την ψυχολογία της αντίληψης και της συμπε­ ριφοράς. Δεν διαχωρίστηκε μόνο από την αν­ θρωπολογία και την κοινωνιολόγία τους φυσι­ κούς της συμμάχους, αλλά και από πολλούς κλάδους της ψυχολογίας. Για πολλούς ερευνη­ τές, ο διαχωρισμός αυτός υπήρξε αιτία πτώχευ­ σης και απαράδεκτης σχηματικοποίησης των φαινομένων. Ακόμα και αιτία μείωσης του ενδια­ φέροντος και του κύρους της κοινωνικής ψυχο­ λογίας. Το βασικό όμως είναι ότι αγγίζουμε ένα όριο πέρα από το οποίο δεν βλέπει κανείς τους λόγους ύπαρξής της ούτε τη γονιμότητα των προσεγγίσεών της. Παρατηρείται παράλληλα η γένεση, εδώ κι ε­ κεί, «κοινωνιοψυχολογικών» τάσεων, έξω από τον κλάδο αυτό καθευτό. Στην ηθολογία, για πα­ ράδειγμα, ή την ψυχολογία του παιδιού. Κι εδώ ακριβώς είναι που βλέπουμε να διαγράφονται πράγματι οι πρώτες διασταυρώσεις. Τελευταία παρουσιάστηκε μια ολόκληρη σειρά μελετών που έχουν εμπνευστεί από το έργο του Doise, α­ ναφορικά με τη σπουδαιότητα του κοινωνικού παράγοντα στην ανάπτυξη της νοημοσύνης, με­ λέτες που επεκτάθηκαν στη Ιταλία και την Αγ­ γλία. Σε αντικατοπτρισμό, κατά κάποιον τρόπο, οι μελέτες πάνω στην κοινωνική γνωστικότητα

Τ

(social cognition) μαρτυρούν την αυξημένη ευαι­ σθησία των παιδοψυχολόγων στη δυναμική των κοινωνικών σχέσεων. Η επιμιξία αυτών των ρευ­ μάτων θα επιτελεστεί σίγουρα στα επόμενα χρό­

νια. Και πρέπει να περιμένουμε την προσθήκη ε­ νός ακόμη ρεύματος, του ρεύματος των μελετών πάνω στην ηθική ανάπτυξη του παιδιού. Βλέπου­ με ποιό θα είναι το όφελος: η κοινωνική ψυχολο­ γία θα γίνει γενετική και η γενετική ψυχολογία θα καταστεί κοινωνική. Η διασταύρωση με την ηθολογία αρχίζει ήδη να γίνεται εμφανής. Σε δύο επίπεδα. Κατ’ αρχήν στο επίπεδο της μεθοδολογίας. Τόσο στην Αγ­ γλία, όσο και στη Γερμανία ή την Ελβετία, ένας ολοένα και μεγαλύτερος αριθμός ερευνητών επι­ χειρούν μια μετάθεση της τεχνικής της παρατή­ ρησης των ζώων στην παρατήρηση των ανθρώ­ πων. Θα μπορούσα στο σημείο αυτό να αναφέ­ ρω, μεταξύ άλλων, τα ονόματα των von Granach, Argyle, Harre, Collett. Έ πειτα, στο επί­ πεδο των θεμάτων έρευνας. Φυσικά, ένα ολό­ κληρο κομμάτι των μελετών πάνω στη μη λεκτι­ κή επικοινωνία εμπνέεται από την ηθολογία. Ο τομέας όμως αυτός έχει ακόμα κάποιο μέλλον; Ό χ ι, αλλά αυτό που κατά κάποιο τρόπο αποτε­ λεί ευτύχημα είναι οι «εισβολές» ερευνητών όπως των Hinde και Dunn του Cambridge που επιχει­ ρούν την εφαρμογή στην ανάλυση των σχέσεων μεταξύ των ανθρώπων, τεχνικών καταξιωμένων στην ανάλυση των σχέσεων μεταξύ μη ανθρώπι­ νων όντων. Κατ’ αρχήν ανάμεσα σε «γονείς» και «παιδιά». Λέω ότι αποτελούν ευτύχημα, με την έννοια ότι κρύβεται πίσω τους μια δυναμικότη­ τα, αν και η πραγματοποίησή της παραμένει α­ κόμη αβέβαιη. Ό σ ο καιρό τουλάχιστον οι κοι­ νωνικοί ψυχολόγοι δεν συμπορεύονται με τους η­ θολόγους. Τέλος, μια διασταύρωση που πρέπει να λάβου­ με υπόψη μας είναι η διασταύρωση των μεθόδων· της πειραματικής μεθόδου με τη μέθοδο της πα­ ρατήρησης. Ποιός δεν θα ’θελε να δει αποφασι­ στικά αποτελέσματα στο θέμα αυτό; Δυστυχώς, ελάχιστοι ερευνητές ασχολούνται με το συγκε­ κριμένο αυτό έργο. Οι περισσότεροι Αμερικανοί συνάδελφοί μας αδιαφορούν. Μπορεί παρ’ όλ’ αυτά, χωρίς να το ξέρουμε να εμφανιστούν, εδώ κι εκεί, κάποιες λύσεις. Αναφέρομαι στην πιο πε­ τυχημένη και συστηματική προσπάθεια που γνω­ ρίζω, την προσπάθεια του J.P. Deconchy, στις ό­ μορφες μελέτες του πάνω στην ψυχολογία των πεποιθήσεων, θα προσθέσω ακόμα τις μελέτες της Jahoda πάνω στη εξέλιξη των οικονομικών εννοιών στο παιδί, οι οποίες είναι υποδειγματι­ κές από όλες τις απόψεις. . Δεν έχω κατά κανένα τρόπο την πρόθεση να προβώ σε λεπτομερείς προβλέψεις, αν και δεν θα ’ταν καθόλου δύσκολο να απαριθμήσω ορισμέ­ νες ερευνητικές τάσεις που μας κρύβουν ίσως με­ γάλες εκπλήξεις. Γιατί να μην περιμένουμε μια αναζωπύρωση του ενδιαφέροντος για τα συναι­ σθηματικά φαινόμενα; Ή για τις διαδικασίες κατηγοριοποίησης, με την έννοιά που τους προσ-

αφιερωμα/31 δίδουν ο Allport και Sherif; Η ιστορία γίνεται από και με απρόβλεπτα. Α ς αφήσουμε λοιπόν τα γε­ γονότα να αποφασίσουν.

Κι η Γαλλία; έχρι τώρα τοποθετήθηκα σε μια διεθνή, αλ­ λά κυρίως ευρωπαϊκή, προοπτική. Φυσι­ κά, όλα αυτά μπορούν να συμβοΰν σε διηπειρω­ τική κλίμακα, ενώ η Γαλλία, σιγά-σιγά, γλιστρά­ ει πρός τη λήθη. Το πιο ανησυχητικό ζήτημα εί­ ναι αν υπάρχει κάποιο μέλλον για την κοινωνική ψυχολογία στη Γαλλία. Βέβαια, το μέλλον αυτό εξαρτάται άμεσα από το μέλλον της ψυχολογίας γενικότερα. Χωρίς λοιπόν να κάνω τον προφήτη αλλά δείχνοντας μονάχα μια μέτρια δόση ειλι­ κρίνειας μπορώ να πω πως η ψυχολογία δεν μπό­ ρεσε να διατηρήσει αρκετό δυναμισμό για να βα­ ρύνει στη διανοητική ζωή της χώρας μας. Χωρίς αμφιβολία διαχειρίστηκε, με υπερβολι­ κή σύνεση, την κληρονομιά της. Διατήρησε εδώ κι εκεί τη θέση της στην επιστημονική κοινότη­ τα, όπως λένε. Δεδομένου του παρελθόντος της, ήταν το λιγότερο που μπορούσε να κάνει. Π αρα­ μερισμένη από την ψυχανάλυση, φυλακισμένη μέσα σε ένα επιστημονικό πρότυπο, θεσμικά μο­ νολιθική, ακολούθησε περισσότερο παρά ανακά­ λυψε. Από κει κι ύστερα, της λείπει σε γενικές γραμμές το νεύρο καθώς κι αυτά τα ψήγματα τρέλας απ’τα οποία αναδύεται το μέλλον. Αρκεί να αναλογιστούμε μια στιγμή την υποδοχή και την επιρροή που έπρεπε να είχε και δε συνάντησε εδώ το έργο του Piaget, σε σύγκριση με τις επι­ στημονικές επιπτώσεις που προκάλεσε αλλού, για να κατανοήσουμε αυτό που θέλω να πω. Ούτε λίγο ούτε πολύ, η κοινωνική ψυχολογία μοιράζεται την κοινή μοίρα. Με τη μόνη διαφορά ότι πρός τα μέσα, θέλω να πώ στην ψυχολογία, δεν χαίρει μεγάλης εκτίμησης. Για πολύ παλιούς ιστορικούς λόγους. Πρός τα έξω, υπήρξε κι εξα­ κολουθεί να αποτελεί στόχο κριτικής πολιτικής και επιστημολογικής υφής. Οι ερευνητές που δουλεύουν ακόμη, και δεν είναι πολλοί, γίνονται αντικείμενο προσεκτικής λογοκρισίας, όσο κι αυτών που λογοκρίνουν. Τα εργαστήρια νιώθουν τις επιπτώσεις αυτής της κατάστασης. Μιλάω δηλαδή γι’ αυτά που έχουν κάποια δραστηριότη­ τα. Έ τσι ώστε, εκτός από την περίπτωση κά­ ποιας απρόβλεπτης αναλαμπής που θα έθετε τις ερευνητικές ομάδες σε κίνηση, θα τραβούσε νέα ταλέντα, θα στρατολογούσε δημιουργικούς διδά­ σ κοντες, και ούτω καθεξής, ομολογώ ότι το μέλ­ λον της κοινωνικής ψ υχολογίας στη Γαλλία μου φαίνεται αβέβαιο. Πρέπει να έχουμε το κουράγιο να το πούμε και τη σοβαρότητα να το αναγνω­ ρίσουμε. Μετάφραση: Στάμος Παπαστάμου

Μ

Βιβλιογραφία Armistead, Ν. Reconstructing social psychology. Harmondsworth: Penguin Books, 1974.

Deutsch, M. The resolution o f conflict: constructive and destructive processes, New Have: Yale University Press, 1973.

Doise, W. L ’articulation psychosociologique et les relations entre groupes. Bruxelles: De Boeck, 1976.

Festinger, L. Retrospection on social psychology. New York, Oxford: Oxford University Press, 1980.

Jones, E.E. § Daves, K.E. From acts to dispositions: the attribution process in person perception. In L. Berkowitz (Ed.), Advances in Experimental Social Psychology (Vol.2). New York: Academic Press, 1965.

Kelley, H.H. The process of causal attribution. Amerikan Psychologist, 1973, 28, 107-128.

Latan, B. The psychology o f social impact. Ohio: Ohio state University Press, 1979.

Montmollin, G. de. L ’influence sociale: phenomenes, facteurs et theories. Paris: Presses Universitaires de France, 1977.

Moscovici, S. Psychologie des minorites actives. Paris: Presses Universitaires de France, 1979.

Paulus, P.B. Psychology o f group influence. Hillsdale, N.J.: Erlbaum, 1980.

Strickland, RR., Aboud, F.E. § Gergens, K. J. (Eds). Social psychology in transition, ew York, London: Plenum Press, 1976.

Tajfel, H. Differentiation Between Social Groups: Studies on the Social Psychology o f Intergroup Relations. London: Academic Press, 1978.

Wyer, R.S § Carlston, D.E. Social cognition, inference and attribution. Hillsdale, NJ: Erlbaum, 1979.

32/αφιερωμα

κ

jv a q πρωταρχικός λόγος ύπαρ­ ξης της επιστήμης και του επαγγέλ­ ματος της ψυχολογίας, υποστηρίζει η Αμερικανική Ψυχολογική Εταιρεία, είναι ο ρόλος της στην προώθηση της ανθρώπινης ευημερίας. Είναι φανερό ότι αυτό το επιχείρημα που ισχύει για όλο το πεδίο της ψυχολογίας, αφορά εξίσου, αν όχι και περισσότερο, τον κλάδο της κοινωνικής ψυχολογίας, έ­ να μεγάλο μέρος της οποίας γράφη­ κε με σκοπό να υπηρετήσει τα συμφέ­ ροντα και τα οφέλη της κοινωνίας (π.χ. McGrath, 1980).

Edward Ε. Sampson*

Κοινωνική Ψυχολογία και Κοινωνικός Έλεγχος'

αφιερωμα/33 άν και η ακριβής έννοια της ανθρώπινης ευη­ μερίας δεν παρατίθεται πουθενά, είναι λογι­ κό να εισηγηθούμε ότι κάθε σκοπιά της ανθρώπι­ νης ευημερίας θα πρέπει να στηρίζεται σε κά­ ποιες υποθέσεις για τη φύση του ατόμου ως υπο­ κειμένου. Ό τα ν αποδομήσουμε την επικρατούσα αντίληψη για το άτομο (βλέπε Sampson, 1983b, 1985), αποκαλύπτεται η πολιτική της όψη. Η κυ­ ρίαρχη δυτική αντίληψη του ατόμου ως υποκει­ μένου, βασίζεται σε μεγάλο βαθμό σε ένα φιλε­ λεύθερο ατομικιστικό πλαίσιο. Αυτό το πλαίσιο αποδεικνύεται ότι είναι μάλλον ασυνεπές με τον διακηρυσσόμενο στόχο κατάκτησης της ανθρώ­ πινης ευημερίας (π.χ. βλέπε Cahoone 1988, MacIntyre 1984, 1988, Sampson 1977, 1983a, 1985, 1988, Sandel, 1982). Προτίθεμαι να εξετάσω αυ­ τήν την αντίφαση και να προτείνω μια εναλλα­ κτική άποψη που βρίσκεται σε μεγαλύτερη αρμο­ νία με τους διακηρυσσόμενους στόχους μιας α­ ληθινής και γνήσιας ανθρώπινης ευημερίας.*

Ε

Αποδομώντας την ατομικότητα εκτεταμένη ανασκόπηση των Heelas και Lock (1981) γύρω από τις πολιτισμικές δια­ στάσεις της ατομικότητας, μας βοηθά να ξεκινή­ σουμε το έργο μας της αποδόμησης. Εισηγούνται ότι όλοι οι πολιτισμοί διαφοροποιούν ανάμεσα στον εαυτό και στον μη εαυτό και ανάμεσα στο βαθμό που ο εαυτός είναι «υπό έλεγχο» (δηλαδή αυτόνομος) ή ελεγχόμενος (δηλαδή υπόκειται σε εξωτερικό έλεγχο). Οι διάφοροι πολιτισμοί δια­ φέρουν σημαντικά στον τρόπο που τοποθετούν τα πρόσωπα κατά μήκος αυτών των διαστάσε­ ων, και με αυτήν την έννοια διαφέρουν σε αυτήν την ίδια την αντίληψή τους για τον άνθρωπο. Το τρέχον κατισχύον δυτικό ύφος τονίζει τα σταθε­ ρά όρια μεταξύ εαυτού και άλλου και υποστηρί­ ζει μια σχέση προσωπικής κυριαρχίας και ελέγ­ χου επάνω στο άτομο και στο περιβάλλον. Ο τρόπος που η κοινωνική ψυχολογία συλλαμ­ βάνει το νόημα της ανθρώπινης ευημερίας αντι­ κατοπτρίζει αυτή την πολιτισμική άποψη της α­ τομικότητας. Αξιολογούμε θετικά τους ανθρώ­ πους που ξεχωρίζουν από την ομάδα, που δια­ γράφουν τη δική τους πορεία, που είναι κύριοι της τύχης τους (π.χ. Weisz, Rothbaum, και Blackburn 1984). Η εκτίμησή μας εκφράζεται με όρους που υπογραμμίζουν έννοιες όπως αυτές της ανεξαρτησίας και της αυτονομίας, ενώ υπο­ τιμούμε το να είμαστε «ελεγχόμενοι» και όχι να είμαστε «υπό έλεγχο». Θα πιεζόμαστε πολύ για να βρούμε παραδείγματα από το τρέχον έργο της κοινωνικής ψυχολογίας που υποστηρίζουν, για παράδειγμα, ότι η ανθρώπινη ευημερία θα μπο­ ρούσε να κατακτηθεί επιτυχέστερα καθιστώντας ασαφέστερα τα όρια μεταξύ εαυτού και άλλου ή αποδίδοντας αξία στη συμμόρφωση προς τους άλλους. Η παράδοση της συμμόρφωσης στην Αμερικα­ νική εκδοχή της κοινωνικής ψυχολογίας, για πα­ ράδειγμα, αποτελεί μια καθαρή μαρτυρία του τρόπου που αντιλαμβανόμαστε την ατομικότητα και αξιολογούμε θετικά την ανεξαρτησία (π.χ. βλέπε Moscovici, 1976, για μια εναλλακτική άπο­ ψη). Υποτιμούμε την αλληλεξάρτηση αλλά επι­ μένουμε σταθερά ότι οι εταίροι σ’ αυτήν την αλ­ ληλεξάρτηση πρέπει πρώτα, ξεκάθαρα και στα­ θερά, να ορίσουν τους εαυτούς με όρους ανεξαρ­ τησίας (π.χ. βλέπε Lykes 1985). Έ χω παλαιότερα αναφερθεί σε αυτήν την εκδοχή της ατομικότη­ τας και την έχω αποκαλέσει «αυτο-επαρκή ατο­ μικισμό» (self-contained individualism) (Sampson 1977, 1985, 1988). Ο όρος αυτός περιγράφει ένα

Η

* Καθηγητής Ψυχολογίας στο School of Social and Behavioral Sciences. California state, University Northridge. * Social Psychology and Social Control, in I. Parker and J. Schotter (eds) Deconstructing Social Psychology. London: Routledge, 1990.

34/αφιερωμα χαρακτήρα, τα ξεκάθαρα όρια του οποίου διαχω­ ρίζουν τον εαυτό από τον άλλο και που ως εκ τούτου μπορεί να λειτουργήσει ανεξάρτητα. Μολονότι η άποψη αυτή για το πρόσωπο φαί­ νεται να υπογραμμίζει την προσωπική αυτονο­ μία, πιστεύω ότι μια τέτοια πολιτισμική και κοι­ νωνική ψυχολογική αντίληψη, αποτελεί στην πραγματικότητα μέρος των μηχανισμών του κοι­ νωνικού ελέγχου που έχουν επιτυχώς μεταμφιεσθεί με το προσωπείο της ατομικοποίησης. Ο πε­ ριορισμός του χώρου δεν μου επιτρέπει να ανα­ φερθώ σε μια λεπτομερή ιστορική εξέταση της ε­ ξέλιξης αυτής της τρέχουσας διατύπωσης της α­ τομικότητας. Είναι ωστόσο φανερό ότι η άποψη που υιοθετώ εδώ συμφωνεί με τη θέση που εκπρο­ σωπήθηκε από τη Σχολή της Φρανκφούρτης (π.χ. Adorno 1967,1973, Horkheimer και Adorno 1972, Marcuse 1964, 1966) και συμβαδίζει επίσης με ορισμένες πιο πρόσφατες κριτικές απέναντι στην παράδοση της φιλελεύθερης ατομικότητας (π.χ. Cahoone 1988, MacIntyre 1984, 1988, Sandel 1982). Για να αποδομηθεί η κυρίαρχη αντίληψη για το πρόσωπο και να αποκαλυφθεί η πολιτική της πλευρά χρειάζεται να γυρίσουμε πίσω στο χρόνο και να εξετάσουμε το πλαίσιο μέσα στο οποίο α­ ναδύθηκε η σύγχρονη επιστήμη της ψυχολογίας. Πρόκειται για την περίοδο που εκτείνεται περί­ που από τον δέκατο έβδομο έω ς τον δέκατο ό­ γδοο αιώνα, όταν η παραδοσιακή μορφή της κοι­ νωνίας έδωσε τη σκυτάλη στη σύγχρονη περίοδο, κατά την οποία εμφανίσθηκε η διεργασία της ατομικοποίησης, δημιουργώντας τόσο τη σύγχρο­ νη έννοια του ατόμου (δηλαδή την «αυτο-επαρκή» του έκφραση) όσο και ένα διαφορετικό καθε­ στώς κοινωνικού ελέγχου.

Διαδικασία ατομικοποίησης και έλεγχος. την ψυχολογία η έννοια της εξατομίκευσης τονίζει μια εξελικτική διεργασία, όπου το κατά τεκμήριο αδιαφοροποίητο και απόλυτα συγχωνευμένο βρέφος, διαχωρίζεται από τα ση­ μαντικά του πρόσωπα για να σταθεί ανεξάρτητο ω ς άτομο, διαφορετικό, ξέχωρο από τον κόσμο (π.χ. Mahler, Pine και Bergman 1975). Η διαδικα­ σία της ατομικοποίησης αναφέρεται σε μια πα­ ράλληλη κοινωνική και ιστορική διεργασία (βλέ­ πε Foucault 1977, 1979 καθώς και Dreyfus και Rabinow 1982). Ιστορικά, με τη δημιουργία αυτού του ατόμου που στέκεται ελεύθερο και αποσυνδεδεμένο, ανέ­ κυψε η ανάγκη για συστήματα που θα εξέταζαν και θα μάθαιναν γι’ αυτό τ ο νεο-δημιουργημέν» κοινωνικό όν. Αυτά τα ελεύθερα άτομα που απο­ βλήθηκαν ακυβέρνητα από τις παραδοσιακές μορφές διαχείρισης της συμπεριφοράς, έπρεπε

Σ

να γίνουν αντικείμενα χειρισμού μέσω της γνώ­ σης που θα ανακαλυπτόταν γι’ αυτά. Αναδύθηκε έτσι ένα νέο καθεστώς κοινωνικού ελέγχου, βα­ σισμένο στη γνώση που θα προσέφερε τη δυνατό­ τητα χειρισμού αυτού του νέου κοινωνικού τύπου. Δεν είναι ούτε απροσδόκητο ούτε τυχαίο, ότι μια επιστήμη, όπως αυτή της ψυχολογίας, άρχισε να αναπτύσσεται σ ’ αυτό το πλαίσιο. Σχεδιασμέ­ νη έτσι ώστε να εμβαθύνει στα μύχια μυστικά του ατόμου και να διαγράφει την πορεία της ατομι­ κής συμπεριφοράς, οι ρίζες της ψυχολογίας βρί­ σκονται στο πεδίο της κοινωνικής διαχείρισης και ελέγχου. Δεδομένων αυτών των ριζών, μπο­ ρούμε δικαιολογημένα να αναρωτηθούμε για τον πραγματικό ρόλο της ψυχολογίας στην προώθη­ ση της κοινωνικής ευημερίας.

Καθεστώτα ισχύος και είδη ατομικότητας ταν μιλάμε για συστήματα διακυβέρνησης κοινωνικής ισχύος υπονοούμε άτι διαφορε­ τικές κοινωνίες και διαφορετικές ιστορικές επο­ χές, τονίζουν διαφορετικές μορφές της διαχείρι­ σης των προσώπων και ενσωμάτωσής τους στην κοινωνική και ηθική τάξη. Κάθε σύστημα αφενός προϋποθέτει και αφετέρου βοηθά να κατασκευασθεί μια διαφορετική αντίληψη της ατομικότη­ τας. Ο Weber (βλέπε Gerth και Mills, 1946) και ο Foucault (1977, 1979) μας έχουν προσφέρει κά­ ποιες οξυδερκείς παρατηρήσεις για τις μετα­ στροφές που συνέβηκαν στο κυρίαρχο καθεστώς κοινωνικής ισχύος, ανάμεσα στον παραδοσιακό και στον σύγχρονο δυτικό κόσμο. Η καθεμιά α­ ναφορά μας επιτρέπει να συνάγομε ένα διαφορε­ τικό είδος βασικής ατομικότητας που απαιτείται απ ό το κάθε καθεστώς για να λειτουργήσει απο­ τελεσματικά. Η αντίληψη του Weber για την παραδοσιακή διακυβέρνηση τόνιζε το ρόλο της αφοσίωσης στην ομάδα ω ς βάση για να επιτευχθεί ο έλεγχος της μάζας. Αυτό το παραδοσιακό καθεστώς αφε­ νό ς δημιουργούσε και αφετέρου απαιτούσε άτο­ μα που ορίζονταν απ ό την ένταξή τους σε δίκτυα όπου ο εαυτός αλληλοδιείσδυε σε άλλους εαυ­ τούς. Με άλλα λόγια, κάνοντας έκκληση, στην α­ ποτελεσματική λειτουργία των συλλογικών δε­ σμών, οι άνθρωποι έπρεπε να ορισθούν μέσα από το σύνδεσμό τους με τους άλλους: δεν μπορού­ σαν να σταθούν ω ς ελεύθερες οντότητες. Μια τέτοιου είδους ατομικοπσίηση είχε το απο­ τέλεσμα της διάσπασης (Tuan, 1982) αυτού του ενσωματωμένου στοιχείου και δημιούργησε τον αποκομμένο νομάδα, το «αυτο-επαρκές» άτομο. Οι εκκλήσεις σε συλλογική αφοσίωση είναι λιγό­ τερο πειστικές όταν τα πρόσωπα ορίζονται πρωτίστως απ ό τ ο διαχωρισμό τους απ ό τους άλ­

Ο

αφιερωμα/35 λους: όταν, για παράδειγμα, το να ενδώσει κά­ ποιος στην ομάδα θεωρείται απώλεια της προσω­ πικής αυτονομίας και όχι δείγμα εκτίμησης. Το καθεστώς του κοινωνικού ελέγχου που ταί­ ριαζε στους απελευθερωμένους νομάδες έπρεπε να βασισθεί σε διαφορετικού τύπου εκκλήσεις. Ο Weber, αποκαλούσε ορθολογικό-νομικό αυτό το σύγχρονο είδος διακυβέρνησης, τονίζοντας τα α­ πρόσωπα και παγκόσμια χαρακτηριστικά του. Οι νόμοι έπρεπε να εφαρμόζονται ισότιμα σε ό­ λους και ήταν βασισμένοι σε αρχές που θεωρού­ νταν παγκόσμιες, ελεύθερες και αμόλυντες από κάθε συγκεκριμένη άποψη. Έ τσι γεννήθηκε η γραφειοκρατική μορφή της κοινωνικής οργάνω­ σης και μαζί μ’ αυτήν η διεργασία του ορθολο­ γισμού. Οι ορθολογικές εκκλήσεις δεν τονίζουν συλλο­ γικούς δεσμούς και αφοσιώσεις που απαιτούν μια ενσωματωμένη ή συστατική αντίληψη του προσώπου (π.χ. βλέπε MacIntyre 1984, 1988, Sampson 1988, Sandel 1982). Οι ορθολο /ικές εκ ­ κλήσεις βασίζονται στους απρόσωπους νόμους που εφαρμόζονται με αμεροληψία σε όλους. Οι ορθολογικοί νόμοι προϋποθέτουν την ύπαρξη «αυτο-επαρκών» ατόμων ακόμη και όταν ένα τέτοιο σύστημα βοηθά να δημιουργηθεί και να διατηρη­ θεί αυτό το είδος ατόμου.

Μετατοπίζοντας τα αντικείμενα της επιτήρησης εκδοχή του Foucault για τη μετάβαση από την παραδοσιακή στη σύγχρονη κοινωνία και η επακόλουθη αλλαγή στο καθεστώς της κοι­ νωνικής ισχύος, στρέφεται γύρω από την έννοια της επιτήρησης. Μαθαίνουμε ότι στο παραδοσια­ κό καθεστώς, η ισχύς υπογράμμιζε τα δημόσια θεάματα τα σχεδιασμένα για να επικυρώσουν τη δύναμη του μονάρχη στην άσκηση της εξουσίας επάνω στο λαό του. Αυτές οι δημόσιες επιδείξεις βοηθούσαν την παγίωση του κοινωνικού δεσμού προσφέροντας στους θεατές μια αίσθηση συμμε­ τοχής στην ίδια εμπειρία της ευρείας κοινότητας και παράλληλα απεκάλυπταν ευθέως την ισχύ του μονάρχη επάνω στα ίδια τα σώματα των αν­ θρώπων του: δηλαδή την ισχύ να χαρίσει ή να αφαιρέσει τη ζωή. Με τη δημιουργία του «αυτο-επαρκούς», το ο­ ρατό και επιτηρούμενο αντικείμενο μετατράπη­ κε. Στην παραδοσιακή κοινωνία το μόνο πρόσω­ πο που κατείχε πραγματική ατομικότητα ήταν ο μονάρχης. Η νέα τάξη είδε την ατομικότητα να μεταφέρεται από το μονάρχη στο εξατομικευμένο πρόσωπο. Έ τσι η επιτήρηση απέκτησε και­ νούριο νόημα. Η στενή παρακολούθηση του κυ­ βερνήτη από τον κόσμο δεν ήταν πια κυρίαρχη μορφή. Αντίθετα, αναδύθηκε η στενή παρακο­ λούθηση του κόσμου από το κυβερνάν κράτος

Η

και κατέστη κεντρική στον σύγχρονο κόσμο. Η καταγραφή όλων των διαστάσεων της ατομικής ζωής κατέστη σύγχρονη έμμονη ιδέα. Η ανωνυ­ μία μετατοπίστηκε: οι κάποτε ανώνυμες μάζες έ­ γιναν αντικείμενο προσεκτικής καταγραφής και εξονυχιστικής έρευνας, η κυβερνώσα γραφειο­ κρατία έγινε το ανώνυμο σύμβολο της σύγχρονης κοινωνίας.

Γνώση και Ισχύς ανάλυση του Faucault μας προσφέρει μια βάση για να κατανοήσουμε πως η γνώση για to άτομο παίζει έναν κεντρικό ρόλο στις διερ­ γασίες του κοινωνικού ελέγχου. Κατ’ αρχάς, η ε­ πιτήρηση απαιτεί τη συλλογή και την αρχειοθέτη­ ση εκτεταμένης γνώσης για το κοινό. Η εξέταση και η αξιολόγηση των ατόμων και η αποτίμηση της κοινής γνώμης, για παράδειγμα, είναι ιδιαίτε­ ρα σημαντικοί τρόποι συλλογής και εναποθήκευσης πληροφοριών, ουσιαστικών για την κοινωνι­ κής διαχείριση. Ωστόσο, ας μη φανεί ότι ο μόνος ρόλος της γνώσης σε σχέση με τον κοινωνικό έ­ λεγχο αφορά στην ανακάλυψη αυτού που ήδη υ­ πάρχει μέσα στα άτομα. Έ να ς ίσως πιο σημαντι­ κός ρόλος συνεπάγεται αυτή καθεαυτήν την κα­ τασκευή της πραγματικότητας για τα πρόσωπα. Για μια φορά ακόμη, η συμβολή των κοινωνικών επιστημών και των επιστημών της συμπεριφοράς είναι ουσιαστική σ ’ αυτήν την επιδίωξη. Το να α­ νακαλύψεις κάτι για το άτομο, σ ’ αυτήν την τε­ λευταία περίπτωση, έχει το νόημα που τόσο σω­ στά περιέγραψε ο Snell (1982) εξετάζοντας την α­ νακάλυψη που πνεύματος από τους αρχαίους Έ λληνες. Δεν πρόκειται για ανακάλυψη σαν και αυτή των εξερευνητών της Αμερικής, αλλά συνε­ πάγεται την εννοιολογική κατασκευή ενός είδους πνεύματος: στην ουσία, η γνώση δημιούργησε μια κοινωνική πραγματικότητα. Έ να ς από τους κεντρικούς ρόλους που παί­ ζουν οι κοινωνικές επιστήμες στο σύγχρονο κα­ θεστώς της ισχύος βασίζεται στη γνώση, και ως εκ τούτου συνεπάγεται την κατασκευή κοινωνι­ κών πραγματικοτήτων, που στη συνέχεια, βάσει των δικών τους επιδιώξεων, βοηθούν στην προώ­ θηση του κοινωνικού συστήματος διαχείρισης. Αυτό το επιχείρημα έχει αναπτυχθεί εκτενέστερα από τους Deleuze και Guattari (1983) που, για πα­ ράδειγμα, υποστηρίζουν ότι μια από τις λειτουρ­ γίες της Φροϋδικής ψυχολογίας, ήταν λιγότερο να ανακαλύψει τα εσωτερικά μυστικά της αν­ θρώπινης ψυχής, και περισσότερο να εφοδιάσει το άτομο με εσωτερικά μυστικά που ενέχονται στην υπεράσπιση κάποιου είδους κοινωνικών πρακτικών, σχεδιασμένων έτσι ώστε να διαχειρί­ ζονται αυτές τις μυστικές ένορμήσεις. Με την ίδια λογική, οι κοινωνικοί ψυχολόγοι έ­ χουν προσφέρει το δικό τους πακέτο εσωτερικών

Η

36/αφιερωμα προσωπικών χαρακτηριστικών -σ τ ά σ εις , πε­ ποιθήσεις, αξίες, τύποι προσωπικότητας όπως αυτός της αυταρχικής προσωπικότητας, εξωτε­ ρική και εσωτερική εστία ελέγχου, γνωστικά α­ πλοί και σύμπλοκοι άνθρωποι, και τα λο ιπ ά που θεωρούνται ανακαλύψεις οι οποίες συνα­ στούν τη μορφή της προσωπικής πραγματικότη­ τας. Η διερεύνηση της κοινωνικής κατασκευής του λεσβιασμού από την Kitzinger (1987), βασίζε­ ται κατά πολύ σε αντίστοιχο επιχείρημα. Αυτή η θέση προσομοιάζει επίσης με το πλαίσιο της ε­ θνομεθοδολογίας (π.χ. Garfinkel, 1967), που εξε­ τάζει πώς κάποιες κοινωνικές πρακτικές συ­ γκροτούν συγκεκριμένες πραγματικότητες, πα­ ρά υποθέτει ότι αυτές οι πραγματικότητες υπάρ­ χουν ανεξάρτητες από εκείνες τις πρακτικές.

