Τεύχος 251

ΔΕΚΑΠΕΝΘΗΜΕΡΗ ΕΠΙΘΕΩΡΗΣΗ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ · ΑΡ. 251 · 28.11.90 · ΔΡΧ. 400

Θ Ε Ο Λ Ο Γ ΙΑ Συνέντευξη με τον Α Ν Α Τ Ο Λ Ι ΡΙΜ ΠΑΚΟ Φ ΥΠΑΡΞΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΣΧΙΖΟΦΡΕΝΕΙΑ

1

ΤΑ Β ΙΒ Λ ΙΑ ΤΗΣ Μ Σ Η Σ | ...αλλά αν πεις την αλήθεια να την πεις ως το τέλος

Μ ια συγκλονιστική μαρτυρία της σύγχρονης σοβιετικής ιστορίας που “κανείς ιστορικός δεν παρέθεσε πληρέστερα όσο ο Ανατόλι Ριμπακόφ” στην τετραλογία του.

Ν Ε Α Β Ι Β Λ Ι Α 1990 - 1991 ....

Ε Λ Λ Η Ν Ι Κ Η

Λ Ο Γ Ο ΤΕ X ΝI Λ / ΠΕ Ζ Ο Γ Ρ Λ Φ I Λ

Βασίλης Γκουρογιάννης

Διηγήσεις παραφυσικών φαινομένων Αφηγήματα

Τατιάνα Γκρίτση-Μιλλιέξ

Σπαράγματα Διηγήματα

Και ιδού ίππος χλωρός Ντίνος Δημόπουλος

Η μεσαία όχθη Μυθιστόρημα

Πόνος Ιωαννίδης

Η αβάσταχτη φιλοπατρία του Π.Φ.Κ.

Μυθιστόρημα

Βασίλης Μπούτος

Ο Ιωάννης Μαρία του φθινοπώρου Μυθιστόρημα

Δημήτρης Νόλλας

Μυθιστόρημα

Ονειρεύομαι τους φίλους μου

Ιωάννα Καρατζαφέρη

Γιώργος Ξενάριος

Η ώρα του λύκου

Η πτώση του Κωνσταντίνου

Διηγήματα

Μυθιστόρημα

Γιάννης Κατσούρης

Στυλιανού ανάβασις Μυθιστόρημα

Αφήγημα

Φαίδων Πατρικαλάκις

Ελέφαντας σε μοναστήρι Μυθιστόρημα

Αλέξης Σεβαστάκης Νίκος Κυτόπουλος

Ο.ύπνος έφευγε προς τον ουρανό

Εξομολόγηση

Μυθιστόρημα

Νουβέλα

Γιώργος Σκούρτης

Το χειρόγραφο της Ρωξάνης Ελένη Λαδιά

Νουβέλα

Ωρογραφία

Περικλής Σφυρίδης

Διηγήματα

Νίκη Μαραγκού

Μια στρώση άμμου

Κούφια λόγια Διηγήματα

Μαριάννα Τζιανιζή

Διηγήματα

Παπούτσια για πέταμα Μυθιστόρημα

Παύλος Μάτεσις

Χριστίνα Τσεκούρα

Η μητέρα του σκύλου

Τα μπλε κείμενα

Μυθιστόρημα

Πεζογραφήματα

ΕΚΔΟΣΕΙΣ

ΚΑΣΤΑΝΙΩΤΗ

Η σ ύ γ χ ρ ο ν η εκδοτική π α ρ ο υ σ ία στα ε λ λ η ν ικ ά γρ ά μ μ α τ α Ζ ω ο δ ό χ ο υ Π η γ ή ς 3, 106 78 Α 8 ή ν α , τηλ. 3 6 0 .32.34 - 360.13.31

Ν Ε Α Β Ι Β Λ Ι Α 1990 - 1991 Ε Λ Λ Η Ν Ι Κ Η

Λ Ο Γ Ο Τ Ε Χ Ν Ι Α / Π Ο Ι Η Σ Η

Ά ννα Γριμάνη

Ερρίκος Μπελιές

Το μπιλιάρδο

Τα εισόδια χου φόβου

Νίκος Δαββέτας

Χρηστός Μπράβος

Τα μήλα χης Εδέμ

Με χων αλόγων χα φανχάσμαχα

Αγγελική Ελευθερίου

Μανόλης Πρατικάκης

Αργά χ’ απόγευμα

Η μαγεία χης μη διεκδίκησης

Ανιώνης Ζέρβας

Τάσος Ρούσσος

Τα κουρσιμαία

Προς χην οροφή

Κώστας Καναβούρης

Νίκος Σιδέρης

Νυχχολόγιο χειρός

Περίπλους ή Αναχροπή χων ονομάχων

Θανάσης Κωσταβάρας

Θανάσης Τζούλης

Κήποι σχον Παράδεισο

Όχαν ο Θεός εις χο σώμα έλθη πολύς

Μιχάλης Μεϊμάρης

Θανάσης Χατζόπουλος

Το εξονχωχήριο

Το άφωχο

Μ Α Ρ Τ Υ Ρ Ι Ε Σ Σόφη Μεριά — Λίλη Γιαλέσσα-Λεοντίδη

Μάριον Σαράφη

Ξεριζώμαχα

Ο σιραχηγός Σαράφης όπως χον γνώρισα Γιώργος I. Χριστογιάννης

Σχη χώρα χων Υπερβορείων

Ο Δ Ο Ι Π Ο Ρ Ι Κ Α Μαρία Καραβία

Κρανίου χόποι (Τ α ξίδια σ την Α να το λικ ή Μ ε σ ό γ ε ιο ) =

=

=

=

=

=

=

=

=

=

=

=

=

ΕΚΔΟΣΕΙΣ

=

_

..... ..................................................

ΚΑΣΤΑΝΙΩΤΗ

Η σ ύ γ χ ρ ο ν η εκδοτική π α ρ ο υ σ ία στα ε λ λ η ν ικ ά γ ρ ά μ μ α τ α Ζ ω ο δ ό χ ο υ Π η γ ή ς 3, 106 78 Α 8 ή ν α , τηλ. 36 0 .3 2 .3 4 - 360.13.31

m

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΠΑΤΑΚΗ

φ

ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ ΓΙΑ ΠΑΙΔΙΑ ΚΑΙ ΓΙΑ ΝΕΟΥΣ Μ. Αβρααμίδου

Η. Παπαμόσχου

Γράμμα στο μοναχικό αδερφό μου

Το πέτρινο σπίτι (2 τόμοι)

Α. Αγγελάκης

Λ. Πέτροβιτς - Ανδρουχσοποΰλου

Μια αλεπού στη πλατεία Βάθης Το τελευταίο φάντασμα

Για την άλλη πατρίδα Σπίτι για πέντε Ο μικρός αδερφός Στο τσιμεντένιο δάσος Λάθος, κύριε Νόιγκερ

Ρ. Γκιγιό Ο κύριος των ελεφάντων

Μ. Γκρίπε

Τ. Ροντάρι

Λόελλα, η κόρη του Μπαμπά Μπέρτα

Ο πλανήτης των χριστουγεννιάτικων δέντρων

Γ. Γρηγοριάδου * Σουρέλη

Ν. Σαλόμκο

Παιχνίδι χωρίς κανόνες Πριν από το τέρμα Εμένα με νοιάζει Ο μικρός μπουρλοτιέρης

Αν ήμουν δάσκαλος

Ζ. Σαρή

Ρ. Εσκαρπίτ Οι διακοπές του Ρουλταμπός Οι δημοσιογραφικές επιτυχίες του Ρουλταμπός

Τα Χέγια Το παραράδιασμα Κρίμα κι άδικο

Κ. Σφαέλλου

Ν. Ινκιόφ

Για τον πατέρα

Η κούκλα που ήθελε ν ’ αποκτήσει ένα μωρό Οι ιστορίες μιας αυτόματης γιαγιάς Ο μικρός κυνηγός Η Μυρτώ και ο λήσταρχος Καραμπούμ

Ο Παρασκευάς ή η πρωτόγονη ζωή

Έ. Καίστνερ

Μ. Τουρνιέ Ζ. Χελνχ Ο γάτος του Κοντοπαρεούλη

Λ. Ψαραότη

Ο Αντώνης και η Κουκιδίτσα Ο Αιμίλιος και οι ντέτεκτιβ

Το διπλό ταξίδι Το αυγό της έχιδνας Το αίνιγμα της πέτρινης γενειάδας

Μ. Κοντολέων Το 33

Τ. Κρους

ΚΛΑΣΙΚΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ

Μελισσούλα - Ζούλα - Φροσούλα

Μ. Λοίζου Η Ονείρω

Ε. Μοντέλου Η περιπέτεια της Περιπέτειας

I.

Βερν

Μιχαήλ Στρογκόφ

Ε. Μαλό Χωρίς οικογένεια

Π. Νχίκινσον

Μ. Τουαίν

Το έβδομο κοράκι

Οι περιπέτειες του Τομ Σόγερ

I ΠΑΤΑΚΗ Σύγχρονα βιβλία με σεβασμό στην υπεύθυνη γνώση

ft

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΠΑΤΑΚΗ

ΒΙΒΛΙΑ ΓΙΑ ΤΑ ΧΡΙΣΤΟΥΓΕΝΝΑ ΗΜΕΡΟΛΟΓΙΑ • Χριστούγεννα, το βιβλίο των εορτών • Η νύχτα των Χριστουγέννων • Νεανικό ημερολόγιο με σταγόνες νεοελληνικής ποίησης • Λαογραφικό ημερολόγιο • Η χρονιά μου με αυτοκόλλητα • Το σημειωματάριό μου για 365 ημέρες • Χαρούμενες διακοπές Χριστουγέννων

ΒΙΒΛΙΑ ΜΕ ΠΟΛΥΧΡΩΜΗ ΕΙΚΟΝΟΓΡΑΦΗΣΗ της Α Πέτροβπς - Ανδρουχσοπούλου • • • •

Τα Τα Τα Τα

παιδιά παιδιά παιδιά παιδιά

του της του του

Χειμώνα Άνοιξης Καλοκαιριού Φθινοπώρου

• Χίλιες και μία νύχτες (εικονογράφηση Dimitri Makhashvili)

ΒΙΒΛΙΑ ΜΕ ΑΝΤΙΣΤΟΙΧΙΕΣ • Ο Μι και ο Φα κάνουν νούμερα

ΣΕΙΡΑ: ΚΛΑΡΑ • Η αδερφή μου η Κλάρα και ο καρχα­ ρίας • Η αδερφή μου η Κλάρα και η μεγάλη πορεία • Η αδερφή μου η Κλάρα και ο χιο­ νάνθρωπος • Η αδερφή μου η Κλάρα και οι ξύλινες κουτάλες της • Η αδερφή μου η Κλάρα και ο φύλακας άγγελός της • Η αδερφή μου η Κλάρα και ο νερό­ λακκος • Η αδερφή μου η Κλάρα και το μυστικό της • Η αδερφή μου η Κλάρα και τα φαντά­ σματα

ΒΙΒΛΙΑ ΑΠΟ ΧΑΡΤΟΝΙ

ΚΛΑΣΙΚΑ ΠΑΡΑΜΥΘΙΑ ΣΕ ΠΟΛΥΤΕΛΗ ΕΚ ΔΟ ΣΗ

ft

(Μπαμπάρ) • Το γεύμα του Μπαμπάρ • Ο κήπος του Μπαμπάρ • Ο Μπαμπάρ στο σχολείο • Ο Μπαμπάρ ντύνεται • Καληνύχτα, Μπαμπάρ • Ο Μπαμπάρ πάει διακοπές

ΕΚΔΟΣΕΙΣ

ΠΑΤΑΚΗ Σύγχρονα βιβλία με σεβασμό στην υπεύθυνη γνώση

Ωστόσο να το ξέρεις πως ο Λ έω ν ο Αφρικανός, ο Λ έω ν ο ταξιδιώτης, ήμουν και πάλι εγώ.

W.B. YEATS

Wiv Μααλνόφ

Λέων ο Αφρικανός

Ο ΛΕΩΝ Ο ΑΦΡΙΚΑΝΟΣ ΚΥΚΛΟΦΟΡΗΣΕ ΚΑΙ ΣΤΗΝ ΕΛΑΑΑΑ!

Το μυθιστόρημα της αναζήτησης, της περιπλάνησης, της φυγής, η αριστουργηματική τοιχογραφία μιας ολόκληρης εποχής δοσμένη από την εμπνευσμένη πένα του βραβευμένου συγγραφέα Αμίν

mm -

Μ ααλούφ.

Μ

Ι

Εκδόσεις ΒΑΝΙΑΣ

ΣΤΟ Υ

Στου ΓΚΟΒΟΣΤΗ ξέρουμε από Βιβλία, και ξέχωρα απ' αυτό, οι τιμές και το περιβάλλον, εΓ,ιαστε περήφανοι που το λέμε, είναι ανεπανάληπτα

ίΚ Ο Β Ο Σ Τ Η Ζωοδόχου Πηγής 21, τηλ. 36.15.433

Κ ΥΚΛΟΦ Ο ΡΟ ΥΝ WILLIAM THACKERAY

TO ΠΑΝΗΓΥΡΙ ΤΗΣ ΜΑΤΑΙΟΔΟΞΙΑΣ Ο Ουίλιαμ Μέικπις θάκερεϊ - ο ανήσυχος αυτός Βικτωριανός, όπως τον θέλουν οι βιογράφοι του, είναι ένας από τούς σημαντικότερους Βρετανούς λογοτέχνες όλων των εποχών. Μετά από μακροχρόνια θητεία στη δημοσιογραφία και τη δημοσίευση μυθι­ στορημάτων υπό μορφή ουνεχειών, το 1848 παρουσιάζει το Πανηγύρι ιης Μαιαιοδοξίας που θεωρείται το αριστούργημά του. Πέρα και πάνω απ’ όλα όμως, το Πανηγύρι ιης Μαιαιοδοξίας είναι από τα ψυχαγωγικότερα μυθιστορήματα που έχουν ποτέ γραφτεί. Το ενδιαφέρον είναι εγγενές στην ιστορία και παραμένει αμείωτο μέχρι την τελευταία στιγμή. Και όντας ένα από τα δημοφιλέστερα έργα της αγγλοοαξωνικής γραμματείας, ακόμη και στις μέρες μας, δικαιώνει τα προφητικά λόγια της διάσημης συγγραφέως Ιαρλότ Μπροντέ, σύγχρονης του Θάκερεϊ: «... Ο θάκερεϊ θα αναγνωριστεί όπως του αξίζει σ’ έναν' αιώνα από σήμερα. Σε εκατό χρόνια θα βρεθεί ένας κριτικός που θα διακρίνει μέσα σια θολά νερά του αιώνα μας το ανεκτίμητο μαργαριτάρι του πρωτότυπου, μοναδικού νου του».

GREEN

J U U E N GREEN

ΜΑΚΡΙΝΕΣ ΧΩΡΕΣ

ΜΑΚΡΙΝΕΣ ΧΩΡΕΣ

Οικονομικά κατεστραμμένες, η δεκαεξάχρονη Ελίζαμπεθ και η μητέρα της εγκαταλεί­ πουν το Λονδίνο και βρίσκουν άσυλο στην πλούσια φυτεία ενός συγγενή τους στη Γεωργία. Μια καινούρια ζωή τις περιμένει σ’ αυτόν το νέο τόπο όπου η ανεμελιά αρχίζει να σκιάζεται από τα σύννεφα του εμφύλιου πολέμου ανάμεσα στον Βορρά και τον Νότο. Μετά τη φυτεία, η ζωή της Ελίζαμπεθ συνεχίζεται στη Βιρτζίνια όπου στα ξεφαντώματα της καλής κοινωνίας θα γνωρίσει τον Ιωνάθαν. Ό μ ω ς ο γάμος του με μια μιγάδα θα βάλει τέλος σ’ αυτόν τον έρωτα. Η Ελίζαμπεθ ανταποκρίνεται στην αγάπη του γιού του πλούσιου κηδεμόνα της, παρόλα αυτά όμως συνειδητοποιεί ότι δεν μπορεί να ξεχάσει τον Ιωνάθαν. Είναι λοιπόν δυνατόν ν’ αγαπά ταυτόχρονα δύο άνδρες;

ΕΞΑΝΤΑΣ ΕΚΔΟΤΙΚΗ Τζαβέλλα 1 - 106 81 Αθήνα - Τηλ. 3604885 - 3622064 - Fax 3613065

ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΚΗ & ΑΝΘΡΩΠΟΛΟΓΙΚΗ ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ - G U T EN B ER G ΣΕΙΡΑ:

ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΚΑΙ ΠΡΑΚΤΙΚΕΣ

Επιστημονικός Σύμβουλος:

Δ.Γ. ΤΣΑΟΥΣΗΣ

ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΑΣ ΠΑΝΤΕΙΟΥ ΠΑΝ/ΜΙΟΥ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ

ΓΚΥΡΒΙΊΓΣ Ζ.: Μελέτες γύρω από τις κοινωνικές τάξεις TIMASHEF Ν.-THEODORSON G.: Ιστορία κοινω­ νιολογικών θεωριών BOTTOMORE Τ.: Κοινωνιολογία WEBER MAX: Η προτεσταντική ηθική και το πνεύμα τον καπιταλισμού DURKHEIM Ε.: Κανόνες κοινωνιολογικής μεθό­ δου MICHEL Α.: Κοινωνιολογία του γάμου και της οι­ κογένειας LEFEBVRE Η.: Κοινωνιολογία του Μαρξ ΤΣΑΟΥΣΗΣ Δ.Γ.: Η κοινωνία του ανθρώπου ΤΣΑΟΥΣΗΣ Δ.Γ.: Χρηστικό λεξικό κοινωνιολογίας LIENHARDT G.: Κοινωνική ανθρωπολογία ΤΑΤΣΗΣ Ν : Η διδασκαλία της κοινωνιολογικής θεωρίας ΦΙΛΙΑΣ Β.: Κοινωνία και εξουσία στην Ελλάδα ΤΣΑΟΥΣΗΣ Δ.Γ : Κοινωνική δημογραφία ΣΕΡΑΦΕΤΙΝΙΔΟΥ Μ.: Κοινωνιολογία των μέσων μαζικής επικοινωνίας ΠΑΝΤΕΛΙΔΟΥ-ΜΑΛΟΥΤΑ Μ.: Πολιτικές στάσεις και αντιλήψεις στην αρχή της εφηβείας GODELIER Μ.: Η θεωρία της μετάβασης στον Μαρξ GARLAN Υ.: Η δουλεία στην αρχαία Ελλάδα GODELIER Μ.: Μαρξιστικοί ορίζοντες στην κοι­ νωνική ανθρωπολογία, τ.Α' ΦΙΛΙΑΣ Β.: Κοινωνικά συστήματα στον 20ό αιώ­ να, τ. Α' VALLIN J : Ο πληθυσμός της γης ΜΟΥΣΟΥΡΟΥ Λ.: Κοινωνιολογία της σύγχρονης οικογένειας. ε κ δ ό σ ε ις

GUTENBERG

ΣΟΛΩΝΟΣ 103 · ΤΗΛ. 3600.127

Ν Ε Α

Ε Κ Α Ο Σ Η

P.E. EASTERLING - B.M.W. KNOX

ΕΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑΣ

ΕΚΔΟΣΕΙΣ

ΔΗΜ. Ν. ΠΑΠΑΔΗΜΑ

Ε Κ Δ Ο Σ Ε Ι Σ Δ ΗΜ. Π Α Π Α Δ Η Μ Α ΙΠΠΟΚΡΑΤΟΥΣ 8 - ΑΘΗΝΑ 106 79 - ΤΗΛ. 362.73.18 - 364.26.92

ΣΕΙΡΗ Ν ΕΣ ΝΕΑ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΚΗ ΣΕΙΡΑ

ΟΔΥΣΣΕΑΣ Α. ΜΩΡΑΪΤΟΥ 3 - ΤΗΛ. 3624326. 3625575 FAX.: 3648030

ΔΙΑΒΑΖΩ

Π Ε Ρ Ι Ε Χ Ο Μ Ε Ν Α

Α. Μεταξά 26, Αθήνα - 106 81 Σύνταξη: 36.40.487 Λογιστήριο: 36.40.488 Διαφημίσεις: 36.42.789 Συνδρομές: 36.42.765 Τεύχος 251 28 Νοεμβρίου 1990

ΧΡΟΝΙΚΑ ΜΟΛΙΣ ΚΥΚΛΟΦΟΡΗΣΑΝ: Επιμέλεια Ηρακλής Παπαλέξης Η ΑΓΟΡΑ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ ΕΡΕΥΝΑ: Υπαρξιστικές ανασκαφές στη σχιζοφρένεια (Γράφει ο Παντελής Κρανιδιώτης) ΕΡΕΥΝΑ: Ευρυκλής ο Αθηναίος - Ένας Ελβετός καθηγητής της φιλοσοφίας αφηγείται την Αθήνα του Περικλή (Γράφει ο Ο. Ηλιανός)

Τιμή: Λρχ. 400

ΑΦΙΕΡΩΜΑ

Ιδρυτής: Περικλής Αθανασόπουλος

Νίκος Α. Ματσούκας: Το μέλλον της θεολογίας ως ανθρωπιστικής επιστήμης Μάριος Π. Μπέγζος: Η κρίσιμη καμπή της Νεοελληνικής Θεολογίας σήμερα Βασίλειος Τ. Γιούλτσης: Θεολογία και ΚοινωνικήΈρευνα Αθανάσιος Ε. Καραθανάσης: ΤοΆγιον Όρος για μαςσήμερα πρωτοπρ. Γεώργιος Δ. Μεταλληνός: Η ορθοδοξία στον αγώνα για την ειρήνη

Διευθυντής: Γιώργος Γαλάντης Αρχισυντάκτης: Ηρακλής Παπαλέξης Σύνταξη: Κατερίνα Γρυπονησιώτου, Βα­ σίλης Καλαμαράς, Ηρακλής Παπαλέξης, Βάσω Σπάθή Οικονομικός υπεύθυνος: Βάσω Σπάθή Συνδρομές: Κατερίνα Γρυπονησιώτου Διαφημίσεις: Ηρακλής Παπαλέξης Σελιδοποίηση-Μοντάζ: Νένη Ράις Γλωσσική επιμέλεια-Διορθώσεις: Βίκυ Κωτσοβέλου Στοιχειοθεσία: Φωτοκύτταρο Ε.Π.Ε., Υ­ μηττού 219, τηλ. 75.16.333 Φωτογραφίσεις-Μοντάξ: I. Χριστοδουλάκος - 1. Κοργιαλάς Ο.Ε., Α. Μεταξά 26, τηλ. 36.41.134 Εκτύπωση: ΑφοίΤσαλδάρη Ο.Ε., Φυλής 35, Καματερό, τηλ. 23.18.444 Βιβλιοδεσία: Νικ. Κατριβάνος και Σία Ο.Ε., Στ. Γόνατά 48, τηλ. 57.49.951 Διανομή: Νέο Πρακτορείο Τύπου

14 16 17 26

30 53 60 64 67

ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ Ο Ανατόλι Ριμπακόφ μιλά στους Ηρακλή Παπαλέξη και Βασίλη Καλαμαρά ΕΠΙΛΟΓΗ ΠΟΛΙΤΙΚΗ: Γράφουν οι Σωτήρης Ντάλης και Θανάσης Αθανασόπουλος-Καλόμαλος ΠΕΖΟΓΡΑΦΙΑ: Γράφουν η Ρίτσα Φράγκου-Κικίλια, ο Ηλίας Κεφάλας και ο Θ. Ψαλιδόπουλος

72

77 80

ΠΛΑΙΣΙΟ Γράφει η Νένα I. Κοκκινάκη

Ιδιοκτήτης-Εκδότης: Γιώργος Γαβαλάς Κεντρική διάθεση:

ΔΕΛΤΙΟ

Αθήνα: «Διαβάζω»

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΟ ΔΕΛΤΙΟ

37

Θεσσαλονίκη: οιρΛ,ιοπωΛειυ «Κέντρο του βιβλίου» Λασσάνη 9 τηλ. 237.463

ΚΡΙΤΙΚΟΓΡΑΦΙΑ

46

σ το ε π ό μ ε ν ο «Διαβάζω » Εξώφυλλο: Γιώργος Γαλάντης

αφιερώματα: α) Μαρκ Τουαίν β) Μιλούν οι συγγρ αφ είς των μπεστ-σέλερ του ’90 γ) Τα Χ ριστούγεννα στο βιβλίο

Π αρακαλούμε το υ ς εκδ ότες να α π οσ τέλ λου ν το συντομότερο δυ ν α τό ν τα βιβλία το υ ς στα γ ρ α φ εία του π ερ ιοδ ικού για την ά με­ ση ενημέρω ση τη ς σ υντακτικής επ ιτ ρ ο π ή ς , η ο π ο ία υ π ο γ ρ ά φ ε ι τα κείμενα π ο υ α κ ολουθούν.

Τίμια π ερ ιγρ α φ ή τη ς α λλοτριω μένης τάξης* και τη ς α λ ύ τρ ω τη ς α ταξίας

Ο

ΕπψέλίΜΓ. Ηρακλής Παιταλίξης | !

ήρωας του βιβλίου «Οι Κυρίες της Σαχάρας» αποχωρίζεται πρώ τη φ ορά μετά α π ό 18 χρόνια την οικογένειά του - σύζυγο και δυο κόρες - όταν ένα αναπά ντεχο γεγονός ανατρέπει τα οχέδιά του για τις καθιερωμένες καλοκαιρινές διακοπές και τον κρατά στην Αθήνα. Η πόλ η φλέγεται α π ό ένα πρω τόγνω ρ ο καύσωνα κι αυτός απομακρυσμένος α π ό τις τετριμμένες σχέ­ σεις με τα συγγενικά του π ρ ό σ ω π α και στερούμενος ουσιαστι­ κών ενδιαφερόντων, νιώθει μετέωρος. Σημείο αναφ οράς του το σπίτι-φυλακή, σύμβολο της τακτοποιημένης ζω ής του, και συ­ ντροφιά του οι ενοχές ενός αμαρτωλού παρελθόντος, χωρίς α­ μαρτία. Α πό αυτήν την τάξη πρ α γμ άτω ν θα δραπετεύσει, ό π ω ς ένα πα ιδί το σκάει α π ό το σχολείο και τους γονείς του, για να ολο­ κληρώσει το παιχνίδι π ο υ άφησε στη μέση πρ ιν πολ λ ά χρόνια. Θ α δραπετεύσει α π ό το σύμβολο της αστικής ζωής, το σπίτι (το οπο ίο τώρα αναιρεί ακόμη κι όταν βρίσκεται μέσα σ’ αυτό), για ένα βασανιστικό διάλειμμα π ο υ θα του ενεργοποιήσει μετά α π ό π ο λ ύ καιρό αισθήσεις και συναισθήματα θαμμένα σε μια μηχα­ νοποιημένη σ υμπεριφορά. Παράλληλη με το εσωτερικό του ταξίδι είναι και η πορ εία τού καύσωνα π ο υ με την έντασή του ξεχαρβαλώνει το ρυθμό της πό λ η ς και συμβάλλει αναπόφ ευκτα και στην απορρύθμιση των αντιδράσεών του. Μέσα σ’ αυτή την ένταση τολμά όλο και π ε ­ ρισσότερες πράξεις, πειραματίζεται σε καινούριες ερωτικές εκ­ δοχές, αφήνεται σε συναισθηματικές α νάπα υλες και απολαμβά­ νει τη μοναξιά του. Το σκηνικό ανατρέπεται απ ότομα με την εσπευσμένη επ ι­ στροφή τω ν μελών της οικογένειάς του, οπ ό τε κι ο σ υγγραφ έα ς μαζεύει τον ήρωά του α π ό τις περιπλανήσ εις του και τον ε π α ­ νατοποθετεί στην προηγούμενη τακτοποιημένη θέση του. Α φήνοντας έτσι τον αναγνώ στη να προβληματίζεται κατά π ό ­ σο αυτή η περιπλάνηση ήταν ένα λυτρωτικό διάλειμμα π ο υ έ­ π ρ ε π ε να εισπράξει, για να συνεχίσει ωριμότερος τη μετέπειτα ζωή του, ή ήταν μόνο μια παρένθεση α π ό την οποία θα επ ι­ στρέφει βιαστικά στη χειμερία νάρκη της απροβλημάτιστης ζω­ ής, περί μένοντας ίσως το επόμενο ξέσπασμα. Μια α π ό αυτές τις δυο εκδοχές, καλείται να επιλέξει ο αναγνώστης: την αισιό­ δοξη πρώ τη λύση ή την απαισιόδοξη δεύτερη. Π έμπτο βιβλίο του Βαγγέλη Κολώνα στο ο ποίο είναι εμφανής η εξέλιξη της γ ρ αφ ής του. Η μοναξιά κι ένας ρυθμιστικός εξωτε­ ρικός π α ρ ά γον τα ς (εδώ ο καύσωνας, σε πρ οηγούμενο βιβλίο του ο δεσμός) αποτελούν και σ’ αυτό του το μυθιστόρημα το πλαίσιο, μέσα στο ο ποίο κινεί το μύθο του. Με παρατήρηση και χιούμορ ο σ υγγραφ έα ς σκιτσάρει π ρ ό σ ω π α και καταγράφει τον κοινωνικό περ ίγυ ρ ο μιας τάξης ανθρ ώ π ω ν π ο υ έλκουν την κα­ ταγω γή τους στην αγροτική Ελλάδα, έχουν συναισθηματικό φ ορτίο την προκατάληψη και τις ερωτικές ενοχές, και πρω ταρχικό στόχο την εξυπηρέτηση των π ρ ο τ ύ π ω ν της αστικής ζωής. Επιτυχία του βιβλίου πρ έπ ει να θεωρηθεί η γρήγορη σχεδίαση

χρονικα/15 της καταγω γής των π ρ ο σ ώ π ω ν, στοιχείο π ο υ γίνεται χω ρίς να παρεμ ποδίζει την ασθματική ανάπτυξη της υ πό θεσής του και χωρίς να α π ο σ π ά τον αναγνώ στη α π ό την ψ υχογράφηση του ήρωά του, πρω ταρχικό άλλωστε άξονα της αφ ήγησ ής του. Ο Κολώνας επιλέγει με πρ ο σ ο χή τα μέσα με τα ο π ο ία θ α διηγηθεί την ιστορία του χω ρίς να πα ρασύρεται σε αταίριαστα μο­ νοπάτια και χω ρίς να ντύνει την εξιστόρησή του με άχρηστα στολίδια. Ένσταση κάνουμε για τη χρησιμοποίηση κάποιων φράσεω ν «κλισέ», ιδιαίτερα σε ορισμένες π ερ ιγρ α φ ές του και για κάποιες διατυπώ σεις ιδιαίτερα λυρικές, γλυκερές θ α λέγαμε. ΒΑΓΓΕΛΗΣ ΚΟΛΩΝΑΣ: Οι Κυρίες της Σαχάρας. Αθήνα, Νέα Σύνορα, 1990. Σελ. 112

Η τέχνη τη ς α νά γ νω σ η ς

Η καλλιέργεια της αναγνω στικότητας τω ν πα ιδιώ ν α πασχολεί σε πα γκόσμιο επ ίπ ε δ ο την εκπαίδευση, την Π αιδαγωγική και την Ψ υχολογία. Δεν είναι διόλου τυχαίο ότι υ πά ρ χο υ ν πο λ λ ές διεθνείς οργανώ σεις με κύριο σ τόχο να καλλιεργήσουν σ τα π α ι­ διά την α γ ά π η για τα βιβλία και φυσικά να ενισχύσουν την ανα­ γνωστική ικανότητά τους. Π ολλοί είναι οι ειδικοί π ο υ ασχο­ λούνται με το θέμα αυτό. Ο Τζων Σπινκ, επαγγελμ ατίας βιβλιοθηκάριος και πα ιδ α γ ω ­ γός, είχε την ευκαιρία να εργαστεί δημιουργικά κοντά σε πα ιδιά ε π ί 50 χρόνια. Η επαγγελματική του εμπειρία και η α γ ά π η του γι' αυτά, του επέτρεψ αν να συνθέσει και να αναλύσει το μεγάλο θέμα της ανάπτυξης της ικανότητας του π α ιδιο ύ για ανάγνω ση. Μέσα α π ' τις σελίδες του βιβλίου καταθέτει πο λ λ ή α π ό τη γ νώ ­ ση π ο υ σώρευσε και τη σοφία π ο υ αποκόμισε α π ό την π ο λ ύ ­ χρονη θητεία του σε βιβλιοθήκες και σχολές. Η ανάγνω ση τω ν βιβλίων δεν είναι μια απ λή υπόθεση, ό π ω ς μπορεί να φαίνεται. Ο αναγνώ στης δεν μπ ο ρ εί να θεωρείται π α ­ θητικός δέκτης. Το βιβλίο προσ φ έρει όλο εκείνο το π ρ ο σ τα τευ ­ τικό «κουκούλι» π ο υ είναι αναγκαίο για τη συγκινησιακή, ηθική και πνευματική ωρίμανση τω ν παιδιώ ν. Δημιουργεί ερεθίσματα για τη δημιουργία σ κεπτόμενω ν π ολ ιτώ ν π ο υ τόσο ανάγκη έχει η εποχή μας, αφ ού «ανάγνωση είναι ο τρ ό π ο ς πρ ο σ έγγισ η ς τω ν ιδεών μέσω της πα ρ ατήρ ησης ενός τυπω μ ένου κειμένου...». Το βιβλίο περιλαμβάνει εννέα κεφάλαια. Τα έξι π ρ ώ τα αποδεικνύουν με π ο ιο τρ ό π ο μπ ορεί η ανάγνω ση να επενεργήσει στη φυσική και πνευματική ανάπτυξη. Τα κεφάλαια ε π τά και.οκτώ αναφέρονται κυρίως στα καθήκοντα του επαγγελμ ατία βιβλιο­ θηκάριου και πρ ο σ φ έρ ο υν στοιχεία π ο υ πλ ο υ τίζο υ ν τις γ νώ ­ σεις του ς γύρ ω α π ό τη διαδικασία της ανάγνω σης. Το τελευταίο κεφάλαιο ασχολείται με το μέλλον της ανάγνω σης. Ένα βιβλίο πρα γμ ατικά ενδιαφέρον, καλά μεταφρασμένο π α ρ ' όλες τις δυσκολίες του κειμένου, π ο υ απ ο καλ ύπ τει όλους τους π α ρ ά γο ν τες π ο υ π ρ έ π ει να ενεργοποιηθούν, για να δώ ­ σουν «παιδιά π ο υ θα διαβάσουν, πα ιδιά π ο υ να ξέρουν π ώ ς να διαβάζουν, πα ιδιά π ο υ να είναι σε θέση να αντλήσουν π λ η ρ ο ­ φ ορίες α π ' όλα τα μέσα έντυ π α και μη, για να μορφωθούν, για να βελτιώσουν τον εαυτό τους». ΤΖΩΝ ΣΠ ΙΝ Κ: Τα παιδιά ω ς αναγνώστες. Μετ. Κυρ. Ντελόπουλος. Α ­ θήνα, Καστανιώτης, 1990. Σελ. 175.

Τα παιδιά ως αναγνώστες

η ΑΓΟΡΑ

του ΒΙΒΑΙΟΥ από 1 έω ς 14 Νοεμβρίου 1990

Δοκιμάκης-Ηράκλειο, Δωδώνη-ΑΘ., ΕλευθερουδάκηςΑθ„ Ενδοχώρα-ΑΘ., Εξαρχόττουλος-ΑΘ., Εστία-ΑΘ., Ιανός-Θεσσ., Κατώι του Βιβλίου-Θεσσ., ΚουρκάκηςΚαρδίτσα, Λέσχη του Βιβλίου-Αθ., Libro-ΑΘ., Μεθενίτης-Πάτρα, Παρά Πέντε-ΑΘ., Πλέθρον-Αθ., Πρίσμα-Πειραιάς, Ραγιάς-Θεσσ., Ρόμβος-Αθ., ΣάκηςΝέα Σμύρνη, Σύγχρονη Εποχή-ΑΘ., Ψυχογιός-ΑΘ. Ο πίνακας παρουσιάζει τα εμπορικότερα βιβλία ενός δεκαπενθημέρου, σύμφωνα με τα στοιχεία που μας παραχώρη­ σαν 20 βιβλιοπώλες απ' όλη την Ελλάδα, δηλώνοντας ο κάθενας τους τέσσερα βιβλία που είχαν τις περισσότερες που­ λήσεις στο βιβλιοπωλείο του κατά το διάστημα αυτό. Έτσι κάθε βιβλιοπωλείο δίνει τέσσερις βαθμούς στο βιβλίο που είχε τις περισσότερες πωλήοεις, τρεις βαθμούς στο αμέσως επόμενο, δύο βαθμούς στο τρίτο κατά σειρά βιβλίο, ενώ ένα βαθμό παίρνει το τέταρτο.

■ ■

ΓΕΡΜ ΑΝΟΣ Φ.: Ε λλάς - υπό το μηδέν

Μ

Μ ΑΤΕΣΙΣ Π .: Η μητέρα του σκύλου

Μ

ΚΑΚΤΟΣ

ΚΑΣΤΑΝΙΩΤΗΣ

ΑΛΙΕΝΤΕ I.: Ιστορίες της Εύα Λούνα

ΩΚΕΑΝΙΔΑ

Η 3 Ι

ΔΟΥΚΑ Μ.: Εις τον πάτο της εικόνας

ΚΕΔΡΟΣ

IQ I

Μ ΟΥΡΣΕΛΑΣ Κ.: Βαμμένα κόκκινα μαλλιά ΚΙΛΠΙ Ε.: Ταμάρα

■ 3 1

ΚΕΔΡΟΣ

ΕΣΤΙΑ

ΣΤΑΜ ΑΤΟΠΟΥΛΟΣ Κ. - Μ ΗΛΛ ΑΣ A. - ΕΒΕΡΤ Λ. Μ Η Ν Α ΪΔΗ NT. - ΦΑΚΙΔΗ Μ.: Κωνσταντινούπολη

W SM ΕΚΟ ΟΥ.: Τα σημειώματα Κ

·

ΑΜΠΑΤΖΟΓΛΟΥ Π .: Π αύλος και Ελένη

ΚΕΔΡΟΣ

ΓΚΟΥΛΙΚ Ρ.Β.: Το αίνιγμα του κινέζικου καρφιού ■

ϋ

ΦΑΚΙΝΟΥ Ε .: Γάτα με πέταλα

■ 1 L I ΑΚΡΙΤΑ Ε.: Φ λου

ΚΕΔΡΟΣ

ΚΑΚΤΟΣ

ΜΑΧΦΟΥΖ Ν.: Μιραμάρε

Μ ΠΑΡΤΖΙΩ ΤΗ

ΕΚΔΟΤΙΚΗ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ

ΨΥΧΟΓΙΟΣ

ΘΕΜΕΛΙΟ

Ε ν αρχή ην η ψυχανάλυση. Και ύστερα η ψυχανάλυση και πάλι κι a ται εδώ κι έναν αιώνα, έτσι που έχει κατασκευαστεί - για τον ψυχικό κυ εννοούμε - ένα άλλο «διαστελλόμενο σύμπαν», διαρκώς μεγεθυνόμενο και αμέτρητα παραλλασσόμενο πάνω στο αρχικό του πάντα σχέδιο. Α λλά παρέμεινε το Χ ά ο ς· και εννοούμε το χ ά ο ς της ανθρώπινης ψυχής, που τη γένεσή της στη σύγχρονή μας εποχή τόλμησε μέσα από αυτό το χά ο ς να την αναπαραστήσει μόνο η οντολογική διανόηση.

18/χρονικα δρόμος για τη γνώση της ψυχής που η ψυχο­ λογία του βάθους άνοιξε και ειδικά η ψυχανά­ λυση διαπλάτυνε, περπατήθηκε πολύ, γέμισε, συμφορήθηκε από διαβάτες εμπνευσμένους, μεγάλου αλλά και μικρού αναστήματος, που όλοι ξεκινούν α­ πό την αφετηρία του φωτεινού συνειδητού για μια πορεία καταβατική προς τις όλο και σκοτεινότερες πτυχές της «υπαρκτής» ανθρώπινης υπόστασης σαν να ’ταν δεδομένη· κι αυτήν επίσης την κατεύ­ θυνση ακολούθησε και η λακανική διαδρομή με τις υπαρξιακές και γλωσσολογικές της επικουρίες. Μονάχα η γνήσια υπαρξιστική σκέψη αγνόησε αυτό το δρομολόγιο, το υπερκέρασε και καταδύθηκε α­ πευθείας σε ό,τι προηγείται της ανθρώπινης μονα­ δικότητας, που είναι το Μηδέν, όπου εκεί εγκατάστησε μιαν αιωρούμενη εξέδρα για να παρατηρήσει με κοσμικό μόνο φωτισμό τη γένεση της ανθρώπι­ νης ψυχικής υπόστασης. Αυτά είναι προ πολλού γνωστά στην εξωελληνική βιβλιογραφία από τον καιρό που γεννήθηκε μια υπαρξιακή ψυχολογία που, όμως, δεν είχε ώς τώρα εισαχθεί σ’ εμάς εδώ, αν εξαιρέσουμε τη διδακτορι­ κή διατριβή του Αριστοτέλη Νικολαΐδη «Το σύνδρο­ μο της αποπροσωποποιήσεως» (1954) που ποτέ δεν είχαμε την τύχη να τη δούμε, γιατί τότε πέρασε από το Πανεπιστήμιο Αθηνών δακτυλογραφημένη, ό­ πω ς τότε συνηθιζόταν, και δεν τυπώθηκε ποτέ. Το σύνδρομο είχεν από τότε ιδωθεί από τη φαινομενο­ λογική - οντολογική σκοπιά- άλλωστε και τώρα, ύ­ στερα από τόσες δεκαετίες στοχασμού πάνω στην ίδια τη ζωή, στους ψυχικούς αρρώστους και στη λο­ γοτεχνική δημιουργία ο ξεχωριστός μας πεζογράφος δεν έχει απομακρυνθεί από τις φιλοσοφικές θέ­ σεις εκείνης της εποχής, αφού και μέσα από το πρό­ σφατο σχετικά λογοτεχνικό του έργο («Εξορκίζοντας το θάνατο», Κέδρος, 1985) βλέπει «την ψύχωση να αποτελεί μια διαρκή και απεγνωσμένη προσπά­ θεια της ύπαρξης να εξορκίσει το θάνατο». Αυτήν την οντολογική αντίληψη για τη γένεση της ανθρώ­ πινης ψυχής καθώς διαμορφώνεται σ ’ ένα μοντέλο - ανεξάρτητα αν είναι «φυσιολογικό» ή «παθολογι­ κό» - εισάγει μ’ ένα βιβλίο του ο ψυχολόγος Φώ­ της Καγγελάρης («Η διαδικασία της απροσωποποίησης στη σχιζοφρένεια», εκδ. Καστανιώτη. Αθήνα, Β' έκδοση 1988 - Α' έκδοση 1985 - σελ. 318) για πρώτη φορά στη χώρα μας τόσο ολοκληρωμένα, που θα άξιζε να το παρακολουθήσουμε σε μιαν ανά­ λυση του «κατά πόδας».1 Η ουσία του βιβλίου θα μπορούσε να συνοψιστεί σε μίαν αληθινή ιστορία και y a επισφραγισθεί από ένα εύγλωττο παράθεμα. Η αληθινή ιστορία, που παραστατικοποιεί το σχηματισμό του ψυχολογικού προσώπου, δηλαδή την Προσωποποίηση αναφέρεται σε μια φίλη μου που την εμεγάλωσαν μέσα στο ίδιο σπίτι δύο αδελφές, μια χήρα - η μητέρα της που την αποκαλούσε θεία, και μια άλλη, έγγαμη αλ­ λά άτεκνη - η θεία της - που την έλεγε μητέραέτσι, όποτε αναφέροταν σ ’ αυτές, μιλούσε με τους αντεστραμμένους φυσικούς τους ρόλους. Στα τριάντα τόσα χρόνια αυτής της φιλίας, δεν μπόρε­ σα να ξεχωρίσω, πότε μου μιλούσε για μητέρα-θεία και πότε για τη θεία-μητέρα και τώρα που η μία έχει πεθάνει, δεν ξέρω.ποιά από τις δύο τους ζει. Πόσο, όμως, ήξερε στα τρυφερά αυτά χρόνια της και η φί­

Ο

λη μου ποια από τις δύο ήτανε αυτό που «έβλεπε» ότι «ήταν»; Το πράγμα πολύ λίγη, ίσως και καμία δεν είχε σημασία «τότε» για τη φίλη μου, «τότε» που η δισυπόστατη αυτή παρουσία άρχισε να τήκεται στο αρχικό σχεδίασμα μίας Μητέρας - Άλλου, ανε­ ξάρτητης από συγγενική σχέση και σωματικά χαρα­ κτηριστικά, σαν διαφοροποίησης από το Εμένα, αλ­ λά και σύνθεσης παράλληλα ενός πυρήνα του νηπιακού Εμένα, επάνω στο οποίο άρχισε να διαμορ­ φώνεται το Πρόσωπο της φίλης μου. Και το εύγλωτ­ το παράθεμα αναφέρεται στην ανάστροφην εκτύλιξη του Προσώπου, δηλαδή σε τρόπους Απροσωποποίησης. «Ο άνθρωπος» - λέει - «απαλλάσσεται από την καταδίκη της ατομικότητας (δηλ. του Προ­ σώπου) με τρόπους τεχνητούς: με τη μέθη του κρα­ σιού, το λιβάνι της Συρίας, τις μουσικές της Φρυ­ γ ία ς- με τις δρόγες θα λέγαμε σήμερα. Ο Πενθέας αθωώνεται από την ατομικότητά του με ένα άλλο τεχνητό μέσο - την τρέλα. Μέσα από αυτήν θα μπορεί ίσως να ενωθεί ξανά με το συλλογικό, το κοινό είναι, το μαίνεται κατά την Βακχεία».2 ψυχολόγος Φώτης Καγγελάρης αποφάσισε να χειριστεί ένα από τα πιο συνταρακτικά φαι­ νόμενα της ψυχιατρικής παθολογίας και της αν­ θρώπινης σκέψης, το πρόβλημα της ίδιας της ύπαρ­ ξης και του τρόπου σύνθεσης και αποσύνθεσής της, μέσα από μία θεώρηση του μηχανισμού της σχιζο­ φρένειας, διεξοδική, επίμονη, εξονυχιστική, χρησι­ μοποιώντας σαν αποκλειστικό του εργαλείο την αποπροσωποποίηση.3 Αυτή η υπαρξιστική θεώρηση της ψύχωσης είναι πραγματικά εύστοχη. Πρώτον, γιατί η διαδικασία της προσωποποίησης, η δη­ μιουργία δηλαδή ενός Εαυτού, είναι αυτονόητα συνδεδεμένη με τη συνείδηση της ύπαρξης3 και κα­ τά συνέπεια η μερική ή ολική αναίρεσή της, δηλαδή η απο-προσωποποίηση, δικαιολογεί την ψυχολογι­ κή θεώρησή της από την υπαρξιστική σκοπιά. Δεύ­ τερον, γιατί ορισμένες θέσεις του υπαρξισμού μπο­ ρούν να κάνουν συνειδητά τα όρια που χωρίζουν την εκάστοτε γνώση του κόσμου από την υποκειμε­ νικότητα, οπότε η θεώρηση της σχιζοφρένειας (ό­ που τα όρια αυτά ακριβώς συγχέονται) διά μέσου του υπαρξισμού πιάνει έναν καίριο στόχο. Και τρί­ τον γιατί, ιδιαίτερα η σαρτρική αντίληψη για μίαν ύ­ παρξη που υπάρχει μόνο όταν συνειδητοποιείται και ενεργεί σε σχέση με τον Άλλο (σαν άτομο, σαν ομάδα, σαν μάζα), συγκροτεί ένα σταθερό κανόνα, απέναντι στον οποίο η σχιζοφρενική νόσος θα μπο­ ρούσε να αντιπαραβληθεί σαν δραπέτευση από την διϋποκειμενική σχέση που επιβάλλεται για τη βίω­ ση της ύπαρξης, και παράλληλα να αντιμετωπισθεί με την τήξη του υποκειμένου μέσα σε μια κοινότη­ τα, όπως η σύγχρονη θεραπευτική το προσπαθεί. Γιατί εκεί γεννιέται η δυνατότητα βίωσης του Ε­ μείς, ενός νέου τρόπου του Είναι δηλαδή, που προ­ έρχεται από την υπέρβαση της πάλης του Εμένα και του Άλλου, του Εγώ και τού Εσύ (σ.82). Και όλα αυτά σε αντίθεση με την χαϊντεγγεριανή έννοια της ύπαρξης, που τον άνθρωπο σαν ύπαρξη μεν τον ερ­ μηνεύει, αλλά στη βίωση της ύπαρξης πολύ λίγο τον βοηθεί. Νομίζουμε πω ς η τερατώδης σκέψη του Heiddeger, αναφερόμενη στο οντολογικό επίπεδο της ύπαρξης,4 προκαλεί πραγματικά τη μεταρσίω-

Ο

χρονικα/19 ση, την υπερτάτην - έστω - παραμυθία, αλλά μό­ νο για μια διανοητική ελίτ, ενώ είναι πολυτέλεια για «τους κοπιώντες, τους πεφορτισμένους και τους εν­ δεείς». Δεν είναι οντικά αποδοτική. Ό χ ι μόνο γιατί δεν είναι εκλάίκεύσιμη, αλλά γιατί, κι αν ήταν, θα έ­ χανε κάθε υπερβατικότητα, ό,τι ακριβώς δηλαδή, την συνιστά σαν απόλυτη παραμυθία. Και έπειτα γιατί στην υπαρξιακή αντίληψή του ο Heiddeger5 δεν χειρίζεται τον Ά λλο σαν διάσταση του οντικού. Ενώ στην σαρτρικήν αντίληψη ο ' Αλλος είναι αυ­ τός που χωρίς την παρουσία του το Είναι μηδε­ νίζεται. Στο μέρος πρώτο ο Φ.Κ. περιλαμβάνει προλεγόμενα, γενικήν ανασκόπηση του θέματος και μιαν ει­ σαγωγή. Θα θέλαμε για λίγο να σταθούμε στα προλεγόμενα, όπου υποδηλώνονται οι φιλοσοφικές θέ­ σεις του συγγραφέα, που επιλέγει να μας μπάσει στην προβληματική του θέματος ανήσυχα κι υπο­ βλητικά, δίνοντας έμφαση στο «παράλογο» και την «τραγικότητα» της ύπαρξης. Αυτή η «τραγικότητα» που έμμονα δηλώνεται στις υπαρξιστικές θεωρίες σαν a priori χαρακτηριστικό της ύπαρξης και που τελείως απουσιάζει από άλλες φιλοσοφικές και προ παντός από τις επιστημονικές ενατενίσεις της, δεν βλέπουμε γιατί πρέπει να μετράει υποχρεωτικά, α­ φού το νόημα μιας ύπαρξης a priori ουδέτερης προηγείται κάθε υποκειμενικότητας κι αφού μέσα σε κάθε υποκειμενικότητα η οποιαδήποτε «τραγι­ κή» αίσθηση για την ύπαρξη εκτοπίζεται από την πολυνοηματική «παραμυθία» του κάθε είδους «αγώ­ να για την επιβίωση ή την επικράτηση». Αυτήν την αντίληψη για το «παράδοξο» και την «τραγικότητα» της ύπαρξης θα μπορούσαμε να αφουγκραστούμε ειδικά για το θέμα τη απροσωποποίησης που συχνά υποβόσκει «υποκλινικά» σε άτομα που συνειδητο­ ποιούν οδυνηρά τις φυσικές μας υπαρξιακές ενδύ­ σεις. Γιατί φυσιολογικά, όπως σημειώνει και ο Φ.Κ., «ο άνθρωπος φθάνει τη δυνατότητα της αυτοϋπέρβασής του... (μέσα στον βιολογικό - κοινωνικό ψυχολογικό ντετερμινισμό* του)... προσδίνοντας νόημα στο διάστημα που ενώνει ή χωρίζει τη γέννη­ ση με το θάνατο», «υπερβαίνοντας το... υπαρξιακό άγχος, που εγκλείει μέσα του», μέσα από την προ­ σωποποίηση, με την οποία βιώνει την ύπαρξή του «σαν εγκόσμια πηγή δράσης», χάρη στις «υπαρξια­ κές παραμυθίες» (θρησκεία, τέχνη, έρωτας, φροντί­ δες, επιστήμη, κοσμοαντίληψη, πολιτική, αντίσταση κ.λπ.). Χωρίς καμίαν αμφισβήτηση αυτή η τελολογι­ κή βίωση της συνάντησης με τον Ά λλο μές στη δράση συνιστά τη μόνη εφικτή αντικειμενοποίηση κάθε υποκειμενισμού. Οπωσδήποτε βέβαια κάθε α­ πόπειρα συνειδητοποίησης αυτού του «ντετερμινι­ σμού», σε λογική διαδικασία, αναπόφευκτα οδηγεί σε αδιέξοδο και στην αγωνία, από τα οποία σώζει μόνο «το νόημα της ζωής» που «βρίσκεται διαρκώς στη βίωση της παρουσίας μέσω της πράξης». Παρά την επισήμανση αυτού του βιωματικού κοινού πα­ ρονομαστή, ο Φ.Κ. αρέσκεται να περιδιαβάζει στον φαινομενισμό του. Και βέβαια «τα πράγματα είναι όπως είναι μόνο για το δεδομένο υποκείμενο... γ ε ­ γονός που αφαιρεί τη δυνατότητα να γνωρίζω αν η πραγματικότητα είναι η ίδια και για το Άλλο..., πράγμα που δεν θα μάθω ποτέ» - και ο Φ.Κ. σωστά και δεν διστάζει να το προφέρει αυτό το «ποτέ» -

αλλά υπάρχει και το «κάποτε» για κάποιες τεχνοκρατούμενες φιλοσοφίες, τις μόνες που μπορούν και αποτρέπουν μια πανταχόθεν αναίρεση της αντι­ κειμενικής πραγματικότητας. Αλλά ο Φ.Κ. όσο κι αν θέλει να φιλοσοφεί, εντούτοις γράφει ψυχολογία. Έτσι μέσα στο πρόβλημα της πηγής της γνώσης μας για την ίδια την ανθρώπινή μας υπόσταση, ανε­ ξάρτητα από την όποια «πραγματικότητα», επιση­ μαίνει τον αντικειμενοποιό ρόλο που ο ανθρώπινος λόγος, η γλώσσα - σκέψη, και η δυνατότητά μας «να περνάμε από το συγκεκριμένο στο αφηρημένο» παί­ ζουν για την ανεύρεση των συντεταγμένων μας. Στη γλωσσική δηλαδή σύμβαση στην οποία και συμ­ μετέχουμε από την ανάγκη επικοινωνίας, υποχρεω­ νόμαστε να «θεωρούμε και το γλωσσικό σημείο α­ ντικειμενικότητα», γιατί ένα πραγματικό ον δεν κα­ θίσταται αντικείμενο για τον Άλλο, παρά «μόνο ό­

ταν λεχθεί».6 Άλλωστε «αυτό κάνει και ο σχιζοφρε­ νής, ο οποίος κατασκευάζει ένα σύστημα σκέψης που... αποκαλούμε παρανοειδές παραλήρημα», για­ τί βρίσκεται έξω από τις συμβάσεις που επιβάλλουν ότι «αυτός που κρίνει αν το σύστημα είναι σωστό ή όχι είναι πάντα ο Άλλος... γιατί ο Ά λλος είναι το πραγματικό (όσο πραγματικό είναι, βέβαια, το Είναι και στον Άλλο)». Η γενική ανασκόπηση πάνω στην αποπροσωποποίηση (σ. 28-50), αμφίβολης χρησιμότητας για τον ψυχιατρικά απροϊδέαστον αναγνώστη, εκπληρώνει πάντα μιαν ακαδημαϊκήν αναγκαιότητα. Περιλαμ­ βάνει πλήθος ορισμών, από τους οποίους περισσό­ τεροι καθορίζουν την αποπροσωποποίηση ερήμην

20/χρονικα της σχιζοφρένειας, πράγμ α πολύ σωστό, αφού η κατάσταση μπορεί να συνδυάζεται και με τοξικές καταστάσεις7, και νόσους ψυχικές που η παράθεσή τους στο κείμενο ακολουθεί (σ. 39-45). Τέλος, μία σύντομη εισαγω γή ορίζει τον τρόπο ανάπτυξης του θέματος αναφορικά με την αποπροσω ποποίηση του σχιζοφρενικού σαν σταδιακή αποσύνθεση του Προ­ σώπου, και με την προσπάθειά του «να διατηρήσει παρουσία, παλεύοντας να αποφ εύγει το Μηδέν».

