Τεύχος 238

ΚΥΚΛΟΦΟΡΟΥΝ Μπάμπης ΤΣΙΚΛΗΡΟΠΟΥΛΟΣ Η Οδύσσεια του Μήτσου *

Θανάσης ΣΚΡΟΥΜΠΕΛΟΣ Τα φίδια το δείπνο στον Κολωνό

Τάσος ΚΑΠΕΡΝΑΡΟΣ Ακελδάμα Περί καπνικού ζητήματος

Ηλίας ΓΚΡΗΣ Το Μάτι του Ασύλου *

Βαγγέλης ΚΑΣΣΟΣ Ασφυξία του Βλέμματος

Ηλίας ΚΕΦΑΛΑΣ Ανθολογία Σύγχρονης Ελληνικής Ποίησης

Ε

Mil w a /iru m /sb ' ΝΕΑ ΣΥΝΟΡΑ

[5?

-

[Si

AIBANH

Κεντρική Διάθεση: ΝΕΑ ΣΥΝΟΡΑ-Α.Α. ΛΙΒΑΝΗ Σόλωνος 94, τηλ. 3600398

γ ια

Ν α Ε χ ο υ ν «γνώση» Ο ι Α ν α γ ν ώ σ τ ε ς ΣΥΝΤΟΜ Α ΚΥΚΛΟΦΟΡΕΙ

Θ εω ρία και Κ οινω νία

ιστημών του ανθρώπου

ΜΑΙΟΣ 1990

ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ΤΣΟΥΚΑΛΑΣ

ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ ΚΟΝΔΤΛΗΣ

Βασίλης Καραποςτολης Βίος αφανής Θανος Λιποβατς

Vilpredo Pareto

ι εκδόσεις

«γνώση»

Ιπποκράτους 31, ,06 30 Αθήνα, τηλ. 3620 941 - 36 21 194 . Γρηγ· Αυξεντίου 26,157 71 Ιλίοια, Αθήνα, τηλ. 77 86441

ΝΕΑΝΙΚΗ

ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ

Ε π ιλ ε γ μ έ ν α Β ιβ λία γ ια π α ιδ ιά κ α ι ν έ ο υ ς Β ΙΒ Λ ΙΑ Γ ΙΑ Π Α ΙΔ ΙΑ Α Π Ο 8 Ε Τ Ω Ν ΚΑΙ Α Ν Ω

Β ΙΒ Λ ΙΑ Γ ΙΑ Π Α ΙΔ ΙΑ Α Π Ο 10 ΕΤ Ω Ν ΚΑΙ Α Ν Ω

Ζωρζ Σαντ Ιστορία ενός αγαθούλη.......................... ΦώνταςΛάδης ΑΛΚΗ Σ Ο ΨΈΚΤΗΣ. 0 γάιδαρος που νί/ησε το σκυλόψαρο και άλλες ιστορίες............ Όσκαρ Ουάιλντ 0 ευτυχισμένος πρίγκιπας............... Μάνος Κοντολέων 0 Εέ από τ’ άστρα ................... Α. Παπαδάκη Παλιές ιστορίες του κόσμου (Ευρώπη) Α. Παπαδάκη Παλιές ιστορίες του κόσμου (Ασία) ..... Μαρία Μιχαήλ-Δέδε Ινδιάνικοι θρύλοι..................... Αλέξανδρος Δουμάς Ιστορία ενός καρυοθραύστη ....... Αλφόνς Ντωντέ 0 Ταρταρέν της Ταρασκόν ............ Ιφιγένεια Αλμπανοπούλου Χόπιτι-Χοπ ............... Μαρία Μιχαήλ-Δέδε θρύλοι των ιθαγενών της Αυστραλίας ............................................... Έ λλη Αλεξίου Μύθοι του Αισώπου......................... Ντίνος Δημόπουλος 0 μαστρο-Π ολύξερος κι η παλιοπαρέα του .............. ...........................

I. Δ. Ιωαννίδης Τα τρία παιδιά .............................

I. Δ. Ιωαννίδης Ένα καράβι στη βιτρίνα.................. Ό τφριντ Πρόισλερ 0 Νερουλίνος, το πνεύμα της λίμνης......................................... Ελένη Σαραντίτη-Παναγιώτου 0 κήπος με τ’ αγάλματα ............................................... Χάρης Σακελλαρίου 0 Σπιθοβολάκης ................... Ντίνος Δημόπουλος Αν όλα τα πιτσιρίκια του κόσμου Όσκαρ Ουάιλντ Ο εγωιστής γίγαντας ..................... Νίνα Θεοχαρίδου Ασημένιος ελέφαντας ............ Λάμπρος Πέτσινης Ρωσικά λαϊκά παραμύθια........... Φιλίσα Χατζηχάννα Η Ντιντόν, ο Παβελάκης μου κι εγώ ...........................................................

A. Α. Μιλν Το σπίτι στη γωνιά του Πουφ ................ Γιάννης Καλατζόπουλος Τ α ρούχα του βασιλιά ....... Αδελφοί Γκριμ Διαλεχτά παραμύθια...................... Χανς Κρίστιαν Άντερσεν Διαλεχτά παραμύθια ....... Σοφία Μιχαλοπούλου 0 Μήτσης και η Μίτση..........

Έ λλη Αλεξίου Ρωτώ και μαθαίνω......................... Τζων Στάινμπεκ Τ ο κόκκινο αλογάκι ................... Ελένη Σαραντίτη-Παναγιώτου Ιόλη, ή Τη νύχτα που ξεχείλισε το ποτάμι.................................... Σ. Μαυροειδή-Παπαδάκη Ο μικρός περιηγητής Α' ... Σ. Μαυροειδή-Παπαδάκη Ο μικρός περιηγητής Β' ... Σ. Μαυροειδή-Παπαδάκη Ο μικρός περιηγητής Ρ ... Νίτσα Τζώρτζογλου Ο χρυσός δαρεικός ................ Ράντγιαρντ Κίπλινγκ Απίθανες ιστορίες............... Νικολάι Βορόνοβ Τοκυνήγι των περιστεριών ......... Νίτσα Τζώρτζογλου Το τσίρκο της Ίρμας ............ Ρόμπερτ Λούις Στήβενσον Τ ο νησί των θησαυρών ... Αλέξανδρος Δουμάς Η μαύρη τουλίπα .................. Σοφία Μαυροειδή-Παπαδάκη Μύθοι και θρύλοι της Ρ ώμης....................... .................. ......................... Κάρολος Ντίκενς Χριστουγεννιάτικη ιστορία ..........

I. Δ. Ιωαννίδης Το άσπρο άλογο..........................

I. Δ. Ιωαννίδης Η ιστορία με το γαλάζιο μολύβι....... Κιτσικοπούλου Μαίρη Ιστορίες των δερβισάδων..... Ά ντον Τσέχωφ Αστείες ιστορίες.......................... Γιάννης Μπάρτζης 'Αργείος Εσπερινός.................. Νίτσα Τζώρτζογλου Τα Τρία Σίγμα..................... Ειρήνη Μάρρα Μια ιστορία για δύο....................... Σοφία Φίλντιση Ορέστης .................................. Χάρης Σακελλαρίου Διηγήματα των Χριστουγέννων Ε. Παλαιολόγου-Πετρώνδα Στη χώρα των Φαραώ Σοφία Φίλντιση Το Γηνάκι και άλλα διηγήματα ..... Νίτσα Τζώρτζογλου Περπατώντας στους αιώνες .. .. Μαρία Πυλιώτου Τα δέντρα που τρέχουν ............... Σώτη Χριστογιάννη Μύθοι και θρύλοι της Νορβηγίας A w Τουέιτ Επιχείρηση «Κόκκινη Άμμος» .............. Πέτερ Χέρτλιγκ Ο Μπεν αγαπάει την Άννα ........... Ντοντάρ Ντουμπάντζε Εγώ, η γιαγιά, ο Ιλίκο καιοίλαρίων ................................................

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΚΑΣΤΑΝΙΩΤΗ Η σύγχρονη εκδοτική παρουσία στα ελληνικά γράμματα Ζωοδόχου Πηγής 3,106 78 Α θήνα ® 360.32.34 - 360.13.31

ΝΕΑΝΙΚΗ

ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ

Ε π ιλ ε γ μ έ ν α Β ιβ λία γ ια π α ιδ ιά κ α ι ν έ ο υ ς Β ΙΒ Λ ΙΑ Γ ΙΑ Π Α ΙΔ ΙΑ Α Π Ο 10 ΕΤΩ Ν ΚΑΙ Α Ν Ω ΛούχαςΧάρτμαν Άννα-αννΑ'.............................

I. Δ. Ιωαννίδης Καβάλα στο Χρονοδιαβήτη........... Λεονάρ ντε Βρις Το βιβλίο των πειραμάτων............ Λεονάρ ντε Βρις Το δεύτερο βιβλίο των πειραμάτων .. Λεονάρ ντε Βρις Το τρίτο βιβλίο των πειραμάτων .. .. Μ. Ε. Σαλτίκοβ — Στσέντριν Πατέρας και γιος ..... Ιούλιος Βερν Οι πειρατές του Αιγαίου................... Ντίνος Δημόπουλος Τ α δελφινάκια του Αμβρακικού I. Δ. Ιωαννίδης Το παράξενο δώρο....................... Σοφία Μαυροειδή-Παπαδάκη Άλκηστη............... Λεονάρντο Ντα Βίντσι Μύθοι και ιστορίες ............ Χάρης Σακελλαρίου Ομήρου Βατραχομυομαχία ..... Ιούλιος Βερν 0 πύργος των Καρπαθίων.................. Προσπέρ Μεριμέ Κολύμπα ................................. Τζων Μπιούκαν Τα 39 σκαλοπάτια...................... Ευγένιος Σύι Κέρνοκ, ο πειρατής ........................ Ι.Δ. Ιωαννίδης 0 γύρος του κόσμου χωρίς λεφτά....... Άλκη Γουλιμή Η αόρατη σελίδα .......................... Σέλμα Λάγκερλεφ Τ α χριστουγεννιάτικα τριαντάφυλλα Τιερύ Ζονκέ Καταδίωξη στο μετρό ....................... Β Ι Β Λ ΙΑ Γ ΙΑ Π Α ΙΔ ΙΑ Α Π Ο 12 Ε Τ Ω Ν Κ Α ΙΆ Ν Ω Βίκτωρ Ουγκώ Απ’ όσα έχω δει .......................... Χέντρικ Βαν Δουν Η ιστορία της ανθρωπότητας ..... Όσκαρ Ουάιλντ Το φάντασμα του Κάντερβιλ........... ΤζακΛόντον Αγάπη για τη ζωή .......................... Τζακ Λόντον Πειρατικές ιστορίες ......................... Κατερίνα Γλυκοφρύδη Μελήσιππος..... ............... Λίτσα Ψαραύτη Στα βήματα του Σαμοθήριου .......... Ά ννα Γκρέτα Βίνμπεργκ Μια Πέμπτη του Οκτώβρη Νικολάι Βορόνοβ Μάσα, ένα σύγχρονο κορίτσι ....... Χάρης Σακελλαρίου Ηφωτιά που δε σβήνει ........... Ράντγιαρντ Κίπλινγκ Τ ο ωραιότερο διήγημα του κόσμου....................................................

Ανατόλι Αλέξιν Η τρελή Ευδοκία........................ Νίτσα Τζώρτζογλου ΣΟΣ — Κίνδυνος ................ Ανατόλι Αλέξιν Τηλεφωνήστε κι ελάτε.................. Ράντγιαρντ Κίπλινγκ Η εταιρεία Στάλκι &Σία ..... Έρνεστ Χεμινγουέι Ο γέρος και η θάλασσα ............ Τζ. Μιντ Φόκνερ Μούνφλιτ (Το μυστήριο του θρυλικούδιαμαντιού)..... .......... Τζακ Λόντον 0 Ασπροδόντης........ ................... Κίρα Σίνου — Ελένη Χουκ-Αποστολοπούλου Το χέρι στο βυθό ............................................ Άλμπερτ Λιχάνοφ Η έκλειψη του ήλιου ................ Ιβάν Τουργκένιεφ Οι αφηγήσεις ενός κυνηγού ........ Μαρκ Τουέιν Οι περιπέτειες του Χακ Φιν ............... Αιμέ Σόμερφελτ Τ ο χαμένο όνειρο ....................... Μανόλης Κορνήλιος Πολύ ωραίο τ’ όνομά σου, Ελευθερία! .................................................... Γιώτα Φωτιάδου-Μπαλαφούτη Ποτέ ξανά ......... Λέων Τολστόι Ιστορίες ..................................... ΓκούντρουΥ Μεμπς Τ ο παιδί της Κυριακής ............ Ράντγιαρντ Κίπλινγκ Δαίμονες των κυμάτων ........ Τζακ Σέφερ Σέιν, ο άνθρωπος της χαμένης κοιλάδας ... Μαρκ Τουέιν Οι περιπέτειες του Τομ Σόγιερ ........... Κίρα Σίνου Το πάρτι της Μιράντας....................... Βίκτωρ Ουγκώ Οι Άθλιοι Α'Τόμος ....... ........... Βίκτωρ Ουγκώ Οι Άθλιοι Β'Τόμος .................... Βίκτωρ Ουγκώ Οι Άθλιοι Γ' Τόμος .................... Βίκτωρ Ουγκώ Οι Άθλιοι Δ' Τ όμος .................... Βίκτωρ Ουγκώ Οι Άθλιοι Ε' Τ όμος .................... Μαρκ Τουέιν Ο πρίγκιπας και ο φτωχός.................. Τάκης Χατζηαναγνώστου Η μαγεία του κόσμου (Από τα ταξίδια του Μάρκο Πόλο)...................... Τζακ Λόντον Μια Οδύσσεια στο Βορρά.................. Τζακ Λόντον Το κάλεσμα της άγριας φύσης ............ Μόνος Κοντολέων Τ ο ταξίδι που σκοτώνει ............ Αλεξάντρ Πούσκιν Ντάμα Π ίκα..........................

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΚΑΣΤΑΝΙΩΤΗ Η σύγχρονη εκδοτική παρουσία στα ελληνικά γράμματα Ζωοδόχου Πηγής 3,106 78 Αθήνα, ® 360.32.34 - 360.13.31

• ΒΙΒΛΙΟ: Ο φίλος του εκπαιδευτικού • ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΣ: Ο φίλος του βιβλίου • GUTENBERG: Η σωστή σχέση με το βιβλίο

και τους φίλους του Με το επίδομα προμήθειας βιβλίων έγινε το πρώτο βήμα...

GUTENBERG ΓΕΝΙΚΟΣ ΤΙΜΟΚΑΤΑΛΟΓΟΣ

...το επόμενο βήμα ΕΚΔΟΣΕΙΣ

GUTENBERG ΓΙΑ ΕΝΗΜΕΡΩΣΗ ΣΑΣ ΖΗΤΗΣΤΕ ΤΟΥΣ ΕΙΔΙΚΟΥΣ ΚΑΤΑΛΟΓΟΥΣ ΤΩΝ ΕΚΔΟΣΕΩΝ GUTENBERG

ΣΕ ΟΛΑ ΤΑ ΒΙΒΛΙΟΠΩΛΕΙΑ GUTENBERG · ΣΟΑΩΝΟΣ 103 · 106 78 ΑΘΗΝΑ · ΤΗ

α π ό τις εκ δ ό σ ε ις

ΓΚΟΒΟΣΤΗ σ τη ν ίδ ια σ ε ιρ ά

Ι

ν

ί

ΚΥΚΛΟΦΟΡΟΥΝ □

□

Υπερρεαλισμός □

□

TAIN Φιλοσοφία της τέχνης

ΦΑΓΚΕ Σύντομος ιστορία της φιλοσοφίας

Κ. ΡΑΠΠΟΠΟΡ

ΡΙΚΑΡΝΤΟ Αρχαί πολιτικής οικονομίας □

□

ΚΑΝΤ Η Θρησκεία

ΜΙΑΤΩΝ Ο χαμένος παράδεισος

ΛΑΛΟ Αισθητική Ζωοδόχον Πηγής 21 - Τηλ. 36.15.433

Ε Κ Δ Ο Σ Ε Ι Σ

Γ Κ Ο Β Ο Σ Τ Η

ΑΠΟ ΤΙΣ

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΠΑΤΑΚΗ

Β ιβ λ ία γ ια τις δ ια κ ο π έ ς κ α ι ζ δ ι α γ ω ν ι σ μ ο ί γ ια το π ε ρ ιβ ά λ λ ο ν για την προσχολική ηλικία, το δημοτικό, φέτος και για τα αγγλικά,και για την Α γυμνασίου

ΣΕΙΡΕΣ ΒΙΒΛΙΩΝ

^δ^οπεςΗ λ'γ«Ρνα(

*αΚοκ*Ρ'να

&διακ°ηΕς

Δ ια γ ω ν ισ μ ο ί με π λ ο ύ σ ια δ ώ ρ α ^Γαλάζια θάλασσα / Αγαπάμε και προστατεύουμε την αρκούδα V Προστατεύουμε τα δάση και τη ζωή γ Καρέτα-Καρέτα Ανακυκλωμένα υλικά Ζητήστε μας να σας στείλουμε δελτία συμμετοχής.

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΠΑΤΑΚΗ

Σύγχροναβ,βλία μύσεβασμόστην υπεύθυνη γνώση Αφίσατ0„ Α φαο,ανού γκ, τ0 περιβάλλον Ν1ΚΗΤΑΡΑ 3. 10613ΑΘΗΝΑ, ΤΗΛ. 3638362 KQi τουςδιαγωνισμούς

ΔΙΑΒΑΖΩ

ΔΕΚΑΠΕΝΘΗΜΕΡΗ ΕΠΙΘΕΩΡΗΣΗ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ

Α. Μεταξά 26, Αθήνα - 106 81

Σύνταξη: 36.40.487 Λογιστήριο: 36.40.488 Διαφημίσεις: 36.42.789 Συνδρομές: 36.42.765

Τεύχος 238 2 Μαΐου 1990

Π Ε Ρ Ι Ε Χ Ο Μ Ε Ν Α

ΧΡΟΝΙΚΑ ΜΟΛΙΣ ΚΥΚΛΟΦΟΡΗΣΑΝ: Επιμέλεια Ηρακλής Παπαλέξης Η ΑΓΟΡΑ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ ΡΕΠΟΡΤΑΖ: Εκποίηση σημαντικών βιβλίων

8 10 11

Τιμή: Λρχ. 400 Ιδρυτής: Περικλής Αθανασόπουλος Διευθυντής: Γιώργος Γαλάντης Αρχισυντάκτης: Ηρακλής Παπαλέξης Σύνταξη: Κατερίνα Γρυπονησιώτου, Βα­ σίλης Καλαμαράς, Ηρακλής Παπαλέξης, Βάσω Σπάθή Οικονομικός υπεύθυνος: Βάσω Σπάθή Συνδρομές: Κατερίνα Γρυπονησιώτου Διαφημίσεις: Ηρακλής Παπαλέξης Σελιδοποίηση-Μοντάζ: Νένη Ράις Γλωσσική επιμέλεια-Διορθώσεις: Βίκυ Κωτσοβέλου Στοιχειοθεσία: Φωτοκύτταρο Ε.Π.Ε., Υ­ μηττού 219, τηλ. 75.16.333 Φωτογραφίσεις-Μοντάζ: I. Χριστοδουλάκος - 1. Κοργιαλάς Ο.Ε., Α. Μεταξά 26, τηλ. 36.41.134 Εκτύπωση: Αφοί Τσαλδάρη Ο.Ε., Φυλής 35, Καματερό, τηλ. 26.10.918 Βιβλιοδεσία: Νικ. Κατριβάνος και Σία Ο.Ε., Στ. Γόνατά 48, τηλ. 57.49.951 Διανομή: Νέο Πρακτορείο Τύπου

ΑΦΙΕΡΩΜΑ Αριστοτέλης Νικολαΐδης: Ερώτηση και απόκριση στη δομή του διαλόγου Κώστας Γεμενετζής: Επάνω στην ουσία της Ψυχανάλυσης Μάριος Μαρκίδης: Ο εξανθρωπισμός της γλώσσας ή Το όνειρο του Ελϋτη Αννα Ποταμιάνου: Διαστάσεις του ερμηνευτικού λόγου στην Ψυ­ χανάλυση Νίκος Νικολαΐδης: Το φαλλικό σημαίνον του Λόγου Τηλέμαχος Μαράτος: Η φωνή της ψυχής Παντελής Κρανιδιώτης: Η ενότητα λόγος-ύπαρξη στην ψυχοθερα­ πεία Διονύσης Λιάρος: Γλώσσα και Χρόνος (γραμμικός και κυκλικός)

14 19 29 56 61 64 68 74

ΟΔΗΓΟΣ ΒΙΒΛΙΩΝ ΕΠΙΛΟΓΗ

Ιδιοκτήτης-Εκδότης: Γιώργος Γαβαλάς

ΠΟΙΗΣΗ: Γράφει ο Βίκτωρ Ιβάνοβιτς ΜΕΛΕΤΗ: Γράφει ο Κώστας Χωρεάνθης

Κεντρική διάθεση:

ΠΛΑΙΣΙΟ: Γράφει η Ελένη Χωρεάνθη

79 83

Αθήνα: «Διαβάζω». Θεσσαλονίκη: Βιβλιοπωλείο «Κέντρο του βιβλίου» Λασσάνη 9 τηλ. 237.463 Εξώφυλλο: Γιώργος Γαλάντης

ΔΕΛΤΙΟ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΟ ΔΕΛΤΙΟ

37

ΚΡΙΤΙΚΟΓΡΑΦΙΑ

48

σ το επ ό μ ε ν ο «Διαβάζω»

αφιέρωμα: Το έγκλημα και οι προσεγγίσεις του

Παρακαλούμε του ς εκδότες να απ οστέλλουν το συντομότερο δυνατόν τα βιβλία του ς στα γραφεία του περιοδικού για την άμε­ ση ενημέρωση της συντακτικής επιτροπής, η οποία υπογράφει τα κείμενα π ο υ ακολουθούν.

Οι εποχές στην πόλη Είκοσι μικρές ιστορίες απαρτίζουν αυτό το βιβλίο του Καλβίνο με κύριο σημείο αναφοράς τις τέσσερις εποχές του χρόνου. Πέντε ιστορίες για κάθε εποχή: Άνοιξη - Καλοκαίρι - Φθινό­ πω ρο - Χειμώνα, με πρωταγωνιστή, σε όλες, τον Μαρκοβάλντο. Ά νθρω πος απλός, καθημερινός οικογενειάρχης, εργάτης μιας εταιρείας, ζει σε μια απρόσωπη βιομηχανική πόλη. Στο χώρο της τσιμεντούπολης αναζητά επίμονα να ανακαλύ­ ψει τις εποχιακές αλλαγές στα ελάχιστα ίχνη ζωής των φυτών και των ζώων - ανανεώνοντας, ταυτόχρονα, τις ελπίδες του για επιστροφή στη φύση. Πριν έρθει στην πόλη, «ένα φύλλο που κιτρίνιζε σ' ένα κλαδί, ένα φτερό πο υ είχε μπλεχτεί στα κεραμίδια δεν του ξέφευγαν ποτέ: δεν υπήρχε αλογόμυγα σε άλογο, τρύπα απ ό σαράκι σε τραπέζι, φλούδα σύκου πατημένη στο πεζοδρόμιο, που να μην τραβήξει την προσοχή του Μαρκοβάλντο και να μη γίνει αντικεί­ μενο στοχασμών, καθώς του αποκάλυπτε τις αλλαγές των επ ο­ χών, τους π όθους της ψυχής και τις αθλιότητες της ύπαρξής του». Με διάχυτη μια μελαγχολική και ειρωνική διάθεση ο συγγρα­ φέας κριτικάρει την ιταλική μεταπολεμική κοινωνία και καταγ­ γέλλει τον σύγχρονο τρόπο ζωής που διαμορφώνεται μακριά απ' το φυσικό περιβάλλον και που μετατρέπει σε εμπορεύσιμες όλες τις ανθρώπινες αξίες. Επί δεκαετίες ο Ίταλο Καλβίνο καταλαμβάνει μια αναμφισβή­ τητα σημαντική θέση στον λογοτεχνκό χώρο με την έντονη ’π α ­ ρουσία του ως μυθιστοριογράφος, διηγηματογράφος, δοκιμιο­ γράφος, εκδότης και αρθρογράφος! Τα διηγήματα-παραμύθια γράφτηκαν σε διάστημα δέκα ε­ τών και πρωτοεκδόθηκαν στο Τορίνο το 1963. Η καλή μετάφραση της Έφης Καλλιφατίδου και ο πρόλογος του βιβλίου βοηθούν μικρούς και μεγάλους να απολαύσουν τα γεμάτα λυρισμό και φαντασία κείμενα.

ΙΤΑΛΟ ΚΑΛΒΙΝΟ: Μαρκοβάλντο και οι εποχές στην πόλη. Μετ.: Έφη Καλλιφατίδη. Αθήνα, Καστανιώτης, 1989. Σελ. 152. Δρχ. 1.000.

χρονικα/9

Ο Ουάιλντ, η Βίβλος και οι Απαγορεύσεις Γραμμένο για τη Σάρα Μπερνάρ, το 1891, το θεατρικό έργο του Όσκαρ Ουάιλντ «Σαλώμη» παίχτηκε μεν στη Γαλλία, αλλά απα­ γορεύτηκε η παρουσίασή του στην Αγγλία. Η απαγόρευσή του για 6 χρόνια α π ό την αγγλική λογοκρισία, είχε ως αιτιολογία την προβολή θεμάτων και προσώ πων απ ό τη Βίβλο τα οποία δεν επιτρέπονταν απ ό το νόμο να εκτίθενται στη σκηνή. Το έργο βασίζεται σε τέσσερα κύρια πρόσω πα: τη Σαλώμη, την Ηρωδιάδα, τον Ηρώδη και το Γιοχάναν, καθώς και στις με­ ταξύ τους σχέσεις. Τον γνωστό μύθο της Βίβλου ο Ουάιλντ αναπλάθει για τη σκηνή, με ποιητική διάθεση και έντονη δραματικότητα, δημιουργώντας πολυδιάστατους θεατρικούς χαρακτή­ ρες (στην Ελλάδα τους ρόλους έχουν αποδώσει μεγάλες πρωτα­ γωνίστριες όπω ς η Μαρίκα Κοτοπούλη και η Ελένη Παπαδάκη). Η Σαλώμη θεωρείται το μοναδικό συμβολιστικό έργο του αγ­ γλικού θεάτρου και η επίδρασή του στην εξέλιξη του ευρωπαϊ­ κού θεάτρου θεωρείται πολύ σημαντική. Πρέπει επίσης να ανα­ φέρουμε ότι το ίδιο έργο μελοποιήθηκε απ ό τον Ρίχαρντ Στράους, αλλά ακόμα και σήμερα δέχεται ποικίλες ερμηνείες. Το έργο μετέφρασε ο Στάθης Σπηλιωτόπουλος στον οποίον ανήκουν και άλλες επιτυχημένες μεταφράσεις του Ουάιλντ, στα ελληνικά, αλλά και πολλές άλλες αγγγλόφω νω ν θεατρικών συγγραφέων. Στο ίδιο βιβλίο δημοσιεύεται και η «Αγία Εταίρα», έργο ανολο­ κλήρωτο απ ό χαμένο χειρόγραφο για μεγάλο διάστημα.

OSCAR WILDE: Σαλώμη, Αγία Εταίρα. Μετ: Στάθης Σπηλιωτόπουλος. Αθήνα, Γκοβόστης, 1990. Σελ. 72. Δρχ. 500.

Τα είκοσι βιβλιοπωλεία που ρωτήθηκαν για τη σύνταξη της αγοράς του βιβλίου είναι κατά αλφαβητική σειρά: Αριστοτέλης - Αθ., Αριστοτέλης-Γαληνός - Παγκράτι, Βασιλόπουλος Χαλάνδρι, Γκοβόστης - Αθ., Gutenberg-ΑΘ., Δοκιμάκης-Ηράκλειο, Δωδώνη-ΑΘ., ΕνδοχώραΑθ., Εξαρχόπουλος-ΑΘ., Εστία-ΑΘ., ΙανόςΘεσσ., Κατώι του Βιβλίου-Θεσσ., Λέσχη του Βιβλίου-ΑΘ., Μεθενίτης-Πάτρα, ΠαράμετροςΑθ., Πειραϊκή Φωλιά-Πειραιάς, Ραγιάς-Θεσσ., Σύγχρονη Εποχή-ΑΘ., Χατζούλη-Λάρισα, Χνάρι-ΑΘ.

η ΑΓΟΡΑ του

ΒΙΒΑΙΟΥ από 6 Απριλίου έως 19 Απριλίου 1990

Ο πίνακας παρουσιάζει τα εμπορικότερα βιβλία ενός δεκαπενθημέρου, σύμφωνα με τα στοιχεία που μας παραχώρη­ σαν 20 βιβλιοπώλες απ' όλη την Ελλάδα, δηλώνοντας ο καθένας τους τέσσερα βιβλία που είχαν τις περισσότερες πωλήσεις στο βιβλιοπωλείο του κατά το διάστημα αυτό. Έτσι κάθε βιβλιοπωλείο δίνει τέσσερις βαθμούς στο βιβλίο που είχε τις περισσότερες πωλήσεις, τρεις βαθμούς στο αμέσως επόμενο, δυο βαθμούς οτο τρίτο κατά σειρά βιβλίο, ενώ ένα βαθμό παίρνει το τέταρτο.

| ΜΟΥΡΣΕΛΑΣ Κ.: Βαμμένα κόκκινα μαλλιά | ΦΑΚΙΝΟΥ Ε.: Γάτα με πέταλα | ΓΚΛΕΪΚ ΤΖ.: Χάος

ΚΕΔΡΟΣ

ΚΕΔΡΟΣ

ΚΑΤΟΠΤΡΟ

| ΒΑΜΒΟΥΝΑΚΗ Μ.: Οι παλιές αγάπες πάνε στον παράδεισο | ΓΚΟΥΛΙΚ Ρ.Β.: Το μυστήριο του Λαβύρινθου | ΜΑΧΦΟΥΖ Ν.: Μιραμάρ

ΨΥΧΟΓΙΟΣ

| ΚΑΝΕΛΛΟΠΟΥΛΟΣ Π.: Επιστολές στους Προγόνους μου | ΓΚΩΤΙΕ Θ.: Η ιστορία της Μούμιας ΜΠΡΕΧΤ Μ.: Για τον ρεαλισμό

ΝΕΑ ΣΥΝΟΡΑ

ΚΑΛΕΝΤΗΣ

ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΕΠΟΧΗ

Τα ρωσικά παραμύθια | ΘΕΛΑ Κ.Χ.: Η Κυψέλη

ΦΙΛΙΠΠΟΤΗΣ

ΘΕΜΕΛΙΟ

ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΕΠΟΧΗ

ΖΑΧΑΡΟΠΟΥΛΟΣ

| Τα πασχαλινά διηγήματα (Σειρά)

GUTENBERG

Ο κατάλογος που ακολουθεί παρουσιάζει, με αλφαβητική σειρά, τα υπόλοιπα βιβλία, δηλ. αυτά που προτάθηκαν από ένα μόνο βιβλιοπωλείο.

Ανδριόπουλου Δ.: Ιστορία της Νεοελληνικής Αισθητικής (Παπαδήμας) · Άντγουντ Μ.: Ιστορία της Πορφυ­ ρής Δούλης (Εστία) · Βολγκογκόνοφ Ν.: Θρίαμβος και Τραγωδία (Σύγχρονη Εποχή) · Γαλανάκη Ρ.: Ο Βίος του Ισμαήλ Φερίκ Πασά (Ά γρα) · Γιεμάρικ Ντ. Σ.: Άξονας του θανάτου (Στερέωμα) · Γρίβας Κλ.: Ναρκω­ τικά και Εξουσία (Εκδοτική Θεσσαλονίκης) · Γκρις ντε Μ.: Το παλάτι των δακρύων (Νέα Σύνορα) · Γράμ­ ματα Σεφέρη - Λορεντζάτου (1848-1968) (Δόμος) · Καβάφης - Καράς (Ωκεανίδα) · Καστοριάδης Κ.: Οι ομιλίες στην Ελλάδα (Ύψιλον) · Μανιώτη Γ.: Φοβερά Προστασία (Καστανιώτης) · Μπότσαρη Δ.: 17η Νο­ εμβρίου (Ισοκράτης) · Μπρυκνέρ Π.: Ποιος από τους δυο μας επινόησε τον άλλον (Αστάρτη) · Νεζίν Α.: Έτσι ήρθαν τα πράγματα μα έτσι δε θα πάνε (Θεμέλιο) · Νίλσον Μ.: Όμηρος και Μυκήνες (Δωδώνη) · Νόρ­ μαν Ντ. - Μίλνερ Α.: Ο Δεινόσαυρος (Δεληθανάσης) · Νταίνικεν Ε.Φ.: Τα μάτια της Σφίγγας (Νότος) · Ντάνκαν I.: Η ζωή μου (Νεφέλη) · Ντελμπέ Α.: Μια γυναίκα (Εστία) · Ξανθούλη Γ.: Ο χάρτινος Σεπτέμβρης της καρδιάς μας (Καστανιώτης) · Πατεράκη Λ.: Λεξικό Ψυχαναλυτικών Όρων (Δωδώνη) · Σιμόν Κλ.: Ο δρόμος της Φλάνδρας (Εστία) «Τάουνσεντ Σ.: Το κρυφό ημερολόγιο του Αντρέα Μολ, ηλικίας 13 χρόνων και 3/4 (Άγρωστις) · Ραϊνερ Κλ.: Μην καταστρέφεις το σώμα σου (Α.Σ.Ε.) Σακελλαρίου Α.: Λες και ήταν χθες (Σμυρνιωτάκης) · Σαραμάγκου Ζ.: Το χρονικό του μοναστηριού (Σύγχρονη Εποχή) · Σωμερίτη Ρ.: Ο Ξενόφερτος (Εστία) · Ταχτσή Κ.: Το φοβερό βήμα (Εξάντας) · Φλωράκη Δ.: Δελφοί (Τάλως).

χρονικα/11

Εκποίηση σημαντικών βιβλίων

Η απόφαση της Κοινοπρακτικής για την ως άνω εκδήλωση διαμορφώθηκε μετά τον υπο­ λογισμό της συνήθειας όλων ανεξαιρέτως των εκδοτών να πολτοποιούν τα αδιάθετα α­ ποθέματα (στοκ) των μη πωλουμένων αντιτύ­ πων τους, μετά από ορισμένο χρόνο, κυρίως για λόγους αποθήκευσης, αλλά και υπερφορολόγησης. (Η αναγνώριση της ανάγκης αυ­ τής δεν αίρει, βέβαια, την αρνητική σημασία του γεγονότος, αφού έτσι καταστρέφονται χρήσιμα - μάλιστα διαρκή μορφωτικά - α­ γαθά.) Η παρακίνηση και η σύμφωνη γνώμη τρίτων, εκτός Κοινοπρακτικής, εκδοτών αποτέλεσε πρόσθετον ισχυρό λόγο. Η ωφελιμό­ τητα της εκδήλωσης για τους πολίτες ανα­ γνωρίστηκε ήδη από το Πνευματικό Κέντρο του Δήμου της Αθήνας, το οποίο παραχωρεί το χώρο και θέτει υπό την προστασία του την ίδια. Το αναγνωστικό κοινό είναι φυσικό να εκτιμήσει ιδιαίτερα μια τέτοια πρωτοβουλία των εκδοτών, επειδή είναι φανερό πως γίνε­ ται με την επιδίωξη να μετατρέψει σε κοινω­ νική και πολιτιστική ωφέλεια ένα ιδιαίτερο και χρόνιο πρόβλημα μιας κατηγορίας επι­ χειρήσεων. Κάθε εκδότης που έχει την έδρα του ή α­ ντιπροσωπεύεται στην ευρύτερη περιοχή της Αθήνας, μπορεί να λάβει μέρος στην εκ­ δήλωση υπό τις εξής προϋποθέσεις: α) Να διαλέξει ο ίδιος ποιους, και σε πόσα αντίτυπα, τίτλους από τις εκδόσεις του επι­ θυμεί να εκποιήσει, αρκεί μόνο να έχουν εκδοθεί πριν από το 1985. Οι τίτλοι αυτοί θα διατεθούν με αυτόν τον τρόπο μόνο για ένα δεκαήμερο. β) Να παραχωρήσει όσους τίτλους θέλει και να χρεώσει την αξία τους στην Κοινοπρακτική, με ποσοστό έκπτωσης ογδόντα τοις ε­

κατό (80%) επί της ονομαστικής τιμής του καταλόγου του. Τα βιβλία αυτά θα διατίθε­ νται στο καταναλωτικό κοινό στο εν τρίτον (1/3) της ονομαστικής τους τιμής όλα, ενιαία και ανεξάρτητα από ποσότητες ή προ­ έλευση. γ) Να παραδώσει δεκαπέντε (15) αντίτυπα από τους τίτλους που θα επιλέξει και να τους παραδώσει σε χώρο που θα του υποδείξει η ΚΟΙΝΟΠΡΑΚΤΙΚΗ, συνοδεύοντας την απο­ στολή με τα αναγκαία δημόσια έγγραφα. Κα­ τά τη διάρκεια της εκδήλωσης θα πρέπει: να έχει αντίτυπα, να συμπληρώνει τις ελλείψεις που θα παρουσιαστούν σε βιβλία του. δ) Να δηλώσει εγγράφως τη συμμετοχή του στην εκδήλωση το συντομότερο δυνατό, και πάντως όχι αργότερα από την Παρα­ σκευή, 18η Μάίου 1990. ε) Να δεχτεί, μετά το τέλος της εκδήλω­ σης, την επιστροφή των βιβλίων του που δεν πουλήθηκαν, πλην ενός αντιτύπου από κάθε τίτλο, που θα προσφερθεί στο Πνευματικό Κέντρο του Δήμου της Αθήνας δωρεάν, για την ηθική στήριξη της εκδήλωσης εκ μέρους του. Η διαμόρφωση του χώρου της πλατείας για το σκοπό της εκδήλωσης θα γίνει έτσι, ώ­ στε η παράθεση των αντιτύπων να είναι θε­ ματική και όχι κατά εκδότη. Η ισότητα στη μεταχείρηση όλων όσοι πάρουν μέρος και η διευκόλυνση των αναγνωστών στις επιλογές τους είναι όροι για την απόδοση της εκ­ δήλωσης. Η παράλληλη οργάνωση στο χώρο της εκ­ δήλωσης μίας ή δύο εκδηλώσεων με συνα­ φές προς το βιβλίο περιεχόμενο, είναι θέμα που συζητείται ήδη από την Κοινοπρακτική με το Πνευματικό Κέντρο του Δήμου.

ρεπορτάζ

Η Κοινοπρακτική Εταιρεία Ελλήνων Εκδοτών πήρε την πρωτο­ βουλία να προχωρήσει στην οργάνωση δ εκ α ή μ ε ρ η ς εκδήλω­ σης, στο κέντρο της Αθήνας, με το σκοπό να διευκολύνει την ο ­ μ α δ ική , και σε μ α ζική κλίμακα, εκποίηση των αδιαθέτων και παλαιότερων (στοκ) τίτλων των εκδοτών της Αθήνας. Η εκδήλωση θα πραγματοποιηθεί από την Παρασκευή, 1η του μηνός, έως την Κυριακή, 10η Ιουνίου 1990, στην πλατεία Δικαστηρίων (μεταξύ των οδών Πανεπιστημίου, Αρσάκη, Σταδίου και Σανταρόζα) και έ­ χει τεθεί υπό την αιγίδα του Δήμου των Αθηναίων.

ΔΕΣΠΟΙΝΑ ΣΤΙΚΑ

ζωοδοχου ηηγης17 τηλ. 3637912 fax 3637912

ΤΌ /Ραμπ^ε μυσΓηρο.εζ^φ^ισπτκε

ένΑ JANIKOVSZKY

Ν’ ΑΠΑΝΤΑΣ ΕΥΓΕΝΙΚΑ, ΜΟΥ! ΕΙΚΟΝΟΓΡΑΦΗΣΗ LASZL0 RiBER

Ολόκληρός καθηγητηςι εικονογραφισητρυψωναΚΟΡμπη

η ιστορία της γκρετχεν

βιβλία γιασηυερα καιαυρο

Α πό τον homo habilis ώς τον άνθρωπο της εποχής μας έχουν μεσολαβήσει ε­ κατομμύρια χρόνια. Ο πρώτος, ζώντας στον μικρδκοσμό του, εξωτερίκευε τα συναισθήματά του και τις ανάγκες του και επικοινωνούσε μ ε κραυγές· ο δεύτε­ ρος, από τότε που χρησιμοποίησε το λόγο, με τη γλώσσα. Ο άνθρωπος της εποχής μας χρησιμοποιεί τη γλώ σσα ως εκφραστικό μ έσον ' για να επικοινωνεί με τους άλλους, α λλά και για να σ υνομ ιλέίμε τον,εαυτό του. Ό τα ν ο Φρόυντ εισήγαγε τον όρο «θεραπεία δια του λόγου» στα 1893, είχε, ήδη, γίνει πραγματικότητα η άρρηκτη σχέση λόγου και ψυχισμού δια των ελεύ­ θερων συνειρμών που εκφράζονται μέσω της γλώσσας. Ψυχογλωσσολογία, λοιπόν, ως όρος επικοινωνίας και επαφής με τον Κόσμο, σύμφωνα με τον ορισμό του έγκυρου αγγλικού λεξικού Webster είναι «η σπουδή της ψυχογλωσσικής συμπεριφοράς», ενώ σύμφωνα με το επίσης έγκυρο γαλλικό λεξικό Robert «η ψυχολογική σπουδή της γλώσσας». Στα κείμενα που ακολουθούν γίνεται μια ουσιαστική προσπάθεια να αποκωδικοποιηθεί ο όρος «ψ υχογλω σσολογία» και να διαπιστωθεί η ουσία της σχέσης λόγου - ψυχιατρικής-ψυχανάλυσης και ψυχολογίας. Έτσι εξετάζονται η σημα­ σία της ερώτησης και της απόκρισης στη δομή του λόγου, η πρωτογενής ουσίωση της γλώ σσας στην ποίηση, τη νόηση και την ψυχανάλυση, ο εξανθρωπισμός της γλώσσας, οι διαστάσεις του ερμηνευτικού λόγου στην ψυχανάλυση, το φαλλικό σημαίνον του λόγου, η γλώσσα και ο λόγος ως η φωνή της ψυχής, η ενότη­ τα λόγου-ύπαρξης στην ψυχοθεραπεία και, τέλος, η σχέση γλώ σσας και χρόνου. Επιμέλεια αφιερώματος: Ηρακλής Παπαλέξης

14/αφιερωμα

Α ρ ισ τ ο τ έ λ η ς Ν ικ ο λ α ΐδ η ς

Ερώτηση και απόκριση στη δομή του διαλόγου Ο Ομηρικός άνθρωπος συζητούσε και συν-ομιλούσε «ανταλλάσσοντας ό­ πλα» για να κάνει τη συζήτηση ακόμη πιο πειστική και αδιάβλητη. Εντούτοις έπρεπε να περάσουμε δια των προ-σωκρατικών στην ανάδυση του Όντος και του Λόγου (Παρμενίδης), τη στοχαστική ενείδηση του Χρόνου και του Κόσμου (Ηράκλειτος), ώσπου φθάνοντας στον Πλάτωνα να διατυπωθεί ταυτόχρονα με τη γέννηση της φιλοσοφίας η δομή της διαλεκτικής. πό τον ομηρικό στίχο μέχρι τον Πλάτωνα ό­ λες αυτές οι θεμελιώδεις ανακαλύψεις του ανθρώπου και της ανθρωποποίησής του έγιναν μέσα στην ελληνική γλώσσα διηθούμενες με τη διάρθρωση της γλώσσας αυτής μέσα στον γενι­ κότερο ευρωπαϊκό αστερισμό των άλλων γλωσ­ σών. Από τον Πλάτωνα μέχρι τον Χέγκελ (με τον οποίο πολλοί θεωρούν ότι «τελειώνει» η φιλοσο­ φία, χωρίς ωστόσο να ξέρουμε τι περίπου σημαί­ νει αυτό) συναντούμε τον Μαρξ που με μια σχε­ δόν ταχυδακτυλουργική αναστροφή έθεσε τη διαλεκτική στα πόδια της, όπως λέγει. Σήμερα ξέρουμε πλέον αρκετά τί σημαίνουν αυτού του εί­ δους οι «αναστροφές» όταν αποδεικνύεται ότι τα πόδια τούτα μπορεί να είναι από πηλό ή αδιαφοροποίητη πρώτη ύλη, μια «πρώτη ύλη» τόσο ελ­ κυστική εξάλλου και στον Αντρέ Μπρετόν με τον ταυτόχρονο σχεδόν προσανατολισμό του στον Μαρξ και τον Φρόυδ. Ο διαλεκτικός υλισμός και η κατάρρευση ενός άλλου μυθεύματος γίνεται ω­ στόσο αναπόφευκτη όταν πέραν του ομηρικού μύθου όπου, αναστροφές ή άλλες περιστροφές διαρθρώθηκε για πρώτη φορά ο διάλογος, ρί­ χνουμε άλλη μια φορά το κλεφτοφάναρο μέσα σ ’ αυτήν την «υπαρκτή ύλη» ή στο «γκουλάγκ» των ενορμήσεων, μολονότι και το ασυνείδητο, όπως λέει ο Λ ακάν στην περίφημη πρότασή του, είναι «διατυπωμένο σαν γλώσσα». Ερώτησις και απόκρισις είναι οι δυο θεμελιώδεις φάσεις του διαλό­

Α

γου, δύο λέξεις ασφαλώς που βασάνισαν πολ­ λούς και όμως είναι περίεργο ότι μια βαθύτερη α­ νάλυσή τους μέσα στα πλαίσια μιας γλωσσανα­ λυτικής διεργασίας δεν μας είναι γνωστή ή επαρ­ κής. Και εννοώ τα πλαίσια τούτα κυρίως μέσα στο γίγνεσθαι της ελληνικής γλώσσας αφού σ’ αυτήν πρωτίστως θα μπορούσαν να ανιχνευθούν τα δυναμικά της διαλεκτικής. Προσωπικά πολύ νωρίς στην ψυχιατρική μου διαδρομή συνάντησα την παλινδρομική γένεση του διαλόγου μέσα από τη συμπεριφορά, τις εκ­ φράσεις και τις εμπειρίες των ψυχωτικών κι από τότε κατέφυγα επίσης στα λεξικά για την ετυμο­ λογική διερεύνηση των λέξεων «ερώτησις και απόκρισις». Εάν δεν το διετύπωσα τούτο δοκιμιακά σε καμιά ιδιαίτερη μελέτη παλιότερα, το έδω­ σα πάντως στο μυθιστόρημά μου «Η εξαφάνιση» με ένα αρκετά σαφές κείμενο μεταξύ ενός, που περνούσε μια φάση κατατονικής αλαλίας, και κάποιου άλλου ψυχωτικού, ενός παρανοϊκού μάλλον συγκατοίκου του στο τμήμα «Ανήσυχων και ακαθάρτων» όπως γραφικά ονομάζονταν προ μερικών δεκαετιών τα τμήματα τούτα στα μεγάλα ασυλικά ψυχιατρεία. Μιλάει ο Καυσόχειλος, ο άλλος: «Τα χείλη σου τρέμουν, Τηλεκίδη, τα σαγόνια σου... Προσπαθείς ν’ αρθρώσεις λέ­ ξη, να ερωτήσεις, νομίζω, κάτι... Είσαι κι εσύ παιδί του έρωτος, χε, χ ε... Γιατί, λοιπόν, δεν τολ­ μάς; Έρως, ερώτηση, ερωτώ... Σκέφθηκες ποτέ

αφιερωμα/15 σου την ετυμολογική τους συνάφεια; Ταλαίπωρε, αθώε, Τηλεκίδη! Μιλάς τόσα χρόνια και δεν έ­ χεις ιδέα τι λες. Μα έτσι είναι... Οι περισσότεροι άνθρωποι δηλαδή οι 999.999 στο εκατομμύριο, πιο πολύ ακόμη κι απ’ την ψυχολογία τους, α­ γνοούν την ίδια τους την γλώσσα, μολονότι νομί­ ζουν πως τα ξέρουν και τα δυο καλά, επειδή κο­ λυμπούν από γεννησιμιού τους μέσα τους. Ό θεν, συμβαίνει το αντίθετο: επειδή ακριβώς κολυ­ μπούνε μέσα τους γι’ αυτό, κυριότατα, και τους ξεφεύγουν. Η γλώσσα, λοιπόν, λειτουργεί μέσα σου σαν ένα δεδομένο, σα νάναι άλλη μια έκκριση κι αυτή του πεπτικού ή του αναπνευστικού σου συστήματος;... Κι όμως, μιλάς, Τηλεκίδη, δεν φτύνεις, ούτε κάνεις εμετό: Θα μπορούσες, δηλαδή, να μιλήσεις κι εσύ, όπως όλος ο κό­ σμος, αλλά δεν μιλάς τώρα: σε καταπίνει σαν ρουφήχτρα η σκοτεινή σιωπή. Λοιπόν το ρήμα ε­ ρωτώ, για να πάρεις μιαν ιδέα, ξαναγυρισμένε μου πίθηκε, βγαίνει από το έρως. Ερώτηση κι α­ πόκριση, δεν είναι οι δύο διαστάσεις του διαλό­ γου; Ερωτάς, γιατί βρίσκεσαι σε μια κατάσταση εγρήγορσης, σε μιαν κατάσταση έρωτος προς κάτι τι που σ ’ ενδιαφέρει, ερωτάς, λοιπόν και παίρνεις την απόκριση, υγρή από σάλιο ή χλιαρή σαν κάτουρο... μιαν έκκριση τέλος πάντων απ’ το λιπασμένο κορμί σου. Περιττό, νομίζω, για έ­ ναν άνθρωπο έξυπνο σαν κι εσένα να επιμείνω στη συνάφεια των λέξεων, έκκριση, απόκριση και κρίνω. Φαντάσου, εντούτοις, τον εαυτό σου, Τηλεκίδη, παλινδρομημένος όπως είσαι σε μια φάση λίγο πιο προχωρημένη από εκείνη του ιχθυόσαυρου, φαντάσου, ότι άρχισες πάλι να μιλάς και λες κάποιες λέξεις, γλουγλουκίσματα δηλα­ δή απ’ την κοιλιά σου με κάποιο νόημα, να πού­ με, κι ότι σ’ αυτόν που σ ’ ερωτά τον φτύνεις από φόβο, από ενοχή, από άμυνα τέλος πάντων; - ή τον κατουράς... και ιδού η απόκριση, αυτή που τέλος στη δομή του διαλόγου ξεπερνά την πρωτόγονη κι εκκριματική τούτη φάση για να γί­ νει μια απόκριση γεμάτη κατανόηση και σκέψη, απόκριση γεμάτη σοφία! Ναι, σου μιλώ με πολ­ λές παρεκβάσεις. Τάχω όλα γραμμένα και διηθη­ μένα στις λεπτομέρειες, μα έλεγα κάτι για την τρέλλα και η τρέλλα τι, άραγε, καλύπτει; Αφήνει μονάχα τον άνθρωπο εκτεθειμένο και θεόγυμνο σαν ένα σκουλήκι, ακόμη κι όταν κρύβεται στις πιο βαθειές πτυχές του εαυτού του; Κι εγώ αισθα­ νόμουν έτσι σαν ένα σκουλήκι, με μια μονάχα ε­ πιθυμία: να μπορούσα να ενωθώ μαζί της όσο το δυνατόν περισσότερο, να συντηχθώ μέσα στην ί­ δια εξαίσια και γλοιώδη ουσία σ ’ αυτή τη βλέννα των κυττάρων μας, σε μιαν έκκριση ζωής! Ζωής ή θανάτου, εκεί δηλαδή που ακόμη ο θάνατος είν’ ένα μέρος της ζωής... Και να, τι θέλω να πω: Τί θυμόμαστε κάθε στιγμή από τον εαυτό μας; Σχε­ δόν τίποτε. Η συνείδηση, μια χαραμάδα που α­ νοιγοκλείνει, ώσπου να κλείσει για καλά. Κι απ’

αυτή την χαραμάδα, ζούμε κάποιες στιγμές, μο­ νάχα, απ’ τον εαυτό μας, ενώ το μεγαλύτερο μέ­ ρος του περνάει στη λησμονιά. Τι νιώθουμε, λόγου-χάρη, από τα κύτταρά μας; Τίποτε! Κι ό­ μως είναι ζω ντανά... κοιμούνται! Τι νιώθουμε α­ πό τις αισθήσεις μας; Θέλω να πω πως ένιωθα ε­ κείνες τις στιγμές την επανάσταση των αισθήσεών μου, τόσον καιρό φυλακισμένες, σκλαβωμέ­ νες ή εξαρτημένες μόνο από κάποιους ερεθι­ σμούς... Μα οι τοίχοι μας χώριζαν. Α π’ τη ραγι­ σματιά τους δεν μπορούσαν και να ενωθούν τα χείλη μας και τότε η Ανακόντα κι εγώ αρχίσαμε να φτύνουμε ο ένας τον άλλο για να νιώσουμε κα­ λύτερα την υγρασία μας. Φτυνόμαστε σα νάταν τούτο μια έκφραση μίσους και όμως ήταν μια α­ πόκριση, μιαν ανταπόκριση στον έρωτά μας. Θέ­ λαμε να συνεννοηθούμε μα δεν κατορθώναμε να τιθασεύσουμε τις λέξεις, αυτό που θα μας οδη­ γούσε, σ’ ένα υψηλό, βαθύτερο διάλογο με την πλατωνική έννοια, να πούμε, είμασταν όμως στις ρίζες του διαλόγου, αχνές και πρωτόγονες, όπως σου εξήγησα νωρίτερα. Σιγά-σιγά, εντούτοις, άρ­ χισα να της μιλώ, η γλώσσα μου λύθηκε... ω, λα­ τρεύω αυτή την έκκριση των λέξεων, καθώς ψι­ θυριστά της μιλούσα κι αυτή με άκουγε με δίψα. Της μιλούσα για ό,τι μου ερχόταν στο νου κι ό­ ταν λέγω, ό,τι μου ’ρχεται στο νου, μην κάνεις λάθος... Στο τέλος απ’ τη σκέψη αναβλύζει ο λό­ γος σαν παγά λαλαίουσα. Συχνά της μιλούσα με στίχους. Της ψιθύριζα τους ωραιότερους στίχους που μπορείς να φανταστείς κι αυτή - τι άλλο μπορούσε να κάνει - μου έδινε πότε-πότε τις δι­ κές της αποκρίσεις, τις εκκρίσεις τη ς...» (Κέ­ δρος, 1975).

