Τεύχος 244

ΔΙΑΒΑΖΩ Δ Ε Κ Α Π Ε Ν Θ Η Μ Ε Ρ Η ΕΠΙΘ ΕΩ ΡΗ ΣΗ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ · 244 · 25.7.90 · ΔΡΧ. 700

Οι «Κρυμμένοι Άνθρωποι», είναι μια παράξενη και απόκρυφη περιπέτεια, σχα μακρινά βουνά της Ελλάδας με έντονα μεταφυσι­ κά και μυθολογικά στοιχεία. Είναι η απόδραση ενός νέου ατόμου σε ένα κόσμο όπου κυριαρχεί το όνειρο, η φαντασία και η αθωό­ τητα... Κεντρική Διάθεση: ΝΕΑ ΣΥΝΟΡΑ-Α.Α. ΛΙΒΑΝΗ Σόλωνος 94, τηλ. 3600398

, ΚΑΙ Κ Ο ΙΝ Ω Ν ΙΑ Θ Ε Ω ΡΙΑ ΚΑΙ Κ Ο ΙΝ Ω Ν ΙΑ Θ Ε Ω Ρ ΙΑ ΚΑΙ Κ Ο ΙΝ Ω Ν ΙΑ ΘΕ I Κ Ο ΙΝ Ω Ν ΙΑ Θ Ε Ω Ρ ΙΑ Κ Α Ι Κ Ο ΙΝ Ω Ν ΙΑ Θ Ε Ω Ρ ΙΑ ΚΑΙ Κ Ο ΙΝ Ω Ν ΙΑ Θ Ε Ω ΡΙ ΙΝ Ω Ν ΙΑ Θ Ε Ω Ρ ΙΑ ΚΑΙ Κ Ο ΙΝ Ω Ν ΙΑ Θ Ε Ω Ρ ΙΑ ΚΑΙ Κ Ο ΙΝ Ω Ν ΙΑ Θ Ε Ω Ρ ΙΑ Κ/ ΙΙΑ Θ Ε Ω ΡΙΑ ΚΑΙ Κ Ο ΙΝ Ω Ν ΙΑ Θ Ε Ω ΡΙΑ ΚΑΙ Κ Ο ΙΝ Ω Ν ΙΑ Θ Ε Ω Ρ ΙΑ ΚΑΙ KOI Ε Ω Ρ ΙΑ Κ Α Ι Θ Ε Ω ΡΙΑ ΚΑΙ Κ Ο ΙΝ Ω Ν ΙΑ Θ Ε Ω Ρ ΙΑ ΚΑΙ ΚΟ ΙΝ Ω Ν ι ΚΑΙ ΚΟ ΙΝ Ω Ν ΙΑ Θ Ε Ω Ρ ΙΑ Κ Α Ι Κ Ο ΙΝ Ω Ν ΙΑ ΚΑΙ Κ Ο ΙΝ Ω Ν ΙΑ ΘΕ I Κ Ο ΙΝ Ω Ν ΙΑ Θ Ε Ω Ρ ΙΑ ΚΑΙ Κ Ο ΙΝ Ω Ν ΙΑ Θ Ε Ω Ρ ΙΑ ΚΑΙ Κ Ο ΙΝ Ω Ν ΙΑ ΘΕΩΡΙΙΝ Ω Ν ΙΑ Θ Ε Ω Ρ ΙΑ Κ Α Ι Κ Ο ΙΝ Ω Ν ΙΑ Θ Ε Ω Ρ ΙΑ ΚΑΙ Κ Ο ΙΝ Ω Ν ΙΑ Θ Ε Ω Ρ ΙΑ Κ / ΙΡΙΑ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝ!/ ΙΑΙ ΚΟ ΙΝ Ω Ν ΙΑ ΘΕίϊ

ΕΝΑ ΞΕΧΩΡΙΣΤΟ ΠΕΡΙΟΔΙΚΟ

Κ Ο ΙΝ Ω Ν ΙΑ Θ Ε Ω Ρ ΙΑ Κ Α Κ Α Ι Κ Ο ΙΝ Ω Ν ΙΑ Θ£ I Κ Ο ΙΝ Ω Ν ΙΑ ΘΕΩ ΡΙ/ 3ΙΝΩ ΝΙΑ Θ Ε Ω ΡΙ Θ Ε Ω Ρ ΙΑ ΚΑΙ Κ<

Θεωρία και Κοινωνία

Κωνσταντίνος Τ ςοτκαλας

Αιμίλιος Μεταξοποϊλος Πολιτικές θεολογίες και πραγματισμός: των θεμελίων Β ασίλης Καραποςτολης Βίος αφανής Θανος Λιποβατς ΗΑλήθεια του Πολιτικού:

Vilfredo Pareto

ΓΙ’ ΑΥΤΟΥΣ ΠΟΥ ΑΝΗΣΥΧΟΥΝ, ΓΙΆΥΤΟΥΣ ΠΟΥ ΔΙΑΒΑΖΟΥΝ

ΪΪΝ ΙΑ Θ Ε Ω ΡΙΑ ΚΑΙ ΚΟ Θ Ε Ω ΡΙΑ ΚΑΙ ΚΟ ΙΝΩ Ν Ρ ΙΑ ΚΑΙ Κ Ο ΙΝ Ω Ν ΙΑ Θϊ ΑΙ Κ Ο ΙΝ Ω Ν ΙΑ ΘΕΩ ΡΙ/

εκδόσεις

3 ^ «γνώση»

Ιπποκράτους 31,10680 Αθήνα, τηλ. 36 20 941 -3621 194 Θ Ε Ω Ρ ΙΑ Κ Α Ι Κ Ο ΙΝ Ω Ν ΙΑ Θ£ ίΡ ΙΑ ΚΑΙ Κ Ο ΙΝ Ω Ν ΙΑ ΘΕΩΡί Κ Α Ι Κ Ο ΙΝ Ω Ν ΙΑ Θ Ε Ω Ρ ΙΑ Κ

Κυκλοφόρησαν Τα νέα βιβλία του Μ Α Ρ ΙΟ Υ Π Λ Ω Ρ ΙΤΗ

Νέα Πολιτικά A ' ( 1980- 1984)

Νέα Πολιτικά Β '

Σχόλια για την πτώση της Δεξιάς, τψ άνο8ο του ((σοσιαλιστικού κινήματος», τις πρώτες αντιφάσεις του, τα προμαντέματα για την εξέλιξη του. Για τις παγί8ες των ελληνοαμερικανικών και ελληνοτουρκικών σχέσεων, τις ψυχρο­ πολεμικές εντάσεις, τον επεκτατισμό των 8υο υπερ8υνάμεων, τις 8οκιμασίες του καπιταλισμού κ σοσιαλισμού».

Κρίσεις για τη δεύτερη περίοδο της οκταετίας του ΠΑΣΟΚ, για την εκλογή Προέ8ρου Δημοκρατίας, για τις ι8εολογικές και πρακτικές αυτοαναιρέσεις του ακινηματος» και την ((αναθεώρηση» του Συντάγματος, για τις ελληνοτουρ­ κικές κρίσεις και το Νταβάς. Σχόλια για τψ Περεστρόικα, για την ειρήνη ■η», για τ τψ τηλεόραση:

Ε κ δ ό σ ε ι ς Κ α ς τ α ν ιω τ η . Η σύγχρονη εκδοτική παρουσία στα ελληνικά γράμματα Κυκλοφορούν Τα νέα βιβλία του Γ ΙΩ Ρ Γ Ο Υ Σ Κ Ο Υ Ρ Τ Η

Tb χειρόγραφο της Ρωξάνης

Ιστορίες μ ε π ολλά στρας

Ο σπαραχτικός σε ειλικρίνεια μο­ νόλογος μιας νέας γυναίκας που φάχνει να βάλει σε μια σειρά τα γράμματα του, μέχρι τώρα, χαμέ­ νου αλφάβητου^ της ζωής και της προσωπικότητάς της.

Ιστορίες τρυφερές και με χιούμορ, οι περισσότερες σκληρές, ωστόσο όλες αληθινές, όπου καταγράφεται η φθορά και το υπαρξιακό αδιέξο­ δο στις ερωτικές και κοινωνικοπολιτικές σχέσεις.

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΚΑΣΤΑΝΙΩΤΗ Η σύγχρονη εκδοτική παρουσία στα ελληνικά

Κυκλοφόρησε Το νέο βιβλίο του Π Α Υ Λ Ο Υ Μ Α Τ Ε Σ Ι

Η μητέρα του σκύλου Το βιβλίο αυτό χαι η ηρωίδά του ξεκίνησαν παρέα για μια δολοφονικά εύθυμη εκδρομή που αρχίζει από την Κα­ τοχή. Προχωρούν πολύ πρόσχαρα προς ένα άσκοπα τραγικό φινάλε που θα πραγματωθεί μετά το τέλος του βιβλίου. Συνοδός τους ενοχλητική η Μούσα της Τραγωδίας που καθ’ οδόν της τσακίστηκε ο ένας κόθορνος και συνεχίζει κουτσαίνοντας. Κι έτσι έγινε Μούσα εύθυμα μελοδραματική. Όπως η Ελλάς.

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΚΑΣΤΑΝΙΩΤΗ ---- Η σύγχρονη εκδοτική παρουσία στα ελληνικά γράμματα

Κυκλοφορεί Η νέα συλλογή διηγημάτων του Δ Η Μ Η Τ Ρ Η ΝΟΛΛΑ

Ονειρεύομαι τους φίλους μου Εννέα ιστορίες με φίλους, όπου τις σχέσεις, όσο αντιφατικές ή αμφιλεγόμενες κι αν είναι, δεν παύει να τις διακρίνει μια βαθιά ειλικρίνεια.

ΕΠΙΣΗΣ ΚΥΚΛΟΦΟΡΟΥΝ • Το τρυφερό δέρμα • Τα καλύτερα χρόνια • Το πέμπτο γένος

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΚΑΣΤΑΝΙΩΤΗ __ Η σύγχρονη εκδοτική παρουσία στα ελληνικά γράμματα

ΝΕΑΝΙΚΗ

ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ

Ε π ιλ ε γ μ έ ν α Β ιβ λία γ ια π α ιδ ιά κ α ι ν έ ο υ ς Β ΙΒ Λ ΙΑ ΓΙΑ Π Α ΙΔ ΙΑ ΑΠΟ 8 ΕΤΩ Ν ΚΑΙ ΑΝΩ

Β ΙΒ Λ ΙΑ ΓΙΑ Π Α ΙΔ ΙΑ ΑΠΟ 10 ΕΤΩΝ ΚΑΙ ΑΝΩ

Ζωρζ Σαντ Ιστορία ενός αγαθούλη.......................... Φώντας Λάδης ΑΛΚΗΣ Ο Ψ ΕΥΤΗΣ. 0 γάιδαρος που νίκησε το σκυλόψαρο και άλλες ιστορίες............ Όσκαρ Ουάιλντ 0 ευτυχισμένος πρίγκιπας............... Μάνος Κοντολέων 0 Εέ από τ’ άστρα ................... Α. Παπαδάκη Παλιές ιστορίες του κόσμου (Ευρώπη) Α. Παπαδάκη Παλιές ιστορίες του κόσμου (Ασία) ..... Μαρία Μιχαήλ-Δέδε Ινδιάνικοι θρύλοι.................... Αλέξανδρος Δουμάς Ιστορία ενός καρυοθραύστη....... Αλφόνς Ντωντέ 0 Ταρταρέν της Ταρασκόν ............ Ιφιγένεια Αλμπανοπούλου Χόπιτι-Χοπ ............... Μαρία Μιχαήλ-Δέδε θρύλοι των ιθαγενών της Αυστραλίας .............................................. Έλλη Αλεξίου Μύθοι του Αισώπου........................ Ντίνος Δημόπουλος 0 μαστρο-Πολύξερος κι η παλιοπαρέα του ................ ........................

I. Δ. Ιωαννίδης Τ α τρία παιδιά ............................

I. Δ. Ιωαννίδης Ένα καράβι στη βιτρίνα.................. Ότφριντ Πρόισλερ 0 Νερουλίνος, το πνεύμα της λίμνης,....................................... Ελένη Σαραντίτη-Παναγιώτου 0 κήπος με τ’ αγάλματα .............................................. Χάρης Σακελλαρίου 0 Σπιθοβολάκης ................... Ντίνος Δημόπουλος Αν όλα τα πιτσιρίκια του κόσμου Όσκαρ Ουάιλντ 0 εγωιστής γίγαντας ..................... Νίνα θεοχαρίδου Ασημένιος ελέφαντας ............ Λάμπρος Πέτσινης Ρωσικά λαϊκά παραμύθια..... Φιλίσα Χατζηχάννα Η Ντιντόν, ο Παβελάκης μου κι εγώ ..........................................................

A. Α. Μιλν Το σπίτι στη γωνιά του Πουφ ................ Γιάννης Καλατζόπουλος Τ α ρούχα του βασιλιά ....... Αδελφοί Γκριμ Διαλεχτά παραμύθια...................... Χανς Κρίστιαν Άντερσεν Διαλεχτά παραμύθια ....... Σοφία Μιχαλοπούλου 0 Μήτσης και η Μίτση.........

Έλλη Αλεξίου Ρωτώ και μαθαίνω........................ Τζων Στάινμπεκ Τ ο κόκκινο αλογάκι ................... Ελένη Σαραντίτη-Παναγιώτου Ιόλη, ή Τη νύχτα που ξεχείλισε το ποτάμι................................... Σ. Μαυροειδή-Παπαδάκη Ο μικρός περιηγητής λ' ... Σ. Μαυροειδή-Παπαδάκη 0 μικρός περιηγητής Β' ... Σ. Μαυροειδή-Παπαδάκη Ο μικρός περιηγητής Γ' ... Νίτσα Τζώρτζογλου Ο χρυσός δαρεικός................ Ράντγιαρντ Κίπλινγκ Απίθανες ιστορίες............... Νικολάι Βορόνοβ Τ ο κυνήγι των περιστεριών ......... Νίτσα Τζώρτζογλου Τ ο τσίρκο της Ίρμας , ........... Ρόμπερτ Λούις Στήβενσον Τ ο νησί των θησαυρών ... Αλέξανδρος Δουμάς Η μαύρη τουλίπα .................. Σοφία Μαυροειδή-Παπαδάκη Μύθοι και θρύλοι της Ρώμης........... .......... .............. .............. Κάρολος Ντίκενς Χριστουγεννιάτικη ιστορία .........

I. Δ. Ιωαννίδης Το άσπρο άλογο..........................

I. Δ. Ιωαννίδης Η ιστορία με το γαλάζιο μολύβι....... Κιτσικοπούλου Μαίρη Ιστορίες των δερβισάδων..... ΆντονΤσέχωφ Αστείες ιστορίες.......................... Γ ιάννης Μπάρτζης 'Αργείος Εσπερινός.................. Νίτσα Τζώρτζογλου Τα Τρία Σίγμα.................... Ειρήνη Μάρρα Μια ιστορία για δύο....................... Σοφία Φίλντιση Ορέστης .................................. Χάρης Σακελλαρίου Διηγήματα των Χριστουγέννων Ε. Παλαιολόγου-Πετρώνδα Στη χώρα των Φαραώ .. Σοφία Φίλντιση Το Ρηνάκι και άλλα διηγήματα ..... Νίτσα Τζώρτζογλου Περπατώντας στους αιώνες .... Μαρία Πυλιώτου Τ α δέντρα που τρέχουν ............... Σώτη Χριστογιάννη Μύθοι και θρύλοι της Νορβηγίας Ανν Τουέιτ Επιχείρηση «Κόκκινη Άμμος» .............. Πέτερ Χέρτλιγκ Ο Μπεν αγαπάει την Άννα ........... Ντοντάρ Ντουμπάντζε Εγώ, η γιαγιά, ο Ιλίκο και.ο Ιλαρίων ........................ ....................

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΚΑΣΤΑΝΙΩΤΗ Ησύγχρονη εκδοτική παρουσία στα ελληνικά γράμματα ΖωοδόχουΠηγής3,106 78 Αθήνα ® 360.32.34-360.13.31

ΝΕΑΝΙΚΗ

ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ

Ε π ιλ ε γ μ έ ν α Β ιβ λία γ ια π α ιδ ιά κ α ι ν έ ο υ ς Β ΙΒ Λ ΙΑ ΓΙΑ Π Α ΙΔ ΙΑ ΑΠΟ 10 ΕΤΩΝ ΚΑΙ ΑΝΩ Λούκας Χάρτμαν Άννα-αννΑ'............................

I. Δ. Ιωαννίδης Καβάλα στο Χρονοδιαβήτη............ Δεονάρ ντε Βρις Το βιβλίο των πειραμάτων............ Λεονάρ ντε Βρις Το δεύτερο βιβλίο των πειραμάτων .. Δεονάρ ντε Βρις Το τρίτο βιβλίο των πειραμάτων .... Μ. Ε. Σαλτίκοβ — Στσέντριν Πατέρας και γιος ..... Ιούλιος Βερν Οι πειρατές του Αιγαίου ................... Ντίνος Δημόπουλος Τ α δελφινάκια του Αμβρακικού I. Δ. Ιωαννίδης Το παράξενο δώρο....................... Σοφία Μαυροειδή-Παπαδάκη Άλκηστη............... Λεονάρντο Ντα Βίντσι Μύθοι και ιστορίες ............ Χάρης Σακελλαρίου Ομήρου Βατραχομυομαχία ..... Ιούλιος Βερν Ο πύργος των Καρπαθίων.................. Προσπέρ Μεριμέ Κολύμπα ................................. ΤζωνΜπιούκαν Τα 39 σκαλοπάτια...................... Ευγένιος Σύι Κέρνοκ, ο πειρατής ........................ Ι.Δ. Ιωαννίδης 0 γύρος του κόσμου χωρίς λεφτά....... 'Αλκή Γουλιμή Η αόρατη σελίδα .......................... Σέλμα Λάγκερλεφ Τ α χριστουγεννιάτικα τριαντάφυλλα ΤιερύΖονκέ Καταδίωξη στο μετρό ....................... Β ΙΒ Λ ΙΑ ΓΙΑ Π Α ΙΔ ΙΑ ΑΠΟ 12 ΕΤΩ Ν Κ Α ΓΑ Ν Ω Βίκτωρ Ουγκώ Απ’ όσα έχω δει .......................... Χέντρικ Βαν Δουν Η ιστορία της ανθρωπότητας...... Όσκαρ Ουάιλντ Το φάντασμα του Κάντερβιλ........... ΤζακΛόντον Αγάπη για τη ζωή . ......................... Τζακ Λόντον Πειρατικές ιστορίες ........................ Κατερίνα Γλυκοφρύδη Μελήσιππος .................... Λίτσα Ψαραύτη Στα βήματα-του Σαμοθήριου ......... Άννα Γκρέτα Βίνμπεργκ Μια Πέμπτη του Οκτώβρη Νικολάι Βορόνοβ Μάσα, ένα σύγχρονο κορίτσι ....... Χάρης Σακελλαρίου Η φωτιά που δε σβήνει ........... Ράντγιαρντ Κίπλινγκ Το ωραιότερο διήγημα του κόσμου...................................................

Ανατόλι Αλέξιν Η τρελή Ευδοκία........................ Νίτσα Τζώρτζογλου ΣΟ Σ — Κίνδυνος ................ Ανατόλι Αλέξιν Τηλεφωνήστε κι ελάτε.................. Ράντγιαρντ Κίπλινγκ Η εταιρεία Στάλκι & Σία ..... Έρνεστ Χεμινγουέι Ο γέρος και η θάλασσα............. Τζ. Μιντ Φόκνερ Μούνφλιτ (Τομυστήριο του θρυλικούδιαμαντιού) ................ Τζακ Λόντον Ο Ασπροδόντης.............................. Κίρα Σίνου — Ελένη Χουκ-Αποστολοπούλου Τ ο χέρι στο,βυθό ............................................ Άλμπερτ Λιχάνοφ Η έκλειψη του ήλιου ................ Ιβάν Τουργκένιεφ Οι αφηγήσεις ενός κυνηγού ........ Μαρκ Τουέιν Οι περιπέτειες του Χακ Φιν ............... Αιμέ Σόμερφελτ Τ ο χαμένο όνειρο ....................... Μανόλης Κορνήλιος Πολύ ωραίο τ’ όνομά σου, Ελευθερία! .................................................... Γιώτα Φωτιάδου-Μπαλαφούτη Ποτέ ξανά ......... Λέων Τολστόι Ιστορίες ..................................... Γκούντρουν Μεμπς Το παιδί της Κυριακής ............ Ράντγιαρντ Κίπλινγκ Δαίμονες των κυμάτων ........ Τζακ Σέφερ Σέιν, ο άνθρωπος της χαμένης κοιλάδας... Μαρκ Τουέιν Οι περιπέτειες του Τομ Σόγιερ ........... Κίρα Σίνου Το πάρτι της Μιράντας....................... Βίκτωρ Ουγκώ Οι Άθλιοι Α'Τόμος ....... ........... Βίκτωρ Ουγκώ Οι Άθλιοι Β' Τόμος .................... Βίκτωρ Ουγκώ Οι Άθλιοι Γ' Τ όμος .................... Βίκτωρ Ουγκώ Οι Άθλιοι Δ' Τ όμος .................... Βίκτωρ Ουγκώ Οι Άθλιοι Ε'Τόμος .................... Μαρκ Τουέιν Ο πρίγκιπας και ο φτωχός.................. Τάκης Χατζηαναγνώστου Η μαγεία του κόσμου (Από τα ταξίδια του Μάρκο Πόλο)...................... Τζακ Λόντον Μια Οδύσσεια στο Βορρά.................. Τζακ Λόντον Το κάλεσμα ;ης άγριας φύσης ............ Μάνος Κοντολέων Τ ο ταξίδι που σκοτώνει ............ Αλεξάντρ Πούσκιν Ντάμα Πίκα..........................

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΚΑΣΤΑΝΙΩΤΗ Η σύγχρονη εκδοτική παρουσία στα ελληνικά γράμματα Ζωοδόχου Πηγής 3,106 78 Αθήνα, ® 360.32.34 - 360.13.31

4 ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΚΕΔΡΟΣ διαβάστε το καλοκαίρι Ε λ λ η ν ικ ή π ε ζ ο γ ρ α φ ία

ΜΕΝΗΣ ΚΟΥΜΑΝΤΑΡΕΑΣ Πλανόδιος σαλπιγκτής ΓΙΩΡΓΟΣ Ν. ΜΑΝΙΩΤΗΣ Η φοβερά προστασία ΚΩΣΤΟΥΛΑ ΜΗΤΡΟΠΟΥΛΟΥ Στη μικρή πλατεία εκείνος χόρευε ΚΩΣΤΑΣ ΜΟΥΡΣΕΛΑΣ Βαμμένα κόκκινα μαλλιά ΕΥΓΕΝΙΑ ΦΑΚΙΝΟΥ Γάτα με πέταλα ΕΛΙΑΝΑ ΧΟΥΡΜΟΥΖΙΑΔΟΥ Η Γειτονιά των Καλών Κλεφτών Γ . Γ ε ν ν α δ ίο υ 3 - Τ η λ . 3 6 .0 2 .0 0 7

H IM

Κ Ο Τ Ζ ΙΑ Σ ίτηπαχνη

πετραι: AMVfcxxho*

'ΓΓΑΝΟΠΗΓΑΔΟ

r m σ ο π ίκ ιι Μ ίϋΚΛΛΥΊΉ

ΠΕΤΡΟΣ ΑΜΠΑΤΖΟΓΛΟΥ Προσωπική αποκάλυψη ΠΕΤΡΟΣ ΑΜΠΑΤΖΟΓΛΟΥ Παύλος και Ελένη ΣΤΕΛΛΑ ΒΟΓΙΑΤΖΟΓΑΟΥ Το μαγγανοπήγαδο ΣΩΤΗΡΗΣ ΔΗΜΗΤΡΙΟΥ Ένα παιδί απ’ τη Θεσσαλονίκη ΓΙΩΡΓΟΣ ΙΩΑΝΝΟΥ Καταπακτή (πεζά κείμενα) ΠΑΝΤΕΛΗΣ ΚΑΛΙΟΤΣΟΣ Στρατιωτικές ασκήσεις ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ ΚΟΤΖΙΑΣ Η Μηχανή Γ . Γ ε ν ν α δ ίο υ 3 - Τ η λ . 3 6 .0 2 .0 0 7

ΤΗΣ ΓΝΩΣΗΣ

ΑΝΑΤΟΛΙΡΙΜΠΑΚΩΦ ΤΟ ’ 35 ΚΑΙ Τ’ ΑΛΛΑ ΧΡΟΝΙΑ mco νέο μυθιστόρημα του Ριμπακόφ, που αποτελεί συνέχεια της μεγάλης νωπογρα­ φίας του που άρχισε με τα «Παιδιά από το Αραμπάτ», ο ίδιος ο Στάλιν προετοιμάζει και καθο­ δηγεί την πρώτη χαλκευμένη «παραδειγματική» δίκη της Μόσχας, το 1936, εναντίον κορυφαίων στελεχών του Κόμματος.

0 συγγραφέας δεν στηρίζεται μόνο σε στοιχεία και αξιόπιστες μαρτυρίες, αλλά απο­ τολμά την αναβίωση κομβικών γεγονότων, που ενταφιάστηκαν σκόπιμα, και την ανάπλαση του ίδιου του τρόπου σκέψης του Στάλιν, δημιουρ­ γώντας μια πειστική εκδοχή όσων συνέβησαν, σε όλη την εφιαλτική τους ένταση.

εκδόσεις 22lr «γνώση »

ΤΑ Β ΙΒ Λ ΙΑ H i ΤΗΣ ΓΝΟΣΗΣ ΒΑΣΙΛΗΣ ΒΑΣΙΛΙΚΟΣ ΓΛΑΥΚΟΣ ΘΡΑΣΑΚΗΣ

...Αγαπώ αυτό το βιβλίο περισ­ σότερο απ’ όσα έχω γράψει μέ­ χρι στιγμής. Ο λόγος είναι α­ πλός: είναι το μόνο μυθιστόρη­ μα που υιοθετώ απόλυτα σαν έκ­ φραση του εγώ ως τρίτου... Θα το έλεγα βιομυθιστόρημα, αυτομυθιστόρημα, μυθιστορία... Ό ­ λα αυτά θα ’ταν λάθος: γιατί υ­ πάρχει ανάπλαση ενός κατά βά­ ση βιογραφικού υλικού, υπάρχει απόσταση ανάμεσα στο βίωμα και στην ανασύνθεσή του...

εκδόσεις’5^!: «γνώση» I π π ο κ ράτους 31, 1 06 80 ΑΘΗΝΑ τηλ. 36.20.941 - 36.21.1 94

ΤΗΣ ΓΝΩΣΗΣ ΒΑΣΙΛΗΣ ΚΡΕΜΜΥΔΑΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΟΤΗΤΕΣ ΚΑΙ ΠΡΟΟΠΤΙΚΕΣ

Π ώ ς μπορεί να διατυπωθεί και να εφαρμοστεί στην εκπαίδευση μια πολι­ τική, με την πλήρη έννοια του όρου; Γ ια Τ η ν Ε κ π α ί δ ε υ σ η θ α υπάρξει κάποια συνολική α­ ντιμετώπιση και πρόταση, από την πλευρά των πολιτικών κομμάτων, κά­ ποια ιδέα για μεταρρύθμιση στην εκ­ παίδευση, τη στιγμή που τα ίδια κλαίνε και οδύρονται για τα χάλια της και δη­ λώνουν ότι θα έχει προτεραιότητα στην αυριανή πολιτική τους;

Στο βιβλίο του ο Βασίλης Κρεμμυδάς επισημαίνει τις Π ρ α γ μ α τ ι κ ό τ η τ ε ς στο χώρο της εκπαίδευσης και διερευνά τις Π ρ ο ο π τ ικ έ ς .

εκδόσεις^ » «γνώση» Ιπποκράτους 31, 106 80 ΑΘΗΝΑ τη λ. 36.20.941 - 36.21.194

Μ

Ελφρίντε και Εμπερχαρντ ΜπΙντερ •Η ΔΑ Μ Α ΣΜ ΕΝΗ ΦΩΤΙΑ Γκουίντο Μπίμπεργκ •Ο ΘΑΥΜΑΣΤΟΣ ΗΧΟΣ Λευκορώσικα παραμύθια •Η ΧΡΥΣΗ ΜΗΛΙΑ Γιαπωνέζικα παραμύθια •ΤΟ ΚΟΡΙΤΣΙ ΠΟΥ ΑΓΑΠΗΣΕ ΤΟ ΔΕΝΤ ΡΟ Λίλη Λαμπρέλλη •ΤΟ ΨΑΡΑΚΙ ΠΟΥ ΔΕΝ Μ Π ΟΡΟΥΣΕ ΝΑ ΟΝΕΙΡΕΥΤΕΙ •ΕΓΩ ΚΙ ΕΓΩ •ΤΟ ΜΥΔΙ ΠΟΥ ΝΟΜΙΖΕ ΠΩΣ ΗΤΑΝ ΣΤΡΕΙΔΙ, ΑΛΛΑ ΤΕΛΙΚΑ ΗΤΑΝ ΜΥΔΙ ( ή μήπως όχι;) •ΜΑΠΟΙΟΠΑΠΙ •ΕΝΑ ΔΙΑΣΤΗΜΟΠΛΟΙΟ ΓΕΜΑΤΟ ΠΑΡΑΜΥΘΙΑ Μυρσίνη Λενούδια •ΤΑ ΓΑΛΑΝΟ ΜΑΤΑΚΙΑ,

Κεντρική διάθεση: Ζαλόγγου 11, 106 81 Αθήνα. ΤπΧ.: 3640713

ΣΤΑ Β ΙΒ Λ ΙΟ Π Ω Λ Ε ΙΑ Σ ΥΓΧΡΟ Ν Η ΕΠΟΧΗ και σε όλα τα βιβλιοπωλεία

ΔΗΜΗΤΡΗΣ I. ΤΣΙΜΠΟΥΚΙΔΗΣ

0 ΠΟΛΥΒΙΟΣ ΚΑΙ Η ΕΠΟΧΗ ΤΟΥ

Δημήτρη Τσιιιπουκίόη

ΠΟΛΥΒΙΟΣ ΚΑΙ Η ΕΠΟΧΗ ΤΟΥ ΔΙΑΘ ΕΣΗ ΣΤΑ ΒΙΒΛΙΟΠΩΛΕΙΑ

1.

2.

3.

4.

ΠΑ TAPI: X. Τρικούπη 31, τηλ. 3602542 Π ΡΟ ΟΔΟ Σ: Μεσολογγίου 5, τη λ. 3621001 ΣΤΑΜΟΥΛΗΣ-ΚΑΝΑΚΗΣ: Ζ. Πηγής 2, τηλ. 3623113 ΧΡ1ΣΤΑΚΗΣ: Σόλωνος 81, τηλ. 3607876

ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ 5. Α. ΠΟΥΛΟΥΚΤΣΗ: Λασσάνη 9, τηλ. 031/285857 ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΚΑΛΕΝΤΗ ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗ 5, 106 79 ΑΘΗΝΑ (τηλ. 36.23.553)

F

Η Σύγχρονη Παγκόσμια λογοτεχνία στη... Σύγχρονη Εποχή ΠΟΡΤΟΓΑΛΙΑ

ΙΤΑΛΙΑ

Ζ. Σαραμάγκου

Β. Πρατολίνι

Το χρονικό του μοναστηριού

Τα κορίτσια του Σανφρεντιάνο

Β ρ α β ε ίο P en C lu b 1984

ΑΛΓΕΡΙΑ

ΝΙΚΑΡΑΓΟΥΑ

Τ. Ουεχάρ

Γ. Μπέλι

—■V

Ο Άσος

Η γυναίκα φωλιά

Και... Καλό Καλοκαίρι ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΔΙΑΘΕΣΗ: Ζαλόγγου 11, Αθήνα. Τπλ. 36.40.713 ΒΙΒΛΙΟΠΩΛΕΙΟ: Μαυροκορδάτου 3, Αθήνα. Τηλ. 36.29.835 ΚΑΙ ΣΕ ΟΛΑ ΤΑ ΒΙΒΛΙΟΠΩΛΕΙΑ

από τα βιβλία της «γνώσης» για παιδιά

η\

ΟΣΤΡΑΤΗΓΟΣ ωή

ΟΥΜΠΕΡΤΟ ΕΚΟ & ΕΥΓΕΝΙΟΣ ΚΑΡΜΙ Η βόμβα και ο στρατηγός Οι τρεις αστροναύτες Ο Ουμηέρτο Έκο - που χα πασίγνωστα μυθιστορήματα του το Όνομα του Ρόδου και Το Εκκρεμές του Φουκώ διαβάστηκαν και αγαπήθηκαν τόσο πολύ από τους μεγάλους - έγραμε αυτή τη φορά ένα γοητευτικό παραμύθι για την ειρήνη και μια πολύ όμορφη ιστορία για μικρούς και μεγάλους. Οι πολύ όμορφες ζωγραφιές του Ευγένιου Κάρμι συμπληρώνουν τα κείμενα μ' ένα μοναδικό τρόπο.

ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ΒΕΤΣΗΣ - ΜΑΡΙΖΑ ΝΤΕΚΑΣΤΡΟ

Στην Αγορά των αρχαίων Αθηναίων Η Αγορά των αρχαίων Αθηναίων ήταν το κέντρο της οικονομικής, κοινωνικής, και πολιτικής ζωής ήταν η «μυχή» της πόλης. Με το βιβλίο αυτό, που απευθύνεται σε παιδιά από 10 έως 15 ετών, η αποκρυσταλλωμένη ιστορική γνώση «ζωντανεύει» μέσα από ποικίλες δραστηριότητες. Τα παιδιά, ζώντας μια μικρή περιπέτεια, ενεργοποιούν όλες τις δημιουργικές τους δυνάμεις, εθίζονται στη διαρκή αναζήτηση της ιστορικής γνώσης και αναπτύσουν την ιστορική τους συνείδηση.

εκδόσεις «γνώση» Ιπποκράτους 31, 106 80 Α θ ή ν α ,τ η « .3620941 - 3621194

36.2 1 .1 94

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΕΞΑΝΤΑΣ

Αλέξανδρος

Michel

ΠΑΠΑΔΙΑΜ ΑΝΤΗΣ

TO U RN IER

Β ΤΑ ΡΟΔΙ.Υ ΑΚΡΟΓΙΑΛΙΑ και άλλα διηγήματα

Φραγκίσκος Σομμαρύτας

Α Ε Ρ Ο Π Ο Ρ ΙΚ Η Α Ν Α Γ Ν Ω Ρ ΙΣ Η

Τζαβέλλα 1 και Ζωοδόχου Πηγής Τηλ.: 36.04.885 - 36.13.065

Τζαβέλλα 1 και Ζωοδόχου Πηγής Τηλ.: 36.04.885 - 36.13.065

ΕΝΑΣ ΧΡΟΝΟΣ * 1 9 8 9 * 103 ΒΙΒ Λ ΙΑ

GUTENBERG Σωστή σχέση με ίο βιβλίο

ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΥΑΜΑΝΕ Τ. - ΚΙΝΤΗΣ Α.: Μαθηματι­ κά για Οικονομολόγους, τόμος Α' BRANSON W. - LITVACK J .: Μακροοι­ κονομική, τόμος Β' ΔΟΥΚΑΚΗΣ Β.: Εθνικό εισόδημα και αναπαραγωγή ΠΑΥΛΙΔΗΣ ΣΤ. : Πολιτική Οικονομία, τόμος Α' ΠΑΥΛΙΔΗΣ ΣΤ.: Πολιτική Οικονομία, τόμος Β' ΠΑΥΛΙΔΗΣ ΣΤ.-ΠΑΤΣΕΦ Τ. : Πολιτική Οικονομία, τόμος Γ' TODARO Μ.: Οικονομική του Ανα­ πτυσσόμενου κόσμου, τόμος Β'-Γ' ΔΙΑΦΟΡΑ

ΠΑΙΔΙΚΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ ΑΓΓΕΛΟΠΟΥΛΟΥ Β. - ΒΑΛΑΣΗ Ζ.:

Διαλέγουμε βιβλία για παιδιά ΕΠΑΜΕΙΝΩΝΔΑΣ ΣΠ.: Ο Βασίλης κι ο Κρεμμύδας ΧΑΤΖΗΧΑΝΝΑ Φ.: Το Γαλάζιο Βιολί HENTOFF Ν.: Αυτό το σχολείο θα με τρελάνει

ΚΑΛΟΚΑΙΡΙΝΕΣ ΔΙΑΚΟΠΕΣ ΜΠΑΡΤΖΗΣ Γ. - ΣΑΚΕΛΛΑΡΙΟΥ X.:

Οι Καλοκαιρινές μου διακοπές, για την Α' Δημοτικού ΜΠΑΡΤΖΗΣ Γ. - ΣΑΚΕΛΛΑΡΙΟΥ X.:

Οι Καλοκαιρινέςμου διακοπές, για τη Β ' Δημοτικού ΜΠΑΡΤΖΗΣ Γ. - ΣΑΚΕΛΛΑΡΙΟΥ X.:

ΒΡΑΧΝΙΑΡΗΣ X.: Το ελληνικό εργατι­ Οι Καλοκαιρινές μου διακοπές, για την Γ' Δημοτικού κό κίνημα και το αγροτικό ζήτημα ΤΣΕΚΟΥΡΑΣ Γ.: Ένα αντίδωρο. Για

ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΑ VALLIN J.: Ο πληθυσμός της Γης ΜΟΥΣΟΥΡΟΥ Λ.: Κοινωνιολογία της

κάθε σκεπτόμενο πολίτη

ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ ΓΙΑ ΝΕΟΥΣ LAWRENCE H.D.: Ο άνθρωπος που α­

ΒΙΒΛΙΑ ΓΙΑ ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ

γαπούσε τα νησιά

ΒΙΒΛΙΑΓΑΠΗ ΓΙΑΝΝΙΤΣΗΣ Τ. - ΜΑΥΡΗ Δ.: Βιβλιο­ ΦΙΛΙΑΣ Β.: Εισαγωγή στη μεθοδολο­ γραφικός οδηγός για οικονομολόγους

DE BALZAC Η.: Η Γρεναδιέρα (Το

σπίτι με τις ροδιές) BANG Η.: Οι τέσσεροι διάβολοι JOYCE J.: Η πανσιόν και άλλα διηγή­ γία και τις τεχνικές των κοινωνικών ματα ΠΟΙΗΣΗ ερευνών BOTTOMORE Τ.: Κοινωνιολογία, τό­ ΚΟΡΝΤΙΣΕ Κ.: Κοσμήματα αγάπης και VERGA G.: Περιπλάνηση σοφίας μος Α' ΕΟΡΤΑΣΤΙΚΗ ΑΝΘΟΛΟΓΙΑ BOTTOMORE Τ.: Κοινωνιολογία, τό­ ΔΙΗΓΗΜΑΤΟΣ οικογένειας

μος Β'

ΕΠΙΣΤΗΜΟΛΟΓΙΑ ΚΙΤΣΙΚΗΣ Ν.: Η φιλοσοφία της νεώτε-

ρης φυσικής

ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ

COMPUTERS ΑΝΘΟΥΛΙΑΣ Τ.: Πληροφορική κι Εκ­

παίδευση ΑΝΘΟΥΛΙΑΣ Τ.: Η διδασκαλία της

Γεωμετρίας στο Δημοτικό με τη γλώσ­ σα LOGO

ΜΠΟΥΖΑΚΗΣ Σ.: Σύγχρονα Παιδα­

γωγικά και Εκπαιδευτικά προβλήμα­ ΤΑ ΠΡΩΤΑ ΜΟΥ ΒΙΒΛΙΑ τα BLYTON Ε.: Τα κόκκινα καρότα του Μπαρμπα-Κούνελου ΑΙΣΘΗΤΙΚΗ ΑΓΩΓΗ ΜΑΓΟΥΛΙΩΤΗΣ Α.: Αρχή σχεδίου και BLYTON Ε.: Τα καινούργια παπού­ τσια του Μπαρμπα-Κούνελου μέσα έκφρασης BLYTON Ε.: Ο θησαυρός τον ΜπαρΜΑΓΟΥΛΙΩΤΗΣ Α.: Κατασκευές για: μπα-Κούνελον Κολλάζ, Θέατρο, Αρχιτεκτονική ΜΑΓΟΥΛΙΩΤΗΣ Α.: Ζωγραφική, Γλυ­ BLYTON Ε.: Ο Μπαρμπα-Αλεπούδος πηγαίνει στην αγορά πτική, Χαρακτική BLYTON Ε.: Ο Μπαρμπα-Κούνελος και το φεγγάρι ΑΛΜΠΟΥΜ ΓΚΑ ΪΓΚΕΡ Ε . - ΚΑΡΓΑΚΟ Σ Σ .: BLYTON Ε.: Το καινούργιο σπίτι τον Άνδρος. Μία φωτογραφική σάγκα Μπαρμπα-Αλεπούδον

ΧΡΙΣΤΟΥΓΕΝΝΙΑΉΚΑ ΔΙΗΓΗΜΑΤΑ ΕΛΛΗΝΩΝ ΣΥΓΓΡΑΦΕΩΝ, τόμος Α' ΧΡΙΣΤΟΥΓΕΝΝΙΑΤΙΚΑ ΔΙΗΓΗΜΑΤΑ ΕΛΛΗΝΩΝ ΣΥΓΓΡΑΦΕΩΝ, τόμος Β' ΔΙΗΓΗΜΑΤΑ ΞΕΝΩΝ ΣΥΓΓΡΑΦΕΩΝ ΓΙΑ ΤΑ ΧΡΙΣΤΟΥΓΕΝΝΑ ΚΑΙ ΤΗΝ ΠΡΩΤΟΧΡΟΝΙΑ ΝΤΟΣΤΟΓΙΕΦΣΚΙ Φ.Μ.: Χριστουγεν­

νιάτικες ιστορίες

ΒΙΒΛΙΑ ΓΙΑ ΝΕΟΥΣ YOUNG J.: Αρχή μιας καινούργιας

1<οής EIRES Α.: Το εργαζόμενο κορίτσι HOOPERM.: Ταγράμματατης Έμμας LYONS Ρ.: Μια δύσκολη απόφαση ΣΚΙΑΔΑΣ Ν.: Περιπέτεια με τον μεγά­

λο αετό ΠΑΠΑΚΟΥ Α .: Ανδρόνικος Α' Κομνηνός, τόμ. Β '

ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΑ

ΑΥΚΕΙΟ

ΣΉΚΑΔ.: Το βιβλίο μου. Γιαναπαίζω

ΕΚΘΕΣΗ-ΕΚΦΡΑΣΗ

ΔΗΜΗΤΡΑΚΟΠΟΥΛΟΣ Γ.: και να μάθω, τόμος Α' ΣΉΚΑΔ.: Τοβφλίομον. Γιαναπαίζω Έκφραση (Βοήθημα) Α' τόμοςΑ' και να μάθω, τόμος Β' ΣΉΚΑΔ.: Τοβιβλίο γιατη Νηπιαγωγό ΔΗΜΗΤΡΑΚΟΠΟΥΛΟΣ Γ.: Έκφραση (Βοήθημα) Α' τόμος Β'

ΔΗΜΟΤΙΚΟ ΑΣΠΕΤΑΚΗΣ Μ.: Ο Αριθμούληςμου,

Έκθεση Λυκείου, Έκθεση Λυκείου,

ΔΗΜΗΤΡΑΚΟΠΟΥΛΟΣ Γ.: Έκθεση Έκφραση (Βοήθημα) Β' Λυκείου, τόμος Α' ΔΗΜΗΤΡΑΚΟΠΟΥΛΟΣ Γ.: Έκθεση Έκφραση (Βοήθημα) Β' Λυκείου, τόμος Β' ΚΑΨΑΛΗΣ Γ.: Έκθεση-Έκφραση,

GUTENBERG

για την Α' Δημοτικού ΑΣΠΕΤΑΚΗΣ Μ.: Ο Αριθμονλης μου, για τη Β' και Γ' Δημοτικού ΑΣΠΕΤΑΚΗΣ Μ.: Ο Αριθμονληςμον, για την Α 'Λυκείου για τη Δ' Δημοτικού ΑΣΠΕΤΑΚΗΣ Μ.: Ο Αριθμονλης μου, ΕΚΘΕΣΗ ΙΔΕΩΝ για την Ε' Δημοτικού ΑΡΓΥΡΑΚΗ Τ.: Η έκθεση και η θεω­ ΔΙΑΦΟΡΑ ΦΙΛΟΛΟΓΙΚΑ ρία της ΣΑΚΕΛΛΑΡΙΟΥ X.: Η μοντέρνα ποίη­ ΓΙΑΒΡΗΣ Α.: Η οργάνωση του Λόγον, ση και τα προβλήματα διδασκαλίας ΓΥΜΝΑΣΙΟ της τόμος Α' ΑΣΠΕΤΑΚΗΣ Μ.: Τα σχολικά σταυ­ ΓΙΑΒΡΗΣ Α..Η οργάνωση τον Λόγου, ΒΛΑΧΟΥ Β.: Λεξικό ρημάτων της αρ­ ρόλεξα, για την Α' Γυμνασίου τόμος Β' χαίας ελληνικής γλώσσας ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΔΕΛΗΣ ΤΡ.: Η Οδύσσεια τον Ομήρου, τόμοςΑ' ΔΕΛΗΣ ΤΡ.: Η Οδύσσεια τον Ομηρον> τόμος Β' ΔΕΛΗΣ ΤΡ.: Η Ιλιάδα του Ομήρου,

τόμος Α' ΜΑΡΚΑΝΤΩΝΑΤΟΣ Γ.: Πλάτωνος,

Κριτών ΜΑΡΚΑΝΤΩΝΑΤΟΣ Γ.: Πλάτωνος,

Απολογία Σωπράτονς ΜΑΡΚΑΝΤΩΝΑΤΟΣ Γ.: Αττικοί Ρή­

τορες ΜΑΡΚΑΝΤΩΝΑΤΟΣ Γ.: Σοφοκλέους,

Ιφιγένεια η εν Ταύρους ΜΑΡΚΑΝΤΩΝΑΤΟΣ Γ.: Ηροδότου,

Μούσαι ΜΑΡΚΑΝΤΩΝΑΤΟΣ Γ.: Ξενοφώντος,

Η Κάθοδος των Μυρίων

ΔΟΚΙΜΙΑ - ΚΟΙΝΩΝΙΚΟΙ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΙΣΜΟΙ ΚΑΡΓΑΚΟΣ Σ.: Προβληματισμοί. Ένας διάλογοςμε τους νέους, τόμ. Γ' ΚΑΡΓΑΚΟΣ Σ.: Προβληματισμοί. Ένας διάλογοςμε τους νέους, τόμ. Δ ' ΚΑΡΓΑΚΟΣ Σ.: Προβληματισμοί. Ένας διάλογοςμε τους νέους, τόμ. Ε ' ΚΑΡΓΑΚΟΣ Σ.: Προβληματισμοί.

Σωστή σχέση με το βιβλίο

ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΖΗΒΑΣ Μ.: Αλγεβρικές Δομές ΦΥΣΙΚΗ ΑΝΑΣΤΑΣΙΑΔΗΣ Ν.: Η Φυσική της

Α'Λυκείου, τόμος Α'

ΑΝΑΣΤΑΣΙΑΔΗΣ Ν.: Η Φυσική της Β'Λυκείου Ένας διάλογος με τους νέους, τόμ. ΣΤ.< ΑΝΑΣΤΑΣΙΑΔΗΣ Ν.: Η Φυσική της ΓΑνκείου, τόμος Α' ΑΝΑΣΤΑΣΙΑΔΗΣ Ν.: Η Φυσική της ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ Γ'Λυκείου, τόμος Β' ΜΑΡΚΑΝΤΩΝΑΤΟΣ Γ.: Θονκυδίδου ΑΝΑΣΤΑΣΙΑΔΗΣ Ν.: Λύσεις ασκή­ ιστορία, για τη Β ' Λυκείου σεων Φυσικής Α 'Λυκείου ΜΑΡΚΑΝΤΩΝΑΤΟΣ Γ.: Σοφοκλέους, ΑΝΑΣΤΑΣΙΑΔΗΣ Ν.: Λύσεις ασκή­ Οώίπονς Τύραννος σεων Φυσικής Β'Λυκείου ΜΑΡΚΑΝΤΩΝΑΤΟΣ Γ.: Σοφοκλέους, ΑΝΑΣΤΑΣΙΑΔΗΣ Ν.: Λύσεις ασκή­ Αντιγόνη σεων Φυσικής Γ'Λυκείου ΜΑΡΚΑΝΤΩΝΑΤΟΣ Γ.: Θουκυδίδου,

Περικλέους Επιτάφιος ΑΑΓΕΒΡΑ ΜΟΣΧΟΠΟΥΛΟΣ Θ.: Τα Αρχαία Ελ­ ΑΝΘΟΛΟΓΙΕΣ ΠΑΠΑΜΙΧΑΗΛ Δ. κ.ά.: Τα Μαθηματι­ ληνικά της Α' Λυκείου, τόμος Β' ΣΤΑΜΕΛΟΣ Δ.: Το ’21 στο Δημοτικό κά της Β ' Γυμνασίου ΤΟΤΣΙΚΑΣ Α.: Ανθολόγιο ΓΆνκείου μας τραγούδι

Ζωοδόχου Π ηγής 21 - Τηλ. 36.15.433

ΔΙΑΒΑΖΩ Α. Μεταξά 26, Αθήνα - 106 81 Σύνταξη: 36.40.487 Λογιστήριο: 36.40.488 Διαφημίσεις: 36.42.789 Συνδρομές: 36.42.765

Π ΕΡ ΙΕΧΟ Μ Ε Ν Α

Τεύχος 244

ΧΡΟΝΙΚΑ

25 Ιουλίου 1990

ΜΟΛΙΣ ΚΥΚΛΟΦΟΡΗΣΑΝ: Επιμέλεια Ηρακλής Παπαλέξης Η ΑΓΟΡΑ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ

22 24

Τιμή: Λρχ. 700 Ιδρυτής: Περικλής Αθανασόπουλος Διευθυντής: Γιώργος Γαλάντης Αρχισυντάκτης: Ηρακλής Παπαλέξης Σύνταξη: Κατερίνα Γρυπονησιώτου, Βα­ σίλης Καλαμαράς, Ηρακλής Παπαλέξης, Βάσω Σπάθή Οικονομικός υπεύθυνος: Βάσω Σπάθή Συνδρομές: Κατερίνα Γρυπονησιώτου Διαφημίσεις: Ηρακλής Παπαλέξης Σελιβοποίηση-Μοντάζ: Νένη Ράις Γλωσσική επιμέλεια-Διορθώσεις: Βίκυ Κωτσοβέλου Στοιχειοθεσία: Φωτοκύτταρο Ε.Π.Ε., Υ­ μηττού 219, τηλ. 75.16.333 Φωτογραφίσεις-Μοντάζ: I. Χριστοδουλάκος - 1. Κοργιαλάς Ο.Ε., Α. Μεταξά 26, τηλ. 36.41.134 Εκτύπωση: ΑφοίΤσαλδάρη Ο.Ε., Φυλής 35, Καματερό, τηλ. 26.10.918 Βιβλιοδεσία: Νικ. Κατριβάνος και Σία Ο.Ε., Στ. Γόνατά 48, τηλ. 57.49.951 Διανομή: Νέο Πρακτορείο Τύπου Ιδιοκτήτης-Εκδότης: Γιώργος Γαβαλάς Κεντρική διάθεση: «Διαβάζω» Θεσσαλονίκη: Βιβλιοπωλείο «Κέντρο του βιβλίου» Λασσάνη 9 τηλ. 237.463 Εξώφυλλο: Γιώργος Γαλάντης

ΑΦΙΕΡΩΜΑ Στέφανος Σταμάτης: Μελάνη και αρμύρα (Μια ματιά στην ξένη θαλασσινή λογοτεχνία) Κώστας Χωρεάνθης: ποντίων κυμάτων ανήριθμον γέλασμα Γκέρτα Βουλγαρίδου: Το ταξίδι στην αγγλόφωνη λογοτεχνία Άννα Βουγιουκλίδου: Το ταξίδι στα Κύθηρα Βασίλης Ιωακείμ: Επίδραση της θαλασσινής λογοτεχνίας στους ίδιους τους ναυτικούς Γεράσιμος Λυκιαρδόπουλος: Βίωμα και φιλολογία του «ταξιδιού» (Σημειώσεις για τη Βάρδια του Ν. Καββαδία) Δημήτρης Γιακουμάκης: Το θαλασσινό στοιχείο στην ελληνική τέχνη 48 Εκδότες προτείνουν 470 Βιβλία για τις Διακοπές σας

26 28 36 44 48 52 57 65

ΟΔΗΓΟΣ ΒΙΒΛΙΩΝ ΕΠΙΛΟΓΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ: Γράφει ο Ν. Μακρής ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΑ: Γράφουν ο Δ .Γ . Τσαούσης και η Μαρία Κρανιδιώτη ΠΟΙΗΣΗ: Γράφουν ο Ηλίας Κεφάλας και ο Χρ. Ηλιόπουλος ΜΕΛΕΤΗ: Γράφει ο Χρ. Ηλιόπουλος

113 116 127 131

ΔΕΛΤΙΟ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΟ ΔΕΛΤΙΟ

137

ΚΡΙΤΙΚΟΓΡΑΦΙΑ

144

στο επόμενο «Διαβάζω»

αφιέρωμα στη Λαογραφία

Παρακαλούμε τους εκδότες να αποστέλλουν το συντομότερο δυνατόν τα βιβλία τους στα γραφεία του περιοδικού για την άμε­ ση ενημέρωση της συντακτικής επιτροπής, η οποία υπογράφει τα κείμενα που ακολουθούν.

Μ άρω Βαμβουνάκη: «Πρέπει συνεχώς να αποδιώ χνω την αδυναμία τού να αρέσω» Α ν ένα από τα κριτήρια ενός επιτυχημένου συγγραφέα είναι ο αριθμός των αντίτυπων των βιβλίων του, που αγοράζονται, τό­ τε η Μάρω Βαμβουνάκη είναι μια πολύ επιτυχημένη συγγραφέ­ ας. Τα βιβλία της πωλουνται κατά δεκάδες χιλιάδες. Κάθε φορά που κυκλοφορεί καινούριο (η συχνότητα είναι ένα βιβλίο το χρό­ νο), οι περισσότερες στήλες εφημερίδων και περιοδικών ασχο­ λούνται μ' αυτό - άλλοτε με θετικές κριτικές κι άλλοτε με αρνη­ τικές. Είναι άξιο απορίας το γεγονός ότι σ' αυτές τις αρνητικές κριτικές το αναγνωστικό της κοινό στήνει «βαρήκοον» ους κι έ­ τσι τα βιβλία της όχι μόνον καταφέρνουν να συζητούνται όταν κυκλοφορούν, αλλά πετυχαίνουν σε σύντομο σχετικά χρονικό διάστημα και να επανεκδίδονται. Το τελευταίο της μυθιστόρημα «Οι παλιές αγάπες πάνε στον παράδεισο» ενώ κυκλοφόρησε αρχές Άνοιξης, ήδη, βρίσκεται στην Δ' έκδοσή του. Έτσι με μετριοπαθέστατους υπολογισμούς το συνολικό έργο της Μ.Β. έχει κατά πολύ ξεπεράσει τα 100.000 αντίτυπα. Πρόκεπαι για έναν αριθμό που θα ζήλευαν πολλοί επαγγελματίες σύγχρονοι συγγραφείς. Ωστόσο αυτή η επιτυχία στήν αγορά είναι η μια όψη του νομί­ σματος. Ας μην ξεχνάμε ότι κυκλοφορούν πολλά βιβλία, τα ο­ ποία πωλούνται σε δεκάδες χιλιάδες αντίτυπα, χωρίς ποτέ η κριτική ν' ασχολείται μ' αυτά, κερδίζοντας ένα αναγνωστικό κοι­ νό που καθόλου δεν ενδιαφέρεται για λογοτεχνία, αλλά, ίσως, και να μη διαβάζει «άλλου τύπου» βιβλία. Άρα ας μας επιτραπεί να θεωρήσουμε ότι η επιτυχία ενός συγγραφέα δεν είναι απόλυ­ τα συνυφασμένη με τον αριθμό των πωλουμένων αντιτύπων, πολύ δε περισσότερο και με την αξία του έργου του. Ο μύθος τού «Οι παλιές αγάπες πάνε στον .παράδεισο» είναι κοινότυπός. Ό λοι γνωρίζουμε ότι η λογοτεχνία μπορεί το κοι­ νότυπο να το αναδείξει σε εξαιρετικό. Αυτή τη δυνατότητα της λογοτεχνίας δεν την αξιοποίησε η συγγραφέας. Δεν κατάφερε να μετουσιώσει το υλικό της σε λογοτέχνημα. Η Μ.Β. έχει συγγραφική πείρα. Ως γυναίκα συγγραφέας δια­ θέτει αναμφίβολα όλα εκείνα τα εφόδια με τα οποία μπορεί να πλάσει γυναικείους χαρακτήρες με πιστότητα και αμεσότητα, ό­ μως αυτό που δεν έχει κατορθώσει σε κανένα της μυθιστόρημα είναι να σκιαγραφήσει με την ίδια ευαισθησία και τα ανδρικά πρόσωπα. Οι ήρωές της, πάντα ανολοκλήρωτοι, βρίσκονται στη σκιά ίω ν ηρωΐδων. Έτσι και στο «Οι παλιές αγάπες...» οι ήρωες δεν κινούνται· περιγράφονται και κυκλοφορούν αμέτοχοι στις εξελίξεις. Δεν τις προκαλούν· τις υφίστανται. Οι γυναίκες είναι αυτές πού συνθλίβονται και αναγεννώνται. Οι άντρες α­ πλώς υποκύπτουν. Μπορεί κανείς να ισχυριστεί ότι η Μ.Β. γρά-

χρονικα/23 φει κυρίως για τις γυναίκες. Πιθανόν οι αποδέκτες των βιβλίων της να είναι στη συντριπτική τους πλείοψηφία το γυναικείο α­ ναγνωστικό κοινό. Ό μως αν αυτό ισχύει, τότε συρρικνώνεται αυτόματα και η αξία του έργου της. Η λογοτεχνία δεν απευθύ­ νεται σε συγκεκριμένα φύλα. Άρα δεν κατηγοριοποιείται. Αν ή­ ταν έτσι, τη «Μαντάμ Μποβαρύ» θα έπρεπε να την διάβαζαν μό­ νον οι γυναίκες. Ξέρουμε όμως ότι αυτό δεν αληθεύει. Η Μ.Β., λοιπόν, έχει καταφέρει να συσπειρώσει γύρω από το έργο της ένα αναγνωστικό κοινό το οποίο όχι μόνο πιστό και συνεχώς αυξανόμενο είναι, αλλά, πιθανόν, - ας μας επιτραπεί η υπερβολή - και φανατικό. Κανένα της βιβλίο δεν υπήρξε ε­ μπορική αποτυχία. Γεγονός που ευνοεί την υπόθεση ότι όποιος αναγνώστης προσεγγίσει ένα από τα βιβλία της για πρώτη φο­ ρά, και ικανοποιείται από τη γραφή και τη θεματολογία της, τό­ τε του δημιουργείται η επιθυμία να διαβάσει και τα υπόλοιπα. Έτσι η Μ.Β. έχει αποκτήσει οπαδούς. Στις «Παλιές αγάπες...», όπως και στα προηγούμενα μυθιστο­ ρήματα, η πολυπλοκότητα των ανθρώπινων σχέσεων και ειδι­ κότερα των ερωτικών έχει τον πρώτο λόγο. Η ηρώίδα, η Ελβίρα, σκηνογράφος και ενδυματολόγος, πετυχημένη κοινωνικά και ε­ παγγελματικά (είναι διάσημη, έχει κάνει ένα γάμο φαινομενικά ιδανικό, έχει μια κόρη που σπουδάζει στο εξωτερικό) απολαμ­ βάνει την επιτυχία της, αλλά έρχεται η στιγμή που «χρειάζεται κάποιον δυνατότερο της να την προστατεύσει, μια ανώτερη κα­ τάσταση (;) να της υποταχθεί». Ο άντρας της, αρχιτέκτονας (γε­ νιά του Πολυτεχνείου), δεν είναι σε θέση να της προσφέρει αυτά που επιθυμεί. Είναι προσκολλημένος στα δικά του ιδανικά. Μπροστά σ' αυτό το υπαρξιακό αδιέξοδο στρέφεται στο παρελ­ θόν - προσωποποιημένο στον νεανικό της έρωτα. Κι αποφασί­ ζει να τον συναντήσει. Η νοσταλγία του νεανικού της πάθους έχει φορτίσει την ηρωϊδα με μιαν ελπίδα: Να βγει από το αδιέξο­ δο. Επιστρέφει στο νησί όπου έζησε τα νεανικά της χρόνια. Τον συναντά κι απογοητεύεται. Επάνοδος στην Αθήνα. Πλάι της στέκεται η πιστή της φίλη Μέλα στην οποία πάντα εξομολογεί­ ται της μύχιες σκέψεις της. Οι ελπίδες της γκρεμίστηκαν συμπαρασύροντας και το γάμο της. Οι δύο φίλες μόνες, αλλά δυ­ νατές, «στη μέση της ζωής τους» ατενίζουν μαζί το μέλλον τούς γιατί «πρέπει να ζήσουν». Ολοκληρώνοντας την ανάγνωση του βιβλίου διαπιστώνεις πόσο το Ιτεριττό και το κοινότυπο μπορούν να καταστρέψουν ένα μυθιστόρημά Ό λοι οι ήρωες εμφανίζονται επαγγελματικά καταξιωμένοι και κορεσμένοι. Η Ελβίρα «επιρρεπής προς τα μυ­ στικά, τα αόρατα, τα ανεξήγητα» επισκέπτεται μια Ρουμάνα χειρομάντισσα για να φωτιστεί (!). Γράφει γράμματα στη φίλη της διαπιστώνοντας: «Αχ Μέλα, η θάλασσα! Μεγάλη, πάνσοφη, ακί­ νητη. Η θάλασσα δε μας χωρίζει, μας ενώνει, δεν μας εμποδίζει μας διευκολύνει». Και αλλού: «Σαν τα αγριολούλουδα του α­ γρού να ζούμε καλύτερα, χωρίς να τυραννιόμαστε για το αύ­ ριο... Να χαιρόμαστε το τώρα πρέπει να μάθουμε, Μέλα, και δεν είναι εύκολο». Η Μ.Β. φωτογραφίζει ένα μέρος της πραγματικότητας μελο­ δραματικά. Κι αυτό είναι ένα στοιχείο της επιτυχίας της. Με λίγα λόγιά είναι μια συγγραφέας που συλλαμβάνει τον μικροαστισμό της γενιάς της και προσπαθεί να τον μετατρέψει σε λογοτεχνία. Μ ΑΡΩ ΒΑΜΒΟΥΝΑΚΗ. Οι παλιές αγάπες πάνε στον παράδεισο. Έκ­ δοση Δ'. Αθήνα, Φιλιππότης, 1990. Σελ. 194.

η ΑΓΟΡΑ του

ΒΙΒΑΙΟΥ από 29 Ιουνίου έως 11 Ιουλίου 1990

Αριστοτέλης-Παγκράτι, Βάνιας-Θεσσ., ΓκοβόστηςΑθ:, Γκρίτσης-Γεωργιάδης-ΑΘ., Δωδώνη-ΑΘ., Ελευθερουδάκης-Αθ., Ενδοχώρα-ΑΘ., Εστία-ΑΘ., Κα­ τώι του Βιβλίου-Θεσσ., Αέσχη του Βιβλίου-ΑΘ., Πολιτεία-ΑΘ., Μεθενίτης-Πάτρα, Μιχαλάς-ΑΘ., Παράμετρος-ΑΘ., Πειραϊκή Φωλιά-Πειραιάς, ΡαγιάςΘεσσ., Σύγχρονη Εττοχή-ΑΘ., Σύμβολο-Κηφισιά, Χνάρι-Αθ., Ψυχογιός-ΑΘ.

kyPI«ZrtN01, Ο πίνακας παρουσιάζει τα εμπορικότερα βιβλία ενός δεκαπενθημέρου, σύμφωνα με τα στοιχεία που μας παραχώρη­ σαν 20 βιβλιοπώλες απ’ όλη την Ελλάδα, δηλώνοντας ο κάθενας τους τέσσερα βιβλία που είχαν τις περισσότερες πωλήσεις στο βιβλιοπωλείο του κατά το διάστημα αυτό. Έτσι κάθε βιβλιοπωλείο δίνει τέσσερις βαθμούς στο βιβλίο που είχε τις περισσότερες πωλήσεις, τρεις βαθμούς στο αμέσως επόμενο, δύο βαθμούς στο τρίτο κατά σειρά βιβλίο, ενώ ένα βαθμό παίρνει το τέταρτο.

I ΜΟΥΡΣΕΛΑΣ Κ.: Βαμμένα κόκκινα μαλλιά ΑΜΠΑΤΖΟΓΑΟΥ Π.: Πέτρος και Ελένη | ΦΑΚΙΝΟΥ Ε.: Γάτα με πέταλα

ΚΕΔΡΟΣ ΚΕΔΡΟΣ

ΚΕΔΡΟΣ

| ΡΑΛΛΗΣ Γ.: Πολιτικές Εκμυστηρεύσεις

ΠΡΟΣΚΗΝΙΟ

| ΒΑΜΒΟΥΝΑΚΗ Μ.: Οι παλιές αγάπες πάνε στον Παράδεισο Μ

ΕΛΥΤΗΣ Ο.:

Τα δημόσια και τα ιδιωτικά

ΙΟ Ι

ΜΑΝΙΑΤΗΣ Γ.: Δραπέτευσα από τη Λεγεώνα των Ξένων

ΣΚΟΥΡΤΗΣ Γ.: Τα χειρόγραφα της Ρωξάνης

Μ ΑΤΕΣΙΣ Π.: Η μάνα του σκύλου Β 1

ΝΤΑΛ Ρ.: Ματίλντα

ΦΙΛΙΠΠΟΤΗΣ

ΙΚΑΡΟΣ ΚΑΣΤΑΝΙΩΤΗΣ ΕΣΤΙΑ

ΚΑΣΤΑΝΙΩΤΗΣ

ΨΥΧΟΓΙΟΣ

ΠΡΑΤΟΛΙΝΙ Β.: Τα κορίτσια του Σαν Φρεντιάνο

ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΕΠΟΧΗ

Θάλασσα - Ταξίδια Κυρίαρχο στοιχείο στη ζωή, αλλά και στο έργο πολλών δημιουργών είναι η θάλασσα. Από την αρχαιότητα μέχρι τις μέρες μας τα νερά της θάλασσας μεταφέρονται στο χώρο της τέχνης και τα χρώματά της, η κίνηση ή η ακινησία της, η απεραντοσύνη της έχουν πολλούς συμβολισμούς και προσφέρονται για ποικί­ λες ερμηνείες σε πολλά επίπεδα. Το ταξίδι, συνδετικός κρίκος της σχέσης ανθρώπου και θάλασσας, έρχεται να διευρύνει τη γοητεία της δεύτερης και να προσθέσει ατελείωτες εικόνες και σελίδες στο χώρο της Τέχνης και της Λογοτεχνίας. Τους καλοκαιρινούς μήνες στον τόπο μας, αλλά.και στους περισσότερους άλ­ λους, η θάλασσα με τη δροσιά της συγκεντρώνει τις προτιμήσεις μας. Έ τσι είτε «δια θαλάσσης», είτε «οδικώ ς», πολλά από τα ταξίδια μας έχουν στόχο έναν προσωπικό διάλογο με το υγρό στοιχείο. Το αφιέρωμά μας συγκέντρωσε μελέτες που προβάλλουν αυτήν ακριβώς τη σχέση της θάλασσας μ ε το ταξίδι στο χώρο της λογοτεχνίας, αλλά και της ζω­ γραφικής. Όμως η θάλασσα, η ρηχή και η ήμερη, η θάλασσα η πλατιά, η μεγά­ λη, δεν εξαντλείται σε λίγες μόνο σελίδες ενός αφιερώματος. Πολλά είναι τα πρόσωπά της και πολύμορφες οι σχέσεις τους μαζί της. Το περιοδικό μας θα ασχοληθεί και στο μέλλον πιο ειδικά μ ε τις γνώριμες ή απόκρυφες διαστάσεις της θάλασσας. Ωστόσο και κατά το παρελθόν, το ΔΙΑΒΑΖΩ, τόσο στο χώρο της κριτικής όσο και στις σελίδες των αφιερωμάτων του, έχει φιλοξενήσει άρ­ θρα που αφορούν τη θάλασσα και τα ταξίδια. Εκφράζουμε τις ευχαριστίες μας στον Βασίλη Ιωακείμ για τη συμβολή του στην πραγματοποίηση τού αφιερώματος μας. Γ Ξυλογραφία του Σκύρου Βασιλείου

26!αφιέρωμα

Τάσσος: Anabasis

ν αρχή ην ο Ό μηρος· κι ο «πολύτροπος άντρας»* ο Οδυσσέας. Δημιουργός ο ένας, ήρωας ο άλλος στην καταπληκτικότερη θαλασσινή περιπέτεια όλων των εποχών. Ακο­ λουθεί ένα μεγάλο κενό, που το καλύπτουν κυρίως «περιηγήσεις», μ’ εξαίρεση το περιστατι­ κό με τη φάλαινα, από το «Τα ξίδι στη Σ ελήνη» του Λουκιανού ή την περιγραφή μιας θύελ­ λας στην «Αινειάδα» του Βιργίλιου. Πότε ξαναφαίνεται ήρωας θαλασσινής περιπέτειας στην παγκόσμια λογοτεχνία; Με κά­ ποιες επιφυλάξεις μπορούμε ν’ απαντήσουμε: Γύρω στον Η' αιώνα, με τον Σεβάχ - ή Σίντιμπαντ - το θαλασσινό. Είναι κ ι αυτός πολύτροπος, σαν τον πνευματικό του πρόγονο, τον Οδυσσέα. Μόνο που δεν είναι βασιλιάς, αλλά απλώς γιος εμπόρου, και καταφέρνει κά­ ποτε, σαν τον Οδυσσέα, να γυρίσει, νικητής, στην Ιθάκη του. Ακολουθεί άλλο κενό, που αρχίζει με τον Μεσαίωνα και φτάνει ώς την Αναγέννηση. Αφθονούν όμως και σ’ αυτήν την περίοδο περιγραφές μακρινών ταξιδιών, γραμμένες από ημι­ μαθείς γραμματικούς ναυάρχων, - για την ακρίβεια τυχοδιωκτών - , μ ’ εξαίρεση τον μεγά­ λο Πορτογάλο ποιητή Καμόενς, που μας αφηγήθηκε ένα ταξίδι του Βάσκο ντε Γκάμα. Υ­ πάρχει κ ι η ανώνυμη κελτική λογοτεχνία, που περιλαμβάνει ακόμα κ ι αφηγήσεις θαυμάτων, σαν το ταξίδι του Αγίου Μπράντον από την Ιρλανδία στην Αγγλία πάνω σ’ ένα... βράχο! Ώσπου ο Σουΐφτ και ο Ντεφόε, στην Αγγλία, και λιγότερο ο Ραμπελαί, στη Γαλλία (με τις παράδοξες περιπέτειες του Πανταγκρουέλ), ξαναφέρνουν στη λογοτεχνία τη θαλασσινή πε­ ριπέτεια. Ό χ ι όμως σαν κύριο θέμα· οι κακοκαιρίες και τα ναυάγια δεν αποτελούν παρά το πέρασμα για την αληθινή περιπέτεια: το φτάσιμο στους Λιλιπούτειους ή στο έρημο νησί, όπου θα περάσει πολλά χρόνια ο Ροβινσώνας Κρούσος. Η θάλασσα όμως μαγνητίζει πολ­ λούς ακόμα σ’ όλες τις εποχές: έτσι έχουμε θαλασσινές σελίδες γραμμένες από το Δάντη, τον Βοκκάκιο, τον Θερβάντες, Κι αργότερα στον πειρασμό υποκύπτουν ο Ντίκενς, ο Ανατόλ Φρανς, ο Ευγένιος Σύης, 0 ξεχασμένος σήμερα Ισπανός συγγραφέας του «Ματωμένου

Ε

αφιερωμα/27 στίβου» Μπλάσκο Ιμπάνιεθ, ο Χέρμπερτ Ουέλς, ο Βίκτορ Ουγκό. Φαίνεται όμως πως έπρεπε να ισορροπήσουν το θάμπωμα από τις εξερευνήσεις με τα συ­ στηματικά ταξίδια σ’ όλον τον κόσμο για να φτάσουμε στην αληθινή περίοδο της θαλασσι­ νής λογοτεχνίας. Που δεν φαίνεται να κράτησε πάνω από ενάμιση αιώνα και συμπίπτει με την εμφάνιση του ατμού, ώς την απόλυτη επικράτησή του. Δύσκολο να πούμε, με ποιον άρ­ χισε και με ποιον τελείωσε ο χρυσός αιώνας της θαλασσινής λογοτεχνίας. Μήπως τελευ­ ταίος είναι ο Χεμινγουέη με το «Γέρο και τη θάλασσα;» Ανάμεσα στους πρώτους πάντως μπορούμε ν’ αναφέρουμε τον Θωμά Μαίην Ρηντ (1818-1883) που τα έργα του: «Σ τη θάλασ­ σα», «Κυνηγοί κεφαλών», «Ο ι αντάρτες» και άλλα, είχαν μεγάλη επιτυχία στην εποχή τους. Σύντομα στον υγρό στίβο μπαίνουν κ ι οι μεγάλοι: ο Πόε, ο Μέλβιλ, ο Στήβενσον, ο Λόντον... (Δεν αναφέρουμε, για την ώρα, τον Κόνραντ.) Μας φέρνουν στα έκπληκτα μάτια μας τον Άρθουρ Γκόρντον Πυμ, τον κάπταιν Ά χαμπ, τον Κουήκουεγκ, τον ληστή Σΐλβερ, τον Βολφ Λάρσεν... Εμφανίζεται μ’ όλες τις αδυναμίες του και μ’ όλο που οι στόχοι του ήταν διαφορετικοί, κι ο Ιούλιος Βερν. Αλλά το βουητό της θάλασσας ακούγεται και στα έργα πολλών Ιρλανδών, όπως του Τζων Μίλιγκντον Συγκ, του Ο’ Κέηζι. (Αλήθεια, τι θαυμάσιο ένα διήγημά του, το «Ζωντανό νερό», που περιγράφει τον αγώνα ενός χωριού για τη σωτηρία κάποιου ναυαγού!)