ο δεύτερο μέρος περιλαμβάνει μια βαθύτατη διείσδυση σε όσα διαδραματίζονται μέσα από το Βλέμμα σε π εριόδους πολύ λίγο φ ωτισμένες συ­ νειδησιακά, κυρίως της παιδικής, αλλά και της εφη­ βικής ψυχής. Στο πρώ το κεφάλαιο αυτού του μέ­ ρους για την υπαρξιακή διάσταση του βλέμματος α­ ναπτύσσεται η σχέση ανάμεσα στο Εμένα και τον Άλλο, η σχέση δηλαδή της «υπαρξιακής δυάδας», που καταλήγει «στο σχηματισμό ενό ς ενήλικου Εγώ (είμαι)», καθώς περνά βαθμιαία απ’ όλες τις ταυτο­ ποιήσεις για να φθάσει σε μια ταυτότητα στο Πρό­ σωπο. Η διαδικασία αυτή ταυτόχρονα σηματοδοτεί την πραγματικότητα «δαπάναις του ατόμου για να μπορέσει να γίνει αποδεκτό από το Βλέμμα του Ά λ ­ λου, που με τη σειρά του οικειοποιείται τις δαπάνες αυτές για να σ ταθεροποιήσει έτσι και τη δική του υ­ παρξιακή θέση». Οι όροι και οι σημασίες του Ά λλου και του Βλέμ­ ματος παίρνονται από τους μύστες της υπαρξιακής και φαινομενολογικής φιλοσοφίας, (Kirgegaard, Husserl, Merleau - Pondy, Heiddeger, Sartre, La­ can).8 Πρόκειται για όρους, που πέρα από την κα­ θημερινή τους σημασία, ερμηνεύουν αποκλειστικά τη βίωση της ύπαρξης, κατ’ αρ χάς σαν σώμα, με την έννοια της κατάληψης ενός τμήματος του χώ ­ ρου που βρίσκεται μέσα στο πεδίο του βλέμματος των άλλων, και έπειτα σαν το νόημα που ο Ά λ λο ς μας αποδίδει με τη στάση του που φανερώ νεται στο Βλέμμα, πρά γμ α που ο δηγεί σ ’ ένα θεμελιώδη αντι­ ληπτικό διαχωρισμό: στο ότι «μολονότι προηγού­ μαι... σαν σώμα εν τούτοις υπάρχω σαν συνείδηση του σώματος». Κι ο Φ.Κ. κάνοντας σχετική αναφορά στον S artre επεξηγεί: «γι’ αυτό και όταν αντιλαμβά­ νομαι το Βλέμμα (τμήμα του υπαρξιακού εποικοδο­ μήματος), τα μάτια (τμήμα της σωματικής υποδο­ μής) παύουν να υπάρχουν» (σ. 60)· και ακριβώς αντί­ στροφα οσάκις η απόσταση τείνει να μηδενιστεί. «Η συνάντηση του Εγώ και του Άλλου πραγματοποιεί­ ται την στιγμή που βρίσκω το Εγώ - Είμαι με δ ^ μ ο ρ φωμένη ήδη την θεώρησή τού για Εμένα και για rov Άλλο», και αρχίζει να χρονολογεί την εγκοσμιοποίηση, την αχνή απαρχή μιας συνείδησης της ύπαρ­ ξης. Πρόκειται για τη στιγμή που ο Ά λλο ς βλέπεται από το νήπιο, όχι σαν καθρέφτισμα του σωματικού του είναι, αλλά σαν σημασιοδότηση του σώματός του, ενώ «η υλική του υπόσταση (η σωματικότητα) περνά σε δεύτερο επίπεδο». Για τον προσδιορισμό της συνάντησης Εγώ - Ά λλος, ο Φ.Κ. ανατρέχει στο πολυσυζητημένο «στάδιο του καθρέφτη», που επισημάνθηκε αρχικά από τον Wallon και που υστερότητα επεξεργάστηκε ο Lacan9 (σ. 60-647). Οι θεμελιώ δεις προϋποθέσεις αυτής της συνά­

Τ

ντησης Εγώ - Ά λλος θα αναζητηθούν στις δύο συνι­ στώσες που διαμορφώνουν την «υπαρξιακή δυάδα» (σελ. 66-69) δηλαδή, πρώτον, στη διάκριση των δύο παρουσιών (που προκύπτει από την αμοιβαία τάση καθενός «να υπάρχει βρίσκοντας εμπόδιο στην ίδια τάση του άλλου), και από τη «δυνατότητα του Ά λ­ λου να παρέχει ρόλο εισχω ρώ ντας μέσα στο υπο­ κείμενο, συναποκομίζοντας και την κυριαρχία του πάνω σ’ αυτό», (σ. 80) και, δεύτερον, στην απόστα­ σή τους που χρειάζεται πάντα κάποιο χειρισμό, για­ τί μπορεί επικίνδυνα να μικρύνει, «οπότε το Βλέμμα εξαφανίζεται κι αυτό που οράται είναι τα μάτια, δη­ λαδή η σωματικότητα του υποκειμένου, που έτσι βρίσκεται εκτεθειμένη στο Βλέμμα του Άλλου», α­ πό το οποίο το υποκείμενο σαν σώμα κινδυνεύει χω ρίς την προστασία του δικού του αλεξικέραυνου - Βλέμματος. Γιατί ακριβώς «το σώμα που σαν αντι­ κείμενο συνιστά το γ ε γο ν ό ς της ύπαρξης» σημαίνει είναι - ορατόν και αυτό ταυτόχρονα «αποτελεί βασι­ κό βιολογικό κίνδυνο», και στην προκειμένη περί­ πτωση κίνδυνο - κατοχή από τον Ά λλο, αφού ο Ά λ­ λος, εκτός από την «προσωποποιητική και εγκοσμιοποιητική του προσφορά, εγκυμονεί κι αυτόν τον κίνδυνο». Μάλιστα, κάτω από φαινομενολογι­ κές επιρροές, σημειώνει παρακάτω ο Φ.Κ. (σ. 98-99) ότι ο Ά λλος μπορεί ταυτόχρονα να παρεμποδίζει την προσωποποίηση, γιατί στη σημασιοδότηση που ενέχει το Βλέμμα, περιέχεται και μια «υπολανθάνουσα προθετικότητα», που «απορρέει από την υ­ παρξιακή προβληματική του Άλλου - Μητέρας» (σ.

101). Σε τελική ανάλυση, δηλαδή, η εγκοσμιοποίηση διά μέσου της πάλης με τον Ά λλο και η διατήρη­ ση μιας ταυτόχρονης αυτονομίας έχουν το τίμημά τους στην αδιάλειπτη διαπραγμάτευση της σχέσης με τον Ά λλο που είναι και σχέση εξουσίας. Αλλά α­ πό αυτή τη δυσκολία και την ανάγκη, «όπου ο Ά λ­ λος εκλαμβάνεται σαν η κόλαση η απαραίτητη για να φτάσουμε στη δυνατότητα βίωσης του Dasein... γεννιέται η δυνατότητα βίωσης του Εμείς». Και μια τέτοια αγωνιστική, αλλά αισιόδοξη πορεία μετά α­ πό τόσον υπαρξιστικό «κλαυθμό και οδυρμό» δ εν εί­ ναι άλλο τι από την λεγομένη φυσιολογική πορεία των πραγμάτων. Αλλά, για μια τέτοια σύνθεση του Εμένα και του Άλλου στο Εγώ και στο Εμείς, ο Φ.Κ. προϋποθέτει «εμπιστοσύνη», δηλαδή τη βεβαιότη­ τα του «είμαι και θα σ υνεχίσω να είμαι». Και εδώ θε­ ωρούμε αναγκαία μία παρέμβασή μας για τον όρο εμπιστοσύνη που ο Φ.Κ. χρησιμοποιεί και τον θεω­ ρεί «θεμελιώδες αίσθημα του είναι για να μπορέσει ν α β γ ε ί από το όστρακό του και να κάνει τις επενδύ­ σεις του». Αλλά η εμπιστοσύνη είναι ήδη επένδυση. Και αναρωτιόμαστε πώ ς μπορεί μέσα στην πορεία ενός τόσο πρώιμου ακόμα υπαρξιακού γίγνεσ θαι να επενδύεται σε σχέση διανθρώπινη μια κατάστα­ ση που την ξέρουμε σαν πολύ μεταγενέστερη, α­ φού γ ι’ αυτό που λέμε εμπιστοσύνη μπαίνει ένα θέ­ μα επιλογής λίγο - πολύ συνειδητό, πράγμα που προαπαιτεί μιαν υπαρξιακά προχω ρημένη εξωτερι­ κή συναλλαγή, που ανήκει στο επίπεδο ενός υστερότερου εποικοδομήματος που άπτεται και του ηθι­ κού. Ίσ ω ς ο όρ ος που χρειάζεται ο Φ.Κ. αφορά λι­ γότερο αυτή την πολυδιάστατη στάση-συμπεριφορά και περισσότερο μιαν απλή συμπεριφοράτάση που, αν δεν εμπεριέχεται σαν συστατικό μέσα

χρονικα/21 στο Βλέμμα (σαν πρόκληση ή πρόσκληση) μπορεί να συγγενεύει με ένστικτο, όπως π.χ. το κοινωνικό (κάτι που έχει συζητηθεί) ή με έναν «τροπισμό» που οδηγεί το άτομο σε συμπεριφορές που τελολογικά υπηρετούν το είδος. Στο δεύτερο κεφάλαιο μέσα από τη διαμορφωτική (γιατί γενετική;) διάσταση του Βλέμματος παρακολουθείται η δυνατότητα του ανθρωπίνου όντος να βιώνεται την ύπαρξη σαν σώμα που διαθέτει φύ­ λο, κάτι που «προκύπτει από την «δια-λεκτική της δι-επιρροής Βλέμματος προς το Βλέμμα (του Ά λ­ λου - μητέρας και του Εγώ - παιδιού)». Μέσα από αυτόν τον «διπλό δεσμό» γίνεται βαθμιαία και α­ θροιστικά η κατοίκηση μιας καινούριας υπόστασης από τις σημασίες του κόσμου και του είναι, που επι­ σημαίνει ή ανταπαντά αυτό το μητρικό Βλέμμα, και παράλληλα επίσης οικοδομείται και η προσωποποί­ ηση από την σταδιακά αυξανόμενη συνείδηση του Είναι, και την όλο μεγαλύτερη διαφοροποίησή του από τους Άλλους. Το πρόσωπο σχηματίζεται όπως η εικόνα του παζλ από κομματάκια - σημασιοδοτήσεις του Βλέμματος του Ά λλου - Μητέρας, που ο Φ.Κ. αποκαλεί «ενδομηνύματα», αλλά που στο σύ­ νολό του, όπως είναι νοητό, εμπεριέχει όλη την εξέ­ λιξη και την πραγμάτωση αυτών που ο Φ.Κ. αποκα­ λεί Φορέα-Ύπαρξη (εφεξής Φ.Υ.) και Φορέα-Σεξουαλικότητα (εφεξής Φ.Σ.), επισημαίνοντάς μας παραλλήλως, ότι «το γεγο νό ς της ύπαρξης του εί­ ναι συμπίπτει με την έναρξη του εμφύλου είναι» (ο.

25), που ξεκινά ενωρίτατα από το πρόσωπο - Μητέ­ ρα και τις διαμορφωτικές δυνατότητες του Βλέμμα­ τός της που κατασκευάζουν την έννοια της πραγ­ ματικότητας του παιδιού, διά μέσου της δικής της πραγματικότητας (σελ. 87-90). Σ·τη συνέχεια ο Φ.Κ. αναφέρεται στους κρίσιμους σταθμούς της ψυχο­ λογικής εξέλιξης, «όπου συγκροτείται το ίδιο το υ­ ποκείμενο και ο τρόπος του είναι του στον κόσμο» (ο. 94-97) και ακολουθεί βέβαια, η λεγόμενη λανθάνουσα περίοδος. Και το κεφάλαιο κλείνει με μια σχηματοποιημένη ανάλυση του ενδομηνύματος με βάση το χαμόγελο που συνοδεύει το Βλέμμα μιας μητέρας, όπου ο Φ.Κ. διακρίνει: μια συνιστώσα υ­ παρξιακή (προθετική) που ξεκινά από την υπαρξια­ κή προθετικότητα της Μητέρας, μια συνιστώσα ψυ­ χολογική (συναισθηματική) που, εκπορευόμενη από μια σεξουαλικότητα στην ευρύτερή της έννοια, χρωματίζει ασυνείδητα το κάθε ενέργημα, και την έκδηλη συνιστώσα (μιμική), που αποδίδει και οπτικά τη συναισθηματική διάθεση, που σ υνέχει το μήνυμα (ο. 102-9). Το κεφάλαιο επίσης περιέχει μίαν αποκα­ λυπτική και πολύ πειστική ανάλυση της προβλημα­ τικής της σχιζοφρενογόνου λεγάμενης μητέρας (ο.

110-19). Το τρίτο κεφάλαιο αυτού του μέρους αναφέρεται στο Βλέμμα και την Εφηβεία και στη βίωση της ύ­ παρξης από το συνειδητά πια έμφυλο σώμα. Ειδικό­ τερα αναλύεται ο ρόλος του Φ.Σ. που κατά τον σ υγ­ γραφέα έχει σαν στόχους από τη μια την «προστα­ σία» του Φ.Υ. από ένα ενδεχόμενα εχθρικό Βλέμμα, που θα επιχειρούσε να εισχωρήσει και να καταχρασθεί την ύπαρξη και από την άλλη, την «ενίσχυση του είναι σαν έμφυλης παρουσίας στο επίπεδο του φαίνεσθαι», έτσι που να σταθεί «άφοβα» σαν ορατό και σαν θεώμενο. Η διαδικασία αυτή αρχίζει για τον

Φ.Κ. από την πρώιμη βρεφική ηλικία με την παροχή μιας «αρχέγονης σεξουαλικότητας» μέσα από τα μηνύματα του φυλοποιού Βλέμματος της μητέρας, που όλο και παχύτερα επιχρίουν την ύπαρξη, που, ενώ σε μια πρωταρχική στιγμή ήταν οντικό μηδέν, τώρα πια, χάρη σ’ αυτό το σεξουαλικό επίχρισμα γί­ νεται όλο και περισσότερο ορατή, γίνεται δηλαδή είναι για το οντικό Βλέμμα του Άλλου. Η διαδικα­ σία αυτή κορυφώνεται πια στην Εφηβεία, όπου «οποιοδήποτε σημείο αναφοράς που εκφράζει την εγκοσμιοποίηση, πραγματώνεται σε σχέση με το φύ­ λο» και «διαμορφώνει τα χαρακτηριστικά της που δρομολογούν την είσοδο στον Άλλο». Σ’ αυτή την

(Ρενέ Μαγκρίτ)

περίοδο ο έφηβος γνωρίζει συνειδητά ότι αποτελεί αντικείμενο θέασης και ότι το Βλέμμα του Άλλου συγκεκριμενοποιείται πια μέσα από ένα κοινωνικό Βλέμμα που όμως δεν παύει να «τείνει να αλλοτριώ­ νει το είναι». Αυτό προκαλεί την κινητοποίηση μη­ χανισμών για τον «σχηματισμό ενός Προσώπου» με το οποίο ο έφηβος θα επιχειρήσει να τοποθετηθεί σαν ίσος προς ίσον έναντι του Άλλου (φάση Προσωποποιίας). Φυσικώ τω λόγω η πάλη αυτή συνεπά­ γεται αγωνία, που για τον Φ.Κ. υπερβαίνεται είτε με την «εννοιοποίηση» (ιδεολογικές πίστεις και διαθέ­ σεις, εκκεντρικότητα), είτε με την «ενεργοποίηση» (καταφυγή σε ενεργούς παραμυθίες), όπου μέσα τους ο έφηβος μπορεί και να παγιδευτεί (ο. 120-8). Καθώς «η βιολογική πραγματικότητα του σώμα­ τος είναι το υπόβαθρο όπου θα στηριχθεί η ψυ­ χολογική και η κοινωνική πραγματικότητα, το σώμα βρίσκεται στο επίκεντρο των ενασχολήσεων του ε­

22/χρονικά φήβου», έτσι που «όλη η ύπαρξη είναι σεξοποιημένη». Ζητούμενό της είναι... είτε να επιβληθεί στο βλέμμα του Άλλου, οπότε ακολουθείται η τακτική του εντόνου «φαίνεσθαι» («πολύ άντρας ή πολύ γυ­ ναίκα»), είτε να προστατεύσει ό,τι θεωρείται ευάλω­ το από το βλέμμα του Άλλου - τη σωματικότητα - , οπότε ακολουθείται η τακτική του «αφανούς». Αλλά και στη μία και στην άλλη περίπτωση προκύ­ πτει «πάλη ανάμεσα στην ναρκισσική λίμπιντο (που εξασφαλίζει και εφησυχάζει την ύπαρξη) και την αντικειμενοτρόπο (που προωθεί στις αμυντικές προφυλακές τη σεξουαλικότητα), πάλη πολλές φο­ ρές αμφίρροπη που δεν ξέρει κανείς πού θα καταλήξει. Βέβαια, στην καλύτερη περίπτωση ο έφηβος κατορθώνει απρόσκοπτα να συνθέσει το πρόσωπό του κι έτσι να γίνει «αυτόνομος όντας συνδεδεμένος με τους άλλους». Αλλά συχνά συμβαίνει σε άτο­ μα επιρρεπή κι αυτό διαδραματίζεται μέσα από ό,τι κοινά αποκαλούμε «κρίσεις της εφηβείας». Σε μια τέτοια ψυχολογική περιπέτεια ο Φ.Κ. διακρίνει την «καλοήθη παροδική αποπροσωποποίηση» και την «δυσμορφο-φοβία (ΔΜΦ)» (προπέτασμα της κρυφής αγωνίας γύρω από τον ανδρισμό ή τη σωματική α­ κεραιότητα) που αμφότερες, φυσικά, ανάγονται στη διαδικασία της προσωποποίησης που όταν δεν μπορεί να δομηθεί, «αφήνει δρόμο προς αυτό» που ο Φ.Κ. ονομάζει «Αποπρόσωπο... που οριοθετεί το πέρασμα στη σχιζοφρενική, υπαρξιακή καταστρο­ φή» (ο. 140-5). Το τρίτο μέρος του βιβλίου πραγματεύεται ακρι­ βώς την αποδόμηση του προσώπου στη σχιζοφρέ­ νεια. Μέγας εδώ, όπως αναλύεται ιδιαίτερα στο πρώτο κεφάλαιο, είναι ο ρόλος του φορέα-σεξουαλικότητα(Φ.Σ.), όπου ο συγγραφέας προϋποθέτει έ­ να «σεξουαλικό κεφάλαιο», όπως,αποκαλεί την ικα­ νότητα ευελιξίας και επδεξιότη ■* , του Φ.Σ. και ένα «βαθμό στερεότητας» κάθε ναρκισσικής επένδυ­ σης, που συναρτάται άμεσα με τη «σταθερά της σεξοποίησης» (ανδρισμού ή θηλυκότητας) που απηχεί την ικανοποιητική αμυντική ικανότητα του Φ.Σ. (ό­ που κεντρική θέση αυτής της πραγματικότητας κα­ ταλαμβάνουν τα σεξουαλικά όργανα) και που, κατά τον Φ.Κ., αφαιρεί από τα πράγματα την αποξενωτική τους διάσταση, γεγονός που τα καθιστά λιγότε­ ρο αγχογόνα· εξ ού και ερωτοποίηση των σχέσεων είναι για την ίδια την ύπαρξη προστατευτική (ο.

151-167). Γι’ αυτό και η «αδυναμία εκπλήρωσης του προστατευτικού ρόλου του Φ.Σ., που επιτρέπει στο εχθρικό Βλέμμα του Άλλου να εισδύσει στον Φ.Υ.» διακινεί την ψυχοπαθολογία όλων των γνωστών μας ψυχικών καταστάσεων και νόσων. Στο κεφάλαιο αυτό παρακολουθείται η φάση της αποσεξοποίησης, όπως αποκαλείται από τον συγ­ γραφέα μια παθολογική, βέβαια, αμυντική ψυχολο­ γική διαδικασία, που αναπτύσσεται στη βάση της λογικής που ακολουθεί: «Εάν το Βλέμμα του Άλλου σημαδεύει την επιφάνεια, το φύλο»·, «τότε το πρώτο μέσο άμυνας θα ήταν να εξαφανιστεί αυτό που προ­ σελκύει το Βλέμμα». Με βάση αυτό το αξίωμα, ο Φ.Κ. θα προβεί σε ψυχοπαθολογικές ερμηνείες,' που αν μερικές από αυτές έχουν τον χαρακτήρα ταυτολογικών μεταποιήσεων, εντρύτοις όλες ανά­ γονται σε μια ψυχοπαθολογική θεωρία πέρα για πέ­ ρα συνεπή. Η συμβολική ή πραγματική αυτή αποσε-

ξοποίηση στο κλινικό επίπεδο δηλώνεται ποικιλό­ μορφα με την άρνηση ή τροποποίηση της σεξουαλι­ κότητας, σε βαθμό ανάλογο με τη σοβαρότητα της ψυχολογικής κατάστασης ή νόσου (ο. 162-168). Η έμμεση άρνηση της σεξουαλικότητας π.χ. στην ψυ­ χογενή ανορεξία δηλώνεται σαν τάση εξαΰλωσης (ο. 189), ενώ η άμεση και ποσοτική άρνησή της γίνε­ ται πρόδηλη στην αλλαγή του φύλου ή στον αυτοευνουχισμό (ο. 190). Στις εφηβικές κρίσεις μια προ­ βληματική σεξουαλικότητα, εκτός από τις κοινές εκδηλώσεις μιας άμεσης αποσεξοποίησης, (ανε­ παρκή αφροδισιασμό με τις ρομαντικές και πλατω­ νικές - ονειροπολήσεις, ασκητισμό, υπερβολικό αυ­ νανισμό) δηλώνεται και έμμεσα με σωματικά συμ­ πτώματα ή με τη δημιουργία εσωτερικής ζωής, την υπεραπασχόληση με την τέχνη ή τη θρησκεία, κ.λπ. Στις νευρώσεις «η αδυναμία εκπλήρωσης του προ­ στατευτικού ρόλου του Φ.Σ.» βιώνεται κατά βάση σαν υπαρξιακή δυσφορία του Φ.Υ...., χωρίς να απο­ κλείεται φυσικά η «αγωνία για το φόβο μιας ενδε­ χόμενης κατάρρευσής του» (ο. 174-175). 'οσον αφο­ ρά δε την ομοφυλοφιλία, η ερμηνεία της εμπίπτει στα γνωστά ψυχαναλυτικά πλαίσια, όπου η «έννοια του αντίθετου (φύλου) βιώνεται σαν επικίνδυνη», ε­ πειδή θεωρείται ότι «υπερβαίνει τις δυνατότητες ε­ νός εύθραυστου υποκειμένου να βρει την υπόστα­ σή του μέσα στο Βλέμμα του αντιθέτου», όπου το υ­ ποκείμενο, κατοπτριζόμενο και «αναπεμπόμενο σαν εύθραυστο, κινδυνεύει να χάσει τον εαυτό του και έτσι στρέφεται προς την κατεύθυνση του ομο­ φύλου» (σ. 194). Και, τέλος, στις ψυχώσεις οι αμυ­ ντικοί αυτοί τρόποι της αποσεξοποίησης «προσθέ­ τουν άλγος στον Φ.Υ. που προτιμά να απαλλαγεί τε­ λείως απ’ αυτούς» με τη λογική του «αν περνάω α­ παρατήρητος θα είμαι εκτός κινδύνου». Έτσι, σ’ έ­ ναν ψυχωσικό δεν απομένει παρά «μπροστά στον κίνδυνο της υπαρξιακής καταστροφής να εμφανισθεί σαν αφανισμένος, ως μη φαίνεσθαι» (σ. 160-180). το τελευταίο κεφάλαιο του βιβλίου αναλύεται ένας βαθύτερος αμυντικός μηχανισμός του Φ.Υ. που σε μια πρώτη περίοδο εκφράζεται με αρ­ νητικές, όπως ορίζονται από τον συγγραφέα, εκδη­ λώσεις (την προϊούσα διαδικασία της εκμηδένισης και τη στιγμή του μηδενός) και σε μιαν επακόλουθη θετική περίοδο, όπου η ύπαρξη επανεμφανίζεται (με παραλήρημα). Στην αρνητική αυτή περίοδο ο σχιζο­ φρενής μετά τη φάση της αποσεξοποίησης διαθέτει μόνο έναν απογυμνωμένο εαυτό, που τον παραγε­ μίζει με τις αμυντικές εκδηλώσεις της «Αφάνισης του υποκειμένου», άμυνες που «κρατούν το Βλέμμα του Άλλου σε ακίνδυνη απόσταση», αλλά που καθε­ μιά τους κατατρώγει ένα κομμάτι από το Εγώ του (σ. 202-204). Η άμυνα της Αφάνισης για την οποία ο συγγρα­ φέας αφιερώνει το τρίτο τμήμα αυτού του κεφα­ λαίου (σ. 245-254) δεν είναι άλλο τι από τον παναν­ θρώπινο εκείνο μηχανισμό που μπαίνει «μπροστά σε κίνδυνο ή σε απελπιστική κατάσταση, όπου ο άν­ θρωπος προτιμά να δώσει τέλος στη ζωή του για ν’ αποφύγει το μαρτύριο του πόνου ή να πέσει στα χέ­ ρια του εχθρού», μια συμπεριφορά που έχει περά­ σει σαν αρχετυπική σε κάποιους μύθους όπου, ό­ πω ς σημειώνει και ο σ υγγραφέας, την κρίσιμη στιγ-

Σ

χρονικα/23 μήοιήρω ες - Ηρακλής, Ιφιγένεια, Ισαάκ - εξαφα­ νίζονται, για να διαδηλωθεί πω ς «η επιθυμία για ε­ ξαφάνιση είναι τόσο παλαιό στον άνθρωπο όσο και η επιθυμία του να πετάξει». Σαν «κανονικούς» δε τρόπους της Αφάνισης ο Φ.Κ. καταγράφει την εξα­ φάνιση μέσα στην επαγγελματική ταυτότητα, σε μια στολή, στο «τι κανείς το παίζει», στη φήμη - κα­ λή μα και κακή, δεν έχει σημασία - σε μια διάταξη του σώματος όπως το μακιγιάζ και το μυώδες σώμα και, τέλος, σε μια συμπεριφορά που μπορεί και να καθορίζετάι από διάφορα «μέσα», όπως οι τοξικές ουσίες, σε μια ιδεολογία, στη μεγιστοποίηση του σεξουαλικού ρόλου κ.λπ. Έτσι οι καθημερινές κοι­ νές μας παρουσίες - αλλιώς επονομαζόμενες υ­ παρξιακές παραμυθίες - μπορεί εδώ απλά να με­ τονομάζονται σε τρόπους της Αφάνισης για να βε­ βαιώσουν τον υπαρξιακό τους ρόλο, όχι μόνο σαν μέσα για την απαντοχή της υπαρξιακής μας αγω­ νίας καθεαυτής, αλλά και σαν αυτόματες άμυνες της ύπαρξης. Στον σχιζοφρενικό, για τον Φ.Κ., αυτή η εξαφανίζουσα - αφανίζουσα μεταμόρφωση «συντελείται κα­ τά επίπεδα» και συγκεκριμένα, σ ’ ένα πρώτο επίπε­ δο, εκφράζει μια δυνατότητα πειραματισμού, που πραγματοποιείται με παραγνώριση της πραγματι­ κότητας, είτε με αποχή από αυτήν, είτε με άρνηση τμήματός της κ.ά. παρόμοια σύνδρομα, όπως του σωσία, της μανιεριστικής αποστασιοποίησης κ.ά. Σε ένα δεύτερο επίπεδο, η μεταμόρφωση αφορά κά­ ποιο σωματικό βίωμα - εντύπωση, χωρίς άμεση ανα­ φορά στη σωματικότητα, όπως γίνεται με τις ιδέες μαγείας, υποκλοπής των σκέψεων, διώξεως κ.τ.τ. Και σ’ ένα τρίτο επίπεδο συντελείται «η πιο ριζική μεταμόρφωση που διακατέχει τη σωματικότητα», ό­ πως συμβαίνει με τα συμπτώματα διπλοπροσωπίας, διχασμού, διαμελισμού και, τέλος, εξαφάνισης του σώματος (ο. 204-207). Πρόκειται για ένα διαρκή αυτοακρωτηριασμό - «θυσία για τη σωτηρία του υπο­ λοίπου της ύπαρξης», «για να απομονωθεί ο Ά λ­

λος», που, όμως, μοιραία «διαρκώς αφήνεται να προελάσει» (= φαινόμενο διαμελισμού), ενώ το υ­ ποκείμενο υποδιαιρείται συνεχώς αναγκαζόμενο να βιωθεί σαν «μαθηματικό σημείο» και, τέλος, κά­ τω «από μια πανθεϊστικήν αντίληψή του φθάνει κα­ μία φορά έως τη διασπορά του στα αντικείμενα της πραγματικότητας» (ο. 208-212). Αναφερόμενος ο Φ.Κ. σε αυτήν την ανάγκη του αρρώστου να προχωρήσει στην επομένη και κατα­ στροφικότερη φάση, ώσπου μοιραία κάποια στιγμή «να αναζητήσει την επιβίωσή του μέσα (από την προοπτική προς) στο θάνατο», θέλει να διαφορο­ ποιήσει την αγωνία των σχιζοφρενών που, γ ι’ αυ­ τόν δεν είναι «η λανθάνουσα αγωνία για τον θάνα­ το, αλλά η αγωνία για το Μηδέν», που επιπλέον «ενισχύεται από την αγωνία του Εγώ» - και εννοεί­ ται φυσικά όσου ακεραίου Εγώ έχει από αυτήν την αγωνία απομείνει - «για τις προοιωνιζόμενες άμυ­ νες προσαρμογής στην κατάσταση που θα ακολου­ θήσει» και που την «προβιώνει» εξαιτίας της «σχιζοφρενικής προθετικότητας, που αποσκοπεί στο να μην μπει το υποκείμενο ολότελα στο Μηδέν» (σ.

221-224). Ό μω ς θα πρέπει να εκφράσουμε κάποιες επιφυλάξεις για την εμβέλεια αυτών των αμυνών και τη δυνατότητα του σχιζοφρενούς να τις χρησι­ μοποιεί πέρα από το παρόν του. Αναρωτιόμαστε, δηλαδή, πώ ς είναι δυνατόν ένα Εγώ που βρίσκεται σε μια φάση αποσυγκρότησης, (τέτοιας που δεν του επιτρέπει να υπερβεί την ύπαρξη και να αυτοκτονήσει) να είναι σε θέση να προβιώνει - αυτό πια κι αν απαιτεί συγκρότηση και μάλιστα διαρκείας - τις «προσεχείς φάσεις των αμυνών του» κι ακόμα πώς μπορεί να προνοεί και να ασκείται σ ’ αυτές και τις πιο χειρότερες για «να μην τις υποστεί επώδυνα αργότερα». Οι κλινικές εκδηλώσεις, βέβαια, δεν είναι παρά μεταφορικές, συμβολικές ή πραγματικές εκφρά­ σεις αυτών των αμυντικών - και αυτοθυσιαστικών - ενεργημάτων, που πραγματοποιεί ένα Εγώ που

Κυκλοφόρησε:

•ΙΩΤΗ ΤΡΙΑΝΤΑΦΥΛΛΟΥ

€

ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΕΠΟΧΗ

Κινημστογραφημένες πόλεις

Μι α κατάθεση εμπει­ ρίας και θεωρίας γύρω από τη συγγένεια της αρχιτεκτονικής με τον κινηματογράφο.

Στα βιβλιοπωλεία Σύγχρονη Εποχή τηλ. 36.40.713, 36.29.835 και ΣΕ ΟΛΑ ΤΑ ΒΙΒΛΙΟΠΩΛΕΙΑ

24/χρονικα όσο πάει και διαθέτει σαν μοναδική του δυνατότητα

τα αποδιοργανωτικά του φαινόμενα, αφού μόνο αυ­ τά παράγει. Η ερμηνεία όλων αυτών των φαινομέ­ νων, απόλυτα εύστοχη και ευρηματική, ακολουθεί (ο. 212-230) και απευθύνεται, φυσικά, στους ειδι­ κούς. Αλλά θεωρούμε σημαντικότερο να υπογραμ­ μίσουμε τις σκέψεις του συγγραφέα για την ψυχο­ θεραπευτική αντιμετώπιση του σχιζοφρενή, που παρεμβάλλονται στο κεφάλαιο αυτό (ο. 219-22) και που θα άξιζε ακόμα και να απομνημονευθούν σαν θεραπευτικοί κώδικες, που ποτέ δεν πρέπει να ξε­ χνάμε· και ιδιαίτερα εκείνες τις σπάνιες στιγμές που ο ίδιος ο ασθενής μας δίνει πρόσβαση, μιαν ώ­ ρα που ξαφνικά, πάνω από το-χαντάκι που εκείνος έσκαψε, ρίχνει μια γέφυρα για μας - τον Άλλο και κατά τύχη θεραπευτή του - για να μπούμε μέσα του πολύ διακριτικά, έστω και για πολύ λίγο, πριν αποσύρει τη γέφυρα ξανά και κλειστεί στο κάστρο του και πάλι. Το τελευταίο τμήμα του βιβλίου αναφέρεται στη θετική λεγάμενη περίοδο της φάσης της εκμηδένισης, την πιο εμφαντική, υπαρξιακή αντίδραση, δη­ λαδή το παραλήρημα, που για τον Φ.Κ., «επιβάλλει σαν μόνη δυνατότητα του είναι για το (δεδομένο) ά­ τομο την έξοδό του από την ανυπαρξιακή εμπειρία του Μηδενός». Στη φάση αυτή ο σχιζοφρενής, μετά την «οπισθοδρόμησή του», «προσπαθεί να ξαναβρεί μια πραγματικότητα», δική του φυσικά, όπου «ακό­ μα και η καταδίωξη είναι προτιμότερη από την αποπροσωποποίηση ή από έναν κόσμο άδειο εντελώς από διαπροσωπικές σχέσεις». Τη βίωση δε αυτής της νέας πραγματικότητάς του την οφείλει στην αποπροσωποποίηση που ήδη τον κατέχει. Ό σον α­ φορά δε τις παραληρηματικές ιδέες, αυτές «εκφρά­ ζονται στη βάση της πάλης με τον Άλλο, κυρίως με τα θέματα της καταδίωξης και του μεγαλείου», που προκύπτουν από την αμφίδρομη προσπάθεια επιβο­ λής Άλλου και Υποκειμένου και που στο παραλήρη­ μα χρίζονται ο μεν σαν διώκτης, αλλά χειραγωγού­ μενος, ο δε σαν ισχυρός, που ισχυρότερός του δεν υπάρχει. Αλλά, ενώ από αυτήν την πάλη, ο Φ.Υ. καταστρέφεται, «προτιμά να εκμηδενιστεί ενόσω ακό­ μη βρίσκεται στην κατάσταση του Είναι», - ενός αλλόκοτου Είναι πια - γιατί «σκοπός του δεν είναι να αποφύγει τον Άλλο εκμηδενιζόμενος, αλλά (εκμηδενιζόμενος) να τον εξουδετερώσει». Και εδώ υ­ πάρχει μία κραυγαλέα ανορθολογική αντίφαση, της ταυτόχρονης παρουσίας ενός Είναι και του Μη­ δενός. Εκτός και αν με αυτήν την ακρισία σκοπεύε­ ται να δηλωθεί ο ίδιος ο παραλογισμός της τρέλας. Ο συγγραφέας όμως δεν βλέπει έτσι αυτήν την α­ ντίφαση. Καθόλου μάλιστα δεν την αγνοεί, απλώς προτιμά να τη συνειδητοποιήσει στο αμέσως παρα­ κάτω και κρισιμότερο βήμα του, όταν «το πρόβλημα που τίθεται είναι πως η μηδενισμένη ύπαρξη θα ξα­ ναβρεί την υπαρκτότητά της». Και ο υπαρξιστής Φ.Κ., για να το λύσει, χρησιμοποιεί τον ακρογω­ νιαίο λίθο της ψυχανάλυσης, τη λίμπιντο, που σε μια στιγμή της «βρίσκεται μετέωρη», πράγμα που συνεπάγεται «ένα εγώ που έχει τη δύναμη να επεν­ δύει»· κι αυτό βέβαια δεν μπορεί να συμβαίνει σε έ­ να Εγώ μηδενικό. Το αδιέξοδο αυτό ο Φ.Κ. θέλει να υπερβεί με υποθέσεις, που απλά θα μπορούσαν να συνοψισθούν στην έννοια ενός απομένοντος φορ­ τίου ύπαρξης, γνωστού σαν ενστίκτου της αυτοσυ­

ντήρησης, αφού το σώμα επιζεί («dum spiro spero»).' Αφού λοιπόν ο Άλλος έχει εξουδετερωθεί, ο σχιζο­ φρενής «αρχίζει τη διεργασία του σχηματισμού της πραγματικότητάς του επενδύοντας κατ’ αρχήν στον εαυτόν του» (ο. 260-266). Ιδού λοιπόν και ο πρω τογενής ναρκισσισμός, όπου Φ.Υ. και Φ.Σ. συ­ μπίπτουν στο αδιαχώριστο Ένα που δίνει εκκίνηση σε κάθε ύπαρξη, που είναι η μαγιά για μια καινού­ ρια αλλόκοτη πια σχέση με τον Άλλο, πάντα απα­ ραίτητο για τη βίωση της ύπαρξης, τον Άλλο, που «αν δεν υπάρχει, τον δημιουργώ για να βλέπομαι σ ’ Αυτόν» όπως πολύ χαρακτηριστικά έχει ήδη πει(σελ. 65) ο Φ.Κ.. Έτσι, στο κλινικό πια επίπεδο, ο νέος αυτός «παραληρηματικός άνθρωπος» «αναδυόμενος από την ανυπαρξία του, οπλισμένος με τη δύναμη που του παρέχουν οι άμυνές του, είναι πια κύριος της κατάστασης και κάτι περισσότερο θεός (Χριστός ή Ναπολέων ή μέγας εφευρέτης κ.λπ.). Πάνω στον ίδιο αυτόν κανόνα ερμηνεύεται αριστο­ τεχνικά και πειστικότατα όλο το φάσμα των εκδη­ λώσεων του σχιζοφρενούς, τόσον αυτών που παρα­ ληρηματικά «ελέγχει» (οντολογικών ενασχολήσε­ ων, απρόσφορης συμπεριφοράς, ασυναρτησίας, εκκεντρικότητας), όσο και των ανεξελέγκτων (κρίσε­ ων πανικού, διεγέρσεων, ακόμα και της ανοίας - ο.

267-271). Το ανθρώπινο Βλέμμα που ο Φ.Κ., ρίχνει στην αν­ θρώπινη ψυχή προκύπτει από τον ευρύτερο χώρο της υπαρξιστικής σκέψης, που από τη δεκαετία του ’50 και μετά καρποφόρησε στην ψυχοπαθολογία και την ψυχοθεραπευτική. Εδώ ο Φ.Κ. τη σκέψη του περισσότερο εστιάζει σε μια σαρτρική αντίληψη, αν και οι λακανικές επιρροές είναι αρκετά επίσης φα­ νερές, αλλά βασικά τείνει σε μια ψυχοπαθολογία αυθεντική. Η απόπειρά του αποβαίνει εντυπωσιακά επιτυχής, ιδιαίτερα αν ληφθεί υπόψη η συγγραφή της σε μια πρώιμη επιστημονική ηλικία. Ειδική γνώ ­ ση, κλινική εμπειρία και παρατήρηση, όντως, προ­ κύπτουν από το βιβλίο αυτό. Αλλά έχουμε κάποιες επιφυλάξεις για τη φιλολογική του σύνθεση και γ ε ­ νικά για τη γραφή του. Το βιβλίο βέβαια είναι διεισ­ δυτικότατο, όπως άλλωστε το θέμα το καλεί, αλλ’ αυτό δεν σημαίνει ότι τελικά θα έπρεπε να είναι και τόσο δύσληπτο. Σ’ αυτές τις διεισδύσεις εύκολα χά­ νεται κανείς, ιδιαίτερα όταν κατευθύνονται προς τις φιλοσοφικές τους προεκτάσεις ή όταν εκτρέπονται από την έλξη των ποιητικών εκφράσεων, που ο Φ.Κ. δεν θέλησε να θυσιάσει προς χάριν της στέρεης και άχαρης επιστημονικής γραφής. Αλλά ευτυχώς για τον αναγνώστη παρέχεται η πρόνοια των επεξηγηματικών υποσημειώσεων και των αποσταγμένων παραθεμάτων άλλων συγγραφέων που συχνά βοηθούν το κείμενο'άλλωστε γ ι’ αυτό ακρι­ βώς και τις καλεί ο συγγραφέας. Βασικά το βιβλίο εμφανίζεται κατά κύριο λόγο σαν φιλοσοφικό, έπει­ τα σαν λογοτεχνικό και «επ’ ευκαιρία» σαν επιστη­ μονικό (και πόσο μπορεί να είναι και τα τρία...), ενώ στην ουσία του είναι αποκλειστικά επιστημονικό. Αλλά τα επιστημονικά βιβλία είναι βραχύλογα, σα­ φή, αξιωματικά - οσάκις τους επιτρέπεται - πυ­ κνά διαρθρωμένα και αριθμητικά παραγραφοποιημένα· με άλλα λόγια τα επιστημονικά βιβλία είθισταινα ’ναι κατάξερα. Εδώ, λοιπόν, αυτή η άφθονη και συνεχής μίξη του ποιητικού, του στοχαστικού και του επιστημονικού λόγου δεν επιτρέπει να χα-

χρονικά 125 ρεί κανείς ολοκληρωτικά τη μια και μόνη γεύση. Κι από την άλλη, ένας γνωστός γαλλοπρεπής βερμπα­ λισμός χαλαρώνει τους αρμούς αυτών των δύσκο­ λων νοημάτων. Κι όπως συνήθως γίνεται στον βερ­ μπαλισμό, δίνεται και εδώ η δυνατότητα να αναπτυ­ χθεί μια χαρισματική εκφραστικότητα που αναμφι­ σβήτητα διαθέτει ο συγγραφέας, που βρίσκει πά­ ντα την επιτυχή και ανεπιτήδευτα καλλίλογη φρά­ ση που απόλυτα εξυπηρετεί αυτό το - βραδυπορούν έστω - ξετύλιγμα της σκέψης του. Αλλά οι αλληλοδιαπλεκόμενες παραπομπές μεταξύ των επιμέρους τμημάτων του βιβλίου, εγγυώνται τη συ­ νοχή όλου του κειμένου και, επιπλέον, μαρτυρούν την τεράστια επεξεργασία που το βιβλίο έχει υποστεί. Ο Φ.Κ. δένει πολύ καλά τη θεωρία του. Γι’ αυ­ τό και μόνο θα άξιζε και το ενδιαφέρον μας και την προσοχή μας και, κατανοούμενος σωστά, άνετα θα διεκδικούσε και την πλήρη στράτευσή μας στις α­ πόψεις του.

Όλα τά βιβλία

ΤΟΤ ΗΛΙΑ ΠΕΤΡ0Π0ΤΛ0Τ άπό τήν Νεφέλη Φ Φ Φ

Κυκλοφορούν

ΠΑΝΤΕΛΗΣ ΚΡΑΝΙΔΙΩΤΗΣ ΕΓΧΕΙΡΙΔΙΟ Ν ΤΟΤ ΚΑΛΟ Ϊ ΚΛΕΦΤΗ (ΣΕ ΝΕΑ ΕΚΔΟΣΗ) Σημειώσεις 1. Ο όρος «αποπροσωιιοποίηση» καθιερώθηκε σαν σύν­ δρομο, σαν άθροισμα, δηλαδή, συμπτωμάτων διαφόρων ψυχικών νόσων και ανάμεσα σ’ αυτές και της σχιζοφρέ­ νειας· κι έτσι χειρίστηκε το φαινόμενο ο Α.Ν. Ενώ στην εργασία του Φ.Κ. ο όρος μετατοπίζεται από τα φαινόμε­ να στους μηχανισμούς kc. χρησιμοποιείται ειδικά και α­ ποκλειστικά σαν βασική αμυντική διαδικασία, δηλωτική της σχιζοφρενικής αποδόμησης και συμπτωματο­ λογίας.

2. Γιώργος Χειμωνάς: «Σημειώσεις για την τραγωδία» Περιοδ. «Η λέξη», Γενάρης ’90, αρ. τευχ. 91, σελ. 24.

3. Ζ. Μπωφρέ: Εισαγωγή στις φιλοσοφίες της ύπαρξης. Από τον Κίργκεγκωρ στον Χάιντεγκερ. Μετ. Ιουλίας Τσιακίρη. εκδ. Αναγνωστίδη, χ.χ.

4. Νομίζουμε ακρογωνιαία τη συμβολή του Κ. Παπαγιώργη στην κατανόηση του Χάιντεγκερ, από την οποία εδώ δανειζόμαστε τους όρους και υιοθετούμε τη διάκρισή του για τα επίπεδα της ύπαρξης, το οντολογικό (εξωχρονικό - μεταφυσικό) από τη μιά και το οντικό (ανθρω­ ποκεντρικό - βιωματικό) από την άλλη. (Η οντολογία του Μάρτιν Χάιντεγκερ. Εκδ. Νεφέλη, Αθήνα, 1983, σελ.

216).

5. Ζ. Μπωφρέ, αυτόθι, σελ. 12.

6. Αντιλαμβάν ,ται κανείς τον απόηχο της σκέψης του Derida για την απουσία της αυτόνομης ύπαρξης και την εικονικότητα του σημείου, παρ’ όλο που ο Φ.Κ. καθόλου δεν αναφέρεται σ’ αυτόν, αλλά προφανώς αντανακλά τη γαλλική του σκέψη γενικά, που μέσα της περιλαμβάνε­ ται και το στίγμα του Derida.

7. Όλο το κείμενο του γνωστού έργου του A. Huxley: The doors of perception (1953) δεν είναι άλλο από την κατα­ γραφή αποπροσωποποιητικών βιωμάτων, εξαιτίας της παραισθησιογόνου ουσίας μεσκαλίνης, που ο συγγρα­ φέας εδοκίμασε αυτοπειραματιζόμενος και όπου συμπε­ ραίνει πως κάποιες τοξικές παραμυθίες είναι απαραίτη­ τες στον άνθρωπο και φυσικά «οι ολιγότερο επιβλαβείς».

8. Ιδιαίτερα ο Άλλος, συναντάται ήδη ως «έτερος» στον «Παρμενίδη» του Πλάτωνα. Δες σχετικές αναφορές σε σημειώσεις - παραπομπές του Φώτη Καλλία στα μετα­ φρασμένα από τον ίδιο: Μ. Merleau - Pondy: Προοίμιο στη φαινομενολογία της αντίληψης, Εκδ. Έρασμος 1977 και J. Lacan. Απαντήσεις Εκδ. Έρασμος, 1982.

9. Ε. Lemoine - Luccioni«7o στάδιο του καθρέπτη», Μεταφρ. Ε. Σκληρή και Π. Παπανικολάου, Τετράδια Ψυχια­ τρικής, τ. 19-20, Γεν.-Μαρ. 1988, σελ. 48.