ς μεταφερθούμε τώρα σε ένα άλλο τοπίο: α­ πό το παλινδρομικό κοινόβιο, ή σχεδόν, ε­ νός ψυχιατρείου σε μια πολύ πιο πέραν του ομη­ ρικού ανθρώπου εποχή στις πρωτόγονες εκείνες κοινωνίες, όταν μέσα στη ζούγκλα, σ ’ ένα δάσος ή έστω σ’ ένα οποιοδήποτε μονοπάτι γίνεται η αιφνιδιαστική συνάντηση δύο ανδρών που και ό­ ταν είναι άοπλοι, ως πεοφόροι, τυγχάνουν οι βιο­ λογικοί φορείς του δυνητικού φαλλού, συμβόλου της πατρότητος και του Λόγου. Στην υποθετική, εντούτοις ρεαλιστική τούτη συνάντηση, καθρεπτική, εαυτό - και - αλλοσκοπική των δύο «αυτών» που ανήκουν σε δια­ φορετικές ομάδες ή ορδές, τι θα μπορούσε να συμβεί: Αν επρόκειτο για μια συνάντηση δύο προσώπων του αντιθέτου φύλου η πιθανότερη λύ­ ση θα ήταν ένας βιασμός, μια φυγή ή άλλες υπεκ­ φυγές που ακόμη λανθάνουν στην ανάλυση αφού δεν έχουμε αρκετά στοιχεία καμιάς προφαλλοκρατικής κοινωνίας (υποθετικής ή πραγματικής) και, εν πάσει περιπτώσει, ο πολιτισμός ανιχνεύεται μόνο μέσα στις φαλλοκρατικές κουλτούρες.

Α

16/αφιερωμα Αν πάλι επρόκειτο για κυνηγούς κεφαλών ή κάτι τέτοιο, εφοδιασμένοι με την πρωτόγονη τεχνολο­ γία τους θα μπορούσαν από μιαν ανάλογη από­ σταση να εξουδετερώσουν, πιθανώς, ο ένας τον άλλον, ή εάν κρατούσαν στα χέρια μηχανοποιη­ μένο πλέον τον φονικό φαλλό τους να εξουδετε­ ρωθεί, αναλόγως, ο ένας ή ο άλλος, να προσπεράσουν αλλήλους φοβισμένοι ή υστερικώς να κά­ νουν πως δεν προσέχθηκαν καθόλου. Υπάρχει ό­ μως και μια άλλη δυνατότης που θα εσήμαινε την απόπειρα μιας επαφής, δυνητικής πάντοτε αλλά κατορθώσιμης, έστω και αν είναι πρωτόγονη στην εικονογράφησή της. Μεταξύ, λοιπόν, εικό­ νας και λόγου - ο οποίος είναι ταυτόχρονα εικονοπλαστικός και εικονοκλαστικός - ας προχω­ ρήσουμε στην περιγραφή της συνάντησης αυτής. Οι γλωσσικές τους διαρθρώσεις μάς είναι άγνω­ στες αλλά μπορούμε να υποθέσουμε ότι διαθέ­ τουν μερικά λεκτικά ή προλεκτικά σημαίνοντα και σημαινόμενα, εκτός φυσικά από τις μηρηματικές τους δυνατότητες όπου η συνεννόηση είναι ακόμη πιο άμεση, ιδίως όταν κάποτε μπο­ ρεί να συναντηθεί κανείς με τον άλλο στο πρωτό­ γονο μονοπάτι. Κατά την αιφνιδιαστική τούτη συνάντηση που είναι φυσικό να προκαλέσει μια στιγμιαία κατατονική ακινησία ή εμβροντησία κάποιος θα έπρεπε να αποτολμήσει κάποια ερώ­ τηση ή ερώτημα για να αποφευχθεί η σύγκρουση δΓ άλλων μέσων. Κάθε όμως απόπειρα προσέγγι­ σης προς τον άλλο είναι αναποφεύκτως φορτι­ σμένη από το στοιχείο του έρωτος έστω και ανα­ τρέψιμο σε οποιαδήποτε στιγμή ως μίσος ή θάνα­ τος. Η απόκριση μπορεί να είναι μια πολύπλοκη υπόθεση. Μπορεί να παριστά μια ενορμητική α­ πόκρουση, ούτε καν λέξη αλλά μια άναρθρη κραυγή, μιαν έκκριση επίσης όπως αυτές που συμβολικά (εννοείται) ακόμη και σήμερα χρησι­ μοποιούμε όταν θέλουμε να εκδηλώσουμε την α­ ποστροφή μας, την αρνητική μας απόκριση, λέ­ γοντας π.χ. «τον έφτυσα, μου προκάλεσε εμετό, τον έχω κατουρημένο, χεσμένο» κ.λπ., υποδη­ λώνοντας έτσι τη διακοπή, εάν προϋπήρχε, του διαλόγου ή απλώς την άρνηση μιας ρηματικής ξιφουλκίας σε πιο προχωρημένο επίπεδο. Ανάλο­ γες εκφράσεις και πληθώρα μάλιστα τούτων υ­ πάρχουν σε όλες τις γλώσσες του κόσμου, ίσως λιγότερο στις πρωτόγονες, διότι εκεί μπορεί να κάνουν ευκολότερα την πράξη παρά να πουν τη λέξη. Μια διερεύνηση των λέξεων «ερώτησις και απόκρισις» μας αποκαλύπτει πολλά και ύποπτα. Α ~ επανέλθουμε, λοιπόν, στα λεγάμενα του παρα Όϊκού και προδρομικού Καυσόχειλου, κάνο­ ντας όμως μια αυστηρή ετυμολογική (ριζική) γλωσσανάλυση. Η λέξη ερώτημα εκ του ερωτάω είναι μια1 ερώτησις γινομένη προς τον σκοπό ίνα προκαλέσει τις συμπέρ σμα εκ της αποκρίσεως, εν τη διαλεκτική δε «πμόκλησις συμπερασμάτων δι’ ε­

ρωτήσεων». Το ρήμα ερώ είναι ο μέλλων του σπανίζοντος ενεστώτος είρω που σημαίνει, λέγω, ομιλώ, φράζω, συνώνυμο του ερεείνω, έρομαι, ε­ ρωτάω: ρήμα το οποίον παραμένει παλαιόθεν (Ό μηρος) με την ίδια σημασία και τις ποικίλες του αποχρώσεις. Με τη λέξη Έρως (και τον παλαιότερο τύπος έρος) που σημαίνει «ένθερμος α­ γάπη», την (περιττήν ίσως;) διευκρίνιση επί του σαρκικού μεταξύ των δύο φύλων πάθους, παραπεμπόμεθα στο ρήμα έραμαι, εράω, ταυτόσημον του ερώ, επιθυμώ. Εκτός αυτής της άμεσης πα­ ραπομπής, πλαγίας όμως και κάπως «ντροπα­ λής», εξαιτίας προφανώς της αιδούς των λεξικο­ γράφων, υπάρχουν άπειρα παραδείγματα και φράσεις από τον Ό μηρο, τον Αισχύλο, τον Σο­ φοκλή, τον Ευριπίδη κ .λπ., όπου η λέξη έρως ό­ πως και σήμερα αφορά την κάθε είδους επιθυμία, από την καθαρώς σαρκική μέχρι την πλέον εξιδανικευμένη, μία επιθυμία πέραν φύλου, πράγμα­ τος, ιδέας κ.λπ. Ο ερωτών, λοιπόν, εκφράζει μίαν επιθυμία δια να μάθει, να συμφιλιωθεί, να κατασιγάσει, να α­ παλύνει με ειρηνικόν κατά το δυνατόν τρόπο ού­ τως ώστε να αποφευχθεί η επικίνδυνη ενδεχομέ­ νως σύγκρουση μιας συνάντησης δια της συν­ ομιλίας, και εδώ βρίσκεται επίσης η ετυμολογική συνάφεια της «ειρήνης» αν και στα λεξικά εκ­ φράζεται αμφιβολία εάν παράγεται εκ του είρω, συνδέω συνάπτω ή του είρω, λέγω. Και η αμφιβο­ λία τούτη, θα πρόσθετα, είναι ασφαλώς ερωτη­ ματική· η αρχαία πάντως λέξη είρη (εκ του είρω, λέγω) αντιστοιχεί προς τις λέξεις αγορά ή εκκλη­ σία (του Δήμου). Κοινής εξάλλου ετυμολογικής καταγωγής είναι και η λέξη ειρωνεία (προσποιημένη άγνοια προς εξερέθιση ή σύγχυση του αντι­ πάλου), καθώς και η λέξη είρων: «ο άλλα μεν φρονών, αλλα δε λέγων». Στο στοιχείο τούτο α­ κριβώς της ειρωνείας που δυνητικά περιέχει το ε­ ρώτημα, στην αμφιβολία δηλαδή που θα μπορού­ σε να δημιουργήσει στον ερωτώμενο, βρίσκεται και το όλο δράμα του διαλόγου, διότι, όχι μόνο στην αρχική του πρωτόγονη αναπαράσταση αλ­ λά και στην διηνεκώς αναπαριστώμενη δια-τουλόγου πραγματικότητα υπάρχει η αμφιθυμία της άγνωστης πάντα υποκειμενικότητας και της εξί­ σου άγνωστης αντικειμενικότητας, αυτά δηλαδή που ο διάλογος καλείται να υπερβεί ως επιθυμητή σχέση. Προχωρώντας πάντως σ’ αυτή την «πρωτόγο­ νη σκηνή» της συνάντησης και της συνομιλίας που είναι ταυτιστικά συγγενής προς την πρωτό­ γονη (ή πρωτογενή) σκηνή του Φρόυδ - όπου το υποκείμενο βλέπει τη γονεϊκή συνουσία - όλες οι αμφιθυμίες αναμοχλεύονται. Πού αποσκοπεί το ερώτημα, πώς προτίθεται ο ερωτών «να του την φέρει»; Και πώς λοιπόν ν ’ απαντήσει, πάτ ν ’ αποκριθεί ο άλλος; Η από-κρισις είναι η κα ςο χήν άλλη λέξη του διαλόγου. Και η ετυμολογική

αφιερωμα/17 της ανάλυση, αν όχι δύσκολη, εντούτοις είναι εκ­ πληκτική: πρό-κρισις, διά-κρισις, ανά-κρισις, κατά-κρισις, υπό-κρισις, από-κρισις, έκ-κρισις. Στην προαναφερθείσα, όχι δα και τόσο απομα­ κρυσμένη ή φαντασιωτική συνάντηση, μια κλι­ μάκωση των προθέσεων αναφορικός προς το δεύτερο συνθετικό «κρίσις» αναγκαστικά υπερ­ πηδά τη συμβατική τους (;) γραμματική κατάτα­ ξη: με τη διά-κριση, λοιπόν, διακρίνεται ο άλλος, με την πρό-κριση, προκρίνεται για μια ενδεχόμε­ νη ανάκριση που θα επιφέρει πιθανώς την κατάκριση ή την υπό-κριση και τελικά μιαν από­ κριση. Εδώ η λέξη έκ-κριση και ιδιαίτερα η πρό­ θεση «εκ» περνούν περισσότερο από κάθε άλλη (εάν το ασυνείδητο είναι διαρθρωμένο σαν γλώσ­ σα) μέσα από το καθαρτήριο των ενορμήσεων. Θα ήταν πολύ φυσικό και «πρωτόγονο» εάν η α­ πόκριση δεν φθάνει στο επίπεδο ενός διαλόγου, παρακάμπτοντας την αινιγματική κρίση, αλλά σταματά ή διακόπτεται από την εκκριματική αν­ τανάκλαση ή αντί-θεση του άλλου ή κάποιες από τις συμβολικές, ρηματικές και απορριματικές εκφράσεις ή τις εκκριτικές πράξεις του άλλου. Ο διάλογος τότε διακόπτεται και η συνάντηση παίρνει άλλες μορφές δράσης. Η αντιπαράθεση δεν περνάει καν από την υπόκριση (με τη σχετι­ κότητα της ειρωνείας) και έτσι μη φθάνοντας στην αινιγματική ειρωνεία, δεν έχει τις πιθανότη­ τες καμιάς ειρηνικής και συνεπώς διαλογικής δυνατότητος. ναφερόμενος πάντα στη γλωσσολογία η ο­ Α ποία στη χειρότερη ίσως περίπτωση γίνεται μια γενική επιστημολογία και στην καλύτερη, ποίηση, ποια είναι η θέση της ψυχογλωσσολο­ γίας; Ασφαλώς οι ανωτέρω προτάσεις για μια βα­ σική γλωσσανάλυση θα μπορούσαν να αναπτυ­ χθούν πολύ περισσότερο με διάφορα παραδείγ­ ματα και καταστάσεις αλλά περιοριζόμενος στα πλαίσια ενός κειμένου και της τοπογραφίας του, στρέφομαι καθέτως προς τον Χέγκελ, όριο και α­ φετηρία της σύγχρονης σκέψης. Με τον μεγάλο

αυτό φιλόσοφο του περασμένου αιώνος φαίνεται να κλείνει ένας κύκλος που άρχισε με τη σωκρατική-πλατωνική φιλοσοφία περνώντας α­ πό την «ερώτηση και την απόκριση» στη «θέση και αντίθεση». Υπάρχει μια ουσιώδης και κρίσι­ μη διαφορά μεταξύ των δύο τούτων στοιχείων, μια διαφορά που ίσως δίδει και το κλειδί, γιατί α­ πό πολλούς θεωρείται ότι με τον Χέγκελ «κλεί­ νει» η φιλοσοφία. Ως ψίθυρος, κατ’ αρχήν, ως νιτσεϊκή κραυγή αργότερα ακούστηκε το μεγάλο μήνυμα: τέλος της φιλοσοφίας! Η κρίσιμη λοιπόν διαφορά μεταξύ ερώτησης και θέσης οφείλεται στο ότι με την ερώτηση (όπως άπειρες φορές α­ φήνει να εννοηθεί ο Σωκράτης με την απόκριση στην ερώτηση) δεν προϊδεάζεται μια τελική στα­ τική κατάσταση αλλά μια κρίση που δεν αποδιώ­ χνει την αμφιθυμία και τον δαίμονά της με τον ο­ ποίο, έρως, ποίηση και σκέψη έχουν κοινή κατα­ γωγή (Συμπόσιον). Βέβαια ο Πλάτων προβλημα­ τισ μ ένος από τον 'Ιωνά του ήδη, στην Πολιτεία του, όταν μάλιστα φθάνει στην «ιδανική» της μορφή, δίδει τα πρωτεία στη σκέψη, στη σοφία, μέχρι βαθμού υποτέλειας της ποίησης στον στο­ χασμό. Πάντως στην καθημερινή σωκρατική τα­ κτική το ερώτημα δια της αποκρίσεώς του γεννά ένα άλλο ερώτημα’εις το διηνεκές και έτσι η δια­ λεκτική του παραμένει ερωτηματική και ερωτι­ κή. Στον Χέγκελ διαβάζουμε ότι υπάρχει πρώτον η θέση ως ιδέα σε ανεξέλικτη κατάσταση, κατό­ πιν η αντίθεση, η άρνηση δηλαδή, η ιδέα δι’ εαυτήν, η ιδέα πραγματοποιημένη στην εξέλιξή της και τέλος η σύνθεση ως άρνηση της άρνησης με αποτέλεσμα θετικόν: η ιδέα καθ’ εαυτήν και δι’ εαυτήν επανερχόμενη εις εαυτήν. Το κύκλωμα εδώ γίνεται ασφυκτικώς κλειστό και ο Μαρξ προσπαθώντας να βρει μια δυναμική του το μεταθέτει από τον χώρο της ιδέας σε κάτι που σφίγγει πλέον και την πραγματικότητα μέσα στο κύκλωμα μιας ουτοπικής «πρώτης ύλης», ό­ πως αναφέρθηκα στην αρχή αυτού του κειμέ­ νου.2 Δεν μπορούμε, βέβαια, ούτε χρειάζεται να επεκταθούμε επί θεμάτων που ταλανίζουν πάντα

18/αφιερωμα βαθύτατα την ανθρωπότητα και τον στοχασμό, αλλά απλώς θα ήθελα να επισημάνω πως με την έλευση του Χέγκελ και του Μαρξ αναδύεται ο κόσμος των ιδεολογιών (σε μια εποχή που η θεο­ λογία έπαυσε να ικανοποιεί με το δικό της weltamschauung) και από τον διάλογο εξορίζεται ο έ­ ρως. Δεν έχουμε πλέον ερώτημα - απόκριση κρίση, αλλά θέση - αντίθεση - σύνθεση· μια σύν­ θεση ως ακινητοποιημένη και τελική λύση. Η ψυχανάλυση με αρκετή καθυστέρηση συνά­ ντησε τη γλωσσολογία η οποία εξάλλου στη μο­ ντέρνα εποχή πήρε τη σημερινή μορφή της γύρω από τα έτη του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου. Από τον περασμένο αιώνα η νευρολογία και η νευροπαθολογία διερεύνησε και οικοδόμησε, με εκπλήσσουσα για την εποχή ταχύτητα, την οργα­ νική της αναπαράσταση ως εγκεφαλική χαρτο­ γράφηση η οποία έκτοτε με τα διαρκώς τελειο­ ποιούμενα μέσα και συνεχείς έρευνες σε ό,τι αφο­ ρά το παιγνίδι μεταξύ αριστερού και δεξιού λοβού (μεταξύ δηλαδή λόγου και απεικόνισης) προχωράει σε λεπτομέρειες που κάθε παραμέληση α­ πό τις άλλες «πειθαρχίες» ασφαλώς θα στοίχιζε πολύ. Πριν από την ψυχανάλυση επίσης άλλες ή συναφείς ψυχολογικές τάσεις, όπως η πρωΐμως στρουκτουραλιστική του Piagez έκαναν σημαντι­ κότατες έρευνες και διερευνήσεις επί της δομής του γλωσσικού πεδίου, δεν είναι δε καθόλου πα­ ράξενο ότι και ο Φερδινάνδος ντε Σωσσύρ (17ρολεγόμενα γενικής γλωσσολογίας, 1914) είναι βα­ σικά δομιστής στον στοχασμό του. Έ πρεπε ου­ σιαστικά να φθάσουμε στον Λ ακάν ο οποίος επί­ σης επηρεάστηκε τα μέγιστα από τον στρουκτου­ ραλισμό των δεκαετιών ’50 και ’60 για να προχω­ ρήσει η ψυχανάλυση βαθύτερα στην περιοχή της γλωσσολογίας, πολλές φορές μάλιστα οικειοποιούμενη γονίμως τις έρευνες που ξεκίνησαν ή εποικοδομήθηκαν από άλλες περιοχές. Πολύ πιο πριν, φυσικά, ξεκινώντας από τον Παρμενίδη μέ­ χρι τον Χάιντεγγερ, είναι αδύνατο να ξεχωρίσει κανείς ή να παραγνωρίσει την ψυχολογική ενείδηση των φιλοσόφων και στοχαστών ή να παρα­ μελήσουμε την οντοαναλυτική κατάθεση των Μπινσβάνγκερ, Μένταρ Μ πος και άλλων ψυχιά­ τρων που ανήκουν κυρίως στον κύκλο της Daseinsanalyse. Κατά την περίοδο των 1950-60, αναφερόμενοι σε μια φαινομενολογική ψυχιατρική, ονόματα όπως του Χούσερλ και του εξίσου ένδο­ ξου μαθητή του Χάιντεγγερ, στην Ελβετία και στο Παρίσι (εξιμπισιονιστικό σχεδόν κέντρο ό­ λων των ρευμάτων και αρωμάτων) συναντούσες τις δομικιστικές θεωρίες της εποχής οι οποίες ως ανθρωπολογία επικεντρώνονταν κυρίως περί τον Λεβί-Στρως και τις παρεμβάσεις των αντιπροσώ­ πων της Σχολής της Φραγκφούρτης. Μ ολονότι οι θεωρητικές αυτές συναντήσεις και συγκρούσεις ενίοτε γίνονταν έντονες και καταλάμβαναν πλέ­ ον ένα πολύ ευρύτερο χώρο από την West Coast

μέχρι την Κεντρική Ευρώπη - χωρίς να παραμελούνται οι ακτινοβολίες τους και επεξεργασίες σε άλλα μέρη του κόσμου - έδωσαν στην ψυχα­ νάλυση και στην ψυχοθεραπευτική γενικότερα τις δυνατότητες εκείνες που το προνομιακό τους πλαίσιο ευνοούσαν. Η ψυχανάλυση η οποία κατόρθωσε να ακούσει τον άνθρωπο (άρρωστο ή όχι) αναλύοντας ταυτο­ χρόνους ανθρωπολογικά την ελληνική μυθολογία ή (και) την έκφρασή της ως ελληνική τραγωδία με την πιο καίρια εμπειρία του οιδιποδείου συμ­ πλέγματος, δεν προχώρησε ωστόσο (και αυτό εί­ ναι ευεξήγητο) στη βαθύτερη γλωσσανάλυση της ελληνικής γλώ σσας. Πώς όμως μπορούμε να ξε­ χωρίσουμε τους μύθους αυτούς και την ελληνική τραγωδία που συμπορεύονται με την όλη εξέλιξη της ελληνικής ανθρωπολογικής εμπειρίας και στοχασμού χωρίς τη γλώσσα που τους εκφράζει; Δεν είναι ανάγκη, φυσικά, να μιλάει ο άρρωστος και ο θεραπευτής ελληνικά, εφόσον ο ευρωπαϊ­ κός πολιτισμός και διάρθρωση μετα-φράζει ή μετα-φέρει τη γλώσσα αυτή στα δυναμικά των άλλων γλωσσών. Δεν εμποδίζεται ο στοχαστής για να στοχαστεί - όπως λέει ο Χάιντεγγερ - ε­ άν δεν μιλάει ή δεν γράφει τα ελληνικά· με την προϋπόθεση ότι «ανεβαίνει στις πηγές της ελλη­ νικής γλώσσας». Η σχετική αυτή καθυστέρηση της παραδοσια­ κής ψυχανάλυσης οφείλεται κυρίως στην απο­ κλειστική έμφαση που απέδιδε στον κόσμο των ενορμήσεων και των συμβόλων επί μιας εικαστι­ κής βάσεως, θα έλεγα, αλλά κυρίως στο ότι η μη προσπέλασή της σε μια οντολογία έκανε αδύνα­ τη μια βαθύτερη ψυχαναλυτική κατανόηση της γλώσσας. Η ίδια η ψυχανάλυση, κατά τον Λα­ κάν, δεν ενδιαφέρθηκε ή δεν κατόρθωσε να δη­ μιουργήσει την οντολογία της και σήμερα ο ο­ ποιοσδήποτε ψυχαναλυτικός λόγος που συχνά έ­ χει την τάση να περνά στη λήθη τις ρίζες ή αφετη­ ρίες του δεν μπορεί να είναι ανοικτός, τουτέστιν ερωτηματικός. Το ίδιο εξάλλου μπορεί κανείς να πει και για τη γλωσσολογία μέσα στις πολύπλευ­ ρες επιτεύξεις της και δομήσεις. Ό π ω ς γράφει ο Ηράκλειτος «του λόγου δ’ εόντως ξυνού ζώουσιν οι πολλοί ως ιδίαν έχοντες φρόνησιν» (Απ. 2) και «ψυχής έστι λόγος εαυτόν αύξων» (Απ. 60). Ιδιαί­ τερα η ψυχανάλυση και γενικότερα ο ψυχοθερα­ πευτικός λόγος δεν μπορεί παρά να ξεκινάει από αυτά τ’ αποσπάσματα. Σημειώσεις 1. Τα πιθανότατα παραδείγματα από ποικίλα κείμενα της ομη­ ρικής και εντεύθεν γραφής μπορεί να τα βρει κανείς στις α­ νάλογες λέξεις των λεξικών της ελληνικής γλώσσας όπως στο Liddell and Scott.

2. Ίδε «Γερμανική ιδεολογία» που κατέληξε, όχι αναποφεύκτως, στα κρεματόρια καθώς και «Μαρξισμός» που κατέ­ ληξε, όχι αναποφεύκτως επίσης, σε άλλου τύπου... κρε­ ματόρια.

αφιερωμα/19

Κ ώ στας Γ εμ ενετζή ς

Επάνω στην ουσία της ψυχανάλυσης «Ένας τρελός ρωτά πολλά, στα οποία κανένας σοφός δε δίνει απάντηση» γερμανικό ρητό

I

Η ψυχανάλυση έγκειται στη γλώσ­ σα. Αυτή η φράση, όσο ευνόητη και σωστή και αν είναι, άλλο τόσο είναι παραπλανητική. Η καθημερινή ζωή γενικά έγκειται, κατά ποικίλους τρό­ πους, στη γλώσσα. Η διαφορά των δύο «έγκειται» είναι ότι η ψυχανάλυ­ ση, σε αντίθεση με την καθημερινότη­ τα, συνιστά μία π ρ ω το γενή ουσίωση της γλώσσας. Καθημερινά και ανά πάσα στιγμή χρησιμοποιούμε τη γλώσσα για να μιλάμε, με τους άλ­ λους και με τον εαυτό μας. Η γλώσσα εννοείται ως εκφραστικό μέσο, δηλα­ δή ως μέσο για εξωτερίκευση, για ε­ πικοινωνία, για πληροφόρηση. μως αυτό το «για..», δηλαδή η χρηστική θε­ ώρηση της γλώ σσας, προϋποθέτει κάτι το ήδη ύπαρχον εξωγλωσσικό (η γλωσσολογία το αποκαλεί «σημαινόμενο»), το οποίο εκ των υστέ­ ρων μπορεί να «σημειοδοτηθεί» από τον ομιλούντα, τον γράφοντα, τον σκεπτόμενο, δηλαδή να αποκτήσει ένα όνομα, με το οποίο και θα κατα­ στεί τελικά δυνατή η έκφραση, η εξωτερίκευση, η επικοινωνία, η πληροφόρηση. Η γλώσσα, λοι­ πόν, θεωρείται εδώ κάτι το δεύτερο - η λέξη ως σημαίνον προϋποθέτει το πράγμα, με την ευρεία του έννοια, ως σημαινόμενο. Θα δείξω ότι η εμ­ πειρία της ψυχανάλυσης δεν εξαντλείται σ ’ αυτή την εννόηση της γλώ σσας ως χρηστικής - δευτε­ ρογενούς με την παραπάνω έννοια, αλλά ότι α­ κριβώς με την ψυχανάλυση συμβαίνει μία πρωτο­ γενής ουσίωση της γλώσσας. Πρωτογενής ουσίωση της γλώ σσας συμβαίνει, όσο μπορώ να δω, σε τρεις περιοχές: στην ποίη-

Ο

20/αφιερωμα ση (όπου εννοείται η τέχνη γενικότερα), στη νόη­ ση και στην ψυχανάλυση. Η ποίηση είναι φανέ­ ρωση κόσμου. Η νόηση είναι διάνοιξη και απε­ λευθέρωση του τόπου του. Η ψυχανάλυση είναι μία σ’ αυτόν τον κόσμο αρμόζουσα διαμονή των εκάστοτε ενεχομένων ανθρώπων. Ποίηση, νόηση και ψυχανάλυση βρίσκονται πολύ κοντά μεταξύ τους, χωρίς όμως να θεμελιώνεται η μία στην άλ­ λη, χωρίς να ανάγεται η μία στην άλλη, χωρίς να εξηγείται η μία από την άλλη. Η αμοιβαία τους γειτονία έγκειται στο ότι και στις τρεις, στην κα­ θεμιά με τον τρόπο της, συμβαίνει μία πρωτογε­ νής ουσίωση της γλώσσας. Υπάρχει μια συνομιλία ανάμεσα στους ποιη­ τές, εννοώ μια ουσιαστική συνομιλία που συμβαί­ νει με την ίδια την ποίησή τους ως αυτή τούτη η ποίησή τους. Υπάρχει μια αντίστοιχη συνομιλία ανάμεσα στους νοητές, και μία ανάμεσα στους ψυχαναλυτές. Ό μω ς υπάρχει και μια άλλου εί­ δους συνομιλία, που συμβαίνει ανάμεσα στην ποίηση, στη νόηση και στην ψυχανάλυση. Αυτή η συνομιλία είναι τέτοια ώστε η ποίηση ως ποίη­ ση να είναι νόηση και ψυχανάλυση, η νόηση ως νόηση να είναι ποίηση και ψυχανάλυση - και η ψυχανάλυση ως ψυχανάλυση να είναι ποίηση και νόηση. Καμία δεν συμπληρώνει τις άλλες δύο, καμία δεν δανείζεται από τις άλλες δύο, όμως σε καθεμιά υπάρχουν και οι άλλες δύο. Αυτή η σχέ­ ση, καθόσον αφορά την ποίηση και τη νόηση, ήρ­ θε σε γλώσσα, στις μέρες μας, κυρίως στα έργα του Martin Heidegger. Θα επιχειρήσω να δείξω ό­ τι στην παραπάνω συγκυρία ανήκει η ουσία της ψυχανάλυσης. Και επειδή, όπως είπα, σε καθε­ μιά από τις τρεις υπάρχουν οι άλλες δύο, θα δεί­ ξω την ουσιαστική διάσταση της ψυχανάλυσης ακριβώς σε μία συνομιλία της ποίησης με τη νόη­ ση - όπου καίριο θέμα της συνομιλίας είναι η γλώ σσα.1 II συνομιλία, η οποία μου δίνει την ευκαιρία να εκθέσω την ψυχανάλυση ως πρωτογενή ουσίωση της γλώσσας, παρατίθεται σε μια ομιλία του Heidegger με τον τίτλο Das Wort, Η λέξη.2 Η ομιλία αναφέρεται σε ένα ποίημα του Stefan George με τον ίδιο τίτλο, Das Wort (Από τη συλ­ λογή Das Neue Reich). Ο ποιητής μιλά σε πρώτο πρόσωπο:

Η

Με θαύματα κι όνειρα μακρινά

Στης γης μου έφτανα τα μέρη τ’ ακρινά Και καρτερούσα η μοίρα η τεφρή Μες στην πηγή της τ’ όνομα να βρει Τότε σφιχτά μπορούσα να τ ’ αδράχνω και γερά Ανθούν τώρα στα πέρατα ό λ’ αστραφτερά... Κάποτε από ταξίδι έφτασα καλό Μ ’ ένα κειμήλιο πλούσιο κι απαλό

Μίλησε κι είπε ώρα σαν έψαξε πολλή: "Τίποτε στο βυθό εδώ δεν κοιμάται τον βαθύ” Κι εκείνο τότε μεσ’ απ’ τα χέρια μου γλιστρά Που η γης μου πια το θησαυρό ποτέ δεν αποκτά... Πενθώντας την παραίτηση έμαθα ότι: Πράγμα κανένα πως δεν είναι όπου λείπει η λέξη. (Μετάφραση του ποιήματος: Έλενα Νούσια). Μεταφράζω αποσπάσματα από την ομιλία του Heidegger. Επειδή η ομιλία δεν κινείται στα γνω­ στά σχήματα, συνιστώ το κείμενο που ακολουθεί να διαβαστεί χωρίς βιασύνη, λέξη προς λέξη και επανειλημμένα.3·4 «[221] [...] Ό μω ς η τελευταία στροφή δεν το κλείνει μόνον το ποίημα. Συγχρόνως είναι το κλειδί που το φωτίζει. Αυτό δείχνεται, ήδη, από το ότι μόνον ο τελευταίος στίχος λέγει ιδιαιτέρως εκείνο το οποίο ευρίσκεται στον τίτλο: Η λέξη. Ο τελευταίος στίχος λέγει:

Πράγμα κανένα πως δεν είναι όπου λείπει η λέξη. Αισθανόμαστε τον πειρασμό να μετατρέψουμε την τελευταία γραμμή σε απόφανση με το εξής περιεχόμενο: Κανένα πράγμα δεν είναι όπου λεί­ πει η λέξη. [...] Πρώτα η διαθέσιμη λέξη απονέμει στο πράγμα το Είναι. Τι είναι η λέξη ώστε να δύναται κάτι τέτοιο; Τι είναι το πράγμα ώστε να χρειάζεται τη λέξη για να είναι; Τι θα πει εδώ Είναι ώστε να εμφανίζεται ως α­ πονομή, την οποία το πράγμα ιδιοποιείται μέσα από τη λέξη; Ερωτήματα επί ερωτημάτων, που με την πρώ­ τη ακρόαση και ανάγνωση του ποιήματος δεν θί­ γουν τη διανόησή μας αμέσως. Μάλλον μαγευό­ μαστε από τις έξι πρώτες στροφές. Διότι αυτές α­ φηγούνται ιδιαζόντως συγκεκαλυμμένες εμπει­ ρίες του ποιητή. Βέβαια πιεστικότερα ομιλεί η τε­ λευταία στροφή. Μας εξωθεί στην ανησυχία της διανόησης. Καταρχήν μέσα από αυτήν ακούμε τί έχει το ποίημα, σύμφωνα με τον τίτλο, κατά τον ποιητικό του νου: τη λέξη. Υπάρχει για τον ποιητή τίποτα το πλέον διεγείρον και το πλέον επικίνδυνο από τη σχέση με τη λέξη; Ό χ ι. Δημιουργείται αυτή η σχέση πρώτα μέσω του ποιητή, ή μήπως η λέξη, αφ’ εαυτής της και δι’ εαυτήν, χρειάζεται την ποίηση, έτσι ώστε ο ποιητής μόνο με τούτη τη χρεία να γίνεται αυ­ τός που μπορεί να είναι; Ό λ α αυτά, και άλλα α­ κόμα, έχουν να εννοηθούν, έχουμε να τα διανοηθούμε. Και πάλι διστάζουμε να υπεισέλθουμε σε μία τέτοια διανόηση. Γιατί [222] αυτή στηρίζεται τώρα μόνον σε ένα μοναδικό στίχο του όλου ποι­ ήματος. Και επιπλέον αυτόν τον τελευταίο στίχο τον μετατρέψαμε σε απόφανση. Πάντως αυτή η επέμβαση δεν ήταν απλή αυθαιρεσία. Σχεδόν ε­

αφιερωμα/21 ξαναγκαζόμαστε σε μία τέτοια μετατροπή ευθύς μόλις παρατηρήσουμε ότι ο πρώτος στίχος της τελευταίας στροφής απολήγει σε άνω κάτω τε­ λεία. Αυτή εγείρει την προσμονή ότι ακολουθεί μία απόφανση ως προς κάτι. Εξάλλου αυτό συμ­ βαίνει και με την πέμπτη στροφή. Στο τέλος του πρώτου στίχου της υπάρχει επίσης μία άνω κάτω τελεία:

Μίλησε κι είπε ώρα σαν έψαξε πολλή: "Τίποτε στο βυθό εδώ δεν κοιμάται τον βαθύ” Η άνω κάτω τελεία εισάγει σε κάτι. Ό ,τ ι ακο­ λουθεί ομιλεί, γραμματικά παραστημένο, στην ο­ ριστική: «Τίποτε... δεν κοιμάται...». Και επιπλέ­ ον ο λόγος της τεφρής θεάς μοίρας ευρίσκεται ε­ ντός εισαγωγικών. Διαφορετικά είναι με την τελευταία στροφή. Βέβαια και εδώ, στο τέλος της πρώτης γραμμής, υπάρχει άνω κάτω τελεία. Ό μω ς, ό,τι την ακο­ λουθεί δεν ομιλεί στην οριστική, ούτε και ευρίσκονται τα λεγάμενα εντός εισαγωγικών. Πού έ­ γκειται η διαφορά μεταξύ της πέμπτης και της εβδόμης στροφής; Στην πέμπτη στροφή η τεφρή θεά μοίρα δηλώνει κάτι. Η δήλωση είναι ένα εί­ δος απόφανσης, καθιστά κάτι έκδηλο. Αντιθέτως στην τελευταία στροφή ο τόνος περισυλλέγεται στη λέξη «παραίτηση». [...] Στην παραίτηση υπάρχει μια αίτηση, ένας λόγος. Πώς αυτό; Πα­ ραιτούμαι [233] θα πει: [...] απαρνούμαι κάτι. Ε­ πειδή η παραίτηση είναι μία μορφή λόγου, γι’ αυ­ τό στη γραφή μπορεί να εισαχθεί με άνω κάτω τε­ λεία. Ό που ό,τι την ακολουθεί δεν χρειάζεται να είναι μία απόφανση. Η άνω κάτω τελεία μετά α­ πό τη λέξη «παραίτηση» δεν εισάγει τίποτε με την έννοια μίας απόφανσης ή διαπίστωσης, αλλά η άνω κάτω τελεία άγει την παραίτηση ως λόγο προς αυτό στο οποίο αφήνεται. Πού αφήνεται η παραίτηση; Ενδεχομένως σε αυτό, από το οποίο η παραίτηση παραιτείται.

Πενθώντας την παραίτηση έμαθα έτσι: Πράγμα κανένα πως δεν είναι όπου λείπει η λέξη. Αλλά πώς; Παραιτείται ο ποιητής από το ότι δεν είναι κανένα πράγμα εκεί που λείπει η λέξη; Καθόλου. Τούτο ο ποιητής το απορρίπτει τόσο πολύ, ώστε ακριβώς να συμφωνεί με ό,τι ειπώθη­ κε. Τότε λοιπόν αυτό, προς το οποίο η άνω κάτω τελεία άγει την παραίτηση, δεν μπορεί να λέγει αυτό, από το οποίο ο ποιητής παραιτείται. Θα πρέπει πολύ περισσότερο να λέγει εκείνο στο ο­ ποίο ο ποιητής αφήνεται. Ό μ ω ς παραιτούμαι θα πει αναμφισβήτητα: απαρνούμαι κάτι. Αντίστοι­ χα λοιπόν ο τελευταίος στίχος πρέπει να λέγει αυτό το οποίο ο ποιητής απαρνείται. Ναι και όχι. Πώς πρέπει να το εννοήσουμε αυτό; Ό λ ο και περισσότερο σύννους μάς καθιστά η τελευταία στροφή, και απαιτεί να την ακούσουμε στο σύνο­ λό της και σαφέστερα, όμως και να ακούσουμε

όλη τη στροφή ως εκείνην η οποία, κλείνοντας το ποίημα, παρέχει συγχρόνως και το κλειδί του.

Πενθώντας την παραίτηση έμαθα έτσι: Πράγμα κανένα πως δεν είναι όπου λείπει η λέξη. Ο ποιητής έμαθε την παραίτηση. [...]

[224] Με ποια ταξίδια καταλήγει ο ποιητής στην παραίτησή του; Από ποιά χώρα περνούν τα ταξίδια του ταξιδιώτη; Πώς εμπειράθηκε ο ποιητής την παραίτηση; Η τελευταία στροφή μας δί­ δει την κατεύθυνση.

Πενθώντας την παραίτηση έμαθα έτσι: Πώς λοιπόν; Έτσι, όπως το λέγουν οι προη­ γούμενες έξι στροφές. Εδώ ο ποιητής ομιλεί για τη χώρα του. Εδώ ομιλεί για τα ταξίδια του. Η τέ­ ταρτη στροφή αρχίζει:

Κάποτε από ταξίδι έφτασα καλό «Κάποτε» (...) θα πει: μία φορά. Σ’ αυτήν δη­ λώνεται μία εξαιρετική φορά, μία μοναδική ε­ μπειρία. Ως εκ τούτου ο λόγος γι’ αυτήν δεν αρχί­ ζει μόνον αιφνίδια με ένα «Κάποτε», αλλά συγ­ χρόνως διαχωρίζεται σαφώς από τα μέχρι τότε ταξίδια. Διότι ο τελευταίος στίχος τής αμέσως προηγουμένης τρίτης στροφής απολήγει σε τρεις τελείες. Το ίδιο ισχύει για τον τελευταίο στίχο της έκτης στροφής. Επομένως οι έξι στροφές, οι οποίες περισυλλέγονται στην εβδόμη, την τελευ­ ταία στροφή, κατανέμονται με σαφή σημεία σε δύο φορές τρεις στροφές, σε δύο τριάδες. Τα ταξίδια του ποιητή, για τα οποία ομιλεί η πρώτη τριάδα, είναι διαφορετικά από το ένα και μοναδικό, στο οποίο είναι αφιερωμένη όλη η δεύ­ τερη τριάδα. Για να μπορέσουμε να διανοηθούμε τα ταξίδια του ποιητή, και μάλιστα το μοναδικό, το οποίο και τον κάνει να εμπειραθεί την παραί­ τηση, πρέπει προηγουμένως να εννοήσουμε την τοποθεσία στην οποία η εμπειρία του ποιητή ανήκει. Δύο φορές, στον δεύτερο στίχο της πρώτης και στον δεύτερο στίχο της έκτης στροφής, δηλαδή στην αρχή και στο τέλος των δύο τριάδων, [225] ο ποιητής λέγει: «η χώρα μου». Δική του είναι η χώρα, ως διασφαλισμένη περιοχή της ποίησής του. Εκείνο που αυτή επιζητεί είναι τα ονόματα. Για ποια πράγματα; Ο πρώτος στίχος του ποιήματος δίδει την α­ πάντηση: Με θαύματα κι όνειρα μακρινά Ονόματα για εκείνα τα μακρινά που συμβαί­ νουν στον ποιητή ως θαυμαστά, ή για εκείνα που τον επισκέπτονται στα όνειρα. Αμφότερα ισχύ­ ουν για τον ποιητή ως αυτά που οπωσδήποτε τον αφορούν αληθινά, ως αυτά τα οποία είναι, τα ο­ ποία όντα όμως αυτός δεν θέλει να κρατήσει για τον εαυτό του, αλλά θέλει να τα παραστήσει.

22/αφιερωμα Προς τούτο χρειάζονται τα ονόματα. Αυτά είναι λέξεις, δια των οποίων το ήδη ον και ως ον θεω­ ρούμενο αδράχνεται τόσο σφιχτά, ώστε έκτοτε να ανθίζει αστραφτερό, κι έτσι να κυριαρχεί πα­ ντού στη χώρα ως το ωραίο. Τα ονόματα είναι οι παρασταίνουσες λέξεις. Εφιστούν το ήδη ον στην παράσταση. Με τη δύναμη της παράστασης τα ονόματα πιστοποιούν την αποφασιστική τους κυ­ ριαρχία επάνω στα πράγματα. Ο ποιητής καθ’ ε­ αυτός κάνει ποίηση αξιώνοντας τα ονόματα. Για να τα αποκτήσει πρέπει καταρχήν με τα ταξίδια του να καταλήξει εκεί όπου η αξίωσή του ευρί­ σκει την απαιτούμενη ικανοποίηση. Αυτό συμ­ βαίνει στα άκρα της χώρας του. Τα άκρα διακρί­ νουν, διατηρούν, ορίζουν και περιορίζουν την α­ σφαλή διαμονή του ποιητή. Στα άκρα της ποιητι­ κής χώρας - ή αυτά τα άκρα καθ’ εαυτά; - εί­ ναι η πηγή, από την οποία η τεφρή θεά της μοίρας ανασύρει τα ονόματα. Με τα ονόματα δίδει στον ποιητή εκείνες τις λέξεις, από τις οποίες αυτός με πεποίθηση και αυτοπεποίθηση αναμένει την πα­ ράσταση από ό,τι θεωρεί ον. Η αξίωση του ποιη­ τή για την κυριαρχία του λόγου του ικανοποιεί­ ται. Η άνθιση και το αστραφτερό της ποίησής του καθίστανται παρόν. Ο ποιητής είναι σίγου­ ρος για τις λέξεις του και τις εξουσιάζει. Η τελευ­ ταία στροφή της πρώτης τριάδας αρχίζει με το α­ ποφασιστικό «Τότε»: [226] Τότε σφιχτά μπορούσα να τ’ αδράχνω και

γερά Ανθούν τώρα στα πέρατα ό λ’ αστραφτερά... Προσοχή στην αλλαγή του χρόνου των ρημά­ των στον δεύτερο στίχο αυτής της στροφής ως προς τον πρώτο. Ομιλούν στον ενεστώτα. Η κυ­ ριαρχία της ποίησης έχει ολοκληρωθεί. Έ χει φτάσει στον σκοπό της και είναι πλήρης. Καμία έλλειψη, καμία αμφιβολία δεν ταράζει την αυτο­ πεποίθηση του ποιητή. Ώ σπου κάποια φορά τον βρίσκει μία ολότελα διαφορετική εμπειρία. Αυτή λέγεται στην δευτέρα τριάδα, η οποία δομείται κατά ακριβή αντα­ πόκριση προς την πρώτη. Τέτοια χαρακτηριστι­ κά είναι τα ακόλουθα: Οι τελευταίες στροφές των δύο τριάδων αρχίζουν αντίστοιχα με ένα «Τότε». Του «Τότε» προηγείται στο τέλος της δευτέρας στροφής μία παύλα. Του «Τότε» της δευτέρας τριάδας προτάσσεται επίσης ένα ση­ μείο: η άνω κάτω τελεία στην πέμπτη στροφή. Σ’ αυτό το μοναδικό ταξίδι ο ποιητής δεν φτά­ νει πλέον «Με θαύματα κι όνειρα μακρινά» στα άκρα της χώρας του. Έ ρχεται, μετά από καλό ταξίδι, στην πηγή της θεάς μοίρας με ένα κειμή­ λιο. Η προέλευση του κειμηλίου παραμένει σκο­ τεινή. Ο ποιητής απλώς το κρατά στο χέρι. Το ανά χείρας δεν είναι ούτε κάτι το ονειρικό, ούτε προσάγεται από μακριά. Ό μ ω ς το αλλόκοτα πο­ λύτιμο είναι συγχρόνως «πλούσιο κι απαλό». Εξ

ου και η θεά μοίρα πρέπει να ψάξει πολύ για το όνομα για αυτό το κειμήλιο, και τέλος να αποχαιρετήσει τον ποιητή με τον χαιρετισμό:

"Τίποτε στο βυθό εδώ δεν κοιμάται τον βαθύ”. Τα ονόματα, τα οποία η πηγή επιλήθει, θεω­ ρούνται ως κάτι το κοιμώμενο, το οποίο χρειάζε­ ται απλώς να αφυπνιστεί για να εύρει τη χρησιμο­ ποίησή του ως παράσταση των πραγμάτων. Τα ονόματα και οι λέξεις είναι κάτι σαν σταθερό α­ πόθεμα που εντάσσεται στα πράγματα και τους προσάπτεται εκ των υστέρων για την παράστασή τους. Ό μ ω ς [227] αυτή η πηγή, από την οποία ο ποιητικός λόγος αντλούσε μέχρι τώρα τις λέξεις που ως ονόματα παρασταίνουν τα όντα, δεν προ­ σφέρει πλέον τίποτε. οιά εμπειρία συμβαίνει στον ποιητή; Μόνον αυτή, ότι στην περίπτωση του ανά χείρας κειμηλίου απουσιάζει το όνομα; Μόνον αυτή, ότι το κειμήλιο μπορεί τώρα να στερείται μεν του ο­ νόματος, όμως κατά τα άλλα μπορεί να παραμέ­ νει στα χέρια του ποιητή; Ό χ ι. Κάτι άλλο, συ­ γκλονιστικό συμβαίνει. Ό μω ς συγκλονιστικό δεν είναι ούτε η απουσία του ονόματος, ούτε η διαφυγή του κειμηλίου. Αυτό που συγκλονίζει εί­ ναι ότι με την απουσία της λέξης χάνεται το κει­ μήλιο. Η λέξη λοιπόν είναι που καταρχήν κρατεί το κειμήλιο στην παρουσία του, μάλιστα το φέρει σ’ αυτήν και το διατηρεί. Αίφνης η λέξη δείχνει μία άλλη, υψηλότερη ύπαρξη. Δεν είναι πλέον μόνον ονομάζουσα σύλληψη ενός ήδη παραστηθέντος παρόντος, ούτε μόνον μέσον της παρά­ στασης του προκειμένου. Αντιθέτως πρώτα η λέ­ ξη απονέμει παρουσία, δηλ. Είναι, στο οποίο κά­ τι εμφανίζεται ως ον. Αυτή η άλλη ύπαρξη της λέξης αντικρύζει τον ποιητή αιφνίδια. Συγχρόνως όμως η λέξη, που με αυτόν τον τρόπο υπάρχει, απουσιάζει. ΓΓ αυτό το κειμήλιο γλιστρά από τα χέρια του. Μόνον που τότε κατά κανέναν τρόπο δεν συντρίβεται και μηδενίζεται. Παραμένει θησαυρός, τον οποίον βέβαια ο ποιητής ποτέ δεν μπορεί να στεγάσει στη χώρα του.

Π

Κι εκείνο τότε μεσ’ απ’ τα χέρια μου γλιστρά Που η γης μου πια το θησαυρό ποτέ δεν αποκτά... Μπορούμε άραγε να διανοηθούμε ακόμα και ό­ τι στα ταξίδια του ποιητή στην πηγή της θεάς μοίρας τίθεται τώρα ένα τέρμα; Ενδεχομένως ναι. Διότι ο ποιητής με τη νέα εμπειρία διαβλέπει, έστω συγκαλυμμένα, μίαν άλλη ύπαρξη της λέ­ ξης. Πού φέρει αυτή η εμπειρία τον ποιητή και την μέχρι τώρα ποίησή του; Ο ποιητής πρέπει να εγκαταλείψει την αξίωση να του παραδίδεται ο­

αφιερωμα/23 πωσδήποτε κατά παραγγελίαν το όνομα για αυτό που τούτος έθεσε ως το αληθινά ον. Αυτή τη θέση και εκείνη [228] την αξίωση πρέπει να τα απαρνηθεί. Ο ποιητής πρέπει να παραιτηθεί από την κυ­ ριότητα της λέξης ως του παρασταίνοντος ονό­ ματος για το τεθέν ον. Η παραίτηση ως απάρνηση είναι ένας λόγος που λέγει:

Πράγμα κανένα πως δεν είναι όπου λείπει η λέξη. Ό τα ν κατά τη διευκρίνιση των έξι πρώτων στροφών του ποιήματος προσέξαμε ποιο ταξίδι κάνει τον ποιητή να εμπειραθεί την παραίτησή του, διαλευκάνθηκε μέχρις ενός σημείου η παραί­ τηση καθ’ εαυτή. Μέχρις ενός σημείου μόνον. Διότι πολλά σ ’ αυτό το ποίημα παραμένουν σκο­ τεινά, προ πάντων όλων εκείνο το κειμήλιο στο οποίο το όνομα απαγορεύεται. Γι’ αυτό και ο ποι­ ητής δεν μπορεί να πει τι είναι αυτό το κειμήλιο. Ακόμα λιγότερο μας επιτρέπεται να αποτολμή­ σουμε εμείς κάποια εικασία σχετικά, εκτός εάν το ποίημα μας έκανε μία νύξη αφ’ εαυτού του. Την κάνει. Την προσλαμβάνουμε εφόσον ακού­ σουμε όντας αρκούντως σύννοι. Επαρκούμε σε τούτο όταν διανοηθούμε κάτι το οποίο τώρα πρέ­ πει να μας καταστήσει τα μάλιστα σύννους. Η ενόραση στην εμπειρία του ποιητή με τη λέ­ ξη, δηλ. η ενόραση στην εκμαθείσα παραίτηση, μας εξωθεί στο ερώτημα: Γιατί ο ποιητής, αφότου έμαθε την παραίτηση, δεν παραιτήθηκε από το λόγο; Γιατί λέγει ακριβώς την παραίτηση; Για­ τί μάλιστα κάνει ένα ποίημα με τον τίτλο Η λέξη; Απάντηση: Διότι αυτή η παραίτηση είναι μία ι­ διαίτερη παραίτηση, και όχι απλώς απόρριψη του λόγου και σιώπηση. Ως απάρνηση η παραίτη­ ση παραμένει λόγος. Έ τσι διαφυλάγει τη σχέση με τη λέξη. Ό μ ω ς επειδή η λέξη δείχτηκε με μία άλλη, υψηλότερη ύπαρξη, πρέπει και η σχέση με τη λέξη να υποστεί μία μεταβολή. Ο λόγος απο­ λήγει σε μία άλλη διάρθρωση, σε ένα άλλο μέ­ λος, σε έναν άλλο τόνο. Το ότι η παραίτηση του ποιητή γίνεται εμπειρατή κατ’ αυτό το νόημα, μαρτυρείται από το ποίημα καθ’ εαυτό, το οποίο λέγει την παραίτηση τραγουδώντας την. Γιατί αυτό το ποίημα είναι τραγούδι. [229] Ανήκει στο τελευταίο μέρος της τελευταίας από τον Stefan George δημοσιευμένης ποιητικής συλλογής. Αυ­ τό το τελευταίο τμήμα φέρει τον τίτλο Το τραγού­ δι (...) Με Το τραγούδι, με τα τελευταία κάτω από αυ­ τόν τον τίτλο συλλεχθέντα ποιήματα, ο ποιητής εξέρχεται οριστικά από τον προηγούμενο δικό του κύκλο. Π ρος τα πού; Προς την παραίτηση την οποία έμαθε. Αυτή η εκμάθηση ήταν μία αιφ­ νίδια εμπειρία τη στιγμή που τον αντίκρυσε η ολότελα άλλη ύπαρξη της γλώ σσας και κλόνισε

την αυτοπεποίθηση του προηγουμένου λόγου του. Κάτι το ανυποψίαστο, τρομερό τον αντίκρυσε, τούτο, ότι πρώτα η λέξη αφήνει το πράγμα να εί­ ναι πράγμα. Έ κτοτε ο ποιητής πρέπει να ανταποκρίνεται σ ’ αυτό το σχεδόν ανυποψίατο, μόνο νοητά υποψιάσιμο μυστήριο της λέξης. Κάτι τέτοιο επιτυγ­ χάνει μόνον όταν η ποιητική λέξη ηχεί στον τόνο του τραγουδιού. Αυτόν τον τόνο μπορούμε να τον ακούσουμε με ιδιαίτερη σαφήνεια σε ένα από τα τραγούδια που πρώτη φορά, χωρίς τίτλο, δημο­ σιεύονται στο τελευταίο μέρος της τελευταίας συλλογής (Das Neue Reich, σ. 137):

Στην πιο γαλήνια σιγή Μιας νηφάλιας ημέρας Ξάφνου ένα βλέμμα ξεσπά Που μ ’ ανυποψίαστο τρόμο Τη βέβαιη ταράζει ψυχή [230]

Έτσι καθώς στα υψώματα Ο δυνατός κορμός Ασάλευτος περήφανα δεσπόζει Και κατόπιν αργά κάποτε μια θύελλα Τον λυγίζει έως το χώμα: Έτσι καθώς η θάλασσα Με βροντερό σάλαγο Με άγριο παφλασμό Εισβάλλει ακόμη μια φορά Στην από καιρό εγκαταλειμμένη αχιβάδα.