Ο

ι μεγάλοι, βέβαια, δε σταμάτησαν στους πρώτους ήρωές τους· μας έδωσαν ακόμη τη φρίκη της τρομερής ρουφήχτρας, του «Μ άελστρομ», το Μπίλυ Μπαντ, το Μπενίτο Σερένο, το Γιο του Ήλιου, τους ανήλικους εξολοθρευτές των πειρατών του Αγίου Φραγκί­ σκου... Μας κρατάνε στο πλοίο, στη θάλασσα, με τους ανθρώπους της σε στιγμές κακίας, φθόνου, απελπισίας, χαράς, αγώνα, δημιουργίας. Ζούμε μαζί τους, ταξιδεύουμε, σε πελάγη χωρίς σύνορα, αράζουμε σ’ εξωτικά νησιά, παραπλέουμε αφιλόξενες αχτές. Τα μεγάλα πα­ νιά των παλιών ιστιοφόρων άλλοτε μας μεταφέρουν χαρούμενα πάνω σε ζωηρά κύματα, κι άλλοτε τα κουρελιάζει η αδάμαστη θύελλα. Και τότε βγαίνει πάλι στο προσκήνιο ο άνθρω­ πος, ασήμαντος σ’ όγκο και δύναμη, να προτάσσει μόνο το πνεύμα του αντίκρυ στο κακό και να βγαίνει πολλές φορές νικητής. Ακόμη και η - αμερικάνικη - αφέλεια του Λόντον, - ας θυμηθούμε τις τελευταίες σελίδες του «Θαλασσόλυκου», όπως ένας κριτικός της λο­ γοτεχνίας και μια αξιοπρεπής Αμερικανίδα αστή επισκευάζουν μόνοι τους το ναυαγισμένο ιστιοφόρο του Βολφ Λάρσεν - , δε μας απωθεί: συμμετέχουμε ολόψυχα στην προσπάθεια του παράξενου ζευγαριού. Ώ ρα όμως να θυμηθούμε τον Τζόζεφ Κόνραντ. Αυτός ο Πολωνός μετανάστης, που πολιτογραφήθηκε Ά γγλος κ ι έγραψε αγγλικά, ξεχωρίζει απ’ όλους, γιατί δεν βγήκε, δεν ξεμπάρκαρε - στα γραφτά του — από τη θάλασσα. Στο «Νέγρο του Νάρκισσου», στον «Καπετά­ νιο Φαλκ», ακόμα και στην τρυφερή «Φρέγυα από τα Εφτά Νήσιά», πρωταγωνιστής είναι η θάλασσα και οι άνθρωποι πάνω της, ένας χορός... Ο Κόνραντ είναι πρώτος που φέρνει το ατμόπλοιο στη λογοτεχνία με τον «Τυφώνα» του; Θα ’λέγαμε ναι, αν δεν είχανε γραφτεί οι «Εργάτες της θάλασσας» του Ουγκό. Μόνο που το ατμόπλοιο του Κόνραντ, το «Ναν Σαν» αγωνίζεται να σωθεί από τον τυφώνα, ενώ η σωτηρία του ναυαγίου στον Ουγκό υποκι­ νείται από ένα ελκυστικό έπαθλο: την κόρη του πλοιοκτήτη. Το «Ναν Σαν», λοιπόν, κάπου στην απεραντοσύνη της Σινικής Θάλασσας. Κι αντίκρυ του ο τυφώνας, που, όπως γράφει ο Κόνραντ, « ... είχε βρει στο δρόμο του μπροστά τον σιωπηλόν τούτον άνθρωπο και, βάζο­ ντας τα δυνατά του, δεν κατόρθωσε άλλο παρά να του αποσπάσει λίγες μονάχα λέξεις. Προτού η καινούρια μανία των κυμάτων ξεσπάσει πάνω στο καράβι του, ο καπετάν Μακ Χουίρ είχε παρακινηθεί να μονολογήσει κάπως φουρκισμένος: - Δ ε θα ’θελα να το χάσω !»(*) Και δεν το ’χάσε το πλοίο ο καπετάν Μακ Χουίρ. Τα κατάφερε να φτάσει στο λιμάνι, ό­ πως εκατοντάδες συναγωνιστές του στη θάλασσα, χωρίς ίσως ούτε ο ίδιος να ξέρει πώς... Η εποχή μας φαίνεται δεν έχει κανέναν Μ έλβιλ, Κόνραντ ή Λόντον. Ά λλω σ τε το ταξίδι στις μέρες μας ξέπεσε. Από αναζήτηση, κατάντησε διακοπές... Κι ύστερα η ζωή σ’ ένα με­ γάλο πετρελαιοφόρο δε διαφέρει από τη ζωή σ’ ένα εργοστάσιο. Και να μη ξεχνάμε ακόμα πως το αεροπλάνο μίκρυνε τον κόσμο, σκοτώνοντας τη μαγεία της φυγής. Έ τσι σύντροφοί μας στις θαλασσινές περιπέτειες απομένουν οι Άρθρουρ Γκόρντον Πυμ, ο Βολφ Λάρσεν, ο Μπενίτο Σερένο. Που μας παρασέρνουν σε τόπους και χρόνους χαμένους πια από το πρό­ σωπο της γης... (*) «Ο τυφών», Εκδόθηκε από το «Γαλαξία», το 1960, σε μετάφραση 'Αγγέλου Τερζάκη.

28/αφιερωμα

Κώστας Χωρεάνθης Η προμηθεϊκή επίκληση θα μπορούσε να θεωρηθεί ως συμβολική έκφραση της αδυναμίας για την περισυναγωγή των έργων που αναφέρονται ή έ­ χουν σχέση ή αναφέρουν το θαλασσι­ νό στοιχείο: πραγματικά είναι «άνήριθμα» μέσα στο πέλαγος της ελληνι­ κής γραμματείας. Κι αν ο αισχυλικός αυτός λόγος συνιστά μια σαφή ανα­ φορά στα μεγάλα δραματικά κείμενα της κλασικής εποχής, που βρίσκεται στην κορυφή ή στο σταυροδρόμι της εκφραστικής μας ιστορίας, ωστόσο η θάλασσα, ως ιδιαιτερότητα και μοί­ ρα, ως πρώτη πατρίδα και καθοριστι­ κό στοιχείο εξελίξεων στον μείζονα ι­ στορικό χώρο, αποχτά την πνευματι­ κή του διάσταση (επομένως και την ψυχολογική του διάρκεια) στα πρώτα κείμενα του κόσμου μας, τα ομηρικά έπη. Κι όσο κι αν η «Ιλιάδα» ακόμα βρίσκεται, ως αρχή, μέσα στο μυθο­ λογικό πλαίσιο των ανερμήνευτων γεγονότων και περιστάσεων και, φυ­ σικά, βλέπει τον κόσμο μέσ ’ από την έκφραση της θεϊκής του πληρότητας, πάντως η ματιά του ποιητή αγκαλιά­ ζει όλη αυτή την αρμονία στην τριπλή της υπόσταση και στην ολοκλήρωση της δικαιοσύνης της.

Ε

δώ, ακόμα, η θάλασσα δεν είναι στο κέντρο του αγωνιζόμενου ανθρώπου - το τραγικό της στοιχείο δεν έχει ακόμα μορφοποιήσει την η­ θογραφία της μεταηρωικής συμπεριφοράς. Είναι το στοιχείο της ευφροσύνης και της θεϊκής επιβε­ βαίωσης, όπως ο ουρανός και τα βουνά και ο Ά ­ δης, όλα τα φυσικά στοιχεία που συγκροτούν την αφανή και φανερή αρμονία του κόσμου. Η «αφε­ λής» αυτή ποίηση, που ανατέλλει όπως η «κροκόπεπλος Ή ώς» πάνω από τις ροές του Ωκεα­ νού, του πρωταρχικού πατέρα των νερών, και εκ ­ φράζεται με πράγματα και μιλά γι’ αυτά, η δι­ καιωμένη αυτή καταφυγή στις περιοχές του α­ σφαλούς «έδους» των θεών, προδιαγράφει και τη μοίρα της γενικότερης ποιητικής συμπεριφοράς στο μέγιστο και στο ελάχιστο. Και ως προς το θέ­

μα μας, δίνει μοναδικές περιγραφές, ιδιαίτερα του αιγαιακού χώρου, που απετέλεσε κι ένα είδος συνειδησιακής μοίρας για τη φυλή: ο Ποσειδών, ο Θεός της θάλασσας, που έρχεται και ξανάρχε­ ται στους στίχους όλης της αρχαιότητας αστα­ μάτητα, ταξιδεύει από τότε πάνω στα κύματα: βή δ ’ έλάαν επ ί κύματ’· άταλλε δέ κήτε ύπ’ αύτοΰ πάντοθεν έκ κευθμών, ούδ’ άγνοίησεν άνακταγηθοσύνχι δέ θάλασσα διίστατο· τοί δέ πέτοντο 'ρίμφα μ ά λ \ ούδ’ ύπένερθε διαίνετο χάλκεος άξων.1*

Αυτή η ευφροσύνη της παρουσίας του θεού μέ­ σα στην ανθρώπινη δυστυχία και τραγικότητα, δίνεται ακριβώς πριν από μιαν αποφασιστική μά­ χη μεταξύ Αχαιών και Τρώων,2 ώστε να τονίσει την ένταση κατά τον οριζόντιο άξονα και να προσδώσει μεγαλύτερη αξία στην ομορφιά του γαλάζιου πλαισίου κατά τον κάθετο προσδιορι­ σμό του. Ωστόσο, αυτές οι παρεμβολές δεν είναι

αφιερωμα/29 Ο Ποσειδών στο άρμα του. Τέλος του 2ου μ.Χ. αι. Μωσαϊκό, που αποτελείται από μαύρες και άσπρες πέτρες, παριστάνει τον Ποσειδώνα να διασχίζει τη θάλασσα πάνω σε άρμα, που το σέρνουν θαλάσσια άλογα. Θέρμες του Ποσειδώνα, όστια.

ακόμα το κέντρο της αγωνίας. Είναι οι εικόνες ε­ νός κόσμου, που μέσα στην πληρότητά του, εκ ­ φράζεται με τη θεϊκή του κατακύρωση, όπως η μοναδική εκείνη περιγραφή της ανάδυσης από τα «βένθεα αλός» της Θέτιδας και των Νηρηίδων, στο άκουσμα των θρήνων του Αχιλλέα, όταν έ­ μαθε απ’ τον Αντίλοχο το θάνατο του Πα­ τρόκλου: ώς δ ’ άρα φωνήσασα λίπε σπέος· αί δέ σύν αύτη δακρύεσσα Γσαν, περί δέ σφίσι κϋμα θα­ λάσσης βήγνυτο· τα ί δ ’ δτε δή Τροίην έρίβωλον ϊκοιντο, άκτήν είσανέβαινον έπισχερώ, ένθα θαμειαί Μυρμηδόνων ειρυντο νέες ταχύν άμφ’ Ά χιλήα .3

Κι εδώ, μ’ όλη την ένταση που προμηνύεται, η περιγραφή έχει κάτι απ’ την παρθενική επαφή με την ουσία της πρώτης πλάσης. Μολαταύτα, στην «Ιλιάδα», η θάλασσα είναι το αναγκαίο πλαίσιο

για το ξετύλιγμα του ιστορικού μύθου, είναι το υ­ πονοούμενο κάθε φορά αντίρροπο δέος. Γ ι’ αυτό και δεν είναι τυχαίο που ο ποιητής τοποθετεί τη «Βοιώ τεια»,4 τον κατάλογο των καοαβιών, όσων βασιλέων πήραν μέρος στον περίφημον' εκείνο πόλεμο, στην αρχή του έπους. Έ τσ ι, δημιουργείται το κατάλληλο κλίμα, που μέσα του θ’ ανα­ πτυχθεί, κατά φυσική συνέπεια, το έργο της τέ­ χνης. Ο ποιητής δεν ερμηνεύει ακόμα, εκφράζει τον κόσμο, και τον ντύνει με τα χρώματα της ε­ σωτερικής του όρασης (όσσόμενος ένί φρεσίν) με το δνοφερόν και το μέλαν και το ηεροειδές και το οινωπόν και το κυάνεον. Η χρωματική κλίμα­ κα της ανθρώπινης και θεϊκής παρουσίας είναι πολύ μεγάλη, όπως μεγάλη είναι η πραγματικό­ τητα και η ζωή που σπαρταρά σε κάθε αντίκρυσμα μέσα σ’ αυτή την ποίηση. Ό μως η «Ιλιάδα» είναι το έπος που μιλάει για τα «κλέα άνδρών η­ ρώων», όπου το στοιχείο που δεσπόζει είναι το η­ ρωικό κατόρθωμα «εν κρατερή ύσμίνη» και «έν αινή δηιοτήτι». Ο ποιητής δίνει με ανατριχιαστικές λεπτομέρειες τους τραυματισμούς και τους σκοτωμούς, ώστε μέσ’ από την αρνητική εικόνα να φτάσουμε στην αναίρεση εκείνου που τους προκαλεί. Αντίθετα, η «Οδύσσεια» είναι το θα­ λασσινό έπος του αγωνιζόμενου ανθρώπου. Εδώ, η θάλασσα είναι η μοίρα της ζωής και ο ήρωας, ντυμένος με την αρμύρα και την άχνη ε­ νός «πόντου άτρυγέτοιο», συμφύεται με το στοι­ χείο αυτό, τόσο, που να μην υπάρχει περιθώριο ούτε για την παραμικρή παρέκκλιση. Αυτή η οδυσσειακή μοίρα περιέχει τόση τραγικότητα αλ­ λά και τόση δικαίωση μέσ’ από το έργο της τέ­ χνης, ώστε η φυσική αναγκαιότητά του είναι κα­ θιερωμένη νομοτελειακά. Η θάλασσα, η πρώτη πατρίδα του Έ λληνα, βρήκε στο έπος αυτό τη μοναδική της έκφραση και τη μοναδική της κα­ τακύρωση. Η πληροφορία του Ευσταθίου έχει για την περίσταση βαρύνουσα σημασία: «εί δέ καί τήν ομηρικήν ποίησιν οί ύστερον ύπεκρίνοντο δραματικώτερον, τήν μέν ’Οδύσσειαν, έν άλουργοΐς έσθήμασι, τήν δέ ’Ιλιάδα έν έρυθροβαφέσιν, έκεΐνο μέν κατά τούς παλαιούς διά τήν έν θαλάσ­ ση πλάνην τοΰ Όδυσσέως, τούτο δέ διά τούς έν Τροία φόνους καί τά έντεΰθεν αίματα».5 Αυτή η χρωματική διαφορι ιοίηση δίνει και τη διάσταση του καθενός έπους, όσο κ ι αν η ραψωδική απαγγελία συνοδεύεται από μιαν εξωτερική εκζήτηση. Εκείνο που έχει σημασία εντέλει είναι ότι από την «Οδύσσεια» κ ι εδώ ο Έλληνας «ά λί δέδμητο φίλον κ ήρ»,6 τόσο που δεν υπάρχει ποι­ ητής ή στοχαστής που να μην εμπλέξει στην έκ ­ φρασή του το στοιχείο αυτό, αφού η Ελλάδα ρι­

30/αφιερωμα ζώνεται στο βυθό της θαλασσινής οικουμένης, ό­ που θάλλουν τα «λευκά όστέα», των τέκνων της, τόσα κοραλένια σώματα ναυαγισμένων νεκρών, στοιχειωμένα στις απατηλότητες των νερών, ένα ζωντανό κορμί στην ανάσα των κυμάτων: ...έπ εί άλλότριον βίοτον νήποινον έδουσιν άνδρός ού δή που λεύκ’ όστέα πύθεται όμβρο) κείμεν’ επ ’ ήπείρου, ή είν ’ ά λί κϋμα κυλι'νδει .7

Η θάλασσα στην «Οδύσσεια» δίνεται μ’ όλη της την υπόσταση, άλλοτε γαλήνια και φιλική, ως κόρη της «καλής άλοσύδνης», άλλοτε ταραγ­ μένη και εχθρική, ένας πόντος γεμάτος σκοτεινά προμηνύματα, με τις γελαστές του θεότητες και τις τερατώδεις μορφές του, με τη Λευκοθέα του κρήδεμνου και τον Πρωτέα της φώκης, με τη Σκύλλα της συμφοράς και τη Χάρυβδη της δυ­ στυχίας, με τη νησιωτική της εμψύχωση και τη νεραϊδένια της ψυχή, μ’ όλον αυτόν τον πλούτο, που το ανήσυχο πρόσωπό της εκφράζει κάθε φο­ ρά που θα δεχθεί στα «ευρέα νώτα» της την πνοή του Ποσειδώνα, του Αιόλου ή του Τρίτωνα. Κι ο άνθρωπος μέσα σ’ αυτή τη δίνη «κυλίνδεται» στο έλεος των κυμάτων και των αδιάφορων - περί­ που - θεών. Η οδυσσειακή τραγικότητα, βέβαια, πέρ’ από την αμεσότητα της επικής αφήγησης και τα παραμυθικά στοιχεία που αξιοποιεί, έχει γίνει αντι­ κείμενο βαθύτερων αναλύσεων και προεκτάσε­ ων, ώστε να παίρνει διαστάσεις, που πιθανώς, δεν ήταν στις προθέσεις του ποιητή να δώσει.8 Εκείνο πάντως που εξάγεται από την αντιμετώπι­ σή της είναι ότι ο «ηεροειδής πόντος» και ειδικό­ τερα το «μέγα λαίτμα θαλάσσης» (δηλαδή το Αι­ γαίο) συνιστούν την ψυχή αυτής της οικουμένης. Τα «υγρά κέλευθα» έκτοτε δεν έμειναν απερ­ πάτητα από την ποίηση. Ετσι, οι λεγόμενοι «ομη­ ρικοί ύμνοι» στους θεούς, εφόσον το υμνητικό τους περιεχόμενο συνάπτεται με το υγρό στοι­ χείο, περικλείνουν αρκετές περιγραφές και εκτυ­ λίσσουν θεματικές ενότητες γιομάτες από την αρμύρα και το κύμα, από την αφροδροσιά μιας νησιωτικής παρουσίας. Ο ύμνος «Ε ίς ’Απόλλω­ να», για παράδειγμα, δίνει τον ιωνικό κόσμο των ανατολικών παραλίων του Αιγαίου και των νή­ σων με μιαν αμεσότητα δραστική: Πώς τάρ σ ’ υμνήσω πάντως εΰυμνον όντα; ταύττι γάρ τοι, Φοίβε, νομός βεβλήαται ωδής, ήμέν άν’ ήπειρον πορτιτρόφον ήδ’ άνά νήσους, πασαι δε σκοπιαί του αδον καί πρώνες άκροι ύψηλών όρέων ποταμοί θ ’ άλα προρέοντες,

άκταί τ ’ είς θαλάσσης9

άλα

κεκλιμένοι λιμένες

- είναι όλος αυτός ο εμποροναυτικός ελληνι­ σμός, που τιμά το θεό του φωτός στη Δήλο μ’ ε­ τήσιες εορτές αγώνων και που, μέσ’ από τη λα­ τρεία, κατακυρώνει τις εκδηλώσεις αλλά και την ίδια την υπόστασή του. Η θάλασσα δεν άφησε ανεπηρέαστους και κα­ θαυτό «ηπειρωτικούς» ποιητές: Ο Ησίοδος, Ασκραίος την καταγωγή, επομένως με μηδαμινή συνάφεια προς τον «οϊνωπα πόντον», έδωσε στη «Θεογονία» του, έστω και μέσ’ από την κάπως συμβατική γλώσσα του διδακτικού έπους, αυτή τη θαλασσινήν αίσθηση. Η «Θεογονία» είναι το έ­ πος της θεϊκής καταξίωσης σε μιαν εποχή που εί­ χε αρχίσει ν’ αμφισβητείται η μυθολογική ερμη­ νεία του κόσμου και να προβάλλει ο λόγος, που τόσο κλόνισε ένα πνευματικό κατεστημένο που φαινόταν απαρασάλευτο. Ο ποιητής, που εμπνέεται απευθείας από την παρουσία των Μουσών, α­ φού αυτές του δίνουν την «ίμερόεσσαν άοιδήν», τραγουδά το ιερό γένος των αθανάτων, που γεν­ νήθηκαν από το σμίξιμο της Γης και του ένα­ στρου Ουρανού, κ ι από τη ζοφερή Νύχτα κι από τον αρμυρό Πόντο. Ο Πόντος γέννησε το Νηρέα (κι άλλες θεότητες) κ ι αυτός με τη σειρά του, σμί­ γοντας με τη Λωρίδα (κόρη του Ωκεανού, του «τελήεντος» ποταμού), γέννησε τις Νηρηίδες, που τα ονόματά τους, γιομάτα από τη δροσιά της θάλασσας και την ομορφιά της, ο ποιητής παρα­ θέτει - και τα πενήντα.10 Ό μως, η «Θεογονία» βρίσκεται ακόμα μέσά στη μυθολογική κατακύρωση του κόσμου και του σύμπαντος και οι θα­ λάσσιοι θεοί και θεότητες, όλη αυτή η μεταφυσι­ κή οικουμένη της αρμύρας και της μελανής φρικίασης, έχει κάτι από την πρώτη ομηρική επαφή με την πλάση. Ύστερα, ήρθε ο λόγος. Ό σο όμως κ ι αν κλόνι­ σε την επιφάνεια, δεν πείραξε παντάπασι και τα θεμέλια. Το μεταφυσικό υπόβαθρο της ποίησης παρέμεινε, ωστόσο βλέπει κανείς τα ρήγματα μιας νέας αντίληψης. Η θάλασσα ως μήτρα πολι­ τισμών δέχεται την ερμηνεία του νου, ως πηγή ζωής και ως μέσο επιβίωσης παίρνει το νόημά της διαφορετικά απ’ ό,τι πριν. Ο αρχαϊκός ελλη­ νικός κόσμος είν’ ένας κόσμος ανήσυχος, «πολυπράγμων», που θέλει να γνωρίσει και να μάθει, να μελετήσει, να έρθει σ’ επαφή με άλλους λα­ ούς, να ερμηνεύσει και να ευημερήσει εντέλει. Ο αρχαϊκός λυρισμός, που ε-.έφερε τα αναγκαία ρήγματα στην προηγούμενη παθητική και απρό­ σωπη ποίηση του έπους, μιλάει γι’ αυτήν την ανη­ συχία και την πολυπραγμοσύνη με το στόμα του Αρχίλοχου,, του Μίμνερμου, του Σάλωνα, του Θέογνη, αλλά και του Αλκμάνα, του Αλκαίου και της Σαπφώς, του Ανακρέοντα, του Ίβυκου, του Σιμωνίδη, του Πινδάρου και τόσων άλλων. Η ε-

αφιερωμα/31 λεγεία και το μέλος, ο ίαμβος και η χορική ποίη­ ση συμφύονται με τα ιστορικά γεγονότα της επο­ χής αλλά και τις καθημερινές έγνοιες, με τη μοί­ ρα του ατόμου και τη συλλογική ψυχή, με την «πόλιν», με τη λατρεία και την κοινοτική εκδή­ λωση, που αποτελεί τώρα το γενεσιουργό αίτιο της ατομικής και της συλλογικής ευημερίας. Και, φυσικά, η θάλασσα, μέσα στην ποίηση της εποχής, παίρνει τις διαστάσεις της βαθύτερης σημασίας της, αφού η συμβολή της σ’ αυτήν την ευημερία είναι προφανής. Η φυσικότητα με την οποία η θάλασσα εισχωρεί στην ποιητική έκφρα­ ση, είναι ικανή να επιβεβαιώσει, τη διαπίστωση. Έ τσι, δεν συντρέχει λόγος μιας ειδικής αναφο­ ράς, ωστόσο το ποίημα του Σιμωνίδη «Δανάης θρήνος», από μόνο του, ως υψηλή τέχνη, μπορεί να δώσει ένα στίγμα για την παρουσία της θά­ λασσας στην ποίηση της εποχής:

μέσα στην ποίηση αυτή, έχέι πλούσιο μεράδι είναι, κατά κάποιο τρόπο, εξόφληση χρέους προς τη μεγάλη τροφό. Το αθηναϊκό ναυτικό και ας καταστράφηκε στην τραγική σύγκρουση της Σικελία ς14 - ήταν εκείνο που δόξασε την πόλη και πάνω σ’ αυτό στηρίχτηκαν οι ελπίδες για μια πανελλήνια ηγεμονία. Η Τραγωδία, που δραματοποιεί τους μύθους της φυλής, βρίσκει α­ σφαλές καταφύγιο στη θάλασσα με στίχους, κυ­ ρίως στα χορικά, που αναδεικνύουν την προέλευ­ ση όλου αυτού του μυθολογικού πλούτου από τη θάλασσα, κι έτσι, η βαθύτερη υπόσταση των πραγμάτων συμφύεται με την πρωταρχική πηγή ζωής και δόξας. Οι θαλασσινές εικόνες που η Τραγωδία προσφέρει είναι μοναδικής λαμπρότη­ τας και το στοιχείο αυτό περιγράφει την ιδιαιτερότητά του στην τραγωδία εκείνη όπου ο ρόλος

ότε λά ρνα κι/ έν δαιδαλαία/ άνεμός τε μην πνέων/ κινηθεϊσα τε λίμνα... άχναν δ ’ ϋπερθεν τεάν κομάν/ βαθεϊαν παρεόντος/ κύματος ούκ άλέγεις, ούδ’ άνέμου/ φθόγ­ γον... κέλομαι δ ’ εύδε, βρέφος,/εύδέτω δέ πόντος, εύδέτω δ ’ άμετρον κακόν...11 Και θα ’θελα ακόμα να θυμίσω τον «χαριστήριον ύμνον» στον Ποσειδώνα, που αποδίδεται στον Αρίωνα, που τον επέγραψε σε άγαλμα στη­ μένο στο Ταίναρο, αφού σώθηκε από τα φιλόμουσα δελφίνια, όταν οι πειρατές τον έριξαν στη θά­ λασσα.12 Είν’ ένα ποίημα, όπου η θαλασσινή αί­ σθηση γιομίζει με φως και κίνηση τους περιγρα­ φικούς του στίχους.

Η

κλασική εποχή, που ισορροπεί τις ανησυ­ χίες και τις πολυπραγμοσύνες του αρχαϊ­ κού ανθρώπου, δημιουργεί και την κατάλληλη υ- · ποδομή ώστε η έκφραση, μέσ’ από τη δημοκρα­ τική της καταξίωση, να φτάσει σε πραγματοποι­ ήσεις πού δεν επαναλήφθηκαν ώς σήμερα. Και, φυσικά, με την καταλυτική παρουσία της αθηναϊ­ κής δημοκρατίας, εδραιώθηκε στην ιστορική συ­ νείδηση του ελληνισμού ως απαρασάλευτη αξία η ελευθερία της έκφρασης και της γνώμης, όσο κ ι αν μέσα στο «κλεινόν άστυ» η συντήρηση και η δεισιδαιμονία είχαν αρκετή ισχύ, τόσο που να μην ανεχθούν ένα Σωκράτη και να μην κατανοή­ σουν έναν Ευριπίδη. Ωστόσο, η αθηναϊκή πολι­ τεία στηρίχτηκε για την ευημερία της και την προκοπή της στη θάλασσα. Το κράτος της, κατά το λόγο του Θουκυδίδη,13 έδωσε στους Αθη­ ναίους την υπεροχή και την ιδέα της ηγεμονίας, που συνέλαβε ο Περικλής, ώστε να μπορέσει να πραγματοποιήσει, όπως πραγματοποίησε, τα μεγαλεπήβολα σχέδιά του. Την αθηναϊκή ακμή υ­ μνεί με μεγαλειώδεις στίχους η Τραγωδία, αυτή η υψηλή ποίηση, που είναι και η πεμπτουσία του κλασικού πολιτισμού. Και, βέβαια, η θάλασσα

Ξυλογραφία του Σπύρου Βασιλείου

του ήταν ιστορικά καθοριστικός: στους «Πέρσες». Η αισχυλική περιγραφή της ναυμαχίας της Σαλαμίνας - μνηιιείο ακατάλυτο - και η συνε­ χής αναφορά στις «νάες», που υπήρξαν τα μέσα της καταστροφής της ασιατικής δεσποτείας, προσδΐνουν σ’ αυτή την τραγωδία μια μνημειακή υπόσταση.15 Αλλά οι θαλασσινές αναφορές, πε­ ριγραφές και θεματικές ενότητες στον Αισχύλο είναι συχνές: ο χορός στον «Προμηθέα δεσμώτη» αποτελείται από Ωκεανΐδες, στον «Αγαμέμνονα» η εμφάνιση του στοιχείου αυτού είναι πυκνή και, βέβαια, οι «Ικ έτιδες» έχουν για πλαίσιό τους τη θάλασσα. Από το έργο του Σοφοκλή που έχει σωθεί εξά­ γεται μια στενή συνάφεια με το θεματικό μας α­ ντικείμενο. Ήδη, από το αρχαιότερο έργο του, τον «Α ίαντα», προβάλλει η νησιωτική μορφή του χώρου, που αποτελεί το λυρικό πλαίσιο της εσω­

32/αφιερωμα τερικής αγωνίας του ήρωα. Αλλά και στα επόμε­ να έργα, μόλο που ο μύθος τους δεν ακουμπά στη θαλασσινή του πρωτογένεια, ο ποιητής βρίσκει ασφαλείς καταφυγές σ’ αυτήν. Ιδιαίτερα στα χο­ ρικά της «Αντιγόνης» και στις «Τραχίνιες», μό­ λο που ο χαρακτήρας του είναι περιστασιακός. Ένα, όμως, έργο του, ο «Φ ιλοκτήτης», αποπνέει τη θαλασσινή αίσθηση και το στοιχείο αυτό γίνε­ ται το πλαίσιο της μοναξιάς και της οδύνης για τον τραγικό ήρωα. Ωστόσο, στο τέλος του έργου, το σοφόκλειο πνεύμα φωτίζει τον τόπο με το με­ λιχρό φως της καλοσύνης και της θεϊκής πα­ ρουσίας: χαϊρ’ ώ μέλαθρον ξύμφρουρον έμ ο ί,/ νύμφαι τ ’ ένυδροι Χειμωνιάδες,/ και κτύπος άρσην πόντου προβολής,/ ού πολλάκι δή τουμόν έτέγχθη/ κράτ’ ενδόμυχον πληγήσι νότου... χαϊρ’ ώ Λήμνου πέδον άμφίαλον/ καί μ ’ εύπλοία πέμψον ά μέμπτω ς,/ ένθ’ ή μεγάλη Μοίρα κομίζει...16

Η κλασική γαλήνη, που αποτυπώνεται στην έκφραση του δραματουργού, επενεργεί εδώ ως κάθαρση των παθημάτων και επαναφέρει την ψυ­ χή στην πρωταρχική της πηγή, που είναι η ένωση με το Θεό. Ο Σοφοκλής είναι ο ποιητής της θεϊ­ κής πληρότητας και συγκατάβασης. Το θαλασσινό στοιχείο έχει εισχωρήσει σε με­ γάλο βαθμό στο έργο του Ευριπίδη (και είναι γνω­ στή η παράδοση για την παραμονή του ποιητή σε σπήλαιο στη Σαλαμίνα, απ’ όπου αγνάντευε την πάντ’ ανήσυχη θάλασσα).17 Από το αρχαιότερο κιόλας έργο του που έχει σωθεί, τον «Κύκλωπα», το στοιχείο αυτό φαίνεται να είναι καθοριστικό μιας εσωτερικής συμπεριφοράς. Και, τα περισ­ σότερα από τα κατοπινά τους έργα, ενσωματώ­ νουν αυτή την αίσθηση, είτε στις αριστουργηματικές του αγγελικές ρήσεις18 είτε στα έξοχα λυρι­ κά του μέρη.19 Στον Ευριπίδη, περισσότερο από τους δυο άλλους μεγάλους ομοτέχνους του, η θά­ λασσα δικαιώνεται ως η πρώτη πατρίδα και ως τροφός, όχι μόνο του πολιτικού μεγαλείου της Α­ θήνας αλλά και του πνευματικού της αναστήμα­ τος. Η Τραγωδία, που με τον νεότερο τραγικό ο­ δηγήθηκε και σε άλλους, τολμηρά διαφορετικούς δρόμους, άγγιξε αυτό το ανατριχιαστικό δέρμα της θαλασσινής επιφάνειας με την επαφή ενός ε­ ρωτικού μυστικισμού: Φοίνισσα Σιδωνιάς ώ / ταχεία κώπα ροθίοισι, μ ά τη ρ / είρεσίας φ ίλα ,/ χοραγέ των καλλιχόρων/ δελφίνων, όταν αΰραις/ πέ­ λαγος άνήνεμον ή ,/ γλαυκά τε Πόντου θυγλα τήρ/ Γαλάνεια τάδ’ εϊπη · / κατά μέν ι­ στία πετάσατ’ α ΰ/ ραις λιπόντες ειναλ ία ις,/λ ά β ετε δ ’ είλατίνας πλάτας, ώ ναϋται ναϋται,/ πέμποντες εύλιμένους/ Περσείων οϊκων Έ λέναν επ ’ άκτάς.20

Ύ στερ’ από την κλασική εποχή, η πλούσια α­ λεξανδρινή παραγωγή, μέσα στα κοσμοπολιτικά μεγέθη των κατακτήσεων και των συγκρητι­ σμών, έδωσε μερικά έργα, όπου το θαλασσινό στοιχείο παίρνει μιαν άλλη διάσταση, γίνεται εν­ δεχομένως, διακοσμητικό, καθώς σε ήσσονες λυρικούς τόνους εκφράζονται οι μικροί καημοί ή οι κρυφές λύπες και οι χαρές. Η αλεξανδρινή εί­ ναι η ποίηση της ατομικής ιδιαιτερότητας, η ρίζα του νεότερου λυρισμού. Επίγραμμα και λατρευτι­ κός ύμνος, επύλλιο, ελεγεία και ειδύλλιο, ενσω­ ματώνουν στις πολυποίκιλες μορφές τους την αί­ σθηση του πόντου. Βέβαια, τα «Αργοναυτικά» του Απολλώνιου Ροδίου είναι καθαυτό θαλασσι­ νό έπος, όπως και η «Οδύσσεια», αλλά η διαφο­ ρά είναι καταφανής: ο αλεξανδρινός ανατρέχει σ’ ένα παρελθόν που αποτελεί για την εποχή του μια παρωχημένη πραγματικότητα και μέσ’ από αυτήν προσπαθεί, με παρωχημένα επίσης εκφρα­ στικά μέσα να δημιουργήσει αυτό που ο πρώτος επικός το ζει άμεσα και φυσικά. Έ τσ ι δημιουργείται εκείνη η διάθλαση της ποιητικής αντιμετώ­ πισης, που τόσο σημαντικό ρόλο θα παίξει αργό­ τερα για τα πεπρωμένα της ποίησης. Στο Θεόκρι­ το αποδίδεται το ειδύλλιο «Α λιείς», όπου με αφέ­ λεια εξιστορείται το όνειρο του ψαρά, που είδε στον ύπνο του ότι έπιασε ένα χρυσό ψάρι κι από το φόβο του το άφησε πίσω στο νερό. μήτι Ποσειδάωνι πέλοι πεφιλημένος ιχθύς, ή τάχα τάς γλαύκας κειμήλιον Άμφιτρίτας, .

κ ι ο εταίρος του τον συμβουλεύει: ζάτει τον σάρκινον ΐχθϋν μή σύ θάνης λιμω και τοΐς χρυσοΐσιν όνείροις.21

Έ τσι, το επιμύθιο βρίσκει εδώ το λόγο του και ο διδακτισμός την ποιητική του έκφραση. Πολύ πιο ειλικρινείς - μέσα πάντα στα πλαίσια του κοσμοπολιτισμού - είναι οι στίχοι του Μόσχου: Τάν άλα τά γλαυκάν όταν ώνεμος άτρέμα βάλλη. τάν φρέναν τά δειλάν ερεθίζομαι, ούδ’ έτι μοι γα εν τί φίλα, ποθίει δέ πολύ πλέον ά μεγάλα μ ’ άλς. ά λλ’ όταν άχήση πολιός βυθός ή δέ θάλασσα κυρτόν έπαφρίζη, τά δέ κύματα μακρά μεμήνη, ές χθόνα παπταίνω καίδένδρεα τάν δ ’ άλα φεύγω...22

Το ίδιο και στο αλεξανδρινό μυθιστόρημα, ε­ μπλέκεται σε αρκετό βαθμό το θαλασσινό στοι­ χείο. Τα «Π οιμενικά » («Τά κατά Δάφνιν καί

αφιερωμα/33 Χ λόην») ή τα «Έ φ εσια κά » («Τά κατά ’Άνθειαν καί Ά βροκόμην»), το πρώτο του Λόγγου, το δεύ­ τερο του Ξενοφώντος Εφεσίου, περιέχουν αρκε­ τές αναφορές στη θάλασσα, περιγραφές, ναυμα­ χίες, πειρατίες και όλα τα συναφή, που η εποχή δημιουργεί και η φιλαναγνωσία του κοινού α­ παιτεί. Η αλεξανδρινή λογοτεχνική παραγωγή επηρε­ άζει και κείνην των αυτοκρατορικών χρόνων, αλλά η καίρια τομή με το Χριστιανισμό προσδίνει ένα άλλο περιεχόμενο στη λογοτεχνία: αυτό που παλιότερα, ως λατρευτικός ύμνος, αποτε­ λούσε ένα είδος λογοτεχνικό, γίνεται τώρα η μο­ ναδική ποιητική έκφραση. Η ιστορικότητα της νέας θρησκείας έχει την προϊστορία της στην Παλαιά Διαθήκη κι εκ εί η θάλασσα έχει μια ση­ μαντική παρουσία. Η εκκλησιαστική υμνογραφία, λοιπόν, ανατρέχει συχνά σ’ αυτό το παρελ­ θόν, που το συνδέει με το παρόν της και κατορ­ θώνει μια ποίηση υψηλή:

'Αρματηλάτην Φαραώ έβύθισε/ τερατουργοΰσα π ο τέ/ Μωσαϊκή ρ ά βδος/ σταυροτύπως πλήξασα/ καί διελοΰσα θάλασσαν,/ ’Ισραήλ δέ φυγάδα,/ πεζόν όδίτην διέσωσ εν / άσμα τφ Θεφ άναμέλποντα.

Ο Ιωάννης Δαμασκηνός φέρεται ως ποιητής αυτού του ειρμού, πιθανότερο όμως είναι με βάση αυτό το παλαιό τροπάριο να μέλισε ειρμούς και άλλων ωδών, αφήνοντάς το ανέπαφο ως ειρμό της πρώτης ωδής.23 Η βυζαντινή ποίηση, εξάλ­ λου, έχει αξιοποιήσει ποικιλοτρόπως το μελισμένο αυτό θέμα: ο φερόμενος ως Γεώργιος ή Γεώρ­ γιος Ακροπολίτης το έχει προτάξει σε ειρμό ω­ δών στη λεγάμενη Ανατολική ακολουθία καθώς και ο Ηλίας, πατριάρχης Ιεροσολύμων, σύγχρο­ νος του Δαμασκηνού. Αργότερα, η μοναδική βυ­ ζαντινή ποιήτρια Κασία ή Εικασία, η γνωστή Κα-

σιανή, έγραψε τους ειρμούς στις ωδές του Μάρ­ κου, επισκόπου «Υδρούντος»,24 που ο πρώτος με θέμα πάλι τη διέλευση του Ισραήλ από την Ε­ ρυθρά Θάλασσα, αποτελεί δείγμα σπάνιας ο­ μορφιάς: Κύματι θαλάσσης/ τόν κρύψαντα πάλαι/ διώ κτην τύραννον,/ύπό γης έκρυψ αν/ των σεσωσμένων οί πα ΐδες,/ ά λλ’ ημείς ώς αί νεάνιδες/ τφ Κυρίω ασωμεν, ένδόξως γάρ δεδόξασται.25

Β

έβαια, η πορφύρα της βυζαντινής εκκλησια­ στικής ποίησης, που αντλείται από την κογχύλη της μοναδικής της έμπνευσης, ανατρέχει συχνά στο υγρό στοιχείο, κυρίως σε στίχους πα­ ρομοιώσεων και παραλληλισμών της ψυχικής α­ γωνίας ή γαλήνης. Ό μως, δεν είναι το βιωματικό στοιχείο αυτό που δεσπόζει σ’ αυτές τις αναφο­ ρές, καθώς ο υμνογράφος θεολογεί και αναλί­ σκεται, ως πιστεύουσα ψυχή, μέσα στα όρια του

δόγματος, που αποτελεί το άπαντο της θεματι­ κής λειτουργίας της. Θα πρέπει να φτάσουμε στη μεταβυζαντινή περίοδο του δημοτικού τραγου­ διού για να βρούμε αυτή τη βιωματική σχέση με τη θάλασσα, καθώς η θύραθεν γραμματεία, κυ­ ρίως των υστεροβυζαντινών χρόνων, πολύ λίγο ή και καθόλου αναφέρεται σ’ αυτήν. Στο δημοτικό τραγούδι, και ιδιαίτερα των νη­ σιών και των επιθαλασσίων περιοχών, η θάλασ­ σα διαδραματίζει κύριο πρόσωπο. Οι καραβοκύ­ ρηδες και οι θαλασσινοί, οι ναύτες, τα κάτεργα και οι γαλέρες των φραγκοκρατούμενων τόπων, όλος αυτός ο κόσμος που ζει, δουλεύει και πα­ λεύει με τα κύματα, που χαίρεται τη γαλήνη και την ανοιχτωσιά του θαλασσινού ορίζοντα, που καίγεται από τον καημό του νόστου, που υποφέ­ ρει σκλάβος στα ξένα κάτεργα ή υπηρετεί ως ναύτης σε αλλοεθνή καράβια, εκφράζεται με το

34/αφιερωμα τραγούδι και εκτονώνει τη θλίψη ή τη χαρά του, ας ξέρει πως έτσι δεν απελευθερώνεται: Κι εγώ πολλά τραγούδησα, μα λευτεριά δεν είδα.

Κάποτε, σε ώρες ηρεμότερες και σε στιγμές ο­ ριακές, συνθέτει τις μοναδικές του παραλογές, που ως προς το θέμα μας, εκείνη «Του κυρΒοριά», είν’ ένα ποίημα, που περικλείνει ολόκλη­ ρη τραγωδία.26 Στο δημοτικό τραγούδι αναπτύσσεται με στί­ χους μιας εκφραστικής αμεσότητας, που μόνο ο λαός κατορθώνει, αυτή η βιωματική σχέση με τη θάλασσα με τρόπο ανεπανάληπτο. Αλλά και στα έργα της κρητικής λογοτεχνίας, που οπωσδήποτε έχουν επηρεαστεί - πέρ’ από τις φιλολογικές τους πηγές - από την εκφορά και την τεχνική του προφορικού ποιητικού λό­ γου, η θάλασσα έχει το μεράδι της, κυρίως σε στίχους παρομοιώσεων, αλλά και περιγραφι­ κούς. Φτάνει να θυμηθούμε την κλασική εκείνη παρομοίωση με το ναύτη, που βρίσκεται αντιμέ­ τωπος με την επικρεμάμενη φουρτούνα, για να καταλάβουμε τη σημασία του υγρού στοιχείου στην εκφραστική του ποιητή 27 - η παρομοίωση επιβιώνει αργότερα στον Κάλβο, που η νησιωτική συνείδηση και η θαλασσινή καταγωγή του είναι εμφανείς - σχεδόν δεν υπάρχει ωδή που να' μη γίνεται αναφορά στο υγρό στοιχείο, πέρ’ από τις ωδές που αυτό αποτελεί θεματικό περιεχόμενο.28 Η νησιωτική πατρίδα είναι για τον Κάλβο ένα σύμπαν, ο αγωνιζόμενος ελληνισμός του βρίσκε­ ται περισσότερο εκεί παρά στην ηπειρωτική Ε λ­ λάδα. Οι εικόνες του είναι γεμάτες από το φως του Αιγαίου και του Ιονίου και μ’ όλη την τραγι­ κότητα που η ποίησή του επιβάλλει - η τραγικό­ τητα δίνει και τον «υψηλό τόνο» σ’ αυτή την ποίηση: Είπε· κι εύθύς έπάνω εις τάς ροάς έχύθη τοΰ Ωκεανού, φωτίζουσα τά νώτα ύγρά κα ί θεία πρόφαντος λάμψις 29 -

η σύνδεση με τις ανάλογες ομηρικές εικόνες είναι προφανής. Ο Κάλβος δημιουργεί μέσα σ’ αυτή την ευφροσύνη, που η πρώτη ποίηση υποβάλλει στην επαφή της με τον κόσμο. Για το Σολωμό, νησιώτη κι αυτόν, φτάνει ένας στίχος για ν’ αποτυπώσει τη σχέση του με το στοιχείο που «απλώνει κύματ’ άπειρα εις τη γη»: Τα σπλάχνα μου κ ’ η θάλασσα ποτέ δεν η­ συχάζουν.

Ό μως, για να φτάσει σ’ αυτήν την καίρια ρη­ ματική φράση, έπρεπε να περάσει από τους δε­ καπεντασύλλαβους του «Κρητικού», όπου η θά­

λασσα είναι το φυσικό πλαίσιο της ποιητικής του μυθολογίας. Ο «Κρητικός», κι από την άποψη αυτή, αποτελεί τον σημαντικότερο σταθμό στην εξέλιξη του Σολωμού. Κι αργότερα, με την εμπει­ ρία των «Ελεύθερων Πολιορκημένων», αποτύπω­ σε τους οριστικούς εκείνους στίχους στον «Πόρφυρα».30 Για να βρούμε αυτή την ποίηση κ ι αυτή τη θα­ λασσινή αίσθηση πρέπει να φτάσουμε στον Παπαδιαμάντη, που ο κόσμος του αναδύεται μέσ’ α­ πό το κύμα, ένα όνειρο, όμως τόσο στέρεο, πε­ ρισσότερο κ ι από υλικό. Ο συγγραφέας, που δεν πρόλαβε να χαρεί τυπωμένα τα «Θαλασσινά Ε ι­ δύλλιά» του (όπως και ολόκληρο το έργο του) έ­ δωσε τέτοιες θαλασσινές περιγραφές, όπου η ποί­ ηση πλάθει απ’ την αρχή αυτόν τον κόσμο της τού αφρού, της φρικίασης και της αρμύρας, αλλά και της πάλης όσων αντιμετωπίζουν την αναλγη­ σία του πόντου και των ανθρώπων, τα βάσανα του ναυτόκοσμου. Το σύνολο σχεδόν του έργου του (με εξαίρεση τα αθηναϊκά του διηγήματα) αναφέρεται στο υγρό στοιχείο, αφού η συνείδησή του έμεινε για πάντα ριζωμένη στο πανέμορφο νήσί του Αιγαίου, κ ι απ’ αυτό δημιούργησε την οικουμένη της γραφής του. Οι περιγραφές του, που τόσο θαύμασε ο Καβάφης και η ποίησή τους, που τόσο εγκωμίασε ο Ελύτης, είναι ανεπανάλη­ πτες.31 Την ίδια αίσθηση δίνει και ο Καρκαβίτσας στα «Λόγια της πλώρης», όπου ο χυμώδης δημοτικός λόγος είναι ικανός να προχωρήσει πο­ λύ πέρα από τη λαϊκή του προέλευση και να προ­ σφέρει ποιητικές εικόνες με μιαν «επ ική » πε­ ριγραφή.32 Στην ποίηση ο Κωστής Παλαμάς έδωσε πολ­ λές θαλασσινές εικόνες, η ποίησή του αποπνέει σε πολλά την αρμύρα της λιμνοθάλασσας, αφού η ψυχική του ανταπόκριση με τα ρηχά ακρογιά­ λια της ήταν άμεση. Φυσικά, δεν έμεινε χωρίς συ­ νέχεια. Οι ποιητές που ανδρώθηκαν στη σκιά του, αφιέρωσαν πλήθος στίχους στο θαλασσινό στοιχείο - ένα μεγάλο μέρος απ’ αυτούς ήταν νησιώτες (Προβελέγγιος, Γρυπάρης, Πορφύρας) ή από παραθαλάσσια μέρη (Δροσίνης, Μαλακάσης...) Παράλληλα ο Σικελιανός με τον «Αλαφροΐσκιωτο» και τις «Ραψωδίες του Ιόνιου», έ­ δωσε μια διαφορετική, σωματική θα έλεγα, υπό­ σταση στο υγρό στοιχείο, που ανεβαίνει σε χρήση πια συμβολική με το «Τραγούδι των Αργοναυ­ τώ ν» από το «Πάσχα των Ελλήνων». Κι ο Βάρναλης δε μένει πίσω σ’ αυτό. Αλλά και στην πε­ ζογραφία και στη μεταπολεμική ποίηση το θα­ λασσινό στοιχείο έχει εμπλακεί, κατά φυσικό λό­ γο. Ο Μυριβήλης, ο Κόντογλου, τόσοι άλλοι, με τη συνείδηση του νησιώτη ή του θαλασσινού έδω­ σαν αριστουργηματικές σελίδες, όπου η θάλασ­ σα πρωταγωνιστεί. Οι ποιητές της γενιάς του ’20 αφιέρωσαν στίχους στη θάλασσα με μεγαλύτερη ή μικρότερη πυκνότητα, πάντα όμως με μιαν α­

αφιερωμα/35 ντιμετώπιση που φέρνει την ποίησή τους σ' ένα στάδιο αρκετά προχωρημένο (Παναγιωτόπουλος, Ουράνης, Λαπαθιώτης, Καρυωτάκης, κυ­ ρίως, Πολυδούρη...) Αλλά και η γενιά του '30 διοχέτευσε τόσο στην ποίηση όσο και στην πεζο­ γραφία πολλή αρμύρα στη γραφή της, με κορυ­ φαίο, από την άποψη αυτή τον Ελύτη, που ύψωσε το όραμα του Αιγαίου στο κέντρο της ποιητικής του κοσμοαντίληψης. Αλλά και ο Σεφέρης, με τις ομηρικές του συσχετίσεις, ο Καββαδίας και ο Αντωνίου (καθαυτό θαλασσογράφοι ποιητές), πεΣημειώσεις 1.

2.

3.

4.

5.

6.

7.

8.

9.

10.

11.

12.

13.

14.

16.

17.

18.

Ν 27-30. Βλ. Ν. 125 κ.ε. Σ. 65-69. Βλ. Ευσταθίου, Αρχιεπισκόπου Θεσσαλονίκης, Παρεκβολαί εις τήν Ομήρου Ιλιάδα, Romae Μ. D. XLII, 262, όπου αντιμετωπίζεται το πρόβλημα του γιατί ν’ αρχίζει ο Ποιη­ τής με τους Βοιωτούς. Ο Ευστάθιος γράφει χαρακτηριστι­ κά: «Άρίσταρχος δέ φησιν άπό Βοιωτών άρξασθαι τόν ποιητήν, οόκ έκ τίνος παρατηρήσεως, άλλά κατά έπκροράν, ήτοι κατά τινα φοράν και τύχην, καί κατά τό άπλώς έπιτυχόν. εί δέ καί άπό άλλου έθνους ήρξατο, έζητοΰμεν άν, φησί, τήν αιτίαν». Ευσταθίου , ό.π., 6. ε 444. α 161. Βλ. λ.χ. Χρήστου Μαλεβίτση, Περί του τραγικού, Αστρο­ λάβος / Ευθύνη, Αθήνα 1986, 106 κ.ε.

19-24. Βλ. σχετικά, Κώστα Χωρεάνθη, «Ομηρικός ύμνος εις Απόλλωνα» «Χιακή Επιθεώρησις» τ. 29 (1972), 85 κ.ε. (και ανάτυπο). «Θεογονία», 240-264. Βλ. D. L. Page, PMG, 543. Βλ. D. L. Page, PMG, 939.

I. 18 2. Βλ. κυρίως, 417-428.

1453-1457, 1464-1466. Βλ. σχετικά, A. Lesky, Ιστορία της αρχαίας ελληνικός λο­ γοτεχνίας, μτφρ. Αγ. Γ. Τσοπανάκη, Θεσσαλονίκη Ζ1972, 515 και του ίδιου, Η τραγική ποίηση των αρχαίων Ελλή­ νων, τομ. Β’ , Ο Ευριπίδης και το τέλος του είδους, μτφρ. Ν. Χουρμουζιάδη, Μ.Ι.Ε.Τ., Αθήνα 1989, 14. Λ.χ. IT, 260 κ.ε.

ζογράφοι ακόμα, όπως και ο Κοσμάς Πολίτης, ο Βενέζης, ο Καραγάτσης, ο Σκαρίμπας, τόσοι άλ­ λοι ακόμα, και οι μεταπολεμικοί ποιητές και πεζογράφοι, έδωσαν αρκετή θάλασσα με το έργο τους: Λεβάντας, Μαγκλής, Λούλης, Ά γ ις Φω­ τεινός... Και, φυσικά, η θάλασσα εξακολουθεί να τυλίγει με την ανάσα της την Ελλάδα κ α ι’τη λο­ γοτεχνία που την εκφράζει. Η θάλασσα, η μοίρα μας, η πρώτη πατρίδα μας, η αθάνατη τραγικότητά μας...

19.

20.

21.

22.

23.

Στο ίδιο, 1089 κ.ε. Βλ. ακόμα, Ιππόλ. Ιι73 κ.ε., Εκ. 444 κ.ε. Ελ. 1451-1464. Θεόκριτου, Άλιείς, 54-55, 66-67. Μόσχου, Αποσπάσματα I (BG, A. S. F. Gow), 1-6. Βλ. Παναγιώτου Τρεμπέλα, Εκλογή ελληνικής ορθοδόξου υμνογραφίας, Αθήναι 1949, 64.

24. Π. Τρεμπέλα, ό.π. 249.

25. Βλ. επίσης: Σέ έπί τών ύδάτων/ κρεμάσαντα πάσαν τήν γην άσχέτως,/ ή κτίσις κατιδοϋσα/ έν Κρανίφ κρεμάμενον,/ θάμβει πολλω συνείχετο./ Ούκ έστιν άγιος/ πλήν σοΰ, Κύριε, κραυγάζουσα, ό.π., 249.

26. Νικολάου Γ. Πολίτου, Εκλογαίαπό τα τραγούδια του ελλη­ νικού λαού, Αθήναι 31932, 129.

27. Βλ. Βιντσέντσος Κορνάρος, Ερωτόκριτος, κριτική έκδοση Στυλιανός Αλεξίου (<Φιλολογική Βιβλιοθήκη 3 > , Ερμής, Αθήνα 1980, Δ. 652 κ.ε.

28. Οι ωδές με θαλασσινό περιεχόμενο: νΐζΕις Χίον), X (Ο Ω­ κεανός), XII (Εις Ψαρά), XIII (Τα Ηφαίστια), XIV (Εις Σά­ μον), XVI (Αι ευχαί).

29. X (Ο Ωκεανός), κγ'.

30. Διονυσίου Σολωμού, Τα ευρισκόμενα. Εκδίδονται δαπάνη Αντωνίου Τερζάκη, Εν Κέρκυρα, Τυπογραφείον «Ερμής» Αντωνίου Τερζάκη 1859, 283-284.

31. Βλ. λ.χ. Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης, 'Απαντα, τόμ. τέ­ ταρτος, κριτική έκδοση Ν.Δ. Τριανταφυλλόπουλος, Εκδό­ σεις Δόμος, Αθήνα 1985, 225, 226.

32. Α. Καρκαβίτσα, Λόγια της πλώρης. Θαλασσινά διηγήμα­ τα, Αθήνα, χ.χρ. «Εστία», 90. * Τα αποσπάσματα από τα αρχαιοελληνικά έργα που παρατί­ θενται δεν μεταφράζονται, γιατί οπωσδήποτε με τη μετά­ φραση χάνουν μεγάλο μέρος από την πρωταρχική αίσθηση που μεταδίδουν, ένα περισσότερο καθώς αναφέρονται στο υγρό στοιχείο, που η επαφή μ’ αυτό του αρχαίου κόσμου ή­ ταν τελείως διαφορετική από τη δική μας τουριστική και κοινωνική σχέση.

36/αφιερωμα

Ιωάννης Αλταμούρας: Το λιμάνι της Κοπεγχάγης

Η ενδιάθετη ανάγκη του ανθρώπου για τη φυγή και τη γνωριμία με το ά­ γνωστο, τον ώθησε στα ταξίδια. Σαν λογοτεχνικό θέμα, το ταξίδι, μπορεί να είναι πραγματικό ή συμβολικό, αλληγορικό. Τις τελευταίες δεκαετίες του αιώ­ να μας, που η τεχνολογία έκανε πραγματικότητα το ταξίδι στο διάστημα, πα­ ρακολουθούμε ιδιαίτερη άνθηση του φανταστικού ταξιδιού, της επιστημονι­ κής φαντασίας. Επειδή σχετικά πρόσφατα ασχολήθηκε το περιοδικό (βλ. «Διαβάζω», No 237, 18.4.90) με το θέμα, δεν θα το επανεξετάσουμε. Το ταξίδι έχει μεταφερθεί στην αγγλόφωνη λογοτεχνία σαν διάθεση φυγής, επιθυμία για ταξίδι - το γνωστό «ταξίδι της πολυθρόνας», σαν εξερεύνηση ή αρχαιο­ λογική ανασκαφή, σαν ταξίδι ανεύρεσης αγαπημένου προσώπου, χαμένου αντικειμένου - θησαυρού, και βέβαια του χαμένου εαυτού μας. Δεν θα έπρε­ πε να παραλείψουμε το ταξίδι - προσκύνημα των θρησκευόμενων και ακόμα τις ταξιδιωτικές εντυπώσεις με λογοτεχνικές απαιτήσεις. Α μ ερικ α νική Λ ογοτεχνία «Missing me one place search another...» («Αν δε με βρίσκεις σ ’ έναν τόπο ψάξε σ ’ άλλον...»

Walt Whitman, «Song of Myself» («Το τραγούδι μου»)

Τ

ο ταξίδι είναι κυρίαρχο θέμα στην αμερικα­ νική λογοτεχνία, γεγονός που ερμηνεύεται α­ πό τις ισ τορικές και κοινωνικές συνθήκες της χώρας. Γνωρίζουμε ότι η Αμερική είναι κυρίως χώρα αποίκων και μεταναστών και μέσα στην ή­

πειρο η κινητικότης των πολιτών είναι μεγάλη, ε­ πομένως το φαινόμενο είναι ευεξήγητο. Οι πρώ­ τοι άποικοι - προσκυνητές αναζήτησαν στην Α­ μερική μια χώρα επαγγελίας που θα τους απαγκί­ στρωνε από την ηθική κατάπτωση της Ευρώπης, γρήγορα όμως νοστάλγησαν την πατρίδα του «παληού κόσμου» και είδαν τον Νέο Κόσμο σαν μία «τρομακτική και ανάδελφο αγριότητα». Τα κείμενα που εκφράζουν θαυμασμό από την πρώ­ τη επαφή με τη χώρα [“ New English Canaan” , Thomas Morton (1579-1647), «Νέα Αγγλική Κα-

αφιερωμα/37 ναάν»], αμφιβολίες για την αναζητούμενη γη της επαγγελίας [“ Information to those who whould remove to America” , Benjamin Franklin (17061790), «Πληροφορίες προς τους προτιθέμενους να μετοικίσουν στην Αμερική»], και την επιθυμία επιστροφής στην Ευρώπη και τον πολιτισμό της (“ The education o f Henry Adams” , Henry Adams (1838-1918), «Η εκπαίδευση του Henry Adams») είναι φορτισμένα με την ειρωνεία και φιλοσοφία των αντιμαχομένων κινήτρων και συμπεριφοράς. Εάν ο 18ος αιώνας υπήρξε ο «Χρυσούς Αιώ­ νας» της Αμερικής, σίγουρα ο 19ος ήταν ο «Ηρω­ ικός Αιώνας» των Αμερικανών που μετέτρεψαν την κατάκτηση της αχανούς ενδοχώρας σε εθνι­ κό έπος. Οι Hawthorne, Emerson και Thoreau αν­ τιμετώπισαν την Αμερικανική φύση σαν τέχνη και θρησκεία μαζί. Ο 20ός αιώνας, «Αιώνας Α­ στικοποίησης και αναδόμησης της τεράστιας, ά­ γριας φύσης σε υδροκέφαλες μεγαλουπόλεις», ε­ νέπνευσε συγγραφείς όπως τους Carl Sandburg, Saul Bellow, F. Scott Fitzgerald και Robert Lowell, να υμνήσουν το Σικάγο, το Χόλλυγουντ και την Βοστώνη. Ό ταν μετά τον πόλεμο του 1812, η Αμερική ε­ ξασφάλισε την ανεξαρτησία της, θέλησε να δη­ μιουργήσει μία εθνική λογοτεχνία απαλλαγμένη από τις επιδράσεις της Αγγλικής - Ευρωπαϊκής κουλτούρας και λόγου. Ο Edgar Alan Poe, ο Nathaniel Howthorne, o Herman Melville και ο Ralph Emerson, προσπάθησαν να μιλήσουν με τη φωνή της ανεξάρτητης, αυθύπαρκτης Αμερικής και να απομακρύνουν την σκιά της ευρωπαϊκής λογοτεχνίας. Την ίδια περίπου εποχή, κυρίως με­ τά τη λειτουργία των σιδηροδρόμων το 1840, τα ταξίδια έπαψαν να είναι τόσο δύσκολα, επικίνδυ­ να και περιπετειώδη. Παρατηρείται τότε, έντονο ενδιαφέρον για τη φύση και την εξερεύνησή της που εκφράζεται χαρακτηριστικά στη λογοτεχνία του αιώνα. Τα ταξίδια εξερευνήσεων έχουν τη μορφή υπο­ είδους της μυθιστορηματικής αφήγησης και οι Lewis, Clark, John C. Fremont, Nathaniel Pitt Langford (που εξερεύνησε και περιέγραψε το Yellowstone Park), ο Washington Irving, o Walt Whitman, o Mark Twain, και o Edgar Alan Poe με το «Ημερολόγιο του Julious Rodman», μας έδω­ σαν έργα αυτού του είδους. Ο John Steinbeck (1902-1968) τον επόμενο αιώνα προσφέρει τη δική του εκδοχή του ταξιδιού εξερεύνησης με τα «Τα­ ξίδια με τον Charley» (“ Travels with Charley” ).

To μυθιστόρημα "Moby-Dick” του Herman Melv­ ille (1819-1891), «Ο ι Περιπέτειες του Hucklesburry Finn» του Mark Twain και «Το τραγούδι μου» ("Song o f Myself») τα ποιήματα του Walt Whi­ tman (1819-1892), είναι τρία καθοριστικά έργα της Αμερικανικής λογοτεχνίας του 19ου αιώνα που επηρέασαν σημαντικά τις γενεές των ανα­ γνωστών και συγγραφέων που ακολούθησαν.

Με το “ Moby-Dick” (1851), ο Melville, μίλησε με σκληρές και σκοτεινές αλήθειες για την αν­ θρώπινη φύση και την οικουμένη, αλλά « σ ’ αυτόν τον κόσμο ψεύδους που ζούμε μπορούν να λε­ χθούν μόνον μεταμφιεσμένες και αποσπασματι­ κά», όπως ο ίδιος έλεγε. Η μεταμφίεση είναι μία ιστορία κυνηγιού φάλαινας, στο βάθος της όμως αποτέλεσε την επιτομή των γνώσεων του Melville από τη μελέτη της Βίβλου, των μεγάλων συγγρα­ φέων της εποχής και του παρελθόντος. Τα θέμα­ τα που επανέρχονται στο “ Moby-Dick” και απα­ σχολούν τον συγγραφέα είναι: δημοκρατία και α­ ριστοκρατία, οι χριστιανοί ως αποτυχόντες χρι­ στιανοί, φήμη και αθανασία, η αδελφοσύνη που πρέπει να ενώνει τους μεγαλόθυμους θνητούς και κυρίως οι προβληματισμοί του Μίλτωνα για τη θεία Πρόνοια, τη Θεία Θέληση και την ειμαρμέ­ νη. Οι ήρωές του ξεκινούν από τις ακτές μιας θα­ νατηφόρου πραγματικότητας προς τη θάλασσα, επιδιώκοντας το τίμημα της τιθάσευσης του α­ γνώστου αλλά και της αυτογνωσίας τους. Ο Mel­ ville αναπτύσσει ακόμη την αλληγορία της ανα­ ζήτησης και της φυγής μέσα από τα ταξίδια των ηρώων του (Ahab και Ishmael). Παρακολουθούμε την αντιπαράθεση των δύο αυτών καταστάσεων μέσα από την αντιπαράθεση των ταξιδιών των δύο ηρώων. Ο Melville υπήρξε ακόρεστος ταξιδευτής. Τα ταξίδια στο έργο του είναι πάντοτε, ώς ένα βαθμό, συμβολικά· ακόμη και στα σχετι­ κά μονοδιάστατα ταξιδιωτικά -περιπετειώ δη βιβλία του - που προηγήθηκαν του “ Moby-Dick” - “ Typee” (η ιστορία της ομηρίας του από μία φυ­ λή Πολυνησίων) και “ Omoo” (1847) με αυτοβιογραφικά στοιχεία, επίσης από τις περιπέτειες του στις Νότιες θάλασσες (Ταϊτή). To “ Mardi” (1849), ξεκίνησε, όπως τα δύο προηγούμενα βι­ βλία του, σαν μία περιπέτεια των νοτίων θαλασ­ σών, όμως είναι το πρώτο κείμενο που καθιερώ­ νει το «μέγα ύφος» του Melville, έναν συνδυασμό ακρίβειας της έκφρασης μέσα από την ιδιόγλωσσα των ναυτικών και μία αναγεννησιακή ρητορι­ κή και φιλοσοφική σκέψη. Ο Huck, ο ήρως του Mark Twain (“ Hucklesberry Finn” ), με τη φυγή του από το πατρικό σπί­ τι διαδηλώνει την κριτική του προς την κοινωνία και εορτάζει την έναρξη της προσωπικής του υ­ πέρβασης. Διαφεύγει τη φυλακή των κοινωνικών συμβάσεων, αλλά εγκλωβίζεται στη φυλακή του μοναχικού εαυτού του. Την επανάληψη αυτής της ενόρμησης τη συναντάμε και στα έργα της γενεάς των «Μ πητ» συγγραφέων, όπως θα δούμε πιο κάτω. Ο Walt Whitman, θέλησε σαν τον ήρωα τού Melville, Bulkington (“ Moby-Dick” ), ν’ απαρνηθεί τη βεβαιότητα της γης, των ακτών και τις κα­ θημερινές μικρές ανθρώπινες χαρές και να βυθι­ στεί στον κόσμο του πνεύματος και της φαντα­ σίας. To “ Song of Myself” , το μεγάλο συνθετικό

38!αφιέρωμα ποίημά του, που με μικρές αλλαγές το έγραφε επί 30 περίπου χρόνια, πρωτοκυκλοφόρησε το 1855 με τον αρχικό τίτλο “ Leaves o f G rass” («Φύλλα Χλόης».) Με υπερβατικό ποιητικό λόγο αλλά ρε­ αλιστική ματιά, καταγράφει την Αμερική του, έ­ τσι όπως μόνον αυτός μπόρεσε να την εξερευνήσει, ιστορικά, κοινωνικά, στο χώρο και το χρόνο.

Η

«μεγάλη έξοδος» των Αμερικανών στην Ευ­ ρώπη - κυρίως μεταξύ 1850 και 1900, απο τέλεσε θέμα έμπνευσης για πολλούς Αμερικα­ νούς συγγραφείς. Η ιδέα της αναβάπτισης στην κολυμβήθρα του ευρωπαϊκού πολιτισμού, ανα­ στάτωνε κάθε ευαισθητοποιημένο και καλλιερ­ γημένο Αμερικανό. Ο James Fenimore Cooper, η Margaret Fuller, o Ralph Waldo Emerson, o Ezra Pound και o T.S. Eliot (με τα ποιήματά τους), έ­ δωσαν, ο καθένας με τον τρόπο του, τις διάφορες διαστάσεις του φαινομένου. Ό λοι τους είχαν πραγματοποιήσει το τραυματικό - μετουσιωτικό ταξίδι στην Ευρώπη, όπως και πολλοί άλλοι.1 Πλέον διεισδυτικός υπήρξε ο Henry James (1843-1916). Μόλις 12 ετών και επί τέσσερα συνε­ χή χρόνια έζησε με την πλούσια οικογένειά του για μεγάλα διαστήματα, στην Αγγλία, Ελβετία και Γαλλία. Στα βιβλία του “ The American” (1877) («Ο Αμερικανός») και “ The Arnbassadors” (1903) («Ο ι Πρεσβευταί) και άλλα (“ The Golden Bowl” , “ The Portrait o f a Lady” ), το τα­ ξίδι παίζει ρόλο αποφασιστικό στην εξέλιξη των ηρώων του. Στον «Α μερικανό» και τους «Πρεσβευτάς» - το σημαντικότατο αυτό μυθιστόρη­ μα που συγκέντρωσε και την προτίμηση του ίδιου του συγγραφέα - το ταξίδι είναι το προσκύνημα του αθώου Αμερικανού στην εκλεπτυσμένη γη­ ραιό Ευρώπη. Το ταξίδι του Shreder («Πρεσβευ­ ταί») στο Παρίσι είναι ένα σύμβολο, ταξίδι ωρίμανσης και πρόφαση για την απελευθέρωσή του από τα καθιερωμένα. Με την αντιπαράθεση δύο διαφορετικών κόσμων - Α μερικής/ Ευρώπης ο James δεν επιθυμεί να υπογραμμίσει την ηθική διαφορά τους όσο το ηθικώς εφικτόν. Συγκρίνοντας την Αμερικανική ευθύτητα με την Ευρωπαϊ­ κή αμφιθυμία, φθάνει, με λεπτότατη ειρωνεία και ευαισθησία, πέραν του προφανούς. Λόγω αυτής της εμβάθυνσης και του μοναδικού συγγραφικού του ύφους, προπορεύεται των προσπαθειών των Sinclair Lewis (“ Dodsworth” , 1929), Ε. Hemin­ gway και F. Scott Fitzgerald, και προξενεί τον θαυμασμό του T.S. Eliot όταν γράφει ότι «συμπυ­ κνώνει τη μορφή του έτσι ώστε ο αφηγητής του είναι σχεδόν απών «δείχνει», παρά «αφηγείται» στον αναγνώστη. Ο H .J. μας έδωσε ακόμη τα θαυμάσια ταξιδιωτικά σκίτσα του, με τίτλο “ Portraits o f Places” (1882) («Πορτραίτα Τόπων»).

«Από την αρχή μέχρι το τέλος δεν συνάντησα ξένους... Αυτοί είναι οι πατριώτες μου, αυτή είναι η πατρίδα μου.» “ From start to finish I found no strangers... these are my people and this is my country. “ John Steinbeck, “ Travels with Charly”

Ο 20ός αιώνας, μαζί με τη νέα τεχνολογία, τους δύο πολέμους, την ατομική βόμβα, τα ταξί­ δια στο διάστημα, έφερε - όπως είναι επόμενο - αλλαγές στην κοινωνία και τις ανθρώπινες σχέσεις που εκφράστηκαν με νέους τρόπους γρα­ φής και στη λογοτεχνία. Το ενδιαφέρον των Αμε­ ρικανών εστιάζεται σε αιτήματα για περισσότερη προσωπική ελευθερία, κοινωνική ανοχή, επιδίω­ ξη της απόλαυσης και περισσότερη κατανάλωση αγαθών. Η μαύρη κουλτούρα ζητάει τη θέση της μέσα στον Αμερικανικό χώρο, εμφανίζονται νέα λογοτεχνικά κινήματα (μοντερνισμός - μετάμοντερνισμός κ .λπ.) και η αύξηση του γκαγκστε­ ρισμού εμφανίζει το “ Hard-Boiled” μυθιστόρημα γύρω στα 1930. Ο θάνατος της ελπίδας για κοι­ νωνική δικαιοσύνη έκανε ανώφελη την εξερεύνη­ ση με σκοπό την ίδρυση χώρου ασφαλείας. Τώρα το ταξίδι είναι το άσκοπο ταξίδι του περιπλανώμενου. Η διάρκεια και ο προορισμός είναι έννοιες αβέβαιες και περιστασιακές. Είναι ένα ταξίδι μη προκαθορισμένου τέλους. Οι κοινωνικές και ηθι­ κές προϋποθέσεις δεν έχουν τη σταθερότητα του παρελθόντος και οι στόχοι είναι το ίδιο ρευστοί. Είναι τα ταξίδια της «Χαμένης Γενεάς» (Lost Ge­ neration). Ο ήρωας του F. Scott Fitzgerald, Dick Diver, («Τρυφερή είναι η Νύχτα» (1934), “ Tender is the night” ) όταν ο γάμος του περνάει μία φάση διά­ λυσης, καταφεύγει σ’ ένα ταξίδι φυγής και επανάκτησης της ψυχικής του ηρεμίας, στην Ιταλία. Το μυθιστόρημα αποδίδει επιτυχημένα τον ξέ­ φρενο τρόπο ζωής των πλουσίων Αμερικανών στην Ευρώπη (Κυανή Ακτή, Παρίσι, Ντοβίλ) του μεσοπολέμου. Στον «Μεγάλο Γκάτσμπυ» (1925) - το μυθιστόρημα που τον καθιέρωσε - ο ήρω­ ας επίσης φθείρεται περιφερόμενος στα τρελά πάρτυ της εποχής με ένα αίσθημα «άσκοπου ε­ πείγοντος». Ο John Dos Passos (“ Manhattan Transfer” , 1925) και o John O’Hara (“ Butterfield -8” , 1935) μας συνταράσσουν με το αέναο και α­ πεγνωσμένο πήγαινε-έλα των Νεοϋρκέζων με το φέρρυ της γραμμής. Το ταξίδι σαν πραγματικότητα αλλά και σαν φυγή και άσκοπη περιπλάνηση είναι βασικό θέμα και στο έργο του Ernest Hemingway (1899-1961). Στο βιβλίο του “ The sun also rises” («Και ο ήλιος ανατέλλει», 1926), η περιπλάνηση λειτουργεί ως κεντρικός άξονας, δεν είναι περιστασιακή. Είναι γνωστό, ότι ο Hemingay υπήρξε λάτρης των ταξί-

αφιερωμα/39 διών, των γυναικών και του οινοπνεύματος. Μοί­ ρασε τη ζωή του ανάμεσα στο γράψιμο, τις γυναί­ κες, τα σαφάρι στην Αφρική και τα μπαρ των με­ γάλων ξενοδοχείων στο Παρίσι, την Βενετία και άλλες ευρωπαϊκές πόλεις. Περί τα μέσα της δε­ καετίας του ’30, τον απασχολεί το θέμα του συυγγραφέα-απαρνητή του πλουτισμού, της επι­ τυχίας, του σεξ και της φήμης στην προσπάθειά του να κρατήσει το ταλέντο και τη ζωή του μα­ κριά από αυτές τις απειλές. «Τα Χιόνια του Κιλιμαντζάρο» και η νουβέλα «Ο Γέρος και η Θάλασ­ σα» (που του χάρισε το βραβείο Πούλιτζερ το 1953), εκφράζουν ακριβώς τις τάσεις αυτής της περιόδου και μία οικολογική συνείδηση. Στα «Χ ιόνια ...», ο Harry, συγγραφέας, απομονωμέ­ νος στο βουνό Κιλιμαντζάρο, με κακοφορμισμένο πόδι, περιμένει το αεροπλάνο διάσωσης, ζει στιγμές αγάπης-μίσους με τη γυναίκα της ζωής του, νιώθει το φτερούγισμα του θανάτου κοντά του και αναπολεί την περασμένη του ζωή, τα τα­ ξίδια του σε τόπους που αγάπησε: Κωνσταντι­ νούπολη, Θράκη (όπου στην πραγματικότητα ο συγγραφέας κάλυψε, ως πολεμικός ανταποκρι­ τής, τον ελληνοτουρκικό πόλεμο του 1922). Το βουνό είναι το σύμβολο της συνείδησης που τον εγκλωβίζει αλλά και μία δυναμική έκφραση της παντοδυναμίας της φύσης. Ο John Steinbeck (1902-1968), στο βιβλίο του “ Travels with Charley” - In Search o f America («Ταξίδια με τον Τσάρλυ - Αναζητώντας την Α­ μερική) μίλησε για τη δική του Α μερική. Ο Char­ ley, είναι ένα σκυλάκι κανίς που μοιράστηκε μαζί του το ταξίδι επανανακάλυψης της Α μερικής, μετά από είκοσι χρόνια μελέτης του της χώρας που συνεχώς άλλαζε. Μια ενδιαφέρουσα προσω­ πογραφία της χώρας και των ανθρώπων στις αρ­ χές της δεκαετίας του ’60. Ο πρόωρα χαμένος Jack Kerouac (1922-1969), ανήκει στην Beat Generation, τη γενεά των «Μ πητ». Μαζί με τους Alan Ginsberg, Gregory Corso, Peter Orlovsky και Lawrence Ferlingetti, διάβαζαν κείμενά τους στα λογοτεχνικά στέκια της εποχής. Το «Ουρλιαχτό» (“ Howl” ) του Gin­ sberg και «Στον Δ ρόμο» (“ On the Road” , 1955) του Kerouac, συγκέντρωναν τις προτιμήσεις των ακροατών. Ό λο ι τους ενεθάρρυναν έναν νέο τρό­ πο ζωής που υιοθετήθηκε ευρύτερα τη δεκαετία του ’60. Ο άκαιρος θάνατος του Kerouac, τον ά­ φησε με μόνη σημαντική επιτυχία του «Στον Δρόμο». Οι εμπειρίες του με το ποτό, τα ναρκω­ τικά και τις ιδιόρρυθμες συναναστροφές, μό­ νον... στο δρόμο μπορούσαν να βιωθούν. Τα τα­ ξίδια του στην Καλλιφόρνια και το Μεξικό προ­ μηθεύουν το υλικό για τα μυθιστορήματά του, κυ­ ρίως τον "Δ ρ ό μ ο ” και το “ Vision o f Cody” (1972), έξοχες, ζωντανές αναπαραστάσεις της ζωής «στον δρόμο». Ο John Cawelti, σχολιάζον­ τας το βιβλίο2 καταλήγει ότι είναι μία σύγχρονη

παρωδία του Γουέστερν, επειδή η συνεχής κίνηση είναι βασικό χαρακτηριστικό του ήρωα Γουέ­ στερν. To “ On the Road” είναι από τα πιο χαρα­ κτηριστικά δείγματα παρορμητικής περιπλάνη­ σης. Στο ερώτημα «πού πηγαίνουμε, άνθρωπέ μου;» ο ήρωας, ο Sal, απαντά: «Δ εν ξέρω αλλά πρέπει να συνεχίσουμε». Ο Sal πιστεύει - και το εκφράζει με χιούμορ και σαρκασμό - ότι αυτός και η παρέα του «αφήνουν πίσω τους τη σύγχυση και την ανοησία και εκτελούν τη μόνη ευγενή δραστηριότητα της εποχής τους: κυκλοφορούν». Τριγυρνάνε χωρίς να βλέπουν γύρω τους, χωρίς ν’ ανακαλύπτουν τίποτε και στο τέλος του δρό­ μου υπάρχει το αδιέξοδο. Ο δρόμος είναι η ίδια η ζωή τους. Σε μια κοινωνία αδιεξόδων, ο δρόμος τους προσφέρει ένα υποκατάστατο ελευθερίας χάριν της οποίας σπαταλούν την ίδια τους την ύπαρξη. Ταξίδι φυγής είναι και το «Αμερικανικό Ό νει­ ρο» (“ An.American Dream” , 1964), του γνωστού

και για την πολυτάραχη ζωή του Norman Mailer. Παράλληλα με τους γάμους και τα διαζύγιά του, τις απογοητεύσεις από το αριστερίστικο κίνημα, τους πειραματισμούς με ναρκωτικά, προσπάθη­ σε να εφαρμόσει νέους τρόπους γραφής (μετα­ μοντέρνο μυθιστόρημα). Στο «Αμερικανικό Ό ­ νειρο», ο ήρωάς του διαφεύγει στη ζούγκλα του Μεξικού, ακολουθώντας το κλασικό πρότυπο απόδρασης-φυγής που συναντάμε στη λογοτε­ χνία τού 19ου αιώνα. Όπως ο Jay Gatsby του Fit­ zgerald, και οι νεαροί στα διηγήματα “ Winesburg, Ohio” του Sherwood Anderson, δύο από τα κλασικά μοντέρνα πρότυπα, έτσι και ο ήρωας του Mailer, ξεφεύγει από το πρότυπο του μέσου

40/αφιερωμα ανθρώπου της εποχής του, δραπετεύοντας από τις επιβαλλόμενες απαγορεύσεις του επαρχιακού περιβάλλοντος. To “ Winesburg, Ohio” (από τα πρώτα και ίσως το καλύτερο έργο του Sherwood Anderson) έχει σαν πρότυπο το βιβλίο του Mark Twain “ Huckleberry Finn” .