ΠΤΩΜΑΤΑ, ΠΤΩΜΑΤΑ, ΠΤΩΜΑΤΑ... (Α' ΕΚΔΟΣΗ) ΚΑΛΙΑΡΝΤΑ ΤΗΣ ΦΥΛΑΚΗΣ ΠΟΙΗΜΑΤΑ ΔΩΔΕΚΑ ΤΡΑΓΟΥΔΑΚΙΑ ΑΠΟ ΤΗΝ ΠΑΛΑΤΙΝΗ ΑΝΘΟΛΟΓΙΑ

*Ετοιμάζονται ΤΟ ΜΠ0ΥΡΔΕΛ0 0 ΤΟΥΡΚΙΚΟΣ ΚΑΦΕΣ ΕΝ ΕΛΛΑΔΙ ΨΕΙΡΟΛΟΓΙΑ Ο Μ ΤΣΤΑΞ ΤΑ ΜΙΚΡΑ ΡΕΜΠΕΤΙΚΑ ΕΛΛΗΝΙΚΕΣ ΣΙΔ Ε Ρ ΙΕ Σ ΙΩΑΝΝΟΥ ΑΠΟΚΑΛΤΥΙΣ ΜΥΘΟΛΟΓΙΑ ΤΟΥ ΒΕΡΟΛΙΝΟΥ ΤΟ ΑΓΙΟ ΧΑΣΙΣΑΚΙ

ΝΕΦΕΛΗ Μαυρομιχάλη 9, ’Αθήνα, Τηλ. 360.77.44

26/χρονικα

Ευρυκλής ο Αθηναίος Έ ν α ς Ε λβ ετό ς κα θ η γη τ ή ς τη ς φ ιλο σ ο φ ία ς α φ η γείται την Α θ ή να του Π ερ ικ λή Αθήνα 429 π.Χ., τρίτο έτος του Πελοποννησιακού πολέμου. Μέσα στην πολιορκημένη από το σπαρτιατικό στρατό πόλη ξεσπά ο φ οβερός λ ο ιμ ό ς που θα αποδεκατίσει τους Αθηναίους. Ανάμεσα σε αυτούς που προσβάλλονται από τη θανάσιμη αρρώστια ένας άσημος γλύπτης, ο Ευρυκλής, αδερφός του φιλό­ σοφου Σωκράτη. ατάκοιτος, μη μπορώντας να κλείσει μάτι από τους πόνους, ο Ευρυκλής προϋπαντεί τη μέρα που ξημερώνει και που διαισθάνεται ότι θα είναι η τελευταία της ζωής του. Το φαρμάκι στάζει στην ψυχή του για τον πρόω­ ρο χαμό του - ούτε σαράντα χρονώ καλά-καλά δεν είναι ακόμα. «Κι όμως, εγώ το φρόντισα τούτο το κορμί που σήμερα ξεδιάντροπα με προδίδει», μονο­ λογεί με πίκρα. Μα τι να πει και γι’ αυτό το όνομά του - Ευρυκλής - που τάχα του προανάγγειλε δό­ ξα πλατιά! Η ζωή του τελειώνει πριν της ώρας της και τίποτα πες δεν πρόλαβε να κάνει. Τα σύνεργα της τέχνης του μοιάζουν να τον καλούν απ’ τη γω ­ νιά όπου είναι αφημένα, όμως ξέρει καλά πω ς ποτέ πια δε θα τα ξανακρατήσει στα χέρια του. Ξέρει πω ς δεν έχει ελπίδα να γλιτώσει. Κι όμως η καρδιά του αρνείται να υποταχτεί στο αναπόφευ­ κτο· αποστρέφει το βλέμμα με αποτροπιασμό από τη σκοτεινή άβυσσο που τη νιώθει να τον καλεί, ο­ λοένα και πιο έντονα, ολοένα και πιο επίμονα. Η α­ γωνία μέσα του γιγαντώνει και τον πνίγει και η σκέ­ ψη του μην έχοντας πού αλλού να πιαστεί στρέφε­ ται στα περασμένα. Δεν είναι βέβαια ο μόνος που χάνεται. Ο πρώ τος ανάμεσα στους Αθηναίους, ο Περικλής, είναι κιό­ λας νεκρός, και μέσα στην πόλη τα πτώματα κείτονται άθαφτα σωροί. «Πού είσαι, Αντιγόνη, αδελφή Αντιγόνη;» μονολογεί. «Η ηθική εξαχρείωση που ο φόβος προκαλεί είναι χειρότερη κι από αυτόν το θάνατο». Οι θύμησες κατακλύζουν το μυαλό του. Θυμάται τις μέρες της προπολεμικής Αθήνας, μέρες δη­ μιουργικού οργασμού και ευφορίας. Βλέπει ξανά μπροστά του το λιμάνι του Πειραιά σαν έφτανε το πλοίο με τα μάρμαρα που είχε παραγγείλει ο Μνησικλής για την ανέγερση των Προπυλαίων. Και τι χαρά, τι περηφάνεια ήταν εκείνη σαν εγκαινίασαν το μεγαλόπρεπο μνημείο - έστω και στην ατελή μορφή του - κατά τη γιορτή των Παναθηναίων! (ο Ευρυκλής είχε ο ίδιος εργαστεί στην κατασκευή του). Ό λο ς ο κόσμος ήταν μαζεμένος εκεί, και οι φί­

Κ

λοι του βέβαια, κι αυτοί δεν έλειπαν: ο Σόφιλος, ο Πολέμαρχος, ο Αλκιβιάδης, ο Ζάρξαρ από την Καρχηδόνα... οι φίλοι του... Πόσο μακρινά φαντάζουν ό­ λα τούτα- οι παθιασμένες συζητήσεις για την πολι­ τική κατάσταση, για τη στάση που θα ’πρεπε να κρατήσει η πολιτεία απέναντι στη Σπάρτη· μα κι οι περίπατοι, τα γλέντια τους στα καταγώγια του Πει­ ραιά και της Αθήνας. Α, τι χρόνια αξέχαστα μα την αλήθεια! Και πόσα άλλα ακόμα: η σύναξη των σοφι­ στών στο σπίτι του Ιππόνικου σαν είχε έρθει στην Αθήνα ο πρώ τος μεταξύ των σοφιστών, ο Πρωταγό­ ρας- και - αυτή προπάντων - η παράσταση της Αντιγόνης του Σοφοκλή κατά τη γιορτή των Μεγά­ λων Διονυσίων. Δεν ήταν όμως κι όλα ειδυλλιακά στην Αθήνα στα χρόνια εκείνα της ειρήνης. Πώς δα να ξεχάσει την άμετρη πίκρα που ένιωσε όταν οι δικαστές καταδί­ κασαν τον αγαπημένο του δάσκαλο, τον Αναξαγό­ ρα; Και τι να πει για την καταδίκη του Φειδία; Εξόρι­ στος και ο μεγάλος καλλιτέχνης. Πάντα η μεγαλοφυία και η αρετή γεννούσαν το φθόνο. Μήπως κι αυτόν τον Περικλή έπαψαν ποτέ να τον κατηγο­ ρούν; Και σαν πέρασαν από δίκη τη γυναίκα του την Ασπασία μήπως στην ουσία αυτόν δε γύρευαν να βλάψουν; Μες στο μυαλό του αρρώστου οι εικόνες διαδέ­ χονται η μια την άλλη. Θυμάται τότε που την ψυχή του γέμιζαν μαύρα προαισθήματα, σαν ένιωθε να πυκνώνουν απειλητικά τα σύννεφα του πολέμου. Θυμάται και την αγωνία του για τη ζωή του Περι­ κλή, όταν μαθεύτηκαν οι συνωμοσίες των Πυθαγο­ ρείων... Ύστερα πια ήταν ο πόλεμος, η εισβολή των Λακεδαιμονίων, η καταστροφή της Αττικής, οι πρώ­ τοι νεκροί, και τέλος η επιδημία, οι χιλιάδες τα θύ­ ματα, ο χαμός του αγαπημένου φίλου, του Σόφιλου... Ο ήλιος όμως πια βασίλεψε, το σκοτάδι απλώνε­ ται, μέσα στο σπίτι ανάβουν τα λυχνάρια. Ο νους του ετοιμοθάνατου θολώνει, οι σκέψεις του χάνουν τον ειρμό τους. Πάνω στο προσκέφαλό του στέκουν η γυναίκα του Μελανίππη και ο αδελφός του ο Σω­

χρονικα/27 κράτης. Αυτός ο τελευταίος, βλέποντας το θάνατο να κυριεύει το κορμί του αδελφού του, αρχίζει να μιλά. Τα λόγια του - βαθιά φιλοσοφημένα - χύ­ νονται βάλσαμο στη βασανισμένη ψυχή του αρρώ­ στου, που με τα δόντια βαστιέται ακόμα στη ζωή, και της χαρίζουν τη γαλήνη. Το θαύμα γίνεται: η πο­ λυπόθητη συμφιλίωση με το μοιραίο. Ο Ευρυκλής κλείνει τα μάτια του λυτρωμένος απ’ τη μέγγενη του φόβου.

υνάντησα τον Jean Romain στους διαδρόμους της 'Εκθεσης Βιβλίου στη Γενεύη. Λίγες μέρες πριν είχε φτάσει στη διεύθυνση της Ελληνικής Ε­ στίας στη Λωζάννη το βιβλίο του. Μόλις που είχα προλάβει να το ξεφυλλίσω. Μου είχε εξάψει ωστό­ σο την περιέργεια. Βιβλία για την αρχαία Ελλάδα και ειδικά για τον αιώνα του Περικλή πάμπολλα έ­ χουν βέβαια γραφτεί και γράφονται ακόμα: βιβλία ιστορικά, αρχαιολογικά, καλλιτεχνικά. Ένα μυθι­ στόρημα όμως!... Ρώτησα τον Jean Romain αν θα ή­ θελε να παρουσιάσω τον ίδιο και το βιβλίο του στο ελληνικό κοινό. Είδα τα μάτια του να λάμπουν από χαρά. Καθίσαμε να πιούμε έναν καφέ σε ένα από τα μπαρ της έκθεσης και πιάσαμε την κουβέντα. Τον ρώτησα πώ ς ένας καθηγητής της φιλοσο­ φίας σαν κι αυτόν είχε την ιδέα να γράψει για την Ελλάδα ως μυθιστοριογράφος. Μου απάντησε πω ς ήταν μια επιθυμία που είχε γεννηθεί μέσα του από καιρό. Γιατί δεν είναι μόνο ότι διδάσκει την ελληνι­ κή φιλοσοφία· την Ελλάδα έχει μάθει να την αγαπά και να ζει μαζί της από πάντα- από όταν, μικρό παιδί ακόμα, ο πατέρας του τού διηγούνταν την Ιλιάδα και του διάβαζε μάλιστα και στίχους από το πρωτό­ τυπο. Και η σχέση αυτή, η βαθιά συναισθηματική, δεν έπαψε να δυναμώνει και να εμπλουτίζεται, κα­ θώς τα χρόνια περνούσαν και η κλίση του τον έ­ σπρωχνε προς τις κλασικές σπουδές. Μετά από χρόνια μελέτης και κατόπι διδασκα­ λίας της ελληνικής παιδείας η συγγραφή του «Ευρυκλή του Αθηναίου» μοιάζει να έρχεται εντελώς φυσιολογικά. Πραγματικά, τι το πιο φυσικό για έ­ ναν «εραστή της Ελλάδας», όπως αρέσκεται να αυτοαποκαλείται ο Jean Romain, από το να θελήσει να δώσει ζωή στην εποχή εκείνη, που εδώ και δια­ κόσια και παραπάνω χρόνια δεν έχει πάψει να α­ σκεί την ακαταμάχητη γοητεία της πάνω στα πνεύ­ ματα των απανταχού ελληνιστών: ο λεγόμενος χρυ­ σός αιώνας, η εποχή του Περικλή. Για τον Jean Romain η μυθιστορηματοποίηση των χρόνων εκείνων της αθηναϊκής δόξας σήμαινε την πρόκληση να κατορθώσει να εμφυσήσει ζωή, να δώσει σάρκα και οστά στους Αθηναίους του 5ου αιώνα π.Χ., που είχε μάθει να τους γνω ρίζει μέσα α­ πό τη μελέτη των κειμένων, των πνευματικών και καλλιτεχνικών τους επιτευγμάτω ν να μπορέσει να φανταστεί τη ζωή τους, τις καθημερινές τους έ­ γνοιες, την ψυχολογία τους, τα προσωπικά τους ι­ δανικά, τις σκέψεις και τα συναισθήματά τους. Ή ­ ταν επίσης γ ι’ αυτόν η ευκαιρία να σκιαγραφήσει τις αγαπημένες μορφές των φιλοσόφων: το Σωκρά­ τη βέβαια πρώτον απ’ όλους - που ο αναγνώστης νιώθει τη διακριτική όσο και επίμονη παρουσία του σε κάθε σελίδα του βιβλίου (ο Ευρυκλής είναι ο υ­

Σ

ποθετικός αδελφός του) - μα και τον Πρωταγόρα, τον Ιππία, τον Πρόδικο, το Γοργία, τους Πυθαγο­ ρείους, που ο συγγραφ έας με κάποια παιγνιώδη διάθεση μας τους παρουσιάζει να συνωμοτούν ε­ νάντια στον Περικλή και την αθηναϊκή δημοκρατία. Η ιστορία του Ευρυκλή χρησίμεψε τέλος ως α­ φορμή στο σ υγγραφέα για να μιλήσει για την Ελλά­ δα που αγαπά: την Ελλάδα των μύθων του Ορφέα, του Οιδίποδα, της Αντιγόνης· την Ελλάδα του κα­ θάριου λόγου, της αρμονίας, αλλά και της βαθιάς συναίσθησης της τραγικότητας της ουσίας της αν­ θρώπινης ύπαρξης. Ο Jean Romain έγραψε τον «Ευρυκλή τον Αθη­ ναίο» μέσα σε τρία χρόνια, δουλεύοντας τέσσερις ώρες κάθε μέρα. «Τρία χρόνια υπέροχα» μου εξομο­ λογείται, που ζούσε εκεί, στην Αθήνα του Περικλή, σαν Αθηναίος ανάμεσα στους άλλους Αθηναίους. Κάθε μέρα, σαν τέλειωνε το γράψιμο και κινούσε να πάει να διδάξει, χρειαζόταν, λέει, κάμποση ώρα ώ­ σπου να ξανασυνηθίσει στα αυτοκίνητα και στις ει­ κόνες της σύγχρονης ζωής. Χρειάστηκε εξάλλου να καταβάλει προσπάθεια για να βάλει ένα τέρμα σ’ αυτή την εμπειρία και να αποχωριστεί από το βασι­ κό του ήρωα, τον Ευρυκλή. Τίτλος βιβλίου: E u ry c le s d'A th e n e s Συγγραφ έας: Je a n Rom ain Ε κ δ όσ εις: L ’A ire, Lau san n e Jean Romain: Eurycles d'Athenes, L'Aire Lausanne.

Ο ΡΕΣΤΗ Σ ΗΛΙΑΝΟΣ

ΚΥΚΛΟΦΟΡΕΙ από τις ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΗΡΙΔΑΝΟΣ ΦΩΤΗΣ ΚΑΓΓΕΛΑΡΙΙΣ

Ο ερω τώ ν

(αποσπάσματα)

Ε κδόσεις Η ριδανος

Μόλις κυκλοφόρησε FRANCESCO

PETRARCA

ΠΕΤΡΑΡΧΗ

ΕΙΚΟΣΙΠΕΝΤΕ

ΣΟΝΕΤΤΑ

Κ Α Ι Δ ΪΟ ΤΡΑΓΟ ΥΔΙΑ

ΕΙΣΑΓΩΓΗ, ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ, ΣΧΟΛΙΑ

ΚΑΤΕΡΙΝΑ ΓΛΤΚΟΦΡΤΔΗ ΙΤΑΛΙΚΟ

ΚΕΙΜΕΝΟ

Από τις εκδόσεις Γκοβόστη Ζ ω ο δ ό χο υ Π η γ ή ς 21 - Τ ηλ. 36.15.433

Θεολογία Οι κοσμογονικές αλλαγές των τελευταίων ετών με τις βαθιές τομές που χάρα­ ξαν σε πολλές κοινωνίες, όπου όμως το θρησκευτικό συναίσθημα οδήγησε σε επικίνδυνους φανατισμούς, προβάλλουν το ερώτημα: Ποιος μπορεί να είναι ο ρόλος της Θεολογίας, σήμερα, στις εξελίξεις και στην ανάπτυξη μιας σύγχρο­ νης κοινωνίας υπό το πρίσμα της θρησκευτικής συνείδησης ενός έκαστου λαού; Στην ελληνική περίπτωση, όπου η επιστήμη της Θεολογίας συνδέεται άμεσα με την ορθοδοξία και κατά συνέπεια με την εθνική μας ιστορία, δεν είχαμε ποτέ εκρήξεις φανατισμού, αλλά μια ευθεία και ήρεμη πορεία στην αναζήτηση της α­ λήθειας. Η αναζήτηση αυτή καταγράφηκε και με τους αγώνες του λαού μας και με την παράλληλη συμπόρευση του γένους και της ορθοδοξίας. Αυτές τις ανη­ συχίες της πατερικής θεολογήσεως και του φιλοσοφικού στοχασμού σε συνά­ φεια με το μέλλον της Θεολογίας ως επιστήμης στην Ελλάδα, αλλά και με τη βοήθεια που αυτή καθεαυτή ως επιστήμη μπορεί να δώσει στην κοινωνία μας, ερευνώνται με τα δημοσιευόμενα στο αφιέρωμά μας μελετήματα. Δεν έχουμε την ψευδαίσθηση ότι προβάλλουμε όλο τον προβληματισμό που γεννά η εξέταση της Θεολογικής επιστήμης και της προσφοράς της σήμερα στην Ελλάδα, ωστόσο πιστεύουμε ότι δίνουμε σύγχρονους προβληματισμούς για το ρόλο και το δυναμισμό της, αλλά και την επίδραση που μπορεί ως επιστή­ μη να ασκήσει στην κοινωνία μας. Επιμέλεια αφιερώματος: Θανάσης Καραθανάσης Ευχαριστούμε

c. Γεράσιμο Ζώρα που βοήθησε στην ολοκλήρωση του αφιερώματος.

30/αφιερωμα

Νίκος Α. Ματσούκας

Το μέλλον της θεολογίας ως ανθρωπιστικής επιστήμης Δύσβατο και αγκαθερό είναι το μονοπάτι που ο δ η γεί σε μια επιστημολογι­ κή θεώρηση της θεολογία ς ως ανθρωπιστικής επιστήμης. Και τούτο συμβαί­ νει, επειδή όποιος επ ιχειρ εί τούτο το έρ γο έχει να αντιμετωπίσει μύριες όσ ες συγκεχυμένες ιδ έες και προκαταλήψεις διανοουμένων, ιστορικές ασάφειες και παρανοήσεις, και τέλος μια ακαμψία ή δυσκαμψία της νοοτροπίας ουκ ολί­ γων σημερινών θεολόγων. Ω στόσο φρονώ ότι, αν χρησιμοποιήσει κα νείς το ξυράφι του Όκκαμ, εύκολα μ π ο ρ εί να παρακάμψει την πολυπλοκότητα του προβλήματος και να μπει σε μια φωτεινή απλότητα.

Κ

αι πρώ τα πρώ τα μια δειγματοληπτική πα­ ρουσίαση μερικών παρανοήσεων, και συνά­ μα μερικές διευκρινίσεις. Να σημειώσω εδώ ότι ο λόγος γίνεται κα ταρχήν για την πανεπιστημιακή ακαδημαϊκή θεολογία, χω ρίς ν ’ αποκλείεται και κάθε άλλη παρόμοια ενασχόληση που συντελείται έξω από τα επίσημα ακ αδημα ϊκά όρια. Α ­ κούω συχνά μερικούς σοβαρούς κα τά τα άλλα διανοουμένους να ισχυρίζονται ότι η θεολογία δεν μπορεί να ’ναι επιστήμη, μια και είναι ένας δογματισμός! Π ροφανώς οι επιστήμονες αυτοί δεν φρόντισαν να πληροφορηθούν ποιο είναι το γνω στικό αντικείμενο της θεολογικής έρευνας. Και ο δογματισμός ω ς στάση ζωής και νοοτρο­ πία είναι μια ιδεοληψία, απαραίτητα εξοπλισμέ­ νη με τάσεις και δύναμη εξουσιαστικής επιβο­ λής, που τη συναντάμε και σήμερα, ίσως με πε­ ρισσότερο εκλεπτυσμένο και τυραννικό τρόπο, στην ιδεολογία επιστημόνων, πολιτικώ ν, ηθικο­ λόγων, παιδαγωγών κ.ά. Ε ξάπ αντο ς δεν έχει κ α ­ μιά ιδιαίτερη σχέση με τη θεολογική επιστήμη. Ε­ ξάλλου ο τεχνικό ς όρος δογματική, που αφορά έ­

να κλάδο της θεολογίας, απολύτω ς καμιά σχέση δεν έχει με το δογματισμό, αλλά κυρίως με τη νο­ μική επιστήμη. Ά λ λ ο ι πάλι, ακραίοι στο έπα­ κρο, έχουν την εντύπωση ότι η θεολογία έχει ως επιστητό έρευνας τον ίδιο το Θεό και τους αγγέ­ λους (!), ή το υπερπέραν, και επομένως οι θεολό­ γοι είναι εφοδιασμένοι (ή νομίζουν πω ς είναι εφο­ διασμένοι) με αισθητή και νοητή σ κάλα, ώ στε να ελέγχουν το αντικείμενο της έρευνάς τους! Από την άλλη μεριά επώδυνες είναι οι δυσκαμψ ίες στο θεολογικό χώρο. Σ ’ ένα θεολογικό συνέδριο, λόγου χάρη, όπου συζητείται αν η θεολογία είναι επιστήμη, θα μπορούσε κανείς ν’ ακούσει τις πιο ξενίζουσες απόψεις. Α πό πανεπιστημιακούς θα άκουγε, λόγου χάρη, ότι η θεολογία δεν είναι επι­ στήμη ή ότι είναι «ομολογιακή» επιστήμη, πράγ­ μα που σημαίνει ότι «μέγα χάσ μα εστήρικται» μεταξύ ορθόδοξης και ρω μα ιοκαθολικής ή προτεσταντικής θεολογίας. (Ωστόσο κανείς α π ’ αυ­ τούς τους πανεπιστημιακούς δεν διανοείται να εγκαταλείψει την πανεπιστημιακή κοινότητα ή να σταματήσει να αποδέχεται ξένες υποτροφίες

αφιερωμα/31 και συμμετοχή άνευ όρων σε προτεσταντικά και ρωμαιοκαθολικά συνέδρια). Ε πίσης αρκετοί α­ κραιφνείς ορθόδοξοι, που θεωρούν ασυμβίβαστη κάθε σχέση της ορθόδοξης με τη δυτική θεολο­ γία, λίγο προβληματίζονται από το γεγονός ότι οι σ ημερινές ορθόδοξες σχολές στην Ελλάδα, από άποψη γνωστικού αντικειμένου - μόνο το γνω­ στικό αντικείμενο πρέπει να καθορίζει το περιε­ χόμενο μιας θεολογίας, αν είναι ορθόδοξη ή ρω­ μαιοκαθολική ή προτεσταντική - μόλις και με­ τά βίας είναι ορθόδοξες, ενώ και από την ίδια τη νοοτροπία μερικών θεολόγων επιστημόνων σε πολλά σημεία είναι ρωμαιοκαθολικίζουσες και προτεσταντίζουσες. Πολλές φορές μια διαφωνία ή δυσκαμψ ία ·σε μια διαλογική πορεία προέρχεται από την αμέλειά μας να διευκρινίσουμε τις έννοιες που χρησι­ μοποιούμε. Ό λ α τα αληθινά πράγματα είναι πο­ λύ απλά, αρκεί να μην τα εμπλέκουμε σε μια ά­ χρηστη πολυπλοκότητα. Κανείς δεν επιτρέπεται να κάνει λόγο για επιστήμη, αν δεν προϋποθέτει δυο βασικά πράγματα: α) ένα επιστητό έρευνας (φυσικό ή πολιτιστικό), και β) μια συγκεκριμένη ερευνητική μέθοδο. Το ορθότερο είναι μια επι­ στήμη να χαρακτηρίζεται από το επιστητό της, δηλαδή από το γνω στικό αντικείμενο. Γι’ αυτό κακή και καταχρηστική είναι η διάκριση των ε­ πιστημών σε πρα κτικ ές και θεωρητικές· όλες οι επιστήμες έχουν τη θεωρία και την πράξη, και οι ιδιαιτερότητές τους καθορίζονται από το γνω στι­ κό αντικείμενο έρευνας και από τις όποιες εφαρ­ μογές. Με άλλα λόγια αν δεν έχουμε μπροστά μας τα πράγματα και τη ζωή, δεν μπορούμε να κάνουμε λόγο για επιστήμη. Τα ίδια τα πράγμα­ τα και η ζωή δεν είναι επιστήμη. Η κυοφορία, λό­ γου χάρη, μιας ανθρώπινης ζωής στη γυναικεία μήτρα δεν είναι επιστήμη, ενώ γίνεται το γνω στι­ κό αντικείμενο ενός κλάδου της ιατρικής επιστή­ μης. Η διδασκαλία, το έργο και η ζωή κάποιων προφητών, οι ιστορικές κοινότητες με τους χαρι­ σματικούς φορείς τους δεν είναι επιστήμη, ενώ μπορούν να γίνουν επιστητό της θεολογικής επι­ στήμης. Η πίστη, ως στάση και τρόπος ζωής, ως υπαρξιακή αγωνία που αφήνει μύρια όσα πολιτι­ στικά μνημεία, εξάπαντος δεν αποτελεί επιστή­ μη, αλλά αυτή η ζωντανή εμπειρία της ζωής των πιστών, οι χαρισματικοί φορείς κα ι τα όποια μνημεία του αντίστοιχου πολιτισμού είναι γνω­ στικό αντικείμενο της θεολογικής επιστήμης. Ά κ ρ ω ς παράδοξη η τάση ουκ ολίγων να εντο­ πίζουν μια ιδιαιτερότητα μονάχα στη θεολογία σε σχέση με τις άλλες επιστήμες. Ό μ ω ς κάθε επι­ στήμη έχει την ιδιαιτερότητά της, που επιβάλλε­ ται από το γνω στικό αντικείμενό της και κυρίως από τις εφαρμογές και την αποστολή της στην κοινωνία. Και εδώ κάποιοι από τους αρχαίους μας προγόνους μας πρόλαβαν, και μας είπαν ότι η επιστήμη χω ρίς την αρετή και τη φιλοσοφία εί­

ναι πανουργία. Κανείς όμω ς δεν μπορεί να διανοηθεί ότι η αρετή είναι επιστήμη ή κά τι κατώ τε­ ρο από την επιστήμη, όπω ς το ίδιο συμβαίνει στην προκειμένη περίπτωση και με την πίστη. Μόνο ο θεολόγος λοιπόν οφείλει να έχει το ανά­ λογο ήθος, και δεν οφείλουν τίποτα, λόγου χάρη, ο νομικός και ο γιατρός; Ε ξάπαντος ιδιαιτερότη­ τες υπάρχουν, αλλά το όποιο ήθος και η όποια α­ ρετή δεν είναι επιστήμη. Β ι δυο Θ εολογικές Σχολές στην Ελλάδα, ό­ πω ς και σε άλλες ορθόδοξες χώρες, ιδρύθη­ καν κα τά τα πρότυπα των δυτικών πανεπιστη­ μίων. Ά λ λ ω σ τε όλοι οι θεσμοί και κυρίως η Π αι­ δεία στο τότε νεότευκτο κρατίδιο δεν ήταν τίπο­

Ο

τα άλλο παρά επιτυχείς ή κα κέκτυπες απομιμή­ σεις των α ντίστοιχων δυτικών. Οι δυο Ορθόδοξες Σ χολές και το μάθημα των θρησκευτικών απαρ­ χής και ακόμη ώ ς σήμερα είναι σφόδρα βεβαρη­ μένα από ανοφομοίωτη και κακέκτυπη επίδραση της δυτικής παράδοσης. Στην προκειμένη περίπτωση χρειάζεται μια ι­ στορική αναδρομή. Στη Δύση από τον 9ο αιώνα και εφεξής στις σχολές των μοναστηριών άρχισε να διαμορφώνεται ο λεγόμενος σχολαστικισμός, που έφτασε στην πλήρη ακμή του το 13ο αιώνα. Η φιλοσοφία με κύριο εξοπλισμό την αριστοτελι­ κή Λογική έγινε υπηρέτρια της θεολογίας. Τούτο

32/αφιερωμα σήμαινε ότι ένας άκ ρα το ς ορθολογισμός, με τις γενικές έννοιες (universalia) που είχαν ω ς αντι­ κρίσματα ιδεατά π ρά γμ ατα ή «ουσίες» μπορούσε σ υλλογισ τικός, σε σειρά συστημάτων, να επε­ ξεργάζεται με ερωτήσεις κα ι απαντήσεις όλα τα θέματα των ιερών κειμένων, και να ανάγεται στη θεογνωσία και τη γνώση των μυστηρίων του Χρι­ στιανισμού. Έ τ σ ι μπορούσαν να λυθούν όλα τα θεολογικά προβλήματα. Η παραδοχή των ουνιβερσαλίων σήμαινε ό τι ο νους, κατέχο ντας αυτές τις γενικές έννοιες με τα ιδεατά πράγματα, κρύ­ βει στη δική του δομή τις υψηλές αλήθειες· δεν χρειάζεται καμιά άλλη επιστημονική επικουρία παρά μονάχα τη διεξαγωγή μιας πολυδαίδαλης κα ι εξονυχιστικής συλλογιστικής πορείας. Το άκρω ς παράδοξο είναι ότι ο κοφτερός αυτός ορθο­ λογισμός, που ίσως αποτυπώνεται στα προτετα­ μένα τόξα της γοτθικής τέχνης του 13ου αιώνα, που επιχειρούν να τρυπήσουν τον ουρανό, σχεδόν καμιά σχέση δεν είχε με τις φυσικές επιστήμες, μια και ο Α ριστοτέλης, ω ς αδιαμφισβήτητη αυ­ θεντία, είχε λύσει όλα τα επιστημονικά προβλή­ ματα! Χάρη σε έρευνες εκλεκτώ ν ιστορικώ ν της επιστήμης (Η. Butterfield, C.C. Gillispie κ.ά.) σή­ μερα ξέρουμε ότι σ’ αυτόν το 17ο αιώνα ο Γαλι­ λαίος διώ χτηκε από δογματικούς αριστοτελι­ κούς, καθηγητές του Π ανεπιστημίου της Πάδοβας, και έπειτα αναμίχτηκε η Ιερά Εξέταση. Α λλά ο κοφτερός σ χολασ τικ ός ορθολογισμός κα ι τα περιώνυμα ουνιβερσάλια άρχισαν να σα­ ρώνονται από το 14ο αιώνα κιόλας μπροστά στην ασίγαστη ορμή των ονοματοκρατώ ν (ή νομιναλιστών όπω ς λέγονται) με το επίμονο επιστη­ μονικό σύνθημα ότι μονάχα ψιλά ονόματα κα τέ­ χουμε (nomina nuda tenemus), κα ι επομένως η έ­ ρευνα οφείλει να ’ναι εμπειρική, πάνω σ τα ίδια τα πράγματα. Α ργότερα, στα νεότερα χρόνια, από τη δυτική θεολογία του σχολαστικισμού δεν έμει­ ναν στη Δύση μήτε τα συντρίμμια της. Δεν ήταν δυνατό να γίνει σοβαρός λόγος για τη σχολαστι­ κή μέθοδο. Η δυτική θεολογία, ρωμαιοκαθολική και προτεσταντική, σύμφωνα με τις επιστημονι­ κές εξελίξεις της νέας εποχής, έγινε ιστορικοφιλολογική επιστήμη μέσα σ τα πανεπιστήμια, ακό­ μη καταρχήν και μέσα στα εκκλησ ιασ τικά σεμι­ νάρια. Τούτη την ιστορικοφιλολογική επιστήμη με κάποια επιχρίσματα ορθόδοξης χροιάς υιοθε­ τήσαμε στα πανεπιστήμια και σε άλλους ευρύτε­ ρους χώρους, όπου καλλιεργείται η θεολογία. Α πό την άλλη μεριά στο Βυζάντιο, στην κα θ’ ημάς Α νατολή, κανένας τέτοιος σχολαστικισμός δεν ευδοκίμησε μήτε υπήρχε στα βυζαντινά πανε­ πιστήμια επιστημονική θεολογία. Εδώ είναι απα­ ραίτητη μια συγκριτική αντιπαράθεση, χωρίς τούτο να σημαίνει λίθο αναθέματος εναντίον της Δύσης. Οφείλω ευθύς εξαρχής ένα βασικό ξεκαθάρισμα. Π αρ’ ημίν είναι γνω στές οι δυο πληγές: της άκριτης δυτικής εξάρτησης και της παρό­

μοιας αντιδυτικής πολεμικής, πράγμα που ση­ μαίνει εξάπαντος απώλεια ενμέρει ή εξολοκλήρου της πολιτιστικής ταυτότητας. Από την ίδρυ­ ση του ελλαδικού κρατιδίου ω ς σήμερα ακόμη ε­ πιβιώνει τούτη η διελκυστίνδα εξηρτημένων δυτι­ κόφιλων και integristes αντιδυτικών. Τούτη η διελκυστίνδα βολεύει πολύ θεωρητικά και πρ α­ κτικά, αφού απαλλάσσει τους πα ίκτες από κάθε δημιουργική ευθύνη, και στην προκειμένη περί­ πτωση μήτε ίχνος πρόθεσης δεν έχω να μπω σε τούτο το κω μικοτραγικό παιχνίδι της παραπάνω διελκυστίνδας. Επιπλέον τρομάζω με κά ποια λό­ για του Αλέξανδρου Παπαναστασίου, και φοβά­ μαι πω ς κα τά ένα μεγάλο μέρος ισχύουν και σή­ μερα: «Δεν έχει μόνο σοφούς κα ι ικανούς ανθρώ­ πους ο ελληνικός λαός, έχει και τάλαντα πλήθος και φαντασία και ηρωισμό κ α ι αυτοθυσία και κά­ ποτε ιδιοφυία, μα δεν έχει ακόμα δική του σκέ­ ψη». (Βλ. Γιώργος Θ εοτοκάς, Τ ε τ ρ ά δ ι α Η μ ε ρ ο ­ λ ο γ ί ο υ 1939-1953, βιβλιοπωλείον της «Εστίας», Αθήνα, σελ. 630). Σχεδόν άγνωστη έμεινε μια ρωμαλέα βυζαντι­ νή παράδοση στο χώρο της θεολογίας, και τούτο δυσκολεύει όχι μονάχα την καλλιέργεια και την απόδοση της θεολογίας μας, αλλά κα ι τη μελ­ λοντική της πορεία προξενώ ντας ακόμη και στη δυτική θεολογία, ρωμαιοκαθολική και προτε­ σταντική, δυσμενείς επιπτώσεις. Η αντιγραφή της δυτικής παράδοσης, μεταμορφωμένης στην προκειμένη περίπτωση σε ιστορικοφιλολογική ε­ πιστήμη κα τά το κλίμα της νεότερης εποχής, ό­ μως έτσι κι αλλιώς βεβαρημένης και με κάποιο αδιόρατο βρυκολάκιασμα του σχολαστικισμού, χαλκεύει δεινή τυραννία στα δικά μας θεολογικά γρ άμματα, και συνάμα δυσκολεύει τους ξένους θεολόγους π ολλές φορές να κατανοήσουν στη θε­ ολογία μας τι είναι δικό τους κα ι τι δικό μας. Και τούτο από άποψη καθαρά επιστημονική έχει σο­ βαρές δυσμενείς επιπτώσεις. Ό μ ω ς μια σωστή προσαρμογή της δικής μας παράδοσης στο νεότερο κλίμα θα είχε αποδώσει εξάπ αντος τους πιο εύχυμους καρπούς. Π οια εί­ ναι ωστόσο αυτή η ρωμαλέα βυζαντινή παράδο­ ση; Μπορούμε να την καταλάβουμε καθαρά και ξάστερα αν μελετήσουμε προσ εχτικά, με βάση τους πολιτισμούς Δύσης κα ι Α νατολής, την απη­ νή κι ανυποχώρητη σύγκρουση σχολαστικώ ν και ησυχαστών κα τά το 14ο αιώνα στο χώρο της βα­ σιλεύουσας και της συμβασιλεύουσας. Για τη σύγκρουση αυτή σπουδαίοι ιστορικοί λένε πα ρά­ ξενα πράγματα. Ό μ ω ς οφείλει κανείς να ξεκινή­ σει από τη διπλή μεθοδολογία των βυζαντινών πατέρω ν. Η θεολογία, που ποτέ στο Βυζάντιο δεν μ πήκε στα πανεπιστήμια, είχε δυο όψεις, ριζικά διαφορετικές και εντούτοις λειτουργικά δεμένες. Η πρώτη θεολογία δεν ήταν επιστήμη, αλλά η ί­ δια η ζωή του μυστηρίου της αποκάλυψ ης, η θεο­ γνωσία σε φω τοδοτικές θεοφάνειες, όπω ς τις

αφιερωμα/33 ζούσαν βέβαια οι χα ρισ ματικοί φορείς, οι άγιοι κα ι ο πιστός λαός, στη λειτουργία, στα μυστή­ ρια, στους κα ρπ ούς του «εμφιλόσοφου» βίου, που είναι η άσκηση κάθε μορφής, κα ι γενικ ά σε μια περιρρέουσα ατμόσφαιρα πνεύματος κα ι πο ­ λιτισμού. Τούτη η πείρα είναι η χαρισ ματική θεο­ λογία. Ω ς μορφή ζω ής δεν είναι επιστήμη, αλλά μια πρα γμ ατικότητα. Α πό την άλλη μεριά οι Βυ­ ζαντινοί ποτέ δεν αρνήθηκαν ότι τα συγκεκριμέ­ να τούτα εκδηλώ μ ατα της ζωής, τα κείμενα, η τέχνη και κάθε μνημείο είναι το επιστητό μιας ε­ πιστήμης και φιλοσοφίας. Έ τ σ ι υπήρχε επισ τη­ μονική κα ι φιλοσοφική ενασχόληση, αλλά πάνω στα κτισ τά αυτά δεδομένα, ενώ η ζωή του χαρί­ σματος, πά ντοτε προηγούμενη έμενε καθεαυτή ω ς απόδειξη ενός υψηλού γεγονότος, χω ρίς το ί­ διο να ’ναι επιστήμη. Τούτη η διπλή μεθοδολο­ γία, που οι ησ υχασ τές την καθόριζαν ω ς αποδει­ κτική οδό ζω ής και γνώ σης, κ α ι συνάμα και επι­ πλέον ω ς κοσμική γνώση μέσω της φιλοσοφίας συγκρούστηκε με την ενιαία και μονοσήμαντη διαλεκτική τω ν σ χολασ τικ ώ ν που δέχονταν ότι η θεογνωσία είναι κα ρπ ό ς μιας μέσω της φιλοσο­ φίας συλλογιστικής έρευνας τω ν ιερών κειμένων κα ι όλων τω ν κτιστώ ν δεδομένω ν. Α λλά η ιστο­ ρική εξέλιξη δικαίω σε τους βυζαντινούς πατέρες. Ο σ χολ ασ τικ ισμό ς με τα ουνιβερσάλιά του σ α­ ρώθηκε κάτω από τα πλήγματα της νεότερης επι­ στήμης κα ι φιλοσοφίας, ενώ το βυζαντινό πρότυ­ πο μπορεί να μείνει αλώβητο εις τον αιώ να. Στο Βυζάντιο λοιπόν δεν υιοθετήθηκε ποτέ η άποψη για τη φιλοσοφία ω ς υπηρέτρια της θεολογίας (theologiae ancilla) με τη μέθοδο τω ν σ χο λ α­ στικών. Τούτο όμω ς δεν σήμαινε ότι η επιστήμη κα ι η φιλοσοφία εξοβελίζονταν! Το εντελώ ς αντίθετο· έπαιζαν α π λώ ς το φυσικό τους ρόλο κα ι δεν μπο­ ρούσαν, όπω ς είναι αυτονόητα σωστό, να δη­ μιουργήσουν θεογνωσία κα ι πείρα ζωής· μπορού­ σαν εντούτοις με όλους τους τεχνικούς όρους να περιγράφουν τούτη τη θεογνωσία κα ι την πείρα. Ε πομένω ς είναι αφελής κα ι διασ κ εδ ασ τικό ς ο ι­ σχυρισμός ότι στην πα ραπάνω σύγκρουση οι «καθυστερημένοι» Βυζαντινοί δεν κα ταλά βα ινα ν τα αναγεννησιακά ρεύματα της Δύσης! (Για τα πα ραπάνω βλ. ενδιαφέρουσες απόψ εις Λίνου Μ πενάκη, Δ υ τ ι κ ο ε υ ρ ω π α ϊ κ ό π ν ε ύ μ α κ α ί Ε λ λ η ­ ν ι κ ή ’Ο ρ θ ο δ ο ξ ί α , Σύναξη 34, 1990, σελ. 31-41. G. Podskalsky, Theologie und Philosophic in Byzanz, Miinchen 1977, κυρίως σελ. 34-61). Κ αταλαβαίνει κα νείς εύκολα ότι η θεολογία της πα ράδοσ ης έφ τιαχνε πολιτισμό κα ι ήταν δε­ μένη στο περιρρέον κλίμα του τότε ελληνικού και ανατολικού πολιτισμού σε ρωμαλέα αφομοιωμέ­ νες κα ι δημιουργικές μορφές. Π αρόλο το θεοκεντρισμό μας εκπλήσ σει τούτη η θεολογία για τα ανθρώπινα κα ι ανθρω πιστικά της στοιχεία. («Νικώ μαι διά τόν πόθον, όν έχω πρ ό ς τόν άνθρω­

πον», λέει ο Ρω μ ανός ο Μ ελωδός· κα ι τούτο το αναφέρω εντελώ ς ενδεικτικά). Τα πά ντα γίνο­ νται για τον άνθρωπο κα ι την προκοπή του. Έ τ σ ι η ελλαδική θεολογία, όπω ς ακριβώ ς κα ι η θρη­ σκευτική αγωγή, υιοθετώντας τη δυτική θεολογία με τα σ υμπαρομαρτούντα, εύκολα εγκλω βίστηκε σ ’ ένα γνω στικό αντικείμενο, που λίγη σχέση έχει με το λ αϊκό πολιτισμό και τα ζω ντανά μνημεία της πα ράδοσ ής μας, ώστε από το ένα μέρος να γίνει α π λώ ς μια κ α τ’ απομίμηση, και κα κέκτυπη σε αρκετά σημεία, ιστορικοφιλολογική επισ τή­ μη, και από το άλλο να καλλιεργήσει μια νοοτρο­ πία εχθρική πρ ος τον πολιτισμό· επομένω ς δεν μπορεί να δώσει ωθήσεις - κι αυτές είναι οι ε­ φ αρμογές κάθε ανθρω πιστικής επισ τήμη ς - για την περαιτέρω δημιουργία νέων μορφών πολιτι­ σμού μέσα στο ποικιλόμορφο και πλουραλιστικό κλίμα τω ν ιδεώ ν και στάσεων ζω ής που κυριαρ­ χεί σήμερα. Το μάθημα των θρησκευτικών έγινε υπόθεση μιας ηθικολογίας κα ι ιδιω τικής θρη­ σ κείας (Privatreligion), ξεκομμένο από τα μνη­ μεία του πολιτισμού μας. (Έ ν α ς Κινέζος βουδδιστής σε μήνυμα για την ειρήνη χρησιμοποίησε λόγια του προφήτη Η σαία - από τα παραμύθια τω ν Εβραίων, όπω ς λένε μερικοί διανοούμενοι κα ι ε κπαιδευτικοί μας! - κα ι ένα ς Έ λ λ η να ς αρ­ κετά σπουδαγμένος, στη μονή Λατόμου της Θεσ­ σ αλονίκης, βλέπ οντας το αριστουργηματικό π α ­ λ αιοχρισ τιανικό ψηφιδωτό, το όραμα του Ιεζεκι­ ήλ, αγνοούσε ποιοι είναι αυτοί οι προφητές Ιεζε­ κιήλ και Α βακούμ, κα ι τι εστί προφητική όραση

34/αφιερωμα - επιστημονικά εννοώ!). Χ ωρίς να θέλω να γίνω «μάντις κα κώ ν», νομίζω ότι ο θεολογικός κό ­ σ μος οφείλει να προβληματιστεί hie et nunc, στην εποχή τω ν ραγδαίων αλλαγώ ν, πριν είναι πολύ αργά, κα ι να αναμορφώσει το μάθημα τω ν θρη­ σκευτικώ ν κα τά την παράδοσή μας, ώ στε να π α ­ ρ έχει τη γνώση της ισ τορικής μνήμης κα ι των μνημείων του ελληνορθόδοξου πολιτισμού, που καμιά απολύτω ς δεν έχει σχέση με το πρ ο π αγαν­ διστικό τέρας του «ελληνοχριστιανικού» πολιτι­ σμού, γέννημα της ω ς τώ ρα κ α κέκτυ πη ς θεολο­ γία ς μας. Ο ελληνορθόδοξος πολιτισμός είναι μια ζωντανή πρ α γμ ατικό τητα, όπου ρωμαλέα κα ι δημιουργικά αφομοιώθηκαν σε πρω τότυπη και αυτόνομη σύνθεση κυρίως ελληνικά κ α ι ανα­ τολ ικά στοιχεία, ενώ ο « ελληνοχριστιανικός» πολιτισμός, στη θεωρία κα ι στην πράξη, καθιε­ ρώθηκε σαν ένα κο μ πολόι ελληνικώ ν κα ι χρι­ στιανικώ ν αξιώ ν, κα τάλληλο για την πρ ο π αγάν­ δα μιας ιδεολογίας. Κ αιρός η θεολογία μας με το ανάλογο γνω στι­ κό αντικείμενο, ω ς ιστορικο-φιλολογική επισ τή­ μη, κα ι «με την ποικίλη δράσ ι τω ν στο χαστικώ ν προσαρμογώ ν» να επανέλθει στην παράδοση και στον πολιτισμό του παρελθόντος κα ι του πα ρό­ ντος. Τούτη η πρ οσ αρμοσ τικότητα τη ς θεολο­ γίας, ω ς ανθρω πιστικής επιστήμης, που εντοπί­ ζεται κα ι στην παράδοση, επιβάλλεται απ ό το ί­ διο το περιεχόμενο της ζω ής, η οποία εννοείται μ ονάχα στα όρια μιας διαχρονίας κα ι σ υγχρο­ νίας, μιας εξελιξιμότητας κα ι περαιτέρω δη­ μιουργικής πορείας. Κι όταν λέμε πολιτισμό θα μπορούσαμε να εννοήσουμε περίπου τα εξής: πώ ς σκεφ τόμασ τε σε πο λλές περιπτώ σεις, πώ ς χτίζουμε τις πόλεις κα ι τα σπίτια μας, πώ ς τρ α ­ γουδάμε, πώ ς χορεύουμε, πώ ς ζωγραφίζουμε, πώ ς,εννοούμε την πολιτική στη θεωρία κα ι στην πράξη, πώ ς λατρεύουμε το Θεό, κα ι εξάπ αντο ς κα ι άλλα. Ό λ α αυτά θα εκδηλώ νονται σήμερα στα όρια του λεγάμενου πλουραλισμού και της ε­ λευθερίας. Γ' έσω της ενεργού Π αιδείας (όχι κουλτού­ ρας!) με στενή κα ι ευρεία έννοια μπορούν να ευδοκιμήσουν κα ρπ ο ί της θεολογίας, ω ς αν­ θρ ω πιστικής επιστήμης, με τις εφαρμογές εκεί­ νες που συνεχίζουν τον πολιτισμό δυναμικά και δημιουργικά. Κάθε ανθρωπιστική επιστήμη έχει ω ς εφαρμογές όσες ωθήσεις δίνει για να κάνουν οι ταλαντούχοι κα ι προικισμένοι δημιουργοί έρ­ γα πολιτισμού. Σ χεδό ν όλοι μιλάνε για προσ αρ­ μογές· να κάνουμε κά τι νέο, να «συγχρονίσουμε» τα π α λαιό κείμενα με το δικό μας πνεύμα κ .τ.λ ., κ .τ.λ .. Ο μολογώ ότι δεν κα ταλαβαίνω τι εννοούν όλοι με τέτοιες επω δούς μήτε βλέπω τα σ ω στά ή μη σω στά ιστορικοφ ιλολογικά πορίσματα των

Μ

βιβλικών ερευνών να συντελούν σε μια προσ αρ­ μογή. Ό μ ω ς οι ερμηνείες τω ν βυζαντινών θεολό­ γων, ε ξάπ αντος κα ι τω ν δυτικών, που έδιναν στα ιερά κείμενα, δημιουργούσαν πολιτισμό, κα ι επο­ μένως έκαναν κά τι το νέο, όσο κ ι αν αυτό σε με­ ρικούς ξενίζει. Οφείλουμε να το πάρουμε απόφ α­ ση: χω ρίς πολιτισμό κα μιά προσαρμογή δεν γίνε­ ται. Στην προκειμένη περίπτωση για ένα τέτοιο έργο κ α ταρ χήν στα κα θ’ η μάς ε πιβάλλεται να ξεπεραστούν μερικές εγγενείς δυσκολίες, που αντι­ μετωπίζει η πραγμάτωση των παραπάνω στόχων. Ω ς πρ ος τη θεωρητική κατανόηση τω ν προ­ βλημάτων θα μπορούσε κανείς να επισημάνει τα εξής β ασικά σημεία: 1) Ε ξαιτίας ενός ηθικισμού κα ι πουριτανι­ σμού, τόσο στο χώ ρο της θεολογίας όσο κα ι της διανόησης, χω ρίς να ’ναι αμέτοχο κα ι κάποιο β ρυκολάκιασμα σ χολ ασ τικ ής νοοτροπία ς, δεν μπορεί να εκτιμηθεί σω στά η λειτουργική σχέση του ελληνορθόδοξου πολιτισμού κα ι της χαρι­ σματικ ής ε κκλ ησ ιασ τικής ζωής. Λίγοι, λόγου χάρη, καταλαβαίνουν ότι η ορθόδοξη άσκηση εί­ ναι συνάμα κα ι πηγή ενός πολιτισμού, που σήμε­ ρα, στον «πολιτισμό» της αρ π αγής κα ι της προ­ κλητικ ής σ πατάλης, είναι πολύτιμο κτήμα κάθε πα ιδευτικής ενέργειας. Δεν αρκούν τα εσχατολογικά οράματα της ανθρω πότητας, είτε βιβλικά είτε ουμανιστικά είναι- χω ρίς την άσκηση (οι οι­ κονομολόγοι τη λένε κα τά το δοκούν .λιτότητα για μερικές τάξεις!) ο άνθρω πος χάνει κάθε όρα­ μα του μέλλοντος κα ι μεταβάλλεται σε αρ πακτικό θηρίο του παρ όντος. Η σχολαστικίζουσα θεολογική σκέψη ίσ ω ς δεν μπορεί να συλλάβει τέ­ τοιες απόψεις, όμω ς πιστεύω ότι ένα μεγάλο μέ­ ρος της >εοελληνικής κα λλ ιτεχνικής δημιουρ­ γίας τις έχει αποθανατίσ ει στα διάφορα έργα. Ο Καβάφης, λόγου χάρη, στο ποίημά του Σ υ μ ε ώ ν μ α ς παρουσιάζει την άσκηση ω ς μορφή πολιτι­ σμού. Ο Ν. Κ αζαντζάκης απ αντώ ντας σ ’ ένα φ λεγματικό κα ι π ρ α κτικ ό Ά γ γ λ ο καθηγητή, που τον αποψάλεσε απόγονο του Θεμιστοκλή, του εί­ πε: «Μου φαίνεται π ω ς κα τάγομαι περισσότερο απευθείας από τους βυζαντινούς ά κ αμπτους α­ σ κητές». (Βλ. Νίκου Κ αζαντζάκη, Τ α ξ ι δ ε ύ ο ­ ν τ α ς . Α γ γ λ ί α , Αθήνα 1986, σελ. 207). Και ο Σεφέρης πολύ εντυπω σιακά συλλαμβάνει με τον τρό­ πο του τη διπλή θεολογική μεθοδολογία τω ν βυ­ ζαντινών πατέρω ν: «Δ εν πιστεύω πω ς πηγαίνει κανείς στο Θεό από κρ ιτικές της ιστορίας. Λαλεί μέσα του ή δεν λαλεί, κι όταν λαλεί χρειάζεται ά­ σκηση τη ς ανθρω πιάς, αγάπη κα ι προσευχή ενενεργεία. Ζ όρικα πρά γμ ατα». (Βλ. Γ ρ ά μ μ α τ α Σ ε φ έ ρ η - Λ ο ρ ε ν τ ζ ά τ ο υ , 1948-1968, Αθήνα 1990, σελ. 155). Θα μπορούσα να επεκταθώ κα ι σε άλ­ λα χτυπητά πα ραδείγματα , αλλά δεν το επιτρέ­ πουν τα όρια αυτής της μελέτης. Ό μ ω ς ευλογη­ μένη η καλλιτεχνική δημιουργία, που μας αποτυπώ νει τόσο βαθιά θεολογικές αλήθειες, που δύ­

αφιερωμα/35

σ κολα τις βρίσκουμε, τουλά χιστο έτσι διατυπω ­ ξάρια ότι οι χαρισ ματικοί ασ κητές, οι τόσο από μένες, σε θεολογικά σ υγγράμματα! μας παρεξηγημένοι, γλύκαιναν τα πικρά νερά, 2) Θα εκτροχια ζόταν ο λόγος, αν ήθελα ναθεράπευαν σ τις σπηλιές τους τα λαβωμένα ζώα, πραγματευθώ το λόγο που αρκετοί διανοούμενοι ευλογούσαν τις στείρες γυναίκες για να γεννή­ κα ι εκπαιδευτικοί δεν καταλαβαίνουν ότι η ελλη­ σουν, έκαναν τους ξερούς μαστούς ν ’ αναβλύνική παράδοση, δημιουργικά αφομοιωμένη, πέ­ ζουν γάλ α, κα ι τόσα άλλα παρόμοια; Γιατί τα ρασε κα ι διασώ θηκε στο βυζαντινό πολιτισμό· φρασίδια από τους «αρχαίους ημών προγόνους» και δεν εννοώ βέβαια, ό πω ς κάνουν πολλοί βυνα ’ναι ανώτερα κα ι πρ οπ αντός τα μοναδικά σε ζαντινολόγοι, ω ς ελληνικότητα αυτού του πολιτι­ σχέση με τέτοια αναγνώ σματα; σμού την αντιγραφή κα ι το σχολιασ μό αρχαίω ν 3) Στο χώρο της θεολογίας περίοπτη θέση κ α ­ κειμένων (!), αλλά το συνολικό τρόπο ζωής, που τέχουν τα βιβλικά μαθήματα κα ι η βιβλική θεο­ ω ς σήμερα εκφ ράζεται σε ζω ντανούς φορείς και λογία. Ευθύς εξαρχής τονίζω με έμφαση ότι τού­ σ υνάμα σε πά μπο λ λ α αξιοθαύμαστα μνημεία. Οι το είναι απολύτω ς σωστό. Ό μ ω ς φ οβάμαι ότι με­ αθεράπευτα κ α τά το πνεύμα εξηρτημένοι από τη ρικοί τουλάχιστο βιβλικοί θεολόγοι δεν κα ταλή­ Δύση - ίσως οι ίδιοι να αγωνίζονται ν ’ α π αλλ α­ γουν σε σω στές ερμηνείες κα ι εκτιμήσεις. Δίνουν γούμε από τη νατοϊκή ή άλλη παρόμοια εξάρτη­ την εντύπωση ότι η βιβλική θεολογία ανακάλυψε ση, ενώ οι integristes αντιδυτικοί θεωρούν χρήσι­ την εσχατολογία και τον ιστορικό δυναμισμό μες τέτοιες εξαρτήσεις, ας είναι κα λά η διελκυ­ σ τις βιβλικές διηγήσεις, και ότι τέτοιο πράγμα α­ στίνδα! - μπορεί να μην πικράθηκαν όσο έπρε­ πουσιάζει από τη βυζαντινή παράδοση! Ωστόσο πε από την Ε υ ρ ω π α ϊ κ ή ι σ τ ο ρ ί α τ η ς Ε υ ρ ώ π η ς δί­ οι βυζαντινοί πα τέρες περισσότερο ολοκληρωμέ­ χω ς Ελληνισμό — τα ευρω παϊκά τους είδω λα δεν να εντόπισ αν αυτούς τους πα ράγοντες, επειδή έ­ χρειάζονται τώ ρα μήτε την Α ρχαία Ε λλάδα κα ναν «κτισιολογία» κα ι λόγο για άπαυτη εξέλι­ αλλά, αν δεν βάλουν μυαλό, μείζονα τούτων όξη κα ι τελείωση της αισθητής και της νοητής κτί­ ψονται. σης, ενώ των συγχρόνω ν βιβλικών η θεολογία εί­ Εξάλλου άλλοι τώ ρα, που βλέπουν το τρ αγικό ναι ακοσμική. Κι αυτό έχει την κοινωνιολογική του εξήγηση. Ό λ ο ι ξέρουμε ό τι τα πανεπιστήμια, γεγονός τη ς ερήμωσης κα ι κα ταστροφ ής του φυ­ σικού περιβάλλοντος, επικαλούνται ουμανιστικά όπου γης, έμμεσα κα ι α ρ κετές φορές άμεσα εξυ­ ιδεώδη κα ι συλλέγουν κά πο ια φρασίδια κ α ι ρητά πηρετούν κά ποιες ιδεολογίες. Η σύγχρονη θαυ­ «των αρχαίω ν ημών προγόνων», για να δείξουν μάσια βιβλική θεολογία βλάστησε κυρίως στο ότι η αρ χαία φιλοσοφία έχει θετική στάση προς προτεσ ταντικ ό περιβάλλον, όπου έπρεπε να δι­ τη φύση. Κ ανένας δεν έχει αντίρρηση ότι όλα αυ­ καιωθεί ο δυναμισμός της σύγχρονης φιλοσοφίας τά είναι σω στά κα ι ωραία. Α λλά από τη σκοπιά της ισ τορίας κα ι το πνεύμα του καπιταλισμού του ελληνορθόδοξου πολιτισμού θα μπορούσε κα ι της τεχνολογίας. Έ τ σ ι οι βιβλικοί θεολόγοι κ α νείς να θέσει τα εξής ερωτήματα: ποιός αρ­ θεραπεύοντας τούτη τη δυτική φιλοσοφία επισήχαίος φιλόσοφος αγιάζει τα υλικά στοιχεία, τα μαναν με το γάντι τούτα τα δυναμικά οράματα χωράφια, τις πέτρες, τα νερά, τις αισθήσεις; Οι της βιβλικής ιστορίας, που καθεαυτά βέβαια εί­ βυζαντινοί πρόγονοί μας δεν διάβαζαν στα συνα­ ναι σωστά, αλλά ο πιο δυνατός κα ημός ήταν να

ΔΙΑΒΑΖΩ

ΔΕΚΑΠΕΝΘΗΜΕΡΗ ΕΠΙΘΕΩΡΗΣΗ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ

Παρακαταθήκη των παλαιώ ν τ ευ χώ ν ΒΙΒΛΙΟΠΩΛΕΙΟ «Σ Ο Λ Ω Ν» ΣΟ Λ Ω Ν Ο Σ 116 - ΑΘΗΝΑ 106 81 - ΤΗΛ.: 36.27.539, FAX: 36.28.938

36/αφιερωμα φανεί η συμφωνία του καπιταλισ τικ ο ύ δυναμι­ γρ αμμα Erasmus: τότε, επί Λουθήρου δηλαδή, εί­ σμού με το δυναμισμό τη ς βιβλικής ισ τορίας. Ε ­ χε ακ μάσει ο ανθρω πιστής Έ ρ α σ μ ο ς , που έγρα­ δώ α π λώ ς μπορώ να μνημονεύσω για πα ρ απλ ή­ ψε κα ι το «Μ ωρίας εγκώ μιον». Συγκυρία λοιπόν σιο θέμα τις εργα σίες του κοινωνιολόγου Μ. «ομολογιών» κα ι «εγκωμίου μωρίας».