24/αφιερωμα Ο ρυθμός αυτού του τραγουδιού είναι τόσο θαυ­ μαστός όσο και σαφής. Αρκεί, εάν τον υπαινιχθούμε με μία υπόδειξη. Ωστόσο ρυθμός, ρυσμός, δεν θα πει ροή και ρεύμα, αλλά αρμογή. [...] Ο ρυθμός απονέμει τη γαλήνη. Στο τραγούδι που ακούστηκε, η αρμογή δείχνεται όταν προσέ­ ξουμε τον ένα αρμό που μας τραγουδά τρίμορφα στις τρεις στροφές: βέβαιη ψυχή κι αιφνίδιο βλέμμα, κορμός και θύελλα, θάλασσα και α­ χιβάδα. Ό μω ς το αλλόκοτο σ ’ αυτό το τραγούδι είναι ένα σημείο, το μόνο που θέτει ο ποιητής εκτός α­ πό την τελεία στο τέλος. Ακόμα περισσότερο αλ­ λόκοτη είναι η θέση στην οποία έθεσε το σημείο. Είναι η άνω κάτω τελεία-στο τέλος της τελευ­ ταίας γραμμής της μεσαίας στροφής. Αυτό το σημείο σ’ αυτή τη θέση είναι ακόμα εκπληκτικό­ τερο καθώς αμφότερες οι στροφές, η μεσαία και η τελευταία, αναφερόμενες πίσω στην πρώτη, αρχίζουν κάθε φορά το ίδιο, με ένα Έτσι

Εάν αυτό επετύγχανε, έστω και σε μικρό βαθμό, τότε σε καλές στιγμές θα μπορούσαμε την επι­ γραφή του ποιήματος Η λέξη να την ακούσουμε σαφέστερα και να αναγνωρίσουμε πως η τελευ­ ταία στροφή όχι μόνον κλείνει το ποίημα, όχι μό­ νον είναι το κλειδί του ποιήματος, αλλά συγχρό­ νως περικλείει το μυστήριο της λέξης.

Πενθώντας την παραίτηση έμαθα έτσι: Πράγμα κανένα πως δεν είναι όπου λείπει η λέξη.

Η τελευταία στροφή λέγει για τη λέξη με τον τρόπο της παραίτησης. Αυτή είναι αφ’ εαυτής της λόγος: η απάρνηση... δηλαδή της αξίωσης για κάτι. Εκλαμβανόμενη έτσι, η παραίτηση δια­ τηρεί έναν αρνητικό χαρακτήρα: «πράγμα κανέ­ να», δηλ. ούτε ένα πράγμα, «λείπει η λέξη», δηλ. δεν είναι διαθέσιμη. Σύμφωνα με τον κανόνα [232] η διπλή άρνηση αποφέρει μία κατάφαση. Η παραίτηση λέγει: Έ να πράγμα είναι μόνον εκεί που η λέξη προσφέρεται. Η παραίτηση ομιλεί κα­ καθώς...: ταφατικά. Η απλή απάρνηση όχι μόνον δεν εξα­ ντλεί την ουσίωση της παραίτησης, αλλά ούτε Έτσι καθώς στα υψώματα καν την περιέχει. Η παραίτηση έχει μεν μία αρνη­ Ο δυνατός κορμός τική πλευρά, αλλά συγχρόνως έχει μία θετική και: πλευρά. Ό μω ς ο λόγος για πλευρές είναι εδώ πα­ Έτσι καθώς η θάλασσα ραπλανητικός. Συμπαραθέτει όμοια μεταξύ τους Με βροντερό σάλαγο το απαρνούμενο και το καταφάσκον, και έτσι συγκαλύπτει τον στην παραίτηση ιδιαιτέρως υ­ [231] Οι δύο στροφές, στη μεταξύ τους ακολου­πάρχοντα λόγο. Αυτόν προπάντων έχουμε να διανοηθούμε. Και τούτο δεν αρκεί. Χρειάζεται να θία, δίδουν την εντύπωση ότι είναι ισότιμες. Ό ­ διανοηθούμε, ποια παραίτηση εννοεί η τελευταία μως δεν είναι. Η άνω κάτω τελεία στο τέλος της στροφή. Αυτή η παραίτηση είναι μοναδική, διότι μεσαίας στροφής κάνει την ακόλουθη τελευταία δεν αναφέρεται σε κάποια κτήση από κάτι. Η στροφή να δείχνει πίσω προς την πρώτη, εντάσ­ παραίτηση ως απάρνηση, δηλ. ως λόγος, αναφέσοντας τη δεύτερη σ ’ αυτήν την υπόδειξη. Η ρεται στη λέξη καθ’ εαυτήν. Η παραίτηση κάνει πρώτη στροφή εννοεί τον στη βεβαιότητά του τα­ τη σχέση με τη λέξη να οδεύει προς αυτό το οποίο ραγμένο ποιητή. Μόνον που ο «ανυποψίαστος αφορά κάθε λόγο ως λόγο. Υποψιαζόμαστε ότι σ’ τρόμος» δεν τον καταστρέφει. Ό μ ω ς τον λυγίζει αυτήν την απάρνηση η σχέση με τη λέξη αποκτά έως το χώμα, όπως η θύελλα τον κορμό, ώστε να μία σχεδόν «υπέρμετρη εσωτερικότητα». Το αι­ γίνει ανοιχτός για εκείνο που τραγουδά η την διανιγματικό της τελευταίας στροφής μας ξεπερνά. νοίγουσα άνω κάτω τελεία επομένη τρίτη στρο­ Ούτε και θέλουμε να το λύσουμε αλλά μόνον να φή. Ακόμα μία φορά η θάλασσα εισβάλλει με την το συλλογιστούμε, να περισυλλέξουμε τη διανόη­ αχανή φωνή της στο άκουσμα του ποιητή, που σή μας σ’ αυτό. καλείται η «από καιρό εγκαταλειμμένη αχιβά­ δα». Διότι μέχρι τώρα ο ποιητής έμενε χωρίς την Καταρχήν εννοούμε την παραίτηση ως απάρ­ καθαρά προσφερόμενη ύπαρξη της λέξης. Α ντ’ νηση αναφορικά προς κάτι. [...] Εντωμεταξύ έ­ αυτού τα από τη θεά μοίρα αξιούμενα ονόματα έ­ νας άλλος χαρακτήρας εμφανίστηκε σ ’ αυτήν τρεφαν την αυτοπεποίθηση της αυτάρχουσας έκ­ την παραίτηση. Η παραίτηση έρχεται σε συμφω­ νία με την υψηλότερη ύπαρξη της λέξης, που φρασης. Η εκμαθείσα παραίτηση δεν είναι απλή απόρ­ πρώτη αυτή αφήνει ένα πράγμα να είναι πράγμα. ριψη κάποιας αξίωσης, αλλά η μεταβολή του λό­ Η λέξη πραγμώνει το πράγμα σε πράγμα. [...] γου σε μία σχεδόν λήθια θροΐζουσα ωδική αντή[236] (Η παραίτηση) είναι η μη-απάρνηση του χηση ενός αμύθητου μύθου. Τώρα ίσως είμαστε μυστηρίου της λέξης, αυτού, του ότι η λέξη είναι περισσότερο σε θέση να διανοηθούμε την τελευ­ η πράγμωση του πράγματος. ταία στροφή, ώστε αυτή να ομιλεί καθ’ εαυτή έ­ Ως μυστήριο παραμένει το απόμακρο. Ως ετσι που να περισυλλέγει όλο το ποίημα σ ’ αυτήν. μπειραθέν μυστήριο, το απόμακρο είναι στο σύ­

αφιερωμα/25 νεγγυς. Η έκβαση αυτού του απόμακρου μίας τέ­ τοιας εγγύτητας είναι η μη-απάρνηση του μυστη­ ρίου της λέξης. Για τούτο το μυστήριο λείπει η λέ­ ξη, δηλ. εκείνος ο λόγος ο οποίος θα εδύνατο την ουσίωση της γλώσσας - να τη φέρει σε γλώσσα. Ο θησαυρός τον οποίον ποτέ δεν αποκτά η χώ­ ρα του ποιητή, είναι η λέξη για την ουσίωση της γλώσσας. Η αιφνίδια ενοραθείσα ύπαρξη και καίριση της λέξης, το ουσιώνον της, θέλει να έρ­ θει στην ιδιαίτερη λέξη του. Ό μ ω ς η λέξη για την ουσίωση της λέξης δεν προσφέρεται. Και πάλιν αν η λέξη για το ουσιώνον της γλώσ­ σας ήταν εκείνο το κειμήλιο το οποίο, εγγύτατα στον ποιητή, όντας ανά χείρας, παρ’ ό λ’ αυτά ξε­ φεύγει, όμως, έχοντας ξεφύγει και μην έχοντας ποτέ αποκτηθεί, παραμένει το μακρότατο στην εγγύτατη εγγύτητα; Μέσα από αυτήν το κειμήλιο του είναι μυστηριωδώς οικείο, γιατί διαφορετικά αυτός δεν θα εδύνατο να τραγουδήσει το κειμή­ λιο «πλούσιο και απαλό». Πλούσιο θα πει: εύπορο ώστε να προσφέρει, εύ­ πορο σε προσφορά, εύπορο σε άφεση εκπλήρω­ σης και απόληξης. Τούτος όμως είναι ο ουσια­ στικός πλούτος της λέξης, ότι στο λόγο (Sagen), δηλ. στη δείξη (Zeigen) εμφανίζει το πράγμα ως πράγμα. Απαλό (Zart) θα πει σύμφωνα με το παλαιό ρή­ μα zarton: οικείο, ευχάριστο, φειδωλό. Η φειδώ είναι προσφορά και απελευθέρωση, όμως χωρίς θέληση και βία, χωρίς εθισμό και κυριαρχία. Το κειμήλιο πλούσιο κι απαλό είναι η λανθάνουσα ουσίωση της λέξης η οποία, λέγοντας, α­ διόρατα και ήδη στο ανείπωτό της μάς προσφέ­ ρει το-πράγμα ως πράγμα. Καθόσον η παραίτηση ευρίσκεται σε συμφωνία με το μυστήριο της λέξης, ο ποιητής διατηρεί το κειμήλιο μέσω της παραίτησης στη μνήμη. Κατ’ αυτόν τον τρόπο το κειμήλιο γίνεται εκείνο το ο­ ποίο ο ποιητής ως [237] λέγων προτιμά προ πα­ ντός άλλου, το εκτιμά πέραν παντός άλλου. Το κειμήλιο γίνεται το ιδίως αξιονόητο του ποιητή. Διότι.τί το περισσότερο αξιονόητο μπορεί να δο­ θεί στον λέγοντα από την αυτοσυγκαλυπτόμενη ουσίωση της λέξης, την αποφασιστική λέξη για τη λέξη; Εάν ακούσουμε το ποίημα ως τραγούδι σε συ­ νήχηση με τα συγγενικά τραγούδια, τότε αφήνου­ με να μας λεχθεί από τον ποιητή και με τον ποιη­ τή το αξιονόητο της ποίησης. Αφήνω να λεχθεί το αξιονόητο θα πει - εννοώ. Ακούοντας το ποίημα διανοούμαστε την ποίη­ ση. Κατά έναν τέτοιον τρόπο είναι: ποίηση και νόηση. Αυτό που καταρχήν μοιάζει σαν επιγραφή επά­ νω σε ένα θέμα: ποίηση και νόηση, καταδεικνύε-

Η παλαιότατη λέξη για την έτσι εννοημένη ύ­ παρξη της λέξης, για το Sagen (λόγος), λέγεται: Λόγος: [...] ο οποίος, δείχνοντας, αφήνει το κάθε ον να εμφανίζεται στο είναι του. Ό μ ω ς η ίδια λέξη Λόγος ως λέξη για τον λόγο είναι συγχρόνως και η λέξη για το Είναι, δηλ. για την παρουσία των παρόντων. Λόγος και Είναι, λέξη και πράγμα αλληλέχονται κατά έναν συγκεκαλυμμένο, σχεδόν ολότελα αγνοημένο και α­ διανόητο τρόπο. Κάθε ουσιαστικός λόγος ακούει αυτή τη συ-

Πάμπλο Πικάσο: Φανταστική Γραφή, 1941

γκεκαλυμμένη αλληλουχία Λόγου και Είναι, λέ­ ξης και πράγματος. Αμφότερα, ποίηση και νόη­ ση, είναι ένας εξαιρετικός λόγος, καθόσον αυτές παραμένουν λογοδοτούσες στο μυστήριο της λέται ως η εγγραφή στην οποία είναι παλαιόθεν εγ­ γεγραμμένη η μοιραία μας παρουσία. Η εγγραφή καταγράφει την αλληλουχία ποίησης και νόη­ σης. Η συνέλευσή τους έχει μίά μακρά προέλευ­ ση. Ό τα ν αναδράμοντας την εννοήσουμε, απο­ λήγουμε στο παμπάλαιο αξιονόητο, το οποίο δεν μπορούμε να διανοηθούμε επαρκώς ποτέ. Είναι το ίδιο αξιονόητο το οποίο αιφνίδια αντίκρυσε τον ποιητή, το οποίο αυτός δεν απαρνήθηκε, λέ­ γοντας:

Πράγμα κανένα πως δεν είναι όπου λείπει η λέξη. Η ύπαρξη της λέξης εκλάμπει ως πράγμωσητου πράγματος σε πράγμα. Η λέξη αρχίζει να φέγγει ως η περισυλλογή η οποία πρώτη φέρει το κάθε παρόν στην παρουσία του.

26/αφιερωμα ξης και στο αξιονόητό του, και έτσι από πάντα αρμοσμένες στη συγγενικότητα μεταξύ τους. Για να διανοηθούμε και για να προνοήσουμε αυτό το αξιονόητο, όπως αυτό ομιλεί στην ποίη­ ση, κατά τρόπο επαρκή, παραδίδουμε ό,τι ειπώ­ θηκε τώρα σε μία λησμοσύνη. Ακούμε το ποίη­ μα. Τώρα γινόμαστε ακόμα περισσότερο σύννοι σχετικά με τη δυνατότητα κατά το άκουσμα να παρακούσουμε, και τούτο τόσο ευκολότερα, όσο απλούστερα τραγουδά το ποίημα με τον τρόπο του άσματος». Διαβάζουμε τα αποσπάσματα από την ομιλία «Η λέξη» πολλές φορές, μέχρι η λέξη ν ’ αρχίσει να μας μιλά. Π ροσέχουμε ιδιαίτερα τον δρόμο που παίρνει η ομιλία, την κίνησή της, και όχι το «τι λέει», το περιεχόμενό της. Κατόπιν την αφή­ νουμε και στρέφουμε την προσοχή μας στην ψυ­ χανάλυση. Και η ψυχανάλυση είναι ένας δρόμος και μια κίνηση. Ό μ ω ς αυτό συνήθως αγνοείται. Δίνεται προσοχή στο «υλικό», στο «περιεχόμε­ νο». Στις τρέχουσες ψυχαναλυτικές θεωρίες ο χαρακτήρας του δρόμου και της κίνησης συγκα­ λύπτεται κάτω απ’ αυτό που αποκαλείται ψυχα­ ναλυτική «μέθοδος» και ειδικότερα ψυχαναλυτι­ κή «τεχνική». Και όπως ήδη οι λέξεις μαρτυρούν, μέθοδος και τεχνική αναφέρονται στην τεχνική θεώρηση του ανθρώπου και του κόσμου, η οποία είναι ολότελα ανεπαρκής για να φέρει σε γλώσσα το συμβάν και την ουσία της ψυχανάλυσης. Μία απόπειρα προσέγγισης της ουσίας της ψυχανά­ λυσης ως δρόμου και κίνησης, μέσα στο στοιχείο της γλώ σσας, αποτελεί το ακόλουθο κείμενο. ψυχανάλυση διέπεται από αυτό που ο Freud απεκάλεσε «βασικό κανόνα»: Ο αναλυόμε­ νος είναι ελεύθερος να λέει ό,τι έρχεται στο νου του.5 Ή δη αυτή η συνοπτική διατύπωση του βα­ σικού κανόνα φανερώνει ένα ιδιάζον στοιχείο της ψυχανάλυσης. Ο βασικός κανόνας αναφέρεται ρητά στον αναλυόμενο. Αυτός είναι, που «λέει». Τον ψυχαναλυτή ο βασικός κανόνας τον κρατά στην αφάνεια. Και τούτο ανταποκρίνεται όντως στην πραγματικότητα της ψυχανάλυσης. Ο ψυ­ χαναλυτής παραμένει κατά κανόνα στην αφάνεια, σωπαίνει. Ό μ ω ς, ο ψυχαναλυτής, αφανώς και συγχρόνως αποφασιστικά, καθορίζει τα λε­ γάμενα του αναλυομένου. Αυτό γίνεται χωρίς τη δική του πρωτοβουλία: Το τι θα πει ο αναλυόμε­ νος, το τι θα αποσιωπήσει, το τι θα έρθει καν στο νου του, καθορίζεται από την καθέκαστη σχέση του με τον ψυχαναλυτή, και πιο συγκεκριμένα, από τον τρόπο με τον οποίο ο αναλυόμενος εμπειράται κάθε φορά τον ψυχαναλυτή του - είτε αυτό του είναι σαν τέτοιο συνειδητό, είτε όχι. Η σχέση ψυχαναλυομένου-ψυχαναλυτή είναι τρόπον τινά η «πηγή», η οποία κάθε φορά, «μοι­ ραία», παρέχει στον αναλυόμενο τις λέξεις με τις οποίες αυτός φανερώνεται σαν αυτός που κάθε

Η

φορά είναι, διαμένοντας στον εκάστοτε κόσμο του. Λέω «κάθε φορά», γιατί ο αναλυόμενος δεν είναι ποτέ αγκυλωμένος σε μία σχέση με τον ψυ­ χαναλυτή του. Στην ψυχανάλυση συμβαίνουν πολλά «ταξίδια» του αναλυομένου μέσα στη «χώρα του», προς την «πηγή», την εκάστοτε σχέση του με τον ψυχαναλυτή του, απ’ όπου και του μιλούν ο κόσμος και ο εαυτός του με κάθε φορά άλλα λόγια, και τον αφήνουν να φανερωθεί μέσα από τα κάθε φορά λεγάμενα από τα αποσιωπούμενά του. Και, όπως υπαινίχθηκα, η ίδια η «πηγή» μπορεί να προσεγγίζεται σε διαφορετι­ κά «ταξίδια», ανάλογα με τον τρόπο που ο ανα­ λυόμενος εμπειράται κάθε φορά τον ψυχαναλυτή του. Αναφέρω μερικά παραδείγματα: - Ο αναλυόμενος εμπειράται ενδεχομένως τον ψυχαναλυτή του ως έναν που τον αντιμετωπίζει κριτικά, ίσως και περιφρονητικά, που άλλοτε πάλι πλήττει ή θυμώνει μαζί του. Ο ίδιος αισθάνε­ ται αντίστοιχα αδύναμος, υποδεέστερος, εκτε­ θειμένος και ανυπεράσπιστος. Ό μ ω ς ο ψυχανα­ λυτής δεν είναι ούτε κριτικός, ούτε βαριεστημένος, ούτε θυμωμένος. Ο ψυχαναλυτής σωπαίνει.

- Ο αναλυόμενος εμπειράται ενδεχομένως τον ψυχαναλυτή του ως τον «ειδικό» που δίνει κατευ­ θύνσεις, ως τον δάσκαλο, ως τον κηδεμόνα ή τον μεγαλύτερο αδελφό. Ο ίδιος αισθάνεται αντίστοι­ χα «ασθενής» και «περίπτωση», μαθητής, προστατευόμενος. Ό μω ς ο ψυχαναλυτής δεν είναι ούτε «ειδικός», ούτε προστάτης. Ο ψυχαναλυτής σωπαίνει.

- Ο αναλυόμενος εμπειράται ενδεχομένως τον ψυχαναλυτή του ως κάποιον με προτιμήσεις, με επιθυμίες, με ορισμένα θέματα να τον ενδιαφέ­ ρουν ιδιαίτερα και άλλα όχι. Ο ίδιος προσπαθεί αντίστοιχα να ανακαλύψει μέσα από τις αντιδρά­ σεις, ή τις υποτιθέμενες αντιδράσεις του ψυχανα­ λυτή αυτές τις προτιμήσεις του, και ανάλογα με τα συμπεράσματά του επιλέγει και εκείνα που θα εκστομίσει. Ό μω ς ο ψυχαναλυτής δεν έχει ούτε προτιμήσεις, ούτε συγκεκριμένες επιθυμίες. Ο ψυχαναλυτής σωπαίνει.

- Ο αναλυόμενος εμπειράται ενδεχομένως τον ψυχαναλυτή του ως ξένο σώμα στη ζωή του, ως αδιάκριτη, οχληρή παρουσία. Ο ίδιος αισθάνεται αντίστοιχα είτε αντίσταση να ανοιχτεί, είτε, όταν το κάνει, προδότης απέναντι στους «δικούς του». Ό μ ω ς ο ψυχαναλυτής δεν είναι ούτε δια­ κριτικός, ούτε και αδιάκριτος. Ο ψυχαναλυτής σωπαίνει. Ο ψυχαναλυτής σωπαίνει. Είναι καιρός να δού­ με καλύτερα, τι είναι αυτή η σιωπή του ψυχανα­ λυτή. Και πρώτα αναφέρω μερικά συνήθη παρα­ δείγματα του τρόπου με τον οποίον ο αναλυόμε­ νος την προσλαμβάνει: - Ο αναλυόμενος εμπειράται ενδεχομένως τη σιωπή του ψυχαναλυτή του ως αδιαφορία και ε­

αφιερωμα/27 γκατάλειψη και απουσία. Ό μω ς ο ψυχαναλυτής, σωπαίνοντας, δεν αδιαφορεί, δεν εγκαταλείπει τον αναλυόμενο, δεν είναι απών. Σωπαίνει.

- Ο αναλυόμενος εμπειράται ενδεχομένως τη σιωπή του ψυχαναλυτή του ως διαφωνία ή συμ­ φωνία. Ό μω ς ο ψυχαναλυτής, σωπαίνοντας, δεν διαφωνεί και δεν συμφωνεί. Σωπαίνει. Η σιωπή του ψυχαναλυτή δεν σημαίνει οπωσ­ δήποτε και έλλειψη ομιλίας. Το ιδιάζον των λό­ γων του ψυχαναλυτή συνίσταται στο ότι αυτός, ακόμα και όταν μιλά, σωπαίνει. Ο ιδίως ψυχανα­ λυτικός λόγος δεν είναι η «ερμηνεία». Ο ψυχανα­ λυτής, μιλώντας, δεν λέει τίποτα - και τούτο όχι με την έννοια αυτού που αποφεύγει να πάρει θέ­ ση, ή δεν έχει να πει κάτι το ουσιώδες. Στη σιωπή του ψυχαναλυτή, είτε αυτή είναι σιωπούσα, είτε αυτή είναι ομιλούσα, υπάρχει μια συγκεκριμένη στάση: ο ψυχαναλυτής ως πρόσωπο, με απόψεις και με ενδιαφέροντα, χάνεται, και μάλιστα όχι ε­ φαρμόζοντας κάποια μέθοδο, αλλά πέρα για πέ­ ρα και ειλικρινά. Και χάνεται όχι μόνον ως πρό­ σωπο, αλλά και ως ψυχαναλυτής. Ο ψυχαναλυ­ τής δεν έχει προσωπικότητα. Είναι ένα τίποτα. Τι σημαίνει αυτή η στάση, η από-σταση καλύ­ τερα, του ψυχαναλυτή που υπαινίχθηκα, για τον αναλυόμενο; Σημαίνει καταρχήν ότι ο αναλυόμε­ νος, με όποιον τρόπο κι αν εμπειραθεί τον ψυχα­ ναλυτή του, όποια στάση κι αν κρατήσει, πάντο­ τε πέφτει επάνω στη σιωπή του ψυχαναλυτή. Δεν μπορεί ποτέ να έρθει σε μια συνεννόηση μαζί του. Τα λόγια του, που πάντα συνιστούν το μίλημα της σχέσης του με τον ψυχαναλυτή του, παραμέ­ νουν τρόπον τινά μετέωρα, καθώς μετέωρη πα­ ραμένει και η σχέση η ίδια. Η λέξη του ψυχανα­ λυτή, που θα ανταποκρινόταν κατά κάποιον τρό­ πο στον αναλυόμενο κι έτσι θα έδινε καταρχήν στη σχέση τους ένα Είναι, αυτή η λέξη δεν παρέ­ χεται ποτέ, γιατί μια τέτοια λέξη δεν υπάρχει ο ψυχαναλυτής σωπαίνει. Η σιωπή του ψυχανα­ λυτή, όταν είναι αληθινή, έχει μία αργή αλλά κα­ ταλυτική επίδραση επάνω στον αναλυόμενο. Οι εμπειρίες του αναλυομένου για τον ψυχαναλυτή του δεν βρίσκουν ανταπόκριση και ξεθωριάζουν: ο ψυχαναλυτής χάνει απέναντι στον αναλυόμενο την υποτιθέμενη αυστηρότητα του, χάνει την υ­ ποτιθέμενη δύναμή του, χάνει τις υποτιθέμενες προτιμήσεις του και τις επιθυμίες του, χάνει την υποτιθέμενη αδιακρισία του. Αντίστοιχα ο ανα­ λυόμενος με τον καιρό χάνει το αδύναμό του, χά­ νει την «ασθένειά» του, χάνει την προσαρμοστι­ κότητα και το πείσμα του, δεν υπερασπίζεται πλέον το άβατο της «ιδιωτικής» του ζωής. Αυτά όλα δεν συμβαίνουν εξ απαλών ονύχων. Η λέξη, την οποία η ψυχαναλυτική σχέση δεν έ­ χει να δώσει, αυτό το ουσιώδες συμβάν της ψυχα­ νάλυσης, σημαίνει για τον αναλυόμενο μια έντο­

νη, βαθιά και επαναλαμβανόμενη ματαίωση, ση­ μαίνει ένα κάλεσμα στην παραίτηση από τον τρόπο με τον οποίο ο αναλυόμενος έβλεπε τον ψυχαναλυτή του, και τον κόσμο, μια παραίτηση η οποία μαθαίνεται πενθώντας. Μ’ αυτόν τον τρόπο γνωρίζει ο αναλυόμενος τη ματαίωση. Ε­ φόσον την αντέξει, τη δεχτεί και δεν διακόψει την ψυχανάλυση, γνωρίζει, στη σχέση με τον ψυ­ χαναλυτή του, καλύτερα, στη διαρκώς ματαιούμενη σχέση με τον ψυχαναλυτή του, τη διαγραφόμενη παραίτηση από τον οικείο και αυτονόητο τρόπο του με τον οποίο εμπειράθηκε αυτή τη σχέ­ ση. Η εκμάθηση της παραίτησης δεν είναι παρά το πένθος για αυτό που χάνεται. Τι είναι αυτό που χάνεται; Ο αναλυόμενος περιμένει από τον ψυχα­ ναλυτή του τις λέξεις που θα τον έφερναν σε μια συνεννόηση, σε μια συμφωνία ή έστω και διαφω­ νία μαζί του, που θα έδιναν στη σχέση τους ένα Είναι. Ό μω ς αυτές τις λέξεις ο ψυχαναλυτής δεν τις έχει. Και αυτό που ο αναλυόμενος με την έ­ κλειψη των λέξεων εμπειράται, είναι ότι με την έλλειψη της λέξης που θα έδινε μια υπόσταση στη σχέση τους εκλείπει και η σχέση η ίδια. Η σιωπή του ψυχαναλυτή είναι η «θύελλα» που «λυ­ γίζει» τον «δυνατό κορμό» «έως το χώμα» - μια εμπειρία που την έχει κάνει προδρομικά ο ίδιος ο ψυχαναλυτής στη δική του, «εκπαιδευτική» ψυ­ χανάλυση. Αυτό δεν το αντέχει ο καθένας. Ο άνθρωπος που θα αναζητήσει την ψυχανάλυση, και θα παραμείνει σ ’ αυτήν, δεν αρκεί να πιέζεται απ’ τα προβλήματά του. Πρέπει συγχρόνως να έχει το χάρισμα της ειλικρινούς αυταπάρνησης, δηλαδή να είναι ενδόμυχα πρόθυμος για μια αλλαγή στη ζωή του, η οποία θα αφορά πρωτίστως αυτόν τον ίδιο και τον τρόπο με τον οποίο συνήθιζε να εννο­ εί τον εαυτό του σε αναφορά με τους συνανθρώ­ πους του και τον κόσμο. Η ψυχανάλυση είναι τρόπον τινά προγεφύρωμα μιας τέτοιας αλλαγής, και μάλιστα μέσα από τα πάθη της σχέσης του α­ ναλυομένου με τον ψυχαναλυτή του. ι είναι μια σχέση; Μια, όπως λέμε, «διαπρο­ σωπική σχέση»; Έ χουμε συνηθίσει να την εννοούμε ως ένα δεσμό, λιγότερο ή περισσότερο δυνατό, λιγότερο ή περισσότερο διαρκή. Το δε­ σμευτικό ενός δεσμού πάλι εννοείται συνήθως μέσα από τη δυνατότητα της αμοιβαίας εξυπηρέ­ τησης μιας ανάγκης, της αμοιβαίας ικανοποίη­ σης μιας επιθυμίας, της αμοιβαίας συμφωνίας ως προς ένα θέμα, μια υπόθεση. Αντίθετα, όταν δεν δένει τους ανθρώπους «τίποτα», όταν δεν υπάρ­ χει καμιά σχέση μεταξύ τους, οι άνθρωποι, συνη­ θίσαμε να λέμε, είναι μεταξύ τους ξένοι, αδιάφο­ ροι, άγνωστοι, ά-σχετοι. Ό τα ν ο αναλυόμενος βλέπει την απ’ αυτόν εννοούμενη σχέση με τον ψυχαναλυτή του να ματαιώνεται, όταν αναγκά­ ζεται να παραιτηθεί από μια τέτοια σχέση, και,

Τ

28/αφιερωμα πενθώντας, μάθει αυτήν την παραίτηση, τούτο δεν σημαίνει κατά κανένα τρόπο ότι τώρα η ψυ­ χανάλυση διαμείβεται μεταξύ δύο ανθρώπων οι οποίοι είναι πλέον μεταξύ τους ξένοι, αδιάφοροι, άγνωστοι, ά-σχετοι, οι οποίοι δεν έχουν πλέον ουσιαστικά τίποτα να πουν ο ένας στον άλλον. Η ίδια η ιστορία μιας ψυχανάλυσης μας δείχνει κάτι άλλο. Αυτοί οι άνθρωποι έχουν ακόμα να πουν πολλά μεταξύ τους - ο ένας περισσότερο μιλώντας, ο άλλος περισσότερο σωπαίνοντας. Η εκμαθείσα παραίτηση, μετά το ξεπόνεμα, μιλά με ένα λόγο ιδιάζοντα. Ο λόγος του αναλυομένου δεν ανταποκρίνεται πλέον σε καμιά εμπειρία*του τού ψυχαναλυτή, δεν έχει κανένα κίνητρο, δεν υ­ παγορεύεται από καμιά επιθυμία ή φόβο, δεν α­ ποσκοπεί πουθενά, ούτε καν στη «θεραπεία» του. Ο ψυχαναλυτής δεν υπάρχει τώρα ως ένα συγκε­ κριμένο πρόσωπο με συγκεκριμένα χαρακτηρι­ στικά. Ο ψυχαναλυτής είναι για τον αναλυόμενο ένα απλό άκουσμα, ένα καθαρό άκουσμα, ένα κυριολεκτικά πρόθυμο άκουσμα, πρόθυμο να προσδεχθεί ό,τι έρχεται. Ο ψυχαναλυτής είναι μια τέτοια πρόθυμη σιωπή. Ο λόγος του αναλυο­ μένου, λόγος πλέον της εκμαθείσας παραίτησης, ανταποκρίνεται σ ’ αυτή τη σιωπή. Ο αναλυόμε­ νος μόνον τώρα λέει αληθινά «ό,τι του έρχεται στο νου», και λέει μόνον αυτό το οποίο «έρχεται». Ο Heidegger είπε κάποτε ότι η γλώσσα μιλά πρωταρχικά ως το «ανάφωνο της σιγής». Αυτό δεν μπορεί εδώ να διευκρινιστεί περισσότερο μέ­ σα από τη νόηση του Heidegger.6 Ό μ ω ς συγκρα­ τούμε τη συγγένεια αυτής της ρήσης με εκείνο που μάθαμε για την ψυχανάλυση, για τον λόγο

του αναλυομένου ως ανταπόκριση στη σιωπή του ψυχαναλυτή. Από εδώ εγείρεται η εδραιωμένη ει­ κασία ότι η ψυχανάλυση συνιστά ενδεχομένως πράγματι μία πρωτογενή ουσίωση της γλώσσας. Δείχτηκε λοιπόν ότι στην ψυχανάλυση η ου­ σιαστική παραίτηση δεν είναι απλώς ματαίωση κι εγκατάλειψη και απομόνωση. Η παραίτηση στην ψυχανάλυση συνιστά ένα ιδιάζον και μυστηριακό άνοιγμα το οποίο, καταρχήν αφανώς, επιδρά ευεργετικά ήδη από τις πρώτες συνεδρίες

Σημειώσεις 1. Πρβλ. Martin Heidegger, Η γλώσσα στην ποίηση, σελ. περιθ.

38 κ.ε., σε δική μου μετάφραση στο: Georg Trakl, Ρόπτρον (προετ.). Σχετικά με τη συνομιλία ψυχανάλυσης και νόησης πρβλ. τα σχόλιά μου στο: Martin Heidegger, Από μια συνο­ μιλία για τη γλώσσα, Ρόπτρον (προετ.). ίχετικά με τη συνο­ μιλία ψυχανάλυσης και ποίησης γίνονται ορισμένες νύξεις στο σημείωμά μου για το Η γλώσσα στην ποίηση (ό.π.).

2. Στο: Unterwegs zur Sprache [Καθ’ οδόν προς τη γλώσσα), Pfullingen 1959 και Gesamtansgabe, Frankfurt α.Μ. 1985, τ.

12.

3. Σχετικά με το ίδιο θέμα πρβλ. επίσης τα: Martin Heidegger,

μιας ψυχανάλυσης, αλλά χρειάζεται χρόνια, και μια ευνοϊκή συγκυρία για να εκπτυχθεί τα μέγιστα. Η παραίτηση, στον ποιητικό λόγο, λέει: Πράγ­ μα κανένα πως δεν είναι όπου λείπει η λέξη. Η διανόηση αυτής της παραίτησης μας οδηγεί στο χώρο της ουσίωσης της λέξης, για την οποία ου­ σίωση της λέξης δεν υπάρχει λέξη, και καλεί στο μυστήριο του συμβάντος όπου Λόγος και Είναι, λέξη και πράγμα αλληλέχονται. Τι έχει τώρα να μας πει ο ψυχαναλυτικός λόγος αυτής της παραί­ τησης; Εδώ πρέπει να προσέξουμε. Βρισκόμαστε πλέον στο χώρο της παραίτησης, στον χώρο ό­ που οι λέξεις, με το συνηθισμένο τους νόημα, ως παράσταση των πραγμάτων και κατακυριάρχησή τους, εκλείπουν - χωρίς τούτο να γίνεται πο­ τέ θέμα της ψυχανάλυσης, όλα γίνονται «φυσι­ κά». Βρισκόμαστε εμπρός σε ένα παράδοξο: ε­ κεί όπου στην ψυχανάλυση οι λέξεις εκλείπουν, εκεί δεν τελειώνει η ψυχανάλυση, αντίθετα, από εκεί είναι που κατά ένα τρόπο αρχίζει, ως ψυχα­ νάλυση, εκεί είναι που η ίδια η έκλειψη των λέξε­ ων αρχίζει να μιλά. Το ερώτημά μας ήταν: Τι έχει να μας πει ο ψυχαναλυτικός λόγος αυτής της πα­ ραίτησης; Η απάντηση σ’ αυτό το ερώτημα δεν δίνεται παρά ως η ψυχανάλυση καθ’εαυτή. Ο ψυ­ χαναλυτικός λόγος συμβαίνει μόνον στην ψυχα­ ναλυτική συνάντηση. Ό μω ς αυτή η συνάντηση, και η σ’ αυτήν ενεχόμενη παραίτηση, έχει ένα χα­ ρακτήρα ποίησης και ένα χαρακτήρα διανόησης. Το τι συμβαίνει στην ψυχανάλυση δεν μπορεί να εκτεθεί ούτε ως ποίηση, ούτε ως διανόηση. Και α­ κόμα λιγότερο μπορεί να εκτεθεί με τη μορφή πρακτικών μιας συνεδρίας - το ουσιώδες της ψυχανάλυσης δεν είναι θέμα της ψυχανάλυσης. Ό μω ς, το ουσιώδες της ψυχανάλυσης είναι κατά ένα άφατο τρόπο το αυτό προς εκείνο το οποίο λέγεται στην ποίηση, π.χ. στο ποίημα του Stefan George, και στη νόηση, π.χ. στην ομιλία του Martin Heidegger για τη λέξη, και τούτο γιατί, ό­ πως ειπώθηκε στην αρχή, η ποίηση, η νόηση, η ψυχανάλυση, συνιστούν κάθε φορά μία πρωτογε­ νή ουσίωση της γλώσσας, συνιστούν, η καθεμία με τον τρόπο της, ένα «ανάφωνο της σιγής». Από μία συνομιλία για τη γλώσσα. Μετάφραση- Σχόλιο Κώ­ στα Γεμενετζή, Ρόπτρον (προετ.) Martin Heidegger, «Οδοί, οι ίδιες οδεύοντας...», Επιλογή δοκιμίων-Μετάφραση Κώ­ στα Γεμενετζή, Ρόπτρον (προετ.), Κώστα Γεμενετζή, Το ό­ νειρο (ιδίως σσ. 27-30 και 47-48), Έρασμος 1989, Κώστα Γε­ μενετζή, Προλεγόμενα για μία επανεισαγωγή στην ψυχανά­ λυση (κεφ. Heidegger και Ψυχανάλυση II), Εστία (προετ.).

4. Οι αριθμοί σε αγκύλες ανταποκρίνονται στη σελιδαρίθμηση του πρωτοτύπου των εκδόσεων Neske, Pfullingen 1959.

5. Πρβλ. σχετικά Κώστα Γεμενετζή, Το όνειρο, κεφ. Ο βασικός κανόνας της ψυχανάλυσης και τα όνειρα, σσ. 51-54, καθώς και τοσιδίου, Προλεγόμενα (ό.π.).

6. Πρβλ. σχετικά Martin Heidegger, Από μία συνομιλία..., ό.π., σελ. περιθ. 115 (σχόλια).

Μ ά ρ ιο ς Μ α ρ κ ίδ η ς

Στον Κ. Αγαθοκλέους, που απάντησε στη Σφίγγα «(Ονείρων νήσος) και πλησίον ναοί δύο Απάτης και Αλήθειας- ένθα και το άδυτόν εστιν αυτοίς και το μα­ ντείου, ου προηστήκει προφητεύων Αντιφών ο των ονείρων υποκριτής ταύτης παρά του Ύπνου λαχών της τιμής». Λουκιανός I

Π υ θ μ ένες λό γω ν

διάλογο με τον Στρεβλόνοα, ίσως επειδή τον έχουνε σηκώσει άναυλα απ’ το κρεβάτι του, ο Σωκράτης ξεπερνάει τον εαυτό του σε γκρίνια και δυσπι­ στία. Η γκρίνια δεν είναι για τον Πρόδικο, ούτε για τον Πρωταγόρα - αυτοί κάθε φράση και τελεία, τη δέχεσαι ή δεν τη δέχεσαι. Μα οι τελείες του Πρόδικου και του Πρωταγόρα, τα χαριτωμένα τους κόλα, η έγνοια τους για την ορ­ θότητα των προτάσεων και των ονομάτων τους, έγιναν σήμερα σκολίωση του Στρεβλόνοος, δυσάρεστα ερωτηματικά πάνω στα ερωτηματικά του Σωκράτη, αναποδογυρισμένος πυθμένας. Σ το

ρία κλειδιά της γνώσης διέθετε, έλεγε τότε, ο αβδηρίτης, το μύθο, το λόγο και την ερμη­ νευτική του ποιήματος. Τρεις φλύαρες προσβά­ σεις αντί της μιας και καλής, της μαιευτικής λο­ γικής, που δείγματα της μαστοριάς της μαρτύρη­ σε το γυμνάσιο στις δύσκολες γέννες του Θεαίτητου: «Ωδίνεις γαρ, ω φίλε Θεαίτητε, δια το μη κε­ νός αλλ’ εγκύμων είναι...». Η εγκυμοσύνη παρέπεμπε στους στοχασμούς, δεν παρέπεμπε στα λόγια... Έ να κλειδί μας χρειάζεται για όλες τις πόρτες - όσες φυσικά γίνεται ν ’ ανοίξουνε (δεν ανοίγουν όλες, μπορεί να μην το έδωσε ο Θεός).

Τ

Ο Πρωταγόρας ήξερε τι είναι νομοθετήματα της φύσης και τι είναι απλώς βλαστήματα της γλώσ­ σας, μα έγινε δυσκίνητος εξαιτίας των πολλών κλειδιών. Το χειρότερο όμως είναι αυτός ο αντι-

πρωταγόρας, γιατί, αν τα κλειδιά του Πρωταγό­ ρα ήταν άχρηστα, τα κλειδιά του Πρωταγόρα α­ ναποδογυρισμένα στα χέρια του Στρεβλόνοος, αυτού του σχολάρχη λογομάγειρου στη φωτιά της επιθυμίας, μπορεί να γίνουν επικίνδυνα: δεν είναι πια ότι σαγηνεύουνε προσώρας τη θερμόαι­ μη νιότη διδάσκοντας τάχα την αρετή - το αν διδάσκεται ή όχι η αρετή το βάλαμε κάτω και το βρήκαμε με τον Πρωταγόρα (και με τον Καστοριάδη...). Είναι κυρίως ότι δεν ανοίγουνε παρά μόνο από μέσα, σα να μην μπορείς να φτάσεις στον πυθμένα του λόγου παρά μόνο αν είσαι ήδη στον πυθμένα. Σα να μην είναι η φύση που έχει τα νομοθετήματα, κι η γλώσσα μόνο να έχει και τα βλαστήματα και τα νομοθετήματα... Ό λω ν των πραγμάτων μέτρο είναι ο άνθρω­ πος, είχε πει ο Πρωταγόρας, εκείνων των πραγ­

30/αφιερωμα μάτων που υπάρχουνε γιατί υπάρχουνε, κι εκεί­ νων που δεν υπάρχουνε γιατί δεν υπάρχουν. Αυτά τα ακούσαμε κι επιτυχώς τα αντικρούσαμε. Μα ο Στρεβλόνους (ο ίδιος που είχε ισχυριστεί πως το πολίτευμα της Αθήνας, όσο ζούσε ο Σωκρά­ της, πρέπει να λέγεται «δημοκριτία») θέλησε να προχωρήσει: πώς γίνεται, λέει, να είναι ο άνθρω­ πος μέτρο και των πραγμάτων που δεν υπάρ­ χουν; Η τελεία του Πρωταγόρα μπορεί να σε α­ φορά, μπορεί πάλι και να μη σε αφορά, μα το ε­ ρώτημα του Στρεβλόνοος σε αναγκάζει. Τα πράγματα που δεν υπάρχουνε, λ.χ. η λέξη «απα­ θή» (τα μη ως αληθώς γεγονότα πάθη...2), πρέ­ πει να κατοικούν στο πουθενά - εκεί βγάζει λο­ γικά το ερώτημα κι ο Στρεβλόνους, χωρίς σχεδόν να κάνει τίποτα, δίνει υπόσταση στο «πουθενά» (πάει να πει, κάνει τη γλώσσα να ψαρεύει τέρα­ τα). Ο Σωκράτης σκέφτεται πως υπό τις προϋπο­ θέσεις αυτές πρέπει να σωπάσουν τα ερωτηματι­ κά - ας είναι να σωπάσουνε και τα δικά του, ο Πρωταγόρας δε θα είχε αντίρηση. Μα ο Στρεβλό­ νους, που μίλησε από μέσα στον Πρωταγόρα, θα είχε και θα παραείχε: τι να πω, λέει, για τους θε­ ούς, αφού δεν υπάρχει γνώση παρά μόνο γνώμη (διάβαζε «νους» και «γλώσσα») κι αφού στη γνώ­ μη υπάρχουν οι θεοί τόσο ακριβώς όσο και δεν υ­ πάρχουν; Κάπως αλλιώς βέβαια θα τα παραδώσει όλα αυτά στο αύριο ο Π λάτωνας, μα δυστυχώς εδώ έ­ χουμε μπροστά μας το μέτρο (η γλώσσα μου εί­ ναι το μέτρο μου...), για να μην πω ότι έχουμε τον ίδιο το Στρεβλόνοα με το μέτρο του Πρωταγόρα στο χέρι: και μόνο να πω «θεός», ο θεός αρχίζει αμέσως να υπάρχει, διότι τον γέννησε η επιθυμία μου. Αυτό εννοούσε ο Πρωταγόρας λέγοντας ότι ο άνθρωπος μετέσχε της θείας μοίρας - η μοίρα των θεών κρέμεται από το λόγο των ανθρώπων. Με τα μαθηματικά έκανε λάθος, μαθηματικά έ­ λεγε δεν υπάρχουν, γιατί αυτό που υπάρχει είναι μόνο οι μαθηματικοί. Εγώ λέω πως γι’ αυτόν α­ κριβώς το λόγο τα μαθηματικά υπάρχουν. Υπάρ­ χει αυτός ο ωραίος κύκλος που του κόβει την α­ νάσα μια ακτίνα. Υπάρχει αυτή η αμβλεία γωνία που πάει να πέσει ανάσκελα, σα να έφτασε η ώρα του έρωτά της. Κάθε αριθμός περιμένει να υψώ­ σει τον πόθο του στο τετράγωνο, κάθε μηδέν πε­ ριμένει να διαιρεθεί δια της γλώσσας μου, για να υπάρξει. Επεί των γε μη εόντων τίνα αν τις ουσίην θεησάμενος απαγγείλειεν ως έστιν;3 Και με την αρετή έκανε λάθος ο Πρωταγόρας, που μπο­ ρείς εσύ να αμφιβάλλεις, Σωκράτη, κατά πόσο είναι διδακτή, ενώ καθόλου δεν αμφιβάλλεις πως είναι φύσει. Ό μω ς η αρετή, ω αγαθέ, καθόλου δεν είναι στη φύση - ούτε και το όνειρο είναι στη φύση: είναι στη συν-φωνία που τα γέννησε και στο νόμο (ο Ευριπίδης δεν είναι που λέει ότι ο νό­ μος είναι και των θεών αφεντικό, γιατί εξαιτίας του και μόνο τους πιστεύουμε;). Το ζήτημα είναι

να βρούμε ποιος συμφωνεί με ποιον, ποιος ονει­ ρεύεται τι, ποιος είπε χτες τις λέξεις «Παναγιά η αυστηρόλιτη» και σήμερα τις λέξεις «Παναγιά η αυστηροϊλαρή» - ποιος μιλώντας γνωρίζει τα όντα. Θέλω να πω, ποιος μιλώντας υλοποιεί αυτή τη βαρύτατη ελαφρότητα των όντων. Διότι τα μεν εόντα αιεί οράται τε και γινώσκεται,4 τα δε μη εόντα ούτε οράται ούτε γινώσκεται - τα μη όντα είναι τα ανείπωτα, έτσι το καταλαβαίνω ε­ γώ: η γνώμη μου είναι το μέτρο μου και το μέτρο του νόμου μου είναι η μιλημένη γλώσσα. Ο Σωκράτης μιλάει τώρα, τραβώντας με συ­ ντροφιά τον Ιπποκράτη για τις λακκούβες της γλώσσας που άνοιξε ο Στρεβλόνους. Πρέπει δυ­ στυχώς να θυσιάσει τα ερωτηματικά. Γιατί αν δεν τα θυσιάσει, αν δε σφίξει το λουρί και της δι­ κής του γλώσσας ώστε να ρωτάει τα απαραίτη­ τα, όλη η αλήθεια θα είναι όσα ξεφουρνίζει ένας ψεύτης Κρητικός...5 Κι η γλώσσα δε θα ’ναι τότε για να εκμαιεύει, ούτε θα διψάει πια να γυρίσει στην ιδέα των θεών, ούτε θα λέει τα σύκα σύκα και τη σκάφη σκάφη, - η γλώσσα θα σηκώνεται μόλις ακούει «σύκο», θα μας βάλει σε ατέλειω­ τους μπελάδες. - Πες μου καλέ μου Ιπποκράτη, λέει στο νεαρό αρχοντόπουλο της Αθήνας, που φαίνεται καταμαγεμένο απ’ τα τερτίπια του αντισοφιστή (όσο ήταν και χτες καταμαγεμένο απ’ τα τερτίπια του σοφιστή). Τώρα που σου καρφώ­ θηκε για τα καλά στο μυαλό να πας να μαθητέ­ ψεις κοντά στον Στρεβλόνοα και να τον πληρώ­ νεις γερά για τα μαθήματά του, σε τί σόι άνθρωπο έχεις την ιδέα πως πηγαίνεις; Και πηγαίνεις για να μάθεις τί;6 Ό πω ς, να πούμε, αν επήγαινες στο συνονόματό σου τον Ιπποκράτη από την Κω, και τύχαινε να σε ρωτήσει κανείς «Τι λογής άν­ θρωπος είναι αυτός ο Ιπποκράτης και γιατί του δίνεις τα λεφτά σου», τι θα απαντούσες; - Θα του έλεγα απλούστατα, αποκρίθηκε ο άλλος, πως του τα δίνω για να γίνω γιατρός... - Κι άμα σου έμπαινε η ιδέα ν α πας επί πληρωμή στο Φει­ δία, και σε ρωτούσε τότε κανείς ευλογημένος αθηναίος το γιατί, τι θα έβρισκες να πεις; - Θα έ­ λεγα, φυσικά, ότι πληρώνω για να μάθω γλύπτης.