Α γγλική Λ ογοτεχνία “Ο my vision. Ο, Send me the luck o f the sailor” «Ω, όραμά μου. Χάρισέ μου την τύχη του ναύτη» W. Η. Auden “ Spain, 1937” («Ισπανία, 1937»)

Μ

εγάλο ενδιαφέρον παρουσιάζει το ταξίδι και στην αγγλική λογοτεχνία, μια λογοτε­ χνία που αναμφισβήτητα επηρέασε την Α μερικα­ νική στα πρώτα της βήματα. Ο μελετητής του θέ­ ματος, που θέλει να περιορισθεί στις δύο τελευ­ ταίες εκατονταετίες, έχει έντονη την ανάγκη, πε­ ριληπτικών έστω, αναφορών σε συγγραφείς ή έρ­ γα προηγουμένων αιώνων που το ταξίδι αποτελεί βασική προϋπόθεση για την εξέλιξη του μύθου. Ο Daniel Defoe (1660- 1731), ο Jonathan Swift (1667-1745) και ο Henry Fielding (1707-1754), μας χάρισαν αριστουργηματικά και περιπετειώδη τα­ ξίδια που διαβάζονται μέχρι σήμερα. Ο “ Robinson Crusoe” («Ο Ροβινσόν Κρούσος») του Defoe, με τη ζωηρή αναπαράσταση των περιπε­ τειών του ήρωα, την ανθρώπινη ζεστασιά των χα­ ρακτήρων και την πονηρή εφευρετικότητά τους, μίλησε με απλή γλώσσα, στον μέσο αστό της ε­ ποχής του και κράτησε το διαρκές ενδιαφέρον του αναγνωστικού κοινού περί τους τρεις αιώνες. Ο Swift, με τα «Ταξίδια του Γκά λλιβερ» (“ Gulliver’s Travels” ), έγραψε μία τρομακτική αλληγορία για την αγγλική κοινωνία της εποχής του. Κάλυψε την αυστηρή κριτική του για τους νόμους, την παιδεία, τα ήθη και έθιμα της Αγ­ γλίας του τέλους του Που αιώνα,, μιλώντας για τα ταξίδια του ήρωά του στις χώρες των Λιλλιπούτειων, των γιγάντων, των σκεπτομένων αλό­ γων, των Yahoos. Η περιπετειώδης αυτή αφήγη­ ση όμως έχει πολλά επίπεδα ανάγνωσης και γοη­ τεύει μέχρι τις ημέρες μας με την ειρωνεία, το χιούμορ και τον σαρκασμό της. Ο Henry Fiel­ ding, είναι ο μεγαλύτερος μυθιστοριογράφος του αιώνα- έγινε γνωστός με τον “ Joseph Andrews” , κυρίως όμως με τον “ Tom Jones” . Χαρακτηρι­ στικά της picaro αφήγησης και τα δύο βιβλία (που καταγράφει τις περιπέτειες ενός χαριτωμέ­ νου, εκκεντρικού, αεροβάμονος τυχοδιώκτη όπως χαρακτηριστικότατα μας έδωσαν αυτόν τον τύπο του ήρωα ο Le Sage με τον “ Gil Bias” και ο Θερβάντες με τον «Δ ον Κιχώτη»), καθρεπτίζουν μοναδικά τις ταξιδιωτικές συνήθειες και τις κοινωνικές δομές και λειτουργίες της εποχής του συγγραφέα. Η λογοτεχνική παραγωγή της τελευταίας δε­

καετίας του 19ου αιώνα παρουσιάζει μια ιδιομορ­ φία, έναν ερμαφροδιτισμό, θα λέγαμε. Δεν ανή­ κει ούτε στην πρότερη Βικτωριανή ούτε σ’ αυτήν του 20ού αιώνα. Τα λογοτεχνικά κινήματα και οι τάσεις, εξάλλου, δεν παρουσιάζονται με το κλεί­ σιμο ή την έναρξη του αιώνα. Ό λοι οι συγγρα­ φείς που θα μας απασχολήσουν, γεννήθηκαν με­ τά το δεύτερο ήμισυ του 19ου αιώνα και δέχθη­ καν την επίδραση τόσο του τέλους του Βικτωριανισμού όσο και της εποχής του Εδουάρδου VII (1901-1910), περίοδο κατά την οποία στην πνευ­ ματική ζωή, τουλάχιστον, εκδηλώθηκαν τάσεις μεταρρυθμιστικές. Παρατηρούμε, λοιπόν, στο έργο τους ένα αμάλγαμα αισιοδοξίας - αμφιβο­ λίας - ενοχής (Thomas Hardy) και της προσπά­ θειας να ευρεθούν υποκατάστατα της πνευματι­ κής κενότητας και της φθινούσης θρησκευτικό­ τητας - μία αίσθηση απελπισίας δηλαδή στην ε­ πιδίωξη να γίνει πιστευτό οτιδήποτε. Ένα υπο­ κατάστατο που προτάθηκε σαν τρόπος ζωής ή­ ταν ο ηδονισμός (Hedonism). Ο ιμπεριαλισμός υ­ πήρξε ένα άλλο ισχυρό υποκατάστατο, με βασι­ κό υμνητή του τον R. Kipling (1865-1936), και ο φιλελευθερισμός του Bernard Shaw και του H.G. Wells άρχισε να κερδίζει έδαφος. Ο μυθιστοριογράφος εμβαθύνει κυρίως στη συνείδηση των η­ ρώων του και αντιμετωπίζει τον χρόνο άσχετα προς την ημερολογιακή του διάσταση. Η σημα­ σία που αποδίδεται στη μοναδικότητα της συνειδήσεως, φωτίζει και το πρόβλημα της μοναξιάς του ατόμου και της επικοινωνίας του με τους άλ­ λους. Βασικό θέμα στα έργα των Joseph Cornad, Ε.Μ . Forster, James Joyce, Virginia Woolf και D.H. Lawrence, είναι η δυνατότητα για αληθινή αγάπη και η θεμελίωση συγκινησιακής επικοινω­ νίας σε μια κοινότητα μεμονωμένων συνει­ δήσεων. Ο Joseph Cornad (1857-1924), Πολωνός (Jozef Teodor Konrad Nalecz Korzeniowski), έμαθε αγ­ γλικά στα 21 του χρόνια και το πρώτο του βιβλίο κυκλοφόρησε όταν ήταν 40 ετών. Από νωρίς μπάρκαρε στα καράβια του Βρεταννικού εμπορι­ κού ναυτικού ικανοποιώντας την ανάγκη του για το ταξίδι και Την περιπέτεια. Γράφει, κυρίως, για τη θάλασσα και τα νησιά της Ανατολής. Οι περι­ γραφές των καταιγίδων, των πλοίων που παλεύ­ ουν μέσα στη δίνη τους, η καυτή ηρεμία της Ερυ­ θρός Θαλάσσης, κρατούν έντονη στη μνήμη του αναγνώστη την πρώτη εντύπωση. «Η καρδιά του Σκοταδιού» (“ Heart o f Darkness” ), «Ο Νέγρος του «Ν άρκισσου»» (The Nigger o f the “ Nar­ cissus” , 1897), «Ο Λόρδος Τζιμ» (“ Lord Jim ” , το γνωστότερο μυθιστόρημά του, «Τυφώνας», (“ Typhoon” 1902), “ Nostromo” (1904) που σήμε­ ρα θεωρείται το σημαντικότερο βιβλίο του, και "T he Secret Sharer” (1912) έχουν φυσικό τους χώ­ ρο τη θάλασσα και τα μακρινά μέρη που γνώρισε στα ταξίδια του (Ποταμός, Κόγκο, Μαλαισία, -

αφιερωμα/41 Κόλπος του τότε Σιάμ, Νότια Αμερική). Η θά­ λασσα και οι συνθήκες ζωής σ’ αυτήν χρησιμο­ ποιήθηκαν όμως από τον Κόνραντ σαν πρόσχη­ μα προκειμένόυ να εξερευνήσει την ηθική αμφι­ σημία της ανθρώπινης ύπαρξης και των εμπει­ ριών της. Τα ταξίδια τού Ε.Μ. Forster (1879-1970) στην Ελλάδα και την Ιταλία (1901), τη Γερμανία, την Ινδία (1912, 1922), τον εφόδιασαν με πλούτο θε­ μάτων. Στο «Δωμάτιο με Θέα» (“ A Room with a vew” , 1908), προτίμησε σαν χώρο την Ιταλία για να μελετήσει την βαθύτερη φύση του έρωτα. Στο «Πέρασμα στην Ινδία» (“ A Passage to India” , 1924), εξετάζει με ψυχαναλυτική ικανότητα τις σχέσεις Ά γγλων - Ινδών στην Ινδία του 1920. Πολλά από τα διηγήματά του είναι εμπνευσμένα από την Ελληνική μυθολογία και «Ο δρόμος απ’ τον Κολωνό» (“ The Road from Colonus” ), αντλεί το θέμα του από την Αρχαία τραγωδία «Οιδΐπους Τύραννος» με σύγχρονες προεκτάσεις και στοι­ χεία συμβολισμού. Ο David Herbert Lawrence (1885-1930), υπήρξε αρνητής του πολιτισμού, υμνητής των «μαύρων θεών» των πρωτογόνων και παροτρυντικός ως προς την επιστροφή του ανθρώπου στο «φυσικό κόσμο» του ενστίκτου. Περιέγραψε με ιδιαίτερα Ηλίας Ζερβός: Καράβια

προσωπικό τρόπο τη σχέση του ανθρώπου με τη φύση. Ο Lawrence έζησε πολλά χρόνια στο εξω­ τερικό: Το 1914, μαζί με τη Γερμανίδα γυναίκα του Frieda στη Γερμανία και μετά τον πόλεμο στην Ιταλία, Αυστραλία, Μεξικό, πάλι Ιταλία και τελικά Νότιο Γαλλία όπου πέθανε φυματικός. Το ταξίδι έχει ιδιαίτερο χαρακτήρα στο έρ­ γο του. Στα δύο μυθιστόρηματά του με κεντρικό θέμα την ηγεσία, το «Καγκουρώ» (“ Kangaroo” , 1923) - που διαδραματίζεται στην Αυστραλία και “ The Plumed Serpent” (1926) - με χώρο τό Μεξικό - ο L. επιχειρεί μέσα από μία συμβολική μυθοπλαστική μορφή να προβάλλει τον δικό του προβληματισμό και προκαταλήψεις γύρω από το θέμα. Στο «Καγκουρώ» ιδιαίτερα, αποταμιεύει α­ πό τις εμπειρίες της σύντομης παραμονής του στην Αυστραλία και είναι πράγματι αξιοθαύμα­ στο πόσο βαθιά εισχώρησε στο πετσί της χώρας και ανέσυρε βασικές πραγματικότητες του τόπου και των ανθρώπων. Ο L. είχε μια ποιητική αίσθη­ ση ζωής και φυσικού τοπίου - είτε αυτό ήταν στην Αγγλία, την Ιταλία ή το Μ εξικό - της ιδιαι­ τερότητας και του συγκεκριμένου στη φύση και τους ανθρώπους. Οι ταξιδιω τικές σκιαγραφήσεις του είναι εξίσου εντυπωσιακές με τα μυθιστορήματά του: αγγίζει συγχρόνως το συμβολικό περί-

42/αφιερωμα στατικό και τη σαφή πραγματικότητα και το κα­ θένα χωριστά ερμηνεύεται από το άλλο. Ο Jam es Joyse (1882-1941), από τους βασικότε­ ρους ανανεωτές του μυθιστορήματος στην αγ­ γλόφωνη λογοτεχνία, προξένησε κατ’ αρχήν α­ μηχανία στους κριτικούς και τους αναγνώστες του με τους «πέραν του οριακού» πειραματι­ σμούς τους με τη γλώσσα (βλ. Finnegans Wake), και εν συνεχεία τον αμέριστο θαυμασμό και απο­ δοχή του έργου του. Ο «Οδυσσέας» του (“ Ulys­ ses” , 1922), είναι ένα ιδιότυπο ταξίδι μέσα στον χρόνο. Πραγματεύεται μία μέρα από τη ζωή του Stephen Dedalus, ήρωα και άλλου μυθιστορήμα­ τος του (“ The portrait o f the artist as a young man” - «Το Πορτραίτο του Καλλιτέχνη ως νέου ανδρός») σε μία μικρή πόλη (Δουβλίνο). Σαν τον αρχαίο Οδυσσέα, ο κεντρικός ήρωας του μυθι­ στορήματος, ο Leopold Bloom, περιπλανάται α­ πό το ένα μέρος της πόλης στο άλλο, βιώνοντας αντιηρωϊκές περιπέτειες και τελικά συναντάται με τον Stephen που γίνεται το πνευματικό του τέ­ κνο. Η κριτική σχολίασε ότι σπάνια ένα μυθιστό­ ρημα είναι γραμμένο σε τόσο συνεκτικό πεζό λό­ γο. Μας οδηγεί, με την τεχνική του εσωτερικού μονολόγου, στις βαθύτερες σκέψεις των ηρώων του - όλοι τους χαρακτήρες ρεαλιστικοί - τα αισθήματα και τις συλλήψεις τους και επιτυγχά­ νει να αναστατώσει τον επαναπαυμένο αναγνώ­ στη. Η πρωτοτυπία έγκειται στο ότι κάθε κεφά­ λαιο ανταποκρίνεται σε ένα επεισόδιο της Οδύσ­ σειας του Ομήρου, γραμμένο με ιδιότυπο ύφος· π.χ. στη σκηνή του μαιευτηρίου, ο πεζός λόγος μιμείται όλα τα είδη του αγγλικού συγγραφικού ύφους, από το Beowulf (το πρώτο επικό ποίημα που «εισήχθη» από τους Αγγλοσάξωνες της Β. Γερμανίας το 477 μ.Χ . και γράφτηκε στο τέλος του 800 μ.Χ .) μέχρι και πέρα από τον Thomas Carlyle (1795-1881) (ο οποίος χρησιμοποίησε μία δύστροπη πρόζα για να αναπτύξει τα θέματα ηθι­ κής που τον απασχολούσαν), θέλοντας να συμ­ βολίσει - μέσα από τη γλώσσα - την ανάπτυξη του εμβρύου εντός της μήτρας κατά τον προκα­ θορισμένο χρονο. Ο Οδυσσέας θεωρείται το πλέ­ ον «προσεκτικά» και σχολαστικά γραμμένο μυ­ θιστόρημα του 20ού αιώνα, ένα μυθιστόρημα ό­ που ολοκληρώνεται ένα ταξίδι ζωής στο χρόνο μιας ημέρας, με πηγή έμπνευσης τον Ό μηρο και την Οδύσσειά του, αλλά και πρόσφατες τις επι­ δράσεις του Α' παγκοσμίου πολέμου και της σύ­ στασης της Κοινωνίας των Εθνών (1920). Από τις ανανεώτριες του μυθιστορήματος και η Virginia Woolf (1882-1941), εφάρμοσε επίσης τον εσωτερικό μονόλογο για να εκφράσει τον «ειρμό συνειδήσεως» (Stream o f consciousness) των ηρώων της. Στα «Δ ο κ ίμ ιά » της3 (1966- 4 τό­ μοι, και 1986-6 τόμοι) απολαμβάνουμε, εκτός άλ­ λων, άρθρα και κριτικές της που δημοσιεύθηκαν κυρίως στο Λογοτεχνικό Έ νθετο της Εφημερί­

δας Times (Times Literary Supplement). Απολαυ­ στικές κριτικές με το γνωστό ποιητικό της ύφος για το “ A Sentimental Journey through France & Italy” (1768), του Lawrence Sterne (1713-68), ένα συναισθηματικό και διακρύβρεκτο απολογισμό των ταξιδιών του στη Γαλλία και Ιταλία, όπως και το μοναδικό βιβλίο ταξιδιωτικών εντυπώσε­ ων του S. Maugham (1874-1965) “ The Land o f the Blessed Virgin: Sketches and Impressions in Andal­ usia” , μια εντελώς προσωπική ματιά και σύλλη­ ψη της αγαπημένης του Ανδαλουσίας. Η V.W. μας γράφει ακόμα για την εποχή που οι Λίμνες (στη Β. Αγγλία) ήταν έρημες και οι επι­ σκέπτες τους ένιωθαν εξερευνητές, και ο μεγά­ λος ρομαντικός ποιητής William Wordsworth (1770-1850) έγραψε έναν Οδηγό για την περιοχή όπου έζησε (και σήμερα επισκεπτόμεθα - με ει­ σιτήριο! το σπίτι του) (“ Quide to the Lakes” 1810/5η έκδ.), σε ύφος και τόνο επίσημο. Τον Αύγουστο του 1909, η V.W. παρακολούθησε μαζί με τον αδελφό της Adrian Stephen και τον εκκεν­ τρικό Βαγκνεριστή S. Sydney-Turner, το Φ εστι­ βάλ του Bayreuth. Με γνώσεις και ευαισθησία μας δίδει μία υποδειγματική κριτική για τις πα­ ραστάσεις, τη μουσική και την οργάνωση του Φεστιβάλ. Ο Thomas Sterns Eliot (1888-1965), στα ποιήματά του «Έ ρημη Χώρα» (“ The Waste Land” ) και κυρίως τα “ Cantos” («Τραγούδια»), ταξιδεύει με τους στίχους του στους πολιτισμούς του παρελ­ θόντος - Αρχαία Ελλάδα, Ρώμη, Κίνα - και μάλιστα παραθέτει αποσπάσματα στις γλώσσες αυτών των χωρών αλλά και άλλων σύγχρονων ευρωπαϊκών γλωσσών. Έ να ποιητικό ταξίδι μέ­ σα από τη γλώσσα, που επιδιώκει να καταδείξει ότι ο χωροχρόνος δεν είναι τόσο σημαντικός ε­ φόσον οι αιώνες μπορούν να συναθροισθούν σε έ­ ναν οικουμενικό αιώνα. Ο Evelyn Waugh (1903-1966) με το καλύτερο ί­ σως μυθιστόρημά του “ A Handful o f Dust” («Μια χούφτα σκόνη»), έδωσε το ταξίδι αναζήτη­ σης μιας χαμένης πόλης αλλά και των χαμένων κεκτημένων και εαυτού του κεντρικού ήρωα. Με­ τά από τη διάλυση του γάμου του και της σταθε­ ρότητας της ζωής του - που συμβολίζεται με την απώλεια και της κτηματικής περιουσίας του - ο ήρωας εγκαταλείπει την Αγγλία εις αναζήτησιν μιας χαμένης πόλης στα άγρια δάση της Βραζι­ λίας. Την ανακαλύπτει - υπό το καθεστώς εμπύ­ ρετου παραληρήματος - και την ταυτίζει με τη δική του χαμένη κτηματική περιουσία. Ο Graham Green (1904-1988), προτίμησε και αυτός χώρες εκτός Αγγλίας για πολλά από τα μυθιστορήματά του. Η πάλη του κακού και του καλού - θέμα που ιδιαίτερα τον απασχολεί - αποδεσμεύεται έτσι από τις παραδοσιακές προκα­ ταλήψεις του οκείου σ’ αυτόν χώρου και επιβε­ βαιώνεται η βαθύτερη ουσία της αντιπαράθεσης

αφιερωμα/43 σε άλλες διαστάσεις και επίπεδα και κυρίως σε χώρους μη προκαθορισμένους, όπως η πατρίδα. Η Μ εξικανική ζούγκλα (“ The Power and the Glo­ ry” - "Δύνα μη και Δόξα” ), ο πόλεμος στη Δυ­ τική Αφρική (“ The heart o f the matter” ), ο πόλε­ μος στην Ινδοκίνα (“ The Quiet American” - «Ο ήσυχος Α μερικάνος»), διευρύνουν την πλοκή και στηρίζουν την ανάπτυξη των ιδεών.

Θα ήθελα να τελειώσω με την παρατήρηση ότι, το θέμα του ταξιδιού στην αγγλόφωνη λογοτε­ χνία μόνον περιληπτικά και αποσπασματικά θα μπορούσε να θιγεί στα πλαίσια που το επιχειρή­ σαμε. Μοιραία παραλείπονται συγγραφείς και έργα που ασφαλώς θα είχαν τη θέση τους σε ένα εκτενέστερο κείμενο, εάν όχι τόμο.

Nik . Βεντούρα: Θαλασσινό (λιθογραφία σε πέτρα) Βιβλιογραφία 1. The Norton Anthology of English Literature/ Norton/, 2 t., 1986 2. The Norton Anthology of American Literature/ Norton/, 2 t., 1985 3. Anthony Burgess, “ English Literature” , Longman, 1958, 1974 4. Ed. Andrew Mcneillie, “ The essays of Virginia WoolP’, V.l, 1904-1912, Hogarth 5. Janis P. Stout, “ The Journey Narrative in American Literature” , Greenwood, 1983 6. “ Travelers to the new nation, 1776-1914” , Ed. Marc Pachter, An American Studies Reader, 1976.

7. John Steinbeck, “ Travels with Charley, in search of America” Viking press, ’62.

8. Alan Holder, “ Three voyages in search of Europe” , 1966 - 9. Nathalia Wright, “ American Novelists in Italy. The Discoverers: Allston to James” , 1965.

10. John Cawelti, “ The six gun mystique” , Bowling Green Univ.

Press, 1971.

11. “ Minoan Distance: Symbolism of travel in D.H. Lawrence” , L.D. Clark. Univ. Arizona Press 1982.

12. Thomas M. Gurley, “ Samuel Johnson and the age of travel” , 1982, Univ. Georgia Press.

13. Tracy, Billy Τ. “ D.H. Lawrence and the Literature of Travel” , 1983 Umi Reasearch Pr. 14. Downs, Robert Bingham “ In search of new horizons: Epic tales of travel and exploration” . Amer. Libr. Assn, 1978.

15. Christopher Mulvey, “ Anglo-american Landscape: A study of 19th century Anglo-american travel Literature” Cambridge U. Press.

16. Ed. Percy Adams, “ Travel Literature through the ages: An Anthology” , 1988 Guardian Publ.

17. Batten, Charles .L. Jr. “ Pleasurable Instructions, form and convention in 18th c. Travel Literature” , 1978, Cal. Press.

18. Leonard J. Bowman, “ Itinerarium, the idea of Journey” Hogg, James Ed./ Elizabethan and Renaissance Studies/.

19. Pritchett V.S. “ At home and abroad, Travel Essays” . Σημειώσεις 1. Alan Holder, “ There voyages in search of Europe” (1966) και Nathalia Wright “ American Novelists in Italy. The Discoverers: Allston to James” (1965).

2. Hohn Cawelti, “ The six gun mystique” Bowlin Green University Press, 1971.

3. “ The essays of V.W” εκδ. Andrew Mcneillie, Hogarth Press

44/αφιερωμα

Το πρώτο από τα τέσσερα παραμύ­ θια που ο Ζεράρ ντε Νερβάλ, με αξιο­ θαύμαστο τρόπο, τοποθέτησε στην καρδιά κάθε ενός από τα τέσσερα με­ γάλα μέρη που συνθέτουν το Τ α ξ ίδ ι σ τ η ν Α ν α τ ο λ ή αποτελείται από τα κε­ φαλαία: XII (Το Αρχιπέλαγος), XIII (Η λάτρεία της Αφροδίτης), XIV (Το Ό ­ νειρο του Πολυφίλ), XV ('Αγιος Νικό­ λαος), XVI (Απλυνορί), XVII (Παλαιόκαστρο), XVIII (Οι τρεις Αφροδίτες).

Τ

ο παραμύθι αυτό, που αναφέρεται στον έρω­ τα του Πολυφίλ και της Πολία, παρουσιάζει, όπως και τα άλλα τρία, μεγάλο ενδιαφέρον από δομική και θεματική άποψη. Από δομική άποψη μπορούμε να πούμε ότι το παραμύθι αυτό με μεγάλη ευκολία δέχεται μια α­ νάλυση σύμφωνη με τις θεωρίες του Βλαντιμίρ Προπ (Vladimir Propp). Μερικές από τις «λ ει­ τουργίες» του παραμυθιού που ο Προπ διακρίνει στο έργο του Μορφολογία του Παραμυθιού (Morphologie de conte) παρατηρούνται και στην ιστορία του Πολυφίλ και της Πολία όπως, για παράδειγμα, αναφέρουμε την απαγόρευση (προ­ έρχεται από τις κοινωνικές συνθήκες που απαγο­ ρεύουν την ένωση ανάμεσα στον φτωχό καλλιτέ­ χνη και την αριστοκρατικής καταγωγής αγαπη­ μένη του), την παράβαση (στην περίπτωση του Πολυφίλ, είναι η αγάπη που νιώθει για την Πολία). Έ να δεύτερο σημείο που κινεί το ενδιαφέρον του αναγνώστη είναι ότι πρόκειται ουσιαστικά για την αφήγηση ενός ταξιδιού (ο Πολυφίλ και η Πολία ταξιδεύουν στα Κύθηρα με σκοπό να ζητή­ σουν από τη θεά Αφροδίτη να ευλογήσει το δεσμό τους). Ενταγμένη μέσα στην αφήγηση ενός ταξι­ διού (του ταξιδιού του Νερβάλ στην Ανατολή). Είναι, δηλαδή, ένα ταξίδι μέσα σ’ ένα άλλο ταξίδι. Ο τρόπος με τον οποίο ο Νερβάλ αφηγείται την ιστορία των δύο ερωτευμένων δεν μπορεί να πε­ ράσει απαρατήρητος. Ο Ζεράρ, αφηγητής του έρ­ γου Ταξίδι στην Ανατολή, ισχυρίζεται ότι όταν έ­ φτασε στα Κύθηρα, θυμήθηκε την ιστορία του Πολυφίλ και της Πολία που είχε διαβάσει στην τελευταία νουβέλα του Νοντιέ. Η νουβέλα είχε σαν τίτλο Franciscus Columnia. Ο Νοντιέ την ε­ μπνεύστηκε όταν διάβασε το έργο Hypnerotomachiex του Φραντσέσκο Κολόνα (Francesco Colonna) που δεν ήταν άλλος από τον . ίδιο τον Πολυφίλ. Ο ίδιος ο Νερβάλ λέει ότι ο πίνακας του Watteau «Η Επιβίβαση για τα Κύθηρα» τον επη­ ρέασε αφάνταστα2: «Έ ψαχνα (γράφει στο Ταξί­ δι στην Ανατολή ) τους βοσκούς και τις βοσκο-

Watteau: Η επιβίβαση για τα Κύθηρα

πούλες του Watteau, τα στολισμένα με γιρλάντες πλοία τους που πλησίαζαν τις ανθισμένες όχθες· ονειρευόμουνα αυτές τις τρελές συντροφιές των προσκυνητών της αγάπης που φορούσαν παλτά από σατέν... δεν είδα (εκεί, στα Κύθηρα δηλαδή) παρά ένα τζέντελμαν που σημάδευε μπεκάτσες και περιστέρια». Η αναγνώστη των έργων του Νοντιέ και του Κολόνα, ο πίνακας του Βαττώ, καθώς και η επίσκεψή του στην Ελλάδα ώθησαν τον Νερβάλ να ασχοληθεί με το Ταξίδι στα Κύθη­ ρα και να προσθέσει τη δική του πρωτότυπη πινε­ λιά σ’ αυτό το θέμα που απασχόλησε πολλούς καλλιτέχνες τον προηγούμενο κυρίως αιώνα. Το κεφάλαιο XIV (Το Ό νειρο του Πολυφίλ) εί­ ναι αποκλειστικά αφιερωμένο στην ιστορία του Πολυφίλ και της Πολία. Ο Πολυφίλ, του οποίου το πραγματικό όνομα ήταν Francesco Colonna, ή­ ταν ένας φτωχός ποιητής του 15ου αιώνα που ε­ ρωτεύτηκε τρελά την πριγκίπισσα Lucretia Polia de Trevise ορφανή που ανέθρεψε ο Giacopo Belli­ ni, πατέρας του διάσημου ζωγράφου, Giovanni Bellini. Λόγω των κοινωνικών διαφορών ο Fran­ cesco δεν τολμούσε να εκδηλώσει την αγάπη του στην πριγκίπισσα. Εκείνη έχοντας καταλάβει την αγάπη του τον πλησίασε και τον ενεθάρρυνε ένα από τα βράδια του καρναβαλιού. Οι κοινωνι­ κές προκαταλήψεις εμπόδιζαν το γάμο μεταξύ

αφιερωμα/45

Ο

τους. Έ τσ ι επηρεασμένοι από τις θεωρίες του Νε­ οπλατωνισμού αποφάσισαν να ζήσουν χωριστά κατά τη ζωή τους για να ενωθούν μετά το θάνατό τους. Ο Francesco έγινε μοναχός και η Lucrece μονα­ χή. Μόνον κατά τη διάρκεια των θρησκευτικών εορτών συναντιόνταν και αντάλλασσαν μερικά λόγια. Ο Francesco έγραψε ένα βιβλίο στο οποίο εξιστορούσε τις λύπες του και τις απολαύσεις του. Τις απολαύσεις τις αισθανόταν καθώς τις νύχτες, με τη βοήθεια του ονείρου, δραπέτευε α­ πό τον σκληρό και άνισο κόσμο της πραγματικό­ τητας, συναντούσε πνευματικά την Polia με την οποία και ταξίδευε στα Κύθηρα. Το βιβλίο αυτό παρουσιάζει μια πρωτοτυπία. Ο συγγραφέας φα­ νέρωσε το όνομά του και την αγάπη του χρησιμο­ ποιώντας σαν επικεφαλίδα σε κάθε κεφάλαιο ένα ορισμένο αριθμό γραμμάτων επιλεγμένων με τέ­ τοιο τρόπο ώστε να σχηματίζουν την ακόλουθη φράση: «Poliam ftater Franciscus Colonna paramavit» (δηλαδή ο αδελφός Francesco Colonna α­ γάπησε τρυφερά την Polia). Πριν πεθάνει ο Fran­ cesco κληροδότησε το χειρόγραφό του στην Lucrece η οποία μετά το θάνατό του το τύπωσε στο τυπογραφείο του Aide Manuce. Η ίδια ζήτησε το έργο να διακοσμηθεί με σχέδια που απεικόνι­ ζαν τις βασικές σκηνές του ονείρου.

ταν κάποιος αναφέρεται στο Ταξίδι στα Κύ­ θηρα, το πρώτο πράγμα που σκέπτεται είναι η ζωγραφική απεικόνιση, δηλαδή, ο γνωστός πί­ νακας του Watteau. Ο Louis de Fourcaud και ο Jean Locquin3 ισχυρίζονται κάθε ένας με το δικό του τρόπο ότι ο Βαττώ για το έργο του αυτό ά­ ντλησε την έμπνευσή του από τη λογοτεχνία. Ο Fourcaud ισχυρίζεται ότι το κυρίως θέμα του πίνακα, δηλαδή η αναχώρηση των ζευγαριών των προσκυνητών, είναι εμπνευσμένο από το τέλος της κωμωδίας του Dancourt: Οι τρεις εξαδέλφες (παρουσιάστηκε στο Παρίσι για τελευταία φορά το 1709), ενώ ο Locquin3 πιστεύει ότι το τοπίο που χρησιμεύει σαν βάση στον πίνακα είναι ε­ μπνευσμένο από ένα μικρό ανώνυμο μυθιστόρη­ μα που αποδίδεται στον αββά Paul Tallemant και έχει τίτλο: Το ταξίδι στο Ν ησί της Αγάπης ή Το κλειδί των καρδιών (1713). Σ ’ αυτό το μυθιστόρη­ μα ο συγγραφέας περιγράφει το βράχο όπου βρί­ σκεται το άντρο της ωμότητας, η λίμνη της α­ πελπισίας, η έρημος της ανάμνησης, απ’ όπου α­ νακαλύπτει κάποιος όλη του την περασμένη ευ­ τυχία. Στην έκδοση του 1713 υπήρχε μια εικόνα που έδειχνε ένα πλοίο στο οποίο στεκόταν ο αφη­ γητής του έργου Tyrsis και που μια θύελλα έ­ σπρωξε κοντά στο νησί της Αγάπης. Οι μελετη­ τές του Νερβάλ δεν αποκλείουν και μια απευ­ θείας επίδραση του Tallemant στον Νερβάλ. Το συλλογισμό τους αυτό τον στηρίζουν στο γεγονός ότι ο Tallemant αναφέρει δύο Ταξίδια στο Νησί της Αγάπης. Στο πρώτο ο αφηγητής Tyrsis είναι ερωτευμένος με την Amynte, στο δεύτερο, όμως, είναι μοιρασμένος ανάμεσα στην αγάπη δύο γυ­ ναικών: της Sylvie και της Iris. Το γεγονός ότι υ­ πάρχει το θέμα της τριπλής αγάπης καθώς και το όνομα της Sylvia ενισχύει τις εικασίες τους. Ο G. Rouger, στην εισαγωγή που έγραψε για μια από τις εκδόσεις που γνώρισε το Ταξίδι στην Ανατολή, αναφέρει ότι ο Νερβάλ δεν επισκέφθηκε ποτέ τα Κύθηρα και πως πολλές πληροφορίες για τις περιγραφές του άντλησε από το έργο του Antoine Serieys: Ταξίδι του Δήμου και Νίκολο Στεφανόπολη στην Ελλάδα κατά τη διάρκεια των χρόνων V και VI, έργο για το οποίο ο Νερβάλ δεν μιλάει καθόλου. Εκτός από την ιστορία του Πολυφίλ και της Πολία που είναι και ο πυρήνας του πρώτου παρα­ μυθιού, ο Νερβάλ βρίσκει την ευκαιρία μέσα από το ίδιο αυτό παραμύθι να επιχειρήσει μια μελέτη της λατρείας που οι αρχαίοι αφιέρωναν στη θεά Αφροδίτη και στη συνέχεια να καταγγείλει τη συμπεριφορά των Άγγλων, κάτω από την κατο­ χή των οποίων ήταν τα Κύθηρα όπως και όλα τα Ιόνια νησιά. Ο Νερβάλ προσπαθώντας να ερμηνεύσει τους λόγους που τον ώθησαν να ασχοληθεί με τη θεά Αφροδίτη γράφει: «Ίσ ω ς θα ξαφνιαζόταν κά­

46/αφιερωμα ποιος να με βλέπει να ξοδεύω τον καιρό μου σε έρευνες να παρατηρήσω την τριπλή προσωπικό­ τητα της θεάς των Κυθήρων. Ασφαλώς, δεν ήταν δύσκολο να βρω στα τριακόσια ονόματα και επί­ θετα την απόδειξη ότι ανήκε σ’ αυτή την κατηγο­ ρία των πανθεϊκών θεοτήτων οι οποίες προΐσταντο όλων των δυνάμεων της φύσης στους τρεις τομείς του ουρανού, της γης και των υπόγειων περιοχών. Αλλά ήθελα κυρίως να δείξω ότι η λα­ τρεία των Ελλήνων απευθυνόταν βασικά στην αυστηρή Αφροδίτη. Ιδανική και μυστική, που οι νεοπλατωνιστές της Αλεξάνδρειας μπόρεσαν να αντιπαραθέσουν χωρίς ντροπή στην Παρθένο των Χριστιανών».

Μ

εταξύ των ονομάτων και των προσωπικο­ τήτων της Αφροδίτης που οι αρχαίοι λά­ τρευαν τρεις τον απασχολούν, κυρίως: α) Η Ουράνια Αφροδίτη (Venus-Uranie). Με­ ταφέρθηκε στον Ελληνικό χώρο από τους κατοί­ κους της Πόλης Ασκαλόν της Συρίας. Θεότητα αυστηρή, συμβολιζόταν με περίεργα σύμβολα και με αμφίβολο φύλο. Υιοθετήθηκε από τους Σπαρτιάτες οι οποίοι πρώτοι είχαν αποικίσει το νησί. Σύμφωνα με το Νερβάλ, η θεά αυτή που το ά­ γαλμά της κοσμούσε το ναό που δέσποζε του νη­ σιού, ήταν ντυμένη πολεμικά και έμοιαζε να φυ­ λάει τις τύχες του Ελληνικού αρχιπελάγους: «Ο ι Ρωμαίοι καταγόμενοι από την Αφροδίτη από τον πρόγονό τους τον Αινεία μπόρεσαν μόνον αυτοί να κλέψουν από αυτόν τον υπέροχο βράχο, το ά­ γαλμα από ξύλο μυρτιάς (...). Ήταν ασφαλώς η Μεγάλη Θεά, η γενεσιουργός, η Αφροδίτη Μελά­ νια ή η Μαύρη που φορούσε στο κεφάλι τον Polo ιερατικό, που είχε σίδερα στα πόδια σαν να αλυ­ σοδέθηκε βίαια με τις τύχες της Ελλάδας που εί­ χε νικήσει την αγαπημένη της Τροία (...) Οι Ρω­ μαίοι την μετέφεραν στο Καπιτόλιο, και σε λίγο η Ελλάδα, παράξενο γύρισμα του πεπρωμένου! ανήκε στους αναγεννημένους απογόνους των νι­ κημένων του Ιλίου». β) Η γήινη Αφροδίτη (Venus-Terrestre) πιο γε­ λαστή, πιο ανθρώπινη και της οποίας η λατρεία καθιερώθηκε από τους Αθηναίους που υπήρξαν νικητές. Το άγαλμά της υπήρξε αντικείμενο εμ ­ φυλίων πολέμων ανάμεσα στους κατοίκους των Ελληνικών πόλεων γιατί θεωρούνταν σαν ένα θαύμα της Τέχνης. Η θεά παρουσιαζόταν γυμνή και στο δεξί της χέρι κρατούσε ένα θαλάσσιο ό­ στρακο, οι γιοι της Έρως και Αυτέρως τη συνό­ δευαν και μπροστά της ήταν οι τρεις χάριτες. γ) Η υπόγεια Αφροδίτη, αναπαριστανόταν α­ πό ένα άγαλμα καμωμένο από ξύλο κέδρου, ήταν ολόκληρη καλυμμένη με πέπλο και στα πόδια της είχε αλυσίδες. Λένε πως το άγαλμά της αυτό φιλοτεχνήθηκε από τον Τύνδαρο. Ά λ λ ο όνομα με το οποίο είναι γνωστή είναι το Μόρφω. Οι Λα­

τίνοι την ονόμαζαν Libitina και την αναπαριστούσαν στον κάτω κόσμο. Πίστευαν ότι αυτή έ­ νωσε τον Πλούτωνα με την Περσεφόνη. Πέρα από τη γνωστή της ιδιότητα, εκείνη της προστάτιδας του έρωτα, η θεά Αφροδίτη με την τριπλή της προσωπικότητα σύμφωνα με την α­ ντίληψη του Νερβάλ, αποτελεί την ενσάρκωση των τριών διαστάσεων του σύμπαντος (αντίληψη κοινή στον Ανατολικό και Δυτικό πολιτισμό κα­ θώς και στην Kabbale): ουρανός-γη-κάτω κό­ σμος, των τριών διαστάσεων του ανθρώπου: πνεύμα-σώμα-ψυχή, των τριών διαστάσεων του ανθρώπινου: υπέρ-ανθρώπινο - ανθρώπινο - υπό-ανθρώπινο. Η λατρεία που οι ερωτευμένοι συνήθιζαν να α­ ποδίδουν στη θεά Αφροδίτη είχε παρουσιαστεί σ’ ένα αρχαίο ανάγλυφο. (Δύο ερωτευμένοι αφού πρόσφεραν περιστέρια στο βωμό της θεάς προ­ χωρούσαν πέρα από αυτόν στο σημείο που ήταν τοποθετημένο το βάζο των σπονδών. Η κοπέλα, ντυμένη μ ’ ένα χιτώνα μακρύ, παρουσίαζε τα ιε­ ρά πουλιά, ενώ ο νέος άνδρας στηριγμένος με το ένα του χέρι στην ασπίδα έμοιαζε με το άλλο να βοηθάει τη σύντροφό του να καταθέσει την προ­ σφορά της στα πόδια του αγάλματος της θεάς). Το ανάγλυφο αυτό μαζί με τα άλλα πέρασε στα χέρια των Ά γγλω ν κατακτητών. Η περιγραφή του ανάγλυφου καθώς και η λύπη που ο Νερβάλ εκδηλώ νει για την εξαφάνισή του, δεν είναι η μό­ νη εκδήλωση της δυσαρέσκειας που νιώθει για τους Ά γγλους. Σε πολλά σημεία των κεφαλαίων που αποτελούν το πρώτο παραμύθι, ο Ζεράρ, α­ φηγητής του έργου, καταγγέλλει τη βάρβαρη συμπεριφορά των Ά γγλω ν κατακτητών. Τα Κύθηρα, όπως και τα Ιόνια νησιά, σύμφωνα με τις συνθήκες του Campo-Formio (1797) και του Tilsitt (1807) ανήκαν στους Γάλλους, από το 1813, όμως, πέρασαν στην κυριαρχία των Ά γ ­ γλων. Κατά την άποψη του Νερβάλ οι Έ λληνες προτιμούσαν τους Γάλλους από τους Ά γγλους! «Η ανάμνηση της Γα λλικής δημοκρατίας και του στρατηγού Βοναπάρτη που τα είχε ελευθερώ­ σει εντάσσοντάς τα στη δημοκρατία των επτανήσων είναι ακόμα παρούσα στο μυαλό των ηλι­ κιωμένων. Η Αγγλία διέκοψε αυτές τις εύθραυ­ στες ελευθερίες από το 1815, και οι κάτοικοι του Τσιρίγου παραβρέθηκαν χωρίς χαρά στο θρίαμβο των αδελφών τους του Μωριά. Η Αγγλία δεν κά­ νει Ά γγλους τους λαούς που κατακτά, θέλω να πω όσους αυτή κατακτά τους κάνει είλωτες, κα­ μιά φορά και δούλους». Ε κ εί όμως που ο Νερβάλ γίνεται πολύ καυστι­ κός είναι στο ακόλουθο απόσπασμα από το κε­ φάλαιο Άγιος-Ν ικόλαος: «Πατώντας το πόδι μου πάνω στη γη του Τσιρίγου δεν μπόρεσα να σκεφτώ χωρίς λύπη ότι αυτό το νησί, στα πρώτα χρόνια του αιώνα μας ανήκε στη Γαλλία, κληρο­ νόμο των κτήσεων της Β ενετίας, η πατρίδα μας

αφιερωμα/47 απογυμνώθηκε με τη σειρά της από τις κτήσεις αυτές από την Αγγλία (...) καθ’ όσο χτενίζαμε την ακτή (...) παρατήρησα ένα μικρό μνημείο (...), και το οποίο, από το ύψος ενός βράχου, έ­ μοιαζε με το άγαλμα ακόμα όρθιο κάποιας προστάτιδας θεότητας (...). Ήταν μία αγχόνη, μία αγχόνη με τρεις κλάδους εκ των οποίων ο ένας μόνον ήταν στολισμένος. Η πρώτη πραγματική αγχόνη που είδα ήταν στη γη των Κυθήρων κτήση Αγγλική». Το γεγονός που καταγγέλλει ο Νερβάλ σ’ αυτό το απόσπασμα, κίνησε το ενδιαφέρον των μελε­ τητών του έργου του. Τόσο ο Πωλ Μορί (Paul Maury)4 όσο και ο Gilbert Rouger5 συμφωνούν ό­ τι πολλές από τις περιγραφές που ο Νερβάλ αφιε­ ρώνει στα Κύθηρα οφείλονται στο έργο τού Castellan Lettres sur la Moree. To περιστατικό ό­ μως της αγχόνης, σύμφωνα πάντα με τους ίδιους μελετητές, ούτε στο έργο του Καστελλάν υπάρ­ χει, ούτε σε κάποια άλλη γραπτή πηγή οφείλεται, ούτε αληθές φαίνεται να είναι. Την τελευταία αυ­ τή υποψία φαίνεται ότι είχε και ο Baudelaire, ό­ πως διαπιστώνουμε από το γράμμα που έστειλε στον Γκωτιέ το 1852: «Ο αδιόρθωτος Ζεράρ ισχυ­ ρίζεται αντίθετα ότι επειδή εγκατέλειψαν τη σω­ στή πίστη6 στα Κύθηρα γι’ αυτό και αυτά έφτα­

σαν σ’ αυτή την κατάσταση»7. Παρ’ όλο που το περιστατικό του απαγχονισμένου είναι όλως διόλου φανταστικό, και όπως ο ίδιος ο Νερβάλ άφησε να εννοηθεί μέσα από μια επιστολή που έγραψε στις 8 Μαΐου 1849, σαν α­ πάντηση σε μια κριτική του Champ Fleury, το χρησιμοποίησε για να καταγγείλει την καταπίεση που οι Ά γγλοι ασκούσαν στα Επτάνησα, εντού­ τοις η ψευδής αυτή λεπτομέρεια αποτέλεσε πηγή έμπνευσης για δύο από τα πιο ωραία έργα της γαλλικής ποίησης. Το ταξίδι στα Κύθηρα του Baudelaire (ο ίδιος ο Baudelaire σημείωνε σ’ ένα χειρόγραφο του ποιήματος του: «Η αφετηρία αυ­ τού του έργου είναι μερικές γραμμές τόυ Gerard δημοσιευμένες στην επιθεώρηση L ’ Artiste) και το Τσιρίγο του Ουγκώ. Ο Νερβάλ έχοντας γοητευθεί από ένα μύθο του οποίου την ύπαρξη γνώρισε από τη φιλολογία, τη ζωγραφική και τη γλυπτική, τον συμπεριέλαβε στο έργο του δίνοντάς του, με τη σειρά του, και­ νούριες διαστάσεις και τυλίγοντάς τον με απε­ ριόριστη φαντασία. Ό σο και αν αμφισβητήθη­ καν οι απόψεις του, το γεγονός ότι άσκησε μια κάποια επίδραση σε δημιουργούς του ύψους του Ουγκώ και του Μπωντλέρ αποτελεί, κατά τη γνώμη μας, την αναμφισβήτητη αρετή του.

Θεόφιλος: Ο Μώλος

Σημειώσεις 1. Hypnerotomachia Poliphili: Έργο περίεργο, γραμμένο στα ι­ ταλικά, και συνοδευμένο από σύντομα κείμενα ελληνικά και λατινικά. Γράφτηκε από τον Δομινικανό Francesco Colonna και δημοσιεύτηκε το 1499 στη Βενετία από τον Aide Manuce. Η πρώτη γαλλική μετάφραση έγινε το 1546. Ο Α.Μ.

Schmidt στον πρόλογο της μετάφρασής του αυτής εξηγεί τον τίτλο του έργου: «Περιγραφή των αγώνων που ο έρωτας δί­ νει με τον αγαπημένο της Polia κατά τη διάρκεια του ύπνου 2. Η επίδραση που ο Watteau άσκησε στον Νερβάλ δεν φαίνε­ ται μόνο στο Ταξίδι στην Ανατολή αλλά και σε άλλα έργα του. Στην πέμπτη επιστολή της νουβέλας του Angeliqueyρά­ ψει: «Το ταξίδι στα Κύθηρα του Βαττώ συνελήφθη στις διά­ φανες και χρωματιστές ομίχλες αυτής της περιοχής» (εννοεί

3.

4.

5.

6.

7.

τις περιοχές Oise και Aisne).'

To IV κεφάλαιο της νουβέλας του .Sylvie έχει τίτλο «Ένα Τα­ ξίδι στα Κύθηρα», ενώ στο κεφάλαιο XIII ο αφηγητής λέει ότι είχε επιχειρήσει να καθορίσει σε μια ποιητική πράξη τον έρωτα του ποιητή Colonna για την όμορφη Laura που οι γο­ νείς της έκαναν καλόγρια και αυτός την αγαπούσε μέχρι θα­ νάτου. Έργο που τελικά δεν κατάφερε να ολοκληρώσει. Διάλεξη στην Εταιρεία της Γαλλικής Ιστορίας Τέχνης, 3 Ιουνίου 1947. Στο άρθρο του: Τσιρίγο ή ένα επεισόδιο του Ελληνισμού στη Γαλλία, δημοσιευμένο στην επιθεώρηση Mercure de France, (15 Οκτωβρίου 1925). Στην Εισαγωγή στο Ταξίδι στην Ανατολή. Εννοεί τη λατρεία της Αφροδίτης. Γενική αλληλογραφία του Μπωντλέρ. Correspondance generate de Baudelaire, ed J. Crepet, t. I, 1 120 p. 153).

48/αφιερωμα

Βασίλης Ιωακείμ

Επίδραση της θαλασσινής Λ^ογοτεχνία στους-. , ίδιους ’ : τους ναυτικούς «Οι Παναγιές των λιμανιών, σαν φθάνει το καράβι, γδύνονται και στολίζονται, για να δεχθούν τους Γιούς τους». (Β .Ι.)

Η θάλασσα είναι πηγή έμπνευσης για όλους σχεδόν τους δημιουργούς. Η θάλασσα επίσης φέρνει το μεγάλο ταξίδι, που κάποιοι κάποτε το τολμούν. Άλλοι γοητεύονται α π ’ αυτό και παραμένουν σ ’ όλη τους τη ζωή θαλασσινοί. Άλλοι, απογοητευμένοι α π ’ τη σκληρή πραγματικότητα του καραβιού, επι­ στρέφουν, μισοβρεγμένοι θαλασσοδρόμοι. Έτσι λοιπόν, όταν μιλάμε για ναυ­ τικούς λογοτέχνες, δεν μπορούμε να μην αναφερθούμε και σε αυτούς που ε­ νέδωσαν κάποια στιγμή και επέστρεψαν. Η ανεργία άλλωστε, που μαστίζει τα τελευταία χρόνια τους θαλασσινούς, δικαιολογεί τέτοιες αναγκαστικές προσ - γειώσεις. Κάποιοι πάλι τολμούν ένα άλλου είδους ταξίδι. Το μικρό ταξίδι. Για ένα χρόνο λένε, για δύο, άντε το πολύ για πέντε. Μένει όμως στο πετσί τους η αρμύρα, κι έτσι μπορούμε - και επιβάλλεται - να τους εντάξουμε στην «οι­ κογένεια». Τέλος είναι οι Πινίτες. Οι του πολεμικού δηλαδή ναυτικού. Που ποτίζονται κι αυτοί την αρμύρα. Που γεύονται τις χαρές και τις πίκρες της θάλασσας.

αφιερωμα/49

Πως να το εξηγήσει κανείς; μόλις βρεθούμε στο πέλαγος μας αρρωσταίνει η νοσταλγία της στεριάς, καί μόλις αράξουμε σ ’ ένα λιμά­ νι, γυρεύουμε όλο ένα να φύγουμε». (Γ. Σεφέρη: Δοκιμές Α'. Ρήση: Δ . I. Αντωνίου).

Τσουβαλιάζεις τα ρούχα σου στο σάκκο κι απεικάζεις πως άφησες απ’ όξω ούλες τις έ­ γνοιες της στεριάς. Μόλις όμως αλαργέψεις στο πέλαγος, αμέσως δένεις κεφαλομάντηλο την έγνοια και βάνεις μαξιλάρι σου την πίκρα του μισεμού. Έ τσι ’ναι μαθές... Σαν χερακώ­ σεις το σάκκο παραμάσκαλα και σαλτάρεις στη στεριά, νογάς πως λειφτερώθηκες από της θάλασσας το σκλάβωμα. Σύντομα όμως μυ­ γιάζεσαι πως σε μουδιάζει η λαφράδα της λευ­ τεριάς, γιατί αρχίζει να την παχνίζει πάλι η λαχτάρα του μισεμού! Τέτοια ’ναι η μοίρα του ταξιδευτή. (Ά γ ις Φωτεινός, απ’ το διήγημα Ο Γυρισμός)

Ο

ι ναυτικοί είναι περίεργα αμφίβια που ούτε στη στεριά μα ούτε και στη θάλασσα μπο­ ρούν να ζήσουν: Ό ταν ταξιδεύουν, είναι όλα αυ­ τά που τους δένουν πίσω, κι έτσι ποθούν την επι­ στροφή. Ό ταν πάλι έρχονται, είναι γιατί ζήσανε αρκετό χρόνο έξω απ’ την καθημερινότητα, και κάτι τους έχει ξεφύγει, είναι ένα βήμα πίσω, είναι ήδη νωθροί, δεν μπορούν να τρέξουν να καλύψουν την απόσταση, αισθάνονται ξεκομμένοι, ποθούν ξανά τη Φυγή. Έ τσ ι δεν θεωρούν «ζωή», ούτε τη ζωή στο καράβι, ούτε τη ζωή στη στεριά. Ο χρόνος στη στεριά είναι λίγος. Έ τσ ι δεν τον σπαταλάνε για θεάματα ή αναγνώσεις. Είναι άλ­ λωστε αμάθητοι, απαίδευτοι. Ο χρόνος στη θά­ λασσα είναι πολύς. Ό μως πάλι δεν τον αφιερώ­ νουν για αναγνώσεις. Για τον ίδιο λόγο. Αμάθη­ τοι και απαίδευτοι στη Γνώση. Στα ελληνικά καράβια έχουμε εξαιρετικό πλε­ ονέκτημα. Είμαστε η μόνη χώρα που το υπουρ­ γείο ναυτιλίας μας υποχρεώνει τους εφοπλιστές να έχουν βιβλιοθήκη στα καράβια. Κι έχουμε κι ένα θλιβερό μειονέκτημα, οι ναυτικοί μας, να μην τις ανοίγουν ποτέ. Σε μερικά καράβια αυτές είναι σε τζαμένιες προθήκες στην τραπεζαρία, πρόκληση. Σε άλλα, τα βιβλία είναι στοιβαγμένα σε κλειστά ντουλάπια που ούτε ο καπετάνιος, ού­ τε ο υποπλοίαρχος, που είναι υπεύθυνος, ξέρουν πού είναι. Παλαιότερα οι συνθήκες ζωής πάνω στα καρά­ βια ήταν τραγικές. Η εκτίμηση για τον ναυτικό, μηδαμινή.

Ναύτες και πουτάνες τα ίδια θύματα είμα­ στε στον κόσμο, στην κοινωνία. Δ εν το συλ­ λογιστήκατε ποτέ σας; Μεις έχουμε τ ’ αφεντι­ κό και τον καπετάνιο, εκείνες έχουνε τη «μα ­ μά » και τον αγαπητικό. Όπως μας ξεζουμί­ ζουνε εμάς οι καπετάνιοι στο φαί, στα τσιγά­ ρα, στο κάμπιο, σ ’ όλα, το ίδιο οι πατρώνες τις ξεζουμίζουνε και κείνες στο φαΐ, στο πιο­ τό, στα ρούχα που φοράνε. Ό λο χρεωμένες είναι κείνες, ποτέ και μεις δεν μπορούμε να δούμε δέκα λίρες στην τσέπη μας, να σηκώ­ σουμε κεφάλι, να πούμε και μεις μια φορά: «Ως εδώ και όχι πάρα πέρα, καπετάνιε, το παράκανες» (Βασίλη Λούλη: Λυσίκομος Εκάβη).

Μα υπήρχε η παρέα. Αρκετοί οι Έ λληνες ναυ­ τικοί, συνευρίσκονταν τουλάχιστον στο απογευ­ ματινό τάβλι. Τώρα οι συνθήκες είναι ανεκτές, μα χάθηκαν οι Έ λληνες απ’ τα καράβια. Πιο φτηνό δυναμικό έχει η Ασία και η Αφρική. Και τα λιμάνια; Non τός περίγυρος ώς τα κοντινά μαγαζιά για ψ ώ ν ι» . ή στα λιμανίσια «μαγαζιά» για ψωνιστήρι. Γιατί κ ι εδώ λείπει η μάθηση, η εκπαίδευση. Πόθος κρυφός όλων μας είναι να γνωρίσουμε τόπους μακρινούς κι ονειρεμένους. Μα ο ναυτι­ κός όλους αυτούς τους τόπους δεν τους βλέπει, δεν τους ζει, δεν τους γνωρίζει. Γιατί του λείπει η γνώση, κι όχι ο χρόνος, όπως πολλοί ισχυρίζο­ ντα ι.1 Και τι γίνεται με τους ανήσυχους; Μόνοι πο­ ρεύονται, κλεισμένοι στις καμπίνες, και στα σκοτεινά, σε κάποια πλώρη ή πρύμνη, ατενίζουν τον Aldebaran ή τον Vega. Ό χ ι για να βγάλουν το στίγμα πάνω στη Γη (η πλεύση τους είναι ασύνορη), μα για να νιώσουν τη θέση τους μέσα στο σύμπαν. Έ τσι, λοιπόν, μέσ’ απ’ αυτούς, τους ανήσυ­ χους, κάποιοι αρχίζουν να γράφουν, κάποιοι να φωτογραφίζουν, κάποιοι να σχεδιάζουν. Ν’ απο­ τυπώνουν στο χαρτί τα ωραία και θαυμαστά των ταξιδιών τούς. Κρυφά στην αρχή, για να αποφύ­ γουν τον χλευασμό των συναδέλφων τους.2 Μέ­ χρι να γυρίσουν στη στεριά, να δείξουν τα γρα­ πτά τους, να ζητήσουν γνώμες και ν’ ακούσουν κρίσεις. Έ τσι, λοιπόν, ένα παλικαράκι τότε, 19 χρονών, ο Νίκος Καββαδίας, έφερε μέσα από τις πε­ ριπλανήσεις του, τόν κόσμο των ταξιδιών. Κι άλ­ λοι συγχρόνως ή αργότερα ασχολήθηκαν με το γράψιμο. Αποκομμένοι όμως από τον κύριο κορ­ μό των λογοτεχνών. . Ό ταν αναγνωρίστηκε ο Καββαδίας, όλοι οι ναυτικοί ένιωσαν μια περηφάνια μέσα τους, και μια ανάταση. «Αυτός είναι δικός μας», έλεγαν,

50/αφιερωμα «συνάδελφός μας». Σαν την περηφάνια που νιώ­ θουμε για τον κοντοχωριανό μας που «πέτυχε». Και ψάχνανε για τις αγνοημένες βιβλιοθήκες των καραβιών. Κι αγόραζαν, - πρώτη φορά σε βι­ βλιοπωλείο - , τα βιβλία του. Τότε οδηγήθηκαν κ ι άλλοι στη συγγραφή των ναυτικών τους εμπειριών. Ό λο ι θέλησαν να μιλή­ σουν για τα ταξίδια και να πουν για τα «λιμά ­ νια». Ν. Καββαδίας: «Δ εν υπάρχει», έλεγε, «συγκεκριμένο γεγο­ νός που μ ’ έκανε να γράψω. Ό λοι εμείς οι θα­ λασσινοί νιώθουμε τούτη την ανάγκη. Η δυ­ σκολία είναι να βάλουμε στο χαρτί όσα μα­ ζεύονται βουνά μέσα μας και θέλουν να βγουν». ('Αγγέλου Βογάσαρη, Ν ίκος Καββαδίας, ο ποιητής των μακρινώ ν θαλασσινών δρόμων.)

Στην προσπάθειά τους να εκφράσουν στο χαρ­ τί τις ναυτικές τους εντυπώσεις, δεν απέφυγαν, οι περισσότεροι, τον σκόπελο της μίμησης του Καββαδία.3 Πολλοί, λοιπόν, οι μιμητές του Καββαδία και λίγοι αυτοί που άνοιξαν δικούς τους δρόμους. Τα θέματα της θάλασσας άλλωστε δεν είναι πολλά. Έ να βασικό ανάμεσα σ’ αυτά είναι η σκληρότητα της ζωής του ναυτικού, (πρωτομά­ στορας ο Β. Δούλης). Ψεύτικο «καλώς όρισες», ψεύτικο «καλό ταξίδι», - αγάπη ψεύτικη, ψεύτικα όλα, κι ό­ λα για την τσέπη. Ό λοι παντού, να σε κοιτούν στην τσέπη, τι μπορούν να βγάλουνε, ν’ αρπά­ ξουνε από σένα. Εκμετάλλεψη, εκμετάλλεψη, εκμετάλλεψη. Μέσα κι όξω. Σ τις πλώρες και στα μπουρδουνάου, από εφοπλιστές και καπετάνιους, α­ πό μεσίτες και μπουρδομαστόρους, στο φαΐ και στο πιοτό και στα τσιγάρα. Σ ε ταβέρνες και μπορντέλα, από γιατρούς και φαρμακεία και εμπόρους. Παντού πιο πολύ, διπλά και τρίδιπλα να πληρώνεις το κάθε τι για τί ’σαι ξένος, ο ναύ­ της, το ζο της θάλασσας που δεν νιώθει τι του γίνεται. (Β. Λούλη: Λ υσίκομος Εκάβη).

Έ να άλλο θέμα είναι το ταξίδι σαν αναζήτησηγνωριμία με νέους τόπους. Μ ’ αυτά γοργά πήραμε την αμμουδιά που ανεβαίνει στήθος, κ ’ έμεινες θάλασσα πίσω μας θάλασσα ξεχασμένη. Κι ανέβηκε ο ήλιος μαζί μας δείχνει τ ’ αγκάλιασμα πέρα γαλάζιο, χρυσές το κόβουν φτερούγες, τα σύννεφατότε η φωνή μας ξυπνά κι αυτή αγέρας

πανιά να κάνουμε για της στεριάς το καινούριο ταξίδι. Κοιτάμε μπροστά μας και λέμε: το παραθύρι μοιάζει η αρχή του δάσου. Για να κερδίσω τα σχόλια της συντροφιάς μου . μπρος στην εικόνα προσμένω: Ω, μα τη δίψα που μίλησε, λέει τον παράδεισο της ύπαρξής τους η κραυγή. Μα, τα πουλιά ψίθυρος δάσου δίχως τα χρώματα, θέρμη ή ξεχείλισμα, κείνη η φωνή τους... Έ τσι μιλούσε ο αρμυρός καημός τους. Δ ε θυμούνται πια τίποτα - είν ’ μακρυά της δουλειάς μας η γκρίνια κι η σκουριά. (Δ . I. Αντωνίου: Ινδίες)

Η ζωή του λιμανιού και ο Έρωτας, είναι θέμα­ τα που προβάλλει ο Ν. Καββαδίας, χωρίς όμως να υπολείπεται και των άλλων θεμάτων που συ­ ναντάμε στη ναυτική λογοτεχνία. Ο Ρεμούσκος κάθησε πάνω σ τ’ αμπάρι, ο Τενεδιός δίπλα του κι άρχισαν να τρώνε από το ίδιο πιάτο, πιλάφι με κρέας.

- Δ εν τρως, μωρέ, του ’πε σε λίγο ο Τενε­ διός. Τρεις εγώ, μία εσύ.

- Φ αΐ ’ναι τούτο; Θά ’χουμε γράμματα. Λες να τα φέρει ο πιλότος; - Ξέρω ’γω... άλλο βάσανο. Πάντα καθυ­ στερημένα. Πολλές βολές βρεμένα, που δεν διαβάζονται. Και το χειρότερο, μπορεί να ’ρθει ο φάκελος μ ε τα γράμματα του περασμέ­ νου ταξιδιού και τα τωρινά να βρίσκονται σε κάνα συρτάρι στο Πόρτο-Σάιτ. Ποιος σε λο­ γαριάζει. Τήρα χάλια. Πέρυσι έκαμε Πάσχα στο σπίτι μου. Κάτσαμε να φάμε με την Κυρά. Χτυπά η πόρτα. Ταχυδρόμος. Ένα γράμμα γιομάτο σφραγίδες και σβυσίματα. Ά κου κυ­ νηγητό: Σαβίτζο... Ροζάριο... Χάλιφ αξ... Μότζι. Πουθενά δεν με πρόλαβε. Σκίστο, μου λέει η γυναίκα μου. Ό χι, της λέω, άστο κλει­ στό να το πάρω μαζί μου να το διαβάσω κα­ μιά γιορτή στο πέλαγο, που θα ’χω να λάβω καιρό. Γελάσαμε.

- Για γέλια είναι; μουρμούρισε ο Ρεμού­ σκος. Κοντεύω να τρελαθώ. Π έντε μήνες έχω να λάβω.

Πάνω σ’ αυτά τα θέματα κινούνται και οι νεό­ τεροι μας δημιουργοί. Διαβάζουμε από το βιβλίο του Φίλιππα Φιλίππου: Οι εραστές της θάλασσας ή Το βιβλίο του άγνωστου ναύτη. Δεκάδες βιβλία και πλακέτες, άγνωστα στο πλα­ τύ κοινό, μουχλιάζουν στα πατάρια βιβλιοπωλείων, γραμμένα από χέρι ναυτικών. Πολλοί μοιράζουν τα βιβλία τους από χέρι σε χέρι. Ιδού και τίτλοι: Ά γ ις

αφιερωμα/51 προσώπους των Γραμμάτων και της Τέχνης,τον Τάσο Κόρφη και τον Δημ. Γιακουμάκη. Το υ­ πουργείο εμπορικής ναυτιλίας για να ωθήσει τους ναυτικούς στο να γράψουν, θεσμοθετεί τον λογο­ τεχνικό διαγωνισμό στη μνήμη του Ν. Καββαδία, μόνο για ναυτικούς. Χρηματοδότες οι εφοπλι­ στές. Κριτική, λοιπόν, επιτροπή και οι εφοπλι­ στές μαζί με τρεις λογοτέχνες εκπροσώπους των τριών λογοτεχνικών σωματείων. Παρήγορο είναι ότι σε κάθε νέα προκήρυξη του διαγωνισμού εμ­ φανίζονται είκοσι με τριάντα νέα ονόματα. Δ εν είναι λίγοι εκείνοι που για περιορισμένο διάστημα ταξίδεψαν και φόρεσαν το ναυτικό σκούφο για να γνωρίσουν τον κόσμο και να απο­ κτήσουν καινούριες εμπειρίες. Μερικοί γνωστοί συγγραφείς και καλλιτέχνες έβγαλαν ναυτικό φυλλάδιο και διετέλεσαν ναυτι­ κοί, για ένα φεγγάρι, αλλά σχεδόν δεν μας έδω­ σαν τίποτα που να θυμίζει το πέρασμά τους απ’ τη θάλασσα. Ανάμεσά τους ο Γιώργος Ζάρκας, ο Αντώνης Σουρούνης, ο Γιώργος Αρμένης, ο σκη­ νοθέτης Γιώργος Πανουσόπουλος, ο Περικλής Βακαλίδης, γνωστός ως τραβεστί Μπέττυ. Ακό­ μα: ο συνθέτης Λουκιανός Κηλαηδόνης, ο τρα­ γουδιστής Νίκος Νομικός, ο ηθοποιός Αλκής Γιαννακάς, η ηθοποιός Σωτηρία Λεωνάρδου, ο τραγουδιστής Γιώργος Σαρρής. (Από το βιβλίο του Φ. Φιλίππου). Μα κ ι όσοι πραγματικοί ναυτικοί, μεράκι το ’χουνε να ταξιδεύουν, σταματούν. Υγεία κ ι ανερ­ γία οι κυριότεροι λόγοι. Πικρό το τίμημα της μο­ ναξιάς. Έ τσι, λοιπόν, εγκατέλειψαν τα καράβια: Ο Φ. Φιλίππου, ο Γ. Κακουλίδης, ο πρόσφατα χαμένος φίλος Πάνος Ξένος, κι εγώ, και άλλοι συνομίληκοι και φίλοι. Μήπως και δεν είμασταν ιδανικοί και άξιοι εραστές των μακρυσμένων ταξιδιών; Φωτεινός: Κουροσίβο. Πόνος Ξένος: Θαλασσινοί Πυράκανθοι. Φάνης Φαντέμης: Αργό σαλπάρισμα. Γιώργος Κακουλίδης: Λίμπερτυ. Τάσος Μαρκόπουλος: Όνομα Λεωνίδας, επάγγελμα Ναυτικός. Κώ­ στας Δουράλας-Ασίνιος: Πελαγίσια. Στέφανος Σταμάτης: Ιάσονας ο Ξένος. Γ. Καραμαλάκης: Στη θάλασσα των θαλασσινών. Ηλίας Σιαμέλας: Ρότα. Μ. Καρακατσάνης: Black out. Ενώ ο Βασίλης Ιωα­ κείμ εξέδωσε λίγα τεύχη του ναυτικού περιοδικού ΚΑΝΑΛΙ 14.

Θα ήθελα να προσθέσω στις πληροφορίες του Φιλίππου και άλλους ακόμα που προέρχονται α­ πό τον χώρο της θάλασσας. Είναι οι: Γ. Λυκιαρδόπουλος, Γ. Λίκος, Γ. Συριγωνάκης, Μ. Διώτης, Γ. Μετήλιας. Αλλά και στον χώρο της ζω­ γραφικής οι: Δ. Μπούσουλας και Δ . Λιλικάκης. Ενώ ο Στάθης Κατσαρέλος κάνει καλλιτεχνικό υφαντό. Ευκαιρίες να γράψουν για τη θάλασσα έχουν και οι Λιμενικοί, καθώς και οι του Πολεμικού Ναυτικού, σώμα που μας έδωσε δυο άξιους εκ ­

Σημειώσεις 1.

Το ’87 έκανα πρόταση στο υπουργείο ναυτιλίας να διδάσκε­ ται ναυτιλιακή γεωγραφία στις σχολές εμπορικού ναυτικού. Πληροφορίες δηλαδή για τα λιμάνια που θα προσεγγίζει. Απ’ τη σχολή ακόμα να του οξύνεται ο πόθος της Γνώσης και του Ειδείν. Συστάθηκε επιτροπή, ετέθη προς μελέτη, μετετέθη όμως ο αρμόδιος υπάλληλος, καλαθοχωρήθηκε η

2. Μου ’λεγε κάποτε ένας καπετάνιος πως έκρυβε τη φωτογρα­ φική μηχανή κάτω απ’ την καπαρτίνα μέχρι να βγει από το 3. Ανάπλαση προφορικής αφήγησης: Κάποτε κάποιος μου είχε πει. Ένας νεότερος και φίλος του Καββαδία τού πήγε τα γραφτά του να τα δει. Ο Κάλλιας του λέει: - Έχεις αντί­ γραφο; (για να μην φέρει την ολική καταστροφή φαίνεται).

- Έχω. Τότε κάνει τη συμβολική κίνηση. Τα σκίζει.

- Αυτά είναι Καββαδίας, του λέει. Προσπάθησε να γρά­ φεις δικά σου. * Ο Βασίλης Ιωακείμ ταξίδεψε αρκετά χρόνια σαν Ασυρματι­ στής. Το ’81-’82 εξέδιδε το ναυτικό περιοδικό ΚΑΝΑΛΙ 14 που δημοσίευε κυρίως θέματα θαλασσινής λογοτεχνίας και τέχνης. Εξέδωσε επίσης ποιήματα και διηγήματα.

52/αφιερωμα

Γεράσιμος Λυκιαρδόπουλος

Βίωμα και Φιλολογία του «Ταξιδιού» (Σημειώσεις για τη Βάρδια του Νίκου Καββαδία) Τα πιο ωραία ταξίδια γίνονται απ’ τα παράθυρα

Η ποίηση του Νίκου Καββαδία είναι αποτέλεσμα μιας εμπλοκής ανάμεσα στον μύθο του «ταξιδιού» και στην πραγματοποίησή του. Μια πλευρά αυτής της εμπλοκής εκφράζεται στη σύγκρουση των φιλολογικών καταβολών και των συναισθηματικών επενδύσεων του ποιητή με τα «νεωτερικά» ρεύματα της δεκαετίας του 1930, μέσα στην οποία η ποίησή του εμφανίζεται, μορφολογικά και ιδεολογικά, ως επιβίωμα της γενεάς του 1920 συντηρώντας, στις πα­ ραμονές αλλά και στη μεσοβασιλεία του ελεύθερου στίχου και του ελευθεριά­ ζοντας εθνικισμού του ελληνικού σουρρεαλισμού, την κοσμοπολίτικη στιχοποιΐα της «παρακμής» - αρχικά μέσω Ουράνη (Μαραμπού) και αργότερα αυ­ τοδύναμα και προσωπικά (Πούσι). Η μελέτη αυτή του Γερ. Λυκιαρδόπουλου δημοσιεύεται στο βιβλίο

Μύθος και Ποιητική του "Ταξιδιού", Έρασμος, 1990.