W eber. Ε πιπλέον θέλω να παρατηρήσω ότι αυτή 2) Το 1983 με τον πα νεπ ιστημ ιακό νόμο η θεολογία, ό ταν έπρεπε να εξυπηρετήσει ηθικές 1268/82 χάθηκε μια ε κπ ληκ τική ευκαιρία τα Θεαπαιτήσ εις, μας έπνιγε με την ηθικολογία, κ ι ό­ ολογικά Τμήμ ατα να ενταχθούν στη φυσική τους ταν έγιναν συρμός τα κοινω νικά κηρύγματα μας κοίτη, που είναι η Φ ιλοσοφική Σχολή. (Στη βυ­ χόρταινε με «κοινωνισμό», αφ ήνοντας τ ο ν ηθικιζαντινή παράδοσ η δεν λέγεται τυ χαία η θεολογία σμό στο περιθώριο. Τ ώρα με την εισβολή τη ς οι­ κ α ι η ίδια η άσκηση φιλοσοφία - ίσω ς ορισμέ­ κολ ογίας σ το προσ κήνιο, είναι δυνατό να περιμέ­ νοι, ακ ρα ιφ νείς ορθόδοξοι, να απορρίπτουν εύ­ νουμε την ανακάλυψη κ α ι τη ς κτίσης από τους κο λ α τούτη την πα ράδοσ η, αφού ο Λούθηρος, βιβλικούς θεολόγους, χω ρ ίς ίσω ς να λένε ή να υ­ σ αν ασύνειδα δικ ό ς τους, απ οκαλ εί τη λογική, ποψ ιάζονται ότι η « κτισιολογία» προηγήθηκε κ α ι επομένω ς τη φιλοσοφία, πόρνη!). Αν γινόταν πριν από πολλούς αιώ νες. Και ίσω ς ακούσουμε τούτη η ένταξη, από το ένα μέρος η θεολογία θα τα «βαρετά εκείνα» περί πλ ατω νικής διαρ χίας ξαναγινόταν βασίλισσα τω ν ανθρω πιστικώ ν επι­ κ α ι άλλα ηχηρά χαριτω μένα περί βυζαντινού μυστημών, ό χι μ ονάχα ο νόματι κ α ι δ ίκην π α ρ ω δία ς σ τικισμού - το μόνο αγαθό εν ανεπαρκεία στους που είναι σήμερα, κα ι απ ό το άλλο θα διαλύο­ Β υζαντινούς είναι ο μυστικισμός! - επειδή α κ ό ­ νταν αργά αργά μύριες όσες πρ οκ αταλ ήψ εις δια­ μη δεν ερμηνεύθηκε σ ω στά η βυζαντινή θεολογία, νοουμένων εισβάρος της θεολογικής επιστήμης. όπω ς ήδη έχει γίνει με τη βυζαντινή τέχνη 3) Α λλά τί μπορούσαμε να περιμένουμε, όταν πρ ά γμ α που το υποψ ιάστηκε ο φ ιλόσοφος Αξεεν έτει σωτηρίω 1989 το Τμήμα Θ εολογίας του λός κα ι το είπε σε μια συνέντευξή του. Ό μ ω ς κ ά ­ Π ανεπιστημίου Θ εσσ αλονίκης δεν κατάφ ερε ν ’ ποτε θα ευδοκιμήσουν νεότερες μελέτες κ α ι α π ό ­ απονείμει τον τίτλο του επίτιμου διδά κ τορ α στο ψεις, που επισημαίνουν τον ο ργανικό δεσμό δο γ­ γενικό γ ρ αμματέα του Π αγκοσ μίου Συμβουλίου μ ατικής θεωρίας, θεολογίας όλων τω ν τάσεω ν, υ­ Ε κκλησ ιώ ν Dr. Ε. Castro. Και δεν ευτύχησε να το μ νολογίας, λειτουργικών κειμένων κα ι τέχνης, δει πραγμ ατω μένο, γιατί όσοι λυσσαλέα πολέμη­ κυρίω ς της εικονογραφ ίας. Σε τούτο το κλίμα οι σαν την πρόταση κα ι την απόφαση απονομ ής αυ­ ερευνητές θα κάνουν σ ω στότερες επιμέρους έ­ τού του τίτλου κα τάφ ερα ν, κρίμασιν οις οίδεν ρευνες, χω ρ ίς να προχειρολογούν με δυο τρία Κύριος, να οχυρωθούν πίσω απ ό «εμπλοκές» τυ­ φρασίδια κα ι να ’ναι παγιδευμένοι στην τεχνική πικώ ν λόγω ν κ α ι γραφ ειοκράτικώ ν μηχανισμών, φιλοσοφική γλώ σσ α του τότε περιβάλλοντος. Ο που οι κ α ρπ οί τους, ω ς πλούσιος αμητός, ευδοκί­ Δ ομίνικος Θ εοτοκόπουλος στη βιβλιοθήκη του μησαν κα ι μέσα στο χώ ρο τη ς Π ρυτανείας - κα ι είχε το Π ε ρ ί ο υ ρ α ν ί α ς ι ε ρ α ρ χ ί α ς του Διονυσίου τη ς Δ ιοίκησης! - του Α ριστοτελ^ίου Π ανεπισ τη­ Α ρεοπαγίτη. Α λλά ο Γ κρέκο δεν γνώ ριζε την α­ μίου. Ό μ ω ς πίσω από τους «τυπικούς» λόγους, νακάλυψη του βυζαντινού μυστικισμού από τους που επικ αλ έσ τηκα ν, κα ι την «ερμηνεία» ενός νό­ σημερινούς δυτικούς επιστήμονες! Σ ’ όλες λοι­ μου - φ α ντάσ μ ατος - με την ο ποία πα ρ αδόξω ς π όν α υτές τ ις εγγενείς δυσχέρειες απαιτείται α να­ σφοδροί πολέμιοι του νόμου 1268/82 εξομοίω σαν θεώρηση με μ ικ ροσκοπική κα ι μακ ροσκ οπικ ή τους λ έκ τορ ες κα ι τους φοιτητές με τους πρώ ην ματιά. εδρούχους τα κ τικ ο ύ ς καθηγητές - λανθάνει ένα Ω ς π ρ ος ορισμένες ενέργειες, ενδεικτικές αυ­ φ ρικαλέο odium theologicum κ α ι μια «συντηρητι­ τώ ν τω ν εγγενών δυσχερειών, θα μπορούσε κ α ­ κή» ιδεολογία, γνήσια ή σ κόπιμη, τούτο κα ι ά­ νείς να σημειώσει τα εξής: γνω στο κα ι αδιάφορο είναι.

1) Οι δύο Θ εολογικές Σ χο λ ές της χ ώ ρ α ς μας, Τούτη είναι δυστυχώ ς σε αρ κετά σημεία η πεμε τα τέσσερα Τ μήμ ατα, προσ ώ ρας τουλάχιστο, ριρρέουσα ατμόσφ αιρα της ακ α δη μ α ϊκή ς θεολο­ δεν μπορούν να συμμετέχουν στα εκπ αιδευτικά γίας. Ό μ ω ς τονίζω με έμφαση ότι υπάρχουν ουκ προγρ άμμ ατα Erasmus της Ε υρω παϊκής Ο ικονο­ ολίγα θετικά κα ι ελπιδοφ όρα μέλη της θεολογι­ μ ικής Κ οινότητας, ή αντιμετω πίζουν μύρια όσα κή ς κοινότητας. Στην προκειμένη περίπτω ση, ό­ προβλήματα, επειδή αντίθετα πρ ο ς το Σύνταγμα, πω ς ο γιατρ ός, δεν ενδιαφέρθηκα πα ρ ά μονάχα τη νομοθεσία κ α ι την επιστημονική δεοντολογία, για τα νοσηρά φαινόμενα. Ευτυχώ ς οι υγιείς δυ­ θεωρούνται α πό τους int^gristes αντιδυτικούς ποι­ νάμεις, κα ι π ρ οπ α ντός της ν έα ς γενιά ς, υπόσ χο­ κίλης μορφής ω ς « ομολογιακές», πρ ά γμ α που νται πολλά. Γι’ αυτό έ κανα τούτες τις επισ ημάν­ σημαίνει αυτοεξορία από την πανεπιστημ ιακή σεις με «χά ρ μ α κα ι άλγος», κ α τα π ώ ς λέει ο Ό ­ κοινότητα. Έ τ σ ι πηγαίνουμε πίσω τετρ ακ ό σια μηρος, ή με «χαρμολύπη», όπω ς λένε βυζαντινοί χρόνια και· τό τε που ο Λ ούθηρος είχε επιβάλει πα τέρες. Ά λ λ ω σ τε οι επισημάνσεις αυτές απευ­ τις «ομολογίες». Και ίσω ς δεν είναι τυχαία η χρή­ θύνονται στους νέους ανθρώπους, σ ’ αυτούς που ση του όρου «ομολογία» από σύγχρονους κα τά έτσι κ ι αλλιώ ς είναι η ελπ ίδα . Και «ή έλπ ίς ού κ α ­ τα άλλα ορθοδόξους, αφού πρόκ ειται για πρό­ ταισχύνει».

αφιερωμα/53

Μάριος Π. Μπέγζος

Η κρίσιμη καμπή της Νεοελληνικής Θεολογίας σήμερα

« Φ έ ρ τ ε μ ο υ το Θ εό , θα σ υ ν εν ν ο η θ ώ α μ έσ ω ς. Μ ε τ ο υ ς α ν θ ρ ώ π ο υ ς είν α ι το δ ύ σ κ ο λ ο »

Ελύτης" «Η ιστορία της θ εο λ ο γία ς τρέφει τη θ εολογία »1, παρατηρούσε ένα ς οξυ δερ ­ κής διανοητής του καιρού μα ς κι εννο ού σ ε πως κα νείς ποτέ δεν γράφει την ιστορία της θ εο λ ο γία ς από μουσεια κό ενδιαφ έρον ή αρχαιογνω στική π ερ ιέρ ­ γεια. Κάτι το ουσιαστικό είναι που σ ε πα ρακινεί σ ε ένα τέτοιο εγχείρημα . Μη λησμονού με άλλω στε τον Κάρλ Μπάρτ, τον καινοτόμο της δυτικής θ εο λο γία ς τους αιώνα μας, ο ο π ο ίο ς συγγράφ ει την ιστορία της προτεστα ντικής θ εο λ ο ­ γία ς του 19ου αιώνα, παρότι ο ίδ ιο ς δεν ήταν ισ τορικός, αλλά συστηματικός θ εο λό γο ς. Καταφ εύγουμε στην ιστορία, επειδή μα ς α π α σ χ ολεί κάτι πέρα και πάνω από την ιστορία. Κάνουμε ιστορία της θ εο λο γία ς, διότι μα ς α νησυχεί η ίδια η θ εολογία . Κοιτάμε το παρελθόν, επειδή μα ς «καίει» το παρόν και το μ έλλο ν , ιδίω ς αυτό το τελευταίο. να σκίτσ ο θα δώ σουμε τη ς νεοελληνικής θε­ ολ ογίας. Π ροσπαθούμε να σκιαγραφ ήσουμε το πρόσ φ ατο κα ι το απ ώ τερ ο πα ρελθόν τη ς, στην κρίσιμη δεκ α ετία του 1930 κ α ι στη γόνιμη δεκ α ε­ τία του 1960. Συμβατική αρχή τη ς νεοελληνικής θεολογίας μπορεί να είναι το 1837 με την ίδρυση του Π ανεπιστημίου Α θηνών κ α ι τα εγκαίνια της

Ε

Θ εολογικ ής Σ χολ ής. Ω ς υ ποθετικ ό τέλ ος για τη νεοελληνική θεολογική σκέψη α ς εκλάβουμ ε το 1987, ό τα ν σ υμπ ληρώ νονται 150 χρόνια πα νεπ ι­ σ τημ ιακ ής ζω ής του θεολογικού σ τοχασμ ού σ τον ε λλ α δ ικό ελληνισμό. Π έρα όμω ς α π ό τις ισ τορι­ κές οριοθετήσεις μ ά ς ενδιαφ έρει ζω τικά η κρίσ ι­ μη κα μ πή τη ς νεοελληνικής θεολογίας στη δέκα-

54/αφιερωμα ετία του 1980. Για να ιρθάσουμε ό μω ς εκεί, οφεί­ λουμε να διατρέξουμε ό λο το παρελθόν, απώ τερο κα ι πρόσ φ ατο. Α πό τα μέσα του 19ου αι. με τη σύνταξη του ελλ αδικού κρ ά το υς η νεοελληνική θεολογία α π ο ­ κ τά μια καινούρια εστία: το Π ανεπισ τήμιο Αθη­ νών (1837). Το κα ινοφ α νές του πρ ά γμ α το ς συνίσ τα τα ι σ το ό τι για πρώ τη φορά η ελληνική σκέψη θεολογεί ε κ τό ς εκ κ λ η σ ία ς, β ρίσκ εται σε κ ά πο ια α π όστασ η από το φ υσικό τη ς λ ίκνο, που είναι το θυσιαστήριο κα ι το η σ υχασ τήριο. Η μονή κα ι η ε­ νορία, ο ν α ό ς κα ι το κελλί υ πήρξαν ανέκαθεν οι χ ώ ροι όπου καλλιεργήθηκε η θεολογία. Τ ώ ρα πια δημιουργείται νέο ς τό π ο ς κ α ι ά λ λο ς τό π ο ς θεο­ λογίας. Το πα νεπιστήμ ιο είναι ο νέο ς τύ πο ς, που χω ρίζει το σ πουδασ τήριο απ ό το θυσιαστήριο, την έδρα από τον άμβω να. Κι έτσι φ αίνεται ότι μπορεί η θεολογία να μην εκκλ η σ ιά ζετα ι ή η ε κ ­ κλησ ία να μη θεολογεί. Κι αυ τό ς είναι ο ά λ λο ς τύ­ π ο ς θεολογίας, άγνω στο ς στην ορθόδοξη π α ρ ά ­ δοση. Π α ρ ά τις σ χεδόν ανυπ ολόγισ τες ευκαιρίες που προσφέρει το πα νεπιστήμ ιο στην κα λλιέρ­ γεια τη ς θεολογίας, ω σ τό σο δεν είναι δυνατόν να παραβλάψ ουμε κα ι τη β λα πτικ ή πα ρ άμετρ ο , δη­ λαδή τη δημιουργία τη ς δυ να τό τη τα ς σε μια θεο­ λογία που δεν εκκλ η σ ιά ζετα ι π ια 2. Ό τ α ν η θεολογία δεν εκκλ ησ ιάζεται, τότε κι η εκκλ η σ ία δεν θεολογεί. Α νάμεσα στη μάνα - ε κ ­ κλησία κα ι την κόρη - θεολογία εμφ ιλοχω ρεί κ α ­ τιτί που τις αποξενώ νει κ ά νο ν τά ς τ ες αγνώ ριστες μεταξύ τους. Η θεολογία δεν εμπνέεται α π ό την πα ράδοσ η τη ς εκ κ λ η σ ία ς κα ι η ε κ κ λ η σ ία δεν κ α ­ ταφεύγει στα φώ τα τη ς θεολογίας για να αντιμε­ τω π ίσ ει τα επίκ άιρ α πρ ο β λ ήματα του καιρού τη ς. Τ ελικά η εκκλ η σ ία μένει αθεολόγητη κ α ι η θεολογία πα ραμένει αλειτούργητη. Ούτε μετέχει στη λειτουργία τη ς εκ κ λ η σ ία ς, το φυσικό τοπ ίο όπου καλλιεργήθηκε το δό γμ α κ α ι το ήθος, ούτε λειτουργεί μέσα στην κοινω νία. Θ εολογία, η ο­ ποία δεν λειτουργείται, παύει να λειτουργεί. Ό ­ ταν η θεολογία απ ο κ ο π εί από τη λ ατρεία τη ς ε κ ­ κ λ ησ ίας, τό τε χάνει την κοινω νική λειτουργικότητά τη ς μέσα στην ιστορία. Σε αυτή την επικίνδυνη περιπέτεια εισ έρχεται η νεοελληνική θεολογία με τη σ τέγασή τη ς υπό την αθηναϊκή πα νεπ ιστημ ιακή σ κέπη. Η π α ν ε π ι σ τ η ­ μ ι α κ ή θ ε ο λ ο γ ί α κινδυνεύει να γίνει α κ α δ η μ α ϊ κ ή θ ε ο λ ο γ ί α . Χ ρειάζεται να διακρίνουμε α νάμεσ α σε αυτά τα δυο συνώνυμα, το «πα νεπ ιστημ ιακή » κ α ι το « ακ αδημα ϊκή» . Λ έγοντας πα νεπ ιστημ ιακή θεολογία εννοούμε την ε πισ τημονική έρευνα τω ν πηγώ ν τη ς χρ ισ τια ­ ν ικής πίσ τη ς σε αναφ ορά π ρ ό ς τα προ β λήματα τη ς επ ο χή ς χρ ησιμο πο ιώ ντας τους κα νό νες της επισ τημονικ ής μεθοδολογίας κα ι Υ π ο υ ρ γ ώ ν τα ς σ το πα νεπ ιστημ ιακό περιβάλλον. Η πα νεπ ισ τη­ μιακή θεολογία είναι ένα θετικό φαινόμενο πα ρ ά τον κίνδυνο που περικλείει να εκφυλισθεί σ ε α κ α ­

δημ αϊκή θεολογία. Η ίδια όμ ω ς η πα νεπ ιστημ ιακή θεολογία κ α θ’ εαυτήν δεν έχει κ ά τι το επίμ εμ πτο Ί σ α - ί σ α , μ άλισ τα, απ οτελεί λαμπρή ευκαιρία για να αναδειχθεί η επισ τημονική όψη τη ς θεολογίας. Ό ­ ποιος αρνείται την πα νεπ ιστημ ιακή θεολογία, μοιάζει με εκείνον που μέμφ εται τους Π ατέρες της Ε κ κ λη σ ία ς, διότι μορφ ώ θηκαν σε πα γα νισ τικές φ ιλοσοφ ικές σ χολ ές κα ι δεν έμειναν «αμόρ ­ φωτοι». Σε ένα ν τέτοιο υποθετικό κα τήγορο της πα νεπ ισ τημ ιακή ς θεολογίας έχουν απ αντήσει ή­ δη οι Κ απ π α δ ό κ ες Π ατέρ ες σ τα έργα τους που κά νουν λόγο για την ελληνική πα ιδεία κ α ι την υ­ π ερ ασ πίζονται όπου κ α ι όσο χρειάζεται. Το πρόβλημα δημιουργείται μόνο ό τα ν η πα νε­ πιστημ ιακή θεολογία κα ταντήσ ει α κ αδημ α ϊκή. Με τον όρο « α κ αδημ α ϊκή» εννοούμε μια ε να σ χό ­ ληση α π οκομμένη από την ισ τορική π ρ α γμ α τι­ κ ότητα, απομονω μένη από τη ζωή κ α ι τα προβ λήμ ατά της, κλεισμένη σ τον εαυτό τη ς, στον « χρυσελεφ άντινο πύργο» του εγώ τη ς, κ ά τι σαν την «τέχνη για την τέχνη», όπ ω ς λέμε άλλω στε « ακ αδημ α ϊκή φιλοσοφία», «α κ α δη μ α ϊκή συζή­ τηση» έ χο ντα ς κ α τά νου τη σ χολ ασ τικ ή ταυ το­ λογία, τη βυζαντινή ομφ αλ οσ κοπία ή τη φ ιλολο­ γική αδολεσ χία κ .ά .ό . διατυπώ σ εις. « Α κα δημαϊσμός, είναι η επιστήμη χω ρ ίς τη ζωή, ισ ούται με την έρευνα μείον την ισ τορία, ση­ μαίνει το διαζύγιο του πανεπιστημίου απ ό την κοινω νία. Για όλους αυτούς του ς λόγους θεώρούμε την ακ α δη μ α ϊκή ενα σχόληση ω ς ένα νοσηρό φ αινόμενο, τη διαστέλλουμε από την πα νεπ ισ τη­ μιακή έρευνα. Ενώ α π οδεχόμ α σ τε τη μια (πα νε­ πιστημ ιακή), απορρίπτουμε την άλλη (α κ α ­ δημαϊκή). Σε αυτό τον πειρα σμό υπέκυψε πολύ σ υχνά η νεοελληνική θεολογία. Δ εν αρ κέσ τηκε σ τον π α ­ νεπ ισ τημια κό τη ς χα ρ α κ τή ρ α , αλ λά υπέπεσε σ τον ακ αδημ α ϊσ μ ό. Έ τ σ ι χω ρίσ θηκε από την εκ ­ κ λησ ία κα ι την κοινω νία, έπαψ ε να εκκλ ησ ιάζε­ τα ι κ α ι να κοινωνεί, έμεινε αλειτούργητη, κυριολ ετικά κ α ι μεταφ ορικά. Η νεοελληνική θεολογία στην ακα δη μ α ϊκή τη ς εκτρ οπ ή φ αίνεται να θεο­ λογεί για να «θεολογεί», ό χι για να διαλέγεται με την εποχή της. Το θανάσιμο α μά ρτημα τη ς θεο­ λογίας ήτα ν (κ α ι παραμένει) η απουσ ία ισ τορι­ κού αισθητηρίου, που τη χω ρίζει α π ό την τρέχου­ σα καυτή πρ α γμ α τικότη τα . Σ ’ αυτό το αμά ρτημα υπέπεσ ε η θεολογία μ α ς αρ κ ετές φορές, κι αυτό ονομάζουμε «α κ α δη μ α ϊσ μ ό.»

Η γενιά του Τριάντα στη θεολογία τη νεοελληνική θεολογία του πρόσ φ ατου π α ­ ρ ελθόντος διακρίνουμε δύο τομές: μια πρ ώ ­ τη στη δε κ αετία του 1930 κα ι μιαν άλλη στη δε­ κ α ετία του 1960. Στην πρώ τη τομή τη ς κρίσ ιμη ς

Σ

αφιερωμα/55 (1930) έχουμε την άνθιση τη ς πα νεπ ιστημ ιακή ς θεολογίας στην Α ­ θήνα με κορυφαίο γεγονός τη σύγκληση του Α ' Διεθνούς Συνεδρίου Ο ρθοδόξων Θ εολογικώ ν Σ χολώ ν (1936). Η τομή του τρ ιάντα τεκμηριώ νε­ τα ι από τα εξής δεδομένα. α)Α νδρώ νεται μια ν έ α γ ε ν ι ά θεολόγω ν, με γλω σσομάθεια κα ι περγαμηνές πα νεπ ιστημ ια­ κώ ν σπουδώ ν στην α λλοδαπή, κυρίω ς στη Γερμανία3 κα ι μ άλισ τα σε π ρ ο τεσ τα ντικ ές θεολο γικές σ χολ ές. Αυτή η γενιά σ τελεχώ νει το αθη­ ναϊκό επίκ εντρο τη ς πα νεπ ιστημ ιακή ς θεολογίας κα ι λαμπρύνει με την παρουσία τη ς τη σκηνή της νεοελληνικής θεολογίας για τρ ιάντα χρόνια, δηλ. μέχρι τη δεκ αετία του εξήντα. β)Εμφανίζεται μια σειρά από βασικά θ ε ο λ ο γ ι κ ά ε γ χ ε ι ρ ί δ ι α 4 που κα λύπτουν σ υσ τηματικά ό­ λους τους κλ άδο υς της θεολογίας από την παλαιοδιαθηκική επιστήμη κ α ι την πα τρ ο λο γία μέ­ χρ ι τη σ υστηματική κα ι την π ρ α κτικ ή θεολογία. Δ εν είναι τυχαίο ότι τα σ πουδαιότερα από τα κ λ α σ ικ ά στο είδος τους θεολογικά εγχειρίδια χρονολογούνται στη δεκ αετία του τρ ιάντα. Α κό ­ μα κ α ι σε κλ άδ ο υς όπου γρ άφ τηκα ν εγχειρίδια στη μεταπολεμική κ α ι την πρόσφ ατη α κ ό μ α επο ­ χή, ω σ τόσο παραμένουν ασυναγώ νιστα τα εγχει­ ρίδια τη ς δ εκ α ετία ς του τρ ιάντα. Για πα ράδειγμα πα ραπέμπουμε στα εγχειρίδια εισ αγω γής στην Π .Δ . του Π. Μ πρατσιώ τη κα ι πα τρ ο λο γίας του Σ. Μ παλάνου, που έμειναν κ λ α σ ικ ά για τη σύνο­ ψη κ α ι την εγκυρότητα τω ν π ληροφοριών το υ ς, ε­ νώ νεότερα βοηθήματα σ τους πα ρ απάνω κ λ ά ­ δους υστερούν, διότι, πα ρ ά το γεγο νό ς ότι κο μ ί­ ζουν τα νεότερα δεδομένα τη ς έρευνας, ω σ τόσο δεν καταφ έρνουν να συνοψίσουν την έκθεση τη ς ύλης τους. Μ έχρι σήμερα λοιπόν μπορεί κ ά πο ιο ς να συμβουλεύεται τα εγχειρίδια του τρ ιά ντα και να βελτιώνει τις γνώ σεις του κα ταφ εύγο ντας σε ξένα βοηθήματα ή λεξικά προκειμένου να ενημε­ ρωθεί για τις πρόσ φ ατες εξελίξεις. γ) Η σύγκληση του Α ' Δ ι ε θ ν ο ύ ς Σ υ ν ε δ ρ ί ο υ Ο ρ ­ θ ο δ ό ξ ω ν θ ε ο λ ο γ ι κ ώ ν Σ χ ο λ ώ ν (Α θήνα 1936), η έ κ ­ δοση τω ν πρ α κ τικ ώ ν 5, το εύρος τω ν σ υμμετο­ χώ ν, η εμβέλεια τη ς προ β ληματικής τω ν συνέ­ δρω ν κα ι το επίπεδο του θεολογικού σ τοχασμ ού παραμένουν απ αρ άμιλ λ α μέχρι σήμερα. Δ εν εί­ ναι απλή σύμπτω ση ότι χρειάσ θηκαν σ αράντα χρόνια-για να συγκληθεί το επόμενο συνέδριο τέ­ τοιων αξιώ σεων (Β' Διεθνές Συνέδριο Ο ρθοδό­ ξων Θ εολογικώ ν Σχολώ ν, Α θήνα 1976). Κι αυτό όμω ς υστερεί έναντι του π ρώ του σε π ο λ λ ά σημεία της προβ ληματολογίας του, πα ρ ό τι συναγωνίζε­ τα ι το προπ ολεμικό συνέδριο σε ποιότητα και ποσ ότητα συμμετοχώ ν. θ ε ο λ ο γ ικ ή ς γ ε ν ιά ς τ ο υ τρ ιά ν τ α

Η θεολογική γενιά του Εξήντα

Η

επόμενη κρίσιμη κα μπή τη ς νεοελληνικής θεολογίας σημειώνεται στη δ ε κ α ε τ ί α τ ο υ

Την ίδια εκείνη εποχή 6, τη δεκ αετία του ε­ ξήντα, στον δυτικοευρω παϊκό χώ ρο πεθαίνουν ό­ λοι οι κορυφαίοι θεολόγοι α πό τον Μ πάρτ κ α ι τον Μ προύνερ μέχρι τον Μ πούλτμαν κ α ι τον Τίλλιχ. Τ αυτόχρονα εκείνη την ίδια δε κ αετία αναδεικνύονται στο θεολογικό στερέωμα τα «νέα λαμπερά αστέρια» (Μ όλτμαν, Π άννενμπ εργκ , Κ ύνγκ, Μ έτς κ .ά .). Συνάμα κάνουν πρόδηλη την εμφ άνι­ σή τους κ ι απ οκτού ν ευρεία δημοσιότητα ποικί­ λες κα ι γόνιμες θεολογίες («θεολογία τη ς ελπ ί­ δα ς» , «ερμηνευτική θεολογία», «θεολογία του θανάτου του Θεού», «θεολογία τη ς απελευθέρω­ σης», «θεολογία τω ν μαύρων», «πολιτική θεολο­ γία», «εξελικτική θεολογία» κ .ά .ό .). Π ρόκειτα ι για τη δεκ αετία τη ς ακ μ ή ς του οικουμενισμού (Γ' Γενική Συνέλευση του Π αγκοσ μίου Συμβουλίου 1960.

Ε κκ λησ ιώ ν στο Νέο Δ ελχί) κα ι τη ς ανανέω σης του ρω μαιοκαθολικισμού (Β' Β ατικανή Σύνοδος). Μ έσα σε αυτήν την ατμ όσφ αιρα πρω ταγω νι­ σ τικό ρόλο με βαρύνουσα σημασία δια δρ α μ α τί­ ζει η Ο ρθοδοξία με τις πτήσεις του οικουμενικού πατρ ιάρ χη Α θηναγόρα κα ι τη δυναμική παρου­ σία τω ν Ρώ σω ν εκπ ροσ ώ π ω ν της νεοπ ατερ ικ ής7 θεολογίας από το θεολογικό Ινστιτούτο του Α­ γίου Σέργιου στο Π αρίσι κα ι το Θ εολογικό Σεμι­ νάριο του Αγίου Βλαδιμήρου στη Νέα Υόρκη. Σε αυτή την ιδιαίτερα ευτυχή ισ τορική συγκυρία εμ­ φανίζεται η ν ε ο ε λ λ η ν ι κ ή θ ε ο λ ο γ ί α τ ο υ ε ξ ή ν τ α (1960). Τεκμήρια τη ς ακ μ ή ς της είναι μεταξύ άλ­ λων κα ι τα πα ρ ακάτω .

56/αφιερωμα α) Αυξάνεται απότομα η π ο σ ό τ η τ α τ ω ν θ ε ο λ ο γ ι κ ώ ν δ η μ ο σ ι ε υ μ ά τ ω ν , που προέρχονται από την πέννα νέων διανοουμένων με σ πουδές στην αλλο­ δαπή κι όχι μόνο στη Γερμανία (αποκλειστικά τη Δ υτική), αλλά τώ ρα πια στη Γαλλία, την Α γγλία κα ι τις Η .Π .Α . Δεν μπορεί να μείνει απαρατήρη­ το ότι στη δεκαετία του 1965-1975 περίπου κυ­ κλοφορούν τόσες πρω τότυπες ε πισ τημονικές μο­ νογραφίες (διδακ το ρ ικές διατριβές κα ι υφηγεσίες) όσες ίσως δεν κυκλοφόρησαν σε όλη τη με­ ταπολεμική περίοδο από το 1945 έως το 1975. Σε μια δεκαετία σημειώνεται κυριολεκτικά μια έ­ κρηξη σε δημοσιεύματα που η πο σ ότητά τους υ­ περβαίνει την εικοσεατία 1945 -1 9 6 5 . Και σε όλα αυτά δεν συνυπολογίζουμε ούτε τα άρθρα σε ελ­ ληνικά και ξένα περιοδικά ούτε τη «Θ ρησκευτι­ κή κα ι Ηθική Ε γκυκλοπαίδεια», η οποία είναι η πρώτη ελληνική ορθόδοξη θεολογική εγκυκ λο ­ παίδεια που κατάφ ερε να ολοκληρωθεί, ενώ η προπολεμική προσπάθεια για την έκδοση μιας «Θ ρησκευτικής και Χ ριστιανικής Ε γκυ κλο παί­ δειας» διακόπ ηκε στους πρώ τους τόμους.

•β) Η π ο ι ό τ η τ α τ ω ν θ ε ο λ ο γ ι κ ώ ν δ η μ ο σ ι ε υ μ ά τ ω ν στη δεκαετία του εξήντα είναι εφάμιλλη της προκα τόχου της του τριάντα. Ί σ ω ς μάλιστα σε ορι­ σμένες περιπτώσεις να υπερέχει κι από τη γενιά του τριάντα. Στην προπολεμική εποχή κυκλοφ ο­ ρούν κυρίως εγχειρίδια θεολογικών μαθημάτων κα ι σ υστηματικά βοηθήματα, αλλά στη μεταπο­ λεμική περίοδο, ιδίω ς στο εξήντα, εμφανίζονται πια κρ ιτικά μελετήματα με περισσότερη δόση πρω τοτυπίας. Δεν είναι χω ρίς σημασία το ότι η θεολογική γενιά του εξήντα εκφ ράζεται με πρω ­ τότυπα δημοσιεύματα (διατριβές επί διδακτορία κα ι υφηγεσία), με έντονη αρθρογραφία στον ελ­ ληνόφωνο κα ι ξενόγλωσσο επιστημονικό περιο­ δικό τύπο ή τα λεξικά κα ι τις εγκυκλοπαίδειες κα θώ ς επίσης με εισηγήσεις σε συνέδρια (τοπικά και διεθνή), ή σε σ υλλογικά έργα (τόμους αφιερω ματικούς, πανηγυρικούς, τιμητικούς). Ε πι­ πλέον διευρύνεται το θεματολόγιο της θεολογίας, θεμελιώνονται για πρώτη φορά εντελώ ς νέοι κ λ ά ­ δοι ζω τικού ενδιαφέροντος (π .χ. η ιεραποστολι­ κή8) και αλλάζει ο γενικότερος προσ ανατολι­ σ μός της νεοελληνικής θεολογίας. Μ έχρι τότε και με αφετηρία τη γενιά του τριάντα ίσχυε το ι­ δανικό του «εξευρωπαϊσμού» του ελληνισμού· στη δεκαετία του εξήντα διαδίδεται το ιδεώ δες του «εξελληνισμού» του ευρω παϊκού πολιτισμού. Το κέντρο βάρους μετατοπίζεται από τον «ευρωκεντρισμό» στον «ελληνοκεντρισμό». γ) Μια ν έ α γ ε ν ι ά θ ε ο λ ό γ ω ν ανδρώ νεται στη δε­ καετία του εξήντα. Π ρόκειτα ι για ανθρώπους γεννημένους κάπου μέσα ή γύρω στη δεκαετία του τριάντα. Σπούδασαν θεολογία στο πανεπι­ στήμιο της πρω τεύουσας ή της συμπρωτεύσουσ ας, στην πρώτη μεταπολεμική δεκαετία του 1950. Διεύρυναν τις σπουδές τους στο εξωτερικό,

όπου απέκτησα ν μεταπ τυχιακά διπλώ ματα ή σταδιοδρόμησαν κιόλας σε καθηγητικές βαθμί­ δες, μερικοί τουλάχιστον από αυτούς. Επανακά μ π το ν τα ς στην Ελλάδα κομίζουν ενα άλλο πνεύμα, το νέο άνεμο της θεολογίας του εξήντα, ό πω ς τον περιγράψ αμε προηγουμένω ς. Αυτήν την εποχή σημειώνεται «αλλαγή φρουράς» στον π α νεπιστημ ιακό χώ ρο της θεολογίας. Λόγω ο­ ρίου ηλικία ς αποχω ρεί από την ενεργό υπηρεσία η γενιά του τριάντα κα ι σ ταδια κά παραλαμβάνει τη σκυτάλη η γενιά του εξήντα. Έ τ σ ι διαμορφώ­ νεται μια άλλη κα τάσταση στην πανεπιστημιακή θεολογία, όταν η «πα λιά φρουρά» πα ραδίδει στη « νέα γενιά»9.

Υπάρχει γενιά του Ενενήντα στη θεολογία; πό τα μέσα τουλά χιστο της δεκ αετίας του 1970 κα ι οπω σδήποτε σε όλη τη διάρκεια της δεκ αετίας του 1980 παρατηρείται μια πάρα πολύ σοβαρή κάμψη στην ορθόδοξη θεολογία, τόσο την ελληνόφωνη όσο κα ι τη σλαυόφωνη. Π ρόκειται για κά τι που παίρνει τις διαστάσεις μιας βαθιάς κρίσης. Η κ α μ π ή συνίσταται στην κ ά μ ψ ρ του δυναμισμού της ορθόδοξης θεολο­ γίας. Θα ονομαζόταν κ ρ ί σ η , αν δεν τρόμαζε κ ά ­ πω ς η λέξη. Επειδή όμω ς ακόμα δεν έχει κριθεί το θέμα τελεσίδικα, είναι ορθότερο να μιλήσουμε α π λώ ς για κρίσιμη καμπή της θεολογίας στη δε­ καετία του 1980. Κι αυτή συνίσταται στην απί­ σχναση του ιστορικού αισθητηρίου της θεολο­ γίας, στην αποδυνάμωση της ισ τορικότητας της Ο ρθοδοξίας, στην εξασθένιση του προφητικού ενστίκτου της σ κεπτόμ ενης πίστης. Η νοσηρότη­ τα της θεολογίας μας στο ογδόντα συνδέεται ά­ μεσα με την α ν ι σ τ ο ρ ι κ ό τ η τ ά 10 της κα ι τη χα λ ά ­ ρωση της εσχατολογικ ής της ευαισθησίας. Πιο συγκεκριμένα σ υμπτώ μα τα αυτής της νοσηρότη­ τα ς είναι τα εξής.

Α

α) Η π ο σ ό τ η τ α τ ω ν θ ε ο λ ο γ ι κ ώ ν σ υ γ γ ρ α φ ώ ν έ­ χει πέσει κατακόρυφ α. Μ όνο σ ποραδικά κα ι περ ισ τασιακά εμφανίζονται πια πρω τότυπες επι­ σ τημονικές μονογραφίες (διδακ τορικές διατρι­ βές). Η θεολογική βιβλιογραφία έχει μειωθεί α­ πελπιστικά κι έχει κατέβει στα χαμηλά επίπεδα προ τη ς δεκ αετίας του 1960. Μια ματιά όχι στα περιεχόμενα, αλλά στην εμφάνιση του περιοδι­ κού «Θεολογία» δείχνει την κατάπτω σή μας. Το κα τεξοχήν επιστημονικό περιοδικό τη ς νεοελλη­ νικής θεολογίας έχει φθάσει να εκδίδεται σε τόσο λίγες σελίδες όσο σ τις προπολεμικές δεκαετίες, ενώ αντιθέτω ς στη μεταπολεμική περίοδο εμφ α­ νιζόταν κατάμεστο από μελέτες. Τώρα δίνει μια εικόνα φθίσης που μερικές φορές ενισχύεται και από τις εργασίες που δημοσιεύει. Α κόμ α τα συ-

αφιερωμα/57 σ τηματικά εχειρ ίδια11 τω ν θεολογικώ ν κλ άδω ν κυκλοφορούν με δυσκολία. Ε ίναι χα ρ α κ τη ρ ισ τι­ κό ότι υπάρχουν α κ ό μ α κλ άδο ι χω ρ ίς σ υστημα­ τικ ά βοηθήματα ή έστω κά π ο ια εισαγω γική μο­ νογραφία (π.χ. το κα νο νικό δ ίκαιο ή η ψ υχολογία τη ς θρ ησ κείας).12 β) Η π ο ι ό τ η τ α τ ω ν θ ε ο λ ο γ ι κ ώ ν δ η μ ο σ ι ε υ μ ά τ ω ν υστερεί αισθητά έναντι τη ς δεκ α ετία ς του 1960. Π έρα από το ότι α π λώ ς ε π αναλ αμ β άνο νται θέ­ σεις κι απ όψ εις γνω στές ήδη πρό εικο σ αετίας ή γίνονται αναμασ ήματα κα ι αναμυρηκασ μοί τε­ τριμμένω ν θεωρημάτων, κα μιά διαλογική ετοι­ μότητα δεν παρ ατηρ είται είτε μέσα στα πλαίσ ια τω ν διεκ κλ ησιαστικώ ν επαφ ώ ν είτε στα όρια του διαλόγου με την εκκοσ μικευμένη διανόηση, τις θρησκείες (Ισλάμ κ .ά .), την τ εχνολογία ή την πο ­ λιτική ιδεολογία. Οι επίγονοι τη ς θεολογίας του 1960 αντιμετω πίζουν τις προ κ λήσ εις του 1980 με διάθεση νεοσυντηρητική κ α ι φαίνεται ότι έχασα ν π ια το νεύρο του ριζοσπαστισμού που χ α ρ α κ τή ­ ριζε τους προγόνους τους. Ά λ λ ο ι πά λι λησμόνη­ σ αν τον παλιό, κα λό εαυτό τους κ α ι συρρικνώ­ νονται σε σ χή ματα νεοσυντηρητικά ή νεορομαντικά . Μ οιάζουν ό χι πια σαν απόγονοι, αλλά σαν επίγονοι, με εμφανή τα ίχνη της πα ρ ακμ ής. Τρία τεκμ ήρια τη ς πα ρ α κ μ ια κ ή ς εικό νας της θεολογίας μας στη δεκ αετία του ογδόντα είναι εύγλω ττα. Μια ορθόδοξη θεολογική αναθεώρηση της ηθικ ής14 στο 1970 με ρ ιζοσ πα στικ ό χ α ρ α ­ κ τήρα τότε, επανεκδ ίδεται το 1979 σε δεύτερη έκδοση αναθεωρημένη, όχι π ρ ό ς το καλύτερο, αλλά π ρ ός το χειρότερο. Α πό το ρ ιζοσ παστικό κείμενο τη ς πρώ της έκδ ο σ η ς προέκυψε ένα νεοσυντηρητικό μανιφέστο με σ κληρυμένες ιδεολο­ γ ικ ές θέσεις, που θα τ ις απ ο λάμ βα νε κάθε αυταρ­ χικ ό σύστημά στην πα ιδεία, την εκκλ ησ ία ή την πολιτεία. Μ ια θεωρούμενη ω ς ρηξικέλευθη διατριβή του 1957 για τη σ ωτηριολογία τη ς α ρ χ α ία ς εκκλ η σ ία ς με την οποία στιγματιζόταν η νομική ηθική της δυτικ ής χρισ τιανοσύνης επα νεκδ ίδετα ι σε πολυ­ τελή μορφή μετά μια τρ ιακ ο νταετία κ α ι συνοδεύ­ εται από πρόλογο με σ ο β ινισ τικ ές κορόνες, εθνοφυλετικούς μελοδραμα τισμ ούς, κα ι συμπλέγ α τα ομολογιακής ανω τερ ό τητα ς ή πολιτιστικής κ α τω τερ ότητας. Ά λ λ ο παρόμοιο κρούσμα είναι μια ό ντω ς πε­ ρίφημη κ α ι σ τ’ αλήθεια πρ ω τοποριακ ή εκκλησιολογική διατρ ιβ ή16 του 1965 που επανεκδίδεται μετά εικοσ ιπενταετία κα ι κοσ μείται από έναν πρόλογο, σ τον οποίο δίνεται η εντύπωση ότι ε ξα ­ γιάζεται ο «δεσ ποτισμός», αφορίζεται ο υποτιθέ­ μενος «πρεσβυτεριανισμός» κα ι γίνονται α ντικ εί­ μενο ειρωνείας οι « δημ ο κρ ατικές» τάσ εις (τα ει­ σ αγω γικά ανήκουν στο συγγραφέα της δια­ τριβ ής...) Κ άτι τέτοιοι πρόλογοι προξενούν θλίψη κα ι με­ λ α γχολία , διότι θεολογικά βρίσκ ο νται πολύ πίσω

από το κείμενο του βιβλίου, υστερούν είκοσι πέ­ ντε χρόνια τουλά χιστο κα ι οπισθοδρομούν αντί να προχω ρούν κ α ι (γιατί όχι;) να πρω τοπορούν. Ο ι συγγραφείς τέτοιω ν αναθεωρημένων εκδόσε­ ων μοιάζουν με κ α κ ο ύς μαθητές του εαυτού τους. Α πό κεί κα ι πέρα φ αντάζεται κα νείς τι γίνεται με τους άλλους μαθητές τους, τους κα λού ς κα ι τους κ α κ ο ύ ς... ν) Η θεολογία του 1960 δεν γέννησε κ α μ ι ά ν έ α θ ε ο λ ο γ ι κ ή γ ε ν ι ά . Νεότεροι θεολόγοι περιω πής δεν εμφ ανίσ θηκαν ούτε στην ελληνική ούτε στη σλαυική Ο ρθοδοξία. Οι τελευταίοι ώ ς σήμερα α­ ξιομνημόνευτοι σ τοχα σ τές στα θεολογικά γρ άμ ­ ματα της Ο ρθοδοξίας ανήκουν στη γενιά του

1960 κ α ι φ αίνεται πω ς σ ταμάτησ αν τη συγγραφι­ κή τους δημιουργία στη δεκ αετία του 1970. Για πα ρ άδειγμα το θεολογικά κέντρο της ρωσι­ κή ς θεολογίας στο Π αρίσι έχει σιγήσει. Με σ τε­ λέχη μέτριας επ ά ρ κ εια ς μοιάζει πιο πολύ με ψυ­ χοθεραπευτική ομάδα θρησ κευτικής εμπνεύσεως πα ρ ά με ρωμαλέο θεολογικά φυτώριο που στο παρελθόν λαμπρύνθηκε από έναν Μ πουλγκάκοφ κι ένα ν Φ λω ρόφσκυ ή ανέδειξε έναν Λόσκυ, έναν Ε υδοκίμω φ ή έναν Κλεμάν. Το άλλο επίκ εντρ ο τη ς νεοπ ατερικ ής θεολο­ γία ς, το σεμινάριο του Α γ. Β λαδιμήρου, βρίσκε­ ται σε καλύτερη μοίρα, πα ρ ότι έχασε ένα στυλοβάτη, τον Σμέμαν, αλ λά χάρη σ τις άοκ νες πρ ο­ σπάθειες του Μ άγιεντορφ αναβαθμίστηκε α κ α ­ δημ αϊκά κα ι είναι το τελευταίο καταφ ύγιο ζω ντα­ νής θεολογικής εργα σία ς στη Δύση. Ό μ ω ς κι ε­

58/αφιερωμα κεί δεν αναδείχθη κε, το υ λά χιστο ν α κ ό μ α , μια νέα ρ ω μαλέα κ ι εύρω στη θεολογική γενιά σαν αυ­ τή τω ν δα σ κ ά λω ν τους (Μ άγιεντορφ, Σμέμαν κ .λπ .).