- Πάει καλά, λέει τότε ο Σωκράτης. Πάμε το λοιπόν τώρα μαζί στο Στρεβλόνοα, κι άμα δε του φτάνουνε τα δικά μας λεφτά να προσπέσουμε για να μας συνδράμουν και οι φίλοι μας. Μα αν λά­ χει να μας ρωτήσει στο δρόμο, την ώρα που θα μαζεύουμε τα δίδακτρα, κανείς από κείνους που τους αρέσουνε τα χωρατά «Τι άνθρωπος είναι ο Στρεβλόνους και για ποιο πράγμα τον πληρώνε­ τε», τι θα είχαμε εμείς, Ιπποκράτη, να του πούμε; - Ε, αυτό πια είναι πασίγνωστο, Σωκράτη- ψυ­ χαναλυτής λένε πως είναι ο άνθρωπος!... - Σε ψυχαναλυτή, το λοιπόν, πάμε να ξοδέψουμε τα λεφτά μας; και για να γίνουμε τί; Κοκκίνησε εκεί­ νος, είχε αρχινήσει κιόλας να φέγγει, λέει ο Σω­ κράτης, και μπορούσα μέσα στο σύθαμπο να τον

αφιερωμα/31 δω κατά πρόσωπο - όλο κι όλο που περίμενε ο Σωκράτης να δει στη ζωή του ήταν τους άλλους να κοκκινίζουνε από θυμό ή από ντροπή... - Το τι είναι όμως ψυχαναλυτής, Ιπποκράτη μου, είπε πάλι, θα με παραξένευε πολύ να το ήξερες. Έ να όμως έχω να σου πω: αν δεν το ξέρεις, τότε δεν ξέρεις ούτε σε τι άνθρωπο ακριβώς εμπιστεύεσαι την ψυχή σου... «Ψυχή» είπε ο Σωκράτης, επρόσεξε καλά να μην πει «νους», ή «γνώμη» - ο δαίμων που κατέ­ βαινε και συμμόρφωνε τη γνώμη δεν φτερούγιζε πια πάνω απ’ το κεφάλι του κι η Διοτίμα, που έ­ βρισκε πάντα τρόπους να παγώνει τη γνώμη, είχε τραβήξει για τον Ό λυμπο. Ψυχή - ο Σωκράτης σήμερα ανησυχούσε για την απώλεια της ψυχής μας, κι απ’ το να πέσει η ψυχή μας στα χέρια του Στρεβλόνοος, καλύτερα είχε να την αφήσει να πέσει στα χέρια της «Ψυχολογίας». Κανείς δεν α­ νησυχεί περισσότερο για την τύχη της ψυχής, κα­ νείς δε θυμάται νωρίτερα πως η ψυχολογία είναι επιτέλους επιστήμη (και πως ο Λ ακάν δεν είναι) από τον πλάγιο λόγο της εξουσίας. Ο Στρεβλόνους είναι ένας ασώπαστος λόγος και μια αδύνα­ τη επιστήμη. Ο Σωκράτης είναι πια μια επιστήμη που δεν μπορεί να χάσει κι ένας λόγος που δεν μπορεί πια να κερδίσει. Το λέω ίσως εκ του πε­ ρισσού για το Σωκράτη, μα όχι και για το λόγο, γιατί υπάρχει πραγματικά λόγος εξουσίας (που μπορεί να σουλατσάρει στην αγορά ντυμένος και με κουρέλια), όπως υπάρχει κι επιστημονικός λό­ γος (που, βουλιάζοντας στην άμμο της επιθυ­ μίας, πιστοποιεί απλώς πως εδώ δε γίνεται να ευ­ δοκιμήσει). Ό π ω ς υπάρχει κι υστερικός λόγος, που ξεκουρντίζει τα πλήκτρα της εξουσίας, που αναγραμματίζει τον επιστημονικό λόγο, που ξυλώνει, που ράβει ένα πουκάμισο πάνω σ ’ ένα βρακί, που δείχνει κοροϊδευτικά στον από δω και στον από κει λόγο τις τρύπες τους - ή, εν ανά­ γκη, ανοίγει τρύπες.7 Ψυχαναλυτής - ένας πα­ ράξενος (: ενδιάμεσος) άνθρωπος που τον πλη­ ρώνεις να βλέπει τις τρύπες, που ενώνει τις τρύ­ πες σε ετεροχρονισμένα νοήματα, που βγάζει α­ πό τα ερωτηματικά του Σωκράτη έναν Σω(ζο)κράτη ή έναν εκνευριστικά συγΚΡΑΤημένο φιλόσοφο - αποστολή της επιθυμίας του Σω­ κράτη είναι πραγματικά το ΚΡΑΤΟΣ. Τρύπα στο λόγο, σκεπασμένη μ’ έναν κλαυσίγελω, είναι α­ κόμη κι ένας Λειπο-κράτης, γιατί ο Σωκράτης στο τέλος τον Ιπποκράτη δεν τον κράτησε. Είναι κι ένας Κρίτων, που δεν έχει πετεινού κρίση... Α­ ποβραδίς, έχοντας τραβήξει να κοιμηθεί με τη σκοτούρα του Στρεβλόνοος, ένας φίλος του ποιη­ τής σταμάτησε το Σωκράτη στο δρόμο και του α­ φηγήθηκε ένα τρελό όνειρο. Με τη μανία των ποι­ ητών να στεγάζουν με λόγια τα λόγια τους, ο φί­ λος του βιάστηκε μάλιστα να βάλει πάνω στο ό­ νειρό του μια λαμαρίνα, «Το όνειρο», είπε, «της Παναγίας της Χεροδείχτρας»: Μαζί με δυο άλλα

πρόσωπα, μια γυναίκα κι έναν άντρα, βρισκόμα­ στε σ ’ ένα αυτοκίνητο και τραβάμε για κάποιο μοναστήρι. Ο οδηγός, ενώ το μοναστήρι προβάλ­ λει στο βάθος πάνω από τη θάλασσα, κλείνει τη μηχανή μπροστά σ’ ένα μισοτελειωμένο χτίσμα, κατεβαίνει και μας δείχνει με ύφος επίσημο την είσοδο: εδώ είναι η εκκλησιά της Παναγιάς της Χεροδείχτρας λέει, τονίζοντας με νόημα τα λόγια του...

2 Ψ υχαναλυτής ή λ ογολ ογία

υτό είναι το όνειρο που του αφηγήθηκαν Α όνειρο αδιαπέραστο για την εμβρυουλκία του Σωκράτη, τι πάει να πει Παναγιά η χεροδείχτρα; Και τώρα, ο Σωκράτης, καθώς τραβάνε με τον Ιπποκράτη στο σπίτι όπου έχει καταλύσει ο Στρεβλόνους, ψάχνει να μάθει τι λογής πράγμα είναι ένας ψυχαναλυτής και γιατί πρέπει να του εμπιστεύεται η πόλις τον ύπνο της και την ψυχή της... Τι είναι ένας ψυχαναλυτής - ένας ξενομε­ ρίτης, οι ψυχαναλυτές είναι πάντα ξενομερίτες, μα δε φτάνει μόνο αυτό. Για ποια προσφορά του ακριβώς τον πληρώνουμε; πάει να πει ανάμεσα στ’ άλλα, σ ’ έναν πολιτισμό κατακλυσμένο πια από κάθε λογής και μάρκας γνωσιακά πεδία, ποιο είναι το θεωρητικό και πρακτικό πεδίο της ψυχανάλυσης (και του ονείρου - το πεδίο του ο­ νείρου, που το παίρνουν τελευταία κατ’ ουσίαν και κατά νόημα,8 θα προβάλλει λίγο παρακάτω το δικαίωμά του στο γράμμα). Τι μας πουλάει έ­ νας ψυχαναλυτής; Ε, αυτό πια είναι πασίγνωστο, Σωκράτη, ένας ψυχαναλυτής μας πουλάει την ε­ πιστήμη της ψυχανάλυσης - μια νεαρή δηλ. επι­ στήμη (τι είναι τα χρόνια της ψυχανάλυσης μπροστά στα χρόνια που βαραίνουν την πλάτη των μαθηματικών;) προσγειωμένη στον αναλογι­ σμό των συναισθημάτων και θεμελιωμένη - εδώ αρχίζουν τα δύσκολα, πού είναι αλήθεια θεμελιω­ μένη η ψυχανάλυση και τί γυρεύει ανάμεσα στις προτάσεις της ψυχογλωσσολογίας; Ή ταν ένας καιρός, που η νεαρή ψυχανάλυση πίστεψε πραγματικά ότι το πεδίο άσκησής της εί­ ναι τα στραγγαλισμένα απ’ τη γεροντική ηθική της Αυστρο-ουγγαρίας συναισθήματα. Ο υστερι­ κός υπέφερε από τις νοσταλγίες και τις αναμνή­ σεις του - εμπειρίες που δεν εκφόρτισαν εγκαί­ ρως και επαρκώς το εκρηκτικό συναισθηματικό φορτίο τους (το περίφημο AFFEKT - τόσο γοτ­ θικό και τόσο αδιαφανές για την ελληνική γλώσ­ σα) και που πέρασαν έτσι στην ψυχοτραυματική διάσταση, στον τόπο που δεν ξεχνάει (μα αφήνω γι’ αργότερα τον τόπο, που δεν πρόβαλε το δίκιο του παρά μόνο όταν κατάπιε το όνομα του ζω­

32/αφιερωμα γράφου Σινιορέλλι9). Υστερία είναι η μνησίκακη αναβίωση μιας δρακός συναισθήματος συν «με­ τατροπή» της στριμωγμένης συγκίνησης - με­ τατροπή σ ’ ό,τι αγαθό βάλει ο νους κι η επιθυμία του ανθρώπου, γιατί η υστερία είναι νόμισμα. Η υστερία είναι σαν μια καπνοδόχος φραγμένη από άκαυστα υλικά. Το στάδιο δόξας του ψυχαναλυ­ τή, του Γιόζεφ Μπρόνερ πρώτα, του Σίγκμουντ Φρόυντ έπειτα, είναι η μπουκωμένη καπνοδόχος - μα τότε, όπως είναι γνωστό, το κορίτσι του σπιτιού ερωτεύθηκε εν τη επιτελέσει του καθήκοντός του τον μεσήλικα καπνοδοχοκαθαριστή. Μέσα στο σκάνδαλο που απειλούσε να ξεσπάσει στα Ά βδηρα, από το νεαρό Φρόυντ δεν ξέφυγε το μάθημα πως οι καμινάδες είναι φραγμένες μ’ επιθυμία κι ανείπωτα λόγια (όχι λέξεις! οι λέξεις δε μιλούν) και πως, εν πάση περιπτώσέι, είναι καλύτερα να τους μιλάς λίγο και να τις ακούς πολύ. Ψυχανάλυση, μια ακουστική τέχνη - μα πώς ακούς στην ψυχανάλυση; Αυτό είναι το ζή­ τημα, αλλά το ζήτημα αυτό θα μας φέρει στο όνειρο. Μετά, καθώς η φροϋδική περιέργεια συνα­ ντήθηκε με τα λόγια του καλαμπουριού και τα α­ νισόρροπα λόγια του ονείρου, με τη διαλεκτική των ενορμήσεων και το φράγμα της απώθησης, την εποχή που ο Φρόυντ είναι πια υποχρεωμένος, όπως παρατήρησε νομίζω ο Αλτουσέρ, να γίνει ο ίδιος πατέρας του εαυτού του (γιατί, απ’ όλους τους ανθρώπους, οι ψυχαναλυτές πρέπει οπωσ­ δήποτε να ’χουνε πατέρα, ενώ μπορούνε φαίνεται θαυμάσια να είναι αγνώστου μητρός), η ψυχανά­ λυση ανοίγει την πόρτα στο ερώτημα της σημα­ σίας, που είναι γραφτό της στην ανθρώπινη ζωή να αποπροσανατολίζει και να αντιστέκεται. Το Ασυνείδητο (τώρα έρχεται η σειρά της τοπογρα­ φίας) θεμελιώνεται τότε σαν η υπηκοότητα ακρι­ βώς της σημασίας, σαν ένα «αλλού» όταν όλα εί­ ναι μαζεμένα εδώ, σαν ένας έτερος ως προς τη γεωγραφία του Συνειδητού τόπος, όπου κάποιος σκέφτεται και μιλάει («σκέφτομαι εκεί που δεν είμαι, είμαι εκεί που δεν σκέφτομαι», λέει ο Λακάν...) κι απ’ όπου φουσκώνει σαν κύμα για να διαβρέξει τις ακτές των λέξεων η επιθυμία. Αυτή τη διαβροχή της γλώσσας την ονομάζουμε ψυχο­ γλωσσολογία. Ο Σωκράτης πολύ θα ήθελε να κά­ νει τις λέξεις αδιάβροχες: μέχρι σήμερα δε λεί­ πουν οι άνθρωποι που νομίζουνε πως μπορούν να ζήσουν μ’ αδιάβροχες λέξεις - μερικοί ανάμεσά τους έχουν σπουδάσει γλωσσολόγοι... «Συνειδητό» είπα παραπάνω - δε σημαίνει πως η συνείδηση είναι κι αυτή συνειδητή (η φροϋ­ δική σκέψη, ακολουθούμενη κατά πόδας από τους φθονερούς και πάντων των έργων εχθρούς γέροντες10 της δυτικής θεολογίας, δε μπόρεσε ποτέ να τοποθετήσει το Συνειδητό με άνεση, η μόνη δυνατή απόδειξή του, άλλωστε, είναι καρ­ τεσιανή: με το Συνειδητό, δύναταί τις να αμφι­

βάλλει περί της προσωπικής υπάρξεώς του και, εφ’ όσον αμφιβάλλει, βεβαιούται περί αυτής). Συ­ νειδητό είναι η γνώση - μια γνώση δια της λή­ θης. Ασυνείδητο είναι η γνώμη της επιθυμίας, διαρκώς ελλείπουσα απόλαυση - η γνώμη δεν είναι ποτέ ολόκληρη, γιατί το κύμα, καθώς αποσύρεται, πάντα παίρνει κάτι από την Αλήθεια πί­ σω. Συνειδητό, Ασυνείδητο, ενόραση, απόλαυση - και πέραν της απόλαυσης τί; Πέρα από την αρχή της απόλαυσης είναι η αρχή του λόγου, κά­ θε έλλειψη περιμένει την ιστορία της για να τη γε­ μίσει με λόγια, προστρέχει στον τόπο των σημαι­ νόντων, κάνει έκκληση δια της γλώσσας. Ψυχα­ ναλυτής είναι αυτός που ακούει την έκκληση μέ­ σα στην έλλειψη. Κι αν η ψυχανάλυση δεν μπορεί να κάνει χωρίς μια έλλειψη της γλώσσας, κι η ψυχογλωσσολογία δεν μπορεί να κάνει χωρίς μια γλώσσα για την έλλειψη. Ο Φρόυντ, βέβαια, δε συνάντησε τον Κρατύλο, ούτε τον Ερμογένη, ού­ τε τον Σωσσύρ, μα ένα πράγμα τουλάχιστο το εί­ δε - κι από πλεονεκτικότερη σκοπιά: Εκείνο μι­ λάει όταν πάψει να απολαμβάνει, όπως, κι αντί­ στροφα, όσο Εκείνο απολαμβάνει, δεν έχει λόγο να μιλήσει. Το σπίτι μας, είπε ο ποιητής, μέσα στα πεύκα και στις χαρουπιές.

Μεγάλα παράθυρα. Μεγάλα τραπέζια για να γράφουμε τα γράμματα που σου γράφουμε τόσους μήνες και τα ρίχνουμε μέσα στον αποχωρισμό για να γεμίσει. Δεν είναι εδώ η θέση να μιλήσω λεπτομερέστε­ ρα για τον αποχωρισμό, τι βγαίνει κάποτε απ’ τη ζωή μας για να φωνάξει στη γλώσσα την απουσία του, για να μιλήσει ως εμπειρία του κενού - η πιο σημαντική εμπειρία έλλειψης στη ζωή του αν­ θρώπου. Έ να μόνο θα πω, η γλώσσα είναι ο τό­ κος της απουσίας, γι’ αυτό λέει ο Λ ακάν πως «α­ πλώνεται ΠΕΡΑΝ της αρχής της απόλαυσης, πέ­ ραν των ορίων της ζωής, κι είναι γι’ αυτόν ακρι­ βώς το λόγο που ο Φρόυντ την ταυτίζει με την ενόρμηση του θανάτου».11 Η γλώσσα είναι ο θά­ νατος του πράγματος, γιατί είναι σαν εποικισμός του θανάτου που υπάρχει η γλώσσα - και τότε ονομάζεται λόγος. Και ψυχογλωσσολογία δεν υ­ πάρχει. Αυτό που πρέπει να υπάρχει είναι μια λογολογία, κάτι σαν λογοψυχία, σαν λογοεπιθυμία, κοινώς μπλα μπλα. Ψ υχαναλυτής II (Εν αρχή ήσαν τα φω νήεντα) ^ αναρχίζω με τον Φρόυντ (οι κληρονόμοι της ι—^ βασιλείας σώπασαν την ψυχανάλυση, αύριο θα κάνουν το ίδιο με τον Λακάν): αυτό που διέκρινε στ’ αλήθεια ο Φρόυντ ήταν πως η αρχή της απόλαυσης, που κινδυνεύει να καταφαγωθεί .π’ τις διονυσιακές της φλόγες και να οδηγηθεί σε

αφιερωμα/33 μια απολαυστική ακινησία συνώνυμη με την ηλι­ θιότητα, οφείλει να μετοικήσει σ’ ένα κινούμενο «πέραν», να στεγαστεί κάτω από την αρχή της πραγματικότητας. Μα το ερώτημα είναι ακριβώς τούτο - ποια είναι η ανθρώπινη πραγματικότη­ τα; Την πραγματικότητα αυτή, που ο τρόπος της να προσπίπτει στα ανθρώπινα μάτια είναι η ιστο­ ρία, στον ίδιο αιώνα που γεννήθηκε ο Φρόυντ, την είχαν απορρίψει διαδοχικά ο Κίρκεγκααρντ, ο Μαρξ, ο Νίτσε - καθένας για λογαριασμό του, ο πρώτος κλείνοντας την παρένθεση του απόλυ­ του κοσμικού κράτους που άνοιξε στον κόσμο ο Χέγγελ, ο δεύτερος αναποδογυρίζοντας την ιδεο­ λογία του χεγγελιανού κυρίου, ο τρίτος με τα γραμματικά παραληρήματα της τρέλας του, εξαιτίας των οποίων δεν επρόκειτο ποτέ πια να συνέλθει η απολλώνια νηφαλιότητα. Ό σ ο , τώρα, για τη φροϋδική σκέψη, από πού τάχα θα μπο­ ρούσε να πυροδοτηθεί για να διερωτηθεί πάνω στην πραγματικότητα του ανθρώπου - αυτή η φαινομενικά πειθαρχημένη στις θετικότητες του φυσικαλισμού σκέψη, που διέθετε μάλιστα, όπως έλεγε, και μια τέτοια «φυσική αποστροφή» απέ­ ναντι στους μετεωρισμούς και τις ασάφειες του φιλοσοφικού στοχασμού; (Κοίτα σχετικά τη «Βιογραφία» του Ernest Jones - το κέντρο βά­ ρους μιας βιογραφίας δεν είναι το υποκείμενο που βιογραφείται, ούτε καν το υποκείμενο που βιογραφεί, μα το υποκείμενο στο οποίο απευθύνε­ ται η βιογραφία. Ο λόγος περί της επιθυμίας έ­ πρεπε να σταδιοδρομήσει σαν επιστήμη, κι ο Jones θεμελιώνει την ψυχική διάθεση της επι­ στήμης). Ποιο ήταν, άλλωστε, το υπόβαθρο «σοβαρής» - δηλ. επιστημονικής - παιδείας του Φρόυντ στα χρόνια που έχουν κιόλας προταθεί στον κό­ σμο οι επιστημολογικές τομές της Ερμηνευτικής των ονείρων, της Ψυχοπαθολογίας της καθημερι­ νής ζωής, του Λογοπαίγνιου, - ο μικρός Χανς, ο δικαστής Σρέμπερ, ο Λυκάνθρωπος, ακόμη και τα δοκίμια της «μεταψυχολογικής μάγισ­ σας»; Μιλώ για αφετηρίες με καθολικότητα, δο­ μικές της εμπειρικής σκέψης: δεν έχει ο αναγνώ­ στης παρά να διατρέξει δειγματοληπτικά τις (ά­ μεσες ή έμμεσες) αναφορές στο κείμενο ακριβώς που εισάγει την ανθρωπολογική αναγκαιότητα του «πέραν» - κείμενο που πρέπει να διαβαστεί σαν φροϋδική αγωνία. Jenseits des Lustprinzips, 1920:12 Το κυνήγι εντοπισμού της ανατομικής βλάβης που συναρπάζει το εργαστήριο του Bruecke και που συνυφαίνεται με το δόγμα του πιο αλύγιστου ντετερμινισμού. Η αρχή διατηρήσεως της ενέργειας του Helmholtz («Το είδωλό μου!»). Η τάση για ενεργειακή σταθερότητα των ψυχοφυσικών συστημάτων του Φέχνερ. Η τομή της ζώσας ύλης από κάποιο βαθυνούστατο Λ.

Weismann (ο φιλισταϊσμός της θεωρίας γίνεται βάναυσο ύφος) σέ θνητό κι αθάνατο μέρος (χωρίς

ωστόσο η θεωρία ν ’ ακουμπάει σε κάποια δοκι­ μασμένη ή φρεσκοχυμένη γερμανική μεταφυσι­ κή). Το θνητό μέρος, πιστοποιεί ο Weismann, εί­ ναι το «σώμα» εντός εισαγωγικών και εν τη στε­ νή εννοία, ενώ τα γεννητικά κύτταρα είναι δυνη­ τικά αθάνατα, ως διαθέσιμα ανά πάσαν ευκαι­ ρίαν προκειμένου να περιβληθούν δι’ ενός αστρα­ φτερού, καινούριου σώματος... Μα κάπου κά­ που, στο αδιέξοδο, στην αμηχανία, στην κούφια αυταρέσκεια του γερασμένου πρόωρα επιστημο­ νικού λόγου (που αφήνει, άλλωστε, όλο το πεδίο του ανθρώπινου ερωτήματος αδιαφανές), για να μην κινδυνεύσει κανείς ν’ αποκοιμηθεί πάνω στο θρανίο ονειρευόμενος εκτός κειμένου τρικυμίες, κάποιοι απελευθερωτικοί πυρήνες, απειθάρχητες στην ακαμψία της αποδεικτικής σκέψης εισβο­ λές σημαινόντων, ο Πλάτων, ο Γκαίτε, ο Σίλλερ, ο Σοπενάουερ να χαρίζει όλη την παράσταση της ζωής στο θάνατο, και η συνέπεια της καντιανής προσταγής: «Χρόνος και τόπος είναι αναγκαίες μορφές της σκέψης». Μα ποιος είναι ο τόπος της σκέψης; και ποιος είναι εκείνος που σκέπτεται αυτό είναι το σπουδάιότερο, όλα τα μικροσκόπια του Bruecke δε γίνεται να στριμώξουν κάποιον που ξεκαρδίζεται ακούγοντας ένα εβραϊκό α­ νέκδοτο. «Μπόρεσα, χάρη σε μια ευκαιρία που μου έδω­ σε η τύχη (ποιος λέει πως η μεγαλοφυία δε χρειά­ ζεται την τύχη;), να ρίξω λίγο .φως στο πρώτο παιχνίδι που έπαιξε ένα μικρό αγόρι, ένα παιχνίδι που ήταν δική του εφεύρεση» (υπογραμμίζω εγώ - η γλώσσα, είπε ο Στρεβλόνους, δεν είναι στη φύση). Το αγόρι ήτανε σε μια ηλικία που δεν πρόφερε παρά λίγες μόνο καταληπτές λέξεις, ση­ μειώνει ο Φρόυντ, και χρησιμοποιούσε ακόμη έ­ ναν αριθμό από ήχους, - φωνήματα που αντι­ στοιχούσαν σ ’ ένα νόημα προσιτό από τους γύρω του. Ή τα ν ένα «καλό αγοράκι»... Δεν ενοχλού­ σε τους γονιούς του τη νύχτα, δεν τρύπωνε στα ξένα δωμάτια και, πάνω απ’ όλα, δεν πάταγε τα κλάματα άμα η μάνα του τον άφηνε μονάχο για λίγες ώρες, μ’ όλο που ήτανε πολύ δεμένος μαζί της. Αυτό το καλό αγοράκι είχε ωστόσο τη συνή­ θεια να εκσφενδονίζει ό,τι έπιανε στα χέρια του μακριά, σ’ όλες τις γωνιές της κάμαρας ή κάτω απ’ το κρεβάτι, έτσι που το να ψάχνεις για να μα­ ζέψεις τα παιχνίδια του ήτανε σωστός μπελάς. Καθώς εξακόντιζε τα πράγματα στην άλλη άκρη του κόσμου, άφηνε να ξεφεύγει απ’ το στόμα του ένα μακρόσυρτο «ο-ο-ο-ο» που το χρωμάτιζε μια έκφραση απόλαυσης - μια κλίμακα που αντι­ προσώπευε το θεμέλιο της λέξης «FORT» («φευγάτο»). Ή ταν, το λοιπόν, ένα παιχνίδι, το παι­ χνίδι όπου φεύγουν τα παιχνίδια. Το ίδιο έφευγε, τις ερχόμενες μέρες, η κουβαρίστρα η δεμένη στην άκρη του σπόγγου, με τον ίδιο τρόπο χανό­ ταν γλιστρώντας στις μαλακές πλαγιές του «ο-οο-ο», για να ξαναγυρίσει απ’ το μηδέν όταν το χέ­

34/αφιερωμα ρι του παιδιού μάζευε το σπόγγο, μέσα στο ακου­ στικό πανηγύρι ενός «DA», («Εδωνά!»). Ή ταν το παιχνίδι της εξαφάνισης και της επιστροφής, της απουσίας που δεν αφήνει το χείλος του χα­ μού, του αιώνιου γυρισμού, του θανάτου που ανε­ βαίνει πάλι στο φως με μια γέννηση. Ή τα ν το παιχνίδι της «Μυστηριώδους νήσου» - είτε φα­ νερός στην επιφάνεια της θάλασσας, είτε αθέα­ τος στα βάθη των νερών, είσαι ο κυρίαρχος του κόσμου. Συνειδητό, Ασυνείδητο, παρουσία και απου­ σία, επιθυμία γεννημένη από την απουσία, αρχή της απόλαυσης και αρχή της πραγματικότητας - πρέπει να επιστρέφω σ ’ αυτή την πραγματικό­ τητα, που πολλοί λένε πως της φέρθηκε όπως της άξιζε ο Καρυωτάκης. Τι είναι πραγματικότητα; «Τις ώρες της μοναξιάς του», γράφει ο Φρόυντ, «το παιδί ανακάλυψε μια μέθοδο να εξαφανίζει τον εαυτό του. Το βλέμμα του έπιασε την αντα­ νάκλασή του σ ’ έναν ολόσωμο καθρέφτη που δεν έφτανε μέχρι το πάτωμα, έτσι που, πέφτοντας στα τέσσερα, μπορούσε να κάνει την κατοπτρική του εικόνα να φεύγει». Πού βρίσκεται η ανθρώπι­ νη πραγματικότητα; Ε, αυτό πια είναι πασίγνω­ στο, Σωκράτη... Η πραγματικότητα, που για χά­ ρη της το ανθρώπινο πλάσμα προβαίνει, κάθε φο­ ρά σαν να ’ναι η πρώτη, σε μια τόσο μίζερη δια­ πραγμάτευση με τη μοίρα, δεν εν-τοπίζεται τάχα σ’ αυτή τη λειτουργία καθρέφτη, στο βλέμμα του «άλλου» που με κοιτάζει από εκεί μέσα (ή μήπως θα έπρεπε να πούμε από «εκεί έξω»;) και με εγκαθιστά στον κόσμο σαν Εγώ, σ’ αυτό το βλέμ­ μα που συμπίπτω μαζί του και που η εξαφάνισή μου το αφανίζει; Η πραγματικότητά μου δεν είναι εγκλωβισμένη σε μια φαντασιακή οικονομία, πε­ ρίγραμμα κατόπτρου χωρίς εσωτερικότητα, υπό­ σταση ψεύτικη, γεμάτη από τις ρωγμές και τις χί­ μαιρες της ιστορίας, αλλοτριωμένη από την αλ­ λοτρίωση που της ασκήθηκε κι απ’ την αλλο­ τρίωση που άσκησε; Ξύλα, ξάρτια, πτώματα, αυ­ τή δεν είναι η πραγματικότητα του Ροβινσώνος Κρούσου - εδώ συμφωνούμε: η πραγματικότητα του Ροβινσώνος Κρούσου, που του έστησε αντί­ κρυ τελευταία η θάλασσα, είναι ο Παρασκευάς και Εγώ του Παρασκευά είναι ο Ροβινσών Κρούσος. Συμπέρασμα: οι ψυχαναλυτικές ισορροπίες του μεσοπολέμου (με τυπική έκφραση το «Εγώ και Εκείνο» του 1923), η αγία δομική τριάδα του Εγώ, του Υπερεγώ και του Εκείνου, με το Εγώ εγ­ γυητή της πραγματικότητας, ψυκτικό σύστημα για τις υψηλές θερμοκρασίες που αναπτύσσονται στο Εκείνο (η βαρβαρική μεταχείριση που δοκι­ μάζει το ES - το υποκείμενο του απρόσωπου ρή­ ματος - στην πλανεμένη μας γλώσσα είναι εδώ σκόπιμη), είναι τάχα κάτι παραπάνω από ένα αργό βύθισμα της ψυχανάλυσης στην ομίχλη του φαντασιώδους, από μια βουβή παράδοσή της στα βρόχια της πιο ροζ «ιδεολογίας»;

Όλα εδώ χάμου ψέφτικα. Δε σ ’ έζησα, ονειρεύτηκα, μάβρη ζωή, όλη πίκρα. Μα θα χαρώ σε, Λευτεριά, αιώνια Αλήθεια κι Ομορφιά σαν θα περάσω αντίκ ρα . Τι σχέση βρίσκω ανάμεσα στο «αντίκρα» της χριστιανικής προσδοκίας (δια της αγάπης του Θεού - που υποτίθεται - πως «ξέρει») με το «αντίκρα» της ψυχανάλυσης (δια του ανα­ κλίντρου του ανθρώπου - που υποτίθεται - πως «ξέρει»); Ας βάλει με το μυαλό του ο αναγνώ­ στης το κατοπτρικό πλαίσιο μέσα στο οποίο πέπρωται να συντελεστεί το μυστήριο του αναλυτι­ κού έργου. Έ να κατά το μάλλον ή ήττον «ασθε­ νές» Εγώ, με ρημαγμένες τις εφεδρείες κι αποσυντονισμένο τον έλεγχο πάνω στο ρεζερβουάρ των σημασιών και της επιθυμίας, απέναντι σ ’ ένα άλλο κατά το μάλλον ή ήττον πανίσχυρο Εγώ, με τα τυπικά τουλάχιστον εχέγγυα ορθοφροσύνης, προσαρμοστικότητας κι αντιληπτικής οξυδέρ­ κειας. Υπόσχεση μιας ναρκισσιστικής πληρότη­ τας, καταναλωτική ταύτιση, γκρέμισμα της ετε­ ρότητας μέσα στο Ιδεώδες Εγώ - «Είμαι το ιδα­ νικό μου». Ταύτιση ή εκμηδένιση, επιθυμία που χάνει τον εαυτό της μέσα στους ατέλειωτους α­ ντικατοπτρισμούς της επιθυμίας, εξαντικειμενίκευση μέσα στον άλλο; Κανένα «αντίκρα»: Je est un autre, είπε ο Ρεμπώ, δείχνοντας πως, αν το Συνειδητό αναγνώριζε πάντα μόνο δια της στιγ­ μιαίας αμφιβολίας τον εαυτό του, το Εγώ, που θέ­ λει να επιβληθεί στο Συνειδητό δια της πάγιας βε­ βαιότητας, δεν του είναι και τόσο διάφανο και του είναι δοσμένο μάλλον σαν ένα αντικείμενο (που δεν ξέρει μάλιστα προκαταβολικά και τις ιδιότητές του. Τι κάνει κανείς μ’ αυτό το σακούλι καθρεφτάκια και χάντρες;). Το Εγώ, λοιπόν, της τρισυπόστατης δόμησης του «ψυχικού οργάνου» πρέπει να εισπραχθεί μάλλον σαν μια μουγγή πλαστοπροσωπία (έτσι είπε ο Στρεβλόνους), γιατί, στο επίπεδο της πραγματικότητας που εφορεύει, ο άνθρωπος χτί­ ζεται σαν «άλλος», σαν εικόνα και ομοίωση ενός άγλωσσου προσώπου που μαγεύει. Σ’ αυτή την πανάρχαιη διαθήκη, που ενώνει το Νάρκισσο με το αμίλητο νερό, ξετυλίγεται και η περιπέτεια της ανθρώπινης επιθυμίας (που μπορεί, καμιά σπά­ νια φορά, να είναι κι επιθυμία της μη επιθυμίας), η οποία, όπως μας έμαθε ο Χέγγελ, στο βαθμό που είναι παγιδευμένη στην κλειστή σχέση, στή­ ριγμα του Εγώ στις υποδοχές του κορμιού του άλλου, απόλυτο έρμαιο της αναγνώρισής του, δεν μπορεί να επιβεβαιωθεί παρά με την ισοπέδωση του άλλου. Ο θάνατός σου, η ζωή μου. Και εν τούτω παραλειπόμενος ο χρόνος οίχεται...13 Το Εγώ υπήρξε από την εποχή του Πλάτωνος η πιο αξιοθρήνητη αμηχανία της φιλοσοφίας. Υπήρξε

αφιερωμα/35 η χίμαιρα του Καρτέσιου, η οφθαλμαπάτη του Locke και η τραγωδία που ζήσαμε εξαιτίας των κληρονόμων του Χέγγελ. Δεν εγγυήθηκε ποτέ τη σωτηρία, καταδικάστηκε α π’ τον Α πόστολο Παύλο, δεν εγγυήθηκε ποτέ το τέλος της ιστο­ ρίας - αν και συχνά προσυπέγραψε τις αυταπά­ τες της. Το Εγώ θα ήταν και το ναυάγιο της ψυ­ χανάλυσης (μέσα στην ήρεμη ευτυχία ενός γιγαντιαίου σούπερ μάρκετ), διότι, στο μέτρο που ο άνθρωπος θα αναγνωριστεί σαν Εγώ, το Ασυνεί­ δητο, η έλλειψη, ο τόπος απ’ όπου εκπορεύεται η ζύμωση των σημαινόντων, θα υποχωρήσουν στη γωνία του ψυχαναλυτικού πεδίου. Με το Εγώ, ο λόγος της ψυχανάλυσης θα έσβηνε στους δρό­ μους της ακαδημαϊκής ψυχολογίας (ελεύθερο συγκρούσεων Εγώ, συν πρακτική βούληση, συν «ιαματικό» αποτέλεσμα - μιλώ για τη σαγήνη της «ψυχοθεραπείας»), αν το ανθρώπινο είναι, προτού μεταναστεύσει στο Χάρβαρντ, δεν ήταν προοιμιακά ριγμένο στο δίχτυ της γλώ σσας, αν δεν υπήρχε ένα υποκείμενο ως αποτέλεσμα του σημαίνοντος κι ως αιτία κάθε λογολογίας - ένα γεγονός στο οποίο τα ψυχαναλυτικά μάτια βρέ­ θηκαν τόσο ενοχλητικά κοντά ώστε σύντομα το «ξέχασαν» (πρέπει να διαβάσουμε την ψυχανά­ λυση σαν σύμπτωμα, είπε πάλι ο Στρεβλόνους). Συνειδητό, Ασυνείδητο, Εγώ, ο άλλος - η πηγή πάσης εξουσίας της πραγματικότητας. Μια πα­ λίμψηστη σελίδα. Η πιο σίγουρη γραφή, γραμμέ­ νη με το μελάνι της φαντασιακής γοητείας που ο­ νομάζει τον εαυτό της ρεαλισμό και «πράξη», μια γενέθλια αλλοτρίωση που την παρακολουθεί κατά πόδας ο θάνατος. Στις ρωγμές της σίγου­ ρης γραφής, ακόμη κι ανάμεσα στις αναπνοές της, ένα δεύτερο κείμενο, που πρέπει να το έχεις πρώτα διαβάσει για να το υποπτεύεσαι (αυτό θα πει, Σωκράτη, να φωνάζεις από μέσα...), ένα στρογγυλό «ο-ο-ο-ο» που είναι ό,τι απόμεινε σε ε­ πιθυμία από την απουσία. Ακόμη ένα «DA» που σημαίνει ξαναφανέρωμα, ανάληψη εκ νεκρών λογολογία. Μια απουσία της μάνας που γίνεται λόγος (ιδιωτικό νεκροφατείο, θα γράψει ο Μέσκος). Έ να ς προσωπικός λόγος που καθαρίζει με την απουσία - άκουσε το Φρόυντ, Σωκράτη, να κλείνει λιτά, με μια υποσημείωση που πάει να λιποθυμήσει, την ιστορία του μικρού αγοριού: « Ό τα ν το παιδί έγινε πέντε χρονώ κι εννιά μη­ νών, η μάνα του πέθανε. Τώρα που εκείνη έγινε πραγματικά φευγάτη, το μικρό αγόρι δεν έδειξε σημεία λύπης...». ι είναι ψυχαναλυτής, τι γυρεύει ανάμεσά μας, τι ξέρει να μας μάθει, Ιπποκράτη, ένας ψυχαναλυτής; Η ψυχανάλυση δεν είναι, ασφα­ λώς, μια επιτυχής επένδυση σ?ην τράπεζα της ε­ πιστημονικής γνώσης — ακόμη και της επιστη­ μονικής γλωσσολογικής γνώσης, όλα τα πράγ­

Τ

ματα δεν είναι δημιουργημένα για το κυνήγι της γνώσης (αν και όλα έχουν μια ορισμένη σχέση με την αλήθεια). Δεν έχει νόημα να ρωτήσεις έναν ψυχαναλυτή «Λοιπόν, τι νέα;» και δεν πρόκειται ποτέ να σε ρωτήσει, τουλάχιστο σε ακτίνα δράσεως α π’ το ψυχαναλυτικό ντιβάνι, «Τι νέα σήμε­ ρα». Ο ψυχαναλυτής δεν έχει νέα, κι όχι μόνο ε­ πειδή παρομοίασαν τη δραστηριότητά του με την αρχαιολογία, με το διάβασμα της ιερογλυφικής γραφής ή της γραμμικής γραφής β, μα κι επειδή ο ενεστώς της ψυχαναλυτικής γραμματικής είναι το ανασκαφικό μυστικό του αορίστου β'. Η ψυ­ χανάλυση - αυτό είναι το παλαιότερό της και το πιο σύγχρονο ταυτόχρονα σκάνδαλο - είναι η ποίηση (με την προσωκρατική έννοια) της ψυχο­ γλω σσολογίας - πολύ περισσότερο είναι η ποίη­

σή της όταν φτάνει ο ίδιος ο ψυχαναλυτής στο σύνορο της απόφασης να γίνει τελικά είτε να μη γίνει ψυχαναλυτής (οι περισσότεροι πηδάνε αδί­ σταχτα το σύνορο, τρέχουν στους διάφορους αλεξανδρείς και γίνονται). Ό π ω ς ο Φρόυντ ταξι­ δεύοντας στην επαρχία, ο ψυχαναλυτής-, Σωκρά­ τη, - κυρίως ο ψυχαναλυτής που δεν επρόκοψε και ξέρει πως το να λέγεσαι ψυχαναλυτής είναι λιγότερο γελοίο απ’ το να λέγεσαι ψυχοθεραπευ­ τής, σκορπάει στο πέρασμά του την πανούκλα, τον έσχατο κίνδυνο που διατρέχει απ’ την ανατο­

36/αφιερωμα λή της επιθυμίας του υποκειμένου η γραμμή Μαζινώ της αλλοτρίωσης. Ο ψυχαναλυτής, μια σημαίνουσα σιωπή που απρόθυμα παραβιάζει τον ε­ αυτό της, μια στρατηγική σιωπή που ξέρει πως ο δρόμος δεν εξαντλείται στους αντικατοπτρι­ σμούς του άλλου, δίνει με τη σιωπή του ένα ρα­ ντεβού στον τόπο όπου βομβίζουν τα σημαίνον­ τα, πέραν των φαντασιακών οχυρών του Εγώ, στον ορίζοντα της συμβολικής εγγραφής, όπου η επιθυμία, τρέχοντας μισοντυμένη και μισοάγνωστη σ’ όλους τους διαδρόμους, μπαίνοντας απ’ το παράθυρο της μετωνυμίας και βγαίνοντας από την πόρτα της μεταφοράς, διαποτίζει με νοσταλγική λαγνεία την αθωότητα της γλώσσας. ΔΕΝ υ­ πάρχουν χυδαίες λέξεις, υπάρχουν χυδαίοι άν­ θρωποι, είπε η ελληνική γλωσσομαχία - εδώ, κατά κάποιο απροσδόκητο τρόπο, αποδεικνύεται ότι είχε δίκιο... Τι είναι ένας ψυχαναλυτής; Ψυχαναλυτής είναι κάποιος που «ακούει». Ο τρόπος, τώρα, με τον οποίο ακούει ο ψυχαναλυ­ τής μπορεί να είναι εξωφρενικά δύσκολος, όμως δεν υπάρχει άλλος: ο ψυχαναλυτής ακούει, απλούστατα, με τα δυο του αυτιά - ακούγοντας. Περάτης στα μονοπάτια του μισοϊστορημένου χρόνου, όπου φυτρώνουν σα γλωσσικά αινίγματα τα συμπτώματα, επιστρέφει τα αινίγματα αναπο­ δογυρισμένα στον αποστολέα τους. Ψυχαναλυ­ τής, τελικά, υπάρχει για έναν στοιχειώδη λόγο (κι όσο λιγότερο ο ψυχαναλυτής έχει τη συνείδη­ ση του μεγαλοκτηματία ψυχαναλυτή, τόσο ο λό­ γος γίνεται στοιχειωδέστερος): επειδή άμεση συ­ νέχεια ανάμεσα στο ανθρώπινο υποκείμενο και τη σημασία του δεν υπάρχει. Πρακτορική μορφή της ιδιοτροπίας του σημαίνοντος, ο ψυχαναλυ­ τής προτρέπει στο έργο της σημασιοδότησης, στο ξαναρίξιμο των ζαριών των συλλαβών των ε­ πιφωνημάτων των λέξεων - στην αναζήτηση, πέραν και της επιθυμίας αναγνώρισης, της επιθυ­ μίας της επιθυμίας. Τ ο όνειρο του Ελύτη Ανάμεσα στη φροϋδική «Επιστήμη των Ονείρων» και τους λαϊκούς «Ονειροκρίτες», έτρεφα πάντοτε την ελπίδα να βρω έναν τρίτο δρόμο, έναν τρόπο λιγότερο επιστημονικό και συνάμα λιγότερο αφελή, που να μου επιτρέπει να χειρίζομαι το υλικό των ονείρων ανεξάρτητα και πάνω από την ψυχαναλυτική ή την προφητική σημασία τους... Όπως και να ’ναι, αποτυχημένος σ ’ όλα μου τ ’ αρχικά σχέδια, δε μου μένει σήμερα παρά να υποκαταστήσω στο μέρος της ερμηνείας των εικόνων απλά και μόνον τις εικόνες... Μια κατηγορία ονείρων, παρουσίαζε τούτο το ιδιότυπο: λέξεις. Οδ. Ελύτης14

ο όνειρο της Παναγιάς της Χεροδείχτρας.

«Μαζί με δύο άλλα πρόσωπα, που το ένα εί­ Τ ναι γυναίκα και το άλλο μάλλον ο φίλος μου Α.Κ., βρισκόμαστε σ’ ένα σκούρο κλειστό αυτο­ κίνητο και προχωρούμε πλάι στη θάλασσα...». Σ’ ένα σημείο που ο δρόμος κάνει διχάλα, εξηγώ στους συνεπιβάτες μου ότι ο αριστερός οδηγεί στην πολιτεία, ενώ ο άλλος, ο δεξιός, πάει σε κά­ ποιο Μοναστήρι, που το βλέπουμε να προβάλλει στο βάθος πάνω απ’ τη θάλασσα... Ο οδηγός, α­ φού τα μπερδέψει λίγο ανώδυνα με το αριστερό και το δεξιό, παίρνει τον παραλιακό δρόμο, κλεί­ νει τη μηχανή μπροστά σ’ ένα μισοτελειωμένο χτίσμα, κατεβαίνει και δείχνει στην παρέα με ε­ πίσημο ύφος την είσοδο: «Εδώ είναι η εκκλησιά

της Παναγιάς της Χεροδείχτρας, λέει, τονίζο­ ντας τα λόγια του». Κατεβαίνουμε κι εμείς και βρισκόμαστε μπροστά σε μια μικρή μισοσβησμένη ζωγραφιά στον τοίχο - μια Παναγιά που τε­ ντώνει μπροστά το δεξί της χέρι, σα να δείχνει ή σα να κοροϊδεύει. «Ο δείχτης μάλιστα του χεριού είναι υπερβολικά μεγάλος και χοντροκομμένος». Τώρα η παρέα βρίσκεται μέσα στο «σπίτι». Στις πολυθρόνες κάθονται τρεις-τέσσερις κυρίες που ο φίλος μου αρχίζει να παρουσιάζει στον άλ­ λον (από δω και πέρα η γυναίκα που μας συνο­ δεύει γίνεται άντρας), ενώ εγώ μοιάζω κατασκα­ σμένος: ανακαλύπτω πως το παντελόνι που φο­ ράω δεν έχει κουμπιά, ούτε καν μια ζώνη που να μπορεί να το συγκρατήσει. «Με αστραπιαία τα­

χύτητα βγάζω τη γραβάτα μου και την περνώ στη θέση της ζώνης». Τη δένω στη μέση μου κόμπο και προσπαθώ να τα βρω μπροστά με το παντε­ λόνι μου, έτσι που να μην ανοίγει άμα κάθομαι.

«Στο αναμεταξύ παρουσιάζονται και άλλοι κα­ λεσμένοι που, ευτυχώς, δε με προσέχουν αλλά πηγαίνουν και χαιρετούν τις κυρίες [παρένθεση δική μου: ανάμεσα στο ρήμα «παρουσιάζομαι» και στη ρηματική ενέργεια «συνουσιάζομαι», που γλιστράει ξαναμμένα κάτω από το «χαιρε­ τώ», δεν παρεμβάλλει προσκόμματα παρά μόνο μια σεμνότυφη πρόθεση - κι αυτό για τα μάτια του κόσμου...]. Τότε μόνο παρατηρώ καθαρά, ό­

τι μια απ’όλες αυτές τις κυρίες... δε δίνει ποτέ το χέρι της σε κανένα, μολονότι όλοι προτείνουν το δικό τους και μένουν ένα λεπτό άναυδοι μπροστά στην προσβολή». Συλλογίζομαι πως ίσως και να είναι καλύτερα που αργοπόρησα με το παντελόνι κι έτσι δε θα βρεθώ στη δυσάρεστη θέση να μη μου απλώσει η κυρία το χέρι της... Ό σοι σωθήκαμε από τα δόντια του ονείρου (θα φανεί τι εννοώ), βρισκόμαστε τώρα σε μια μεγά­ λη τραπεζαρία. Ό λ ο ς ο κόσμος κάθεται γύρω στο τραπέζι όπου έχει στρωθεί φαγητό. Κάθομαι με τον Ε., τον αδερφό μου, πάνω σ’ ένα μπαού­ λο ... «Από τη μια και την άλλη μεριά του τραπε­

ζιού υπάρχουν δυο άδειες θέσεις. Σκοπεύω να πιάσω την αριστερή και σηκώνομαι, όταν άξαφ­

αφιερωμα/53 να ο αδερφός μου ορμάει [ο «Ε» - ο συμπλέκτης του Ε-λύτη], μου δίνει μια σκουντιά και προλα­ βαίνει να την πιάσει εκείνος. Με δυσφορία πάω να καθίσω από την άλλη - και καταλαβαίνω α­ μέσως για ποιο λό γ ο δεν ήθελα: έχω ακριβώς απέναντι μου την «κυρία που δε χαιρετούσε»... Έ νας παλιός συμμαθητής μου στη Σχολή Εφέ­ δρων Αξιωματικών, ο Θ.Ε., μου ψιθυρίζει εμπιστευτικά ότι κάτι περίεργο συμβαίνει σ ’ αυτό το σπίτι, κάποια συνωμοσία που στρέφεται εναντίον μας. «Προπαντός, μου λέει, φ υλάξου από το

δά χτυλό σου· να μη σου φ ορ έσ ουνε το σ κουφ ά κι!». «Σηκώνομαι και βγαίνω στο διάδρομο. Περνά­ ει μια πολύ νόστιμη καμαριέρα που την αγκαλιά­ ζω χωρίς να μου αντισταθεί κι έπειτα τη ρωτάω: ’η κυρία αυτή δεν έχει χέρια;’ ’Πως, μου λέει, έ­ χει· αλλά δεν αγγίζει ποτέ της τίποτε’». Την ώρα που ξαναγυρίζω στην ,ραπεζαρία, κάτι σα να σα­ λεύει πίσω απ’ την κουρτίνα. «Αισθάνομαι ότι ο

κίνδυνος μεγαλώνει και φωνάζω, σα να είμαι συ­ νένοχος εκείνου που είναι κρυμμένος πίσω απ’ την κουρτίνα, με πρόθεση να τον ξεγελάσω: όχι, όχι, δεν ήρθε ακόμα η ώρα». Μέσα στην τραπε­ ζαρία δεν υπάρχει πια τραπέζι. Οι άνθρωποι βρί­ σκονται σε παράξενες στάσεις, πολλές γυναίκες στριμώχνονται σε μια γωνία σα να φοβούνται κά­ τι που πρόκειται να συμβεί. «Με κοιτάζουνε όλες

μαζί κατατρομαγμένες και φωνάζουνε: μη!... μη!... μη!... Την ίδια στιγμή, από την πόρτα που άφησα ανοιχτή, πετιέται ένα κομμάτι σπόγγος που έρχεται ολόισια επάνω μου. Στην άκρη του έ­ χει μια μικρή θηλιά, σα ’λάσο’. Πέφτω μπρούμυ­ τα χάμου για να προφυλαχτώ, παρόλ’ αυτά αι­ σθάνομαι, αλίμονο, ένα δυνατό σφίξιμο στο δεί­ χτη του δεξιού χεριού... εκεί ακριβώς έχει περα­ στεί ένα σκουφάκι από άσπρο πανί, σα γάντι...». Εκεί όπου κρίνεται η εγγραφή της επιθυμίας έ­ χω να συγκροτηθώ ως υποκείμενο15 - αυτό βγή­ κε απ’ το διάλογο του Φρόυντ με τον Λακάν, ό­ πως βγήκε και κάτι άλλο ακόμη: η επιθυμία είναι δικαιοδοσία της λογολογίας, με την έννοια ότι δεν μπορεί να προχωρήσει κανείς στην ανάγνω­ σή της, παρά μόνο αν πάρει τις αλληγορίες της κατά γράμμα. Η επιθυμία είναι, απλούστατα, λί­ γο πιο πίσω, ή λίγο πιο πέρα, ή λίγο πιο κάτω από τη λέξη (όταν δεν είναι καθ’ ολοκληρίαν μέσα στη λέξη). Η επιθυμία σπρώχνει τότε τη λέξη σε ιερές συμμαχίες, που τις ονόμασαν μετωνυμίες, ή την αναγκάζει να υπογράψει ανίερες υποθήκες, να προσχωρήσει σε τερατώδεις μεταφορές γιατί η επιθυμία δεν μπορεί να υπάρξει παρά σαν αποτύπωμα ενός τέρατος. Αυτό είναι πασίγνω­ στο, Σωκράτη, Παναγία, το αγιότατον σκήνωμα της Θεότητος.

Αγλαόμορφος πρόδρομος του ηλίου της δόξης.

Δροσερή αύρα του θείου φωτός. Σελήνη του νοητού στερεώματος. Υψηλόν όρος του προορισμού οπού δεν . εσκέπασεν ο κατακλυσμός της αμαρτίας (κατά Ηλία Μηνιάτη) Η βλαστήσασα τον θειον στάχυν. Η του ζώντος ύδατος πηγή ακένωτος. Η δάμαλις η τεκούσα τον μόσχον. Ο φαεινός όρθρος (κατά τον υμνωδό της λειτουργίας του Ακαθίστου Ύμνου) Παναγία η κοίτη πόσης μεταφοράς. Η Πλατυτέρα των Ουρανών. Η γλυκοφιλούσα. Η Μεγάλη Μητέρα. Η αχειροποίητη (της βυζαντινής εικονο­ γραφίας) Παναγία η χεροδείχτρα (μ ’ένα μεγάλο δά­ χτυλο που δείχνει ή κοροϊδεύει). Παναγία η ΧΕΡΟΔΗΧΤΡΑ - μια Παναγιά που δαγκώνει τα ανήξερα δάχτυλα. Ό χ ι, όχι, δεν ήρθε ακόμα η ώρα... Κάτω χαμηλά, στον θαλασ­ σινό ορίζοντα, που είναι ο ορίζοντας του Ελύτη, ένα μο(;)ναστήρι (τι είναι περίπατος για κάποιο μοναστήρι, που ένα δευτερόλεπτο αργότερα θα λιώσει μέσα στο ρητορικό σχήμα;), και στη δεύ­ τερη πράξη του ονείρου, την πράξη της ρητορι­ κής ολίσθησης, το «σπίτι» με τις κυρίες. Έ χουνε κι οι γυναίκες δάχτυλο; Μια κυρία, που εγκαινία­ σε ωραία και καλά το όνειρο, γίνεται αιφνιδίως άντρας. Μια άλλη κυρία εκεί μέσα δε δίνει σε κανέναν άντρα το χέρι της - δε θα ΔΕΙΞΕΙ ένα παντελόνι χωρίς κουμπιά («δήξις [δάκνω], -εως. Δάγκαμα, πόνος, μετωνυμικώς τσούξιμον. Τροπικώς, δηλ. μεταφορικώς, έγγιγμα, πείραγμα. Δηξιχερής, -έος, ο δάκνων την χείρα - Λεξικόν Ελληνικόν, Σκαρλάτου Δ. Βυζαντίου). Δε θα δα­ γκώσει. Ο αδερφός μου μού έδωσε μια γερή σκουντιά και πήρε την καλή θέση - μα ίσως έτσι «να είναι καλύτερα».

Η κυρία που δε δίνει το ΧΕΡι της, που δεν ΧΑΙΡετάει. Η κυρία αυτή δεν έχει ΧΕρια; Φυλάξου από το δάχτυλό σου. Να μη σου φορέσουνε το ΣΚΟΥΦΑΚΙ Το σκουφάκι - ένα σκουφάκι από ΑΣΠΡΟ πανί, σα ΓΑΝΤΙ, περασμένο ΣΦΙΧΤΑ στο δείκτη του δεξιού χεριού. Η μάρκα προφυλακτικών της εφη­ βείας μου, ο μπερές της ερωτικής θητείας, το ση­ μαίνον της πιο σεισμικής εμπειρίας που δοκιμά­ ζει ποτέ η ζωή, η ΣΚΟΥΦΙΤΣΑ.