αφιερωμα/53 λου που παίζει ο αξιω ματικός γεφύρας των ακτο­ πλοϊκών σκαφών διασκεδάζοντας ή γοητεύοντας με «θαλασσινές ιστορίες» τους ανίδεους επιβά­ τες που είναι οι τουρίστες της φυγής, αν έλειπε η τύψη και η αυτοκριτική του «ναύτη-ποιητή» η ο­ ποία όμως εξυπηρετεί κ α ι α υτή το παιχνίδι του ποιητή: Η Βάρδια, κριτική «ανοιχτής θαλάσσης» κατά της αστικής ναυτικής μυθολογίας που ανθί­ ζει εφήμερα στα πλωτά σαλόνια, γράφεται εντού­ τοις μέσα στα επιβατικά «Cyrenia» και «Corinthia» και συνεπώς ένα μεγάλο μέρος,της ενσωμα­ τώνεται αναπόφευκτα στη μυθολογία πόυ προ­ σβάλλει. Ο Ν. Καββαδίας που ξεκίνησε τη «φυ­ γή» του ξαναγράφοντας Ουράνη και ταξιδεύο­ ντας πολυσύχναστες θάλασσες θα την τερματί­ σ ει στην επίγνωση που του δίνει η ίδια η πραγμα­ τοποίησή της θαυμάσαμε πολλές φορές το βόρειο Σέλας κι έχουν οι πάγοι χρόνια τώρα σκεπαστεί από αδειανά κουτιά σπανιόλικης σαρδέλλας και θα βρεθεί με το τέλος του εμφυλίου πολέμου, που είναι και το πραγματικό τέλος του μεσοπο­ λέμου για την Ελλάδα, να περιφέρει τη γραφική του ναυτοσύνη από τα σαλόνια Α' θέσεως των ε­ πιβατικών στα ταβερνάκια και τα φιλολογικά κουτούκια. Ας έλθουμε όμως στο κείμενο της Βάρδιας. Ε­ δώ βρίσκουμε τα ίχνη εκείνα που θα μας οδηγή­ σουν στις συναισθηματικές καταβολές του Καββαδία και τις απαρχές της βασικής εμπλοκής του για την οποία κάναμε λόγο:

Η

εμπλοκή που παράγει την ποίηση του Καββαδία προέρχεται από τον τρόπο με τον ο­ ποίον ο ποιητής πραγματώνει (ήτοι αναιρεί) τον μύθο της φυγής μέσα σε μια κατ’ εξοχήν περίοδο «πραγματώσεων» και θανατώσεων της λογοτε­ χνίας. Αυτή την εμπλοκή θα την παρατηρήσουμε καλύτερα μέσ’ από το πεζογράφημα του Καββαδία Βάρδια (1954) όπου ο μυστικός μηχανισμός του λυρισμού του εκτίθεται γυμνός και αχρηστευμένος - ένα σπασμένο παιχνίδι. Ό ταν κυκλο­ φόρησε η Βάρδια, ο Καββαδίας είχε περάσει πια το «μεσοστράτι» της ζωής του και της φιλολογι­ κής του σταδιοδρομίας. Ουσιαστικά είχε σταμα­ τήσει και να ταξιδεύει αφού είχε περάσει για τα καλά από τη μοναξιά των φορτηγών στην κοσμι­ κή ρουτίνα των επιβατικών πλοίων. Τα ποιήματά του τα είχε γράψει σχεδόν όλα - έμενε το Τρα­ βέρσο (1975) που συμπεριλαμβάνει άλλωστε και ποιήματα του 1951. Η Βάρδια θα μπορούσε να εκληφθεί ως η λογο­ τεχνικά μεταποιημένη μορφή του κοσμικού ρό­

«Ε ις την θάλασσαν», θυμήσου εκείνο το μισοσκισμένο βιβλίο που βρήκες σ ’ ένα σκρίνιο στην Άσσο. Γιομάτο χαλκογραφίες. «Ο Βεν Βραίης και ο μ ι­ κρός Γουίλ», «Το δένδρον Baobad». «Ο Βασιλεύς Αίγκο Μπιγκο». Χωρίσαμε ένα βράδι, πάνε πολλά χρόνια, στο μώλο του Πειραιά, πίσω από τους αϊνάδες των καραβιών». (Β ά ρ δ ια , 1954, σελ. 115)

Η αναζήτηση της αρχής του «ταξιδιού» φθάνει μέχρις εκείνο το σημείο όπου φιλολογικές και βιωματικές ρίζες αποτελούν μιαν ενιαία αξεδιά­ λυτη μάζα μέσα στο έδαφος της παιδικής φαντα­ σίας. Έ νας άλλος «ποιητής της θάλασσας», ε­ ντελώς διαφορετικός από τον Καββαδία, ο Αν­ τωνίου, φθάνει στη δική του αφετηρία μέσα από αντίστοιχες αναζητήσεις: (...) ένα καλοκαίρι στο νησί σου. Βρήκες σ ’ ενός παλιού σκρίνιου το συρτάρι

54/αφιερωμα Κιτρινισμένα χαρτιά και δυο κανοκιάλια - θυμήσου! Η θάλασσα ύστερα κοιτάζοντας ο δρόμος άνοιγε για την απόφασή σου (...) κιτρινισμένα χαρτιά και δυο κανοκιάλια ημερολόγια καραβιών, γράμματα του παππού μου

Παραβάλλοντας τις δύο περιπτώσεις βλέπου­ με πως ακριβώς οι ομοιότητές τους δείχνουν και τις διαφορές τους. Για τί στην περίπτωση του· Καββαδία αναζη­ τώντας την απώτατη ψυχική αφόρμηση του ταξι­ διού του παραπεμπόμαστε σε μυθικής (ή φιλολο­ γικής) καταγωγής στοιχεία ενώ στην περίπτωση του Αντωνίου παραπεμπόμαστε σε στοιχεία «πραγματικά» (κανοκιάλια, ημερολόγια καρα­ βιών) ή στα ίδια τα «πράγματα» φορτισμένα και σημασιοδοτημένα από ένα παρελθόν (γράμματα του παππού). Ο ένας παραπέμπει στο φιλολογικό βίωμα κ ι ο άλλος στην οικογενειακή παράδοση. Η συνέχεια αυτής της πρωταρχικής απόκλισης βρίσκεται στο έργο των δύο ποιητών ως η ειδο­ ποιός διαφορά τους. Στη μαρτυρία του Αντωνίου δεν υπάρχουν οι εσωτερικές διχοτομίες και η στιχουργημένη ανασφάλεια του Καββαδία. Ο Αντω­ νίου ανήκει ολόκληρος, ακόμα και όταν γράφει ποιήματα, στη συντεχνία της θάλασσας· η «ναυ­ τοσύνη» του είναι συγχρόνως και η «τέχνη» του Θανάσης Ακριβόπουλος: Μπίνδα ή μπαμπάς

- ένα καράβι που «γέρασε σε ισ τορίες» και έχει όλη την ήρεμη μαστοριά του παλιού, σωστού θα­ λασσινού. Ας πάμε, έτσι ας πάμε ας πηγαίνουμε αφού μπορούμε στην υποταγή μας έχοντας τ ’ όνειρο μ ’ ανοιχτά τα μάτια (...)

Ας είν ’ ευλογημένη η άσκησή κι όσα εστερήθης την κυρίαρχη τέχνη κερδίζοντας να σε υπακούει ένα καράβι (...)

τσι ματίζει ο Αντωνίου το νήμα που τον δένει με την πραγματική καταγωγή του και την ονειρική του παιδικότητα. Ενώ ο Καββαδίας αμ­ φιταλαντεύεται πάντα ανάμεσα στον κόσμο της πραγματικής καταγωγής του και την πραγματι­ κότητα του ονειρικού - φιλολογικού του κό­ σμου. Μόνο σε οριακές του στιγμές θα προσεγγί­ σει εκείνο το κλίμα ισορροπίας, συμφιλίωσης και εγκαρτέρησης που αποτυπώνεται στην ποίηση του Αντωνίου:

Ε

Τραβερσωμένοι ας πάμε έτσι ακόμα... Πρωτοχρονιά έξη φορές μα κρι’ απ’ το σπίτι: Αιμάνια νέα ακόμα υπάρχουνε για να μας στείλουν (κυνηγητό του ναύλου γύρω απ’ τα δώδεκα σελίνια απ’ το ποτάμι πάνω για το Κόντινεντ - δε θα τελειώσεις)

Για τί ο Καββαδίας είναι ο ποιητής που πήγε στη θάλασσα κι όχι ο θαλασσινός που ανακάλυ­ ψε το ξέδωμα της ποίησης. Ποτέ δεν σκάλισε τους στίχους του όπως σκαλίζει ο γερο-ναύτης με το σουγιά τα τεχνήματά του. Πριν ραντιστεί απ’ τη θάλασσα ήταν εμποτισμένος στην ποίηση και ήδη διχασμένος. Εδώ πρέπει να συνεχίσουμε το εδάφιο από τη Βάρδια το οποίο αναφέραμε πιο πάνω. Σ ’ αυτό το εδάφιο βρίσκεται η νύξη ενός προβλήματος που κουκουλώνεται κάτω από τις τόσο εύκολα και τόσο γραφικά γεφυρωμένες λέξεις «ναύτηςποιητής». Χωρίσαμε ένα βράδι, πάνε πολλά χρόνια, πίσω από τους αϊνάδες των καραβιών. Εσύ φορτώθη­ κες ένα σάκκο ναυτικό κι εγώ απόμεινα μ ’ ένα β ι­ βλίο στο χέρι.

Το «εγώ » και το «εσύ» είν’ εδώ το ίδιο πρόσωπο: ο «ναύτης-ποιητής». Ιδού μια πιο πρώιμη εγγρα-

αφιερωμα/55

Π. Πρέκας: Καράβια

φή της ίδιας ενοχής: S a μείνω πάντα ιδανικός κι ανάξιος εραστής των μακρισμένων θαλασσών και των γαλάζιων πόντων και θα πεθάνω μια βραδιά σαν όλες τις βραδιές χωρίς να σχίσω τη θολή γραμμή των οριζόντων (Mai dv,depart, Μ α ρ α μ π ο ύ , 1933)

Το θανάσιμο «αμάρτημα» για το οποίο, μια ο­ λόκληρη ζωή, ο εαυτός του τον κρίνει «ως ένας δικαστής στυγνός», μένει πάντα απροσδιόριστο. Κι όταν, στη Βάρδια εμφανίζονται επιτέλους (ή μάλλον επιδεικνύονται) τα αίτια αυτής της διάχυ­ της ενοχής είναι δύσκολο να ληφθούν τοις μετρητοίς. Η αυτοκριτική που περιέχεται στη Βάρδια μπορεί να ισχύει αλλά δεν επαρκεί γιατί δεν φτά­ νει ως τις πραγματικές ρίζες της ενοχής που μέ­ νουν πάντα αθέατες κάτω από τα ανεκδοτολογικά προσχήματα: προδοσία ενός έρωτα, παραίτη­ ση από ένα ιδανικό, (αυτο)καταστροφή μιας ω­ ραίας και καθαρής στιγμής από αμέλεια ή αδια­ φορία - όλ’ αυτά τα τυπικά μεσοπολεμικά α­ μαρτήματα που τόσο αβίαστα και σωρευτικά «ομολογούνται» πάνε ίσως να καλύψουν κάτι άλλο.

Ταξιδεύεις για τί φοβάσαι τη στεριά. Πας μ ε τις πόρνες για τί είσαι δειλός... Είσαι γεμάτος tatoo... Μασκαραλίκια... Λ εν το κάνεις από θα­ λασσινή πίστη. Ό λοι σταμπάρονται μεθυ­ σμένοι και μετανοιώνουν, εσύ πήγες ξεμέ­ θυστος.

«Εσύ πήγες ξεμέθυστος...». Αυτή η μικρή φρά­ ση μας λέει πολύ περισσότερα για την ενοχή του Καββαδία απ’ όσα μας λένε οι εξομολογήσεις των ναυτικών του αμαρτημάτων. Για τί πίσω απ’ όλες αυτές τις ιστορίες της Βάρδιας, πίσω από τη φιλολογικά κακοφορμισμένη σχέση της πόρνης και του ναυτικού, πίσω από το μελόδραμα των συνεχών αναχωρήσεων και της επαναλαμβανό­ μενης ερωτικής προδοσίας υπάρχει πάντα κάτι που δεν φθάνει ώς την άρθρωσή του. Δ εν πρόκει­ ται για τη θλίψη του χωρισμού των σωμάτων πρόκειται για την αδυναμία τους ν’ αγαπήσουν «ώς το τέλος», δηλαδή για την αδυναμία τους να ζή σ ο υ ν . Αυτή είναι η μέγιστη προδοσία που γε­ μίζει ενοχές όλο το έργο του «ναύτη-ποιητή»: εί­ ναι η προδοσία της ίδιας της ποίησης προς τη ζωή. Ο «ναύτης-ποιητής» δεν μπόρεσε ποτέ να ματίσει το νήμα - ο ποιητής έμεινε πάντα ποιη­ τής μέσα στον ναύτη: «γεμάτος tatoo» αλλά χω­ ρίς «θαλασσινή πίστη» - «ξεμέθυστος». Σ ’ αυτή τη λανθάνουσα αλλά κυριαρχούσα αί­

56/αφιερωμα σθηση ενοχής υπάγονται και οι επιμέρους μορφές της. Έ τσ ι π.χ. στην προσωρινότητα της ερωτι­ κής σχέσης της πόρνης και του ναύτη μικρογραφείται μια καθολική ματαίωση. Η γοητεία του ανθρώπινου «περιθωρίου» που σχεδιάζεται στην ποίηση του Καββαδία δεν οφείλεται στο «εξω τι­ κ ό » ή στο διακοσμητικό στοιχείο, στην εικόνα του ναύτη και της πόρνης που ζούνε στο περιθώ­ ριο της ερωτικής σχέσης, καθηλωμένοι ωστόσο και οι δυο στη μ ίμ η σ ή της, αλλά στο γεγονός πως η αδυναμία της ανθρώπινης σχέσης γενικά μετατοπίζεται από τη σκέψη στην τέχνη - εκ εί όπου η ενοχή νομίζει πως κρύβει τις ρίζες της ε­ πειδή φανερώνει τα άνθη της. Οι πιο ενδιαφέρουσες σελίδες της Βάρδιας είν’ εκείνες που προωθούν αυτή τη μετατόπιση συνε­ χίζοντας, σε άλλη γλώσσα, την κουβέντα από το σημείο που σταμάτησε στΌ Πούσι: Στάσου έξω από την πόρτα. Πληρώνω να στέκεσαι ασάλευτη, βουβή, χωρίς ν ’ ανα­ σαίνεις. Ξόανο που λατρεύω... Σ ’ έχω μαζί μου πρικιό.

Είναι οι σελίδες που ολοκληρώνουν τη μυθοποιητική του υγρού (ή «θηλυκού») στοιχείου στη σχέση του με τον αιώνιο ναύτη. Συνδέοντας την καθημερινή πόρνη με την παραμυθένια φιγούρα της γοργόνας και τον κακομοιριασμένο ναυτικό με τον μυθικό τυχοδιώκτη (Οδυσσέα, Μάρκο Πόλο, ναύτες του Κολόμβου) εξοστρακίζει την ε­ παγγελματική μερικοποίηση του θέματος και δη­ μιουργεί μια νέα διάσταση που δεν υπήρχε ούτε στα «πράγματα» ούτε στο «μύθο»: Βαμένη. Να σε φέγγει κόκκινο φανάρι. Γιομάτη φύκια και ροδάνθη, αμφίβια Μοίρα. Κωνσταντίνος Μαλέας: Αττικό τοπίο

Καβάλαγες ασέλωτο με δίχως χαλινάρι πρώτη φορά, σε μια σπηλιά, στην Αλταμίρα. (...)

Πράσινο. Αφρός, θαλασσινό βαθύ και βυσσινί. Γυμνή. Μονάχα ένα χρυσό στη μέση σου ζωστήρι. Τα μάτια σου τα χώριζαν εφτά Ισημερινοί μες στου Giorgione το αργαστήρι. (...)

Βαμένη. Να σε φέγγει φως αρρωστημένο. Δ ιψ ά ς χρυσάφι. Πάρε, ψάξε, μέτρα. Εδώ κοντά σου ασάλευτος να μένω ως να μου γένεις Μοίρα, Θάνατος και Πέτρα. (Γυναίκα, Τ ρ α β έ ρ σ ο )

Εδώ, στη συμβολή του μυθικού με το πραγμα­ τικό και στη συγχώνευση του ατομικού με το κα­ θολικό ο Καββαδίας κερδίζει την ήρεμη επίγνωση της δικής του μοίρας υπερβαίνοντας τη φολκλοροποίηση της «ναυτοσύνης» του - τις καταγωγικές νευρασθένειες και τις επίκτητες ιδιοτροπίες της ποίησής του. Η πείρα της τέχνης του γίνεται πια πείρα της ζωής του: Μια γυναίκα στο ψαρόλαδο βαφτισμένη. Βαμένα τα βρεχάμενά της στη μοράβια. Καλαφατισμένη μ ε πίσσα. Το σάλιο της αλμυρό. Τα μαλλιά της φύκια, πλοκάμια τα χέρια της. Νερένια τα μάτια της. Πρά­ σινο τόνα. Ζαφείρι. Τ ’ άλλο κόκκινο. Ρουμπίνι. Τα λένε πλευρικά. Φώτα γραμ­ μής. Είναι μάτια. Τα καράβια δεν τα πάμε. Μας πάνε.

αφιερωμα/57

Δημήτρης Γιακουμάκης

Το θαλασσινό στοιχείο στην ελληνική Τέχνη

Αιμίλιος Προσαλέντης: Η υποδοχή τον Μιαούλη στην Ύδρα

Η θάλασσα που μας περιβάλλει κρύβει στο μυστηριώδες παρελθόν της ό­ λες τις σκοτεινές απαρχές της ζωής και, τελικά, δέχεται στον απέραντο κόλ­ πο της την ίδια τη ζωή. Η μητέρα-θάλασσα, η αεικίνητη θάλασσα, που όλα αοχίζουν και καταλήγουν σ ’ αυτή - στον Ωκεανό, το ποτάμι αυτό που κυλάει αέναα όπως ο χρόνος. Η θάλασσα, πέρα από την άφατη αισθητική τού θαλασ­ σινού τοπίου και τις όποιες επιδράσεις της στην ψυχοπνευματική περιοχή του Έλληνα, αποτέλεσε και αποτελεί μια προκλητική επιλογή για τον Έλλη­ να. Είναι παράγοντας που υπηρέτησε πάντοτε την ελληνική ζωή. Σ ’ αυτήν οφείλονται ο ελληνικός πολιτισμός, ο εξελληνιστικός σύνδεσμός μα ς με άλ­ λες χώρες της Μεσογείου.

Η

Τέχνη, ενσαρκωμένη ψυχή που μας δίνει τη δυνατότητα να υπερβούμε τον εαυτό μας και να αποκτήσουμε μια θαυμαστή πολλαπλότη­ τα του κόσμου, «πρώτη έκφραση της υποκειμενι­ κ ότητας» κατά τον Χ έγκελ, και όχι απλώς κάνει τη ζωή ορατή, αλλά και συνειδητή κατά τον κα­ θηγητή Χρ. Χρήστου, δεν ήταν δυνατό να μην ε­ πηρεαστεί βαθύτατα από τη θάλασσα. Είμαστε λαός θαλασσινός και θαλασσοχαρής. Στα νεοελληνικά γράμματα ο λυρικός και πεζός λόγος αναδίδουν θαλασσινή αλμύρα. Στη ζωγρα­ φική, όπου η αίσθηση από το φυσικό φαινόμενο είναι αμεσότερη, έχει αναπτυχθεί σε μεγάλη κ λί­

μακα η θαλασσογραφία και μάλιστα ως αποκλει­ στικό έργο φημισμένων Ελλήνων ζωγράφων και αγαπητό θέμα των περισσοτέρων. Το θαλασσινό στοιχείο γοήτευε ανέκαθεν και προβλημάτιζε τους δημιουργούς. Πηγή έμπνευ­ σης μοναδική η θάλασσα στάθηκε αφετηρία για μια μακραίωνη σειρά καλλιτεχνικών αναζητήσε­ ων. Ο καλλιτέχνης (ζωγράφος, γλύπτης, χαρά­ κτης) διέκρινε στο υδάτινο στοιχείο έναν συμβο­ λικό ή αλληγορικό κόσμο που κατόπτριζε (απ’ ό­ σο μπορούσε να συνειδητοποιήσει), τμήμα της μοίρας του και του προορισμού του.

58/αφιερωμα Ίσως να ήταν αυτός ο λόγος που απ’ τα πανάρχαια χρόνια απέδιδε ο δημιουργός στη θά­ λασσα μεταφυσικές διαστάσεις: το υδάτινο στοι­ χείο, γεμάτο κίνηση και περιπέτεια κυματισμού, αντικατόπτριζε στα ουράνια νεφελώματα, αντα­ νακλούσε τη λάμψη του ήλιου και κάτω από την ήσυχη επιφάνειά του ή την τρικυμιώδη, τη γεμάτη εναλλαγές και αντιφάσεις, φιλοξενούσε έναν υ­ δρόβιο πολυποίκιλο κόσμο με αυτεξουσιότητα και αυτοδυναμία. Από την άλλη πλευρά, το υγρό στοιχείο ένωνε και χώριζε ηπείρους ή νησιά, γε­ γονός που στα μάτια του πρωτόπειρου καλλιτέ­ χνη δηλωνόταν ως μικροκοσμική ή μακροκοσμι­ κή κάποτε αντίληψη για τον κόσμο όλον - εκ εί­ νον που γνώριζε, εκείνον που υπέθετε, εκείνον που υποψιαζόταν. Έ τσι η θάλασσα, πότε με το συντροφικό απάνεμο και γαλήνιο λιμάνι της, πό­ τε με τα φουρτουνιασμένα κύματα του ανοιχτού πελάγους, έδινε πάντοτε την ευχέρεια και τη δυ­ νατότητα στη δημιουργική φαντασία να αναπτυ­ χθεί, προκειμένου να αποδείξει και να εικονίσει με ποικίλους τρόπους τη ζωή που κυκλοφορούσε στην επιφάνεια και στο βυθό της. Από τις πρώτες συμβολικές παραστάσεις που έχουμε για το υγρό στοιχείο, είναι η προϊστορική σπείρα, ένα σύμβολο δηλωτικό του αέναου κυματισμού της θάλασσας που διπλώνεται γραμμικά στο κέντρο του, για να αναπτυχθεί κατ’ αντί­ στροφη φορά και να αναδιπλωθεί σε τακτικό ορι­ ζόντιο διάστημα, προβάλλοντας την έννοια της τάξης, του ρυθμού, της αρμονίας και της δυναμι­ κής φοράς που δραστηριοποιεί την κίνηση και την εναλλαγή. Η εναλλαγή άλλωστε δηλώνεται και με χίλιους άλλους τρόπους, για την οποία «υ­ πόλογος» είναι ο άνεμος. Αφ ης στιγμής έχουμε τις πρώτες γνωστές παραστάσεις καραβιών, εν­ δεικτικό στοιχείο για την ένταση και τη δυνατό­ τητα του ανέμου είναι τα ιστία. Οι πτυχές των ι­ στίων που τις ενδυναμώνει ο άνεμος είναι δηλω­ τικές για τους πλόες των καραβιών. Μοναχικά καράβια με πανύψηλα κατάρτια, ή άλλοτε σε σχηματισμούς, αντανακλούσαν τα ποικίλματα των σκαριών τους πάνω στα ήρεμα νερά ή πά­ λευαν ανάμεσα στα κύματα, με συνοδό έναν εγκυμονούντα ουρανό. Η προσπάθεια ήταν να μη χαθεί ο προορισμός, φυσικός και μεταφυσικός. Ο τρόπος απόδοσης του υπερήφανου καραβιού, μέχρι τον τρόπο από­ δοσης της πιο ταπεινής ψαρόβαρκας ήταν δηλω­ τικός όχι μόνο ως τεχνικό και αισθητικό επίτευγ­ μα της εκάστοτε εποχής, αλλά και ως πολιτιστι­ κό στίγμα για τις κατακτήσεις της. Ο τρόπος κα­ τασκευής με γνώση, ικανότητα και φαντασία, ή­ ταν και είναι ιδιαίτερα αποκαλυπτικός για τις κατακτήσεις του ανθρώπινου πνεύματος, των αντιλήψεων, της φαντασίας, των αναγκών και των γνώσεων της συγκεκριμένης περιόδου, στην οποία αναφέρεται το καλλιτεχνικό έργο.

Μέσα από τα σχεδιαστικά, χρωματικά και πλαστικά ποικίλματα διεκπεραιώνεται νόμιμα και θεμιτά και ένα άλλο σημαντικό στοιχείο: ο κοινωνικός προβληματισμός της εποχής. Η ιστο­ ρία, πολιτική και κοινωνική, η οικονομική κατά­ σταση, οι ανταλλαγές ανάμεσα στους λαούς, οι συνήθειες και ο τρόπος που μεταβάλλονται τοπι­ κά και διαχρονικά οι ποικιλώνυμοι κώδικες και οι ευρύτεροι προβληματισμοί, οι σχετιζόμενοι με τις πραγματιστικές και τις ανθρωπιστικές αξίες, διεκπεραιώνονται με εύστοχους και ενεργούς τρόπους μέσα από τα θαλασσινά θέματα. Η θά­ λασσα αυτή καθεαυτή, που φιλοξενεί στην επιφάνειά της πέρα από τα καράβια, τα τόσα ταξίδια, τις τόσες πορείες του ανθρώπου, όλα τα όνειρα, τις νοσταλγίες, τις επιθυμίες και τις επιδιώξεις του, ενέπνευσε τους καλλιτέχνες όχι μόνο λόγω της αστάθειας και της αντιφατικότητας του υ­ γρού στοιχείου, αλλά και λόγω της μεταιχμιακής του φύσης ανάμεσα στη γη και τον ουρανό. Η οριακή κατάσταση αυτού τούτου του υγρού στοιχείου, προκαλεί τον καλλιτέχνη να προσδιο­ ρίσει τον ορίζοντά του και τις διαστάσεις βάθους. Ό ταν η θάλασσα είναι ήρεμη, ο καλλιτέχνης προσδιορίζει εναργέστερα στο βάθος με σαφή τα σημεία φυγής και τα προοπτικά σχήματα. Όταν τη θάλασσα την αγριεύουν τα κύματα, ο ορίζο­ ντας ταυτίζεται με το διάχυτο και κινούμενο στε­ ρέωμα, που αντικατοπτρικά το συνεχίζει καί το προεκτείνει η εικαστική παλέτα τόσο κοντά προς τον ανθρώπινο παράγοντα, διεκπεραιώνοντας μια εμψύχωση του ανόργανου στοιχείου. Έ ­ τσι, διακρίνουμε μια ανταλλαγή ανάμεσα στα οργανικά και τα ανόργανα θέματα με βάση τη δυναμική ποικιλία, που φτάνει κάποτε να φανε­ ρώνει τη διάθεση και την ψυχική κατάσταση του ανθρώπου, που παρατηρεί και συμμετέχει στα τεκταινόμενα. Μικροσκοπικά ή μακροσκοπικά η θάλασσα εξεικονίζεται ως πηγή ζωής, δράσης, πραγμάτωσης ανθρώπινων ή υπερανθρώπινων νομοτελειών ένας κόσμος πολυσήμαντος που δί­ νει τη δυνατότητα με τον ενάλιο ή τον υπεράλιο πλούτο και την ποικιλία του, να περιγραφούν με ιδιώνυμους κατά περιόδους τεχνοτροπισμούς - τόσο τα αισθητά όσο και τα υπεραισθητά φαι­ νόμενα, εκείνα που η φαντασία και η πραγματι­ κότητα μεταπλάθουν και καλλιεργούν. Πέρα από τη σπείρα και τον μαίανδρο, αλλά και τόσους άλλους συμβολισμούς που πήρε το υ­ γρό στοιχείο ταυτιζόμενο με νομοτελειακά πρό­ τυπα της ίδιας της κίνησης της ζωής, από την αρ­ χαιότητα μέχρι τις μέρες μας, εκείνο που είναι χαρακτηριστικό είναι το γεγονός της αέναης συμβολικής και αισθητικής τροφοδότησης του υ­ γρού στοιχείου από τους καλλιτέχνες. Έχουμε στην παράδοσή μας, μια τεράστια παρακαταθή­ κη πολυωνύμων εκδοχών ζωής και δράσης, εικό­ νων και αλληγοριών, που αναπτύσσονται με βά-

αφιερωμα/59 ση πότε το σχέδιο, άλλοτε στο χρώμα ή τις πλα­ στικές αναζητήσεις.

Σ

τα νεότερα χρόνια - και μιλώ για τα μετεπαναστατικά - διαπιστώνει κανείς μέσα α­ πό την αρχική ευρύτατα διαδεδομένη λαϊκή εικο­ νογραφία με κύριο πρωταγωνιστή τη λιθογραφία, μια σειρά αναζητήσεων και καταγραφών των ι­ στορικών δρωμένων. Οι λαϊκοί ζωγράφοι και λι­ θογράφοι ανέπτυξαν θεματογραφικά, αλλά και τεχνοτροπικά, πλείστα όσα επεισόδια συνέβησαν στον θαλάσσιο χώρο. Καταγράφονται αν­ δραγαθήματα που εξάρουν τη φαντασία, σκηνές εμπόλεμες διαδραματίζονται ή λυρικότερα θέμα­ τα αναπτύσσονται, με βάση τα καράβια και την εικονογραφική τους εξάρτηση. Η εικονογραφη­ μένη λιθογραφία τεκμηριώνεται στο λόγο και πρώτιστα την ιστορία. Παράλληλα και συνεχί­ ζοντας αυτόν το δρόμο επώνυμοι λαϊκοί ζωγρά­ φοι, όπως π.χ. ο Θεόφιλος, ασχολούνται σε έντα­ ση με το θέμα. Λιμάνια και καράβια διαφόρων τύπων, ανθρώπινοι χαρακτήρες που συνδέουν τη ζωή της θάλασσας, θαλασσινά τοπία και ναυτικά επεισόδια αποδίδονται με χάρη, ζωντάνια, αμε­ σότητα, κληροδοτώντας μας τον βιωμένο και με­ ταποιημένο συναισθηματισμό που μεταφέρθηκε μέσα από τους ανώνυμους τεχνίτες της αρχαιο­ ελληνικής αγγειογραφίας στο Βυζάντιο και την Τουρκοκρατία και διατυπώθηκε με νέα αίσθηση στα πρώτα εκείνα χρόνια. Ακολουθούν κορυ­ φαίοι θαλασσογράφοι με κλασική και ακαδημαϊκότερη εκφραστική ικανότητα, οι οποίοι μεταφέ­ ρουν ένα ρεαλιστικότερο κλίμα με βεριστικά συμφραζόμενα. Τα ονόματα που έρχονται αμέσως στη σκέψη μας συνειρμικά όταν μιλάμε για θαλασσογραφία είναι των Κ. Βολανάκη, I. Αλταμούρα και των ε­ παξίων διαδόχων τους Β. Χατζή και I. Κούτση. Παρ’ όλον ότι ο Γ. Βολανάκης θεωρείται ο πατέ­ ρας της ελληνικής θαλασσογραφίας, ο κατά δε­ καπέντε χρόνια νεότερός του Ελληνοϊταλός I. Αλταμούρας είχε ασχοληθεί και αυτός συστημα­ τικά με το είδος αρκετά χρόνια πριν ο Βολανά­ κης επαναπατρισθεί. Δημιούργησαν και οι δύο αριστουργηματικούς πίνακες, ο μεν Βολανάκης παίρνοντας ερεθισμούς από το γαλήνιο ρεαλισμό των Ολλανδών ζωγράφων, ο δε Αλταμούρας από τους προεμπρεσιονιστές. Από τους συνεχιστές των δύο αυτών πρωτοπό­ ρων, ο Β. Χατζής, χωρίς βέβαια να έχει το αναμέτρημα των δασκάλων, απέδωσε με αρκετή πρω­ τοτυπία το υγρό στοιχείο, όταν δεν υπέκυπτε στην αγοραστική ζήτηση. Λιγότερο γνωστός, αλ­ λά με ρεαλιστική άνεση και με ευαίσθητες τονικές διαβαθμίσεις, ο I. Κούτσης κατέκτησε στα­ διακά προσωπικό ύφος και έχει μια θέση στην ει­ καστική ιστορία μας. Η γενιά του ’30 είδε στο θαλασσινό στοιχείο

και κυρίως στον τρόπο πλασίματος τις δυνατό­ τητες εμπλουτισμού της πινελιάς με τις περιπέ­ τειες που εμπνέει το φως. Ο τρόπος απόδοσης της οπτικής γωνίας από την οποία συλλαμβάνεται το εκάστοτε θέμα ενδυναμώνει ενεργητικά και ρυθμικά το τοπίο, το οποίο φέρεται ως ανά­ πτυγμα μιας ή πολλών παλμικών δονήσεων. Φως, χρώμα, ογκομετρικές σχέσεις, πλαστικές εντάσεις, σχεδιαστική διακρίβωση, εσωτερικευμένη συνοχή ακολουθούν έναν κοινό παρονομα­ στή όσον αφορά στην ανάδειξη του θέματος. Στη συνέχεια διαπιστώνεται ένα ευρύτερο διάνοιγμα στις εκφραστικές αναζητήσεις των καλλιτεχνών που καλλιεργούν το θέμα ή ανεξάρτητα το είδος της θαλασσογραφίας. Οι εξπρεσιονιστές, με βάση τις διαστρωματικές χρωματικές αποδόσεις των μορφικών σχη­ ματισμών της θάλασσας ή των αντικειμένων και Κ. Βολανάκης: Η έξοδος του Άρεως (λεπτομέρεια)

60/αφιερωμα των καταστάσεων που συναρτώνται άμεσα από αυτήν, άλλοτε πάλι με βάση τις παρατακτικές α­ ναλύσεις και επανασυνθέσεις των μορφοχρωματικών μονάδων, προσπαθούν να συλλάβουν με δυναμισμό και με σφαιρικότητα τον πρωταρχικό ρόλο του διαλόγου της φωτοσκιάς, ως καθορι­ στικού παράγοντα για τη σύλληψη των θεμάτων. Αφαιρετικότερες τάσεις που μετέρχονται των ι­ διωμάτων τόσο του εξπρεσιονισμού όσο και του κυβισμού, π.χ. (βλ. Τάκη Μάφθα: Ναυτική σύν­ θεση, 1958), προσπαθούν να αποδώσουν το διά) 'γο πολύ επίπεδων σχέσεων, όπως καθέτων, διαγώνιων και οριζοντίων τομών, προκειμένου με ενέργεια να αποδοθεί η φύση και η λειτουργία του υγρού στοιχείου και ο τρόπος που αυτή αντι­ κατοπτρίζεται χωροτακτικά και λειτουργικά στη ζωή του λιμανιού (στα καράβια, στις βάρκες, στα παραλιακά σπίτια κ.ο.κ.) Μετά από το κίνημα του εξπρεσιονισμού εκ ­ φράστηκαν αρκετοί καλλιτέχνες προσδίδοντας στο υγρό στοιχείο έναν ιδιαίτερο παλμό, έναν δυ­ ναμισμό και μια ζωντάνια που ενεργοπο-ούσε και ενεργοποιεί πολλές από τις καταστά' εις του υ­ γρού στοιχείου και όχι μόνο αυτού. Η κίνηση τη ς . πινελιάς, ψυχοδυναμικά φορτισμένη συνήθως, καταλύει τις μέχρι τούδε οπτικές συμβάσεις προ­ κειμένου να δώσει στην εκρηκτική κατάσταση που υποφώσκει και δραστηριοποιεί την επιφά­ νεια. Αλλού πάλι, η ταραχώδης κίνηση της θά­ λασσας συλλαμβάνεται καθολικότερα ως κο­ σμογένεση μέσα στους κόλπους της οποίας με­ τέρχονται όλες οι δυναμικές εντάσεις και οι υ­ παρξιακές αγωνίες του ατόμου, που ταυτίζεται η φωνή του με την ομιλία της θάλασσας. Οι ίδιες αυτές εντάσεις, πλαστικά διατυπωμένες ορίζουν ένα νέο χώρο καταγραφών και σημάνσεων επι­ φάνειας και βάθους έχοντας συμπεριλάβει στις διατυπώσεις τους τεταρτοδιαστατικές παραμέ­ τρους, όπως είναι εκείνες της κίνησης και της ροής. Τα αφηγηματικά επεισόδια, αφαιρετικά δι­ πλωμένα, συναιρούν στοιχεία της πραγματικότη­ τας, διαθέσεως του δημιουργού και επιδιώξεις τε­ χνικές και αισθητικές που συγκροτούν τη θυμο­ σοφία μιας ολόκληρης εποχής (βλ. Κ. Μερόπουλος, Λ. Βεντούλιας, Μ. Καλιγιάννης, Γ. Μιχαηλίδης με τη σύνθεσή του «Ανατολικό Αιγαίο» 1972, Σ. Μπονάτσος, επεξεργάστηκαν το θέμα δίνο­ ντας ο καθένας τις δικές του εκδοχές). Όσον αφορά στους υπερεαλιστές τώρα καλλι­ τέχνες, παρουσιάζεται μια ποικιλία συνθέσεων ό­ που το υγρό στοιχείο παίρνει διαστάσεις κατεξοχήν μεταφυσικές ή μυστικιστικές, αποκαλύπτο­ ντας έναν κώδικα και μια κοσμοθεωρία που υ­ περβαίνει κατά πολύ την πραγματικότητα. Με κυρίαρχη μορφή του Ν. Εγγονόπουλου δημιουργείται μια μορφοπλασία η οποία βασίζεται σε μια μυθοπλασία της Ελληνικής θάλασσας και όλων των συμφραζομένων της (βλ. Γ. Στέφη: «Ο μηρι­

κά Ακρογιάλια», Γ. Παραλή: «Διαμαρτυρία» και «Λαοκόων», Β. Κελαϊδή «Σύνθεση», Π. Πρέκα, Ε. Μπέη, Ν. Πεντζίκη, κ.λπ.). Από τους καλλιτέχνες που εξακολούθησαν και προεξέτειναν τις επιταγές της γενιάς του ’30, σχετικά με το πρόβλημα της ταυτότητας, πέρα από τους εισηγητές και καθοριστικούς παράγοντές της (Κ. Παρθένη, Κ. Μαλέα, Σ. Παπαλουκά, Φ. Κόντογλου), οι οποίοι έχουν αξιοποιήσει το θαλασσινό θέμα, έχουμε τους νεότερους Γ. Τσαρούχη, Γ. Σικελιώ τη, Ρ. Κοψίδη, Ν. Νικολά­ ου, Α. Φασιανό αλλά και λίγο πριν από αυτούς ή και παράλληλό τους: Σ. Βασιλείου, Α. Αστεριάδη, Π. Ρέγκο, Ν. Χατζηκυριάκο-Γκίκα, Β. Σεμερτζίδη, Ε. Χατζημιχάλη, Γ. Μιγάδη, Γ. Βογιατζή, Μ. Αργυράκη, Φ. Πατρικαλάκη, Μ. Μακρουλάκη, Μ. Βενιό, Μ. Πωπ, Τ. Κατσουλίδη, Γ. Γράββαλο κ.ά. Έ λληνες ζωγράφοι που γεννήθηκαν στον με­ σοπόλεμο (Κεσσανλής, Παύλος, Κανιάρης, Τσόκλης, Πανιάρας κ.ά.) γίνονται εκφραστές των νεοτεριστικών τάσεων της Ελληνικής τέχνης. Παράλλληλα πρωτοποριακές ομάδες φέρνουν τις νέες τάσεις κοντά στα ευρύτερα κοινωνικά στρώματα. Ο καθένας απ’ αυτούς με το ιδιαίτερο δικό του μορφοπλαστικό λεξιλόγιο έδωσε πολ­ λές εκφάνσεις του υγρού στοιχείου. Ά λλοτε μέ­ σα από τη ζωή ενός πολύβοου λιμανιού, πότε πά­ νω από τις στέγες των σπιτιών, άλλοτε μέσα από τα βράχια, η θάλασσα εμφανίζεται να συνενώνει στοιχεία, θέσεις και όψεις της ζωής. Η διατύπω­ σή της γίνεται άλλοτε με μια καταγραφή του πα­ ραλιακού χώρου, των καϊκιών, των μεγαλύτερων πλοίων, άλλοτε με ανθρώπους ταυτισμένους μαζί της, όπως ναύτες, εργάτες, ψαράδες, μικροπωλητές, γυναίκες που προσδοκούν μια άφιξη ή α­ ποχαιρετούν κάποιον ναυτικό ή καράβι. Η θάλασσα χωρίζει και ενώνει, συμφιλιώνει και απομακρύνει, θέλγει και φοβίζει, συντροφεύει και αποξενώνει, κυρίως όμως υπάρχει και δια­ σφαλίζει την ενότητα των αντιθέσεων και αντιφά­ σεων της ζωής. Βιβλιογραφία 1. Στέλιος Λυδάκης: Ιστορία της νεοελληνικής ζωγραφικής (Ι6ος-20ός αιώνας). Εκδόσεις «Μέλισσα», Αθήνα, 1976.

2. Στέλιος Λυδάκης: Λεξικό των Ελλήνων ζωγράφων και χα­ ρακτών (16ος-20ός αιώνας). Εκδόσεις «Μέλισσα», Α­ θήνα, 1976.

3. Τώνης Σπητέρης: Τρεις αιώνες νεοελληνικής τέχνης. Εκδό­ σεις «Πάπυρος», Αθήνα 1979.

4. Ελέ"η Βακαλό: Η φυσιογνωμία της μεταπολεμικής τέχνης στην Ελλάδα. Εκδ. «Κέδρος», Αθήνα 1981-82.

5. Αλέξανδρος Ξύδης: Προτάσεις για την Ιστορία της Νεοελ­ ληνικής Τέχνης. Αθήνα 1976.

6. Χρύσανθος Χρήστου: Εισαγωγή στην Τέχνη. Αθήνα, 1987. Σημείωση: Εκφράζονται ευχαριστίες στους ιστορικούς της τέ­ χνης Αθηνά Σχινά και Μάνο Στεφανίδη για τη βοήθειά τους και τη σύνταξη του άρθρου αυτού.

ΚΥΚΛΟΦΟΡΕΙ

Τρεις Γάλλοι Ρομαντικοί στην Ελλάδα Λαμαρτίνος - Νερβάλ - Γκωτιέ Π ρό λ.: Παν. Μ ουλλάς Μ τφρ.: Βάσω Μέντζου

Εκδόσεις

ΟΛΚΟΣ Βουκουρεστίου 3,

105 64 Αθήνα - Τ η λ .: 3254538 - 3253172

Ο. ντε Μπαλζάκ No 40* Δ. Γληνός No 61* Τ. Τζόυς No 62* Κ. Χατζηαργύρης No 63 Ζ. Ζενέ No 66 Νέοι λογοτέχνες No 69 Αριστοφάνης No 72 Ζ. Πρεβέρ No 73 Μ. ντε Σαντ No 77 Κ.Π. Καβάφης No 78 Χ.Λ. Μπόρχες No 79 Μ. Κούντερα No 80* Μ. Γιουρσενάρ No 81

Α. Κοραής No 82 Κ. Μαρξ No 83* Μ. Βίαν No 85 Νέοι Λογοτέχνες No 87 Κ. Βάρναλης No 88* Τ. Μαν No 90 Φ. Νίτσε No 91 Κ. Θεοτόκης No 92 Ρ. Μπαρτ No 93 Ν. Λαπαθιώτης No 95 Ε. Ροΐδης No 96 Ε. Ζολά No 97 Σταντάλ No 98 Μακρυγιάννης No 101 Λουκιανός No 102 Ντιντερό No 103 Τ. Άγρας No 104

I. Βερν No 105 Θ. Κάί'ρης No 106 Παραμυθάδες No 108 Ε. Έσσε No 109 Α. Καμύ No 110 Β. Ουγκό No 111 Ε. Άλαν Πόε No 112 Φ. Κόντογλου No 113 Σ. Μπέκετ No 115 Κ. Πολίτης No 116 Α. Πάλλης No 118 Β. Μαγιακόφσκι No 121 Ε. Ιονέσκο No 122 Μ. Φουκώ No 125 Ζ. Λακάν Να 126 Ζ. Πωλ Σαρτρ No 127 Φ. Ντοστογιέφσκι No 131 Ν.Χ. Λώρενς No 132 Γ.Σ. Έλιοτ No 133 Μ. Ντυράς No 134 Αριστοτέλης No 135 Σ. ντε Μτιωβουάρ No 136 Γ. Θεοτοκάς No 137 Φ.Σ. Φιτζέραλντ No 138 Τ. Ουίλιαμς No 139 Α. Κάλβος No 140 Γ. Σεφέρης No 142 Γ. Φλωμπέρ No 143 Ο. Έκο No 145 Α. Δουμάς No 147 Α. Κοίστι No 149 Σ. Φρόυντ No 150 Α. Αρτώ No 151 Ο. Ουάιλντ No 152 Β. Γουλφ No 153 Γ.Β. Γκαίτε No 154 Κ. Καρυωτάκης No 157 Κ. Λεβί-Στρως No 158 Ε. Χεμινγουέι No 159 Ζ. Κοκτώ No 160 Μ. Χάιντεγκερ No 161 Β. ΝαμπόκοΦ No 162

Α. Παπαδιαμάντης No 165 Π. Λεκατσάς No 166 Αίσωπος No 167 Λ. Αραγκόν No 168 Α. Τσέχωφ No 169 Σ. Τσίρκας No 171 Τ. Στάινμπεκ No 173 Όμηρος No 174 Μ. ντε Θερβάντες No 176 Βολταίρος No 177 Ε. Πάουντ No 178 Μολιέρος No 179 Δ. Χατζής No 180 Ε. Ίψεν No 181 Ν. Χάμμετ No 182 Π. Βαλερί No 183 Ζ. Μπατάιγ No 187 Ν. Καζαντζάκης No 150 Θουκυδίδης No 191 Φ.Γ. Λόρκα No 192 Ρ. Τσάντλερ No 193 Β. Ράιχ No 197 Ρ. Μούζιλ No 199 Λ. Τολστόι No 200 Π. Ελυάρ No 201 Ζ. Σιμενόν No 202 Γ. ντε Μωπασάν No 204 Γ. Ρίτσος No 205 Ζιντ No 206 Α. Μπρετόν No 207 Μ. Μπρεχτ No 211 Α. Αλεξάνδρου No 212 Δ. Σολωμός No 213 Α. Λουπέν No 218 Φ. Πετράρχης No 218 Τζ. Όργουελ No 226 "* Τ. Λειβαδίτής No 228 Κ. Ντίκενς No 229 Δάντης No 230 Γκ. Γκ. Μάρκες No 223 Γκ. Απολλιναίρ No 231 Ρ. Βελεστινλής No 235

Εκδόσεις Πλέθρον ΕΛΛΗΝΙΚΗ Λ Ο ΓΟ ΤΕΧ Ν ΙΑ Ν. Β. Λ Α Δ Α Αστροβατεί A. Μ Ο Υ Ρ ΙΚ Η Χίασμα το δίκοπο βλέμμα Α. Κ Α Κ Α Ρ Ο Γ Λ Ο Υ Σχεδόν γκρο πλαν Α. Κ Α Κ Α Ρ Ο Γ Λ Ο Υ Στο λευκό του βυθού Θ. Ν Τ Ο Κ Ο Σ Οδοιπορικό της αναμονής X. Τ Ο Υ Μ Α Ν ΙΔ Η Σ Η ώρα του λιμανιού Σ. Ν Τ Ο Υ Φ Ε Ξ Η Σ Λεκτικά δίπολα Σ. Ν Τ Ο Υ Φ Ε Ξ Η Σ Έλυτρον κενού Ε. Μ Α Ρ ΙΝ Α Κ Η Περνώντας βάφεσαι μπλε Β. Ν Τ Ο Κ Ο Σ Αλγοσαρωνικός Δ. Φ Α Φ Ο Υ Τ Η Σ Μικροί στρατιώτες Α. Τ Ρ ΙΦ Υ Λ Λ Η Σ Πορεία Γ. Κ Ο Υ Β Α Ρ Α Σ Δωρητής σώματος

Μ . Γ Ε Ω Ρ Γ ΙΟ Υ Ο κροκόδειλος Χ.Κ. Β Α ΪΟ Σ Ποιήματα 1944-64 Γ. ΑΓΓΕΛ ΑΚΑΣ Σάλια μισόλογα και τρύπιοι

στίχοι NT. Ρ Ω Ν Τ Α Η μοναξιά του μπλε Γ. Μ Π Α Σ Δ Ε Κ Η Είναι επικίνδυνο να ανοίγεις την

πόρτα σου σε άγνωστες μικρές Κ. Γ ΙΑ Ν Τ Σ ΙΟ Σ Θυμιστόρημα Δ. Μ ΙΧ Α Λ Α Κ Ο Σ Χαμηλόφωνα αντίο X. Κ Α Ρ Α Ν Τ Ω Ν Η Κοινοτυπίες 0 . Λ Ε Χ Ω Β ΙΤ Η Σ -M A S S IS Εμού του άνευ Τ. Μ Π Ε Σ ΙΟ Σ Αποφάγια μιας μακρυνής ευτυχίας X. Α Γ Κ Υ Ρ Α Ν Ο Π Ο Υ Λ Ο Υ Μελανία

Μ ΙΚ Ρ Η ΣΕΙΡΑ Ν. Μ Ο Ρ Φ Η Σ Το καλοκαίρι Μ . Σ Τ Α Υ Ρ ΙΝ Ο Υ Το σώμα της ψυχής Σ. Σ Α Β Β Ο Π Ο Υ Α Ο Σ Η μαμμή και τα παιδιά της X. Β Λ Α Β ΙΑ Ν Ο Σ Υπνοβασίες X. Β Λ Α Β ΙΑ Ν Ο Σ Πωλητής θαυμάτων Β. Τ Σ ΙΠ Α Σ Στροφή Β. Τ Σ ΙΠ Α Σ Εν πλω Α. Κ Ω Σ Τ Α Ν Τ ΙΝ Ο Υ Παλαιόπολις Γ. Μ ΙΧ Α Κ Η Σ Υποβρύχιο φως Γ. Μ ΙΧ Α Κ Η Σ Το ναρκοπέδιο Γ. Β Ο Α Ο Υ Δ Α Κ Η Σ Νεόδμητο παρανάλωμα Α. Π Ε Ρ Α Ν Τ Ω Ν Α Κ Η Σ Το χαμένο όνειρο Δ. Α Δ Ε Ξ ΙΟ Υ Επάλληλος μύθος Δ. Α Δ Ε Ξ ΙΟ Υ Η κατεδάφιση προετοίμαζε

την ανέγερση Α. Ζ Η Ρ Α Σ Ο ύπνος των ερωτιδέων Ν. ΧΑΤΖΙΔ ΑΚ Ι Δυσαρέσκεια Κ. ΤΣΙΤ ΣΕΛ Α Μεταβολές Ν. Κ Α Ρ Α Χ Α Λ ΙΟ Σ Το αίμα Θ. Τ Α Σ Ο Υ Λ Η Σ Σε μωβ ελάσσονα Θ. Τ Α Σ Ο Υ Λ Η Σ Μπάλος για ένα χορευτή και το άσπρο

Τ. Κ Α Π Ε Ρ Ν Α Ρ Ο Σ Οιονεί Οιωνοί X. Α Ρ Ω Ν Η Σ Μήτρα - S Π. Β Λ Α Χ Ο Σ Εμείς οι νέοι Σ. ΒΡΕΤΤΟΣ Ω ς Αζτέκοι στις Αζόρες Δ. Κ Α Β Β Ο Υ Ρ Α Σ Συμφιλίωση Γ. ΤΖ Α Ν Ε ΤΑ ΚΗ Σ Ό σο ακούω σε χρώμα Γ. Ρ Ε Μ Ο Υ Ν Δ Ο Σ Σαν αναρρωτική άδεια Π. ΚΕ Ρ ΑΣΙΔ Η Σ Η σκιά μου σαν σώμα Ε. Π ΕΡΡΑΚΗ Έγχρωμη διαφάνεια Τ. Γ Α Λ ΑΤ Η Σ Τα χαράγματα Γ. ΤΖΕΒΕΛΕΚΑΚΗΣ Ό πω ς τα πετρώματα Κ. ΣΤ Ρ Α Τ Ο Υ Δ Α Κ Η Σ Αποσπάσματα από

πυκνό χρόνο A IM . Γ Α ΣΠ Α Ρ Η Σ Βάδισμα στην ευθεία Θ. Χ Α Τ Ζ Ο Π Ο Υ Α Ο Σ Ιδίοις σώμασι Τ. ΚΑ Ρ Α Γ Ε Ω Ρ Γ ΙΟ Υ Fragmentum αριθμός 53 Τ. ΚΑ Ρ Α ΓΕ Ω Ρ ΓΙΟ Υ Το αδράχτι που ματώνει Τ. Μ Π Ε Σ ΙΟ Σ Με το απόγευμα στον κρόταφο ΕΙΡ. Σ Π Α Ν Ο Υ Δ Α Κ Η Ομόκεντροι κύκλοι Κ. Κ Ο Υ Ρ Ο Υ Π Α Κ Η Σχέδιο α' για τους

επιθυμούντες Σ. Γ Ο Υ Ρ Γ Ο Υ Ρ Η Σ Πτώσεις

Βιβλιοπωλείο - Εκδόσεις: Μασσαλίας 20α, 106 80 Αθήνα, Τηλ. 36.41.260,36.45.057

αφιερώματα σε δέματα Αντίσταση Και Λογοτεχνία No 58* Λατινοαμερικανική Λογοτεχνία No 59* Η Γενιά των Μπήτνικ No 64* Οι επίγονοι του Φρόυντ No 65* Επιθεώρηση Τέχνης No 67 Άγιον Όρος No 68 Γερμανόφωνο Θέατρο No 70 Σημειωτική No 71* Μικρασιατικός Ελληνισμός No 74 Λογοτεχνία και Κινηματογρά­ φος No 75 Ιταλική Λογοτεχνία No 76 Σύγχρονα Ολλανδικά Γράμματα No 84 Αστυνομική Λογοτεχνία No 86 Νεοελληνικό Θέατρο No 89 Παιδικό Βιβλίο No 94* Βιβλίο και Φυλακή No 99 Λαϊκό Αισθηματικό Μυθιστόρημα No 100 Αρχαία Λυρική Ποίηση No 107 Φινλανδικά Γράμματα No 114 Δοκίμιο No 117 Κοινωνιολογία No 119 Ελληνικός Υπερρεαλισμός No 120 Κυπριακά Γράμματα No 123 Χιούμορ No 124 Θεσσαλονίκη No 128 Βυζάντιο No 129 Ελληνικό Παραμύθι No 130 Φουτουρισμός No 141 Γλωσσολογία No 144 Βιβλίο και Στρατός No 146 Βιβλία για το καλοκαίρι No 148 Αυτοβιογραφία No 155 Μετάφραση No 156 Ψυχανάλυση και Λογοτεχνία No 163 Σύγχρονοι Αγγλόφωνοι Φιλέλληνες No 164 Αλληλογραφία No 170 Επιλογή Βιβλίων ’86-87 No 172 Οι επιστήμες στον κόσμο μας

Παιδικό βιβλίο No 180 Κριτική No 184 Μουσική και Λογοτεχνία No 185 Διανοούμενοι και Εξουσία No 186 Βιβλίο και Νέες Τεχνολογίες No 188 Το νέο Μυθιστόρημα No 189 Μέσα Μαζικής Επικοινωνίας No 194 Πολιτισμός και Κουλτούρα No 195 Διακοπές και Βιβλίο No 196 Το Ελληνικό Φεμινιστικό Έντυπο No 198 Βιολογία No 203 Εξπρεσιονισμός No 208 Η Πράγα των συγγραφέων No 209 Ψυχιατρική και ψυχανάλυση No 210 Θέατρο και Παιδί No 214 Ραδιόφωνο και Τηλεόραση No 215 Γαλλική Επανάσταση No 216 Κόμικς No 217 Ροκ No 219 Επιστημονική Φαντασία No 220 Ομοιοπαθητική No 221 Κοινωνικές επιστήμες No 222 Βιβλίο - Η αγοραστική συμπε­ ριφορά του κοινού No 224 Ρομαντισμός No 225 Στρουκτουραλισμός No 227 Νέοι και Λογοτεχνία No 232 Ελληνική κοινωνία και κράτος No 233 Αναγνώσεις και κείμενα No 234 Το παιχνίδι και το παιδί No 236 Σύγχρονη Αμερικανική Πεζογραφία No 237 Ψυχογλωσσολογία No 238 Έγκλημα - Απόπειρες Ερμηνείας No 239 Το Όνειρο στη λογοτεχνία No

I

Καλοκαίρι. Τέλη Ιουλίου. Ζέστη, νέφος πνιγερό για τους κατοίκους της Αθήνας, της Θεσσαλονίκης και των μεγάλων πόλεων. Ο Αύγουστος, υποσχόμενος θάλασσα, ήλιο και ανάπαυση, πλησιάζει. Για όσους «τώρα» ετοιμάζονται για τις διακοπές τους, μερικά βιβλία είναι απολύτως απαραίτητα. Εξάλλου τόσες ώρες στις παραλίες, τόσες ώρες ξεγνοιασιάς περνούν ευχάριστα διαβάζοντας έ­ να βιβλίο. Όμως συχνά προκύπτει το ερώτημα. Τι βιβλία να διαλέξουμε για τις διακοπές; Αυτά που δεν προλάβαμε να ξεφυλλίσουμε το χειμώνα λόγω ανειλημ­ μένων υποχρεώσεων ή καινούρια βιβλία που στο μεταξύ έχουν κυκλοφορήσει; Εμείς, για να διευκολύνουμε τις επιλογές σας, απευθυνθήκαμε σε 110 εκδότες *

66/αφιερωμα

χρησιμοποιώντας ένα κοινό σε όλους ερωτηματολόγιο. Αυτό αφορούσε σε τρία διαφορετικά εκ πρώτης όψεως, αλλά συνδεδεμένα κατ’ ουσίαν μεταξύ τους, ε­ ρωτήματα. Πρώτο, ήταν η αναγνωσιμότητα. Αν δηλ. οι εκδότες, κρίνοντας από τις πωλήσεις τους, πιστεύουν ότι διαβάζετε περισσότερα βιβλία στις διακοπές σας και τί είδους. Δεύτερο, ζητήσαμε να σας προτείνουν εκείνοι βιβλία από τη δική τους παραγω­ γή, ανάλογα με το τί πιστεύουν ότι θα θέλατε να διαβάσετε αυτή την περίοδο και τέλος, τους ρωτήσαμε για την περιβόητη κρίση στο χώρο του βιβλίου και τί οι ίδιοι προτείνουν για να ξεπεραστεί. Ομολογούμε ότι οι απαντήσεις κατέφθαναν βροχή (πόσο αλήθεια θα χρειαζό­ μαστε μια αληθινή βροχή αυτή την περίοδο!) Όλοι οι εκδότες, χωρίς εξαίρεση, πιστεύουν, όπως εξάλλου κι εμείς, ότι πράγματι οι διακοπές ευνοούν το διάβα­ σμα κάποιων κατηγοριών βιβλίων - μυθιστορήματα, διηγήματα, ασΐυνομικά και «ελαφρά αναγνώσματα». Οι προτάσεις τους για 460 βιβλία για τις διακοπές σας, της πρόσφατης αλλά και της παλαιότερης παραγωγής τους, είναι σίγουρο ότι κάνει την επιλογή σας ευκολότερη. Ενδιαφέρον παρουσίασαν οι απαντήσεις 48 εκδοτών για την κρίση του βιβλίου στον τόπο μας. Σ’ αυτό, όμως, το σημείο ας κάνουμε μια δική μας παρατήρηση. Η αδιαφορία ουκ ολίγων εκδοτών, που αγνόησαν την πρόσκλησή μας να περιληφθούν σ’ αυτό το αφιέρωμα, δεν αποτελεί, ίσως, και μια κρίση που ελλοχεύει στους ίδιους τους κόλπους τους; Ας είναι! Όλοι οι εκδότες, λοιπόν, πλην ελάχιστων εξαιρέσεων, συμφωνούν ότι η κρίση του βιβλίου είναι πραγματικότητα στις μέρες μας. Η πλειοψηφία συμφωνεί ότι η κρίση του βιβλίου είναι συνυφασμένη με την πολιτική, κοινωνική και ιδίως την οικονομική κρίση που μαστίζει τον τόπο μας. Κι όσο αυτή η κρίση μεγαλώνει, τόσο το βιβλίο θα πλήττεται. Ποια είναι η λύση; Η πολιτεία να αναλάβει τις ευ­ θύνες της μπροστά σ’ αυτό το αναμφισβήτητο γεγονός εφαρμόζοντας άμεσα ε­ θνική πολιτική για την υπόθεση του βιβλίου.

Είναι επίσης ενδιαφέρουσες μερικές απαντήσεις εκδοτών οι οποίες περιγρά­ φουν το πρόβλημα της κρίσης διαφορετικά: • «Μέσα από τις κρίσεις περνάει η ανάπτυξη και η βελτίωση».

• «Η κρίση εντοπίζεται στην απουσία καλής ελληνικής λογοτεχνίας, στις κα­ κές μεταφράσεις και στην κακή αισθητική του βιβλίου».

• «Το βιβλίο είναι κλινικά νεκρό». ' Ενώ άλλοι ισχυρίζονται ότι: • «Δεν υπάρχει ιδιαίτερη κρίση».

• «Η κρίση είναι θέμα χειμωνιάτικο».

• «Βρισκόμαστε στην εποχή της κρισιολογίας».

• «Το βιβλίο δεν αποτελεί είδος πρώτης ανάγκης» και τέλος, δεν έλλειψε κάποιος εκδότης ο οποίος εντοπίζει αλλού την κρίση, ισχυριζόμενος ότι γι’ αυτήν φταίει «ο Αλή Πασάς, ο Μαρξ, ο Μεταξάς, ο Ευτα­ ξίας κι ο Κοσκωτάς. Τους τεθνεότας ας απαλλάξουμε, τους ζώντας ας βιβλιοβολήσουμε (sic) μέχρι θανάτου». Ό,τι χρειαζόταν για να ελαφρύνει το κλίμα α­ πό το βάρος της κρίσης. Αυτή όμως η προσέγγισή μας με τους εκδότες βάζει στο φως κι άλλα προβλή­ ματα του κλάδου όπως οι τιμές των βιβλίων, ο ρόλος της παιδείας, η βαριά φο­ ρολογία κ.ά. προβλήματα που θα μας απασχολήσουν στο άμεσο μέλλον. Ός τότε, ΚΑΛΕΣ ΔΙΑΚΟΠΕΣ συντροφιά με βιβλία που εσείς διαλέξατε. Επιμέλεια αφιερώματος: Ηρακλής Παπαλέξης

αφιερωμα/67

Άγκυρα Περί αναγνωσιμότητας

Η

περίοδος των διακοπών δίνει την ευκαιρία για περισσότερο διά­ βασμα. Το ερώτημα είναι πόσοι εκμεταλλεύονται αυτή την ευ­ καιρία. Είναι, βέβαια, γνωστό ότι ο Έλληνας δεν ξοδεύει χρήματα για τη μόρφωσή του. Την εποχή όμως των διακοπών όλο και κάποιες σελί­ δες παραπάνω θα ξεφυλλίσει, όλο και κάποιο βιβλίο θα πιάσει στα χέ­ ρια του. Τι διαβάζει όπως περισσότερο ο Έλληνας αναγνώστης την περίοδο αυτή των διακοπών; Μάλλον κάτι «ελαφρύ». Κάτι που να μην τον προβληματίσει ή να τον δυσκολέψει ιδιαίτερα. Αυτοί που παρακολουθούν το καλό βιβλίο είναι ένα συγκεκριμένο και περιορισμένο κοινό, που έτσι ή αλλιώς το διάβασμα δεν αποτελεί γι’ αυτούς μόνο μέρος της ψυχαγωγίας τους στις διακοπές, αλλά ανάγκη και επιθυμία όλο το χρόνο. Αυτό το κοι­ νό πράγματι ανεβάζει τους ρυθμούς της ανάγνωσης του ποιοτικού βι­ βλίου, ακόμα περισσότερο, στην περίοδο των διακοπών. Ωστόσο, τα βιβλία τσέπης είναι αυτά που προτιμούνται περισσότε­ ρο αυτή την εποχή απ’ τους μεγάλους. Ό σο για τους μικρούς βιβλιό­ φιλους κυκλοφορούν ένα σωρό βιβλία - πολλά απ’ αυτά αξιόλογα που ανάμεσά τους, ίσως, προτιμούνται απ’ τους γονείς κάποια εκπαι­ δευτικού χαρακτήρα. Προτάσεις βιβλίων από τις δικές μας εκδόσεις που προτείνουμε ιδιαίτερα Μ ερικές είναι:

Από τη σειρά «Λογοτεχνική Βιβλιοθήκη» για παιδιά και νέους. «Ό λιβερ Τουίστ», Κ. Ντίκενς - «Πρίγκιπας και φτωχός», Μ. Τουαίν - «Η καλύβα του μπαρμπα-Θωμά», Μπ. Στόου - «Τα ταξίδια του Γκιούλιβερ», Τζ. Σουΐφτ - «Μικρό σπίτι στο λιβάδι», Λ. Ουάιλντερ - «Ό ταν τα νιάτα θέλουν», Νίτσας Τζώρτζογλου - «Τα παιδιά που έβλεπαν τα τρένα να περνούν», Έντιθ Νέσμπιτ - «Ο ι περιπέτειες του Τομ Σώγιερ», Μ. Τουαίν - «Η Πολυάννα και το παιχνίδι της χα­ ράς», Ε. Η. Πόρτερ - «Κβο Βάντις,Ντόμινε; Πού πηγαίνεις,Κύριε;», Ε. Σιέγκεβιτς - «Ε λ Σιντ», Π. Κορνήλιου - «Ο ι τρεις σωματοφύλα­ κες», Αλ. Δουμά. Από τη σειρά: «Ελληνική Μυθολογία» για παιδιά από 8 χρόνων και πάνω. Δέκα από τις πιο γνωστές συγγραφείς καλέσθηκαν να συνεισφέ­ ρουν από μια ενότητα-τόμο της Ελληνικής Μυθολογίας. Η θαυμάσια εικονογράφηση της Ά ννας Μενδρινού που είναι βασι­ σμένη στα αρχαϊκά και κλασικά αγγεία, φέρνει κοντά στα παιδικά μάτια τις μοναδικές φιγούρες και συνθέσεις των αρχαίων δημιουργών. Τίτλοι σειράς: «Ο ι Θεοί στον Όλυμπο», Νίτσας Τζώρτζογλου - «Η αρπαγή της Περσεφόνης», Κατερίνας Μουρίκη - «Ηρακλής», Λίτσας Ψαραύτη - «Θησέας», Σοφίας Γιαλουράκη - «Δαίδαλος και Ικα­ ρος», Μαρίας Βελετά-Βασιλειάδη - «Ιλιάδα», Καλλιόπης Σφαέλλου. Η κρίση του βιβλίου μια γενική κρίση, στη χώρα μας τα τελευταία χρόνια. Ο Υ πάρχει χώρος του βιβλίου, όμως, σε οποιαδήποτε κρίση, πλήττεται ιδιαί­

τερα. Το βιβλίο δεν αποτελεί είδος πρώτης ανάγκης.

ΟΤΑΝ ΤΑ ΝΙΑΤΑ ΘΕΛΟΥΝ

68/αφιερωμα Είναι ένα είδος συμπληρωματικό και τελευταίο στη λίστα αγορών. Η σωστή παιδεία εξαρτάται απ’ το «σπίτι». Η δημοκρατία μαθαίνεται απ’ το «σπίτι». Οι σωστές σχέσεις καλλιεργούνται απ’ το «σπίτι». Ό ­ λα όμως ξεκινούν από την πολιτεία. Αυτή καθιερώνει και επιβάλλει... Όσο δεν υπάρχει, λοιπόν, εθνική πολιτική βιβλίου, στήριξη και προ­ σπάθεια απ’ όλους τους αρμόδιους φορείς με αύξηση της οικονομικής βοήθειας μέσα απ’ τον κρατικό προϋπολογισμό, τόσο οι μέρες του βι­ βλίου θα μένουν Νυχτωμένες και αφέγγαρες.

Αιγόκερως Περί αναγνωσιμότητας διαβάζουν περισσότερο αν δεχτούμε πως έχουν περισσότερο Ν αι,ελεύθερο χρόνο σε σχέση με την εργασία τους. Ό χι, αν δεχτούμε

τον παράγοντα της περιπέτειας των διακοπών. Ίσως τότε αγοράζουν περισσότερα βιβλία προσδοκώντας την ανάγνωσή τους. Οι στατιστικές δείχνουν αύξηση των πωλήσεων των λογοτεχνικών βιβλίων. Ας θεωρήσουμε ανάλογη αύξηση της αναγνωσιμότητας αυ­ τών των βιβλίων. Μαζί με τα πολλά καρπούζια του καλοκαιριού πωλούνται και πολ­ λά βιβλία. Προτάσεις βιβλίων λπίζω οι αναγνώστες του «Διαβάζω», δηλαδή οι άνθρωποι που διαβάζουν, να μην κάνουν διακοπές από το διάβασμα. Τώρα αν κατά τύχη κάποιοι συμβαίνει να δικηγορούν, για παράδειγμα, ελπίζω να μην περιμένουν τις διακοπές από τη δικηγορία τους για να διαβά­ σουν. Ξεχωρίζοντας, λοιπόν, τα καρπούζια (φρούτο εποχιακό) από τα βιβλία, έχω να προτείνω για όλη τη χρονιά την απολαυστική «Αυτο­ βιογραφία του Κουροσάβα», τον «Ρόμπινσον Κρούζο»/τα «Κείμενα του Γκοντάρ», τον «Καλόγερο» του Αρτώ και όλα τα βιβλία του Αιγόκερου χωρίς να θεωρώ αναγκαίο και τον από μέρους μου σχολιασμό. Υ­ πάρχει και ένα επίκαιρο αστυνομικό: «Τα μαλλιά του φαλακρού δολο­ φόνου» του Ραφαηλίδη.

Ε

Η κρίση του βιβλίου ότι υπάρχει κρίση στο βιβλίο. Ίσως υπερπροσφορά Δ ενκαι,πιστεύω κυρίως, λόγος να γίνεται περί κρίσης. Βρισκόμαστε στην ε ­ ποχή της κρισιολογίας από τότε που πέρασε η εποχή της κοινωνιολογίας. Και η κρισιολογία περνάει με την πάροδο του χρόνου.

Αίολος Περί αναγνωσιμότητας αναγνώστες, κατά κύριο λόγο, περισσότερο αν θέλε­ Ο ιτε,Έλληνες διαβάζουν στην περίοδο των διακοπών τους. Βέβαια, ο βα­ σικός λόγος που τους ωθεί σ’ αυτή την επιλογή είναι η σημαντική αύ­ ξηση του ελεύθερου χρόνου τους τότε.

αφιερωμα/69 Επισημαίνουμε ότι οι αναγνώστες προσανατολίζονται περισσότερο σε βιβλία με ευχάριστο ή συναρπαστικό περιεχόμενο. Ως εκ τούτου, τη μερίδα του λέοντος στις προτιμήσεις τους έχουν λογοτεχνικά βι­ βλία στην ευρεία του όρου έννοια. Δ ε θα λέγαμε ότι επαυξάνεται σε αξιοπρόσεκτο βαθμό ο αριθμός των αναγνωστών. Μάλλον διαβάζουν περισσότερα βιβλία όσοι τα αγαπούν όλο το χρόνο. Προτάσεις βιβλίων τα βιβλία που έχουν εκδοθεί στον «Α ίολο» θα μπορούσαμε να Α πόπροτείνουμε, ενδεικτικά και μόνο, κάποιο από τη σειρά φαντα­

σίας και τρόμου, για παράδειγμα το «Η περίπτωση του Τσαρλς Ντέξτερ Γουόρντ» του Χάουαρντ Φ. Λάβκραφτ, αξιολογότατου συγγραφέα στο είδος αυτό, ή το κλασικό «Το νησί του Δρος Μορώ» του επίσης κλασικού στο είδος αυτό - και όχι μόνο - Χέρμπερτ Τζ. Ουέλς. Η δεύτερη πρότασή μας αφορά κάποιο από τα βιβλία της σειράς Ταξίδια-Ανακαλύψεις, με κείμενα από τα ημερολόγια ή τις αφηγήσεις των μεγάλων θαλασσοπόρων και ταξιδευτών, όπως του Μάρκο Πόλο, του Κολόμβου, του Κουκ. Για όσους είναι γνώστες αυτής της συναρ­ παστικής και ενδιαφέρουσας σειράς θα προτείναμε το μόλις κυκλοφορήσαν βιβλίο των εκδόσεων «Αίολος», «Έ λληνες στην ανακάλυψη και εξερεύνηση της Αμερικής» του Χρήστου Δ . Λάζου. Η κρίση του βιβλίου

Κ

ρίση στο βιβλίο όχι μόνο υπάρχει, αλλά δυστυχώς πάει να γίνει χρόνια. Εκτός από τη διαπίστωση της ανυπαρξίας παιδείας στη διαμόρφωση ενός μελλοντικού και συστηματικού αναγνώστη, κάτι που θα σήκωνε γιατρειά με κάποια καλή θέληση εκ μέρους της πολι­ τείας ή όποιων άλλων εξουσιαστικών μηχανισμών κουλτούρας, πολύ φοβόμαστε ότι δε θα ’χαμέ να προτείνουμε κάτι για διέξοδο από την κρίση. Η αιτία της δεν εντοπίζεται ούτε σε τεχνικούς ούτε σε οικονο­ μικούς λόγους, ώστε οι ανάλογες προτάσεις να αλλάξουν τα δεδομέ­ να. Η κρίση είναι πολιτισμική, ως πανθομολογείται, κι έτσι το κατεξοχήν πολιτισμικό προϊόν, το βιβλίο, δέχεται πολύ πιο έντονα τις επι­ πτώσεις της. Η κρίση βεβαίως ανιχνεύεται τόσο στους δημιουργούς όσο και στους αποδέκτες του πνευματικού αυτού προϊόντος. Ίσως περνάμε σε μια επόμενη φάση πολιτισμού. Ιδιαίτερη σημασία έχει ότι η έκρηξη των μέσων μαζικής ενημέρωσης και επικοινωνίας, η έκρηξη της τε­ χνολογίας, καθοριστικής πλέον και στα πολιτισμικά πράγματα, έχει τις δικές της προτάσεις προς ένα κοινό δεκτικό στο δέλεαρ του μαζι­ κού πολιτισμού. Το βιβλίο, πιστεύουμε, δεν μπορεί να ενταχθεί σ’ αυ­ τού του είδους τις προτάσεις. Μ’ αυτή τη γενικόλογη τοποθέτηση, λοιπόν, δε μας επιτρέπεται να αισιοδοξούμε προς το παρόν για το ξεπέρασμα της κρίσης.