Στη δεκ αετία του 1980 μείναμε ορφ ανοί α πό θε­ ολόγους. Κι είναι τούτη η ορφάνια που πρέπει να μας βάλει όλους σε σκέψη πολλή κ α ι περίσκεψη περισσή. Ά ρ α γ ε θα υπάρ χει στην ερχόμενη δε­ κα ετία του 1990 νεοελληνική θεολογία αντάξια του ον όμ α το ς τη ς κ ι επάξια του λαμπρού πα ρελ­ θόντος τη ς σ αν τις δύο ά λ λες γενιές, του τριάντα κα ι του εξήντα; Η μεγαλύτερη δυστυχία συμβαίνει, ό τα ν το έ­ θνος ορφανεύει α π ό ποιητές κα ι η εκκλ η σ ία από θεολόγους. Ε ίναι τά χ α μια σύμπτω ση μόνο ότι οι κορυφαίοι θεολόγοι τη ς Ο ρθοδοξίας συνέβη να ’να ι μεγάλοι ποιητές; Ν α θυμηθούμε τον Ιωάννη τον Δ αμασ κηνό , τον π ρω τοκορυφ αίο συσ τηματι­ κό θεολόγο κ α ι δο γμα το λό γο τη ς Ο ρθοδοξίας, που υπήρξε εξαίσ ιος μελω δός κα ι φ έρεται ω ς συγγραφ έας μυθιστορήματος. Κι α ς μη λ ησμο­ νούμε τον άλλο μεγάλο σ τον 4ο αιώ να, το ν Γρηγόριο Ν αζιανζηνό τον θεολόγο, ανάσ τημα πρώ ­ του μεγέθους για τη σ υστηματική θεολογία κα ι ε­ πιφανή ποιητή στον οποίο α π ο διδ ό τα ν πα λιότερα Σημειώσεις 1. Μ. D. CHENU, La theologie comme science au XHIe siecle, Paris, Vrin 1969*1234(19422, 1927), 13.

2. Για τη μοίρα της νεοελληνικής θεολογίας στη μεταβυζα­ ντινή εποχή βλ. τις αναλύσεις των συνέδρων του Α' Διε­ θνούς Συνεδρίου Ορθοδόξων Θεολογικών Σχολών, το 1936 στην Αθήνα, καθώς και τις έρευνες του I. Καρμίρη, Περί των εξωτερικών επιδράσεων επί την ορθόδοξον θεολογίαν εναρκτήριος επί υφηγεσία λόγος, Αθήναι 1938 (ανατ. περιοδ. Εκκλησία), του ίδιου, Ετερόδοξοι επιδράσεις επί τας Ορολογίας του ΙΖ' αιώνος, Ιεροσόλυμα 1948 (ανατ. περιοδ. Νέα Σιών) καθώς και τις επισημάνσεις του X. Γιανναρά, Ορθοδοξία και Δύση - Η θεολογία στην Ελλάδα σήμερα, Αθήνα, έκδ. «Αθηνά» 1972 σε συνδυασμό προς τις αντιρρήσεις του Χρυσοστόμου Σ. Κωνσταντινίδη, Μητρο­ πολίτου Μύρων, Ορθόδοξος Ανατολή και Δυτικός Κόσμος - Διάλογος Ιδεών, Αθήνα, εκδ. «Αθηνά» 1972, καθώς και τις κριτικές αντιπαρατηρήσεις του Ν. Νησιώτη δημοσιευ­ μένες μαζί με τα άλλα δύο προμνημονευθέντα κείμενα σε αγγλική γλώσσα στο περιοδικό Gotr 17 (1972), 115-116. Για τη ρωσική θεολογία βλ. Γ. Φλωρόφσκυ, Έργα, μετ. Π. Πάλλης, Θεσσαλονίκη, εκδ. Πουρναρά, 1979 τομ., IV, 183-244 και του ίδιου, Σταθμοί της ρωσικής θεολογίας, μετ. Ε.Β. Γιούλτση, Θεσσαλονίκη, Εκδ. Πουρναρά, 1986, 3. Γ. Μεταλληνός, «Το πρόβλημα των σχέσεων της ελληνι­ κής και γερμανικής θεολογίας τον ΙΘ' αιώνα»: ΕΕΘΣΠΑ 28 (1989), 481-494.

4. Εντελώς ενδεικτικά παραθέτουμε χρονολογίες και τίτλους βασικών θεολογικών εγχειριδίων που έκαναν την εμφάνισή τους στη δεκαετία του 1930: 1930: Δ. Μπαλάνος, Πατρολογία Π. Τρεμπέλας, Απολογητικοί Μελέται, σε τρία τεύχη (Α' 1930, Β' 1936 και Γ' 1938).

1931: Π. Τρεμπέλας, Κατηχητική

το δρ α μ α τικ ό έργο «Χ ρισ τός πά σ χω ν». Π οίηση, δραμ ατουργία, λογοτεχνία κ α ι σ υσ τηματική θεο­ λογία συνυπάρχουν σ τις κορυφές τη ς ορθόδοξης θεολογίας. Μ όνο σ τις παρυφ ές τη ς χω ρίζουν... Σήμερα, λοιπόν, μείναμε χω ρ ίς ποιητές κ α ι δί­ χ ω ς θεολόγους. Σε αυτό ακ ριβώ ς συνοψίζεται η κρίσιμη κα μπή τη ς νεοελληνικής θεολογίας σή­ μερα, που εξειδικεύεται στη δυ σ τοκία για την α­ νάδειξη μια ς αξιόλογης θεολογικής γενιά ς, τη συρρίκνωση τω ν μ εταπ τυ χιακώ ν σπουδώ ν στην αλ λοδ απή, τη συστολή τη ς δια λογικ ή ς ετοιμότη­ τα ς στην οικουμενική κίνηση, την απονεύρωση στην επαφ ή τη ς θεολογίας με την ε πισ τημολογία, την πολιτική ιδεολογία κα ι γενικ ότερ α την εκκοσμίκευση, την πτω χεία του θεολογικού ρ επερτο­ ρίου, την απεμ πόληση του ρ ιζοσ παστισ μού κα ι την ταυ τόχρονη παλινόρθωση του νεοσυντηρητισμού, του νεορομαντισμού κα ι του νεοευσεβιστού υπό το μανδύα του δήθεν μυστικισμού. Υ πά ρχει άραγε ελπ ίδα για έξοδο από την κρίση; Πιστεύουμε, ναι. Γι’ αυτό πα ρ απέμπ ουμε στην επα να π ρ όσ κτη σ η ι σ τ ο ρ ι κ ή ς ε υ α ι σ θ η σ ί α ς . Ά ν αυτό θεωρείται ουτοπία, απ α ντά μ ε μαζί με τον ποιητή: «Μ όνον αυτοί που τρέφουν όνειρα α π ο ­ λαμβάνουν την π ρ α γμ α τικότη τα » (Ν ίκος Καρούζος)·17 * Ο ΕΛΥΤΗΣ, Τα δημόσια και τα ιδιωτικά, Αθήνα, εκδ. « Ίκα ­ ρος» 1990, 33.

1933: Ν. Λούβαρις, Ιστορία της Φιλοσοφίας, 2 τεύχη.

(937: Π. Μπρατσιώτης, Εισαγωγή εις την Παλαιόν Διαθήκην. Μπορούμε σε αυτά να συναριθμήσουμε σειρά εγχειριδίων που εμφανίσθηκαν στην προηγούμενη δεκαετία του 1920 και μάλιστα στο τελευταίο μισό της προσεγγίζοντας τη δε­ καετία του 1930, όπως είναι τα έργα των Γ. Παπαμιχαήλ, Απολογητική (1928), Π. Τρεμπέλα, Ομιλητική (1928), Β. Αντωνιάδη, Εγχειρίδιον κατά Χριστόν Ηθικής, σε 2 τόμους (Κ/πολις 1927), X. Ανδρούτσου, Σύστημα Ηθικής (1925) 5. Με επιμέλεια του Αμίλκα Αλιβιζάτου εκδόθηκαν τα πρα­ κτικά του Α' Διεθνούς Συνεδρίου Ορθοδόξων Θεολογικών Σχολών με τίτλο Proces - Verbaux du Premier Congres de Theologie Orthodoxe, Athenes, Pyrsos, 1939.

6. Λεπτομερέστερα βλ. στο Μ. Μπέγζος, Δοκίμια φιλοσοφίας της θρησκείας, Αθήνα, εκδ. Γρηγόρη 1988, ιδ. 29-47. Βι­ βλιογραφικούς καταλόγους της νεοελληνικής θεολογίας βλ. στα παρακάτω βοηθήματα: Α. Ανεστίδης, Ελληνική Θεολογική Βιβλιογραφία, Αθήναι 1979 (και εξής σε σειρά τόμων από το 1977 που εμφανίσθηκε το 1979 μέχρι το 1981, τόμος Ε', που κυκλοφόρησε το 1985), I. Καραβιδόπουλος, Ελληνική βιβλική βιβλιογραφία 1961 - 1975, Θεσσαλονίκη 1975, I. Καρμίρης, Η ελληνική θεολογική βιβλιογραφία της τελευταίας δεκαετίας 1945-1955, Ισταμπούλ 1957, Π. Μπρατσιώτης, «Η ελληνική θεολογία κατά την τελευταία πεντηκονταετίαν»: Θεολογία 79(1941-1948), 87επ., 271 επ., Β. Σταυρίδης, «Βιβλιογραφία της Οικουμενικής Κινήσεως 1960-1970»: Θεολογία 42 (1971), 650 επ., 43 (1972), 420 επ., X. Τζώγας - Π.Σ. Παπαευαγγέλου, Ελληνική θεολογική βιβλιογραφία της τελευταίας εκατονταετίας (1860-1960), Θεσσαλονίκη 1963.

7. Η επιτυχέστερη και καταλληλότερη ονομασία αυτής της θεολογικής κίνη’σης είναι το «νεοπατερική», διότι αποδίδει την πατερική σκέψη με νέο τρόπο επιδιώκοντας πιστότητα

αφιερωμα/59 στο πατερικό και το νέο (σύγχρονο) στοιχείο της ιστορικής πραγματικότητας. Άλλοι όροι είναι ανεπιτυχείς όπως το «νεοπαλαμική» ή «νεοησυχαστική» ή «νεορθόδοξη». Οι δυο πρώτοι όροι, «νεοπαλαμική» και «νεοησυχαστική», πάσχουν από στενότητα, αφού δεν αναβιώνει μόνο του Γρηγορίου Παλαμά η σκέψη ούτε το ησυχαστικό κίνημα μονο­ πωλεί την Ορθοδοξία, παρ’ όλο που την εκφράζει άριστα, χωρίς βέβαια να την εξαντλεί. Το «νεορθόδοξη» πάλι απο­ τελεί δημοσιογραφικό χαρακτηρισμό που δεν ευδοκίμησε, ούτε έγινε ποτέ αποδεκτός από τους υποτιθέμενους φορείς αυτού του κινήματος, οι οποίοι άλλωστε αποποιούνται την ταυτότητα του «κινήματος», γι’ αυτό πρέπει να γίνει σεβα­ στή η παραπάνω τοποθέτησή τους, όπως στο X. Γιανναρά, Κριτικές παρεμβάσεις, Αθήνα, εκδ. «Δόμος» 19872 127 επ. και 147 επ. Από ιστορική τουλάχιστον άποψη ενδιαφέρει ί­ σως το γεγονός ότι ο όρος «νεορθόδοξοι θεολόγοι» επισημαίνεται μάλλον για πρώτη φορά σε κείμενο του Ν. Νησιώ­ τη το 1866 στα γαλλικά: Ν. Nissiotis, «Remarques sur le renouveau de la theologie systematique» Pensee orthodoxe 12 (1966) 1,5.

8. Η. Βουλγαράκης, Αποφυγή ασκήσεως ιεραποστολής εις την αρχαίαν Εκκλησίαν, Αθήναι 1970, Η ιεραποστολή κατά τα ελληνικά κείμενα από του 1821 μέχρι του 1977, Αθήναι 1971, Αι κατηχήσεις του Κυρίλλου Ιεροσολύμων - Ιεραπο­ στολική θέωρησις, Θεσσαλονίκη, ΠΙΠΜ, 1977, Ιεραποστο­ λή - Δρόμοι και Δομές, Αθήνα, εκδ. «Αρμός», 1989.

9. Αναλύσεις και κρίσεις επί της νεοελληνικής θεολογίας βλ. στους: Σ. Αγουρίδης, Το ευαγγέλιον και ο σύγχρονος κό­ σμος, Θεσσαλονίκη, εκδ. Πουρναρά 1970, Η θρησκεία των σημερινών Ελλήνων, Αθήνα, εκδ. Γρηγόρη 1983, «Η ερμη­ νεία των Αγίων Γραφών και η νεοελληνική θεολογική πραγ­ ματικότητα»; Θεολογία 56 (1985), 504-518· Π. Βασιλειάδης, «Βιβλική κριτική και Ορξοδοξία»; ΕΕΘΣΠΘ 25 (1980), 339-377· Ε. Θεοδώρου, «Βιβλική θεολογία και Λειτουργι­ κή»: Θεολογία 56 (1985), 800-817· I. Καραβιδόπουλος, «Οι βιβλικές σπουδές στην Ελλάδα»: ΔΒΜ 14 (1985), 73-87- Ν. Ματσούκας, «Το μέλλον της θεολογίας»: Διακονία (Τόμος Β. Στογιάννου), Θεσσαλονίκη 1988, 569-583’ Ν. Νησιώτης, Die Theologie der Ostkirche im okumenischen Dialog, Stuttgart, Evang. Verlag., 1968, 232-245 «Church and Society in Greek Orthodox Thelogy». Christian Social Ethics in a Changing World, (ed) J.C. Bennet, London, New York, scripress, 1966, 78-104, «Orthodox Theological Education». ΕΕΘΣΠΑ 23 (1976), 507-530· I. Παναγόπουλος, «Η πατερική εξηγητική παράδοση και το μέλλον της ελληνικής βιβλι­ κής επιστήμης»: Διακονία (τομ. Β. Στογιάννου), Θεσσαλο­ νίκη 1988, 219-239· Θ. Παπαθανασίου «Προβλήματα της θεολογίας στην Ελλάδα το 1989 μ.Χ. - Δεκαπέντε σημειώ­ ματα»: Σύναξη 29/1989, 17-32· Π. Χρήστου, «Η νεοελληνι­ κή θεολογία στο σταυροδρόμι»: Χαριστείον Σεραφείμ Τίκα, Θεσσαλονίκη 1984, 271-290.

10. Για το πρόβλημα της ανιστορικότητας βλ. ειδικά το εισα­ γωγικό μελέτημα με τίτλο «Ιστορικότητα και Ανιστορικότητα» του Θ. Παπαθανασίου στη μετάφραση του έργου του G. Williams, Π. Γ. Φλωρόφσκυ, Αθήνα, εκδ. «Παρουσία» 1989, 9-20. Πρβλ. Μ. Begzos Die Eschatologie in der Orthodoxie des 20. Jhs, Αθήνα 1989 (ανατ. ΕΕΘΣΠΑ, T. 28/1989).

11. Ευχάριστη εξαίρεση αποτελούν τα έργα των Ν. Ματσούκα, Δογματική και Συμβολική θεολογία, 1985 σε δύο τόμους, ' Οικουμενική Κίνηση, 1986, Γ. Μαντζαρίδη, Κοινωνιολογία του Χριστιανισμού, 1977, Κείμενα Πατερικής Ηθικής, 1982, Μαθήματα Χριστιανικής Ηθικής, 1986, Εισαγωγή στην Η­ θική, 1988 και Δ. Τσάμη, Εισαγωγή στην πατερική σκέψη, 1983, Εκκλησιαστική Γραμματολογία, 1983, Αγιολογία 1984. (Ό λα τα παραπάνω εγχειρίδια εμφανίσθηκαν στη Θεσσαλονίκη από τις εκδόσεις Πουρναρά).

12. Πρέπει να σημειωθεί ότι ενώ στην ψυχολογία της θρη­ σκείας και στην κοινωνιολογία της θρησκείας δεν υπάρχει ούτε ένα έστω εισαγωγικό εγχειρίδιο του κλάδου, στη φιλο­ σοφία της θρησκείας έχουμε χάρη στον Μ. Μακράκη την πρώτη Εισαγωγή στη Φιλοσοφία της θρησκείας, 1988. Στον ίδιο ακάματο συγγραφέα οφείλουμε την πρώτη τομή στην

αισθητική φιλοσοφία της θρησκείας με τις πρωτοποριακές διατριβές του για τον Τολστόη (διδακτορία στην Αθήνα το 1978) και τον Ντοστογιέφσκι (υφηγεσία στην Αθήνα το 1984 στην φιλοσοφία της θρησκείας με εισηγητή τον Ν. Νησιώ­ τη) καθώς και το συστηματικό του μελέτημα Φιλοσοφία της θρησκείας στη Λογοτεχνία, Αθήνα 1989.

13. Αρκεί μια δειγματοληπτική και στατιστική επισκόπηση των βιβλιογραφικών δεδομένων για να επικυρώσει κανείς την παραπάνω επισήμανση. Για παράδειγμα, το πρωτότυ­ πο έργο του X. Γιανν-ρά εξαντλείται στη δεκαετία του 1970 με τις διατριβές της Βόννης για τον Αρεοπαγίτη, των Παρισίων για τον Ιωάννη Κλίμακος και της Θεσσαλονίκης για το Πρόσωπο που εμπλουτίζεται και μετασχηματίζεται στη δημοτική γλώσσα αργότερα, στο συστηματικό έργο «Πρό­ σωπο και Έρως» (1976). Τα υπόλοιπα δημοσιεύματα (ε­ κτός από το αναφερόμενο στη σημ. 14) είναι είτε επιφυλλί­ δες ανθολογημένες σε συλλογές, είτε εφαρμογές διατυπω­ μένων θέσεων παλαιοτέρων διατριβών σε νεότερα μελετήματα. Ο 1. Ζηζιούλας δημοσιεύει τη διδακτορική του δια­ τριβή το 1965 και μετά από σιωπή αρκετών ετών, με μικρά διαλείμματα ξενογλώσσων άρθρων, επανακάμπτει μόλις το 1981 με ανθολόγιο αυτών των μικρών μελετών σε γαλλι­ κή γλώσσα ( V etre ecclesial, ueneve, Labor et Fides, 1981) που μεταφράζονται το 1985 στα αγγλικά (Being as Communion, London, Darton - Long, man - Todd, 1985) κυ­ κλοφορώντας υπό διαφορετικό τίτλο· από πενταετίας ανα­ μένεται να δει το φως της δημοσιότητας η αναγγελθείσα νε­ οελληνική μετάφραση αυτού του ανθολογίου υπό τον τίτλο Κοινωνία Εσχάτων στις εκδ. Γρηγόρη. Το έργο του Ν. Νη­ σιώτη εξαντλείται στη διατριβή για τον Υπαρξισμό (1956) και το συστηματικό έργο Προλεγόμενα εις την Θεολογικήν Γνωσιολογίαν (1965) μαζί με το μικρό, προγραμματικό με­ λέτημα Φιλοσοφία της Θεσσαλονίκης και Φιλοσοφική Θεο­ λογία (1965)· από τότε εμφανίζεται ένα ανθολόγιο άρθρων σε γερμανική γλώσσα το 1968 (βλ. σημ. 9) και μια πλειάδα άρθρων, αλλά κανένα συστηματικό έργο ούτε εγχειρίδιο του κλάδου.

14. X. Γιανναράς, Η ελευθερία του ήθους, Αθήνα εκδ. «Αθηνά» 1970, 236 σελ. και με τον ίδιο τίτλο σε δεύτερη αναθεω­ ρημένη έκδοση, Αθήνα, εκδ. Γρηγόρη, 1979, σελ. 366.

15. 1. Ρωμανίδης, Το Προπατορικόν Αμάρτημα, Αθήναι 1957 και σε δεύτερη έκδοση από τις εκδ. «Δόμος», 1989.

16. I. Ζηζιούλας, Η ενότης της Εκκλησίας εν τη θεία ευχαρι­ στία και τω επισκόπω κατά τους τρεις πρώτους αιώνας, Α­ θήναι 1965 και σε δεύτερη έκδοση από τις εκδ. Γρηγόρη, 1990. (Οι παραπομπές αναφέρονται στον πρόλογο της ανατυπώσεως, σελ. ια'-ιβ').

17. Ν. Καρούζος, Δυνατότητες και χρήση της ομιλίας, Αθήνα εκδ. «Ερατώ» 19862 (1979), 29.

60/αφιερωμα

Βασίλειος Τ. Γιούλτσης

Θεολογία και Κοινςρνική Έρευνα

Οι ιδ εο λ ο γ ικ ο ί προσα να τολισμ οί του αιώνα μας, που μοιραία εκφ ράζει ως συνέχεια ένα μ εγά λο πλήθ ος από τα προβλήματα των προηγούμενω ν αιώ­ νων, προώθησαν σε μια εντυπωσιακή επικαιρότητα τις Κ ο ιν ω ν ικ έ ς κ α ι Α ν ­ θ ρ ω π ισ τ ικ έ ς Ε π ισ τ ή μ ε ς . Φυσικά η επικαιρότητα αυτή είναι συνάρτηση των νέων οικονομικώ ν μεγεθώ ν που γέννησ ε η Βιομηχανική Επανάσταση, των κοινω νικοπολιτικώ ν τάσεων που έθρεψ αν και διαδέχτηκαν τη Γα λλική Ε ­ πανάσταση και βέβαια των τολμηρώ ν ανακαλύψεων και εφ αρμογώ ν των Θετι­ κών Επιστημώ ν. Στη χώρα μα ς η επικαιρότητα ως πρόκληση ήρθε, όπω ς και κάθε πολιτιστικό γεγο ν ό ς, με σημαντική καθυστέρηση, που σημαδεύτηκε από αρκετά λάθη, π ο λ λ ές π α ρ εξηγή σ εις και σ ο βα ρ ές πα ρερμηνείες. Μ ε άλλα λ ό ­ για στην Ελλά δα οι Κοινω νικές και Α νθρω πιστικές Επισ τήμες, όπω ς και η Β ιο ­ μηχανική Επανάσταση, μπήκαν από το παράθυρο. παρατήρηση αυτή δεν αποβλέπει σ τον αρ­ νητικό σ χο λ ιασ μό τη ς πορεία ς μια ς δέσ μης επισ τημώ ν, ό πω ς οι Κ οινωνικές. Ε νδιαφ έρεται μάλλον να επισ ημάνει κ ά πο ιο υ ς επικίνδυνους αυτοσ χεδιασ μο ύ ς κ α ι ορισ μένες « ιδεολογικές» με­ ταμ ορφ ώ σεις τους, που τελ ικά κατεύθυναν τις Κοινωνικές Ε πιστήμ ες α νάλ ο γα με την κυρίαρχη πολιτική ιδεολογία κα ι στη συνέχεια τις έσειραν πίσω α π ό το ά ρ μ α τη ς εκ ά σ το τε πιο « επα ν α σ τα ­ τικ ή ς κ α ι πρ ο ο δ ευτικ ή ς» 1 κοινω νικ ής θεωρίας. Μ ια τέτοια εκτίμηση δεν πα ρ α σ ιω πά τη σοβαρή προσφ ορά τω ν λίγω ν στην πρ α γμ α τικό τη τα κο ι­ νω νικώ ν επισ τημόνω ν που αγω νίσ τηκαν με π ά ­

Η

θος για να κρατήσουν τις Κ οινωνικές Επιστήμ ες έξω απ ό π ο λ ιτικές κ α ι ιδεολογικές επιρροές. Ό ­ μω ς αυτοί ή τα ν οι λίγοι. Οι πιο πολλβί πέρασ αν τον κοινω νικό σ χεδίασ μά, την ερμηνεία του κοι­ νωνικού ά λγους, την αξιολόγηση τω ν θεσμικώ ν μεταβολώ ν, την κα τανόηση τη ς κοινω νικ ής δυ­ να μ ικ ή ς κ ι αυτή την μελέτη του κοινω νικού π α ­ ρελθόντος κά τω α π ό το φ άσ μα τω ν ενα λλ ασ σ ό­ μενων « κ ο ι ν ω ν ι σ μ ώ ν » κ α ι τελ ικά ύ πέδειξαν ω ς τέλεια, μοντέλα που κά που αλλού είχαν ήδη απ ό καιρό ξεπερασ τεί. Αυτή, κ α τά τη γνώ μη μας, ή τα ν η πιο ουσια­ στική αιτία για τη βραδυπορεία τω ν Κοινωνικώ ν

αφιερωμα/61 Ε πιστημώ ν στη νεότερη Ε λλάδα. Τη στιγμή μάλι­ στα κα τά την οποία ξένοι ερευνητές ανακά λυ ­ π ταν στη διαχρονική ελληνική ιστορική συνέχεια πλούσιο θεωρητικό κα ι εμπειρικό υλικό για την κατανόηση κα ι ερμηνεία του κοινω νικού π ρ ο ­ βληματισμού. Α ς σημειωθεί ότι για πο λλούς « κ ο ι ν ω ν ι σ τ έ ς » κοινω νικούς επισ τήμονες η ελλη­ νική ιστορία ξεκινούσε από την πρ ο κ λασ ικ ή και κλασ ική α ρ χαιό τητα, έκαμ νε ένα περίεργο ισ το­ ρικό άλμα κ α ι σ υνέχιζε στη σύγχρονη επο χή, που εγκαινίασ ε η σύσταση του νέου ελληνικού κ ρ ά ­ τους. Κανείς λ ό γο ς για Β υζάντιο, κα μιά αναφ ορά σ τους δεκ α πέντε αιώ νες του ορθόδοξου χρ ισ τια ­ νικού θριάμβου με την ανεπανάληπτη πο λ ιτιστι­ κή προσφ ορά σ τις τέχνες, τα γρ ά μ μ α τα κ α ι το δίκαιο. Ο λ όκληρος ο σ λα β ικ ό ς βορράς α π έκ τησε εθνι­ κή συνείδηση, γλώ σσ α κ α ι πολιτισμό μετά τη συ­ νάντησή του με τη βυζαντινή Ο ρθοδοξία. Δ ια κ ή ­ ρυξε πα γκ όσ μ ια τη σχέση υιότητάς του πρ ο ς αυ­ τήν, που χα ρ α κ τή ρ ισ ε « μ η τ έ ρ α κ α ι τ ρ ο φ ό » και πολλοί από τους «προοδευτικούς» νεοέλληνες πα ρασιώ πησ αν αδικαιο λ ό γητα το γεγονός. Ο ρι­ σμένοι αμφ ισβήτησαν κα ι τις πνευμ ατικ ές κ α τα ­ βολές που κ ρ άτησ αν το Γ ένος κ α τά την περίοδο τη ς Τ ου ρκ ο κρ ατίας. Α ν θυμηθούμε τους όρους « β υ ζ α ν τ ι ν ι σ μ ό ς » κα ι « β υ ζ α ν τ ι ν ό ς μ ε σ α ί ω ν α ς » που χρησιμοποιήθηκαν π ά ντο τε με αρνητικό πε­ ριεχόμενο, θα κα ταλά βο υ με τι ή ταν εκείνο που ε ­ νοχλούσε τότε: η βυζαντινή Ο ρθοδοξία. Σήμερα άλ λξαν τα πρ ά γμ α τα . Ό λ ο ι δηλώνουν Ο ρθόδο­ ξοι κα ι μάλισ τα με βυζαντινές κα ι πα τερικές ρίζες. Φ υσικά το σ ή μ ε ρ α θα προσδιορίσει μελλοντι­ κές επισ τημο νικ ές αναζητήσεις. Το ερώ τημα εί­ ναι για το χ θ ε ς κ α ι τις « χαμένες ευκαιρίες», που στέρησαν τον τό π ο από μια σοβαρή αξιοποίηση πολύτιμου υλικού κα ι βέβαια ανάλογη ανάπτυξη στην π α τρ ίδα μ α ς ό χι τόσ ο τω ν Κ οινωνικώ ν Ε πι­ στημώ ν κα ι της σ χετικ ή ς έρευνας, όσο μια ς αυ­ τοσυνείδησης του ποιοι είμασ τε κ α ι τι οφείλουμε στο παρελθόν, αλ λά κα ι σ τις γενιές που έρ χο ­ νται. Συνήθως οι μεθοδευμένες τοποθετήσεις, τα λάθη κ α ι οι πα ραλείψ εις σε τέτοια ο λ ικά μεγέθη κυοφορούν μ ακ ροπρόθεσμ α αρνητικ ά απ οτελέ­ σ μ α τα που έχουν τη δύναμη να διεισδύουν κ α τα ­ λυτικά σ τις ρίζες της εθνικής ύ παρξης. Και αλί­ μονο μας αν όλα ή τα ν λάθη κα ι πα ραλείψ εις. Γιατί, χω ρίς αμφιβολία, κ ά τι έγινε κι αυτό το κ ά ­ τι το διεκδικούν πολλοί, κ α θένας με τον τρόπο του. Κάπου εδώ θα πρέπει να αναζητήσουμε κα ι τη σ χέσ η τη ς Θ ε ο λ ο γ ί α ς με την κοινω νική έρευ­ να. Έ χο υ μ ε, λοιπόν, μπ ροστά μ α ς μια σειρά από ερω τήμα τα που πρέπει να απαντηθούν. Στο πρώ το απ ό αυτά είναι ανάγκη να διευκρι­ νιστεί πω ς η Θ εολογία α π ο κ τά επισ τημονικό πε­ ριεχόμενο, αφού ω ς γνω στό αναφ έρεται κα ι επι­ χειρεί να απαντήσει στο υ περλογικό πρόβλημα

της ύ παρ ξης του Θεού κ α ι τη ς σ χέσ ης του με τον άνθρω πο κα ι την ιστορία. Χ ω ρίς άλλο η οπτική αυτή δεν προσ φ έρεται για επισ τημολογική θεώ­ ρηση κα ι εύλογα πολλοί αποφεύγουν για τη Θεο­ λογία, τουλά χιστο σε ό ,τι αναφ έρεται στην πί­ στη, το ή θος κα ι το δόγμα , τη χρήση του όρου «ε­ πιστήμη». Υ πάρχει όμ ω ς κά ποια άλλη πρόσ β α­ ση, εκείνη τη ς Θ ρησκείας, που μπορεί να διευρύ­ νει τον θεματικό ορίζοντα κ α ι να δημιουργήσει προϋποθέσεις για πρ α γμ ατική έρευνα. Σ ’ έναν τέ­ τοιο ορίζοντα, πέρα από την πίστη κα ι το δόγμα , υπάρχουν κείμενα, ιστορία, θαυμασ τά γεγονότα, τελετουργικό, τυ πικ ά, δίκαιο, κα νόνες, παιδεία, κ α λλ ιτεχνική έκφ ρασ η, αισθητική δημιουργία, συμβολισμοί, ιερατείο, αρμοδιότητες, ευθύνες, σχέσεις, ρόλοι και χα ρ ίσ μ α τα . Α κόμη υπάρχουν τα μεγέθη της ζω ής, ο χρ όνος κα ι ο χώ ρ ος, τα αν­ θρώπινα συναισθήματα, που με όλα τα προηγού­ μενα μπορούν να μελετηθούν επισ τημονικ ά. Και η Θ εολογία όχι μόνο τη ς Ε κ κ λη σ ία ς μας, αλλά κ α ι οποιουδήποτε δ όγμ α τος ή κα ι εκ τό ς Χ ριστια­ νισμού Θ ρησκείας είναι υποχρεωμένη να α γ κ α ­ λιάσει με το ενδιαφέρον και την αγω νία της. α πα ρ απάνω , πέρα από τις θεολογικές και τις μεταφ υσικές πρ ο ο π τικ ές τους, επιτρέ­ πουν να διαφανεί η κοινωνική διάστα ση τη ς Θ ρη­ σκεία ς κα ι τα πολ λ α π λ ά επίπ εδα συλλογικότητα ς που μορφ οποιούνται μέσα της. Αυτή είναι η α π άντηση στο άλλο κεντρ ικό ερώ τημα που «δέ­ νει» τελ ικά τη Θ εολογία με την κοινω νική έρευ­ να. Εδώ η Θεολογία εξασφ αλίζει την πρόσβαση στο « κ ο ι ν ω ν ι κ ό » με τα αλληλένδετα θεματικά μεγέθη της α ν θ ρ ω π ο λ ο γ ί α ς , τη ς ε κ κ λ η σ ι ο λ ο γ ί α ς , της κ ο σ μ ο λ ο γ ί α ς κα ι της ε σ χ α τ ο λ ο γ ί α ς . Η θ ε ο λ ο γ ι κ ή α ν θ ρ ω π ο λ ο γ ί α , ό χι φυσικά του τύπου hom o religiosus, αλ λά μια ς ευρύτερης θεώ­ ρησης του ανθρώπου ω ς πνευμ ατικ ής ύ παρξης, συνδέεται άμεσ α με την έννοια του «προσώ που». Και π ρόσ ω π ο, σύμφω να με την Ο ρθόδοξη Θ εολο­ γία, θεωρείται η ανακαινισμένη επώνυμη υ πόσ τα ­ ση με την επαναφ ορά του ανθρώπου στην αρχέγονη προπ τω τική κα τά σ τα σ η , μετά την έξοδό του από την εγω κεντρική α τομ ικότητα στη δια­ προσ ω π ική συνάντηση με τον «άλλο» κα ι τη δη; μιουργία. Στη συνάντηση αυτή διαμορφ ώ νεται μια νέα πρ α γμ α τικότη τα σ χέσεω ν, γνω στή ω ς « ν έ ο ή θ ο ς » , σύμφωνα με το οποίο κεντρ ικό κρι­ τήριο τη ς τοποθέτησης απ έναντι του άλλου είναι μόνον η αγάπη που, αν χρειασ τεί, μπορεί και πρέπει να φτάσει μέχρι τη θυσία. Μ ια τέτοια σ τά­ ση α π οκα θισ τά την ταραγμένη ανθρώπινη κοινω ­ νικότητα κ α ι σ τις δύο πρ ο ο π τικ ές της, την ορι­ ζόντια με τον «πλησίον» κ α ι την κατακόρυφ η με τον Θεό Π ατέρα. Συμφιλιώνει τον άνθρω πο με το φυσικό του περιβάλλον κ α ι γίνεται η ουσιαστική προϋπόθεση για τη δημιουργία τη ς « κ ο ι ν ω ν ί α ς τ ω ν π ι σ τ ώ ν » , που είναι η Ε κκ λησ ία.

Τ

62/αφιερωμα Η ε κ κ λ η σ ι ο λ ο γ ί α , εξάλλου, αποτελεί το θεολογικό π λαίσιο, μέσα από το οποίο θα ερμηνευθεί ό­ λο το λειτουργικό σχή μα της ενότητας, με την ο­ ποία η κοινότητα απ ο δέχεται την ενιαία πίστη, τα κοινά μέσα, τις ίδιες τελετές, τα ίδια μυστή­ ρια, την ίδια οργάνωση, την ίδια Ιεραρχία κα ι το ίδιο κέντρο (κεφαλή), για να εκφ ραστεί με όλα τα μέλη της εκκλ ησ ιασ τικής κοινω νίας ω ς «ορατή κοινωνική συλλογικότητα» που θεσμοποιείται κα ι παρεμβαίνει απ οτελεσμ ατικ ά στην ιστορία κα ι τον πολιτισμό. Είναι φανερό πω ς εδώ οι έν­ νοιες αποκτούν κοινωνική σημασία, χω ρίς να παραθεω ρείται ο αιτιώ δης χα ρ α κ τή ρ α ς της πίστεω ς ω ς αφετηρία, κίνητρο κα ι ω ς αποτέλεσμα. Αξίζει μάλιστα να σημειωθεί ότι σ τις προοπ τικ ές της εκκλησ ιολογίας ενυπάρχουν όλα τα αυθεντι­ κά στοιχεία που εξασφαλίζουν την υπέρβαση της ατομ ικότητας και την π ρα γμ ατική ένταξη του πι­ στού στη διαπροσω πική κοινότητα. Στην κ ο σ μ ο λ ο γ ί α είναι φανερή μια δυαλιστική αντίληψη, που επιζητεί το χω ρισμό του κόσμου σ τις δύο διαμετρικά διαφ ορετικές του ποιότητες. Μια τέτοια ερμηνεία, με προέλευση ίσω ς προχρισ τιανικά ανατολικά θρησκεύματα, έφερε και προοδευτικά καθιέρωσε τη διάκριση ανάμεσα στο « ι ε ρ ό » κ α ι το « β έ β η λ ο » . Η διάκριση αυτή, αρ κετά χρήσιμη ό ταν δεν έχει διαλεκ τικό χα ρ α ­ κτήρα, είναι ενδεχόμενο με παρερμηνείες να καταλήξει σε θεολογικές δ ιαρχίες, γι’ αυτό κα ι εκτιμ άται συνήθως με σ κεπτικισ μό. Σε μια κοινωνιο­ λογική όμω ς θεώρηση των θρησκευτικών φαινο­ μένων είναι πολύ σημαντική, γιατί μας βοηθά να κατανοήσουμε τα πρ α γμ ατικά θρησκευτικά με­ γέθη στη σχέση με ή τη διαφοροποίηση από τα πρ α γμ ατικά κοσ μικά σχή ματα. Η θεολογική κο ­ σμολογία, και μάλιστα η ορθόδοξη, προχω ρεί α­ κόμη μακρύτερα. Βλέπει τον κόσμο κάτω από τις συνέπειες της φθοράς και προτείνει μέσω του ανακαινισμένου ανθρώπου την επιστροφή του στον α ρχικ ό σ κο πό της δημιουργίας. Τέλος στην ε σ χ α τ ο λ ο γ ί α επισημαίνονται οι ου­ σιώδεις διαφορές από ανάλογα κοινω νικά σχή­ ματα. Ω ς γνω στό η θεολογική εσχατολογία προ­ σ ανατολίζεται στη θρησκευτική προσ δοκία των « ε σ χ ά τ ω ν » που κλείνουν ταυ τόχρονα την κοσ μι­ κή, την οντολογική και την πνευματική πλήρωση της ιστορίας. Α ντίθετα οι κοινω νικές εσχατο λο ­ γίες, που είναι συνήθως ουτοπικοί οραματισμοί, εκκοσμικεύουν κα τά βάση τα θρησκευτικά « έ ­ σ χ α τ α » σ τις σ υμβατικές π ρ ο ο π τικ ές ιδανικώ ν κοινωνικών κα ταστάσεω ν, επενδύουν με κοινω ­ νικά αιτήματα τους μεταφυσικούς πρ οσ ανατολι­ σμούς κα ι σε ένα απροσδιόριστο κινητό χρονο­ διάγρα μμα αναμένουν τη λύση όλων τω ν κοινω­ νικών προβλημάτω ν και την οριστική απάντηση στο αίτημα του « δ ι α κ ο ι ν ω ν ι σ μ ο ύ » 2. Σ χετικές έ­ ρευνες απέδειξαν ότι δεν υπάρχει ίχνο ς θρησκευ­ τικ ή ς επαγγελίας ή επιταγής ή υπόδειξης ή προ­

τρ οπής, με πιο γνω στή την περίπτωση τω ν κειμέ­ νων τη ς Καινής Δ ιαθήκης, που να μη χρησιμο­ ποιήθηκε ύστερα από κοινωνιστική παραλλαγή για ανάλογους προσ ανατολισμ ούς των μαζών σε μελλοντικές ουτοπικές κοινω νικ ές' προσ δοκίες κα ι ελπίδες. Τ α πα ραπάνω αλληλένδετα για τη Θ εολογία θεματικά μεγέθη οριοθετούν επίπ εδα της θεολογικής έρευνας που χρειάζονται, πέρα από τη θεω­ ρητική τους διατύπωση, εμπειρική βίωση στην ι­ στορική διάσταση της Ε κκ λησ ίας. Αυτός ο χώ ­ ρος αποτελεί την Π αράδοσή της, κι αυτόν μελε­ τώ ν τα ς η Θεολογία άγγισε τον πλούσιο κοινωνι­ κό στοχασμ ό κα ι την αντίστοιχη μαρτυρία ζωής τω ν Π ατέρω ν της Ε κκ λη σ ία ς σ’ όλη τη διάρκεια της βυζαντινής περιόδου. Α πό τις προσεγγίσεις αυτές αναδύθηκαν, εκτός τω ν άλλω ν, πολύτιμες γνώ σεις για την οργάνωση και λειτουργία τω ν βυ­ ζαντινών κοινοτισμώ ν, που εξελίχθησαν σε συ­ ντεχνίες. Μ ελετήθηκαν οι κα τα σ τα τικ ές δομές της κοινω νικής πρόνοιας. Α ναλύθηκαν οι θεσμι­ κές βάσεις της κοινω νικής πολιτικής κ α ι φυσικά κα τανοήθηκαν οι τ ρόποι α ντιμετώ πισ ης τω ν κοι­ νω νικώ ν προβλημάτω ν για την πιο αποτελεσμ α­ τική απόδοση της κοινω νικής δικαιοσύνης. Η μελέτη των κειμένων της περιόδου έφερε στο φως της δημ οσιότητας σ ημαντικές πληροφορίες για την οργάνωση τω ν κοινωνιώ ν, τις παθολογίες τους, τη δυναμική των θεσμών, τις μεθόδους δημογραφικών μελετών κα ι αναλύσεων, τα αίτια της πληθυσμιακής κινητικότητα ς, τις ψυχολογι­ κές αντιδράσεις του όχλου, τις πολιτικές θεω­ ρίες, την πολιτική ηθική, τη δημόσια διοίκηση, την οικονομική οργάνωση, τα νομισματοπιστω τικά συστήματα, τον τουρισμό, τη φιλοσο­ φία και τη στρατηγική τω ν πολέμων, την αντιμε­ τώπιση εκτά κ τω ν αναγκώ ν και πλήθος στοι­ χείων που ενδιαφέρουν άμεσα την κοινωνική έρευνα. απαρίθμηση αφήνει να διαφανεί πόσο μεγά­ λος είναι στην πρ α γμ ατικότητα ο αριθμός τω ν ειδικώ ν επιστημονικώ ν μελετών που δημο­ σιεύτηκαν τα τελευταία χρόνια. Π ολλές από τις μελέτες αυτές μεταφ ράστηκαν ήδη κ α ι κυκλοφο­ ρούν στο εξω τερικό. Για την πραγματοποίηση τω ν ειδικώ ν ερευνών χρησιμοποιήθηκαν, πέραν του εξειδικευμένου ύστερα από πολυετείς μετα­ πτυχιακ ές σπουδές ανθρώπινου δυναμικού, σύχρονες μέθοδοι και προηγμένος τεχνολογικ ός ε­ ξ οπλισ μός. Σ τις Θ εολογικές Σ χολές μας ανα­ διοργανώ θηκαν πρόσφ ατα τα προγράμμ ατα σ πουδών κα ι περιέλαβαν νέα αντικείμενα ιε κα ­ τευθύνσεις κα ι περιεχόμενα, που αξιοποιουν την εμπειρία της Ε κκ λησ ίας κ α ι συνδυάζουν την Ορ­ θόδοξη Π αράδοση κα ι τα σύγχρονα επιστημονι­ κ ά δεδομένα στην αντιμετώ πιση τω ν διαχρονι­ κώ ν, αλ λά και τω ν σ υγχρόνω ν προβλημάτω ν της

Η

αφιερωμα/63 ανθρώπινης σ υλλογικότητας. Η κατεύθυνση αυτή δεν αποτελεί παράλληλο τάσεω ν που εκδηλώ θηκαν ήδη από τον προηγού­ μενο αιώ να στους κόλπο υ ς του δυτικού Χ ριστια­ νισμού. Αναμφίβολα οι τάσ εις εμφ ανίσ τηκαν σαν πρόκληση, αλλά δεν πέτυχαν να δημιουργήσουν στη χώ ρα μας ρεύματα αντίσ τοιχα τω ν δυτικών. Στην Ορθόδοξη Θ εολογία δεν μπόρεσαν να ει­ σβάλουν φιλοσοφικά κα ι κο ινω νικοπολιτικά σχή ματα, ό πω ς εκείνα που γέννησαν στη Δύση τη « μ α χ ό μ ε ν η » θεολογία κα ι τη θεολογία της « α ­ π ε λ ε υ θ έ ρ ω σ η ς » ή της « ε π α ν ά σ τ α σ η ς ». Α πόπει­ ρες διαλόγου με σοβαρούς μαρξιστές κα ι νεομαρξιστές διανοητές δεν κα τέληξαν πουθενά, γιατί δε βρέθηκε ποτέ το κοινό σημείο εκκίνη­ σης. Είναι πρ α κτικ ά αδύνατο να συναντηθείς με κά ποιον για να συζητήσεις έστω κα ι μόνο για τον άνθρωπο, ό ταν ο συνομιλητής σου αρνείται ή δε θέλει να συνδέσει αυτόν τον άνθρωπο κα ι το πε­ πρω μένο του με το Θεό. Χ ωρίς άλλο, λοιπόν, υπάρχει στην Ο ρθοδοξία μας πλούσια κοινωνική σκέψη κα ι παράλληλα αντίστοιχη κοινωνική έρευνα κα ι αγωνία, που ό­ μως δεν εκπροσω πούν περισ τασ ιακούς προσ α­ νατολισμούς της Θ εολογίας στην ανθρώπινη α­ θλιότητα, την κοινωνική αδικία και τις κραυγα­ λέες εκδηλώ σεις του απανθρω πισμού. Είναι α­ πλά η ανάζήτηση κα ι η αποκάλυψ η του δρόμου που οδηγεί στη διαπροσω πική προσέγγιση. Ο δρόμος για τη συνάντηση με το Θεό περνά από την προηγούμενη συνάντηση με τον συνάνθρωπο και η συνάντηση αυτή δεν γίνεται αυθεντική χω ­ ρίς α διάλειπτη συμμετοχή και έμπρα κτη απάντη­ ση στα προβλήματά του. Σ’ αυτήν την κατεύθυν­ ση κινήθηκε η αγωνία της Ε κκ λησ ίας για τα αν­ θρώπινα προβλήματα και επίσης η σχετική έρευ­

να για την α ποκάλυψ η κα ι φανέρωση των λύσεών τους. Με την τελευταία διεκρίνιση δίνεται απάντηση σε μια εύκολη κριτική, που είδε τη στροφή της Θ εολογίας στα «κοινω νικά» ω ς αμαρτωλή έξοδο στην εκκοσμίκευση. Αναμφίβολα η στροφή αυτή δεν έλλειψε ποτέ από την ιστορία της Ε κ κ λη ­ σίας, ούτε κα ι μπορεί να θεωρηθεί περιστασιακή. Η Ε κκ λησ ία κα ι η Θ εολογία της εκτιμά ολικά τον άνθρωπο κα ι δε διαχωρίζει με πρόθεση περι­ φρόνησης τα βιω τικά κα ι κοινω νικά από τα πνευμ ατικά κα ι μεταφυσικά του προβλήματα. Η εκκοσμίκευση είναι απ λά η λογική προσαρμογή της Ε κκ λη σ ία ς στα αιτήματα τω ν καιρών, ενώ η αναζήτηση τρόπω ν για την άρση τω ν κοινωνικών αντιθέσεων, τη συναδέλφωση τω ν ανθρώπων και την απομάκρυνση του κοινωνικού άλγους, ε­ δραιώνει στον κόσμο τη δικαιοσύνη του Θεού και εντάσσ εται στους θεμελιώδεις σ κοπούς της θείας ενανθρώ πισης. Ά λ λ ω σ τε η θεολογία στην Ορθό­ δοξη Ε κκ λησ ία δεν εκφ ράσ τηκε ποτέ ούτε ω ς ά­ κρ α τος αποφ ατισ μός ούτε ω ς κοινωνική διδα­ σ καλία που οραματίζεται κα ι επιδιώ κει υλοκρατικ ά την εγκόσμια ευτυχία. Στάθηκε στην προο­ πτική της βιβλικής και πα τερικής «μεσότητας» και ενδιαφέρθηκε να προσανατολίσει τον πιστό στο γεγονός της σω τηρίας του που δε χωρίζεται από το χρόνο και την ιστορία, τη συνάντησή του με τον «πλησίον» του και το Δημιουργό. Σημειώσεις 1. Οι όροι εδώ μπαίνουν σε εισαγωγικά, γιατί με την αυθαίρε­ τη χρήση τους έχασαν το πραγματικό τους περιεχόμενο και στην κοινή συνείδηση σημαίνουν ακριβώς το αντίθετο.

2. «Διακοινωνισμός» χαρακτηρίζεται το θεωρητικό απόλυτο στην εφαρμογή της κοινωνικής δικαιοσύνης.

64/αφιερωμα

Αθανάσιος Ε. Καραθανάσης

Το Άγιον Όρος για μας σήμερα Λόγος απλοϊκός και σύντομος Α πό τον καιρό που ο χα λκέντερος ερευνητής της Ο ρθοδοξίας Μανουήλ Γεδεών συνέγραψε το πρώτο επιστημονικό β ιβ λίο για το Ά γ ιο ν Ό ρ ος, κοντά κι ένα αιώνα (1885), π ο λ λ ο ί είναι εκείνοι που έγραψαν, στη συνέχεια, για το Π ε­ ριβόλι της Παναγιάς, όπως συνηθίζουμε να αποκαλούμε την μοναστική πολι­ τεία· άλλοι από τους συγγραφ είς αυτούς το αγάπησαν ειλικρινά και ό,τι έγρ α ­ ψαν ήταν εμπευσμένο από βαθύ ορθόδοξο στοχασμό και άλλοι, ολίγοι ευτυ­ χώς, το π ρ οσέγγισα ν με εκείνον τον ρασιοναλιστικό, και άρα αποτυχημένο, προκειμένου για τέτοιου είδους π ρ οσεγγίσ εις, τρόπον. Τα τελευταία είκοσι χρόνια ο αθωνικός μοναχισμός γνωρίζει μιαν εντυπωσιακή άνθηση και χ ιλιά ­ δες ευλαβών προσκυνητών μεταβαίνουν ε κ ε ί ετησίω ς για να προσκυνήσουν τα άγια λείψανα, να συζητήσουν με τους μοναχούς και να γυρίσουν πίσω στον «κόσμο» πιο πλούσιοι σε ορθόδοξη εμπειρία και πνευματικότητα. ο Ά γ ιο ν Ό ρ ο ς έχει πλέον αποβεί για πολ­ λούς Έ λ λ η νες τρόπ ος ζωής κα ι πολλοί είναι εκείνοι που προγραμματίζουν μέσα στο χρόνο δύο και περισσότερα πρ οσ κυνηματικά ταξίδια ε­ κεί. Πού, άλλω στε, στον κόσμο ο προσκυνητής, ο ειδοποιημένος και ανήσυχος, μπορεί να βρεί αυτήν την ουράνια Η συχία « ε ν π ν ε ύ μ α τ ι κ α ι α λ ή ­ θ ε ι α » , να ξεκουράσει ψυχή κα ι σώμα, να ενωτισθεί τις ψ αλμω δίες κα ι τις προσευχές που τον ει­ σάγουν σε άλλους κόσμους; Στο Ά γ ιο ν Ό ρ ο ς ο νους βρίσκει την γνώ ση, ό χι με την βοήθεια της λ ογικής και της επιστήμης, πα ρά μόνον με την α­ γάπη κα ι το αγνό αίσθημα, την προσευχή κα ι την ηρεμία. Είναι πολλοί εκείνοι που κατορθώνουν στο Ά γ ιο ν Ό ρ ο ς να φθάσουν κ α ι να ατενίσουν το «αόρατο» κα ι το «ανέκφ ραστο», χω ρίς την βοήθεια των διανοητικώ ν δυνάμεων κα ι ικ ανοτή­ τω ν τους, αφού τους αρκούν μονάχα οι ψ υχικές τους δυνάμεις. Η ψυχή τότε ενούμενη με το Ον γί­ νεται καθαρή, γιατί έχει φθάσει εκεί χω ρ ίς γνώ ­ ση, φαντασία, γνώ μη, μνήμη, σοφία αλλ’ απλά μόνον γεμάτη από το φώς και την λάμψη εκείνη που α π οκτά ή, καλύτερα, της δίδει ο συγκλονι­

Τ

σ μός και το τέλειον δέος, που αισθάνεται μπρος σε όσα της απ οκαλύπ τονται. Βρίσκει, έτσι, μέσω αυτού, του απλοϊκού, έστω , μυστικισμού, αυτό που χρόνια πολλοί ζούν έξω στον κόσμο θεοφο­ βούμενοι ή ό χι-π ρ ο β λ η μ α τ ισ μ έν ο ι κα ι ανήσυ­ χοι, όμω ς, οπω σδήποτε. Είναι αυτονόητο, κα τό ­ πιν βέβαια, πω ς αυτοί οι ευτυχείς που κατόρθω ­ σαν εκεί στο Ά γ ιο ν Ό ρ ο ς να φθάσουν « ε π ί τ η ν α κ ρ ό τ η τ α τ ω ν θ ε ί ω ν α ν α β ά σ ε ω ν » , να επηρεά­ σουν .και άλλους που θα πάρουν και αυτοί τον δρόμο, για να ανεβούν στο Ά γ ιο ν Ό ρ ο ς και να ενωτισθούν αυτά τα μηνύματα που θα λάβουν κ α ­ τά την ολιγοήμερη άσκηση και « ε ι σ ε ρ χ ό μ ε ν ο ι ε ι ς τ η ν χ α ρ ά ν τ ο υ Κ υ ρ ί ο υ » , θα θελήσουν, ασφαλώ ς, να αλλάξουν πολλά από τα πρά γμ ατα κα ι τους ρυθμούς του βίου των προς μίαν άλλη κατεύθυν­ ση. Πόσοι κα ι πόσοι, σοφοί δεν επεζήτησαν εκεί - χω ρίς, βέβαια, να γίνουν μοναχοί - την η­ ρεμία, την ησυχία, την περισυλλογή και πόσοι δεν έγραψαν γ ι’ αυτό το δίλλημμά τους, να αφήσουν τον κόσμο κα ι να εγκατασ ταθούν σε κ ά ­ ποιο αθω νικό ερημητήριο· από τον Γερμανό ιστο­ ρικό Φ αλμεράιερ, ώ ς τον «μεγάλο αβόλευτο»,

αφιερωμα/65 τον ιδικό μ α ς Ν ίκο Κ αζαντζάκη. Ο Φ αλμεράιερ έγραψε χα ρ α κ τη ρ ισ τικά : « Μ ο υ π ρ ό λ ε γ α ν , ε ν ν ο ­

κία του μ οναχικού ιδεώ δους.