Απελευθερώνοντας την Κοινωνική Ψυχολογία ως εδώ έχω υποστηρίξει ότι τόσο η δημιουρ­ γία του «αυτο-επαρκούς» ατόμου όσο και η κατασκευή συγκεκριμένων χαρακτηριστικών που υποτίθεται ότι περιγράφουν αυτό το άτομο, θα πρέπει να ενταχθούν στα πλαίσια της ευρύτε­ ρης διεργασίας του εκσυγχρονισμού με το συγκε­ κριμένο της σύστημα κοινωνικού ελέγχου. Σύμ­ φωνα με αυτήν την άποψη επομένως, οι κοινωνι­ κές επιστήμες και οι επιστήμες της συμπεριφο­ ράς, συμπεριλαμβανομένης και της κοινωνικής ψυχολογίας, αναδύθηκαν σε ένα πλαίσιο που α­ παιτούσε τις υπηρεσίες τους με σκοπό να εξα­ σφαλίσει βελτιωμένες μορφές διαχείρισης του νεο-δημιουργημένου κοινωνικού τύπου, του «αυτο-επαρκούς» ατόμου. Αυτό που είναι ξεκά­ θαρο, σύμφωνα με αυτήν την άποψη, είναι ο πραγματικός ρόλος που παίζουν οι κοινωνικές ε­ πιστήμες και οι επιστήμες της συμπεριφοράς, συμπεριλαμβανομένης και της κοινωνικής ψυχο­ λογίας, στη δημιουργία πραγματικοτήτων της καθημερινής ζωής, οι οποίες με τη σειρά τους ε­ μπλέκονται στο σύγχρονο σύστημα του κοινωνι­ κού ελέγχου. Ποιες είναι λοιπόν οι δυνατότητες να αναπτύ­ ξουμε μια κοινωνική ψυχολογία που δε θα είναι χαρακτηρισμένη στον κοινωνικό της ρόλο; Χρειάζεται να στραφούμε σε δύο θέματα. Πρώ­ τον, θα πρέπει να εδραιώσουμε μια βάση για την κοινωνική ευημερία που δε θα στηρίζεται στην ευημερία του «αυτο-επαρκούς» ατόμου. Με άλλα λόγια, πρέπει να δημιουργήσουμε μια πρόκληση απέναντι στη φιλελεύθερη ατομικιστική αντίλη­ ψη του προσώπου, βλέποντας τόσο τις εσωτερι­ κές της αντιφάσεις όσο και την αδυναμία της να ανταποκριθεί στις υποσχέσεις της για ανθρώπινη ευεξία και ευημερία. Δεύτερον, θα πρέπει να ανα­ πτύξουμε μια εναλλακτική κοινωνική ψυχολογία που θα πηγάζει από την αναθεωρημένη άποψη

Ε

για τον άνθρωπο. Και τα δύο αυτά έργα είναι αποδομητικά στο βαθμό που απαιτούν την ανα­ τροπή των κυρίαρχων συστημάτων κατανόησης.

Ευημερία πέρα από τον «αυτο-επαρκή» ατομικισμό ν και τα επιχειρήματα είναι σύνθετα, θα συ­ νοψίσω τα συμπεράσματα θέσεων που έχω αναπτύξει στο παρελθόν (Sampson 1977, 1983a, 1983b, 1985, 1988). Συνοπτικά, η θέση μου είναι ότι υπάρχει μια εγγενής αντίφαση ανάμεσα στην ανθρώπινη ευημερία από τη μια μεριά, και στον «αυτο-επαρκή» ατομικισμό από την άλλη. Υπο­ στηρίζοντας κάτι τέτοιο συμπαρατάσσομαι με σύγχρονους συγγραφείς, όπω ς ο Sandel (1982) που έχει πειστικά υποστηρίξει ότι η θεωρία της δικαιοσύνης του Rawls (1971) είναι ανακόλουθη, δεδομένης της τρέχουσας αντίληψης για το άτο­ μο, καθώς και με τον MacIntyre (1984, 1988) που έχει αντίστοιχα εισάγει την κατ’ ουσία αδυναμία επίτευξης του προγράμματος του φιλελεύθερου ατομικισμού, χωρίς να επανεξετασθεί ριζικά ο τρόπος που κατανοούμε το άτομο, σε σημείο που το πρόγραμμα δεν μπορεί να διαθέτει καμιά λογι­ κή συνέχεια. Κοντολογίς, για να επιτευχθεί η αν­ θρώπινη ευημερία απαιτείται μια εναλλακτική θέση απέναντι στο «αυτο-επαρκές» άτομο, βασι­ σμένη σε ένα πιο ενσωματωμένο και συστατικό πλαίσιο.

Α

Είδη ατομικισμού «αυτο-επαρκής» ατομικισμός είναι μια ειδι­ κή ράτσα ατομικισμού, και όχι η μόνη του μορφή (βλέπε Sampson, 1988). Οι ελπίδες μας να συμβάλουμε στην ανθρώπινη ευημερία απαιτούν να πάμε πέρα από την τρέχουσα αντίληψη ατομι­ κισμού, και να βαδίσουμε προς μιας διατύπωση που δε σχεδιάσθηκε υπό την αιγίδα μιας βελτιω­ μένης κοινωνικής διαχείρισης. Η άποψη ότι υ­ πάρχουν παραλλαγές ατομικισμού συγκροτεί το κεντρικό στοιχείο πολλών άλλων έργων: για πα­ ράδειγμα, τα γραπτά της Gilligan (1982) και της Lykes (1985) στα πλαίσια της δυτικής φεμινιστι­ κής παράδοσης, της Miller (1984), των Schweder και Bourne (1982) έχουν προσφέρει μια διαπολιτισμική αναπαράσταση μιας βιώσιμης εναλ­ λακτικής θέσης. Η Lykes, για παράδειγμα, ορίζει ένα είδος «κοινωνικής ατομικότητας» με έμφα­ ση στον εαυτό-μέσα-στη-σχέση. Έ να ς ατομικι­ σ μός που προέρχεται από ένα τέτοιο είδος σύνδε­ σης, όχι μόνον διαφέρει από τον «αυτο-επαρκή» ατομικισμό, αλλά εισάγει και μια εναλλακτική αρχή πάνω στην οποία μπορεί να θεμελιωθεί η κοινωνική τάξη. Το να είναι κανείς άτομο ως αποτέλεσμα των συνδέσεων και των αλληλοσυνδέσεων, εισάγει

0

αφιερωμα/53 μια συστατική άποψη για το πρόσωπο που πι­ στεύω ότι μπορεί να περιέχει, πιο ικανοποιητικά, τη δυνατότητα για ανθρώπινη ευημερία απ’ ότι ε­ πιτρέπει η τρέχουσα «αυτο-επαρκής» διατύπω­ ση. Το ενσωματωμένο ή συστατικό είδος ατομι­ κότητας δε κτίζεται πάνω σε άκαμπτα όρια που σημειώνουν περιοχές δικαιοδοσίας διαχωρίζο­ ντας τον εαυτό από τον άλλο, ούτε όμως εγκατα­ λείπουν τη σύνδεση που πρωτίστως καθορίζει τον άνθρωπο.

Μία Κοινωνική Ψυχολογία ενσωματωμένης ατομικότητας νώ τα περισσότερα προγράμματα αποδόμησης εμπλέκονται σε μια ακατάπαυστη ακύ­ ρωση όλων των μορφών ταυτότητας, εγώ παρα­ δέχομαι ότι έχω χρησιμοποιήσει την προσέγγιση της αποδόμησης με στόχο να ορίσω ένα διαφορε­ τικό είδος δομημένης ταυτότητας. Ενώ αυτό α­ φήνει το έργο μου ανοικτό στην αποδόμηση των άλλων, βρίσκω ότι θα πρέπει να το διακινδυνεύ­ σω, με στόχο να αναφερθώ με τόνο κατηγορημα­ τικό σε μια ατομικότητα που ανταποκρίνεται κα­ λύτερα στην πραγματική επίτευξη της ανθρώπι­ νης ευημερίας, απ’ ότι το τρέχον «αυτο-επαρκές» είδος. Η ενσωματωμένη ατομικότητα απαιτεί μια συ­ στατική αντίληψη του προσώπου, επανα-ενσωματώνοντας τα ελεύθερα, αποκομμένα, σύγχρο­ να άτομα στους κοινωνικούς τους κόσμους και τονίζοντας κατ’ αυτόν τον τρόπο συντονισμένα σύνολα σχέσεων και κοινοτήτων όπου ανήκει κανείς, παρά απομονωμένους νομάδες. Αυτή η επανα-διατύπωση του ατόμου δε σημαίνει ότι μας βγάζει από το θέμα της συλλογής γνώσεων. Επι­ πλέον, η επανα-διατύπωση αποτελεί ένα τέλειο

Ε

παράδειγμα αναζήτησης να χρησιμοποιήσουμε την επιστήμη μας με στόχο να καθορίσουμε ένα διαφορετικό είδος κοινωνικής πραγματικότη­ τας. Α λλά επιμένω να πιστεύω μαζί με τον Sandel (1982) και τον MacIntyre (1984, 1988) ανάμεσα σε άλλους (π.χ. Cahoone, 1987), ότι μια ενσωματω­ μένη ατομικότητα δεν είναι σχεδιασμένη έχο­ ντας στο νου τις τρέχουσες αντιλήψεις της κοι­ νωνικής διαχείρισης. Αντίθετα, ανταποκρίνεται σε ένα διαφορετικό είδος ιστορικής επιταγής.

Διεθνοποίηση ιστεύω ότι ο δυτικός κόσμος διέρχεται έναν δραματικό ιστορικό μετασχηματισμό της ί­ διας τάξεως με αυτόν που μας εξακόντισε από τον παραδοσιακό στον σύγχρονο κόσμο. Σ’ άυτήν την περίπτωση ωστόσο, μετακινούμεθα από­ τομα από τη σύγχρονη στη μεταμοντέρνα εποχή. Έ χουν ήδη κ ά νε. την εμφάνισή τους πολυάριθμοι προάγγελοι αυτής της φόρτισης: 1) κοινωνικά και πολιτικά κινήμ ιτα που κυμαίνονται από τη φεμινιστική άποψη για το άτομο, έως την αυξα­ νόμενη ευαισθησία σε μη-δυτικές εναλλακτικές θέσεις απέναντι στην κυρίαρχη δυτική ιδεολογία, 2) δημογραφικά σχήματα που επιβάλλουν τη συνειδητοποίηση μιας πο/ιτισμικής και εθνικής ποικιλομορφίας και τα οποία θέτουν σε αμφισβή­ τηση τη δυνατότητα να μπορέσει να ομογενοποιηθεί αυτή η ανομοιογένεια κάτω από μια κυρίαρ­ χη άποψη, 3) η τεχνολογία στο χώρο της επικοι­ νωνίας που επιτρέπει να συναντήσουμε παγκό­ σμια γεγονότα και ανθρώπους και να βιώσουμε όχι μία, αλλά πολλαπλές πραγματικότητες, 4) η αυξανόμενη μετατόπιση στην ανθρώπινη σκέψη από ένα γραμμικό σε ένα μη-γραμμικό συστημα­ τικό τρόπο, 5) η αναδυόμενη σύνδεση στο οικο­ νομικό σύστημα που θα τεθεί επίσημα σε λειτουρ-

Π

54/αφιερωμα για από την Ευρωπαϊκή Κοινότητα το 1992, που όμως είναι ήδη εμφανές στα κολοσσιαία παγκό­ σμια οικονομικά δίκτυα, όπου η οικονομική ευη­ μερία του οποιουδήποτε ατόμου είναι το αποτέ­ λεσμα ενεργειών και στρατηγικών κάπου αλλού στον κόσμο, 6) η παγκόσμια σύνδεση στα θέμα­ τα της ρύπανσης του περιβάλλοντος, της υγείας, της νόσου και σε θέματα πολέμου και ειρήνης, 7) κινήματα διανοουμένων και πανεπιστημιακών σε διάφορα πεδία που μας έχουν αναγκάσει να α­ ναθεωρήσουμε τις τρέχουσες αντιλήψεις μας για το άτομο, καθοδηγούμενες, σε μεγάλο βαθμό, α­ πό τη μετα-δομική στροφή προς τον αποδομισμό και την πρόκλησή του προς το άτομο ως συγγρα­ φέα και υποκείμενο της μοίρας του. Πιστεύω ότι όλα αυτά και αναμφισβήτητα και άλλες τάσεις που έχω σημειώσει είναι προάγγελοι μιας ουσιαστικής μετάβασης στην παγκό­ σμια ιστορία. Θα γίνει αισθητό το επιβλητικό βά­ ρος μιας εποχής που τη χαρακτηρίζει η αλληλε­ ξάρτηση. Αυτός ο μετασχηματισμός θα δημιουρ-

γήσει μια μεταμορφωμένη αντίληψη για τον άν­ θρωπο: μακριά από την απρόσφορη ελεύθερη «αυτο-επαρκή» διατύπωση και προς κάτι που μοιάζει περισσότερο με την ενσωματωμένη ατο­ μικότητα που προσπάθησα να περιγράφω. Το έργο των κοινωνικών επιστημών και των ε­ πιστημών της συμπεριφοράς και κυρίως της κοι­ νωνικής ψυχολογίας, είναι ξεκάθαρο. Ενώ συνε­ χίζουμε να διαγράφουμε τον σύγχρονο κόσμο πρέπει να μετατραπούμε σε οραματιστές, ανοι­ κτούς προς το μέλλον που διαφαίνεται στον ορί­ ζοντα. Χρειάζεται να συμπληρώσουμε την αφο­ σίωσή μας στην αμεσότητα του σήμερα με προ­ σοχή για το αύριο. Αυτό θα μας δώσει μια περισ­ σότερο μελλοντικά προσανατολισμένη κοινωνι­ κή ψυχολογία, αλλά και μια ψυχολογία που μας θέτει εξίσου σημαντικά στο προσκήνιο των επερχόμενων αλλαγών και σε πραγματική αρμονία με θέματα ανθρώπινης ευημερίας.

Βιβλιογραφικές αναφορές

MacIntyre, A. (1988) Whose Justice? Which Rationality? Notre Dame, Indiana: University of Notre Dame Press.

Mahler, M., Pine, F. and Bergman, A. (1975) The Psychological Birth o f the Human Infant: Symbiosis and Individuation. New York: Basic Books.

Marcuse, H. (1964) One Dimensional Man. Boston: Beacon Press.

Marcuse, H. (1966) Eros and Civilization. Boston: Beacon Press.

Miller, J.G. (1984) Culture and development of everyday social explanation. Journal o f Personality and Social Psychology, 46: 961-78.

Moscovici, S. (1976) Social Influence and Social Change.

London: Academic Press.

Rawls, J. (1971) A Theory o f Justice. Cambridge MA: Belknap Press of Harvard University Press.

Sampson, E.E. (1977) Psychology and the American ideal.

Journal o f Personality and Social Psychology, 35: 767-82.

Sampson, E.E. (1983a) Justice and the Critique o f Pure Psychology. New York: Plenum Press.

Sampson, E.E. (1983b) Deconstructing psychology's subject.

Journal o f Mind and Behaviour, 4: 136-64.

Sampson, E.E. (1985) The decentralization of identity: towards a revised concept of personal and social order. American Psychologist, 40: 1203-11.

Sampson, E.E. (1988) The debate on individualism: indigenous psychologies of the individual and their role in personal and societal functioning. American Psychologist, 43: 15-22.

Sandel, M.J. (1982) Liberalism and Limits o f Justice.

Cambridge, England: Cambridge University Press.

Schweder, R.A. and Bourne, E. (1982) Does the concept of the person vary cross-culturally?, in A.J. Marsella and G. White (eds) Cultural Concepts o f Mental Health and Therapy. Boston: Reidel.

Snell, B. (1982) The Discovery o f Mind. New York: Dover.

Tuan, Yi-Fu (1982) Segmented Worlds and Self. Minneapolis: University of Minneapolis Press. Weisz, J.R., Rothbaum, R.M., and Blackburn, T.C. (1984) Standing out and standing in: the psychology of control; in America and Japan. American Psychologist, 39: 955-69.

Adorno, T.W. (1967) Sociology and psychology, New Left Review, 46, 63-68.

Adorno, T.W. (1973) Negative Dialectics. New York: Seabury Press.

Cahoone, L.E. (1988) The Dilemma o f Modernity: Philosophy, Culture and Anti-culture. Albany, N.Y.: State University of New York Press.

Deleuse, G. and Guattari, F. (1983) Anti-Oedipus: Capitalism and Schizophrenia. London: Athlone Press.

Dreyfus, H.L. and Rabinow, P. (1982) Michel Foucault: Beyond Structuralism and Hermeneutics. Hassocks, Sussex: Harvester Press.

Foucault, M. (1977) Discipline and Punish: The Birth o f the Prison. London: Allen Lane.

Foucault, M. (1979) The History o f Sexuality. Vol. I: An Introduction. London: Allen Lane.

Garfinkel, H. (1967) Studies in Ethnomethodology. New York: Prentice Hall.

Gerth, H.H. and Mills, C.W. (1946) From Max Weber: Essays in Sociology. New York: Oxford University Press.

Gilligan, C. (1982) In a Different Voice: Psychological Theory and Women’s Development. Cambridge, MA: Harvard University Press.

Heealas, P. and Lock, A. (1981) Indigenous Psychologies: The anthropology o f the Self. London: Academic Press.

Horkheimer, M. and Adorno, T.W. (1972) Dialectic o f Enlightenment. New York: Seabury Press.

Kitzinger, C. (1987) The Social Construction o f Lesbianism.

London: Sage.

Lykes, M.B. (1985) Gender and individualistic vs. collectivist bases for notions about the self. Journal o f Personality, 53: 356-83.

McGrath, J.E. (1980) What are the social issues? Timeliness and treatment of topics in the Journal of Social Issues. Journal o f Social Issues, 36: 98-124.

MacIntyre, A. (1984) After Virtue (2nd Edition). Notre Dame, Indiana: University of Notre Dame Press.

Μ ετάφραση: Θ άλεια Δ ρ α γώ να

αφιερωμα/55

Θάλεια Δραγώνα

11τ α / ^ λλογΐΚ0,11' α' At οωκότ μ ' παρενέργειες

Ον επια-πιμ°νικες

^ ε ο Χ ° ν

~

ο γ ν κ ο έ * ^ ^

Δεν είναι καθόλου τυχαίο, όπως άλλωστε έχει επανειλημμένα υποστηριχθεί, το ότι ο Φρόυντ συνέλαβε τη Θεωρία του για την υστερία σε έναν ιστορι­ κό χρόνο και χώρο όπως η Βιέννη των αρχών του αιώνα, ή ότι ο Kohut ανέπτυ­ ξε τις θέσεις του γύρω από το ναρκισσισμό στη σύγχρονη Αμερική της δεκαε­ τίας του ’70.

56/αφιερωμα ε την ίδια έννοια δεν είναι καθόλου τυχαίος ο αναζωπυρούμενος προβληματισμός της κοινωνικής ψυχολογίας γύρω από τις έννοιες του ατομικισμού και της αλληλεξάρτησης, της αυτο­ νομίας και της αυτοδέσμευσης, σε μια εποχή ό­ που η πρόκληση του περιβάλλοντος οδηγεί στην αποσταθεροποίηση γνωστών και οικείων εξωτε­ ρικών και εσωτερικών σχημάτων. Η ατομικιστική εκδοχή της έννοιας του εαυτού είναι ριζωμένη στη Δυτική παράδοση τουλάχι­ στον από την εποχή της Αναγέννησης. Την επο­ χή εκείνη αποκαλύπτεται για πρώτη φορά η μο­ ναδικότητα της ανθρώπινης ζωής και συνακό­ λουθα εμφανίζεται στο προσκήνιο η έννοια της ε­ σωτερικής της συνοχής. Πρόκειται για μια αντί­ ληψη του προσώπου που προσεγγίζει τη σημερινή μας αντίληψη. Το ιδεώδες που ξεπηδά από μια τέτοια παράδοση είναι η επιδίωξη ενός αυτόνο­ μου, ολοκληρωμένου ατόμου σαφώς διαφοροποι­ ημένου τόσο από τους άλλους όσο και από την περιρρέουσα ατμόσφαιρα. «Ο Δυτικός ατομικι­ σμός οδηγεί σε μια έννοια εαυτού που διαθέτει έ­ να ακριβές όριο που σταματά στο πετσί του καθενός και ξεκάθαρα διαχωρίζει τον εαυτό από τον μη-εαυτό».1 Αναλύοντας την έννοια του ατομικισμού, γεννιώνται σημαντικά ερωτήματα τόσο για την ψυ­ χολογική θεωρία και έρευνα όσο και για τη συ­ γκεκριμένη πρακτική ως προς τη σχέση ατόμου και «άλλου», είτε πρόκειται για άτομα, είτε για την κοινωνία στο σύνολό της, είτε για το γενικό­ τερο περιβάλλον με τη μορφή μιας παγκο­ σμιότητας. Μια περισσότερο ή λιγότερο εμφανής υπόθεση που παραπέμπει στη σύγκρουση ανάμεσα στην έννοια της εξάρτησης και της ανεξαρτησίας διέπει όλες σχεδόν τις κοινωνικοψυχολογικές θεω­ ρίες της προσωπικότητας. Ελλοχεύει εδώ η αντί­ ληψη ότι η ίδια η φύση της διεργασίας της κοινω­ νικοποίησης εμπεριέ .ι την αντίφαση ανάμεσα στο ατομικό και το συλλογικό. Μια τέτοια θέση εύκολα μπορεί να οδηγήσει στο παραπλανητικό συμπέρασμα ότι η ικανοποίηση των αναγκών της ομάδας αποκλείει την ικανοποίηση των ατομι­ κών αναγκών και τανάπαλιν. Κάθε κοινωνική αξία, έγραφε ο Lynd ήδη το 1939,2 περιγράφοντας την πολιτισμική διαμάχη, συνοδεύεται από μία αντίθετη αλλά ίσης ισχύος αξία. Έ να από τα επιχειρήματα του Lynd είναι ό­ τι αυτές οι αντιθέσεις δεν εκπροσωπούν γνήσιες ψυχολογικές αντιφάσεις αλλά τουναντίον αποτε­ λούν αναπόσπαστα συνδεδεμένες διεργασίες. Ως παράδειγμα ζεύγματος αντιθετικών αξιών, προσέφερε αυτό του ατομικισμού και της συλλογικότητας, εντάσσοντάς το στο ιστορικό κοινωνικο­ οικονομικό πλαίσιο του ανεπίλυτου παραδοσια­ κού φιλελευθερισμού. Πενήντα χρόνια μετά, θεωρητικοί και ερευνη­

Μ

τές εξακολουθούν να βρίσκονται ακόμη τοποθε­ τημένοι σε διχαστικούς πόλους. Είναι πιθανό οι εκατέρωθεν παρατάξεις να κινητοποιούνται από το ίδιο κίνητρο, έναν θρήνο για τις οικείες έννοιες που φθίνουν και για την «καλή εποχή που χάνε­ ται». «Καλή» γιατί οι οριοθετήσεις ήταν σταθε­ ρότερες και κατά συνέπεια ασφαλέστερες. Σε έ­ να τέτοιο πνεύμα λοιπόν, από τη μια μεριά υπο­ στηρίζεται η ατομική ευθύνη, η ελεύθερη επιλογή, το ατομικό επίτευγμα και από την άλλη, η δέ­ σμευση στο σύνολο, στην κοινότητα.

Τέσσερις λόγοι προς την Αμερικανική Ψυχολογική Εταιρεία πιλέγω τέσσερα κείμενα που αποτελούν λό­ γους που εκφωνήθηκαν προς την Αμερικανι­ κή Ψυχολογική Εταιρεία (ΑΡΑ) την τελευταία δε­ καπενταετία, ως παράδειγμα αγωνιωδών φωνών που έχουν εμπλακεί στον διχοτόμο διάλογο γύρω από την ατομικότητα και τη συλλογικότητα.3 Το 1985 η Spence στον προεδρικό της λόγο, α­ ναλύει τις σύγχρονες ανησυχίες για τη διάβρωση του προτεσταντικού work ethic και προσπαθεί να αποκαταστήσει τη σημασία του ατομικισμού.4 Εξάλλου, υποστηρίζει πως ο ατομικισμός βρί­ σκεται στο επίκεντρο των ψυχολογικών θεωριών για την απόδοση και τα κίνητρα που την ενισχύ­ ουν. Ο ατομικισμός είναι ένα τόσο κεντρικό στοιχείο του αμερικανικού χαρακτήρα που είναι δύσκολο, όπως υποστηρίζει η Spence, να σκεφθεί κανείς έναν εναλλακτικό τρόπο αντίληψης εαυτού. Μια τέτοια ανάλυση παραλείπει, βέβαια, να ε­ ξετάσει τόσο το είδος της απόδοσης που επιτυγ­ χάνεται στα πλαίσια της ατομικιστικής ψυχολο­ γίας, όσο και το κόστος που συνεπάγεται η από­ δοση, όταν συνδέεται μόνο με το ανεξάρτητο και αυτοτελές υποκείμενο. Ό π ω ς είναι γνωστό, η αγγλική γλώσσα δεν διαθέτει λέξη που να διαχω­ ρίζει τον ανταγωνισμό από το συναγωνισμό. Έ ναν χρόνο μετά, ο Perloff, στον αντίστοιχο ετήσιο προεδρικό του λόγο, επιστρατεύει μια σει­ ρά επιχειρημάτων για να υποστηρίξει την έννοια του προσωπικού συμφέροντος και να του αποδώ­ σει, όπως ισχυρίζεται, τη χαμένη του αξιοπρέ­ πεια.5 Στην ψυχολογία, όπως εξάλλου και στις αντίστοιχες εκφράσεις στο χώρο των οικονομι­ κών και της ελεύθερης αγοράς, το προσωπικό συμφέρον προσφέρει ένα πρότυπο, ένα μοντέλο προσανατολισμού του ατόμου προς τον εαυτό του, τους άλλους, την κοινωνία, και την ίδια τη ζωή. Το πρότυπο αυτό μπορεί να είναι ατελές, ό­ πως εξάλλου και η δημοκρατία ως πολιτικό σύ­ στημα, διατείνεται ο Perloff, είναι όμως το καλύ­ τερο, το δικαιότερο και ο ταχύτερος δρόμος στην ελαχιστοποίηση του πόνου και τη μεγιστο­ ποίηση της ηδονής. Η ατομική ευθύνη είναι ένας

Ε

αφιερωμα/57 αναμφισβήτητα αποτελεσματικός τρόπος για να αναζητηθεί το προσωπικό συμφέρον. Οι δύο αυτοί ιδεολογικά προσανατολισμένοι, αναγωγικοί λόγοι, ασφαλώς αποτελούν απάντη­ ση σε αγωνιώδεις φωνές που υψώνονταν λίγα χρόνια νωρίτερα και παρήγαγαν την αντίστροφη ιδεολογία. Ο Hogan διακήρυσσε το 1975 ότι η ατομικιστική οπτική με τη συνακόλουθη καχυπο­ ψία απέναντι στους παραδοσιακούς κανόνες και τις πολιτισμικές αξίες, υπονομεύει την εμπιστο­ σύνη μας απέναντι στον πολιτισμό.6 Η υποταγή στις επιταγές της παράδοσης και της νόμιμης ε­ ξουσίας, αποτελεί μια αναγκαία και φυσιολογική ψυχολογική διεργασία. Με αντίστοιχο τόνο ο Conger, στον προεδρικό του λόγο τού 1981 με θέμα «Ελευθερία και Δ έ­ σμευση», υποστήριζε ότι η μεγαλύτερή μας ανά­ γκη, τουλάχιστον στο συλλογικό επίπεδο, είναι να κτίσουμε, ή μάλλον καλύτερα να αποκατα­ στήσουμε, την έννοια της κοινότητας.7 Οι νέοι, πιστεύει ο Conger, θα μπορέσουν να δεχθούν με μεγαλύτερη ευκολία τους όρους, τους κανόνες, τα «πιστεύω» των γονέων τους, εάν ξέρουν ότι αντίστοιχα «πιστεύω» ακολουθούν και οι υπόλοι­ ποι γονείς των συνομηλίκων τους. Με αγωνιστι­ κό ύφος κλείνει το λόγο του λέγοντας ότι το «μέλλον της οικογένειας, κάτω από οιαδήποτε μορφή, εξαρτάται από το μέλλον της μεγάλης ανθρώπινης οικογένειας, από το βαθμό που θα μπορέσουμε να δούμε τους εαυτούς μας συλλογι­ κά σαν τους αδελφούς μας, σαν τις αδελφές μας, και πάνω απ’ όλα φύλακες των παιδιών μας - ό­ λων μας των παιδιών».8 Η λύση που προτείνουν τόσο ο Hogan όσο και ο Conger είναι εκ των πραγμάτων απρόσφορη. Προωθείται η επιστροφή σε έναν τρόπο κοινωνι­ κοποίησης του παρελθόντος που δίδασκε «σω­ στές» και «λανθασμένες» αντιδράσεις, και που η πιστή εφαρμογή μονοσήμαντων και επάλληλων κανόνων συμπεριφοράς εξασφάλιζε τη λειτουργι­ κότητα. Και τα τέσσερα κείμενα, παρ’ όλη την προσπάθεια να φανεί το αντίθετο, χαρακτηρίζο­ νται από μια αποστεωμένη, αναγωγική σκέψη και ένα απλουστευτικό ιδεώδες. Το περιβάλλον έχει μια μονόδρομη επιρροή πάνω στον άνθρωπο και επηρεάζει προς τη μία ή την άλλη κατεύθυν­ ση τη συμπεριφορά του.