Ακρίτας Περί αναγνωσιμότητας περίοδο των διακοπών και του καλοκαιριού εν γένει, το ανα­ Τ ηνγνωστικό κοινό διευρύνεται από την άποψη ότι άνθρωποι που

δεν πιάνουν βιβλίο στα χέρια τους το χειμώνα, τώρα διαβάζουν κάτι, έστω και αν αυτό είναι μια από τις ευρείας κυκλοφορίας, ποιοτικώς

70/αφιερωμα απαράδεκτες μεταφράσεις ξένων best seller που βρίθουν στη χώρα μας. Επίσης, τα αναγνωστικά ενδιαφέροντα μετακινούνται: τα βιβλία που διαβάζονται περισσότερο αυτή την περίοδο είναι βιβλία που δεν απαιτούν έντονο προβληματισμό εκ μέρους του αναγνώστη, όπως για παράδειγμα μυθιστορήματα, κόμικς κ.ά. Προτάσεις βιβλίων που θα προτείναμε στους αναγνώστες του «Διαβάζω» Τ αγιαβιβλία το καλοκαίρι είναι τα ακόλουθα: Βιβλία για παιδιά και νέους: «Από κει βγαίνει ο Ή λιος», Ζωής Κανάβα. Νεανικό μυθιστόρημα που εξελίσσεται στα χρόνια της γερμανική κατοχής. «Παραμύθια της Κύπρου». Εφτά παραδοσιακά κυπριακά παραμύθια σε νεοελληνική απόδοση και επιμέλεια Κωστή Κυριακίδη. «Παραμύθια της Μικρασίας». Πέντε διαλεγμένα μικρασιατικά παρα­ μύθια σε νεοελληνική απόδοση και επιμέλεια Γ. Κρόκου. «Το Τσίρκο μας», Γ. Γρηγοριάδου-Σουρέλη. Παραμύθι για παιδιά του δημοτικού μέχρι 8 χρόνων. Βιβλία για έφηβους και μεγάλους: «Ευλογημένο Καταφύγιο», Φ. Κόντογλου. Κείμενα προβληματισμού σχετικά με τη σημερινή Ελλάδα και τα διλήμματά της. «Αβέρωφ. Το πλοίο που άλλαξε την πορεία της ιστορίας». Αντιπλοίαρχος Τ.ΓΊ. Κρέμος και R. Arnold-Baker. Η συναρπαστική ιστορία ενός θρυλικού πλοίου που επί 40 χρόνια έγραψε τις πιο μεγάλες στιγμές της ιστορίας του τόπου μας. Με πλήθος έγχρωμων και μαυρόασπρων φω­ τογραφιών εποχής, σχεδίων ναυμαχιών κ.ά. Κυκλοφορεί στα ελληνι­ κά και αγγλικά. «Ταξιδεύοντας στα ελληνόφωνα χωριά της Κάτω Ιταλίας», Α. Μεργιανού. Η συγγραφέας περιδιαβάζει τις ελληνόφωνες νησίδες της Κάτω Ιταλίας εντοπίζοντας την ακόμα ζωντανή ελληνικότητα αυτών των χώρων. Μια ενδιαφέρουσα ξενάγηση που φέρνει τον αναγνώστη σε ε­ παφή με μια άγνωστη όψη της αρχαίας Μεγάλης Ελλάδας. Η κρίση του βιβλίου

Σ

την τρίτη σας ερώτηση για το αν υπάρχει κρίση στο βιβλίο, η α­ πάντηση είναι κοινός τόπος: ναι, υπάρχει. Ό σο για το ποια είναι τα αίτιά της, ως απάντηση παραθέτω την απάντηση του Ελύτη στην ερώτηση του Μ. Μουντέ (Π εριοδικό «Γυναίκα», 728) για το πώς ο λα­ ός μας μπορεί να γίνει αμεσότερα κοινωνός της πολύτιμης και ζωτι­ κής πηγής που είναι η παράδοσή του. Απάντηση που πιστεύω ότι ται­ ριάζει και στο ερώτημά σας: «Ως ένα σημείο βέβαια, είναι ζήτημα παιδείας. Θα έλεγα: Μακάρι να ήταν μόνο αυτό αφού πρόκειται για κάτι που μ ε τον καιρό διορθώ­ νεται. Το ατύχημα είναι ότι η παιδεία δεν αρκεί. Χρειάζεται αναπτυγ­ μένη ευαισθησία. Και πώς ν ’ αναπτυχθεί η ευαισθησία, σήμερα, σ ’ ένα νέο που δεν μένει ούτε μια στιγμή του εικοσιτετραώρου μόνος του, έ­ τσι που να μπορέσει να συγκεντρωθεί στα προβλήματά του, να ρεμβά­ σει, να ονειρευθεί; Οταν από το πρωί ώς το βράδυ ζει, μεταπηδώντας από το ένα στο άλλο κουμπί, από το πικάπ στο γήπεδο κι από το γή­ πεδο στη «μπουάτ»; Δ εν πα να του διδάσκετε όση λογοτεχνία και τέ­ χνη θέλετε; Δ εν μπορεί, δεν έχει ο άνθρωπος την απαιτούμενη προσληπτικότητα. Βέβαια υπάρχουν και οι εξαιρέσεις, οι μικρές μειοψηφίες. Ευτυχώς. Επειδή μπορεί θεωρητικά να μη μας αρέσει, αλλά είναι αυτές οι μειοψηφίες που θα κρατήσουν τη σκυτάλη στο μέλλον. Εκτός

αφιερωμα/71 ς υποστηρίζουν μερικοί, αυτές μόνον τις κ j Τα μυστικά της ιστορίας του πνεύμα

Αλεξάνδρεια Περί αναγνωσιμότητας

Υ

πάρχει σήμερα μια πληθώρα εκδόσεων κάθε λογής, συσσώρευση έργων απ’ όλο τον κόσμο, ανακάτεμα λόγων, γλωσσών και πολι­ τισμών - κάτι σαν Βαβέλ και Αλεξάνδρεια, κρίση και έκρηξη μαζί του βιβλίου, όπου συνυπάρχουν η έλλειψη, ο πλούτος και ο κορεσμός. Δίπλα σε σημαντικά βιβλία κυκλοφορούν ένα σωρό αδιάφορα, τη στιγμή που διστάζει κανείς να δημοσιεύσει θεμελιώδη έργα. Δίπλα σε υποδειγματικές εκδόσεις κυκλοφορούν πολλές προς αποφυγήν (η πιο θλιβερή περίπτωση είναι κάτι εφιαλτικές μεταφράσεις σε επιτηδευμέ­ νη συσκευασία). Αυτά συνέβαιναν πάντα, απλώς σήμερα οι κακές εκ ­ δόσεις πολλαπλασιάζονται δυσανάλογα και είναι αυτές που τροφοδο­ τούν περισσότερο την ανάπτυξη του κοινού και των αναγνωστικών συνηθειών - σύμπτωμα της πολιτιστικής βιομηχανίας και της μαζι­ κής ημιμόρφωσης. Απ’ την άλλη, το κοινό δεν είναι μονολιθικό, από ένα σημείο και πέρα διαφοροποιείται και διαμορφώνεται. Αυτό επι­ τρέπει σε νέους εκδότες ν’ αναζητήσουν μια προσωπική διαδρομή και «να βρουν το κοινό τους», ξεκινώντας σαν ευαίσθητοι αναγνώστες που αγαπούν ορισμένα βιβλία και θα ’θελαν να τα δουν να βγαίνουν με φροντίδα. Προτάσεις βιβλίων

Α

πό τη μεριά μας προτείνουμε τέσσερα βιβλία: Fernand Braudel κ.ά. «Η Μεσόγειος - Ο χώρος και η ιστορία» (σ. 380, με φωτο­ γραφικό υλικό, δρχ. 1200). « Σ ’ αυτό το βιβλίο τα καράβια αρμενίζουν· τα κύματα επαναλαμβάνουν το τραγούδι τους... στην Προβηγκία και την Ελλάδα τινάζουν τα δέντρα για να πέσουν οι ελιές· στην ήρεμη λι­ μνοθάλασσα της Βενετίας ή στα κανάλια της Τζέρμπα οι ψαράδες τραβούν τα δίχτυα τους... Και για μια ακόμη φορά κοιτάζοντάς τους βρισκόμαστε εκτός χρόνου. Το ταξίδι στη Μεσόγειο είναι μια συνά­ ντηση με πράγματα πολύ παλιά, που είναι όμως ακόμη ζωντανά και συνυπάρχουν με το υπερ-μοντέρνο, μια διείσδυση στον αρχαϊσμό των νησιωτικών κόσμων... μια καλή αφορμή να παρουσιάσουμε έναν "ά λλο” τρόπο ιστορικής προσέγγισης...».

Cahiers du Cinema (επιμέλεια): «Η πολιτική των δημιουργών» (σ.

380, με φωτογραφικό υλικό, δρχ. 1800). Ντοκουμέντο του λόγου για τον κινηματογράφο, ο τόμος περιλαμβάνει τις συνεντεύξεις που πή­ ραν συντάκτες του διάσημου γαλλικού περιοδικού Cahiers du Cinema (πολλοί από τους οποίους πέρασαν αργότερα στη σκηνοθεσία, όπως οι Τρυφφώ, Ρομέρ, Γκοντάρ, Σαμπρόλ, Ριβέτ) από δέκα κλασικούς σκηνοθέτες (Ρενουάρ, Ροσελίνι, Λανγκ, Χίτσκοκ, Χωκς, Μπουνιουέλ, Ουέλς, Ντράγιερ, Μπρεσόν, Αντονιόνι), προωθώντας έτσι μια «πολιτική» που ανέδειξε τον κινηματογράφο ως μοντέρνα τέχνη και τέτοιους σκηνοθέτες ως «δημιουργούς». Σημεία αναφοράς των συζη­ τήσεων είναι ταινίες που συναντάμε σήμερα στα αφιερώματα της τη­ λεόρασης, των λεσχών και των θερινών κινηματογράφων.

Haniel Long: «Η θαυμαστή περιπέτεια του Καμπέθα ντε Βάκα Μαλίν-

72!αφιέρωμα

ΑΚΙΛΕ ΚΑΜΠΑΝΙΛΕ

Αν το φεγγάρι μου φέρει τύχη

τσε» (σ. 114, δρχ. 550). «Πιστεύω, κι αυτός είναι ο λόγος που δεν θα πάψω ποτέ να μιλώ για το μικρό αυτό βιβλίο, ότι η εμπειρία αυτού του μοναχικού, εγκαταλελειμμένου Ισπανού στην άγρια γη της Αμερι­ κής... η απλή ιστορία της φώτισής του, της αμετάκλητης ψυχικής αλ­ λαγής του, σαρώνει τις αιματηρές ιστορίες τόυ Κορτέζ και τόυ Πιθάρο και όλων των κατακτητών της γης από αμνημονεύτων χρόνων» (από τον πρόλογο του Χένρυ Μίλλερ). Το βιβλίο περιλαμβάνει τη λογοτε­ χνική διασκευή ενός αληθινού ισπανικού χρονικού του 1536, καθώς και μια ανάπλαση της κατάκτησης του Μεξικού μέσα από τα μαγικά λόγια της πρώτης σκλάβας και ερωμένης του Κορτέζ. Β. Traven: «Το Λευκό Ρόδο» (σ. 177, δρχ. 1400). Στο Μεξικό της δεκαετίας του ’20, το αγρόκτημα Λευκό Ρόδο μιας παραδοσιακής ιν­ διάνικης κοινότητας βρίσκεται στο στόχαστρο της Εταιρίας Πετρε­ λαίου Κόντορ, που εξορμά από την Αμερική του καπιταλιστικού θαύ­ ματος, των κραχ και της ποτοαπαγόρευσης. Ο θανάσιμος εναγκαλι­ σμός των δύο κόσμων αποδεικνύεται, στον καθρέφτη των δεκαετιών που πέρασαν, η μεγάλη σύγκρουση του αιώνα μας. Η πλοκή των έρ­ γων του Τράβεν είναι ήδη τραγικά μετεπαναστατική. Το βιβλίο συνο­ δεύεται από φυλλάδιο με κείμενο για τον θρυλικό συγγραφέα με τη μυ­ στηριώδη ταυτότητα.

Αστάρτη Περί αναγνωσιμότητας από συζητήσεις με συναδέλφους μας όσο και από την προ­ Τ όσο σωπική μας πείρα, έχουμε διαπιστώσει πως πράγματι οι Έ λλη­ νες αναγνώστες διαβάζουν περισσότερο την περίοδο των διακοπών.

ΑΣΠΑΡΤΗ

Θα μπορούσαμε μάλιστα να πούμε πως το καλοκαίρι διαβάζουν ακό­ μα και οι μη αναγνώστες. Νομίζουμε ότι οι λόγοι αυτής της αναγνω­ στικής έξαρσης είναι ευνόητοι: υπάρχει πολύς ελεύθερος χρόνος και γενικά μια τάση για αλλαγή, για ταξίδι, για όνειρο, για περιπέτεια. Τουλάχιστον στο βιβλίο τα βρίσκει κανείς αυτά οπωσδήποτε. Παρ’ όλο που η Αστάρτη δεν εκδίδει βιβλία του είδους «βιβλία για την πλαζ», βλέπει κάθε καλοκαίρι, και ιδιαίτερα την περίοδο Ιούλιο - Αύγουστο, τις πωλήσεις της να αυξάνουν. Και μάλιστα, πέρα από τα σχετικά «ανάλαφρα» βιβλία - όπου κυριαρχεί το ερωτικό ή το χιουμοριστικό στοιχείο, και συνεπώς θεωρούνται πιο εύπεπτα για την ξένοιαστη περίοδο των διακοπών - πωλούνται πολύ και βιβλία που θα μπορούσε κανείς να τα χαρακτηρίσει κάπως «βαριά», τόσο α­ πό άποψη όγκου όσο κι από άποψη περιεχομένου. Εδώ έχουμε να κά­ νουμε με συστηματικούς αναγνώστες που έχουν σημειώσει και προ­ γραμματίσει τί θα διαβάσουν το καλοκαίρι: επιλέγουν, λοιπόν, αυτά τα βιβλία ακριβώς επειδή ο ελεύθερος χρόνος των διακοπών τούς επι­ τρέπει να τα διαβάσουν, απερίσπαστοι, και να τα απολαύσουν με όλη τους την άνεση. Προτάσεις βιβλίων ποια βιβλία μας θα προτείναμε στους αναγνώστες μας Ο σογιαγιατις τοδιακοπές τους, ε, λοιπόν, πρόκειται για μια ερώτηση εξαι­ ρετικά δύσκολη: μα όλα, φυσικά! Αλλά μια και πρέπει να σας δώσου­ με λίγους μόνο τίτλους, σας αναφέρουμε μερικούς, κ ι ελπίζουμε πως ο κάθε αναγνώστης θα βρει εκείνο που θα κάνει ακόμα πιο ευχάριστες τις διακοπές του.

αφιερωμα/73 ΒιρτζίνιαΓουλφ: «Ορλάντο» (Μετ. Αναστ. Λιναρδάκη). Μια Βιρτζίνια Γουλφ όλο χιούμορ και κέφι που διηγείται μ ’ έναν τρόπο εξαίσιο την κάπως σκαμπρόζικη ιστορία του/της Ορλάντο. Ανατόλ Φρανς: «Η ανταρσία των αγγέλων» (Μετ. Λόισκα Αβαγιανού). Μια ξεκαρδιστική, αναρχική σάτιρα όπου πρωταγωνιστούν άγ­ γελοι: ο αρχάγγελος Ιστάρ, βομβιστής και αντάρτης των πόλεων, ο Ιθουριέλ, που πήρε τη μορφή μιας φλογερής κοκκινομάλλας, με το ό­ νομα Ζίτα και με ιδιόμορφες σεξουαλικές συνήθειες, ο αρχάγγελος Σοφάρ που στη γη γίνεται εβραίος βαρώνος, καπιταλίστας και πολε­ μοκάπηλος. Και πόσοι ακόμα... μέχρι κι ένας γιαπωνέζος άγγελος, άσος του καράτε. Μάλκολμ Λόουρυ: «Κάτω από το ηφαίστειο» (Μετ. Μαρίνα Λώμη). Οι κριτικοί το έχουν κατατάξει ανάμεσα στα δέκα σημαντικά βιβλία που παρουσιάζονται στη διάρκεια ενός αιώνα. Ντομινίκ Φερναντέζ: «Εγώ ο Πιερ Πάολο στα χέρια του αγγέλου». Η ζωή και τα πάθη του Πιερ Πάολο Παζολίνι, ποιητή, κινηματογραφι­ στή, εξεγερμένου, ομοφυλόφιλου και κομμουνιστή. Πασκάλ Μπρυκνέρ: «Ποιος απ’ τους δυο μας επινόησε τον άλλο» (Μετ. Λόισκα Αβαγιανού). Μια ιστορία φιλίας, μια ιστορία έρωτα. Α­ κόμα ένα συγκλονιστικό βιβλίο του Πασκάλ Μπρυκνέρ, όπου κυριαρ­ χεί ένα έντονο ερωτικό στοιχείο που μας φέρνει στο νου μια άλλη με­ γάλη επιτυχία του: «Τα μαύρα φεγγάρια του έρωτα». Ταχάρ Μπεν Ζελούν: «Το κορίτσι της άμμου» (Μετ. Λόισκα Αβαγιανού). Ποίημα του πόθου και του τρελού έρωτα, όλη η μαγεία, το δι­ φορούμενο, η αγριότητα και η απελπισία του κόσμου της Ανατολής. Ταχάρ Μπεν Ζελούν: «Η Ιερή Νύχτα» (Μετ. Λόισκα Αβαγιανού). Βραβείο Γκονκούρ 1987. Ένα μυθιστόρημα μύησης, σοβαρό και τρυ­ φερό, βασισμένο στο αιώνιο θέμα του ερμαφροδιτισμού. Ακίλε Καμπανίλε: «Αν το φεγγάρι μου φέρει τύχη» (Μετ. Ανταίος Χρυσοστομίδης). Η θλιβερή ιστορία ενός ανθρώπινου σαράβαλου, ε­ νός ντροπαλού ερωτευμένου, ενός άπιστου συζύγου και μιας επίορκης συζύγου. Ένα ξεκαρδιστικό βιβλίο που διαβάζεται με απόλαυση από κάθε τύπου αναγνώστη. Κριστίν Αβαντέν: «Μ ε την καρδιά στην τσέπη» (Μετ. Λόισκα Αβαγιανού). Κυνικό και τρυφερό, σκωπτικό κ ι ευαίσθητο, ρομαντικό και ρεαλιστικό... Το μυθιστόρημα που έγινε αμέσως μια τεράστια εκδοτι­ κή επιτυχία και χάρισε στην έφηβη συγγραφέα του τον τίτλο της και­ νούριας Σαγκάν. Η κρίση του βιβλίου

Σ

την τελευταία σας ερώτηση έχουμε να πούμε πως το βιβλίο βρί­ σκεται σε μια μόνιμη κρίση, όπως σε μόνιμη κρίση βρίσκονται κι όλα τα «προϊόντα κουλτούρας». Ό σο για το ξεπέρασμα αυτής της κρίσης; Η απάντηση θα απαιτούσε ολόκληρες σελίδες και ίσως και κάποιες πολύ εξειδικευμένες γνώσεις, γιατί μιλάμε πια για το ξεπέρα­ σμα μιας γενικής πολιτισμικής κρίσης.

Βάνιας Περί αναγνωσιμότητας διαβάζουν περισσότερο κατά την περίοδο των δια­ Ο πωσδήποτε κοπών, ιδίως τα ιστορικά και λογοτεχνικά, και οπωσδήποτε υ­

πάρχει και διεύρυνση του αναγνωστικού κοινού.

74/αφιερωμα Προτάσεις βιβλίων τα δύο βασικά έργα του Απόστολου ΒακαλόπουΘ αλου,προτείναμε «Νεώτερη Ιστορία 1204-1985», και «Ιστορία της Μακεδο­

νίας». Επίσης «Ο ι πρώτοι Έ λλη νες» του H OPPER και «Τ ι είναι διαλε­ κτική» του POPER. Η κρίση του βιβλίου

Κ

ρίση στο βιβλίο δεν υπάρχει, στον εκδοτικό μηχανισμό υπάρχει· κρίση στην πληθώρα ανεξέλεγκτων εκδόσεων. Θα πρότεινα να υ­ πάρχει ένα τμήμα υπεύθυνο, να ενημερώνει μέσω των μαζικών φορέων για τα σωστά βιβλία που θα πρέπει να διαβάζονται και να αναγγέλλε­ ται κάθε καλή έκδοση σαν είδηση.

B e ll Περί αναγνωσιμότητας

Ε

ίναι γεγονός ότι οι Έ λληνες αναγνώστες διαβάζουν περισσότερο την περίοδο των διακοπών. Έ τσ ι την καλοκαιρινή περίοδο αυξά­ νεται η αναγνωσιμότητα των ψυχαγωγικών βιβλίων, γεγονός που έχει σαν αποτέλεσμα τη διεύρυνση του αναγνωστικού κοινού τους μήνες Ιούλιο και Αύγουστο. Η κρίση του βιβλίου

Ω

στόσο πιστεύουμε ότι αυτή την περίοδο η αγορά του βιβλίου περ­ νάει κρίση, η οποία οφείλεται στη γενικότερη οικονομική κα­ τάσταση. Η απαλλαγή τον βιβλίου από το Φ.Π.Α. και η χορήγηση έκπτωσης στη διαφήμιση του βιβλίου μέσω τηλεόρασης και ραδιοφώνου θα το κάνουν πιο προσιτό στον Έ λληνα αναγνώστη και θα βοηθήσουν στη διάδοσή του μέσα από μια πληρέστερη επικοινωνία με το κοινό. Προτάσεις βιβλίων

Π

ροτείνουμε εννέα ξεχωριστά βιβλία για να διαβάσουν οι αναγνώ­ στες στις διακοπές τους: «Πλούσιοι και Μοιραίοι» του Stephen Birmingham (6.7.90) Από τον μπεστσελερίστα συγγραφέα της «Διαθή­ κης του Έ ρμπαχ» και του «Το Μυστικό των Μπαρόν», ένα μυθιστό­ ρημα γεμάτο αίγλη και δύναμη, μια έντονα ερωτική και δραματική ι­ στορία ίντριγκας και πάθους. « Ωρα να Πεθάνεις» του Wilbur Smith (13.7.90) Στον ανελέητο χορό του θανάτου και της φρίκης ο κυνηγός γίνεται θήραμα... «Η Λάμψη του Χρυσού» του Fred Mustard Stewart (20.7.90) Οι Κόλινγουντ ήταν μια ράτσα ριψοκίνδυνη. Προικισμένοι με αδάμαστο θάρρος και χαλύβδινη θέληση κατάφεραν να χτίσουν μια αυτοκρατο­ ρία ισάξια των Ροκφέλερ και των Ντιπόν. «Δ εν Υπάρχουν Κατάσκοποι» του Bill Granger (27.7.90) Ή ξερε πολ­ λά και έπρεπε να πεθάνει. Μόνο αυτά που δεν γνωρίζει όμως, μπορεί να τον... σκοτώσουν. «Σκοτεινός Ά γγελο ς» της V.C. Adrews (3.8.90) Ά σχημες προαι­ σθήσεις και μυστικά διπλοκλειδωμένα στη λησμονιά την παγίδευσαν σ’ ένα επικίνδυνο δίχτυ απάνθρωπου δόλου και πάθους.

«20.000 £ για ένα φόνο» της Mary Higgins Clark (10.8.90) Πίσω από

αφιερωμα/75 τον αστραφτερό κόσμο της μόδας και τις φανταχτερές βιτρίνες των πανάκριβων μπουτίκ της Μάντισον Άβενιου, μέσα στις σκιές της νύ­ χτας, ένας δολοφόνος καραδοκεί. «Στυλοβάτες της Γης» του Ken Follett (17.8.90) Μια συναρπαστική ιστορία προδοσίας, εκδίκησης και έρωτα που αρχίζει από την κατάρα μιας μάγισσας και τον δημόσιο απαγχονισμό ενός αθώου και τελειώ­ νει με την ταπείνωση ενός βασιλιά. «Διαμάντια και θρύψαλα» της Doris Mortman (24.8.90) Ο δρόμος της Γκόμπι για την επιτυχία περνούσε ανάμεσα από σνομπ εκατομμυ­ ριούχους, λαθρέμπορους διαμαντιών και δοσίλογους. «Το Γαλλικό Φ ιλί» του Eric Van Lustbader (31.8.90) Μια εξωτική περιπέτεια γεμάτη σασπένς και εκπλήξεις.

Γαβριηλίδης----------------Περί αναγνωσιμότητας

Ο

ι Έλληνες αναγνώστες καταναλώνουν καθ’ όλη τη διάρκεια του χρόνου ιδιαίτερη ποσότητα τυπωμένου χαρτιού. Ό μως κατά την περίοδο των διακοπών η ζήτηση των βιβλίων παρουσιάζεται μεγαλύ­ τερη όχι επειδή διευρύνεται το αναγνωστικό κοινό τους καλοκαιρι­ νούς μήνες, αλλά επειδή το ήδη υπάρχον αγοράζει περισσότερα βι­ βλία λόγω του ελεύθερου χρόνου που διαθέτει. Είναι σίγουρο, ότι η κί­ νηση θα ήταν μεγαλύτερη αν υπήρχε άνετη πρόσβαση στα βιβλία, όχι μόνο στα αστικά κέντρα αλλά και στα τουριστικά θέρετρα. Γεγονός είναι επίσης, ότι αυξάνεται η αναγνωσιμότητα των βιβλίων που λειτουργούν περισσότερο ως .ψυχαγωγία και διασκέδαση και δεν απαιτούν ιδιαίτερη μελέτη.

Μ1ΧΑΗΛ ΜΠΟΥΛΓΚΑΚΟΦ

Προτάσεις βιβλίων

Α

πό τη δική μας παραγωγή θα προτείναμε όλα τα βιβλία της Λιλής Ζωγράφου, το «Καραγκιόζης. Η ελληνική κωμωδία στην ψυ­ χή του θεάτρου σκιώ ν» (βιβλίο του Τζούλιο Καΐμη που αποτελεί ένα α­ πό τα βασικότερα δοκίμια για την ιστορία και την αισθητική του Κα­ ραγκιόζη). Το «Θεατρικό Μυθιστόρημα» του Μιχαήλ Μπουλγκάκοφ, που αναφέρεται στις σχέσεις του συγγραφέα με τους Στανισλάβσκι και Νταντσένκο στο Θέατρο Τέχνης της Μόσχας. «Το μυστήριο του Δρος Χονιχμπέργκερ» του Μιρτσέα Ελιάντε. Ένα ωραιότατο «παραμύθι» με θέμα την οικουμενική, πανανθρώπινη δίψα του απόλυτου και που ταυτόχρονα αντανακλά τις θεωρητικές και πει­ ραματικές έρευνες του συγγραφέα στο χώρο των ινδικών δοξασιών. «Ο ονειρικός χρόνος» του Hans Peter Duezz, που είναι ένα «εθνολο­ γικό ταξίδι» στο χώρο της μαγείας και των μαγικών ουσιών, και γενι­ κώς όλα τα βιβλία της σύγχρονης λογοτεχνίας που έχουμε εκδώσει. Η κρίση του βιβλίου με το πρόβλημα της κρίσης που υπάρχει στο βιβλίο, πι­ Σ χετικά στεύουμε ότι δεν υφίσταται κρίση με τη στενή έννοια του όρου,

γιατί οι εκδοτικοί οίκοι είναι επιχειρήσεις μικροκλίμακας. Υπάρχει μια υπερπροσφορά εκδιδόμενων βιβλίων με ένα εν δυνάμει αναγνωστικό κοινό που είναι οι ελληνόφωνοι σ’ όλο τον κόσμο. Όσον αφορά την ιδιωτική πρωτοβουλία: Για την βελτίωση των συν­ θηκών που δημιουργούνται από την υπερπροσφορά προϊόντων, χρειά-

Θ ΕΑ ΤΡΙΚΟ Μ ΥΘ ΙΣΤΟ ΡΗ Μ Α

76/αφιερωμα ζεται ορθολογικοποίηση της αγοράς και δημιουργία συγχωνευμένων μεγαλύτερων εκδοτικών μονάδων που θα μπορέσουν να αξιοποιήσουν αυτά τα εν δυνάμει 15 περίπου εκατομμύρια των ελληνοφώνων. Ενώ από την πολιτεία χρειάζεται ενίσχυση και υποστήριξη, η οποία επιγραμματικά συνίσταται σε: 1) κίνητρα για συγχωνεύσεις.

2) βελτίωση και διαφάνεια στις κρατικές προμήθειες, εάν είναι δυ­ νατόν μέσα από τους φορείς των εκδοτών.

3) εθνική πολιτική βιβλίου με δύο στόχους: α) το βιβλίο στα σχολεία για τη δημιουργία νέων αναγνωστών, β) προβολή των Ελλήνων συγ­ γραφέων και προσπάθεια μετάφρασης του έργου τους στο εξωτερικό. Βεβαίως υπάρχουν και πολλά επιμέρους θέματα, στην επίλυση των οποίων σίγουρα θα βοηθούσε ένας διάλογος μεταξύ των συντελεστών της έκδοσης βιβλίου.

Γκοβόστης Περί αναγνωσιμότητας

Ε

ίναι βέβαιο ότι μια μερίδα του αναγνωστικού κοινού διαβάζει πε­ ρισσότερα βιβλία την καλοκαιρινή περίοδο γιατί - απλούστατα - έχει περισσότερο χρόνο. Είναι επίσης φανερό, απ’ την κίνηση που παρουσιάζει η πώληση μυθιστορημάτων, ότι όλοι προτιμούν κάτι πιο ελαφρό. - Ποιος θα διάβαζε την «εισαγωγή στην ψυχανάλυση» σε μια πλαζ γυμνιστών; Αν με το χαρακτηρισμό «αναγνωστικό κοινό» εννοούμε τους πι­ στούς αναγνώστες που διαβάζουν βιβλία όλο τον χρόνο, δεν νομίζω ότι, ειδικά το καλοκαίρι, το ποσοστό τους διευρύνεται και αυξάνεται. Απλώς στους πραγματικούς αναγνώστες και φίλους του βιβλίου, προ­ στίθενται και αρκετοί άλλοι που θέλουν να σκοτώσουν την ώρα τους - πιστεύω ότι με το τέλος των διακοπών, εκτός από ελάχιστους, όλοι τους θα ψάξουν για άλλου είδους... πασατέμπο. Προτάσεις βιβλίων

Φ

έτος βγάλαμε πολλά βιβλία, αλλά δύο μου άρεσαν πάρα πολύ και αν δεν τα είχα διαβάσει στη διαδικασία της έκδοσής τους τρεις (3) φορές, θα τα ’ παιρνα παρέα στην εξοχή. Το ένα είναι η «Φα­ μίλια των Λιστηνών» του Φάνη Μούλιου και το άλλο «Ο εραστής της λαίδης Τσάτερλι». Ειδικά το βιβλίο του Αώρενς, τώρα που μεταφρά­ στηκε όλο, και ομολογώ αριστουργηματικά από τον Γιάννη Σπανδωνή, με μάγεψε με τη φρεσκάδα του και τον βαθύ του προβληματισμό - δύο χαρακτηριστικά που δύσκολα τα βρίσκεις στο ίδιο βιβλίο. Η κρίση του βιβλίου

Π

άλι το ερώτημα για την κρίση στο βιβλίο. Εδώ όλη η Ελλάδα βρί­ σκεται σε κρίση και το βιβλίο... δε θα βρίσκεται; Το τραγικό εί­ ναι ότι η κρίση του βιβλίου είναι η μόνη που μπορεί να αντιμετωπισθεί χωρίς λεφτά και όμως δεν αντιμετωπίζεται: Για μένα ο μόνος τρόπος να λήξει το δράμα του βιβλίου - γιατί περί δράματος πρόκειται - εί­ ναι το υπουργείο Παιδείας και οι εκπαιδευτικοί μας να αποφασίσουν, στα σοβαρά, να μάθουν οι ίδιοι ν’ αγαπάνε το βιβλίο και μετά να μά­ θουν τους νέους να τ’ αγαπάνε κι αυτοί, οι ενήλικοι Έλληνες δεν πρό­ κειται ποτέ (είναι βέβαιο) να μάθουν να διαβάζουν.

αφιερωμα/77

Γνώση Περί αναγνωσιμότητας

Ο

λος ο κόσμος διαβάζει περισσότερο στην περίοδο των διακοπών του. Το ερώτημα είναι αν το διάβασμα, γενικότερα, αποτελεί μια συνειδητοποιημένη επιλογή πολλών ή λίγων Ελλήνων. Πιστεύω πως είναι γενικά λίγοι οι Έ λληνες που διαβάζουν συστη­ ματικά και παρακολουθούν τη βιβλιογραφία. Γίνονται όμως κάθε μέ­ ρα περισσότεροι και αυτό χωρίς την ουσιαστική βοήθεια της πολι­ τείας ή άλλων αρμοδίων φορέων. Δεν έχουν, βέβαια, - η πολιτεία και οι αρμόδιοι φορείς - κακές προθέσεις. Είναι όμως βέβαιο πως «Ο δρόμος για την κόλαση είναι στρωμένος με καλές προθέσεις». Βιβλία των παθών και του έρωτα, είναι τα βιβλία που διαβάζονται περισσότε­ ρο αυτή την περίοδο. Επιβεβαιωτικό της άποψής μου αυτής είναι, ότι πέρισυ το καλοκαίρι, δικό μας best seller αναδείχτηκε το βιβλίο μας «Ο ι Ελληνοτουρκικές Σχέσεις 1923-1987». Και βέβαια, διευρύνεται το αναγνωστικό κοινό τον Ιούλιο και Αύ­ γουστο, μόνο που δεν έχει ερευνηθεί σε ποιους λόγους οφείλεται αυτό. Νομίζω ότι μ ’ αυτό ακριβώς το θέμα θα ασχοληθεί το προσεχές υ­ πουργικό συμβούλιο ύστερα από σχετική πρόταση των Υπουργείων Παιδείας, Πολιτισμού και Θαλασσών. Προτάσεις βιβλίων ιδιαίτερη έμφαση προτείνουμε στους αναγνώστες μας να δια­ Μ εβάσουν τον κατάλογό μας. Είναι πλήρης, ενημερωτικός και

προσφέρεται δωρεάν από τα γραφεία μας και τον στέλνουμε ελεύθερα σ’ όποιον μας τον ζητήσει. Πιστεύουμε ότι μ’ αυτό τον τρόπο ο κάθε αναγνώστης μας μπορεί να κάνει την επιλογή που του ταιριάζει. Η κρίση του βιβλίου

Π

ιστεύουμε ότι τις τελευταίες περιόδους, μετά την Τουρκοκρατία, υπάρχει κρίση στον τόπο μας και στο βιβλίο. Νομίζουμε πως φταίει ο Αλή Πασάς, ο Μαρξ, ο Μεταξάς, ο Ευταξίας και ο Κοσκωτάς. Τους μεν τεθνεότας μεγαλοψυχούντες να απαλλάξουμε, τους δε ζώντας να βιβλιοβολήσουμε μέχρι θανάτου. Τελειώνοντας, θα ’θελα να πω, πως υπάρχουν πολλοί στον τόπο μας που έχουν μεγάλο καημό για το βιβλίο. Ας ψάξουμε να τους βρού­ με και ας προσπαθήσουμε να κάνουμε ό,τι σοβαρότερο είναι δυνατόν να γίνει για το βιβλίο, μαζί μ’ αυτούς. Είναι η ουσιαστικότερη επένδυ­ ση που μπορούμε να κάνουμε σ’ αυτόν τον τόπο.

G u te n b e r g Περί αναγνωσιμότητας ίναι γεγονός ότι η διάθεση των Ελλήνων για διάβασμα αυξάνεται σημαν ά Γην τ'Γ'ο δ ο των διακοπών. Ό λο και περισσότεροι Έλληνες περνούν την ώρα τους στις ακρογιαλιές μας μ’ ένα βιβλίο στο χέρι. Η αιτία για την αύξηση της αναγνωσιμότητας είναι κυρίως η διάθε-

Ε

b -H

78/αφιερωμα ση όλων μας, αυτή την εποχή, να δραπετεύσουμε από την καθημερι­ νότητα. Καταφύγιο βρίσκουμε σ’ ένα πολύ καλό βιβλίο που μας ξε­ κουράζει, μας διασκεδάζει, μας ηρεμεί. Τα βιβλία που διαβάζονται περισσότερο τώρα είναι τα λογοτεχνικά, σε σχήμα «τσέπης». Μικρά, λειτουργικά, με διαβαστερά κείμενα μας προκαλούν να τα απολαύσουμε. Ίσως όμως και ο μιμητισμός μας να παίζει σημαντικό ρόλο. Αφού μιμούμαστε, σε όλα σχεδόν, τους «ξ έ­ νους» φίλους μας - που εισβάλλουν στη χώρα μας κατά εκατοντάδες την εποχή αυτή - γιατί να μην τους μιμηθούμε και στο διάβασμα; Αποτέλεσμα είναι - για τον ένα ή τον άλλο λόγο - να διευρύνεται το αναγνωστικό κοινό. Κι όχι μόνο. Είναι σίγουρο ότι οι γονείς που διαβάζουν θα κάνουν και τα παιδιά τους αναγνώστες «δια βίου», γνωρίζοντάς τους τη χαρά που πηγάζει από το διάβασμα ενός καλού βιβλίου. Προτάσεις βιβλίω ν

Π

ολλά τα βιβλία των εκδόσεων Gutenberg, που έχω να προτείνω για την περίοδο των διακοπών. Πριν απ’ όλα όμως, θα ήθελα να αναφέρω μια καινούρια σειρά βιβλίω ν με τον τίτλο «Μ ικρή Παγκό­ σμια Βιβλιοθήκη». Μια σειρά με εκατό τίτλους από τους οποίους οι δέκα είναι κιόλας έτοιμοι, και που σε λίγο καιρό θα δώσουμε στο ανα­ γνωστικό κοινό. Πρόκειται για μία σειρά βιβλίων τσέπης, με έργα τε­ ράστια, δίτομα - τρίτομα. Για τους νεαρούς αναγνώστες είναι η σειρά «Λογοτεχνία για νέους», που αποτελεί μια γέφυρα από την παιδική λογοτεχνία στο σοβαρότερο διάβασμα. Βιβλία με νέα μορφή και άψογη αισθητική, που μπορούν να ικανοποιήσουν και να κερδίσουν κάθε παιδί. Εδώ θα ήθελα να ανα­ φέρω και τη νέα σειρά βιβλίω ν «των κοριτσιών», που παρουσιάζουν με τρόπο λογοτεχνικό τα προβλήματα που αντιμετωπίζουν τα νέα κο­ ρίτσια στην εφηβική ηλικία. Για μικρότερα παιδιά από έξι ετών υπάρχει η «Παιδική Λογοτεχνία» με βιβλία όπως τα «Παραμύθια απ’ όλο τον κόσμο» και την «Αταλά­ ντη» του πολύ γνωστού και άγαπημένου συγγραφέα G. Rodari. Τα «Πολύχρωμα Παραμύθια» και «Ιστορίες του Τικ-Τακ» του Μ. Argilli. Το «Θυμωμένο ποτάμι» του X . Σακελλαρίου - που είναι από τα βρα­ βευμένα μας - και τον «Α χελώο» του Ν. Σκιαδά. Από τα πιο καινού­ ρια μας, «Αυτό το σχολείο θα με τρελάνει» του Ν. Hentoff, «Το γαλά­ ζιο βιολί» της Φ. Χατζηχάννα, «Ο Βασίλης κι ο Κρεμμύδας» του Σπ. Επαμεινώνδα, συνάντησαν τη θερμή υποδοχή των μικρών ανα­ γνωστών. Για τα παιδιά της προσχολικής ηλικίας υπάρχουν τα βιβλία της Δ . Στίκα, με τίτλο «Το βιβλίο μου. Για να παίζω και να μάθω», βιβλία φτιαγμένα με τέτοιο τρόπο ώστε να είναι εύκολα στη χρήση τους από τα παιδιά και να τα διασκεδάζουν. Επίσης η πολύ όμορφη σειρά «Μ παρμπα-Κούνελος» της Ε. Blyton. Για τους παιδαγωγούς, νηπιαγωγούς και όσους ενδιαφέρονται για την καλλιτεχνική μας παιδεία, υπάρχει η σειρά βιβλίων «Δημιουργική αισθητική αγωγή» με βιβλία για το θέατρο, το κουκλοθέατρο, τη γλυ­ πτική, την χαρακτική, τη ζωγραφική, που θα δώσουν πολύτιμες συμ­ βουλές και νέες ιδέες στους αναγνώστες τους. Πρέπει βέβαια να αναφέρω και τις σειρές βιβλίων της Ε . Blyton «Ο ι Μυστικοί Επτά», «Τα Πέντε Λαγωνικά» και οι «Π έντε Φ ίλοι», για τα οποία πιστεύω ότι οι συνάδελφοί μου θα έπρεπε να με επιδοτήσουν, α­ φού εδώ και χρόνια δημιουργούν - και θα εξακολουθούν για πολύ α­ κόμα - να δημιουργούν αναγνώστες. Θα ήθελα τώρα να προτείνω μερικά βιβλία μεμονωμένα. Είναι ο «Πληθυσμός της Γη ς» του J . Vallin, τα «Στοιχεία Φωτογραφίας» του

αφιερωμα/79 Κ. Γεωργόπουλου, το «Βουτιά στα περασμένα» του W. Rackl. Το «Ε ­ ρωτικό Αιγαίο» του Ν. Μουλακάκη, τα «Θεωρητικά κείμενα Λογοτε­ χνίας» του Bellinsky, «Ο ξερός βράχος» του Λ. Καστανάκη και, τέλος, η «Εξομολόγηση Συγγραφέα» του Ν. Γκόγκολ είναι σίγουρα για όσους ξέρουν από ποιοτικό βιβλίο. Τέλος, οι σειρές «Καλοκαιρινές Διακοπές», τα «Σχολικά σταυρόλε­ ξα» και «Ο Αριθμούλης μου», διασκεδάζουν τα παιδιά με παιχνίδια, σταυρόλεξα, ανέκδοτα, ιστορίες και συγχρόνως τα βοηθούν να επαναλάβουν όσα έμαθαν στη σχολική χρονιά. Για όλες τις τάξεις του Δημοτικού σχολείου. Η κρίση του βιβλίου

Π

αρ’ όλο ότι το βιβλίο παρουσιάζει μεγαλύτερη κίνηση την περίο­ δο των διακοπών, είναι γεγονός ότι αντιμετωπίζει σε όλο της το μέγεθος κρίση. Κρίση που καταρχήν οφείλεται στην πολιτική μας αστάθεια και την κρίσιμη κατάσταση της οικονομίας μας. Πράγμα που μας αναγκάζει πολλές φορές να φροντίζουμε για το «ζην» και όχι για το «ευ ζην». Ακόμα το κοινωνικό αδιέξοδο που αντιμετωπίζουν οι νέοι μας, στην εποχή των σλόγκαν, της εικόνας και του άμετρου κα­ ταναλωτισμού που διανύουμε, κάνει όλο και πιο δύσκολο να προτεί­ νει κανείς ένα καλό βιβλίο για διάβασμα. Η λύση είναι η σωστή «παιδεία» που επιβάλλεται να δώσουμε στα παιδιά κάνοντας με τον τρόπο αυτό μια προσπάθεια να διασώσουμε ό,τι έχουμε και να προσπαθήσουμε να κερδίσουμε το χαμένο έδαφος.

Δεληθανάσης--------------Περί αναγνωσιμότητας

Τ

ίποτα δεν δείχνει ότι διαβάζουν περισσότερο στις διακοπές τους οι αναγνώστες. Βέβαια υπάρχει κάποια αύξηση στα «ελαφρά» βι­ βλία (αστυνομικά, περιπέτειες, ειδικές τουριστικές εκδόσεις), αλλά παρατηρείται πτώση στα παιδικά, λογοτεχνικά, βιβλία γνώσεων κ.τ.λ. Προτάσεις βιβλίων

Ο

ι εκδόσεις μας παρουσιάζουν βιβλία που απευθύνονται σε πλατύ αναγνωστικό κοινό και ιδιαίτερα για τα παιδιά, τους νέους εκεί­ νους που θέλουν ν’ αποκτήσουν γνώσεις και εκείνους που θέλουν να έρθουν σ’ επαφή με λογοτεχνία αξιώσεων. Οι παιδικές σειρές: Αλτάν - Το πρώτο βιβλίο της φύσης - Υοκ. Υοκ - Κιβωτός του Νώε. Οι σειρές: «Μικρή ανακάλυψη», «Μεγάλη ανακάλυψη», «Τα μάτια της ανακάλυψης» αποτελούν προσβάσεις γι’ απόκτηση γνώσεων για τα πράγματα που συναντούμε στη ζωή μας. Μας αποκαλύπτουν έναν γνωστό αλλά στο βάθος άγνωστο κόσμο. Η σειρά: Βιβλιοπαιχνίδι «Ο μοναχικός λύκος» μας συναρπάζει με τις περιπέτειες όπου πρωταγωνιστής είναι ο αναγνώστης. Η κρίση του βιβλίου

Τ

ο βιβλίο περνάει κρίση - όπως πάντα - μια κρίση που θα μεγα­ λώνει όσο μεγαλώνει η οικονομική, πολιτική και κοινωνική κρί­ ση. Η κρίση του βιβλίου μπορεί να ξεπεραστεί με μέτρα που έχουν

80/αφιερωμα σχέση με το κόστος του, με την ποιότητά του και με τη σωστή αντιμε­ τώπισή του από τα μαζικά μέσα ενημέρωσης. Αλλά για να ευδοκιμήσουν τέτοια μέτρα χρειάζεται η σοβαρή απα­ σχόληση και μελέτη με τα σοβαρά αυτά προβλήματα, ταυτόχρονα με την οργάνωση της πίεσης που θα επιβάλλουν την αποτελεσματικότη-

Δωρικός Περί αναγνωσιμότητας

Ο

Εγώ,Τζέην, ζητω,Ταρζάν

ι Έλληνες είναι αλήθεια πως διαβάζουν περισσότερο στις διακο­ πές, γιατί τότε διαθέτουν περισσότερο ελεύθερο χρόνο. Και τότε αυξάνεται η αναγνωσιμότητα ορισμένων βιβλίων, κυρίως των «β ι­ βλίων τσέπης», που κυκλοφορούν σε μεγάλα τιράζ, επενδύουν σημα­ ντικά σε διαφήμιση και διανέμονται μέσω πρακτορείου στα περίπτε­ ρα, έχοντας έτσι καλύτερη πρόσβαση στους θερινούς αναγνώστες, α­ κόμα και στα πιο απομακρυσμένα τουριστικά θέρετρα, από τους εκ ­ δότες «κλασικού τύπου». Ασφαλώς, το αναγνωστικό κοινό τον Ιού­ λιο και τον Αύγουστο, που είναι οι κατ’ εξοχήν μήνες διακοπών - και συνεπώς ελεύθερου χρόνου. Προτάσεις βιβλίων

Α

Κ Α Ρ Α Ο Σ Γ Κ Ο Ρ Α Ο Ν Η ΤΕΛ ΕΥΤΑ ΙΑ ΚΟΙΛΑΔΑ

πό τα βιβλία μας θα μπορούσαμε να προτείνουμε για τις διακο­ πές τα παρακάτω: «Η ιερά πορνεία», Ανδρέα Λενιάκη. Μια έρευνα προσιτή σε όλους, που εξετάζει τις άγνωστες πτυχές του θεσμού της πορνείας στην αρ­ χαιότητα, γραμμένη από το γνωστό φιλόλογο και πολιτικό. «Κόρακες και αλεπούδες», Φρανσουάζ Ντορέν. Από τη συγγραφέα του μπεστ-σέλερ «Μονά κρεβάτια» (1.3 εκατομμύρια αντίτυπα στη Γαλλία), μια σύγχρονη μεταφορά του πασίγνωστου αισώπειου μύθου στις σχέσεις δύο γυναικών με τους άντρες. «Εγώ, Τζέην, ζητώ Ταρζάν», Αννέτ Αεβί-Βιλάρ. Ένα μυθιστόρημα σε στυλ Γούντι Ά λλεν, από μια σύγχρονη γυναίκα που σαρκάζει τις μόδες και τα μοντέλα του καιρού μας. «Η τελευταία κοιλάδα», Κάρλο Σγκορλόν. Ένα μυθιστόρημα — έκ ­ κληση να σεβαστούμε τους απαραβίαστους νόμους της φύσης, που σαρώνονται από τον βιομηχανικό πολιτισμό. «Η απουσία», Πέτερ Χάντκε. Ο συγγραφέας τού «Βρίζοντας το κοι­ νό» ξανάρχεται με ένα παραμύθι, που οι ήρωες του κινούνται σε ένα είδος τοπογραφίας της φαντασίας. «Το ζεϊμπέκικο της άνοιξης», Δέσποινας Φωτεινού. Θυμητάρια της μικρασιατικής προσφυγιάς, βιώματα ανθρώπων που ανασκαλεύουν αιώνια να βρουν τις ρίζες τους και το νερό που τις πότισε. «Η πεταλούδα», Βαγκ Μεγκ. Έ ξι νουβέλες, βασισμένες σε προσω­ πικά βιώματα του μεγάλου Κινέζου συγγραφέα, ενώνουν το δύσβατο δρόμο μιας χώρας με το πεπρωμένο ενός ανθρώπου. «Εραστής και αριβίστας», Ζερμαίν Μαμαλάκη. Το κυνηγητό του χρήματος, το πάθος της επιτυχίας, η αναζήτηση της δόξας, παρασέρ­ νουν έναν άνθρωπο σε μια τρελή κι αδιέξοδη πορεία. «Σώμα, θυμήσου», Μαρίας Λαμπαδαρίδου - Πόθου. Το ονειρικό ο­ δοιπορικό μιας γυναίκας σε ξεθωριασμένες μνήμες. Το σώμα της μοιάζει ξένο, μια απόσταση, ξαφνικά, μια αίσθηση από χρόνο ερει­ πωμένο...

αφιέρωμα181 Η κρίση του βιβλίου

Ο

σο για την κρίση, που αναμφίβολα υπάρχει στο βιβλίο, θα μπο­ ρούσαν να επιση μ ανθούν εδώ μερικές αιτίες, άλλες διαρθρωτι­ κές και άλλες συγκυριακές, άλλες εξωγενείς και άλλες ενδογενείς σε σχέση με τους εκδοτικούς οίκους: -δυσχερής συναλλακτική θέση της δραχμής (που επιβαρύνει την τι­ μή του εισαγόμενου χαρτιού) - πληθωριστικές πιέσεις (που επιβαρύνουν το κόστος παραγωγής) -β α ρ ιά φορολογική επιβάρυνση των συντελεστών της βιβλιοπαραγωγής - διαρθρωτικές αδυναμίες των περισσότερων (οικογενειακών) εκδο­ τικών οίκων - παθητικός ρόλος των πολυπληθών βιβλιοπωλείων - ανυπαρξία συγκροτημένης κρατικής πολιτικής βιβλίου Ως πιθανές λύσεις θα μπορούσαν να εξεταστούν οι εξής: - Σχεδιασμός μιας υπεύθυνης και σταθερής κρατικής πολιτικής βιβλίου.

- Σημαντική φοροαπαλλαγή για τους συντελεστές της βιβλιοπαραγωγής, στη βάση ότι προσφέρουν κοινωνικό και πολιτιστικό έργο.

- αναδιάρθρωση των εκδοτικών οίκων και συγκέντρωση των μικρό­ τερων επιχειρήσεων για να γίνουν ανταγωνιστικές (ενόψει και 1993).

- αναδιάρθρωση του τομέα διάθεσης, ορθολογική οργάνωση και χω­ ροταξική κατανομή των βιβλιοπωλείων για να επηρεάζουν ενεργητικά τον αναγνώστη. Ό λα αυτά, βέβαια, στο πλαίσιο μιας γενικότερης ανάκαμψης της οικονομίας, που θα βελτιώσει τη συναλλακτική θέση της δραχμής και θα εξομαλύνει τις πληθωριστικές πιέσεις.

Jorge'

SEMPRIJN

Εξάντας Περί αναγνωσιμότητας

Π

ιστεύουμε ότι αυξάνεται η αναγνωσιμότητα, κυρίως του μυθι­ στορήματος και μάλιστα αυτού που θα χαρακτηρίζαμε ως πιο εύκολο. Προτάσεις βιβλίων «Αγαπημένη μου Ισταμπούλ» του Νεντίμ Γκιουρσέλ. Το διαφορετικό γεωγραφικό πλαίσιο κάθε κεφαλαίου δίνει την ευ­ καιρία στο συγγραφέα να κάνει αναφορές σε πρόσωπα και πολιτικές καταστάσεις που επηρέασαν ή έπαιξαν κάποιο σημαντικό ρόλο στη ζωή του. Διάχυτη, βέβαια πάντα, η νοσταλγία και η αγάπη τού για χρόνια Τούρκου πολιτικού πρόσφυγα για τον τόπο και τους δικούς του, όπως και η θλίψη για το ότι είναι αναγκασμένος να ζει μακριά τους. «Η απόδειξη» της Ά γκοτα Κριστόφ. Ύ στερα από το «Μεγάλο τετράδιο», το πρώτο της βιβλίο που περι­ γράφει τον αγώνα επιβίωσης δύο αδελφών μέσα στον πόλεμο, η συγ­ γραφέας μάς μεταφέρει με την «Α πόδειξη», μεταπολεμικά πια, σε μια χώρα με απολυταρχικό καθεστώς όπου συνεχίζει μόνο τη ζωή του το ένα από τα αδέλφια. Ά λλ ο τε τρυφερός και γενναιόδωρος και άλλοτε σκληρός και αυταρχικός. Ά λλ ο τε ο εαυτός του και άλλοτε ο δίδυμος αδελφός του που ζει από την άλλη μεριά των συνόρων, ο Λούκας είναι

Λ ΤΙ ΩΡΑΙΑ ΚΥΡΙΑΚΗ!

82!αφιέρωμα ο ίδιος άνθρωπος μοιρασμένος στα δυο, όπως και η μνήμη της διχα­ σμένης Ευρώπης. «Το αρχιπέλαγος» του Μισέλ Ριό. Στο περιβάλλον του παραδοσιακού, αριστοκρατικού αγγλικού κολλεγίου, ένας από τους σπουδαστές ανακαλύπτει στο πρόσωπο της α­ πόμακρης 40χρονης διευθύντριας τον έρωτα. Έ νας συνηθισμένος μύ­ θος που όμως δίνει την ευκαιρία για ενδιαφέρουσες ψυχολογικές περι­ γραφές τόσο των δύο βασικών ηρώων, όσο και των λοιπών χαρακτή­ ρων που κινούνται γύρω τους. «Ο χασάπης» της Αλίνα Ρέγες. Η ωμή περιγραφή των σεξουαλικών φαντασιώσεων και της ερωτι­ κής εμπειρίας μιας νεαρής υπαλλήλου κρεοπωλείου με τον κάθε άλλο παρά γοητευτικό χασάπη. Ο νεαρός που αυτή θέλει για σύντροφο φεύ­ γει και η απογοήτευση, η αντίδραση και ο συμβιβασμός θα την οδηγή­ σουν, σαν αυτοτιμωρία ή εκδίκηση, σε αυτήν την αταίριαστη και τυ­ χαία ερωτική σχέση. «Καλοκαιρινή βροχή» της Μαργκερίτ Ντυράς. Η ιστορία μιας πολυμελούς και ιδιότυπης οικογένειας είναι ο μύθος που η Μ.Ν. έπλασε ξεκινώντας με υλικό που είχε χρησιμοποιήσει στην ταινία της με τίτλο «Τα παιδιά». Είναι η ζωή ενός ζευγαριού ξένων που ριζώνουν σ’ ένα απρόσωπο προάστιο του Παρισιού καθιερώνοντας τη δική τους καθημερινή πραγματικότητα χωρίς να ξεχάσουν το παρελθόν και τα αλλοτινά βιώματά τους. Τα δύο από τα παιδιά τους ζουν τη δική τους ζωή και μια τρυφερή ερωτική σχέση, ενώ όλα τα μικρότερα τριγυρνούν σαν έ­ να σμάρι πουλιά γύρω από τον άξονα των γονιών και των δύο μεγαλύ­ τερων αδελφών. «Το σημείο καμπής» του Κλάους Μαν (2τομο) / Κλασική σειρά. Αυτοβιογραφία. Γιος του διάσημου Τόμας Μαν, ο συγγραφέας αυτοκτονεί μετά τον πόλεμο, έχοντας ζήσει τα τραυματικά ιστορικά γε­ γονότα της χώρας του: την άνοδο του ναζισμού, τον πόλεμο και την μεταπολεμική κατάσταση στη Γερμανία. «Μακρινές χώρες» του Τζούλιαν Γκρην (2τομο) / Κλασική σειρά. Μυθιστορηματική αφήγηση της ζωής μιας Αγγλίδας που φεύγει από τη χώρα της για να ζήσει στον αμερικανικό νότο. «Αυταπάτες και θαύματα» του Αλαίν Λιπιέτς. Ένα ακόμη ενδιαφέρον βιβλίο του γνωστού Γάλλου οικονομολόγου που έχει το προτέρημα να γίνεται αντιληπτό και να διαβάζεται ευχάρι­ στα και από τους μη ειδικούς στην Πολιτική Οικονομία. «Καβάφης Κ. μια άλλη υπόθεση» του Φραγκίσκου Σομμαρίπα. Δοκίμιο. «Δ οκίμια» του Νάνου Βαλαωρίτη. «Και το όνειρο πάγωσε - ένα χρονικό του A ID S» της Φρίντα Μπιούμπι. Η επεξεργασμένη από τη συγγραφέα αφήγηση του Μάκη Τσέλιου γύρω από τον αγώνα του φίλου και συνεργάτη του, του διάσημου Billy Βο με το AIDS, την αρρώστια του αιώνα μας. «Ερωτηΐδος μάρτυρος» της Φρίντα Λιάππα. Η κρίση του βιβλίου

Ν

αι, υπάρχει κρίση η οποία οφείλεται στα πολιτικά γεγονότα της χώρας τον τελευταίο χρόνο και τα οικονομικά προβλήματα, αν και το βιβλίο στην Ελλάδα εξακολουθεί να είναι οικονομικά προσιτό.

αφιερωμα/83

Επικαιρότητα Περί αναγνωσιμότητας

Ε

ίναι γεγονός πως στην περίοδο των διακοπών υπάρχει μεγαλύτε­ ρη ζήτηση βιβλίου. Είναι όλα αυτά τα βιβλία που ακούσαμε, μας ενδιαφέρουν, αλλά δεν προφτάσαμε να δούμε καθόλου μέσα στο χειμώνα. Είναι ελάχιστα τα στοιχεία που έχουμε - εκδότες, συνδικαλιστικοί φορείς κ.λπ. - για να υποστηρίξουμε ότι μια συγκεκριμένη κατηγο­ ρία βιβλίου ζητείται περισσότερο τώρα, το καλοκαίρι. Πιστεύω ότι η λογοτεχνία έχει ένα μικρό προβάδισμα. Προτάσεις βιβλίων

Ο

ι εκδόσεις μας ολοκληρώνουν το μήνα αυτό σε [39] τόμους τα «Ά παντα του Σαίξπηρ». Ίσως είναι ευκαιρία τώρα στις διακο­ πές να ξαναθυμηθούμε ή να πρωτοδιαβάσουμε το «Ό νειρο καλοκαιρι­ νής νύχτας» ή το «Τέλος καλό όλα καλά». Έ να ενδιαφέρον βιβλίο πού θα μπορούσαμε να προτείνουμε είναι του Κ. Μπαλάσκα: «Ταξίδι με το κείμενο» (μια πρόταση για την ανά­ γνωση της λογοτεχνίας - ποίηση, δοκίμιο, πεζογραφία). Η κρίση του βιβλίου

Ο

σο για τα προβλήματα και την κρίση του βιβλίου έχω την εντύ­ πωση ότι δεν πρέπει να το συζητήσουμε, είναι θέμα πολύ χειμω­ νιάτικο...

Εστία Περί αναγνωσιμότητας

Ε

ίναι γεγονός ότι οι Έ λληνες διαβάζουν περισσότερο την περίοδο των διακοπών, πράγμα που δεν σημαίνει πολλά άλλωστε, αφού διαβάζουν ελάχιστα όλο τον υπόλοιπο χρόνο. Βέβαια, η περίφημη κρίση του βιβλίου είναι και αυτή ίσως ένα μυ­ στήριο που δεν εξηγεί καθόλου την αλματώδη άνοδο του αριθμού των εκδοτικών οίκων. Ό σο για το είδος των βιβλίων των οποίων η αναγνωσιμότητα αυξά­ νεται κατά την περίοδο των διακοπών, νομίζω ότι όλα τα είδη θα έ­ πρεπε να είναι κατάλληλα όταν ο αναγνώστης είναι απερίσπαστος και ήρεμος. Προτάσεις βιβλίων

Α

ναφορικά με τη δική μας παραγωγή, δεν έχουμε κάτι ιδιαίτερο να προτείνουμε. Τυχαίνει να πιστεύουμε εξίσου σε όλα τα βιβλία που εκδίδουμε. Οι καλοκαιρινές μας εκδόσεις είναι: Ελληνική Λογοτεχνία Ά γγελος Βλάχος: «Πρωθύστερο Παις, Έφηβος, Είρην». Γιώργος Μα­ νιάτης: «Ο Μίδας βασιλιάς έχει αυτιά γαϊδάρου ή εκατέρωθεν της ου­ σίας. Υπό Θεμίστοκλους», «Ο σκύλος και η Χάρυβη», «Αλγερία 1957-1961, Δραπέτευσα από τη Λεγεώνα των Ξένων». Βασίλης Μο-

84/αφιερωμα σκόβης: «Γενεά έρχεται».(μυθιστόρημα). Αγγέλα Καστρινάκη: «Φ ιλο­ ξενούμενη» (αφηγήματα). Αημήτριος Κολινιάτης: «Ο ερχομός της» (διηγήματα), Μαρία Ζαούση: «Μ ε χρυσά γράμματα θα γράψουν τ’ όνο­ μά της», Μαρία Ρούσσου: «Τ ι θα πάθει μ’ ένα χαστούκι;...» Ξένη Λογοτεχνία Γκράχαμ Σουίφτ «Φτερωτό μπαλάκι» (μετάφραση Ερρίκος Μπελιές). Μάργκαρετ Άτγουντ: «Η ιστορία της πορφυρής δούλης» (μετάφραση Παύλος Μάτεσις). Ανν Ντελμπέ: «Μια γυναίκα - Καμίλλη Κλωντέλ» (μετάφραση Αγνή Στρουμπούλη), Μισέλ Μπυτόρ: «Η χρήση του χρό­ νου» (μετάφραση Γιώργος Σπανός), «Η τροποποίηση» (μετάφραση Έφη Χατζηφόρου). Φραντς Βέρφελ: «Ο ι σαράντα ημέρες του Μουζά Νταγκ» (μετάφραση Ά γγελος Παρθένης). Εύα Κίλπι: «Ταμάρα» (με­ τάφραση Δημοσθένης Κούρτοβικ). Παιδικά Ανδρέας Καρκαβίτσας: «Η Γοργόνα» (εικονογράφησηΈλένη και Δημήτρης Καλοκύρης). Παύλος Βαλασάκης: «Ο γύρος του Κούταβου» (διηγήματα).

Σ. I. Ζαχαρόπουλος------Περί αναγνωσιμότητας

Σ

ύμφωνα με παρατηρήσεις και μετρήσεις ξένων στατιστικών οι α­ ναγνώστες βιβλίων χωρίζονται σε δύο βασικές κατηγορίες. Τους τακτικούς και τους ευκαιριακούς, δηλαδή αυτούς που διαβάζουν συ­ στηματικά και αυτούς που διαβάζουν περιστασιακά. Και αυτό συμ­ βαίνει και στην Ελλάδα. Έ τσι στη διάρκεια των θερινών διακοπών η όποια αύξηση αναγνωστικού κοινού παρατηρείται, προέρχεται από τον πολλαπλασιασμό των ευκαιριακών αναγνωστών. Αυτή ακριβώς η ιδιομορφία είναι καθοριστική για το είδος των βιβλίων που διαβά­ ζονται και τα οποία ανήκουν κυρίως στον ψυχολογικό τομέα (περιπέ­ τειες, αστυνομικά, ερωτικά). Το φαινόμενο κορυφώνεται όπως είναι φυσικό τους δυο κατ’ εξοχήν παραδοσιακούς μήνες των διακοπών (Ιούλιο και Αύγουστο), αλλά σ’ αυτούς η κίνηση μετατοπίζεται από τις εκδόσεις των βιβλιοπωλείων στις εκδόσεις «περιπτέρου». Προτάσεις βιβλίων Οι δυο σειρές που εκδίδουμε «Σύγχρονη λογοτεχνία» και «Κλασική λογοτεχνία» αν και είναι προσανατολισμένες στα καθαρόαιμα λογο­ τεχνικά βιβλία περιλαμβάνουν αρκετά του «καλοκαιρινού είδους» ό­ πως το καθορίσαμε πιο πάνω. Συγκεκριμένα μυθιστορήματα του Τζακ Λόντον και κυρίως «Η κοιλάδα τού φεγγαριού», «Το κάλεσμα της Ά γριας Φύσης» και «Ο θαλασσόλυκος» είναι από τις περιπέτειες που προσφέρονται για καλοκαιρινή ανάγνωση. Καλοκαιρινά ακόμη μπορεί να θεωρηθούν οι «Αταίριαστοι Εραστές» της Ά ννας Τάιλερ, «Ο ι Ά γγελο ι» του Ντένις Τζόνσον, και η «Π όλη των Θαυμάτων» του Εντουάρντο Μεντόζα. Η κρίση του βιβλίου Στο θέμα πάλι της κρίσης· υπάρχει όντως και πιστεύουμε ότι οφεί­ λεται στην έντονη πολιτική αναστάτωση των τελευταίων έξι μηνών (αλλεπάλληλες εκλογές κ.λπ.). Τα προβλήματα όμως που αντιμετω­

αφιερωμα/85 πίζει το βιβλίο γενικά στην Ελλάδα είναι τόσα πολλά και ποίκιλλα που ακόμα και συνοπτική έστω εξέτασή τους θα απαιτούσε αρκετό α­ ριθμό σελίδων.

Θέμα Περί αναγνωσιμότητας

Π

ράγματι τους πρώτους μήνες του καλοκαιριού παρατηρείται μια άνοδος των πωλήσεων του βιβλίου, η οποία οφείλεται, αφενός στο ότι λόγω διακοπών υπάρχει περισσότερος ελεύθερος χρόνος και αφετέρου, στην κακή νοοτροπία του αναγνώστη ότι το διάβασμα δεν είναι παρά το συνοδευτικό κάποιων γενικώς ευχάριστων στιγμών μας. Γ ι’ αυτό το λόγο, αλλά και εξαιτίας των χώρων στους οποίους διαβάζουμε το καλοκαίρι (παραλία, ουζερί, καφετέρια), τα βιβλία που παρουσιάζουν τη μεγαλύτερη ζήτηση είναι μικρά σε όγκο και η θεμα­ τολογία τους περιστρέφεται γύρω από αστυνομικές, αισθηματικές και υποθέσεις επιστημονικής φαντασίας. Σύμφωνα με τα παραπάνω πολύ μικρή είναι η διεύρυνση του κοινού κατά τους θερινούς μήνες. Στην πραγματικότητα το ίδιο - μεγάλο ή μικρό, δεν έχει σημασία - αναγνωστικό κοινό διευρύνει τις ώρες ενα­ σχόλησής του με το διάβασμα. Εμπορική κρίση στο βιβλίο υπάρχει τα τελευταία τουλάχιστον 10 χρόνια. Αυτό οφείλεται βέβαια και στη λειψή προώθηση του βιβλίου από την πολιτεία, αλλά, κυρίως, στη δίκιά μας παθητικότητα. Διαμαρτυρόμενοι συνεχώς για την κρατική αδιαφορία δεν κοιτάμε ούτε την ποιότητα του βιβλίου μας ως αντικειμένου (τύπος χαρτιού, γραμ­ μάτων, εξώφυλλα), αλλά ούτε επιλέγουμε σωστά τους τίτλους εκεί­ νους που πραγματικά θα διεύρυναν το αναγνωστικό κοινό. Από την άλλη, το μικρό τιράζ και το ελάχιστο ποσοστό κέρδους των εκδοτών εμποδίζουν μια σωστή και ολοκληρωμένη διαφημιστική καμπάνια στα ΜΜΕ. Σ ’ αυτό τον τομέα, ίσως, θα μπορούσαν να βοηθήσουν οι σύλλογοί μας (Εκδοτών, Βιβλιοπωλών), γιατί θα ήταν δυνατό να συ­ ντονίσουν μια κοινή διαφημιστική καμπάνια συναδέλφων σε μεγάλα περιοδικά ποικίλης ύλης, ραδιόφωνο και τηλεόραση. Προτάσεις βιβλίων

Σ

τα πλαίσια των παραπάνω, οι εκδόσεις ΘΕΜΑ προτείνουν στους αναγνώστες του «Διαβάζω » αυτό το καλοκαίρι δύο βιβλία που και ροή έχουν και μπορούν να κρατήσουν το ενδιαφέρον αμείωτο από τις πρώτες σελίδες. Το πρώτο, Κώστας Κοντοδήμος: «Ό ταν ο κόσμος λιγόστεψε από­ τομα» (σελ. 224, 650 δρχ.): Είναι μια χιουμοριστική περιπλάνηση σ’ έ ­ να φανταστικό μεταπυρηνικό κόσμο, μια σαρκαστική ματιά στον σύγχρονο μέσο όρο, ένα βλέμμα χωρίς καμιά πλάτη να το στηρίξει, χωρίς κανένα δάχτυλο πίσω απ’ το οποίο να κρυφτεί. Παρακολουθεί και καταγράφει, μας κάνει να γελάμε διαρκώς, αλλά πάντα μας υπονομεύει.θυμίζοντάς μας ότι κάπου εκ εί είμαστε κι εμείς. Είναι ένα βι­ βλίο απλό, αλλά καθόλου απλοϊκό, ένα βιβλίο που διαβάζεται εύκο­ λα, αλλά δύσκολα μένει στο περιθώριο του μυαλού μας. Σ ’ ένα άλλο επίπεδο κινείται το δεύτερο βιβλίο που προτείνουμε. Γραμμένο από τον Ντύλαν Τόμας, - δεν χρειάζονται περισσότερες συστάσεις — το «Ο γιατρός και οι διάβολοι» (σελ. 194, 600 δ ρ χ .,/ με­ τάφραση Μ. Βαϊνά) αφηγείται ένα πραγματικό γεγονός; Τις προσπά-

86/αφιερωμα θείες του νεοτεριστή χειρούργου Ροκ να προωθήσει την επιστήμη του και την εμπλοκή του - σ ’ αυτή του την προσπάθεια- με τον υπόκο­ σμο της πόλης όπου ζει και εργάζεται. Το κείμενο έχει τη μορφή σεναρίου διατηρώντας όμως κάθε λογοτε­ χνικό κανόνα και καταφέρνοντας παρά τη χρήση καθαρά κινηματο­ γραφικών όρων να είναι ποιητικότατο και να κρατάει το ενδιαφέρον έως την τελευταία γραμμή. Συμπληρώνεται από ένα λεξιλόγιο κινημα­ τογραφικών όρων, χρησιμότατο για την κατανόηση των σχετικών α­ ναφορών του συγγραφέα, και 12 σκίτσα του ζωγράφου Σ. Σιάκκα.

Θεμέλιο Περί αναγνωσιμότητας

Ε

ίναι κοινή πλέον διαπίστωση ότι οι Έ λληνες διαβάζουν περισσό­ τερο την περίοδο των διακοπών. Και αυτό διότι, ιδίως κατά τα τε­ λευταία χρόνια, έχει περιοριστεί σημαντικά ο ελεύθερος χρόνος των αναγνωστών λόγω αφενός των πολλαπλών ενασχολήσεών τους και α­ φετέρου λόγω της έξαρσης των ραδιο-τηλεοπτικών μέσων επικοι­ νωνίας. Βεβαίως και υπάρχουν ορισμένα είδη βιβλίων που διαβάζονται πε­ ρισσότερο αυτή την εποχή. Αυτά είναι τα μυθιστορήματα ελληνικής και ξένης λογοτεχνίας, τα διηγήματα, καθώς επίσης και τα βιβλία α­ στυνομικής λογοτεχνίας. Σημαντική επίσης αναγνωσιμότητα παρου­ σιάζουν τα παιδικά βιβλία. Αν λάβουμε υπόψη μας τη δυνατότητα διακοπών που έχουν πολλοί Έλληνες καθώς, επίσης, και τον ελεύθερο χρόνο των νέων (φοιτητές, μαθητές, κ.α.), σίγουρα κατά την περίοδο του καλοκαιριού το ανα­ γνωστικό κοινό είναι διευρυμένο. Προτάσεις βιβλίων

Α

πό τις δικές μας εκδόσεις, θα προτείναμε στους αναγνώστες του ΔΙΑΒΑΖΩ, αλλά και σ’ όλους τους αναγνώστες, τα τέσσερα βι­ βλία αστυνομικής λογοτεχνίας του Robert van Gulik. Πρόκειται για συναρπαστικές αστυνομικές ιστορίες με κεντρικό πρόσωπο τον δικα­ στή Τι (τον Σέρλοκ Χολμς της Αρχαίας Κίνας) που ξετυλίγονται στην εποχή των Τανγκ και που εκτός από τη φοβερή πλοκή τους είναι το­ ποθετημένες μέσα σ’ ένα αυστηρό ιστορικό πλαίσιο με σημαντικές α­ ναφορές στην πολιτισμική ζωή της Αρχαίας Κίνας. Τα βιβλία αυτά είναι: Robert van Gulik: «Δολοφονία στο καράβι των λουλουδιών», «Σ κ ε­ λετός στην καμπάνα», «Το μυστήριο του Λαβύρινθου», «Το αίνιγμα του κινέζικου καρφιού». Επίσης, Αζίζ Νεσίν: «Έ τσ ι ήρθαν τα πράγματα μα έτσι δεν θα πάνε», «Αναμνήσεις 1,2» Πρόκειται για τις αναμνήσεις του κορυφαίου Τούρκου πεζογράφου Αζίζ Νεσίν που συγκινούν τον αναγνώστη με την αμεσότητα και το γλαφυρό τρυς ύφος. Μέσα από τα μάτια του έφηβου Αζίζ Νεσίν περ­ νούν συναρπαστικές στιγμές της καθημερινής και κοινωνικής ζωής της Τουρκίας. Η κρίση του βιβλίου

Η

κρίση του βιβλίου είναι ένα εγγενές φαινόμενο για τον τόπο μας που οφείλεται στο χαμηλό βαθμό γνωστικού επιπέδου. Ιδιαίτερα

αφιερωμα/87 τους τελευταίους μήνες έχουμε μια όξυνση αυτής της κρίσης που οφεί­ λεται στη συνολικότερη οικονομική κρίση που αντιμετωπίζει ο τόπος. Για τί για την Ελλάδα το βιβλίο δεν είναι κάτι σαν το ψωμί στη συνεί­ δηση των ανθρώπων, δηλαδή όπως και το ψωμί που πλήττεται από τα οικονομικά προβλήματα που αντιμετωπίζει ο τόπος. Έ τσι, λοιπόν, το βιβλίο είναι από τα πρώτα είδη που επηρεάζουν οι οικονομικές δυ­ σκολίες. Η κρίση του βιβλίου θα αντιμετωπισθεί με τη χάραξη μιας εθνικής πολιτικής για το βιβλίο, που σήμερα είναι ανύπαρκτη, και με την ανά­ πτυξη της παιδείας.

Θυμάρι Περί αναγνωσιμότητας

Δ

ύο λόγια επί του συνόλου της ερώτησης. Περίμενα από το περιο­ δικό σας μια καθαρά επιστημονική τοποθέτηση. Δηλαδή μια πρόταση, σε συνεργασία με τους φορείς του βιβλίου, για να χρηματο­ δοτηθεί μια έρευνα που, κατά τη γνώμη μου, θα αναδεικνύει ιστορικά την πορεία εξέλιξης της ελληνικής κοινωνίας και το σημερινό της πρόσωπο, με τις τάσεις και τις ανάγκες του. Η έρευνα αυτή θα καλύ­ πτει το τρίπτυχο Γνώσεις-Μόρφωση-Ψυχαγωγία και θα αποτελέσει πυξίδα παρέμβασης σ’ όλους τους φορείς (δημόσιους και ιδιωτικούς) που επεξεργάζονται και δρουν στο παραπάνω τρίπτυχο. Η διαδικασία διαμόρφωσης του ερωτηματολογίου και αυτοχρημα­ τοδότησης από τον κάθε ενδιαφερόμενο φορέα, θα είναι αντικείμενο διαβουλεύσεων μεταξύ Περιοδικού-Φορέων-Γραφείου ερευνών. Προτάσεις βιβλίω ν

Α

πό τα βιβλία Ελλήνων συγγραφέων προτείνω στους αναγνώστες σας τα «Ψάρια στον Αφρό» του ψυχολόγου Γ. Πιντέρη. Ο υπότι­ τλος «Μ ια Μ ικρή Αλλαγή Φ έρνει μια Μ εγάλη», κάνει μια νύξη για τις δυνατότητες δημιουργικών λύσεων στα αδιέξοδα που δημιουργούνται. Είναι γεμάτο από ιατορίες-περιστατικά και τις αντίστοιχες πα­ ρεμβάσεις των ψυχολόγων, με κυριαρχική την παρουσία του μάγου της ψυχοθεραπείας Μίλτον Έ ρικσον. Τόσο η γραφή του συγγραφέα, όσο και η ίδια η εξέλιξη των ιστοριών είναι γεμάτα από ένα απολαυ­ στικό χιούμορ. Στον τομέα της Οικολογίας προτείνω τα δύο βιβλία του οικολόγου Μπάμπη Δερμιτζάκη: α) «Περιβάλλον-Διατροφή και Ποιότητα Ζωής» - Κοινωνικές και Ατομικές μορφές αντίστασης στην υποβάθμιση της ζωής μας, και β) «Οικολογία και Δημοκρατία» - το Ο ικολογικό Κίνη­ μα και το Αύριο της Δημοκρατίας. Τίτλοι και υπότιτλοι φανερώνουν το περιεχόμενο και την προβληματική τους. Στις σχέσεσις των δύο φύλων προτείνω το ριζοσπαστικό βιβλίο της Εστέ Βιλάρ «Το Πολύγαμο Φύλο» - Το Δικαίωμα του Ά ντρα για δυο Γυναίκες. (Η γυναίκα, μέσα από τον κοινωνικά υποδεέστερο ρόλο και τη θέση του προστατευόμενου που κρατάει μόνη της για τον εαυτό της, αδυνατεί να συγκροτήσει ένα πρόσωπο ικανό για την ισότιμη ε­ ρωτική σχέση, και γίνεται, κατά συνέπεια, ερωτικό αντικείμενο), και το πρωτοποριακό των Νιρ-Μάσλιν «Αναζητώντας τον Ιδανικό Σύ­ ντροφο» - Η Ερωτική Ιστορία 12 γυναικών. (Η ερωτική περιπλάνηση της γυναίκας, από τις αυταπάτες της παιδικής ηλικίας μέχρι την υ­ πεύθυνη και ώριμη προσωπική της επιλογή).