Να μη σου φορέσουνε το ΣΚΟΥΦΑΚΙ. Σχολή Εφέδρων Αξιωματικών. (ΜαυροΣΚΟΥΦΗΔΕΣ, πρασινοΣΚΟΥΦΗΔΕΣ ή κοκκινοΣΚΟΥΦΗΔΕΣ;)

54!αφιέρωμα Η κοκκινοΣΚΟΥΦΙΤΣΑ, η ασπροΣΚΟΥ ΦΙΤΣΑ. Ένα σκουφάκι από άσπρο πανί, σα θηλιά, σα ΓΑΝΤΙ. Ένα δυνατό σφίξιμο στο ΔΕΙ­ ΚΤΗ του ΑΕΞιού χεριού. Παναγιά η ΧΕΡΟΔΗΧΤΡΑ. Επιθυμία του ονείρου, είπε ο Στρεβλόνους, μπορεί να είναι και να μην πραγματοποιηθεί η ε­ πιθυμία του ονείρου,16 να μην ενδώσει ένα παντε­ λόνι χωρίς κουμπιά ή ένα χέρι στο σφιχτό σκου­ φάκι - κατά τις περιστάσεις και κατά τις διαθέ­ σεις που δείχνει μια vagina dentata: όχι, όχι, δεν ήρθε ακόμα η ώρα. Μ η!... μη!... μη!..., φώναξαν κατατρομαγμένες οι γυναίκες. Το όνειρο, στη «θεραπευτική» εκτροπή του (γιατί η ψυχανάλυση δεν είναι θεραπευτική), θέλησε να μας πείσει ότι είναι ανιαροωφέλιμο, ενώ είναι απλώς ωφελιμοτερπνό - η Ευρώπη έχει ακόμη, φαίνεται, κά­ ποιο δικαίωμα στην ωφελιμότητα του τερπνού, ό­ ταν ο νέος κόσμος συμπεριφέρεται σα να μην έ­ χει πια κανένα. Ωφέλιμη είναι η επιθυμία και τερ­ πνή είναι επίσης η επιθυμία (κι ας έχουμε να κά­ νουμε μ’ ένα όνειρο που ακυρώνει την επιθυμία). Μ’ αυτό το «ξέχασμα»,17 η ψυχανάλυση δοκίμα­ σε να κερδίσει την αναγνώριση του πανεπιστη­ μιακού λόγου, που έχτιζε σ ’ αμίλητα χώματα. Ό ­ μως, εδώ δεν πρόκειται γι’ αυτή τη δοκιμή, πρό­ κειται για ένα όνειρο του τρίτου δρόμου, όπως θέ­ λει ο Οδυσσέας Ελύτης - κι όχι επειδή οι ποιη­ τές βλέπουνε ποιητικότερα όνειρα. Ό νειρο του τρίτου δρόμου, πέρα απ’ την επιστημονική κατή­ φεια και πέρα απ’ την ονειροκριτική αφέλεια, ση­ μαίνει όνειρο του εξής δεύτερου δρόμου, του πρώτου και μοναδικού - όνειρο της γλωσσικής δομής, μέσα στο στρόβιλο της οποίας βρέθηκε, δια της σημαίνουσας ροής των συνειρμών, κυνη­ γώντας την επιθυμία του το Εγώ του Φρόυντ. Το Εγώ, που δεν ξέρει βέβαια σε ποιο σημείο της ροής είναι οργανωτής: γιατί ο ΜΕΓΑΛΑ ΟΣ κο­ μπιναδόρος, απλούστατα, είναι ο ΟΜΙΑ-ΩΝ Ά λ λ ο ς - αυτό δικαιολογεί το τολμηρό τρύπωμα του ονείρου μέσα στο λόγο περί ψυχογλωσσολο­ γίας που επιχείρησα. Είπα «τολμηρό», γιατί το ερώτημα που παρέ­ καμψε η ανασκαφή της γλώσσας είναι σε τελική ανάλυση τούτο: τι υπάρχει μέσα στο ονειρικό σε­ νάριο που δομεί την επιθυμία σε αίνιγμα του Κιθαιρώνα - πιο πολύ, σε γρίφο; Ε, αυτό πια είναι πασίγνωστο Σωκράτη... Ό ,τι υπάρχει δομικό ε­ κεί μέσα, όπου όλα αντιστέκονται προκειμένου να συναντηθούν με τη σημασία τους, δεν είναι η κωφάλαλη «ανάγκη» - η πείνα και το σεξ και η δίψα. Ό ,τ ι υπάρχει δομικό μέσα στην προμελετημένη δια-στροφή του ονείρου δεν είναι καν τα αδιάπτωτα αιτήματα του Εγώ στην Κεντρική Ε­ πιτροπή της μοίρας του, - αδιαπτώτως αναδια­ τυπωμένα αιτήματα, που παίρνουν καιρίως υπό­

ψη τους τους («άδειους») κανόνες σύνταξης μιας αίτησης σ’ ένα απανθρωποποιημένο γλωσσικό κράτος. Είναι το εξανθρωπισμένο χάσμα ανάμε­ σα στην ανάγκη και το αίτημα - ένας «φωταγω­ γός» της γλώσσας, μια διά-σταση, μια ιδιο­ τροπία, στο μέτρο που το κενό και η έλλειψη ξε­ περνούν κάθε ικανοποίηση της ανάγκης, κάθε δυνατή άρθρωση της ανάγκης και κάθε ζήτηση. Ο άνθρωπος, για το λόγο ακριβώς ότι είναι με το Είναι του πιασμένος μέσα στο δίχτυ της γλώσσας (που είναι το νεκροταφείο των πραγμάτων), είναι εκ προοιμίου μια έλλειψη όντος - μια δύστροπη, γκρινιάρα, δύσπιστη έλλειψη, ακόμη κι όταν βρεθεί σ’ ένα σπίτι με πρόθυμες κυρίες: Το παντε­ λόνι δεν έχει κουμπιά; Η κυρία δεν έχει χέρια; (Αν υπάρχει όνειρο, είναι επειδή ένα παντελόνι παίρνει εν θερμώ την απόφαση να καταρρεύσει κι επειδή μια γυναίκα εκεί μέσα χάνει ανεξήγητα τα χέρια της). Γιατί κάθε αίτημα (:ζήτηση) απευθύνεται πά­ ντα σε κάποιον « Ά λ λ ο » - πάει να πει πως «α­ πευθύνεται» με μια ομιλία, που την καθιστά ακρι­ βώς εξαργυρώσιμη η συμμετοχή στο λόγο του Ά λλου . Ό ,τι και να ζητάει η ζήτηση, κραυγαλέα ή μόλις ακουστή, αυτό που πραγματικά ζητάει εί­ ναι η αγάπη του Ά λλου - του Ά λλου που υπο­ φέρει κι αυτός από την ίδια έλλειψη, ώστε το λι­ γότερο που είναι σε θέση να κάνει είναι να συ­ μπληρώσει την έλλειψη όντος ενός εκδρομέα, στα χαλάσματα της Παναγιάς της Χεροδείχτρας. Ακόμη και με την αγάπη του. Αν και είναι αλήθεια ότι μπορεί να την τρομοκρατήσει (βλ. και παρακάτω): «Φυλάξου από το δάχτυλό σου· να μη σου φορέσουνε το σ κ ο υ φ ά κ ι» , μην εμπι­ στεύεσαι δηλαδή ούτε το δάχτυλό σου... Αλλά για να τελειώνω με την έλλειψη, την έλλειψη πού εποικίζει με λόγο το όνειρο (και που στην εικονι­ κή τέχνη του ονείρου μεταφράζεται σ’ ένα παντε­ λόνι χωρίς κουμπιά, σ ’ ένα γυναικείο σώμα χω­ ρίς χέρια - κυρίως όμως σ ’ ένα δάχτυλο που του έχουνε αφαιρέσει το σκουφάκι), πρέπει να προ­ σθέσω κι ότι η πιο βαθιά έλλειψη του υποκειμέ­ νου, όπως μας έχει διορθώσει ο Χέγγελ, δεν είναι στ’ αλήθεια η αγάπη, λ.χ. η χριστιανική αγάπη, μα η «αναγνώριση» - ένα γυναικείο χέρι πρέπει να δίνεται ανυστερόβουλα κι ένα σκουφάκι πρέ­ πει να φοριέται ακίνδυνα στο αντρικό δάχτυλο. Αυτός είναι ο λόγος που η αγάπη, κι αν ακόμη ξε­ χειλίσει, αφήνει την επιθυμία ερωτηματική μπορεί μάλιστα και να την απειλήσει. Υπό τις προϋποθέσεις αυτές, το υποκείμενο καλύτερα έ­ χει ν ’ αποσυρθεί στους γρίφους του ύπνου του, «όπου ψάχνει κατά πόδας τις ερωτικές περιοχές του όντος, αφήνοντάς ΤΟ [το ES, Εκείνο, το «τι»] να μιλάει» (Λακάν).18 Παναγιά η Χεροδείχτρα, μ’ ένα δείχτη μάλιστα υπερβολικά μεγάλο και χοντροκομμένο (γράφε τα μεγάλα μεγέθη με κεφαλαία γράμματα, λέει ο

αφιερωμα/55 γραμματικός), - η Χεροδήχτρα, επιθυμία τότε να μείνει νηστική η επιθυμία, το δάχτυλο, που ί­ σως θέλει να κάνει το γούστο του, πρέπει να προ­ σέξει να μην του φορέσουνε τη σκουφίτσα. Έ να Ιώτα που αψήφησε τα κουμπιά του πρέπει τώρα να διασχίσει αγωνιωδώς το ονειρικό αλφάβητο, να τα βρει με τα σκουφάκια, να ξεσκαλώσει από τον κίνδυνο του Φ, γιατί το κεφαλαίο σημάδι Φ, ο Φαλλός, το σημαίνον της επιθυμίας, η ταυτότητά σου, εί­ ναι τόσο ακυβέρνητο ώστε μπορεί να γίνει ταυτό­ χρονα εκμηδένιση κι αλλοτρίωσή σου, ο πιο στε­ νός ορίζοντας που ποτέ γράφτηκε, επιθυμία της επιθυμίας της ΜεγΑλλης Μητέρας. Μη γίνεσαι συνένοχος, βρες τρόπο να ξεγελάσεις, βγάλε τη γραβάτα και σφίξε όπως όπως το παντελόνι... Ο νεαρός Ά μ λετ διαλέγει σήμερα την ευθεία οδό, καθαρίζει απλώς με τον Πολώνιο, κι ενώ όλοι οι άνθρωποι του βασιλιά παγώνουν σε «παράξενες στάσεις», εκείνος αγκαλιάζει χωρίς αντίσταση την καμαριέρα. «Αυτή η κυρία δεν έχει χέρια;» «Πως, έχει. Αλλά μείνε ήσυχος, δεν αγγίζει ποτέ της τίποτε...». Την άλλη στιγμή μια θηλιά πετιέται και σφίγγει εφαρμοστά το ΔΑΧΤΥΛΟ. «Αλί­ μονο», στενάζει ο ποιητής - μα τι θα πει αλίμο­ νο; αυτή δεν είναι η προδια-γραφή σου; Βγαίνου­ με τώρα από το επετειακό όνειρο, όπως όλοι οι άνθρωποι, ακόμη κι οι πιο άμουσοι, βγαίνουνε μ’

1. Αληθούς Ιστορίας Β, 33. «Αριστερά δε τά τοο Ύπνου βασί­ λεια. Ούτος γαρ άρχει παρ' αυτοίς σατράπας δύο και υ­ πάρχους πεποιημένος, Ταραξίωνά τε τον Ματαιογένους και Πλουτοκλέα τον Φαντασίωνος. Εν μέση δε τη αγορά πηγή τις εστιν, ην καλούσι Καρεώτιν· και πλησίον να οι δύο...».

2. Αντκρώντος, Αλήθειας Α, απόσπ. 5 (η αρίθμηση των απο­ σπασμάτων ακολουθεί τον Diels).

3. Ό .π. απόσπ. 1. Στο ίδιο απόσπασμα κι η διάκριση ανάμε­ σα στη «φύση» και το θεσμό: «Τα μεν γαρ ονόματα [φύσεως] νομοθετήματά εστιν, τα δε είδεα ου νομοθετήματα, αλ­ λά βλαστήματα». Τα ονόματα έχουν μια φυσική «ορθότη­ τα», ενώ τα είδη τα χτίζουν οι άνθρωποι.

4. Ό .π. απόσπ. 1.

5. Ένας Κρητικός βεβαιώνει πως όλοι οι Κρητικοί είναι 6. Ο διάλογος στοιχίζεται κατ' αναλογίαν προς τον πλατωνι­ κό «Πρωταγόρα». Για τους «πυθμένες λόγων», που είναι έκφραση του Πρωταγόρα, κοίτα στο Διογένη τον Λαέρτιο, IX 50 κ.ε. «Διείλε τε τον λόγον πρώτος εις τέτταρα, ευχωλήν, ερώτησιν, απόκρισιν, εντολήν. Οι δε [λέγουν) εις ε­ πτά, διήγησιν, ερώτησιν, απόκρισιν, εντολήν, απαγγελίαν, ευχωλήν, κλήσιν, ους και πυθμένας είπε λόγων».

7. Για τη λακανική διάκριση των τεσσάρων λόγων βλ. στο: Θ. Λϊποβατς, Οι περιπέτειες του Λόγου, Έρασμος 1987.

8. Σταθερή κλίση ενός ψυχαναλυτικού ρεύματος που αρχίζει και τελειώνει με τον εμπειρισμό του «αισθάνομαι» και της «σχέσης». Μα ακόμη και σ'εκείνους που δεν έχουνε καμιά διάθεση να χαρίσουνε την ψυχανάλυση στους «νόμιμους» κληρονόμους της, και που σέβονται (εξαιτίας της φιλοσο­

ένα αλίμο(υ)νο. Ψυχογλωσσολογία, από τον Σωσσύρ του Λακάν μέχρι τον Καρτέσιο του Τσόμσκυ, δεν είναι ποτέ μια συζήτηση επί της «ουσίας» - δεν υπάρχει ουσία, είπε ο Στρεβλόνους, ο λόγος προηγείται κάθε ουσίας.

- Μέσα στο γριφώδη δρόμο του ονείρου, ρώ­ τησε τότε περιπαιχτικά ο άλλος, τί θέση δίνετε στα «γράμματα», - στο A. Κ., στο Ε., στο Θ. Ε.; Τα γράμματα, ω αγαθέ, είναι για να θυμίζουνε σ ’ όσους έχουνε ακόμη τη μνήμη τους - δηλαδή για να «υπενθυμίζουν», πως το όνειρο παίρνεται κατά γράμμα. Κατά γράμμα, λ .χ., είναι μια μπά­ ρα πάνω στα τείχη της καλλιτεχνικής ταυτότη­ τας, Τέχνη, Τύχη, Τόλμη.19 Και ο Σωκράτης; Με το Σωκράτη δεν άλλαξα πολλές κουβέντες, νεα­ ρέ χιονάνθρωπε. Μα ένα πράγμα έχω να το πα­ ραδεχτώ: ο Σωκράτης μια ιδέα είχε υποβάλει στο συμπόσιο, πως ίσως και να είναι καλύτερα μερΓκά όνειρα να τα βλέπεις στο όνειρο, παρά να προσπαθείς να τα ζήσεις στη ζωή. Καλύτερα για όλους μας. Απόδειξη κάποιος ρωμαίος αυτοκράτορας, που δεν είχε διαβάσει τον Πλάτωνα: κι έ­ κανε τότε τη μεγαλύτερη χοντράδα που μπορεί να κάνει άνθρωπος, να ρίξει στα θηρία τον πλη­ βείο του μόνο και μόνο επειδή ονειρεύτηκε πως τον εσκότωσε. Υπάρχουνε τρέλες και τρέλες, μα η μεγαλύτερη τρέλα είναι να παίρνεις ένα ασκούφωτο δάχτυλο για δάχτυλο. Η λογολογία δεν εί­ ναι η δύναμη της Ρώμης.

9.

10.

11.

12.

13.

14.

15.

15.

.

17.

18.

φικής τους αφετηρίας) σαν σπίτι τού Είναι τη γλώσσα, δεν είναι, νομίζω, πάντα απούσα μια ουσιολσγική πρόσβαση στο όνειρο. Το όνειρο είναι ένα «άλλο», ομότιμο βασίλειο, ίσως μάλιστα ένα βασίλειο που δεν αποτελούμε παρά το ό­ νειρό του, μα δεν είναι βασίλειο του σημαίνοντος, της «φω­ νητικής ταυτόχρονα και συμβολικής ερμηνείας» (Lacan, Fonction et champ du parole et du langage - στα Ecrits). Βλ., για παράδειγμα, στην αξιόλογη μονογραφία του Κ. Γεμενετζή, Το Όνειρο, Έρασμος 1989.

S. Freud, Η Ψυχοπαθολογία της καθημερινής ζωής (1901). Στην Standard Edition, Vol. VI. Μνήμη Ανδρέα Κάλβου...

J. Lacan, Le Seminaire, Livre II, Seuil 1978.

S. Freud, Πέραν της αρχής της απόλαυσης (1920). Στην Stand. Ed. Vol. XVIII. Αντιφώντος, Περί Ομονοίας, απόσπ. 53α. Οδυσσέας Ελύτης, Ανοιχτά Χαρτιά - Τα Όνειρα, Αστε­ ρίας 1974. Όπου και το όνειρο που παιδεύει σήμερα το λο­ γισμό του Σωκράτη. Κατά το Wo es war, soil ich werden... Η γυναίκα του χασάπη δεν ήθελε χαβιάρι... Κοίτα τα της εκπλήρωσης της επιθυμίας στην «Ερμηνευτική» των ονεί­ ρων (1900) - κι όχι «Επιστήμη» των ονείρων, όπως γρά­ φει, αλλάζοντας τότε δικαιολογημένα δρόμο, ο Ελύτης. Στην Stand, ed. Vol. IV. Οφείλουμε να διαβάσουμε την ψυχανάλυση σαν «σύμπτοίμα»... Βλ. σχετικά στο: Philippe Julien, Le Retour a Freud de J. Lacan, ed. Eres, Toulouse, χ.χρ.

J. Lacan, Ecrits, ed. du Seuil, 1966 (Fonction et champ du

19. Οδυσσέας Ελύτης, ό.π. Η μνημοτεχνική παραπομπή των τριών «Τ» σε μια πολύ γνωστή κρατική υπηρεσία (Ταχυ­ δρομεία, Τηλέγραφοι, Τηλέφωνα), πεθαμένη πια σήμερα...

56/αφιερωμα

To 1893, σε εποχή που δούλευε με τον Breuer και δεν είχε θέσει ακόμη τα πλαίσια της μεθόδου που ονομάσθηκε ψυχανάλυση, ο S. Freud χρησιμοποιού­ σε ήδη τον όρο «Θεραπεία δια του λόγου» (talking cure).1 Τη θέση του αυτή εδραίωσε όταν υποκατέστησε την ύπνωση με τους ελεύθερους συνειρμούς που εκφράζονται μέσω της γλώσσας, στηρίζοντας έτσι και την ιδέα ότι ο ψυ­ χαναλυτικός ερμηνευτικός λόγος είναι λόγος που επιστρέφει σ’ αυτόν που τον εκφέρει και τούτο γιατί η ερμηνεία του ψυχαναλυτού, ή και του ίδιου του αναλυομένου,2 θεμελιώνεται επί των συνειρμών, δηλ. με το νήμα των σκέψε­ ων του αναλύοντος υποκειμένου.

*

την αρχή ο ψυχαναλυτικός λόγος θεωρήθηκε μέσον για την ανάσυρση απωθημένων ανα­ παραστάσεων, ενώ αργότερα η κλινική πράξη έ­ πεισε τον Freud πως τελικώς δεν είναι τα απωθημένα που προβάλλουν τις μεγαλύτερες α­ ντιστάσεις στη λεκτική έκφραση.3 Και στη μία όμως και στην άλλη περίπτωση η οργάνωση ανα­ παραστάσεων λέξεων παρέμεινε βασικός παρά­ γων της ψυχαναλυτικής διαδικασίας.

Σ

Η τρέχουσα ψυχοπαθολογία, αρκετά διαφορε­ τική από εκείνην που ο Freud γνώρισε - εκτός αν θεωρηθεί ότι έχει αυξηθεί τώρα η διαθεσιμότης των ψυχαναλυτών να ακούν και άλλα, πέρα από όσα ο Freud μπορούσε τότε ν ’ α κ ο ύ σ ει- δείχνει τις δυσκολίες, όχι μόνον της ψυχαναλυτικής θε­ ραπείας, αλλά και της ψυχικής οργανώσεως, ό­ ταν η αναπαραστατική ικανότης πάσχει. Σήμερα δεν είναι σπάνιο φαινόμενο να χρησιμοποιούνται

οι λέξεις, στερημένες τροφοδοτήσεως απο τις ενορμητικές πηγές, χωρίς να χρωματίζονται από τον φαντασιωτικό πλούτο π.χ. το «σπίτι που κα­ τοικούμε» δεν παραπέμπει σε τίποτα άλλο, ε­ κτός από ένα συγκεκριμένο σπίτι, άθροισμα των τούβλων και της πέτρας από την οποία κτίστηκε. Γλώσσα φτωχή, χρηστική, εγκλωβισμένη στα κοινώς παραδεκτά, κομμένη από τις ρίζες και την ιστορικότητά της, αυτάρκης στην ένδεια του ενός μόνον νοήματος, αποτελεί μέσα στη σύγ­ χρονη ζωή μαρτυρία της πενίας της σκέψεως, της μηχανιστικής λειτουργίας της και του απο­ κλεισμού στοιχείων που θα μπορούσαν να την α­ νοίξουν σε πολλαπλότητα μηνυμάτων και νοημάτων. Ό τα ν ο Freud επέλεξε τον ερμηνευτικό λόγο ως μέσον προσεγγίσεως του ψυχισμού, ακολού­ θησε μία στρατηγική που είχε ως στόχο να αποδεσμεύσει τον αναλυόμενο, αλλά και τον ίδιο, α-

αφιερωμα/57

πό την «ισχύ της επιδράσεως» της υπνώσεως. Ό τα ν καθόρισε το «πλαίσιο» του ερμηνευτικού λόγου, ζητούσε να ελευθερώσει τα μέλη της ανα­ λυτικής δυάδος από το βάρος της αντιληπτικής διαστάσεως, όπως αυτή εκφράζεται στην αγκίστρωση και στην καθήλωση μέσω του βλέμμα­ τος. Το ζητούμενο ήταν να διευκολυνθεί μέσα α­ πό την αναζωπύρωση μνημονικών ιχνών το ξεδί­ πλωμα αναπαραστάσεων λέξεων σε γραμμές ανελίξεως που διακινούν το «νόημα» όλο και πιο μακριά, όλο και πιο. αδέσμευτο από τις εξωτερι­ κές και εσωτερικές εικόνες. Μέσα στην αναλυτική διαδικασία αναδείχθηκε η σημασία της γλώσσας· όχι ως κώδικος ση­ μείων (που είναι η αναφορά των γλωσσολόγων) ή ως αλυσίδος σημαινόντων (αναφορά των Λακανικών), αλλά ως μηνύματος, στα πλαίσια της ε­ πικοινωνίας της αναλυτικής δυάδος. Τα σημαί­ νοντα «λέξεις» παραπέμπουν σε σημαινόμενα (σώμα, πράγμα, πρόσωπο, κατάσταση) που αφο­ ρούν τόσο τον αναλυτή, όσο και τον αναλυόμενο ως κίνητρα επιθυμίας και ως εκπρόσωποι της ενορμητικής ώσεως και της φοράς της ώσεως.4 Γιατί προϋπόθεση του αναλυτικού λόγου είναι η έλλειψη και η απουσία του αντικειμένου που κι­ νεί την επιθυμία. Στο διπλό σύστημα των αναπαραστάσεων - αναπαραστάσεις λέξεων και αναπαραστάσεις του π ρά γμ α το ς- η αντικειμενική πραγματικότης των σημαινομένων δεν τίθεται σε συζήτηση.

Ο λόγος δεν αναφέρεται στο «είναι» ως προς την υπαρξιακή του διάσταση. Αυτό που λέει ο λόγος του αναλυομένου είναι το άφθαρτο της επιθυμίας και το αναπόφευκτο της προσκρούσεως πάνω στο φράγμα του αδύνατου της απεριόριστης πραγματοποιήσεώς της. Λέει επίσης το αέναο της προσδοκίας, τον κυκλικό χρόνο των επανα­ λήψεων, των αιτημάτων και των συγκρούσεων, όπως και τη μη γνώση που τις περιβάλλει. Α ν όλες αυτές οι διαδικασίες περιβάλλονται α­ πό «μη γνώση» με την έννοια ότι δεν είναι συνει­ δητές, ωστόσο ίχνη τους ξεπηδούν μέσα στη συ­ νείδηση ως σκέψεις και ως λεκτική έκφραση των σκέψεων, ή αναφαίνονται μέσα από πράξεις, ή α­ ναδύονται στο όνειρο. Αυτά τα ίχνη ακριβώς πα­ ρακολουθεί η ερμηνεία. Ομόλογος της δυνατότητος του ατόμου να πά­ ρει κάποια απόσταση από τα βιώματά του αντικρύζοντας την ετερότητα πάθους και λογικής, γνώσης - πίστης συνειδητού και ασυνείδητου, σώματος - νοήσεως, σάρκας και ομιλίας, ο ερμη­ νευτικός λόγος στην ψυχανάλυση παρεμβαίνει ως δύναμη ρήξεως στο αχαλίνωτο των επιθυ­ μιών, στο παθιασμένο άλογο των ενορμήσεων. Τρεις πόλοι προσδιορίζουν τη λειτουργικότητά Έ νας πόλος είναι η δύναμη της επαναλήψεως που φέρνει ολοένα τον αναλυόμενο αντιμέτωπο με τα παράγωγα του ασυνειδήτου του (όνειρα, αστοχημένες πράξεις, γλωσσικές παραδρομές,

58/αφιερωμα συμπτώματα, γεγονότα επαναλαμβανόμενα στην ιστορία του). Η επανάληψη είναι το υφάδι της ι­ στορίας και το «πεπρωμένο» στην ύπαρξή μας. Έ να ς άλλος πόλος συντίθεται γύρω από τα κε­ νά που αφήνει ο εκφερόμενος συνειδητός λόγος και που σε ορισμένες περιπτώσεις συνδέονται και με κενά της σκέψεως.5 Ο συνειδητός λόγος δεν είναι πλήρης, πρώτον, διότι αγνοεί το λανθάνον που περιέχει. Αγνοεί το διπλό νόημα των λέ­ ξεων (π.χ. πλήττω: κτυπώ, αλλά και ανιώ). Α ­ γνοεί επίσης τα ασυνείδητα μορφώματα στα ο­ ποία παραπέμπει ή από τα οποία τροφοδοτεί­ ται.6 Υπό την έννοια αυτή ο συνειδητός λόγος εί­ ναι ψευδής,7 απατηλός, αλλά τα κενά του μπο­ ρούν να είναι σημαίνοντα, εφόσον συνδεθούν κα­ τά την ανάλυση με παράγωγα του ασυνειδήτου και εφόσον αντιμετωπισθούν όχι ως χάσματα, αλλά ως έκφραση του αρνητικού στην ψυχική σφαίρα. Μέσα από τις ψυχαναλυτικές ερμηνείες που αφορούν ακριβώς τις ποικίλες εκφράσεις του αρνητικού στον ψυχισμό (απωθήσεις, διαψεύ­ σεις, απαρνήσεις, διχοτομήσεις, αποκλεισμοί, αποεπενδύσεις κ .λπ.), ο αναλυόμενος ρίχνει νήμα­ τα που συνδέονται πάνω από αυτά τα κενά, υφαίνοντας έτσι μια ενότητα της ιστορίας του ή / και της ταυτότητάς του. Στον χρόνο των συνεντεύξεων, αυτό που ονο­ μάζουμε ψυχαναλυτικό αντικείμενο διαμορφώνε­ ται μέσα από μία ενεργειακή/διαλεκτική κίνηση μεταξύ πλεγμάτων που συντίθενται από τις διό­ δους και από τα φράγματα του ψυχισμού δύο α­ τόμων: του αναλυτή και του αναλυομένου. Τα πλέγματα αυτά μπορεί κανείς να τα φανταστεί σαν υφάδια σε πολλά επάλληλα επίπεδα, όπου τα νήματα των οριζόντιων υφαδιών αφορούν την ε­ νέργεια που μπορεί να μετατοπίζεται κατά μήκος των συνειρμικών διαδρομών, ενώ τα κάθετα υφά­ δια εικονίζουν τα φράγματα και τα εμπόδια στις διαδρομές. Πρόκειται βέβαια για μια εικονική παράσταση των διαφόρων επιπέδων ψυχικής λει­ τουργίας που διαγράφονται από τη συνεχή ροή, αλλά και τους φραγμούς, των ψυχικών κινήσε­ ων. Το σύστημα μπορεί να κλείνει «επί εαυτού», αλλά και να ανοίγει στον κόσμο και στο νόημα. Το ψυχαναλυτικό αντικείμενο υφαίνεται, λοιπόν, κατά τις συναντήσεις του ζεύγους αναλυτής - α­ ναλυόμενος. Ό π ω ς έδειξα,8 αναδεικνύει ταυτοχρόνως τη συνέχεια και τις ασυνέχειες -σ υ γχρ ονικ ές και δ ια χρ ο νικ ές- της λειτουρ­ γίας του ανθρώπινου ψυχισμού. την ψυχανάλυση, μέσω του ερμηνευτικού λόγου το ζητούμενο είναι να τεθούν σε συνή­ χηση τα ετερογενή ψυχικά επίπεδα των δύο με­ λών της δυάδος, αλλά και να δουλευτούν οι ανα­ παραστάσεις του αρνητικού μέσα στον ψυχισμό εν σχέσει, και σε αντίθεση, με ό,τι είναι παρόν. Πράγματι, κάθε ψυχική μας κίνηση ακουμπάει

Σ

στην παρουσία, στην ψυχική ζωή μνημονικών ι­ χνών που επανενεργοποιούνται στη συνάντηση του αναλυομένου με τον ψυχαναλυτή. Πρόκειται, λοιπόν, για συνδέσεις οι οποίες γίνονται μεταξύ μνημονικών ιχνών που διακινούνται εκ νέου στη μεταβίβαση· μεταξύ συναισθημάτων και αναπα­ ραστάσεω ν μεταξύ αναπαραστάσεων πραγμά­ των και αναπαραστάσεων λέξεων.9 Ο συνδετικός ιστός στην ψυχανάλυση πλέκε­ ται και περνά μέσα από τη γλώ σσα, όχι επειδή η γλώσσα αποτελεί το σημείο μιας ενοποιητικής α­ ναφοράς, όπως υποΟτήριξε ο Lacan όταν έλεγε ό­ τι το ασυνείδητο είναι δομημένο όπως η γλώσσα, αλλά επειδή όλη η θεραπεία περνάει μέσα από τη γλώσσα και επειδή η άρνηση είναι στοιχείο της γλώ σσας. Η προβληματική της γλώ σσας αρχίζει από την ώση που ο Freud ονόμασε ώση θανάτου που αποσυνδέει από το πράγμα, συνεχίζεται με τη γλώσσα των αρχαϊκότερων ενορμητικών κινή­ σεων στο «ενσωματώνω» ή στο «φτύνω» και φθάνει στο «όχι» της κρίσεως και στις συμβολι­ κές υποκαταστάσεις. Αλλά η ψυχαναλυτική ερμηνεία σε ορισμένες περιπτώσεις αφορά και σε ένα άλλο κενό. Εκείνο που δημιουργείται, όταν ο λόγος του αναλυομέ­ νου δεν χρησιμοποιείται από τον ίδιο ως λόγος συνειρμικός, αλλά χρησιμοποιείται - ασυνείδη­ τα βέβαια - ως μέσον δράσεως επί του αναλυτού με στόχο να τον γοητεύσει ή να κατακλύσει τον ψυχικό του χώρο, να εμποδίσει τη συνειρμική λειτουργία και να αναστείλει την πορεία της αναλύσεως. Τρίτος πόλος η μεταβίβαση: μεταβίβαση στο πρόσωπο του αναλυτού συναισθημάτων, αναπα­ ραστάσεων, εικόνων, που έχουν διαρθρωθεί στον ψυχισμό του αναλυομένου βάσει της εσωτερικεύσεως των σχέσεών του με το περιβάλλον και των διαδοχικών ταυτίσεων. Ο αναλυόμενος προβάλ­ λει τα ψυχικά μορφώματα στον αναλυτή και τον επενδύει με όλα τα υφάσματα του παρελθόντος, που χάρις στα μνημονικά ίχνη διατηρούνται μέ­ σα του και επανακινητοποιούνται κατά την ψυ­ χαναλυτική διαδρομή. Α λλά όπως σωστά παρατήρησε ο A. Green,10 στην ανάλυση υπάρχει αναδιπλασιασμός. Η με­ ταβίβαση αφορά και στο λόγο ως μεταβίβαση επί του συνειρμικού λόγου ο οποίος αίρει τόσο τη διανοητική λογοκρισία, όσο και την ηθική. Ο λό­ γος αυτός τοποθετείται ως διαμετρικά αντίθετος προς τις απαγορεύσεις του πλαισίου (απαγόρευ­ ση της κινητικότητος του σώματος και των πρά­ ξεων), αφού ο βασικός κανών της αναλύσεως ε­ πιτρέπει όλα να λέγονται, καλώντας ταυτοχρόνως την παράβαση, εφόσον είναι αδύνατον να λε­ χθούν πραγματικώς «όλα»· ξεπηδά ως ρήξη της σιωπής επί όσων δεν λέγονται, αλλά και επί ό­ σων δεν έχει γίνει ποτέ δυνατόν να εκφρασθούν. Συνεπώς παραπέμπει κατευθείαν στις αναπαρα­

αφιερωμα/59 στάσεις των αντικειμένων και στα συνοδό συναι­ σθήματα. Η ερμηνεία συμπορεύεται αναγκαστικά με τη μεταβίβαση και τη διαμορφώνει ποικιλότροπα. Καταρχήν μη δίνοντας απάντηση σε ερωτήμα­ τα ή αιτήματα, κρατώντας την ελευθερία του χρόνου της διαδρομής της, παραπέμπει στο αβέ­ βαιο της συναντήσεως σιωπής και λόγου, αλλά και συγκεκριμενοποιεί τη μορφή μιας εξουσίας που ο αναλυόμενος εναποθέτει στον αναλυτή, έ­ τσι ώστε να αποφύγει να δει την αυταπάτη της ι­ σχύος με την οποία ο ίδιος τον έχει επενδύσει.11 Αφετέρου όταν η ερμηνεία ξεφεύγει από την παγίδα της εικόνας του ψυχαναλυτή που κατέχει την «αλήθεια» - άρα μπορεί και να τη μεταδώ­ σει - συντροφεύει και σημαδεύει τη διαθεσιμό­ τητα ενός ακούσματος αλλιώτικου από εκείνα στα οποία οι λοιπές ανθρώπινες συναλλαγές μάς έχουν συνηθίσει. Συνεπώς διανοίγει την πιθανό­ τητα να βρει ο καθένας, που το επιθυμεί, τη δια­ θεσιμότητα αυτή μέσα του, ξεπερνώντας φόβους παθητικότητος και ανάγκες ενεργητικού ελέγχου του περιβάλλοντος, όσο και της ψυχικής του πραγματικότητος. Οι εξηγήσεις, στις οποίες ενίοτε καταφεύγει ο ερμηνευτικός λόγος, απευθύνονται κυρίως στο σύστημα αντίληψη - συνείδηση. Εγκαθιστούν τη σχέση αναλύοντος/αναλυομένου μέσα στις δια­ δρομές της «κοινής» λογικής. Η ερμηνεία ως «στίξη» στρέφει την προσοχή στην πολυσημία των λέξεων (πρδ. η λέξη ολιγω­ ρία μπορεί να παραπέμπει στις έννοιες παραμε­ λώ, αδιαφορώ, είμαι απρόσεκτος· αλλά και στο ολίγα ρέω/λέγω· βγάζω λίγα από μέσα μου· ή στις λιγότερες ώρες π.χ. των αναλυτικών συνε­ ντεύξεων). Τονίζει επίσης το πολυσήμαντο των πράξεων (πρδ. καθυστερώ =- υστερώ ως προς την ακρίβεια ενός χρόνου που στερώ από τον ε­ αυτό μου, που μου στοιχίζει αφού τον πληρώνω και τον έχω κρατήσει ως δικό μου, ενώ ταυτοχρόνως καθηλώνω τον άλλον στη θέση του αναμένοντος, θέση της λιβιδινικής προσδοκίας, αλ­ λά και της επιθετικότητός μου. Ό λα αυτά δια­ δραματίζονται έτσι εκτός ψυχικού χώρου. Η εκφόρτιση επιτυγχάνεται μέσω πράξεως). Η ερμηνεία ως «συνδετική σήμανση» δείχνει την ποιότητα και την ένταση της βιωματικής ε­ μπειρίας (μου λέτε αυτό σήμερα, επειδή προχθές μου είπατε ότι... Αυτό σας φόβισε και σας οδήγη­ σε στο να...). Η ερμηνεία ως «πρόταση» που δεν δεσμεύει α­ ποφατικά, κινητοποιεί το προσυνειδητό στη δυ­ νατότητά του να συνδέει πολλαπλές εγγραφές. Αναλυτής και αναλυόμενος κινούνται στον ρυθ­ μό του νυχθήμερου, σ ’ ένα χώρο από όπου το παι­ γνίδι με τις ιδέες, τα συναισθήματα, τις επιθυ­ μίες, τις υποκαταστάσεις μπορεί να προεκταθεί στο άπειρο μιας σκέψεως που ταυτοχρόνως είναι

αδέσμευτη στις φαντασίες της, αλλά και ανα­ γνωρίζει ότι το ξεδίπλωμα / συνέχιση του παιγνι­ διού εξαρτάται από τον σεβασμό του πλαισίου, την ευθύνη για την τήρησή του και την αναγνώρι­ ση των ορίων του.12 Η διαπλοκή όλων αυτών, αλλά και ορισμένων άλλων μορφών που μπορεί να πάρει ο ερμηνευτι­ κός λόγος, τρέφει τη μεταβίβαση / αντιμεταβίβαση. Αφετέρου μεταβίβαση και αντιμεταβίβαση διαπλάθουν τις ερμηνείες, εφόσον αποδέκτης της ερμηνείας είναι τόσο εκείνος που την ακούει, όσο και εκείνος που την εκφέρει. Πρέπει να σημειωθεί ότι όλη η εργασία γίνεται χωρίς να τίθεται υπό συζήτησιν η «πραγματικότης» του αντικειμένου που ερεθίζει και κινητο­ ποιεί, ή το «πραγματικόν» της μαρτυρίας. Ό λα αυτά τίθενται εντός παρενθέσεως, όπως εντός παρενθέσεως τίθεται και το σώμα ως προς τις συ­ νηθισμένες του δραστηριότητες, έτσι ώστε να μπορέσει κατά την αναλυτική πορεία να αναδυθεί ως κορμί λιβιδινικό, καταθέτης, πομπός και αποδέκτης ερωτικών και επιθετικών ώσεων. στρατηγική των ερμηνειών διαφέρει ανάλο­ γα με τους στόχους που τίθενται στην ανά­ λυση. Μπορεί να είναι προσανατολισμένη προς την ανακάλυψη κάποιας «πραγματικότητας» που αφορά ένα παρελθόν αποκαλυπτόμενο μέσω διαδοχικών άρσεων του απωθημένου· σ ’ αυτή την οπτική τείνει στην ιστορική αποκατάσταση της νευρώσεως της παιδικής ηλικίας. Μπορεί να αναζητάει την ανάλυση φαντασιώ­ σεων και τη λειτουργία της επιθυμίας μέσα στον ψυχισμό ή να στοχεύει στη δόμηση / αναδόμηση του εσωτερικού ψυχικού κόσμου του ατόμου. Η ταλάντευση ανάμεσα στις θέσεις αυτές διατρέχει το έργο του Freud από τις Πέντε Ψυχαναλύσεις, τον «άνθρωπο των λύκων» και το κείμενο «Ανα­ στολή - σύμπτωμα - άγχος», έως την εργασία που αφορά την «Τελειούμενη ή μη τελειούμενη ανά­ λυση». Συνεχίζεται και σήμερα ως θέση εκείνων των αναλυτών που αναζητούν την αποκατάστα­ ση μιας ιστορίας, και ως άποψη άλλων που θεω­ ρούν ότι προέχει οτιδήποτε πλέκεται μεταξύ των μελών της αναλυτικής δυάδος· κάτι που δεν υ­ πήρξε ποτέ πριν από την αναλυτική συνάντηση και που προσδιορίζει την εξέλιξή της. Θα έλεγα όμως ότι υπάρχει και μία άλλη θέση, που χωρίς να παραμερίζει τις προηγούμενες, χρη­ σιμοποιεί την ερμηνεία κυρίως ως μέσον για την ευαισθητοποίηση του αναλυομένου στο απεριόρι­ στο νοηματικών πλεγμάτων, των οποίων η ανέλι­ ξη δεν περιορίζεται καν στον χρόνο της ανάλυ­ σης.13 Έτσι, πέρα από την ανάδυση των ανα­ μνήσεων και από τις αναπλάσεις που στηρίζουν τα αναλυτικό διάβημα, σημασία έχει να ανοίξει ο ψυχισμός στη νοηματική πολλαπλότητα και στη συνεχή διακίνηση του συνειρμικού λόγου. Βέ­

Η

60/αφιερωμα βαια, ένας τέτοιος στόχος μπορεί να προσκρού­ σει στην προβληματική περιπτώσεων, των ο­ ποίων η ψυχική οργάνωση δεν είναι διαθέσιμη σε τέτοιου τύπου ερμηνευτική εργασία.14 Γενικά ό­ μως μπορεί να πει κανείς ότι ο αναλυτής που δια­ λέγει αυτή την οπτική προσέχει να μην εγγυστωθεί μαζί με τον αναλυόμενο του σε μία και μόνη κατανόηση του υλικού. Ά ποψ ή μου είναι ότι η μία τέτοια θέση απαντά σε θεμελιακή απαίτηση της αναλυτικής εργασίας που σχετίζεται με τους βασικούς άξονες της αναλυτικής σκέψεως, δηλ. τις ενορμήσεις αφενός, το αντικείμενο αφετέρου. Η απαίτηση, είναι απαίτηση ενός χώρου όπου μπορούν ελεύθερα να διαπλακούν συνδέσεις, α­ ποσυνδέσεις και επανασυνδέσεις μεταξύ ετερο­ γενών αναπαραστάσεων· μεταξύ ψυχικής πραγ­ ματικότητας και εξωτερικού κόσμου· μεταξύ των συγκρουσιακών ενορμητικών κινήσεων. Α­ ποκλείεται έτσι το κλείσιμο σε μία μόνον «πραγ­ ματικότητα» και σε μία «αλήθεια» που εκφέρεται είτε από τον αναλυτή, είτε από τον αναλυόμενο, ή και ξεκινάει από τη σύμπτωση των επιθυμιών παντοδυναμίας των δύο. Αντίθετα, ευνοείται η άρθρωση του προσωπικού μυθο-ιστορήματος. Κατά τη γνώμη μου,15 αυτό είναι η ψυχανάλυση. Έ να μυθικό ιστόρημα. Από την ιστορία του κάθε αναλυομένου απορ­ ροφά στοιχεία γεγονότων της έξω πραγματικότη­ τας σχετικά με τις διαπροσωπικές σχέσεις, γεγο­ νότων που συνέβησαν σε χρόνο και τόπο καθορι­ σμένο. Η αναβίωση του παρελθόντος γίνεται σε μία άλλη καθορισμένη ιστορική στιγμή, δηλ. στον χρόνο της ψυχαναλυτικής διαδικασίας. Από το μύθο κρατά την προσωπική διεργασία

11. Εδώ βρίσκεται η ουσία της ψυχικής διαλεκτικής σύμφωνα με την οποία στην ανάλυση, αλλά και στην καθημερινή ζωή, αποδίδομε την «εξουσία» στον άλλον (γονέα, προϊ­ Breuer and Freud (1893): «The case of Fraiilein Anna Ο.» St. στάμενο, κόμμα, θεσμό). Η εναντίωση, ο αρνητισμός ή και E. II, σελ. 38. η επιθετικότης προς την εκάστοτε εξουσία, αποτελούν ό­ Η ερμηνεία δεν έρχεται μόνον από τον αναλυτή. πλα αποτελεσματικά εναντίον της αναγνωρίσεως της συμ­ Τους παράγοντες που προβάλλουν τις μεγαλύτερες αντι­ μετοχής του καθενός μας σ’ ένα παιγνίδι που μας εξασφα­ στάσεις, ο Freud τους επεσήμανε στη δεύτερη θεωρία των λίζει τα ωφέλη της μη ενοχής, της «αθωότητος». ορμών, όταν έδειξε πως τον ψυχισμό δεν δρα μόνο το δυ­ 12. Η αναφορά αυτή δεν ισχύει μόνον για την ψυχαναλυτική ναμικό ασυνείδητο της πρώτης Τοπικής Θεωρίας. διαδικασία. Μπορεί να καλύψει και άλλες όψεις της καθη­ Το ασυνείδητο είναι μία λειτουργική εγγραφή στον ψυχισμό μερινής μας ζωής. των σωματικών ερεθισμών που έχουν μεταλλαγεί σε ενορ13. Τη θέση αυτή ανέπτυξα στο τελευταίο Διεθνές Συνέδριο της μήσεις. Οι ενορμητικές κινήσεις έχουν τη δυνατότητα να ε­ Ψυχαναλύσεως, Ρώμη, Ιούλιος 1989. πενδύουν αναπαραστάσεις και να διαμορφώνουν συγκινη­ 14. Εισάγονται τότε παράμετροι άλλοι στην κλασική αναλυτι­ σιακές φορτίσεις. κή εργασία. Συνήθως ο αναλυτής μεταγράφει τις σκέψεις Ό πως π.χ. συμβαίνει στις μεταίχμιες οργανώσεις. μας στη γλώσσα της επιθυμίας, ακολουθώντας το νόημα Φρ. Καραπάνου - Α. Ποταμιάνου (1983): «Γλώσσα, επιθυ­ στη διπλή διαδρομή του: στη γραμμή της παλινδρομικής μία». Ψυχανάλυση και Ελληνική Κουλτούρα. Εκδ. Ράππα, φοράς, η οποία βάζει τη σκέψη σε επαφή με τις φαντασιώ­ σελ. 65-119. σεις της επιθυμίας, αλλά και στη γραμμή των αμυνών και Ο Ησίοδος στο «'Εργα και Ημέραι» μιλά για τους ψευδείς των αντιστάσεων στη φορά αυτή. λόγους, εκείνους που εξαπατούν (στιχ. 78). Στις μεταίχμιες οργανώσεις και στους προψυχωτικούς το Βλ. Συμπόσιο για την «ιδιαιτερότητα» της Ψυχαναλύσεως, πρόβλημα είναι άλλο. Είναι να μπορέσει κατ’ αρχήν ο ανα­ 8ο Διεθνές Ψυχιατρικό Συνέδριο, Αθήνα 1989. λυτής να εγγράψει την επιθυμία μέσα στις σκέψεις. Βέβαια οι συνδέσεις δεν είναι οριστικές, γιατί αυτό που έχει 15. Α. Ποταμιάνου (1988). Τα παιδιά της τρέλλας, μτφ. της συνδεθεί μπορεί να αποσυνδεθεί, εξαπολύοντας συχνά Γαλλικής εκδοσ. 1974, Νεφέλη, Αθήνα, σελ. 77 κ.ε. βίαιη καταστροφικότητα εναντίον του άλλου ή αυτοκατα16. A. Potamianou (1985). «The personal myth. Points and co­ στροφικότητα μέσα στον ψυχισμό. unterpoints». The Psychoanalytic Study o f the Child, 40: A. Green (1984): «Le langage dans la psychanalyse» εις 285-296.

Langages, Paris: Belles Lettres.

17. Mv. εργ. σελ. 287.

Σημειώσεις 1. , 2.

3.

4.

5.

6.

7.

8.

9.

10.

αυτών των στοιχείων κάτω από το φως των φαντασιώσεών μας. Κάθε αναλυόμενος τρέφει τη σάρκα της αναλύσεώς του με τα μυθικά του δη­ μιουργήματα,16 αφού ο λόγος του είναι μυθικός με την έννοια ότι όλα όσα ξέρει και λέει για τον εαυτό του, για,το παρελθόν του, για το παρόν του, ξεκινούν βέβαια από ψήγματα γεγονότων και αντιλήψεων τα οποία έζησε πραγματικά, αλ­ λά τα ψήγματα αυτά αναμιγνύονται με στοιχεία που αντιστοιχούν μόνο στη δική του υποκειμενι­ κή πραγματικότητα και μυθεύονται με την έννοια της διηγήσεως που έχει η λέξη μύθος.17 Κάθε ψυχανάλυση αναδεικνύει μια δημιουργία μυθιστορηματική, στην οποία διασταυρώνονται μνήμες της παιδικής μιας ιστορίας και δεδομένα της παιδικής νευρώσεως, όπως αυτή αναπλάθεται κατά τη διάρκεια της θεραπείας. Μνήμες / παραπετάσματα και μνήμες χωρίς παραπέτα­ σμα, συνθέτουν τη διήγηση του μυθικού ιστορή­ ματος που καταλήγει στη συνάντηση του αναλυ­ ομένου με τον εαυτό του. Και αυτός ακριβώς είναι ο στόχος της ερμη­ νείας στην ψυχανάλυση. Να καταστεί πόρος στη διπλή έννοια της λέξεως: δίοδος και πλούτος. Διάβαση και εμπλουτισμός φαντασιώσεων,συν­ δέσεω ν διαπλοκή αλυσίδων αλλαγών στην οικο­ νομία της ευχαρίστησης / δυσαρέσκειας, κυμά­ των νοήματος που τροποποιούν τους τρόπους της ψυχικής λειτουργίας. Η αποτελεσματικότητά της κρίνεται από τη δυνατότητα να κρατη­ θούν ανοιχτές οι πύλες της ανελίξεως τόσο της ψυχαναλυτικής διαδικασίας, όσο και ενός λόγου που αναπτύσσεται κατά την εκφορά του και εσωτερικεύεται ως προς τη λειτουργία του.

αφιερωμα/61

Με την έναρξη της ζωής, το νεογνό περιβάλλεται και υφίσταται μια ποσό­ τητα εξωτερικών και ενδογενών ερεθισμών διαφορετικών σε ένταση και κυ­ ρίως σε ρυθμό από τους προγραμματισμένους ερεθισμούς της ενδομήτριος ζωής. Οι κατ’ αρχήν δυσάρεστοι αυτοί ερεθισμοί προβάλλονται στον εξωτερι­ κό κόσμο (περιβάλλον) που στην αρχή της ζωής αναπαριστά η μητρική παρου­ σία η οποία, με την αλεξιερεθιστική της λειτουργία, επιτρέπει στο νεογνό τη στοιχειώδη επιβίωσή του. Σιγά σιγά το νεογνό αποκτά την ικανότητα μιας ε­ πιλογής ορισμένων ερεθισμών τις οποίες είτε απορρίπτει ή αναπαριστά και ενσωματώνει στον ψυχικό του μηχανισμό σαν τις πρώτες ψυχικές αναπαρα­ στάσεις της ενόρμησης. ι πρώτες αυτές στοιχειώδεις αναπαραστά­ σεις είναι το προϊόν μιας ασυνέχειας ή μιας λύσης συνεχείας των αισθητηριακών και αντιλη­ πτικών ερεθισμών που στην αρχή της ζωής κατάκλυζαν συνεχώς τον ψυχισμό του νεογνού. Η λύ­ ση συνεχείας προκαλεί την έλλειψη συνεχείας και συνεπώς την εγκατάσταση του αισθήματος της έλλειψης ή της ματαίωσης. Αυτή η έλλειψη καθίσταται εμπειρία της έλλειψης που επιτρέπει

Ο

στο νεογνό να ζει την επιθυμία εν απουσία του α­ ντικειμένου της επιθυμίας. Σύμφωνα με τις ψυχαναλυτικές απόψεις ξέ­ ρουμε ότι, εν τω μέτρω της διαφοροποίησης των συστημάτων συνειδητό, ασυνείδητο, ένα μέρος αυτών των βιωμάτων (της έλλειψης του αντικει­ μένου της επιθυμίας) απωθούνται στο ασυνείδη­ το. Αυτό προϋποθέτει την εγκατάσταση του συ­ στήματος του προσυνειδητού που είναι και η

62/αφιερωμα πρώτη αντι-επένδυση που επιτρέπει το μηχανι­ σμό της απώθησης και κυρίως ρυθμίζει την ομοιοστατική επάνοδο του απωθημένου. Εδώ ακριβώς εμφανίζεται η γλώσσα σαν ειδική αναπαράσταση που οργανώνει τις αναπαραστά­ σεις πραγμάτων σε αναπαραστάσεις λέξεων. Η γλώσσα είναι συνεπώς μια οργανωτική γέφυρα που προτείνει μια λεξική μορφή στις σχέσεις του παιδιού με το περιβάλλον του Η μητρική γλώσ­ σα γενικότερα είναι μια από τις υποκατάστατες αναπαραστάσεις των πραγμάτων (choses). Ή απλούστερα, η γλώσσα είναι ο μεταφορικός τρό­ πος του πράγματος επιτρέπουσα μια .άλλη σχέση. Η γλώσσα είναι μητρική αλλά η ανάγνωσή της προϋποθέτει τη βιωματική εμπειρία του τρίτου (πατέρας).