Βήματα προς τη σύνθεση α ήταν ανακριβές να αποσιωπηθούν οι προ­ σπάθειες γεφύρωσης των διχοτόμων πόλων «ατομικότητα/συλλογικότητα» και ακόμη πε­ ρισσότερο, οι συνθετικές προσπάθειες που αξιοποίησαν δυναμικά την πρόκληση της κοινωνικής αλλαγής, πηγαίνοντας πέρα από μια συναινετική

Θ

ισορροπία. Εφόσον η διαλεκτική διχοτόμηση ανάμεσα στα ατομικά και στα κοινωνικά συμφέροντα δεν αποδείχθηκε ούτε θεωρητικά αναγκαία ούτε προ­ γνωστικά χρήσιμη, ο Waterman προωθεί ένα κοι­ νωνικό ιδεώδες που θα ενσωματώσει αρμονικά και τα δύο.9 Αυτό το συνεργίστικό, αβασάνιστο κοινωνικό ιδεώδες έχει συμπεριληφθεί στη δου­ λειά πολλώ ν ψυχολόγων, από τελείως διαφορετι­ κές κατευθύνσεις. Ο Kanfer μιλάει για έναν «εγω­ κεντρικά κινητοποιημένο αλτρουισμό» ως μια ε­ ναλλακτική άποψη για τη ρύθμιση των σχέσεων ανάμεσα στα άτομα και την κοινω νία.10 Η ευρύ­ τερη θεωρητική κίνηση στην οποία αναφέρεται, επιδιώκει την ανάπτυξη ενός μίγματος ατομικού και κοινωνικού ελέγχου που βελτιστοποιεί την α­ τομική ικανοποίηση, αλλά και το αίτημα για επι­ βίωση της ομάδας. Προβάλλεται η εκπαίδευση και η άσκηση στην αλτρουιστική συμπεριφορά, ακολουθώντας τις ίδιες μεθόδους που χρησιμο­ ποιούνται στην ανάπτυξη αυτο-ελέγχου. Ωστόσο τέτοιες απόψεις δεν κάνουν τίποτα άλλο από το να αναπαράγουν τον γνωστό δυϊσμό προωθώντας τελικά μια αποστειρωμένη και α­ κίνδυνη μορφή ιδεολογίας, όπου, σαν μια καλή συνταγή μαγειρικής, τα συστατικά ζυγίζονται στη σωστή τους αναλογία. Π ολύ πιο ενδιαφέροντα είναι τα επιχειρήματα του Smith και του Sampson. Η ατομικότητα πα­ ρουσιάζεται ως αυτο-μετασχηματιζόμενη και ι­ στορικά προσδιοριζόμενη έννοια. Η επιστήμη που ασχολείται με τα φαινόμενα της ατομικότη­ τας δεν μπορεί, υποστηρίζει ο Smith, να ακολου­ θεί ένα αχρονικό Νευτωνικό πρότυπο.11 Η ιστο­ ρική και διαπολιτισμική προσέγγιση που σε με­ γάλο βαθμό έχει αγνοηθεί, αποτελεί πρόκληση για την κοινωνική ψυχολογία. Η έννοια της ατο­ μικότητας, έτσι όπως αναδύθηκε μέσα από τις χιλιετίες της βιοπολιτισμικής της εξέλιξης, δεν μπορεί παρά να εκφρασθεί με τους όρους της συγκεκριμένης, χρονικά προσδιορισμένης, κουλτούρας. Αυτές οι ιστορικές - πολιτισμικές εκφάνσεις της ατομικότητας διαφέρουν ριζικά μεταξύ τους. Η ατομικιστική εκδοχή του εαυτού, που συχνά πήρε μια ακραία μορφή, είναι όλο και περισσότερο ακατάλληλη για τις απαιτήσεις μιας επιβίωσης σ’ έναν κόσμο όπου η αλληλε­ ξάρτηση είναι αναπόφευκτη. Ωστόσο, παρά την πειστικότητα των επιχειρη­ μάτων για τη σημασία και το βεληνεκές των ιστορικο-κοινωνικών διεργασιών, ένα ερώτημα παραμένει αναπάντητο: Πώς μπορούν, άραγε, να συνδυασθούν από τον άνθρωπο - που σαν είδος κινδυνεύει τόσο να αφανιστεί όσο και να κατα­ σπαράξει ο ένας τον άλλον - η ανάπτυξη της αυτο-κατανόησης και της αυτο-κατεύθυνσης, στα πλαίσια μιας συλλογικότητας;

58/αφιερωμα Οριοθετήσεις και ψυχοκοινωνική μορφογένεση ο είδος της οριοθέτησης ανάμεσα στο άτομο και στο σύνολο εκφράζει έναν επιτυχέστερο τρόπο θεωρητικοποίησης.12 Στη μία άκρη μιας συνεχούς, τα όρια μεταξύ εαυτού και μη-εαυτού είναι αυστηρά και άκαμπτα, ενώ στην άλλη τα ό­ ρια είναι ρευστότερα. Στην πρώτη περίπτωση, ο εαυτός τοποθετείται ξέχωρα και μακριά από τον άλλον, ενώ στη δεύτερη, ο εαυτός δε διαχωρίζε­ ται από τον άλλο με τρόπο ευκρινή και σταθερό. Στην ίδια συνεχή τοποθετείται και η έννοια του ε­ λέγχου. Κατά πόσο δηλαδή, ο έλεγχος συγκε­ ντρώνεται από ένα συγκεκριμένο άτομο ή βρί­ σκεται σε ένα πεδίο που πηγαίνει πέρα από το ά­ τομο. Χρησιμοποιώντας το πρότυπο της οριοθέ­ τησης ο Sampson διαχωρίζει αυτόν που ονομάζει «αυτο-επαρκή ατομικισμό» (self-contained indivi­ dualism) από τον «ολοποιημένο ατομικισμό» (ensembled individualism) και ερμηνεύει με επιτυ­ χία την πορεία του ατομικισμού και της συλλογικότητας στα πλαίσια της κοινωνικής αλλαγής.13 Στον παραδοσιακό χώρο, το μικρότερο αυτοοριοθετημένο και λειτουργικό σύστημα δεν είναι το άτομο, αλλά η κοινότητα ή η εκτεταμένης μορφής οικογένεια, ανάλογα με το πολιτισμικό πλαίσιο. Ο ατομικός σ τόχος είναι προσδεδεμένος σε έναν ευρύτερο στόχο που είναι η κοινωνικο-οικονομική προώθηση της ομάδας. Σε έναν τέτοιο χώρο και χρόνο, η ιδεολογία, οι ρόλοι και οι κανόνες συμπεριφοράς σχηματίζο­ νται αργά, από γενιά σε γενιά, σε αρμονία με τους ρυθμούς της ζωής και σε άμεση σχέση με τον γενικότερο στόχο της ομάδας. Οι αργές αλ­ λαγές και κατά συνέπεια ο χαμηλός βαθμός συμπλοκότητας του περιβάλλοντος, επιτρέπουν μια τέτοια ανάπτυξη κανόνων συμπεριφοράς. Η μακρά πείρα των γενεών, τους στηρίζει και τους κα­ θιστά αποτελεσματικούς στο συγκεκριμένο κοι­ νωνικό και πολιτισμικό πλαίσιο. Η κοινότητα, με τη σειρά της, επιφορτισμένη με το ρόλο της κοινωνικοποίησης, διδάσκει τους κανόνες αυ­ τούς στα μέλη της. Στον παραδοσιακό χώρο η α­ τομική ταυτότητα καθορίζεται από τη θέση και το ρόλο του ατόμου μέσα στην κοινότητα. Αντίθετα, στο περιβάλλον εκείνο όπου επικρα­ τεί ένας μεγάλος βαθμός συμπλοκότητας, όπως σ’ αυτό της βιομηχανικής εποχής, οι οριοθετή­ σεις αλλάζουν. Το μικρότερο αυτο-οριοθετημένο σύστημα είναι το άτομο που προβάλλεται αυτοπροσδιοριζόμενο, αυτόνομο, κυρίαρχο, δημιουρ­ γός της ζωής του, κύριος δρων στην κοινωνική σκηνή. Αναδύεται έτσι μια φιλελεύθερη ατομικιστική διάρθρωση. Η προτεραιότητα αποδίδεται στο άτομο, που μπορεί να υπάρχει ανεξάρτητα α­ πό την ομάδα. Η επιστήμη της ψυχολογίας γεν­ νήθηκε σ’ αυτό τον ιστορικό χρόνο και χώρο και,

Τ

μοιραία, σκοπός της υπήρξε η μελέτη της δυνα­ μικής του αυτο-οριοθετημένου ατόμου.14 Στο κατώφλι της μεταμοντέρνας εποχής οι ο­ ριοθετήσεις επαναδιαμορφώνονται. Δημιουργείται ένα νέο πρωταρχικό λειτουργικό σύστημα, ρυθμιστικό της κοινωνικής δομής, που είναι ολι­ στικό και διαρθρωμένο σε έναν παγκόσμιο ιστό. Η υπέρβαση των παλαιών ορίων θέτει σε αμφι­ σβήτηση τη φιλελεύθερη ατομικιστική θεωρία για τον άνθρωπο. Ωστόσο, η πρόσφατα αυξανόμενη επίκληση σε ολιστικές προσεγγίσεις, συχνά προβάλλέι ένα α­ σαφές όλον που με την απόλυτη έννοια δεν υπάρ­ χει πουθενά, ούτε στην επικράτεια των ζωντανών οργανισμών, ούτε στο χώρο των κοινωνικών ορ­ γανώσεων. Ίσω ς γι’ αυτό, όταν μιλούν για τη συ­ νάρθρωση της ατομικής ανάπτυξης με την κοι­ νωνική αλλαγή, οι Stewart και Healy15, υποστη­ ρίζουν ότι οι ψυχολόγοι δεν έχουν καταφέρει να εντάξουν στην έρευνά τους τη θέση τους γύρω α­ πό την κοινωνική-ιστορική εμπειρία του ατόμου, επειδή τους λείπει ένα ικανοποιητικό θεωρητικό, εννοιολογικό πρότυπο.

Ο θεός με τις δύο μορφές α μπορούσε ωστόσο να αντιταχθεί κανείς σε μια τέτοια απαισιόδοξη άποψη, προτείνοντας λύσεις προερχόμενες από ένα νέο παρά­ δειγμα μιας νέας επιστημολογίας που προτάσσει μια αναδυόμενη εναλλακτική αντίληψη της πραγματικότητας. Σε αυτό το είδος σκέψης, οι ε­ πιστήμες του ανθρώπου συντάσσονται με την α­ ναζήτηση της φυσικής και της βιολογίας, για μια ενοποιητική θεωρία που έχει τεράστιες επιπτώ­ σεις στον τρόπο με τον οποίο ο άνθρωπος, ως εί­ δος, οργανώνει τη γνώση. Η ιστορική καμπή σηματοδοτείται τη στιγμή που ο Planck και ο Ein­ stein «διάβηκαν μέσα από τις ρωγμές της Καρτεσιανής/Νευτωνικής αντίληψης της φυσικής πραγματικότητας» όπως παραστατικά το περι­ γράφει ο Auerswald, και έθεσαν τις βάσεις για μια νέα αντίληψη της πραγματικότητας που εκτόπι­ σε την παλαιά. Η ισομορφική αναλογία συνίσταται στο ότι, τόσο στο χώρο της φυσικής όσο και στο χώρο των επιστημών του ανθρώπου, ακολου­ θείται μία μέθοδος παρέμβασης προσδεδεμένη στην έννοια του μετασχηματισμού, ουσιαστικά βασισμένη στην εισαγωγή ιδεών, λέξεων ή/κ αι πράξεων που μετατρέπουν τις βασικές αρχές του ορισμού της πραγματικότητας.16 Στη νέα επιστημολογία, οι κανόνες προϋποθέ­ τουν το θάνατο του δυϊσμού και η αλήθεια επαναορΐζεται υπό την ευρετική έννοια. Η αναφορά στην Καισλεριανή έννοια του «ολονίου» είναι πρόσφορη εδώ, για μια υπέρβαση των στεγανών ανάμεσα στον ατομισμό και τον ολισμό. Εξάλ­ λου, κάθε ζωντανός οργανισμός δεν είναι αυτό­

Θ

αφιερωμα/59 νομο «μέρος» ή «όλο», αλλά το ολοκλήρωμα μιας σειράς ενδιάμεσων δομών διευθετημένων σε επίπεδα με ανοδική τάξη πολυπλοκότητας, η κα­ θεμιά από τις οποίες έχει δύο πρόσωπα που στρέ­ φονται σε αντίθετες κατευθύνσεις. Τ ο πρόσωπο που είναι στραμμένο προς τα κάτω ανήκει σε ένα αυτόνομο σύνολο ενώ αυτό που είναι στραμμένο προς τα πάνω αποτελεί εξαρτώμενο μέρος ενός μεγαλύτερου συνόλου. Σαν τον Ιανό, τον Ρωμαίο θεό με τις δύο μορφές, θέλει ο Koestler τα ολόνια που επιβεβαιώνουν την ατομικότητά τους, λει­ τουργώντας ως ημιαυτόνομα σύνολα, ενώ πα­ ράλληλα αποτελούν ενσωματωμένα μέρη ευρύτε­ ρων συνόλων στις πολυεπίπεδες ιεραρχίες της ύ­ παρξης.17 Αυτονομία σε αυτό το πλαίσιο σημαίνει ότι όλα τα υποσυστήματα, από το άτομο έως τη μεγαλύ­ τερη ομάδα, έχουν τον ενδογενή ρυθμό και σχή­ μα τους, μπορεί κάποτε να εκδηλώνονται χωρίς κανέναν εξωτερικό ερεθισμό, και, τείνουν να δια­ τηρούν και να επιβεβαιώνουν το χαρακτηριστικό σχήμα της δραστηριότητάς τους. Χωρίς αυτήν την αυτοεπιβεβαιωτική τάση του μέρους, το σύ­ νολο θα έχανε τη διάρθρωση και τη σταθερότητά του. Πρόκειται για την ανακλαστική και αυτοστοχαστική υποκειμενικότητα που είναι ικανή για στοχασμό και διαβούλευση, όπως την περιέ­ γραψε ο Καστοριάδης στην περσινή του επίσκε­ ψη στην Αθήνα.18 Η αντίθετη τάση του ολονίου είναι αυτή της ο­ λοκλήρωσης που του επιτρέπει να λειτουργεί ως ακέραιο μέρος ενός εξελισσόμενου μεγαλύτερου συνόλου. Η σταθερότητα της ιεραρχίας εξαρτάται από την ισορροπία των δύο αντίθετων τάσεων των ολονίων, την ισορροπία ανάμεσα σε δύο δυ­ νάμεις, μια φυγόκεντρο και μια κεντρομόλο, χα­ ρακτηριστική κάθε ανοικτού συστήματος. Η αυτοεπιβεβαιωτική τάση εξασφαλίζει στον άνθρωπο την αίσθηση ότι διαθέτει μια δυναμική, μοναδική ολότητα, ενώ αντίθετα η τάση προς ο­ λοκλήρωση του προσφέρει την αίσθηση ότι ανή­ κει σε ένα μεγαλύτερο σύνολο, του αποκαλύπτει τη μερικότητά του και του ενδυναμώνει μια αυτουπερβατική και μεθεκτική λειτουργία. Σημειώσεις 1. J.T. Spence, 1985, Achievement American Style: The rewards and costs of individualism, American Psychologist, 40, 12, σελ. 1288.

2. R.S. Lynd, 1939, Knowledge for What?. Princeton: Princeton University Press, 1970, σελ. 178-179.

3. Οι προεδρικοί λόγοι εκφωνούνται κατ’ έτος από τον εκάστοτε πρόεδρο της Αμερικανικής Ψυχολογικής Εταιρείας (ΑΡΑ). Αποτελούν κείμενα μεγάλου κύρους και εκφράζουν με τον πλέον άμεσο τρόπο την ιδεολογία που διαπερνά, κάθε φορά, τη μεγαλύτερη ψυχολογική εταιρεία του κόσμου.

4. Ibid, σελ. 1285-1295.

5. R. Perloff, 1987, Self-interest and personal responsibility redux, American Psychologist, 42, 1, σελ. 3-11.

6. R. Hogan, 1975, Theoretical egocentrism and the problem of compliance, American psychologist, Μάιος, σελ. 533-540.

7. J.J. Conger, 1981, Freedom and Commitment: Families, Youth, and Social Change, American Psychologist, 36, 12, σελ. 1475-1484.

8. Ibid, σελ. 1484.

9. A. Waterman, 1981, Individualism and interdependence, American Psychologist, 36, 7, σελ. 762-773.

10. F.H. Kanfer, 1979, Personal control, social control and altruism: Can society survive the age of individualism?

American Psychologist, 34, 3, σελ. 231-239.

11. M. Brewster Smith, 1978, Perspectives of selfhood, American psychologist, Δεκέμβριος, σελ. 1053-1063. Βλέπε επίσης, 1977, A dialectical social psychology? Comments on a symposium. Personality and Social Psychology Bulletin, 3, σελ. 719-724.

12. P. Heelas και A. Lock, 1981, Indigenous Psychologies: The Anthropology o f the Self. London: Academic Press.

13. E.E. Sampson, 1988, The debate on idividualism: Indigenous psychologies of the individual and their role in personal and societal functioning, American Psychologist, 1988, 1 σελ. 16. Βλέπε επίσης, 1989, The challenge of social change for psychology: Globalization and Psychology's theory of the person, American psychologist, 44, 6, σελ. 914-921.

14. Για το ίδιο θέμα βλέπε επίσης: G. Vassiliou και V.G. Vassiliou, 1982, Promoting psychosocial functioning and preventing malfunctioning, Paediatrician, 11, σελ. 90-98, και 1982, On the Diogenes search: Outlining a systemic-dialectic approach to family functioning and malfunctioning, The Evolution o f Group Analysis, M. Pines (Ed). London: Routledge and Kegan Paul, και 1984, On group therapy developments in context: A Hellenic view, International Journal o f Group Psychotherapy, 34,3, σελ. 377-385.

15. A.J. Stewart και J.M. Healy, Jr., 1989, Linking individual development and social changes, American Psychologist, 44, 1, σελ. 31.

16. E.H. Auerswald, 1987, Epistemological confusion in family therapy and research, Family Process, 26, Σεπτέμβριος, σελ.

322.

17. A. Koestler, 1978, Ιανός, Μετάφραση Γ. Κοβαλένκο. Αθή­ να: Εκδόσεις Χατζηνικολή, 1979.

18. Ο Κορνήλιος Καστοριάδης απευθυνόμενος στην ομάδα ΦΗ.ΜΙ., μίλησε στο Γαλλικό Ινστιτούτο, τον Φεβρουάριο του 1989, με θέμα «Η ψυχανάλυση και το πρόταγμα της αυτονομίας».

60/αφιερωμα

Μίνα Πολέμη-Τοδούλου

Σ7

ΤΓ σύγχρονη εποχή των μεταβιο­ μηχανικών αλλαγών του «Τρίτου Κύ­ ματος»50, οι κοινωνικές επιστήμες προκαλούνται ν’ αντιμετωπίσουν τη νέα πραγματικότητα αλλάζοντας βα­ σικές τους προσεγγίσεις και δομές. Η εντεινόμενη συνειδητοποίηση της παγκόσμιας αλληλοσύνδεσης των διεργασιών σε όλα τα επίπεδα, βιο­ λογικό, φυσικό, οικονομικό, κοινωνι­ κό, πολιτισμικό, πολιτικό, ακόμα και της ύπαρξης κοινής πυρηνικής απει­ λής, ή της μη ανατρέψιμης φθοράς

του περιβάλλοντος, υπαγορεύει την δημιουργία νέων λειτουργικών ενο­ τήτων μελέτης και νέων ορισμών των παλαιών. Πιθανότητες να πραγματο­ ποιήσουν οι ψυχοκοινωνικές επιστή­ μες αυτά τα βασικά αναπτυξιακά βή­ ματα έχουν στο βαθμό που επιχει­ ρούν ν' απεγκλωβίζονται από προη­ γούμενες θέσεις θεώρησης των κοι­ νωνικών φαινομένων, αναχαιτίζο­ ντας για λίγο την επίμονη συσσώρευ­ ση αποσπασματικών δεδομένων και την ανταγωνιστική αντιπαράθεση μικροθεωριών.

Κοινωνική Ψυχολογία: αναπτυξιακά διλήμματα

χουν επεξεργαστεί έως σήμερα σε συνάρτηση με Αναπτυξιακά Έργα το σημείο θεώρησης που είχαν οι ερευνητές στον συγκεκριμένο χώρο και το χρόνο, και θα προε­ ια να το κατορθώσουν αυτό χρειάζεται ν ’ α­ σχοληθούν με τρία σημαντικά έργα: τοιμάσει το έδαφος για το χτίσιμό μιας καινού­ 1) Αυτοπαρατήρηση: Να δουν κριτικά το ρόλοριας επιστημολογίας αναγκαίας για την αντιμε­ που έχουν διαδραματίσει έως σήμερα, μπαίνο­ τώπιση της κοινωνικής πολυπλοκότητας. ντας στη θέση του παρατηρητή της ίδιας τους της 2) 'Ανοιγμα διεπιστημονικού διαλόγου: Σ’ α πορείας. Α π’ αυτή τη νέα θέση να εξετάσουν την τό το πρώτο έργο μπορούν σημαντικά να βοηθή­ επιλογή ερευνητικών αντικειμένων, μεθοδολο­ σουν με το άνοιγμα ουσιαστικού διαλόγου με άλ­ γιών και θεωρητικών επιδώξεών τους ως σύνολο λες επιστήμες. Η βοήθεια αυτή θα έρθει με, του­ που εντάσσει, πέρα από το αντικείμενο έρευνας, λάχιστον, δύο τρόπους. Ο πρώτος αφορά στο θε­ και το σύστημα των ερευνητών, αξιοποιώντας το ωρητικό και μεταθεωρητικό επίπεδο. Η βιολογία βασικό αξίωμα της μετακυβερνητικής.53 Αυτό και φυσική για παράδειγμα έχουν κάνει σημαντι­ θα τους επιτρέψει να κατανοήσουν τα δεδομένα κά επιστημολογικά βήματα με την περιγραφή που έχουν συσσωρεύσει και τις θεωρίες που έ­ και επεξεργασία της κυκλικής αιτιότητας και

Γ

αφιερωμα/61 Συνειδητοποίηση της Ανάγκης για Αυτοπαρατήρηση του δεύτερου νόμου της θερμοδυναμικής.55’26 Α π’ την άλλη, εφαρμοσμένοι κλάδοι που κατα­ πιάνονται με ψυχοκοινωνικές ή ψυχοθεραπευτι­ κές παρεμβάσεις σε κοινωνικά συστήματα όπως οικογένεια, σχολείο, ή άλλη οργάνωση, έχουν πολλά να προσφέρουν, καθότι η απαίτηση για δράση με στόχο την αλλαγή, τους ανάγκασε να δεχτούν γρηγορότερα την αλληλοσύνδεση των κοινωνικών συστημάτων και τα παράδοξα της ψυχοκοινωνικής διεργασίας. Σ’ αυτούς τους χώρους έχει αρχίσει να διαφαίνεται εμπειρικά αλλά και θεωρητικά το αδιέξοδο της γραμμικής προσέγγισης και η ανάγκη παρα­ δοχής του κυκλικού τρόπου με τον οποίο λει­ τουργεί η ψυχοκοινωνική πραγματικότητα. Επι­ πλέον ο διάλογος με επιστήμες που έχουν ως α­

ντικείμενο άλλα επίπεδα οργάνωσης του ανθρώ­ πινου «όλου» δίνει τη δυνατότητα γνωριμίας με ι­ σόμορφες διεργασίες στα διαφορετικά αυτά επί­ πεδα και υποβοηθεί την κατανόηση του κάθε με­ μονωμένου φαινομένου, εντάσσοντάς το στην ευ­ ρύτερη ιεραρχία ανθρώπινων συστημάτων και διεργασιών.11>13>3*7·55·53 3) Αναζήτηση νέας επιστημολογίας: Έτσι, μέ­ σα από την αυτοπαρατήρηση και το άνοιγμα του διαλόγου η Κοινωνική Ψυχολογία μπορεί να διευ­ κολυνθεί στο αντίστοιχο επιστημολογικό βήμα που καλείται να πραγματοποιήσει απεγκλωβιζόμενη από γραμμικές προσεγγίσεις και τα συνα­ κόλουθα θεωρητικά και μεθοδολογικά αδιέξοδα.

τρία προαναφερθέντα έργα η Κοινωνι­ Α πόκή ταΨυχολογία φαίνεται να έχει ασχοληθεί κυρίως με το πρώτο. Μια ανασκόπηση της σχετι­ κής βιβλιογραφίας των τελευταίων δύο δεκαε­ τιών δείχνει ότι η Κοινωνική Ψυχολογία έχει απο­ δεχτεί την αναγκαιότητα της αυτο-ανίχνευσης, διακινδυνεύοντας τη συνεχιζόμενη μέχρι σήμερα κρίση στην ταυτότητά της. Πληθώρα κριτικών κειμένων και συζητήσεων σε περιοδικά, βιβλία και συμπόσια, πιστοποιούν αυτή την ανα­ γνώριση. Στον πρόλογο και επίλογο ενός πρόσφατου βι­ βλίου για την κατάσταση της Κοινωνικής Ψυχο­ λογίας οι Gergen Κ. και Hendrick C. αντίστοιχα υπογραμμίζουν την ανάγκη της αυτο-ανίχνευσης και απόκτησης πλατύτερης προοπτικής ώστε ν ’ αναδυθούν οι λόγοι της «κρίσης ταυτότητας».25 Ο Sampson36 37 θίγει τη σημασία τού ν ’ αναρω­ τιόμαστε για την πηγή των προσεγγίσεών μας και τη σχέση τους με το κοινωνικό/ιστορικό πλαί­ σιο, και βασίζει την κριτική του στην αποτυχία της Κοινωνικής Ψυχολογίας να κάνει αυτοπαρα­ τήρηση νωρίτερα. Οι Tajfel και Fraser προσπα­ θούν ήδη σε εγχειρίδιο εισαγωγικό της Κοινωνι­ κής Ψυχολογίας του 1978 ν’ αξιοποιήσουν τη μέ­ χρι τότε υπάρχουσα κριτική σταθμίζοντας δια­ φορετικά τα παρουσιαζόμενα θέματα και προ­ σεγγίσεις.49 Την τελευταία διετία εξακολουθούν να εμφανίζονται κριτικά άρθρα για την ταυτότη­ τα της Κοινωνικής Ψυχολογίας με ίσως εντονότε­ ρη τη διάθεση για διαμόρφωση προτάσεων ως προς την κατεύθυνση και την επιστημολογία. Συχνά η αυτο-παρατήρηση αυτή αντλεί τον προβληματισμό της από την εξέταση της ιστορι­ κής πορείας της Κοινωνικής Ψυχολογίας στα διαφορετικά γεωγραφικά και επιστημονικά πλαί­ σια, που βοηθά ν ’ αναδυθεί η λειτουργική σύνδε­ ση των εννοιολογικών και μεθοδολογικών της προβλημάτων με τον κοινωνικοπολιτικό χώρο και εποχή.32’23’28,40’14

Πόσο «Κοινωνική» είναι η Κοινωνική Ψυχολογία Κοινωνική Ψυχολογία ξεκίνησε στις αρχές του αιώνα ως το κομμάτι εκείνο της ψυχο­ λογίας που κατεξοχήν θα εξέταζε την κοινωνική διάσταση των φαινομένων που αγγίζουν τη ζωή των ατόμων. Σήμερα, έναν αιώνα περίπου αργό­ τερα, αμφισβητεί κι αμφισβητείται στο πώς και κατά πόσον έχει καταφέρει αυτό το στόχο, και

Η

62/αφιερωμα προβληματίζεται για το πο·ες ιαράμε.ροι έπαι­ ξαν ρόλο σ’ αυτή την εξέλιξη. Η «βιβλιογραφία της κρίσης» - όπως ονομι στηκε - ξεκίνησε πριν είκοσι χρόνια, διατηρήί ηκε σ’ ένταση στις αρχές της δεκαετίας του ’80 και μπήκε τελευταία σε ύφεση, χωρίς όμως να είναι καθαρό εάν προ­ χώρησε σε «πρόωρη συμφιλίωση» ή άρχισε να εμπεριέχει την κρίση, διαμορφώνοντας το νέο α­ ναπτυξιακό της βήμα. Πολλοί μελετητές του χώρου περιγράφουν την περιθωριοποίηση των πιο κοινωνικών μελε­ τών,32·40·21 αποκαλούν μυωπική την εστίαση στο άτομο, αναρωτιούνται «τί απέγινε η c ιάδα στην Κοινωνική Ψυχολογία»,44 και εύχονται την επα­ ναφορά του χαμένου «κοινωνικού» σ’ αυτήν.43 Σχεδόν όλοι οι κριτικοί που συμφωνούν πως η Κοινωνική Ψυχολογία παρέμεινε περισσότερο ε­ πικεντρωμένη στο άτομο παρά στις κοινωνικές διεργασίες, το αποδίδουν κυρίως στον εγκλωβι­ σμό της στον ατομικισμό που χαρακτηρίζει τον ευρύτερο χώρο της Ψυχολογίας των πρώτων δε­ καετιών.