ε ίτα ι, π ω ς δ ε θ α γίν ω κ α λ ό γ ε ρ ο ς , ε π ε ιδ ή χ ρ ε ιά ζ ε ­

αγιορείτης καλόγερ ος μαθαίνει στον προ­ σκυνητή ή στον απ λό επισ κέπ τη την κο­ σμοθεωρία του βυζαντίου, για τί αυτός ο ίδιος εί­ ναι ο βυζαντινός ν ε ο έ λ λ η ν που μπορεί, όχι μου­ σ ειακά κ α ι μέσω του Π ανεπιστημίου κα ι τω ν βι­ βλίων, να διδάξει για το Βυζάντιο κ α ι τον Νέο Ελληνισμό. Το Βυζάντιο το διδάσ κει γιατί το βιώνει, για τί το Βυζάντιο ενυπά ρχει δυνάμει εκεί· δεν συνέβη δηλ. στο Π εριβόλι της Π α να γιά ς αυτό που συνέβη στην Δύση, όπου οι ναοί τη ς Ευρω­ πα ϊκ ή ς Α ναγένησης έγιναν μουσεία. Οι φ ιλόλο­ γ ο ι κα ι θεολόγοι που πά νε στο Ά γ ιο ν Ό ρ ο ς έ­ χουν πολ λ ά να μάθουν για την Ρωμιοσύνη, έχουν πο λ λ ά να μάθουν εκεί από την ζω ντανή κ α ι αεί­ ποτε φεγγοβολούσα ισ τορία μ α ς που τους π εριμέ­ νει για να τους διδάξει: για τους κα ημούς και τους πόθους του Ελληνισμού κα ι τη ς Ο ρθοδο­ ξίας, τους εινονομ άχους βυζαντινούς αυτοκράτορες, το σ χίσμα με τους Δ υτικούς, τις σταυροφο­ ρίες, την σύνοδο τη ς Λυών κα ι την βίαιη επιβολή τω ν αποφ άσεώ ν τη ς σ τους Ο ρθοδόξους, για τους απελπισμένους Π α λαιολόγους που γύρευαν την Έ νω σ η τω ν Ε κκ λησ ιώ ν στην Δύση για να εξα ­ σφαλίσουν την φ ρ αγκική σ τρατιω τική βοήθειαθα μάθουν για το νέο ημερολόγιο, την οικουμενι­ κή κίνηση, την Ε υρω παϊκή Κ οινότητα, τον 666. Π ολλά μαθαίνει κα νείς εκεί, αν κα ι πρέπει να ξε­ περνά μερικές ακ ρα ίες θέσεις τω ν μοναχώ ν: τους Ευρω παίους που «μάχονται» εσαεί το Ά γ ιο ν Ό ­ ρος κ α ι τον Ε λληνισμό, το Π ατρια ρχείο κα ι τους δεσ ποτά δ ες, τον μεταρρυθμιστή πα τριάρχη Αθηναγόρα κα ι άλλα , χρήσιμα, όμω ς, και για μιαν άλλην ανάγνω ση της ισ τορίας. Έ χ ε ι πολλά να μάθει λ οιπόν εκεί ο φ ιλόλογος κα ι ο θεολόγος, μόνον που δεν π ρέπει να αντιπαλεύεται τον μονα­ χό συνομιλητή του, για τί αυτός ζεί σ τον κόσ μο του κ α ι έχει στέρεα την άποψή του, που είναι τέ­ τοια εδώ κα ι χίλια χρόνια κ α ι τίπ οτε δεν την αλ­ λάζει. Έ χ ε ι κά μει ο μ ον α χός αυτό το παράφ ορο πή δημα, που θα έλεγε κα ι ο Δ α νός φιλόσοφος Kierkergard, από την χ α ρ ά τη ς ζω ής, την εργασία κ α ι τον κόπ ο, στο τρίτο κα ι οδυνηρό σ τάδιο που είναι η θρησκευτική στάση του στην ζωή. Μ έγας δά σ κ α λ ο ς το Ά γ ιο ν Ό ρ ο ς στην τέχνη, εκεί δηλ. που ανταμώ νονται οι δύο μεγάλες σ χο­ λές της ζω γραφ ικής μας: η Κρητική κα ι η Μ ακε­ δονική που ύψωσαν βαθιά στην αισθητική της τέ­ χνης μ α ς κ α ι αποτελούν έκφ ραση, θεολογική κα ι αγιογραφική μαζί, ρεαλισμού κ α ι ιδεαλισμού. Η αναγεννησιακή Ευρώ πη, κ α ι το χειρότερο, η ρω­ σική τέχνη, πέρασ αν από εδώ κα ι άφησαν τα ί­ χνη του περ ά σ μ α τός τους κ ά ποτε, που σιγά-σιγά τελευταία κάποιο α όρατο χέρι τα εξαφανίζει, α­ φού τώ ρα βλέπει κα νείς παντού τις συνταρ ακ τι­ κ έ ς εκείνες φυσιογνωμίες με τα σ καμμ ένα πρό­ σ ω πα, τα κα ρα βίσια γένια, τα φ α λ ακρ ά κεφάλια,

τα ι γ ι ’ α υ τ ό ε ιδ ικ ή π ρ ο δ ιά θ ε σ η , θ α έ σ τ η ν α ό μ ω ς τη ν κ α λύ β α μ ο υ σ το ν Ά θ ω , ω ς α ν εξ ά ρ τη το ς σ ύ ­ ν τρ ο φ ο ς, κ α ι έ τ σ ι, ελ ε ύ θ ε ρ ο ς α π ό κ ά θ ε ε π ιβ ο λ ή , θα α π ο λ ά μ β α ν α μ α ζ ί το υ ς τ η ν ε π ίγ ε ια ε υ τυ χ ία μ ε τ η ν π ρ ο σ ε υ χ ή , τ η ν π ε ρ ισ υ λ λ ο γ ή , το δ ιά β α σ μ α , τ η ν κ η π ο υ ρ ικ ή , σ ε σ υ ν τ ρ ο φ ιά ή ο λ ο μ ό ν α χ ο ς , γ υ ­ ρ ίζ ο ν τα ς σ τα β ά θ η τω ν δ α σ ώ ν , π ά ν τα ό μ ω ς υπ ο μ έ ν ο ν τ α ς ε ν ειρ ή ν η , ω ς τ η ν η μ έ ρ α π ο υ θ α κ ο β ό ­ τ α ν τ ο ν ή μ α η ς ζ ω ή ς μ ο υ κ α ι θ α ρ ό δ ιζ ε γ ια μ έ ν α η α υ γ ή ε ν ό ς κ α λ ύ τ ε ρ ο υ κ ό σ μ ο υ . » Ό σ ο για τον Ν ίκο Κ αζαντζάκη, κοντά σε όλα τα άλλα , αρκεί να σημειώσουμε εδώ εκείνο που έγραψε μαζί με τον Ά γ γ ελ ο Σικελιανό στο βιβλίο επισ κεπ τώ ν της Μ ονής του Ξηροποτάμου: « Α ή τ τ η τ ο ι κ α ιρ ο ί ή ρ ξ α ν τ ο α ν ίσ τ α σ θ α ι “ S e n tim u s e x p e r im u s q u e n o s a e te r n o s e s s e ” 2 2 Δ εκ. 914

Κ άποτε στο Ά γ ιο ν Ό ρ ο ς οι περισσότεροι μο­ ν α χοί ήσ αν αγράμμα τοι, τώ ρ α, στα χρόνια μας, συμβαίνει, το αντίθετο. Σημεία τω ν καιρώ ν. Τ ότε απλοί άνθρωποι, τώ ρα οι επισ τήμονες που πετά ν τις γνώ σεις ό πω ς προσπαθούν να απορρίψουν κα ι την αμα ρτία τους κ α ι μήτε θέλουν (ως όλοι τους να είναι συνεννοημένοι) να μιλήσουν για την επιστήμη τους που την αρνούνται. Ε ίναι ύστερα κα ι εκείνοι που θέλουν να ζήσουν σ ’ ένα πα ρελ­ θόν, να κατεβούν μέσα στο χρόνο δέκ α ή πέντε αιώ νες ή να ζήσουν τον ένδοξο Βυζαντινισμό μας· όλα στο Ά γ ιο ν Ό ρ ο ς αποπνέουν βυζάντιο: ώρα, άνθρωποι, περιβάλλον, εκκλ ησ ίες, ζω γρα­ φική, μουσική, τυ πικ ά, λ ατρεία. Ό σ ο ι γνωρίζουν από τέτοια, τότε μπορεί να κα ταλά βουν πώ ς ζούσαν κα ι πώ ς σ κέπτο ντα ν στο Βυζάντιο ο λ αό ς κα ι οι μοναχοί. Θ αρρείς λοιπόν πω ς από κάπου θα ξεπροβάλει ο πα λα ιό ς βυζαντινός ηγούμενος σ υνοδευόμενος από τον διάκο νό του, ο αρχειοφύλαξ, ο τυ πικ άρ ης, ο αρ χο ντάρ ης, ο εκκλ ησ ιασ τι­ κ ός, ο ταρσ ανάρης, ο μά γ κ ιπ α ς. Και πρά γμ ατι, όπω ς έχουν κτισθεί τα μοναστήρια στο Ά γ ιο ν Ό ρ ο ς με τους πύργους, την βυζαντινή τοιχοποιία κα ι τον δικέφ αλο να ανεμίζει ψηλά σ τους α π άτη­ τους πύργους, ή ξο μπ λιασμ ένο ς με β ότσα λα σ ’ αυλές ή σε π α τώ μ ατα κα θολικ ώ ν, δεν είναι δύ­ σκολο να νιώσει κα νείς ότι ζεί στο Βυζάντιο, μο­ λ ονότι ζεί σε κό σ μο ερημιάς κα ι απομόνω σης. Θα θυμίσουμε εδώ ότι στα βυζαντινά χρόνια οι μονές β ρίσκ ονταν κο ν τά σ τις πόλεις, τόσ ον μά­ λιστα κ οντά για να μπορέσει να γράψ ει όσα έ­ γραψ ε εκείνος ο Π τ ω χ ό δ ρ ο μ ο ς στο γ ' ποίημά του για τους μ οναχούς. Ό τ α ν με τον καιρό η γειτνίαση αυτή έλαβεν άλλους δρόμ ους ο Α θανάσ ιος ο Αθωνίτης, ο ιδρυτής του αθω νικού μοναχισμού, ανεζήτησε αυτόν τον ευλογημένο τόπ ο ω ς την οι­

Ο

66/αφιερωμα που αναμφίβολα είχαν τα ζω ντανά πρότυπά τους στους μοναχούς που τριγύριζαν ολημερίς τους ζω γράφους. Εξέλιπεν, ευτυχώς, η αναγεννησιακή και η ρευστή ζαχαρένια τεχνοτροπία ορισμένων ζωγραφικών εργαστηρίων στο Ό ρ ο ς , απόρροια αυτό της ευρω παϊκής ορθολογιστικής, κα ι αντιβυζαντινής συνάμα, αντίληψης του Ευρωπαϊκού Δ ιαφωτισμού, που απέρριπτε κάθε βυζαντινό και ήλαυνε δρομέω ς πρ ο ς την «σοφή» Ευρώπη απορρ ίπτοντας την πνευματικότητα του δυαδικού τύ­ που της βυζαντινής αγιογραφίας με τον αγγελικό και τον ασ κητικό τύπο. Και δεν είναι μόνον η ζω­ γραφική που πολλά έχει να μας διδάξει εκεί, εί­ ναι και η λαϊκή αρχιτεκτονική με τα σ τερεά οικο­ δομήματα, φρουριακή στην βάση κα ι ανάλαφρη σ τα πάνω πα τώ ματα, όπου ο μαϊστωρ κάπου - κάπου έβαζε στην γωνιά του τοίχου και ανάγλυφη σε πέτρα την μορφή του. Και είναι πο­ λύ ευοίωνο το γεγονός ότι, επιτέλους, μετά την ά­ ναρχη οικοδόμηση, και την συνακόλουθη κ α τα ­ στροφή της εθνικής μας παράδοσ ης, ορισμένοι σύγχρονοι αρχιτέκτονες κτίζουν μεγάλες κα ι μι­ κρές οικοδομές με αγιορείτικα αρχιτεκτονικά πρότυπα. Οι βορειοελλαδίτες γνωρίζουν κα λά πόσον έχει αλλάξει η φυσιογνωμία των περιοχώ ν που φάνηκαν τέτοιου είδους οικοδομές. Υ πάρ­ χουν, ακόμη, ξυλογλύπτες κα ι μερακλήδες πελε­ κάνοι που μελετούν συναφή με την τέχνη τους θέ­ ματα στο Ά γ ιο ν Ό ρ ο ς και ξεσηκώνουν σαχνισιά, ξυλογλυπτικά θέματα, σχέδια κα ι παιγνιδίσ ματα σε αυλές, βρύσες και τοίχους. Παρήγορο δείγμα κα ι αυτό στην τσιμεντένια πνιγηρή απο­ μόνωση όλων πλέον τω ν ελληνικώ ν πόλεων. Ανεκτίμητοι είναι οι θησαυροί στο Ά γ ιο ν Ό ­ ρος χειρογράφων, σπανίων βιβλίων, αρχείων, υ­ λικό δηλ. που φυλάσσεται ω ς κόρη οφθαλμού ε­ κεί κα ι που περιμένει τον ερευνητή για να αξιοποιηθεί. Α πό την άλλη, τα τελευταία χρόνια, και εννοώ όλην την δεκαετία του ’80, αρκετοί λόγιοι μοναχοί «βγαίνουν στον κόσμο» και μεταφέρουν το μήνυμα του Αγίου Ό ρ ο υ ς - να μην λησμο­ νούμε ότι υπάρχει κα ι γυναικείος πληθυσμός, που λόγω του α β ά τ ο υ , αδυνατεί να επισκεφθεί το Ά γ ιο ν Ό ρ ο ς , κα ι το πλήθος εκείνο των ανήμπο­ ρων που, μην μπορώ ντας να μεταβούν εκεί, δι­ ψούν για τον αγιορείτικο λόγο. Δεν είναι λοιπόν ολίγοι εκείνοι οι μοναχοί που, τα τελευταία χρό­ νια, αφήνουν το Ό ρ ο ς κα ι έρχονται σ ’ εμάς για να καταθέσουν τον ιδικό τους λόγο στην ανήσυ­ χη κοινωνία μας. Σ ’ αυτήν την έξω - αγιορειτική διακονία διακρίνονται οι γέροντες της Φιλοθέου Εφραίμ, της Γρηγορίου Γεώργιος Κ αψάνης, της Σταυρονικήτα Βασίλειος, ο μ ακαρισ τός γέρον­ τα ς τη ς Ξ ηροποτάμου Εφραίν Κ ουτσιμπός και άλλοι λόγιοι μοναχοί. Οι ειδοποιημένοι αναγνώ ­ σ τες θα γνωρίζουν, ασφαλώ ς, την επιτυχία των εκδηλώσεων όπου ομιλούν οι αγιορείτες μοναχοί για σύγρονα πνευματικά θέματα.

Το Ά γ ιο ν Ό ρ ο ς , ακόμη, ενδιαφέρεται κα ι για την κοινωνία μας κα ι τα ευρύτερα προβλήματά της. Θυμίζουμε, εδώ, το μανιφέστο του Αγίου Ό ­ ρους του έτους 1984, όπου η Ιερά Σύναξη συζήτη­ σε κα ι εξέδωσε τα πορίσματά της γύρω από το μείζον θέμα της εκπαίδευσής μας, για την αρ­ χαιοελληνική και την δημοτική γλώ σσα, όπου μάλιστα, προτεινόταν η καθιέρωση κα ι ισότιμη διδασ καλία των αρχαίω ν κα ι των νέων ελληνι­ κώ ν -θ έ σ η που πολύ συζητήθηκε κα ι που θεω­ ρούμε ότι είναι η καλύτερη. Η επικοινωνία των αγιορειτών πατέρω ν με τον κόσμο μας έχει αναπτυχθεί τελευταία με την έ κ ­ δοση ποικίλω ν περιοδικώ ν, με τα οποία μερικές μονές φιλοδοξούν να πληροφορήσουν τον κόσμο για μιαν ευρυχωρία θεμάτω ν αναφερομένων στον μοναχισμό, στην πνευματική ζωή, στον ενγένει πνευματικό προβληματισμό. Σημειώνουμε ότι η προσπάθεια αυτή δεν είναι πρόσφατη, αλλά χρο­ νολογείται από παλαιά, με την έκδοση Ά θ ω ς του Σπυρίδωνος Κ αμπανού Λαυριώτη, Α γ ι ο ρ ε ι τ ι κ ό ν Η μ ε ρ ο λ ό γ ι ο ν (1927). Τέτοιες σύγχρονες περιοδι­ κές εκδόσεις είναι οι Α θ ω ν ι κ ο ί Δ ι ά λ ο γ ο ι , ο Σ ί μ ω ν ο Μ υ ρ ο β λ ύ τ η ς της Σιμω νόπετρας, ο Α γ α θ ά γ γ ε ­ λ ο ς Ε σ φ ι γ μ ε ν ί τ η ς της Εσφιγμένου, ο Ά γ ι ο ς Π α ύ ­ λ ο ς ο Ξ η ρ ο π ο τ α μ η ν ό ς της Μ. Αγίου Παύλου, η Α γ ι ο ρ ε ι τ ι κ ή Μ α ρ τ υ ρ ί α της Μ. Ξ ηροποτάμου, το πληροφοριακό φυλλάδιο τ ο Π ρ ω τ ά τ ο ν . Στο Ά γ ιο ν Ό ρ ο ς τα τελευταία χρόνια σχηματίσθηκε ένα νέο πνευματικό κίνημα, προϊόν προ­ βληματισμού κα ι συζητήσεων μεταξύ αγιορειτών και κοσμικώ ν, αυτό έγινε γνω στό ω ς ν ε ο ρ θ ο δ ο ξ ί α , που φαίνεται, πά ντω ς, ότι δεν είχε ευρύτερη απήχηση στο Ά γ ιο ν Ό ρ ο ς ούτε στον κόσμο. Επρόκειτο δηλ. για μια προσπάθεια θεολογικοφιλοσοφικής προσέγγισης της Ο ρθοδοξίας με τον Μ άρξ, που, καθώ ς δεν είχε καθαρούς ιδεολογι­ κούς προσανατολισμούς, περιορίσθηκε σ’ ένα κύκλο λογίων του κόσμου με μικρή, μάλλον, γνώση του μοναχισμού και τω ν ιδεών του. Το αν­ τίστοιχο συνέβαινε, με ολίγη από εδώ γνώση του Μ αρξισμού, από πλευράς μοναχών. Π άντω ς, επρόκειτο για μιαν κίνηση που δηλώνει την ζωτι­ κότητα του Αγίου Ό ρ ο υ ς κα ι την δύναμή του να επηρεάζει ακόμη και φιλοσοφικά ρεύματα εξ αν­ τικειμένου αντίθετα πρός την Ορθοδοξία. Με ένα λόγο: το Ά γ ιο ν Ό ρ ο ς προσέφερε και προσφέρει στον Ελληνισμό σ ημαντικές υπηρε­ σίες: από τον απλό μοναχό που συντηρεί στην συνείδησή του τον ένδοξό μας βυζαντινισμό ώς τον προβληματισμένο που προσεγγίζει θέματα μεταφυσικής και του πέραν κόσμου, όλοι οι μο­ ναχοί ζουν στην ιδική τους πνευματική σφαίρα, έτοιμοι, όμω ς, να βοηθήσουν τον προσκυνητή και τον επισκέπτη, ακόμη κα ι τον αδιάφορο και είρωνα, δίδοντάς του την αγάπη τους, αυτό το κύριο συστατικό της μοναχικής ζωής και της χρ ισ τιανικής πίστης.

αφιερωμα/67

πρωτοπρ. Γεώργιος Δ. Μεταλληνός

Η Ορθοδοξία στον αγώνα για την ειρήνη

Όταν ο α ρχαίος σοφ ός (Η ράκλειτος) έ λ ε γ ε «πόλεμος πάντων πατήρ», πέρα από τις ειδ ικό τερ ες στοχα στικές του επακριβώ σεις, υπαινισσόταν και τη μόνι­ μη κατάσταση έχθρας, πάλης και διάστασης, που ως ενδημική νό σο ς καταδυ­ ναστεύει την ανθρωπότητα. Α πρα γμα τοποίητος πράγματι πόθ ος και φευγα­ λ έο όνειρ ο παραμένει τόσο για τη μ ικ ρ ο κ ο ιν ω ν ί α , όσο και για τη μ α κ ρ ο κ ο ιν ω ν ία η ειρήνη. Η ενότητα του ανθρωπίνου γένους, εκφ ραζομένη με την ισορροπία των σ χέσεω ν και την α λληλοπεριχώ ρηση των προσώπων, αποδεικνύεται στην ιστορία χίμαιρα. Κορύφωση αυτής της συνειδήσεω ς συνιστά η ρωμαϊκή ρήσ η: «Si vis p acem , para Bellum ». ειρήνη, δηλαδή, μόνο σε συνάρτηση με τον πόλεμο μπορεί να νοηθεί. Ο πό λ εμο ς ε κ ­ φράζει τη φυσική κ α τάσ τασ η της ανθρώ πινης ύ­ πα ρξης, θεωρούμενος αναγκαίο κ α κό . Για τους φιλοσόφους, κοινω νιολόγους κα ι πο λίτικούς ει­ ρήνη σημαίνει απλή ανακω χή, το μεσοπόλεμο διάστη μα, πρ οετοιμασία για νέο πόλεμο. Είναι προβ ληματικό, αν θα μπορούσε κα νείς να πιστεύσει σε μια δυνατό τητα μόνιμης κα ι απ α ρ ά ­ β ατης ειρήνης. Συμβαίνει, μάλισ τα, το εξής πε­ ρίεργο: Α υτοί, που περισ σότερο αυτοπροβάλλονται ω ς κήρυκες τη ς ειρήνης, υποθάλπουν μεθο­ δικά τον πόλεμο για χάρη της φανερής ή συγκεκ αλυμμένης ε π εκ τα τικ ή ς π ο λ ιτικής τους.

Η

Π αρόμοιες αδυναμίες ενσ αρκώ νουν κ α ι τα λε­ γάμενα φ ι λ ε ι ρ η ν ι κ ά κ ι ν ή μ α τ α τη ς επ ο χή ς μας, τόσ ο σ το πα γκ όσ μ ιο-δια κ ρ α τικ ό, όσο κ α ι στο ε­ θνικό πλαίσιο. Οι δ ιάφ ορες φιλειρηνικές κινήσεις είναι κ α τ ’ αρχήν αντιπ ολεμ ικές κ α ι όχι ειρηνοποιητικές. Ξ εκινούν από τη δεδομένη πρ α γμ ατι­ κό τητα του πολέμου, χω ρίς να δείχνουν, ότι πι­ στεύουν στην ειρήνη ω ς «φυσική» κα τάσταση του ανθρώπου κα ι του κόσμου. Με την ύπαρξη δε κινημ άτω ν ειρήνης διαφόρων κομ μ ατικ ώ ν απ ο­ χρώ σεω ν κ α τα φ ά σ κ ετα ι στην πράξη η διαίρεση κα ι σύγκρουση, το αντίθετο δηλαδή του επιδιωκομένου. Είναι εξ άλλου γνω στό, ότι όλ ες οι ειρηνιστικές προσ πάθειες μένουν στην επιφ άνεια, θε­

68/αφιερωμα ω ρώ ντας την ειρήνη ω ς υπόθεση α π λώ ς ανθρώπι­ νης θελήσεως και π ροαιρέσεω ς, στα όρια δηλαδή της ηθικής δεοντολογίας κα ι αρετολογίας, μη έ­ χο ν τα ς τη δυνατότητα να δουν την ειρήνη στα ό­ ρια της ανακαινισμένης κα ι μεταμορφω μένης μέ­ σα στη Θεία Χάρη ανθρώπινης υπάρξεω ς. Και εί­ ναι σ ’ αυτό το σημείο ακριβώ ς, που διαφορο­ ποιείται ριζικά ο κο σ μ ικ ός λ όγος περί ειρήνης, α­ πό την ειρήνη, για την οποία μιλεί κα ι αγωνίζεται και την οποία βιώνει η Ο ρθοδοξία, φυσικά ω ς «κοινωνία Α γίων». Λίγο πριν α πό το πάθος του ο Χ ριστός, η Αυτοαλήθεια, διέστειλε σ αφ έσ τατα τη δική του ειρήνη από την ειρήνη του κινουμένου στα όρια της ά­ θεης αυτάρκειας του κόσμου. « Ε ι ρ ή ν η ν ά φ ί η μ ι ύ μ ΐν . Ε ιρ ή ν η ν τ ή ν έ μ ή ν δ ίδ ω μ ι ύ μ ϊν . Ο ύ κ α θ ώ ς ό κ ό σ μ ο ς δ ί δ ω σ ι ν έ γ ώ δ ί δ ω μ ι ύ μ ϊ ν . . . » (Ιω. 14,27). Δεν διαστέλλεται δηλαδή μόνο «ή κα τά Χ ριστόν εΐρηνόχυτος φιλανθρωπία» - κ α τά τον αγ. Δ ιο­ νύσιο Α ρεοπαγίτη (Περί Θείων ονομάτω ν, ΙΑ) α­ πό την «ειρήνη» του κόσμου, αλλά διαφέρει δια­ μετρικά και ο τρ ό π ο ς πρα γμ ατώ σ εώ ς της. Και ό­ ταν δεν κα τανο είται αυτό, οι Χ ριστιανοί κ α τα ­ ντούν ουραγοί τω ν διαφόρων κομ ματικ ώ ν κινή­ σεων, χά ν ο ντα ς τη συνείδηση του Genus Tertium, της «κα ινής κτίσεω ς» (Γαλ. 6,15). Π οια είναι η βαθύτερη έννοια τω ν λόγω ν αυτών του Ιησού Χ ριστού; Η ειρήνη, που έχει ω ς «μίαν καί πα ντελή... άρχήν κα ί αιτίαν» (Διον. Α ρεοπ., οπ.π.) τον Χ ριστό, δεν νοείται ορθόδοξα ω ς αφηρημένη κα ι ανυπόστατη ιδέα, α λ λ ’ ω ς ενυπόστατη, προσω πική ετερότητα. Τ αυτίζεται με το Π ρό­ σωπο του Θεού Λόγου. Είναι η ένσαρκη - κα ι γι’ αυτό προσ ω π ικά υπαρκτή - ειρήνη, ο Ιησούς Χ ριστός, ο Θ εάνθρω πος, ω ς υποστασιοποίηση κα ι ιστορική φανέρωση κάθε αρετής. Γ ι’ αυτό ο προφήτης Η σ άίας ονομάζει τον Μ εσσία-Χ ριστό «άρχοντα ειρήνης» (9,6), δημιουργική δηλαδή αι­ τία κα ι αυτοπηγή της ειρήνης κα ι οντολογικό θε­ μέλιό της, ο δε απ. Π αύλος εύχεται στους Θεσσ αλονικής (Β'3,16): «αύτός δέ ό κ ύ ρ ι ο ς τ ή ς ε ι ρ ή ­ ν η ς δώη ύμϊν τήν ειρήνην...». Η ειρήνη, συνεπώς, τω ν Χ ριστιανών είναι ο ί­ διος ο Χ ριστός, ό πω ς άλλω στε ομολογεί σε ένα εκπ λη κ τικό κείμενό του ο απ. Π αύλος: «Α ύτός έστιν ή ειρήνη ημώ ν, ό ποιήσας τά άμφότερα εν κα ί τό μεσότοιχον τού φραγμού λύσας, τήν έχθραν έν τή σ αρ κί αύτοΰ, τόν νόμον των έντολώ ν έν δόγμασι κ α ταρ γήσας, ϊνα τούς δύο κτίση έν έαυτώ εις ένα καινόν άνθρωπον, ποιων ειρήνην, κα ί άπ οκαταλ λ άξη τούς έμφοτέρους έν ένί σώματι τφ Θ εφ διά τού σταυρού, άπ ο κτείνας τήν έχθραν έν έαυτφ· κα ί έλθών εύηγγελίσατο ειρήνην ήμΐν, τοΐς μακράν κα ί το ΐς έγγύς, δτι δ ι’ αύτοΰ έχομεν τήν προσαγω γήν οί άμφότεροι, έν ένί πνεύματι, πρ ός τόν Π ατέρα» (Εφεσ. 2, 14-18). Θα επιχειρήσουμε μια σύντομη ερμηνευτική προσέγγιση του αποστολικού αυτού λόγου μέσα

από το πρίσμα τη ς αγιοπατερικής ερμηνευτικής. Ο Α πόσ τολος επισημαίνει κ α τ ’ α ρ ' ήν μερικές σ ημαντικές πρα γμ ατικότητες: α) την κατάσταση διαιρέσεως, στην οποία ζει η ανθρω πότητα. «Τά άμφότερα», «οί άμφότεροι», «οί δύο» κ .λ π . Π ρό­ κειται, συγχρονικά μεν, για τους Ιουδαίους και τους Εθνικούς, τις β ασικές κα τά την ιουδαϊκή ι­ δεολογία πα ρ ατάξεις του αρχαίου κόσμου. Δ ια­ χρονικά όμω ς εκφ ράζεται εδώ η μόνιμη διαίρεση τη ς ανθρω πότητας σε «αντίπαλα στρατόπεδα», «κόσμους», «συστήματα», «σφαίρες έπιρροής», κα ρπ ό της διαιώ νιας διπλω ματικής αρχής «Divide, ut imperas» («διαιρεί κα ί βασίλευε»), β) Την κα τάσταση της μόνιμης έχθρας. Αυτό υπο­ δηλώνει η φράση «τό μεσότοιχον τού φραγμού» (τείχος). Σε τείχος εχθρ ότητας είχε κα ταντήσει «ο νόμος τω ν εντολώ ν», ο μω σ αϊκός νόμος, μέ­ σα στη φαρισαϊκή παρερμηνεία του. γ) Εκφράζει ακόμη την αγεφύρωτη απόσταση Ιουδαίω ν κα ι Ε­ θνικών: «οί έγγύς κα ί οί μακράν». Κατά την Ιου­ δαϊκή αντίληψη οι Εβραίοι ήσαν κοντά στο Θεό, ενώ οι Εθνικοί μακριά. Κάτι που συντηρούσε το πά θος του ιουδαϊκού εθνικισμού, αναιρώ ντας την πα γκ οσμιότητα της θείας αγάπ ης (πρβλ. Π ράξ.

10, 35). Την άρση αυτής της ιδεολογικά θεμελιωμένης διαιρέσεως πραγμ ατοποιεί, κα τά τον Παύλο, ο Χ ριστός. «ΔΓ αύτοΰ έχομεν τήν προσαγω γήν οί άμφότεροι πρ ός τόν Π ατέρα». Εν Χ ριστώ ο Θεός αποδεικνύεται π α τέρα ς όχι μόνο των Ιουδαίων, αλ λά όλων τω ν ανθρώπων. Γι’ αυτό κ α τά τον ί. Χ ρυσόστομο ο Λ όγος τη ς «Κυριακής Προσευ­ χής» δεν είναι «Π άτερ ΜΟΥ», αλλά «Π άτερ Η ­ ΜΩΝ». Η α π οκατάσ τασ η της ενότητος κ α ι π α ­ γκ ό σ μ ια ς συναδελφώσεως πρα γμ ατοποιείται ό­ μω ς «έν Χ ρισ τφ », διότι αυτός είναι «ή ειρήνη μας». Χ ριστός κα ι ειρήνη συνδέονται, έτσι, υπο­ σ τασ ιακά στο Π ρόσω πο του Χ ριστού. Και γ ι’ αυ­ τό ψ άλλει η Ορθοδοξία: « Ή όντω ς ειρήνη ΣΥ Χ ΡΙΣΤΕ». Ο Χ ριστός ε ί ν α ι η ειρήνη μας, διότι: α) μεταβάλλει τους αντιμα χόμενους κόσμους σε έ­ να λαό, το λαό του Θεού, σε «ένα καινόν άνθρω­ πον» αποδεικνυόμενος ένσαρκη «άρχισυνάγωγ ο ς (άρχισυμφιλιώτρια) ειρήνη» (Διον. Αρεοπ., ο.π.), β) Καταλύει το τείχος του χωρισμού, θανα­ τώ νοντας την έχθρα με τη σταυρική του θυσία κ α ι π ά νω στο σταυρό του. Με το άπ λω μ α τω ν χ ε ­ ριών του αγκαλιάζει κα ι ειρηνοποιεί «τά τό πρίν διεστώ τα», όπω ς λήγει ένα ς ύμνος. Έ τ σ ι, αναιρεί ο Χ ριστός την αιτία κα ι ρίζα της διαιρέσεω ς και ό χι α π λώ ς τα συμπτώ μα τά της, όπω ς επιδιώ κουν οι δ ικ ές μας ειρηνιστικές προσπάθειες. Η ορολο­ γία του απ. Π αύλου ανταπ οκρ ίνεται στην εν Χ ρι­ στώ κοινωνία, όπω ς εκφ ράζετα ι στην ευχαρι­ στιακή σύναξη του Κυριάκού σώ ματος. Και μέσα σ ’ αυτή τη διαπροσ ω πική σχέση λειτουργεί η ει­ ρήνη της ορθοδόξου πα ραδόσ εω ς. Το απ οστολ ικό όμω ς κείμενο έχει κ α ι κά ποιες

αφιερωμα/69 σημαίνουσες όψεις. Η οντολογική κατάλυσ η της έχθρας, ω ς οντολογική προϋπόθεση, της ειρήνης, συντελείται «έν τή σ αρκί» του Χ ριστού. Η ανα­ φορά εδώ γίνεται, πέρα από τη «σ άρκω σ η», στο μυστήριο του σταυρού του Χ ριστού (της σταυρώσεως). Ο σ ταυρός του Χ ριστού είναι για την Ο ρ­ θοδοξία η ρίζα της ειρηνεύσεως κα ι κ α ταλλαγής. Γι’ αυτό κ α λείται στην υμνογραφία της «δπλον ειρήνης, άήττητον τρόπαιον». Α ν η ανθρω πότη­ τα μέσα στην αγωνία της επιδιώ κει, με τα όπλα κα ι τον πόλεμο, να επιβάλει την ειρήνη, ο Χρι­ σ τός πρα γμ ατοποιεί την ειρήνη («ποιων ειρή­ νην») με τη θυσία, τον σταυρό του. Με την αυτο­ θυσία του νίκησε τελεσ ίδικα τις δυνάμεις του σκότους: θάνατο (πνευματικό κα ι αιώνιο), αμα ρ­ τία, φθορά, τον άδη, τον διάβολο κα ι όλα τα όρ­ γανά του. Σ ’ αντίθεση με τα ό πλ α του κόσμου ο σ ταυρός του Χριστού δεν συντρίβει, δεν καταστρέφ ει, δεν εκδικείται, δεν τιμωρεί, αλ λά α π ο καταλλάσσ ει, συμφιλιώνει, ενώ νει τους ανθρώ πους με τον Θεό κα ι μεταξύ τους. Ε δώ όμω ς εμφωλεύει μια ερμη­ νευτική παρεξήγηση, που μπορεί να διαστρέφ ει όλη τη χριστιανική σωτηριολογία. Με το σταυρό του Χριστού δεν κα τα λλ ά σ σ ετα ι ο Θ εός με τους ανθρώπους, α λ λ ’ οι άνθρωποι με το Θεό. Ο Θ εός δεν παύει ποτέ να είναι Π ατέρ ας, που αγαπ ά και περιμένει την επιστροφή του ανθρώπου (πρβλ. την παραβολή του ασώτου, Λ ουκ. 15, 11 ε.). Η α­ γάπη του Θεού είναι σταθερή κα ι αναλλοίω τη, διότι «ό Θεός άγάπη έστιν» (Α' Ιω. 4, 8), αγαπ ά δε ανεξάρτητα από την κα τάσταση του ανθρώ­ που. «Συνίστησι δέ τήν έαυτοΰ άγάπην π ρ ό ς ήμ α ς ό Θ εός, ότι ε τ ι Α μ α ρ τ ω λ ώ ν ο ν τ ω ν ή μ ώ ν , Χρι­ σ τός ύπέρ ήμώ ν άπέθανεν» (Ρωμ. 5, 8). Η αγάπη του Θεού δεν επηρεάζεται από την αναξιότητα του ανθρώπου, ώστε να συμμ εταβάλλεται μαζί της. Ό π ω ς παρατηρεί ο ί. Χ ρυσόστομος, «ούκ έστιν ε κείνος ο έχθραίνων, ά λ λ ’ ήμεΐς· ό Θ εός γάρ ουδέποτε έχθραίνει» (PG . 61, 478). Η κα τάσταση της κα ρδ ιά ς του ανθρώπου (καθαρή-ακάθαρτη) μεταβάλλει την αγάπη του Θεού σε έχθρα, το ά ­ κτιστο φως τής Χ άρης σε «πυρ καταναλίσκο ν» . (Έ β ρ . 12, 29). ίνεται, έτσι, αντιληπτό, γιατί δε χρειάσθηκε ποτέ η Ο ρθοδοξία να δεχτεί ένα Θεό τιμωρό, που ζητά «ικανοποίηση» για την «προσβολή», που «τοΰ» προκάλεσ ε η ανθρώπινη αμα ρτία. Η «περί ίκανοποιήσ εω ς τή ς Θ είας δικαιοσύνης» θε­ ωρία, κα ρπ ός τη ς σ χο λ α σ τικ ή ς θεολογίας, είναι το αποτέλεσμ α τη ς εκνομίκευσ ης της πίστεω ς κ α ι τη ς δικα ν ική ς θεώρησης της α μα ρτίας και σωτηρίας. Μ έσα στο πλέγμα τη ς φ ρ αγκικ ής κ ο ­ σμοθεωρίας ο Θ εός νοείται κ α τ ’ αναλογία πρ ο ς τις περί δικαίου κα ι τη ς απονομ ής του αντιλή­ ψεις της. Και δεν πρέπει να λησμονείται ότι όλος ο δυ τικ ός πολ ιτισμό ς είναι σύλληψη κα ι αποκύη­

Γ

μα αυτής τη ς νοοτρ οπία ς, που γεννά ανάλογες συμπεριφορές κα ι π ρ α κτικ ές. Ο σ ταυρός του Χ ριστού φανερώνει, συνεπώς, ό χι την έχθρα του Θεού, αλ λά την αγάπη του. Η σωτηρία μας είναι όχι από την οργή του Θεού, αλλά από την οργή του διαβόλου. Ο θάνατος του Χ ριστού έφερε την ειρήνευσή μ α ς με τον ΘεόΠ ατέρα. Ο δικ ό ς του θάνατος, που πήρε τη θέση του δικού μας. Η επανασ τατικ ότερ η γλώ σσ α της ισ τορίας βρίσκεται στην ορθόδοξη υμνογραφία και σ χετίζεται με τον σταυρό κα ι την ανάσταση του Χ ριστού. Ο Χ ρισ τός, με το σ ταυρό και την α­ νάστασή του, «θανατώ νει», «συντρίβει», « κ α τα ­

πατεί», «νίκα», «γκρεμίζει» κ .λ π ., για να «συνά­ ψει» όμω ς και π ά λ ι ουράνια κα ι επίγεια. Θ ανα­ τώνει, έπειτα, την αμα ρτία κα ι όχι τον αμα ρτω ­ λό ’ συντρίβει τ α δεσ μά του άδη, όχι τον δεσμώτη άνθρω πο- φονεύει την ενοχή, όχι τον ένο χο - εξου­ θενώνει κα ι αναιρεί την αρρώ στια, ό χι τον άρρω­ στο. Χαρίζει ειρήνη, χω ρίς να δημιουργεί θύμα­ τα, αλ λά ανασ ταίνοντας κα ι ζω οποιώ ντας. Στη θέση του παλαιού κα τακλυσ μού ήλθε η σταυρική θυσία του Θ εανθρώπου, για να συντρίβει η ρίζα της έχθρ ας κα ι να ξαναβρεί ο άνθρω πος την ειρή­ νη και ενότητά του. Ο άνθρω πος, κα τά την ορθόδοξη σωτηριολογία, δεν μπορεί να γίνει ειρηνικός κα ι ειρηνοποιός, αν δεν προηγηθεί η κ α ταλλ αγή του με τον Θεό. Η ουσία της ειρήνης του Χ ριστού συνίστατα ι στη θεανθρώπινη σχέση. Καμιά ειρήνη δεν μπορεί να υπάρξει, χω ρίς να έχει προηγηθεί η α­ πο κ ατάσ τασ η της θεοκοινω νίας. Αυτό διακη­ ρύσσει αιώ νες τώ ρα ο ύμνος τω ν Α γγέλων τη νύ­ κ τ α τη ς Γεννήσεως του Θ εανθρώπου: «ΔΟΞΑ ΕΝ ΥΨΙΣΤΟΙΣ ΘΕΩ ΚΑΙ ΕΠΙ ΓΗ Σ Ε ΙΡ Η Ν Η ...»

70/αφιερωμα (Λουκ. 2, 14). Η δοξολογία του Θεού, ω ς αυτο­ προσφορά του όλου ανθρώπου στο Θεό, συνιστά την προϋπόθεση της επίγειας ειρήνευσης. Οι Ά ­ γιοι κα ι Αγίες της Ο ρθοδοξίας μαρτυρούν με την εμπειρία τους, ότι δεν ζητούν α π λώ ς ειρήνη, αλ­ λά τον τρόπο, με τον οποίο αναιρείται η αιτία του πολέμου. Και ο τρ ό π ο ς αυτός δεν είναι άλ λο ς α­ πό τον σταυρό. Ο σταυρός, ω ς «δπλον ειρήνης» του πρω ταγωνιστή στον αγώνα της ειρήνης Θε­ ανθρώπου, γίνεται «δπλον ειρήνης» κα ι τω ν πι­ στών σ ’ Ε κείνον για την καθολική μετοχή τους στην Αυτοειρήνη-Χριστό. Ό σ ο δε κα ι αν φαίνε­ ται περίεργο κα ι για την εν Χ ριστφ ειρήνη προϋ­ πόθεση είναι ο πόλεμος. Ο ίδιος ο Χ ριστός άλλω ­ στε είπε, ότι «ούκ ήλθε βαλεΐν ειρήνην, άλλά μάχαιραν» κα ι «διχάσαι άνθρωπον κα τά τοΰ πατρός αύτοΰ κα ί θυγατέρα κα τά τής μητρός αύτής κα ί νύμφην κα τά τής πενθερας αύτής» (Μ ατθ.

10, 34-35). Η ειρήνη του Χ ριστού είναι σταυρική υπό δύο έννοιες. Τ οπικά μεν ω ς κατακόρυφ η και οριζό­ ντια καταλλαγή· ποιοτικά δε, ω ς άρση εκούσια του σταυρού του Χριστού (πρβλ. Μ αρκ. 8, 34). Η πραγμάτω ση της σ ταυρικής ειρήνης συντελείται γ ι' αυτό όχι έξω από μας, αλλά μέσα στον άν­ θρωπο. Μ έσα στην καρδιά, το κέντρο τη ς αν­ θρώπινης ύπαρξης. Κ ατά τον ί. Χ ρυσόστομο, «τοΰτο μάλιστα ειρήνη, δταν τό νενοσηκός άποτέμνηται, δταν τό στασιάζον χω ρίζηται...» (PG. 57, 405). Πρέπει δηλαδή να α π οκοπεί ό ,τι δη­ μιουργεί την «έχθρα», ό ,τι προ κ αλεί την επανά­ σταση μέσα στην καρδιά μας. Και αυτό πρ α γμ α­ τοποιείται - για να θυμηθούμε τα πα ραπάνω λό­ για του απ. Π αύλου - «έν Π νεύματι», ή ορθότε­ ρα «έν ένί Π νεύματι». Ό τ α ν δηλαδή το άγιο' Πνεύμα ενοικεί με την άκτιστη Χάρη του μέσα στον άνθρωπο. Αυτό δηλώνεται καθαρά από τον ίδιο τον Π αύλο: «Δ ικαιω θέντες ούν έκ πίστεω ς, ειρήνην έχομεν πρός τόν Θεόν» (Ρωμ. 5, 1). Η «δικαίω ση» οδηγεί στην ειρήνευση με το Θεό και κα τά συνέπεια και με τους συνανθρώπους. Δι­ καίωση δε ή υιοθεσία στη γλώ σσ α του Παύλου κα ι της πα τερικής πα ράδοσ ης είναι η ζωοποίηση του ανθρώπου από το αγ. Π νεύμα, ώστε να κ α τα ­ στεί ο ά νθρωπος «υιός Θεοΰ» κα τά χάρη. Α υτό ό­ μως συμβαίνει, ό ταν ο πιστό ς έχει ένοικη την ά­ κτιστη χάρη του αγ. Π νεύματος στην κα ρδιά του (πρβλ. Γαλ. 4, 6). Αυτή η στοχοθεσΐα όμω ς προϋποθέτει την κ ά ­ θαρση της κα ρδιάς του ανθρώπου από τα πάθη. Και σ ’ αυτή την προσπάθεια χρειάζεται ο «πόλε­ μος», κα ι μάλιστα ο δυσκολότερος και σκληρό­ τερος από όλους τους (εξωτερικούς) πολέμους. Είναι ο «άόρατος πόλεμος», όπω ς τον ονομάζει ο μεγάλος ησυχαστής των νεω τέρων χρόνων ά­ γιος Ν ικόδημος ο Α γιορείτης (1809). Είναι ο πό­ λεμος της κα ρδιάς, του «έσω άνθρώπου» ενα­ ντίον τω ν δυνάμεων εκείνων, που κατεργάζονται

την αληθινή υποδούλωση του ανθρώπου (διαβό­ λου, παθών, λογισμώ ν. Π ρβλ. Εφεσ.,6, 12). Είναι ο πόλεμος «πρ ός τά ς ά ρ χάς, πρ ός τά ς έξουσίας, π ρ ός τούς κοσ μοκρ ά τορ ας τοϋ σ κότους τοϋ αΐώνος τούτου, πρ ός τά πνευματικά τής πονηριάς έν το ΐς έπουρανίοις» (Εφεσ. 6, 12). Η «επίσκεψη» (παρουσία, δηλαδή) του αγ. Π νεύματος στη κα ρδιά καθιστά τον άνθρωπο Π νευματοφόρο και «πηγήν ϋδατος ζώ ντος, άλλομένου εις ζωήν αιώνιον» (Ιω. 4, 14). Το «ϋδωρ τό ζών» είναι η Χάρη του Π νεύματος (Ιω. 7, 40). Γι’ αυτό η ειρήνη κατανοείται από τον απ. Παύλο ω ς « κα ρπ ός» του Αγίου Π νεύματος (Γαλ. 5, 22: «ό γάρ κα ρπ ό ς τοΰ Π νεύματός έστιν άγάπη, χαρά, ειρήνη, μακροθυμία, χρηστότης, πίστις, πραότης, εγκράτεια»). Ειρήνη μπορεί να αναβλύσει μόνο μέσα από μια κα ρδιά, στην οποία ενοικεί το άγιο Πνεύμα. Ειρήνη δε στα όρια της κοινωνικής συμβίωσης μόνο κα ρδιές Πνευματοφόρες μπο­ ρούν να πραγματοποιήσουν. Και αυτή είναι η πρ α γμ ατικότητα της «κοινω νίας τω ν Α γίω ν » . Γι’ αυτό σ κοπός της Ο ρθοδοξίας είναι η θέωση, ω ς απ οκατάσ τασ η και θεραπεία της ανθρώπινης υ πάρξεω ς κα ι πραγμάτω ση του μοναδικού προο­ ρισμού της. Ό τ α ν συνεπώς, υπάρχει «ενδιάθετη» μετοχή στην αγιοπνευματική Χάρη, τότε γίνεται υπαρκτή κα ι η σταυρική ειρήνη. Αυτό που η ορθόδοξη παράδοση, σ ’ αντίθεση με μη ορθόδοξες πα ραδόσ εις, διασώζει, είναι το ΠΩ Σ της επίτευξης τη ς «όντω ς ειρήνης». Π ώ ς δηλαδή ελευθερώνεται η κα ρδιά από τη δουλεία τω ν παθών, για να «καρπογονεΐ» εν αγίω Πνεύματι ειρήνη. Και αυτό γίνεται, όπω ς είπε πα ρ α πά ­ νω ο απ. Π αύλος, «διά τοΰ σταυροϋ». Ο πιστός καλείται να «άρη τόν σταυρόν του» (Μ άρκ. 8, 34) να «συσταυρωθή» με το Χ ριστό (Γαλ. 2, 20), διότι μόνον έτσι νεκρώ νεται το «φρόνημα τής σαρκός» (Ρωμ. 8,6). Η συσταύρωση με τον Χριστό, κύριο στοιχείο της ορθόδοξης ασ κητικής εμπει­ ρίας, οδηγεί σε σημείο, που ο άνθρωπος κα θίστα­ ται «άνίκα νος» να αμαρτήσει. (Ά .γ. Γρηγόριος Π αλαμάς: «σταυρώ σαι σ ά ρ κ α ... ά ν ε ν έ ρ γ η τ ο ν γ ε ν έ σ θ α ι πρός πα ν τό άπαρέσ κον τφ Θεφ). «Πόθεν πόλεμοι κ α ί πόθεν μ άχα ι έν ύμΐν;» — έρωτά ό άγ. ’Ιάκω βος ό άδελφόθεος (Ί α κ . 4,1), για να α π α­ ντήσει: «ούκ έντεϋθεν, έκ τώ ν ήδονών ύμών, των στρατευομένων έν τοΐς μέλεσιν ύμών;» Χ ω ρ ίς

σ υ σ τα ύ ρ ω σ η

με

το ν Χ ρ ισ τό

(ε κ ο ύ σ ιο

π ά θ ο ς -α σ κ η τ ικ ό α γώ ν α ) δ ε ν π ρ α γ μ α το π ο ιε ίτα ι κ ά θ α ρ σ η τ η ς κ α ρ δ ιά ς α π ό τ α π ά θ η - Χ ω ρ ίς κ ά ­ θ α ρ σ η τ η ς κ α ρ δ ιά ς δ ε ν μ π ο ρ ε ί να ε ν ο ικ ή σ ε ι σ ’ α υτή

το α γ. Π ν εύ μ α

χάρη

σ τη

κ α ρ δ ιά

-

Χ ω ρ ίς α γ ιο π ν ε υ μ α τ ικ ή

δ εν μ π ο ρ ο ύ μ ε να έχ ο υ μ ε ω ς

Π ρόκειται για ένα πολυεπίπεδο αξίω μα, απ αράβατο στην Ορθοδοξία, για την οποία σε τελευταία ανάλυση ειρήνη δεν είναι α π λώ ς η απουσία πολέμου, αλλά η συμμετοχή στη ζωή του αγίου Π νεύματος. κ α ρ π ό το υ τ η ν ε ιρ ή ν η .