Η τοποθέτηση και η μελέτη του ονόματος του πατέρα (Λακάν) στη διαχρονική εξέλιξη του υπο­ κειμένου θα μας ευκολύνει να αντιληφθούμε τους μηχανισμούς των μετατροπών των στοιχειωδών αναπαραστάσεων σε συμβολικές γλωσσικές α­ ναπαραστάσεις. Ο Λ ακάν προτείνει το φαλλικό σημαίνον σαν τον κύριο άξονα του συμβολισμού σε παγκόσμια κλίμακα. Το φαλλικό σύμβολο α­ ποτελεί, το απαραίτητο, για την ανθρωπογένεση, πολιτιστικό στοιχείο. Υπό αυτή τη γενικευμένη έννοια, το φαλλικό σύμβολο παρ’ όλη την κατά­ δηλη σεξουαλική του υφή, δεν εκπροσωπεί το έ­ να ή το άλλο φύλο· απλώς, εκ της παρουσίας του, καθορίζει τη διαφορά τους. Το φαλλικό σύμβολο αρχίζει να χρωματίζεται σεξουαλικά κατά την περίοδο του MANQUE A ETRE...1 όπου το παιδί παύει (ελλείπει) να είναι το φαλλικό συμπλήρωμα της μητέρας, η δε μητέ­ ρα παύει να το θεωρεί ως συμπλήρωμά της αναγνωρίζουσα έτσι τον «ευνουχισμό» της. Η αρχή της συμβολικής λειτουργίας της γλώσ­ σας, κατά τον Λακάν, τοποθετείται στην οιδιπό­ δεια φάση και σε συνάφεια με την παρουσία/απουσία του τρίτου (αντικείμενο σεξουαλικοποιημένο). Ιδού λοιπόν το φαλλικό σύμβολο παρόν και πολυφασικό σ’ όλο τα μήκος της εξέλιξης του υ­ ποκειμένου. Στην αρχή, σαν παγκόσμιο σημαί­ νον που τροφοδοτεί τις ιστορικο-μυθολογικές φαντασιώσεις των γονέων καθώς και το «πολιτι­ στικό ρομάν» της εθνικής ή θρησκευτικής κοινό­ τητας του περιβάλλοντος. Ξαναβρίσκουμε το φαλλικό σύμβολο σαν στοι­ χείο που προωθεί και ευνοεί τη διάσταση της «συμβιωτικής» σχέσης με αποτέλεσμα την απο­ δοχή του «ευνουχισμού» της μητέρας και την πριμοδότηση της «κατάστασης υποκειμένου» του παιδιού. Ό πω ς τόνισα πιο πάνω, σ’ αυτό το

στάδιο το φαλλικό σύμβολο κρατώντας πάντοτε την ανθρωπολογική σήμανση αρχίζει να έχει τον χαρακτήρα του σεξουαλικού φύλου τόσο για τη μητέρα όσο και για το παιδί. Τελικά κατά την οι­ διπόδειο περίοδο ο φαλλός, μεταφερόμενος από το λόγο της μητέρας, εγκαθιστά οριστικά τη δι­ πλή λειτουργία της διαφοράς φύλων και γενεών. Αυτοί οι συλλογισμοί μας επιτρέπουν να υπο­ στηρίξουμε ότι το φαλλικό σύμβολο ως εκ της πολυσημίας του μεταφέρει εξ αρχής δυνητικά το λόγο του οποίου όμως η λειτουργία εγκαθίσταται με την παρουσία/απουσία του τρίτου. Εάν αυτή η δυνητική συμβολική του λόγου «παγώσει» λόγω εντόνων αισθητηριακών ενορμήσεων κατά τις πρώτες σχέσεις παιδιού περιβάλλοντος, αυτό το «πάγωμα» καθιστά δυνατή την απόκλιση προς ψυχοπαθολογικές άμυνες τύπου ψυχωσικού ή ψυχοσωματικού2 (αντι-εξελικτικές αποδιοργα­ νώσεις). Εντούτοις οι αισθητηριακές ενορμήσεις υφίστανται, σαν πρωταρχική δύναμη κυριαρχούσα τα πρωταρχικά βιώματα (φως, ήχος, θερμοκρα­ σίες κ.λπ.) και ακόμα, οι πρώτες σχέσεις μητέρας-παιδιού, έχουν τον χαρακτήρα αυτής της δυνατής ενόρμησης υπό τη μορφή ενός αμοι­ βαίου «μαγνητισμού», μεταξύ της ανάγκης επι­ βίωσης (νεογνό) και του μητρικού ενστίκτου. Ε­ άν, συνεπώς, οι πρώτες αυτές αισθητηριακές ενορμήσεις κατανεμηθούν σωστά από το αλεξιερεθιστικό σύστημα του περιβάλλοντος και μετα­ βληθούν εγκαίρως σε ψυχικές αναπαραστάσεις, οι αναφερθέντες ψυχοπαθολογικοί κίνδυνοι μπο­ ρούν να απομακρυνθούν.2 Επιπλέον μπορεί ακό­ μα να υποστηριχθεί ότι το σχετικό «πάγωμα» της δυνητικής συμβολικότητας χρησιμεύει για τη διατήρηση (συντήρηση) των δυνητικών σημαι­ νόντων του λόγου, τα οποία θα «ξεπαγώσουν» κατά την περίοδο του οιδίποδος, περίοδο κατά την οποία ο λόγος γίνεται αναγνώσιμος (LISIBLE) και συμβάλλει ποιοτικά στην κινητοποίηση των αναπαραστάσεων. Η ομιλία αποκτά τη λειτουργικότητά της. Την ανάγκη της συνεχούς ασυνέχειας της εξέ­ λιξης των πρώτων αισθητηριακών και αντιληπτι­ κών στοιχείων και την ένταξή τους στο σύστημα της επιθυμίας (ευχαρίστηση - δυσαρέσκεια), σύ­ στημα που εγγυάται την έναρξη του μηχανισμού αναπαράστασης των αναπαραστάσεων, περιέ­ γραψα εκτενώς στο βιβλίο μου Η αναπαράσταση (Παρίσι 1984, Αθήνα, Κέδρος, 1986). Σ’ αυτό το άρθρο θα επιχειρήσω μια υποθετική και ασυμπτωτική αφαίρεση για να δείξω τις κα­ ταστροφικές συνέπειες, που θα είχε για τον ψυχι­ σμό η απουσία του φαλλικού συμβόλου του λό­ γου κατά τη διάρκεια των βασικών φάσεων της εξελικτικής διοργάνωσης του ψυχισμού. Εάν υποθέσουμε, λοιπόν, ακραία και ασυμπτωτικά ότι: Η επίδραση της αισθητηριακής ε-

αφιερωμα/63 νορμητικής δύναμης είναι διαρκής και έντονη. Σ’ αυτήν την περίπτωση το φαλλικό σημαίνον σαν παγκόσμιο σύμβολο χάνει την ανθρωπολογική του σημασία και γίνεται πεϊκό όργανο για την α­ ναπαραγωγή του είδους στην υπηρεσία της φύσεως.3 Πάντοτε σύμφωνα μ’ αυτή την υποθετική γραμμή, οι ιστορικό - μυθολογικές φαντασιώσεις των γονέων δεν έχουν λόγο υπάρξεως στον χώρο των επιθυμιών τους. Στη θέση τους υπάρχει η μνήμη της ιστορίας του είδους που μεταφέρει το ζεύγος αρσενικό - θηλυκό. Η τεκνοποίηση δεν εμφανίζεται σαν φαντασιωτική επιθυμία αλλά σαν προϊόν του ενστίκτου της αναπαραγωγής συνοδευμένη από την ικανοποίηση της σεξουαλι­ κής πράξης με τον ερεθισμό των ερωγόνων ζωνών. Η φάση του MANQUE A ETRE, του πρώτου διαχωρισμού μητέρας παιδιού, δεν θα βιωθεί σαν έλλειψη συμβολική αναπληρούμενη από άλλες ε­ πιθυμίες και κυρίως από τη μητρική γλώσσα. Θα βιωθεί σαν μια ρήξη φυσιολογική οφειλόμενη στην ψυχοκινητική εξέλιξη του νεογνού και στην εξάντληση του μητρικού ενστίκτου (ρήξη προ­ γραμματισμένη). Ο τρίτος όταν θα εισχωρήσει στη σχέση μητέ­ ρας παιδιού, δεν θα έχει μεταφερθεί από τον μη­ τρικό λόγο. Η μητρική γλώσσα εξάλλου θα είναι περισσότερο ένα φωνητικό όργανο επικοινωνίας (της έλικος του Broca βοηθούσης) και όχι το μέσο με το οποίο εκφράζεται και εκπροσωποποιείται το όνομα του πατέρα. Έ τσι η εμφάνιση του τρί­ του (διαφορετικού από τη μητέρα) θα γίνει αισθη­ τή σαν παρείσακτη και ενοχλητική αλλά ενδεχο­ μένως κι ως απαραίτητη για την προστασία του οικογενειακού χώρου. Εάν τό παιδί αυτής της οι­ κογένειας είναι αρσενικό, θα χρησιμοποιήσει τον γονέα - τρίτο σαν μορφή μιμητικής ταυτοποιήσεως. Για τη μικρή θηλυκιά ο τρίτος θα είναι ένα δηνυτικό αντικείμενο επιθυμίας. Ό πω ς είπαμε, η παρουσία του τρίτου θα είναι η εγγύηση των νόμων που προστατεύουν τον οι­ κογενειακό χώρο αλλά όχι των νόμων που εγγυώνται την απαγόρευση της αιμομιξίας και των νό­ μων που καθορίζουν το διπλό πλάνο της συγχρο­ νίας και διαχρονίας του οιδιποδείου συμπλέγμα­ τος (διαφορά φύλων και γενεών). Μη υπαρχό­ ντων συνεπώς των νόμων της εξωγαμίας, οι ενδογαμικές συγκρούσεις αρχίζουν με την εφηβεία των παιδιών τα οποία οφείλουν να εγκαταλείψουν το οικογενειακό έδαφος ή να περάσουν στην πράξη ενός μη τοτεμικού γεύματος... Ωθησα στο έπακρο και ασυμπτωτικά αυτό το πιθανό υποθετικό σχήμα εξέλιξης όπου κυριαρ­ χεί η αισθητηριακή ενορμητική δύναμη, για να τονίσω τις καταστροφικές, ανθρωπολογικά, συ­ νέπειες. Σχήμα ασυμπτωτικό φυσικά διότι δεν εί­ ναι δυνατόν η αναπαράσταση της ενόρμησης να

κυριαρχηθεί τελείως από την αισθητηριακοαντιληπτική δύναμη όσο και έντονη να είναι αυτή η τελευταία. Μια άλλη δύναμη, η της ανθρωπογένεσης, κά­ νει ώστε τα σύμβολα και οι δυνατότητες των γλωσσικών συνδυασμών (combinatoires), ειδικών της ανθρώπινης εξέλιξης, να επέμβουν και να με­ τατρέψουν τους αρχικούς αισθητηριακό - αντιλη­ πτικούς ερεθισμούς σε ψυχικές αναπαραστάσεις έχουσες την ικανοποίηση να είναι συνδεδεμένες, με το ένδον και το πέραν της ιστορίας και του μύ­ θου του ατόμου και της οικογένειάς του. Η φύση αυτής της ανθρωπογενετικής δύναμης είναι δύσκολο να καθορισθεΐ με τα ψυχαναλυτι­ κά δεδομένα. Ο Φρόυντ στο «Πέραν της αρχής της ηδονής», θέτει αυτό το πρόβλημα διερωτώμενος τί είναι αυτό που χαρακτηρίζει ιδιαίτερα το ανθρώπινο είδος. Απορρίπτει πάραυτα την ιδέα μιας «ενόρμησης τελειποιήσεως» και υψηλών διανοητικών επιτευγμάτων που καταλήγουν στην ιδέα του υπερανθρώπου. Νομίζει αντίθετα ότι αυ­ τή την ώση προς την τελειοποίηση μπορούμε να την καταλάβουμε σαν συνέπεια της απωθήσεως των ενορμήσεων, η οποία και αποτελεί το θεμέ­ λιο των πιο υψηλών αξιών του ανθρώπινου πολι­ τισμού. Στο άρθρο μου «Ησίοδος και Φρόυντ, δρόμοι παράλληλοι» (TOPIQUE No 43/1989) παίρνει το παράδειγμα της Γης που παραιτείται (απορρί­ πτει, απωθεί) της σεξουαλικότητάς της διατάζουσα τον Κρόνο να ευνουχίσει τον Ουρανό, κι αυτό για να προωθήσει την εξέλιξη των γενεών. Παρά­ δειγμα τυπικής ανθρώπινης νοοτροπίας. Ά λλη μια φορά ο Ησίοδος και ο Φρόυντ συναντώνται μέσω της αξίας που δίνουν στην απώθηση. Ούτε όμως ο ένας ούτε ο άλλος δεν μας καθορίζουν ποια είναι η πηγή, αυτής της ικανότητος προς α­ πώθηση των ενορμήσεων που χαρακτηρίζει ειδι­ κά το ανθρώπινο είδος. Αγνοούντες την πηγή γνωρίζουμε πάντως τον σκοπό και το αντικείμενο αυτής της ανθρώπινης ικανότητος. Η απώθηση είναι εκείνη που οδηγεί το νεογνό κι αργότερα τον ενήλικο στην εμπειρία του βιώματος της ματαίωσης, της έλλειψης, βιώ­ ματα που θα πληρωθούν και πληρούνται από τις αναπαραστάσεις των λέξεων από τη γλώσσα, το λόγο.*123

Σημειώσεις 1. Κατά τον Λακάν, μετά το τέλος της συμβιωτικής φύσης το παιδί-«ελλείπει να είναι» ή παύει να είναι το φαλλικό συ­ μπλήρωμα της μητέρας.

2. Στην ψύχωση λόγος κερματισμένος ή νεολογικός, στην ψυ­ χοσωματική, σκέψη και λόγος μηχανιστικοί.

3. Δεν μπορώ να διεκδικήσω απολύτως αυτήν την ακραία υπό­ θεση. Ο Ησίοδος την περιγράφει στη Θεογονία αναφερόμενος στις σχέσεις Γαίας - Ουρανού που συνουσιάζοντο ακατάπαυστα σε στάση αμοιβαίου μαγνητισμού.

64/αφιερωμα

Τ η λέμ α χος Μ αρά τος

Η φωνή της ψυχής

Σημειώσεις ια το Λόγο καί τη Γλώσσα Θα αρχίσω, κατ’ ανάγκην, με αρνήσεις. Αρνούμαι την αποκλειστικότητα του δικαιώματος γνώμης στους ειδικούς. Για οτιδήποτε. Και τα πιο τεχνικά, σκοτεινά και δύσκολα θέματα (π.χ. πυρηνι­ κή φυσική ή βιοχημεία) υπόκεινται στη θεώρηση της κριτικής από την πλευρά της φιλοσοφίας και της ηθικής και αυτό (ιδίως για τα αναφερθέντα παραδείγ­ ματα) δεν χρειάζεται ανάλυση ή δικαιολογία. Πολύ λιγότερο δικαιούνται οι ει­ δικοί γλωσσολόγοι, ή φιλόλογοι, την αποκλειστικότητα να έχουν απόψεις για κάτι που είναι κτήμα όλων των ανθρώπων, εγραμμάτων ή όχι. Ιδιαίτερα για την γλώσσα που εδημιούργησαν οι αγράμματοι χιλιάδες χρόνια πριν από την εφεύρεση της γραφής. τσι αρνούμαι - και αγράμματος ακόμη αν χαρακτηρισθώ - την δουλική υποταγή σε ό­ ποια «γραμματική», «συντακτικό», ή «λεξικό» (π.χ. έτσι είναι επειδή το έγραψε ο Α.Β. στην Γραμματική του ή ο Β.Γ. στο Λεξικό του) χωρίς να αγνοώ την ιστορική αξία των βιβλίων αυτών ως ντοκουμέντων καταγραφής αντιλήψεων, τά­ σεων και πρακτικής της εποχής τους. Εμείς, εσείς και εγώ, οι ομιλούντες την γλώσ­ σα υπήρξαμε και θα είμαστε πάντα η πηγή της η αυθεντική, και το μέτρο της πιστότητος και της

Ε

αλήθειας κάθε γραμματικής είναι το πόσο πιστά πλησιάζει αυτό που ο κ όσμος λέει. Είναι δε κατα­ δικασμένος ο γραπτός λόγος, εξ αρχής - σαν τον Σίσσυφο - να προσπαθεί να πλησιάσει αλλά να μη μπορέσει ποτέ να φτάσει την αυθεντική γλώσσα, όπως αυτή βγαίνει από το στόμα του κόσμου. Επειδή αυτές οι αλήθειες δεν τονίζονται (για να μην πω επιμελώς αποσιωπούνται) από τους φιλο­ λόγους (σε αντίθεση με τους γλωσσολόγους για τους οποίους είναι αλφαβητάριο) χρήσιμο είναι,

αφιερωμα/65 πιστεύω, να εξηγήσω γιατί είναι έτσι με λίγα λόγια. Πολλοί άνθρωποι σ ’ αυτόν τον κόσμο ξέρουν γράμματα και πολλοί όχι. Ό λ ο ι όμως ανεξαιρέ­ τως μαθαίνουν να μιλάνε πριν να μάθουν να γρά­ φουν, και όταν πάνε στο σχολείο δεν μαθαίνουν να λένε «πι-πι το παπί», αλλά πώς γράφεται. Ό ­ πως για κάθε άνθρωπο χωριστά έτσι και για τα έ­ θνη και το γένος των ανθρώπων στο σύνολό του και στην ιστορία. Οι Α ρχαίοι νωστό ότι η Οδύσσεια και η Ιλιάδα γράφτη­ καν αρκετούς αιώνες μετά τη... συγγραφή τους στο μυαλό και το στόμα των διαδοχικών ραψωδών τους. Ό τά ν διαβάζει κανείς Αρχαίους, αποκαρδιώ­ νεται γιατί βρίσκει ότι τα έχουν πει όλα και λίγα απομένουν και αυτά υπό μορφήν σχολίων σε αυ­ τά που είπαν εκείνοι. Έ τσι στα σχετικά με τη Γλώσσα και τον Λόγο, τα σημαντικότερα βρί­ σκονται στο «Περί Ερμηνείας» του Αριστοτέλη και στον «Κρατύλο» του Πλάτωνα. Τα «Περί Ερμηνείας» του Αριστοτέλη παίρ­ νουν τον τίτλο τους (πιθανώς) από το θέμα τους, που είναι η ερμηνεία της σκέψεως ή πλησιέστερα, από την προσπάθεια της αναλύσεως της δο­ μής της λογικής, μέσω της γλώσσας. Ο «Κρατύλος» ονομάζεται επίσης «Λογικός» («Περί Ορθότητος Ονομάτων, Λογικός»). Σε παρένθεση θα ήθελα να σημειώσω ότι η Ελ­ ληνική είναι η μόνη γλώσσα (απ’ όσο γνωρίζω) που συνδέει την «Λογική» και την «Γλώσσα» με την λέξη Λόγος. Η δυσκολία της μεταφράσεως και κατανοήσεως της μεγαλειώδους αυτής έν­ νοιας έχει δώσει αφορμή σε π ολλές παρεξηγήσεις με ατελείωτες προεκτάσεις. Πρώτη (κατά την γνώμη μου πάντοτε) η μετάφραση του «Εν αρχή ην ο λόγος» σε «In the beginning was the word», ωσάν εν αρχή να ήταν η λέξη ή η γλώσσα. Πράγ­ μα λογικά άτοπο και ακατανόητο. Δεν είναι δυ­ νατόν στην αρχή να υπήρχε η γλώσσα πριν να υ­ πάρχουν τουλάχιστον δύο έναρθρα λογικά όντα, ενώ ο Λόγος, με Την έννοια της Λογικής, της τάξεως, της αρμονίας, της αναλογίας, της αιτιακής σχέσεως, του Ratio είναι πράγματι μια άναρχη Πλατωνική Ιδέα, κατ’ ανάγκην η πρώτη, ανε­ ξάρτητη από τόπο και χρόνο, που υπάρχει, είτε την σκέπτεται κανείς είτε όχι, και που χωρίς αυ­ τήν είναι αδιανόητη η «ύπαρξη» ως ιδέα αλλά και η ύπαρξη του κόσμου και οποιουδήποτε συ­ στήματος κατανοήσεως ή περιγραφής του. Ο Αριστοτέλης αρχίζει τα «Περί Ερμηνείας» (τέσσερα πρώτα κεφάλαια) περιγράφοντας την σχέση γλώσσας και σκέψεως και θέτοντας τέσ­ σερις καθοριστικούς ορισμούς.

«1. Πρώτον, δει θέσθαι τι όνομα και τι ρήμα, έ­

Γ

πειτα τι εστίν απόφασις και κατάφασις και απόφανσις και λόγος». Και προχωρεί εις το μνημειώ­ δες: «Εστίν μεν ουν τα εν τη φωνή των εν τη ψυχή παθημάτων σύμβολα, και τα γραφόμενα των εν τη φωνή». Λίγες γραμμές πιο κάτω, με τη βιασύνη που τον διακρίνει (σε αντίθεση προς τον τρόπο του Πλάτωνα) να προχωρεί στο θέμα, παραπέμπει για την ανάλυση του θέματος εις τα «Περί Ψυ­ χής» όπου όμως κανείς δεν έχει βρει την αναφο­ ρά. Πριν φτάσει όμως εκεί αποκαλεί έτσι τα λό­ για όσο και τα γραπτά: «ομοιώματα». Α π’ αυτό εύκολα φαίνεται ότι το πρότυπο είναι το πάθημα της ψυχής, ο έναρθρος λόγος είναι μια ατελής προσπάθεια περιγραφής του και ο γρα­ πτός λόγος ακόμη ατελέστερο ομοίωμα ο­ μοιώματος. Ή , όπως ποιητικότερα λέει ο Σωκράτης στον «Θεαίτητο» (406 α) «... αν το την αυτού διάνοιαν εμφανεί ποιείν δια φωνής μετά ρημάτων και ονο­ μάτων, ώσπερ εις κάτοπτρον ή ύδωρ την δόξαν εκτυπούμενον εις την δια του στόματος ροήν». Δεν είναι όλα τα αρχαία ακατανόητα, ακόμη. (Ιδιαίτερα ενδιαφέρον για το θέμα είναι και ο «Θεαίτητος», αλλά παρ’ όλες τις διασυνδέσεις και τις παράλληλες σχέσεις που έχει με τον «Κρατύλο», - η επέκταση σ ’ αυτόν εκφεύγει τον ορίων του σημειώματος και των δικών μου). Οι επόμενοι ορισμοί του Αριστοτέλη, είναι: II. Ό νομ α μεν ουν εστί ψυχή σημαντική κατά συνθήκην άνευ χρόνου, ης μηδέν μέρος εστί ση­ μαντικόν κεχωρισμένον.

III. Ρήμα δε εστί το προσημαίνον χρόνον.

IV. Λόγος δε εστί φωνή σημαντική (κατά συν­ θήκην) η των μερών τι σημαντικόν εστί κεχωρισμένον. (Το «κατά συνθήκην», εδώ διαμφισβητείται, δικαίως, γιατί ενώ το όνομα μπορεί να είναι αυ­ θαίρετο ο Λ όγος ως πρότασις ή φράσις, όχι). (Αυτές τις λίγες γραμμές που θα έδιναν νόημα στο μάθημα της γραμματικής κανείς δάσκαλος δεν έλαβε τον κόπο να μου τις πει την εποχή που έπρεπε). Εδώ επιστρέφουμε πρωθύστερα στον Κρατύλο γιατί ο Αριστοτέλης από εδώ και πέρα ασχολείται με τη Λογική περισσότερο, παρά με την γλώσσα. Θα βρούμε τον Πλάτωνα να χρησιμο­ ποιεί, υποθέτω, την συζήτηση για την γλώσσα για να επιτεθεί κατά της φιλοσοφίας του Ηρακλείτου σχετικά με την ροή, κίνηση και αλλαγή των πραγμάτων. Και εδώ μια μικρή παρένθεση. Δύ­ σκολο (πάντοτε κατ’ εμέ βεβαίως, αφού εγώ γρά­ φω), δύσκολο λοιπόν να ξεχωρίσει κανείς πάντο­ τε με βεβαιότητα πότε μιλάει στα σοβαρά ο Σω­ κράτης και πότε ειρωνεύεται. Η ερμηνεία του Σωκράτη (αντικείμενο της διδακτορικής διατρι­ βής του Κίρκεγκααρντ) είναι δείγμα πολιτισμού, απολαύσεως της ηδονής της σκέψεως και του

66/αφιερωμα διαλόγου, αλλά και γνώσεως του αντικειμένου. Ό σ ο λιγότερα ξέρει κανείς γι’ αυτό που μιλάει τόσο πιο βαρύγδουπος και στομφώδης γίνεται. Στις μέρες μας η Σωκρατική ειρωνεία έχει μετα­ κομίσει κυρίως στα αγγλικά κολλέγια και έχει ο­ νομαστεί «Αίσθηση του Χιούμορ». Απαιτεί την ι­ κανότητα όχι μόνον να ειρωνεύεται κανείς αλλά και να δέχεται την ειρωνεία. Θεωρείται από τα σημαντικότερα προτερήματα του χαρακτήρος του πολιτισμένου ανθρώπου. Επειδή, λοιπόν, είναι δύσκολο να είναι κανείς βέβαιος πότε μιλάει στα σοβαρά ο Σωκράτης, ο «Κρατύλος» παραμένει ένας διάλογος «ατε­ λείωτος». Αλλά και για έναν άλλο λόγο. Είναι δύσκολο να αντικρούσει κανείς τον Η ράκλειτο (ή αν θέλε­ τε να κάνουμε παράθεση ονομάτων, τον Αντισθέ­ νη, Δημόκριτο, Πρωταγόρα κ.ά.) με παράδειγμα την γλώσσα. Ο ίδιος ο Σωκράτης ήξερε («δια γαρ το πανταχή στρέψεσθαι τα ονόματα»... 421α) ότι ούτε μιλούσαν ούτε έγραφαν στην εποχή του ό­ πως οι παλαιότεροι και έτσι δύσκολο να υποστηριχθεί ότι υπάρχει το τέλειο και αναλλοίωτο «ό­ νομα» για ένα πράγμα κατά την έννοια που υπήρ­ χε, η Ιδέα του πράγματος, μια μόνη και αιώνια. Επειδή όμως δεν υπάρχει η απόλυτη ταύτιση τούτο δεν σημαίνει ότι δεν μπορεί να υπάρχει με­ ρική προσέγγιση. Εδώ έρχεται η πρόκληση της «ονοματοποιητικής». Πασίγνωστα τα περί «φλοίσβου», «γδούπου», κ.λπ. Δεν χρειάζεται α­ ναφορά στον «Κρατύλο» (όπου το θέμα αναπτύσ­ σεται εν εκτάσει) για να δει κανείς το οφθαλμο­ φανές, ότι δηλαδή ορισμένα γράμματα είναι μα­ λακά και άλλα σκληρά: μέλι και ξύδι, love and war κ.λπ. Υπήρξε μάλιστα και μια ποιητική σχο­ λή των «λεττριστών» που έγραφε ποιήματα με γράμματα χωρίς λέξεις. (Ο Ψαθάς μάλιστα είχε γράψει ένα απολαυστικό χρονογράφημα όπου του εδιάβαζε ένας λεττριστής τα ποιήματά του, π.χ. (ας πούμε) «Η αγάπη»: λλμβ / ελμ χμλν / ανχλ κ.λπ.). «Τι λές»; τον ρώτησε στο τέλος. «Α σκτρ»! του απάντησε ο Ψαθάς). Ό σ ο όμως και αν είναι αδύνατη η ταύτιση του ήχου ή της λέξεως με την ουσία του πράγματος, η προσπάθεια προσεγγίσεως είναι αναγκαία αν δεν θέλουμε να καταλήξει η γλώσσα σε «ψόφο» (τόσο με την αρχαία όσο και με την νέα έννοια της λέξεως). Ζ ω ή και σημασία ύο είναι οι αρτηρίες από τις οποίες αντλεί ζωή και σημασία η γλώσσα. Η μία είναι η μίμηση της ουσίας του πράγματος και η άλλη εί­ ναι η ετυμολογική συνέχεια. Και στις δύο περι­ πτώσεις οι δημοτικιστές που ωθούν την γλώσσα προς απλούστευση, κάνουν χείριστο έργο. Αυτό ίσως φαίνεται αντιφατικό αλλά δεν είναι. Γιατί ε­

Δ

νώ η γλώσσα πράγματι ζει και δημιουργείται εις τα στόματα του κόσμου, στην πλατεία και στο σπίτι, σήμερα υπάρχουν τα Μέσα Μαζικής Ενη­ μέρωσης που μιλάνε με το στόμα εκατομμυρίων τηλεοράσεων και γράφουν σε άλλες τόσες εφημε­ ρίδες και έντυπα. Κατ’ αρχήν ολίγα για την απλούστευση. Το μυαλό (και όχι μόνο το ανθρώπινο) παρατηρεί διαφορές. Το «μυαλό» ενός μονοκύτταρου οργα­ νισμού ξεχωρίζει ένα περισσότερο ή λιγότερο αλ­ καλικό περιβάλλον. Στην επόμενη κλίμακα το μυαλό θαμώνος σκυλάδικου μπορεί να ξεχωρίσει την φωνή τού (φερ’ ειπείν) κ. Πανταζή από εκείνη του κ. Μενιδιάτη και το μυαλό ενός πολιτισμένου ανθρώπου ξεχωρίζει ένα κονσέρτο του Μότζαρτ από ένα του Μπετόβεν ή σε (ανώτερο βαθμό) και το όνομα του σολίστα από το «στυλ» του. «Ουκούν ερωτηθείς, ως έοικε, τι εστιν επιστήμη, α­ ποκρίνεται ότι δόξα ορθή, μετά επιστήμης διαφορότητος» (πάλι «Θεαίτητος» 210α). Τα αδιαφόροποίητα σύγχρονα «κάποιος», «κάπου», και τα σχετικά δηλώνουν μεγάλη πνευματική πενία, ρα­ στώνη και ανικανότητα. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αμβλύνσεως των αισθητηρίων - μέχρις αναισθησίας - είναι η α­ πλούστευση της γραφής των ξένων λέξεων κατά τον απλούστερο ελληνικό τρόπο. Ό που , για να αρχίσουμε από ένα επώνυμο, η γραφή του ονόμα­ τος «Κανελλόπουλος», έτσι, το κάνει όχι μόνο λιγότερο ευφωνικό αλλά το στερεί από τις ρίζες του «cannella» και «pullus» (λατινικά παιδί, γυιός). Το ίδιο με την λέξη «Μπαλέτο». Balletto ακούγεται καλύτερα και μου φαίνεται πλησιέστερα προς αυτό που «μιμείται». Εκεί βέβαια που το πράγμα είναι αυτόχρημα τραγικό είναι όταν μας λένε να γράψουμε «μοτο­ σικλέτα», αγνοώντας την δική μας λέξη «κύ­ κλος» που οι ξένοι χρησιμοποίησαν. Πολύ φοβούμαι ότι πηγαίνοντας προς αυτόν τον δρόμο θα αναζητούμε την ετυμολογία των λέξεών μας στους ξένους. Ή δη - αν δεν απατώμαι - η λατινική γραφή της λέξεως «Hellas» χα­ ρακτηρίσθηκε λανθασμένη γιατί εννοούμε να ε­ ξοβελίσουμε την δασεία ακόμη και από εκείνους που κάποτε μας αντέγραφαν. Είμαι από αυτούς που πιστεύουν ότι κάτι έχει απομείνει από την ελληνική προφορά των λέξεων (Ιμε από αφτούς που πιστέβουν ότι κάτι έχι απομίνι από τιν ελινικί προφορά των λέξεων ή Ime apo aftus pu pistevun oti kati ehi apomini apo tin eliniki profora ton lexeon). Γι’ αυτό βλέπω μεγάλο Κίνδυνο στην αδυναμία διακρίσεως του ήχου με­ ταξύ των λέξεων Σαίξπηρ και Σέξπιρ (όσο και αν παραδέχομαι το αδύνατο της αποδόσεως του Shakespear). Γιατί φοβάμαι ότι ακολουθεί μοι­ ραία το «γινέκα» αντί για «γυναίκα». Εν παρεν­ θέσει πρέπει να σημειωθεί ότι η σημερινή Κυπρια­ κή προφορά μοιάζει πλησιέστερη προς την αρ­

αφιερωμα/67 χαία ελληνική. Προφέρουν τα απλά σύμφωνα και άλλα πολλά, εκτός από τις λέξεις. Τα Ε λλη νικ ά αι εδώ φτάσαμε εις τον κόμπο. Είναι η γλώσσα που μιλάμε «Ελληνικά»; Η απάντη­ ση δεν είναι τόσο αυτονόητη όσο φαίνεται. Εάν θεωρήσουμε, ως αξίωμα, ότι εδώ είναι η Ελλάς και ως εκ τούτου, όποιοι κατοικούν εδώ, Έλληνες, τότε βεβαίως οτιδήποτε και να μιλάνε εδώ σήμερα είναι ελληνικά. Είναι μια άποψη πο­ λύ ισχυρή γιατί ανταποκρίνεται σε μια ανάγκη ψυχική θεμελιώδη και ακατανίκητη. (Απόδειξη η αντίδραση που προκαλεί αυτόματα, η αρχή της παραγράφου: «Τι δηλαδή, υπάρχει αμφιβολία;»). Υπάρχει όμως και η άλλη πλευρά που θα μπο­ ρούσε να χαρακτηριστεί ρομαντική, Πλατωνική, ανεδαφική ή απλά «φιλελληνική». Η άποψη αυτή είναι ότι «Ελλάς», δεν είναι αυτό που βλέπουμε αλλά μια Ιδέα, μια ιδέα που δεν υπήρχε ποτέ για­ τί υπάρχει πάντοτε, μια Ιδέα απαράμιλλου κάλ­ λους, αλλά πολύ ψηλότερα από το κάλλος γιατί είναι το μέτρο του κάλλους του ίδιου και ο ορι­ σμός του καλού, του αγαθού, της αρετής, του μέ­ τρου, της αλήθειας. Την Ιδέα αυτή κανείς ποτέ δεν μπορεί να κατανοήσει αλλά μπορεί ν ’ ατενί­ σει όψεις της εν μέρει, στα δείγματα της αρχιτε­ κτονικής τέχνης και φιλοσοφίας, ακολουθώντας την εξέλιξη της σκέψης εκείνων και στην γλώσ­ σα, μέρη όλα ενός αρμονικού συνόλου. Η Αναγέννηση της Ελλάδος μετά το 1821 εσήμαινε για πολλούς ανθρώπους την Αναγέννηση αυτής της Ιδέας μέσα από μια πραγματικότητα που όλοι γνωρίζουμε. Η γλώσσα που μιλούσαμε τότε απεικονίζεται γλαφυρότατα στην «Βαβυλω­ νία» του Βυζαντίου. Μια σειρά διαλέκτων γεμάτη από ξένες λϊξεις. Η «Καθαρεύουσα» ήταν μια προσπάθεια Φιλελληνική ή νεοκλασσική αν θέλετε, που έμοιαζε πάρα πολύ με τα μεγάλα νεοκλασσικά σπίτια της εποχής της. Πομπώδης, εξεζητημένη, παραφορ­ τωμένη, αλλά... οδηγούσε προς την σωστή κα­ τεύθυνση. Την προσπάθεια δηλαδή της αναβιώσεως της Ελλάδος. Εκείνο ήταν το μέτρο και το ιδεώδες. Η σημε­ ρινή γλώσσα δεν θα μπορούσε παρά να είναι ένα ομοίωμα αλλά θα υπήρχε η αρχή ότι όσο περισ­ σότερο έμοιαζε τόσο ελληνικότερη θα ήταν και (ως εκ τούτου) τόσο καλύτερη. Δυστυχώς, η Καθαρεύουσα πολεμήθηκε αντί να καλλιεργηθεί και να διορθωθεί. Πολεμήθηκε από κίνητρα ταξικά και πολιτικά. Ό πω ς συνήθως συμβαίνει, όταν μια «προοδευ­ τική» επανάσταση επικρατήσει, εγκαθίσταται μια καταπιεστική απολυταρχία ασύγκριτα πιο α­ σφυκτική από την προηγούμενη.

Κ

Έ τσι σήμερα οι δημοτικιστές με τις γραμματι­ κές και τα λεξικά τους επιβάλλουν την αφύσικη «ορθογραφία» τους και δεν μπορείτε να φαντα­ στείτε τι αγώνα (χαμένο εκ των προτέρων) κάνει όποιος γράφει χειρόγραφα για να δει τυπωμένα τα «ν» του εις το «την» και τα παρόμοια, για να μην αναφερθώ στα δύο «σ» της Ρωσσίας και τα σχετικά. (Μου έχει συμβεί μάλιστα το τραγελα­ φικό να διορθωθεί γραπτό μου που έγραφα ενα­ ντίον αυτής της πρακτικής). «Έ τσι γράφεται σήμερα», «πρέπει να συμμορ­ φωθούμε» κ.λπ. Ά ρχισα λέγοντας ότι η γλώσσα διαμορφώνε­ ται στο στόμα των ανθρώπων και τώρα πιθανώς η θέση μου να φαίνεται αντιφατική. Η αντίφαση βρίσκεται μεταξύ του τι βλέπει κανείς να γίνεται και τι θα ήθελε ή τι νομίζει ότι πρέπει. Εάν οι εγγράμματοι άνθρωποι που κατέχουν θέσεις εις το κατεστημένο του λόγου (υπουργεία, ΜΜΕ, κ.λπ.) μπορούν να επηρεάσουν την πορεία της γλώσσας, ευχής έργο θα ήταν να προσπαθού­ σαν να την επηρεάσουν προς το καλύτερο αντί να της βάλουν γράσσο στις σόλες για να γλι­ στράει πιο γρήγορα στην κατηφόρα. Δύσκολο το καλύτερο και ανηφορικό. Τι να κάνουμε; Ευρίσκεται ψηλότερα. Τώρα πιο είναι το καλύτερο; Μα το είπαμε. Ζ. Λακάν: «Το ασυνείδητο είναι διαρθρωμένο όπως η γλώσσα»

68!αφιέρωμα

«Η φιλοσοφία της γλώσσας που ώς τα 1950 συνιστούσε μαζί με την ψυχο­ λογία την αποκλειστική σχεδόν μελέτη της γλώσσας..., αφορά σήμερα βέ­ βαια τη γλώσσα».1Αυτή η φράση συνιστά την ατέλεια κι ένα καλό πρόσχημα για την είσοδο στο χώρο της ψυχογλωσσολογίας ενός ακόμη ψυχιάτρου, χω­ ρίς ειδική γλωσσολογική υποδομή και, ταυτόχρονα, του επιτρέπει μια προ­ σέγγιση του θέματος, όχι βέβαια νοησιαρχική, που έχει καταδικαστεί από τη σύγχρονη γλωσσολογία, σαν «εικοτολογία του οργάνου μελέτης επάνω στο όργανο μελέτης»,2 αλλά τη θεωρητική επεξεργασία των επιστημονικών πο­ ρισμάτων, που βρίσκεται πάντα μέσα στη διαλεκτική μεθοδολογία κι έχει τη δυνατότητα μιας προσέγγισης καμιά φορά περισσότερο ανθρωπιστικής. ε τη δήλωση, άλλωστε, της ιδιότητας του συγγραφέα, προδίνεται και η οπτική του, που αποβλέπει στη διερεύνηση γλωσσολογικών, και με την ευρύτερη έννοιά τους συμπεριφερικών, και σε τελευταία ανάλυση ψυχολογικών, ενός κοινού χώρου δηλαδή, προβλημάτων ιδιαίτερα δε, σε μια στιγμή που επισημαίνεται η μετακίνη­ ση του ενδιαφέροντος της νεότερης γλωσσολο­ γίας από το γλωσσικό γίγνεσθαι στο γλωσσικό είναι. Γιατί, ακριβώς, αυτό που εδώ αναρωτιόμα­ στε βρίσκεται στο τί και πόσο χωρίζει τις κατα­ βολές αυτού του γλωσσικού είναι από το είναι το υπαρξιακό, που κι αυτό, όπως και το πρώτο, «το

Μ

αποτελεί η διαρκής δημιουργία». Και η απάντη­ ση σ’ αυτό εδώ το ερώτημα έχει μεγάλη σχέση με την επικοινωνία, αλλά και με την ψυχοθεραπευ­ τική πρακτική, αφού η γλώσσα δεν υποκαθιστά βέβαια την ύπαρξη, αλλά την συνέχει. Αντίθετα, λοιπόν, προς τους επιστημονικούς ορισμούς των εννοιών, γλώσσα - λόγος - σκέψη - συνείδηση - ύπαρξη, που όπως όλοι οι ορισμοί προκύπτουν από μια πρόθεση διαφοροποίησης τής μιας από την άλλη, το άρθρο αυτό αποβλέπει στην τοπολογική ενοποίησή τους. Ό μω ς, οι έν­ νοιες αυτές εδώ δεν βλέπονται σαν ισότοπά της ύπαρξης, ούτε σαν ισομέρειές της, δηλαδή δεν

αφιερωμα/69 βλέπονται σαν αλλολεκτικές ταυτοσημίες, που σύμφωνα με τον λακανικό «υπερκαθορισμό τη , γλώσσας», σημαίνουν ότι «έξω από αυτήν βρί­ σκεται η βοή του κενού, δηλαδή το τίποτα», ό­ που «καταργείται ο ίδιος ο χώρος της ύπαρξης». Οι έννοιες αυτές εδώ βλέπονται σαν πρωτόνια, ηλεκτρόνια και ουδετερόνια, που τείνουν πάντοτε να συντηχθούν σε μια συνάφεια και όχι με μια ταύτιση με τον πυρήνα. Αυτή βέβαια η αντίληψη που δεν υπακούει στην ορθολογιστική ταξινομία, μπορεί να δικαιολογηθεί από κάποιες βιωματικές εμπειρίες, που ίσως δικαιολογήσουν κι αυτή την ίδια τη γραφή, αφού «αξίζει κάτι να γράφεται, αν κάπως συμμετέχει μια βιωματική εμπειρία του γράφοντος». Και η εμπειρία καθεαυτή - κι όχι βέβαια η ερμηνεία της - είναι το στοιχείο που α­ διαφιλονίκητα υπάρχει εδώ κι έχει προκόψει από μια μακροχρόνια και πολύβουη διαδρομή μέσα από απεγνωσμένα παραμιλητά, από μια γλώσσα που μιλάει για επιβίωση, δηλαδή για την ύπαρξη την ίδια, μια εμπειρία που ίσως η εικόνα της μπο­ ρεί να σκιαγραφηθεί μέσα από δείγματα «α­ κραίων» περιστατικών, όπου ο κοινός αφηγημα­ τικός λόγος, είτε καθυστερώντας, είτε υπερβαίνοντας την κανονική ροή του, μπάζοντας ή παραλείποντας ακατάστατα δευτερεύοντες συνειρ­ μούς, «σβωλιάζει» τη γλώσσα. ι πιο φυσικό από το να βρει κανείς στην αί­ θουσα αναμονής ενός ψυχιατρικού ιατρείου τρεις νέους, που συνομιλούν και λεν «άρρητα» μα ρητά - «ρήματα» γύρω από αυτούς τους ί­ διους βέβαια, για την ύπαρξή τους. Ο ένας «πα­ ραληρεί» πως θέλουν να τον σκοτώσουν, αλλά συγχρόνως ρίχνει βλέμματα με τις άκρες των μα­ τιών του στη μητέρα του και... της χαμογελάει ό­ λος πονηριά. Είναι διανοητικά καθυστερημένος, ψευδοπαρανοϊκός, περίπτωση που παλαιότερα θα ονομαζόταν «επιπωματική ψύχωση». Η θερα­ πεία του ήταν πολύ απλή. Θα περιοριζόταν στην «άρση της αντίστασης», στην κοινή θεραπευτική τακτική τής κατ’ επίφασιν τρυφερής και ουσια­ στικά συγκαταβατικής αδιαφορίας των γονέων, που θα έπρεπε να πάψουν να τροφοδοτούν θορυ­ βημένοι τους «φόβους» με διαβεβαιώσεις περί του εναντίου το αχόρταγα θωπευόμενο παιδί, παρέχοντάς του έτσι τη σωστή απάντηση στη γλώσ­ σα του. Ο δεύτερος, άψογα φρακοφορεμένος, καθισμένος μα στητός, και κρατώντας επίσημα το ημίψηλο του στα γόνατά του, μιλά στη συνοδό και φίλη της μητέρας του τα ίδια και τα ίδια για τις «αντίκες» του, όπως τα ονομάζει, καθώς τα βγάζει από τις τσέπες του, κάτι σκουριασμένα σιδερικά για τα σκουπίδια. Είναι κι αυτός κάπως «βραδύς το πνεύμα», ανώριμος, ψευδομεγαλομανιακός, που θα μπορούσε, να ενταχθεί στην παλιά διάγνωση της «εκκεντρικής παράνοιας», αδιάγνωστος ουσιαστικά. Η πιθανότητα απόδο­

Τ

σης μιας θεραπείας σε αυτόν ήταν πολύ μικρότε­ ρη, ούτε καν λόγος φυσικά για φάρμακα. Γιατί, τί ν ’ αλλάξεις σε αυτό το παραμιλητό ενός γεννη­ μένου εφοπλιστή, πριν καν εκκολαφθεί, που ήταν μια στάση ζωής, δηλαδή μια γλώσσα ύπαρξης, γλώσσα κι εδώ πολύ ευανάγνωστη και απλή· ό­ μως η επικοινωνία θα συνεχιζόταν με τους ίδιους γλωσσικούς όρους στη συντήρησή τους - με ό­ λες της τις σημασίες - πολυέξοδη μεν για τον συνεχώς απόντα κι απορριπτικό, όμως πλουσιό­ τατο πατέρα και ευεργετική για τον ασθενή και για τη χωρισμένη μητέρα του, που κατά καιρούς αξιούσε πιστοποιητικά για το ατροποποίητο γε­ γονός αυτού του παραληρήματος, συστηματο­ ποιημένου μέσα στη στέρεη οικονομικοπολιτιστική και νομική διαδικασία της «διατροφής ανι­ κάνου προς εργασίαν», όπου είχε εγκατασταθεί ο ασθενής, αδιαφορώντας αν ο ρόλος του εντοπι­ ζόταν στη χρησιμοποίησή του από τη μητέρα ή αντιστρόφως. Ο τρίτος δεν συνοδεύεται· περιμένοντας και, μάλλον, ξεκινώντας από την τελευ­ ταία ή πιο εντυπωσιακή λέξη που ακούει, εκφέρει χαμηλόφωνα και κόσμια νεολεξίες με καθαρευ­ ουσιάνικες καταλήξεις κι απομιμήσεις ανύπαρ­ κτων «ελληνισμών», φαινομενικά πραγματικών, με μιαν υποτιθέμενη συντακτική παράθεση, οι­ κεία μόνον ηχητικά και πολύ ευχάριστη μουσι­ κά. Με δύο λόγια ασυναρτολογεί τελείως, ακα­ τάσχετα κι απολαυστικά. Πρόκειται για μια σπάνια περίπτωση σχιζοφασίας ενός τέλεια κοι­ νωνικοποιημένου σχιζοφρενούς. Σε αυτόν δεν υ­ πήρχε καν θέμα θεραπείας, αφού δεν ήταν νοητό ποιας νεφελώδους ύπαρξης την υπόσταση εξυπη­ ρετούσε, ή αν κάτω από το χώρο της γλώσσας αυτής βρισκόταν το μηδέν. Ό μω ς, ο ρόλος του γιατρού δεν περιοριζόταν σε επιφυλακή για ενδεχομένη αποκοινωνικοποίηση του ασθενούς, αλ­ λά δοκιμαζόταν και στην ευκαιριακή πλήρωση της ανάγκης του γΓ αυτόν τον Ά λ λ ο που, προ­ στιθέμενος μπροστά του σαν μονάδα, θα μπο­ ρούσε προσωρινά να μεταβάλλει το υπαρξιακό μηδέν του ασθενούς σε αριθμό. Αυτή η πλήρωση - έκδηλη στην αγαλλίαση του προσώπου του πραγματοποιούνταν με παρεμβάσεις του γιατρού σε μια γλώσσα-ηχώ της γλώσσας του ασθενούς. Μιλούσαν, δηλαδή, κι οι τρεις τους, κάποια γλώσσα πού κατανοητή, πολύ λογική μάλιστα α­ ναφορικά με το στόχο τους, να εξασφαλίσουν, καθένας για λογαριασμό του την παρ-ουσία, δη­ λαδή την ύπαρξή του, όπως καθένας σε πολύ πρώιμες φάσεις του την είχε αντιληφθεί. Ο πρώ­ τος, ανασφαλής εξαιτίας της διανοητικής του α­ νεπάρκειας και της τρυφηλής του αγωγής, χειρί­ ζεται με τα αφυπνιστικά προς τους γονείς μηνύματά του μια γλώσσα, με την οποία πρόσφατα εί­ χε μάθει να ντύνει τη γλώσσα των παιδικών του εκκλήσεων γΓ αγάπη. Ο δεύτερος, σε ανυποψία­ στη συμπαιγνία με την υποψιασμένη μητέρα του,

70/αφιερωμα μετακομίζει την ύπαρξή του στο επιφανειακό επί­ πεδο μιας γλώ σσας που συναντιέται με τη γλώσ­ σα μιας πρώιμης και μοναδικής ύπαρξής του πριγκηπικής, ακινητοποιημένης στον παραμυθέ­ νιο χρόνο μιας πλούσιας κι ευτυχισμένης νηπιακής πραγματικότητας. Ο δε τρίτος, ίσως κατα­ κερματισμένος σε ένα υπαρξιακό μηδέν, μιλούσε ακριβώς για τα θρύψαλά του, γι’ αυτό το σκόρπιο κάτι που ανέκαθεν ήταν. Και γι’ αυτό το κάτι μι­ λούσε με τις εν τω βάθει και τις συντακτικές μό­ νο δομές, κυκλοφορούσε με γυμνό σχεδόν το σα­ σί της γλώσσας. Ό λο ι μιλούσαν ακριβώς τη συ­ νεπή γλώσσα των τρελών, τη λογική και εύγλωτ­ τη ομιλία παιδιών, νηπίων ή και βρεφών μιας ε­ ποχής εντέλει που η γλώσσα ήταν αίτημα ανά­ γκης και έκφραση της ικανοποίησής της μαζί, πριν η χρονική απόσταση της αναβολής, είτε η ματαίωση και η αναστολή, μπουν ανάμεσά τους, τότε που η γλώσσα ήταν ένα μίγμα αιτήματος και ικανοποίησης που το θυμίζει η κινησιακή πρωτεϊκή έκφραση - συμπεριφορά, βέβαια, κι όχι γλώσσα, αφού η γλωσσολογία έτσι μας τα διαχω­ ρίζει - κάποιων ζώων, όπως η γάτα με τη μουσούδα και τη ράχη της κι ο σκύλος με το βλέμμα και την ουρά του, που τρίβονται στα πόδια μας, όπου το αίτημα για απτική επαφή και η ικανοποί­ ησή του μπορούν ταυτόχρονα να εκπέμπονται και να αποκομίζονται. Αυτήν, λοιπόν, τη γλώσ­ σα του ενστίκτου, της ψυχής και της καρδιάς που ζητά και παίρνει εδώ και τώρα, αυτή τη γλώσσα που το μυαλό είτε δεν τη γνωρίζει ή έμα­ θε να μην αποτολμά, αλλά που, όμως, και την ξέ­ ρει και την αποτολμά, σαν παραλήρημα διωκτι­ κό, μεγαλομανιακό ή ασυνάρτητο, που αν μεταφρασθεί σωστά, είναι στην ουσία του η ίδια η γλώσσα, αλλόμορφη μεν, αλλά μονοσήμαντη, γιατί και στη μία μορφή της όσο και στην άλλη εκφράζεται την ύπαρξη. Γιατί, λοιπόν, δεν θα μπορούσε να ’ναι αυτή η ίδια η ύπαρξη αυτό που μας προτείνουν οι τρελοί με την τρελή τους γλώσσα; Γιατί, τί άλλο μπορεί να ’ναι εδώ από την ύπαρξη αυτό που υποστασιοποιείται με τη βίωση της (γλωσσικής) επαφής, ανεξαρτήτως ε­ πιπέδου, με τον Ά λ λ ο σε ένα διαρκές παρόν; Η παρουσία μέσα στη στιγμή της επαφής, η ακα­ ριαία, δηλαδή, συνειδητοποίηση της βίωσης της σκέψης-λέξης «να ’μαι», που είναι η έκλαμψη της ύπαρξης για μια στιγμή, στιγμή όμως που μπορεί να επαναλαμβάνεται, όσο επαναλαμβά­ νεται κι η αναπνοή - dum spiro vivo - και να εκφράζεται μ’ ό,τι πιο καθοριστικό προσδιορίζει το ανθρώπινο είδος και κάνει πλήρη κατοχή στον εγκέφαλό του, δηλαδή τη γλώσσα. γλώσσα - σκέψη, σαν ενότητα αποτελεί μια αντίληψη που η γλωσσολογία η ίδια έχει ε­ δραιωμένη στην έννοια του ενδιάθετου λόγου ή ε­ σωτερικής ομιλίας, γι’ αυτό και μια ιδιαίτερη συ­