Εγκλωβισμός στην Ατομική Προσέγγιση: Η θεώρηση αυτή βλέπει το άτομο ως τη μόνη πραγ­ ματικότητα, κι επομένως όλοι οι μηχανισμοί για την εξήγηση της συμπεριφοράς απαιτείται ν ’ α­ ναζητηθούν σ’ αυτό.14 Χαρακτηριστική είναι η φράση του Ε. Allport (1924), πως «δεν υπάρχει ψυχολογία ομάδων που δεν είναι ουσιαστικά και ολοκληρωτικά ψυχολογία του ατόμου» και πως «Κοινωνική Ψυχολογία είναι η επιστήμη που με­ λετά τη συμπεριφορά του ατόμου στο βαθμό που η συμπεριφορά του αποτελεί ερέθισμα για άλλα άτομα, ή είναι, η ίδια, αντίδραση στων άλλων τη συμπεριφορά»1 Η ατομικιστική σκοπιά επεκράτησε, παρ’ ότι στο ξεκίνημα της Κοινωνικής Ψυχολογίας μπήκε η προοπτική για τη μελέτη και της κοινωνικής διάστασης: Στο αμοιβαίο πλησίασμα της ψυχο­ λογίας και της κοινωνιολογίας, κοινωνιολόγοι ό ­ πως ο Tarde, προχώρησαν προς εξατομίκεύση της κοινωνιολογίας, ενώ άλλοι όπως ο Moede, προσπάθησαν να κοινωνικοποιήσουν την ψυχο­ φυσική του Wundt σε πειραματική ψυχολογία ο­ μάδας.23 Η προσπάθεια ενσωμάτωσης των δύο επιστημών, οδήγησε σε περιορισμό της υπό μελέ­ τη κοινωνικής πραματικότητας και σε παράλλη­ λη «παγκοσμιοποίηση» (globalization) της ατομι­ κής συμπεριφοράς για να καταλήξει στην ελαχιστοποίηση της κοινωνίας « σ’ έναν ακόμα άνθρω­ πο» (στις πειραματικές συνθήκες) και της Κοινω­ νικής Ψυχολογίας σε μελέτη της κοινωνικής επί­ δρασης στο άτομο. Αυτό διευκόλυνε μεν την Κοι­ νωνική Ψυχολογία στη χρησιμοποίηση της πειρα­ ματικής μεθόδου που της ήταν απαραίτητη για την παραδοχή της από τις άλλες επιστήμες, της κόστισε όμως την απλουστευτική εξατομίκεύση

των κοινωνικών διεργασιών.23·21 Έ τσι, ενώ το επίσημο ξεκίνημα της Κοινωνι­ κής Ψυχολογίας το 1908, με την έκδοση δύο δια­ φορετικών εγχειριδίων από τον Ross και McDougall έθεσε στο προσκήνιο και τις δύο σκοπιές προσέγγισης - αυτήν που τόνιζε τη διεργασία της κοινωνικής επιρροής και επιχειρούσε περι­ γραφές συλλογικής συμπεριφοράς σε μεγάλα κοινωνικά επίπεδα (Ross) και αυτή που περιγρά­ φει το κοινωνικό πεδίο ως προερχόμενο από, και καταλήγον στο, γενικοποιημένο άτομο (McDougal) - επεκράτησε η δεύτερη και περιθωριοποιή­ θηκε η πρώτη.32 Αυτό αντανακλάται στους συ­ γκριτικούς αριθμούς ερευνητών ασχολουμένων ενεργά στα πλαίσια της κάθε προσέγγισης, στο ε­ πιστημονικό γόητρο που τους αποδίδεται και στον όγκο των δημοσιεύσεων. Για παράδειγμα,, αρχικές ολιστικές προτάσεις όπως του Baldwin το 1897, η αναπτυξιακή διαλεκτική προσέγγιση της διεργασίας μεταξύ εαυτού και άλλου, ή του G. Mead «Ανάλυση της συναλλαγής ως συνομι­ λίας στάσεων και χειρονομιών», έμειναν έξω από το κεντρικό ρεύμα της Κοινωνικής Ψυχολογίας. Αργότερα, στην εποχή των αναταραχών των δε­ καετιών 1930 και 1940, ήρθε η Gestalt προσέγγιση από την Ευρώπη στην Αμερική και αξιοποιήθηκε σε εφαρμοσμένη κοινωνική έρευνα δημιουργώ­ ντας την Lewinian παράδοση στις μελέτες της δυναμικής της ομάδας. Παρ’ ότι αυτό το κομμά­ τι της Κοινωνικής Ψυχολογίας υπήρξε από τα πλέον κοινωνικά προσανατολισμένα, δεν παρέμεινε σταθερά στο προσκήνιο, εφόσον η θέση τού «η σχέση είναι η πηγή της συμπεριφοράς» δεν υ­ πηρετούσε την ατομικιστική σκοπιά της ψ υχολο­ γίας. Πιστεύεται όμως πως συνέχισε να ενέχεται σε υπολανθάνουσα κατάσταση μέσα σ’ αρκετά μοντέλα και θεωρίες των δεκαετιών 1960-70, έως ότου επανέλθει εμφανέστερα στη δεκαετία του 1980.17,18 Ένδειξη αυτής της τάσης επαναφοράς είναι και η ίδρυση του Society for the Advancement o f Field Theory το 1983, που ήδη έ­ χει θεμελιώσει σημαντική επιστημονική πα­ ρουσία.34

Επιδράσεις από άλλα επιστημονικά ρεύματα: Συμπληρωματικά με την ατομικιστική θέση έ­ δρασαν και άλλες πεποιθήσεις προς την αποθάρρυνση της κατεξοχήν κοινωνικής έρευνας. Η κυ­ ριαρχούσα άποψη του εμπειρισμού περιόριζε την επιστήμη μόνο στη συλλογή δεδομένων με πειρά­ ματα και παρατήρηση, και απέκλειε, ως μη επι­ στημονικές, θέσεις για τον άνθρωπο που δεν αποδεικνύονται εμπειρικά. Η απόλυτη εμμονή στην αντικειμενικοποίηση των συνθηκών (Objectiv­ ism), και στην αναφορά σε εμφανείς μετρήσιμες συμπεριφορές λόγω της επικράτησης του «μπηχεβιορισμού», οδήγησε σε αναγωγή των πηγών της συμπεριφοράς σε όλο και μικρότερες ενότη­

αφιερωμα/63 τες ανάλυσης (Reductionism, materialism) έτσι ώ­ στε να διασφαλίζεται η παγκοσμιότητα των δε­ δομένων (Universalism)32. Η επίδραση του μπηχεβιορισμού είναι φανερή στο ότι πολλές μελέτες για την κοινωνική συναλλαγή επικεντρώθηκαν μόνο στο ένα άτομο του διαλόγου και αντιμετώ­ πισαν το άλλο μόνο ως κοινωνικό ερέθισμα.43,14 Η υπακοή στον λογικό εμπειρισμό εστίασε την έμφαση περισσότερο στην απόδειξη μιας θεωρη­ τικής υπόθεσης με δοκιμασία της σε διαφορετι­ κές συνθήκες (Divergence) και λιγότερο στη συν­ θετική κατανόηση του κοινωνικού φαινομένου.2 Η ανάγκη για «γενικοποίηση του ατόμου» απο­ θάρρυνε τις διαπολιτισμικές μελέτες της δυναμι­ κής της ομάδας για πολλά χρόνια.31 Οι Talfel και Fraser, παρότι γενικά συμφωνούν με όλη την κριτική, προβάλλουν και την επιφύ­ λαξη ότι αυτή η πορεία βοήθησε στην εμπέδωση της πειραματικής μεθοδολογίας και συγκρότησε τα πράγματα σε ατομικιστικό επίπεδο, όταν ί­ σως ακόμα οι θεωρίες και μεθοδολογίες για πολυπλοκότερα φαινόμενα ήταν ανεπαρκείς. Εκ­ φράζουν την ανάγκη για άνοιγμα σε περισσότερο

κοινωνικές μελέτες αλλά δηλώνουν χαριτολο­ γώντας ότι δεν θα έβαζαν υπότιτλο στο εγχειρίδιο της Κοινωνικής Ψυχολογίας «Η ζωή γενικώς».49

Επιρροές από Κοινωνικές Δομές του Επιστη­ μονικού Χώρου: Συμπληρωματικά με τις παρα­ πάνω αναφερθείσες επικρατούσες απόψεις που προσέδωσαν στην Κοινωνική Ψυχολογία ατομικιστικές κατευθύνσεις έδρασαν και παράγοντες του κοινωνικού, οικονομικού, πολιτικού και φυ­ σικού χώρου του δυτικού κόσμου και ειδικότερα των επιστημονικών πλαισίων των πανεπιστη­ μίων, ερευνητικών κέντρων, εκδοτικών μηχανι­ σμών και χρηματοδοτικών φορέων. Ερευνητής της Alabama αναφέρει πως υπήρξαν φορές που αναρωτήθηκε αν θα μεγάλωνε την πι­

θανότητα χρηματοδότησης του ερευνητικού του προγράμματος με το ν ’ αφαιρέσει από την πρό­ τασή του όλες τις αναφορές του στην έννοια «κοινωνικό».35 Το 1976 συμμετέχοντας σε ερευ­ νητικό πρόγραμμα στα σχολεία περιοχής της Πενσυλβάνια χρειάστηκε να πάρουμε τηλεφωνι­ κή άδεια από τους γονείς των παιδιών για τη συμ­ μετοχή τους στην μελέτη για τη συνεργασία: Υ­ πήρξαν αρκετοί που αρνήθηκαν για να μη βλα­ φτεί η «ανταγωνιστικότητα» του παιδιού τους. Ό σ οι λοιπόν σχεδιάζουν την πολιτική των προσλήψεων και προαγωγών στα ερευνητικά ιν­ στιτούτα και πανεπιστήμια, την εκδοτική πολιτι­ κή των σημαντικών επιστημονικών περιοδικών ή την πανεπιστημιακή εκπαίδευση των σπουδα­ στών, συμβάλλουν στη διαμόρφωση της κατεύ­ θυνσης της Κοινωνικής Ψυχολογίας.27 Υπάρχουν ενδ .ίξεις ότι t χώρος της Κοινωνι­ κής Ψυχολογίας :χει ήδη αρχίσει ν ’ απαντά στις προκλήσεις για επαναφορά του «κοινωνικού» ως εστία μελέτης. Τέτοια ένδειξη είναι για παράδειγ­ μα η πρόταση για «Ψυχολογία της Κοινωνίας»

που αποσκοπεί στη μελέτη κοινωνικών φαινομέ­ νων και συστημάτων και των σχέσεών τους με τα μέλη της κοινωνίας.21 Ά λ λ ε ς ενδείξεις είναι η προαναφερθείσα επαναφορά της θεωρίας του πε­ δίου και της προσανατολισμένης σε δράση έρευ­ νας του Lewin, οι συνεχιζόμενες αναζητήσεις για κοινωνική επιστημολογία16,47, ή η προώθηση της ψυχολογίας του περιβάλλοντος και των οργα­ νώσεων.3 Ανάλογη διαπίστωση προκύπτει και από την ε­ πιλεκτική έμφαση, στη συγγραφή σπουδαστικών εγχειριδίων, σε γενικές κοινωνικές προσεγγίσεις απευθυνόμενες στην ένταξη της κοινωνικής δια­ προσωπικής συμπεριφοράς σε ευρύτερο πλαί­ σιο.49

64/αφιερωμα

Δυσκολίες στο Διάλογο ατομικιστική φιλοσοφία δεν περιορίστηκε μόνο στον ορισμό και προσέγγιση του ερευ­ νητικού αντικειμένου. Εισέβαλε και στη ζωή και στις σχέσεις των ίδιων των ερευνητών. Έ χει πά­ ρει τη μορφή ενός ανταγωνιστικού πιεστικού α­ γώνα για παραγωγή ποσότητας δημοσιεύσεων και ειδικά «πρωτότυπων». Έ τσι προσανατολίζει τους ερευνητές να διαλέγουν θέματα πολύ εξειδικευμένα και μεθοδολογίες απλές που προσφέρονται για μαζικότερη παραγωγή μελετών και τους ωθεί σε «ψευτοπρωτότυπες» ανακαλύψεις υποτιθέμενων νέων όρων/εννοιών με στόχο την αντιπαράθεση προς ήδη υπάρχοντες και την ανα­ γνώρισή τους στον επιστημονικό χώρο ως νεοτεριστών.27 Αυτός ο μοναχικός αγώνας στα «κελιά» των εργαστηρίων, πανεπιστημιακών τημάτων, ή βι­ βλιοθηκών, μαζί με την παγίδευση σε γραμμικές μικροθεωρίες, αποτελεί τροχοπέδη για βασικούς δημιουργικούς διαλόγους. Έτσι, οι επιστημονι­ κές συμβολές του «Α» και του «Β» αντιπαρατίθενται για αλληλοκατάργηση ή αθροίζονται μη­ χανιστικά, ενώ αυτό που απαιτεί η πολυπλοκότητα του αντικειμένου είναι να ενταχθούν και οι δύο συμβολές ως κομμάτια ενός συνόλου σ’ ένα ψη­ λότερο επίπεδο οργάνωσης που να τα περικλείει (βασική αρχή της συστημικής θεώρησης και της προγενέστερής της Gestalt).Π'8·55 Η έλλειψη διαλόγου και η ανάγκη ενθάρρυν­ σής του διαπιστώνεται από πολλούς κριτικούς καθότι ο διεπιστημονικός διάλογος, παρ’ όλες τις συχνά εκφρασμένες προθέσεις για πραγματο­ ποίησή του, έχει παραμείνει στο περιθώριο. Συ­ χνά αυτό αποδίδεται στη δομή των πανεπιστη­ μίων και στη θέση των κοινωνικών επιστημών μέσα σ’ αυτή τη δομή, καθώς και στις κοινωνικοψυχολογικές θεωρίες και μεθόδους.41 Η απομόνωση της Κοινωνικής Ψυχολογίας έ­ χει υπογραμμιστεί ιδιαίτερα στη σχέση με σημα­ ντικούς για την ανάπτυξή της κλάδους, όπως η κοινωνιολογία, η εξελικτική ψυχολογία, η βιομη­ χανική, η κλινική και η εκπαιδευτική.48·54·46·25

Η

Συνεργασία με Εξελικτική: Η συνεργασία της Κοινωνικής Ψυχολογίας με την εξελικτική είναι εν δυνάμει πολύ σημαντική για την ευαισθητοποίηση του κοινωνικού ψυχολόγου στην αναπτυξια­ κή διαδικασία. Η αντιμετώπιση της χρονικής διάστασης, όχι μόνο σαν δύο σημεία σύγκρισης πριν και μετά το πείραμα, αλλά ω ς μία δυναμική διεργασία σταδιακής αναδίπλωσης νέων ιδιοτή­ των, φέρνει μια πιο δυναμική κατανόηση της αλ­ λαγής των κοινωνικών συστημάτων. Έ χουν γίνει κάποιες συνεργατικές κινήσεις, ιδιαίτερα σε θέ­ ματα όπως φιλοκοινωνική συμπεριφορά33, ή κοι­

νωνική γνωστική συμπεριφορά ή επιθετικότη­ τα.30 Έ μειναν όμως πολύ περιορισμένες θεματι­ κά και ουσιαστικά, όπως πιστοποιεί η αναδρομή στη βιβλιογραφία των τελευταίων ετών και των δύο ειδικοτήτων54. Οι λόγοι αποδίδονται στη διαφορά της μεθοδολογίας που χρησιμοποιούν και στην επιφυλακτική στάση της μιας προς την άλλη.

Αξιοποίηση Εφαρμοσμένων Κοινωνικών Κλά­ δων: Η Κοινωνική Ψυχολογία δεν έχει αξιοποιήσει τη γνώση από το χώρο των εφαρμοσμένων κλάδων. Ειδικά στον κλινικό και εκπαιδευτικό χώρο αλλά και στον βιομηχανικό, υπάρχουν ο­ μάδες κοινωνικά προσανατολισμένων μελετη­ τών που έχουν προχωρήσει στη γνώση της δυνα­ μικής της ομάδας μέσα από την πρακτική αντι­ μετώπισή της. Υπάρχει ένα τμήμα της εφαρμοσμένης στην εκπαίδευση ψυχολογίας προσανατολισμένο στην αξιοποίηση της εκπαιδευτικής ομάδας για τη μά­ θηση. Αρκετές από τις μελέτες σ’ αυτό το χώρο έχουν αξιοποιήσει συστημικές ή Gestalt προσεγ­ γίσεις που βλέπουν το μαθητή, το δάσκαλο και την εκπαιδευτική διαδικασία ως οργανικά μέλη του ευρύτερου σχολικού ψυχοκοινωνικού χώρου. Κατά συνέπεια προσπαθούν ν ’ αντιμετωπίσουν περιστατικά παραπτωματικότητας ή σχολικής αποτυχίας ή να προωθήσουν συγκεκριμένους εκ ­ παιδευτικούς στόχους, με παρεμβάσεις στις ψυχοκοινωνικές δομές του σχολείου, ιδιαίτερα στις σχέσεις ανάμεσα στους μαθητές, ανάμεσα στους δασκάλους, μεταξύ τους, αλλά και με τους γο­ νείς, διοικητικούς και κοινότητα.42·12·45 Στο χώρο της ψυχοθεραπείας η ίδια η πραγμα­ τικότητα έσπρωξε στη διαπίστωση, από το 1968, ότι το άτομο είναι δυναμικό κομμάτι ευρύτερων ψυχοκοινωνικών διεργασιών και ότι συχνά η πα­ ρέμβαση είναι αποτελεσματικότερη σε επίπεδο οικογένειας, ομάδας, κοινωνικού δικτύου ή κοι­ νότητας.22·9·5·10·39 Υπάρχει στη σχετική βιβλιογραφία πλούτος εν­ δείξεων για το πώς η οικογένεια, ή η μικρή ομάδα λειτουργεί, αναπτύσσεται και αλλάζει ως κοινω­ νικό σύστημα και πώς αυτό σχετίζεται με αλλα­ γές ατόμων/μελών της. Οι διαπιστώσεις αυτές έ­ χουν υποβοηθήσει σημαντικά επιστημολογικά βήματα στα πλαίσια της συστημικής θεώρησης, της κυβερνητικής, και της μετακυβερνητικής που εντάσσει και τον απ’ έξω παρατηρητή στην αντιμετώπιση της ψυχοκοινωνικής διαδι­ κασίας.13·53 Ο διάλογος δύναται ν’ ανοίξει μεγάλους ορί­ ζοντες διότι από την πλευρά της η Κοινωνική Ψυ­ χολογία θα φέρει την παιδεία της σε αναλυτική μεθοδολογία και την ευαισθησία της σε μεμονω­ μένες κοινωνικές δυναμικές· απ’ την άλλη μεριά οι εφαρμοσμένοι κλάδοι ακολουθώντας το δρό­

αφιερωμα/65 μο της δράσης, ανοίγουν προοπτικές για κατα­ νόηση του πώς ένα σύστημα αλλάζει μέσα από συγκεκριμένη παρέμβαση. Ας θυμηθούμε και τον Lewin που προτρέπει σε «έρευνα δράσης», βασι­ κή θέση της οποίας είναι πως η προσπάθεια ν ’ αλλάξεις μια διεργασία είναι ο καλύτερος τρό­ πος να τη διερευνήσεις.

Ανάγκη Επιστημολογικής Αλλαγής ατομικιστική προσέγγιση σε κοινωνικά φαινόμενα αναγκάστηκε να επιλέξει πολύ συγκεκριμένες και απομονωμένες κοινωνικές συμπεριφορές στην κάθε μελέτη. Αυτό οδήγησε στον κατακερματισμό του συνόλου και εμπόδισε τη διαμόρφωση γενικότερων κοινωνικών θεω­ ριών σ’ ένα επίπεδο συγκρότησης ανάλογο με την πολυπλοκότητα των κοινωνικών φαινομέ­ νων.23·40·43 Σ’ αυτό συνέβαλε και η συχνή χρήση εργαστηριακών μελετών που δεν προσφέρονται ι­ διαίτερα για μελέτη κοινωνικών συστημάτων με­ γαλύτερων της δυάδας, και των οποίων η συγκρισιμότητα με την πραγματικότητα έχει αμφι­ σβητηθεί.19·40 Διαπιστώνεται η ανάγκη γενικότερων θεωριών για την αντιμετώπιση διαπολιτισμικών συγκρίσε­ ων και για σύνθεση επιμέρους θεμάτων προς κα­ τανόηση σ’ ένα επίπεδο «μακροκοινωνιολογικό».31,16,6·24·27·29 Ό σ ο η Κοινωνική Ψυχολογία υιοθετεί θεωρίες ενδοψυχικής δυναμικής, αδυνατεί να εξηγήσει κοινωνικές δυναμικές.32 Μια βασική αρχή της συστημικής θεώρησης είναι ότι οδηγούμεθα σε λάθος διαπιστώσεις με το να επιχειρούμε να ε­ φαρμόσουμε θεωρίες και συμπεράσματα που έ­ χουν αναδυθεί από το Α επίπεδο οργάνωσης σ ’ έ­ να υψηλότερο επίπεδο που περικλείει το προη­ γούμενο. Δεν μπορούμε από το μέρος να προβλέψουμε το «όλον» του οποίου είναι κομμάτι, δη­ λαδή γνώση προερχόμενη από το άτομο να την ε­ πεκτείνουμε στην κοινωνική ομάδα. Ζητείται λοιπόν από τα ερευνητικά και πανεπιστημιακά πλαίσια να γίνουν πιο δεκτικά σε μελέτες που ε­ πιχειρούν σφαιρικότερη κατανόηση, βασιζόμε­ νες σε ευρύ θεωρητικό πλαίσιο που επιτρέπει σε ποικίλα δεδομένα ν ’ αποτελέσουν στοιχεία του ί­ διου Gestalt. Η πορεία ξεκίνησε από το «ή το Α' ή το Β'», προχώρησε στο «Α και Β» και χρειάζε­ ται να πάει προς το «Α μέσα ή δια μέσου του Β και αντίστροφα».11,51,4 Υπάρχουν δυσκολίες στη θεωρητική αυτή «με­ τακίνηση», μεθοδολογικές και θεωρητικές. Με­ θοδολογικά, η μελέτη της σχέσης απαιτεί δυσκο­ λότερες συνεννοήσεις και διευθετήσεις συνθηκών πειράματος ή φυσικής παρατήρησης, τεχνικά βοηθήματα καταγραφής της συναλλαγής που να προσφέρονται για πολυπαραγωγικές αναλύσεις, πιο σύνθετα προγράμματα στατιστικής ανάλυ­

Η

σης και εκπαίδευσή τους σ’ αυτά των κοινωνι­ κών ψυχολόγων, και δημιουργία ανάλογων εφαρ­ μόσιμων συστημάτων παρατήρησης και μέτρη­ σης. Για παράδειγμα, σε μία 15λεπτη συναλλαγή τριμελούς ομάδας παιδιών, χρειάζεται να επιλεγεί συγκεκριμένος στόχος παρατήρησης χωρίς συνάμα να χάνεται η σύνδεσή του με τα γενικότε­ ρα δρώμενα, που αυτά θα προσδώσουν την ιδιαί­ τερη σημασία στις επιμέρους συμπεριφορές. Μπορεί ένα παιδί να πει σ ’ ένα άλλο «πήγαινε πιο κει», αλλά η σημασία του μπορεί να είναι επιθετι­ κή, υποστηρικτική, ή βοηθητική στο έργο, ανά­ λογα με το πότε λέγεται μέσα στη συναλλαγή, τον τόνο, την έκφραση, τί προηγήθηκε, τί ακο­ λούθησε, ποιος το είπε σε ποιον, τί άλλο συμβαί­ νει εκείνη τη στιγμή στη συναλλαγή και στον γύ­ ρω χώρο. Διαφωτίζεται κανείς στην επιλογή ερμηνείας, μόνον εάν βρει μεθοδολογικά τον τρόπο να συ­ γκροτήσει το «Gestalt» της συναλλαγής. Αυτό βέβαια οδηγεί στην αναγκαιότητα περισσότερων του ενός παρατηρητών σε συμπληρωματικούς ρόλους, (συμπεριλαμβανομένου και του παρατη­ ρητή των παρατηρητών), έτσι ώστε να παρατη­ ρούνται και τα άτομα μεμονωμένα και η ομάδα ως σύνολο. Η πρόκληση λοιπόν που μπαίνει είναι όχι μόνο για πολύ πιο σύνθετο σχεδιασμό στη μεθοδολογι­ κή προσέγγιση, αλλά και για πιο διαφοροποιημέ­ νες σχέσεις στην ερευνητική ομάδα. Ό π ω ς λέει και ο Schmuck για τη μάθηση και τη συνεργασία, χρειάζεται να «συνεργαστούμε στην έρευνα, για να ερευνήσουμε τη συνεργασία». Αυτό όμως βρί­ σκει και θεωρητικές πέρα από τις πρακτικές α­ ντιστάσεις, που εξακολουθούν να πηγάζουν από την εμμονή στην ατομικιστική σκοπιά, που υποβοηθείται από τις ίδιες αυτές κοινωνικές δομές στις οποίες ζούμε. Στις σύγχρονες μεγαλουπόλεις αποθαρρύνεται ουσιαστικά η διαμόρφωση ανθρώπινων ομάδων σε όλα τα πλαίσια ζωής, στην οικογένεια και στην κοινότητα, στην εργα­ σία, στην εκπαίδευση - απομονώνοντας το άτο­ μο και διαταράσσοντας συστημικά τη βασική ανθρώπινη διεργασία της αλληλεξάρτησης προς κοινό στόχο που συνάμα σέβεται και αξιοποιεί την αυτονομία των προσώπων. Η συμπλοκότητα του σύγχρονου κόσμου απαι­ τεί από επιστήμες σημαντικές όπως αυτή της Κοινωνικής Ψυχολογίας, να διαμορφώσουν αντί­ στοιχα σύμπλοκη θεωρητική και μεθοδολογική προσέγγιση, προχωρώντας σε σημαντικές επι­ στημολογικές διαφοροποιήσεις. ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ 1. Allport, F. Social Psychology. Boston: Houghton Mifflin, 1924.

2. Axson, D.A. Contextualist Approach to the Tension Between Intrapsychic and Impression Management Models of

66/αφιερωμα

Behavior. In Leary, M.R., The State o f Social Psychology.

London: SAGE Publications, 1989.

3. Barker, R.G. The ecological environment. In Hollander, E.P., Hunt (Eds) Current Perspectives in Social Psychology.

Oxford University Press, 1971, Vol I, 20-28.

4. Bateson, G. Steps to an Ecology o f Mind. New York: Ballantine Books, 1972.

5. Beck, A. Developmental Characteristics of the System Forming Process. In Durkin, J., (Ed.) Living Groups: Group Psychotherapy and General Systems Theory. New York: Brunner & Mazel, 1981.

6. Berkowitz, Leonard & Devine, Patricia G. Research traditions, analysis, and synthesis in social psychological theo­ ries: The case of dissonance theory. In Personality & Social Psychology Bulletin. 1989, Vol 15(4), 493-507.

7. Bertalanffy, L.V. General System Theory: Foundations, Development, Applications. New York: Braziller, 1968.

8. Boulding, K. General Systems Theory - The Skeleton of Science. In Buckley, W.(Ed.) Modern Systems Research for the Behavioral Scientist. Chicago: Aldine Publishers, 1968.

9. Bowen, M. Family Therapy in Clinical Practice. New York: Jason Aronson Inc., 1978.

10. Bronfenbrenner, U. The Ecology o f Human Development.

Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press, 1979.

11. Buckley, W. (Ed.) Modern Systems Research for the Behavioral Scientist. Chicago: Aldine Publishing Co., 1968.

12. Dowling, E.,Osbborne, E. (Eds.) The Family and the School.

London: Routledge & Kegan Paul, 1985.

13. Durkin, J. The Process of Changing Paradigms. In Durkin, J. (Ed.) Living Groups: Group Psychotherapy and General Systems Theory. New York: Brunner & Mazel, 1981.

14. Farr, R. Waxing and Waning of Interest in Societal Psychology: A Historical Perspective. In Himmelweit & Gaskell (Eds.) Societal Psychology. London: SAGE Publ., 1990.

15. Forgas, J.P. What is social about social cognition? In The British Journal o f Social Psychology. 1983, Vol 22(2), 129-144.

16. Gergen, K. Social Psychology and the wrong revolution. In Journal o f Social Psychology. 1989, Vol 19(5), 463-484.

17. Graumann, C.F., Kruse, L. The Environment: Social Construction and Psychological Problems. In Himmelweit, H.T., Gaskell, G. (Eds.) Societal Psychology. London: SAGE Publ., 1990.

18. Graumann, C.F. Gestalt in social psychology. In Psychological Research. 1989, Vol 51(2).

19. Greenberg, J. Real people and real situations: Real research: Really? In Contemporary Social Psychology. 1987, Vol 12(2), 47-51.

20. Harri, R. Metaphysics and Methodology: Some prescriptions for social psychological research. In European Journal o f Social Psychology. 1989, Vol 19(5), 439-453.

21. Himmelweit, H.T., Gaskell, G. (Eds.) Societal Psychology.

London: SAGE Publ., 1990.

22. Jackson, D.D. (Ed.), Communication, Family and Marriage.

California: Science and Behavior Books, Inc., 1968.

23. Jaspars, J.M.F. The task of social psychology: Some historical reflections In The British Journal o f Social Psychology. 1983, Vol 2(3), 277-288.

24. Kohn, M.L. Social structure and personality: A quintessentially sociological approach to social psychology. In Social Forces. 1989, Vol 68(1) 26-33.

25. Leary, M. (Ed.) The State o f Social Psychology: Issues, Themes and Controversies. London: SAGE Publ., 1989.

26. Maturana, H., Varela, F.J. The Tree o f Knowledge, Introduction. Boston: New Science Library, 1987.

27. McCallum, D.M., McCallum, R. Trends in Social Psychological Research. In Leary, M.R., (Ed.) The State o f Social Psychology. London: SAGE Publ., 1989.

28. Moghaddam, F.M. Psychology in the Three Worlds. In American Psychologist. 1987, Vol 42(10), 912-920.

29. Moscovici, S. Preconditions for explanation in social psychology. In European Journal o f Social Psychology. 1989, Vol 19(5), 407-430.

30. Olweus, D., Block, J., Radke-Yarrow, M., Development o f Antisocial and Prosocial Behavior. London: Academic Press Inc., 1986.

31. Pepitone, A., Triandis, H.C. On the universality of social psychological theories. In Journal o f Cross-Cultural Psychology. 1987, Vol 18(4), 471-498.

32. Pepitone, A. Lessons from the History of Social Psychology.

In American Psychologist. 1981, Vol 3(9), 972-985.

33. Pepitone, E.A. Children in Cooperation and Competition.

Toronto: Lexington Books, 1980.

34. Pepitone, E., Wheelan, S., Abt, V. (Eds.) Advances in Field Theory. New York: SAGE Publ., 1990.

35. Prentice-Dunn, S. The Evolution and Impact of Topics in the Mainstream of Social Psychological Research. In Leary, M.R., (Ed.) The State o f Social Psychology. London: SAGE Publ., 1989.

36. Sampson, E. The Challenge of Social Change for Psychology: Globalization and Psychology’s Theory of the Person. In American Psychologist. 1989, Vol 44(6), 914-921.

37. Sampson, E.E. The Debate on Individualism. In American Psychologist. 1988, Vol 43(1), 15-22.

38. Schmuck, R. Basic Concepts. In Slavin, R. (Ed.), Learning to Cooperate Cooperating to Learn. New York: Plenum Press, 1985.

39. Selvini-Palazzoli, M., Anolli, L., Di Blasio, P., Giossi, L., Pisano, L, Ricci, C., Sacchi, M., Ugazio, V. Dans les Coulisses de T Organisation. Paris: Les Editions ESF, 1984.

40. Senn, D.J., Myopic Social Psychology: An Overemphasis on Individualistic Explanations of Social Behavior. In Leary, M.R., The State o f Social Psychology. London: SAGE Publ., 1989.

41. Sewell, W.H. Some reflections on Golden Age of interdisciplinary social psychology. In Social Psychology Quarterly. 1989, Vol 52(2), 88-97.

42. Slavin, R. Learning to Cooperate Cooperating to Learn. New York: Plenum Press, 1985.

43. Solano C.H /The Interactive Perspective. In Leary, M.R., (Ed.) The State o f Social Psychology. London: SAGE Publ., 1989.

44. Steiner, D. Whatever happened to the group in Social Psychology? 1974, Journal o f Exp. Social Psychology. Vol 10, 94-108.

45. Steinberg, D. Interprofessional Consultation. Blackwell Scientific Publications, 1989.

46. Stokes G.S. Social and Industrial/Organizational Psychologists: Friends or Foes? In Leary, M.R., (Ed.) The State o f Social Psychology. London: SAGE Publ., 1989.

47. Stroebe, W. & Kruglanski, A.W. Social psychology at epistemological cross-roads: On Gergen's choice. In European Journal o f Social Psychology. 1989, Vol 19(5) 485-489.

48. Stryker, Sheldon. The two psychologies: Additional thoughts.

In Social Forces, 1989, Vol 68(1), 45-54.

49. Tajfel, H., Fraser, C., (Eds.) Introducing Social Psychology.

London: Penguin Books, 1978.

50. Τόφφλερ, Αλβιν. To Τρίτο Κύμα. Κάκτος, 1989.

51. Βασιλείου Γ. Ο άνθρωπος ως σύστημα. Στα Σύγχρονα Θέ­ ματα Παιδοψυχιατρικής, Α' Τόμος, 3ο μέρος, επιμ. Γ. Τσιάντη, Σ. Μανωλόπουλου. Αθήνα, Καστανιώτης, 1987, Κεφ. 11, 259-273.

52. Von Bertalanffy, L. General System Theory. New York: G. Braziller, 1968.

53. Von Foerster, Heinz. Ethics and Second Order Cybernetics.

Paper presented at Int’l Congress on Ethics, Epistemologies, New Methods-Systems and Family Therapy. Paris, Oct. 1990.

54. Walden Tedra, A. A Developmental Approach to Social Behavior. In Leary, M.R., (Ed.) The State o f Social Psychology. London: SAGE Publ., 1989.