88/αφιερωμα Για τους γονείς παιδιών προσχολικής ηλικίας, προτείνω τα μοναδι­ κά στο είδος τους «Είναι έτοιμο το Παιδί μου για το Σ χολείο;» - Α­ σκήσεις, παιχνίδια για την παρακολούθηση της εξέλιξής του και «Προετοιμάζω το Παιδί μου για το Σχολείο» - Προαγωγή με το παι­ χνίδι για την καλλιέργεια της σχολικής ωριμότητας των Ο. και Π. Λάουστερ. Με τα βιβλία αυτά εγκαταλείπεται η γνωστή ανεύθυνη θέση «το παιδί μου θα κερδίσει ή θα χάσει μια χρονιά», και αναλαμβάνουμε την ευθύνη «να στείλουμε ή όχι το παιδί μας πρόωρα στο σχολείο». Για τους γονείς παιδιών από 10 ετών και άνω, τα 3 μέχρι στιγμής βιβλία της σειράς «Τα παιδιά σ’ όλο τον κόσμο σήμερα». «Αύο παιδιά στη Φάρμα των Λευκών» - Ο Λεζάλα και η Χέλμα μεγαλώνουν μαζί, αλλά... (Φραντς Στορκ). «Έ να χαλί για τον Σίβα» - Τα παιδιά του Τρίτου Κόσμου αγωνίζονται και ελπίζουν (Μαριέττα Πάιτζ). «Από την ελπίδα στην παγίδα» - Δύο αδέλφια μετανάστες στα δίχτυα των εκ­ βιαστών (Ανατόλ Φάιντ). Οι ιστορίες των βιβλίων είναι αληθινές. Γράφτηκαν από συγγραφείς που έζησαν ή ζουν ακόμα στις χώρες του Τρίτου Κόσμου και εντάσ­ σονται σ’ ένα πρόγραμμα ευαισθητοποίησης των παιδιών της Ευρώ­ πης πάνω στη ζωή και τα προβλήματα των παιδιών του Τρίτου Κόσμου. Κλείνω τις προτάσεις μου με ένα βιβλίο που ενδιαφέρει τις γυναίκες (γιατί όχι και τους άντρες): «Το Βιβλίο της Ομορφιάς με φυσικά καλ­ λυντικά, φτιαγμένα από σας», με λουλούδια, βότανα, αρώματα, σαμ­ πουάν, βαφές, όλα παρασκευασμένα στο σπίτι, με υλικά που παράγει σε αφθονία η ελληνική φύση. Η κρίση του βιβλίου ΓΙΩΡΓΟΣ ΣΚΑΜΠΑΡΔΩΝΗΣ

! Π Ρ & Μ Ι Μ ίΉ ίΜ η ϊ& β ίώ Μ Β

Μάτι, φώσφορο κουμάντο γερό

Λ εν πιστεύω ότι υπάρχει κρίση. Ας συνηθίσουμε σιγά σιγά να αποΥπάρχει μια κάμψη των πωλήσεων. Ά ρχ ισ ε από την τελευταία προεκλογική πε­ ρίοδο, που έγινε φανερό, από την έκθεση Αγγελόπουλου, ότι πρέπει να μπούμε στην εποχή των ισχνών αγελάδων, για να πληρώσουμε ανα­ γκαστικά τα σπασμένα μιας αλόγιστης και χωρίς αντίκρυσμα πολιτι­ κής παροχών, σπατάλης, ρεμούλας και άγριου υπερκαταναλωτισμού. Είναι, λοιπόν, επόμενο, το βιβλίο να υποστεί πρώτο τις συνέ­ πειες των περικοπών, εφόσον βρίσκεται χαμηλά στη σειρά των ανα­ γκών στον τόπο μας. Λύση δεν έχω να προτείνω γιατί, κατά τη γνώμη μου, δεν υπάρχει. Θα υποχρεωθούμε να ακολουθήσουμε μια τακτική συγκράτησης της παραγωγικότητας και, ίσως, και του εξοδολογίου μας, με σκοπό να συγκρατήσουμε, όσο γίνεται, και την τιμή του βιβλίου.

ΖΑ βάλλουμε τη δραματικότητα από το λεξιλόγιό μας.

Ια νό ς Περί αναγνωσιμότητας

Τ

α τελευταία χρόνια έχει δημιουργηθεί μια καινούρια αγορά με τα βιβλία διακοπών. Αυτό συνοδεύεται από μια σταδιακή διεύρυνση του αναγνωστικού κοινού και από την ευχάριστη συνήθεια των ανα­ γνωστών να ταξιδεύουν με μια στοίβα βιβλία για τις διακοπές τους. Τα βιβλία διακοπών είναι συνήθως αστυνομικά βιβλία, βιβλία φα­ ντασίας κατ «παραθαλάσσια» λογοτεχνία. Βέβαια τα βιβλία των δια­ κοπών επεκτείνονται και στα παιδιά όπου κυριαρχούν οι διακοπές για

αφιερωμα/89 κάθε σχολική τάξη (των εκδόσεων Πατάκη, Καστανιώτη, Gutenberg, Σμυρνιωτάκη). Προτάσεις βιβλίων

Α

πό τις εκδόσεις «Ιανός» για βιβλία διακοπών θά πρότεινα τα διη­ γήματα του Γ. Σκαμπαρδώνη «Μάτι φώσφορο, κουμάντο γερό», του Ηλία Κουτσούκου «Οδηγός Πλεύσεως» και την «Παραφυάδα» με διηγήματα πεζογράφων της Θεσσαλονίκης. Η κρίση του βιβλίου

κρίση στο βιβλίο είναι ένα σταθερό χαρακτηριστικό, είναι μια Η κρίση δομών, κρίση στην οργάνωση της αγοράς του βιβλίου και

στην έλλειψη θεσμικού πλαισίου (νόμος για το βιβλίο - σταθερές τι­ μές), δεν οφείλεται σε μείωση του αναγνωστικού κοινού. Αντίθετα το βιβλίο αργά αλλά σταθερά κερδίζει αναγνώστες. Η κρίση βέβαια επιτείνεται σε εποχές με αλλεπάλληλες προεκλογι­ κές περιόδους, με εξαγγελίες μέτρων, με πολιτικές εντάσεις. Η υπέρ­ βαση αυτής της κρίσης πρϋποθέτει πολιτική βιβλίου με κύριο στόχο την διεύρυνση του αναγνωστικού κοινού και τον εκσυγχρονισμό στην οργάνωση της αγοράς βιβλίου.

Ισοκράτης Περί αναγνωσιμότητας

Π

ιστεύουμε ότι οι καλύτερες περίοδοι αναγνωσιμότητας στη διάρ­ κεια του χρόνου, είναι τρεις. Πρώτη είναι η περίοδος των εορτών (Χριστούγεννα - Πάσχα). Ακολουθεί η περίοδος των διακοπών και, τέλος, η περίοδος σχέσης του θέματος του βιβλίου με την εκάστοτε επικαιρότητα. Στην περίοδο των διακοπών διαβάζονται περισσότερο τα ειδικού περιεχομένου βιβλία (Οδηγοί ταξιδίων, βιβλία - ντοκουμέντα, βιβλία τσέπης κ.λπ.). Νομίζουμε ότι το αναγνωστικό κοινό κατά τους μήνες, Ιούλιο και Αύγουστο, διευρύνεται σημαντικά. Προτάσεις βιβλίων μείς προτείνουμε βιβλία - ντοκουμέντα, όπως: «17 Νοέμβρη» «Η εξουσία στην κάνη του πιστολιού» (Τόμος Α ), «17 Νοέμβρη» «Η αποκάλυψη» (Τόμος Β ) του Δήμου Μάρκου Μπότσαρη. Αυτά τα βιβλία αποκαλύπτουν ολόκληρη την αλήθεια γύρω από την σοβαρή υπόθεση της πολιτικής τρομοκρατίας στη χώρα μας. Παρου­ σιάζουν σε εκπληκτική πληρότητα το φάκελο της τρομερής οργάνω­ σης ένοπλης λαϊκής βίας, με καταπληκτική αμεσότητα, σαφήνεια και σπάνια τόλμη.

Ε

Η κρίση του βιβλίου

Π

ιστεύουμε ότι το βιβλίο περνάει τη μεγαλύτερη κρίση όλων των εποχών. Δύο από τις βασικές αιτίες, κατά τη γνώμη μας, εί­ ναι η έλλειψη υποστήριξής του από το κράτος, αλλά και το μειωμένο ενδιαφέρον των αναγνωστών που έχει φτάσει σε χαμηλά επίπεδα για πολλούς και διαφόρους λόγους.

90/αφιερωμα Πιστεύουμε ότι το βιβλίο πρέπει να υποστηριχθεί ουσιαστικά από την Πολιτεία (εξασφάλιση δυνατότητας προβολής του χωρίς οικονο­ μική επιβάρυνση από τα μέσα μαζικής επικοινωνίας, φορολογικές α­ παλλαγές, κίνητρα κ.ά.) ώστε ν’ αντέξει και να υπάρξει. Διαφορετικά, όπως εμφανίζεται η εικόνα της πραγματικότητας σή­ μερα, το βιβλίο είναι περίπου «κλινικά νεκρό».

Κάκτος Περί αναγνωσιμότητας χει παρατηρηθεί ότι το αναγνωστικό κοινό πράγματι διευρύνεται τον Ιούλιο και τον Αύγουστο που είναι οι κυρίως μήνες των δια­ κοπών. Διαβάζουν, λοιπόν, περισσότερο οι Έ λληνες στις διακοπές; Ναι. Και μάλιστα θα λέγαμε ότι διαβάζουν περισσότερο κάποιες κα­ τηγορίες βιβλίων που θεωρούνται πιο προσιτές στο μέσο αναγνωστικό κοινό, όπως π.χ. Λογοτεχνία, Επιστημονική φαντασία, χιούμορ κ.λπ.

Ε

Προτάσεις βιβλίων

Α

πό τη δική μας παραγωγή θα είχαμε να προτείνουμε τη σειρά της Κλασικής Λογοτεχνίας που περιλαμβάνει και τα έργα του Μίκα Βάλταρι, μια πλήρη σειρά Επιστημονικής Φαντασίας (Κλάρκ, Ασίμωφ κ.λπ.) η Δίαιτα Σκαρσνταίηλ, το βιβλίο της Τζέην Φόντα, καθώς επί­ σης και μία πλήρη σειρά βιβλίω ν της Σίρλεϋ Μακ Λέην, με θέματα με­ ταφυσικής, βασισμένα σε προσωπικές εμπειρίες και παρατηρήσεις της γνωστής ηθοποιού και συγγραφέως. Η κρίση του βιβλίου αφορά την κρίση στο βιβλίο πιστεύουμε ότι υπάρχει μία γενι­ Ο σον κότερη κρίση που είναι μοιραίο να αγγίζει περισσότερο το βι­

βλίο, και την αποδίδουμε στη γενική οικονομική πολιτική και την α­ νασφάλεια του Νεοέλληνα. Έ χουμε να παρατηρήσουμε ότι ειδικότε­ ρα για το βιβλίο, δεν έχει ειπωθεί ακόμη τίποτα στις προγραμματικές δηλώσεις που να τονώσει την εμπιστοσύνη του εκδότη παρά το ότι υ­ πάρχουν χρόνια αιτήματα από τους συλλόγους μας για διάφορες ελα­ φρύνσεις, κρατικές αγορές κ.λπ. που είναι αναγκαίες για τη σωστή διακίνηση του βιβλίου στην Ελλάδα.

Κάλβος Περί αναγνωσιμότητας

Σ

το διάβασμα βιβλίων, κατά κανόνα, καταφεύγουν άνθρωποι μο­ ναχικοί, εσωστρεφείς, ανήσυχοι και πιεσμένοι από κάποια σοβα­ ρή ανάγκη ή υποχρέωση. Μια ευάριθμη κατηγορία «εποχιακών» ανα­ γνωστών αποτελούν και οι εκδρομείς - παραθεριστές των καλοκαι­ ρινών ιδίως διακοπών. Τούτο είναι στατιστικό δεδομένο, που μονότο­ να επαναβεβαιώνεται από τη χρόνια περιοδική επανάληψη. Ο λόγος της ιδιαίτερης ροπής πολλών παραθεριστών προς την ανάγνωση βι­ βλίων - ιδίως κατά την πρώτη φάση των διακοπών τους - εντοπίζε­ ται στον αιφνιδιασμό του νευρικού τους συστήματος από την απότομη

αλλαγή των παραστάσεών τους, μετά την εγκατάλειψη της βολικής ρουτίνας των καθημερινών συνηθειών τους. Η ανησυχία και η μικρή νευρική αναστάτωση από τις αλλαγές, σε συνδυασμό με την ανάγκη για προσαρμογή στο καινούριο περιβάλλον και σε νέες συνήθειες, με­ τριάζονται (δηλ. μειώνονται οι ερεθισμοί και κοπάζει η ένταση) με την καταφυγή στον φαντασιακό κόσμο. Το βιβλίο είναι ασυναγώνιστος, προσιτός, από παλιά οικείος, δωρητής φαντασιακής καταφυγής, και μάλιστα χωρίς περιορισμούς και εξαρτήσεις. Επειδή η ανάγνωση του βιβλίου επιτυγχάνει ένα βαθμό συγκέντρωσης των νοητικών δυνάμε­ ων, κάποια ενεργοποίηση των συνειρμικών δυνατοτήτων και ικανή συγκινησιακή αποφόρτιση. Έ να πολύ καλό βιβλίο διευρύνει την ίδια τη συνείδηση του αναγνώστη του. Αυτή η επιπρόσθετη και ιδιαίτερη πλευρά των λειτουργιών του βιβλίου, στην «έκτα κτη κατάσταση» των διακοπών, υποδεικνύει και το είδος των βιβλίω ν που είναι πιο πρό­ σφορα για την εκτονωτική - ηρεμιστική ( και, βεβαίως, μορφωτική συνάμα) επίδρασή τους: κυρίως λογοτεχνικά και άλλα αναγνώσματα ηδονικής διολίσθησης σε ελεγχόμενους φαντασιακούς χώρους. Ωστό­ σο ο κάθε αναγνώστης έχει το δικό του στερεότυπο ενδιαφερόντων, και, συνεπώς, μπορεί, σ’ ένα βαθμό, να καλύψει την ίδια ανάγκη με βιβλία ακόμα και του πιο ειδικού ενδιαφέροντος. Προτάσεις βιβλίων πρόταση του εκδότη πρέπει να τελειώνει με την έκδοση του βι­ Η βλίου. Η «σύσταση» στον αναγνώστη, γενική ή εξειδικευμένη,

είναι κατά τη γνώμη μου, αφερέγγυα και ύποπτη. Ο αναγνώστης πρέ­ πει να αναπτύξει το αισθητήριο και το κριτήριό του ο ίδιος. Σ ’ αυτό και η πιο καλοπροαίρετη σύσταση είναι ανώφελη. Η κρίση του βιβλίου

Η

φιλολογία για την «κρίσή στο βιβλίο» είναι ένα προαιώνιο «πάτερ ημών» των ποικίλων παραγόντων του κλάδου. Κανείς, από όσους την επικαλούνται, δεν την προσδιορίζει με στοιχειώδη σαφή­ νεια. Ό μως κάθε «κ ρ ίσ η» δεν είναι αναγκαία κακή. Μέσα από κρί­ σεις περνάει η ανάπτυξη και η βελτίωση. Για οποιαδήποτε, τέλος πά­ ντων, «κρίση στο βιβλίο», θα έχει ενδιαφέρον ν’ ασχοληθούμε μαζί της στο μέτρο που συνδέεται με την κατάσταση των πνευμάτων της εποχής, με τους προσανατολισμούς της συλλογικής συνείδησης και με τις προοπτικές του ιστορικού χώρου που λέγεται Ελλάδα. Αλλά εί­ δατε κανένα «φορέα» να καταστρώνει έτσι το πρόβλημα;

Καλέντης--------------------Περί αναγνωσιμότητας

Κ

ατά την περίοδο των διακοπών, οι Έ λληνες αναγνώστες, έχο­ ντας πολύ χρόνο στη διάθεσή τους, διαβάζουν περισσότερο και ειδικότερα τα βιβλία εκείνα που τους ψυχαγωγούν παρά τους προβλη­ ματίζουν ή τους παρέχουν ειδικές γνώσεις. Προτιμούν, δηλαδή, τα πε­ ριπετειώδη, τα αστυνομικά και τα ιστορικά μυθιστορήματα. Για το λόγο αυτό παρουσιάζεται κατά τον Ιούλιο και τον Αύγουστο μια μι­ κρή αύξηση σ’ αυτή την κατηγορία των βιβλίων. Προτάσεις βιβλίων μας παραγωγή προτείνουμε στους Έ λληνες αναγνώ­ Α πόστεςτηταδικήιστορικά μυθιστορήματα «Η ιστορία της μούμιας» του

ΘΕΟΦΙΛΟΣΓΚΩΤ1Ε

Η ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΜΟΤΜΙΑΣ

92/αφιερωμα

Η ΜΠΟΡΑ

Θεόφιλου Γκω τιέ. «Ο πολίτης Καίην» του Χάουαρντ Φαστ. «Η μάσκα του Απόλλωνα» της Μαίρη Ρένω και τη μονογραφία του Δημήτρη Τσιμπουκίδη «Ο Πολύβιος και η εποχή του». Για το καλοκαίρι, αλλά και για κάθε περίοδο, τα δύο θαυμάσια αυτοβιογραφικά - χρονικά μυθιστορήματα της Αλκυόνης Παπαδάκη, «Η μπόρα» και «Το κόκκινο σπίτι», προσφέρουν με τη ζωντανή τους γλώσσα και τη θαυμάσια πλοκή ό,τι καλύτερο θα επιζητούσε ο Έ λλη ­ νας αναγνώστης από βιβλία του είδους αυτού. Για νέους, αλλά και για μεγαλύτερους, υπάρχουν η θαυμάσια Α με­ ρικανίδα συγγραφέας Ναταλί Μπάμπιτ με τα έξοχα μυθιστορήματα «Μαγική Πηγή» και «Τα μάτια του Αμαρυλλίς», η Ελένη Χωρεάνθη με το έξοχο «Μεσολόγγι, η πολιτεία του νερού», και ο Γιάννης Μαρρές με τις 4 μονογραφίες του: «Μακρυγιάννης», «Ρήγας Βελεστινλής», «Ιωάννης Καποδίστριας» και «Καραϊσκάκης». Η κρίση του βιβλίου

Η

πολύπλευρη κρίση που μαστίζει το βιβλίο δεν είναι φαινόμενο τωρινό, αλλά τείνει στις μέρες μας να πάρει εκρηκτικές διαστά­ σεις με απρόβλεπτες συνέπειες. Η αδιαφορία του κράτους, η εισβολή των οπτικοακουστικών μέσων, η έλλειψ η επαρκούς χρόνου, είναι με­ ρικά από τα αίτια αυτής της κακοδαιμονίας.

Β

Καστανιώτης Περί αναγνωσιμότητας

Ο

ι Έ λληνες αναγνώστες πληθαίνουν όλο και περισσότερο. Η από­ λαυση του κειμένου έχει ήδη πάρει τη θέση της στις προτιμήσεις των αναγνωστών. Οι εκδότες κάνουν όλο και καλύτερες προτάσεις στους αναγνώστες και έτσ ι μεγαλώνει ο κύκλος των λιγοστών, μέχρι τώρα, φίλων του βιβλίου. Οι αναγνώστες μας προτιμούν την καλή λογοτεχνία και κατά την περίοδο Ιουλίου - Αυγούστου βλέπουμε πλέον μεγάλο αριθμό αναγνω­ στών ν’ απολαμβάνουν κάποια βιβλία. Προτάσεις βιβλίων

Θ

α συνιστούσα γι’ αυτό το καλοκαίρι στους αναγνώστες να μη χά­ σουν τα παρακάτω βιβλία φετινής έκδοσής μας: Παύλος Μάτεσις: «Η μητέρα του σκύλου» (Μυθιστόρημα) Ιωάννα Καρατζαφέρη: «Η ώρα του λύκου» (Μυθιστόρημα) Γιώργος Σκούρτης: «Τα χειρόγραφα της Ρωξάνης» (Νουβέλα) Περικλής Σφυρίδης: «Κούφια λόγια» (Διηγήματα) Δημήτρης Νόλλας: «Ονειρεύομαι τους φίλους μου» (Διηγήματα) Ντενί Ντιντερό: «Ο ανιψιός του Ραμώ» (Μυθιστόρημα) Γιουτζίν Ουίτγουερθ: «Τα εννέα πρόσωπα του Χριστού» (Μυθιστ.) Δέσποινα Τομαζάνη: «Φωτιά μέσα στο νερό» (Διηγήματα) Η κρίση του βιβλίου

Τ

ο βιβλίο περνάει πάντα δυσκολίες που καθημερινά εμείς και τα συνδικαλιστικά μας όργανα επισημαίνουμε με χίλιους τρόπους. Ευτυχώς για τον κλάδο του βιβλίου (συγγραφείς, μεταφραστές, εκδό­ τες, αναγνωστικό κοινό) υπάρχουν προικισμένοι άνθρωποι οι οποίοι με ίδια (πενιχρά) μέσα έκαναν το βιβλίο ν ’ ανθίσει και στην Ελλάδα. Εντυπωσιακή είναι η απουσία της Πολιτείας. Καμιά κυβέρνηση δεν

αφιερωμα/93 μπόρεσε να καταλάβει το σπουδαίο ρόλο του βιβλίου και να ασκήσει ουσιαστική πολιτική βιβλίου. Εάν πάρουμε στα σοβαρά την απόφαση της νέας κυβέρνησης για την περικοπή κονδυλίων προς το βιβλίο από 150.000.000 σε 40.000.000, τότε τα πράγματα γίνονται ακόμα πιο δύσκολα.

Κάτοπτρο Περί αναγνωσιμότητας

Κ

αι το αναγνωστικό κοινό διευρύνεται, κατά την καλοκαιρινή πε­ ρίοδο, αλλά και οι Έ λληνες αναγνώστες διαβάζουν περισσότε­ ρο. Το διαπιστώνουμε από την κίνηση και των δικών μας βιβλίων, τα οποία βρίσκονται αποκλειστικά στο χώρο των θετικών επιστημών. Η εξήγηση βρίσκεται στον περισσότερο ελεύθερο χρόνο λόγω διακοπών και των εργαζομένων και των φοιτητών και των μαθητών, αλλά και στην πίεση της ενοχής πολλών να αγοράσουν ένα-δύο βιβλιαράκια για την παραλία, τουλάχιστον τώρα, μια και δεν το έπραξαν όλο το χρόνο. Προτάσεις βιβλίω ν τα δικά μας βιβλία θα ήθελα να προτείνω: «Το Χάος» που σας Α πόγνωρίζει τις χαοτικές καταστάσεις στη φυσική, την κοσμολογία,

τη βιολογία, την ιατρική, τη χημεία, την οικονομία, την πολιτική, την καθημερινή ζωή. «Πάθος για τα μυρμήγκια και τ’ αστέρια» που αποτε­ λεί μια περιήγηση στο χώρο της βιολογίας, της ιατρικής, της φυσικής και των μαθηματικών, παραθέτοντας μέσα από συνεντεύξεις με νο­ μπελίστες και επώνυμους επιστήμονες, τα προβλήματά τους και τις σχέσεις τους με την κοινωνία και τις άλλες επιστήμες. «Το φάντασμα του Λεονάρντο» που σας παίρνει χέρι-χέρι σε κάποιους μακρινούς πε­ ριπάτους με την επιστήμη και τη φαντασία, μέσα από φτελιές και ασημόλευκες, αστέρια της Εθνικής Αργεντινής και της θερινής νύχτας, καταγραφές του νου και της σχολικής ενδοχώρας. «Ο χρόνος και ο χώρος του Θείου Αλβέρτου», ένα μοναδικό βιβλίο για νέους από 12 και πάνω, που μέσα από τις περιπ έτειες της Α λίκης Νοητού διδάσκει τη θεωρία του Αϊνστάιν. Αλλά και τόσα άλλα ακόμη, όπως το γνωστό μπεστ-σέλερ της κο­ σμολογίας «Το χρονικό του Χρόνου», το νέο μας βιβλίο «Εικόνες της Σχετικότητας» για τη θεωρία της Ειδικής Σχετικότητας του Αϊνστάιν, τα κλασικά πλέον βιβλία «Η Δημιουργία» και «Τα δέκα πρόσωπα του Σύμπαντος»... Η κρίση του βιβλίου

Κ

ρίση στο βιβλίο υπάρχει. Αν ως περίοδο συνεχίζετε να εννοείτε την καλοκαιρινή περίοδο που διανύουμε, τότε η κρίση οφείλεται στα έντονα οικονομικά παροβλήματα που αντιμετωπίζει η χαμηλόμι­ σθη και μέση τάξη (και τα οποία, όπως διαφαίνεται, θα επιδεινωθούν τους προσεχείς μήνες), το μουντιάλ, την ελλιπή ενημέρωση του κοι­ νού (για την οποία δεν ευθύνονται μόνο οι Έ λληνες εκδότες αλλά και η πολιτεία - με την παντελή απουσία πολιτικής για το βιβλίο - , και τα μέσα μαζικής ενημέρωσης - σας θυμίζω, απευθυνόμενος και στα ιδιωτικά κανάλια, την πρώτη σε ακροαματικότητα εκπομπή του Πιβώ στη γαλλική τηλεόραση - και ο Τύπος), αλλά, τέλος, και η μέση

94/αφιερωμα κακή ποιότητα βιβλίου που προσφέρουν οι Έλληνες εκδότες στο ανα­ γνωστικό κοινό (κακές μεταφράσεις, απουσία γλωσσικής επιμέλειας, πολλά τυπογραφικά λάθη, κακή τυποτεχνική αισθητική, κοινοτυπία στα θέματα κ.λπ.)

Κέδρος Περί αναγνωσιμότητας

Ε

ίναι γνωστό ότι τον Ιούνιο υπάρχει μια αυξημένη κίνηση στις πωλήσεις των βιβλίων. Πέρα από το σταθερό αναγνωστικό κοινό που ασχολείται με το βιβλίο όλο τον χρόνο, υπάρχει και μια κατηγο­ ρία ανθρώπων που με την ευκαιρία των διακοπών αγοράζει και διαβά­ ζει βιβλία. Την εποχή αυτή αυξάνονται και οι πωλήσεις των παιδικών βιβλίων που σημαίνει ότι το ίδιο ισχύει και για τα παιδιά. Προτάσεις βιβλίων ότι μπορώ να προτείνω ιδιαίτερα κάποια από τα βιβλία Δ ενπουνομίζω κυκλοφορήσαμε εφέτος. Ό λα τα βιβλία που εκδώσαμε θεω­ ρώ ότι είναι πολύ ενδιαφέροντα. Απόδειξη είναι οι πολλές θετικές κρι­ τικές που γράφτηκαν γΤ αυτά και οι επανεκδόσεις που έχουν κάνει ό­ λα, τα περισσότερα. Θ’ αρκεστώ, λοιπόν, να απαριθμήσω τα βιβλία ελληνικής ποίησης και πεζογραφίας της φετινής χρονιάς. ΠΟΙΗΣΗ Γιάννης Ρίτσος: «Ποιήματα 1963-1972» (τόμος 10ος) Τζένη Μαστοράκη: «Μ ’ ένα στεφάνι φως» Κώστας Μαυρουδής: «Το δάνειο του χρόνου» Παυλίνα Παμπούδη: «Ο ένοικος» Μίλτος Σαχτούρης: «Εκτοπλάσματα» Κατερίνα Αγγελάκη - Ρουκ: «Επίλογος αέρας» ΠΕΖΟΓΡΑΦΙΑ Πέτρος Αμπατζόγλου: «Παύλος και Ελένη» Σωτήρης Δημητρίου: «Έ να παιδί απ’ τη Θεσσαλονίκη» Γιώργος Ιωάννου: «Καταπακτή» Παντελής Καλιότσος: «Στρατιωτικές ασκήσεις» Αλέξανδρος Κοτζιάς: «Η μηχανή» Γιώργος Μανιώτης: «Η φοβερά προστασία» Κωστούλα Μητροπούλου: «Σ τη μικρή πλατεία εκείνος χόρευε» Κώστας Μουρσελάς: «Βαμμένα κόκκινα μαλλιά» Ευγενία Φακίνου: «Γάτα με πέταλα» Ελιάνα Χουρμουζιάδου: «Η γειτονιά των καλών κλεφτών» Η κρίση του βιβλίου

Δ

εν ξέρω αν μπορώ να πω ότι αυτή την εποχή υπάρχει ιδιαίτερη κρίση στο βιβλίο. Νομίζω ότι η κρίση είναι γενικότερη και αυτή είναι που φυσικά επηρεάζει και το βιβλίο. Το ότι, πάντως, το βιβλίο αντιμετωπίζει πράγματι προβλήματα είναι γνωστό και οι εκδότες το έχουμε επανειλημμένα επισημάνει. Κάποια στιγμή θα πρέπει, επιτέ­ λους, η πολιτεία ν ’ αποφασίσει μια πολιτική βιβλίου που θα βοηθάει στην προώθηση και εξάπλωσή του. Το πρώτο βήμα, κατά τη γνώμη μου, πρέπει να ξεκινήσει από τη δημιουργία και λειτουργία βιβλιοθη­ κών - δημοτικών και σχολικών.

αφιερωμα/95

Κριτική-----------Περί αναγνωσιμότητας

Η κρίση του βιβλίου Η φετινή κίνηση, όμως, εμφανίζεται μειωμένη σε σχέση με άλλες χρονιάς κι αυτό οφείλεται προφανώς, μεταξύ άλλων, στη γενικότερη οικονομική κρίση. Δεν είναι όμως αλήθεια ότι υπάρχει ειδικότερα κ ρί­ ση στο βιβλίο. Και αυτό φαίνεται καθαρά στην κίνηση των καλών βι­ βλίων που συχνά σημειώνουν μεγάλη επιτυχία και κάνουν περισσότε­ ρες της μιας εκδόσεις σε σύντομο χρονικό διάστημα. Μπορούμε, λοιπόν, να πούμε ότι στον κλάδο του βιβλίου συμβαίνει ό,τι και στους άλλους κλάδους σε περίοδο κρίσης: Τα πρώτα συμπτώματά της πλήττουν τους λιγότερο αποτελεσματικούς παρα­ γωγούς. Τα σημαντικά βιβλία ακολουθούν ανοδική πορεία και αυτό γιατί α­ κόμα και στην εποχή μας, την εποχή της τηλεόρασης και των οπτι­ κών μηνυμάτων, οι άνθρωποι διαπιστώνουν ότι τίποτε δεν μ πορεί να αντικαταστήσει τη διαρκή απόλαυση της ανάγνωσης και την ευεργε­ τική της επίδραση. Προτάσεις βιβλίων Από την φετινή μας παραγωγή θα προτείναμε για τις διακοπές το βιβλίο του Γιόζεφ Ροτ, «Ο ιστός της αράχνης», μια νουβέλα με θέμα τη ζωή και την «κα ριέρα » ενός χαφιέ, εθνικιστή τρομοκράτη και δο­ λοφόνου στην Ευρώπη του μεσοπολέμου, που αποδίδεται με την απα­ ράμιλλη δεξιοτεχνία, ενός από τους πιο επιτυχείς συγγραφείς του αιώ­ να μας. Ακόμη το μυθιστόρημα «Ο ι Αθώοι» του Χέρμαν Μπροχ. Πρό­ κειται για ένα «έργο ζωής» του μεγάλου Αυστριακού συγγραφέα, αποτελούμενο από έντεκα ενότητες. Ο Μπρόκ στους «Αθώους» αποκα­ λύπτει χωρίς καμιά άμεση πολιτική αναφορά, μέσα από τις διαπρο­ σωπικές σχέσεις των ηρώων του, απλών ανθρώπων της μεσοαστικής τάξης, τις ρίζες των φασιστικών τρομοκρατικών καθεστώτων που έζησε η Ευρώπη στις δεκαετίες του ’30 και του ’40. Πρόσφατα κυκλο­ φόρησαν επίσης δυο βιβλία του δεξιοτέχνη του πολιτικού θρίλερ Έ ρικ Ά μπλερ, «Η υπόθεση Ντελτσώφ», με θέμα μια πολιτική δίκη σε μια βαλκανική χώρα, και το «Παιγνίδι με τον κίνδυνο», ένα μυθιστόρημα κατασκοπίας γεμάτο αγωνία και δράση - ό,τι χρειάζεται για τις κα­ λοκαιρινές διακοπές. Αλλά και από τα περσινά και προπέρσινα βι­ βλία μας, η αριστουργηματική νουβέλα «Τα αλλαγμένα κεφάλια» του Τόμας Μαν, οι «Τρεις Νουβέλες» του ίδιου συγγραφέα ή το πάντα επί-

-Ο ίΟ Φ >

Η

αγορά του βιβλίου εμφάνιζε μέχρι τώρα αυξημένη κίνηση τους καλοκαιρινούς μήνες, κάτι που είναι ευεξήγητο, αφού και ο ε­ λεύθερος χρόνος είναι περισσότερος την περίοδο των διακοπών και οι περισσότεροι αισθανόμαστε την ανάγκη να αλλάξουμε τη διάθεσή μας και να ξεχάσουμε τους ρυθμούς και την ένταση του χειμώνα. Τα καλά βιβλία, που ευτυχώς στην Ελλάδα είναι ακόμα πολύ φθηνά, προσφέρονται κατ’ εξοχήν γι’ αυτή την αλλαγή. Στο τακτικό αναγνωστικό κοινό προστίθενται την περίοδο αυτή και οι ευκαιριακοί αναγνώστες του καλοκαιριού, αυτοί που ανακαλύ­ πτουν το βιβλίο στις διακοπές τους. Το είδος που προτιμούν οι αναγνώστες για το καλοκαίρι είναι η λογο­ τεχνία. Ιδιαίτερη κίνηση παρουσιάζει η αστυνομική λογοτεχνία και τα θρίλερ.

96/αφιερωμα καιρό μυθιστόρημα «Ο ι δουλειές του κυρίου Ιουλίου Καίσαρος» του Μπέρτολτ Μπρεχτ είναι από τα βιβλία που ευχάριστα παίρνει κανείς μαζί του το καλοκαίρι.

L ib r o Περί αναγνωσιμότητας

Π

αρατηρείται αύξηση των πωλήσεων τουλάχιστον στα κεντρικά βιβλιοπωλεία τους δύο μήνες των διακοπών - Ιούλιο μέχρι και τις 15 Αυγούστου. Η αύξηση αυτή, κυρίως στα βιβλία που διαβάζονται εύκολα, λογοτεχνικά και κυρίως παιδικά, δεν θα μπορούσε να θεωρη­ θεί σε καμιά περίπτωση ιδιαίτερα σημαντική. Λίγοι είναι οι αναγνώστες αυτοί που πριν ξεκινήσουν για τις διακο­ πές περνούν από κάποιο βιβλιοπωλείο για να διαλέξουν τα βιβλία που θα πάρουν μαζί τους. Θα πρέπει όμως να τονίσω ότι παρατηρείται μια μικρή έστω αύξηση στις καλοκαιρινές αυτές πωλήσεις χρόνο με τον χρόνο. Προτάσεις βιβλίων λιάς Κανέττι: «Ο ι φωνές του Μαρρακές». Οι σημειώσεις του Νο­ μπελίστα συγγραφέα ύστερα από ένα ταξίδι του στο Μαρόκο, αποτελούν ένα από τα πιο σημαντικά σύγχρονα κείμενα. Ο συγγραφέ­ ας δεν περιγράφει ούτε μας δίνει ταξιδιω τικές εντυπώσεις. Το βιβλίο του είναι ένα μεταφυσικό ημερολόγιο, που έκανε όμως, όπως είναι φυ­ σικό, πολλά χρόνια να ωριμάσει μέσα του. Μετάφραση του Νίκου Δήμου. Ανρί Τρουαγιά: «Γκό ρκι». Μετά από τη βιογραφία του Τσέχοφ, κυ­ κλοφόρησε στα Ελληνικά και η βιογραφία ενός άλλου μεγάλου Ρώ­ σου, του Γκόρκι, γραμμένη και αυτή από τον ειδικό στο είδος, Ανρί Τρουαγιά. Η περίεργη πορεία του Γκόρκι, στη διάρκεια των σκληρών χρόνων που έφεραν την αποσύνθεση της Ρωσικής Αυτοκρατορίας και τον θρίαμβο των Μπολσεβίκων, μας διηγείται ο Τρουαγιά, και με την οξύτατη διαίσθησή του μας κάνει να εισχωρήσουμε στην ψυχή ενός συγγραφέα, αγνού, ορμητικού και αδιάλλακτου. Μετάφραση του Θω­ μά Σκάσση.

Ε

ELIAS

CANETTI Σ 01

ΦΩΝΕΣ TOY

ΜΑΡΡΑΚΕΣ

Η κρίση του βιβλίου

υνεχώς τα τελευταία χρόνια μιλάμε για την κρίση του βιβλίου, άλ­ λωστε δεν νομίζω ότι υπάρχει έστω και ένας επαγγελματίας, στην Ελλάδα, που να μην πιστεύει ότι η δουλειά του δεν περνάει κρί­ ση. Με αυτή την έννοια δεν νομίζω ότι αντιμετωπίζουμε κάποια ιδιαί­ τερη κρίση σήμερα. Υπάρχουν βέβαια άπειρα προβλήματα που θα πρέπει να λυθούν αν πιστεύουμε και θέλουμε το βιβλίο να πάρει τη θέ­ ση που του αρμόζει στην κοινωνία μας. Προβλήματα που θα πρέπει να λύσει η πολιτεία πρώτη κάτω από μια ρεαλιστική πολιτική βιβλίου, με τη δική μας συμπαράσταση, είτε σε ατομικό, είτε σε επαγγελματι­ κό - συνδικαλιστικό επίπεδο.

αφιερωμα/97

Μέλισσα Περί αναγνωσιμότητας από 15 χρόνια, οι μέρες των Χριστουγέννων και του Πάσχα Π ριν ήταν μια καλή περίοδος για την κυκλοφορία του βιβλίου. Σήμε­

ρα, αυτό δεν ισχύει για την περίοδο του Πάσχα. Οι συνθήκες τη μετα­ τόπισαν στους μήνες του καλοκαιριού, κυρίως, τον Ιούλιο και τον Αύ­ γουστο. Ειδικά, λοιπόν, αυτή την εποχή, τα βιβλία που έχουν τη μεγα­ λύτερη κυκλοφορία είναι τα λογοτεχνικά και τα ταξιδιωτικά. Προτάσεις βιβλίων

Μ

ε σύνθημα «Ταξιδεύω και Μαθαίνω», και επειδή όλοι μας το καλοκαίρι συνδυάζουμε τις διακοπές με τον τουρισμό, έχουμε να προτείνουμε στους αναγνώστες του «Διαβάζω » τα τεύχη-βιβλία της σειράς μας «Ελληνική Παραδοσιακή Α ρχιτεκτονική». Η σειρά αυ­ τή αποτελείται από 50 περίπου τεύχη-βιβλία γραμμένα από ισάριθ­ μους αρχιτέκτονες-μελετητές. Καλύπτουν σχεδόν όλο τον ελληνικό χώρο και παρουσιάζουν τον παραδοσιακό μας πλούτο στον τομέα του δομημένου χώρου. Τα καλογραμμένα κείμενα Και η πολύχρωμη εικο­ νογράφηση τα κάνουν απαραίτητα σε όποιον αγαπάει την παραδοσια­ κή μας κληρονομιά. Η κρίση του βιβλίου

Σ

χετικά με την κρίση του βιβλίου στη χώρα μας, είναι γνωστό ότι είναι βαθιά και χρόνια και δεν αναλύεται σε γενικές γραμμές. Τοξεπέρασμα της κρίσης αρχίζει από το Νηπιαγωγείο και το Δημοτικό. Ε κ εί πρέπει να στραφούν όλες οι προσπάθειες για να έχουμε μετά από 20 χρόνια ένα άλλο μορφωτικό αποτέλεσμα και συνεπώς σημαντική άνοδο της κυκλοφορίας του βιβλίου. Θα πρέπει να αποκτήσουμε Εθνι­ κή πολιτική βιβλίου.

Νέα Σύνορα - Κλειδί Μύθος----------------------Περί αναγνωσιμότητας

Σ

την Ελλάδα των 10 περίπου εκατομμυρίων, βρέθηκε,μετά από πρόσφατες έρευνες, ότι διαβάζουν περίπου 250.000 άνθρωποι. Και μόνο του αυτό είναι ένα νούμερο «προβληματικό» και σταθερό ε­ δώ και αρκετά χρόνια. Τα mass media έχουν εισβάλει στη ζωή μας, βγάζοντας έξω την απόλαυση της ανάγνωσης, προσφέροντας εύκολες και έτοιμες λύσεις - «απολαύσεις». Είναι εύκολο να διακρίνουμε το πρόβλημα, ίσως και τη λύση του, το καλοκαίρι όπου το ραδιόφωνο, η τηλεόραση, το περιοδικό, βρίσκονται μακριά από τις παραλίες, και το κενό έρχεται να καλύψει το βιβλίο. Γ ι' αυτό και παρατηρούμε μια σχετική άνοδο την καλοκαιρινή περίοδο. Βέβαια η λογοτεχνία, το βι­ βλίο τσέπης (αστυνομικό, περιπέτεια, επιστημονική φαντασία) είναι πρώτα σε προτιμήσεις.

98!αφιέρωμα Η κρίση του βιβλίου

Αιοΰις Κάοολ

Η Αλίκη στη Χώρα των θαυμάτων

την άλλη μεριά, ειδικά για την τελευταία περίοδο, οι συνεχείς Α πόεκλογικές αναμετρήσεις και η αναστάτωση προκάλεσαν ανησυ­

χία στο κοινό και μεγάλη αδυναμία στην αγορά του βιβλίου, ένα προϊόν όχι καταναλωτικό και σίγουρα από τα τελευταία σε προτιμή­ σεις. Επίσης η έλλειψη κρατικής ενίσχυσης, η πληθώρα των εκδοτι­ κών οίκων συγκριτικά με τον πληθυσμό μας, και πάνω από όλα η έλ­ λειψη σωστής εκπαίδευσης είναι οι υπόλοιπες πηγές του προ­ βλήματος. Πιστεύουμε ότι για να βελτιωθεί ουσιαστικά η κατάσταση, θα πρέ­ πει να ληφθούν κάποια πρακτικά και εφικτά μέτρα, μερικά από αυτά είναι: 1. Η ουσιαστική αύξηση των κονδυλίων των υπουργείων Παιδείας και Πολιτισμού για την αγορά βιβλίων.

2. Η λειτουργία βιβλιοθηκών ειδικά στα σχολεία.

3. Η πριμοδότηση μεταφράσεων σε ξένες γλώσσες Ελλήνων συγ­ γραφέων. Πράγμα το οποίο έχει ήδη μπει σε εφαρμογή στις χώρες της ΕΟΚ.

4. Ειδικές τιμές για διαφήμιση βιβλίων στα κρατικά μέσα ενημέρω­ σης και 5. Ενίσχυση της παρουσίας μας στην πνευματική ζωή των εκατομ­ μυρίων Ελλήνων του εξωτερικού. Προτάσεις βιβλίων πό τις εκδόσεις ΝΕΑ ΣΥΝΟΡΑ, προτείνουμε βιβλία νέων Ελλή­ Α νων συγγραφέων που σύντομα θα απασχολήσουν τους κρι­ τικούς.

1. Θεόδωρος Γρηγοριάδης: «Κρυμμένοι άνθρωποι». Ένα μυθιστό­ ρημα, οδοιπορικό στα χαμένα χωριά της Θράκης. Μια αναζήτηση αυ­ τών που ζουν ακόμα με τις αρχαίες παραδόσεις-τελετουργίες, χαμένοι από τον «πολιτισμό». Μια ιδιόρρυθμη κοινωνία ατόμων, με δικούς της κανόνες, ήθη.

2. Ρίτα Σιδεράδη: «Ο Γιόμι». Αφήγηση σε πρώτο πρόσωπο, και μια περίεργη σχέση της ηρωίδας με έναν μαύρο, απ’ όπου και ο τίτλος του έργου.

3. Ηλίας Γκρης: «Το μάτι του ασύλου». Η περιπέτεια ενός νέου από τη «λογική» στην «τρέλα ». Ο κυνισμός της κοινωνίας. Η απανθρωπιά των ασύλων.

4. Πέτρος Βοσκαρίδης: «Ο ι τρεις κύκλοι». Έ να φανταστικό μυθι­ στόρημα, δύο παράλληλες ζωές. Η πρώτη στη γη και η δεύτερη κάπου αλλού, ίσως στον ουρανό. Από τις εκδόσεις ΤΟ ΚΛΕΙΔΙ

1. Κάτια Αντωνοπούλου: «Στη γη των αγνών - Πακιστάν». Συνεχί­ ζοντας την περιπλάνησή της μετά τις Ινδίες,περνά στο Πακιστάν και από εκ εί στο Αφγανιστάν, ξεναγώντάς μας με το γνώριμο προσωπικό ύφος της σε τόπους άγνωστους.

2. Ζαν Κλωντ Καριερ: «Μαχαμπαράτα». Το υπέροχο έπος της Μαχαμπαράτα, που μεταφέρθηκε από τον Πήτερ Μπρουκ στο θέατρο, παρουσιάζεται σε βιβλίο από τους ίδιους τους συντελεστές του.

3. Φούλτον Όουρσλερ: «Ο Ιησούς από τη Ναζαρέτ». Το κατά Ματ­ θαίον ευαγγέλιο που μεταφέρθηκε στην οθόνη από τον Φράνκο Τζεφιρέλλι. Από τις εκδόσεις ΜΥΘΟΣ 1.

«Τα θαυμάσια ταξίδια του Βαρώνου Μυνχάουζεν». Εικονογραφη­

αφιερωμα/99 μένο άλμπουμ για μεγάλους και ανάγνωσμα για μικρούς οι περιπέ­ τειες του μεγάλου παραμυθά.

2. Μολιέρος: «Ο κατά φαντασίαν ασθενής». Διασκευή για παιδιά ει­ κονογραφημένη με παλιές λιθογραφίες. Μια πρώτη επαφή με το κλα­ σικό θέατρο.

3. Λιούις Κάρολ: «Η Αλίκη στη χώρα των θαυμάτων». Το κλασικό αριστούργημα εικονογραφημένο με παλιές λιθογραφίες και γκραβούρες.

Νεφέλη Περί αναγνωσιμότητας ίναι γεγονός ότι την περίοδο των διακοπών παρατηρείται αυξημέ­ νη πώληση βιβλίων, κυρίως λογοτεχνικών-μυθιστορημάτων. Προτίμηση υπάρχει στα μικρού σχήματος εύχρηστα βιβλία. Σίγουρο είναι ότι αυξάνεται και η αναγνωσιμότητα. Οι αναγνώστες έχουν πε­ ρισσότερο χρόνο στη διάθεσή τους, περισσότερη μοναξιά και λιγότερη τηλεόραση. Κατά συνέπεια θα υπάρχει και κάποια αύξηση του α­ ναγνωστικού κοινού. Εκείνο όμως που χρειάζεται να επισημανθεΐ εί­ ναι η σημασία των καλοκαιρινών υπαίθριων Φεστιβάλ Βιβλίου. Αυτός ο υπέροχος θεσμός των φεστιβάλ βιβλίου είναι βέβαιο ότι άμεσα και σταθερά διευρύνει το αναγνωστικό κοινό. Αξίζει, νομίζω, τον κόπο ν’ ανοίξει μια συζήτηση από το «Διαβάζω» για τον θεσμό αυτό.

Ε

Προτάσεις βιβλίων

Α

πό τα βιβλία των εκδόσεων «Νεφέλη» θα πρότεινα - με κριτή­ ριο την απόλαυση και την ευκολία στην ανάγνωση τα εξής: Νί­ κου Βασιλειάδη: «Αγάθος». Είναι ένα μυθιστόρημα-έκπληξη, το πρώ­ το του συγγραφέα, που περιγράφει τη μεταπολεμική ελληνική επαρχία με μια ασυνήθιστη ευαισθησία. Ιζαντόρα Ντάνκαν: «Η ζωή μου». Αυ­ τοβιογραφία της γνωστής χορεύτριας. Στο βιβλίο αυτό παρουσιάζεται η εποχή - τέλος του περασμένου αιώνα, αρχή του 20ού - της συγγραφέως, οι απόψεις της για την τέχνη, το χορό, τη ζωή μ’ ένα μοναδι­ κά ζωντανό και πρωτοποριακό τρόπο. Επίσης τα γνωστά πλέον μυθιστορήματα «Χιουρρέμ», «Ακριβό φαρμάκι», «Αγαπημένη», τα βιβλία της Πεζογραφικής μας παράδοσης κ.ά.

ΖΑΧΑΡΙΑΣ Λ. ΠΑΠΑΝΤΩΝΙΟΪ Τά διηγήματα

Η κρίση του βιβλίου ερώτηση χρειάζεται πολύ κουβέντα, που δεν μπορεί να γί­ Η τρίτη νει στον περιορισμένο χώρο που αυτή τη φορά προσφέρετε. Η

κρίση με τη μια ή την άλλη μορφή, είναι αναπόφευκτη για κάθε μορφή πολιτισμού σε μία κοινωνία, όπου ο πολιτισμός καθημερινά μας απα­ σχολεί και λιγότερο. Όμως, έστω και μέσα σ’ αυτό το δυσμενές σκη­ νικό, μπορούν κάποιες βελτιώσεις να γίνονται συνέχεια. Αναφέρω βιαστικά μερικά από αυτά που εμείς οι εκδότες θα μπορούσαμε να βελτιώσουμε.

1. Οι τιμές των βιβλίων. Τα δύο τελευταία χρόνια μας έχουν τελείως ξεφύγει. Δ ε λέω ότι μέσα σ’ ένα κλίμα συχνών ανατιμήσεων όλων των ειδών, εμείς θα μένουμε σταθεροί στ ς τιμές των βιβλίων. Ό μως μπο­ ρούμε να είμαστε πιο προσεκτικοί. Θέλει κι εδώ μεγάλη συζήτηση που δεν μπορεί τώρα να γίνει. Δ εν ξέρω κάποιον εκδότη που να έχει πρό-

’Εκδόσεις Νεφέλη

100/αφιερωμα γραμμα τιμών, που σημαίνει αυτό - έτσι γενικά πάλι - επιλογή τί­ τλων, χρόνος έκδοσης, τεχνική κ.ά, που όλα μαζί να καταλήγουν σε προσφορότερο οικονομικό αποτέλεσμα.

2. Αυστηρότερος προγραμματισμός. Νομίζω ότι εδώ είναι η Αχίλ­ λειος πτέρνα όλων μας. Βγάζουμε πολλά βιβλία που δεν υπόκεινται σε κανένα προγραμματισμό και καμιά λογική. Έ τσ ι φορτώνουμε την α­ γορά με βιβλία που δεν τα χρειάζεται (;) και γεμίζουμε τις αποθήκες. Ό μως ανοίξαμε μεγάλη κουβέντα με κίνδυνο, έτσι γενικά που είμα­ στε υποχρεωμένοι να απαντήσουμε, να δημιουργήσουμε περισσότερα προβλήματα παρά να βοηθήσουμε.

Οδός Πανός - Σιγαρέτα— Περί αναγνωσιμότητας ίναι πια παγκόσμιο φαινόμενο η κυκλοφορία των βιβλίων το κα­ λοκαίρι - Ιούλιος-Αύγουστος - να ανεβαίνει. Ο Ιούλιος, μά­ λιστα, θυμίζει τα Χριστούγεννα σε πωλήσεις βιβλίων. Το καλοκαίρι α­ γαπάει διηγήματα, μυθιστορήματα. Βιβλία που κυκλοφόρησαν αυ­ τούς τους μήνες αντιμετωπίζουν τον Σεπτέμβριο - Οκτώβριο τη δεύτε­ ρη έκδοσή τους. Οι καλοκαιρινές διακοπές απαιτούν συζητήσεις στα λεωφορεία που σε πάνε στις παραλίες, στην ίδια την πλαζ, στις ταβέρνες όπου τρώνε το βράδυ. Ακόμα και στις δισκοθήκες. Αυτή είναι η νέα ζωή - καλή ή κακή δεν έχει σημασία. Από αυτές τις στόφες βγαίνουν οι επιτυχίες του φθινοπώρου, του χειμώνα. Ακόμα και του ίδιου του καλοκαιριού.

Ε

Προτάσεις βιβλίων Τσάπλιν σε κείμενά του για τους ρόλους που θα ήθελε να Ο Τσάρλι παίξει, πώς ασχολήθηκε με τον κινημαγράφο, αναμνήσεις της

παιδικής του ηλικίας, μια αλησμόνητη βραδιά στο Λονδίνο, αποτε­ λούν το βιβλίο του Τσάπλιν και υπάρχει στις εκδόσεις Οδός Πανός. Στο βιβλίο υπάρχουν φωτογραφίες του Τσάπλιν από τις καλύτερες ταινίες του. Ο Μοντγκόμερυ Κλίφτ, στις ίδιες εκδόσεις, με κείμενα ενός νέου παιδιού από την Ελευσίνα, του Μιχάλη Μακρή, παρουσιάζεται με πλούσιο φωτογραφικό υλικό φωτίζοντας ένα τραγικό, ωραίο πρόσω­ πο του κινηματογράφου. «Ο ι επτά Ιταλοί πεζογράφοι», είναι ιστορίες για τα άγνωστα αισθή­ ματα του τρελού άπτερου δίποδα - του ανθρώπου - όταν ξεχειλίζει η συζήτηση και το πάθος, η ζωή και ο θάνατος κάτω από τον ήλιο της Μεσογείου. «Η ευτυχισμένη Σιμόν», η νέα σειρά διηγημάτων του Τάκη Κανελλόπουλου, ίσως, γίνει μια απαραίτητη συζήτηση γΤ αυτό το θερμό κα­ λοκαίρι. Θα κλείσω με το βιβλίο ενός συγκροτήματος, που δεν υπάρχει πια, τους Joy Division. Βιβλίο μελαγχολίας και παράξενου πάθους. Η κρίση του βιβλίου αν όλα περνάνε κρίση αυτό τον καιρό, πιστεύω στο σύντομο Κ ιμέλλον πως πολλά θα γίνουν καλύτερα. Ας περιμένουμε ετοιμά­

ζοντας αυτό το μέλλον.

αφιερωμα/101

Οδυσσέας Περί αναγνωσιμότητας στοιχεία της έρευνας του κυρίου Καλαντζή, που δημοσιεύ­ Α πότηκετα στο τεύχος σας του Οκτωβρίου της περασμένης χρονιάς,

προκύπτει ότι οι τρεις στους τέσσερις αναγνώστες δεν διαβάζουν όσο θα ήθελαν, εξαιτίας της έλλειψης χρόνου. Είναι ένα ενδεικτικό στοι­ χείο, αν και όχι απόλυτο, δεδομένου ότι αν το συνδυάσουμε με άλλες παραμέτρους, όπως ποσοστά λειτουργικού αναλφαβητισμού, αιτίες που διαμορφώνουν τους μη-αναγνώστες, χρηστικότητα του διαβά­ σματος, κ.λπ. ίσως το πρόβλημα χρόνος να είναι λιγότερο κυρίαρχο. Παρά ταύτα ας θεωρήσουμε ότι οι διακοπές προσφέρουν περισσότε­ ρες δυνατότητες για διάβασμα. Δεδομένου μάλιστα ότι στη διάρκειά τους βγαίνει κανείς από τη συνήθη καθημερινή του ζωή και άρα είτε γίνεται πιο αισιόδοξος, είτε νιώθει την ανάγκη να το φιλοσοφήσει, ή ακόμη κιόλας βαριέται; το διάβασμα προσφέρεται ως ασχολία. Και φυσικά τί άλλο θα διαβάσει από λογοτεχνία, περιπέτεια και αστυνομι­ κό, που άλλωστε είναι πιο εύκολο να τα βρει όπου κ ι αν πάει στα περί­ πτερα και τα πρακτορεία. Προτάσεις βιβλίων μας θα πρότεινα για διάβασμα τα εξής: Γκέρχαρτ Α πόΡοτ,τα«Οβιβλία ανακριτής». Έ να αναρχικό βιβλίο που περιγράφει πώς

ακόμη κ ι ένας δικαστής μπορεί να τρελαθεί μπροστά στον παραλογισμό της δικαιοσύνης. Αντόνιο Ταμπούκι: «Μ ικρές παρεξηγήσεις άνευ σημασίας». Μια περιπλάνηση γεμάτη αμφισημίες, εξαιρετικής φρε­ σκάδας και ευφυΐας. Του ίδιου, «Νυχτερινό στις Ινδίες», που είναι ένα υπέροχο ταξιδιωτικό όλο εκπλήξεις. Ντέιβιντ Λίβιτ: «Ερωτικός χο­ ρός», βιβλίο με απροσδόκητες ερωτικές σχέσεις. Ζανγκ Ζι: «Α ς μην ξεχνάμε την αγάπη», που έρχεται από τη μακρινή σημερινή Κίνα. Τρία ελληνικά βιβλία: Ντάνη Φώτου, «Εγκόλπιο πάθους», βιβλίο στιβαρής ευαισθησίας. - Πόλυς Μηλιώρη, «Μη χαρίζεις τις γαρδένιες», μια α­ ναζήτηση στην ανδρική ψυχοσύνθεση. - Ά ννας Ααμιανίδη, «Μια γω­ νιά στο πρωινό σώμα», μια δροσερή δημοσιογραφική περιπέτεια. Η κρίση του βιβλίου

Τ

έλος, πέραν των εποχών, πιστεύω ότι η δομή της παραγωγής και διακίνησης του βιβλίου στην Ελλάδα, καθώς και οι ίδιοι οι άν­ θρωποι που τις υπηρετούν, σέρνουν μαζί τους αναχρονιστικές και βα­ θιά ηθικολογικές λειτουργίες και αντιλήψεις. Η μοναδική λύση είναι ο εκσυγχρονισμός που, ας μην το ξεχνάμε, όταν επιτυγχάνεται εγκαί­ ρως είναι δημιουργός αλλά όταν επιβάλλεται από τα πράγματα, γιατί οι ενδιαφερόμενοι υπνώττουν, είναι αμείλικτος. ΓΤ αυτό πιστεύω πως πρέπει πολύ σύντομα να ανοίξει ένας σοβαρός δημόσιος διάλογος για το βιβλίο στην Ελλάδα, στον οποίο θα πρέπει να προσκληθούν και να προκληθούν να συμμετάσχουν όλοι οι ενδιαφερόμενοι, φορείς και ά­ τομα. Είναι καιρός να ξεφύγουμε από τις γενικολογίες και να μιλή­ σουμε για την έρευνα, το επιστημονικό και πανεπιστημιακό βιβλίο, το σχολικό και παρασχολικό, τις νέες τεχνολογίες και τα προγράμματα της Ευρωπαϊκής Κοινότητας, το μάρκετινγκ και τον Έλληνα ανα­ γνώστη, τις βιβλιοθήκες και τα κέντρα τεκμηρίωσης. Διαμορφώνον­ τας έτσι μια συνολικότερη οπτική, μπορούμε να αντιληφθούμε και τις λύσεις, που απαιτούν συντονισμό, ομαδοποιήσεις και σχέδιο δράσης.

ΑΝΤΟΝΙΟ ΤΑΜΠΟνΚί

ΜίΚΡΕΣ ΠΑΡΕΞΗΓΉΣΕΙΣ ΑΝΕΥ ΣΗΜΑΣΙΑΣ

102/αφιερωμα

Ολκός Περί αναγνωσιμότητας Έ λληνες αναγνώστες, θεωρητικά τουλάχιστον, πρέπει να δια­ Ο ιβάζουν περισσότερο κατά την περίοδο των διακοπών, αφού υ­ πάρχει διαθέσιμος χρόνος και οι ρυθμοί τής καθημερινότητας είναι πιο χαλαροί. Τα είδη αυτά είναι: τα λογοτεχνικά βιβλία, τα περιηγητικά-ταξιδιωτικά αλλά και ορισμένα βιβλία ιδεών. Δεν ξέρω αν διευρύνεται αυτή την εποχή το αναγνωστικό κοινό ή αν οι σταθεροί αναγνώστες αγοράζουν περισσότερους τίτλους το καλοκαίρι. Προτάσεις βιβλίων

Π

ροτείνουμε τα εξής βιβλία: «Τρεις Γάλλοι Ρομαντικοί στην Ελλά­ δα: Λαμαρτίνος, Νερβάλ, Γκω τιέ», πρόλογος: Παν. Μουλλάς, μετ.: Βάσω Μέντζου. Η εικόνα της Ελλάδας κατά την εικοσαετία 1832-1852, όπως την είδαν οι τρεις Γάλλοι ποιητές. «Γουσταύος Φλωμπέρ: Το ταξίδι στην Ελλάδα», πρόλογος: Κ.Θ. Δημαράς, μετ.: Π.Α. Ζάννας. «Βαυβώ, το μυθικό αιδοίο». Ο γνωστός εθνοψυχολόγος Ζωρζ Ντεβερέ διερευνά τη σημασία, τους συμβολισμούς και τη μυθολογία του γυναι­ κείου γεννητικού οργάνου. Τηλέμαχος Μαράτος: «Η άλλη πλευρά», πρόλογος: Νίκος Δήμου. Τα περισσότερα από τα κείμενα του βιβλίου που «συχνά θυμίζουν κωμω­ δίες του βωβού κινηματογράφου», έχουν δημοσιευθεί στη στήλη «Η άλλη πλευρά», της «Καθημερινής», μερικά άλλα είναι ανέκδοτα. Η κρίση του βιβλίου

Δ

εν θα έλεγα ακριβώς κρίση, αλλά σοβαρά και χρόνια προβλήμα­ τα που αφορούν στην παραγωγή και στη διακίνηση του βιβλίου. Το τελευταίο διάστημα, νομίζω ότι υπάρχει κάμψη στην αγορά του β ι­ βλίου, το οποίο ως ιδιαίτερα ευπαθές είδος επηρεάζεται άμεσα από τη γενικότερη οικονομική κατάσταση και, σήμερα, στη συγκεκριμένη περίπτωση, από τα πρόσφατα οικονομικά μέτρα. Θα πρότεινα ό,τι εκκρεμεί χρόνια τώρα από πλευράς πολιτείας: την ύπαρξη, δηλαδή, μιας πολιτικής βιβλίου, η οποία θα ενδιαφερθεί και θα ασχοληθεί με τα προβλήματα και τις ιδιαιτερότητες αυτού του ευαίσθητου τομέα παραγωγής.

Παπαδόπουλος Περί αναγνωσιμότητας

Σ

αν εκδότες ειδικευμένοι στο εξωσχολικό παιδικό βιβλίο, θα περίμενε κανείς να αντιμετωπίζουμε αυξημένη ζήτηση των βιβλίων μας τώρα το καλοκαίρι: τα σχολεία κλείνουν και οι νεαροί αναγνώ­ στες έχουν ελεύθερο χρόνο για ανάγνωση πέραν των υποχρεωτικών για το σχολείο. Και όμως, το κύριο βάρος πέφτει πάλι σε βιβλία σχετι­ κά με το σχολείο. Οι περισσότεροι γονείς βιάζονται να προετοιμάσουν τα παιδιά τους για την επόμενη τάξη και έτσι, τα βιβλία που υπόσχο­ νται αυτήν ακριβώς την προετοιμασία έχουν γίνει τα best sellers της καλοκαιρινής περιόδου. Εμείς πιστεύουμε ότι "διδα κτικό” δεν είναι

αφιερωμα/103 μόνο ό,τι αναφέρεται στην επίσημη εκπαίδευση. Αντίθετα, το καλό ε­ ξωσχολικό βιβλίο είναι καταλληλότερο αυτή την εποχή: παρέχει γνώ­ σεις, όχι απλά σχολικές πληροφορίες, και διδάσκει το παιδί, αποτε­ λώντας παράλληλα μια ευχάριστη όσο και αναγκαία ανάπαυλα από το επίσημο σχολικό ύφος που αντιμετώπιζε όλο το χειμώ να.. Προτάσεις βιβλίων περίπου τίτλους που περιλαμβάνονται στις εκδόσεις Α πόμας,τουςπου800πιστεύουμε ότι προσφέρουν τα παραπάνω ακριβώς, θα

περιοριστούμε στους πιο καινούριους για να προτείνουμε τη σειρά SOS Δώστε γρήγορα τη λύση, στην οποία κυκλοφορούν ήδη οι οκτώ πρώτοι τίτλοι. Πρόκειται για μυθιστορήματα δράσης που απευθύνον­ ται σε νεαρούς αναγνώστες όχι τόσο μιας συγκεκριμένης ηλικίας, ό­ σο μιας ορισμένης πνευματικής ανάπτυξης. Σε αντίθεση με οτιδήποτε άλλο έχουν συναντήσει ώς τώρα τα παιδιά, εδώ πρέπει να συμμετάσχουν ενεργά στην πλοκή: να πάρουν μέρος στο κυνήγι του δαιμόνιου μάγου (τίτλος: «Το κυνήγι του μάγου Σοπαμπλά») να βρουν το χαμένο διαστημόπλοιο (τίτλος: «Αποστολή μυστική διάσωση») να λάβουν μέ­ ρος προσωπικά σε καθεμιά από τις οκτώ αυτές περιπέτειες. Αν επι­ στρατεύσουν γνώσεις, εξυπνάδα, παρατηρητικότητα, ο στόχος θα ε­ πιτευχθεί. Αλλιώς... Στη σειρά αυτή, βλέπετε, δεν υπάρχει μια μόνο προκαθορισμένη πλοκή για κάθε ιστορία. Εναπόκειται στις ικανότητες του αναγνώστη να οδηγήσει την πλοκή στο πιο ταιριαστό γι’ αυτόν τέλος, από τα πολ­ λά που οι συγγραφείς προσφέρουν σαν εναλλακτικές λύσεις. Η κρίση του βιβλίου τώρα στο γενικότερο ερώτημα που μας απασχολεί ό­ Π ερνώντας λους, κατά πόσον υπάρχει κρίση στην αγορά του βιβλίου, πι­

στεύουμε ότι κατά βάθος το πρόβλημα εντοπίζεται στη δευτερεύουσα και τριτεύουσα σημασία που αποδίδεται απ’ όλους σ’ ένα προϊόν ό­ πως το βιβλίο. Μπορεί το βιοτικό μας επίπεδο να ανεβαίνει, ακόμα ό­ μως το βιβλίο δεν έχει καθιερωθεί ως προϊόν, ύψιστης σημασίας στη συνείδηση των Ελλήνων. Έ τσι σε στιγμές οικονομικής (και γενικότε­ ρης) αβεβαιότητας δεν περιορίζουμε την αγορά εισαγόμενων ρούχων, παραδείγματος χάριν, ή τη βραδινή μας έξοδο, αλλά τα (λίγα έτσι κι αλλιώς) βιβλία που αγοράζουμε. Πρέπει όλοι να βοηθήσουν ώστε να καθιερωθεί το βιβλίο ως είδος απαραίτητο για την πνευματική επιβίωση. Οι ανώτερες ανάγκες, πέρα από τροφή, στέγαση κ.λπ. που τώρα πια μπορούμε να ικανοποιούμε, ας περιλάβουν και το βιβλίο σαν ένα μικρό αλλά αποδοτικό έξοδο.

Πατάκης Η κρίση του βιβλίου

Σ

υχνά ακούμε να γίνεται λόγος για κρίση του βιβλίου. Έ χει σημα­ σία να εντοπίσουμε απο ποια οπτική γωνία βλέπει κανείς την κρί­ ση αυτή. Αν μιλήσουμε για κρίση αναγνωστών, τότε θέτουμε το γενι­ κότερο θέμα της κρίσης πολιτισμού, των τάσεων και των προβλημά­ των του σύγχρονου ανθρώπου. Η ανάγκη όμως, η επαφή με το βιβλίο δεν είναι κάτι που μετριέται ποσοτικά. Η σχέση του αναγνώστη με το βιβλίο είναι μια εσωτερική υπόθεση, θα έλεγα γίνεται κάποτε ερωτική. Σήμερα όμως μετράμε όλα τα πράγματα με νούμερα, με στατιστικές.

104/αφιερωμα Από την άποψη αυτή, νομίζω ότι τα πράγματα είναι καλύτερα. Του­ λάχιστον πιο πολλά βιβλία προμηθεύεται ο σύγχρονος άνθρωπος κα­ τά μέσον όρο. Θα άξιζε, όμως, να διερωτηθεί κανείς τί βιβλία προμη­ θεύεται, γιατί τα προμηθεύεται, πόσο και πώς τα χρησιμοποιεί. Ακό­ μα αξίζει τον κόπο να δούμε και τον πνευματικό δημιουργό, το συγ­ γραφέα, τον εικονογράφο. Ιδιαίτερα πρέπει να προσέξουμε το φαινό­ μενο του επαγγελματία συγγραφέα. Στη χώρα μας, όμως, η κρίση του βιβλίου εντοπίζεται εσωτερικά στο όλο κύκλωμα δημιουργίας, παραγωγής και διάθεσης, όπου πραγ­ ματικά παίζεται ένα παιχνίδι χωρίς κανόνες. Αυτό όσον αφορά τις σχέσεις εκδοτών-πνευματικών δημιουργών, εκδοτών μεταξύ τους, εκδοτών-βιβλιοπωλών και βιβλιοπωλών-κοινού. Επίσης, όσον αφορά τους επαγγελματικούς φορείς του βιβλίου, εκ εί υπάρχει σημαντική έλ­ λειψη οργάνωσης. Περί αναγνωσιμότητας όμως και στο ειδικό θέμα: καλοκαίρι και βιβλίο. Ε ί­ Α ςναισταθούμε γεγονός ότι οι θερινές διακοπές είναι συνδεδεμένες και με το

βιβλίο. Παρατηρείται την εποχή αυτή μια αυξημένη ζήτηση απ’ όλες τις ηλικια κές κατηγορίες αναγνωστικού κοινού. Το μεγαλύτερο μέ­ ρος στις προτιμήσεις των αναγνωστών κερδίζει η λογοτεχνία και ακο­ λουθούν οι περιπ έτειες και τα βιβλία επιστημονικής φαντασίας. Για τους μικρούς αναγνώστες, βέβαια, τα βιβλία διακοπών έχουν τον πρώτο λόγο και ακολουθούν τα λογοτεχνικά βιβλία. Επίσης πρέπει να δεχτούμε ότι υπάρχει ένα κοινό που διαβάζει μόνο το καλοκαίρι, γεγονός το οποίο οφείλεται στις ιδιαίτερες συνθήκες που επικρατούν αυτή την εποχή. Προτάσεις βιβλίω ν δικό μας κατάλογο θα προτείναμε για το καλοκαίρι τους Α πόεξήςτοντίτλους: Μισέλ Τουρνιέ (μετ. Δ . Ραυτόπουλος): «Ο Παρα-

σκευάς ή η πρωτόγονη ζωή» (ο μύθος του Ροβινσώνα Κρούσου ξαναϊδωμένος από τον Μ. Τουρνιέ). Φρεντ Ούλμαν (μετ. Β. Αγγελοπούλου) «Ξαναβρήκα το φίλο μου» (παιδικές αναμνήσεις από τη ναζιστική Γερμανία). «Miep Gies» (μετ. Κ. Κοντολέων). «Αναμνήσεις από την Ά ννα Φρανκ» (η περιπέτεια της Ά ννας Φρανκ όπως την έζησε και τη διηγείται η γυναίκα-συγγραφέας που φιλοξένησε και έκρυψε την οι­ κογένεια Φρανκ). Ζωρζ Σαρή: «Τα Χέγια» (το εφηβικό ξύπνημα μιας κοπέλας που έρχεται αντιμέτωπη με το συντηρητισμό του παρελθό­ ντος). Ζωρζ Σαρή: «Το παραράδιασμα» (η μοίρα μιας γυναίκας στα δύσκολα μεταπολεμικά χρόνια). Δότη Πέτροβιτς-Ανδρουτσοπούλου: «Σ π ίτι για πέντε» (τα προβλήματα των παιδιών που δημιουργούνται ό­ ταν οι γονείς χωρίζουν και ξαναπαντρεύονται). Λότη ΠέτροβιτςΑνδρουτσοπούλου: «Αάθος, κύριε Νόιγκερ» (οι σχέσεις μικρών και μεγάλων μέσα κι έξω από την οικογένεια). Λίτσα Ψαραύτη: «Το διπλό ταξίδι» (τα δύσκολα χρόνια του ελληνισμού στον Β' Παγκόσμιο πόλε­ μο). Γαλάτεια Γρηγοριάδου-Σουρέλη: «Εμένα με νοιάζει» (μια ολόκλη­ ρη τάξη σχολείου καταλαβαίνει τον κίνδυνο, παλεύει και αγωνίζεται για το περιβάλλον). Μάνος Κοντολέων: «Το 33» (μια απόπειρα για μοντέρνα παρουσίαση του διαζυγίου). Μάρω Αόίζου: «Η Ονείρω» (μέ­ σα από μια προσαρμογή του λαϊκού σκυριανού παραμυθιού «Ο Γά­ τος», η Μάρω Λοΐζου μελετά το φαινόμενο του αυταρχισμού και της αντιμετώπισής του). Κλείνοντας για τους μικρούς αναγνώστες πρέπει να αναφέρουμε και τις ειδικές σειρές για τις διακοπές: α) «Χαρούμενες διακοπές» β) «Καλοκαιρινά» γ) «Χαρούμενες διακοπές με αγγλικά» δ) «Ζήτω! Δια­

αφιερωμα/105 κοπές!» ε) «Παιχνίδια στις διακοπές - Παιχνίδια στο ταξίδι» στ) «Η Α' Γυμνασίου πάει διακοπές».

Πλέθρον---------------------Περί αναγνωσιμότητας μεγάλη μου χαρά ανταποκρίνομαι στην πρόσκληση του περιο­ Μ εδικού σας - για την οποία σας ευχαριστώ - να απαντήσω σε

μια σειρά ερωτημάτων σχετικά με το βιβλίο στην Ελλάδα. Στο πρώτο σκέλος της πρώτης σας ερώτησης τείνω να απαντήσω καταφατικά. Παρ’ όλο ότι δεν υπάρχουν, απ’ όσα τουλάχιστον γνωρί­ ζω, στατιστικά στοιχεία σχετικά με τις πωλήσεις βιβλίων πριν και κα­ τά τη διάρκεια των καλοκαιρινών διακοπών, πιστεύω ότι η άνεση χρόνου που συνήθως υπάρχει κατά την περίοδο αυτή, μάλλον, διευκο­ λύνει την αύξηση της αναγνωσιμότητας. Θα ήθελα, όμως, στο σημείο αυτό, να επισημάνω ότι, η αύξηση των πωλήσεων δεν σημαίνει πάντα και αύξηση της αναγνωσιμότητας: υπάρχουν και τα αδιάβαστα ή τα πλημμελώς διαβαζόμενα βιβλία. Το τελευταίο, δηλαδή το πώς και σε τί βαθμό τα πωλούμενα κατά την περίοδο αυτή βιβλία διαβάζονται, α­ ποτελεί μια ενδιαφέρουσα υπόθεση που κάποτε πρέπει να διερευνηθεί. Επίσης, πιστεύω ότι την περίοδο αυτή κατά κύριο λόγο αυξάνονται οι πωλήσεις βιβλίων πεζογραφίας και ιδιαίτερα συγγραφέων που είναι «ευχάριστοι», ή και «γνωστοί». . Δεν γνωρίζω, και έτσι φθάνω στο τρίτο σκέλος της πρώτης σας ε­ ρώτησης, εάν η πιο πάνω ροπή του μέσου αναγνώστη είναι, και σε τί βαθμό, επιθυμητή, αλλά πιστεύω ότι σίγουρα δεν βοηθάει στη διερεύνηση του αναγνωστικού κοινού με βάση τη δική μου, αλλά και αρκε­ τών συναδέλφων - εκδοτών, προσέγγιση του προβλήματος της χαμη­ λής αναγνωσιμότητας στη χώρα μας.