αφιερωμα/71 Σ’ αυτήν όμως τη συνάφεια κατανοείται, μέσα από την ορθόδοξη προοπτική, η τραγικότητα και ουτοπία του εκκοσμικευμένου φρονήματος. Ο χωρίς Χριστό άνθρωπος - έστω και αν λέγεται Χριστιανός - είναι μια ιδιαίτερα τραγική ύπαρ­ ξη. Γιατί θέλει να πάρει «άπό άκανθρών σταφυλάς καί άπό τριβόλων σύκα» (Ματθ. 7.16). Α να­ ζητώ ντας μια επιφανειακή και συμβατική ειρήνη, που διασώζει κάποιες δυνατότητες ατομικής ευ­ τυχίας, αρκείται στη «βελτίωση» των κοινωνι­ κών δομών και άλλων εξωτερικών παραγόντων, αγνοώντας παντελώς το βάθος της ύπαρξής του, όπου κυοφορείται όλη η ζωή του. ΓΓ αυτό απορ­ ρίπτει ή μυκτηρίζει την ειρηνοποιό μέθοδο της Ορθοδοξίας και δέσμιος της δικής του ουτοπίας, την θεωρεί απραγματοποίητη. Σ ’ αυτή, φυσικά, την περίπτωση αγνοείται το μοναστικό κοινόβιο της Ορθοδοξίας και όλη η κοινωνική δυναμική του στη ρωμαίικη παράδοση, και μάλιστα σε κρίσιμες περιόδους, όπω ς η δουλεία. Το δράμα του εκκοσμικευμένου ανθρώπου συνίσταται στο ότι θέλει ειρήνη χωρίς συσταύρωση, χωρίς θανάτωση του θηρίου, που κυβερνά και κατευθύνει την καρδιά, δηλαδή των παθών. Ζητά ειρήνη, ενώ κυριαρχείται από την απληστία, το συμφέρον, την φιλαυτία. Ζητά καρπό του Πνεύ­ ματος χωρίς Πνεύμα! Σ ’ αυτή την κατάσταση δεν αρκεί η «καλή θέληση» ή η σοφία. Γιατί και τα δύο εκμηδενίζονται, όταν ο άνθρωπος είναι ενεργούμενο των παθών του. Κ αρπός της ανθρώ­ πινης σοφίας είναι όλα τα ευφυολόγα κείμενα των πολιτικών διακηρύξεων για την ειρήνη και οι ειρηνολόγοι βερμπαλισμοί των θρησκευόντων, αλλά μη ασκουμένων. Έ τσ ι, κηρύγματα του εί­ δους «κάτω ο πόλεμος» αποδεικνύονται καθαρά ουτοπικά. Ό σ ο υπάρχει αμαρτία, θα υπάρχει και πόλεμος και α καταστασία. Και το πρόβλημα της ειρήνης αποδεικνύεται τελικά πνευματικό. ΓΓ αυτό δεν αποδίδουν τα ειρηνιστικά κηρύγματα, γιατί περιορίζονται στη μετάθεση της ευθύνης και αναζητούν την ειρήνη σε εσφαλμένη θέση: έξω α­ πό τον άνθρωπο και όχι μέσα σ’ αυτόν. «Οί τοΰ Χριστού»· όμως (Γαλ. 5,24) δεν εξα­ ντλούνται σε συνθήματα και κραυγές για την ει­ ρήνη. Αγωνίζονται να γίνουν οι ίδιοι ειρηνικοί, να καταστούν όλοι ειρήνη, για να καρποφορούν και καρπογονούν αγιοπνευματική ειρήνη. Μ όνο, ό­ ταν γίνει ο άνθρωπος ειρήνη, μπορεί να γίνει και ειρηνοποιός, χαρίζοντας ειρήνη. Αυτό επισημαί­ νει ο άγιος Γρηγόριος Νύσσης: «Δέν θά μπορού­ σε κανείς νά δώσει αύτό, πού ό ίδιος δέν έχει. Θέ­ λει λοιπόν, ό Θεός πρώ τα νά είσαι γεμάτος άπό τά καλά τής ειρήνης καί μετά νά δίνεις καί σ ’ αύτούς, πού δέν τά έχουν» (PG. 44, 1284 Α). Π ροε­ κτείνει δε αυτή τη σκέψη ο άγιος Συμεών, ο Νέος Θεολόγος: «Π ώς είναι δυνατόν νά είναι είρηνοποιός αύτός, πού έχει άποξενώσει τόν έαυτό του άπό τόν Θεό; Π ώς μπορεί νά είναι ειρηνοποιός

αύτός, πού μέ τήν παράβαση τών έντολών έναντιώνεται καί πόλεμε! τό Θεό; Αύτός, καί άν άκόμη κατορθώνει νά κάνει όλους τούς άλλους νά είναι ειρηνικοί μεταξύ τους, δέν τούς όδηγεΐ στήν ειρήνη, όπω ς άρέσει στό Θεό. Δ ιότι μέ τό νά είναι αύτός πρώ τα έχθρός τοΰ έαυτοΰ του καί τοΰ Θε­ ού, γίνονται έχθροί τοΰ Θεού καί όσοι μέσω αυ­ τού ειρηνεύουν» (PG. 96, 268). Έ ν α ς αυτοέλεγ­ χο ς των ειρηνιστικών προσπαθειών μας θα απεδείκνυε, ότι μιλώντας για ειρήνη, ενισχύουμε τον πόλεμο και τη διάσταση. Η ύπαρξη διαφόρων ειρηνιστικών κινημάτων και ο συνεχώς αυξανόμενος πόθος της ανθρωπότητος για ειρήνη συνιστούν πρόκληση για την Ορθοδοξία πολύ ισχυρή. Ίσ ω ς δε, όσα ελέχθησαν παραπάνω αφήνουν την εντύπωση, ότι η ετε­ ρότητα της εν Χριστώ ειρήνης δεν επιτρέπει στους Ορθοδόξους κανένα ενδιαφέρον για τις καταβαλλόμενες πολιτικά και κομματικά αντι­ πολεμικές προσπάθειες. Οι Ορθόδοξοι όμως, έ­ χοντας επίγνωση της αληθινής σημασίας της ει­ ρήνης, δεν μπορούν παρά να είναι θετικοί πρώ τα στο αίτημα των Λαών της γης για ειρήνη. Διότι ζητώ ντας ειρήνη, ζητούν έστω και ανεπίγνωστα τον Χριστό, την ένσαρκη Ειρήνη· όπω ς οι αρ­ χαίοι Αθηναίοι, αναφερόμενοι στον «άγνωστο Θεό», ζητούσαν τον Χριστό, τον οποίο τους κή­ ρυξε ο απ. Παύλος (Πράξ. 17,23 έ.). Και οι μη ε­ ραστές της ειρήνης την αποζητούν, έστω και αν δεν την αναζητούν σωστά, στοχεύοντας στο εί­ δωλό της μάλλον, παρά στον αληθινό εαυτό της. Η συμμετοχή των Ορθοδόξων στον αγώνα για την ειρήνη βρίσκει στην ορθόδοξη παράδοση τη δικαίωσή της. Η παρουσία όμως των Ορθοδόξων σε τέτοιους αγώνες τότε μόνο διασώζει τη γνη­ σιότητα και αλήθειά της, όταν συνιστά μόνιμη υ­ πόμνηση της «όντως ειρήνης» και του τρόπου πραγμάτωσής της. Ό τ α ν προσανατολίζει σωστά τον αγώνα για την ειρήνη. Δ ιαφορετικά εγκλωβί­ ζονται κ αι οι Ορθόδοξοι στις χιμαιρικές στοχοθεσίες των αρχών και εξουσιών του κόσμου τούτου και ιδιαίτερα των συστημάτων καθολικής ευτυ­ χίας, που υποσχόμενα επίγειους παράδεισους, μεταβάλλουν τη ζωή σε κόλαση. Η Ορθοδοξία, αγωνιζομένη να «ούρανώσει» τη γη με την χαρι­ σματική μεταμόρφωση του ανθρώπου, αρθρώνει και στο ζήτημα της ειρήνης τον δικό της θεολογικό και πολιτικό (όχι κομματικό) λόγο, μένοντας πάντα ηγέτιδα και ποτέ ουρανός. Αυτό το λόγο απευθύνουμε εμείς οι Ορθόδοξοι στον κόσμο και «ό ών εκ τής άληθείας άκούει ήμών τής φωνής» (Ίω άνν. 18,37).

72/συνεντε υξη

«Τα παιδιά από το Αρμπάτ», προσφ ιλές ανάγνωσμα για το ελληνικό αναγνω­ στικό κοινό, προετοίμασε το έδαφος για τον ερχομό του συγγραφέα του, Ανατόλι Ριμπακόφ, στην Ελλάδα. Περιμέναμε να καταλαγιάσουν οι πρώτες εντυπώσεις, τα φλας της δημο­ σιότητας και οι γρήγορες δηλώσεις του συγγραφέα στους δημοσιογράφους. Συναντήσαμε τον Α- Ριμπακόφ στο ξενοδοχείο του, στην Αθήνα, την παραμο­ νή της αναχώρησής του για την πατρίδα του. Κουρασμένος αλλά εμφανώς ι­ κανοποιημένος από την υποδοχή που του επεφύλαξαν κοινό και τύπος, μας μιλά άμεσα, με εφηβική ορμή και πάθος για την παγκόσμια επιτυχία του β ι­ βλίου του. Κυρίως όμως μιλά για τον Στάλιν, τον Μπρέζνιεφ, τον Χρουτσόφ, τον Γκορμπατσόφ και την περεστρόικα εκφράζοντας την αισιοδοξία του για το μέλλο ν της ΕΣ ΣΔ .

Ανατόλι Ριμπακόφ

"Δεν είμαι κομμουνιστής.-·

οτέ δεν ήμουν μέλος του κόμματος35

Τη συνέντευξη πήραν οι Ηρακλής Παπαλέξης και Βασίλης Καλαμαράς

συνεντευξη/73 Τί γνωρίζετε για τα σύγχρονα ελληνικά γράμμα­ τα. Έχετε διαβάσει Έλληνες συγγραφείς; ΔΕΝ θέλω να μιλήσω λεπτομερειακά. Κάποιον θα ξεχάόω , κάποιον δεν θα αναφέρω. Δεν σχο­ λιάζω τους Έ λ λ ηνες συγγραφείς, γιατί π ολλοί εί­ ναι φίλοι μου. Ό π ω ς έλεγε ο Π ούσκιν: «Δε σχο­ λιάζω εκείνους τους ανθρώπους, γιατί ανήκω και εγώ σ ’ αυτούς». Ποια γνώμη διαμορφώσατε για την Ελλάδα και τους Έλληνες στις λίγες μέρες της παραμονής σας στην Αθήνα; Μ’ Α ΡΕΣΕΙ ο ελληνικός λαός, έχει πολύ καλή νεολαία. Έ χ ε ι σωματική ομορφιά. Η Ε λλάδα εί­ ναι πολιτισμένη χώ ρα, η οποία παράλληλα δια­ τηρεί και την εθνική της παράδοση. Αυτά δεν εί­ ναι κοπλιμέντο, είναι μια πρα γμ ατικότητα, έτσι αισθάνομαι. Είστε ευχαριστημένος από την έκδοση του βι­ βλίου σας στα ελληνικά και από την απήχηση που είχε στη χώρα μας; ΑΠΟ τη στιγμή που διαβάζεται, σημαίνει ότι με­ ταφράστηκε πολύ καλά. Και πιθανόν να είναι γραμμένο κα λά το βιβλίο. Το βιβλίο σας «Τα παιδιά από το Αρμπάτ» έχει πουλήσει 10,5 εκατομμύρια αντίτυπα στη Σοβιετι­ κή Ένωση και έχει μεταφραστεί σε 38 γλώσσες σ’ όλο τον κόσμο. Πού αποδίδετε αυτή την ε­ πιτυχία; ΜΕΣΑ από το βιβλίο μου, για πρώτη φορά, ο λα­ ός έμαθε την αλήθεια για τον Στάλιν και τη δεκ α­ ετία του τριάντα. Στο εξωτερικό γνώ ριζαν πολύ κα λά τις πράξεις του Στάλιν. Ή τα ν ένα πρώ το

Δεν σχολιάζω Έλληνες συγγραφείς γιατί πολλοί είναι φίλοι μου.

μυθιστορήματος την τύχη μου. Αυτό όμω ς δε ση­ μαίνει, ότι ο ήρω ας του μυθιστορήματος είμαι ε­ γώ. Δεν περιγράφω λεπτομερώ ς τη ζωή μου. Τότε δε θα ήτανε μυθιστόρημα, αλλά μαρτυρία. Έ δ ω σ α στον ήρω α. την τύχη μου, τη μοίρα μου. Ο ήρω άς μου σπούδασε στο ίδιο πανεπιστή­ μιο, βρισκόταν στην ίδια φυλακή κα ι βρισκόταν εξορία στο ίδιο χωριό, όπω ς εγώ. Α λλά αυτός δεν είμαι εγώ. Είναι η ιστορία της γενιάς μου. «Τα παιδιά από το Αρμπάτ», για μας, είναι ένα βιβλίο που ταυτίζεται με την περεστρόικα. Υπάρ­ χουν άλλες τέτοιες ανάλογες προσπάθειες στο χώρο της τέχνης, δηλαδή στη λογοτεχνία, στον κινηματογράφο, στο θέατρο, και ποια στάση κρατούν τα μέσα μαζικής επικοινωνίας σ’ αυτές τις αλλαγές που επιβάλλει η περεστρόικα; ΟΙ πιο τρομερές απώλειες που είχε υποστεί η Σο­ βιετική Έ νω ση την εποχή του Στάλιν, πέρα από τις ανθρώπινες απώλειες που είχε, είναι οι ηθι­ κές. Δεν υπήρχε πρωτοβουλία κα ι άρχισε να κα ­ θυστερεί η χώρα μας: οικονομικά, τεχνολογικά, επιστημονικά, κοινωνικά. Ε μείς έπρεπε πρώ τα από όλα να ανασυγκροτή­ σουμε τον τρόπο σκέψης του λαού. Να τον απε­ λευθερώσουμε από τον τρόμο. Α πό εκείνα τα στερεότυπα, που είχαν δημιουργηθεί. Γι’ αυτό η περεστρόικα ξεκίνησε από την πνευματική ζωή: τη λογοτεχνία, την τέχνη, το θέατρο, τον κινημα­ τογράφο, τα μέσα μαζικής ενημέρωσης. Έ χουμε ανασυγκροτήσει τη σκέψη μας. Α λλά προς το παρόν η οικονομία μας δεν έχει ακόμη - πρέπει να ανασυγκροτηθεί. Αυτή η κρίση που εντοπίζετε πιστεύετε ότι θα ξεπεραστεί σύντομα; ΔΕΝ το ξέρω. Δεν ξέρω πώ ς θα ξεπεραστεί και πόσο χρονικό διάστημα θα χρειαστεί γ ι’ αυτό. Και πόσο σύντομα. Δεν έχουμε αγρότες. Ο Στά­ λιν έχει καταστρέψ ει την αγροτιά: Ρίχνοντας το βάρος στη βαριά βιομηχανία; ΝΑΙ.

χτύπημα για τον Στάλιν αυτό το βιβλίο, σε πα ­ γκόσ μια κλίμα κα. Στην παγκόσμια λογοτεχνία ήταν η πρώτη απόπειρα ψυχολογικής ανάλυσης του Στάλιν. Α υτό το σημείο έπαιξε κάποιο ρόλο. Είναι μυθιστόρημα στο οποίο περιγράφεται η τύ­ χη ενός νέου ανθρώπου. Ό λ α τα μεγάλα μυθι­ στορήματα στην ιστορία μιλούν για τις τύχες των νέων ανθρώπων. Α ρχίζοντας από τον Μ παλζάκ, τον Σταντάλ, τον Ν τοστογιέφσκι. Σ ’ αυτό το μυθιστόρημα δείχνονται οι τύχες των νέων ανθρώπων με φόντο τις τραγικές κ α τα ­ στάσεις του λαού. Μπορούμε να χαρακτηρίσουμε «Τα παιδιά από το Αρμπάτ» ως ιστορικό μυθιστόρημα με αυτοβιογραφικά στοιχεία; ΝΑΙ, βεβαίως. Έ χ ω δώσει στον ήρωα αυτού του

Σε μια δήλωσή σας στον Τύπο, είπατε, ότι ξεκί­ νησα να γράφω για παιδιά, γιατί την εποχή του Στάλιν και του Μπρέζνιεφ, ήταν καλύτερα να γράφει κανείς για παιδιά. Μ’ αυτό ταυτίζετε, ώς ένα βαθμό, αυτές τις δύο διαφορετικές εποχές και αυτούς τους δύο διαφορετικούς ηγέτες της Σοβιετικής Ένωσης. Εντέλει ο Χρουτσόφ τι ρό­ λο έπαιξε; ΒΛΕΠΕΤΕ στην αρχή η ιστορία εξελίσσεται σαν τραγωδία και μετά σαν φάρσα. Ο Στάλιν ήτανε τραγωδία. Εκείνος διαστρέβλωσε όλα τα ιδανικά

Ποιος είναι αυτός ο Κούντερα;

74/συνεντευξη της επανάστασης. Κατάστρεψε όλην τη λενινιστική φρουρά. Δημιούργησε ένα κράτος αστυνο­ μικό. Εκείνος πάλευε εναντίον του λαού του. Και έχει αιματοκυλήσει τη χώρα μας. Ο Μπρέζνιεφ ήταν απλώ ς βλά κας και άνθρω­ πος περιορισμένων δυνατοτήτων. Κρατούσε το Πολιτικό Γραφείο ω ς φωτογραφία. Ο Χρουτσόφ είναι μια περίπλοκη προσωπικό­ τητα. Είχε κάνει μία απόπειρα να ξεφύγει από τη «φυλακή» του σταλινισμού. Έ φ ερε στη ζωή μας τις πρώ τες ανθρώπινες λέξεις. Πρώτη φορά βλέ­ παμε σ ’ έναν ηγέτη της χώ ρας πραγμ ατικά αν­ θρώπινα δάκρυα. Εκείνος πονούσε για το λαό του. Είχε απελευθερώσει εκατομμύρια ανθρώ­ πους από τις φυλακές, από τους τόπους συγκέ­ ντρωσης κ αι εξορίας και τους είχε δώσει το καλό τους όνομα. Τους είχε αποκαταστήσει. Αυτό, που γίνεται σήμερα, το είχε αρχίσει ο Χρουτσόφ.

Οι πιο τρομερές απώλειες που είχε υποστεί η Σοβιετική Ένωση την εποχή του Στάλιν, είναι οι ηθικές. Α λλά δεν μπόρεσε να ολοκληρώσει το έργο του. Ο ίδιος είχε βγει μέσα α π ’ αυτό το σύστημα. Νό­ μιζε, ότι θα κάνει τα πάντα με διαταγές. Δεν ή­ ταν πολύ πολιτισμένος άνθρωπος και αμέσως μπερδεύτηκε με τη διανόηση. Ο Γ κορμπατσόφ έχει σ ύμμαχους τους διανοού­ μενους. Ο Χρουτσόφ 'Γους είχε διώξει από κοντά του. Ωστόσο αναρωτιέται κανείς, αν δεν υπήρχε ο Στάλιν, ποια θα ήταν η τύχη του κόσμου τώρα με­ τά τον Δεύτερο παγκόσμιο πόλεμο;

ΑΝ δεν υπήρχε ο Στάλιν, δεν θα γινόταν ο Β' Π αγκόσμιος Π όλεμος.

υπογραφεί το 1939 δεν είναι τυχαία. Οι βάσεις εί­ χανε μπει από το ’33. Αν δεν υπήρχε ο Σ τάλιν, αν είχε επικρατήσει η σοφή πολιτική του Κόμματός μας, τότε εμείς δε θα επιτρέπαμε την εξουσία του Χίτλερ. Και αν α κόμα ο Χ ίτλερ έπαιρνε την εξου­ σία στα χέρια του, δε θα τολμούσε να επιτεθεί ε­ ναντίον της Σοβιετικής Έ νω σ ης, αν ο Στάλιν δεν είχε εξοντώσει σ αράντα χιλιάδες αξιω ματούχους της Σοβιετικής Έ νω σ ης. Ο Χίτλερ θεώρησε ότι η χώρα μας είναι αδύνατη. Και πίστευε ότι μπορού­ σε να κάνει πολύ εύκολα τον πόλεμο. Πρέπει να σκεφτόμαστε κά πω ς διαφορετικά. Ο Λένιν, όταν έκανε την επανάσταση συνέχισε να δρα στον Εμ­ φύλιο Πόλεμο με επανασ τατικό τρόπο και όταν έληξε ο Εμφύλιος, συνέχισε τους ίδιους τρόπους. Α πό το 1931 κατάλαβε ότι αυτοί οι τρόποι επιβο­ λής είναι ανήμποροι να οικοδομήσουν τη χώρα. Πολύ γρήγορα, με την τόλμη που είχε, πέρασε σε καινούρια οικονομική πολιτική. Ή τα ν ε μαρξι­ στής και θεωρούσε, ότι στη βάση τω ν πάντω ν βρίσκεται η οικονομία. Και το εποικοδόμημα;

ΠΙΣΤΕΥΕ ότι αν άλλαζε οικονομική πολιτική, θα άλλαζε και η ζωή. Έ δω σ ε τη γη στους αγρό­ τες και τη δυνατότητα να καταναλώ νουν τα προϊόντα τους ελεύθερα και να τα πουλάνε. Επέ­ τρεψε το ελεύθερο εμπόριο, την ιδιοκτησία, και η χώρα μέσα σ ’ έναν χρόνο άλλαξε. Στα 1922 έ­ παιρνα για την οικογένειά μου πεντακόσια γραμ­ μάρια ψωμί. Στα 1923 μπορούσα να βρω το ψωμί τελείως ελεύθερα. Αυτή η κατάσταση συνεχιζό­ ταν μέχρι το 1926 ώ ς 1927. Μεγάλωνε η ιδιωτική πρωτοβουλία, αναπτυσσόταν και αποτελούσε

Ο Λένιν κήρυξε: «Μάθετε να πουλάτε, να εμπορεύεστε». Ήταν πλατύ σύνθημα: «Μάθετε να ανταγωνίζεστε».

Αυτό πού το στηρίζετε;

Ο ΣΤΑΛΙΝ απαγόρευε στους Γερμανούς κομ­ μουνιστές να συμμαχήσουν με τους σοσιαλδημο­ κράτες. Στις εκλογές του 1933 οι κομμουνιστές είχαν πάρει έξι εκατομμύρια ψήφους. Οι σοσιαλ­ δημοκράτες οκτώ . Και αν είχανε συμμαχήσει, θα είχανε δεκατέσσερα εκατομμύρια. Τον Χίτλερ τον ψηφίσανε ένδεκα εκατομμύρια. Α λλά ο Στά­ λιν απαγόρευσε αυτή τη συμμαχία. Ε κείνος τους σοσιαλδημοκράτες, τους ονόμαζε σοσιαλφασίστες. Προτιμούσε να δει στην εξουσία τον Χί­ τλερ, παρά τους σοσιαλδημοκράτες. Δ ηλαδή, ε­ κείνος θεωρούσε ότι ο Χίτλερ είναι εχθρός της Α γγλίας και της Γαλλίας, που είχανε πνίξει τη Γερμανία με τη συμφωνία στις Βερσαλλίες. Έ τσ ι ήταν κα τά της Ρωσίας, γιατί η Γαλλία και η Αγ­ γλία ήταν υπέρ της Α ντάντ. Η συμφωνία που είχε

μια απειλή προς τον σοσιαλισμό. Δηλαδή, οι κρατικές επιχειρήσεις έπρεπε να ανταγωνίζονται τις ιδιωτικές. Και ο Λένιν κήρυξε: «Μάθετε να πουλάτε, να εμπορεύεστε». Ή τα ν πλατύ σύνθη­ μα: «Μάθετε να ανταγωνίζεστε». Ο διευθυντής του εργοστασίου, όμως, ή κά­ ποιου κα ταστήματος, αυτός - δεν είχε μεγάλη μόρφωση, είχε κάνει τέσσερις τάξεις συνήθως, στον πόλεμο διοικούσε μια ομάδα - δεν μπο­ ρούσε να ανταγωνιστεί τον ιδιοκτήτη. Του ήταν πιο εύκολο να τον εκτελέσει. Και όλη αυτή η κομματική μάζα ακολούθησε τον Στάλιν, ο ο­ ποίος αποφάσισε να καταστρέψ ει την ιδιωτική πρωτοβουλία, να πάρει τη γη από τους αγρότες - να τους συγκεντρώσει στα κολχόζ - και ό­

συνεντευξη/75 λους τους εμπόρους να τους εξορίσει στη Σιβη­ ρία. Αυτό είναι πολύ πιο εύκολο (γελάει). Ωστόσο ο Στάλιν είναι παιδί αυτής της επανάστα­ σης. Η ίδια επανάσταση τον εξέθρεψε.

ΜΑΛΛΟΝ νεκροθάφτης ήτανε. Και ποιος έθρεψε τον Ναπολέοντα Β οναπάρτη; Π οιος; (ρωτάει). Και ο Βοναπάρτης ήταν παιδί της επανάστασης. Τα τελευταία χρόνια με την περεστρόικα και τις αλλαγές που έχουν γίνει στη Σοβιετική Ένωση και στην Ανατολική Ευρώπη, έχει κλονιστεί η εμπιστοσύνη μιας μερίδας κομμουνιστών και σο­ σιαλιστών των Δυτικών χωρών στο κομμουνι­ στικό όραμα.

ΔΕΝ κάνει να βγάζετε γρήγορα σ υμπεράσματα. Ο χριστιανισμός προπαγανδίζει την αδελφικότη­ τα του κόσμου. Δυο χιλιάδες χρόνια υπάρχει και

μιλάω αντικειμενικά. Καταλαβαίνω, ότι η ιδέα του σοσιαλισμού κα ι του κομμουνισμού υπήρχαν και θα υπάρχουν. Πιστεύετε, ότι θα υπάρξει μια μέλλουσα κοινω­ νία, η κομμουνιστική, όπως την οραματίστηκε ο Μαρξ;

Π Ο ΙΟΣ μπορεί να το ξέρει; Ο Μ αρξ και ο Έ νγ κελ ς είχανε υπόψη τους την πείρα του 19ου αιώ­ να. Εκείνοι πήρανε μια ώθηση από τον κα πιταλι­ σμό του περασμένου αιώνα κα ι δημιουργήσανε έ­ να μοντέλο αντίθετο. Τώρα βρισκόμαστε στον καπιταλισ μό του εικοστού αιώνα, είναι τελείως διαφορετικός, γι’ αυτό και το αντίθετο μοντέλο του θα διαμορφωθεί διαφορετικά. Οι επανασ τατι­ κές μέθοδοι δεν μπορούν πια να ισχύουν. Την ένοπλη επανάσταση εννοείτε;

ΚΑΘΕ επανάσταση ήταν ένοπλη. Η ένωση Δυτικής και Ανατολικής Γερμανίας δεν έγινε μ’ αυτόν τον τρόπο, ούτε οι επαναστατικές αλλαγές που σημειώνονται στις μέρες μας στην Ανατολική Ευρώπη έχουν τέτοιο χαρακτήρα.

ΑΥΤΟ ακριβώ ς έλεγα. Στον σημερινό κόσμο οι αλλαγές μπορούν να γίνονται ειρηνικά, χω ρίς να χρησιμοποιούνται όπλα. Ό χ ι όπω ς την εποχή του Μ αρξ, του Λένιν, του Στάλιν και του Μάο Τσε Τουνγκ, που γίνονταν με τα όπλα. Σε μια πρόσφατη συνέντευξή σας δηλώσατε, ότι . «ο Στάλιν είμαι εγώ». Τι εννοούσατε;

ΑΥΤΟ ρωτήσανε κα ι τον Φ λομπέρ, όταν έγραφε την «Μ αντάμ Μποβαρύ» κα ι είχε πει: «Η Μα-

προς το παρόν δε βλέπουμε αδελφικότητα. Αυτό δε σημαίνει ότι ο χριστιανισμός απέτυχε. Τ α χρι­ στιανικά κράτη μάχονταν το ένα με το άλλο. Ο σοσιαλισμός δημιούργησε τις εξορίες, τις φυλακές.

ΚΑΙ ο χριστιανισμός τα δημιουργούσε αυτά. Ωστόσο ο μαρξισμός δεν είναι δόγμα. Η θρη­ σκεία είναι.

ΔΕΝ είναι έτσι. Εγώ μιλάω για την πίστη. Ο σο­ σιαλισμός είναι πίστη στη δυνατότητα δημιουρ­ γίας δίκαιης κοινωνίας. Υπάρχει στο μυαλό των ανθρώπων εκατοντάδες χρόνια και θα υπάρχει α ­ κόμα εκατοντάδες χρόνια. Σε πολλές χώρες ο σοσιαλισμός αναπτύσσεται, όπω ς για παράδειγ­ μα στη Σουηδία, την οποία έχω επισκεφτεί πολ­ λές φορές. Δεν είναι εκείνος ο σ τρατιω τικός σο­ σιαλισμός, που ήθελε να επιβάλει ο Στάλιν. Βεβαίως το Κόμμα έχει κάνει πολλά εγκλήμα­ τα, την εποχή που υποστήριζε τον Στάλιν. Πρέπει να πω, ότι δεν είμαι κομμουνιστής, ποτέ δεν ή­ μουν μέλος του κόμ ματος. Είμαι συγγραφέας και

«Τα παιδιά από το Αρμπάτ» είναι η ιστορία της γενιάς μου. ντάμ Μ ποβαρύ είμαι εγώ». Έ τ σ ι μπορώ να πω κι εγώ, ότι ο Στάλιν είμαι εγώ. Ο συγγραφέας όταν γράφει για κάποιο ιστορικό πρόσωπο και για οποιοδήποτε πρόσωπο, πρέπει να μπει μέσα στο πετσί του, να γίνει ο ήρωας. Ό π ω ς παίζει ένας η­ θοποιός και μπαίνει στο πετσί του ρόλου του, το ίδιο πρέπει να κάνει κ αι ο σ υγγραφέας. Να ταυτι­ στεί. Π ρέπει να μπει μέσα στη λογική αυτού του ήρωα. Π ρέπει να σκέφτομαι, όπω ς σκεφτόταν ο Σ τάλιν. Σύμφωνα με τη λογική τού Στάλιν, εσείς οι δυο κύριοι που μου παίρνετε συνέντευξη, στην περίπτωση που θα γράφ ατε κάποιο ψέμα γύρω α π ’ αυτά που συζητάμε, έπρεπε να εκτελεστείτε (Γελάει). Παραέχετε ταυτιστεί με τον Στάλιν. (γέλια). Πι­ στεύετε, ότι ο Σοβιετικός λαός και ολόκληρος ο κόσμος έχουν ακόμα πολλά να μάθουν για τον Στάλιν και για κείνην την περίοδο;

76/συνεντευξη ΝΑΙ, χωρίς αμφιβολία. Εσείς θο φεύγατε από τη Σοβιετική Ένωση για να εγκατασταθείτε στην Ευρώπη ή στην Αμερι­ κή; όπως έκαναν άλλοι συνάδελφοί σας, συγ­ γραφείς;

ΕΓΩ ποτέ δε θα φύγω. Είμαι ογδόντα χρονών. Δεν έχω χρόνο για να φύγω. Μόνο αυτό σας εμποδίζει;

ΟΧΙ. Μου είχανε προτείνει να εκδώσω το μυθι­ στόρημά μου στη Δύση, εδώ και πολλά χρόνια. Με είχε επισκεφτεί ένας δημοσιογράφος του «Νιου Γιορκ Τάιμς» και με ρώταγε, γιατί δεν δη-

Ό λ α τα μεγάλα μυθιστορήματα στην ιστορία μιλούν για τις τύχες των νέων ανθρώπων. μοσιεύω αυτό το μυθιστόρημα στη Δύση. Του α­ πάντησα: «Αυτό το μυθιστόρημα το χρειάζεται ο λαός μου, το χρειάζεται η χώρα μου και πρέπει να εκδοθεί στο σπίτι μου. Α ς γίνει αυτό και μετά το θάνατό μου, αλλά εδώ. Τότε μόνο θα μπορέσει να παίξει το ρόλο του». Ή τα ν ευτυχία που δεν πέθανα. Αν το είχα εκδώσει στην Δύση, θα ήταν ένα μυθιστόρημα των προσφύγων. Στη Σοβιετική Έ νω σ η όλοι χωρίζονται σε δύο κατηγορίες: σ’ εκείνους που διαβάσανε το μυθι­ στόρημα και σ ’ εκείνους που ψάξανε για να το διαβάσουνε. Η γνώμη σας για τον Σολτζενίτσιν, τον Ζαχάροφ, αλλά και για τον Μίλαν Κούντερα;

ΠΟΙΟΣ είναι αυτός ο Κούντερα; Τσεχοσλοβάκος εξόριστος συγγραφέας, από τους γνωστότερους στην Ευρώπη και την Α ­ μερική.

ΔΕΝ τον γνωρίζω. Α λλά ο Ζαχάροφ ήταν μεγά­ λος άνθρωπος, μεγάλος αγωνιστής για τα δι­ καιώ ματα του ανθρώπου, δραστήριος, σαν ά­ γιος. Έ χ ε ι παίξει μεγάλο ρόλο στην πνευματική αλλαγή στη Σοβιετική Ένωση. Το «Α ρχιπέλαγος Γκούλαγκ» του Σολτζενίτσιν είναι πολύ μεγάλο βιβλίο. Μ ’ αρέσει παρά πολύ το. βιβλίο «Μια ημέρα του Ιβάν Ν τενίσοβιτς» και τα διηγήματά του. Τα άλλα του μυθιστορήματα τα θεωρώ πιο ασήμαντα. Ό ,τ ι αφορά στον Σολτζενίτσιν ω ς φιλόσοφο, ω ς προφήτη, ως πολιτικό άντρα δε θα ήθελα να τον κρίνω, γιατί δεν είμαι φιλόσοφος, προφήτης, ούτε και πολιτικός άντρας. Ας πάμε στα πρόσφατα γεγονότα. Ως απλός πο­ λίτης, πώς βλέπετε να εξελίσσονται τα πράγματα στον Κόλπο με τον Χουσεΐν. Εγκρίνετε τη στάση της Σοβιετικής Ένωσης σ’ αυτή τη σύρραξη;

Η Σοβιετική Έ νω ση έχει πάρει Κάποια συγκεκρι­ μένη θέση, τους έχει καταδικάσει, παίρνει μέρος στον οικονομικό αποκλεισμό, αλλά η σημερινή κυβέρνηση δεν μπορεί να φέρνει ευθύνες, γι’ αυτά που έκανε η προηγούμενη κυβέρνηση. Η προη­ γούμενη πούλαγε όπλα, αλλά αυτό είναι φταίξιμο δ ικό της. Θεωρώ θετική τη στάση της τωρινής. Έχετε τίποτα ν’ προσθέσετε σ’ αυτά, πού είπαμε προηγουμένως για την ένωση των δύο Γερ­ μανιών;

ΔΕΚΑΟΧΤΩ μέρες δεν έχω διαβάσει ούτε μία ε­ φημερίδα κα ι δεν έχω δει ούτε μια φορά τηλεόρα­ ση. Τώρα, τι γίνεται, δεν μπορώ να πω. Η ένωση της Γερμανίας είναι ένα πολύπλοκο πρόβλημα. Α λλά λύθηκε μ’ αυτό τον τρόπο. Μ άλλον είναι σωστό. Θα θέλατε κάτι να πείτε που δεν σας το έχουν ρωτήσει οι δημοσιογράφοι;

ΘΕΛΩ κά τι να διευκρινίσω στην ερώτηση που μου κάνατε, αν ήθελα να ζω στο εξωτερικό. Θα είχατε υπόψη σας εκείνους τους συγγραφείς που έφυγαν από τη Σοβιετική Έ νω ση. Εγώ δεν έφυ­ γα, αλλά δεν καταδικάζω αυτούς. Εκείνοι θέλαν ν α δουν τα έργα τους δημοσιοποιημένα. Είναι φυσική θέληση του συγγραφέα. Εγώ μπορούσα να περιμένω, μπορούσα να κρατάω μέσα στο συρτάρι το μυθιστόρημα.

Αυτό που γίνεται σήμερα στην ΕΣΣΑ το είχε αρχίσει ο Χρουτσόφ. Αλλά δεν μπόρεσε να ολοκληρώσει το έργο του. Αυτό διαφοροποιούσε εσάς από τον Σολτζενί-

ΟΧΙ, τον Σολτζενίτσιν τον είχανε εξορίσει. Ωστόσο δεν περίμενε τις αλλαγές στη Σοβιετική Ένωση για να δημοσιεύσει τα βιβλία του.

ΕΓΩ όμως δεν τον κα ταδικάζω γι’ αυτό. Ά λ λ ο ς χαρακτήρας είναι αυτός, άλλος εγώ· πα ρ’ όλα αυτά το δικό μου μυθιστόρημα εμφανίστηκε πρώ το στη Ρωσία. Τώρα εκδίδονται τα έργα του Σολτζενίτσιν. Ποιο είναι σωστό, ποιο δεν είναι σωστό... Εγώ πολέμησα έξι χρόνια, σ ’ όλο τον πόλεμο. Υπάρχουν κανόνες πώ ς να μάχεται κανείς. Εκεί υπάρχει ένα θέμα, πώ ς να παίρνεις στρατιω τικές αποφάσεις, πώ ς να κα τακτήσ ω αυτή την πόλη, παραδείγματος χάριν. Η πιο σωστή απόφαση εί­ ναι εκείνη που την φτάνεις ώ ς το τέλος. Το βασι­ κό είναι να τη φέρεις εις πέρας.

ΔΙΑΒΑΖΩ €

π

πολιτική με ή χωρίς ιδεολογία Λ Η Μ Η Τ Ρ Η Π. Δ Η Μ Η Τ Ρ Α Κ Ο Υ: Ενάντια στο ρεύμα. Ιδεολογία και πολιτική στη μεταδικτατορική Ε λλάδα. Α θήνα, Π α π α ζ ή σ η , 1988. Σελ. 404

Δημήτρης Π. Δ ημητράκος στο τελευταίο του βιβλίο, που έχει τίτλο: Ε ν ά ν τ ι α σ τ ο ρ ε ύ μ α . Ι δ ε ο λ ο γ ί α κ α ι π ο λ ι τ ι κ ή σ τ η μ ε τ α προσπαθεί να δώσει απαντήσεις σε ερωτή­ ματα όπω ς: Π οια είναι η θέση της ιδεολογίας στην πολιτική ζωή, στην επιστημονική έρευνα, στη φιλοσοφία; Π όσο χρήσιμη είναι η ιδεολογία στην αξιολόγηση πόσ ης φύσεως θεωριών και δοξασιών; Ποια είναι η αρμοδιότητα της στον καθορισμό και στην επίλυση κοινωνικών προβλημάτω ν; Π ώ ς αξιολογείται το φαινόμενο του πλήρως ιδεολογικοποιημένου ατόμου σ τις σύγχρονες κοινωνίες; Ο συγγραφέας που έχει δημοσιεύσει πολλές μελέτες στην Ε λλά­ δα και στο εξωτερικό γύρω από την γκραμσιανή θεωρία, τα προ­ βλήματα επιστημολογίας και τη σχέση μεταξύ πολιτικής και ιδεο­ λογίας, στη μελέτη του αυτή ασκεί κριτική στην ιδεολογική σκέψη και όχι σε συγκεκριμένες ιδεολογίες. Με μία πολύ ενδιαφέρουσα εισαγωγή εξηγεί π ώ ς κατέληξε στη σημερινή κριτική του στάση α­ πέναντι στην ιδεολογία, συνοψίζοντας τους παράγοντες που συνετέλεσαν σε αυτό, και τονίζει με ιδιαίτερη έμφαση ότι οι θεωρητικές προσεγγίσεις γίνονται σήμερα με διαφορετικό τρόπο, αφού μας εν­ διαφέρει όχι μόνο η πρω τοβάθμια ανάλυση της ιδεολογίας ή της πολιτικής, αλλά και η δευτεροβάθμια αποτίμηση της κριτικής συ­ ζήτησης πάνω σε τέτοιες αναλύσεις. Έ χ ο ν τα ς μελετήσει πολύ τον Popper και τον κριτικό ορθολογισμό, ο Δ ημητράκος αναλύει την υιοθέτηση αναγκαίω ν κριτηρίων ορθολογικότητας τονίζοντας την αναγκαιότητα να εγκαταλειφθεί η διαλεκτική και κ α τ’ επέκταση η μαρξιστική αρχή της ενότητας της θεωρίας και της πράξης. Αν ο Popper ήταν αυτός που αμφισβήτησε την αναγκαιότητα της δια­ λεκτικής, ο Lucio Colletti ήταν εκείνος που έπεισε τον συγγραφέα για την ακυρότητα της διαλεκτικής κα ι τονίζει με έμφαση πω ς η κριτική του Colletti είναι «εκ των έσω» κριτική στη μαρξιστική διαλεκτική και ίσως εκεί να οφείλεται η απήχησή της στο μαρξι­ στικό στρατόπεδο. Ε πίσης ο Colletti ήταν εκείνος που έπεισε το συγγραφέα για το ασυμβίβαστο μεταξύ διαλεκτικής και επιστημο­ νικής σκέψης κα ι ότι το επιστημονικό έργο πολλών μαρξιστών δε βασίζεται στη διαλεκτική. Ο Colletti, ο Bunge και ο Popper κυριαρ­ χούν στη μελέτη του Δημητράκου πράγμα που δεν αποφεύγει να το τονίσει όταν εξηγεί πω ς αφού πείστηκε για την ορθότητα των αναλύσεών τους, εγκατέλειψε την «φιντεϊστική στάση» του μαρξι-

Ο

δ ικ τ α τ ο ρ ικ ή Ε λ λ ά δ α ,

jτο %

τι

ΚΗ

78/επιλογη σμού, δηλαδή τη χω ρίς όρους αποδοχή των αρχών και του προ­ γράμματος που περιέχονται στο μαρξισμό. Κι εφόσον το νόημα που αποδίδεται συνήθως στο μαρξισμό είναι το φιντεϊστικό, η α­ πόρριψη της διαλεκ τικής ισοδυναμεί ουσιαστικά με την εγκα τά ­ λειψη του ίδιου του μαρξισμού. υτό το πολύ σημαντικό βιβλίο του Δ ημήτρη Δ ημητράκου, Ε ­ ν ά ν τ ι α σ τ ο ρ ε ύ μ α , χωρίζεται σε τρία μέρη. Το πρώ το μέρος τιτλοφορείται: «Ιδεολογία και ιδεολογίες» κα ι αποτελείται από τα κεφάλαια: Εμπειρισμός κα ι ιδεολογία. Π ρος το τέλος των ιδεολο­ γιών; Η ιδεολογία του ανορθολογισμού. Νεορθοδοξία κα ι χριστιανομαρξισμός. Στα κεφάλαια αυτά αναλύονται ο ορθολογισμός κι ο φιντεϊσμός σ τις διάφορες μορφές του, οι σχέσεις ιδεολογίας και σύγχρονου «μαζικού πολιτισμού», ιδεολογίας και κοινωνικής προόδου, ιδεολογίας, επιστήμης και πολιτικής. Στο τρίτο κεφά­ λαιο μελετάται η ιδεολογία του ανορθολογισμού σ τις κ οινωνικές ε­ πιστήμες και στην πολιτική κα ι το πρώ το μέρος του βιβλίου κλεί­ νει με το ιδιότυπο φαινόμενο της νεορθοδοξίας κα ι χριστιανομαρξισμού. Το δεύτερο μέρος έχει τον τίτλο:«Η μαρξιστική ιδεολογία κα ι τα προβλήματά της», όπου ο συγγραφέας ασχολείται με τη μαρξιστική διαλεκτική σήμερα, την ενότητα της θεωρίας και της πράξης στο μαρξισμό, με τον Α ντόνιο Γκράμσι κα ι την ανανέωση του μαρξισμού, με τον ευρωκομμουνισμό και τη σ οσιαλδημοκρα­ τία κα ι τέλος στο ένατο κεφάλαιο του δεύτερου μέρους με τη μαρ­ ξιστική διαλεκτική και τη σύγχρονη επιστήμη, όπου και μελετά την κριτική του Popper στη δ ιαλεκτική του Hegel και του M arx κ α ­ θώς και την κριτική της διαλεκτικής από τον Colletti. Το τρίτο μέρος του βιβλίου έχει τίτλο: «Διανόηση και πολιτική» και περιλαμβάνει τα κεφάλαια που αφορούν την προοδευτική δια­ νόηση στη μεταδικτατορική Ε λλάδα, το σύνδρομο του ολισμού, τη σχέση διανόησης κα ι πολιτικής, καθώς κι ένα πολύ ενδιαφέρον άρθρο για τον George Orwell και τον ολοκληρωτισμό όπου στο πρόσωπο του διάσημου συγγραφέα συναντάμε ένα άριστο πα ρά­ δειγμα κριτικού διανοούμενου, με την έννοια που αποδίδει στον ό­ ρο αυτό ο Δημήτρης Δ ημητράκος. Το βιβλίο ολοκληρώνεται μ’ ένα επίμετρο που αφορά το επικεί­ μενο τέλος του homo ideologicus, όπου ο συγγραφέας μελετά το διανοούμενο ω ς homo ideologicus, τον ιακωβινισμό κα ι τη γέννηση της ιδεολογικής πολιτικής, την ιδεολογικοποίηση της πραγμ ατι­ κότητας, την ιδεολογικοποίηση της λογικής και τέλος τα όρια της κυριαρχίας της ιδεολογίας στη σύγχρονη κοινωνία.

Α

ΣΩ ΤΗ ΡΗ Σ ΝΤΑΛΗΣ

προβληματισμοί για τη σύγχρονη ελληνική κοινωνία W \

ΓΙΩ Ρ ΓΟ Υ Κ Α Ρ Α Μ Π Ε Λ ΙΑ : Κ ράτος και Κοινωνία στη μεταηολίτευση (1974-1988). Α θήνα, Ε ξ ά ν τ α ς , 1989. Σελ. 488

να είναι κ α τ’ εμέ το βασικό στοιχείο της γραφής του Γ. Καραμπελιά: το ότι αυτή η γραφή φέρει κα ι εκφράζει παντού και πάντοτε την απόλυτη άρνηση του συγγραφέα να προσυπογράψει ε­ κείνη την αντίληψη περί επιστήμης, που επιμένει (εσφαλμένα και

Ε

πο%

ΤΙ

κκ

επιλογη/79 μάταια) να πετύχει τη γνώση του αντικειμένου της διαμέσου κ ά ­ ποιας ουδέτερης και ελεύθερης αξιολογήσεω ν θεώρησης, που επι­ μένει δηλαδή να κάνει W ertfreie Sociologie. Α ντίθετα το κάθε έργο του Γ.Κ. είναι κομ μάτι αναπό σ πα στο της πολιτικής του δραστη­ ριότητας, κι αυτό ο συγγραφέας το αναφέρει μέσα στο κάθε έργο του σαν κά τι το φυσιολογικό και αυτονόητο. Ο Γ.Κ. στη βάση των όσων έχει από πριν κατανοήσει κα ι σκεφθεί για τη γύρω του κοινωνία κα ι για τον κόσ μο γενικότερα, δρα πολιτικά επιδιώ κοντας κά ποιους στόχους· κα τά τη διάρκεια αυ­ τής της πολιτικής δρ αστηριότητας α ντιλαμβάνεται κ άπο ια π ρω τό­ γνω ρα πρά γμ ατα, ή αναγκάζεται να παραδεχθεί ότι η προτερινή του θεώρηση κάποιω ν γνω στώ ν πρα γμ άτω ν δεν είναι ικανοποιητι­ κή κ ι ότι πρέπει να τ ’ αντιληφθεί διαφορετικά. Α υτές τις καινού­ ριες αντιλήψεις προσπαθεί να τις οργανώσει κα ι να τις εντάξει στην κοσμοθεωρία του, που την τροποποιεί αναγκασ τικ ά για να μπορεί να περιλάβει μέσα της α ρμονικά τ ις καινούριες αντιλήψεις. Και γράφ οντας το επόμενο βιβλίο του δε μιλάει στον αναγνώ στη μονάχα για κά ποιο άλλο αντικείμενο μελέτης, αλλά συγχρόνω ς του εκθέτει (πολλές φορές με εκτεταμ ένες αναφορές βλ. σελ.

99-103) κα ι τις θεωρητικές του διαφοροποιήσεις. λοιπόν, η συνεχής σύζευξη θεωρίας κ α ι π ράξης, που υποΑ υτή, τείνει τα βιβλία του Γ. Καραμπελιά, αποτελεί αφετηρία προ­ σόντων κα ι σ υγχρόνω ς και μειονεκτημάτων, που αμφότερα είναι παρόντα και στο «Κ ράτος κα ι Κοινωνία στη μεταπολίτευση 1974-1988». Το μεγάλο προσόν: ο συγγραφέας, μιλώ ντας για πράγ­ ματα οικεία στην καθημερινή πολιτική δραστηριότητά του, ούτε θέλει αλλά ίσως ούτε και μπορεί ν’ αραδιάσει εκείνες τις περίτεχνα ακαταλαβίστικες φ ράσεις με μηδενική σημασία, σ τις ο ποίες επιδί­ δονται μετά μανίας οι δήθεν βαθυστόχαστοι κ α ι γ ι’ αυτό, υποτίθε­ ται, δυσνόητοι μύστες της μοντέρνας «αριστερής» διανόησης. Η γραφή του Γ.Κ. είναι πάντοτε προσιτή στον κάθε κά το χο της ελλη­ νικής γλώ σσ ας. Το μειονέκτημα: ο Γ.Κ. δεν έχει σκεφθεί να κρατάει, όπω ς θα ’πρεπε, την πολιτική πρα κτική που τροφοδοτεί και διαμορφώνει τη θεωρία του στο παρασκήνιο. Έ τ σ ι εισάγει στο λό­ γο του στοιχεία εφημεριδογραφίας ή ακόμη και σ υνθηματογραφίας (π.χ. «Από το τσιφτετέλι στη ντίσ κο» σελ. 376), που αποτελούν παραφωνία στη θεωρητική πρόθεση του έργου. Στην ίδια παραφω­ νία συντείνει κ α ι η συχνή αναφορά του Γ.Κ. στην πολιτική του δ ρα­ στηριότητα σε πρώ το πρόσωπο (π.χ. «Η άλλη συμμαχία κα ι λύση που ευαγγελιζόμαστε εμείς απ ό το 1974...» σελ. 228, « ... η δική μας κριτική σ τις "συ ντεχνίες” ...» σελ. 322», που παρεισάγει στο έργο ένα στοιχείο αυτοβιογραφικό ή ημερολογίου. » αυτή τη γραφή κα ι την από πίσω της θεωρία και πράξη ο Γ.Κ. προχω ρεί για να καταλάβει, περιγράφει κα ι εξηγήσει την ελληνική κοινωνία. Και η συμβολή του άσ χετα από τις όποιες αντιρρήσεις ήταν μεγάλη (κυρίως με το «Μ ικρομεσαία Δ ημοκρα­ τία») στην προσπάθεια παραμερισμού κάποιω ν πα ραδοσ ιακά κ α ­ τεστημένων εννοιών και θεωριών, τελείως ακ ατάλληλω ν για τη θε­ ώρηση κα ι κατανόηση της ελληνικής πρα γμ ατικότητας. Δεν θα εξετάσω τις επιμέρους θέσεις του Γ .Κ αραμπελιά στο υπό κρίση βιβλίο, ούτε τη συνολική εικόνα της εξέλιξης τη ς ελληνικής κοινωνίας στα χρόνια 1974-88 την οποία δίνει, διότι φυσικά σ τις 487 σελίδες του βιβλίου βρήκα αναλύσεις, που με βρίσκουν ενθουσιωδώ ς σύμφωνο, όπω ς βρήκα κα ι υπερτονισμούς ή κα τά τη γνώ ­ μη μου υποβαθμίσεις. Θα καταθέσω μόνο την αντίρρησή μου για κάποιο ελά ττω μα της θεωρητικής υποδομής του Γ.Κ. που βγαίνει

Μ

80/εττιλογη συνεχώς ενοχλητικά στην επιφάνεια του λόγου του: μιλάω για τις «κοινωνικές τάξεις». Ο Γ.Κ. δίνει την εντύπωση ότι δεν έχει κα ταλήξει σε μια θεωρία για τις κοινω νικές τάξεις, είτε με το δομικό-λειτουργικό κριτήριο της παραγω γής (Καρλ Μ αρξ), είτε με το εισοδηματικό (Μαξ Βέμπερ) είτε κάποιο άλλο. Ούτε φαίνεται να έχει τοποθετηθεί πάνω στο πρόβλημα του κα τά πόσον οι κ οινωνικές τάξεις είναι α ποτέλε­ σμα του τρόπου παραγω γής, της ο ικονομ ίας γενικότερα ή συνδυα­ σμού περισσότερω ν κοινωνικών δομών. εν έχω βέβαια την αξίωση να είναι ο Γ.Κ. που θά λύσει το θεω­ ρητικό πρόβλημα τω ν τάξεων, που εκκρεμεί εδώ κα ι 150 χρό­ νια. Α λλά θα ήταν καλύτερο γι’ αυτόν αν χρησιμοποιούσε μια συ­ γκεκριμένη θεωρητική κατασκευή με όλα τα ελα ττώ μα τα κ α ι αδιέ­ ξοδά της, παρά που χειρίζεται τις τάξεις κα ι τα στρώ ματα σαν α­ σαφείς εκφράσεις (notions)· διότι η ασάφειά τους περνάει κα ι στην περιγραφή κι εξήγησή του: «η διανόηση... αναδεικνύεται σε κυ­ ρίαρχη τάξη» σελ. 45, « μιας τάξη ς μισθοφόρων, λεγεωνάριων και γιατί όχι δολοφόνων» σελ. 64, «μιας νέα ς «λούμπεν-αστικής» τά ­ ξης μαζί τη ν... «λούμπεν-μικροαστικη3 τάξη» σελ. 65, «της άρχουσας τάξη ς τω ν έργων, τω ν δοσιλόγων, τω ν κρατικώ ν σ κανδά­ λων, τω ν μαυραγοριτών» σελ. 83, « διαχειριστικές τάξεις» σελ.