55. Watzlawick, P. (Ed.) The Invented Reality. London: Norton & Co., 1985.

αφιερωμα/67

Στάμος Παπαστάμου

Βιβλιογραφία Κοινωνικής Ψυχολογίας Η βιβλιογραφία που δίνεται πιο κάτω είναι εν­ δεικτική αν και καλύπτει σε μεγάλο βαθμό το θεμα­ τικό και θεωρητικό φάσμα της κοινωνικής ψυχολο­ γίας. Για ευνόητους λόγους δεν περιλαμβάνει άρ­ θρα σε επιστημονικά περιοδικά αλλά μόνο βιβλία τα οποία θα μπορούσε, ίσως, ο αναγνώστης να βρει σε βιβλιοπωλεία ή βιβλιοθήκες στην Ελλάδα και το εξωτερικό. Πράγματι, εκτός από την περιο­ ρισμένη σε έκταση ελληνική βιβλιογραφία, παρα­ τίθενται πλούσιες αναφορές στη διεθνή βιβλιο­ γραφία (κυρίως αγγλική και γαλλική). Τέλος, για να διευκολυνθεί ο αναγνώστης στην ενδεχόμενη αναζήτηση βιβλιογραφικών πηγών, η διεθνής βι­ βλιογραφία χωρίζεται σε 5 μέρη: το πρώτο μέρος περιλαμβάνει εισαγωγικά συγγράμματα και εγχει­ ρίδια, το δεύτερο και τρίτο μέρος αναφέρονται, α­ ντίστοιχα, σε θέματα μεθοδολογίας και επιστημο­ λογίας, ενώ το τέταρτο και το πέμπτο αφορούν σε πιο συγκεκριμένα θέματα έρευνας και περιλαμβά­ νουν, αντίστοιχα, μονογραφίες και συλλογικά συγ­ γράμματα.

68/αφιερωμα

Ελληνική Βιβλιογραφία Γεώργας, Δ. Κοινωνική Ψυχολογία, τ. 1 καιχ.2. Αθήνα: Εκδόσεις Πανεπιστημίου Αθηνών, 1986. Παπαστάμου, Σ. Η ψυχολογιοποίηση: επιπτώσεις των ψυχολογικώ ν ερμηνειώ ν στα φαινόμενα κοινωνικής ε­ πιρροής. Αθήνα: Εκδόσεις Οδυσσέας, 1989. Παπαστάμου, Σ. Εγχειρίδιο Κοινωνικής Ψυχολογίας. Αθήνα: Εκδόσεις Οδυσσέας, 1989. Παπαστάμου. Σ. (Επιμέλεια). Σ ύγχρονες 'Ερευνες στην Κοινωνική Ψυχολογία: Η κοινωνική επιρροή. Αθήνα: Εκδόσεις Οδυσσέας, 1989. Παπαστάμου, Σ. (Επιμέλεια). Σ ύγχρονες Έρευνες στην Κοινωνική Ψυχολογία: Οι διομαδικές σχέσεις. Αθήνα: Εκδόσεις Οδυσσέας, 1990. Παπαστάμου, Σ. & Μιούνυ, Γκ. Μειονότητες και Εξου­ σία. Αθήνα: Εκδόσεις Αλέτρι, 1983.

Διεθνής βιβλιογραφία Εισαγωγικά - Εγχειρίδια Aebischer, V. & Oberle, D. Le groupe en psychologie sociale. Paris: Dunod, 1990.

Allport, G. Social psychology. Boston, Mass.: Houghton, Mifflin, 1924.

Asch, S.E. Social psychology. Englewood Cliffs, N.J.: Prentice-Hall, 1952.

Cooley, C.H . Human nature and the social order. New York: Charles Scrinber’s Sons, 1908.

Deutsch, M. & Krauss, R.M. Theories in social psychology. New York: Basic books, Inc., 1965.

Eiser, J.R. Cognitive social psychology. London: MacGraw-Hill, 1979.

Faucheux, C. & Moscovici, S. (Eds). Psychologie sociale theorique et experim ental. Paris: Mouton, 1971.

Giles, H. & Robinson, W.P. (Eds). Handbook o f Language and Social Psychology. Chicester, West Sussex: John Wiley & Sons, 1990.

Jones, E.E. & Gerard, H.B. Foundations o f social psychology. New York: Wiley, 1967.

Lindzey, G. & Aronson, E. (Eds.) The handbook o f social psychology (2 vols.). New York: Random House, 1985.

Mead, G.H. On Social psychology. Select papers.

Chicago: The University of Chicago Press, 1964.

Moscovici, S. Psychologie sociale. Paris: Presses Universitaires de France, 1984.

Ross, E.A . Social Psychology. New York: Macmillan company, 1908.

Secord, P.F. & Backman, C.W. Social Psychology. New York: Me Graw Hill, 1964.

Sherif, M. Social Psychology. New York: Harper & Row, 1969.

Wanger, H.L. (Ed.). Social Psychophysiology and emotion. New York: Wiley, 1988.

Μεθοδολογία Bardin, L. L ’ analyse de contenu. Paris: Presses Universitaires de France, 1977.

D ’Unrug, M.C. Analyse de contenu. Paris: Editions Universitaires, 1974.

Ghiglione, R. & Matalon, B. Les enquetes sociologiques.

Theories et pratique. Paris: Armand Colin, 1978.

Grisez, J. Mithodes de la psychologie sociale. Paris: Presses Universitaires de France, 1975.

Lemaine, G. & Lemaine, J.M. Psychologie sociale et experimentation. Paris: Mouton, Bordas, 1969.

Thurstone, L.L. & Chave, E.J. The measurement o f attitude. Chicago: University o f Chicago Press, 1929.

Επιστημολογία Armistead, N. Reconstructing social psychology.

Harmondsworth: Penguin Books, 1974.

Billig, M. Ideology and Social Psychology. Oxford: Basil Blackwell, 1982.

Doise, W. L ’explication en psychologie sociale. Paris: Presses Universitaires de France, 1982.

Festinger, L. Retrospection on social psychology. New York, Oxford: Oxford University Press, 1980.

Parker, I. & Shotter, J. (Eds). Deconstructing Social Psychology. London: Routledge, 1990.

Potter, J. & Wetherell, M. Discourse and social psychology. London: Sage Publications, 1987.

Μονογραφίες Abric, J.C. Cooperation, competition et repr6sentations sociales. Cousset: Delval, 1987.

Adorno, T.W ., Frenkel-Brunswik, E., Levinson, D.J. & Sanford, R.N. The authoritarian personality. New York: Harper, 1950.

Austin, W.G. & Worchel, S. The social psychology o f intergroup relations. Monterey, California: Brooks, Cole, 1979.

Beauvois, J-L. La psychologie quotidienne. Paris: Presses Universitaires de France, 1984.

Beauvois, J-L. & Joule, R. Soumission et ideologies.

Paris: Presses Universitaires de France, 1981.

Billig, M. Social psychology and intergroup relations.

London: Academic Press, 1976.

Billig, M. Fascists: A social psychological view o f the National Front. London: Academic Press, 1978.

Brehm, J.W . A theory o f psychological reactance. New York: Academic Press, 1966.

Cohen, A .R . Attitude change and social influence. New York: Basic Books, 1964.

Deconchy, J.P. L ’orthodoxie religieuse, essai de logique psychosociale. Paris: Editions Ouvrieres, 1971.

Deconchy, J.P. Orthodoxie religieuse et sciences humaines. La Haye: Mouton, 1980.

Deconchy J.P. Psychologie sociale, croyances et ideologic. Paris: Meridiens Klincksieck, 1989.

Deschamps, J.C. & Climence, A. L ’explication quotidienne. Cousset: Delval, 1987.

Deutsch, M. The resolution o f conflict: constructive and destructive processes. New Have: Yale University Pi ess, 1973.

Deutsch, M. Distributive justice. New Haven: Yale

αφιερωμα/69 University Press, 1985.

Doise, W. Groups and individuals. Cambridge: Cambridge University Press, 1978.

Doise, W. & Mugny, G. Le diveloppement social de Γ intelligence. Paris: Interiditions, 1981.

Ehrlich, H.J. The social psychology o f prejudice. New York: John Wiley & Sons, 1973.

Eiser, J.R. & Stroebe, W. Categorization and social judgment. London: Academic Press, 1972.

Farr, R.M. & Moscovici, S. Social representations.

Cambridge: Cambridge University Press, 1984.

Festinger, L. A theory o f cognitive dissonance. Evanston, 111.: Row et Peterson, 1957.

Freedman, J.L & Doob, A .N . Deviancy: the psychology o f being different. New York: Academic Press, 1968.

Furnham, A. & Argyle, M. The psychology o f social situations. Oxford: Pergamon Press, 1981.

Gergen, K.J. The concept o f the self. New York: Holt, Rinehart and Winston, 1971.

Heider, F. The psychology o f interpersonal relations.

New York: John Wiley & Sons, 1958.

Herzlich, C. Sant6 et maladie. Analyse d ’ une reprdsentation sociale. Paris: Mouton, 1969.

Herzlich, C. & Perret, J. Malades d ’ hier, malades d ’ aujourd’hui. Paris: Payot, 1984.

Himmelweit, H .T ., Humpreys, P ., Jaeger, M. & Katz, M. How voters decide. New York, Academic Press, 1981.

Hinde, R.A. Towards Understanting Relationships.

London: Academic Press, 1979.

Hollander, E.P. Leaders, groups and influence. New York: Oxford University Press, 1964.

Hollander, E.P. & Willis, R.H. Some current issues in the psychology o f conformity and non-conformity, 1966.

Janis, I.L. Victims of Groupthink.

Boston: Houghton-Mifflin, 1972.

Jodelet, D. Folies et representations sociales. Paris: Presses Universitaires de France, 1989.

Joule, R.V. Beauvois J.L. Petit tra iti de manipulation a l ’usage des honnetes gens.

Grenoble: Presses Universitaires de Grenoble, 1987.

Kelley, H.H . Attribution in social interaction.

Morristown: General Learning Press, 1971.

Kelman, H.C . Social influence and personal belief: a theoretical and experimental approach to the study o f behavior change. New York: John Wiley & Sons, 1959.

Le Bon, G. La psychologie des foules. Paris: Alcan, 1895.

Le Poultier, F. Travail social, 'ir,adaptation sociale et processus cognitifs. Paris: Publications du CTNERHI, 1986.

Lamaine, G., Darmon, G. & El Nemer, S. Noopolis. Les laboratoires de recherche fondamentale: de l ’atelier a l ’usine. Paris, Editions du CNRS, 1982.

Levine, R.A. & Campbell, D.T. Ethnocentrism: theories o f conflict, ethnic attitudes and group behavior. London: Wiley, 1972.

Lewin, K. Resolving Social Conflicts. New York: Harper & Row, 1948.

Leyens, J-Ph. Sommes-nous tous des psychologues?.

Mardaga: Bruxelles, 1983.

McDougall, W. The Group Mind, Cambridge: Cambridge University Press, 1920.

Milgram, S. Obedience to authority. New York: Harper and Row, 1974.

Monteil, J.-M Dynamique sociale et systemes de

formation. Paris: Editions Universitaires, 1985.

Moscovici, S. La psychanalyse, son image et son public.

Paris: Presses Universitaires de France, 1961 (2 erne edition, 1976).

Moscovici, S. Social influence and social change.

London: Academic Press, 1976.

Moscovici, S. L ’Age des foules: un trait6 historique de psychologie des masses. Paris: Fayard, 1981.

Moscovici, S. La machine k faire des dieux. Paris: Fayard, 1987.

Mugny, G. & Carugati, F. L ’ intelligence au pluriel: les reprisentations sociales de 1’ intelligence et de son diveloppement. Cousset: Delval, 1985.

Ng, S.H . The Social psychology o f power. London: Academic Press, 1980.

Nisbett, R.E. & Ross, L. Human inference: Strategies and shortcomings o f social judgment. Englewood Cliffs, N.J.: Prentice Hall, 1980.

Nuttin, J.M . Jr. The illusion o f attitude change. London: Academic Press, 1975.

Paicheler, G. The psychology o f social influence.

Cambridge University Press, 1988.

Paulus, P.B. Psychology o f group influence. Hillsdale, N .J.: Erlbaum, 1980.

Paulus P.B. Basic group processes. New York: Springer-Verlag, 1983.

Peabody, D. National Characteristics. Cambridge, Paris: Cambriuge University Press, Editions de la Maison des Sciences de Γ Homme, 1985.

Perret-Clermont, A .N . Social interaction and cognitive development. London: Academic Press, 1980.

Pettigrew, T.F. Social evaluation theory: Convergences and applications. Nebraska: University o f Nebraska Press, 1967.

Petty, R.E. & Cacioppo, J.T. Attitudes and persuasion: classic and contemporary approaches. Dubuque: William C. Brown, 1981.

Petty, R.E., Cacioppo, J.T. Communication and persuasion. New York: Springer-Verlag, 1986.

Poitou, J.P. La dynamique des groupes: une ideologic au travail. Paris: Editions du C .N .R .S., 1978.

Rokeach, M. The open and closed mind. New York: Basic Books, 1960.

Schachter, S. The Psychology o f Affiliation. Stanford: Stanford University Press, 1959.

Schneider, D .J., Hastorf, A.H . & Ellsworth, P. Person perception. Reading, Mass.: Addison-Wesley, 1979.

Shaw, M.E. Group dynamics. New Delhi: Tata McGraw-Hill, 1976.

Sherif, M. The psychology o f social norms. New York: Harper, 1936.

Sherif, M. Group Conflict and Cooperation: Their Social Psychology. London: Routledge & Kegan Paul, 1966.

Sherif, M. Social interaction process and products.

Chicago: Aldine, 1967.

Sherif, M. & Hovland, C.I. Social judgment: Assimilation and contrast effects in communication and attitude change. New Haven, CT: Yale University Press, 1961.

Stoetzel, J. La thiorie des opinions. Paris: Presses Universitaires de France, 1943.

Strickland, R.R., Aboud, F.E. & Gergens, K.J. (Eds).

Social psychology in transition, ew York, London: Plenum Press, 1976.

70/αφιερωμα Tajfel, Η. Differentiation Between Social Groups: Studies on the Social Psychology o f Intergroup Relations.

London: Academic Press, 1978.

Tajfel, H. Human groups and social categories.

Cambridge: Cambridge University Press, 1981.

Tap, P. La sociite Pygmalion? Paris: Dunod, 1988.

Tarde, G. Les lois de Limitation. Paris: Alcan, 1890.

Tarde, G. L ’opinion et la foule. Paris: Alcan, 1901.

Teun A. van Disjk. Communicating Racism. London: Sage Publications, 1987.

Thibaut, J.W. & Kelley, H.H. The social psychology o f groups. New York: Wiley, 1967.

Thorndike, E.L. The psychology o f wants, interests, and attitudes. New York: Appletnon Century Company, 1935.

Touzard, H. La m idiation et la resolution des conflicts.

Paris: Presses Universitaires de France, 1977.

Turner, J.C. Rediscovering the Social Group: A Self Categorization Theory. Oxford: Basil Blakwell, 1987.

Turner, J.C. & Giles, H. Intergroup behaviour. Oxford: Black wel, 1981.

Walker, E.L. & Heyns, R.W. An anatomy for conformity. Prentice-Hall, Englewood-Cliffs, 1962.

Wicklund, R.A . Freedom and reactance. Potomac, Md.: Lawrence Erlbaum Ass. Publishers, 1974.

Wyer, R.S. & Carlston, D.E. Social cognition, inference and attribution. Hillsdale, NJ: Erlbaum, 1979.

Zavalloni, M. & Louis-Guerin, C. Identite sociale et conscience. Introduction ά Γ 6goecologie. Montrial: les Presses de V Universite de Montrial Privat, 1984.

Συλλογικά συγγράμματα Beauvois, J.L., Joule, R.V. & Monteil, J.M. (Eds.).

Perspectives cognitives et conduites sociales 2: Repr6sentations et processus socio-cognitifs. Fribourg: DelVal, 1989.

Brandstatter, H ., Davis, J.H. & Stocker-Kreichgauer, G. (Eds). Group Decision Making. London: Academic Press, 1982.

Brandstatter, H ., Davis, J.H. & Stocker-Kreichgauer, G. (Eds). Group Decision Making. London: Academic Press, 1982.

Codol, J.P & Leyens, J.Ph. (Eds.), Cognitive analysis o f social behavior. The Hague: Martinus Nijhoff, 1982, Cranach, M (von) & Harre, R (Eds.), The analysis o f action: recent theoretical and empirical advances.

Cambridge: Cambridge University Press, 1982.

Doise, W. & Moscovici, S. (Eds.). Current Issues in European Social Psychology. Cambridge, Cambridge University Press, 1983.

Duck, S. (Ed.). Personal Relationship. New York: Wiley, 1988.

G. Duveen & B.B. Lloyd (Eds.) Social Representations and the Development o f Knowledge. Cambridge: Cambridge University Press, 1990.

Eiser, J.R. (Ed.) Attitudinal Judgment. New York: Springer-Verlag, 1984.

Gergen, K.J. & Davis, K.E. (Eds.). The Social Construction o f the Person. New York: Springer-Verlag, 1985.

Hamilton, D.L. (Ed.) Cognitive processes in stereotyping and intergroup behavior. Hillsdale, N.J.: Erlbaum, 1981.

Harvey, J.H ., Ickes, W. & Kidd, R.F. (Eds). New directions in attribution research. Hillsdale, New Jersey: Erlbaum, 1976.

Harvey, J.H ., Ickes, W. & Kidd, R.F. (Eds). New directions in attribution research. Hillsdale, New Jersey: Erlbaum, 1981.

Hendrick, C. (Ed.), Group processes. Newbury Park: Sage, 1987.

Hewstone, M. & Brown, R. (Eds.) Contact and conflict in intergroup encounters. New York: Blackwell, 1986.

Hovland, C.I. & Janis, I.L. (Eds.). Personality and persuability. New Haven: Yale University Press, 1959.

Hovland, C .I., Janis, I.L. & Kelley, H.H. (Eds.).

Communication and persuasion. New Haven: Yale University Press, 1953.

Jaspars, J., Fincham, F.D. & Hewstone, M. (Eds).

Attribution th eory and research: conceptual developmental and social dimensions. New York: Academic Press, 1983.

Jodelet, D. (Ed.). Le representations sociales, Paris: Presses Universitaires de France, 1989.

Moscovici, S. & Mugny, G. (Eds.) Psychologie de la conversion. Cousset: Delval, 1987.

Mosvovici, S., Mugny, G. & Van Avermaet, E. (Eds.) Perspectives on minority influence. Cambridge, Paris: Cambridge University Press, Editions de la Maison des Sciences de 1’ Homme, 1985.

Mugny, G. (Ed.) Psychologie sociale du developpement cognitif. Berne: Peter Lang, 1985.

Semin, G. Krahe, B. (Eds). Issues in contemporary German social psychology. London: Sage Publications, 1987.

Tajfel, H. (Ed.). The social dimension: European developments in social psychology.

Cambridge: Cambridge University Press, 1984.

Tedeschi, J.T. (Ed.), Impression management theory and social psychological research. New York: Academic Press, 1981.

Zanna, M .P. Olson, J.M ., & Herman, C.P. (Eds.), Social influence: The Ontario Symposium. Volum 5. New Zersey: Erlbaum, 1987.

σημεία και τέρατα ECO UMBERTO: Σημειώματα. Μετάφραση: Θόδωρος Ιωαννίδης. Θεσσαλονίκη, Ε κ δ ο τ ικ ό ς Ο ρ γ α ν ισ μ ό ς Θ ε σ σ α λ ο ν ί κ η ς , 1990.

έκδοση των βιβλίων (επιστημονικών ή λογοτεχνικών) του Umberto Eco αποτελεί - τα τελευταία χρόνια - εκδοτικό γεγονός και η επιτυχία τους είναι εξασφαλισμένη. Και πράγματι, τα Σημειώματα έχουν κάθε λόγο να επιτύχουν, αφού ο συγγραφέας τους, «γνώστης των κωδίκων της βαρειάς βιομηχανίας ονείρων της καπιταλιστικής κοινω νίας»,1 διατηρεί τη γνωστή του ζωντά­ νια και την απαραίτητη σε κάθε σημειολόγο υποτιθέμενη πολυπραγμοσύνη, ενώ μια καλή'δόση χιούμορ συμπληρώνει τη συ­ νταγή: τα 78 κείμενα που δημοσιεύονται σ ’ αυτή τη συλλογή μιλούν για τα πάντα - κυρίως με βάση τις ιταλικές εμπειρίες που, όπως φαίνεται, δεν διαφέρουν ιδιαίτερα από τις ελληνικές. Θέματα σχε­ τικά με τη διδασκαλία της γλώ σσας στη δευτεροβάθμια εκπαίδευ­ ση, τη φαλάκρα, την τηλεόραση, τις σύγχρονες φιλοσοφικές τά­ σεις, την τρομοκρατία ή τα ναρκωτικά συνωστίζονται στις σελίδες του, χωρίς ποτέ να δείχνουν πως ασφυκτιούν.

Η

Η σημειολογία έχει ένα μεγάλο πλεονέκτημα όταν αρθρογραφεί, κι αυτό φαίνεται όταν έργα σημειολόγων συγκριθούν με τις συλλο­ γές άρθρων που έγραψαν άνθρωποι με άλλες ενασχολήσεις και, κυρίως, σημειολογίζοντες ή κοινωνιολογίζοντες δημοσιογράφοι: μιλά για την καθημερινή ζωή, δείχνοντας την «καλή» και την «α­ νάποδη» όψη της, ξεκινώντας από πράγματα φαινομενικά ασή­ μαντα.2 Είτε διαβάζει κανείς τις Μυθολογίες του Roland Barthes, είτε τη Σημειολογία της καθημερινής ζωής και τα Σημειώματα του Eco, αναφωνεί διαρκώς «πώς δεν το σκέφτηκα» ή «εκφράζει ακρι­ βώς την αδυναμία μου να διαλέξω». Αυτό το τελευταίο θα αναφω­ νούσαν και οι υπεύθυνοι για την αναμόρφωση της μέσης εκπαίδευ­ σης (επαναφορά των αρχαίων, ορθότερη διδασκαλία των νέων ελ­ ληνικών) διαβάζοντας τα σχετικά κείμενα.

ο παρόν σημείωμα δεν οφείλει όμως τη συγγραφή του στα «ση­ μεία» του κ. Eco, αλλά στα «τέρατα» της μεταφραστικής και εκδοτικής προσπάθειας: πώς αλλιώς'θα μπορούσε να ονομαστεί έ­

Τ

72/εττιλογη να βιβλίο, αν όχι τέρας, όταν στις 283 σελίδες του, η απλή ανάγνω­ ση βρίσκει 32 γλωσσικά ατοπήματα, από τα οποία ελάχιστα οφεί­ λονται στο δαίμονα της φωτοσύνθεσης και η πλειοψηφία τους στο δαιμόνιο του μεταφραστή και του επιμελητή; Ως σημειολόγος, γνωρίζω και το ύφος και τα γραφόμενα του Εco, αλλά δεν μπόρεσα ν ’ αντισταθώ στην πρόκληση: Μαζί με την απόλαυση της ανάγνωσης επιδόθηκα στο κυνήγι των «τεράτων». Και ιδού τα αποτελέσματα: - «Τα mass media μας εγκυώνται ότι τίποτε δεν πρόκειται να αποσιωπηθεί» (σελ. 14). Πρόκειται προφανώς για την εγγύηση ότι κα­ νένα τέρας δεν μένει κρυφό. Διότι η εγγύηση γράφεται, από αρχαιοτάτων χρόνων με δύο «γ» (εγγυώνται), ενώ με «γκ» γράφεται μόνο η «εγκυμοσύνη».

- Στη λατινική φιλολογία υπάρχει η Αινειάδα του Βιργιλίου. Ο Αινείας, βέβαια, ήταν τρωικής καταγωγής, η από αρχαιοτάτων ό­ μως χρόνων χρησιμοποίηση του εξελληνισμένου ονόματός του ε­ πέβαλε τη λεγάμενη «ιστορική» ορθογραφία έναντι της απλοποιητικής. Πρόκειται για τον ίδιο λόγο που ο Shakespeare·εξακολουθεί να γράφεται Σαίξπηρ και όχι Σέξπιρ. Τι συνέβη με την «Ενειάδα» (σελ. 18) παραμένει άγνωστο. Ευτυχώς που το σφάλμα αποκαθίσταται προς το τέλος του βιβλίου («Αύριο είναι Κυριακή. Θα γρά­ ψω, λοιπόν, την Αινειάδα», σελ. 261).

- Είναι απάνθρωπο για τον Beniamino Placido ή Placiso να κινδυ­ νεύει να θεωρηθεί εγκληματίας (μόνο αυτοί εξακολουθούν να έχουν δύο ονόματα) λόγω αβλεψίας (σελ. 42). Πέρα από την κρίση ταυ­ τότητας που σίγουρα θα περάσει αν δει ποτέ το βιβλίο αυτό. Τον ίδιο κίνδυνο διατρέχει και ο Tom W olf ή Wolfe (σελ. 198 και 200).

- Ό τα ν ένα αυτοκίνητο χτυπήσει κάποιον στο δρόμο, λέμε ότι τον «παρέσυρε» και ο Βασίλης Τσιτσάνης ισχυριζόταν ότι τον «παρέσυρε το ρέμα». Η λέξη προέρχεται από το ρήμα «σύρω» και όχι από το ουσιαστικό «σειρά», όπως ακράδαντα πιστεύουν οι συντελεστές της έκδοσης («Δε σκοπεύω να παρασειρθώ» (σελ.

241), «δεν παρασείρεται», «κάποτε παρασείρθηκε» (σελ. 241), «ποτέ δεν παρασείρονται», «η οργή παρέσειρε τον Αχιλλέα» (σελ.

243)].

- Υπάρχουν κάποιες λέξεις που ορίζουν σύγχρονα κινήματα στη φιλοσοφία ή γενικότερα τις επιστήμες του ανθρώπου και τις τέ­ χνες. Οι λέξεις αυτές έφτασαν εδώ και χρόνια στην Ελλάδα και απετέλεσαν αντικείμενο εκτενούς συζήτησης. Ακόμη κι όσοι δεν παρακολουθούν με μανία τις εξελίξεις και τα συνέδρια (κι αυτοί εί­ ναι οι περισσότεροι) άκουσαν τις μεταφρασμένες λέξεις, κατάλα­ βαν ό,τι κατάλαβαν και γέλασαν με την ψυχή τους, στις επιθεωρή­ σεις. Είναι λοιπόν παράλογο να μη χρησιμοποιείται ο όρος «μετα­ μοντέρνο» ή ακόμη ο ελληνικότερος «μετανεωτερικότητα» και, αντ’ αυτού, να γράφεται με ελληνικά στοιχεία «ποστ-μόντερν» (σελ. 69). Και το «παράλογο» της υπόθεσης γίνεται «απαράδεκτο» όταν οι «αποδομητικές» θεωρίες (deconstruction) μεταφέρονται χωρίς το «η» ως «ντεκοστρουξιονιστικές» θεωρίες (σελ. 144), οπό­ τε κανείς δεν βγάζει νόημα.

- Μερικές φορές πάλι, μια λέξη παρατίθεται αμετάφραστη με λα­ τινικά στοιχεία (γιατί δεν προκρίθηκε αυτή η λύση για το «ποστ-

επιλογη/73 μόντερν» ή τον «ντεκοστρουξιονισμό»;) χωρίς ν ’ αποτελεί όρο επι­ στημονικό. Παράδειγμα, οι υποσχέσεις των Ιαπώνων για ρολόγια με «μικροσκοπικά καντράν που θα μας δείχνουν τη βαρομετρική πίεση, το υψόμετρο, το βάθος στη θάλασσα και ταυτόχρονα θα μας εξασφαλίζουν χρονόμετρο, countdown, θερμόμετρο» και άλλα πολλά (σελ. 73). Ό π ο ιο ς παρακολούθησε την πορεία της εθνικής μας ομάδας μπάσκετ στο Ευρωπαϊκό πρωτάθλημα του 1986, άκουσε το «Final countdown» και κοίταξε το λεξικό, θα είδε ότι ο «όρος» countdown σημαίνει «αντίστροφη μέτρηση».

- Δυστυχώς τα ιταλικά μου είναι φρικτά κι έτσι δεν ήξερα τι ση­ μαίνει carogna. Το ίδιο είναι και τα τουρκικά μου, για να καταλά­ βω τι θα πει «λέσι», και μάλιστα άθλιο. Το λεξικό με πληρο­ φόρησε:

λέσι (το) ουσ. [τουρκ. les] πτώμα ζώου αποσυνθεμένο. Συνών. ψο­ φίμι, θρασίμι / δυσωδία. Αν χρειάζεται να κοιτάω λεξικό, για ποιο λόγο έγινε η με­ τάφραση; - Τα σκλαβόπουλα είναι σκλαβωμένα και όχι «σκλαβομένα παι­ διά» (σελ. 95), οι βοσκοί της Ασίας, όντας νομάδες, είναι περιπλανώμενοι (κι όχι «περιπλανόμενοι», σελ. 166) και οι π ροεξοχές γρά­ φονται - όπως και η ύπαιθρος - εξοχές και όχι «εξωχές» (σελ.

136). Η ερωτική προδιάθεση και για τα δυο φύλα λέγεται «αμφιφυλοφιλία», ενώ «αμφιφιλοφιλία» θα πρέπει να σημαίνει τη φιλία για δύο φίλους (σελ. 140).

- Καθώς κομπογιαννίτες ονομάζονται όσοι διαθέτουν «κόμπους» ( = κομπόδεμα από βότανα) και προέρχονται από τα Γιάννενα (ενώ αντιθέτως δεν έχουν καμία υποχρέωση να λέγονται Γιάννηδες ή να ανήκουν στο τάγμα των Ιωαννητών), δεν είναι δυνατό να γραφούν «κομπογιαννήτες» (σελ. 147).

-

Γιατί ο Καντάφι έγινε «Γκαντάφι» (σελ. 160) και ο Μότσαρτ ή

Μόζαρτ έγινε «Μ ότζαρτ» (σελ. 195); - Στην ψυχολογία η τρίτη αρχή σχηματισμού της προσωπικότη­ τας, που συνδέεται με την κοινωνικοποιητική διαδικασία, η οποία προσαρμόζει τις ανεξέλεγκτες ορμές και διαθέσεις του ατόμου, α­ ποδίδεται εδώ και χρόνια στα ελληνικά ως υπερεγώ. Η απόδοση «Σούπερ Εγώ» σημαίνει μάλλον την παθολογική έξαρση της δεύτε­ ρης αρχής (αυτής ακριβώς την οποία καταπιέζει το κοινωνικό υπε­ ρεγώ), έξαρση που οδηγεί στον «σολιψισμό».

- Ό σ ο ι δεν έχουν πού την κεφαλήν κλίναι ονομάζονται αγγλιστί homeless (κι όχι «hornless», γαλλοαγγλική λέξη που αν υπήρχε θα σήμαινε γυναίκα χωρίς άνδρα) (σελ. 199).

- Η κιλότα γραφόταν παλιότερα κυλόττα, ποτέ όμως «κυλώτα» (σελ. 205).

- Ποτέ δεν παίζουμε κάποιο μουσικό όργανο με «τοξάρι» (σελ.

208) αλλά με δοξάρι. Η λέξη τοξάρι δεν υπάρχει στο λεξικό. Πρό­ κειται προφανώς για συνένωση των λέξεων «τόξο» και «δοξάρι».

- Ίσω ς ο Lodge να «ανακάλυψε το ακαδημαϊκό πικαρέσκο» (σελ. 212), εγώ όμως αδυνατώ...

Μ ΑΝ Ο Υ ΚΟΝΤΟΑΕΟΝΤΟΣ: Αποφάσισα να σκοτώσω τον Ερμόλαο. Αθήνα, Ρόπτρον, 1989. Σελ. 90.

Ένα μικρό βιβλίο, γεμάτο από τα σύμβολα, προσωπικά και κοινωνι­ κά, ενός ανθρώπου ο οποίος σα­ φώς δικαιούται να σημειώνει ως ε­ πάγγελμα «διανοούμενος». Καυστικός, καταληγμένος και πάντοτε αφαιρετικός, ο συγγραφέ­ ας δίνει ταυτόχρονα την εντύπωση ότι συνεχίζει με ωριμότητα την ανα­ ζήτησή του. Αποκαλύπτει την ικα­ νότητά του ν' αποστασιοποιείται και την ίδια στιγμή να ταυτίζεται με τις εικόνες και τις «λειτουργίες» της ζωής. Και τότε είναι μάλλον αδύνα­ το, ίσως και περιττό, να προσδιορί­ σει ο αναγνώστης πότε, σε'ποια α­ πό τις δύο εκδοχές του ο Μάνος Κοντολέων είναι καλύτερος ή χρησι­ μότερος. Το βιβλίο αυτό μπορεί να γεννή­ θηκε από την επικίνδυνη, αλλά ε­ ξαιρετικά γοητευτική διαπλοκή της στέρεης γνώσης με την παρόρμηση, του ενστίκτου με τη λογική. Κά-

0Φ

74/επιλογη - Τα «κίβι» (σελ. 214) παράγονται πλέον σε μεγάλες ποσότητες και εξαιρετική ποιότητα και στη χώρα μας. Οι δε μανάβηδες τα αποκαλούν με τη λαϊκότατη λέξη «ακτινίδια».