■Έκδόσεις Πλέθρον Σειρά:

ΕΛ. ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ

ΚΥΚΛΟΦ ΟΡΕΙ

Η κρίση του βιβλίου συλλογισμός αυτός μοιραία οδηγεί στην τρίτη σας ερώτηση σχε­ Ο τικά με το εάν υπάρχει κρίση στο βιβλίο. Αποτελεί πεποίθησή

μου ότι υπάρχει σε διεθνές επίπεδο, και κατ’ επέκταση και στην Ε λ­ λάδα, κρίση ποιότητας στην παραγωγή λογοτεχνικών έργων. Κατά τη γνώμη μου, η «μεγάλη λογοτεχνία» καθημερινά υποχωρεί μπροστά στην «εμπορική λογοτεχνία». To marketing, με την κακή του εκδοχή, επηρεάζει διαρκώς με αυξανόμενο ρυθμό τη διαμόρφωση νέων συγ­ γραφέων και εκδοτικών οίκων. Για τα πιο πάνω δεν έχω, προφανώς, να προτείνω λύσεις. Νομίζω ότι είναι πρόβλημα της κοινωνίας μας συνολικά. Ό λο ι μαζί, λογοτέχνες, διανοούμενοι, φίλοι του βιβλίου, εκδότες, αλλά και όσοι άλλοι συμμερίζονται τις ανησυχίες αυτές, και πιστεύω ότι είναι αρκετοί, πρέπει να το αντιμετωπίσουμε. Προτάσεις βιβλίων

Α

φησα τελευταία τη δεύτερη ερώτησή σας γιατί, για μένα προσω­ πικά, είναι και η δυσκολότερη. Πέστε μου είναι δυνατόν μία μη­ τέρα να σας απαντήσει στην ερώτηση πιο παιδί της αγαπάει περισσό­ τερο; Θέλω να με πισ τέψετε ότι όλα τα βιβλία που έχω εκδώσει μέχρι τώρα τα αγαπάω εξίσου, το καθένα για τους δικούς του λόγους. Ό ­ μως, για να μην αφήσω την ερώτησή σας αναπάντητη θα ζητούσα από τους αναγνώστες σας να προσέξουν, εάν τους δοθεί η ευκαιρία, τη σειρά της Ελληνικής Λογοτεχνίας του εκδοτικού μας οίκου. Χωρίς να διαθέτει «ευχάριστους» και «γνωστούς», αλλά γεμάτη νέους και εν-

ΜΑΡΘΑ ΓΕΩΡΓΙΟΥ

Ο ΚΡΟΚΟΔΕΙΛΟΣ Βιβλιοπωλείο-Εκδόσεις: Μασσαλίας 20α , 106 80 Αθήνα τηλ.: 3 6 .4 1 .2 6 0 - 36.45.057

106/αφιερωμα διαφέροντες συγγραφείς, είναι μία σειρά βιβλίων που με κάνει υπερή­ φανο για το επάγγελμα που εξασκώ, αλλά και αισιόδοξο για το μέλ­ λον της λογοτεχνίας στη χώρα μας.

Σοκόλης 'Αλκή Αγγελόγλου

Περί αναγνωσιμότητας

ΔΕΚΑ ΑΓΓΛΟΙ ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ην περίοδο των διακοπών, παρουσιάζεται σημαντική κάμψη στις πωλήσεις των βιβλίων, διότι μειώνεται αρκετά η ανάγνωση των βιβλίων. Αυξάνεται επίσης η κίνηση στα βιβλία τσέπης και στα αστυ­ νομικά μυθιστορήματα.

ΣΑΙΞΠΗΡ ΣΟΥΙΦΤ ΒΥΡΩΝ ΝΤΙΚΕΝΣ ΚΙΠΛΙΝΓΚ ΟΡΓΟΥΕΛ ίΧΑΞΛΕΫ ' ΜΩΜ ΡΑΣΣΕΛ ΠΡΙΣΛΕΫ ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΣΟΚΟΛΗ

Αλέξ. Αργυρίου Η ΜΕΤΑΠΟΛΕΜΙΚΗ Π ΕΖΟΓΡΑΦΙΑ Από τον πόλεμο του ’40 ωςτη δικτατορία του ’67 ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Τ

Προτάσεις βιβλίων τις δικές μας εκδόσεις θα πρότεινα να διαβαστεί το βιβλίο Α πό«Δ έκα Ά γ γ λοι συγγραφείς» του Ά λκ η Αγγέλογλου. Είναι ένα βι­

βλίο που παρουσιάζει και μελετάει Δέκα Ά γγλους Συγγραφείς (Σαίξπηρ, Σουίφτ, Βύρων, Ντίκενς, Κίπλινγκ, Όργουελ, Χάξλεϋ, Μώμ, Ράσσελ, Πρίσλεϋ) και το ρόλο που έπαιξε η αγγλική λογοτεχνία και οι συγγραφείς της στην εξέλιξη του πολιτισμού μας. Τον Α' τόμο της Μεταπολεμικής Πεζογραφίας (από τον πόλεμο του ’40 ώς τη δικτατορία του ’67, που γράφτηκε από τον Α λεξ. Αργυρίου. Η Μεταπολεμική Πεζογραφία (Αναλόγια — Γραμματολόγια) σε ο­ κτώ τόμους (3.500 σελίδες) καλύπτει τη μεταπολεμική αφηγηματική πεζογραφία και για πρώτη φορά προσφέρει μια γενική θεώρηση και μελέτη του έργου 52 πεζογράφων με πλήρη βιογραφία, εμπεριστατω­ μένη κριτική παρουσίαση του έργου, επιλογή βιβλιογραφίας, αποσπά­ σματα από κριτικές και πλούσια ανθολόγηση των κειμένων τους. Είναι σαφές ότι το έργο δεν είναι μια συνηθισμένη Ανθολογία, όπως τόσες άλλες, αλλά Ιστορική Γραμματολογία της μεταπολεμικής αφη­ γηματικής πεζογραφίας. Στον ογκώδη Πρώτο Τόμο της Εισαγωγής γραμμένη από τον έγκυ­ ρο κριτικό Αλεξ. Αργυρίου, εξετάζεται η πορεία της μεταπολεμικής μας πεζογραφίας στο σύνολό της, σε συνάρτηση με την πολιτική και κοινωνική πραγματικότητα και την ιστορία του τόπου μας. Δίνονται πολύτιμα βιβλιογραφικά στοιχεία, πίνακες και άλλα τεκμήρια της φι­ λολογικής και, γενικότερα, της πνευματικής μας ζωής. Το μνημειώδες αυτό έργο είναι εικονογραφημένο με πλούσιο υλικό από φωτογραφίες των δημιουργών, ιστορικά ντοκουμέντα, τίτλους ε­ φημερίδων και περιοδικών, φωτογραφίες Κατοχής - Απελευθέρω­ σης, Εμφυλίου, μετεμφυλιακής περιόδου, δικτατορίας, Πολυτεχνείου ’73, Μεταπολίτευσης. Πιστεύουμε ότι η Μεταπολεμική Πεζογραφία είναι ένας βασικό έρ­ γο, απαραίτητο για κάθε μελετητή, για το φιλόλογο, το δάσκαλο, αλ­ λά και για κάθε μαθητή, φιλαναγνώστη και βιβλιόφιλο. Απαραίτητο για τις σχολικές βιβλιοθήκες και για κάθε βιβλιοθήκη. Η κρίση του βιβλίου

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΣΟΚΟΛΗ

Π

ροσωπικά πιστεύω, ότι υπάρχει μια μόνιμη συνεχής κρίση για το καλό βιβλίο και ειδική στο χώρο της Ελληνικής λογοτεχνίας, τα αίτια είναι η κρίση αξιών, η ανεύθυνη κρατική πολιτική βιβλίου, τα μέσα μαζικής πληροφόρησης (τύπος, ραδιόφωνο, τηλεόραση) που κα­ θημερινά και βάρβαρα τη βομβαρίζουν με προϊόντα υποκουλτούρας.

αφιερωμα/107 Η συνεχής ανεύθυνη έκδοση κακών εντύπων και βιβλίω ν - με λίγα λόγια τυπώνεται αρκετό χαρτί. Εκείνο που έχει να προτείνει κανείς εί­ ναι να σταματήσει επιτέλους αυτός ο κατήφορος της πνευματικής μας ζωής.

Στοχαστής Περί αναγνωσιμότητας

Τ

ο γεγονός ότι έστω και σε ένα συμβολικό επίπεδο είθισται πλέον μαζί με τα είδη εξοχής να παίρνονται και κάποια βιβλία (πράγμα που αντανακλάται και στη σχετικά ικανοποιητική κίνηση των βιβλίο- m πωλείων τους καλοκαιρινούς μήνες), αυτό αποτελεί μια ένδειξη ότι Μ αρκετοί αναγνώστες εκμεταλλεύονται τον ελεύθερο χρόνο τους στις |β διακοπές και διαβάζοντας. Αν υπάρχει κάποιο είδος βιβλίω ν που διαβάζονται περισσότερο αυ-1 τή την περίοδο, είναι τα λογοτεχνικά, ιδιαίτερα τα αστυνομικά και γε-1 νικώς τα βιβλία τσέπης που κυκλοφορούν τυποποιημένα και διανέ­ μονται κυρίως από τα πρακτορεία Τύπου. Προτάσεις βιβλίω ν

Η

πιο πρόσφατη, καλοκαιρινή με μια ορισμένη έννοια, σειρά του «Στοχαστή» είναι αυτή που φέρνει τον τίτλο «Ταξίδια - Ανακα­ λύψ εις». Στηριγμένη στα πρωτότυπα κείμενα που συνοδεύονται εισαγωγές, χρονολόγια, σχόλια, χάρτες και εικονογραφημένο υλικό εποχής, προσφέρει στον φιλίστορα αναγνώτη ένα αυθεντικό ταξίδι στους μαγικούς κόσμους του παρελθόντος που τώρα πια έχουν αλ­ λοιωθεί ή χαθεί. Τα τέσσερα τελευταία βιβλία της σειράς παρουσιά­ ζουν ιδιαίτερο ενδιαφέρον γιατί συμβαίνει να μην επικαλύπτονται θε­ ματικά και να παρουσιάζουν διαφορετικούς γεωγραφικούς και ισ το ρ ι­ κούς χώρους. Πρόκειται για τα ταξίδια της «Εταιρείας των Ριψ οκίν­ δυνων Αγγλων Εμπόρων» στην Ανατολή του Ρίτσαρντ Χάκλουϊτ που περιγράφει τις μεθοδικές και αδιάκοπες προσπάθειες των Βρεταννών να διεισδύσουν στην Ανατολή. Το βιβλίο του μοναχού Διέγο Ντε Λάντα «Ο πολιτισμός των Μάγια», το πρώτο ίσως ανθρωπολογικό, κοινω­ νιολογικό και λαογραφικό βιβλίο που προσπαθεί να ανιχνεύσει εκ των έσω ένα λαμπρό πολιτισμό ενός λαού που είχε με τους Αζτέκους σχέ­ ση παράλληλη και αντίστοιχη με αυτή των Ελλήνων με τους Ρω­ μαίους. Το βιβλίο «Έ νας Ενετός του 15ου αιώνα στην Αυλή του μεγά­ λου Τούρκου» του Τζοβάν Μαρία Αντζολέλλο, όπου στην εκπληκτική εμπειρία ενός σκλάβου του Μωάμεθ του Πορθητή, ανάμεσα στις βιαιότητες της εξουσίας και τις ίντριγκες του παλατιού ανακαλύπτου­ με ένα σημαντικό ισ τορικό ντοκουμέντο και, τέλος, το βιβλίο «Ταξί­ δια στην Ασία και στην Αφρική 1325-1354» του Ιμπν Μπαττούτα μονα­ δικού περιηγητή του μεσαίωνα που επισκέφθηκε τις χώρες όλων των μουσουλμάνων αρχηγών του τότε γνωστού κόσμου σε ένα ταξίδι 75.000 περίπου μιλίων. Από τη λογοτεχνική μας σειρά ένα αυθεντικό underground ανατολικοευρωπαϊκό μυθιστόρημα του Mini - Passeport του Τυμπόρ που μας δίνει μιαν άγνωστη, περιπετειώδη πλευρά των παθών και ερώτων ενός νεαρού. Για τους αναγνώστες που αναζητούν τον δύσκολο προσωπικό — υ­ παρξιακό και αυστηρών αισθητικών απαιτήσεων λογοτεχνικό λόγο, το μυθιστόρημα του Πορτογάλου συγγραφέα Βερζίλιο Φερρέιρα «Σύ­ ντομη Χαρά», και, τέλος, γι’ αυτούς που επιζητούν μια ψυχρολουσία

108/αφιερωμα στον καλοκαιρινό καύσωνα το αρχέτυπο μυθιστόρημα φρίκης, τον πασίγνωστο «Δράκουλα» του Μπραμ Στόουκερ. Η κρίση του βιβλίου

Ε

ΝΙΚΑΡΑΓΟΥΑ

κτός από τη στρατηγικού χαρακτήρα κρίση που αντιμετώπισε και θα αντιμετωπίσει το βιβλίο από την εισβολή των mass - media, δεν νομίζουμε ότι υπάρχει ιδιαίτερη κρίση στο βιβλίο. Πιθανόν κρίση να υπάρχει στους εκδοτικούς οίκους που είναι πράγματι πολλοί και - πάντα - κυριολεκτικά βυθισμένοι στον αθάνατο «μικροϊδιοκτητικό τρόπο παραγωγής» τους. Δεν έχουμε να προτείνουμε λύσεις και δεν προσβλέπουμε σε «λύσεις». Φρονούμε ότι ο χρόνος έχει πιστώσει όλους μας: κράτος, κόμματα, ιδιώτες και λοιπούς φορείς και η εικό­ να που υπάρχει είναι πιστή αντανάκλαση του υπάρχονττος. Δεν υπάρ­ χουν μαγικές συνταγές και εμείς δεν βλέπουμε άλλη λύση από το προ­ σωπικό παράδειγμα, από το να εθίζονται οι άνθρωποι να κατανοούν το βιβλίο ως αναγκαίο πολιτιστικό αγαθό από την προσχολική και σχολική ηλικία. Το κράτος, οι επιχειρήσεις και τα κόμματα κάνουν τη δουλειά τους· ας κάνουν και οι συνειδητοί πολίτες αναγνώστες τη δική τους. Ας διαβάσουν, ας γνωρίσουν, ας σκεφτούν. Γιατί η γνώση είναι εξου­ σία. Ό μως ο σημερινός αναγνώστης - έξω από μία μικρή μειοψηφία - παραπαίει ανάμεσα στις δύο ακραίες λογικές του ωχαδελφισμού ή της υποταγής στα κελεύσματα των επικυρίαρχων. Είναι με δύο λόγια παραιτημένος ή φαίνεται να είναι από το δικαίωμα να καθορίζει κριτι­ κά τις όποιες επιλογές του. Τα βιβλία κριτικού στοχασμού έχουν τη μικρότερη κυκλοφορία. Παραμένουν στοιβαγμένα στα ατέλειωτα νε­ κροταφεία των εκδοτικών αποθηκών. Ό μως κανένας, απολύτως κα­ νένας δεν θα σου δώσει αυτό που οφείλεις να πάρεις μόνος σου.

Σύγχρονη Εποχή Περί αναγνωσιμότητας

Τ

Γ. Μ πέλι Η γυναίκα φωλιά

ο αναγνωστικό κοινό σήμερα είναι μεγαλύτερο και πιο ενημερω­ μένο από παλιότερα, όμως η σχέση του με το βιβλίο μάλλον είναι πιο χαλαρή. Η παντελής έλλειψη μέριμνας από την πολιτεία, η γρήγο­ ρη και επιφανειακή πολλές φορές ενημέρωση, η δύναμη της εικόνας, η έλλειψη παιδείας από τα πρώτα χρόνια του δημοτικού, η ανυπαρξία πολιτιστικής υποδομής, οι ευθύνες των ίδιων των ανθρώπων που α­ σχολούνται με το βιβλίο και οπωσδήποτε οικονομικοί λόγοι, παρ’ όλο που το βιβλίο σε σχέση με άλλα αγαθά παραμένει μάλλον φτηνό, είναι οι λόγοι αυτής της κατάστασης. Την περίοδο του καλοκαιριού η κίνηση είναι ιδιαίτερα αυξημένη, τα τελευταία δε χρόνια το βιβλίο, μάλλον, είναι απαραίτητο συμπλήρω­ μα της ακρογιαλιάς. Κι αυτή η ανεμελιά των διακοπών συμπληρώνε­ ται με θεωρούμενα «ευκολοδιάβαστα» βιβλία, δηλαδή λογοτεχνία με - ιδιαίτερα - αστυνομικό και μυθιστόρημα επιστημονικής φαντα­ σίας και, βέβαια, βιβλία για παιδιά όλων των ηλικιών. Προτάσεις βιβλίων

Α

πό την παραγωγή αυτής της χρονιάς και επειδή πιστεύουμε ότι η ψυχαγωγία είναι ολοκληρωμένη όταν συνδυάζεται με τη γνώ­ ση, έχουμε να προτείνουμε: «Το χρονικό του μοναστηριού» της Ζοζέ Σαραμάγκου (βραβείο Pen Club 1984). Έ να συναρπαστικό μυθιστόρη­

αφιερωμα/109 μα που καταγράφει την ατμόσφαιρα της εποχής (Πορτογαλία του 18ου αιώνα), το χώρο και το χρόνο, τη στάση τιον ανθρώπων απέναντι στη ζωή και το θάνατο. «Τα κορίτσια του Σανφρεντιάνο» του Βάσκο Πρατολίνι. Ο Β. Πρατολίνι σ’ αυτό το έργο του (γράφτηκε το 1948) αναφέρεται σε μια λαϊκή συνοικία της Φλωρεντίας και μας δίνει όχι τη δραματική αλλά την κωμική όψη εκείνου του περιβάλλοντος, εκείνης της ζωής, του πειράγματος και του χλευασμού της περηφάνιας της γειτονιάς. «Ο Ά σ ο ς» του Ταχάρ Ουετάρ. Μια άλλη όψη του πολέμου και της εξέγερσης ενός λαού, ιδωμένη από τα «μέσα » με το οξύ βλέμ­ μα του Αλγερινού συγγραφέα που κατορθώνει να μελετήσει τη γλώσ­ σα της αλήθειας. «Η γυναίκα φωλιά» της Γιοκόντα Μ πέλι. Το μυθι­ στόρημα αυτό είναι ένα πληθωρικό έργο που αφηγείται χωρίς περι­ στροφές τις επιθυμίες και αμφιταλαντεύσεις ανθρώπων που έχουν στρατευτεί σ’ έναν άγώνα μέχρι θανάτου. Παιδικά: «Η Δαμασμένη φωτιά», «Ο Θαυμαστός ήχος». Δύο βιβλία γνώσης των Μπίντερ και Μπίμπεργκ. Παραμύθια του κόσμου: «Η χρυσή μηλιά». Λευκορωσικά παραμύ­ θια. «Το κορίτσι που αγάπησε το δέντρο». Γιαπωνέζικα παραμύθια. Λιλής Λαμπρέλλη: «Ευαίσθητα, παράξενα, μικρά και τρυφερά». 1. Το ψαράκι που δεν μπορούσε να ονειρευτεί. 2. Εγώ και εγώ. 3. Το μύδι που νόμιζε πως ήταν στρείδι, αλλά τελικά ήταν μύδι (ή μήπως όχι!)

4. Μαποιοπαπί. Μυρσίνης Λενούδια: «Τα γαλανοματάκια» και «Έ να διαστημόπλοιο γεμάτο παραμύθια».

Τέσσερα Περί αναγνωσιμότητας

Ν

ομίζω πως είναι αυτονόητο ότι οι διακοπές προσφέρουν περισσό­ τερο ελεύθερο χρόνο για διάβασμα κ ι αυτό δεν περνάει ανεκ­ μετάλλευτο από τους αναγνώστες. Ό μως οι διακοπές προσφέρονται για χαλάρωμα κ ι αυτό ευνοεί τα βιβλία που είναι ευχάριστα και δεν κουράζουν. Δεν μπορώ να βεβαιώσω αν διευρύνεται το αναγνωστικό κοινό από νέους βιβλιόφιλους, αλλά σίγουρα υπάρχει ενίσχυση της βιβλιαγοράς από κατηγορίες αναγνωστών που, για αντικειμενικούς λόγους, έχουν μεγαλύτερη δυνατότητα ν’ ασχοληθούν με το διάβασμα, όπως π.χ. οι εκπαιδευτικοί, οι φοιτητές, οι μαθητές κ.λπ. Προτάσεις βιβλίω ν

Α

πό τα βιβλία μου θα πρότεινα κατά κύριο λόγο την «Ιστορία της Γκρέτχεν και τ’ απωθημένα της μαμάς» της Κριστίνε Νέστλινγκερ, που και προβληματισμό προσφέρει, αλλά και πολύ ευχάριστα κυλάει με το χιούμορ και την πλοκή του. Επίσης το «Ά σ π ρο βιβλίο» της Φούλας Δαμπελέ, που διαδραματίζεται καλοκαίρι σ’ ένα αιγαιοπελαγίτικο νησί και που είναι μια καλογραμμένη περιπέτεια με χιού­ μορ και μυστήριο. Εξάλλου οι «Ασκήσεις φαντασίας», ενώ είναι ένα β ιβ λ ίο -μ ε λ έτ η , είναι γραμμένο τόσο απλά κ ι ευχάριστα από τον Τζιάνι Ροντάρι, ώστε παύει ν’ αποτελεί ένα κουραστικό κείμενο, όπως είναι τα περισσότερα βιβλία της κατηγορίας του. Ό σο για τα χαριτωμένα «Μακαρόνια» της Δέσποινας Στίκα και το σατιρικό «Ν ’ απαντάς ευγενικά μικρό μου» της Έ βας Γιανικόβσκι, εΐ-

ΑΛΓΕΡΙΑ

Τ. Ουετάρ Ο Άσος

110/αφιερωμα ναι δυο πολύ όμορφα εικονογραφημένα βιβλία για τους μικρούς μας φίλους. Η κρίση του βιβλίου

Τ

η ιερή αγελάδα και ο βδελυρός χοίρος

ώρα για τη μόνιμη κρίση του βιβλίου στη χώρα μας, που είναι α­ πόρροια της γενικότερης κρίσης της ελληνικής κοινωνίας, βα­ θαίνει κατά καιρούς ως συνέπεια της κρίσης ολόκληρης της αγοράς και δεν νομίζω πως μπορεί να λυθεί μεμονωμένα. Το να ζητάμε λύσεις από κυβερνήσεις που τις αφήνει παγερά αδιάφορες ή και τις βολεύει αυτή η κατάσταση, είναι τουλάχιστον αναποτελεσματικό αν δε μπο­ ρέσουμε, συγχρόνως, να δημιουργήσουμε ένα συμπαγές μέτωπο όλων όσοι έχουν συνειδητοποιήσει πως το πρόβλημα της Παιδείας είναι πρωτεύον.

Τροχαλία Προτάσεις βιβλίων

Θ

α πρότεινα για τον μέσο αναγνώστη την «Ιερή αγελάδα και το βδελυρό χοίρο» διότι είναι το μοναδικό βιβλίο που εκδόθηκε στην Ελλάδα που προσπαθεί να αναλύσει την διατροφή ως πολιτισμι­ κό γεγονός και όχι να καταγράψει. Προσπαθεί με άλλα λόγια να δια­ σκεδάσει και να διδάξει. Επίσης λόγω επικαιρότητας θα πρότεινα το «Τουρκιά και Ελληνισμός» επειδή με ένα ιδιαίτερα γλαφυρό τρόπο ο ελληνιστής και ιστορικός Victor Berard περιηγούμενος τα Βαλκάνια το 1890 περιγράφει τα διάφορα προβλήματα που συναποτέλεσαν αυτό που αποκλήθηκε «Μ ακεδονικό πρόβλημα». Αυτός που θα κάνει τον κόπο να διαβάσει το «Τουρκιά και Ελληνισμός» θα καταλάβει τ ι συμ­ βαίνει στα σύνορά μας με τη Γιουγκοσλαβία, την Αλβανία και την Βουλγαρία. Τα πράγματα αλλάζουν· για να μένουν τελικά τα ίδια. Η κρίση του βιβλίου

Ο

σον αφορά τη διαβόητη κρίση στο βιβλίο δεν την πίστεψα, γιατί κανείς με νούμερα ποτέ δεν την απέδειξε. Εκείνο που γνωρίζω είναι πως η παραγωγή, οι τίτλοι πολλαπλασιάζονται και οι χρεοκο­ πίες εκδοτικού οίκου είναι άγνωστο φαινόμενο.

Ψυχογιός Η κρίση του βιβλίου

Σ

ε απάντηση των ερωτημάτων που μας απευθύνετε θα είχαμε πολ­ λά να πούμε. Τα θέματα που θίγετε έχουν συζητηθεί πολύ, όμως, γ ι’ αυτό δεν θέλουμε να επαναλάβουμε χιλιοειπωμένες θέσεις. Θα πεοοριστούμε στο να σας απαντήσουμε πηγαίνοντας μόνο λίγο πιο βαθιά. Και βέβαια υπάρχει κρίση στο βιβλίο αυτή την εποχή. Μόνο που η κρίση αυτή είναι μόνιμη και η υπάρχουσα οικονομική κατάσταση α­ πλώς την επιδεινώνει. Πιστεύουμε ότι η ελλιπής παιδεία, η επιφάνεια-

αφιερωμα/111 κή αντιμετώπιση του καθετί, η αναγωγή του χρήματος σε πρωταρχικό παράγοντα της καθημερινής ζωής έχουν περιορίσει την αξία της ανά­ γνωσης ενός βιβλίου, του όποιου βιβλίου, σε πολύ χαμηλό επίπεδο. Περί αναγνωσιμότητας

Β

έβαια, κατά τους καλοκαιρινούς μήνες και ειδικότερα κατά την περίοδο των διακοπών οι Έ λληνες αναγνώστες διαβάζουν περισ­ σότερο. Ρομάντζα, αστυνομικά και άλλα ελαφρά αναγνώσματα γνω­ ρίζουν μια προσωρινή άνθηση. Γεγονός, όμως, είναι ότι ο τακτικός α­ ναγνώστης, αυτός που αγαπάει το βιβλίο και πιστεύει ότι κερδίζει απ’ αυτό, διαβάζει ανεξάρτητα από την εποχή, το είδος της εργασίας του, την οποιαδήποτε απασχόλησή του. Προτάσεις βιβλίων

Α

πό τη δική μας παραγωγή θα προτείναμε στους αναγνώστες τα εξής βιβλία, τα οποία, όμως, πιστεύουμε πως μπορούν να διαβά­ σουν οποτεδήποτε και όχι μόνο στις διακοπές τους: Α. Για ενήλικες «Το ημερολόγιο ενός γάμου», της Αμερικανίδας Ελίζαμπεθ ΦορσάιτΧ έιλι. Είκοσι χρόνια έγγαμης ζωής διαγράφονται ανάγλυφα μέσα από το ημερολόγιο της συζύγου, ενώ ο σχολιασμός του από το σύζυγο μάς επιτρέπει να γνωρίσουμε τον ψυχισμό και των δύο και να εμβαθύνου­ με στη σχέση τους. Σελίδες 362, δρχ. 1.100. Μετ.: Λένα Μιλιλή. «Μιραμάρ» του Ναγκίμπ Μαχφούζ, Βραβείο Νόμπελ 1988. Πέντε άν­ θρωποι που οι συγκυρίες της ζωής τούς οδήγησαν στην εξορία επι­ στρέφουν στην παρακμασμένη αλλά εκλεπτυσμένη ατμόσφαιρα της πανσιόν «Μ ιραμάρ», στην Αλεξάνδρεια. Κεντρική ηρωίδα είναι η Ζόχρα, μια χωριατοπούλα, της οποίας η σχέση με τους ενοίκους της πανσιόν καθρεφτίζει την πολιτική και κοινωνική πραγματικότητα του τόπου, στη δεκαετία του ’60. Σελ. 208, δρχ. 900. Μετ:. Μαρία Χωρεάνθη. «Μέρες καυτού καλοκαιριού» της Λιλής Μαυροκεφάλου. Σ ’ αυτό το δυνατό μυθιστόρημα πρωταγωνιστεί η Ζωή. Μέσα από το καλά φυ­ λαγμένο τετράδιο της ηρωίδας αναδύονται ανάγλυφα το παρελθόν, ό­ πως το έζησε, το παρόν όπως το προσδοκά. Έ νας κόσμος ολόκληρος από συναισθήματα, καλυμμένος από δισταγμούς, αναζητήσεις, συμ­ βιβασμούς. Σελ. 158, δρχ. 700. «Ο καθρέφτης μες στον καθρέφτη» του Γερμανού Μίχαελ Έ ντε. Ο συγγραφέας μάς οδηγεί σε χώρους γοητευτικούς όπου το όνειρο και η τέχνη αντικατοπτρίζουν τις εικόνες πίσω από τα σύμβολα, τη μουσι­ κή πίσω από τις μορφές. Ένα αληθινό έργο τέχνης. Σελ. 236, δρχ.

1.000. Μετ.: Μαρία Αγγελίδου. Β. Για ενήλικες και μεγάλα παιδιά «Ιστορία χωρίς τέλος» και «Μόνο» του Μίχαελ Έ ντε. Δύο θαυμάσια βιβλία για τις ηλικίες από 12 ώς 92 ετών. Μια φαντασία που ρέει σαν δροσερό ποτάμι, ένας πλούτος από συναισθήματα, προτροπές, περι­ γραφές, υπονοούμενα. Βιβλία που ο αναγνώστης δεν θα τ ’ αφήσει απ’ τα χέρια του πριν από την τελευταία σελίδα. Σελ. 454 και 270, δρχ.

1.500 και 1.000. Μετ.: Ρ. Καρθαίου - Λ. Λάμπρου και Κίρα Σίνου. Γ. Για παιδιά από 7 ώς 14 ετών «Ματίλντα» του Ρόαλντ Νταλ. Το βιβλίο της δεκαετίας, βραβευμένο από τα ίδια τα παιδιά που το ξεχώρισαν και το αγάπησαν. Η Ματίλ-

m m

ΊΓ

ΙΡΑ

\ ΑΡ/

112/αφιερωμα ντοτμε το λαμπερό και εύστροφο μυαλό, με την τρυφερή και συμπονε­ τική καρδιά αντιπροσωπεύει ό,τι πιο όμορφο υπάρχει στον κόσμο μας. Στην ίδια σειρά υπάρχουν και άλλα δύο βιβλία του πολυτάλα­ ντου Ρόαλντ Νταλ. «Ο Τσάρλι και το εργοστάσιο σοκολάτας» και «Ο Τσάρλι και ο μεγάλος γυάλινος ανελκυστήρας». Σελ. 266, δρχ. 800. Μ ετ.: Κώστια Κοντολέων. «Ο Άλφρεντ Χίτσκοκ και οι τρεις ντέτεκτιβ». Τρεις τίτλοι. Τρία παλικαρόπουλα αναλαμβάνουν να λύσουν διάφορα μυστήρια. Εκείνο που κάνει αυτά τα βιβλία να ξεχωρίζουν από τα συνηθισμένα αστυνομικά για παιδιά, είναι η επαγωγική σκέψη, το πλούσιο λεξιλόγιο και οι ε­ γκυκλοπαιδικές γνώσεις που προσφέρουν. Σελ. 200, δρχ. 750. «Μ ικρές ιστορίες της Κατερίνας και ο μεγάλος μπελάς», (που πρόσφα­ τα πήρε το Βραβείο του Κύκλου Ελληνικού Παιδικού Βιβλίου), της Κύ­ πριας Φιλίσας Χατζηχάννα. Δυο δροσερά βιβλία με ήρωες δυο πεντά­ χρονα παιδιά κ ι έναν παππού, που είναι κ ι αυτός ένα μεγάλο παιδί. Σελ. 140, δρχ. 650.

οι πηγές τη ς ιδ εο λο γ ία ς Ιδεολογίες: Η μεγάλη σύγχυση (Συλλογικό έργο Γάλλων Πανεπιστη­ μιακών). Μετ. Η.Π. Νικολούδης. Πρόλογος: Σπ. Παπασπηλιόπουλος. Αθήνα, Ρ ο έ ς / Β ιβ λ ιο θ ή κ η τ ο υ Χ Χ α ι . , 1990. Σελ. 262.

Τ

ο αξιόλογο έργο Γάλλων πανεπιστημιακών το οποίο φέρει τον τίτλο «Ιδεολογίες: Η μεγάλη σύγχυση» αποτελεί δημιουργική πρόκληση στον αναγνώστη καθόσον οι συγγραφείς αναστρέφονται με το μεγάλο και πάντα επίκαιρο πρόβλημα της ιδεολογίας. Για να κατανοήσουμε όμως την προβληματική και τις επιμέρους ενότητες του ευχάριστου, πολύπλευρου και κατατοπιστικού τό­ μου, οφείλουμε να αναστραφούμε με τη δυνατότερη έστω συντομία με την ιστορική εξέλιξη του όρου. Κατά τον Ε. Breher (Histoire de la philosophic, t. II, fasc. 3, σελ. 529 κ.εξ., εκδ. P.U .F.), η ιδεολο­ γία προσδιορίζει τη φιλοσοφική κίνηση που έχει αφετηρία τον Condillac και σημαντικότατους εκφραστές τους Destutt de Tracy (1754-1836) και Pierre Cabanis (1757-1808). Αξιοσημείωτοι είναι ε­ πίσης οι Volney, Garat, Sieyes, Guinguene, Laromiguiere, κ.ά. Σε τι συνίσταται όμως το πνεύμα της ιδεολογίας κατά τους πρώτους εκ ­ φραστές της; Πρόκειται για ριζική αντίθεση προς το ρομαντισμό και προς την ευρύτερη μεταφυσική παράδοση με παράλληλη έμφα­ ση στην ορθολογική τροπή και ιδίως στη σχέση υποκειμένου και αντικειμενικής πραγματικότητας, χωρίς την παρεμβολή οποιοσ­ δήποτε γενικής αρχής. Θ ετικισμός πριν απ’ το θετικισμό; Οπωσ­ δήποτε μέχρι ένα σημείο, αφού το πνεύμα της «ιδεολογίας αναφέρεται σε μια θέα των ανθρώπων που προφυλάσσεται να παρεμβά­ λει οποιαδήποτε καθολική αρχή ανάμεσα στον παρατηρητή και στην πραγματικότητα...» (Brehier, op.cit., σελ. 539). Ωστόσο, αυτή η αφετηρία, γενική και αόριστη, εισάγει ήδη στη σύγχυση, καθόσον κάθε εκ των προτέρων άρνηση καταφάσκει και εν αγνοία της σε υπολανθάνουσες θέσεις. Ακολουθεί η προσωπική θεώρηση η οποία θα καλύψει αναπόφευκτα τη θρησκεία, τη μετα­ φυσική ή τις γενικότερες πλάνες του παρελθόντος. Αρνούμενοι οι ιδεολόγοι γενικές αρχές, ορθώνουν τις δικές τους και υπό την επί­ φαση της επιστημονικότητας τις καθιστούν αμετάθετες και αδήρι­ τες, τις εδραιώνουν ως απόλυτες αλήθειες.

Η

ιστορία του όρου όμως βρήκε νέες ατραπούς τον επόμενο αιώνα. Ο Engels (Ludwig Feuerbach and the End o f Classical German Philosophy, in Marx and Engels Basic Writings on Politics and Philosophy, ed. Collins, σελ. 236 κ.εξ.), εντάσσει τη φιλοσοφία, τη θρησκεία και την ηθική σε μορφές ιδεολογίας, την απάτη των οποίων αποκαλύπτει η υλιστική διαλεκτική η οποία αργότερα κω-

114/επιλογη δικοποιήθηκε ως διαλεκτικός και ιστορικός υλισμός. Οι νεομαρξιστές στη συνέχεια θα ονομάσουν τις ιδεολογίες υπερδομές (θρη­ σκεία, ηθική, φιλοσοφία, τέχνη κ.λπ.) με τις παραφυάδες τους (οι­ κογένεια, εθνικισμός, γενικότερες ιδέες) οι οποίες φύονται στο ά­ γονο έδαφος της υποδομής που δεν είναι παρά η οικονομία και οι αναγκαιότητες. Δ ε θα υπεισέλθουμε στο μέγα πρόβλημα των σχέ­ σεων δομής και υπερδομών, βάσης και εποικοδομήματος, πρό­ βλημα το οποίο απασχόλησε μεταξύ άλλων τους Althusser, Bolibar, Lefebvre, Πουλαντζά όπως και τους Marcuse, Horkheimer, Adorno (Σχολή της Φραγκφούρτης), με κριτικότερο ίσως τρόπο. Ωστόσο, η περιπέτεια του όρου συνεχίζεται. Νεότεροι στοχα­ στές, ιδίως μετά την ιστορική δοκιμασία του μαρξισμού, θεωρούν πως και ο μαρξισμός και ο φιλελευθερισμός και ο νεοφιλελευθερι­ σμός αποτελούν ιδεολογίες. Αν μάλιστα επεκτείνουμε τις θεωρή­ σεις και ο μοντερνισμός και ο μεταμοντερνισμός και η τεχνολογία δεν εξαιρούνται απ’ το φάσμα των ιδεολογιών... Ωστόσο, δεν οφεί­ λουμε να παραλείψουμε το θετικισμό, τον κοινωνιολογισμό, τον ε­ πιστημονισμό, το δομισμό (τον ανθρωπολογικό και εθνολογικό κυρίως δομισμό) απ’ τη χορεία των ιδεολογιών. Η συντομότατη ιστόρηση επισφραγίζει όντως τη σύγχυση, τη με­ γάλη σύγχυση του όρου, αν μάλιστα αντιπαρατάξουμε άλλους γνωστούς, όπως θεωρία, κοσμοθεωρία, κοσμοείδωλο κ.ο.κ.

Κ

ατανοούμε, ήδη, το ενδιαφέρον το οποίο μας εγείρει ο τίτλος του βιβλίου στο οποίο αναφερόμαστε, δεδομένου ότι οι συντά­ κτες των σύντομων αλλά περιεκτικών κειμένων είναι Γάλλοι πανε­ πιστημιακοί με πλούσια εμπειρία των ιδεολογικών αντιπαραθέσε­ ων τις οποίες γνώρισε ο αιώνας μας. Η πρώτη ενότητα, με τον τί­ τλο «Χρονολογία» (γράφουν οι Burrin, Domenach, Balandier, Ory) επισκοπεί χρονολογικά το θέμα, μεταγγίζοντας με νηφαλιότητα τον παλμό των ημερών. Η δεύτερη ενότητα («Π ολιτική», γράφουν οι Lindenberg, Bergounion, Leca, Taguieff, Haski, Birnbaum, Patu, de Borge, Agulhon, Φοσσαίρ), εισάγει στον πολιτικό προβληματι­ σμό με γόνιμες σκέψεις, οι οποίες συχνά διίστανται μεταξύ τους και ρίχνουν λιγότερο ή περισσότερο φως στο πρόβλημα. Αυτό το κεφάλαιο είναι ιδιαιτέρως αξιοπρόσεκτο γιατί εισάγει συχνά σε α­ νυποψίαστους κόσμους και υποδηλώνει το πολυδαίδαλο της πολι­ τικής θεωρίας στη σχέση της με τις μορφές της σύγχρονης ιδεολο­ γίας. Ταυτόχρονα, γίνονται σαφείς αλλά τόσο αβέβαιες νύξεις ως προς το τέλος των ιδεολογιών... Ακολουθεί το κεφάλαιο «Επιστή­ μη» (συνεργάζονται οι Levy-Lebond, Cohen-Tannoudji, Blanc, Thuillier, Arsac, de Pracontal, Puiseux), σημαντικότατο και αρκετά διαφωτιστικό. Το πλέγμα επιστήμης και ιδεολογίας υπολανθάνει σε πολλούς επιστήμονες ή θεωρητικούς της επιστήμης, αλλά ταυ­ τόχρονα προσάγονται μαρτυρίες «απελευθερωμένων» επιστημό­ νων οι οποίοι τελικά δεν ανθίστανται τελεσφόρα στον πειρασμό της ιδεολογίας... Δυστυχώς δε μας είναι δυνατό να διεξέλθουμε τα μεγάλα επιστημονικά θέματα (γενετική, γενετικές εφαρμογές, βιο­ χημεία κ.ά.), τα οποία τελούν υπό την απειλή της ιδεολογικής ερ­ μηνείας. Οι νύξεις όμως των συγγραφέων είναι επαρκείς. Σημαντι­ κές είναι επίσης οι σελίδες οι οποίες αναφέρονται στο ρατσισμό και στην τεχνική. Αναμφισβήτητα ο ρατσισμός αποτελεί ιδεολο­ γία, αλλά η τεχνική; Το πρόβλημα των σχέσεων τεχνικής και ιδεο­ λογίας είναι μεγάλο και εμπλέκεται με τη θεώρηση της επιστήμης, του κράτους, των κοινωνικών δομών και των ευρύτερων κοινωνικοπολιτικών αντιλήψεων. Ήδη οι εκπρόσωποι της σχολής της Φρανκφούρτης και ο Habermas έχουν απασχοληθεί έντονα με το θέμα.

ΣΥΛΛΟΓΙΚΟΕΡΓΟ ΓΑΛΛΟΝΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΩΝ

ΙΔΕΟΛΟΓΊΕΣ: Η ΜΕΓΑΛΗ ΣΥΓΧΥΣΗ

επιλογη/115

Α

π’ τις νύξεις οι οποίες προηγούνται, μπορούμε να επιψαύσουμε θετικά και αρνητικά το πρόβλημα. Ό ντως ο όρος ιδεολο­ γία προκαλεί σύγχυση. Όντως τα διάφορα ιδεολογικά ρεύματα διαπλέκονται μεταξύ τους σε σημείο που τα όρια θεωρίας και ιδεο­ λογίας είναι συχνά δυσδιάκριτα. Είναι όμως δυνατό να κατανοήσουμε το είναι και τη φορά της ιδεολογίας, αν επισκοπήσουμε προσεκτικά την περιπετειώδη ιστο­ ρία του ό(Λ>υ. Προ του διαφωτισμού, ο όρος ήταν άγνωστος, αλλά ιδεολογίες υπήρχαν - τουλάχιστον δυνάμει. Οι πρώτοι ιδεολόγοι, αντιρομαντικοί και αντιμεταφυσικοί, θεώρησαν την ιδεολογία ως ευρύτατη επιστημονική και φιλοσοφική θεωρία με ανθρωποκεντρι­ κές αφετηρίες. Γ ι' αυτό τα πρώτα ιδεολογήματα συνιστούν προσω­ πικές θεωρίες οι οποίες υποκαθιστούσαν τη μεταφυσική θεώρηση. Είναι χαρακτηριστικό: απ’ τη στιγμή που ο άνθρωπος αρνείται τη θρησκευτική θεώρηση και δυσπιστεί προς τη μεταφυσική, τρέπε­ ται προς την ιδεολογία. Η ανθρώπινη θεώρηση ως ιδεολογική θεω­ ρία υποκαθιστά τα παλιά στηρίγματα του πνεύματος και αποδεικνύει έστω και αρνητικά το φιλοσοφικό δαιμόνιο του ανθρώπου. Ήδη υποφαίνεται ταυτόχρονα και η διαφορά που υπάρχει ανάμε­ σα στη φιλοσοφία και στην ιδεολογία. Η πρώτη δεν εξορίζει ούτε απορρίπτει αναγκαστικά τις διεκφράσεις του ανθρώπινου, όπως οι τελευταίες αναφαίνονται απ’ τον θρησκευτικό μύθο και την ευρύτε­ ρη θεώρηση του ανθρωπίνου. Η ιδεολογία, αντίθετα, είναι ευρύτερη και υποτάσσει τη φιλοσοφία στον κόσμο της. Έ χει καθολικότερες βλέψεις και διεκδικεί φυσικά το πρωτείο και μάλιστα στο όνομα της επιστήμης. Αποτελεί έκφραση του ανθρώπινου εγώ, το οποίο απελευθερωμένο από παλιές προλήψεις και δεσμεύσεις οικοδομεί, ερήμην του συχνά, έναν κόσμο στον οποίο υποτάσσεται και το ίδιο υπό την πανσθενή επίδραση του διανοητικού του ιμπεριαλισμού. Το αυτό ισχύει και ως προς τις σχέσεις ιδεολογίας και θεωρίας. Η τελευταία αποτελεί θεώρηση των επιστημονικών δεδομένων που ο­ δηγούν θεωρητικά πάντα σε μια γενικότερη ερμηνεία του κόσμου, του ανθρώπου, της κοινωνίας. Ποτέ όμως η θεωρία δεν προσλαμ­ βάνει τις καθολικές διαστάσεις της ιδεολογίας. Φυσικά, συμβαίνει οι ιδεολογίες να εκφράζονται ως θεωρίες, αλλά σ’ αυτές τις περι­ πτώσεις η θεωρητική άποψη υποτάσσεται στην ιδεολογική. Το αυτό συμβαίνει και στις σχέσεις μαρξισμού και ιδεολογίας. Οι θεωρητικοί του μαρξισμού θεωρούσαν πως οι υπερδομές είναι ιδεολογίες οι οποίες θα εκλείψουν με την έλευση της αταξικής κοι­ νωνίας. Προμήνυαν, δηλαδή, το θάνατο των ιδεολογιών. Κι όμως· συμβαίνει στις μέρες μας μεγάλοι στοχαστές και μάλιστα μη συ­ ντηρητικοί να θεωρούν τον μαρξισμό ως κλασική μορφή ιδεολο­ γίας με καθαρά ολοκληρωτικές δομές. Μόνο στο πλαίσιο της μαρ­ ξιστικής ιδεολογίας μπορούμε να ιχνεύσουμε τη θεραπαινίδα της, τη λανθάνουσα μαρξιστική φιλοσοφία υπό το επώνυμο ιστορικός υλισμός.

Φ

υσικά, οι αναφορές θα μπορούσαν να είναι εκτενέστερες και τα παραδείγματα περισσότερα. Κατά βάθος όμως προσπα­ θούμε να ιχνεύσουμε το είναι της ιδεολογίας για να επισημάνουμε τους λόγους της σύγχυσης ως προς τον όρο. Διακρίνοντας σαφώς την επιστήμη, τη θρησκεία, τη θεωρία και τη φιλοσοφία απ’ την ιδεολογία, είμαστε σε θέση να επισημάνουμε πως η τελευταία ορθώνει τον λόγο της στο όνομα της ανθρώπινης ωρίμανσης και του επιστημονικού πνεύματος. Υποκαθιστά τον καθολικών απαιτήσεων θρησκευτικό λόγο και υποτάσσει στον κό­ σμο της επιστήμη, θεωρία και φιλοσοφία. Είναι επομένως σαφές πως ο άνθρωπος ως θεωρός του κόσμου οδηγείται σαφώς και ανα-

Τα γραφεία του ΔΙΑΒΑΖΩ θα είναι κλειστά τον Αύγουστο. Σας ευχόμαστε Καλές Διακοπές.

116/επιλογή ποφεύκτως στην ιδεολογία, η οποία τείνει να υποκαταστήσει εκλείπουσες θρησκευτικές ή μεταφυσικές αρχές, κληροδοτώντας ταυτόχρονα απ’ αυτές θετικά αλλά, κυρίως, αρνητικά στοιχεία, εμφανέστερα απ’ τα οποία είναι η ολοκληρωτική τάση και ο φανα­ τισμός. Το ιδεολογικό ένδυμα κομίζει τη μαρτυρία του μεταφυσι­ κού υποκειμένου με όλες τις διακινδυνεύσεις. Ό σο όμως η ιδεολο­ γία γίνεται ευρύτερα αποδεκτή τόσο εκλαϊκεύεται, τόσο προσλαμ­ βάνει μυθικά στοιχεία για να ορθώσει νέους κοινωνικούς, ηθικούς, πολιτικούς, επιστημονικούς κ.ο .κ., μύθους. Γ ι’ αυτό ακριβώς η σύγχυση βρίσκεται επί θύραις, γ ι’ αυτό ο άν­ θρωπος δεν ωριμάζει τελεσίδικα. Ωστόσο, δημιουργούνται πάντα δυνατότητες ωρίμανσης έστω και μετά πολλές ιδεολογικές συγχύ­ σεις. Μέγας εχθρός της ιδεολογίας είναι επομένως το κριτικό πνεύμα, το οποίο έχει πάντα ανοιχτούς ορίζοντες, οι οποίοι δεν α­ ποκλείουν ποτέ ούτε το υπερβατικό ούτε τη φορά του ενδοκοσμικού. Κριτική σκέψη όμως σημαίνει διάλογο, συμπληρωματικότητα, συνύπαρξη και συνεργασία, πνευματικό πλουραλισμό. Αυτή εί­ ναι η αποστολή του φιλοσοφικού λόγου, ο οποίος όσο ωριμάζει τό­ σο απομυθοποιεί τις ιδεολογίες, τόσο καλλύνει το ανθρώπινο, τό­ σο δοκιμάζει δημιουργικά το είναι μας. Μόνο η φιλοσοφία μπορεί να κρίνει την ιδεολογία και να απαμβλύνει τον απόλυτο χαρακτή­ ρα της. Σ ’ αυτή την περίπτωση όμως οι αφετηρίες της ιδεολογίας αναπροσλαμβάνουν την αναδημιουργική τους διάσταση και αρνούνται τις αποκλειστικότητες των ιδεολογικών αντιπαρα­ θέσεων. Ο ανοιχτών διαστάσεων φιλοσοφικός λόγος δεν είναι μόνο κρι­ τικός αλλά και διαλεκτικός: η διαλεκτική του φορά διενώνει την αμεσότητα και την εξωτερικότητα στην ανθρώπινη έκφρασή της. Έ τσι αναδύεται το ανθρώπινο πρόσωπο ως ένσαρκος φορέας α­ ξιών. Απομένει όμως μακρά αναδημιουργική πορεία. Αξίζει, τέλος, να επισημανθεί και η ελληνική συμβολή στον τό­ μο. Η εισαγωγή στην ελληνική έκδοση (σ. 5-16) του κ. Σπήλιου Παπασπηλιόπουλου αποτελεί σημαντικό κείμενο, όπως και ο «ε­ πίλογος» του κ. Η.Π. Νικολούδη (Η βαθύτερη ουσία της πολιτικής με ειδική αναφορά στον Κ.Δ. Καραβίδα, σ. 241-262). ΝΙΚΟΣ ΜΑΚΡΗΣ

η ο ικο γένεια στη σύγχρονη κοινω νία Λ. Μ. ΜΟΥΣΟΥΡΟΥ: Η κοινωνιολογία της σύγχρονης οικογένειας. Αθήνα, Γ κ ο ύ τ ε μ π ε ρ γ κ , 1989.

Κ

αρπός μακρόχρονης θεωρητικής μελέτης, εμπειρικής έρευνας και διδασκαλίας το τελευταίο βιβλίο της Λ. Μ. Μουσούρου, Κοινωνιολογία της σύγχρονης οικογένειας, αποτελεί ουσιαστική συμβολή όχι μόνο στην ελληνική αλλά και στην ξένη βιβλιογρα­ φία. Γραμμένο σε ύφος λιτό και απέριττο, με την αντικειμενικότη­ τα και τη νηφαλιότητα που χαρακτηρίζει τον πραγματικό επιστή­ μονα, το βιβλίο αυτό λειτουργεί σε περισσότερα ταυτόχρονα επίπε­ δα. Αποτελεί ένα μοναδικό στο είδος του διδακτικό κείμενο που επιτρέπει στον φοιτητή να αντιληφθεί την πολυπλοκότητα του φαι-

KOI νω

επιλογη/117 νομένου «σύγχρονη οικογένεια» και στον διδάσκοντα να επισημάνει το πλήθος των παραγόντων που το επηρεάζουν και το διαμορ­ φώνουν και να επικεντρώσει την προσοχή του σε εκείνους που θεω­ ρεί, κατά περίπτωση, τους σημαντικότερους ή τους κρισιμότε­ ρους. Αποτελεί, όμως, ταυτόχρονα, ένα ιδιαίτερα χρήσιμο βοήθη­ μα για όλους εκείνους που ασχολούνται με τα θέματα της σύγχρο­ νης οικογένειας, είτε στον τομέα της κοινωνικής πρακτικής είτε στον τομέα της χάραξης και άσκησης κοινωνικής πολιτικής, σύμ­ φωνα με τη συνταγματική επιταγή που επιβάλλει την προστασία της οικογένειας. Στον χώρο αυτό η ιδιαίτερα σημαντική συμβολή του βιβλίου έγκειται στο ότι καταλύει το απλουστευτικό στερεότυ­ πο της «συμβατικής», όπως την αποκαλεί, οικογένειας και απο­ καλύπτει σε όλο της τον πλούτο τη μορφική και δομική ποικιλία που χαρακτηρίζει την οικογένεια στις σύγχρονες βιομηχανικέςαστεακές κοινωνίες. Μια ποικιλία που στο παρελθόν αγνοήθηκε και επικρίθηκε και χαρακτηρίστηκε ως ένδειξη κρίσης εξαιτίας της ρευστότητας που προκαλεί, και που σήμερα αναγνωρίζεται ο­ λοένα και περισσότερο ως στοιχείο δυναμισμού και ελευθερίας που επιτρέπει τη διατήρηση της σταθερότητας ενός θεσμού μέσα από αναζητήσεις και προσαρμογές σε ραγδαία μεταβαλλόμενες συνθήκες ύπαρξης και αντιλήψεις για την ατομική και τη συλλογι­ κή ζωή.

Τ

ο βασικό αυτό στοιχείο της ρευστότητας και σταθερότητας θα αποτελέσει έναν από τους βασικούς άξονες της μελέτης της Λ. Μ. Μουσούρου. Μέσα από τις σελίδες του βιβλίου της θα φανεί πώς μετατρέπεται από καίριο ενδοθεσμικό, ενδο-οικογενειακό χα­ ρακτηριστικό σε μορφικό, σε δομικό και σε ευρύτερο κοινωνιακό χαρακτηριστικό. Ως θεσμός η οικογένεια αποτελεί ένα σύμπλεγμα θέσεων και αντίστοιχων ρόλων. Όπως όμως χαρακτηριστικά πα­ ρατηρεί η συγγραφέας, «παραδοσιακά, οι θέσεις και οι ρόλοι μέσα στην οικογένεια εξαρτώνται από το φύλο και την ηλικία, δηλαδή από χαρακτηριστικά που είναι δεδομένα για το άτομο και δεν επη­ ρεάζονται από την προσωπικότητα, τις ικανότητες ή τις επιθυμίες του». Έχουμε έτσι «ένα χαρακτηριστικό που δεν αλλάζει κατά την διάρκεια της ζωής του ατόμου (δηλαδή το φύλο)» και «ένα χαρα­ κτηριστικό που εξ ορισμού μεταβάλλεται (δηλαδή την ηλικία)» (σελ. 24). Τόσο οι θέσεις/ρόλοι των ατόμων όσο και το σύμπλεγμα θέσεων/ρόλων που συνθέτουν το θεσμό θα αναδιαρθρώνονται συ­ νεχώς έτσι όπως η μεταβλητή «η λικ ία » θα αναπροσδιορίζει, καθεαυτές και στην αμοιβαία τους σχέση, τις θέσεις/ρόλους που συνδέ­ ονται με την σταθερά «φύλο». Αυτό που χαρακτηρίζει την παραδο­ σιακή κοινωνία και την παραδοσιακή οικογένεια είναι το γεγονός ότι οι αναπροσδιορισμοί των θέσεών/ρόλων κατά φύλο και ηλικία υπακούουν σε σταθερούς κανόνες, που προσδίδουν στον θεσμό ως σύστημα μια επίφαση μορφικής σταθερότητας. Έ να από τα κύρια χαρακτηριστικά των σύγχρονων κοινωνιών είναι η μετάθεση του βάρους των επιλογών από το σύνολο στο άτομο, με αποτέλεσμα οι σχέσεις μέσα και έξω από τον θεσμό της οικογένειας να μην προσδιορίζονται τόσο καθοριστικά, όσο παλαιότερα, από τις συ­ ντεταγμένες του φύλου και της ηλικίας. Αποτέλεσμα είναι τόσο οι επιμέρους θέσεις/ρόλοι όσο και αυτός καθαυτός ο τρόπος συναρμογής των θέσεων/ρόλων σε ενιαίο σύνολο-σύστημα, σε θεσμό, να εξαρτώνται περισσότερο από τις ατομικές επιλογές παρά από εξω­ τερικούς συλλογικούς προσδιορισμούς ή, με αντίστροφη διατύπω­ ση, οι συλλογικοί προσδιορισμοί να μεταθέτουν την ευθύνη της επι­ λογής στα άτομα. Προκύπτει έτσι μια ποικιλία εξωτερικών μορ­ φών και εσωτερικών δομών που προκαλεί μια έντονη αίσθηση ρευ-

Λ.Μ.ΜΟΥΙΟΥΡΟΥ

ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΑ ΤΗΣ ΣΥΓΧΡΟ Ν ΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ

118/επιλογη στότητας και προσδίδει στα πράγματα μια εικόνα ασάφειας και, συνακόλουθα, ανομίας (πρβλ. σ ελ.177). Έ τσι, «η μεγάλη πρόκλη­ ση της σύγχρονης κοινωνίας είναι η ανάπτυξη μηχανισμών που να ενσωματώνουν τη ρευστότητα στους θεσμούς και να εξουδετερώ­ νουν την καταλυτική για αυτούς επίδρασή της» (σελ. 177).

Η

κατάσταση που επικρατεί σήμερα στις κοινωνίες μας οδηγεί σε τρία βασικά συμπεράσματα. Το πρώτο είναι ότι η μορφολογική και δομική ομοιομορφία του οικογενειακού θεσμού δεν α­ ποτελεί πια καθολικό αίτημα της κοινωνίας και, επομένως, κριτή­ ριο σταθερότητας του θεσμού. Δεύτερον, ότι από τη στιγμή που η ποικιλία μορφών και δομών αναγνωρίζεται ως δυνατή (αν όχι και επιθυμητή) οι επιμέρους μορφές και δομές ανάγονται σε ισοσθενείς οντότητες, σε απλές εναλλακτικές λύσεις, με αποτέλεσμα οι εκάστοτε «επικρατούσες» μορφές να αποτελούν στατιστικές συχνότη­ τες, όχι «κανονικότητες», και οι «ελάσσονες» μορφές παραλλα­ γές, όχι σημεία «κρίσ ης» του θεσμού. Τρίτον, ότι από τη στιγμή που δεν εκλαμβάνεται ως «κρίση» η μορφολογική και δομική ποι­ κιλία οδηγεί σε μια μετάθεση από τη «μορφή» στο «περιεχόμενο», στις «λειτουργίες», και τελικά στην επιβεβαίωση της καθολικότητας και, συνακόλουθα, της σταθερότητας του θεσμού. Έ τσι, «η καθολικότητα της οικογένειας οφείλεται στην ιδιομορφία της σύν­ θεσης των λειτουργιών που επιτελεί (η οικογένεια) και τις άλλες ε ­ ναλλακτικές ομάδες δεν φαίνεται να μπορούν να υποκαταστήσουν ως σύνθεση λειτουργιών κατά τρόπο που να ικανοποιεί (τουλάχι­ στον) όσο η οικογένεια το κοινωνικό σύνολο αφενός και τα άτομαμέλη της οικογένειας αφετέρου» (σελ. 19).

Ο

δεύτερος βασικός άξονας της μελέτης της Λ. Μ. Μουσούρου είναι η αντιδιαστολή της οικογενειακής ζωής ως συλλογικής οντότητας από την οικογενειακή ζωή ως ατομική βίωση σχέσεων. Η αντιδιαστολή αυτή δεν εισάγεται εδώ για πρώτη φορά, όπως άλ­ λωστε φαίνεται και από τις συναφείς παραπομπές στη διεθνή βι­ βλιογραφία. Το νέο και πολύ ουσιαστικό στοιχείο που εισάγει η συγγραφέας είναι η αναγωγή της αντιδιαστολής αυτής σε αναλυτι­ κή αρχή και συνακόλουθα σε ερευνητική μέθοδο. Η παραδοσιακή ανάλυση του οικογενειακού θεσμού εστιάζεται στην οικογενειακή ομάδα που σχηματίζεται με τη συστατική (για την ομάδα) και δια­ βατήρια (για τους δύο συζύγους) τελετουργία του γάμου και που διαρκεΐ μέχρι τη λύση της συζυγικής σχέσης με το θάνατο (συνή­ θως) ενός των συζύγων ή το διαζύγιο. Και που στο βάθος υπάρχει η οικογένεια προσανατολισμού (του συζύγου συνήθως) που περι­ βάλλει τον υπολειμματικό πυρήνα χήρα - τέκνα και η οικογένεια αναπαραγωγής που περιβάλλει τον υπολειμματικό πυρήνα του επιβιώνοντος ανιόντα. Οι δύο αυτές προβολές της βασικής (ή πυ­ ρηνικής ή συζυγικής ) οικογένειας προς' τα πίσω και προς τα μπρος, αποτελούν και δύο από τις εμφανιζόμενες ως χαρακτηρι­ στικές μορφές της λεγάμενης εκτεταμένης οικογένειας. Το σχήμα αυτό λειτουργούσε όσο η κοινωνία διατηρούσε ( ή εθεωρείτο ότι διατηρούσε) μια βασική μορφολογική και δομική ομοιομορφία του οικογενειακού θεσμού και άφηνε ελάχιστες εναλλακτικές λύσεις στη διακριτική ευχέρεια των ατόμων. Κάτω από τις συνθήκες αυ­ τές το ατομικό και το συλλογικό οικογενειακό βίωμα ήταν ουσια­ στικά ταυτόσημα. Πράγμα που εκφραζόταν χαρακτηριστικά με δύο τρόπους. Πρώτον, με το γεγονός ότι η ατομική κοινωνική ταυ­ τότητα είναι αδύνατη έξω από τα όρια της οικογένειας και τις θέσεις/ρόλους που κατέχει στα πλαίσιά της. Η ανθρωπολογική έρευ­ να κατέδειξε πως και αυτή ακόμα η δουλεία δεν ήταν παρά μια

μορφή κοινωνικής ένταξης του ξένου (αιχμαλώτου κ.λπ.) μέσα α­ πό την ένταξή του σε έναν από τους οίκους που συνθέτουν το συ­ γκεκριμένο κοινωνικό σύνολο. Στην ίδια άλλωστε λογική εδράζε­ ται ολόκληρο το σύστημα που αποβλέπει στην εξασφάλιση της γνησιότητας του τέκνου (παρθενία της νύφης, συνοικέσιο, ποινικοποίηση της μοιχείας κ.λπ.). Ο δεύτερος τρόπος που εκφράζεται η κοινωνική ταυτότητα του ατόμου μέσα από την οικογενειακή του ένταξη είναι το γεγονός ότι η συστατική και διαβατήρια τελετουρ­ γία του γάμου αποτελεί ταυτόχρονα και το σημείο αναγνώρισης της κοινωνικής ωριμότητας των δύο συζύγων που συνιστούν τον πυρήνα της νέας, της δικής τους, οικογενειακής ομάδας.

Α

υτό που διαφοροποιεί τη σημερινή από την παραδοσιακή κα­ τάσταση είναι πρώτα απ’ όλα η έμφαση που δίνεται στην αυ­ τοτελή ατομικότητα του προσώπου. Πράγμα που ερμηνεύει από τη μια μεριά την αναγνώριση της πολλαπλότητας των δυνατών επιλο­ γών που του προσφέρονται και από την άλλη, τη μετάθεση των επι­ λογών που αναφέρονται στην οικογένεια στην ατομική/ιδιωτική α­ πό τη συλλογική/κοινωνική/δημόσια σφαίρα. Η αποσύνδεση της ατομικής από την οικογενειακή ταυτότητα είναι φαινόμενο που συνδέεται στενά με την γεωγραφική και κοινωνική κινητικότητα των ατόμων και την συνακόλουθη αναγωγή των ατόμων (και όχι των ομάδων) σε αυτοτελείς κοινωνικές μονάδες. Δεύτερο χαρα­ κτηριστικό, που διαφοροποιεί τη σύγχρονη από την παραδοσιακή κοινωνία, είναι η δυνατότητα του ατόμου όχι απλώς να επιλέγει το είδος τη οικογενειακής ομάδας που συγκροτεί σε μια δεδομένη στιγμή, αλλά να μετατοπίζεται από μια οικογενειακή ομάδα σε μιαν άλλη. Φαινόμενο που αποκλήθηκε «πολυγαμία εν σειρά» και αποτελεί ιδιαίτερο (και χαρακτηριστικό για τις κοινωνίες μας) εί­ δος κοινωνικής κινητικότητας με αλληλοδιάδοχες μεταβολές οι­ κογενειακών καταστάσεων και αλλεπάλληλες εντάξεις, αποεντάξεις και επανεντάξεις σε επιμέρους οικογενειακές ομάδες. Το φαινόμενο υπήρχε βέβαια (κυρίως εν δυνάμει και με περιορισμένη σε έκταση εφαρμογή) και στις παραδοσιακές κοινωνίες. Αυτό που είναι το καινούριο στοιχείο στην κοινωνία μας είναι η συχνότητα με την οποία εμφανίζεται το φαινόμενο.

Χ

ωρίς να επιχειρεί μίΓ ν ιστορική ανάλυση των εξελίξεων που σημειώθηκαν στις ,πομηχανικές-αστεακές κοινωνίες, η συγ­ γραφέας επισημαίνει τρεις παράγοντες που έπαιξαν ουσιώδη ρόλο στη διαμόρφωση της σημερινής κατάστασης. Ο πρώτος είναι κα­ θαρά δημογραφικός: η παράταση της ζωής του ατόμου και συνα­ κόλουθα της διάρκειας του έγγαμου βίου και η παράλληλη μείωση της αναπαραγωγικής δραστηριότητας του ζεύγους, τόσο όσον α­ φορά τον αριθμό των τέκνων όσο και σε σχέση με τη διάρκεια της ενεργού αναπαραγωγικής του περιόδου. Αυτό έχει σαν συνέπεια ο κοινωνικά ευπαθέστερος, και επομένως ασθενέστερος, συζυγικός ρόλος να υπερκεράζει χρονικά τον κοινωνικά εντονότερα ελεγχό­ μενο και γι’ αυτό ισχυρότερο, γονεϊκό ρόλο. Φαινόμενα όπως η ε­ πανένταξη των γυναικών στην εργασία μετά την είσοδο των παι­ διών στην εφηβεία ή ο σημαντικός αριθμός των διαζυγίων ύστερα από πολυετή οικογενειακή ζωή ερμηνεύονται σε σημαντικό βαθμό από την εξέλιξη αυτή. Δεύτερος παράγοντας είναι η απασχόληση των γυναικών σε συνδυασμό με το ανερχόμενο μορφωτικό τους ε­ πίπεδο, την αναγνώριση της εργασίας ως ατομικού κοινωνικού δι­ καιώματος όχι μόνο του άντρα αλλά και της γυναίκας, και την ε­ ξασφάλιση ενός ελάχιστου επιπέδου διαβίωσης μέσω ενός συστή­ ματος ατομικών κοινωνικών παροχών (συντάξεων, επιδομάτων

120/επιλογη κ.λπ.)· Ο τρίτος, τέλος, παράγοντας είναι η σύγχρονη ιατρική τε­ χνολογία που αποσυνέδεσε αρνητικά και θετικά τη γενετήσια από τη γονική σχέση μέσα και έξω από το γάμο. Αρνητικά με την τε­ χνολογία της αντισύλληψης και της άμβλωσης. Θετικά με την τε­ χνολογία της αναπαραγωγής (κρυοσυντήρηση τους σπέρματος και του ωαρίου, τεχνητή σπερματέγχυση, εξωσωματική γονιμοποίηση κ.λπ.). Η σημασία της εξέλιξης αυτής είναι διπλή. Από τη μια με­ ριά αποσυνέδεσε τη συζυγική από τη γονική σχέση και από την άλ­ λη, μετατόπισε καθεμιά από τις σχέσεις αυτές από τον χώρο της δημόσιας/κοινωνικής πράξης στη σφαίρα της ατομικής/ιδιωτικής επιλογής. Η συζυγική σχέση έπαψε έτσι να είναι το κοινωνικό προαπαιτούμενο της γονικής. Η γονική σχέση έγινε δεκτή ως ατομική επιλογή και δικαίωμα και όχι αναγκαστικά ως κοινωνικό επακό­ λουθο και υποχρέωση που παρακολουθεί τη συζυγική σχέση. Η μορφολογική και δομική ποικιλία που χαρακτηρίζει τη σύγχρονη οικογένεια είναι έτσι το αποτέλεσμα της συνδυασμένης επίδρασης παραγόντων όπως οι παραπάνω, οι οποίοι δημιουργούν τις αντι­ κειμενικές και τις υποκειμενικές προϋποθέσεις για την άσκηση πολλαπλών ατομικών επιλογών τόσο στο επίπεδο της συζυγικής σχέσης (γάμος, ελεύθερη συμβίωση, μοναχικότητα), όσο και στο επίπεδο της γονικής σχέσης (ατεκνία, τεκνογενία).

Η

κατάσταση γίνεται ακόμα πιο σύνθετη αν λάβει κανείς υπό­ ψη και τα ακόλουθα δεδομένα. Πρώτον, ότι η γονική σχέση είναι ακατάλυτη, σε αντίθεση με τη συζυγική σχέση, που είναι δια­ λυτή. Η συζυγική σχέση λύεται με το θάνατο ενός των συζύγων ή με διαζύγιο. Η γονική σχέση (οπωσδήποτε και αν προέκυψε) μπο­ ρεί να καταστεί ανενεργός (λ.χ. εγκατάλειψη τέκνου), διατηρείται όμως πάντοτε ως σχέση εν δυνάμει. Μπορεί να ενεργοποιηθεί ανά πάσα στιγμή. Πράγμα που συμβαίνει λ.χ. με την επανένταξη της μονογονεϊκής οικογένειας του τέκνου στην οικογένεια προσανατο­ λισμού του ή με την ένταξη της ένταξης της οικογένειας προσανα­ τολισμού στην οικογένεια αναπαραγωγής του τέκνου (οι δυο μορ­ φές εκτεταμένης οικογένειας που είδαμε πιο πάνω). Δεύτερον, ότι οι ετερόπλευρες (για τους συζύγους) και οι αμφίπλευρες (για τα τέ­ κνα) συγγενικές σχέσεις που προκύπτουν από τη συζυγική και από τη γονική, αντίστοιχα, σχέση δεν καταλύονται αλλά παραμένουν ενεργοί (έστω και εν δυνάμει) και μετά την κατάλυση της αρχικής σχέσης από την οποία προέκυψαν. Τρίτον, ότι η παράταση της ζω­ ής των ατόμων συνεπάγεται την παράταση των ακατάλυτων γονι­ κών και συγγενικών εξ αγχιστείας σχέσεων μέχρι τον θάνατο ενός από τα μέλη της συγκεκριμένης κάθε φορά σχέσης. Τέταρτον, ότι η δυνατότητα εναλλαγής των εταίρων στην (όποιας μορφής) συζυ­ γική σχέση την καθιστά εξ ορισμού ευάλωτη και βραχύβια, παρά τις μακρές σε διάρκεια και ακατάλυτες σχέσεις που δημιουργεί κάθε φορά. Και πέμπτον, ότι η γονική σχέση είναι διφυής. Περι­ κ λείει μια βιολογική σχέση, που συνδέει τον γεννήτορα με το τέ­ κνο, και μια κοινωνική σχέση, που συνδέει τον (κοινωνικά ανα­ γνωριζόμενο ως) γονέα (πατέρα ή μητέρα) και το (κοινωνικά ανα­ γνωριζόμενο ως) τέκνο. Οι δύο αυτές σχέσεις δεν συμπίπτουν. Η υιοθεσία είναι μια μόνο μορφή ασύμπτωτων γονικών σχέσεων. Η τεχνολογία της αναπαραγωγής δημιούργησε ποικιλία νέων μορ­ φών (βλ. σελ. 110-117).

Α

πό τα παραπάνω προκύπτει ότι κάθε επιμέρους συζυγική και / ή γονική σχέση δημιουργεί ένα πλέγμα οικογενειακών κα ι/ ή συγγενικών ομάδων μικρότερης ή μεγαλύτερης διάρκειας. Κάθε-

λ ΐ1

<£

LU

<

<

LU G

Ιπποκρατους 68,10681 Αθήνα, Τηλ. 3609197

ιι

μ-

Η“

Κ Ο ΙΝ Ο Π Ρ Α Κ Τ ΙΚ Η

Η

“I

ω

ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΕΛΛΗΝΩΝ ΕΚΔΟΤΩΝ Ε.Π.Ε.

< Jr

άσκηση μιας κοινωνικής πολιτικής, σ’ οποιονδήποτε τομέα κ ι αν αναφέρεται μια τέτοια πολιτική, δεν μπορεί να βασι­ στεί αποκλειστικά στις γενικές εξελίξεις και τάσεις που διαπιστώ­ νονται σε μια δεδομένη στιγμή. Χρειάζεται να επισημάνει, πρώτα απ’ όλα τις διαφορικές κατά πληθυσμιακή κατηγορία (τάξεις, στρώματα, περιοχές, γενιές κ.λπ.) συμπεριφορές και τάσεις και τους παράγοντες που τις προσδιορίζουν. Αυτό προϋποθέτει έρευνα σε μικροεπίπεδο και ποιοτική ανάλυση που βαθαίνει και ολοκλη­ ρώνει τη γενικότερη κοινωνιολογική θεώρηση, όπως αυτή που α­ κολουθείται στην έρευνα της Λ. Μ. Μουσούρου. Μόνον έτσι μπο­ ρούν να επισημανθούν τα κατά περίπτωση σημεία τριβής και έντα­ σης, οι επιπτώσεις τους και οι ανάγκες διορθωτικής και / ή προλη­ πτικής παρέμβασης. Τέτοιες αναλύσεις, από όσο γνωρίζω, δεν έ­ χουμε ακόμα επαρκείς για τον τόπο μας. Καιρός είναι να απο­ κτήσουμε.