Η

ζήτηση πάνω στο θέμα δεν θεωρείται αναγκαία. Ό σ ο ν αφορά την ενότητα λόγου και συνείδησης πολλοί είναι οι «πρόδρομοι» και «προλαλήσαντες», που μίλησαν ή την υπαινίχθηκαν, αρχίζο­ ντας από την «ασυνείδητη σκέψη» του Freud, που τη διέπει η τοτεμική λογική. Πριν όμως κι α­ πό αυτήν και την απωθημένη σκέψη, στο ασυνεί­ δητο βρίσκονται κι οι ενορμήσεις που αν από μό­ νες τους φτάνουν να συνιστούν την έμβια ύπαρ­ ξη, δεν φτάνουν, για τη δημιουργία ενός είδους συνείδησης, κι ενός είδους ύπαρξης, όπως εδώ νοείται, μια ύπαρξη τουλάχιστον δυνάμει, αν όχι πλήρως, συνειδητής, συνυφασμένης με μια γλώσ­ σα - σκέψη. Αν όμως η ενορμήσεις αυτές μπαί­ νουν μες στο συνειδητό (είτε σαν απειλή ή μα­ ταίωση, είτε σαν ικανοποίηση ή πραγμάτωσή τους), τότε γιατί αυτό το συνειδητό, όπου βρίσκε­ ται η συνείδηση της γλώσσας και της λογικής με την οποία και οι ενορμήσεις και η γλώσσα τους συναντώνται, δεν θα μπορούσε να συστήσει κι α­ πό μέρους τους την ύπαρξη την ίδια. Ό λη η συ­ νείδηση, λοιπόν, της ψυχικής ζωής, δηλαδή μιας γλώσσας - σκέψης οποιοσδήποτε συνειδησιακής βαθμίδας, μπορεί να ’ναι κι η συνείδηση της ύ­ παρξης, η συνείδηση της παρουσίας. Αν πάλι, σύμφωνα με τον Λακάν, το ασυνείδητο ισοδυναμεί με τον «λόγο των άλλων» και με τη χιλιοειπω­ μένη ρήση του πως «είναι δομημένο σαν γλώσ­ σα», γιατί κι η γλώσσα να μην το δομεί, όπως και το όλο φάσμα της συνείδησης, όχι μόνο στ ο ασυ­ νείδητο, αλλά και στο συνειδητό της. Γιατί από μια τέτοια εξίσωση για το μερικό θα αποκλειόταν το όλο, στο οποίο το μερικό ανήκει, και θα απο­ κοβόταν από τη γλώσσα το συνειδητό, αυτό που μέσα του η ενότητα σκέψη - γλώσσα, είναι ακρι­ βώς κατανοητή, αφού ο ενδιάθετος λόγος τη συ­ νείδηση την προϋποθέτει κι αφού μάλιστα «μπο­ ρεί... να θεωρηθεί σαν... η έκφραση του ατομικού παρόντος, δηλαδή της ενεστώσας δομής τού απατάπαυστα μεταμορφούμενου πεδίου της συ­ νείδησης». Στη βάση της υπαρξιακής και της λακανικής αντίληψης για την ανάπτυξη της συνείδησης της ύπαρξης στον άνθρωπο βρίσκεται η ανάγκη της επικοινωνίας με τον Ά λ λ ο , με την έννοια της αμφίδρομης κοινοποίησης μιας αρχέγονης, αρχικά συνείδησης και λόγου στα σπάργανά τους. Και εξαιτίας αυτής της παράλληλης διαμόρφωσης της ύπαρξης και του λόγου είναι φυσικό το ασυνείδη­ το, όπως και η συνείδηση να είναι δομημένα από το ίδιο συμβατικό υλικό, δηλαδή από μια σκέψη - γλώσσα που η νοηματική της μπορεί να αντικειμενοποιηθεί λεκτικά μέσα μόνο στο συνειδητό και όχι το ασυνείδητο που διαθέτει δικά του σύμ­ βολα, μαζικά ή σχηματικά, πάντοτε πιο συμπυ­ κνωμένα και εμπεριέχοντα στη γένεσή τους τα λεκτικά. Δηλαδή, η διαφορά μεταξύ συνειδητο­ ποιημένης ύπαρξης και μη, και κατά συνέπεια, η

αφιερωμα/71 διαφορά της συνειδητής από την ασυνείδητη γλώσσα βρίσκεται στο βαθμό της αναγνωσιμότητάς τους, δηλαδή στη δυνατότητα παρακολούθη­ σης της πορείας νοημάτων και των συναισθημα­ τικών φορτίων τους προς τη ρηματική συνειδητοποίησή τους ή μη, πράγμα που αργότερα συμβαί­ νει για λόγους που σχετίζονται με την απώθηση και με τους ψυχολογικούς μηχανισμούς αμύνης, λόγους που κατά τη λειτουργία τους ούτε κι αυτοί συναστούν, βέβαια, λεκτικό υλικό, αλλά μόνο τους τρόπους - κανόνες χειρισμού του. (Παρενθε­ τικά θα μπορούσε να διερωτηθεί κανείς άραγε ποια διαφορά υπόστασης ή, αντίθετα, ποια συγ­ γένεια μπορεί να έχουν αυτοί οι μετασχηματίζοντες μηχανισμοί ψυχολογικής αμύνης με τους μετασχηματιστικούς κανόνες της γλώσσας· και ε­ άν έχουν, δηλώνουν ακόμα πιο στενή τη συνά­ φεια ύπαρξης και γλώσσας). τη συνάφεια ύπαρξης και γλώσσας οδηγούν έμμεσα με ανάστροφη λογική πορεία και τα ψυχοκοινωνικά φαινόμενα του αιώνα μας της δό­ ξας της τεχνολογίας και της τηλε-επικοινωνίας, έννοιας που βρίσκει την κυριολεξία της στην έν­ νοια μιας μακρινής σχέσης μη-επικοινωνίας, που βαίνει παράλληλα με την επίσης επιτεινόμενη υ­ παρξιακή μας αγωνία. Ιδιαίτερα οι συνέπειες του αυξανόμενου φόρτου γνώσεων και της εξειδίκευ-

Σ

σης που ολοένα μας απομακρύνει, φαίνονται, α­ νάμεσα στ’ άλλα, στο γεγονός ότι «οι γοητευτι­ κοί και προβληματικοί πόλοι Έ ρως και Θάνατος έγιναν λέξεις-γενικότητες, που δεν τις αμφισβη­ τεί κανείς και λέξεις όμως για να πιπιλούνται σε ποικίλες διατριβές. Οι λέξεις-έννοιες δηλαδή που οριοθετούν την λέξη ύπαρξη, τη λέξη-υπέρτατο βίωμα, που και στη εννοιογλωσσική και την οντική ρίζα της, δηλαδή, σε μιαν οντογλωσσική ενό­ τητα μας αφορά ολοκληρωτικά, έχουν καταχω­ νιαστεί από τις γνώσεις. Παίρνοντας για παρά­ δειγμα την ίδια τη γλωσσολογία, η πρρσφατη α­ κριβώς αυτή επιστήμη έχει προκαλέσει στον σύγ­ χρονο στοχασμό μιαν έκρηξη τόσο εκτεταμένη, που τα θραύσματά της έχουν σφαιρικά εκτοξευ­ τεί προς κάθε κατεύθυνση της ανθρώπινης δια­ νόησης. Έ χουν ήδη καταχωρηθεί σαν ενδιαφέροντά της η ψυχογλωσσολογία και η νευρογλωσ­ σολογία, η εθνογλωσσολογία και η κοινωνιο­ γλωσσολογία, η κειμενογλωσσολογία και η υφο­ γλωσσολογία, η σημειωτική κι η πληροφορική, η μαθηματική και υπολογιστική γλωσσολογία κ .λπ., άπλωμα, δηλαδή, σε όλες θα έλεγε κανείς τις γλωσσικές συνιστώσες της ανθρώπινης ύπαρ­ ξης και, όπως είναι φυσικό και εδώ δικαιολογη­ μένο, στη σημειωτική της τέχνης, αφού σ ’ αυτήν αποτυπώνονται η πιο αυθόρμητη και γνήσια γλώσσα που αλιεύεται από τη διαίσθηση των με-

72/αφιερωμα γάλων τεχνιτών. Αναρωτιόμαστε, όμως, μήπως αυτή η πολυδιάσπαση της γλωσσολογίας σε όλες μας τις εκφάνσεις δεν είναι παρά αναζήτηση της ύπαρξης και μήπως τελικά δεν υποβάλλει, ακρι­ βώς αντίθετα, μια σύγκλισή της στην ουσία της ύπαρξης. Ό μω ς, γενικότερα παραμένει το γεγονός ότι το πλήθος των μηνυμάτων της εποχής μας ανα­ γκάζει τη γλώσσα να χτίζεται σε μιαν εξέδρα πά­ νω από τον αφρό των επιφανειακών δομών της με μιαν όλο και αυξανόμενη συσσώρευση νέων ε­ πιστημονικών και τεχνολογικών, αλλόγλωσσων και μη μεταφραζόμενων όρων, εντολών και συντετμημένων φράσεων, που εκφέρονται μόνο με τα αρχικά τους, χώρια που παρασύρουν τη φυ­ σιολογική, γενιά με τη γενιά, μετωνυμική αργκό των επιγόνων σ’ ένα ταχύτερο ρυθμό αλλοίωσης της γλώσσας. Τα νέα γλωσσολογικά αυτά στοι­ χεία σχηματίζουν μια κρούστα γλώσσας, έτσι που ο φορέας της επικοινωνίας παχαίνει και σκληραίνει μέχρι να γίνει ταφόπετρα, που όλο και βαθύτερα θα θάβει τον συναισθηματικό γλωσσικό πλούτο, θεωρητικά τουλάχιστον, και μοιάζει σαν η ομιλούμενη γλώσσα να κινδυνεύει να μετατραπεί σ ’ ένα τεχνητό είδος υποσυνείδη­ του που θα επικαθίσει πάνω στο αληθινό, απω­ θώντας το όλο και πιο βαθιά μαζί με τον αιτούμενο στο διηνεκές υπαρξιακό αντικατοπτρισμό του εαυτού μας, στην επικοινωνία με τον 'Αλλο, τον μοναδικό φορέα της διάστασής μας που μετριέ­ ται. Και ευτυχώς που προλάβαμε και ανακαλύ­ ψαμε τη γλωσσική μας βάση, τις βαθιές μας γλωσσικές δομές, τα καθολικά μας και τους μετασχηματιστικούς κανόνες μας πριν καταπλα­ κωθούν από ένα ακόμα, ίσως και το σκληρότε­ ρο, στρώμα της γλώσσας του μπετόν. Ό λ α αυτά βέβαια είναι χιλιοειπωμένα, και θα μπορούσαν να θεωρηθούν σαν επιστροφή στην παιδική νο­ σταλγία για τη μυθική προβαβελική μονογλωσσία, αλλά επιστρατεύονται για να τονισθεί η δια­ φορική σχέση ανάμεσα στην υπαρξιακή αγωνία και την επαφή σαν ένδειξη για ενοποιό συνάφεια της γλώσσας σαν ουσίας της επικοινωνίας και της ουσίας της ύπαρξης. Αν τώρα η γλώσσα συνδέεται με κάποιαν ενορμητική διαδικασία, η σύνδεση της δεν αφορά τό­ σο το ένστικτο της αυτοσυντήρησης, που εξυπερετεί τη ύπαρξη καθεαυτή, αλλά από καταβολής κόσμου εκφράζει αποκλειστικά σχεδόν τη σε­ ξουαλικότητα, είτε άμεσα από την πιο χυδαία μορφή του γλωσσικού φετίχ ως την πιο εξιδανικευμένη της ποίησης, είτε συμβολικά στην καταπιεζόμενη και απωθημένη μορφή της. Α λλά δεν συνειδητοποιούμε αρκετά πως οι αναφορές στο αντιθετικό ζεύγος «έρωτας - θάνατος» δεν είναι παρά ανμφορές που ερμηνεύουν την ύπαρξη στο όνομα του έρωτα. Πράγματι, θα μπορούσε κα­ νείς να κάνει μιαν αναγωγή στην ακρότατη λιτό­

τητα με την οποία βιώνεται η ουσία της ύπαρξης σαν επικοινωνίας στη σεξουαλική πράξη, όπου πολλά έρχονται στη γλώσσα να ειπωθούν, που τί­ ποτα δεν ειπώνεται, παρά το ότι μάλιστα στη γλώσσα μας η πράξη αυτή λέγεται ομιλία. Δεν ξέρω αν σε άλλη γλώσσα υπάρχει κάποια ανάλο­ γη φρασεολογία που να αντιστοιχεί σ’ αυτό το «συνέρχεσθαι εις σαρκικήν ομιλίαν», όπου τόσο ξεκάθαρα, τόσο κυριολεκτικά από τη γλωσσολογική πλευρά δηλώνεται η αναζήτηση της τέλειας επικοινωνίας, της ολοκληρωμένης ταύτισης ή συγχώνευσης. Εξίσου αποκαλυπτική είναι η συ­ νάντηση της γλώσσας και της ύπαρξης στη λέξη «συνουσία», που πολύ σωστά επισημαίνεται σαν «πράξη που αναφέρεται στην ουσία του όντος και εισάγει στην ουσία του όντος το σώμα». Κι ό­ χι λιγότερο αποφασιστική για τη συνάφεια της γλώσσας και της ύπαρξης είναι η ίδια η σεξουα­ λική πράξη, οι στιγμές του «οργασμικού» παρό­ ντος, που διαδηλώνει και συν-δηλώνει το υπαρ­ ξιακό παρόν, καθώς η οντική ύπαρξη του ατόμου τήκεται στην οντολογική ύπαρξη του είδους, υ­ πηρετώντας στο πρόσωπο του ατομικού είναι το αιώνιο είδος, όπως το είχε υποστηρίξει πρώτος ο Schopenhauer, αφήνοντας τα πρωτεία στο ένστι­ κτο αναπαραγωγής ή σεξουαλικότητας. Έτσι και μέσα από την έμμεση αυτή διαδρομή συνα­ ντά κανείς την ίδια διασταύρωση της γλώσσας και της ύπαρξης του ατόμου, έστω και αν η μέγιστη συνειδητοποίηση της ύπαρξης συντελείται μέσα από το φορέα της διαιώνισης του είδους. Τέλος και κάποια επιστημονικά δεδομένα θα συνηγορήσουν για την ενότητα γλώσσας - ύπαρ­ ξης, ενότητα που θα μπορούσε να ιχνηλατηθεί σε μια περιοχή που θεωρείται σαν ανατομικός πυρή­ νας του λόγου, και τοποθετείται στο «planum temporale -κ ροταφ ικ ό π ε δ ίο - περιοχή του αρι­ στερού ημισφαιρίου, ασύμμετρη σε σχέση με του δεξιού, μεγεθυμένη, ακόμα και σε έμβρυα»,... που «δίνει σημασία... ότι ο άνθρωπος από τη γέν­ νησή του και πριν από αυτήν μπορεί να ξέρει μέ­ σα του... συμπυκνωμένη και συναρμολογημένη ολόκληρη την περίπλοκη γραμματική της συνεί­ δησης, στοιβαδωμένα τα άπειρα σχήματα των εννοιών, ολόκληρό το νεολεκτικό σύστημα, εν δυνάμει». Εκεί όμως, στο βάθος του κροταφικού λοβού ξέρουμε πως επίσης, ανάμεσα σ’ άλλες λειτουργίες που συνθέτουν τη βιωματική - συγκι­ νησιακή (emotive) ζωή, αποθηκεύονται και οι μικροκασσέτες της μνήμης, κι ο μικρομετρητής του βιωμένου χρόνου, εκεί και οι μουσικές εγγρα­ φές των συγκινήσεων, εκεί περίπου λίγο πιο βα­ θιά και οι ενστικτικές πηγές μας, παράγοντες δη­ λαδή που υποστηλώνουν κυκλώματα, στα οποία συμμετέχουν μαζί και με άλλες εγκεφαλικές (φλοιώδεις) περιοχές, και κινητοποιούνται ανα­ κλαστικά, επαναγωγικά και επανατροφοδοτικά, για να γεννήσουν βιώματα, τα βιώματα με την αι­

αφιερωμα/73 σθητηριακή τους θεματική, τη συγκινησιακή τους συνοδεία και τη σύνδεσή τους με τον χρόνο, που τα συνειδητοποιεί και τα καταγράφει ημερο­ λογιακά και τα ανασχηματίζει, δηλαδή τα βιώ­ ματα της ύπαρξης. Εκεί, λοιπόν, στην ίδια γειτο­ νιά, στη ίδια αυλή, συγκατοικημένο με τη γλώσ­ σα, γΓ αυτό και μαζί μ’ αυτήν, φαίνεται είναι δο­ μημένο και το βίωμα της ύπαρξης. Αυτό, λοιπόν, που αναμφίβολα προκύπτει είναι ότι τα όρια των εννοιών γλώσσα - σκέψη - συ­ νείδηση - ύπαρξη δεν είναι περιχαρακωμένα και ότι, αντίθετα, οι ουσιαστικές μεταξύ τους γέφυ­ ρες είναι πολύ περισσότερες από όσο νομίζεται και προσανατολίζουν προς τη θεώρησή τους σαν όψεων μιας και της ίδιας ψυχολογικής - βιωμα­ τικής ενότητας, που η κατανόησή της, όπως και των προβλημάτων της εντεύθεν και εκείθεν του «φυσιολογικού», έτσι κι αλλιώς αντιμετωπίζεται από τον λόγο, που την ύπαρξη την ίδια τη δη­ μιουργεί, κι από τη γλώσσα, την πιο προσιτή διά­ σταση της ύπαρξης στο αισθητό. Ειδικότερα εν­ νοούμε ότι, εάν ο κόσμος της αντικειμενικής πραγματικότητας δεν μπορεί να είναι πλάσμα μιας υποκειμενικής συμβατικότητας, αλλά υ­ πάρχει όπως τον γνωρίζουμε όλο και καλύτερα χάρη στην επιστήμη (για όσο υπάρχει το σύμπαν και οι συνθήκες του που τον συνθέτουν) αυτό δεν μπορεί να ισχύσει για την ανθρώπινη πραγματι­ κότητα που σαν τέτοια οριοθετείται μεν από τα φυσικά της όρια, όπως και τα άλλα βιολογικά όντα, αλλά στο σημείο που καθορίζεται από την ψυχική ιδιαιτερότητα συμμετέχει και η ίδια ό­ ντας υποκειμενικότητα. Οι ορισμοί που δίνει στα άπειρα αντικείμενα, που τα διαμορφώνουν ώς έ­ να βαθμό ι<ατά σύμβαση αποδεκτό από τα αισθη­ τήριά του, αυτά τα αντικείμενα μπορούν κάθε τό­ σο να αναθεωρούνται από την επιστήμη. Αλλά οι υποστάσεις των εννοιών που ανήκουν σχεδόν εξ ολοκλήρου σε αυτό που αποκαλούμε ψυχισμό, και ελέγχονται μόνο με παραμέτρους σχεδόν καθ’ ολοκληρίαν συμβατικές, όπως οι υποστά­ σεις των εννοιών σκέψη, συνείδηση, ύπαρξη, μή­ πως συνθέτονται σχεδόν αποκλειστικά από τους ορισμούς τους; Που, ίσως, δεν είναι άλλο τι από «ορίζουσες», παλιλογίες, με αφορμή κάποια, έμ­ μεσα προσιτή στο αισθητό, όψη της υπόστασης, δηλαδή, κυκλικές και επάλληλα επαναληπτικές, αυθαίρετες σχεδρν νοητικές διαδρομές στην γλι­ στερή άμμο, διαδρομές που υψώνουν όχθες - όρια ενός λόφου - υπόσταση ή αλλιώς νοητι­ κές βόλτες γύρω από την τρύπα -υ πόσ τα σ η, που τα ίδια τους τα ίχνη τη σχηματίζουν. Δηλαδή οι ψυχολογικές αυτές υποστάσεις δεν είναι παρά ο λόγος γύρω από το νόημα που ο ίδιος σχηματί­ ζει; Ο λόγος που ορίζοντας ορίζει και τον εαυτό του; Ο λόγος σαν Είναι - Ύπαρξη που κάτω α­ πό το πλάσμα του, εάν δεν το δημιουργούσε, θα βρισκόταν το μηδέν; Και γι’ αυτό «εν αρχή ην ο

λόγος»; Και βέβαια, μα όχι ασφαλώς με τη σημα­ σία την υπερβατική. Αλλά σαν βιολογικό παράγωγο υπάρχει ο λόγος; Που καταγράφοντας την οντολογική απουσία δημιουργεί την οντική παρ­ ουσία. Εδώ όμως ήρθε η ώρα να τελειώνει αυτό το «χοντρό» παιχνίδι το θεωρητικό· και τελειώνει. Και στην προκειμένη περίπτωση προκύπτει, βέ­ βαια, η απλή και αυτονόητη αντιμετώπιση των προβλημάτων της ύπαρξης από τη μόνη προσιτή στο αισθητό έκφανσή της, τη γλώσσα, αλλά μέ­ σα από μια πιο ευρυγώνια θεραπευτική. Γιατί για κάθε ψυχοθεραπευτή και η έννοια της ενότητας που συζητήθηκε, από τη γλώσσα έως την ύπαρ­ ξη, πρέπει βαθιά να διατηρηθεί, αλλά και οι εν­ διάμεσες έννοιες - σταθμοί, της σκέψης δηλαδή και της συνείδησης, που όμως πρέπει κατά τη διάρκεια της ψυχοθεραπευτικής να παραμένουν στο παρασκήνιο σαν ενδιάμεσα επίπεδα της τα­ κτικής του και να αφήνεται μπροστά μόνο ο απο­

τελεσματικός λόγος, που φτιάχνει παρουσία, ο άμεσος, ο οικείος και διαμορφωτικός λόγος του ψυχοθεραπευτή, που για να να ’ναι τέτοιος πρέ­ πει να έχει προηγουμένως ανακαλύψει και έχει ά­ μεσα εξοικειωθεί με την ψυχοπαθολογική «ιδιό­ λεκτο» του αρρώστου. Μιλάμε, δηλαδή,, τελικά για μια θεραπευτική της ύπαρξης, πέρα από δε­ δομένα πλαίσια καθιερωμένων ψυχοθεραπευτι­ κών σχολών (ψυχαναλυτική, υπαρξιστική, συμπεριφορική κ.λπ. ψυχοθεραπεία), όπου ο τρό­ πος της συμπορεύεται με τον τρόπο με τον οποίο ο ασθενής αντιλαμβάνεται κι εκφράζει την πραγ­ ματικότητά του, ή δε διόρθωση μιας λανθασμέ­ νης αντίληψής του γίνεται μέσα από τη γλώσσα - γέφυρα του ψυχοθεραπευτή που οφείλει να την συνδέσει πρώτα με την πλευρά του ασθενούς και ύστερα της συμβατικής πραγματικότητας. Τέ­ τοια ψυχοθεραπευτικά συστήματα επηρεασμένα από τα πορίσματα της σύγχρονης γλωσσολο­ γίας, εκτός από τη λακανική σχολή, έχουν ήδη μπει στην πρακτική κι από άλλες διόδους, που προωθούν μια ψυχοθεραπευτική ελευθεριότητα, που δεν αποτελεί βέβαια σχολή, είναι όμως σε θέ­ ση να απελευθερώσει οποιαδήποτε σχολή από την ακαμψία της.

74!αφιέρωμα

Δ ιο ν ύ σ η ς Α χ . Λ ιά ρ ο ς

Γλώσσα και Χρόνος (γραμμικός και κυκλικός) Λ υ fond, tout est psychologique dans la langue Fe rd in a n d de S aussu re

Η γνώμη του θεμελιωτή της σύγχρονης γλωσσολογίας πως «όλα στη γλώσ­ σα δεν είναι, κατά βάθος, παρά ψ υ χ ο λ ο γ ικ ή ς τάξης φαινόμενα και διεργα­ σίες» νομιμοποιεί, νομίζω, την ενασχόληση με αυτά τα γνωστικά αντικείμενα και των επιστημόνων της ψυχής. Ιδιαίτερα όταν έχει δείξει το δρόμο, κατά τό­ σο λαμπρό τρόπο, ο Φρόυντ, που ήδη, εδώ και έναν αιώνα (έχτισε όλο το οικο­ δόμημα της ψυχανάλυσης, στις βασικές της δομές τη δεκαετία 1890-1900) προπορευόμενος κατά πολύ, στις «γλωσσικές» του έρευνες, με την πλατιά έν­ νοια του όρου, από τη γλωσσολογία της εποχής του. εν θα ’θελα να παραπέμψω σε άλλα κείμενά μου ως προϋπόθεση κατανόησης του παρό­ ντος άρθρου. Θα τολμούσα όμως να ζητήσω προ­ καταβολικά την επιείκεια του αναγνώστη διότι έννοιες που μου έχουν γίνει οικείες, εδώ και αρ­ κετά χρόνια, κινδυνεύω να τις παρουσιάσω, άτο­ πα, ως περίπου αυτονόητες. Γι’ αυτό είμαι υπο­ χρεωμένος να κάνω συντομότατες αναφορές σε προηγούμενες δημοσιεύσεις μου πάνω στον ίδιο ενοιολογικό σκελετό. Η πρώτη δημοσίευσή μου, όσο περίεργο κι αν φανεί, ήταν το 1974, στην τρίτη έκδοση του εγχει­ ριδίου Ψυχιατρικής που είχα εκδώσει το 1970 (για να βιοπορίζομαι, στα δύσκολα χρόνια της επταετίας). Στάθηκε πολύ ενθαρρυντικό που διάφοροι συγγραφείς βρήκαν ενδιαφέρουσα τη συστηματοποίηση που πρότεινα της Φροϋδικής «μεταψυχο-

Δ

λογίας» και την αναπαρήγαγαν σε δικά τους εγ­ χειρίδια. Το 1980 παρουσίασα στο Πανελλήνιο συνέδριο ψυχιατρικής1 την εργασία «Γύρω από την έννοια της ψυχικής ενέργειας, τη Λιβιδώ» υ­ ποστηρίζοντας μεταξύ άλλων μία τετραμερή (σταυροειδή) συνόψιση της περί Έ ρωτος και Θα­ νάτου θεωρίας του όψιμου Φρόυντ και φιλοδο­ ξώντας να υπερασπίσω τη λογικότητα (και θεμιτότητα) του Δυαδισμού της και τα προτερήματα της εσωτερικής της συνοχής απέναντι σε «μονα­ στικές» αμφισβητήσεις του τύπου: δεν υπάρχει «ενόρμηση θανάτου» αλλά μόνο ζωής. Εντελώς συνοπτικά υπεστήριξα πως η εσωστρεφής (ή ναρκισσιστική) Λιβιδώ εμπνέει τα αυτοερωτικά φαινόμενα (με τη γενικότερη έννοια, π.χ. τον ύπνο), η εξωστρεφής την Εργασία, η εξωστρεφής επιθετικότητα την καταστροφικότη-

αφιερωμα/75 τα (destrudo, για να ταιριάζει προς τη Libido) και η εσωστρεφής επιθετικότητα την mortido (αυτομομφικότητα - ενοχικότητα). Ή ξερα, φυσικά, πως ένα σχήμα δεν είναι τίπο­ τα περισσότερο από ένα σχήμα. Ό μ ω ς κι ο χάρ­ της ένα σχήμα είναι, που συμβατικά δείχνει τον ορίζοντα. Κι όμως μας βοηθάει να μη χαθούμε. Διότι, να χάνομαι ένιωθα όταν μελετούσα το 1967 τις δυσνόητες έννοιες που ο Φρόϋντ έθετε ως αξιώματα μέσα από το βιβλίο του Χέρμπερτ Μαρκούζε «Έ ρω ς και Πολιτισμός» (1956), πριν ο Φρούδομαρξιστής Εγελειανιστής (με Χαϊντεγγεριανές ρίζες!) γίνει διάσημος από τον Μάη του ’68. Προσπάθησα, λοιπόν, να απεικονίσω στις δύο διαστάσεις του χαρτιού τα «ανύσματα» (με την έννοια της φυσικής) των εννοιών. Δέκα χρό­ νια αργότερα έμεινα έκπληκτος όταν ανακάλυ­ ψα ότι οι έννοιες εκείνες ταίριαζαν πολύ καλά σε μια «ομοτοπία» (περί αντιστοίχισης) με τους δύο άξονες του Σωσύρ τον κάθετο (της διαδοχικότη­ τας, διαχρονικότητας) και τον οριζόντιο (της συγχρονικότητας). Ό π ω ς ταιριάζουν, νομίζω, και στο Τσομσκιανό μοντέλο. Θα προσπαθήσω να αρχίσω ανάποδα εδώ, θεωρώντας ότι ο ανα­ γνώστης του παρόντος αφιερώματος γνωρίζει μάλλον καλύτερα τον Σωσσύρ και τον Τσόμσκυ παρά τον ύστερο Φρόυντ. Αν πέφτω έξω, μικρή η ζημιά.

C Σχήμα του F. de Saussure Στο διάγραμμά του ο Σωσσύρ βάζει ένα βελάκι προς τα κάτω στον χρόνο, σαν να τον αντιστοιχίζει νοερά προς την βαρύτητα, ίσως διότι ρέει με την αναγκαιότητα που κι αυτή υπάρχει και μας κάνει σκλάβους του βάρους μας. Διατηρώντας φυσικά κάθετον τον άξονα του χρόνου εγώ φρο­ νώ ότι η ροή του χρόνου πρέπει να είναι προς τα πάνω. Ακριβώς διότι ο πολιτισμός (ως συσσωρευμένη γνώση, εμπειρία και.ζωές ανθρώπων) α­ ποτελεί μια ολοφάνερα ανελισσόμενη και τελειο­ ποιούμενη οντότητα. Ακόμα και οι πιο απαισιό­ δοξοι θα συμφωνήσουν ότι η ανθρωπότητα είναι τουλάχιστον τελειοποιήσιμη (perfectible, όπως

θα ’λεγε ο Condorcet). Ό τα ν ο γνωστός μισάν­ θρωπος Schopenhauer παρατηρούσε σαρκαστικά «αν ο αιώνας μου δεν με καταλαβαίνει, δεν πει­ ράζει, έρχονται πολλοί μετά απ’ αυτόν», έδειχνε πως η ελπίδα, το μόνο που ’μείνε στο κουτί της Πανδώρας, δεν εγκαταλείπει ούτε τους δεδηλω­ μένους απαρνητές της.

Δ

εν υπάρχει ούτε μια κοινωνία που να μη θεω­

ρεί ανηφορικό το δρόμο της αρετής και κα­ τήφορο το δρόμο της αμαρτίας (κακίας, κλε­ ψιάς, ψευτιάς, αρπαγής, τεμπελιάς, χυδαιότη­ τας, κ.λπ.). Οι ιδιότητες ενός Ανώτερου ανθρώ­ που είναι πάντα πολύ πιο δυσεπίτευκτες: η φιλοπονία, η καλοσύνη, η ευγένεια, η φιλαλήθεια, κ.λπ. Είναι σύμπτωση αυτό; Αν κάποιος θεωρή­ σει ότι είναι, τότε ας μας εξηγήσει και τα εξής: εί­ ναι επίσης «σύμπτωση» το ότι, κάθε διδασκαλία γενναιότητας προτείνει στους σκλάβους να (ξε)σηκωθούνε; Να υψώσουν το ανάστημά τους; Από σκυφτοί (ή γονατισμένοι) να ανορθωθούν; Εντάξει, ας αποδώσουμε τη μανία του Καζαντζάκη με τις ανηφόρες στον ασκητισμό του (πάντα ο ανήφορος είναι ο μόνος σωστός δρόμος που του συσταίνουν οι γέροντές του, είτε είναι ο Ά ­ γιος Φραγκίσκος της Ασσίζης αυτός, είτε ο Λέην, είτε ο Ιησούς) και το ανηφόρισμα της ζωής (Γιάννης Ρίτσος, Τεγιάρ ντε Σαρντέν, Μπεργκσόν, με τη «ζωϊκή Ορμή», το Elan Vital) προς το σημείο «Ωμέγα» (τη «θέωση», για τους θρή­ σκους), ως ιδιοτροπίες των συγκεκριμένων στο­ χαστών. Πού θα αποδώσουμε όμως τον ενθου­ σιασμό κάθε μάνας όταν δει το παιδί της να στέ­ κεται για πρώτη φορά όρθιο; Ή τους μύθους Α­ νάδυσης (myths o f emergence) πολλών πολιτι­ σμών; Ό που η ανθρωπότητα απεικονίζεται να σκαρφαλώνει, κυριολεκτικά, στην επιφάνεια της γης, έχοντας ξεκινήσει από τα έγκατά της; Ή , ξεκινώντας από την επιφάνεια, θέλει να φτάσει, στον ουρανό (με τον πύργο της Βαβέλ); Στην ου­ ράνια Ιερουσαλήμ; Σύμπτωση κι αυτά; - Ασφα­ λώς όχι. Ο μύθος Ανάδυσης των Ινδιάνων Ζούνι περι­ γράφει μια πορεία μεγαλειώδη, πιο σημαντική απ’ οποιαδήποτε διάσχιση της ερήμου από οποιονδήποτε: Το γένος των ανθρώπων ανέβηκε στο διάστη­ μα αιώνων μια τεράστια απόσταση από τα βάθη της μήτρας της Γης στην επιφάνειά της, με εκα­ τομμύρια σκαλοπάτια. Κάνοντας τέσσερις σταθ­ μούς στα ισάριθμα κεφαλόσκαλα, στις τέσσερις μήτρες της Γης. Αρχικά, στο βάθος, οι άνθρωποι έμοιαζαν με ερπετά. Ανερχόμενοι όμως ετελειοποιούντο (ανθρωποποιούνταν) βαθμιαίως! Έως ότου βγήκαν στο πεδίο του αναπεπταμένου φω­ τός, την ανθρώπινη συνείδηση. Ο Mircea Eliade παρατηρεί ότι ο μύθος συνδέει ξεκάθαοα τη φυλογονία (την εξέλιξη των ζωϊκών

76/αφιερωμα ειδών) με την οντογονία (την εξέλιξη του κάθε ορ­ γανισμού, και ειδικά, εδώ, του ανθρώπου, απ’ ό­ λα τα στάδιά του μέχρι την ωριμότητά του). Αυτή η ποιητική αφήγηση της εποποιίας της ε­ ξέλιξης των Ειδών θα έκανε τον Τσάρλς Ντάργουϊν (Δαρβίνο) να τέρπεται με τη μεγαλειώδη πνοή της. Είμαστε υποχρεωμένοι να ξεκαθαρίσουμε εδώ προς όλους όσοι δεν έχουν συνειδητοποιήσει τι α­ κριβώς προσέφερε ο Ντέργουϊν, το παιδάκι εκεί­ νο που ο πατέρας του το απόπαιρνε «εσύ δεν θα γίνεις ποτέ σου τίποτα, μόνο να παίζεις με τα σκυλιά ξέρεις» (πού να ’ξερε ότι, ακριβώς, το παιγνίδι του γιού του με τα ζώα θα τον έκανε να γίνει ο μεγαλύτερος φυσιοδίφης όλων των επο­ χών!), η «θεωρία» του έχει προ πολλού αναβαθμι­ στεί σε αποδεδειγμένη πραγματικότητα. Καμιά έρευνα δεν γίνεται σήμερα, για τα προβλήματα που καίνε την ανθρωπότητα (καρκίνος, aids, κ.ά) χωρίς να γίνεται αυτοματικά δεκτό πως η Δαρβίνεια «θεωρία» έχει πανηγυρικά δικαιωθεί και αποδειχθεί. Μόνο δέος μπορεί να νιώσει κανείς βλέποντας τον Γενετικό Κώδικα στο DNA να αποτελεί μια τυπικά Τσομσκιανή «δομή βάθους» που μετα­ σχηματίζεται από τον πολύπλοκο μηχανισμό της πρωτεϊνοσύνθεσης (τη «μετασχηματιστική γραμ­ ματική» της βιομηχανίας των κυττάρων) στη βιο­ χημική σύσταση των διαφόρων όντων («δομές ε­ πιφάνειας»). Αν σκεφτούμε, ακολουθώντας τον Ευάγγελο Πετρούνια,2 πως η δημοτική λέξη «σημάδι» εί­ ναι σωστότερη από τη λογία «σημείο» για τη με­ τάφραση του γαλλικού όρου signe, ακριβώς διότι το «σημάδι» παραπέμπει σε κάτι άλλο, από πίσω του, για το οποίο και δρα ως υπηρέτης, τότε θα θεωρήσουμε σημαδιακά τα δύο motto με τα ο­ ποία αρχίζει τον Β' τόμο των Δοκιμίων Γενικής Γλωσσολογίας του ο Roman Jakobson: το πρώτο είναι του Μαλλαρμέ: Έ χοντας βρει στη Γλώσσα μια επιβεβαίωση του εαυτού της η Επιστήμη οφείλει τώρα να γίνει μια ΕΠΙΒΕΒΑΙΩΣΗ τη Γλώσσας. Το δεύτερο είναι του Νομπελίτσα μοριακού βιολόγου Ζακ Μονό, μια έκκληση για διεπι­ στημονική ενοποίηση και αλληλοσυσχέτιση, δε­ δομένου ότι χρειάζονται πάντα και οι «καθολικευτές» (universalists), πέρα από τους εξειδικευτές (specialists)... (Ο Claude Levi Strauss, στον ο­ ποίο αφιερώνει το βιβλίο του ο Ρόμαν Γιάκομπσον, είναι αναμφίβολα ένας τέτοιος καθολικευτής ή φιλόσοφος, με την έννοια που ’δίνε στον ό­ ρο ο Paul Valery: «ο ειδικός επί του γενικού»): Μπροστά στην όλο και πλατύτερη και ταχύτερη διεύρυνση του πεδίου της Επιστήμης, η αλληλογονιμοποίηση (confrontation) των επιμέρους κλά­

δων της γίνεται περισσότερο από ποτέ απα­ ραίτητη. Η σύζευξη αυτή δεν είναι καθόλου τραβηγμέ­ νη. Ά λλω στε το λαμπρό κείμενο του Γιάκομπσον τη δικαιώνει απόλυτα. Α π’ τη μια ο Συμβολιστής, ο λεξομανής και λε­ ξολάτρης ποιητής, κι απ’ την άλλη ο Αποκρυπτογραφητής της Γλώσσας της Ζωής, του «κυτ­ ταρικού Συμβολισμού», θα λέγαμε. Η γλώσσα ως «άυλο» φαινόμενο (πνεύμα) και ως υλικό (γε­ νετικό υλικό). Και στις δύο περιπτώσεις ως ποσό πληροφοριών. Η πληροφορία μπορεί να χρειάζε­ ται πάντα έναν υλικό φορέα, η ίδια, όμως, δεν έ­ χει φυσικές διαστάσεις, είναι «άυλη» θα λέγαμε. Και μόνον δέος μπορεί να προκαλεί η γνώση πως ο εγκέφαλος κάθε ανθρώπου θα μπορούσε να αποθηκεύσει το περιεχόμενο όλων των βιβλίων ό­ λων των κοινωνιών! Η υπεράσπιση που κάνει, έμμεσα, ο Σωσσύρ του Εξελικτισμού (τον οποίο μοιάζει να θεωρεί Σπενσεριανά, ενιαίο στην πεμπτουσία του, από τη σφαίρα της βιολογίας έως τη σφαίρα της γλωσσολογίας και κοινωνιολογίας) νομίζω ότι ε­ δράζεται στο αναμφισβήτητο γεγονός πως μόνον η έννοια της εξέλιξης μας δίνει το κλειδί για την κατανόηση όλων των αινιγμάτων της ανθρώπι­ νης ύπαρξης. Μιλώντας π.χ. για τη γλώσσα, υ­ πάρχει καμιά αμφιβολία πως η «οντογένεσή της ανακεφαλαιώνει τη φυλογένεσή της»· Πως δηλα­ δή η εκμάθηση της Γλώσσας από κάθε νήπιο ανακεφαλαιώνει ταχύτατα τα στάδια της γλωσσι­ κής απόδοσης (performance) των προηγούμενων πεντακοσίων χιλιάδων ετών; (ως νευροβιολόγος θεωρώ περίπου αυταπόδεικτη μια τόσο βαθιά αρ­ χαιότητα του λόγου, αφού οι πρόγονοί μας ανεκάλυψαν π.χ. το μπούμερανγκ πριν 200.000 χρό­ νια και το τόξο πριν 300.000 !!) Δεν είμαι ειδικός στο θέμα - ποιος είναι; αλλά φρονώ ότι όλη η ικανότητα εκμάθησης της γλώ σσας (competence) που συσσωρεύτηκε στον ανθρώπινο εγκέφαλο (μέσω των μηχανισμών της Δαρβίνειας επιλογής, του φαινομένου της Νεοτενίας και πιθανώς άλλων μηχανισμών) συγκεφα­ λαιώνει, τρόπον τινά, ό,τι πήρε εκατοντάδες χι­ λιάδες χρόνια στην ανθρωπότητα (το ζωϊκό «φύ­ λο» εν προκειμένω) σε 2-3 χρόνια στο παιδί (το «ον», εν προκειμένω). Σε αυτό υποστηρίζω πλή­ ρως τον Ernest Haeckel, τον φυσιοδίφη, και τον «βασικό βιογενετικό νόμο» του πως η οντογονία ανακεφαλαιώνει τη φυλογονία. Ά ρ α , στον κάθετο άξονα του χρόνου, με ροή προς τα πάνω, τον άξονα της Διαδοχικότητας, θα πρέπει να «διαβάσουμε» και μια ή πολλές ο­ ντογενετικές διαστάσεις: π.χ. το κάτω ήμισυ να εκφράζει τη νύχτα και τον ύπνο και το πάνω την ημέρα και τη δραστηριότητα, όπου, ωρολογια­ κά, ξετυλίγονται οι μέρες μας.

αφιερωμα/77 Η ίδια δυαδική αντί-στιξη εννοιών (opposition binaire κατά τον Λ ε β ί- Στρως, εκ των ως ουκ άνευ για οποιαδήποτε εννοιακή κατηγοροποίηση) εκφράζει σε άλλο επίπεδο την υπέρθεση της Λο­ γικής στα Συναισθήματα, το καλοκαίρι στον χει­ μώνα, την Αρχή της Πραγματικότητας στην Αρ­ χή της Νιρβάνας και, τέλος, τη Δευτερογενή Διεργασία του Φρόυντ στο Πρωτογενή του Διεργασία. Πώς αποδεικνύονται ο λ’ αυτά; Στο χώρο ενός άρθρου (έστω στο φιλόξενο «Διαβάζω») δεν μπο­ ρεί να αναπτυχθεί λεπτομερειακά μια τέτοια α­ ποδεικτική συλλογιστική. Γι' αυτό αρκεστήκαμε μόνο να στοχαστούμε λίγο πάνω στη θεμελιακή δυαδικότητα (duality radicale) που, κατά τον Σωσσύρ, εισάγει ο χρόνος σε μερικές επιστήμες, σαν τη γλωσσολογία, ενώ αφήνει σχετικά αδιά­ φορες άλλες, π.χ. την αστρονομία ή τη γεωλογία. Τι εννοεί ο Σωσσύρ με την έννοια θεμελιακή δυαδικότητα; Το χωρισμό όλων των εκδιπλωνόμενων στον χρόνο λειτουργιών σε παρελθ.ούσες και μέλλουσες; Ομολογούμε πως δεν βρήκαμε άλλα σχόλιά του πάνω στο καυτό αυτό θέμα. Ε­ κτός από την εξαιρετικά ενδιαφέρουσα παρατή­ ρησή του πως όσες επιστήμες επηρεάζονται καί­ ρια από τον χρόνο (π.χ. η πολιτική οικονομία, δί­ πλα στη γλωσσολογία) ασχολούνται συνήθως με ΑΞΙΕΣ (οι οποίες προφανώς, αυξάνονται ή μειώ­ νονται με το πέρασμα του χρόνου). Σχετικά με τη Γλώσσα ο Σωσσύρ απλώς τονίζει πως είναι σχε­ δόν αδύνατο να πραγματευόμαστε ένα γλωσσικό ζήτημα και συγχρονικά (στο ξεδίπλωμά του στο παρόν) και διαχρονικά (εξελικτικά ή ιστορικά), διότι θα ζαλιστούμε από την τρομερή πολυπλοκότητα που ανακύπτει. Γι’ αυτό και προτιμάει α­ νοικτά την κατανόηση της Συγχρονίας. Έτσι ό­ μως ο κάθετος άξονας του χρόνου κάπου μένει ξεκρέμαστος, επουσιώδης, σαν αυτονόητη λε­ πτομέρεια που δεν χρειάζεται άλλο σχολιασμό, όπως όλα τα αυτονόητα ή και ταυτολογικά πράγ­ ματα. Το ότι οι γλώσσες εξελίσσονται το γνωρί­ ζουμε. Γνωρίζουμε ακόμη και το ότι νέο κρασί μπαίνει σε παλιά μπουκάλια (νέες σημασίες σημαινόμενες στα παλιά σημαίνοντα - λέξεις) και παλιό κρασί επανεμφιαλώνεται, σε καινού­ ρια. (Ενώ παράλληλα παλιό μένει σε παλιά και καινούριο μπαίνει σε καινούρια). Ά ρ α η σχέση σημαινόντων / σημαινομένων αλλάζει. Σύμφω­ νοι. Αλλά αυτό είναι όλο; Νομίζουμε πως όχι. Π .χ. φρονούμε πως επιτρέ­ πεται άνετα, αν δεν μας επιβάλλεται κιόλας, να αντιστοιχίσουμε grosso modo το κάτω ήμισυ με τη δομή βάθους και το πάνω ήμισυ με τη δομή ε­ πιφάνειας κατά Τσόμσκυ. Η μετασχηματιστική γραμματική του Τσόμ­ σκυ δεν είναι τίποτα λιγότερο απ’όλη την «όσμω­ ση» του Νοήματος στην Άρθρωση, από τη δομή βάθους στην επιφάνεια. Α ς προσεχθεί πως η ορι­

ζόντια τοποθέτηση της μετασχηματιστικής γραμματικής, ακριβώς παράλληλα προς τον ά­ ξονα της Συγχρονίας, δείχνει πως είναι μια λει­ τουργία σχεδόν ανεξάρτητη από τη μακρορροή του χρόνου κι έχει νόημα μόνον ως οιονεί «στιγ­ μιαία» και οπωσδήποτε πάντοτε «παροντοκε­ ντρική» λειτουργία, ενώνουσα (σάν το περίφημο φύλλο χαρτιού με τις δυο αλληλένδετες όψεις του Σωσσύρ) τις έννοιες, τα σημαινόμενα (κάτω) προς τις λέξεις, τα σημαίνοντα (πάνω). Αν όλ’ αυτά προσφέρουν τίποτα στον αναγνώ­ στη, θα ’μουν ικανοποιημένος να το μάθαινα. Διότι, ας μην κρυβόμαστε, όσο σημαντική κι αν στάθηκε η συμβολή των μεγάλων γλωσσολόγων, δεν έκαναν παρά να θέσουν τα προβλήματα. Οι απαντήσεις μας είναι ακόμη ανέφικτες. Nomina nuda tenemus (Eco). Και πάλι καλά... Θα μπο­ ρούσαμε να μη βαστούσαμε ούτε αυτά τα «γυμνά ονόματα» με τα οποία ο Ά ντ σ ο της Μέλκ απο­ μένει για να παρηγορηθεί. Η άυλη φύση των «γυ­

μνών ονομάτων» είναι σαν Ιανός διπρόσωπη = απελπίζει ως πελιδνή Εκάτη τους ζωντανούς, αλ­ λά παρηγορεί ως ροδοκόκκινη Αφροδίτη τους πεθαμένους. « Ό ,τι θέλει για πάντα στην τέχνη να ζήσει, πρέπει πρώτα στη ζωή να χαθεί» (Σίλλερ). Η γλώσσα αποτελεί τη σοβαρότερη άμυνα του ανθρώπου απέναντι στον Χρόνο-Κρόνο. Και ίσως τη μόνη του νίκη... Σημειώσεις 1. Βλ. περιοδικό ΕΓΚΕΦΑΛΟΣ, Δεκ. 1982.

2. Νεοελληνική Γραμματική και Συγκριτική Ανάλυση, Α' τό­ μος, σελ. 42, Θεσσαλονίκη, University Studio Press.

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΕΞΑΝΤΑΣ

Λ ΟΓΟΤΕΧΝ ΙΑ ΚΑΙ ΨΥΧΑΝΑΛΥΣΗ

A f

ΕΞΑΝΤΑΣ

D. BLEICH · J. L. BAUDRY · Ρ BROOK · Ν. HERTZ · J. Ρ MULLER · Β. JOHNSON

Τ ζα β έλ λ α 1 κ αι Ζ ω οδόχου Π η γ ή ς

Τ ηλ.: 36.04.885 - 36.13.065

ο Λόρκα και οι ελληνικές μεταφράσεις του FEDERICO GARCIA LORCA: Τσιγγάνικο Ρομανθέρο (Romancero Gitano). Δίγλωσση έκδοση. Πρόλογος - Μετάφραση: Ηλίας Ματ­ θαίου. Αθήνα, Δ ιά ττω ν , 1988. να φαινόμενο που αξίζει ίσως ο κόπος να εξετασθεί προσεκτι­ κά είναι η μεγάλη απήχηση και δημοτικότητα που απολαμ­ βάνει καθ’ ημάς το έργο του Γκαρθία Λόρκα, και δη το Romancero Gitano, εν συγκρίσει μάλιστα προς το μεγαλύτερο μέρος της ισπανόφωνης φιλολογίας, η οποία, μέχρι πρότινος αγνοείτο σχεδόν εξ ολοκλήρου στη χώρα μας. Πράγματι, από τη δεκαετία του ’30 και μέχρι των ημερών μας, η ποιητική αυτή συλλογή μεταγλωττίσθηκε π ολλές φορές στην Ελ­ λάδα, με αποτελέσματα - συχνά - από τα πλέον αξιόλογα. Τού­ το επέτρεψε στη δεδομένη περίπτωση την υλοποίηση της αρχής σύμφωνα με την οποία, σε έναν πολιτισμικά ώριμο γλωσσικό χώ­ ρο, η κάθε γενιά οφείλει να μας δώσει τις δικές της μεταφράσεις των μεγάλων έργων της ανθρωπότητας. Δεν ξέρω αν το αντικείμενο του παρόντος άρθρου, η απόδοση του Ηλία Ματθαίου (η οποία κυκλοφόρησε σε μια πολύ προσεγμέ­ νη δίγλωσση έκδοση υπό την αιγίδα του «Διάττοντος», πράγμα που ήδη είναι εγγύηση ποιότητας στον χώρο του ελληνικού βι­ βλίου) πρόκειται να κλείσει τον κύκλο των ελληνικών μεταφράσε­ ων του έργου αυτού του Λόρκα. Μ άλλον όχι· σίγουρο είναι όμως ότι θα αποτελέσει σταθμό.

Ε

Υπάρχουν δύο αντιλήψεις - φαινομενικά άκρως αντίθετες που επεκράτησαν γύρω από την προβληματική της μεταφράσεως: - η μετάφραση (πρέπει να) είναι μια πράξη δημιουργική, ισάξια του πρωτοτύπου, και - η μετάφραση (πρέπει να) είναι μια άσκηση ταπεινοφροσύνης, εξ ολοκλήρου υποταγμένη στο πρωτότυπο. Παρ’ όλο που τις χρησιμοποιούμε όλοι μας αδιακρίτως και κατά κόρον, πόσοι αντιλαμβανόμαστε άραγε όχι πια την αντιφατικότητα, αλλά τον συμπληρωματικό χαρακτήρα τους, το γεγονός ότι η ύπαρξη ττ,ς μίας αποτελεί προϋπόθεση για να υφίσταται η άλλη; Ο Ηλίας Ματθαίου, στο μεταφραστικό έργο του από την ισπανόφωνη γραμματεία, είναι από τους λίγους, νομίζω, που έχουν επί­ γνωση της διαλεκτικής αυτής σχέσης. Το αποδεικνύει δε σε μια

ποι η

<rn

80/επιλογη σειρά από τοποθετήσεις, με θεωρητικό χαρακτήρα, στο θέμα που μας απασχολεί. Έτσι, όσον αφορά την υποταγή στο πρωτότυπο (δηλ. το πρόβλημα της «πιστότητας»), υποστηρίζει ότι «Η ακριβής απόδοση των λέξεων και των φράσεων δεν είναι το παν σε μια ποι­ ητική μετάφραση. Είναι η ισορροπία ανάμεσα στη λεκτική απόδο­ ση και στη διατήρηση του συλλαβικού ρυθμού που έχει το πρωτό­ τυπο» (υπογραμμίζω εγώ)· έπεται ότι, προκειμένου να αντιμετωπί­ σει ο μεταφραστής τις μοιραίες απώλειες που προϋποθέτει το εγ­ χείρημά του, θα θυσιάσει μάλλον τη λεκτική και συντακτική ακρί­ βεια, παρά τη μουσικο-ρυθμική υφή του κειμένου-αφετηρία. Με δε­ δομένο, λοιπόν, την υποχρεωτική αναπαραγωγή των παγίων αυ­ τών συστατικών της ποιητικής δομής, που θέτει ο Ηλίας Ματθαίου ως πρωταρχικό στόχο, η δημιουργικότητα στην απόδοση διαμορ­ φώνεται με τρόπο παρόμοιο με την εκτέλεση ενός μουσικού ή θεα­ τρικού έργου (βλ. το θεωρητικό κείμενό του Πρέπει να μεταφράζε­ ται, και πώς, ένα ποιητικό έργο; - στο περιοδικό «Θερβάντες», Δίγλωσση έκδοση, Τόμος ΙΙ-ΙΙΙ, 1987-1988, σσ. 36-38).