- Ό σ ο ι κατηγορούν τα κόμικς ισχυριζόμενοι ότι φτωχαίνουν τη γλώσσα μας κάνουν μεγάλο λάθος: αν διαβάζατε μικροί «Μίκυ Μάους» θα συναντήσατε το «λυγμ», μια παράξενη ηχητική απόδο­ ση της λύπης του Σκρουτζ, κάθε φορά που αναγκάζεται να δώσει ένα δολάριο. Έ τσι, θα ξέρετε ότι ο λυγμός δεν γράφεται με γιώτα (σελ. 237).

- Τέλος, «ο προσωπικός Θεός» είναι «η πληρότητα του είναι», διότι ο ίδιος δήλωσε ρητά στον Μωυσή: «Εγώ είμαι εκείνος που εί­ ναι» («Εγώ ειμί ο ον»). Αντίθετα, ο άνθρωπος δεν είναι και γι’ αυτό είναι «σαν εκείνον που είναι» (σελ. 258),μια που είναι πλασμένος κατ’ εικόνα και καθ’ ομοίωσιν. Ο Θεός δεν είναι σανκ α νένα ν άλ­ λο, γιατί είναι.

υχνά αντιμετώπισα, όπως όλοι μας, το σοβαρό και ποτέ ορι­ στικά λυμένο δίλημμα: Πρέπει να κρατάμε την ξένη ορθογρα­ φία, όταν πρόκειται για ονόματα, ή να τα γράφουμε με ελληνικά στοιχεία; Βέβαια η παράδοση έχει κάποτε εξελληνίσει σε τέτοιο βαθμό ορισμένα ονόματα που χρησιμοποιούμε αυτονόητα την ελ­ ληνική γραφή (δεν βλέπω γιατί θα έπρεπε να γράψω Virgilius αντί για Βιργίλιος), ενώ μας δίνει τη δυνατότητα εναλλακτικής χρησι­ μοποίησης της εξελληνισμένης με την πρωτότυπη γραφή για αι­ σθητικούς λόγους (π .χ .Hegel και Έ γελος). Πρέπει όμως vc. υπάρ­ χει ένας κανόνας που ακολουθείται όσο πιο αυστηρά γίνεται. Δεν είναι δυνατό ο Ficino και ο Cardano να παραμένουν Ιταλοί και ο Φρόυντ (Freud) να εξελληνίζεται, ούτε ο Gianni Vattimo να διατη­ ρεί το όνομά του και ο Χάιντεγκερ ή ο Νίτσε, φιλόσοφοι τους ο­ ποίους συχνά μελετά και στους οποίους αναφέρεται αδιάλειπτα ο μεγάλος Ιταλός φιλόσοφος, να εξελληνίζονται σαν να μιλούσαμε για τους τελευταίους βαστάζους του Κάιζερ. Και βέβαια, όποιοι κι αν είναι οι κανόνες σχετικά με το ποιους μετονομάζουμε και ποιους αφήνουμε στην ησυχία τους, πρέπει να διατυπώνονται ρητά στην αρχή ή σε κάποια υποσημείωση. Έ να άλλο σημαντικό μειονέκτημα της έκδοσης είναι η απουσία των χρονολογιών πρώτης έκδοσης των κειμένων που περιλαμβά­ νονται σ ’ αυτήν. Βέβαια ίσως και η ιταλική έκδοση να μην τις περι­ λαμβάνει, όμως οι Ιταλοί μπορούν να καταλάβουν πότε γράφτηκε ένα κείμενο από τα γεγονότα που παρατίθενται σ ’ αυτό και προσ­ διορίζουν την επικαιρότητα ή τη συνάφειά του. Δυστυχώς όμως, ο Έ λληνας αναγνώστης δε γνωρίζει πότε συζητήθηκε το θέμα της δι­ δασκαλίας των έργων του Manzoni στη μέση εκπαίδευση της γει­ τονικής χώρας, ούτε τις γεωγραφικές μετατοπίσεις στη δραστη­ ριότητα των Ερυθρών Ταξιαρχιών. Και ομολογώ ότι δεν γνωρίζω πότε έγιναν οι «αλλαγές» στο βραζιλιάνικο καθεστώς, αφού από τότε «πέρασαν αρκετά χρόνια» (ίσως να ήμουν δέκα-δώδεκα χρο­ νιάν, γι’ αυτό δεν το θυμάμαι). Η ένδειξη «Τα Σημειώματα είναι κείμενα που δημοσιεύτηκαν πρόσφατα και παλιότερα στο έγκυρο εβδομαδιαίο περιοδικό L ’ Espresso και αξίζει να σημειωθεί ότι τα παλιότερα δεν έχουν χάσει τίποτε απ’ την επικαιρότητά τους» (σελ. 10), είναι τουλάχιστον άχρηστη.

Σ

θε συναισθηματική του έξαρση, κά­ θε ανεξέλεγκτη και μη συμβατική πράξη μόνον φαινομενικά είναι τέ­ τοια, αφού στην ουσία βασίζεται α­ πόλυτα στη λειτουργία της διά­ νοιας, καθιστώμενη αναπότρεπτη και φυσιολογική της κατάληξη. Ο Μάνος Κοντολέων είναι πιθανό ότι γράφει ορμώμενος απ' αυτήν την εξαιρετική διανοητική λειτουρ­ γία, όσο και προς χάριν της. Θα μπορούσαμε μάλιστα να παρατη­ ρήσουμε ότι γράφει ένας λογοτέ­ χνης, εξαιρετικά ικανός να «κατα­ σκευάζει» το θέμα του και να το α­ ναλύει μέσα στο υπερβατικό τοπίο το οποίο η δική του ικανότητα και πρόσληψη μπορούν να επεξεργασθούν. Όσο κι αν προκαλεί έκπλη­ ξη, ο συγγραφέας στην ουσία δεν εγκαταλείπει ποτέ την πραγματικό­ τητα. Κατά κάποιον τρόπο την προσδιορίζει, χωρίς ωστόσο να την μεταλλάσσει. Το βιβλίο απευθύνεται σε συνα­ δέλφους και ομοτράπεζους, σε αν­ θρώπους που ζουν όμοιες ή κοντι­ νές αγωνίες και έχουν ανάλογες ευαισθησίες και αναζητήσεις. Η εξ αυτού περιορισμένη του «αναγνω­ σιμότητα» είναι, όμως, αμφίβολο ε­ άν αποτελεί εν τέλει και μειονέκτη­ μα. Μας χρειάζονται και τέτοια έρ­ γα που μοιάζουν με «ενδοσυνεν­ νόηση» των ανθρώπων του λόγου.

Θ. ΨΑΛΙΔΟΠΟΥΛΟΣ

επιλογη/75

ίναι σημαντικό ότι κάτι κινείται εκδοτικά στη Θεσσαλονίκη. Εκτός από τις εκδόσεις «Παρατηρητής» (που έχουν φτιάξει και ραδιοφωνικό σταθμό-υπόδειγμα) έχουμε δύο εξαιρετικά δείγ­ ματα δουλειάς της συμπρωτεύουσας: το βιβλίο του Σωκράτη Δεληβογιατζή Προς μια ερμηνευτική κριτική — Η περίπτωση Fou­ cault (εκδ. Βάνιας, 1989) και τα «Κόμικς». Τέχνη και Τεχνικές της Εικονογραφήγησης» που Πέτρου Μαρτινίδη (εκδ. ΑΣΕ Α.Ε., 1990). Το τελευταίο μάλιστα είναι τόσο φροντισμένο, παρά τις ι­ διαίτερες τυπογραφικές απαιτήσεις, που θα το ζήλευαν (και σίγου­ ρα το ζηλεύουν) πολλοί εκδοτικοί' οίκοι της Αθήνας. Τα ακριβά βιβλία δεν σοκάρουν πια κανένα. Αντίθετα, όλοι δε­ χόμαστε πως πρέπει να πληρώνουμε για να έχουμε και στην Ελλά­ δα (με όλες τις ιδιομορφίες της) καλά βιβλία, πρωτότυπα και μετα­ φρασμένα. Ό μ ω ς το κοινό γίνεται όλο και πιο απαιτητικό. Θα πρέπει, λοιπόν, και οι εκδότες να το πάρουν απόφαση πως τα α­ κριβά βιβλία που θα αφήσουν κέρδος έχουν κάποιο κόστος και κυρίως - ότι προϋποθέτουν σοβαρότητα.

Ε

ΓΙΑΝΝΗΣ Π. ΣΚΑΡΠΕΛΟΣ Σημειώσεις 1. Umberto Eco, The Role o f the Reader. Explorations in the semiotics o f texts, Hutchinson: London, 1979 (1987), σελ. 8-9.

2. Ό πω ς το κρασί και το μπιφτέκι (βλ. Roland Barthes, Μυθολογίες, μετ. Καίτη Χατζηδήμου - Ιουλιέτα Ράλλη, εκδ. Ράππα, σελ. 167-174).

δύο γλώσσες σε μια ουσιαστική επικοινωνία γ - γλ

GEORGE TRAKL: Ο Sebastian στο όνειρο. Δημοσιεύσεις στο «Brenner» 1914/1915. Μετάφραση: Έ λενα Νούσια (Δίγλω σση έκδοση)

r-r-Λ M AR TIN HEIDEGGER: Η γλώ σσα στην ποίηση. Μετάφραση Σχόλιο: Κώστας Γεμενετζής. Αθήνα, Ρ ό π τ ρ ο ν , 1990. Σελ. 304.

εταφράζοντας τα ποιήματα του Γκεόργκ Τρακλ (1887-1914) η Έ λενα Νούσια, ποιήτρια η ίδια και φιλόλογος που έζησε για πολλά χρόνια σε γερμανόφωνες χώρες, ιδίως στην Ελβετία, άρχισε το έργο της αυτό, αφού πρώτα η εμπειρία του Τρακλ πέρα­ σε στη σφαίρα μιας βαθιάς επιθυμίας και μεταβιβαστικής διάθεσης ώστε η ποίησή του «ν’ ακουστεί στην ελληνική γλώσσα». Εγώ θα διερωτώμουν μάλλον για την έκφραση «να γραφεί στα ελληνικά», μια διαφορά του να μιλάς ή να γράφεις για κάτι που όσο ανήκου­ στο ή άγραφο είναι σε μιαν άλλη γλώσσα εντούτοις θέτει πάντοτε το ζήτημα της ομιλίας και της γραφής όχι σε μιαν οπτικοακουστική αντιδιαστολή αλλά σαν μια αινιγματική σχέση στη συνθετικότερη μορφή της. Συμφωνώ, δηλαδή, κυρίως με τον Έρικ Χάβελοκ ο οποίος στο βιβλίο του «The Greek Leterate Revolution» χαρακτηρίζει το ελλη­ νικό αλφάβητο ως τη μεγαλύτερη «τεχνολογική επανάσταση» του

Μ

J 7 01

n<rn

76!επιλογή ανθρώπου καν βέβαια όχι μόνο τεχνολογική αλλά και διασωστική της προφορικής εμπειρίας που αλλιώς θα έμενε έωλος, αποσμασματική, δογματική και επαναληπτική, όπως συνέβη σε όλες τις προελληνικές γραφές (συλλαβικές, κωνοειδείς, ιερογλυφικές κ.λπ.), χωρίς τις δυνατότητες αφαίρεσης, πλουτισμού και δομής που δημιούργησαν τη λογοτεχνία, τη φιλοσοφία και την επιστήμη. Ιδίως η μετάφραση εκτός από ορισμένες τελείως συμπτωματικές, ατελείς ή αφελείς μεταγλωττίσεις, συχνά διαστρεβλωτικές, θα πα­ ρέμενε μια λειτουργία δευτερεύουσα όπως και συνεχίσθη να είναι έτσι: μόνο τους δύο τελευταίους αιώνες μπορούμε να τη χαρακτη­ ρίσουμε όντως δημιουργική. Το άκουσμα είναι αυτό πάνω στο ο­ ποίο δοκιμαζόταν επί αιώνες η γενετική της ποίησης και όχι μόνο της γλώ σσας που είναι ποιητική μεν στη γένεσή της, αλλά κατ’ ουδένα τρόπο πλέον προφορική μόνον ή γραπτή. Α ν θυμηθούμε εδώ απλώς την «αυτόματη γραφή» του Andre Breton ως μία πρόσφατη μάλλον υπόμνηση, δεν χρειάζεται να τη συσχετίσουμε ή να την πα­ ραθέσουμε προς τον αυτόματο «προφορικό συνειρμό» του οποίου ένα ακραίο ίσως παράδειγμα το βρίσκει κανείς κατά τη διάρκεια μιας προχωρημένης και αυθεντικής ψυχοθεραπευτικής διεργα­ σίας. Ό σ ο για το τι θα «άρπαζαν» τα μαγνητόφωνα από μια τέτοια προφορικότητα μετατρέποντάς την σε γραφή και καταγραφή, α­ φήνω τις περαιτέρω σκέψεις στον αναγνώστη αυτού του κειμένου. Η γραφή λοιπόν ξεκινώντας από μια τεχνολογική βάση δεν είναι καθόλου μια οποιαδήποτε περιφερική τεχνική, αλλά συνετέλεσε α­ σφαλώς ώστε δι’ αυτής και η ποίηση ακόμη από καταβολής Ομή­ ρου να διαχωρισθεί από τη συλλογική εμπειρία, τη συρρικνούμενη ή πολτοποιημένη μνήμη (παρά τις προφορικές εμπειρίες των δημο­ τικών τραγουδιών των διαφόρων λαών που ωστόσο και αυτές μερι­ κώς κατεγράφονταν επίσης. Τι θα μας έμενε λ.χ. από τη δημοτική μας ποίηση εάν μία μη δραματική καταγραφή στις αρχές του πε­ ρασμένου αιώνος δεν τα κατεβύθιζε στη λησμοσύνη;). Μιλώντας λοιπόν για ποίηση του Τρακλ, του Νοβάλις, του Χαίλντερλιν, του Σίλερ κ.λπ. θα ήταν λάθος η γλωσσική τους μεταφορά (παρά μό­ νο, συμβατικώς βέβαια) να αποκαλείται απλώς μεταγραφή ή μετά­ φραση, όταν λ.χ. ο μεταβιβαστικός δημιουργός όπως η Έ λενα Νούσια, συνεχίζει από το 1976, να γράφει εν ποιήσει Τρακλ στα ελ­ ληνικά με τη συνείδηση μάλιστα ότι η σύνδεσή της μ’ αυτόν τον ποιητή δεν είναι ένας πρόσκαιρος αρραβών ή συνουσία, αλλά ένας ποιητικός γάμος (μια ενδεχόμενη - θα έλεγα - ποιητική πολυγα­ μία ή απιστία, δεν είναι αμάρτημα) όπως μας αφήνει να νοηθεί στο εισαγωγικό της σημείωμα η ποιήτρια. Μπορεί επιπλέον να αισθά­ νεται κανείς αυτόν τον ποιητικό δεσμό ίσως διά βίου, μια διαβε­ βαίωση η οποία οπωσδήποτε είναι δύσκολο να γίνει για τους λη­ ξιαρχικούς γάμους των ανθρωπίνων σχέσεών μας. λλά ας διαβάσουμε τι γράφει στο εισαγωγικό της η Έ λενα Νούσια - ένα απόσπασμα: «Σταθερό έμεινε από την αρχή μέχρι το τέλος αυτής της εργασίας το κριτήριο των μεταφραστι­ κών αποφάσεων. Ή τα ν ένα κριτήριο καθαρά ποιητικό. Έ τσι, τις ελληνικές λέξεις και τους ρυθμούς δεν τα διάλεγα με βάση ένα με­ ταφραστικό πρόγραμμα. Μ άλλον άφηνα να μου επιβληθούν από μόνες τους κάποιες λέξεις και κάποιοι ρυθμοί - που μου φαινόταν ότι ανταποκρίνονταν συγκινησιακά περισσότερο στο γερμανικό κείμενο. Που μου φαινόταν δηλαδή ότι μιλούσαν μ’ έναν τρόπο α­ νάλογο μ’ εκείνον του γερμανικού κειμένου. Αυτό το κριτήριο λοι­ πόν έμεινε σταθερό από την αρχή μέχρι το τέλος της εργασίας. Ά λ λ α πράγματα, πάλι, άλλαξαν πολύ στο διάστημα που πέρα­ σε. Καταρχήν η εικόνα μου της ποίησης του Τρακλ, η οποία, από

Α

πεζογραφία Α Μ Α Λ ΙΑ Σ ΜΕΓΑΠΑΝΟΥ: Σιμώνη. Γ' έκδοση Αθήνα, Libro, 1989. Σελ. 222. Πριν από πέντε έξι χρόνια η κυ­ ρία Αμ. Μεγαπάνου, παρουσιάσθηκε στον κόσμο της λογοτεχνίας στην αρχή με δυο παιδικά βιβλία και λίγο αργότερα με βιβλία για μεγάλοΟς. Συνεχίζοντας την προσπάθεια της αυτή μας. παρουσίασε τελευ­ ταία ένα μυθιστόρημα στην αυλή της Μακεδονίας. Γραμμένο στο πρώτο πρόσωπο έχει ως αφηγήτρια μιαν εταίρα - κι αυτό δεν πρέ­ πει να μας παραξενέψει αφού την ε­ ποχή εκείνη το επάγγελμα αυτό δεν αποτελούσε αφορμή περιφρονήσεως. Άλλωστε και σήμερα ο Δήμος Αθηναίων έστησε την προτομή μιας Μιλήσιας εταίρας, της Ασπασίας, στο κέντρο της πόλεως και έδωσε το όνομα της Φρύνης σε ευρύ δρό-

0^

επιλογη/77 διάχυτη που ήταν πρώτα, σιγά σιγά αποκρυσταλλώθηκε και έγινε πολύ αδρότερη. Έτσι, με τον καιρό συνειδητοποίησα την ύπαρξη αποχρώσεων και τόνων, που στην αρχή ούτε υποπτευόμουν. Επί­ σης, μου γίνονταν όλο και πιο καθαρές και ευδιάκριτες κάποιες σταθερές παρουσίες, που η αδιάκοπη επάνοδός τους αποτελεί στην ουσία την ποίηση του Τρακλ. Έ τσι, σταμάτησα και να δια­ χωρίζω τα ποιήματά του σ ’ ευκολότερα και δυσκολότερα. Εννοεί­ ται πως μ’ αυτόν τον τρόπο άλλαξε σιγά σιγά η μορφή των μετα­ φράσεων, έτσι ώστε, αυτή τη στιγμή, ν ’ απέχουν πολύ από τ’ αρχι­ κά σχεδιάσματα». Η δημιουργία μεταξύ γλώ σσας και. γλώ σσας αρχίζει απ’ τη στιγ­ μή που ο ποιητής φθάνει σ’ ένα ση ιείο έλλειψης ή έκλειψης των δύο γλωσσών, όταν νιώθει δηλαδή ότι σε κάθ ·. λέξη κι έκφραση οι δύο γλώσσες είναι κάτι που το μαθαίνει ταυτόχρονα εκείνη τη στιγ­ μή, μέσα από το χορό των συνωνύμων κι ό λ ω ' των επεκτάσεών τους που αναδύονται μες στο κεφάλι του είτε άμεσα είτε με τη βοή­ θεια των λεξικών. Κατά την άποψή μου, μάλιστα, εφόσον ξεκινάει από κάτι που είναι ήδη γραμμένο στην πρώτη γλώσσα απ’ όπου θα γίνει η μετάφραση, ή χρησιμοποίηση του λεξικού, όσο και να ξέ­ ρεις τη γλώσσα που μεταφράζεις δεν πρέπει να είναι μόνον επιλε­ κτική ή τάχα για τις λέξεις που σου διαφεύγουν, αλλά για όλες τις λέξεις απαραιτήτως, μπαίνοντας έτσι στον συνωνυμικό και μετωνυμικό κόσμο των παραλλήλων και επαλλήλων κειμένων που απο­ σκοπεί στο άλλο επίπεδο μιας ποιητικής δημιουργίας που είναι η μεταφορά ή μετενσάρκωση ενός ποιήματος από μια γλώσσα στην άλλη. Η μόνη «μετενσάρκωση» που με πείθει. Αυτό το «άλλο» της παρεμβαλλόμενης γλώσσας δεν είναι αλλοτριωτικό - είναι όταν το άλλο κείμενο είτε υποδουλώνεται στο αρχέτυπο είτε αποτυγχά­ νει στην έκφραση του Ιδιου, αυτού δηλαδή που ανήκει ως «ίδιον» στις διασταυρούμενες λέξεις και συντακτικές δομές. Η μεταβιβαστική λοιπόν και ποιητική πειστικότης του άλλου κειμένου που δεν χάνεται στο ίδιον αλλά διατηρεί πλήρως την ιδιοσυγκρασία του (δεν βρίσκω εδώ πιο κατάλληλη λέξη) υπερβαίνει το κλάσμα ση­ μαίνον / σημαινόμενο για την κάθε γλώσσα χωριστά και αυτή α­ κριβώς η υπέρβαση είναι ποιητική! Το είδε καθαρά αυτό στη γερ­ μανική γλωσσική ταυτότητα των ποιημάτων του Τρακλ η Ε.Ν. ό­ ταν γράφει: «Θα μπορούσε πράγματι να πει κανείς ότι η ποίηση του Τρακλ είναι μια από τις σπάνιες εκείνες περιπτώσεις που μας δείχνουν πόσο περιττές και παραπλανητικές είναι διακρίσεις σαν αυτή στη μορφή και το περιεχόμενο» επισημαίνοντας έτσι συγκε­ κριμένα την ανωτέρω πρότασή μου.

Από το λόφο, όπου πεθαίνοντας κυλάει ο ήλιος Ξεχύνεται το γελαστό αίμα Στους στίχους αυτούς του ποιήματος «Η Βαρυθυμία» (Die Schwermut) αντιπαραθέτει ως δέκατο τρίτο και δέκατο τέταρτο στίχο τους γερμανικούς

Vom Hiigel, wo sterbend die Sonne rollt Stiirzt das lachende Blut μια αντιπαράθεση που συνοδεύει εξάλλου όλο το βιβλίο διότι θα πρέπει να μνημονεύσω εδώ πως η έκδοση είναι εις διπλούν: από το αριστερό φύλλο το αρχικό γερμανικό κείμενο του Τρακλ και από το άλλο η ελληνική μεταγλώττιση. τη γνώμη μου, η ποιητική μεταγλώττιση δεν έχει «τίποτε» Κ ατά να κάνει με το αργιγενές κείμενο, ως τοιαύτη, δεδομένου ότι

μο, πολύ σημαντικότερο από τα στενοσόκακα που ονομάζονται ο­ δός Γραβιάς, Κιάφας, Ζαλόγγου! Καμιά α τίρρηση, λοιπόν, ως προς το πρόσωπο της αφηγήτριας και προχωρώντας στην ανάγνωση δεν μπορούμε να μη θαυμάσουμε την αρχαιομάθεια της συγγραφέως, αφού μι λίστα επικυρώνεται με την τρίγλωσι η στο θέμα αυτό βιβλιο­ γραφία που εκτείνεται σε τέσσερις ολόκληρει; σελίδες. Οφείλουμε επί­ σης να τη σ ιγχαρούμε για την προ­ σπάθεια καταρτίσεως χρονολογι­ κού πίνακος των σημαντικότερων γεγονότων της βασιλείας του Φιλίπ­ που Β', γιατί προϋποθέτει όχι μο­ νάχα γνώσεις, αλλά και κόπο πολύ. Σπουδαία όλα αυτά τα προσό­ ντα. Αλλά... αλλά δεν αποτελούν λογοτεχνία. Γιατί σε κείμενο λογο­ τεχνικό δεν επιτρέπεται η κατά λέξη μετάφραση ξένων ιδιωματισμών γαλλισμών ή αγγλισμών δηλαδή. Και στο σημείο αυτό η συγγραφέας θα ’πρεπε να ’ναι περισσότερο προσεκτική αν φιλοδοξεί να θεωρεί­ ται λογοτέχνις.

Κ. Α. ΣΦΑΕΛΛΟΥ

78/επιλογη

ο κόσμος των σημαινόντων σε δύο διαφορετικές γλώ σσες είναι τε­ λείως διαφορετικός. Και το λέγω αυτό μολονότι έχω γράψει άλλες φορές ό τ ι « η ευρωπαϊκή σκέψη στο σύνολό της είναι δομημένη ως ελληνική γλώ σσα». Ά λ λ ο όμως δομή και άλλο ποιητική κατόρθωση. Ξ εχνώντας όμως αυτή την ιδιαίτερη φιλολογική συνείδηση της Ε.Ν. (ή την απλώ ς επιδεικτική άλλων που δημοσιεύουν τις μετα­ φράσεις τους εν αντιπαραθέσει), θέλω να τονίσω ότι κανείς ελληνόφων που δεν εβύζαξε γερμανικό γάλα και γλώ σσα από τη μάνα του δεν μπορεί να συγκρίνει, πολύ δε περισσότερο στην περίπτωση αυτή να βρει καλύτερους ή λιγότερο αυθεντικούς τους ελληνικούς αυτούς σΤίχους από τους αντίστιχους του Τρακλ. Προσωπικά ως ένας σχετικά «ξένος» της γερμανικής γλώ σσας (πλην τα 2 ι/ 2 πε­ ρίπου χρόνια μου στη Φραγκφούρτη και τις μαθητικές μου ήδη σχέσεις με τη γερμανική) εξομολογούμαι ότι ετόλμησα εις το πα­ ρελθόν μετά δέους και βαρεΐαν χρήση των λεξικών να μεταφράσω κάποια ποιήματα του Χαίλντερλιν και του Ρίλκε, εκ των οποίων τα δύο είδαν και το φως της δημοσιότητος) επειδή έχω διαβάσει μερικά εξαίρετα ποιήματα της ίδιας στα ελληνικά, νομίζω ότι πα­ ρά τις βαθύτατες γνώσεις της γερμανικής θα αισθάνεται επίσης μια σχετική αποξένωση έναντι της γλώ σσας του Τρακλ, προς μεγάλο πλεονέκτημα της μετάφρασής της ούτως ώστε επιτυγχάνει σ ’ ένα ύψιστο τεκμήριο να τον οικειοποιηθεί, όχι βέβαια μιμητικά αλλά δημιουργικά στην ελληνική γλώσσα. Με λίγα λόγια πιστεύοντας ό ­ τι η μεταγλώττιση δεν έχει παρά μόνον σημαινόμενη σχέση (μια εμπειρία η οποία εξάλλου μπορεί να είναι κοινότυπη με τον έναν ή άλλο τρόπο στον καθένα) η ποιητική δημιουργία έγκειται κυρίως στον κόσμο των σημαινόντων, δηλαδή στη γλώσσα στην οποία ποιείς. Είναι ακριβώς η στιγμή που αυτός ο κόσμος τών σημαινό­ ντων ενεργοποιεί τα βαθύτατα ετυμολογικά του αινίγματα σαν ένα άνοιγμα. Ποιώντας λοιπόν τον Τρακλ στην ελληνική, η Νούσια Πολιτικά κείμενα των Ρούλα Καλαρι δημιουργεί - κι όχι αναδημιουργεί την ποίησή του στην ελληνική Σπύρου Ψύχα, Λιάνα Γαβριλάκη, Γιάνν με τον τρόπο ώστε σε μένα που σπάνια ασχολείται σημειογραφικά Σοκιώτη, Αναστασία Ανδρεαδάκη με το ποιητικό έργο ενός συγχρόνου να αισθάνεται μια οφειλή απέ­ Γιώργος Ριτζούλης, Δύσκολα χρόνια y ναντι της. Η οφειλή τούτη έγκειται ότι αδυνατών να συλλάβω την τα έλατα ποίηση του Τρακλ επαρκώς στο αρχικό τους κείμενο κατόρθωσα Δημήτρης Κωστόπουλος. ΠΛΗΘΗ ΚΑΙ κι ΡΑΜΟΙ επιτέλους να διαβάσω πράγματι τον Ποιητή για τον οποίο, από Στέλιος Ψωμάς, Τραμ στη θεσσαλονίκι πολλά χρόνια, μου εκινήθη το ενδιαφέρον, ίσως διότι με εντυπώ­ σκέφτεσθε τίποτα καλύτ«ρο; σιασαν οι σκέψεις και οι εμβαθύνσεις του Μάρτιν Χάιντεγκερ γι’ Σπόρος Βούγιας. Εναλλακτικές κυκλοφι αυτόν που αντιρροπούνται μόνον από τις ανάλογες καταβυθίσεις ριακές ρυθμίσος του στο έργο του Χαίλντερλιν. Α λλά και από τις σποραδικές επί­ Συνέντευξη μ« την ”Αντγε φόλμερ, «Τ σης αναγνώσεις ενός φαύνου - και όχι φαύλου ή φάλτσου ανα­ παιγνίδι τελείωσε» γκαστικά - της γερμανικής, όπως ο υποφαινόμενος, που διαισθά­ Πράσινοι, Μιλώντας για το κόμμα και τ ις« νονταν ένα ιδιαίτερο άρωμα, αυτό ακριβώς το άρωμα που διά της κλογές Ιωάννας Δέδε. Από τον ριζοσπαστισμ ελληνικής διαφοροποιείται μεν αλλά ταυτοχρόνους διατηρείται με στην υποχώρηση, τις μεταφράσεις της Νούσια. Ιδού μια λεπτομέρεια από το εισαγω­ Μιχάλης Μοδινός. Στα εθνικά πάρκα τη γικό της σημείωμα που τη βρίσκω επίσης ιδιαίτερα επισημαντική: Τανζανίας «Π .χ. στη γερμανική λέξη “ Blau” αντιστοιχεί η ελληνική λέξη Γιώργος Πολίτης, Η θυσία του Ναρμάντι "μπλε” . Η λέξη αυτή όμως δεν είναι μια αυθεντική λέξη ελληνική, Οικολογική Ομάδα Μήλου, Ο αίγαγρο έτσι το άκουσμά της δε μου φαινόταν να έχει το ίδιο βάθος μ’ εκεί­ της Αντιμήλου Πρυνεντύ, Οι νέοι και η στρατιωτικι νο το “ Blau” . Α πό την άλλη μεριά σε αυθεντικές ελληνικές λέξεις που ονομάζουν το αντίστοιχο χρώμα (π.χ. "κυανός” , "γλαυκός” ) θητεία δεν χρησιμοποιούνται στην ίδια έκταση με το “ Blau” και το Μαίρης Κάλντορ, Μετά τον Ψυχρό Πόλε μο "μπλε” ». ;, Προβλήματα Περί Η Νούσια εν τέλει γι’ αυτή την γερμανική λέξη «Blau» επέλεξε την ελληνική «κυανό» και μολονότι το γλαυκό θα μπορούσε να εί­ βαλλοντικής Προστασίας Δημοσθένης Σταθακόπουλος, Οικολογι χε ίσως ένα ανάλογο αποτέλεσμα, εν τούτοις το γαλάζιο ή το μπλε κό πολιτικό πρόγραμμα θα ήταν ως επιλογή καταστροφική. Εδώ ας μου επιτραπεί να πα­ Αλέξης Παπατζίμας, Βροντοσαυρισμός ρεμβάλω μερικές προτάσεις από την εισαγωγή μου στη μεταγλώτι- I

επιλογη/79 ση στα « Ά π α ντα τα ποιήματα τόυ Έ λιοτ» όπου γράφω: «Ακόμη και εκεί όπου οι συνάψεις δύο γλωσσών φέρνουν πολύ κοντά, είτε λεκτικά είτε φραστικά, υπάρχει πάντοτε ένας κενός χώρος, ένα α­ πόλυτο κενό, θα έλεγα, που είναι ο χώρος του μεταφραστή κι απ’ όπου οφείλει να ξεκινήσει για να δημιουργήσει. Διότι η μετάφραση στην ποίηση είναι απαραιτήτως μια δημιουργία που δεν την εξα­ σθενεί καθόλου το προηγούμενο της πρώτης γλώσσας από την ο­ ποία θα τραφεί, ποικιλοτρόπως, αλλά της δημιουργεί την υποχρέ­ ωση να δομήσει σε μιαν άλλη γλώσσα και μέσα σε πολύ καθορι­ σμένους ενίοτε κανόνες του παιγνιδιού. Είναι ένα συνεχές πρόβλη­ μα πιστότητος και ελευθερίας, δύο λέξεις, εξίσου σεβαστές τις ο­ ποίες ο μεταφραστής θα πρέπει να συγκεράζει πάντοτε μέχρι του σημείου ώστε ν’ απαλείφεται το ερώτημα προς ποια κατεύθυνση κινήθηκε η γραφή του. Η πιστότης αυτή δεν πρέπει να συγχέεται καθόλου με την απλή εξεύρεση της αντίστοιχης λέξης (τούτο ποιη­ τικά δεν σημαίνει τίποτε) ενώ η ελευθερία στην επιλογή της λέξης ή της έκφρασης θα πρέπει σ’ ένα βαθμό και βαθύτερο επίπεδο να συναντάει ερωτικά το πνεύμα και την αισθητική του ποιητή, παίρ­ νοντας έτσι τον χαρακτήρα μιας αληθινής πιστότητος που σε τε­ λευταία ανάλυση φέρνει τις δύο γλώσσες σε μια ουσιαστική επικοι­ νωνία, σ’ ένα τρίτο και αόρατο μέχρι στιγμής δομικό επίπεδο επά­ νω στο οποίο θα πρέπει να κτισθεί το νέο (μεταφρασμένο) ποίημα». ροστρέχω και όχι μόνον προτρέχω τώρα σε μια μικρή επιλο­ γή στίχων του Χάιντεγγερ που έκανε ο ίδιος σ’ ένα δοκίμιό του γράφοντας για την ποίηση του Γκεόργκ Τρακλ.