197, «παρασιτικώ ν τάξεων κα ι στρω μάτω ν» σελ. 199, «στρώ ματα της κρ ατικής κα ι πα ρα-κρατικ ής διαχείρισης» σελ. 224, «πολιτι­ κών κα ι διαχειριστικών μερίδων τω ν αρχουσών τάξεων» σελ. 279, «οι λαϊκές τά ξεις... οι κυρίαρχες τάξεις» σελ. 431. Ά λ λ ο πράγμα είναι λοιπόν «(οι) λαϊκές δυνάμεις (που) " κ α τέ κ τη σ α ν ” το κρ ά ­ τος», σελ. 429, κι άλλο οι λαϊκές τάξεις, που δεν είναι κυρίαρχες, σελ. 431; Α λλά ένα βιβλίο δεν κρίνεται από το αν έδωσε την «τελειωτική» κα ι α πόλυτα ορθή απάντηση, γιατί κανένα δεν την έδωσε ούτε και θα την δώ σει ποτέ. Έ ν α βιβλίο κρίνεται από το αν προωθεί τον προβληματισμό περί το αντικείμενό του. Και το υπό κρίση βιβλίο οι ενδιαφερόμενοι για την κατανόηση της ελληνικής κοινω νίας θα το βρουν από ωφέλιμο μέχρι πολύτιμο.

Δ

Γιώργο; Καραμπελιάς

Κράτος και κοινωνία στη μεταπολίτευση (1974-1988)

ΘΑ Ν Α ΣΗ Σ ΑΘΑΝΑΣΟΠΟΥΛΟΣ - ΚΑΛΟΜΑΛΟΣ

δυναμική παρουσία στο χώρο της πεζογραφίας VTA

Π Ο Λ Υ Σ Μ Η Λ ΙΩ Ρ Η : Μ η χ α ρ ίζ ε ις τ ις γ α ρ δ έ ν ιε ς . Α θ ή ν α , Ο δ υ σ σ έ α ς , 1990. Σ ε λ . 172

α δυο προηγούμενα βιβλία της Π όλυς Μ ηλιώρη «Εκ τω ν υστέ­ ρων» (μυθιστόρημα, Ο δυσσέας, 1988) κα ι «οι Α ντρούλες» (μυθιστόρημα, Ο δυσσέας, 1989) με εντυπώσιασαν κυριολεκτικά. Ή θελα από τότε να γράψω κά τι, για να δείξω τον τρόπο με τον ο­ ποίο η συγγραφέας έδρασε συστηματικά ω ς ανατόμος τη ς γυναι­ κείας ψυχής και των αντιδράσεών της, όταν η ψυχή αυτή φτάνει σε σημεία οριακά. Το πάθος της λειτουργεί υποβρύχια και η επιφά­ νεια παραμένει ήρεμη και γυαλιστερή, μια λίμνη, ένα ς καθρέφτης που τελικά εκρήγνυται σε αναρίθμητα κομμάτια. Η διαπροσωπική σχέση γίνεται αφορμή για μελέτη του υπαρξιακού προβλήματος

Τ

πεζό

Υ9,* 0

ΙΑ

επιλογη/81 τη σ κοπιά της γυναίκας κα ι τω ν πολλαπλώ ν ρόλων που αυτή καλείται να διαδραματίσει, διαγράφ ονται τα όρια της αντοχής της κα ι μεθοδικά μετριέται η ισ χύς των βαλβίδων της ασφ αλείας της. Τα σκεφτόμουνα πά ρα πολύ τα δύο αυτά βιβλία, πιστεύω πω ς δεν α ντιμετω πίστηκαν όπω ς τους άξιζε, κυρίως γιατί πέρα από την ικ ανότητα της έντεχνης διαπλ ο κής τω ν επάλληλχον χωροχρονικώ ν επιπέδω ν της, η Π .Μ . διαθέτει ένα λόγο στέρεο κα ι κυρίως άφθαρ­ το από το παμφάγο κα ι μόνιμα υποσ κάπτο ν τις ποιότητές μας ε­ πά γγελμά της: τη δημοσιογραφία. Ό μ ω ς , ή εγώ σ κέφ τομαι αργά ή η Π .Μ . γράφει γρήγορα, ξανα­ κάνει μ ’ ένα τρίτο μυθιστόρημα δυναμικά την παρουσία της στο χώρο της πεζογραφίας, το «Μη χαρίζεις τις γαρ δένιες» .1 Κοινό σημείο κα ι τω ν τριών αυτών έργων, παράλληλα κα ι πηγή τους, μια είδηση στην εφημερίδα. Κοινό σημείο τω ν ειδήσεων, ένα ς φόνος. Αληθινά συμβάντα κα ι συγκλονιστικά: Μ ια μάνα σκοτώνει εξ α­ μέλειας την κόρη τη ς,2 αδελφές που αυτοκτόνησαν στο σ πίτι τους μαζί με τον αδελφό τους, όλοι σε προχω ρημένη ηλικία3 κα ι η τρ α ­ γική ανακάλυψη του συλλέκτη γραμματοσήμω ν στο σκουπιδοτενεκέ: Το τεμαχισμένο σώμα μιας νέας κο π έλας μέσα σε μια πλ α­ στική σ ακούλα.4 απ’

το μυθιστόρημα της Π .Μ . το μακάβριο εύρημα γίνεται από τον Ξενοφώντα, πρώην νησιώτη ναυτικό, επί εικοσαετία αρραβωνιασμένο, νυν παντρεμένο με την ίδια γυναίκα στην Αθήνα, ανθοπώλη στο επάγγελμα κα ι με κόρη της παντρειάς. Ό λ ε ς του οι οικονομικές στερήσεις μεταφ ράστηκαν σε ανθοπωλείο κι όλτ^η εσωτερική στέρηση - δώρο της θάλασ σας κα ι της μακρόχρονης μνηστείας - διοχετεύτηκε στο πάθος της συλλογής γραμματοσή­ μων που τον οδήγησε στη θανατερή ανακάλυψη - η οποία δεν α­ ποτελεί, στην προκειμένη περίπτωση, πα ρ ά την πρόφαση για τη συγγραφέα, πρόφαση που της χρειαζόταν για να πλέξει το μύθο κα ι να δώσει το ψυχογράφημα του σημερινού μέσου ανθρώπου που η μοίρα τού επιφύλαξε μια εμπειρία οδυνηρή. Δε βρίσκομε, βέβαια, κάθε μέρα στο δρόμο πτώ ματα κα ι μάλιστα τεμαχισμένα. Ο μω ς πά λι κι εδώ ή Π .Μ . δράττεται της ευκαιρίας να ζωγραφί­ σει της δεδομένης στιγμής τα συναισθήματα του ήρωα ή μάλλον του αντιήρωά της, ο οποίος φτάνει στο σημείο, μετά τον κλονισμό, να επανεκτιμήσει τη μέχρι τώ ρα ζωή του κα ι να τη συλλάβει στις σω στές της διαστάσεις. Α ρκεί δηλαδή - κα ι είναι τρ α ­ γικό μέσα στην αλήθεια του ή αληθινό μέσα στην τραγικότητά του - ένα τυχαίο γεγονός ή ένα γεγονός έξω από μας, να μας φέρει στο ζητούμενο - συνειδητά ή ασυνείδητα - σημείο, έστω κα ι την ύστατη ώρα, να αποχτήσουμε ορθή αυτοσυνειδησία κα ι επίγνωση του ρόλου μας.

Σ

Ξενοφών έχει ανάγκες πολλές. Μ έσα στο ανθοπω λείο του νιώθει πω ς πρέπει να παρέμβει στο «κοινω νικό γίγνεσθαι» 5 και πω ς μέσα α π ’ την πραμάτεια του μπορεί να το κάνει. Μ έσα α­ πό τις επιλογές που κάνουν οι πελ άτες επίσης ο Ξενοφών μελετάει τους ανθρώπινους χαρ ακτήρες. Κ αθένας τους μοιάζει μ’ ένα λου­ λούδι, με λουλούδια επίσης μετράει κα ι τη διαδρομή του χρόνου πάνω α π ’ το σώμα κα ι την ψυχή της γυναίκας, αλλά κα ι της κόρης του που «τη μεγάλωσε μέσα σε θερμοκήπιο». Αυτή είναι η καθημερινότητα του Ξ ενοφώντα. Δεν είναι όμω ς και η πρ α γμ ατικότητά του, που τη ζει τα βράδια ό ταν κλείνει το μαγαζί και ε πισ κέπτεται σε τα κ τά χρονικά διαστή ματα τον πωλητή γραμματοσήμω ν, όπου σ υναντά κ ι άλλους παθιασμένους και

Ο

82/επιλογη ταξιδεύουν μέσα α π ’ τη κουβέντα για τα γραμματόσημα. Ή τα βράδια που βγαίνει - όταν - για το αθώο θήραμα το τριγυρισμένο με τα ψιλά, μικρά δοντάκια. Η πραγματικότητα του Ξενοφώντα είναι αυτό που κρύβουν μέσα τους τα γραμματόσημα. Ό ,τ ι δεν έζησε κα ι δεν θα ζήσει: το ταξίδι στην Ουτοπία. Μ έχρι το βράδυ της ανακάλυψης, η ψυχή του Ξενοφώντα ήταν ένα σφραγισμένο γράμμα. Η Π.Μ . χρησιμοποιεί το φόνο για να σπάσει τη σφραγίδα του, να το διαβάσει και να το μεταφράσει. Π οια όμως είναι τα μέσα με τα οποία η συγγραφέας πραγμ ατοποί­ ησε τις λειτουργίες αυτές; α) Η καίρια λέξη. Είναι λέξη καθημερινή, φορτισμένη όμω ς με τέτοιον τρόπο που κάνει τη φράση να μην παραπαίει, αναγνω ρίσι­ μη από τον αναγνώστη τον καθιστά ασφαλή. β) Ο αποφθεγματικός λόγος. Που παρεισφρέει φυσικά κα ι συμ­ φιλιώνει πολλές φορές πομπό κα ι δέκ τη.7 γ) Η μνήμη, που λειτουργεί ω ς ο συνδετικός κρίκ ος μεταξύ π α ­ ρελθόντος και παρόντος και προβάλλεται ω ς όραμα στο μέλλον. δ) Ο χρόνος που δρα κ α ταλυτικά, τις περισσότερες φορές ισοπε­ δώνει τα πάντα, δημιουργώντας ένα αιώνιο παρόν. Α υτό το οποίο, όμως, φαίνεται ω ς έμμονη ιδέα της Π .Μ ., είναι η δεδομένη χρονι­ κή στιγμή, που κανείς δεν την υποψιάζεται κ α ι που μπορεί ν’ αλλά­ ξει τη μοίρα του κόσμου σας. «Αυτό το είδος της οδικής διασταύ­ ρωσης όπου (αυτόματα και ξαφνικά) συμβαίνουν διάφορα πράγμ ατα».8 ε) Η αντιπαλότητα του αρσενικού και του θηλυκού, που μέσα κι α π ’ τα τρία έργα της μοιάζει ακατάλυτη, βουβή αλλά αιώνια. Η νίκη, έστω κα ι πύρρεια, ανήκει πά ντα στο θηλυκό παρά τα φαινόμενα. Ο δυνάστης αρσενικός δεν είναι τίποτα άλλο παρά έ­ νας στο βάθος κα κομοίρης δυναστευόμενος που προσπαθεί με τις επιφάσεις να μη διαταράξει την ισορροπία των κοινωνικών δομών, ιδιαίτερα με οτιδήποτε αφορά στα δύο φύλα, στ) Η φροϋδική παροχέτευση ενός libido σε άλλου είδους επιτυ­ χίες, στην προκειμένη περίπτωση δραστηριότητες. Η ηρωίδα του «Εκ των υστέρων» έγινε μια σπουδαία επιστημόνισσα που την ξέ­ φτιζε σ ιγ ά - σ ιγ ά η καθημερινότητα. Οι μαραγκιασμένες Αντρού­ λες έφτιαχναν τα καλύτερα κα πέλα και ο πολυταξιδεμένος Ξενοφ ώντας, στην ουσία αταξίδευτος, ταξίδευε με τα γρ αμματόσημα.9 Έ τ σ ι εξασφάλιζε τη φυγή. Είναι συγκλονιστικό το γεγονός ότι η καταπίεση που υπέστη ο Ξενοφών τόσα χρόνια μνηστευόμενος και που είχε τη μορφή της στω ικής εγκαρτέρησης της ζωγραφισμένης στο πρόσωπο της μνηστής (αργότερα ω ς σύζυγος έκανε τις φ αρμα­ κερές επιθέσεις), η καταπίεση λοιπόν αυτή ξαναγεννήθηκε στο πρόσωπο της μοναχοκόρης του της Φ ανίτσας κι έτσι οι αράχνες έγιναν δυο. Π ρόκειται για τη χειρότερη μορφή καταδυνάστευσης γιατί είναι ντυμένη με το ρούχο της πάσχουσας αθω ότητας, που μπορεί να τρελάνει τον θεωρούμενο ω ς θύτη. η) Έ ν α ιδιαίτερο προσόν, που έμφυτα διαθέτει η συγγραφέας εί­ ναι η περιγραφή.

1. Η μικροαστική καθημερινότητα περιγράφεται σ τις παραμι­ κρές της λεπτομέρειες, στο βαθμό που δημιουργείται η αίσθηση ότι η Π.Μ . χτυπάει την π όρτα και μπαίνει στα σπίτια μας - ή μάλλον έχει μπει χω ρίς να χτυπήσει κι έχει εγκαταστήσει διάφορα μηχανή­ ματα εγγραφής εικόνων και ήχων, αλλά και κα ταστάσεω ν συναι­ σθηματικών. Έ τ σ ι ο ήρωάς της κάνει μόνος του π ρά γμ ατα που δεν επιτρέπει ο καθωσπρεπισμός και σ τις δύσκολες στιγμές του απο­ πνέει οσμές ανυπόφορες - αντιδράσεις του κορμιού στο έντονο συναίσθημα.

Π Ο Υ Λ Ο Υ : Η Ο δ ύ σ ε ια του Μ ή τσ ο υ . Α θ ή να , Ν έα Σ ύ ν ο ρ α , 1990.

Οι εκδόσεις Λιβάνη - Νέα Σύνο­ ρα παρουσιάζουν το καινούριο Βι­ βλίο του Μπάμπη Τσικληρόπουλου «Η Οδύσσεια του Μήτσου», μια ι­ στορία φανταστική με πολλά πραγ­ ματικά στοιχεία γύρω από την τρα­ γικότητα της φυλακής, των ψυχια­ τρείων, της διακίνησης των ναρκω­ τικών και των θυμάτων τους. Ο πρωταγωνιστής του βιβλίου ξεκινά την περιπλάνηση στην αμφιλεγόμε­ νη αστική κοινωνία από την ηλικία των δύο μηνών. Τόσο το θέμα όσο και ο τρόπος γραφής, με σύντομες, κοφτές φράσεις που συχνά ομοιο­ καταληκτούν, συντελεί στη συγκι­ νησιακή φόρτιση. Πρόκειται για μια μορφή προσωπικής ανταρσίας, φαινόμενο που σήμερα τροφοδο­ τείται από τα κοινωνικά αδιέξοδα εκφράζοντας την αντίθεση προς την υφιστάμενη κοινωνική κατά­ σταση, μια «αποκλίνουσα προσω­ πικότητα» που προσφέρεται σε κοι­ νωνιολογική προσέγγιση. Έκδηλη η προσπάθεια δραματοποίησης που κάνει τα γεγονότα υπεραιμικά καθώς μάλιστα το βιβλίο είναι ευκο­ λοδιάβαστο. Ο άνθρωπος, όσους κι αν δεχτεί περιορισμούς, μπορεί να σηκώνει

επιλογη/83 Περιγραφή των δευτερευόντων χαρακτήρω ν (σύζυγος, κόρη, πελάτες, άλλοι συλλέκτες κ .λπ .) στο βαθμό που να διαδραμα τί­ ζουν ρόλο πρω ταγωνιστικό.

2.

3. Περιγραφή τω ν άψυχων με τον τρόπο τω ν «νέων» μυθιστορηματογράφω ν, ώ στε τα αντικείμενα αυτά από πρά γμ ατα να γίνο­ νται καταστάσεις. εν θα επιχειρούσα να κα τατάξω το μυθιστόρημα της Π .Μ . σε κάποιο από τα γνω στά «είδη» διατηρώ ντας πά ντα την, εκφρασμένη μου άλλω στε κα ι π αλιότερα, επιφύλαξη αν οι συγγρα­ φείς έκαναν ή κάνουν ύφος ή πόζα. Το αν μπορούμε να ο μαδοποιή­ σουμε κα ι να κα τατάξουμε τα σ ύγχρονα μυθιστορήματα πα ραμέ­ νει θέμα ανοιχτό (αν κι εγώ η ίδια δεν έχω αποφύγει στο παρελθόν τέτοιες σ χηματοποιήσεις από την ανάγκη της δοκιμής), όπω ς πρό­ βλημα ανοιχτό παραμένει σε ποιο βαθμό μπορεί να περιοριστεί η υποκειμενικότητα του αναγνώ στη κι αν σε τελευταία ανάλυση αυ­ τό είναι πά ντα απαραίτητο. Το βιβλίο της Π όλυς Μηλιώρη αξίζει να διαβαστεί. Γιατί, στιχώ ντας πρ ο ς τον Henry James, η συγγραφέας προσπάθησε να πε­ ράσει «το νόημα της ζωής».

Δ

Post Scriptum: Αφού ω ς αναγνώ στες περάσαμε από το στάδιο της εμπρεσιονιστικής αθω ότητας στην καταπίεση της θεωρίας κι από την έντεχνα καλυμμένη αλαζονεία της νέας κριτικής, ασπαίροντας ίσω ς θα πρέπει να παραδεχτούμε, ότι η τέχνη μάς ξεπερνά­ ει και μέσα κάπου από τον τάφο του ο Π απ αδια μάντης ατάρ α χος ταξιδεύει τις λέξεις του — ένα όνειρο πάνω στο κύμα... ΡΙΤ ΣΑ ΦΡΑΓΚΟΥ -Κ ΙΚ ΙΛ ΙΑ Σημειώσεις 1. Πόλυς Μηλιώρη: «Μη χαρίζεις τις γαρδένιες». Μυθιστόρημα. Οδυσσέας. Αθήνα 2. Πόλυς Μηλιώρη: «Εκ των Υστέρων». Μυθιστόρημα. Οδυσσέας. Αθήνα 1988 3. Πόλυς Μηλιώρη: «Οι Αντρούλες». Μυθιστόρημα. Οδυσσέας. Αθήνα 1989.

4. Πόλυς Μηλιώρη: «Μη χαρίζεις τις γαρδένιες». Μυθιστόρημα. Οδυσσέας. Αθήνα 1990.

5. Πόλυς Μηλιώρη: Μη χαρίζεις... σελ. 8 6. Πόλυς Μηλιώρη: Μη χαρίζεις... σελ. 59 7. Π.χ. «Ό λα τα μέρη της γης έχουν τη χάρη τους». Μη χαρίζεις... σελ. 21. «Προ­ σαρμοστικό ζώον ο άνθρωπος». Μη χαρίζεις... σελ. 54 8. Claude Levi-Strauss: Μύθος και νόημα. Μετ. Βαγγέλης Αθανασόπουλος. Έκδ. Καρδαμίτσα. Αθήνα 1986, σελ. 24.

9. «Κι όταν πια το παιδί αποκοιμόταν, άρχιζε το ταφίδι με τα γραμματόσημα». Μη χαρίζεις... ό.π. σ. 13 10.

Henry James, «Η Τέχνη της Μυθοπλασίας», πρόλογος, μετάφραση, σημειώσεις: Κώστας Παπαδόπουλος. Έκδ. Άγρα, Αθήνα 1984.

λογοτεχνική ανάπλαση της ιστορίας ΓΤχ

Ε Λ Ε Ν Η Σ Χ Ω Ρ Ε Α Ν Θ Η : Μ ε σ ο λ ό γ γ ι , η π ο λ ιτ ε ία τ ο υ ν ερ ο ύ . Α θ ή ν α , Κ α λ έ ν τ η ς , 1989. Σ ε λ . 2 3 5

«νεανική λογοτεχνία» κυκλοφόρησε το μυθιστόρημα Σ τητηςσειρά Ελένης Χ ωρεάνθη «Μ εσολόγγι, η πολιτεία του νερού». Βέ

το κεφάλι και να καταγγέλλει. Μόνο που ο επαναστατικός χαρακτήρας τέτοιου τύπου κινήσεων δεν έχει τη δυνατότητα παρά μόνο να διασα­ λεύσει την τάξη, όχι και να απειλή­ σει το κοινωνικό σύστημα. Από την άποψη αυτή αναρωτιέται κανείς αν είναι αφελές να επιδιώκουμε τη λύ­ ση των προβλημάτων μας μέσα α­ πό την ανατροπή που θα εκφρα­ στεί σε κάποιες σελίδες κι αν αυτό το υλικό προσφέρεται περισσότερο στο δημοσιογράφο παρά στο λογο­ τέχνη. Στο σημείο αυτό τα όρια δεν είναι βέβαια αρκετά σαφή. Το ζήτη­ μα ανάγεται ακριβώς στη διαπραγ­ μάτευση του θέματος: πόσο δηλα­ δή ο συγγραφέας αφήνεται στην ι­ δεοληψία του ή προσπαθεί ακόμα και μέσα σ' όλη αυτή την κοινωνική αδικία ν' αναζητήσει ένα προορισμό που να δικαιώνει την ανθρώπινη υ­ πόσταση.

NENA I. ΚΟΚΚΙΝΑΚΗ

πεζό η

αφίια

84/επιλογη βαια, τα όρια της ν εανικής λ ογοτεχνίας ή, πιο σωστά, τη ς λογοτε­ χνίας για νέους από τη λογοτεχνία για μεγάλους είναι ρευστά. Υ­ πάρχουν πά μπο λ λ α έργα που εντάσσ ονται κά λλισ τα κα ι σ τις δύο κατηγορίες. Γνώρισμα χαρακτηριστικό για την κάθε κατηγορία, κα ι μιλάμε φυσικά για την καθαυτή λογοτεχνία, πέρα α πό τα εξειδικευμένα βι­ βλία που εκ τω ν προτέρων απευθύνονται σε ορισμένους ανθρώ­ πους, είναι κυρίως ο τρ ό π ο ς αντιμετώ πισης του κάθε θέματος. Η απόδοση, δηλαδή, του κάθε έργου προσαρμόζεται σ τις απαιτήσεις κα ι τις αντιληπτικές ικανότητες του αναγνώ στη. Ο συγγραφέας ε­ πιλέγει από πριν τον αναγνώ στη του. Αυτή είναι η μία περίπτωση. Ά λ λ η περίπτωση είναι ο συγγραφέ­ ας να γράψει ελεύθερα το έργο του, χω ρίς να έχει κ α τά νου ένα ορι­ σμένο κοινό, κα ι ο εκδό της για λόγους οργάνω σης κ α ι προώ θησης τω ν πω λήσεών του να το κα τατάξει σε μια «σειρά». Και οι δύο περιπτώ σεις μπορούν να χαρακτηριστούν ω ς εύστο­ χες ή άσ τοχες, αναλόγω ς, στην πράξη. Τ ίποτα δεν εμποδίζει ένα έργο γραμμένο για νέους να διαβάζεται απολαυστικά κα ι από με­ γαλύτερους ή ένα έργο γραμμένο για μεγάλους να διαβάζεται με ά­ νεση κα ι από παιδιά. Υπάρχουν βιβλία που, όπω ς αποδείχθηκε εκ τω ν υστέρων, μόνο από μια ορισμένη ηλικία μπορούν να διαβα­ στούν, έστω κα ι αν υπάρχουν μικρές αποκλίσεις της ηλικία ς από άτομο σε άτομο και, ακόμα, βιβλία που προορίστηκαν για μια συ­ γκεκριμένη ηλικία και, τελικά, διαβάστηκαν κα ι διαβάζονται α π ’ όλες. Εντέλει, δυνατότητα αλάνθαστης επιλογής υπάρχει μόνο α­ πό την πλευρά του αναγνώ στη κα ι σ ε πολύ μικρό ποσοστό από το συγγραφέα. ο πα ραπάνω μυθιστόρημα της Ελένης Χωρεάνθη απευθύνεται κυρίως στους νέους, μιας και εντάσσ εται από τον εκδότη στη σειρά της «νεανικής λογοτεχνίας». Τονίζω τη λέξη κυρίω ς για να μη στερήσουμε από το βιβλίο το δικαίω μά του να αναπτύξει σχέ­ σεις συνομιλίας κα ι προβληματισμού με πιο ώριμους ανθρώπους. Π έρα από αυτό μπορεί κα ι η πρόθεση της συγγραφέω ς να ήταν η ίδια με του εκδότη: το νεανικό κοινό. Ε κ τω ν πραγμ άτω ν όμω ς το βιβλίο απευθύνεται κα ι στους μεγάλους. Η εισαγωγή του, για π α ­ ράδειγμα, με τη μυστικιστική εκδοχή , τη συγκινησιακή έξαρση κα ι την πρόφαση ανάπτυξης του μύθου είναι δύσκολο να εννοηθεί από ένα νέο με μέση αντίληψη. Α ντίθετα, το ξεδίπλω μα της.ιστορίας, πα ρ ’ όλες τις δυσκολίες τω ν λέξεων που παραπέμπ οντα ι στο γλω σσάριο, γίνεται με τρόπο ανάλαφρο και απλό και με δυνατές αντιθέσεις, συνθήκες δηλαδή που ευνοούν την προσήλωση τω ν νέ­ ων κα τά τι περισσότερο α π ’ ό ,τι τω ν μεγάλων. Το «Μ εσολόγγι, η πολιτεία του νερού», είναι η λογοτεχνική ανά­ πλαση μιας δεδομένης ισ τορικής στιγμής, για να μην καταφύγου­ με στους παλιούς κα ι απλοϊκούς χαρακτηρισμούς, ό πω ς έργο πα ­ τριω τικό, ηθικό κ.λπ . Ο μύθος είναι γνω στός σε όλους, όσοι έχουν διδαχθεί τη νεότερη ελληνική ιστορία. Π ρόκειται για την ακμή κα ι την πτώση του Με­ σολογγίου στα χρόνια της τουρκοκρατίας. Α λλά, ωστόσο, μπορεί η έξοδος του Μ εσολογγίου να είναι εμφυτευμένη σε κάθε μνήμη και το δράμα της να προκαλεί τη συγκίνηση με κάθε απλή αναφο­ ρά της, τα γεγονότα όμω ς που προηγήθηκαν κα ι οι λεπτομέρειες που διαδραμα τίσ τηκαν είναι ξεχασμένες ή εντελώ ς άγνω στες από τους περισσότερους.

Ελένη Χωρεάνθη Μ ι:< τ ο λ ό γ ν ι

Τ

Η

Ελένη Χ ωρεάνθη με την πρόφαση της ανάγνω σης ενός χειρο­ γράφου τω ν «απομνημονευμάτω ν του Ειρηναίου, μοναχού

ΚΑΛΕΝΤΗΣ

επιλογη/85 της Ι.Μ. Αγίου Συμεώνος Μ εσολογγίου», μας αφηγείται τις ένδο­ ξες ημέρες της πολιτείας του νερού. Α πό την ίδρυση της πόλης μέ­ σα στη λιμνοθάλασσα, in mezzo laghi, όπω ς έλεγαν στην κουρσά­ ρικη γλώ σσα, την εξάπλωση τω ν εμπορικώ ν καραβιών του σε μα­ κρινές θάλασσες, τα βενετικά προνόμια, τον πλούτο κα ι τη δύνα­ μή του, μέχρι τη συμπαράσυρσή του από τον άνεμο της ελευθε­ ρίας, την αντίστασή του στους Τ ούρκους και το τραγικό του τέλος μέσα από μεγάλα δεινά κα ι κα κουχίες στην τραγική κα ι αιματο­ βαμμένη έξοδο. Η Χωρεάνθη μεταφέρει επιτυχημένα το κλίμα της εποχής. Μέσα από τις εν χρήσει βαριές ρουμελιώτικες εκφράσεις ξεπηδούν ατό­ φιοι οι χαρακτήρες τω ν Ελλήνων εκείνου του καιρού, που εύκολα και σε κάθε περίπτωση άφηναν να διαφαίνεται αυτό το βαθύτερο κάτι, η ιδιαιτερότητα του γένους και το άπιαστο μαράζι της λευτε­ ριάς, που κρυφόκαιγε στην ψυχή τους. Αν σ κεφτεί κ ανένας τους πιθανούς σ τόχους που θα μπορούσε να έχει ένα τέτοιου είδους βιβλίο, τότε θα πρέπει να δεχτεί ότι η συγ­ γραφ έας τους έχει επιτύχει, καθώς οι στόχοι αυτοί διαγράφονται μέσα στα γενικά πλαίσια της λογοτεχνίας ή της τέχνης εν γένει, αμβλυμένοι ή οξυμένοι, κα τά περίπτωση. ι κ α τ’ εξοχήν σ τόχοι της λογοτεχνίας που τους αναζητούμε σε κάθε καλό βιβλίο είναι η αισθητική παιδεία και η ψυχαγωγία. Το ταλέντο του συγγραφέα μπορεί να μας ψυχαγωγήσει εύκολα προσφέροντάς μας έναν έξυπνο μύθο. Στο να καταφέρει όμω ς να συνδυάσει την ψυχαγωγία κ α ι με την απόλαυση της ανάγνω σης, θα πρέπει να προσφέρει ο συγγραφέας κα ι κά τι περισσότερο από την ιδιαίτερη φύση του ταλέντου του. Την προσωπική του καλλιέργεια και άσκηση. Το ταλέντο, λοιπόν, προσφέρει την ευρηματικότητα και την έκπληξη των μύθων, η βαθιά βίωση της ζωής, η καλλιέρ­ γεια και η άσκηση προσφέρουν το ύφος, την προσω πικότητα του συγγραφέα, κα ι κ α τ’ επέκταση την απόλαυση στην ανάγνωση για το κοινό. Ό τ α ν ένα βιβλίο προσφέρει στον αναγνώστη του αισθη­ τική παιδεία σημαίνει ότι ο συγγραφέας του έχει βαθιά αίσθηση των αξιών της ζωής, κυρίως σε διαχρονικά επίπεδα και, επιπλέον, οξεία αίσθηση της γλώ σσας για να τις αποδίδει. Από κει και πέρα υπάρχουν οι δευτερεύοντες στόχοι, που είναι συμφυείς με το είδος του κάθε βιβλίου χωριστά. Έ ν α «νεανικό βι­ βλίο» π .χ ., με την έννοια ότι προορίζεται απ οκλειστικά ή κυρίως για νέους θα πρέπει, δεοντολογικά εκλαμβανόμενο, να είναι κ αι ω­ φελιμιστικό. Θ α πρέπει, δηλαδή, να περιέχει στοιχεία που να δια­ πλάθουν τους υπό εκκόλαψ ιν χαρακτήρες των νέων ή νεαρών ανα­ γνωστών. Α κόμα, θα πρέπει να χαρίζει γνώ σεις. Ιστορικές, γεω­ γραφικές, εγκυκλοπαιδικές κ.λπ . Το βιβλίο «Μ εσολόγγι, η πολιτεία του νερού» απαντά κα ταφ ατι­ κά σε όλους τους παραπάνω προβληματισμούς. Η Ελένη Χωρεάν­ θη έχοντας όχι μόνο τα ουσιαστικά προσόντα (εικοσιπεντάχρονη και πλέον θητεία στη συγγραφή βιβλίων) αλλά και τα τυπικά (εκ­ παιδευτικός η ίδια, αν δεν κάνω λάθος) για τις απαιτήσεις ενός βι­ βλίου που να ψυχαγωγεί και να μορφώνει συγχρόνω ς, μας χάρισε το μυθιστόρημα του «Μ εσολογγίου», ένα βιβλίο που έρχεται σε πλήρη ταύτιση με τις πα ραπάνω προδιαγραφές.

J

'

\

ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΚΗ ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ

Ο

Λ. Μ.ΜΟΥΪΟΥΡΟΥ

ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΑ ΤΗΣ ΣΥΓΧΡΟΝΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ

Η ΛΙΑ Σ ΚΕΦΑΛΑΣ

GUTENBERG

F

86/επιλογη

εξαίρετο ιστορικό μυθιστόρημα ΤΤ\

Ρ Ο Μ Π Ε Ρ Τ Γ Κ Ρ Ε Ι Β Σ : Κ ό μ η ς Β ε λ ισ ά ρ ιο ς . Α θ ή ν α , Μ έ δ ο υ σ α , 1989. Σ ε λ . 596.

α μπορούσε να είναι η πραγματική ιστορία. Μόνο που σχεδόν για τυπικούς λόγους κα ι φυσικά επειδή διαφορετικές ήταν οι προθέσεις του Ρόμπερτ Γκρέιβς οφείλουμε να παρουσιάσουμε τον «Κόμητα Β ελισάριο» ω ς έργο της λογοτεχνίας. Ο Γκρέιβς αρεσκόταν στην αναπαράσταση του ιστορικού παρελθόντος. Φ αίνεται ότι έβλεπε σ ’ αυτό την πηγή φιλοσοφικών συμπερασμάτων κα ι κανο­ νικοτήτων που του επέτρεπαν να προσεγγίζει καλύτερα την ανθρώ­ πινη περιπέτεια και προσω πικότητα. Και χρησιμοποιεί τα στοιχεία της Ιστορίας κα τά τρόπο αριστοτεχνικό, εξαιρετικά δημιουργικό, ξαναζω ντανεύοντας χρόνους μακρινούς. Διευκολύνει έτσι την ε­ παφή του αναγνώστη με το παρελθόν, το καθιστά πιο οικείο και προσιτό, το απομυθοποιεί κ αι το απαλλάσσει από την α νελαστικότητα των σχολικώ ν εγχειριδίων. Ο «Κόμης Βελισάριος» έχει συνταχθεί στο πρώ το πρόσωπο. Ο συγγραφέας μιλάει, υποδυόμενος τον Ευγένιο, έναν ευνούχο υπη­ ρέτη της Α ντωνίνας, συζύγου του Βελισάριου. Ο λόγος του θα δια­ τηρήσει μέχρι το τέλος μια εντυπωσιακή γλαφυρότητα, όπω ς και το στυλ της βυζαντινής ιστοριογραφίας που θα επιτρέψε' στο βι­ βλίο να γίνει ακόμη περισσότερο πειστικό. Φυσικά, οι αρετές αυ­ τές οφείλονται και στην πολύ καλή μετάφραση του Τάσου Δαρβέρη. Ο Γκρέιβς παρακολουθεί τη ζωή και τη σταδιοδρομία του Βελι­ σάριου από τα παιδικά του χρόνια, αξιοποιώ ντας όλες τις σωζόμενες ιστορικές μαρτυρίες. Ό π ο υ η ιστορία δεν επαρκεί, ο συγγρα­ φέας επιστρατεύει τη φαντασία του. Είναι, όμως, πράγματι σπάνιο να εντοπίσει ο αναγνώ στης το φανταστικό, μέσα στα αναρίθμητα ιστορικά στοιχεία που μπορούν έγκυρα να διασταυρωθούν. Θέμα αυτού του βιβλίου είναι η στρατιωτική ικανότητα του Βελι­ σάριου που σώζει την Α υτοκρατορία από τις απειλές της ε­ δαφ ικής της ακεραιότητας, ύστερα από περιπετειώδεις μάχες στις οποίες αποδεικνύονται η ευφυΐα, το θάρρος κα ι οι προσ ω πικές α­ ρετές του στρατηγού. Στο δεύτερο πλάνο αυτών των πολυσέλιδων περιγραφών βρίσκεται ο Α υτοκράτορας Ιουστινιανός, πανίσχυρος και πλούσιος, αλλά καταδικασμ ένος να είναι υποταγμένος στη φι­ λοδοξία του να ονομασθεί «Μ έγας» και φυσικά στη σύζυγό του Θε­ οδώ ρα, μια γυναίκα που όπω ς και η Α ντωνίνα δεν είχε «καλό πα­ ρελθόν».

Θ

τσι, μαζί με την εξιστόρηση των πολέμων εναντίων Ούνων, Βανδάλων, Περσών, Σαρακηνών, εναντίον εσω τερικών και ε­ ξωτερικών εχθρών του Α υτοκράτορα, ο Γκρέιβς ξετυλίγει και την προσωπική αντιπάθεια που έτρεφε ο Ιουστινιανός προς τον Βελι­ σάριο, έναν αξιω ματούχο που του παρέμεινε πιστός μέχρι την τε­ λευταία στιγμή της ζωής του. Ο Βελισάριος θα δώσει τα πάντα στον Α υτοκράτορά του, ακόμη κι όταν ο δεύτερος δεν θα διστάσει να κα ταδικάσει τον πιστό του στρατηγό για προδοσία. Φ αίνεται ό­ τι ο Ιουστινιανός δεν μπορούσε να ανεχθεί τις επιτυχίες κ αι τα προ-

Ε

πεζό η αφί ια

επιλογη/87 σω πικά χαρίσ ματα που έκαναν τον Βελισάριο εξαιρετικά δη­ μοφιλή. Επινοημένη ή αληθινή, η προσω πικότητα αυτού του μονομανούς Α υτοκράτορα περιγράφεται στη βάση ιστορικώ ν μαρτυριών και δύσκολα τελικά μπορεί να αμφισβητηθεί. Ο αντίποδάς του, η ευγέ­ νεια και η αφοσίωση του στρατηγού προσφέρουν τα ηθικά σύμβο­ λα του ήρωα που επιβιώνει σε μια εποχή καλυπτόμενη από τη θεολογίζουσα υποκρισία της κοσμικής εξουσίας. Ο Ιουστινιανός, ω­ στόσο, δεν θα λυτρωθεί ούτε από τη μεγάλη του δύναμη. Στην τελι­ κή σύγκρουση κι ενώ φαίνεται ότι έχει καταφέρει να εξουθενώσει τον τίμιο σ τρατηγό, αναγκάζεται να υποχωρήσει από την ευγνωμο­ νούσα τον Βελισάριο κοινή γνώμη. Η μόνη επιτυχία των μύχιων σκέψεων και των δολοπλοκιών του Α υτοκράτορα θα είναι ο θάνα­ τος, ο φ υσικός θάνατος του στρατηγού που απλώ ς θα επέλθει νωρί­ τερα από του Ιουστινιανού. Ο «Κόμης Βελισάριος» είναι ένα βιβλίο γεμάτο ρεαλισμό. Α κό­ μη και η τάση εξιδανίκευσης του κεντρικού ήρωα που είναι συνή­ θης σε τέτοιου είδους «περιπέτειες εποχής», πολλές φορές ισορροπείται με την αποστασιοποίηση του συγγραφέα από τη χω ρίς όρια υποταγή του στρατηγού στη θέληση του Α υτοκράτορα. Η στάση του Βελισάριου ν ’ αδιαφορεί για τα προσω πικά του οφέλη περιγράφεται συγκρατημένα και χω ρίς ρομαντική διάθεση. Ο Κόμης, άλ­ λωστε, έχει κι άλλη αδυναμία, είναι κι αυτός απόλυτα εξαρτημέ­ νος από τη σύζυγό του Α ντωνίνα, αλλά σε αντίθεση με τον Αυτο­ κράτορα μπορεί να ελέγχει τα συναισθήματά του, ακριβώ ς επειδή εμφανίζεται ως άνθρωπος με περισσότερες ικανότητες. ν ο συγγραφέας χρησιμοποιεί την Ιστορία για φιλοσοφικά συμπεράσματα, είναι μάλλον φανερό ότι ο «Κόμης Βελισά­ ριος» δεν αποτελεί αφορμή για ένα ακόμη μυθιστόρημα το οποίο θα αναφέρεται στην πάλη μεταξύ του «καλού» κα ι του «κακού». Ο Γκρέιβς κατέχει μια τεράστια, πλούσια και εξαιρετικά σημαντι­ κή ιστορική περίοδο, όπω ς είναι ο 6ος μ.Χ . αιώ νας, και δείχνει α­ ποφασισμένος να την εκθέσει στους συγχρόνους του, χρησιμο­ ποιώντας ω ς μέσο την εντυπωσιακή ιστορική του κατάρτιση. Πέ­ ρα από τις προθέσεις του συγγραφέα, η σκέψη για τη μόνιμη αυτή ηθική σύγκρουση μπορεί να γεννηθεί στη σκέψη του αναγνώστη, εμπλουτισμένη μάλιστα από την ίδια την Ιστορία. Η πλοκή του βιβλίου είναι φυσικά πλούσια. Ο αφηγητής Ευγέ­ νιος ανοίγει μεγάλες παρενθέσεις για να εξηγήσει την τροπή ορι­ σμένων γεγονότων κα ι εννοεί με τις λεπτομέρειές του να φέρει τον αναγνώστη προ τω ν τειχών τω ν πολιορκουμένων πόλεων, να τον ευαισθητοποιήσει για την έκβαση της μάχης, να τον ενημερώσει για την πολεμική τεχνική της εποχής, ακόμη και για τα ήθη των δεκάδω ν λαών που διέρχονται από τις σελίδες του. Π εριγράφει τη φυσιογνωμία ιστορικώ ν προσωπικοτήτων και επιχειρεί να ερμη­ νεύσει τη συμπεριφορά τους σε κάθε περίσταση. Το μόνο μη ιστο­ ρικό πρόσωπο είναι ο θείος του Βελισάριου Μ όδεστος που ζει με την ανάμνηση του πα ρακμάζοντος ρωμαϊκού πνεύματος κα ι των θριάμβων των λεγεώνων της Ρώμης. Είναι, ίσως, το πρόσωπο που συνδέεται άμεσα με το χαρ ακτήρα του Βελισάριου από ηθική άπο­ ψη, μια και είναι αυτός που τιμά, ακόμη κα ι έξω από την εποχή της, τη στρατιωτική εντιμότητα, προϊόν της πα λιά ς ρωμαϊκής δύναμης. Το μεγαλόπνοο αυτό έργο του Ρ όμπερτ Γκρέιβς έχει ίσως μόνο μία ατέλεια: ο αναγνώ στης γνωρίζει το τέλος από την αρχή.

Α

Θ. ΨΑΛΙΔΟΠΟΥΛΟΣ

' '

Κ

ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΚΗ ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΑ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΚΑΙ ΤΟΥ ΓΑΜΟΥ

Α. Μ ΙΣΕΛ Κ Ο ΙΝ Ω Ν ΙΟ Λ Ο Γ ΙΑ ΤΗ Σ Ο ΙΚ Ο Γ Ε Ν Ε ΙΑ Σ Κ Α Ι Τ Ο Υ ΓΑΜ ΟΥ Β α σ ι κ ά Σ τ ο ιχ ε ία γ ι α τ η ν Ε λ ­ λ η ν ικ ή Ο ικ ο γ έ ν ε ι α

Μετάφραση Λ.Μ. Μουσούρου Γραμμένο από μία από τις ση­ μαντικότερες εκπροσώπους της σύγχρονης κοινωνιολογίας της οικογένειας, την Α. Μισέλ, το έργο αυτό μελετά τις λειτουρ­ γίες, τη δομή και τη διαντίδραση των αστικών οικογενειών των δυτικών βιομηχανικών κοινωΗ συγγραφέας επιμένει ιδιαίτε­ ρα στο νόημα του γάμου στις βιο­ μηχανικές κοινωνίες θέμα που α­ ποκτά ιδιαίτερη σημασία αφού η κοινωνιολόγος-συγγραφέας θέ­ τει σα στόχο την ερμηνεία των κοινωνικών φαινομένων που α­ φορούν την οικογένεια όσο και την περιγραφική τους ανάλυση.

GUTENBERG

88/επιλογη

Τώρα κυκλοφορεί και στην Ελλάδα • «Πρέπει να συνιστούμε αυτό το βι­ βλίο».

Λρ. Β.Η. Blankenhorn στο The Jo u rn a l o f the Am erican M ed ica l A ssociation

• «Το πρόγραμμα του βιβλίου ακολού­ θησε ένας γνωστός μου γιατρός, που τον εμπιστεύομαι απόλυτα, και μείωσε την ολική χοληστερίνη του κατά 40%. Πιστεύω ότι θα παίξει κρίσιμο ρόλο στη μείωση και της δικής σας». Δρ. Art Ulene στην εκπομπή The Today Show

Robert Kowalski

Η ΧΟΛΗΣΤΕΡΙΝΗ ΚΑΙ Η ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΤΗΣ ΣΕ ΟΧΤΩ ΕΒΔΟΜΑΔΕΣ ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΔΙΑΘΕΣΗ ΕΚΔΟΣΕΙΣ κάτοπτρο Ισαύρων 10, 114 71 Αθήνα τηλ. 364.32.72, 364.18.64

®

• «Σε 8 εβδομάδες η χοληστερίνη μου έπεσε από το 360 στο 220... Μιλάω σε όλους για το βιβλίο σας. Το αποκαλώ Β ί β λ ο τ η ς Υ γ ε ί α ς ! Το βάρος του αξί­ ζει σε χρυσάφι».

Sybil Ibey, New Hamshire Γνωρίστε τον μεγαλύτερο εχθρό της καρδιάς και εξουδετερώστε τον σε οχτώ εβδομάδες. Μειώστε τη χοληστερίνη στο αίμα σας κατά 40% χωρίς φάρμακα και στερήσεις. Πολλαπλασιάστε τις ευκαιρίες σας για μεγαλύτερη και υγιέστερη ζωή.

Γνωρίσατε τον έλληνικό πολι­ τισμό μέ τις έκδόσεις ποιότητος

Π Α Π Α Α Η Μ Α

πού τιμούν τά έλληνικά γράμματα και συμ­ βάλλουν στήν ανάπτυξη των κλασσικών σπου­ δών στην πατρίδα μας. Κάθε βιβλίο από τις εκδόσεις ΠΑΠΑΑΗΜΑ ΙΠΠΟΚΡΑΤΟΥΣ 8 - ΑΘΗΝΑΙ - ΔΤΗΛ είναι τό πολυτιμότερο Ω Ρ36-27-318 Ο

4 Εκδόσεις Κέδρος Γ. Γενναδίου 3 - Τηλ. 36.02.007

ΚΩΣΤΗΣ ΓΚΙΜΟΣΟΥΛΗΣ

«Ο άγγελος της μηχανής» Η ιστορία ενός άντρα και του φορτηγού του, που, μέσα από συνεχείς στάσεις, θα κόψει την πόλη στη μέση για να συναντήσει το φίλο του. Η αγωνία ενός οδηγού πριν τη δύσκολη στροφή, που θα τον φέρει αντιμέτωπο με τη δύναμη της φιλίας του, τη δύναμη της αγάπης του, αντιμέτωπο με τον ίδιο τον άγγελό του.

Σ Υ Γ Χ Ρ Ο Ν Η

Ε Λ Λ Η Ν Ι Κ Η

Π Ε Ζ Ο Γ Ρ Α Φ Ι Α

Σ Υ Γ X Ρ Ο Ν Η

Ε Λ Λ Η Ν Ι Κ Η

Π Ε Ζ Ο Γ Ρ Α Φ Ι Α

LF Α ΡΗ Σ ΣΦΑΚΙΑΝΑΚΗΣ

Ο τρόμος του κενού Δυο φίλοι παγιδευμένοι στην εφηβεία. Η γνωριμία τους με τη γυναίκα και το μεταφυσικό. Διαρκείς ανακατατάξεις των αξιών και μια ηρωίδα του Λιούις Κάρολ. Επινοήσεις για νυχτερινές συναντήσεις στο σπίτι των γονιών της. Ένας καθηγητής της Ιστορίας. Ο χορός της κοιλιάς και ο δραπέτης ηγούμενος. Μια μορφή από τον Άδη. Η χρυσή δεκαετία του ’70 και η νυμφομανής χίμαιρα. Ζήτω οι παρθένες! Με δυο λόγια, μια πολύ τρυφερή ερωτική ιστορία. Ή, αλλιώς, ο τρόμος του κενού.

4 Εκδόσεις Κέδρος Γ. Γενναδίου 3 - Τηλ. 36.02.007

4 Εκδόσεις Κέδρος Γ. Γενναδίου 3 - Τηλ. 36.02.007

ΜΑΡΩ ΛΟΥΚΑ Εις τον πάτο της εικόνας Είχα φανταστεί τον Αντώνη Λύτρα, έναν ταξιτζή. Τον είχα φανταστεί να εξηγεί την εποχή του, όπως μόνον ένας άνθρωπος που συχνάζει στην Ομόνοια θα μπορούσε να εξηγήσει. Έπειτα φαντάστηκα το δικηγόρο Αλέξανδρο Παπαδάκο που θα ήθελε να γράψει ένα μυθιστόρημα. Και αυτός, απορροφώντας τον Αντώνη Λύτρα, φαντάστηκε μια ιστορία. ΜΔ

Σ Υ Γ Χ Ρ Ο Ν Η

Ε Λ Λ Η Ν Ι Κ Η

Π Ε Ζ Ο Γ Ρ Α Φ Ι Α

ΓΙΩΡΓΟΣ ΧΕΙΜΩΝΑΣ Ο Εχθρός του ποιητή Η ζωή ενός νέου ποιητή στον ιστό που έχει υφάνει γύρω του η Ποίηση. Είναι ένα ενιαίο αφήγημα χωρισμένο σε δύο μέρη: τον «Εχθρό του ποιητή» και τον «Βοηθό των θαμμένων». Εμβόλιμο επεισόδιο ανάμεσά τους ο «Διάδρομος», χρησιμεύει πραγματικά σαν ένα πέρασμα που πρέπει ο αναγνώστης να διασχίσει για να φθάσει από το πρώτο στο δεύτερο κείμενο.

4 Εκδόσεις Κέδρος Γ. Γενναδίου 3 - Τηλ. 36.02.007