•Για μια ορθή άσκηση κοινωνικής πολιτικής στον τομέα της οι­ κογένειας χρειάζεται και μια διερεύνηση των μεταβολών που πα­ ρατηρούνται στη μεγάλη διάρκεια και που δηλώνουν τις δομικές ανακατατάξεις σε κοινωνιακό επίπεδο. Σε αντίθεση με ό,τι κατά κανόνα συμβαίνει στην ανθρωπολογία, οι κοινωνιολογικές έρευνες

< 1

ΑΠΟΜΕΡΗ ΓΩΝΙΑ ΤΗΣ ΧΩΡΑΣ

επιλογη/121 μιά από τις ομάδες αυτές έχει τον δικό της κύκλο ζωής (έναρξη, διάρκεια, λήξη) και τη δική της βιογραφία. Από την άλλη μεριά έ­ να άτομο μετέχει στη διάρκεια της ζωής του σε περισσότερες από μια οικογενειακές και / ή συγγενικές ομάδες που δημιουργούνται τόσο από τις συζυγικές σχέσεις των γεννητόρων/γονέων του (περι­ πτώσεις διαδοχικών λ.χ. γάμων τους), όσο και από τις (διαδοχικές ή μη) συζυγικές σχέσεις τις δικές του και των τέκνων του. Σε κά­ ποιες από τις ομάδες αυτές μετέχει ταυτόχρονα, σε κάποιες άλλες πρόσκαιρα και διαδοχικά. Όπως κ ι αν έχει το πράγμα, η ατομική οικογενειακή ζωή ενός προσώπου, με τις εναλλαγές των θέσεων/ρόλων που προσδιορίζονται από τις συγκεκριμένες κάθε φορά ομάδες/σχέσεις στις οποίες συμμετέχει και τους ατομικούς παρά­ γοντες του φύλου και της ηλικίας, δε συμπίπτει με τη ζωή της κα­ θεμιάς από τις οικογενειακές/συγγενικές ομάδες στις οποίες μετέ­ χει. Το φαινόμενο αυτό είναι φανερό τόσο στη διαχρονική εξέταση της οικογενειακής ομάδας και της ατομικής οικογενειακής ζωής, όσο και στη συγχρονική εξέτασή τους. Η διάκριση μεταξύ «κ ύ­ κλου οικογενειακής ζωής» και «ατομικού κύκλου οικογενειακής ζωής» που εισάγεται από τη συγγραφέα (σελ. 152 κ.ε.) με βάση τις παραπάνω διαπιστώσεις δεν έχει μόνο αναλυτική αξία. Ανάγεται, όπως αναφέρθηκε και πιο πάνω, σε ισχυρό ερευνητικό εργαλείο που επιτρέπει τη διάγνωση και διερεύνηση των διομαδικών σχέσε­ ων, από τη μια μεριά, και των εσωτερικών και εξωτερικών συ­ γκρούσεων που αντιμετωπίζει το άτομο μέσα από τα διαχρονικά και συγχρονικά πλέγματα θέσεων/ρόλων που κατέχει στις επιμέρους οικογενειακές/συγγενικές ομάδες σε δεδομένη στιγμή. Η συγγραφέας περιορίζει την έρευνά της στην εξέταση της οικο­ γένειας και της ατομικής οικογενειακής ζωής, όπως παρουσιάζε­ ται στις σύγχρονες βιομηχανικές - αστεακές κοινωνίες. Δεν την προεκτείνει στον χώρο της κοινωνικής πολιτικής. Και πολύ σω­ στά. Μια τέτοια προσπάθεια θα προϋπέθετε δυο πρόσθετες διερευνήσεις, που απαιτούν διαφορετική η καθεμιά τους προσέγγιση και προοπτική. Και οι δυο βρίσκονται έτσι έξω από τα όρια της συγκε­ κριμένης ερευνητικής της προσπάθειας. Η αξία του βιβλίου της βρίσκεται, όμως, στο γεγονός ότι κι αν ακόμα δεν προχωρεί η ίδια προς την κατεύθυνση αυτή, μας δίδει όλα τα στοιχεία που προσ­ διορίζουν τον μελλοντικό προσανατολισμό της έρευνας.

122/επιλογη χαρακτηρίζονται σε μεγάλο βαθμό από την αποσπασματικότητα που απορρέει από την απομόνωση της οικογένειας και την αναγω­ γή της σε αυτοτελές σύστημα. Η οικογένεια δεν αποτελεί όμως έ­ ναν αυτοτελή θεσμό που μπορεί κανείς να τον απομονώσει από τους θεσμούς της συγγένειας και από άλλους θεσμούς που αποκό­ πηκαν από αυτήν και σταδιακά αυτονομήθηκαν. Πολλούς από τους θεσμούς αυτούς, παρά την φαινομενική τους αυτοτέλεια, δεν μπορούμε να τους κατανοήσουμε ικανοποιητικά αν δεν επισημάνουμε τους λανθάνοντες οικογενειακούς και συγγενικούς δεσμούς που τους προσδιορίζουν και τους ενεργοποιούν. Οι πολιτικοί και οικονομικοί δεσμοί πατρωνείας - πελατείας, ιδιαίτερα σε χώρες όπως η δική μας, ανήκουν σ’ αυτήν την κατηγορία. Ό πως πολύ σωστά επισημαίνει και η Λ. Μ. Μουσούρου (σελ. 15), η οικογένεια και η συγγένεια συνιστούν ένα θεσμικό πλέγμα που λειτουργεί ως μηχανισμός της βιολογικής και κοινωνικής αναπαραγωγής ενός κοινωνικού συνόλου, εξασφαλίζοντας έτσι τη συνέχειά τους στον χρόνο.

Μ

ε ένα σύστημα κανόνων που ρυθμίζουν την ένταξη και τον α­ ποκλεισμό η οικογένεια/συγγένεια αποτελεί τρόπο οργάνω­ σης του κοινωνικού χώρου, αναπαραγωγής του και εξασφάλισης του ελέγχου που ασκεί στο έδαφος και στους πόρους. Το σύστημα των κανόνων που ρυθμίζει τη βιολογική αναπαραγωγή του κοινω­ νικού συνόλου συνδέεται άμεσα με το σύστημα των κανόνων που ρυθμίζουν τη μεταβίβαση του ελέγχου πάνω στο έδαφος και τις πλουτοπαραγωγικές πηγές (κανόνες κληρονομιάς), με το σύστημα των κανόνων που ενεργοποιούν τον έλεγχο αυτόν με ένα πλέγμα δικαιωμάτων/υποχρεώσεων που εκφράζεται με θέσεις/ρόλους και εξασφαλίζουν τη μεταβίβασή τους (κανόνες διαδοχής) και με το σύστημα άσκησης και νομιμοποίησης του ελέγχου πάνω σε πρό­ σωπα και πράγματα μέσα από τις θέσεις/ρόλους και τον τρόπο με­ ταβίβασής τους (κοινωνικοποίηση). Τα διάφορα παραδοσιακά συ­ στήματα συγκρότησης της οικογένειας και διαμόρφωσης του πλέγματος της αιματοσυγγένειας, της αγχιστείας, της ψευδοσυγγένειας και της πλασματικής συγγένειας, όπως και τα παράλληλα συστήματα γαμήλιων ανταλλαγμάτων (προίκας και έδνου), κλη­ ρονομιάς, διαδοχής, ονοματοδοσίας, πρωτοτοκιών και υστεροτο­ κιών, αποκλήρωσης και αποβολής, τόπου εγκατάστασης του νέου ζευγαριού, γεροκόμησης των γονέων, προστασίας της χήραςνύφης και των τέκνων της κ.λπ. κ.λπ., όλα αυτά αποκτούν νόημα κάτω από μια τέτοια οπτική ενός θεσμικού πλέγματος που δεν α­ ποτελεί παρά έναν παγιωμένο μηχανισμό εξασφάλισης της βιολο­ γικής και της κοινωνικής αναπαραγωγής και συνέχειας ενός κοι­ νωνικού συνόλου και ενός ευρύτερου κοινωνικού σχηματισμού. Υ ­ πάρχουν στιγμές που σε μεταβαλλόμενες συνθήκες το πλέγμα αυ­ τό αναπροσαρμόζεται σε επιμέρους λειτουργίες του για να μπορέ­ σει να διατηρήσει σταθερό τον βασικό μηχανισμό. Οι εργασίες της Νόρας Σκουτέρη-Διδασκάλου1 και του Δ ημ. Ψυχογιού2 σχετικά με τον εκχρηματισμό της προίκας στα πλαίσια μιας μεταβατικής εξαστιζόμενης κοινωνίας, που εντάσσεται σε ένα ευρύτερο πλαίσιο κεφαλαιοκρατικής κοινωνίας, τοποθετούνται σ’ αυτήν ακριβώς την προοπτική και εξηγούν γιατί οι μεταβολές αυτές δεν οδηγούν στην αναμόρφωση, αλλά στην παγίωση της μορφολογικής και δο­ μικής χαρακτηριολογίας της οικογένειας, επιβάλλοντας τον έλεγ­ χο της οικογενειακής ομάδας πάνω στα άτομα και εξασφαλίζο­ ντας μια οικογενειακή στρατηγική που αναπαράγει βασικούς κοι­ νωνικούς μηχανισμούς.

επιλογη/123

Τ

ο ερώτημα που προκύπτει μέσα από μια τέτοια ανάλυση, σε συνδυασμό με την εικόνα της σύγχρονης οικογένειας που πα­ ρουσιάζεται μέσα από τις σελίδες του βιβλίου της Λ. Μ. Μουσούρου, είναι το ακόλουθο ερώτημα, ιδιαίτερα κρίσιμο για μια επιτυχή κοινωνική πολιτική σε θέματα οικογένειας: τι είδους κοινωνικό μηχανισμό αντιπροσωπεύει η σύγχρονη οικογένεια; Η σύγχρονη οικογένεια δεν είναι, όπως συχνά λέγεται, ένας λειτουργικά υπολειμματικός θεσμός, από τον οποίο έχουν σταδιακά αφαιρεθεί επιμέρους λειτουργίες που συνθέτουν νέους και αυτοτελείς, μονόσκοπους κατά κανόνα, θεσμούς. Η σύγχρονη οικογένεια έχει αποξε­ νωθεί από μια σειρά λειτουργίες που τις προσέδιδαν τον χαρακτή­ ρα ενός μηχανισμού βιολογικής και κοινωνικής αναπαραγωγής. Αυτό ακριβώς δείχνουν η αναγωγή των αποφάσεων για τη συγκρό­ τηση ή μη και για τη συνέχιση ή διάλυση της οικογένειας σε ατομι­ κή επιλογή, όπως άλλωστε και των αποφάσεων που αναφέρονται στη μορφή και την οργάνωση των συζυγικών και των γονικών σχέ­ σεων και στη σύμπτωση και το ασύμπτωτο τους. Το ίδιο δείχνουν η αποσύνδεση της συζυγικής από τη γονική σχέση και η μερική ή ολική αποδυνάμωση της οικογενειακής ομάδας, ως συστήματος διοικογενειακής και ενδογενεακής αλληλεγγύης, με την εξάπλωση και ισχυροποίηση του κοινωνικού κράτους και της κοινωνικής α­ σφάλισης σε ατομικό επίπεδο. Από την άλλη μεριά, οι μελέτες του Κ. Τσουκαλά, για. μια οικογενειακή στρατηγική στον χώρο της α­ πασχόλησης,*23 αποκαλύπτουν μια ουσιαστική παραδοσιακότητα σε βασικές λειτουργίες της οικογενειακής ομάδας. Πράγμα που δηλώνει τον μεταβατικό χαρακτήρα της σύγχρονης ελληνικής κοι­ νωνίας με ισχυρές εκσυγχρονιστικές τάσεις στο επίπεδο του κρά­ τους, όπως εκδηλώνονται με τη μεταβολή του οικογενειακού δι­ καίου και την εισαγωγή νομοθεσίας για την ουσιαστική εξίσωση των φύλων, και ισχυρές παραδοσιακές συμπεριφορές και στάσεις στο επίπεδο επιμέρους κοινωνικών στρωμάτων. Ερχόμαστε έτσι και από τον δρόμο αυτόν στην ίδια πάλι ανάγκη. Την ανάγκη της ποιοτικής έρευνας σε μικροεπίπεδο, που θα επισημάνει διαφορικές καταστάσεις και τάσεις, σημεία τριβής και έντασης και προοπτι­ κές για το μέλλον.

Σύγχρονη λογοτεχνία για παιδιά και για νέους

ΓΑΛΑΤΕΙΑ ΓΡΗΓΟΡΙΑΔΟΥ-ΣΟΥΡΕΛΗ Παιχνίδι χωρίς κανόνες

Δ . Γ. ΤΣΑ Ο ΥΣΗΣ

Σημειώσεις J. Σκουτέρη - Διδασκάλου, Ν. Ανθρωπολογικά για το γυναικείο ζήτημα, Ο Πολί­ της, Αθήνα, 1984.

2. Ψυχογιός, Δ. Κ., Προίκες, φόροι, σταφίδα και ψωμί, Αθήνα, ΕΚΚΕ, 1987.

3. Τσουκαλάς, Κ., «Εργασία και εργαζόμενοι στην Πρωτεύουσα: αδιαφάνειες, ερω­ τήματα, απαντήσεις» στην Επιθεώρηση Κοινωνικών Ερευνών, τεύχος 60/1986.

ΓΑΛΑΤΕΙΑ ΓΡΗΓΟΡΙΑΔΟΥ-ΣΟΥΡΕΛΗ Πριν από το τέρμα

ΝΙΚΗΤΑΡΑ 3, 10678 ΑΘΗΝΑ, ΤΗΛ. 36.38.362

124/επιλογη

ένα κ ι ένα κ ά ν ο υ ν... τρ ία M AR Y Ο ’ BRIEN: Φιλοσοφία της αναπαραγωγής. Η αβεβαιότητα \ Λ Α της πατρότητας και η εκμετάλλευση της μητρότητας. Μετάφραση: Γιάννης Μ παχάρας. Αθήνα, Ν έ α Σ κ έ ψ η , 1989. Σελ. 272.

Σ

το βιβλίο της αυτό η Mary O’ Brien, προσπαθεί να απαντήσει σ’ ένα καίριο ερώτημα: Η δυιστική αντίληψη περί κόσμου, όπως μπορεί να είναι ο δια­ χωρισμός ύλης και πνεύματος, σώματος και ψυχής, άντρα και γυ­ ναίκας, είναι μια αυθύπαρκτη αλήθεια ή είναι ένα προϊόν των βιω­ μάτων του άντρα; Στην προσπάθειά της αυτή, η συγγραφέας καταφεύγει σε αναγω­ γές διακρίσεων κατά τάξεις (κοινωνικές), κατά φυλές, κατά θρη­ σκείες, κατά φύλο. Διακρίσεις που θεωρεί ότι επέβαλε η πατριαρ­ χική κοινωνία τονίζοντας την «ανωτερότητα» της φύσης του άνδρα σε σχέση με αυτήν της γυναίκας. Διακρίσεις μέσα από τις ο­ ποίες η πατριαρχική αντίληψη προσπάθησε να αντισταθμίσει - δι­ καιολογήσει, την υποσυνείδητη αβεβαιότητα της ίδιας της πατρότητάς της. Η κοινωνική σκέψη, η κοινωνική πρακτική και κατ’ επέκταση οι πολιτικοκοινωνικές μεταβολές, θεωρούνται προνόμια του αρσε­ νικού φύλου τα οποία διακυβεύονται από την ανάπτυξη του φεμινι­ στικού κινήματος. Ενός κινήματος αμφιλεγόμενου εφόσον κ ι αυτό εκφράζεται με συνιστώσες που απορρέουν από την πατριαρχική κοινωνία και που πολλές φορές παρεκκλίνουν του πραγματικού τους σκοπού ο οποίος πρέπει να είναι η θεωρητική και πρακτική προσέγγιση της ισοτιμίας. Οι παρεκκλίσεις αυτές οδηγούν σε μια στείρα και άκαρπη αντιπαλότητα των δύο φύλων που εκφράζεται με διενέξεις ως προς τη φιλοσοφία της αναπαραγωγής και συγκε­ κριμένα, του ποσοστιαίου μεριδίου που έχει σ’ αυτήν ο άντρας και η γυναίκα αντίστοιχα. Με τη διαλεκτική της αναπαραγωγής η Ο’ Brien, παραλληλίζει έντεχνα τη φιλοσοφική θεώρηση του Καρλ Μαρξ περί πάλης των τάξεων με τη μάχη που δίνει ο ουτοπικός φεμινισμός στην προσπάθειά του να αποτινάξει την επιβολή του ζυγού της αντρικής ηγεμο­ νίας. Στην πραγματικότητα, λέει η συγγραφέας, η διεξαγόμενη πά­ λη μεταξύ φεμινισμού και ανδροκρατίας, δεν υπάγεται στην πάλη των τάξεων, γιατί η θεωρία αυτή, καθώς και οποιαδήποτε άλλη, εί­ ναι προϊόντα της αντρικής σκέψης και συνεπώς προκατειλημμέ­ νες αρχές στο στάδιο της έρευνας. Βασικό ερέθισμα στην ανάλυση της θεωρίας της γέννας και στους ρόλους που διαδραματίζουν σ’ αυτήν τα δύο φύλα, υπήρξε η βαθιά γνώση του Χέγκελ, όσο αφορά τη διαλεκτική δομή της α­ ναπαραγωγικής διαδικασίας. Παρ’ όλο που η Χ εγκελική - Μαρξι­ στική ανάλυση της θεωρίας της γέννας φέρνει τη σφραγίδα της διανόησης των δύο αντρών, αμφισβητείται από τη συγγραφέα για δύο λόγους. Πρώτον διότι πρόκειται για ανάλυση διαποτισμένη α­ πό την παραδοσιακή αντρική σκέψη και δεύτερον, διότι ο Χέγκελ θεωρούσε εκ προοιμίου δεδομένο ότι η πατριαρχία δεν ήταν ένας ιστορικός επιβαλλόμενος θεσμός, αλλά ένας αυθύπαρκτος φυσι­ κός διακανονισμός υφιστάμενος παράλληλα με την ύπαρξη της ζωής. λανθασμένα διαχώρισε τη σεξουαλικότητα από την Ο Φρόυντ αναπαραγωγή και μυθοποίησε τη λειτουργία του σεξ. Η μυ­

KOI νω no.

επιλογη/125 θοποίηση αυτή εξυπηρέτησε τους άντρες που έσπευσαν να ελαφρύ­ νουν το φορτίο της ευθύνης που προκύπτει γι’ αυτούς από το στά­ διο της σύλληψης κι έπειτα. Αυτό εννοεί η Ο’ Brien όταν αναφέρεται κατ’ επανάληψη στην αποξένωση του άντρα από το σπέρμα του. Ο Μαρξ αναλύοντας την παραγωγικότητα της εργασίας ενοποιεί τις έννοιες της παραγωγής και της αναπαραγωγής, κατά τρόπο ώ­ στε να περιορίζει τη συνέχεια και διαιώνιση του ανθρώπινου είδους σε οικονομικό μόνο επίπεδο, ξεχνώντας την αυτοτέλεια της αν­ θρώπινης οντότητας. Η διαφοροποίηση της αναπαραγωγικής ε­ μπειρίας μεταξύ ανδρών και γυναικών δεν έχει να κάνει με τον κα­ ταμερισμό της εργασίας, αλλά με την αντίθεση αρσενικούθηλυκού, που εξελίσσεται αντίστοιχα σε σχέση κυριαρχίαςυποδούλωσης. Έ τσι, κατά την Ο’ Brien πάντα, οι παραλείψεις των μεγάλων αν­ δρών (Χέγκελ - Μαρξ - Φρόυντ) ως προς την αναπαραγωγή του αν­ θρώπινου είδους, οφείλονται στις προκαταλήψεις τους και μόνο. Προκαταλήψεις που έχουν τη βάση τους στο γεγονός ότι η αντρική αναπαραγωγική συνείδηση, σε αντίθεση με την γυναικεία, δεν έχει συνέχεια. Κι αυτό διότι τα χρονικά διαστήματα αποξένωσης του άντρα από το σπέρμα του διακόπτουν στη συνείδησή του τη φυσι­ κή ροή της κτητικότητας του γεννήματος. Εδώ ακριβώς έγκειται και η αβεβαιότητα της πατρότητας. Η γυναικεία όμως συνείδηση είναι οπλισμένη με τη διασφάλιση της γενέτικής συνοχής χωρίς χρονικά κενά. Η γυναίκα είναι βέ­ βαιη τόσο για την κτητικότητα του γεννήματος της, όσο και για τη γνωστή σ’ αυτήν διαδικαστική ακρίβεια της προέλευσής της, εφό­ σον η ίδια είναι γέννημα της αναπαραγωγικής εργασίας κάποιας άλλης γυναίκας. Οι άντρες στην προσπάθειά τους να αντισταθμίσουν αυτό το μειονέκτημα της συνέχειας του ανθρώπινου είδους, αποξενώνουν την αναπαραγωγική δύναμη εργασίας των γυναικών, ιδιοποιούμε­ νοι τα παιδιά τους σε επίπεδο ατομικής ιδιοκτησίας. Επικαλούνται την παθητικότητα της στάσης των γυναικών στην αναπαραγωγική σχέση, και τη συγκρίνουν με την ενεργητικότητα της δικής τους στάσης, που τους δίνει το «δικαίω μα» της κακώς νοούμενης γι’ αυτούς, ελευθερίας. Μ’ άλλα λόγια, ούτε λίγο - ούτε πολύ, το μειονέκτημα της ασυνέ­ χειας που τους χαρακτηρίζει στη διαιώνιση του ανθρώπινου είδους, λόγω της αποξένωσής τους από το σπέρμα τους, προσπαθούν να το μετατρέψουν σε πλεονέκτημα αντρικής ανωτερότητας με πρό­ σχημα την ελευθερία.

Η

συγγραφέας δεν παραλείπει να αναφερθεί, στην προσφορά των έργων της φεμινιστικής σκέψης, της ντε Μποβουάρ, της Μίλετ, της Φάιερστον και της Ριντ και του λίθου που αυτές εναπόθεσανγια μια πρακτικότερη προσέγγιση του προβλήματος απελευ­ θέρωσης της γυναίκας. Ωστόσο τους καταλογίζει ότι η σκέψη τους στηρίχθηκε στις υπάρχουσες θεωρίες - πονήματα της αντρικής διανόησης. Η ντε Μποβουάρ θεωρεί δεδομένους τους λόγους καταπίεσης των γυναικών. Η ντετερμινιστική της αντίληψη, δηλαδή, πως το φαινόμενο της γυναικείας καταπίεσης είναι καθορισμένο από τα περιστατικά που το παράγουν, σε τρόπο ώστε αν δοθεί μια κατά­ σταση, το αποτέλεσμά της, είναι απόρροια αυτής της κατάστα­ σης, δε τη βοηθάει να ενσκύψει στη γέννηση του προβλήματος. Η Φάιερστον καταφεύγει στη συμπλήρωση της διαλεκτικής με­

126/επιλογη θόδου προσπαθώντας να ισορροπίσει τις σχέσεις της αναπαραγω­ γής και καταλήγει στο ότι η απελευθέρωση των γυναικών εξαρτάται από το κατά πόσο θα ξεπεράσουν τον βιολογικό τους κατανα­ γκασμό στην τεκνοποίηση. Η Μίλετ επικεντρώνεται στις σεξουαλικές σχέσεις ως σχέσεις ε­ ξουσίας και καταρρίπτει τον μύθο περί ψυχοπολιτιστικών εκδο­ χών της γυναικείας κατωτερότητας, θεωρώντας ότι η λύση για τη γυναικεία χειραφέτηση, βρίσκεται στην παιδεία. Η Ριντ περνά επιθετικά και βάζει εναντίον των ανδροκρατούμενων αστικών προκαταλήψεων ρίχνοντας το κέντρο βάρους του προβλήματος στην κοινωνικοοικονομική ανισότητα, πιστεύοντας, ότι η λύση για την κατανόηση της σχέσης των φύλων, βρίσκεται στη σωστή ερμηνεία της υλιστικής θεώρησης. Στην εργασία της η Ο’ Brien προσπαθεί να αναλύσει το δυϊσμό, στο πλαίσιο της υλικής του βάσης, δεχόμενη ότι αυτός δεν είναι στατικός και αμετάβλητος. Για το σκοπό αυτό χρησιμοποιεί τη διαλεκτική μέθοδο ως μέσον της δυιστικής μεταβλητότητας και της παραπέρα εξέλιξης. Παράλληλα υποστηρίζει ότι υπάρχει μια πλευρά της ανθρώπινης νόησης που θα μπορούσε να ονομάζεται α­ ναπαραγωγική συνείδηση και που διαφέρει από τον άντρα στη γυναίκα. Ερώτημα που προκύπτει και που μένει αναπάντητο για τον ανα­ γνώστη, ο οποίος θα κατανοούσε καλύτερα τις απόψεις της συγγραφέως, είναι: Εν αρχή, η ύλη ή το πνεύμα; Το σώμα ή η ψυχή κ .ο .κ . Η απάντηση του ερωτήματος δεν έχει σημασία για την ορ­ θότητα των συμπερασμάτων στα οποία οδηγείται η Ο’ Brien, αλλά για τη διαδικασία που ακολουθεί προκειμένου να φτάσει σ’ αυτά. Η στάση της απέναντι στον άντρα, είναι περισσότερο του δέο­ ντος αυστηρή κ ι αυτό γιατί δε φαίνεται να λαμβάνει υπόψη ότι αν ο σημερινός άντρας και η σημερινή γυναίκα είναι θύματα της πα­ τριαρχικής τους γαλούχησης, τότε η πατριαρχική δομή της κοινω­ νίας είναι συνέχεια και κακή, ίσως, απάντηση της Μητριαρχίας.

Η

αναφορά της Ο’ Brien στους κλασικούς (Π ολιτικούς, Ιστορι­ κούς και Νομοθέτες) τεκμηριώνει βέβαια την εργασία της όσο αφορά την από αρχαιοτάτων χρόνων άνιση διάκριση των δύο φύλων, παράδειγμα, τα παρεμβατικά μέτρα του Σόλωνα που προέβλεπαν σκληρές τιμω ρίες για τα σεξουαλικά αμαρτήματα των γυ­ ναικών και που στην ουσία αποσκοπούσαν στην άμβλυνση της πα­ τρικής αβεβαιότητας, αλλά δεν αναφέρεται καθόλου στην υπεροχική θέση της γυναίκας κατά την προπατριαρχική αρχαιότητα. Θέση που βεβαιώ νεται σήμερα από τα δεδομένα της Εθνολογίας. Καθοριστικά στοιχεία της Μητριαρχίας και αντίστοιχης διάκρι­ σης των δύο φύλων ήταν: - Η παραγωγική δραστηριότητα της γυναίκας (ο άντρας μόνο κυνηγούσε και πολεμούσε).

- Η μητρική γενεαλόγηση που ήθελε τα παιδιά της στο γένος της.

- Ο μητροτοπικός γάμος που έφερνε τον άντρα στο σπίτι της.

- Η φιλοσοφία της αναπαραγωγής και η υπερβατική θέση της γυναίκας σαν Πύλη των Δύο Κόσμων στον Κύκλο του θανάτου και της ζωής. Τα παραπάνω της προσέδιδαν κύρος και υπεροχή που ο άντρας απέκτησε με την πατριαρχική και κακώς νοούμενη δυναστική ε­ ξουσία. Η μορφή της Ο’ Brien περί συνειδησιακής αποξένωσης του άνδρα από το σπέρμα του είναι απόρροια περισσότερο της αλλοτινής Μητριαρχίας και λιγότερο της ασυνέχειας που τον χαρακτηρίζει α-

επιλογη/127 ναπαραγωγικά (χρονικό κενό μεταξύ σύλληψης και γέννησης). Κι αυτό γιατί στο μητρικό γένος ο πατέρας ήταν ένας φιλοξενούμενος και μόνο. Δ εν είχε συγγένεια με τα παιδιά του και καμιά εξουσία στη γυναίκα του. Τ ις δε υπηρεσίες του, καρπό κυνηγιού κ.ά ., τις όφειλε στο μητρικό γένος της γυναίκας του. Η περιουσία του, δεν εκληρονομεΐτο από τα παιδιά του, αλλά από το μητρικό γένος στο οποίο αυτός ανήκε, δηλαδή τις αδελφές του και τα παιδιά τους. Εξξετάζοντας το σύστημα της κοινωνικής Οργάνωσης του Μη­ τρικού Γένους που είναι και το παλαιότερο στάδιο της οικουμενι­ κής ιστορίας του ανθρώπου, μπορεί να συμπεράνουμε, ότι ύστερα από το πέρασμα των συμπληγάδων Μ ητριαρχίας-Πατριαρχίας, το ελάχιστο και δικαιολογημένο ίσως απωθημένο υπόλειμμα του άνδρα, είναι η αβεβαιότητα της πατρότητάς του και η συνεπακόλουθη αυτής της αβεβαιότητας, συμπεριφορά του. Ανεξάρτητα τον όποιο αντίλογο, η μελέτη της Mary Ο’ Brien εί­ ναι πολυσήμαντη. Η συγγραφέας δεν εμμ ένει στο γυναικείο ζήτη­ μα αυτό καθαυτό γιατί θα διακινδύνευε να επαναληφθεί. Εξάλλου η διεπιστημονικότητα των απόψεων της δεν την αφήνει να δει το θέμα στενά φεμινιστικά. Οι τεκμηριωμένοι παραλληλισμοί της και οι έγκυρες αναφορές της τόσο στις ομοϊδεάτισσες ερευνήτριες, ό­ σο και στο βήμα των θετικών και θεωρητικών επιστημών, δείχνει το ερευνητικό μέγεθος της μελέτης προτρέποντας τον ενδιαφερό­ μενο να εντρυφήσει στο πλούσιο βιβλιογραφικό υλικό που παραπέμπεται. Τη μερική δυσκολία της απόδοσης των εννοιών, ξεπέρασε εύ­ στοχα η προσεγμένη μετάφραση. Λ ΕΩ ΝΙΔΑΣ ΜΠΙΛΛΗΣ

πηγή λόγου κ α ι π α ρ ά δοσ η ς —ρ .

Σ

ΕΦΗΣ Α ΙΛ ΙΑΝ Ο Υ : Τα ποιήματα. Αθήνα, Ο ι Ε κ δ ό σ ε ις τ ω ν φ ίΙ ω ν , 1989. Σελ. 276.

την καλαίσθητη σειρά των «Εκδόσεων των φίλων» κυκλοφό­ ρησε ο πρώτος τόμος των ποιημάτων της Έ φης Αιλιανού. Ο τόμος περιλαμβάνει τις πρώτες τέσσερις συλλογές, καλύπτοντας έτσι το διάστημα 1952-1973. Των συλλογών προτάσσεται μια εισα­ γωγή, όπου η ποιήτρια αναλύει τις προσωπικές της συνιστώσες, α­ ναζητώντας τα χρέη του ποιητή και της ποίησης και αναπτύσσο­ ντας τις εν δυνάμει ικ ανότητες του ανθρώπου και ειδικότερα του διανοουμένου. Πληροφορεί επίσης τον αναγνώστη με χαρακτηρι­ στικά στοιχεία για τις συλλογές τόσο του τόμου αυτού, όσο και του τόμου που θα ακολουθήσει. Η Έφη Αιλιανού ξεκινάει με ένα μεγάλο εφόδιο στην πρώτη της κιόλας συλλογή, που αποτελεί σοβαρό εχέγγυο για την παραπέρα πορεία της. Το εφόδιο αυτό είναι η υψηλή λυρική παιδεία, η βαθιά γνώση των προκατόχων της που ενώνει την περασμένη με τη ζω­ ντανή ποίηση, καθώς και η έκσταση που της προσφέρει το άκου­ σμα του δημοτικού τραγουδιού. Στις πρώτες συλλογές η ποιήτρια διακατέχεται από μια έντονη μυστικιστική διάθεση, που ασυναίσθητα γλιστράει μέσα από τα στεγανά της θρησκευτικής της πίστης και που ξεφεύγει αδιαφι­ λονίκητη και μετεωριζόμενη. Συνθέτει έναν κύκλο θανάτου και ε­

ποι (Hi

128/επιλογη πιχειρεί να διερευνήσει τα επέκεινα ενδεχόμενα της ζωής και κυ­ ρίως την απολυτότητα της ύπαρξης, που μεταστοιχειώ νεται μέσα από αλλεπάλληλες νομές φωτός. Α μφίδρομες κινήσεις και ταυτό­ σημα σημεία καταδεικνύονται ως εστίες καταβολής και προορι­ σμού της ύπαρξης. Η ποιήτρια ψάχνει αγωνιωδώς το εσωτερικό του ανθρώπου, όπου ανακαλύπτει τα τρομώδη άδυτά του. Τις εντυ­ πώσεις της αυτές προσπαθεί να απαλύνει με πονήματα στο ύφος του δημοτικού τραγουδιού.

Η

Έφη Αιλιανού εκφέρει τον ποιητικό της λόγο ανάμεσα σε ο­ λισθηρές καταστάσεις, όπως είναι το προαίσθημα και η αόρι­ στη ανησυχία. Δ ίνει σημασία στην επιταγή της μοίρας και τη μα­ ταιότητα, αλλά και στις πολλαπλές δυνατότητες της ανθρώπινης επιμονής και εγκαρτέρησης. Πολλά συμβολικά στοιχεία υπεισέρχονται στον ποιητικό ειρμό για να υποβοηθήσουν στην κατάδειξη των μηνυμάτων της και την εναργέστερη απόδοση των οραμάτων της. Εικόνες από τις Γρα­ φές, δάνεια από την αρχαία και ευρωπαϊκή γραμματεία, καθώς και ελαφρά αναστενάγματα δημοτικού τραγουδιού συνθέτουν την πρώιμη γραφή της. Στη συνέχεια της πορείας της συναντάμε άλλα στοιχεία, περισ­ σότερο εξειδικευμένα και, κατά κάποιο τρόπο, επιφανώς ορατά. Οι μακρηγορίες του Παλαμά, οι υψηλοί τόνοι του Σικελιανού και κατά πρώτο λόγο ο πνιγηρός γερμανικός συμβολισμός και ακατά­ σχετος ρομαντισμός, μπολιάζουν εποικοδομητικά την ποίησή της. Οι νυχτωδίες του Novalis και του Holderlin προκαλούν ομόλογους συνειρμούς καθώς αποτυπώνουν βαθιά σημάδια μέσα στη σκέψη της.

Ο

ι « Ε λεγείες» της είναι χαρακτηριστικά δείγματα της περιόδου αυτής, καθώς οριοθετούν φανερά τα εξελικτικά της στάδια και της επιτρέπουν να δοκιμάσει με σιγουριά, αλλά όχι και απο­ κλειστικά, νέες αλλαγές φόρμας και ύφους. Οι εσωτερικές δομές του ελεύθερου στίχου τη συγκινούν αρκετές φορές, αλλά δεν της επιβάλλονται. Στη «Θάλασσα του ζόφου» επανέρχεται η ιδέα του θανάτου, αλ­ λά όχι με τον αόριστο και συγκαταβατικό τρόπο που δέχεται κανέ­ νας τα ολέθρια γεγονότα, τα οποία, ωστόσο, παραμένουν ακόμα μακρινά και αόρατα, όπως συνέβαινε στα πρώτα της ποιήματα. Ε ­ δώ πλέον ο θάνατος είναι βιωμένος και αντιμετωπίζεται μέσα από την απροσπέλαστη βεβαιότητά του με μια τραγική άρνηση. Η ποιήτρια γνωρίζει τα όριά της με μια δεδηλωμένη αυτοσυνεί­ δηση. Μέσα στα όριά της αυτά γνωρίζει ότι πολλά μπορεί να πράξει, επειδή πολλά είναι αυτά που της επιτρέπονται. Αναζητεί, ό­ μως, εκείνες τις ενέργειες που θα την οδηγήσουν στην υπέρβαση του θανάτου. Ό λη της η ύπαρξη επικεντρώνεται στο σκοπό αυτό, που δεν είναι άλλος από το θρίαμβο της αγάπης και τον ύμνο της ομορφιάς.

Η

ποίηση της είναι η φωτεινή ανανάκλαση του σκοπού αυτού, το πεδίο όπου τελεσφορούν τα αγωνιώδη βήματά της. Ο ,τι πολύ ποθήσαμε δεν ήρθε. Κι ό,τι ήρθε, καπνός ήτανε και στάχτη Της Μέδουσας τα πέτρινα τα μάτια στο δρόμο μας νωρίς μας εκαρφώσαν και πήγε όλη χαμένη η δύναμή μα ς... Η μάχη ήταν μ ε σκιές μόνο που εδόθη.

ετηλογη/129 Ωστόσο είναι σκληρό στον ίδιο χώρο ξανά πάλι και πάλι να νικιέσαι ν ’ ανοίγει όλη η ψυχή σου η σφραγισμένη κι ερμητικά να κλείνει ύστερα πάλι. Πώς διάβηκαν σαν το νερό τα χρόνια κι απόμεινε αξεδίψαστη η ζωή μας.

Περιμένοντας τον δεύτερο τόμο της Έ φης Αιλιανού, μένουμε με αυτή την αίσθηση της δίψας, μια αίσθηση που δίνει η γνώση και η αποδοχή τού εκ των πραγμάτων απαρέγκλιτου προορισμού μας, και που αμβλύνεται μονάχα με την ανιδιοτελή αγάπη και τον Έ ­ ρωτα, μονάχα με την εγκαρτέρηση και τη μέσω της τέχνης υπέρ­ βαση των μοιραίων. Η εν γένει ευγένεια των αισθημάτων και η γλωσσική αντοχή συμπλέκονται σε μια ποιητική διεργασία, που συγχωνεύει μέσα της υψηλές πηγές λόγου και παράδοσης. Νομί­ ζουμε ότι η ποιήτρια αξιοποιεί στο έπακρο τις δυνατότητές της. ΗΑΙΑΣ ΚΕΦΑΛΑΣ

όταν λ είπ ει η εκ κ ρ ε μ ό τ η τ α κ α ι αφ θονούν... μ ικ ρ ο φ ιλ ο σ ο φ ικ ά *- γ-> ΓΙΑΝΝΗ ΥΦΑΝΤΗ: Οι Μεταμορφώσεις του Μηδενός. Αθήνα, Ερατώ, 1990. Σελ. 160. « Ό λ η η κακή ποίηση πηγάζει από γνήσιο αίσθημα. Το να είναι κανείς φυσικός σημαίνει πως είναι αυτο­ νόητος και το αυτονόητο είναι αντικαλλιτεχνικό.'» (Ό σκαρ Ουάιλντ)

Η

επίδραση του πρώτου ποιήματος της συλλογής «Ο ι μεταμορ­ φώσεις του μηδενός» ενεργοποιεί γλώσσα και σκέψη προς μια κίνηση ικανή να καλύψει την ισχυρή ακτινοβολία της λογικής, αυτής της διαζευγμένης από τη φαντασία και την αναζήτηση να προσκομίζει έναν ισολογισμό. Στην παρούσα συλλογή αυτός ο ισολογισμός μάς εμφανίζεται ως να παρουσιάζει τον ποιητή, τον καθένα και τα πράγματα στη σχέ­ ση τους με το χρώμα, σχήμα και χρόνο. Και τα «αποτελέσματα μιας χρήσης» μπορούν να καυχηθούν για τη γνησιότητά τους; «Κ ι αν δούμε ακριβώς τα ίδια πράγματα στο ίδιο χρώμα και στο ίδιο σχήμα στον ίδιο χρόνο ακριβώς θα πει θα πει πως ανοίξαμε την τελευταία πόρτα»

Δυναστευμένα τα ποιήματα και οι στίχοι του Γ . Υφαντή από ένα εγώ πανταχού παρόν, καταλήγουν σ’ ένα εξομολογητικό Λόγο που ίσως αμβλύνει τον πόνο της ύπαρξης από τα φαντάσματα του πε­

ποι %

130/επιλογη ρασμένου Χρόνου. Έ νας παρελθών Χρόνος που διαιωνίζεται και στον παρόντα διαπλάθοντας τον άνθρωπο με συναισθήματα αρνη­ τικά. Και ένα απ’ αυτά ο φόβος, καθώς ονομάζεται και μεταμορ­ φώνεται σε άλλοθι μιας ομολογίας: «Φ οβούμαι δε μπορώ να προχωρήσω· Φοβούμαι τους ανθρώπους συνεχίζουν πράγματα που με τόσο μόχθο εγκατάλειψα».

Προσανατολισμένος ο ποιητής προς τον εαυτό του τον καθιστά ιδιοκτήτη κάποιων νέων πραγμάτων ή συναισθημάτων, αλλά ευμε­ τάβλητο, αφού οι υπόλοιποι συνεχίζουν προσηλωμένοι στα παλιά πράγματα. Και ο φόβος γίνεται μια υλικότητα ορατή δια γυμνού ο­ φθαλμού καθώς φωτογραφίζεται στη συνέχεια με ημερολογιακές εκμυστηρεύσεις που αφθονούν στον προφορικό και άλλον Λόγο. «Φοβούμαι τη ζωή, το θάνατο αν ανοίξω ένα παράθυρο τι έχω ν ’ αντικρύσω αν σκεφτώ πού μπορεί να με βγάλει μια σ κέψ η ·»

Μ

έσα στην ποίηση αναβλύζουν δεκάδες ρεύματα τα οποία ο­ δεύουν στη διατύπωση χρόνιων βιωμάτων σε κάποιαν ευτυ­ χή στιγμή. Και έρχεται αυτή η χρονική στιγμή που γίνεται πηγή και κατοικία ενός συναισθήματος μετουσιωμένου στον λόγο, να προ­ σφέρει ένα μέσο έκφρασης φιλοξενώντας το σε μια από τις υπάρχουσες καλλιτεχνίες. Έ τσ ι η μαθητεία του ποιητή στη μοναξιά, η αγωνία του να την ξεπεράσει, τον εγκαθιστά υπεύθυνο να «γεννήσει» ομιλούντα αντι­ κείμενα. Μια ορισμένη συναισθηματική έκρηξη διασπά έσχατες σημασίες, εκδηλώνοντας μια αναζήτηση διαλόγου με «υποκείμε­ να» τροφοδοτημένα εκ των υστέρων με σκέψη και πάθος. Σκέψεις - θύματα των φαντασμάτων τυπωμένων στη σελίδα 38 υπό την ε­ πωνυμία «ΣΟ Μ ΠΑ ». Η επόμενη σελίδα, ποιητική στέγη φαντασίωσης και φαντασμά­ των, προξενεί το ερώτημα των ερωτηματικών για ένα είδος ποίη­ σης που εισηγήθηκε αναπτύσσοντας ο Εμπειρικός και καλλιέργη­ σε ο Σαχτούρης. Μιλώ για τον υπερρεαλισμό που τόσο άσπλαχνα χρεώνει η κριτική στον κάθε τυχόντα. Τιτλοφορεμένη η ποιητική στέγη με μια λέξη που συνθέτει υποψίες, συνδέει εμπειρίες και ξε­ τυλίγεται ειρηνικά: ΚΙΡΚΗ Σκέφτηκε πως καλό ήταν ναβγαιν’ έξω · άνοιξε λοιπόν το ψυγείο ξεκρέμασε τις σάρκες της, τις φόρεσε κοιτάχτηκε λιγάκι στο φεγγάρι που ήταν κρεμασμένο εκ εί στο έβγα της σπηλιάς και κατηφόρισε - Πού πάει - Έρχεται να σας ρίξει βελανίδια σύντροφοι «Ό λ α του Μηδενός μεταμορφώσεις είναι»

Ν

α γίνονται οι όψεις του Μηδενός άμεσα ορατές, είτε σαν κα­ ταστάσεις που μέσω τους κινούμεθα, είτε νέες θεότητες εν ονόματι των οποίων φλυαρούμε ή τέλος να έρχονται σαν αντικατά­ σταση της θετικότητας που κυριαρχεί; Είναι ή γίνεται το Μηδέν μια εσχατολογία, μια σημασία την ο-

01 ΜΕΤΑΜΟΡΦΩΣΕΙΣ T0V ΜΗΑΕΧΟΣ

επιλογη/131 ποια υπηρετούμε σαν σύγχρονοι σταυροφόροι της, στερημένοι νοή­ ματος; Δ εν είναι το Μηδέν ένα (νέο) νόημα, μια πίστη, μια μετά­ σταση σωτηρίας ενός πολιτισμού που μοιάζει να πνίγεται α­ βοήθητος; Ερωτήματα σ’ ένα παραλήρημα ενός πάσχοντος ΕΓΩ να εκφέρει προφητείες, κοινοτοπίες και ίσως εμπνευσμένες στιγμές. Ό λα αυτά τροφοδοτημένα από την επιθυμία του συμπάσχοντος και όχι του διαλαλούντος ενός «εμπορεύματος», της ποιητικής συλλογής του Γ. Υφαντή. Φορτισμένος ο ποιητής από έναν άκρατο ενθουσιασμό, καθώς φλέγεται κοιτάζοντας την έμπνευσή του, κατασκηνώνει στη γλώσ­ σα του μιλώντας χωρίς καμία εκκρεμότητα. Τίποτα δεν αφήνεται άγγιχτο ή άρρητο. Τα πάντα «μαχαιρώνονται» εν ονόματι του Μηδενός, της επίγνωσης για την ποιητικότητα που ρέει. Έ τσ ι γίνεται ένα φιλοσοφών καμάκι των νησιών ή ένας φανατισμένος οπαδός της μικρονοϊκότητας: «Ε ίτε εκσπερματώνω στη Λίλη είτε εκσπερματώνω μες στη Νίνη είτε εκπσερματώνω μέσα στη Μ εμέ πάντα μέσα στο σόμπαν χύνω φίλε μου. Μήπως δεν είσαι τάχα το χυμένο σπέρμα μου ω Γα λαξία ;»

Ό λα αυτά και τίποτα απ’ από αυτά δεν αίρουν την παραμονή μας από το «χωράφι» που φύεται και εκρήγνυται ένας ενθουσιασμός που θερμαινόμενος σκάει εκβάλλοντας γνήσια συναισθήματα. Χρεωμένος ο ποιητής με διαγνωστικές υπηρεσίες, υπερεκτιμά τη Σκέψη του διαλαλώντας την εν των ποιημάτων του και υποτιμώντας τους αναγνώστες τους, καθώς τους καθιστά κατανα­ λωτές. Οι αγοραστές του ποιητικού προϊόντος: «Ο ι μετ. του Μ » υποβιβάζονται στον ρόλο του οπαδού ή του υβριστού, καθώς κα­ λούνται να συνταξιδεύσουν σε μια παραγωγή που πρωταγωνιστές είναι το Εγώ του ποιητή στις μεταστάσεις του. Τα τυπωμένα σχόλια είναι ένας λογαριασμός που «πληρώ νεται» για τις συχνές διακοπές της ανάσας που προξένησε η αντιφατικότητα της ποίησης του Υφαντή. ΧΡΗ ΣΤΟ Σ ΗΛΙΟΠΟΥΛΟΣ

η ζωή είν α ι επ ιθ υ μ ία ό χι νό η μα ΓΙΑΝΝΗ ΚΙΟ ΥΡΤΣΑΚΗ: Το πρόβλημα της παράδοσης. Αθήνα, Σ τ ιγ μ ή , 1989. Σελ. 65.

Α

ν η Τέχνη είναι αιώνια παρούσα, όπως ο χρόνος και το συναί­ σθημα, μπορούμε άραγε να την ιστορήσουμε, να την αναλύ­ σουμε και να τη στοχαστούμε; Και η σκέψη εκείνου που επιχειρεί ένα διάλογο με την Τέχνη σε μια βαθύτερη κοινωνία δεν κινδυνεύει στην άφιξή της, στα συμπεράσματα ή στις διακρίσεις, να μειώσει εκείνες τις εντάσεις που προκαλεί η Τέχνη; Μια αποκατάσταση νοημάτων και σημασιών της Τέχνης, δεν υποψιάζει ότι θέτουμε ό­ ρια σ’ εκείνο που αισθανόμαστε ως απεριόριστο και η λογική το καθιστά περιορισμένο; Εννοούμε, φυσικά, τη φαντασία.

132/επιλογή Σ κέψ εις και ερωτήματα που ξυπνούν καθώς αγγίζουν τη στοχα­ στική έκφραση του Γ. Κιουρτσάκη στο πρόσφατο δοκίμιό του: «Το πρόβλημα της παράδοσης». Καθώς ο ποιητής με τους στίχους, ο μουσικός με τους ήχους, ο ζωγράφος με τα χρώματα, ο χορευτής με τις κινήσεις του σώματός του, εκδηλώνουν κάποιες άγνωστες περιοχές ευαισθησίας βυθιζό­ μενοι σε μια «συστηματική αναστάτωση των αισθήσεων» (Ρεμπώ), παρομοίως δοκιμιακός και ο Λόγος εκδηλώνεται ανατρέποντας συχνά με τη δύναμή του καθιερωμένες αντιλήψεις.

Μ

’ όχημα έναν τέτοιο λόγο ο Γ . Κιουρτσάκης ταξιδεύει σημα­ δεύοντας προς μια ερωτηματική εξιστόρηση που ξεδιψά τα διψασμένα ερωτήματα. Κινούμενος μεταξύ νόησης και φαντασίας, η εξέτασή του ξεπερνά το συνηθισμένο της κριτικής που επικοινω­ νεί με τα έργα τέχνης για να δικαιώ σει μια καθορισμένη τεχνική. Γ ι’ αυτό, δύο «δώ ρα» του, «Π ροφορική παράδοση και Ομαδική Δημιουργία» και «Κ αρναβάλι και Καραγκιόζης» καταλήγουν στον στίχο του Έ λιοτ: «Σ το τέλος μου είναι η αρχή». Φιλοξενούμενος ο λόγος σε φύλλα χαρτιού, σε βιβλία, δυναμώ­ νει και ζωηρεύει εκείνο το συναίσθημα που διατηρείται «κ οιμ ισ μέ­ νο» στον σημερινό άνθρωπο. Εννοούμε εκείνο που ώθησε τους αν­ θρώπους στην τέχνη που αποκαλούμε ομαδική. Στην παρούσα έκδοση, το ταξίδι αλλάζει προσανατολισμό και στοχεύει να ανταποκριθεί στην πίεση μιας σκέψης που θα ονομά­ ζαμε διδακτική. Είναι εκείνη που διακόπτει την παράλληλη κίνηση με τα έργα του πολιτισμού, εισηγούμενη μια τάξη, μια αποκα­ τάσταση. Ξεκινώντας μ’ ένα εξοχότατο παράδειγμα του προφορικού λό­ γου: προσθέτοντας το ιστορικό προσόν μιας πολυεπίπεδης επικοι­ νωνίας το αντιπαραβάλλει στον γραπτό λόγο. Αυτή η αισθητικά α­ νώφελη διάκριση του λόγου προκαλεί έναν μάταιο ανταγωνισμό καθώς υποτιμά τους όρους της διαχρονικότητας και του πρόσκαι­ ρου. Με δευτεραγωνιστή το χρόνο και με πρωταγωνιστές το λόγο, σε προφορικό και γραπτό, άδεται σ’ ένα συμπέρασμα μια νέα κοι­ νοτοπία: «Η γραφή που, κατά τα φαινόμενα, παίρνει αυτόν τον ολοζώντα­ νο λόγο, αυτήν την πολυεπίπεδη επικοινωνία και τους φυλακίζει σ’ ένα άψυχο και επίπεδο φύλλο χαρτιού, φορτωμένο με τα αφηρημένα σχήματα που λέγονται γράμματα».

Σ

’ αυτό το σημείο της διαδρομής μας, με τη σκέψη του συγγρα­ φέα, ας καλέσουμε ένα πρόσφατο παράδειγμα γραπτού λό­ γου. Σαν έναν τρίτο «συνομιλητή» από την ποίηση των ποιημάτων «Γυάλινα Γιά ννενα» του Μ. Γκανά. Τα ποιήματα, σαν ταξίδια μιας συνομιλίας του ποιητή και της μοναξιάς του, του ποιητή και του κόσμου, του χρόνου και του χώ­ ρου, έχουν σαν κύριο χαρακτηριστικό τους να βρίσκονται φιλοξε­ νημένα στον γραπτό λόγο. Έ να άλλο χαρακτηριστικό - έκπληξη είναι η κατάληξή τους, εκ εί στον πίνακα περιεχομένων, να απευθύ­ νονται σε συγκεκριμένους παραλήπτες. Το γεγονός αυτό, να αντι­ στοιχεί το ποίημα σ’ έναν παραλήπτη, υποψιάζει άραγε ότι αποτε­ λεί μια άμυνα για εκείνη την κοινωνική σχέση όπου πηγαίνουμε να συναντήσουμε τον άλλο φορώντας μια μάσκα; Πώς και γιατί οι στιγμές κρίσης, μοναξιάς κα ι ευαισθησίας αδυνατούν να φιλοξενη­ θούν στον προφορικό λόγο και διατυπώνονται γραπτώς; Μέσα στα λευκά χαρτιά ο ποιητής δουλεύει και ζυγιάζει λέξεις, ζωγραφίζει μια συγκίνηση, αφήνει να ξεσπάσουν τα συναισθήματά του αγγί­ ζοντας μια αρτιότητα και μια ατμόσφαιρα που προκαλεί έναν άλ­

επιλογη/133 λο μονόλογο, είτε των επώνυμων παραληπτών είτε των ανώνυμων, όπως δείχνει μια αντίστοιχη έκφραση του Γκανά καθώς «α κούσε» την ποίηση του I. Μπρόντσκι και «απάντησε»: ΥΣΤΕΡΟΓΡΑΦΟ ΣΕ Μ ΙΑ Α Π Α Ν Τ Η ΣΗ Σ τον Γ. Μ πρόντσκι που γράφει όπως θα ’θελα να γράφω

Κύριε αξίω σέ μ ε να διαβάσω και άλλα ποιήματά του, χωρίς να βλέπω κάποιον άλλο να μεταφράζει, απαράμιλλα τις σιωπές μου Και σ τείλε μ ε στην κόλαση μετά ή οπουδήποτε μιλά νε ρώσικα.

(Μ. Γκανάς)

Ν

α ’ναι κα ι τα ποιήματα του Γκανά μια μορφή αλλοτρίω σης ε­ κείνου που επιδιώκει την επικοινωνία με έμμεσους τρόπους, δηλαδή την αποστολή σημάτων, τα οποία φιλοξενούμενα σ τ’ άψυ­ χα φύλλα χαρτιού σηματοδοτούν μια νέα ανθρώπινη σχέση, εκείνη που κινείτα ι στη γραπτή διατύπωση μια αγωνίας προς έναν πα­ ραλήπτη; Στο καταφύγιο των λευκών σελίδων μια κλονισμένη ευασθησία, μια τραυματισμένη φωνή, εξιστορεί εκείνο που γίνεται στο χρόνο:

CT ° GO Ο

g

■si 3 -

ο σ

-<

5*

ο 5

ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΕΛΛΗΝΩΝ ΕΚΔΟΤΩΝ Ε.Π.Ε.

(Μ. Γκανάς) Και ιδού με τον τρυσυπόστατο χρόνο στις λευκές σ ελίδες να α­ ναδύεται ένα προσφερόμενο αγαθό, ένα συναίσθημα ερεθιζόμενο να υποχωρεί χωρίς να σαστίζει και χωρίς να προσβάλλει. Έ να συ­ ναίσθημα γυμνό χωρίς την αγωνία ένδυσής του, γυμνό αλλά ταυτό­ χρονα ισχυρό, καθώς αρνείται τη συνεισφορά μιας μεταποιητικής δύναμης, της γνώσης. Επιστρέφοντας στο γεγονός των παραληπτών, των απάντων «συνομιλητώ ν» κα ι της αποστολής ποιημάτων μέσω του γραπτού λόγου, ποιες σημασίες μπορούμε να ανασύρουμε; Να υποθέσουμε μια αναζήτηση, μια στροφή αυτού που θεωρούσαμε ως δεδομένο, ή είναι αυτό το γεγονός μια νέα τεχνική; Ή σημαίνει μια έσχατη άμυνα σ’ ένα νέο τοπίο που ανθίζει και οργανώνει την επικράτησή του ακυρώνοντας τα προηγούμενα; Ή τέλος είναι εκείνο που υπο­ δεικνύει ο Κιουρτσάκης με τον γραπτό του λόγο: «η αλλοτρίωση που προκαλεί στις ανθρώπινες σχέσεις ο μοντέρνος πολιτισμός ό­ ταν εισ βά λλει βίαια σε μια παραδοσιακή κοινωνία».

Κ Ο ΙΝ Ο Π Ρ Α Κ Τ ΙΚ Η

Η κάθε μέρα σαν την γομολάστιχα σβήνει την προηγούμενη και πάει. Ά λ λ ο τε σβήνει την επομένη καμιά φορά ολόκληρη την βδομάδα.

Ιπποκράτους 68,10681 Αθήνα, Τηλ. 3609197

Μ

’ αφορμή αυτόν τον γραπτό τύπο επικοινωνίας, μπορούμε ά­ ραγε να εξάγουμε συμπεράσματα, να εισηγηθούμε έναν α­ νταγωνισμό ή μια νέα ιεραρχία; Και υιοθετώντας μια τέτοια χειρο­ νομία δεν υποβιβάζουμε την ποιητική δημιουργία στις επιθυμίες του λόγου, μεταμορφώνοντας με τη σειρά του τον λόγο σ ’ έναν σκηνοθέτη που διανέμει ρόλους, όπως εκείνον τον προφορικό και τον άλλο τον γραπτό; Ιδού λοιπόν. Μ ε το βαρύ φορτίο του χρόνου να προκαλεί ένα ποιητικό μονόλογο, έναν στοχασμό φιλοξενημένο σε στίχους, πέρα από την απελπισία και την ελπίδα να αποτυπώνεται:

134/επιλογη η κούραση κατακάθεται σα σκόνη κι η άλλη μέρα θα φυσήξει πάνω της και πάλι θα σου φάει τα τσίνορα.

Το ύφος μιας ευαισθησίας που μορφώνεται σε λέξεις προς την κατεύθυνση ενός παραλήπτη, τι άραγε συνιστά; Το παιγνίδι των συνεχών ανατροπών, το χρονικό σταυροδρόμι όπου κυοφορείται έ­ νας νέος τύπου ανθρώπου και πολιτισμού, ή μια τάξη δύο αντίθε­ των συναισθημάτων; Μια τάξη που θα αποκαθιστά τη σύγκρουση παρελθόντος και παρόντος; Αλλά ποια σχέση έχει η τάξη με την έκφραση και τα συναισθήματα; Απολύτως καμιά και γ ι’ αυτό η διατύπωση του Κιουρτσάκη «α ­ φού ετούτοι οι καιροί μας έχουν μάθει να ταυτίζουμε την πρωτοτυ­ πία με τον ενσυνείδητο νεωτερισμό, την εσκεμμένη ρήξη με το πα­ ρελθόν» γίνεται μια κοινοτοπία, ένα δόγμα που πάντοτε λεγόταν και πάντα θα λέγεται, καθώς υιοθετεί μια στάση και ένα μέτρο. Μια στάση που δεν παρατηρεί αυτό που γίνεται, αλλά αυτό που εί­ ναι σε σχέση μ ’ εκείνο που υπήρξε. Παραφράζοντας τον Αξελό θα δείχναμε εκείνο που βλέπουμε, μια Τέχνη χωρίς άνθρωπο και έναν άνθρωπο χωρίς Τέχνη. Και, ποιες χειρονομίες έναρθρες και άναρθρες σχηματίζουν σή­ μερα μια υποψία ενός οράματος, ή εκείνο που γίνεται είναι μόνο η ισοπέδωση του χθες, του σήμερα και του αύριο σ’ ένα ατέρμονο παρόν μέσα σ’ ομοιόμορφες κοινωνίες.

Η

εμπειρία με τη ζωή συνεχίζεται, γεγονός που προκαλεί την α­ ναζήτηση, κ ι αυτή δείχνει να διευκρινίζει σήμερα το μέγιστο, ότι άλλη ζωή, μια αληθινή ζωή ανήκει στο χώρο της ανυπαρξίας ή της Τέχνης. Σαν χώρο τέτοιο προσλαμβάνουμε κι εκείνον που προκαλεί στον άνθρωπο ένα «τα ξίδι» εκτός του πραγματικού που ζει. Όπως επίσης προκαλεί και την έννοια της πνευματικής ιδιο­ κτησίας σε μια άμυνα που παράγει αφορισμούς για όσους δεν συμ­ βαδίζουν με τις υποδείξεις των πνευματικών ταγών όπου μεταμορ­ φώνονται στις μέρες μας σε σωτήρες του πολιτισμού που μόνο πα­ ρακμάζει. Αν αποτολμούσαμε να προσεγγίσουμε το παρόν σαν μια κίνηση που βαδίζει στον αστερισμό των άναρθρων αρνήσεων, ακόμα και αυτού του ανθρώπου σαν συναίσθημα, στο όνομα ποιου αλώβητου οράματος θα διδάσκαμε. Οι άναρθρες αυτές αρνήσεις περιέχουν και μια θετικότητα, εκείνη της μιας και μοναδικής βιολογίας που είναι ο άνθρωπος και που κάποτε πρέπει να τη ζήσει πέρα από δια­ κρίσεις και καθοδηγήσεις. Μια εμμονή της διδακτικής σκέψης είναι η άρνησή της να κοι­ τάξει την «απάντηση» των υποθετικών παραληπτών στα μηνύμα­ τα που στέλνει. Και ένα τέτοιο μήνυμα είναι του Κιουρτσάκη όταν αναζητεί: « ... να φέρουμε το ζήτημα της παράδοσης από τις αίθου­ σες διδασκαλίας, όπου διεξάγονται τα συμπόσια, στη σκηνή της ζωής». Σ ’ αυτό το μήνυμα οι παραλήπτες «εις την οδόν έξω ουδέν ακούουν οι λαοί» καθώς η καθημερινότητα βαθιά προβληματική... Και ο ποιητής (Γκανάς) πάνω στα λευκά χαρτιά αποτυπώνει τις στιγμές κρίσης της ευαισθησίας πράττοντας διπλά. Αναζητά έναν παραλήπτη για κάθε ποίημα και τους ανώνυμους αναγνώστες για όλα. το κάθε ποίημα είναι η στιγμή που ζυγιάζεται, διυλίζεται μια Α νπορεία συναισθημάτων, και ζωγραφίζεται δια των λέξεων ό­ ταν αγγίζεται μια αρτιότητα, γιατί αυτή η ατμόσφαιρα δεν απευθύ­ νεται στους αναγνώστες αλλά στον ένα;

επιλογη/135 Αλλά πρόκειται για μια δημόσια αλληλογραφία που επιμένει και στον ιδιωτικό της χαρακτήρα όπως εκείνες οι επιδράσεις του χρό­ νου και του χώρου αλληλοσυμπληρώνονται: «Κάθε πρωί γύρω στις δέκα μια λάμψη σκοτεινή τον γονατίζει θέλει να τρέξει να κρυφτεί θέλει σκοτάδι»

ΚΥΚΛΟΦΟΡΗΣΑΝ ΛΙΛΗ Μ ΑΥΡΟ Κ ΕΦ ΑΛ Ο Υ Ένα βιβλίο για κάθε γυναίκα, για κάθε άνδρα

«Τρόμαξα κι άναψες φως, η νύχτα έκανε πίσω σα φίδι που δεν πρόλαβα καλά να χτυπήσω».

Οι ανυπάκουες συναισθηματικές καταστάσεις στη λογική, απο­ κτούν μια δραματικότητα καθώς φιλοξενούνται στον άνθρωπο. Η πάλη ανθρώπου και αγωνίας, πνεύματος και ψυχής, κάποια στιγ­ μή τελειώνει. Και το τέλος τέτοιων στιγμών είναι οι στίχοι, είναι το χάρισμα μερικών να εκφράζονται. Μέσα σ’ αυτήν την ένταση, η δημιουργική δύναμη της έκφρασης, κατορθώνει σε μια στιγμή να μετουσιώσει το άναρθρο, συμφιλιώνοντας νου και ψυχή. Με κτητικές διαθέσεις η σκέψη από «προσωπική» γίνεται «ε ­ παγγελματική», αναδείχνοντας εκείνον που την φέρει σε θεραπευ­ τή, ο οποίος και κωφεύει στην άναρθρη κατάσταση: « Η μόνη μας υγεία είναι η αρρώστια» και από έδρες ή από βιβλία συνεχίζει να πλουτίζει τις αποθήκες των αχαλίνωτων διατυπώσε­ ων. Μέσα σ’ αυτές τις αχαλίνωτες διαπιστώσεις προσθέτει και τη δική του λαλιά ο Κιουρτσάκης γράφοντας: «είναι η γενική καθίζη­ ση του κοινού μας ήθους και του δημόσιου βίου μας, το κύμα χυ­ δαιότητας, ευτέλειας και κακογουστιάς που κατακλύζει όλους τους χώρους της ζωής μ α ς...» Αυτή η οξεία δυσφορία με τα διατυπωμένα χαρακτηριστικά, ά­ ραγε, δεν υπήρχε από πάντα και δεν θα υπάρχει όσο υπάρχει αν­ θρώπινη ζωή;

ΝΟΜΠΕΛ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑΣ

1988

ΝΑΓΚΙΜΠ ΜΑΧΦΟΥΖ Μετάφραση: Μαρία Χωρεάνθη

Δ

εν είναι μια κατάσταση, ένα ερώτημα που πολλές φορές προ­ σπάθησαν ν’ απαντήσουν, όπως το 1930 και ο Σεφέρης (α­ ντιγράφοντας: «Ν αι, το ζήτημα δεν είναι να μου πεις τι πρέπει να φάω για να γίνω βασιλιάς, αλλά τι θα γίνω τρώγοντας μπομπότα». Και μ’ αυτήν την «τροφή», τι σημαίνουν άραγε στίχοι όπως: «Τώρα ξέρουμε που πονάς που σωπαίνω πότε γίνεται παύση διακοπή αίματος και κρυώνουν τα σώματα, ώσπου μυστικό δυναμό να φορτίσει πάλι τα μέλη μ ε δύναμη και έλξη και δέρμα ζεστό. (Γκανάς)

Μήπως οι αόριστες καταγγελίες που υιοθετεί και ο Κιουρτσάκης προέρχονται από εκείνον τον αστερισμό των προοδευτικών ενός παρελθόντος που περιέγραφαν με τις ίδιες περίπου διατυπώσεις τον πολιτισμό της Ομαδικής Τέχνης (π.χ. Καραγκιόζης - Ρεμπέ­ τικο). Να μιλήσουμε για κάποιες απώλειες ισορροπίας, για κά­ ποιους που προσηλωμένοι σ’ ένα σκοπό εκστρατεύουν με όπλο τους μια ηχηρή σπουδαιοφάνεια καθώς προσλαμβάνουν ως συ­ γκρίσιμα μεγέθη π.χ. τους ασχολούμενους με την «ποίηση» και τους αυτονόητα κατωτερικούς (!!) ιπποδρομιακούς;

Αλεξάνδρεια1960... Έξι ένοικοι της πανσιόν|ΜΙΡΑλιΑΡ και η όμορφηΐχωριατοπούλα, ηΖόχρα, δίνουντοκλίματης εποχής.

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΨΥΧΟΓΙΟΣ ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗ 1 ΤΗΛ.: 3602535 - 3618654

136/επιλογη Ό ταν όλα καταρρέουν, ποια πνευματική αγωνία γίνεται επίκαι­ ρη, η αγωνία της Καβαφικής Ιθάκης σαν ένα «τέλος του ατελείω­ του ταξιδιού» ή κάποια καθήκοντα διανοουμένων; Κάπου εδώ μια στάση διάρκειας καθώς η συνομιλία μας, μια συ­ νομιλία δίχως τέλος και αρχή, ανεκπλήρωτη, θα μας επανεμφανί­ ζει με τις λέξεις να αναπαριστάνουμε στιγμές ενός βίου πλούσιου από σπαραγμό και χαρά, όπως είναι πλούσιος από ποιήματα και σ κέψεις τυπωμένα σε βιβλία. Και ας θυμηθούμε την απάντηση του Τσ. Τσάπλιν στην έσχατη θλίψη... (Φώτα της Ράμπας). Η ζωή είναι επιθυμία, όχι νόημα. ΧΡΗ ΣΤΟ Σ ΗΛΙΟΠΟΥΛΟΣ

ΤΖ Ο Τ Λ ΙΟ Κ Α Τ Μ Η

Λ ιλ η Ζ ω γ ρ ά φ ο υ

tiv c u X fc j

ΚΑΡΑΓΚΙΟΖΗΣ Η ΑΡΧΑΙΑ ΚΩΜΩΔΙΑ ΣΤ Η Ν Τ Ύ Χ Η Τ Ο Τ Θ ΕΑ ΤΡΟ Υ ΣΚΙΩ Ν

138 6 Ιουνίου 19 Ιουνίου 1990 Επιμέλεια: Έφη Απάκη

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΟ 244

ΤΟ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΟ Δελτίο συνχάσσεται με την πολύτιμη συνεργασία του βιβλιοπωλείου της «Ε στία ς», τη διεύ­ θυνση και το προσωπικό του οποίου ευχαριστούμε θερμά. Η ΤΑΞΙΝΟΜΗΣΗ των βιβλίων γίνεται με βάση το γνωστό Δεκαδικό Σύστημα Ταξινόμησης, προσαρμοσμένο στην ελληνική βιβλιογραφία. ΣΕ ΚΑΘΕ κατηγορία βιβλίων προηγούνται αλφαβητικά οι έλληνες συγγραφείς και ακολουθούν οι ξένοι. Η ΚΑΤΑΤΑΞΗ των ξένων συγγραφέων γίνεται σύμφωνα με το ελληνικό αλφάβητο. ΣΤΗΝ ΚΑΤΗΓΟΡΙΑ των περιοδικών δεν περιλαμβάνονται εβδομαδιαία έντυπα. ΓΙΑ ΤΗΝ ακόμη μεγαλύτερη πληρότητα του Δ ελτίου, παρακαλούνται οι εκδότες να μας στέλνουν έγκαιρα τις και­ νούριες εκδόσεις τους.

g ffiS

m dSs I g

Ϊ>

M

= i _ s ε —3 O

1 Q

* m

3

|

ΚΥΚΛΟΦΟΡΕΙ

i l l ' [

139 a.jg cr\ il

s h

D <j «

ίΊ H

I S , §h |

fi i

2 <5 <J· ' d

Dh ® <

5111!

m κ

C κ § "!

:

3T g " 3 §8

·

<§1 1 ' I I S-& . “ - i < a. · j i^ s I | r C^ I I 1 3 * * a

mi

|jli

a* Mi 3“IL · Mi 5 gw

h

u« J^ ld

ni

a s i

-

3

e I ^

W > ιί : 8 i |

3 § l

i S . do 8

q f ®

4 &o 3 M

C fli- 2

ΔΙΑΒΑΖΩ ΔΕΚΑΠΕΝΘΗΜΕΡΗ ΕΠΙΘΕΩΡΗΣΗ TOY ΒΙΒΛΙΟΥ

Παρακαταθήκη των παλαιώ ν τ ευ χ ώ ν ΒΙΒΛΙΟΠΩΛΕΙΟ «Σ Ο Λ Ω Ν» ΣΟΛΩΝΟΣ 116 - ΑΘΗΝΑ 106 81 - ΤΗΛ.: 36.27.539, FAX: 36.28.938

ill:

140

Γραφτείτε συνδρομητές Συνδρομές εσωτερικού και Κύπρου Ετήσια 8.500 - Σπουδαστική 7.500 δρχ. Εξάμηνη 4.500 - Σπουδαστική 4.000 δρχ. Οργανισμών, Τραπεζών, Ιδρυμάτων 9.500 δρχ. Συνδρομές εξωτερικού Ετήσια 70 δολ. (ΗΠΑ) Σπουδαστική Ετήσια 65, δολ. Ιδρυμάτων, Βιβλιοθηκών 85 δολ. Τα παλιά μηνιαία τεύχη κοστίζουν 700 δρχ., τα δεκαπενθήμερα 400 δρχ. και τα διπλά 700 δρχ. Εμβάσματα στη διεύθυνση: Κατερίνα Γρυπονησιώτου Α. Μεταξά 26, Αθήνα - 106 81

141 | η ύ g K W<

111

■ I

w

s i» gad

i l l i f g a | Ig

o |

fdijift

L __ i t . 1 gi I *w £ fs ilifi i l l i l l lia

ills < 1 1 1 i l ? » x . o <a a i - i gE

=i Q. m

I « !« ^ ?! :s* ! t *

s«e § ° w axZ

§ *

« ^ 1 ^ 1 . | j E g 5; c W® 2 * I G i S -F-3 p s i s < ° a dW o

h 2 M .

O 2 i t g

2

5 i 51 5 ϊ ί Ι

2 S |

2 5| S f 1h. 8

142

EiiIx e i R m a t A

143

11 if

ζ id

isf* ilN

1 *2 § i«

Ift

g |-

W b-

3^8

<!-§ g1 c ».§■ S f«.

&!* ill

If *g to

f! a * 1<

3

i

! f*2 Hf «f“ &£ I it M

1

j< 5 “ S 3 § < ? “ aδ v° s. *s 2

!R 2

w gp-lf ϊ Ιϊ Ρ. |SJ«s ifU* SlFI Zs.Hg g 5

o ti £ > 3 || ξ * cio 1

s>i

i« W

ω« 8

t m ill!

«3 S M IS ύ S < Ο® 2 Μ * § §1 $

o a.

H

8 S H l£ I s f f 's <

P n Wh S w

°i li

: ga g

§ >*

< fw < © κ _·

Iffj

:>Jtf

w 0 M

Οι εύθυ Μετ. ου. Αθή . 141.

m§

I^ 5i

Οι δύο Μετ. Αθήνα, 112.

2 e ό; 3G F g o 'S < a *

:s ι 55 &B i* f« r■ f* & 5if < I-sI i I I I

C W

CL W W ϊ^Ο η ϋ

®

c < ®"> ® έ £2 w

iS ? f !

5

-1

** p

| f

H

|§

al

S i

Ϊ

b E ¥ iJ

f

S·

§

8

oS ·:§

«<§

if i

W< z ^ s i

144

244 που δημοσιεύονται στον ημερήσιο''αθηναϊκό τύπο. Περιλαμβάνονται, επίσι ριοδικό και επαρχιακό τύπο, όσες φυσικά φροντίζουν να μας στέλνουν οι σι /ονται, μέσα σε παρένθεση: το όνομα του κριτικού και ο τίτλος του εντύπι

η κριτικές δημοσιευμένες πες τους. Για κάθε βιβλίο ί. Υπόμνημα), καθώς και ν πρόκειται για περιοδικό

'Τ' Τ' Τ' 'Τ' Τ' *

Λ Ο Γ Ο Τ Ε Χ Ν Ι Α

ι.

3 * Τ' Τ' Τ' Τ' Τ' Τ' Τ' Τ' Τ' Τ' Τ' Τ' Τ' 7 7 ^^ Τ' Τ' Τ' Τ' 7* 3 Τ' Τ' Τ' Τ' Τ' Τ' Τ' Τ' Τ' Τ' Τ' Τ' Τ' Τ' Τ' Τ' Τ' Τ' Τ' Τ' Τ'

Γ Ι Α

Ν Ε Ο Υ Σ

Ο Άνθρωπος που αγαπούσε τα Ν ησιά D. Η : LA W REN CE Απόδοση Σπόρος Ηλιόπουλος

2 . Η Γρεναδιέρο ( Το Σπίτι με τις Ροδιές) HONORE DE BALZAC Μετάφραση Έφη Κορόμηλά 3.

Οι Τέσσεροι Διάβολοι

H ERM AN BANG Μετάφραση Κώστας Χατζόπουλος 4.

Η Πανσιόν και Άλλα Διηγήματα JA M E S JO Y C E Μετάφραση Κοσμάς Πολίτης 5.

Περιπλάνηση

G IO V A N N IV E R G A Μετάφραση Ελένη Ροντογιάννη

G

U

T

E

N

B

E

R

G

σειρά «Λογοτεχνία για Νέους» απευθύ­

Η

νεται κυρίως

σε ηλικίες από την εφηβική

και πάνω, στοχεύοντας σε μιαν ουσια­

στικότερη εισαγωγή του νέου αναγνώστη στο σο­ βαρότερο διάβασμα, στο είδος του βιβλίου δηλαδή που θα τον συνοδεύει σ’ όλη του τη ζωή.

Τ' Τ' Τ' Τ' Τ' Τ' Τ' Τ' Τ' Τ' Τ' Τ' Τ' Τ' Τ' Τ' Τ' Τ' Τ' Τ' Τ' Τ' Τ' Τ' Τ' Τ' Τ' Τ' Τ' Τ' Τ' Τ' Τ' Τ' Τ' Τ' Τ' Τ' Τ' Τ' Τ' Τ' Τ' Τ' Τ' Τ' Τ' Τ' Τ' Τ' Τ' Τ' Τ' Τ' Τ' Τ' Τ' Τ' Τ' Τ' Τ' Τ' Τ' Τ' Τ' Τ' Τ' Τ' Τ' Τ' Τ' Τ'

4 ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΚΕΔΡΟΣ δια β άσ τε το κ α λ ο κ αί ρ ι

Ποίηση

ΓΙΑΝΝΗΣ ΡΙΤΣΟΣ Ποιήματα 1958-1967, τόμος 9ος ΓΙΑΝΝΗΣ ΡΙΤΣΟΣ Ποιήματα 1963-1972, τόμος 10ος ΓΙΑΝΝΗΣ ΚΟΝΤΟΣ Δωρεάν σκοτάδι ΤΖΕΝΗ ΜΑΣΤΟΡΑΚΗ Μ’ ένα στεφάνι φως ΚΩΣΤΑΣ ΜΑΥΡΟΥΑΗΣ Το δάνειο του χρόνου ΠΑΥΑΙΝΑ ΠΑΜΠΟΥΔΗ Ο ένοικος ΚΑΤΕΡΙΝΑ ΑΓΓΕΛΑΚΗ-ΡΟΥΚ Επίλογος αέρας ΜΙΛΤΟΣ ΣΑΧΤΟΥΡΗΣ Εκτοπλάσματα Γ . Γ ε ν ν α δ ίο υ 3 - Τ η λ . 3 6 .0 2 .0 0 7