- Είναι η ψυχή ένα ξένο επί γης - Θεόρατη είναι η σιωπή στην πέτρα - Τα εύηχα πνευματικά του έτη - Ω η διαμονή στην έμψυχη κυανότητα της νύχτας - Μια κυανή στιγμή δεν είναι παρά ψυχή - Αλλάζει νοήματα και εικόνες το βράδυ - Πελώριος θάνατος και η τραγουδιστή φλόγα στην καρδιά - Ω της ψυχής νυκτερινό φτεροκόπημα - Κι ένα αγέννητο φροντίζει το ίδιο την γαλήνη του Ο Χάιντεγγερ, βέβαια, στην κάθε επιλογή των στίχων που κάνει από το έργο του Τρακλ αναλύει το δικό τους νόημα και γι’ αυτό η μικρή μου αναφορά σ ’ αυτούς τους στίχους, εμένα μεν με αποσύ­ ρει από κάθε απόπειρα περαιτέρω σχολιασμού, θα τραβήξει όμως δίχως άλλο την επιθυμία του αναγνώστη για το δοκίμιο που τους πλαισιώνει: Martin Heidegger, «Η γλώσσα στην ποίηση», ένας ε­ ντοπισμός της ποίησης του Georg Trakl, μετάφραση - σχόλιο: Κώ­ στας Γεμενετζής. Εδώ μόνον αναφέρομαι σ’ ένα μικρό κομμάτι αυτού του δοκιμίου όπου ο φιλόσοφος, εξ αφορμής του «είναι η ψυ­ χή ένα ξένο επί γης», γράφει κατά ένα σφαιρικό τρόπο για τον ποι­ ητή: «Τα ποιήματα του Trakl τραγουδούν το άσμα της ψυχής, η ο­ ποία, «ένα ξένο επί γης», καταρχήν, διασχίζει τη γη σαν τη σιγαλότερη πατρίδα του παλιννοστούντος γένους. Ονειπαρμένος ρομα­ ντισμός στο περιθώριο του τεχνολογικού επιστημονικού κόσμου της μοντέρνας μαζικής παρουσίας; Ή μήπως - η καθαρή γνώση του «παράφρονα» ο οποίος βλέπει και φρονεί άλλα απ’ ό,τι οι ειδησεογράφοι του επίκαιρου που εξαντλούνται στην εξιστόριση του τωρινού, το μέλλον του οποίου προϋπολογίζεται κάθε φορά σαν η παράταση του επίκαιρου, ένα μέλλον που παραμένει χωρίς τον ερ­ χομό μιας μοίρας, όπου αυτή πρώτη αφορά τον άνθρωπο στην α­ παρχή της ουσίωσής του;» Απάνθισμα εξ απανθίσματος του Χάιντεγγερ, λοιπόν, οι στίχοι

Π

ΠΑΝΑΓΙΩΤΗ ΕΥΧΑΔΗ: Μ έγας για κάθε σή­ μερα. Μυθιστόρημα. Πει­ ραιάς, 1990. Σελ. 160. Αντλώντας απ’ τον βαθύτερο ε­ αυτό του αλήθειες που δέχτηκε, σχήματα ιδεών μαζί με σπαράγματα μυθικά έντονα στη μνήμη, ο νέος συγγραφέας συνθέτει ένα μυθιστό­ ρημα. Ένας συγγραφέας κι ένας κα­ πετάνιος, ο Καπετάν Έφηβος, άν­ θρωπος που έζησε πολλές ενδιαφέ­ ρουσες στιγμές και πρωταγωνίστη­ σε σε τόσες περιπέτειες, αποφασί­ ζουν να ξαναβρούν κάποια χαμένα χρόνια ευτυχίας με πλαίσιο τον ε­ παρχιακό ελληνικό χώρο. Ο συγ­ γραφέας θα μπορούσε να γράψει το αριστούργημα ζώντας το μέσα στις πηγές του, ο καπετάνιος θα 'ταν εκείνος που θα τον οδηγούσε σ’ αυτές. Το σκηνικό θυμίζει τον Ζορμπά και τον αγαπημένο συγ­ γραφέα του, δυο διαφορετικούς αν­ θρώπους με εντελώς αντίθετη φιλο­ σοφική τοποθέτηση που τους ενώ­ νει η καταλυτική μαγεία που ασκεί ο ένας στον άλλο. Στο βιβλίο του Π. Ευχάδη, ο καπε­ τάνιος μαγεύει το συγγραφέα εισάγοντάς τον στον κόσμο του με μια δύναμη συγκλονιστική, που πηγά­ ζει από την εκρηκτική του ιδιοσυ­ γκρασία. Αντιδιανοούμενος φαινο­ μενικά χρησιμοποιεί επιχειρήματα αναντίρρητα αξιόπιστα μέσα στην εξοργιστική τους αλήθεια. Δεν επι­ διώκει παρά να τονίσει τα ιδιαίτερα σημεία του χαρακτήρα του, που άλ­ λους πιθανόν θα ενοχλούσαν με την απολυτότητα της αλήθειας που

ΒW

80/επιλογη που διάλεξα απδ το δοκίμι >τ ο ) «Η γλώσσα στην ποίηση» που ε­ μπεριέχεται στη συλλογή του φιλοσοφου με τον γενικό τίτλο: «Καθ’ οδόν προς την γλώσσα». Έ να δοκίμιο που πράγματι ρίχνει ένα βαθύτατο φως ώστε αυ 'ν ιατα «σκοτεινιάζει» τον παρόντα σχολιαστή. Ό μ ω ς γράφοντσ^ για τον ποιητή διά - και όχι μέσω - της Έ λενας Νούσια, τσλμώ να συνεχίσω. Η ποιήτρια επισημαί­ νει ότι ο Τρακλ μεταχειρίζεται ένα περιορισμένο λεξιλόγιο και μά­ λιστα σε μια σταθερή επανάληψη μερικές λέξεις όπως «το κυανό, έκπτωτος, λυκόφως, ψυχρός, σελήνη, βράδυ, κ.λπ.». Αυτή η παρατήρησή της με φέρνει κατευθείαν στους δύο τελευ­ ταίους στίχους του Τρακλ από το ποίημά του «Έ να χειμωνιάτικο βράδυ»: Και λάμπουν τυλιγμένα σε καθάριο φως/Το ψωμί και το

κρασί επάνω στο τραπέζι. Ο Ά ρ τ ο ς και Οίνος - βλέπε μετάφραση του ομώνυμου ποιήμα­ τος «Brot und Wein» του Χαίλντερλιν από τον Τάκη Παπατσώνη - είναι σύμβολα μιας γαλήνιας ψυχικής ισορροπίας και «καθημε­ ρινής ευτυχίας» που μόνον όταν «κάποιος σε δρόμους περιπλάνη­ σης βαδίζοντας - στην πόρτα φτάνει από μονοπάτι σκοτεινό», μπορεί όσο κανείς άλλος να εκτιμήσει. Δηλαδή ο «ξένος», ο «παράφρων». Ο Χαίλντερλιν του οποίου το λεξιλόγιο δεν είναι καθό­ λου περιορισμένο - διότι οι λέξεις είναι ο μόνος πλούτος και πενία του ποιητή που δεν αριθμοποιούνται - ήταν επίσης ένας παράφρων όπως ο Τρακλ. Ο δεύτερος αυτοκτόνησε(;) σε ηλικία μόλις 27 ετών, ο Χαίλντερλιν έζησε 40 χρόνια περίπου μέσα στα σκοτά­ δια της τρέλας αφού πρώτα έγραψε το ανυπέρβλητο έργο του. Το ότι και οι δύο στον Brot und Wein βρίσκουν όχι μόνο μια συμβολι­ κή ευτυχία αλλά και το «Trunken» (μεθυσμένο) που τόσο συχνά ε­ πίσης αναφέρει ο Τρακλ δεν είναι άσχετο με το γεγονός ότι ο «σπι­ τικός» φιλόσοφος του Φράιμπουργκ και ταυτόχρονα μέγας ταξιδευτής του πνεύματος τους αισθάνεται τόσο κοντά του ώστε δια­ βάζοντας το έργο τους να βρίσκει το μονοπάτι που χάραξε ο Παρ­ μενίδης. Αλλά υποσχέθηκα να μείνω - και τι άλλο μπορούσα να κάνω καλύτερα - στη μεταγλώττιση των ποιημάτων του Τρακλ διά Έ λενας Νούσια. Σποραδικές μεταφράσεις έχουν γίνει ίσως και από άλλους. Είμαι ωστόσο σίγουρος πως για πρώτη φορά το έργο του μεγάλου αυτού ποιητή βρήκε τον αντί-στιχο εκφραστή του στην ελληνική γλώσσα. Ό πω ς έγραψα ήδη δεν πρόκειται να κάνω εδώ συγκρίσεις με το γερμανικό αρχικό κείμενο, αυτό είναι περιτ­ τό και άνευ νοήματος ή ποιητικής αξίας. Αισθάνομαι μια βαθιά και πλήρη ποιητική ικανοποίηση διαβάζοντάς το στην ελληνική γλώσσα που, όπως δήλωσα επανειλημμένος στο παρελθόν, είναι η μόνη πράγματι που τελικώς καταλαβαίνω, τουλάχιστον σ’ ό,τι αφορά την ποίηση. ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ ΝΙΚΟΛΑΪΔΗΣ

άσκηση και δοκιμασία λέξεων και συναισθημάτων rT A

ΛΗΜΗΤΡΗ ΤΣΑΤΣΟΥΛΗ: Η αμυχή της Ηρώς. Διηγήματα. Αθήνα, Δ α ί δ α λ ο ς , 1989. Σελ. 96.

Π

ρόκειται για ένα ιδιότυπο σύνολο τεσσάρων κειμένων, που κινούνται ανάμεσα στην ποίηση και την πεζογραφία. Η δομή

κάποτε καταλήγει στον κυνισμό. Το συγγραφέα δεν τον ενοχλεί αυτό, ή­ δη ο συνομιλητής του τον έχει κερ­ δίσει και τώρα «απολαμβάνει τη θύ­ μηση» του καπετάνιου, μια θύμηση γεμάτη μνήμες, ιστορίες ερωτικές, στιγμές ανθρώπινες μέσα από τον εμφύλιο και τις ταξιδιωτικές ε­ μπειρίες. Ο διάλογος κρατά μέσα στο κεί­ μενο αρκετά καλή θέση. Μια έκδηλη αμεσότητα κάνει τα παραμύθια του παρελθόντος να ντύνονται το σήμερα, αυτά θα οδηγήσουν τον ί­ διο το συγγραφέα σε μια γυναίκα που «της ταίριαζε η αμαρτία». Το βι­ βλίο έχει αναμφισβήτητη πλοκή, καταπιάνεται με πολύπλοκα γεγο­ νότα, πρόσωπα, ανθρώπινες στιγ­ μές. Αν όμως κάθε άξια συμβολή στη λογοτεχνία ξεκινά απ’ το λόγο και μορφοποιείται μέσα σ' αυτόν, περιμένουμε από το νέο συγγρα­ φέα μια θετικότερη προσπάθεια προς την κατεύθυνση αυτή, ένα λό­ γο περισσότερο σμιλεμένο, έτσι που να αναδεικνύει τις ιδέες και την πραγματικότητα, η οποία δεν είναι αναγκαστικά εκείνη που ο αναγνώ­ στης από προσωπική πείρα γνωρί­ ζει. Δεν υπάρχει περιεχόμενο ανε­ ξάρτητο από τη μορφή, η τέχνη του συγγραφέα συνίσταται σ' αυτόν α­ κριβώς τον καλλωπισμό του περιε­ χομένου μέσα από την μορφή που θα επινοήσει και θα σμιλέψει α­ νάλογα.

NENA I. ΚΟΚΚΙΝΑΚΗ

επιλογη/81 τους, δηλαδή, έχει έντονη την τάση της ποιητικής απογείωσης, ε­ νώ η παραδοχή του πεζού λόγου διαρκεί και υπερισχύει. Θα τα χα­ ρακτήριζα, γενικά, σαν ανιχνευτικά κείμενα προθέσεων και τάσεων. Αφετηρία τους είναι η απροσδιόριστη συγκίνηση, η οποία αναδεικνύεται από κάθε πιθανή συνθήκη των πραγμάτων, από κάθε α­ προσδόκητη μεταστροφή ή ρήξη του συναισθηματικού κόσμου. Γι’ αυτό και δεν υπάρχουν συγκεκριμένα ερεθίσματα, που να δίνουν ένα σταθερό δρόμο ανέλιξης στο μύθο, αλλά θαμπές αρχές που παραπέμπουν σε μια εγγενή έξαρση, συνυφασμένη με την ιδιοσυ­ γκρασία ;ου συγγραφέα. Επειδή όμως η εκφορά του συγκινησιακού λόγου είναι επιτακτι­ κή, τόσο στην πρόθεση της αισθητικής τεκμηρίωσης, όσο και στην επιθυμία της φιλοσοφικής πράξης, δύο προοπτικές που αποβλέ­ πουν πάντα στη μέγιστη αξιολόγηση του γλωσσικού υλικού, ο συγ­ γραφέας είναι αναγκασμένος να κονταροχτυπηθεί με τον κυκεώνα των λέξεων. Υπεισέρχεται μέσα στον λαβυοινθώδη κλοιό των σημαινόντων του γλωσσικού κώδικα, προκ -κεί ένα καταιγισμό σημείων με ποι­ κιλώνυμες έννοιες και παραβάλλεται με τη δυναμική των παραλ­ λήλων όρων και εκδοχών. Αυτή, όμως, είναι η μοίρα του κάθε ενδ<-γλωσσικού συγγραφέα. Να ασκείται και, συγχρόνως, να δοκιμάζεται. Με την «Αμυχή της Ηρώς» ο Δημήτρης Τσατσούλης καταγίνε­ ται σε μια ειδική επιλογή του υλικού του. Φυσικά το μόνο υλικό εί­ ναι οι λέξεις και από τις λέξεις θα πρέπει να εκμαιεύσει τις πιθανές νοηματικές αντιστοιχίες προς τη δεδομένη συγκίνηση που τον κα­ τακλύζει. Έτσι οδηγείται σε εκείνες τις λέξεις που υπονοούν μέσα τους αφηρημένους κραδασμούς, πίσω από μια προβολή φανταχτερών χρωμάτων. τα τέσσερα κείμενα που απαρτίζουν το βιβλίο και τα οποία διανθίζονται με δύο απόπειρες ποιημάτων, ενδεικτικά κλειδιά για τις αναζητήσεις του συγγραφέα, περιέχονται διαστήματα όπου η γλώσσα διαστέλλεται προς έναν παλλόμενο χρόνο. Στοχεύονται έννοιες χαμένες κάτω από ψευδαισθήσεις που αναρριγούν και πυρακτώνοται. Το βιβλίο ανιχνεύει, εικάζει τις πηγές των δακρύων, τα αίτια της αόριστης θλίψης, τη μεγάλη σπατάλη του χρόνου μέσα στην ερη­ μιά, σε μια επώδυνη μοναξιά όπου καμιά ουσία δεν ανθίζει. Αποδίδονται τα χρώματα ενός αναλάμποντος φθινοπώρου, με ό­ λη τη φθίνουσα φύση σε μια μυστηριώδη αναδίπλωση, με στοιχεία πραγματικά και συμβολικά. Προβάλλονται οι ανάγκες αναζήτη­ σης των βαθύτερων αιτίων του θανάτου, αυτών που προηγούνται ως ιδέες, ορίζουσες ένα αλλόκοτο ψεύδος πριν από το φυσικό τέλος. Οι ενδοσκοπήσεις αυτές φέρνουν στην επιφάνεια μια πληγή που ολοένα μεγαλώνει. Έ να μαύρο άπειρο, που ενώ φαντάζει ανοίκειο και αποτρόπαιο, ο συγγραφέας το περιγράφει σαν μια οικεία πραγ­ ματικότητα. Ωστόσο, αυτήν την κατά βάση ουτοπική φύση της πραγματικότητας ο συγγραφέας τη δεσμεύει με μια σχέση εσωτε­ ρικής έντασης, χρησιμοποιώντας την και ως καθρέφτη αναγνωρίσεως της δικής του υπόστασης. Είναι μια επώδυνη ψυχαναλυτική διαδικασία, κατά την οποία ο συγγραφέας ξεπλένει με λέξεις το πρόσωπό του, καλύπτει με νοή­ ματα τη γυμνωμένη του ψυχή. ΗΛΙΑΣ ΚΕΦΑΛΑΣ

Σ

82/εττιλογη

t-r-v

σύγγραμμα απαιτήσεων και πολλαπλών προκλήσεων

Π.Δ. Μ ΑΣΤΡΟΔΗΜΗΤΡΗ: Εισαγωγή στη νεοελληνική φιλολογία (έκδοση πέμπτη). Αθήνα, Δ ό μ ο ς , 1990. Σελ. 542.

επιβλητική «Εισαγωγή στη νεοελληνική φιλολογία» του κ. Μαστροδημήτρη αποτελεί όντως σύγγραμμα απαιτήσεων και πολλαπλών προκλήσεων. Στις μέρες μας που η λογοτεχνική παραγωγή δε δαμάζεται εύκολα, παρόμοια προσπάθεια με απαιτή­ σεις πληρότητας είναι όχι μόνο δύσκολη αλλά και επικίνδυνη. Για να αναστραφούμε όμως κριτικά με τις 542 σελίδες αυτής της αξιο­ θαύμαστης προσπάθειας, οφείλουμε να αναφέρουμε τουλάχιστον τους κύριους αρμούς της: Μέρος Πρώτο: Επιστήμη και αντικείμε­ νο της νεοελληνικής φιλολογίας (Γενικές έννοιες, ο χώρος και ο χρόνος, το γλωσσικό ζήτημα, η λογοτεχνική παραγωγή, σελ.

29-190), Μέρος Δεύτερο: Νεοελληνικές φιλολογικές σπουδές (Τα ι­ στορικά και τα προσωπογραφικά της νεοελληνικής φιλολογίας, κέντρα ερευνών, συνέδρια, περιοδικά, σελ. 193-294), Μέρος Τρίτο: Κλάδος της νεοελληνικής φιλολογίας (Βιβλιογραφία, Ιστορία της λογοτεχνίας, η Κριτική της λογοτεχνίας, Η εκδοτική, Ερμηνεία και αισθητική ανάλυση, Γλωσσική έρευνα και κωδικοποίηση, Με­ τρική, σελ. 297-466). Ακολουθούν ευρετήρια (προσώπων, τίτλωνέργων, περιοδικών, κ.λπ. - Τόπων, πραγμάτων, θεμάτων και ό­ ρων, σελ. 471-537), για να ακολουθήσουν αυτόγραφα των Παπαδιαμάντη, Παλαμά, Σικελιανού και Καζαντζάκη (σελ. 539-542). Ό πω ς φαίνεται απ’ την παράθεση των μερών και των κεφα­ λαίων του συγγράμματος, ο συγγραφέας έχει καταβάλει συστημα­ τική προσπάθεια, την οποία ανανεώνει και εμπλουτίζει σε κάθε έκδοση. Δεν θα υπεισέλθουμε στην εξέταση των επιμέρους κεφαλαίων, δεδομένου ότι περιγραφική κριτική επισκόπηση απαιτεί πολλές σελίδες. Θα γίνει προσπάθεια αναστροφής με κάποιες καίριες α­ πόψεις του κ. Μαστροδημήτρη, απόψεις οι οποίες σταθμίζουν και την αξία του έργου.

Η

ίναι γνωστό πως η φιλολογία δεν ταυτίζεται με τη λογοτεχνία. Ωστόσο, λίγοι προσφεύγουν στη διάκριση ώστε να γίνεται κα­ τανοητό πότε γίνεται λόγος για νεοελληνική λογοτεχνία και πότε για νεοελληνική φιλολογία. «Έ ργο της Φιλολογίας είναι η ερμη­ νεία των γλωσσικών μνημείων του παρελθόντος. Νεοελληνική Φι­ λολογία είναι η επιστήμη της νεοελληνικής λογοτεχνίας», (σελ.

30). Για να καταστεί σαφές το έργο της Νεοελληνικής Φιλολογίας απαιτείται διασάφηση του όρου λογοτεχνία. Ο συγγραφέας προ­ βαίνει σε σαφή ορισμό της λογοτεχνίας στην ίδια σελίδα: « Ό τα ν λέμε Νεοελληνική Λογοτεχνία εννοούμε το σύνολο της νεοελληνι­ κής λογοτεχνικής δημιουργίας, δηλαδή το σύνολο των επώνυμων και ανώνυμων μνημείων του έντεχνου γραπτού (ή και προφορικού) λόγου που έχουν γραφεί σε γλώσσα νεοελληνική». Ο περίπλους έχει ορισθεί σαφώς, ο κ. Μαστροδημήτρης τον εκτελεί με μεθοδικότητα και ευσυνειδησία, εξαντλητικά θα λέγαμε, αφού κατανοούμε εύκολα το απέραντο υλικό το οποίο αντιμε­ τώπισε. Η έκθεση του «γλωσικού ζητήματος» είναι σαφής και επαρκής. Βέβαια, ο κ. Μαστροδημήτρης συνέγραψε σύγγραμμα και όχι δο­ κίμιο. Ωστόσο, θα περιμέναμε περισσότερα σχετικά με τις απώτε­ ρες αιτίες του γλωσσικού ζητήματος έστω κι αν αυτό τον οδηγούσε μακριά από τις αρχές της νεοελληνικής λογοτεχνίας. Θα βοηθούσε τον αναγνώστη να κατανοήσει περισσότερο το πνεύμα της γλώσ­

Ε

εηιλογη/83 σας και τη σχέση του με τη λογοτεχνική παραγωγή. Η λογοτεχνία εκφράζει το πνεύμα του λαού, το σύμπαν του θα λέγαμε, προδίδει τάσεις και στάσεις ζωής, φωτίζει τη νοοτροπία κάποιας εποχής και αποκρυπτογραφεί τη συνέχεια αλλά και τις ασυνέχειες της πο­ λιτικής μας παραδόσεως. Ο φιλόλογος εκθέτει αλλά και συνθέτει, αξιοποιεί τις πηγές του αλλά ταυτόχρονα τις εντάσσει ουσιαστικά στη διαχρονική πορεία του έθνους. ο κεφάλαιο το αναφερόμενο στη «Λογοτεχνική παραγωγή» (σελ. 62-190) είναι μονιμότατο. Ο κ. Μαστροδημήτρης είναι πολύ συγκρατημένος, διατυπώνει ώριμες και προσεγμένες κρί­ σεις, δεν παρασύρεται από συναισθηματισμούς ούτε προσχωρεί στην εύκολη κριτική των «καθιερωμένων» λογοτεχνών μας. Ταυ­ τόχρονα, φθάνοντας στο παρόν, προχωρεί σε βαρυσήμαντες, κατά τη γνώμη μου, διαπιστώσεις ικανές να ερμηνεύσουν τόσο τις λογο­ τεχνικές προσπάθειες όσο και τον ώριμο λογοτεχνικό λόγο. Δεν προσχωρεί στα νέα ρεύματα, δε χειροκροτεί εύκολα και άκριτα, ε­ πισημαίνει δυσκολίες και σταθμίζει την προβληματική της σύγ­ χρονης πεζογραφίας και ποίησης. «Προκειμένου, ωστόσο, για τα ελληνικά ποιητικά φανερώματα των τελευταίων δεκαετιών, ένα πρόβλημα που δικαιολογημένα απασχολεί τον υπεύθυνο μελετητή συνοψίζεται στο: κατά πόσο οι εξωτερικές παρορμήσεις, δηλαδή τα λογοτεχνικά ρεύματα του ευρωπαϊκού χώρου που βρήκαν απή­ χηση μέσα στην ελληνική πνευματική ζωή αντιστοιχούν σε πραγ­ ματικές ανάγκες και σε γνήσιες ανησυχίες των σύγχρονων ποιη­ τών μας και κατά πόσο οι πραγματοποιήσεις των τελευταίων εκ­ φράζουν δημιουργικά τον βαθύτερο εαυτό τους, πέρα από το επίπε­ δο των επιδράσεων, ή, ακριβέστερα, του πνευματικού "συντονι­ σμού” ...» (σελ. 166). Εύστοχες είναι, επίσης, και οι επισημάνσεις του κ. Μαστροδημήτρη οι σχετικές με τη σύγχρονη ποίηση. Οι για τη λογοτεχνική κριτική απόψεις του συγγραφέα είναι ο­ πωσδήποτε εύστοχες αλλά οι ανάλογες παράγραφοι δεν παρουσιά­ ζουν πληρότητα. Ίσω ς η απουσία κριτικής παραδόσεως δεν ενεθάρρυνε τον κ. Μαστροδημήτρη στην προσπάθειά του. Κι όμως, νομίζουμε πως θα ήταν δυνατό να γραφούν περισσότερα.

Τ

πάρχουν, επίσης, προφανείς παραλείψεις σχετικές με το νεο­ ελληνικό θέατρο. Ίσω ς η ανάλογη δημιουργία να μην είναι ι­ κανοποιητική αλλά ένα σύγγραμμα δε νομίζουμε πως οφείλει να τηρήσει σχεδόν απόλυτη σιγή αναφορικά με μια τόσο ζωντανή διά­ σταση της λογοτεχνικής δημιουργίας. Απουσιάζουν μάλιστα και αναφορές στην κριτική θεάτρου, παρά την ύπαρξη αξιόλογων κρι­ τικών, τουλάχιστον κατά το άμεσο παρελθόν. Με εντυπώσιασε ε­ πίσης η εντελής παρασιώπηση συγγραφέων που διακρίθηκαν για την εντυπωσιακή τους επίδοση στο χρονογράφημα και στην υψηλή δημοσιογραφική αρθρογραφία. Ίσω ς σήμερα να μην υπάρχουν τα­ λαντούχοι χρονογράφοι. Ωστόσο υπήρξαν ορισμένοι κατά το πα­ ρελθόν (Παλαιολόγος, Ψαθάς, Μελάς, κ.ά.) Έ χουν κάποια θέση νομίζω στην ιστορία της νεοελληνικής λογοτεχνίας. Θα μπορούσε να επισημάνει κανένας και άλλες «παραλείψεις» δεδομένης της φύσεως του έργου. Είναι εξάλλου εύκολη υπόθεση η «υπόδειξη» ατελειών. Ωστόσο το σύγγραμμα πέρα απ’ την αναμ­ φισβήτητη επιστημονική του αξία και διάταξη αποτελεί περισπού­ δαστη εργασία με ουσιαστικές αρετές και βέβαιη προσφορά. Ό ­ σες αναφορές κι αν απουσιάζουν (οπωσδήποτε δικαιολογημένες), όποιες ατέλειες και αν υπάρχουν, δεν αίρουν την αξία και τη χρη­ σιμότητα της μακρόπνοης σπουδής. ΝΙΚΟΣ ΜΑΚΡΗΣ

Υ

ΔΙΣΚΟΙ (CD & LP )- ΚΑΣΕΤΕΣ ΚΛΑΣΙΚΗΣ & ΦΟΛΚΛΟΡΙΚΗΣ ΜΟΥΣΙΚΗΣ ΑΠ’ ΟΛΟ ΤΟΝ ΚΟΣΜΟ ΕΠΙΛΕΓΜΕΝΗΣΥΛΛΟΓΉΓΙΑ ΔΙΣΚΟΘΗΚΕΣ

Πριν διαλέξετε τα δώρα σας, δείτε τους δίσκους (CD , LP) και τις κασέτες της HUNGAROΤΟΝ. Συνδιάζουν υψηλή από­ δοση εγγραφής με χαμηλή τιμή. Αν επιθυμείτε κάτι διαφορετικό, ανακαλύψτε το μέσα στη πλούσια δισκοθήκη και το ανανεωμένο ρε­ περτόριο των

Απαραίτητο συμπλήρωμα στη μουσική σας γνώση αποτελούν τα βιβλία: «Δισκογραφία», μια αναλυ­ τική καταγραφή της κλασικής και φολκλορικής μουσικής δημιουρ­ γίας.

«Οι συνθέτες και τα έργα τους» με βιογραφίες μεγάλων μουσουργών και αναφορές στην εξέλιξη της μουσικής τέχνης μέσα στους αιώνες. «Το πιάνο». Η εξέλιξη των πληκτροφόρων οργάνων μέχρι την τελική μορφή τους και οι κυριότεροι ερμηνευτές τους. Πώληση Χονδρική-Λιανική

-el- ΝΕΟΔΙΣΚ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ 25 - ΑΘΗΝΑ 105 64 ΤΗΛ. 32.32.349 - 32.20.358

ο.ε.

84/επιλογη

συγκροτημένη πολυφωνική καταγραφή γ - γ-λ

Η Μεταπολεμική Πεζογραφία. Α πό τον πόλεμο του ’40 ως τη δικτατορία του ’67. Τόμοι 8. Συντακτική επιτροπή: Τάκης Καρβέλης, Α ­ λέξανδρος Κοτζιάς, Χριστόφορος Μηλιώνης, Κώστας Στεργιόπουλος, Σπόρος Τσακνιάς. Εισαγωγή-επιμέλεια: Α λεξ. Αργυρίου. Αθή­ να, Σ ο κ ό λ η , 1988-1990. Τόμος A ' σ. 478. Τόμος Β' σ. 398. Τόμος Γ σ. 381. Τόμος Δ ’ σ. 381. Τόμος Ε' σ. 398. Τόμος Σ Τ' σ. 386. Τό­ μος Ζ ’ σ. 382. Τόμος Η ' σ. 437.

αραφράζοντας τον Thibaudet που για τον 19ο αιώνα έλεγε ότι υπάρχουν κριτικοί αλλά όχι κριτική - θα μπορούσαμε να ισχυριστούμε το ίδιο για τη μεταπολεμική πεζογραφία (Μ.Π.)· Για τη μετά τον πόλεμο πεζογραφία υπάρχουν αρκετές μελέτες, μονο­ γραφίες, κριτικές αποτιμήσεις για σημαντικούς ή λιγότερο σημα­ ντικούς πεζογράφους, αλλά λείπει ακόμα μια ολοκληρωμένη ιστο­ ρική και κριτική θεώρηση του σώματος της Μ .Π. Το οκτάτομο έρ­ γο των εκδόσεων «Σοκόλη» για τη Μ.Π. έρχεται να καλύψει με τον τρόπο της ένα κενό. Το έργο αυτό δεν είναι ούτε απλή ανθολο­ γία, ούτε ιστορία της λογοτεχνίας για την περίοδο που αναφέρεται. Πρόκειται για κριτική παρουσίαση από ξεχωριστούς επιμελητές των συγγραφέων της μεταπολεμικής περιόδου συνοδευόμενες από βιογραφικά στοιχεία, κρίσεις τρίτων για το έργο τους, επιλογές κριτικογραφίας και βιβλιογραφίας μαζί με μια επιλεκτική-ενδεικτική ανθολόγηση των γραπτών τους. Με την έκδοση αυτή περνά­ με από τις μεμονωμένες και ευκαιριακές, ορισμένες, φορές, - για να καλυφθούν κάποιες δημοσιογραφικές ανάγκες - αποτιμήσεις, σε ένα σύνθετο κριτικό έργο, προπομπό ίσως μιας μελλοντικής ι­ στορίας της μεταπολεμικής πεζογραφίας. Στο έργο των εκδόσεων «Σοκόλη» γίνεται μια συγκροτημένη, πολυφωνική κριτική καταγραφή της Μ.Π. Υπάρχει ένα γενικό πλαίσιο, την ευθύνει του οποίου φέρει ο κριτικός Α. Αργυρίου, μέ­ σα στο οποίο λειτουργούν οι χωριστές κριτικές αποτιμήσεις των διαφορετικών μελετητών. Φυσικά τα επιμέρους δεν χάνουν την αυ­ τονομία τους κι είναι εύκολο να διαπιστώσεις τις π ολλές φορές δη­ μιουργικές αντιφάσεις από τον ένα κριτικό λόγο στον επόμενο. Το έργο είναι δομημένο σαν ένας πολυσυλλέκτης γεγονότων, α­ πόψεων, ντοκουμέντων και συζητήσεων που σηματοδοτούν την ε­ ποχή που εξετάζεται. Μεταξύ αυτών των ντοκουμέντων ξεχωρί­ ζουν οι δυο συζητήσεις στο περιοδικό «συνέχεια» (1973) και στο περιοδικό «Διαβάζω» (Νοέμβριος 1976 - Φεβρουάριος 1977), ό­ που εκτός της παρουσίασης ενός «πανοράματος» των ανοικτών προβλημάτων για τη μελέτη της Μ .Π ., παρουσιάζεται σε δεύτερο επίπεδο μια εναργής εικόνα της κριτικής, της μεθοδολογίας των κριτικών και των οπτικών που στον ένα ή στον άλλο βαθμό αντα­ νακλούν το πνευματικό κλίμα της εποχής τους. Από τα κείμενα θα πρέπει να ξεχωρίσουμε το άρθρο-ομιλία του Αλ. Κοτζιά (1988) σε μια συνοπτική θεώρηση της Μ.Π. και φυσικά ένα από τα σπου­ δαιότερα ίσως κείμενα αυτής της εργασίας τα «Σημεία από μια πρόδρομη Ιστορία της Νεωτερικής Λογοτεχνίας» του Α. Αργυ­ ρίου, στο οποίο όπως φανερώνει και ο τίτλος του, ετοιμάζεται να αναμετρηθεί μ’ ένα ευρύτερο έργο ζωής. Από τα ντοκουμέντα ξε­ χωρίζουν η διαμάχη της γενιάς του ’30 με τους μεταπολεμικούς πε­ ζογράφους (μ.π.), που ξέσπασε μ’ αφορμή μια συνέντευξη του Η.

Π

επιλογη/85 Βενέζη στη «Μεσημβρινή» το 1963. ν θα θέλαμε να κάνουμε μια κατ’ αρχήν διαπίστωση θα λέγα­ με ότι το οκτάτομο αυτό έργο, κερδίζει τον αναγνώστη με το σύνολο του υλικού του. Έ να υλικό που μέσα στην πολυ'μέρεια, την πολλαπλότητα των φωνών που το συναποτελούν, ακόμα και την αποσπασματικότητά του, λειτουργεί σαν πολύτιμο, χρηστικό βοή­ θημα και στον μελετητή αλλά και στον φίλο της ελληνικής γραμ­ ματολογίας. Θα ισχυριζόμασταν ίσως, ότι ο όγκος και η ποιότητα του υλικού βαραίνουν πάνω στον κριτικό λόγο. Α κόμα κι αν κά­ ποιες απόψεις ανατραπούν, ακόμα κι αν η ιστορική απόσταση α­ ποδείξει ανεπαρκή έναν, κάποιες φορές εμπειρικό, κριτικό λόγο, η δύναμη του ντοκουμέντου, η δυνατότητα να υπάρχει συγκεντρω­ μένο μαζί με τη δυνατότητα να το διαβάσεις έχοντας υπόψη σου διάφορες παρατιθέμενες οπτικές, θα καθιστούν το έργο απαραίτη­ το συμπλήρωμα στη βιβλιογραφία για τη Μ .Π. Μη νομισθεί όμως, ότι το έργο αυτό είναι απλές παραθέσεις από­ ψεων και ντοκουμέντων. Ο έχων την τελική επιμέλεια του έργου Α. Αργυρίου έχει διακριτικά χαράξει ένα πλαίσιο κοινών αποδοχών που στηρίζεται σ ’ ένα πλέγμα στέρεων και δοκιμασμένων κριτη­ ρίων. Η θεωρία της αντανάκλασης - όχι τόσο περιοριστικά όπως την κατέγραψε η μαρξιστική κριτική των τελευταίων χρόνων κυριαρχεί. Η πραγματικότητα αποτελεί το πιο ισχυρό μέτρο αξιο­ λόγησης της λογοτεχνικής απόδοσής της. Δεύτερο στοιχείο που α­ πασχολεί τους κριτικούς που συμμετέχουν σ ’ αυτή την έκδοση εί­ ναι η προσωπικότητα του συγγραφέα και η οπτική του (ιδεολογι­ κή, πολιτική και λιγότερο αισθητική). Τέλος, εξετάζεται η πρόσ­ ληψη, η "πραγματικότητα που διαβάζει” ή που θέλει να διαβάσει ο αναγνώστης. Ο Α. Αργυρίου επισημαίνει ιδιαίτερα τη σχετικότη­ τα αυτής της πραγματικότητας και παρ’ όλο που ενίσταται για τη θεωρία της αντανάκλασης, η ίδια η διάρθρωση του έργου, ειδικό­ τερα η εκτενής αναφορά (ένας ολόκληρος τόμος) στα γεγονότα της εποχής, τα ντοκουμέντα και συζητήσεις, τελικά, η πραγματι­ κότητα της εποχής δεσπόζει με όλες τις ιδεολογικές και πολιτικές της πτυχές.

Α

Α. Αργυρίου οριοθετεί εξ αρχής την περιοχή της Μ.Π. και ποιοι συγγραφείς εντάσσονται σ ’ αυτήν. Κατ’ αρχήν είναι αυ­ τοί που πρωτοεμφανίζονται εκδίδοντας βιβλίο μετά το ’43, απο­ κλεισμένων όσων έχουν εκδώσει πριν απ’ αυτό το χρονικό όριο. Ά λ λ ο κριτήριο, επί της ουσίας πια, είναι κατά πόσον το έργο του εξεταζόμενου συγγραφέα εμπεριέχει το στοιχείο της «ρήξης» προς τους παλιότερους συγγραφείς. Να έχουν δηλαδή το στοιχείο της νεωτερικότητας με την έννοια του modern που χρησιμοποιούν οι ξένοι. Αντικείμενο φυσικά του έργου είναι η αφηγηματική πεζο­ γραφία - όχι η ποίηση που διέτρεξε δική της πορεία. Το 1943 επι­ λέγεται σαν χρονικό ορόσημο μάλλον συμβολικά, καθώς, όπως σημειώνει ο επιμελητής, η χρονιά αυτή σημαδεύεται από την ημερςμηνία έναρξης του εμφυλίου πολέμου στην Ελλάδα και από τη μάχη του Στάλινγκραντ σε παγκόσμιο επίπεδο. Γεγονότα που επη­ ρέασαν ανεξίτηλα την ιδεολογία του μεταπολεμικού πεζογράφου και των έργων του. Εξ αρχής, και σε συνέπεια όπως διαπιστώνει κανείς με τα μεθο­ δολογικά εργαλεία του επιμελητή, δηλώνεται ότι το έργο της μετα­ πολεμικής πεζογραφίας σημαδεύεται από τη σφοδρότατη πολιτική και ιδεολογική διαμάχη που χώρισε τη χώρα μας για χρόνια πολλά σε δυο αντιμαχόμενα στρατόπεδα, όχι μόνο στον κοινωνικό, αλλά

Ο

ΟΘΩΝΟΣ Μ. ΔΕΦΝΕΡ: Ο Θύαμις. Εικονογράφη­ ση: Ελεονώ ρα Περράκη. Αθήνα, Πιτσιλάς, 1990. Και στα τέσσερα ώς τώρα βιβλία του ο Ο.Μ.Δ. μιλάει μέσ' από τα προσωπεία των μυθικών ή ιστορι­ κών ηρώων, που υποδύονται οι ήρωές του. Αυτό και η περιπλάνησή του στους χώρους των χαμένων πο­ λιτισμών και της βουλιαγμένης ποι­ ητικής του Ατλαντίδας, μήπως είναι ένας τρόπος εξορκισμού ή φυγής α­ πό την απάνθρωπη δική μας πραγ­ ματικότητα; Σίγουρα ο συγγραφέας του θύ α μι κουβαλάει ένα μεγάλο φορτίο γνώσης και βαδίζει σταθερά πάνω στα χνάρια των μυθικών ηρώων του. Με τα σύμβολά του και με όλο το έργο του επισημαίνει τη ματαιό­ τητα και την απώλεια όλων των ω­ ραίων πραγμάτων. Δέχεται με καρ­ τερία και νηφαλιότητα αυτή την τραγικότητα, αρκεί που μπόρεσε να κλείσει μέσα σε λίγες γραμμές, μέσα σε λίγους στίχους ένα ψίχουλο από την ομορφιά. Παίζει χαμογε­ λώντας το αμφίδρομο παιχνίδι του έρωτα, ξέροντας πως αυτός θα εί­ ναι ο «χαμένος». Ζει όλους τους μι­ κρούς καθημερινούς θανάτους και δεν κλαίει, δεν οργίζεται, θυμάται και αναπολεί. Όσο κι αν είναι ε­ φιαλτικό το όνειρό του, το ζει και το ξαναζεί... Ερωτικός, κατά κανόνα, όχι αι­ σθησιακός, έχει στο κέντρο του έρ-

ΒΤ

86/επιλογη και στον πνευματικό.χώρο. Η πολιτική, η ιδεολογία, η κοινωνιο­ λογική οπτική υπερτερούν της αισθητικής αποτίμησης, σ’ όλα σχε­ δόν τα γενικά κείμενα και τις συζητήσεις. Και μάλλον δεν μπορού­ σε να γίνει κι αλλιώς, γιατί αυτή ακριβώς ήταν η εποχή και το έργο που τη σημάδεψε. Διατρέχοντας το έργο, βλέπει κανείς ότι η ιδεο­ λογία δε γίνεται άλλοθι ή μοναδικό κριτήριο, αλλά σωστά επισημαίνεται το ειδικό της βάρος για την εξεταζόμενη εποχή και το πεζογραφικό έργο που την αντανακλά. Ο κριτικός Δ. Κούρτοβικ έχει διατυπώσει την άποψη ότι η υπερβολική ιδεολογικοποίηση της ελ­ ληνικής κοινωνίας έχει μερικές φορές «στεγνώσει» το καλλιτεχνι­ κό έργο και παραμένει ένα θέμα χωριστής συζήτησης για άλλο χρόνο και χώρο. Ο Α. Αργυρίου περιοδοποιεί το σώμα της Μ.Π. για χρηστικούς λόγους, που άπτονται όμως και ουσιωδών διαφορών μεταξύ των επιμέρους εποχών από το 1943 έως σήμερα. Η πρώτη περίοδος ’43-’49 είναι μεταβατική. Η ρήξη στην πεζο­ γραφία δεν έχει ακόμα φανεί. Ο επιμελητής σημειώνει τις «πρώι­ μες» θετικές κρίσεις για τους μ.π. που προέρχονται μάλιστα από την altera pars, δηλ. από ορισμένους πεζογράφους του μεσοπολέ­ μου. Οι απόψεις Η. Βενέζη, Γ. Θεοτοκά θα ’ρθουν λίγο αργότερα να χαλάσουν αυτή την «ειδυλλιακή» εικόνα. δεύτερη περίοδος ’49-’56 σηματοδοτεί ουσιαστικά τη ρήξη. Η γενική τάση στη Μ.Π. είναι η σύγκρουση με την «κρατούσα» ιδεολογία, όπως σημειώνει ο επιμελητής. Ό μ ω ς σ’ αυτή την περίο­ δο υπάρχουν και οι λογοτέχνες - οπαδοί της «κρατούσας». Πρό­ κειται για τη «μαύρη πολιτική λογοτεχνία», όπως την ονομάτισε χαρακτηριστικά ο Δ. Ραυτόπουλος. Το θέμα απασχολεί έντονα τον Α. Αργυρίου, όχι μόνον γιατί ταλάνισε τη γενιά του, όσο γιατί θέλει ν ’ απαντήσει στο δίλημμα του κριτικού: νομιμοποιείται αι­ σθητικά μια λογοτεχνία που προσβάλλει το κοινωνικό σύνολο; Ο κριτικός Αργυρίου απαντά ναι, αν και διατηρεί τις αμφιβολίες του για το αισθητικό αποτέλεσμα. Η στάση του Α. Αργυρίου είναι όμως αμήχανη. Διατυπώνει, πολλά «ίσως», που τον προφυλάσσουν από τις απολυτότητες, αλ­ λά τελικά η περίοδος αυτή παραμένει για τον κριτικό λόγο αδιευ­ κρίνιστη. Ίσω ς να ζητά έναν ιστορικό της λογοτεχνίας με μεγαλύ­ τερη χρονική απόσταση από το αντικείμενο. Το γενικό πλαίσιο υπάρχει και το σημειώνει ο Αλ. Κοτζιάς στην ομιλία του για τους μ.π. όταν λέγει ότι «κατάφεραν να συνεχίσουν στον πνευματικό χώρο μεταξύ τους, τον εμφύλιο πόλεμο». Θα πρέ­ πει να συνεκτιμήσουμε επίσης, ότι αυτός ο εμφύλιος πόλεμος στην Ελλάδα, είχε μια ιδιαίτερη κοινωνικά, ιδεολογική, πολιτιστική ε­ πίδραση, που ξεπέρασε τα ιστορικά του όρια. Ο Κ. Τσουκαλάς ε­ ντοπίζει το τέλος «ως προς τις ιδεολογικές και πολιτισμικές του συνέπειες» το 1974 (Κ. Τσουκάλας, Κράτος, Κοινωνία, Εργασία, Εκδ. Θεμέλιο). Από κει και πέρα ο κριτικός έχει να εξετάσει στο σώμα της λογοτεχνίας το «γιατί» και το «πώς». Ακόμα το ερώτη­ μα δεν είναι αν νομιμοποιείται μια ιδεολογική «μαύρη» αντίδραση να έχει αισθητικό αντίκρυσμα, αλλά αν στα συγκεκριμένα συμβαί­ νει κάτι τέτοιο και αν ναι, γιατί. Και ίσως μετά να αναζητηθεί και η θεμελίωσή του σε ιστορικά, συγκριτικά δεδομένα.

Η

ετά το 1960 περνούμε στην τρίτη περίοδο, που σημαδεύτεται από την ολοκλήρωση του κύκλου έμπνευσης των μ.π. από την Κατοχή και την Αντίσταση. Η προσπάθεια ανασυγκρότησης,

Μ

^0 γου του τη γυναίκα, αλλά σχεδόν πάντα εκούσιο ή ακούσιο θύτη. Η γυναικεία παρουσία είναι μια στα­ θερή που συνδέει όλες τις ενότητες, όπου παίζουν το ρόλο τους, ανάλο­ γα με την ευαισθησία της η καθεμιά: η Έφη, η Διώνη, η Μαργαρίτα, η Δαλιδά, η Δήμητρα, η Ιλεάνα, η Δάφνη, η Κατερίνα, η Ελένη. Ο Όθων Μ. Δέφνερ με το να κα­ λύπτεται πίσω από μυθικά ή ιστο­ ρικά πρόσωπα και να κινείται σε χώρους χαμένων πολιτισμών και μακρινών εποχών, κατορθώνει, νο­ μίζω, να δίνει διαχρονικότητα στο έργο του, να διευρύνει τα καθημερι­ νά γεγονότα και να ανάγει τα προ­ σωπικά βιώματα σε καθολικά. Έτσι το καθημερινό και το τετριμμένο γε­ γονός αποκτά διάρκεια, απαγκι­ στρώνεται από τις συμβατικότητες, που περιορίζουν τη σημασία του. Ο Θύαμις είναι ένα φροντισμένο βιβλίο κοσμημένο με τις χαρακτηρι­ στικές ξυλογραφίες της Ελεονώρας Περράκη. Μέσα στις άνετες σελίδες του ο ελληνιστικός ήρωας, ο Αιγύ­ πτιος Θύαμις (Αιθιοπικά του Ηλιο­ δώρου), πορεύεται με όλη τη νυχτε­ ρινή του κουστωδία με πανσελήνους και μ' αστροφεγγιές στους μα­ γικούς χώρους και σ' όλους τους καιρούς της ποιητικής, μυστικής Ατλαντίδας του ποιητή Όθωνα Δέφ­ νερ, διακριτικά, όπως ορίζει η λεπτότητά του, σηκώνοντας όλο το βάρος της οδύνης και της θλίψης, που αφήνει η καθημερινή απώλεια των ωραίων στιγμών!

ΕΛΕΝΗ ΧΩΡΕΑΝΘΗ

επιλογη/87 εκσυγχρονισμού και βιομηχανικής ανάπτυξης, το τεράστιο κύμα εσωτερικής μετανάστευσης διαφοροποιούν την περιρρέουσα ατμόσφαιρα.Αρχίζουν οι πρώτες λογοτεχνικές καταγραφές που μέσα σε μια ιμιτασιόν-εκσυγχρονιστική προσπάθεια αναζητά να περι­ σώσει ψήγματα της κοινωνικής αλήθειας. Θα πρέπει να προσεχτεί λίγο περισσότερο η «αιρετική» πρόκληση του νεαρού, τότε, συγ­ γραφέα Βασίλη Βασιλικού, που μ’ ένα ίσως, όχι τόσο ευπρεπή, για τα ειωθότα, τρόπο, φανερώνει την ανυπομονησία μιας γενιάς ν ’ απεμπλακεί από το χθες, ν’ ασχοληθεί με το πιεστικό σήμερα. Στο μεταίχμιο δυο γενιών, μεσοπολεμικής και μεταπολεμικής δεσπόζει μια σημαντική τους διαμάχη. Η γενιά του ’30 βρίσκεται πια στον επιθανάτιο, λογοτεχνικά, ρόγχο της. (Μιλάμε βέβαια πάντα για την πεζογραφία και όχι για την ποίηση που η εμβέλειά της φθάνει έως τις ημέρες μας). Δυο βασικοί εκπρόσωποι της γε­ νιάς του ’30 (Βενέζης, Θεοτοκάς) ρίχνουν το γάντι. Η έπαρση και ο μεγαλοϊδεατισμός τους, απαιτεί να παραμείνουν «ορόσημο» χω­ ρίς συνέχεια. Ας θυμηθούμε μόνο, ότι ο Γ. Θεοτοκάς θεωρούσε τη φιλοδοξία σαν μια δύναμη που σέρνει τον κόσμο μαζί με τις άλλες δυο αδελφές της, την πείνα (Μαρξ) και τον έρωτα (Φρόυντ). Ακό­ μα, πίστευε ότι έχουν κάποιο ιστορικό «θεϊκό» χάρισμα - το χάρι­ σμα της ιστορικής συγκυρίας - και δεν ήθελε με τίποτα να το με­ ταβιβάσει στους επόμενους. Η σύγκρουση είναι εντονότατη. Ο Α. Αργυρίου, αιχμή του δόρατος των μ.π., θα κατηγορήσει τη γενιά του ’30 για περιορισμένη λογοτεχνική ικανότητα και θα καταγγεί­ λει αυτό που όλοι ήξεραν, αλλά λίγοι τολμούσαν να προφέρουν: τη λειτουργία τους ως «κάστας» από την οποία αντλούσαν και τη δύ­ ναμή τους. Συνεχίζοντας ο Α.Α. για τους πρώτους μεταπολεμικούς πεζογράφους σ ’ ένα του δοκίμιο θα προσθέσει μερικές πολύ σημαντικές κρίσεις. Εκτός από την απεμπλοκή τους από τα ιδεολογήματα του μεσοπολέμου, θα σημειώσει την «ιστορική διάσταση των πραγμά­ των» που διέπει το έργο τους, τη διαρκή αμφισβήτηση της κυρίαρ­ χης αλήόειας και τη θέλησή τους να μείνουν κριτικοί παρατηρητές δικαιώνοντας μια ηθική, κι όχι ηθικολόγο στάση ζωής.

ο διαφορετικό στην κριτική αποτίμηση της Μ.Π. έρχεται από το διάλογο στο περιοδικό «συνέχεια», όπου ο Αλέξανδρος Κοτζιάς κρίνει την Μ.Π. ως μη ικανοποιητική. Στοιχειοθετεί αυτή του την άποψη στο ότι λείπει η επιστημονική ανάγνωση της ελληνι­ κής πραγματικότητας που θα βοηθούσε τον πεζογράφο στο έργο του, ότι δεν υπάρχει εξελισσόμενη γηγενής παράδοση μ’ αποτέλε­ σμα τη μίμηση ξένων προτύπων. Ακόμα σημειώνει μια εγγενή αδυ­ ναμία των Ελλήνων συγγραφέων που αποφεύγουν να θίξουν τα «ε­ πικίνδυνα» θέματα και παραθέτει κι έναν ψυχολογικό λόγο, ότι σαν λαός θέλουμε να ξεχνάμε τα «δύσκολα». Π ολλά χρόνια αργό­ τερα στο κείμενο-ομιλία που ήδη αναφέραμε, ο Α. Κοτζιάς φαίνε­ ται να μην επιμένει στην κατηγορηματικότητα των απόψεών του, εκτός από το ζήτημα της θεματογραφίας, όπου τονίζει ξανά ότι οι μ.π. δεν αγκάλιασαν «θέματα πρώτης τάξεως, θέματα συγκλονι­ στικά», όπως η Μικρασιατική καταστροφή κι η εσωτερική και εξωτερική μετανάστευση. Αντίθετα σε παρεμφερή συζήτηση στο περιοδικό «Διαβάζω» που γίνεται 3‘/ 2 χρόνια αργότερα, ο Α. Αργυρίου σταθερά επιμένει ότι η Μ.Π. είναι «επηρεασμένη από τα πρόσφατα τότε γεγονότα και σφραγισμένη από την ελληνική πραγματικότητα». Ό λο ι δε, συμ­ φωνούν ότι η Μ.Π. πολιτικοποιείται εντονότερα από κάθε άλλη

Τ

ΔΙΑΛΕΞΕΙΣ πάνω στη «Νέα Ψυχολογία» δίνονται από το Κέντρο GURDSIEFF OUSPENSKY. Πληροφορίες στο τηλ.

89.50.742, ώρες 8-10 π.μ.

88/επιλογη περίοδο. Και στις δυο συζητήσεις δεσπόζει ο κοινωνιολογικός, ιδεολογι­ κός χαρακτήρας. Η αναζήτηση της σχέσης λογοτεχνίαςκοινωνικής πραγματικότητας είναι τόσο πιεστική που κάνει τον κριτικό Κ. Κουλουφάκο κάπου να τους υπενθυμίσει να προσέξουν μη χάσουν τη λογοτεχνική αξία. Πραγματικά οι αισθητικές αποτι­ μήσεις στα συνολικά κείμενα για τη Μ.Π. είναι ελάχιστες. Θίγο­ νται κάποιες πρωτοποριακές αναζητήσεις (Α. Σχίνας, Γ. Χειμωνάς κ.ά.), ενώ ο Α. Κοτζιάς διατυπώνει συνοπτικά αλλά καίρια την εξέλιξη της αφηγηματικής τεχνικής των μ.π. σε σύγκριση με τους παλιότερους συγγραφείς. Καθοριστικό στοιχείο γι’ αυτή τη διαπί­ στωση είναι η εξαφάνιση του συγγραφέα πίσω από διάφορα προ­ σωπεία, που οδήγησε κατά τον Α.Κ. σε «σειρά εξελίξεων στη γλώσσα, στις αφηγηματικές τεχνικές, στην οπτική γωνία, στη λει­ τουργία του χρόνου, στην αποσπασματικότητα του γιγνώσκειν τον πλησίον, στην πρισματικότητα της αλήθειας και άλλα πολλά» που διατυπώνουν το αίτημα μιας αναλυτικότερης προσέγγισης.

ημειώσαμε ήδη ότι η «Μεταπολεμική Πεζογραφία» δίνει στον αναγνώστη ένα πλήθος υλικού και παρατηρήσεων. Ό μω ς ορι­ σμένα βασικά ερωτήματα ανοίγουν και περιμένουν ξανά τον ε­ ρευνητή... Ισως, το πιο δύσκολο να είναι η συνολική αποτίμηση αυτής της γενιάς. Ο κριτικός λόγος που κυριαρχεί στο έργο είναι αρκετά ε­ μπειρικός, γι’ αυτό έχει εγγενείς αδυναμίες να συνολικοποιήσει μια εικόνα αυτής της γενιάς επί της ουσίας της. Ανοικτό παραμένει κατ’ αρχήν, το ερώτημα της αξίας αυτής της γενιάς που έχει θέσει κατά κάποιο τρόπο ο Αλ. Κοτζιάς. Κυρίως περιμένει απάντηση το ζήτημα της αισθητικής αξίας αυτής της γε­ νιάς. Χρειάζεται ν ’ ανιχνευθούν οι επιμέρους αισθητικές τους τά­ σεις και η σχέση τους. Τόσο με τους προηγούμενους λογοτέχνες ό­ σο και με τους συγκαιρινούς τους σε παγκόσμιο επίπεδο. Η εκτί­ μηση ότι συνιστούν νεοτερικό λόγο (όλοι;) και «ρήξη» στο σώμα της ελληνικής λογοτεχνίας απαιτεί περισσότερες διευκρινίσεις. Μια εποχή ή μια γενιά μπορεί να διατρέχεται από μια κυρίαρχη τά­ ση, αλλά ποτέ δεν είναι μόνη της. Πόσο μάλλον που η εξεταζόμενη εποχή ποικίλλει σε απόψεις και ιδεολογίες. Ποικίλλει όμως και σε αισθητικά ζητούμενα; Εν πάση περιπτώσει η έννοια του modern και της ρήξης απαιτεί περισσότερα προσδιόριστικά στοιχεία, ώστε να τροφοδοτηθεί και η συζήτηση επ’ αυτού. Για παράδειγμα, μή­ πως τελικά το στοιχείο της νεοτερικότητας αποδειχθεί ότι ενυπήρ­ χε στις μειοψηφίες αυτής της γενιάς και όχι στην κυρίαρχη τάση της;

Σ

To υλικό αυτών των οκτώ τόμων θέτει πολλά χρήσιμα ερωτημα­ τικά. Ο επιμελητής και κριτικός Α. Αργυρίου μας δίνει μια πρόγευ­ ση ενός ίσως σημαντικότερου κριτικού έργου του πάνω στο σώμα της Μ .Π., απαλλαγμένος και ο ίδιος από επιτροπές και ισορρο­ πίες. Ο ίδιος αναφέρει κάπου, ότι η αξιοπιστία του κριτικού κρίνεται από τις δυνατότητες που του παρέχει ο λόγος ν ’ αναπτύσσει διάλογο με τους αναγνώστες. Η οκτάτομη έκδοση της «Μεταπο­ λεμικής Πεζογραφίας» που επιμελήθηκε ο Α. Αργυρίου νομίζουμε ότι τον δικαιώνει απόλυτα. ΓΙΑΝΝΗΣ ΜΠΑΣΚΟΖΟΣ

DO you need help typing manuscripts or resumes? I can do it for you for a reasonable price. For further information, please call tel. 75.24.243 or 65.23.247.

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΚΡΙΤΙΚΗ ΦΕΡΝΤΙΝΑΝΤ ΓΚΡΕΓΚΟΡΟΒΙΟΥΣ

ΜΕΣΑΙΩΝΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΩΝ ΑΘΗΝΩΝ Πρώτος τόμος

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΚΡΙΤΙΚΗ

Έρως 'Αθηνών τών πάλαι θρυλουμένων 'έγραφε ταΰτα... Τ ο μνημιώδες έργο του γερμανού ιστορικού φωτίζει μιαν άγνωστη περίοδο της ιστορίας της λαμπρότερης πόλης της αρχαιότητας και πρωτεύουσας της σύγχρονης Ελλάδας. ■ Ο Γκρεγκορόβιους κατόρθωσε να συνθέσει το διασπαρτό και δυσεύρετο υλικό σε μια ζωντανή εικόνα της εποχής κατά την οποία η Αθήνα ξεπέφτει σε επαρχιακή βυζαντινή κω μόπολη, γίνεται κατόπιν πρωτεύουσα του ομώνυμου φραγκικού δουκά­ του και μήλο της έριδας μεταξύ των δυνάμεων της μεσαιω­ νικής Δύσης και κατακτάται τέλος από τον Μ ωάμεθ Β' τον Πορθητή. Η φροντισμένη έκδοση σε μετάφραση του Ά γ ι Τσάρα περι­ λαμβάνει τρεις δεμένους τόμους. Ο πρώτος τόμος κυκλοφόρη­ σε ήδη.

Εκδόσεις Κ ριτική Λ .Ε .. Πατούσα 3. ΙΟ()77 Α θήνα. Τ η λ.: 3630434

Μ Με την «Καταπάτηση» ολοκληρώνεται μια σειρά πεζογραφημάτων του Νίκου Μπακόλα που παρουσιάζουν τη ζωή και την κοινωνία της Θεσσαλονίκης και της ενδοχώρας της στην εκατονταετία 1880-1980, κι ακόμη σφραγίζεται μια εποχή που έχει φτάσει στο τέρμα της, με την έννοια ότι γεννιέται πια ένας κόσμος αλλιώτικος, όπου η καταπάτηση της γης και, κατ’ επέκταση, η καταπάτηση των πάντων (αυτό κυρίως), αποτελεί μια ορατή πραγματικότητα.

liltM M I M I

Σ Υ Γ Χ Ρ Ο Ν Η

Ε Λ Λ Η Ν Ι Κ

Π Ε Ζ Ο Γ Ρ Α Φ Ι Α

Η κυρία της βιτρίνας «Η κυρία της βιτρίνας» - ένα καινούριο ερωτικό, κοινωνικό και πολιτικό μαζί μυθιστόρημα του συγγραφέα του «Φράγματος» και της «Πόλης». Ο μεταπολιτευτικός κόσμος του τόπου μας - με τα πάθη του, τα συμφέροντα και την ιδεολογική του παραζάλη - παρουσιάζεται σε μερικές από τις πιο χαρακτηριστικές του μορφές σαν συνέχεια του βίου και της ιστορίας της Αγγελίνας Ντάσιου, της γνωστής ηρωίδας της «Πόλης».

4 Εκδόσεις Κέδρος Γ. Γενναδίου 3 - Τηλ. 36.02.007