το Τσιγγάνικο Ρομανθέρο, η πρώτη «πρόκληση» που έχει να αντιμετωπίσει ο μεταφραστής, στην προοπτική αυτή, είναι το παραδοσιακό μοντέλο της «ρομάντζας» (Romance), το οποίο ο Η­ λίας Ματθαίου περιγράφει και αναλύει δεόντως στον Πρόλογο του βιβλίου του (σσ. 7-12). Η ρομάντζα είναι μια σύντομη επικο-λυρική σύνθεση, που προέρχεται από τη συρρίκνωση του μεσαιωνικού έ­ πους και που, από απόψεως της στιχουργικής, χρησιμοποιεί τον τροχαϊκό οκτασύλλαβο (ο οποίος είναι το κατ’ εξοχήν δημοτικό μέτρο στην Ισπανία- κάτι σαν τον δικό μας «πολιτικό στίχο»), ενώ οι ζυγές αράδες διαθέτουν ενιαία κατά κανόνα «φωνητική ρίμα» ή συνήχηση. Λόγω της σχεδόν επί μία χιλιετία καλλιέργειάς της στη δημώδη και την έντεχνη ποίηση του ισπανόφωνου κόσμου (μεταξύ άλλων και στα δικά μας τα μέρη, από τους ισπανοεβραίους της «απόδημης Σεφαράδ»), η ρομάντζα απέβη σήμερα μια μορφή που σε υπέρτατο βαθμό, και αυτή καθ’ εαυτή, είναι πλήρης νοήματος, ένα «μέσο».που, με τους όρους του Μάρσαλ Μακ Λούχαν, «είναι το μήνυμα». Τούτο το μήνυμα προτίθεται εν πρώτοις να μας μετα­ δώσει ο Ηλίας Ματθαίου, με τη δική του «εκτέλεση» του Ρομανθέ­ ρο του Αόρκα. Πριν όμως εμβαθύνουμε στην ανάλυση του εγχειρήματος του, πρέπει να επισημάνουμε ότι το ίδιο το πρωτότυπο παρουσιάζει τα χαρακτηριστικά μιας «εκτέλεσης» (εν σχέσει, βέβαια, με το παρα­ δοσιακό πρότυπο) και ότι από τα χαρακτηριστικά αυτά προέρχο­ νται τα κυριότερα υφολογικά γνωρίσματά του. Ο Αόρκα προσεγγίζει το Ρομανθέρο με αφετηρία την αισθητική της «καθαρός ποιήσεως» (τόσο στη γαλλική της εκδοχή, του αββά Μπρεμόν, όσο και στην ντόπια, του Χουάν Ραμόν Χιμένεθ ή τη φι­ λοσοφική, του Ορτέγα υ Γκασσέτ, στο περίφημο έργο του Απανθρωπισμός της Τέχνης), που ήταν το Πιστεύω της δικής του γε­ νιάς. Έ τσι, η πράξη του αυτή αποκτά μια σημασία εντελώς διαφο­ ρετική από - λόγου χάριν - εκείνη του ανάλογου εγχειρήματος στους ρομαντικούς. Σ’ αυτούς, η αναβίωση της ρομάντζας αποτε­ λεί «επιστροφή στις ρίζες», αφενός μεν σε ένα θεματικό επίπεδο και στο πνεύμα του ρομαντικού μεσαιωνισμού και φολκλορισμού, αφετέρου δε στο επίπεδο της τεχνικής, με την επαναδραστηριοποίηση του παραδοσιακού τονικού στίχου, ύστερα από αιώνες κυ­ ριαρχίας των ιταλικής και γαλλικής προελεύσεως συλλαβικών μέ­ τρων. Απεναντίας, η προσφυγή στη ρομάντζα, στην περίπτωση

Σ

επιλογη/81 του Λόρκα, γίνεται από έναν «λόγιο» ποιητή, και με έντονα πειρα­ ματικό τρόπο (όμοιο μ’ εκείνον που οι εικαστικές πρωτοπορίες της εποχής πλησίαζαν την «πρωτόγονη» τέχνη). Έτσι, το χαρακτηρι­ στικό γνώρισμα της «λορκιανής ρομάντζας» είναι η μουσική - θα ’λεγα - ένταση ή, αν θέλετε, η αντίστιξη ανάμεσα στο «αφελές» δημοτικό σχήμα και το μοντέρνο στυλιζάρισμά του, εγχείρημα το οποίο συνεπάγεται ένα ολόκληρο διαλεκτικό παιγνίδι με πόλους την ειρωνική αποστασιοποίηση και τη «συμπαθητική» ταύτιση, που θυμίζει τις πολυσύνθετες μορφοποιούς διαδικασίες του Μπα­ ρόκ. (Ά λλω στε, το προηγούμενο που ακολουθεί ο ποιητής εν προκειμένω, όπως όλη η Γενιά του ’27, είναι εκείνο του Γκόνγκορά, δηλαδή ενός από τους κορυφαίους εκπροσώπους της μπαρόκ τε­ χνοτροπίας στην κλασική ισπανική ποίηση). Εύκολα θα αντιληφθεί κανείς τα μεγάλα, σχεδόν ανυπέρβλητα προβλήματα που θέτει ένα τέτοιο κείμενο - αφετηρία στο μετα­ φραστή που προτίθεται να το μεταφέρει σε έναν χώρο όχι μόνον γλωσσικό, αλλά και πολιτισμικό, όπου τόσο η ρομάντζα (με τα επι-μέρους γνωρίσματά της: τον οκτασύλλαβο στίχο και τη «φω­ νητική ρίμα») όσο και η παράδοση του Μπαρόκ απουσιάζουν, δη­ λαδή όπου τα κύρια υφολογικά συστατικά του πρωτοτύπου «ξενί­ ζουν» υπερβολικά. Κατ’ αρχήν, παρουσία παρομοίων στοιχείων, που αποτελούν Realia της γλώσσας / του κειμένου - αφετηρίας, ο μεταφραστής - μας λέει ο Ζώρζ Μουνέν - έχει να επιλέξει με­ ταξύ της μεθόδου των «διαφανών» και εκείνης των «εγχρώμων κρυστάλλων», δηλαδή είτε να τα προσαρμόσει στην γλώσσα / τον πολιτισμό - στόχο ή απεναντίας, να προβάλει την «αλλοτριότητα», τον «εξωτισμό» τους. Και οι δύο μέθοδοι είναι εξίσου θεμιτές ή μάλλον μόνον το αποτέλεσμα αποτελεί - εκ των υστέρων κριτήριο ορθότητας της εφαρμογής τής μεν ή της δε, και στην εκάστοτε συγκεκριμένη περίπτωση. επιλογή του Ηλία Ματθαίου ήταν να τις συνδυάσει και τις δύο, με τρόπο που αντανακλά την ιεραρχία προτεραιοτήτων και στόχων που γι’ αυτόν οφείλει να αντιμετωπίσει η μετάφραση. Μέσα από «έγχρωμα κρύσταλλα» θεωρεί λοιπόν το ποιητικό μο­ ντέλο της ρομάντζας, το οποίο προσπαθεί να αποδώσει με τη με­ γαλύτερη δυνατή ακρίβεια, προκειμένου να μας μεταδώσει όσο το δυνατόν πιο ατόφιο το χαρακτηριστικό «μήνυμα του μέσου». Τη μέθοδο των «διαφανών κρυστάλλων» την επιφυλάσσει για τις υπό­ λοιπες υφολογικές στρατηγικές του πρωτοτύπου, κυρίως δε για κείνες που εντάσσονται στην αποστασιοποίηση και το στυλιζάρισμα. Δεδομένου ότι η ρομάντζα, αυτή καθεαυτή, είναι αρκετά «ε­ ξωτική» για τον Έ λληνα αναγνώστη, ο μεταφραστής αποφασίζει να αντισταθμίσει το μειονέκτημα αυτό υπερτονίζοντας την ατμό­ σφαιρα παραδοσιακής και δημοτικής ποιήσεως διαμέσου του λεξι­ λογίου και του συντακτικού. Έ τσι, το εγχείρημα του Λόρκα αντι­ στρέφεται: εκεί η φόρμα ήταν γνώριμη και «ξένιζε» η εκτέλεσή της· εδώ, αυτή που «ξενίζει» είναι η φόρμα, ενώ η μεταφραστική εκτέλεση έρχεται να μας την κάνει γνώριμη. Το αποτέλεσμα, αν όχι ανάλογο, αποδεικνύεται λειτουργικά ομόλογο, καθ’ ότι, στη μετάφραση, όπως παντού στο χώρο της γλωσσικής δομής, σημα­ σία δεν έχουν τόσο τα στοιχεία και τα επιμέρους χαρακτηριστικά τους, όσο η σχέση που τα ενώνει.

Η

κλείσω τη σύντομη αυτή ανάλυση με ένα παράδειγμα, στο Θ αοποίο μπορούμε να εντοπίσουμε συγκεκριμένα και πρακτικά

ΓΙΩΡΓΟΥ Π. ΑΝΑΓΝΟ­ ΣΤΟΠΟΥΛΟΥ: Σκηνικά Αιαλόγου και Διαλογι­ σμού. Αθήνα, 1989, σελ.

32, 8ο. Είναι η τρίτη ποιητική συλλογή του ποιητή. Χαρακτηρίζεται από μια αναζήτηση και μια φιλοσοφική θεώρηση του κόσμου και της ζωής και είναι απόπειρα ψυχογραφίας του σύγχρονου ανθρώπου, κατά­ δυση στα άδυτα του εσωτερικευμένου κόσμου, αυτοανάλυση, αναζή­ τηση της ατομικής και εθνικής ταυ­ τότητας. Οι στίχοι του συχνά είναι βιβλικοί «Οι ταλαίπωροι εβίασαν την ανα­ πνοή μου (...) υπό το γέλιο του εκ­ μεταλλευτή μου» (σελ. 9 ),... «Τη θλί­ ψη απόκτησα των δέντρων...», (σελ. 14). Αλλου απλοί, συγκαταβα­ τικοί: Κράτα μου το χέρι στην οδό των συμβάντων/ Ό π ο υ τελειώνει ο άνθρωπος αρχίζει το κενό...», (σελ.

13). Η ποίησή του είναι αναστροφή με το παρελθόν, περιπλάνηση σε διά­ φορα «Σκηνικά Διαλόγου και Διαλο­ γισμού» εσωτερικού, σε εναλλασσό­ μενα ποιητικά τοπία «με την ατμό­ σφαιρα γύρω του να κλαίει/σα βιο­ λέτα που ετοιμάζεται για τον Επιτά­ φιο...», (σελ 19). Είναι νοσταλγική περιφορά στην υγρασία μιας ελλη-

82/επιλογη όσα μέχρι στιγμής εκθέσαμε σε θεωρητικό λόγο: Su luna de pergamino / Preciosa tocando viene. / A1 verla se ha levantado / el viento que nunca duerme. /San Cristobalon desnudo, / lleno de lenguas celestes, / mira a la nina tocando / una dulce gaita ausente. (Preciosa y el aire).

To φεγγαρίσιο της ντέφι / κρούοντας η Πρεθιόσα φτάνει. / Μό­ λις την είδε σηκώθη / ο ακοίμητος πουνεντογάρμπης. / Ο Αι- Χρι­ στόφορος γυμνός / γεμάτος γλωσσίδια ουράνια / θεωρεί την κόρη φυσώντας / μια γλυκιά κι άφαντη γκάιδα

(Η Πρεθιόσα κι ο αέρας) Μια πρώτη εντύπωση «φολκλορισμού» που δημιουργεί ο μετα­ φραστής για να ενισχύσει τη σημασιολογική χροιά της ρομάντζας απορρέει από την επιλογή ενός λεξιλογίου υφολογικά φορτισμέ­ νου, στην αντίστοιχη κατεύθυνση: .«φεγγαρίσιο... ντέφι» για Luna de pergamino (φεγγάρι από περγαμηνή)· «πουνεντογάρμπης» για Viento (άνεμος)· «θεωρεί» για Mira (κοιτά) «άφαντη γκάιδα» για Gaita ausente (γκάιδα απούσα). Έτσι, «αμβλύνει» μια σειρά από τολμηρές εικόνες του Λόρκα, που μας δίδουν το μέτρο του «στυλιζαρίσματος» στο οποίο υποβάλλει το παραδοσιακό μοντέλο, αλλά που δύσκολα θα μπορούσαν να γίνουν δεκτές από τον παραλήπτη που εισπράττει το ίδιο αυτό το μοντέλο ως καινοφανές. Λ .χ. το «φεγγάρι από περγαμηνή» (που ο Ηλίας Ματθαίου μεταφράζει επε­ ξηγηματικά ως «ντέφι» ανατρέχοντας σε κοντινά συμφραζόμενα: «Πετάει το ντέφι η Πρεθιόσα», διαβάζουμε πιο κάτω), θυμίζει τους ευφυείς εκείνους λυρικούς ορισμούς που στην αισθητική του Μπα­ ρόκ ονομάζονται Conceptos και που αποσκοπούν στο να μας κα­ ταστήσουν το αντικείμενο από γνώριμο άγνωστο, προκαλώντας έ­ τσι την έκπληξή μας όταν «αποκρυπτογραφούμε» την εικόνα και αναγνωρίζουμε την αναφορά της. Τη μερική «ισοπέδωση» του πρωτοτύπου την αντισταθμίζει ο μεταφραστής μετατρέποντας το Luna σε επίθετο («φεγγαρίσιο») που, μαζί με το «ντέφι», σχηματί­ ζει μια εικόνα η οποία - λόγω του ρητά εκπεφρασμένου αντικειμέ­ νου της - , καίτοι τολμηρή επίσης, σχεδόν σουρρεαλιστική, γίνε­ ται αποδεκτή στο «φολκλορικό» πλαίσιο, και μάλιστα σε μια «αντιστικτική» σχέση μ’ αυτό, παρόμοια του πρωτοτύπου. Το ίδιο μπορεί να λεχθεί για το «γκάιδα απούσα» έναντι του «άφαντη γκάιδα». Στην πρώτη περίπτωση έχουμε να κάνουμε με ένα αφαι­ ρετικό μυστήριο που εξαϋλώνει και εκμηδενίζει το συγκεκριμένο αντικείμενο, και που παραπέμπει στην ποιητική του Μαλλαρμέ (βλ. π.χ. την «άρπα που σχηματίζει ο Ά γγελος με την εσπερινή πτήση του» και την οποία παίζει η Αγία, «μουσικός της σιωπής», στο γνωστό κομμάτι Sainte, του Γάλλου ποιητή). Στη δεύτερη, ο Η­ λίας Ματθαίου, με το επίθετο «άφαντη» (δηλαδή που δεν είναι ορα­ τή, ενδεχομένως «που έχει εξαφανισθεί»), διατηρεί μεν τη λειτουρ­ γική σχέση μυστηρίου, αλλά την καθιστά πιο «παραμυθένια», ως αρμόζει στην ατμόσφαιρα «δημοτικής ποιήσεως» που θέλει πρώτα- πρώτα να μας μεταδώσει.

Με τα χαρακτηριστικά αυτά, η απόδοση στα ελληνικά του Τσιγγάνικου Ρομανθέρο του Λόρκα από τον Ηλία Ματθαίου απεικονί­ ζει χαρακτηριστικά τη διαλεκτική πιστότητας και ελευθερίας που θέταμε στην αρχή του άρθρου αυτού. Ό πω ς σε όλους τους χώρους του πνεύματος, και στη μετάφραση η ελευθερία «θέλει αρετή και τόλμη». Και ο μεταφραστής απέδειξε ότι τις κατέχει στο έπακρον. ΒΙΚΤΩΡ ΙΒΑΝΟΒΙΤΣ

νικής μυστικής Μεγάλης Εβδομάδας των ατελεύτητων Παθών του λαού μας... Ο Γ.Π .Α ., όχι σπάνια, καταφέρνει να μετουσιώνει σε γνήσια ποίηση τα οράματα και τους κοινωνικούς, ηθικούς και ιδεολογικούς προβλη­ ματισμούς του. Ανήκει σε κείνη τη χορεία των ποιητών του καιρού μας που έχουν να πουν πράγματα. Στέ­ κεται παλικαρίσια στο σταυροδρόμι των αλλοπρόσαλλων καιρών, κοι­ τάζει κατάματα τον άνθρωπο και τον δέχεται με συγκατάβαση και α­ γάπη. Και καταλήγει αισιόδοξα:

«Χαίρε αγωνία! Στον ήχο των χεριών της γυναίκας μου, στον γαλήνιο ύπνο των παιδιών μου σαν μια μικρή ανάμνηση σε θυμά­ μαι. Χαίρετε νύχτες μου! Γαστέρες των ονείρων μου! Στην κυοφορούμενη αυγή σας ανα­ παύεται η ψυχή μου. (σελ. 28). Ποίηση απλή, άδολη ανεπιτήδευ­ τη, λυτρωτική .

ΕΛΕΝΗ ΧΩΡΕΑΝΘΗ

επιλογη/83 XW

ΤΑΣΟΥΛΙΓΝΑΔΗ: Το ζώον και το τέρας. Ποιητική και υποκριτική λειτουργία του αρχαίου δράματος. Αθήνα, Η ρ ό δ ο το ς, 1988. Σελ.

214, 16ο. ee

μελέτη και η αναστροφή με το αττικό δράμα, σε μια προσέγ­ γιση φιλολογική και θεατρική, δεν έχει, δυστυχώς, απασχο­ λήσει επαρκώς τους πνευματικούς μας ανθρώπους. Κι ενώ στο ε­ ξωτερικό οι μελέτες για το αρχαίο ελληνικό δράμα πληθαίνουν οσημέραι, σ ’ εμάς αυτός ο τομέας, τόσο ζωτικός για τη στάθμη του πολιτισμού μας, μένει ανεξερεύνητος. Οι φιλόλογοι αρκούνται συ­ χνά και επαναπαύονται στις μελέτες ξένων συναδέλφων τους, εκεί­ νοι που ασχολούνται με τη δραματική υπόσταση των έργων πειρα­ ματίζονται αδιάκοπα σ ’ έναν πειραματισμό που δεν οδηγεί σε κα­ νένα συμπέρασμα και οι μεταφραστές επιδίδονται μετά ζήλου σε μιαν ισοπεδωτική παρουσίαση των δραματικών κειμένων, χωρίς ν ’ αντιλαμβάνονται παντάπασι τις θεμελιώδεις και αβυσσαλέες δια­ φορές που διακρίνουν τον ένα δραματικό ποιητή από τον άλλο. Και η υπόθεση του αρχαίου δράματος στον τόπο μας, στον τόπο που γεννήθηκε, εξελίχθηκε και τελειώθηκε το είδος, παραμένει στάσι­ μη, με ορθωμένα κάθε φορά τα πελώρια προβλήματά της, που ζη­ τούν από μας τη λύση τους. Γιατί τις λύσεις θα τις δώσουμε τελικά εμείς, που είμαστε, όχι μόνο οι φυσικοί κληρονόμοι, κατά το κοι­ νώς λεγόμενον, αλλά κι εκείνοι που αξιοποιούμε αυτή τη θαυμάσια δημιουργία, μ’ όλη τη λειτουργικότητά της, γλωσσική, μυθολογι­ κή, ιδεολογική, δραματική, πολιτιστική. Ωστόσο, στις μέρες μας, οι παραστάσεις του αρχαίου δράματος είναι πυκνές: διάφοροι θεατρικοί οργανισμοί και φορείς - εκτός από το Εθνικό Θέατρο - θεωρούν απαραίτητο να συμπεριλάβουν στα προγράμματά τους και παραστάσεις αρχαίας τραγωδίας, κω­ μωδίας ή σατυρικού δράματος, ξένοι, επίσης, θεατρικοί φορείς πραγ­ ματοποιούν συναφείς παραστάσεις, μια παραστασιολογία της ατ­ τικής δραματουργίας επανθεί σ’ όλα τα μήκη και πλάτη της γης. Τα έργα έχουν υπερβεί το χρόνο με τη δύναμη της εκφραστικής τους, με την εντελέχεια της τέχνης τους, με την υψηλή τους ποίηση, με τον κατασκευαστικό τους μύθο, με όλη τη «συναπεργασία»1 των στοιχείων εκείνων που τους προσδίνουν την «οίκείαν φύσιν» τους και τη συνεπαγωγής της «οικείας ήδονής» τους. Μολαταύτα, η γνωριμία μας με το αττικό δράμα, απ’ όλες αυτές τις παραστάσεις, δεν έχει κερδίσει και πολλά πράγματα. Πέρ’ από την πλοκή και την ανάπτυξη του μύθου - είναι ίσως το μόνο στοι­ χείο που και στην πιο αδέξια παράσταση διακρίνεται εμφανώς, α­ φού ο μύθος (η υπόθεση του έργου) έχει διαφορετικά από δραμα­ τουργό σε δραματουργό, και η αποτελεσματικότητά του είναι άμε­ ση και καίρια - πέρα, λοιπόν, απ’ αυτό, ίσως και κάποιες άλλες - όχι, όμως, ουσιαστικές - διαφορές, το κοινό, αυτό που κατα­ κλύζει τα αρχαία (και νεότερα) θέατρα στις παραστάσεις του αρ­ χαίου δράματος, δεν εξοικειώνεται στο βαθμό που θα περίμενε κα­ νείς με τα έργα που παρακολουθεί. Οι αιτίες είναι πολλές και δεν είναι του παρόντος να διατυπωθούν. Καθένας που έχει προβλημα­ τιστεί πάνω στα συναφή θέματα, ανάλογα με τη δική του αντίληψη και την προσωπική του αποτίμηση, μπορεί να τις επισημάνει. Έ να περισσότερο, οι λίγοι εκείνοι που η αναστροφή τους με το αρχαίο δράμα είναι συνεχής, είναι μια άγρυπνη διαλεκτική και μια αγω­ νιώδης μέριμνα γι’ αυτό το μοναδικό και ανεπανάληπτο δημιούρ­ γημα του κλασικού πολιτισμού, που συνιστά και την πεμπτουσία του. Κι ένας απ’ αυτούς τους πνευματικούς ανθρώπους, που το ή­ θος και το ύφος του στην προσέγγιση του αρχαίου δράματος μπο­ ρεί να ειπωθεί ότι αποτελεί υπόδειγμα για πολλούς, είναι ο Τάσος Λιγνάδης, που, δυστυχώς για τον πολιτισμό μας, άφησε πεθαίνο-

Η

η

συναπεργασία55 μιας μελέτης

84/επιλογη ντας αδόκηΐα (30.8.1989, σε ηλικία 63 ετών) ένα κενό, που δεν α­ ναπληρώνεται εύκολα. ο τελευταίο βιβλίο του Τάσου Λιγνάδη για το αρχαίο δράμα2 «Το ζώον και το τέρας» είναι χαρακτηριστικό του ήθους και του ύφους του στην αντιμετώπιση των μεγάλων θεμάτων που το ατ­ τικό δράμα παρουσιάζει στο μελετητή του. Η φιλολογική πληρότη­ τα εδώ έρχεται να συνδυαστεί με την εμπειρία από την «επαγγελ­ ματική τριβή της θεατρικής κριτικής και της διδασκαλίας στη Δρα­ ματική σχολή του Εθνικού Θεάτρου» (σελ. 9) και να δώσει μια με­ στή και τεκμηριωμένη μελέτη, που τα αναγνωρίσιμα στοιχεία της προσδιορίζουν και το βαθμό της ποιότητάς της. Γιατί, πέρ’ από την επαρκή γνώση των επιμέρους θεμάτων, και των συναφών στοιχείων, που, ως αυτοφυή παρακολουθήματα, εκβλαστάνουν μέσα στη δυ­ σκολοδιάβατη περιοχή της αττικής δραματουργίας, ο Λιγνάδης κα­ τείχε την εποπτεία της ελληνικής γλώσσας, σ ’ όλη της τη διαχρονι­ κή υπόσταση και λειτουργία, κι αυτό το σημειώνω εδώ, γιατί το εκ­ φραστικό του όργανο είναι καίριο και συμφυές με το αντικείμενο μελέτης του, μέσ’ απ’ αυτό και μ’ αυτό προσεγγίζει την ποιητική και δραματουργική αυτή περιοχή. Και είναι πράγμα ιδιαζόντως ση­ μαντικό αυτό, στη σημερινή μας διαθλασμένη γλωσσική πραγμα­ τικότητα, και είναι από τα προτερήματα της μελέτης του η άνετη και προσδιοριστική χρήση της γλώσσας, που δε φοβάτςιι πια να αναμίξει μορφές και τύπους και λέξεις και εκφράσεις απ’ όλο το θησαύρισμα των αιώνων της «ως είδος μεικτό αλλά νόμιμο» (Σολω­ μός). Είναι κι αυτό μια προσφορά και μια συνειδητή επιλογή, που απαιτεί τη συνέχισή της. Και είναι ακόμα απαραίτητο να τονιστεί αυτή η γλωσσική εμπει­ ρία, καθώς ο μελετητής, για να θεμελιώσει την επιχειρηματολογία του και να αποδείξει πόσο οι αλήθειες και οι διαπιστώσεις, που συ­ γκομίζει, είναι αυθεντικές, στηρίζεται πάνω στα μοναδικά έργα, που από την αρχαία εποχή (τη σύγχρονη με τη δημιουργία μεγάλου μέ­ ρους των αττικών δραμάτων) έφτασαν ώς εμάς, δηλαδή το «Περί ποιητικής» και τη «Ρητορική» του Αριστοτέλη, καθώς και, σε δευ­ τερότερη μοίρα, την «Πολιτεία» του Πλάτωνα, και, «εν διαθλάσει» (όπως λέγεται στην εισαγωγή του Γ. Ανδρεάδη, σελ. 11), τα έργα των σοφιστών, όπου εκεί, τα έργα αυτά, η γλώσσα (όπως και σ ’ ό­ λη την αρχαία γραμματεία) λειτουργεί άμεσα και συμφυώς με τα πράγματα, βγαίνει μέσ’ απ’ αυτά. Στην αρχαιογνωσία του μελετη­ τή, η γλώσσα αυτή, είναι απόλυτα κατανοητή, την παρακολουθεί όπως το παιδί τον απλό και ακαλλώπιστο λόγο της γιαγιάς του. Και στην κοινή νεοελληνική γλώσσα του ενσωματώνει με τρόπο φυσι­ κό και αβίαστο τον αρχαίο λόγο, όπου, τελικά, οι δυο αυτές γλωσ­ σικές περιοχές γίνονται μία και αδιαίρετη, «συναπεργάζονται» τη μελέτη της ποιητικής και της υποκριτικής λειτουργίας του αρχαίου δράματος.3 Ο μελετητής στηρίζεται για να λειτουργήσει στην περιοχή αυτή, πάνω στο κύριο έργο, που όχι μόνο είναι κοντά στο αττικό δράμα, αλλά παρέχει και πολύτιμες πληροφορίες και αναλύσεις, αποτιμή­ σεις και αξιολογήσεις, γι’ αυτό. Είναι το «Περί ποιητικής» σύγγραμα του Αριστοτέλη, που ερευνά, μέσ’ από τη φιλοσοφική εντελέ­ χεια τη φύση, το χαρακτήρα και τη δραματική λειτουργία των έρ­ γων.4 Ο Λιγνάδης, με γνώμονα τις διαπιστώσεις του φιλοσόφου, ε­ πιχειρεί μιαν αναγωγή στη σημερινή πραγματικότητα, όπου η δρα­ ματική πρακτική συναντά την ποιητική των έργων και όπου, σ’ αυ­ τό το σημείο της συνάντησης, προκαλείται και παράγεται το δρα­ ματικό γεγονός. Ο μελετητής επισημαίνει και τονίζει ότι η προσπά­ θεια ν ’ ανεβεί σήμερα ένα αττικό δράμα πρέπει να λάβει υπόψη ότι έχει ν ’ αντιμετωπίσει μια συγκεκριμένη θεατρική φύση, που, ακρι­

Τ

επιλογη/85 βώς, επειδή είναι αυτή που είναι, μεταδίδει στη δραματική της λει­ τουργικότητα την «οίκείαν ,ήδονήν». Ό μ ω ς αυτή η συγκεκριμένη θεατρική φύση που τελειώθηκε (ειδικότερα η τραγωδία) αφού «με­ τέβαλε πολλάς μεταβολάς», περιέχει, κατά φυσική ακολουθία, και όλα εκείνα τα στοιχεία (μέρη, μόρια), που τη διακρίνουν από άλλα είδη (έπος, λυρική ποίηση, ραψωδική απαγγελία κ.ά.) και αυτά τα στοιχεία ο μελετητής τα εξετάζει ξεχωριστά στα επιμέρους άρθρα του βιβλίου του, αναφορικά πάντα με τη σύγχρονη σκηνοθεσία και υποκριτική, γιατί, σε τελευταία ανάλυση, εκείνο που έχει σημασία είναι η μελέτη των συγκεκριμένων έργων ν ’ ακουμπά σε κάποιο αντίκρυσμα, διαφορετικά είναι λόγος κενός. ι διαπιστώσεις που ο μελετητής συγκομίζει από την παραγω­ γή του δραματικού γεγονότος είναι έτσι πολύτιμες, γιατί ντύ­ νονται με την πανοπλία της επιστημονικής θεώρησης, έτσι που να οριοθετείται μια αντικειμενική αξιολογική συμφωνία μεταξύ εκεί­ νων που ανεβάζουν ένα αρχαίο δράμα και εκείνων που παρακολου­ θούν αυτή την προσπάθεια. Η εμπειρία από τα σύγχρονα ανεβάσματα φαίνεται ν ’ αποτελεί για το μελετητή επαρκές μέσο για να διαγνώσει τις παρεκκλίσεις και τις άσχετες - συχνά - αναγωγές σε αλλότριες θεατρικές μορφές, τις πομφόλυγες μιας αλαζονείας στην αντιμετώπιση των αριστουργημάτων του αττικού δράματος, που εί­ ναι οργανισμός ζωντανός («ζφον») και ομολογεί την «οίκείαν <ρύσιν», όλη αυτή την τερατογονία που συντελείται, χωρίς παντάπασι να ενοχλεί αρμοδίους και μη, ειδικούς ή όχι, ενδιαφερομένους ή μη. Γιατί, αν, όπως λέει ο ίδιος ο μελετητής, παράγουμε έργα που δεν αναταποκρίνονται στην «οίκείαν φύσιν» των συγκεκριμένων δρα­ μάτων, δε δίνουμε στο κοινό αυτή την ευχαρίστηση («ήδονή»), που η φύση τους συνεπάγεται, τους δίνουμε «τέρατα». Δεν είναι καθό­ λου τυχαίο που ο μελετητής προτάσσει στην εργασία του ως μότο («λόγιον») το απόσπασμα από το «Περί Ποιητικής», που αναφέρεται ακριβώς σ ’ αυτή τη φύση του έργου (και, ειδικότερα, σ ’ ένα από τα σημαντικότερα στοιχεία του, το μύθο): « ... δει τούς μύθους καθάπερ έν ταϊς τραγφδίαις συνιστάναι δραματικούς καί περί μίαν πράξιν δλην καί τελείαν εχουσαν άρχήν καί μέσον καί τέλος, ϊν’ ώσπερ ζώον έν δλον ποιή τήν οίκείαν ηδονήν» (1459α 18). Κι αυτό είναι το κλειδί τόσο για την κατανόησή των έργων όσο και για τη συμφυή, όσο γίνεται, παράστασή τους. Ο μελετητής επισημαίνει τα κέρδη και τις απώλειες που ο χρό­ νος επέφερε σε σχέση με την όλη διδασκαλία των έργων. Οι απώ­ λειες είναι σημαντικές, όχι όμως δυσαναπλήρωτες: η μουσική, η όρχηση, η προσωδία, ένας γενικότερος θεατρικός κώδικας, που θα μας βοηθούσε να συναντηθούμε αμεσότερα με τη δραματική υπό­ σταση των έργων. Ωστόσο, και αν θα πρέπει να ισορροπήσουμε πά­ νω σε κάποιες αναλογίες (με μεγάλη προσοχή και περίσκεψη, και αφού καθοριστούν με τρόπο επιστημονικά τεκμηριωμένο αυτές οι αναλογίες και τα κριτήριά τους), ίσως την απώλεια της μουσικής την αναπληρώσουμε με το εκκλησιαστικό μέλος, την όρχηση με τους δημοτικούς μας χορούς, κάποια στοιχεία του θεατρικού κώ­ δικα ίσως αναλογούν με το τυπικό της εκκλησιαστικής λειτουργίας (και, ειδικότερα, όπως τελείται, αναλλοίωτη από τα βυζαντινά χρό­ νια, στο Ά γιο ν Ό ρος). Χαμένη για μας είναι η προσωδία (κι εδώ, ωστόσο, θα μπορούσε να πει κανείς πως ίσως βρίσκονται αναλο­ γίες σε φωνητικά ιδιώματα, που δεν έχουν αναμιχθεί με την κοινή νεοελληνική, ιδίως σε κοινότητες ορεινές - αλλά, δυστυχώς, δεν έχει γίνει προσπάθεια ώς τώρα για μια φωνολογική έρευνα της γλώσ­ σας μας).5 A : όμως οι απώλειες είναι ένα δυστύχημα για τον πολιτισμό μας, τα κέρδη είναι πολύ σημαντικά: και πρώτ’ απ’ όλα το πολυτιμότε-

Ο

Θέσεις ΑΝΑΛΥΣΕΙΣ - ΚΡΙΤΙΚΗ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΤΗΣ ΠΑΛΗΣ ΤίΙΝ ΤΑΞΕΩΝ Σοσιαλισμό; και Ανατ. Ευρώπη (I)

Της Σύνταξης: Οικουμενική διαχείριση των κοινωνικών αντιθέσεων και εκλογές Χρηστός Βαλλιάνος: Αποστράτευση των... αμάχων: Χρήστος Τυροβούζης: Μέσα μαζικής ε­ πικοινωνίας: Οικουμενικές απα­ ντήσεις σε ταξικά προβλήματα Της Σύνταξης: Πέντε θέσεις για το σοΑννίκα Χαραλαμπίόου: Υπήρχε «εναλλατική λύση» Μπουχάριν για την οικοδόμηση του Σοσιαλι­ σμού; Γιάννης Μηλιό;: Η Ανατολική Ευρώπη ενσωματώνεται οικονομικά στη Ετιέν Μπαλιμπάρ: Για την κρίση του μαρξισμού Γ. Μηλιό; και Τ. Κυπριανίδης: Το Κυ­ πριακό μετά τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο: Η ελληνική και η ελλη­ νοκυπριακή στρατηγική. (Μέρος Ε'. 1977-1989) Χρήστος Χαλαζίας: Επισκόπηση των γε­ γονότων του τριμήνου

ΑΠΡΙΛΙΟΣ-ΙΟΥΝΙΟΣ 1990

31

86/επιλογη ρο, τα κείμενα των όσων έργων έχουν σωθεί6· ύστερα, οι διάφορες αγγειογραφικές παραστάσεις, που αναπαράγουν σκηνές από δρα­ ματικές διδασκαλίες· το πλήθος των αρχαίων θεάτρων, κατάσπαρ­ των στον ιστορικό ελληνικό χώρο, ηπειρωτικό και νησιωτικό7· έρ­ γα που συνάπτονται με το αττικό δράμα, και που έχουν κιόλας α­ ναφερθεί («Περί ποιητικής», «Ρητορική», «Πολιτεία», έργα των σο­ φιστών, σε μια άλλη διάσταση ίσως το «Περί ύψους», διάφορα άλ­ λα...)· Ό λ ' αυτά είναι πολύτιμοι βοηθοί για τους σημερινούς θεα­ τρικούς φορείς ή παραγωγούς των έργων, που η εμπειρία τους, επί­ σης, είναι συντελεστική σε μια δραματική υλοποίηση. Και πρώτα απ’ όλα αυτά, το κείμενο, όπως έχει διασωθεί.8 Και δω θα πρέπει να επισημανθεί η πολύ αξιόλογη παρατήρηση του μελετητή, ότι το κείμενο του έργου περιέχει την αυτοσκηνοθεσία του, καθώς είναι ένας τέλειος και ζωντανός οργανισμός («ζφον»), που ομολογεί την «οίκείαν φύσιν» του και που με τα ίδια τα μέσα που χρησιμοποιεί περαίνεται στη θεατρική δεοντολογία («Το δρων ύφος», σελ. 71-75). Είναι μια παρατήρηση, που θα πρέπει να λάβουν υπόψη τους σοβα­ ρά όσοι ανεβάζουν αρχαία δράματα: δε θα κινδύνευε να ανατραπεί τότε η φύση των έργων αυτών και να προκληθεί τερατογονία.9 Και ακόμα κάτι πολύ σημαντικό που ο μελετητής επισημαίνει: οι δυο όψεις της δραματικής παράστασης, η εξωτερική (που είναι αυτή κα­ θαυτή η διδασκαλία του έργου) και η εσωτερική, αυτή, όπου με τις αγγελικές ρήσεις καλείται ο θεατής να αναπαραστήσει εσωτερικά τα γεγονότα της αφήγησης (που επεκτείνουν το χώρο των δρωμέ­ νων σε μια μεγαλύτερη διάσταση και εισάγουν το στοιχείο της πραγ­ ματικότητας στη συμβατικότητα της σκηνικής παρουσίας), και θέτει έτσι σ ’ ενέργεια τη φαντασία και τη νοητική προσήλωση του θεα­ τή: είναι πράγματα που αν δε λειτουργήσουν σε μια δραματική πα­ ραγωγή, ζημιώνουν και το ίδιο το έργο και το θεατή του (σελ.

127-163). Λιγνάδης, με βάση πάντα το «Περί Ποιητικής», αναλύει επισταμένως τα «μόρια» που συνθέτουν τη φύση του δράματος με τρόπο που προϋποθέτει τη βοήθειά του προς τους σκηνοθέτες και παραγωγούς των έργων. Γιατί πίσω από τις αράδες της μελέτης ελ­ λοχεύει η έγνοια για την «εμμέλεια», τη σεμνοπρέπεια της τραγω­ δίας κυρίως, που τόσο έχει κακοπάθει τελευταία από μοντερνισμούς, κλασικισμούς, «διαφορετικές» απόψεις (διαφορετικές από ποιες;), εξωτισμούς, αφρικανισμούς ή ό,τι άλλο αναφομοίωτο έρχεται να ξιππάσει την «πρωτοπορία» κάποιων σκηνοθετών. Έτσι, εξετάζο­ νται τα δρώντα πρόσωπα, (ρόλοι σελ. 47-52), η διάκριση «σπου­ δαίων» και «φαύλων» (στην τραγωδία και την κωμωδία αντίστοι­ χα, σελ. 53-57), το ήθος, (η προαίρεση, η πράξη επιλογής που χα­ ρακτηρίζει και δίνει αναγνωρίσιμα στοιχεία στα δρώντα πρόσωπα, σελ. 58-64), η διάνοια (το να μπορεί κανείς να λέει τα συμφυή και αρμόζοντα στη δραματική κατάσταση που βρίσκεται, σελ. 65-70), η φωνή (που σχετίζεται, φυσικά, με το λόγο, το ρυθμό και την αρ­ μονία και είναι «πάντων μιμητικώτατον», είναι η ενεργοποίηση του «ήδυσμένου λόγου», σελ. 76-88), οι αποκλίσεις των δρώντων προ­ σώπων (όπου επισημαίνεται ότι το «σατυρικόν» κάποιων τραγικών προσώπων, πέρ’ από τη δραματική του σκοπιμότητα, ενδεχομένως ν ’ ανακαλεί την ανάμνηση της καταγωγής της τραγωδίας από το σατυρικό είδος - «διά τό έκ σατυρικού μεταβαλεϊν», σελ. 89-92), η φυσικότητα και η υποκριτική (όπου ο λεγόμενος ψυχογραφικός ρεαλισμός δεν έχει θέση σε μια παράσταση αρχαίου δράματος, γιατί, όπως τονίζεται, οι διαστάσεις και η αρχιτεκτονική του αρχαίου θε­ άτρου την αποκλείουν και προτείνεται η διερεύνηση και ανεύρεση μιας εθνικής «γλώσσας» δραματικής έκφρασης, σελ. 93-108), τέ­ λος η υποκριτική και σκηνική αναγκαιότητα (όπου τονίζεται η α-

Ο

ΠΩΛΕΙΤΑΙ γραφομηχανή Ι.Β.Μ ηλεκτρική, πολυτονικού συστή­ ματος. Πληροφορίες στο τηλ.

86 .21 . 101.

επ ιλογή!87 νάγκη για την υφολογική διαφοροποίηση της γλώ σσας, η ανάγκη για την απόδοση του διαφόρου ήθους, πράγματα που είναι οργανι­ κά μέλη της δραματικής σύστασης, σελ. 109-126). Το δεύτερο μέρος του βιβλίου ασχολείται, εκτός από τ’ άλλα, με ένα «μόριον» του αρχαίου δράματος, για το οποίο ο Αριστοτέλης δε λέει αρκετά ούτε σαφή, το περιλαμβάνει, ενδεχομένως, στην «όψιν», που είναι έργο σκευοποιού «έλάχιστα οικεΐον», δηλαδή το προ­ σωπείο (σελ. 167-174). Ωστόσο ο μελετητής, μέσ’ από τη διαχρονι­ κή λειτουργικότητα του προσωπείου, διαπιστώνει (ειδικά για την τραγωδία, αφού οι προϊστορικές αναμνήσεις του προσωπείου επι­ βιώνουν στην κωμωδία και στο σατυρικό δράμα) ότι ισορροπούσε τον 5ον αι. την αρμονία της σκηνικής εμμέλειας των έργων. Γιατί, βέβαια, και πάλι εδώ τον πρώτο λόγο τον είχε η αναπαραστατική δύναμη της γλώ σσας και της εκφραστικής κάι της εσωτερικής όψεως (δεν ήταν λ .χ. δυνατόν να χύνονται δάκρυα μέσ’ από το προ­ σωπείο της Ισμήνης ή να τρέχουν αίματα από το προσωπείο του Οιδίποδα, του Πολυμήστορα ή του Πολύφημου), αφού το αρχαίο δράμα πρώτ’ απ’ όλα είναι λόγος, είναι η γλώ σσα, που μ’ αυτήν ο δραμα­ τικός ποιητής «συναπεργάζεται τοΐς σχήμασιν». Το προσωπείο ή­ ταν η οριακή στιγμή του ήθους του υποκριτή και του ύφους του (οι «σπουδαίοι» της τραγωδίας αποδίδονται με την ιδανικότητα και την καθολικότητα του υποδείγματος), ήταν ο τύπος του, γιατί οι χαρα­ κτήρες στο αττικό δράμα δεν εξελίσσονται πάνω στη σκηνή, πάνω στη σκηνή συμβαίνουν (για την τραγωδία) πράγματα φοβερά και ελεεινά, που με την υπέρβαση της τέχνης περαίνουν την κάθαρση αυτών των παθημάτων. Το προσωπείο είναι ένα όριο προς τα πά­ νω, εκεί που πλέον η ανθρώπινη διάσταση επικοινωνεί με το μυστή­ ριο και το Θεό. Η τραγωδία είναι στην ουσία της η θεολογία του ανθρώπου. Το πρόβλημα επίσης του Χορού εξετάζεται στη μελέτη (σελ. 175186). Ο ερευνητής στηρίζει με επαρκή επιχειρηματολογία το γεγο­ νός του ότι ο Χ ορός είναι «λειτουργικό όργανο και συναποτελεί με τους ρόλους των επεισοδίων την οικείαν φύσιν του αρχαίου δράμα­ τος», η σχέση επεισοδίου-χορικού είναι σχέση αντίστιξης και μια ανατροπή αυτής της σ χέσης, ανατρέπει και τους όρους της οικείας ηδονής. Το χορικό στη λυρική του διάσταση είναι η συναισθηματι­ κή απήχηση εκείνων που συμβαίνουν στη σκηνή και που έχουν έ­ ναν επικό χαρακτήρα. Η τραγωδία αντέστρεψε τη λειτουργία των δύο ειδών: το επικό εκφράζει το ατομικό, το λυρικό γίνεται η συνισταμένη του γενικού κι έτσι ο λυρισμός βρίσκει την οικείαν του φύ­ σιν. Ο μελετητής προσπαθεί, μέσ’ από παράλληλα και ανάλογα, να προσδιορίσει τη δραματουργική λειτουργία του Χορού και προ­ τείνει κι εδώ τη διερεύνηση μιας εθνικής ορχηστρικής έκφρασης, όπου το μέλος που θα τη συνοδεύει θα προέρχεται από τους βασι­ κούς ρυθμούς και την αρμονία, που είναι συρριζωμένα στο φυλετι­ κό μας κύτταρο. έλος, με αφορμές διάφορες σύγχρονες παραστάσεις έργων, ο μελετητής διαπιστώνει πόσο οι δραματικές αυτές διδασκαλίες απέχουν από μια μελετημένη και διαλεκτικά τεκμηριωμένη αντι­ μετώπιση του αττικού δράματος, πόσο επιπόλαια και ανεύθυνα διά­ φοροι οργανισμοί και φορείς παίρνουν επάνω τους την υπόθεση ανεβάσματος αυτών των έργων. Στο θέμα του εκσυγχρονισμού του δράματος ο μελετητής διαπι­ στώνει πως τέτοιο πρόβλημα δεν υπάρχει, είναι τεχνητό, τη στιγμή που το αττικό δράμα είναι σύγχρονο, αφού οι μύθοι του και τα πρό­ σωπά του είναι συνιστώσες σπουδαίων έργων, που έχουν υπερβεί το χρόνο. Και στις δύο επιφαινόμενες τάσεις («μουσειακή» παρά-

Τ

□ π ολίτης τεΰχ. 104- 'Απρίλιος 1990 Τό μετεκλογικό τοπίο 'Αγγέλου Έλεφάντη, Έλληνες ξεχνάτε γιατί χαθήκαμε Βασίλη Ζουναλή, Τά όδοφράγματα τού μικροαστισμού — ό νεοφιλελευθερισμός τού φουκαρά Μπάμπη Γολέμη, Ή έκθεση Ντελόρ Δαμιανού Παπαδημητρόπουλου, Ή ένωση τών δύο Γερμανιών Άνδρέα Πανταζόπουλου, Τιμισοάρα, τό θέαμα τής σφαγής θάνου Χατζόπουλου, Ή Ιστορία γράφε­ ται κάθε μέρα στήν Λιθουανία Γιώργου Μαργαρίτη, Ή γιουγκοσλαβική διαδρομή Άνδρέα Πανταζόπουλου, Λαός, ΠΑΣΟΚ, λαϊκισμός: σχεδίασμα γιά μιά θεωρία τού πασοκικοΰ λαϊκισμού ’Αριστείδη Μπαλτά, Ό σύντροφος δέν αύτοκτονεϊ. ’Επιστολή τού «άγνωστου» παρ’ όλίγον αύτόχειρος άπό τήν Α. Γερ­ μανία στόν Α. Μπαλτά, πού έξηγεί γιατί δέν θ’ αύτοκτονήσει παρά τό γκρέμισμα τού τείχους καί σέ άντίθεση πρός προη­ γούμενη άπόφασή του Γιώργου Φαράκλα, Γιά τό πολιτικοθεωρητικό μας κρίμα. Δοκίμιο γιά τούς δρους τής πολιτικής κρίσεως Ζάκ Μπιντέ, Τό κοινωνικό συμβόλαιο: άπό τόν φιλελευθερισμό στόν σοσιαλισμό. Οί άντιιράσεις τού φιλελευθερισμού καί τό χαμένο ραντεβού τού σοσιαλισμού μέ τό κοινωνικό συμβόλαιο. Γιά μιά νέα θεωρία τού κοινωνικού συμβολαίου στό σοσιαλι-

Μαριάννας Δήτσα, Γιά τήν Αύρηλία τού Ζεράρ ντέ Νερβάλ Νόρας Σκουτέρη-Διδασκάλου, Γιά τή «Μαγεία» τού Μαρσέλ Μώς

38/επιλογη στάση, «ζωντανό» ανέβασμα) βλέπει το κίβδηλο του διαχωρισμού: το αρχαίο δράμα είναι ένας ολοκληρωμένος οργανισμός, ένα «ζφον», που περιέχει τα στοιχεία της πληρότητας του. Αυτό το ζωντα­ νό πλάσμα, δεν μπορεί να ξαναγίνει, αυτή η δεύτερη φύση είναι τε­ ρατωδία. Υπάρχει το κείμενο (και με πικρία ο μελετητής βλέπει πως δεν μπορεί να λειτουργήσει θεατρικά παρά μέσ’ από τη μετάφρα­ ση, που σε κάποιες περιπτώσεις δίνει ένα άλλο έργο, γι’ αυτό και συνιστά στους θεατρικούς φορείς και τους παραγωγούς των έργων να έρθουν κάποια στιγμή σ ’ επαφή και με το πρωτότυπο) κι αυτό, το κείμενο, καλείται ο σκηνοθέτης ν ’ ανακαλύψει. Ό λ α τ’ άλλα εί­ ναι εκ του πονηρού. Ο Λιγνάδης με τη μελέτη αυτή μας βοηθά να προσεγγίσουμε κα­ τά ένα βήμα στην περιοχή του αττικού δράματος. Κι αυτό το βήμα είναι σημαντικό. ΚΩΣΤΑΣ ΧΩΡΕΑΝΘΗΣ Σημειώσεις 1. Ο Αριστοτέλης χρησιμοποιεί το ρήμα «συναπεργάζεσθαι», που είναι καίριο για την όλη δραματική δομή των έργων. Περιέχει όλη τη μυθολογική, σκηνική, ιδεολογική λειτουργία του και προσδίνει το κόρος και την αρμονία, καθώς και την εντελέχεια ακόμα στο δραματικό οργανισμό. Ο μελετητής - φυσικό - χρησιμοποιεί συχνά αυτό το αριστοτελικό κατηγόρημα.

2. Ας αναφερθούν ακόμα εδώ κάποια θεατρικά μελετήματα του Τάσου Λιγνάδη: «Θε­ ατρολογικά» (1978), «Ο Χουρμούζης. Θέατρο - Ιστορία» (1986). Στο εξαίρετο α­ φιέρωμα του περιοδικού «Θέατρο» στο Λόρκα (1966) σημαντική η μελέτη του « Ο Λόρκα και οι ρίζες ».

3. Λ.χ. «Συνεπώς, ο Ποιητής συναπεργαζόμενος τοϊς σχήμασιν κατασκευάζει μέσω της γλώσσας μια παράσταση στο χαρτί» (σελ. 135). -«Βέβαια, ό τής δψεως κό­ σμος αναφέρεται στο εδάφιο αυτό σε συνάρτηση με αυτούς που ποιούνται τήν μίμησιν κι έτσι μπορούμε να σκεφθούμε ότι εννοεί (ο Αριστοτέλης) τη σκηνική εμφά­ νιση των ρόλων στο καθαρά οπτικό τους σχήμα» (σελ. 150). -«Ε άν λοιπόν απο­ κολλήσουμε από τις ειρημένες τέχνες το δράμα και από το δράμα αποκολλήσουμε την ιδιοσυστασία του Χορού, καταλαβαίνουμε ότι ο Χορός ποιείται τήν μίμησιν έν ρυθμφ καί λόγω καί άρμονία, που σημαίνει ότι τον ρυθμό, τα λόγια και το μέλος τα μετατρέπει σε ορχηστρικά σχήματα.

4. Βλ. τη συναφή μελέτη του Ζήσιμου Λορεντζάτου «Αρχαίοι κριτικοί» («Ίκαρος» 1978), όπου εκεί ο Αριστοτέλης αντιμετωπίζεται ως κριτικός της αρχαίας δραμα­ τουργίας, μέσα στη φιλοσοφική του θεώρηση και κοσμοαντίληψη. Φυσικά, κλασι­ κή παραμένει η εισαγωγή του Ιωάννη Συκουτρή στην έκδοση του έργου από την Ακαδημία (Αριστοτέλους, Περί Ποιητικής, μετάφρασις υπό Σίμου Μενάρδου, ει­ σαγωγή, κείμενον και ερμηνεία υπό I. Συκουτρή, Αθήναι, Εκδ. Ιωάννης Δ. Κολλάρος και Σία Ο.Ε. Βιβλιοπωλείον της Εστίας, 1937).

5. Η προσπάθεια που άρχισε στον τομέα αυτόν με τον Hubert Pernot δε βρήκε, δυστυ­ χώς, συνεχιστές. Ο Pernot, θερμός φιλέλληνας, ασχολήθηκε ιδιαίτερα με τη φωνη­ τική των διαλέκτων της Χίου (βλ. το τρίτομο έργο του Etudes de linguistique Neo- Hellenique. I. Phonetique des parleurs de Ohio, Raris, 1907-1946).

6. Τα έργα έχουν σωθεί σε άνιση αναλογία, ωστόσο, χαρακτηριστική, ίσως. Βέβαια, έχουν απωλεσθεί πολλά «κάλλιστα έργα» των τριών μεγάλων τραγικών και το σύ νολο των υπόλοιπων (5. και 4. αι., εκτός του Μενάνδρου), που έφτασαν ώς εμάς περίπου «ως ψιλά ονόματα».

7. Η κατάσταση των αρχαίων θεάτρων - αυτών των αρχιτεκτονικών αριστουργημά­ των, που είναι η χειροπιαστή λειτουργία της δημοκρατίας- είναι στη χώρα μας απελπιστική, συχνά: χορταριασμένα, αφανισμένα, απροστάτευτα, στο έλεος των φυσικών στοιχείων και του χρόνου... Είναι κρίμα που δεν αποτυπώθηκαν σ’ ένα λεύκωμα ή σε ένα σχετικό έντυπο ή μελέτημα.

8. Σε πολλές περιπτώσεις, λ.χ., διαπιστώνονται επεμβάσεις αλλοτρίων χειρών, δια­ σκευές, ενδεχομένως, νοθεύσεις, παραλείψεις, προσθήκες, συμπιλήματα... Η προ­ σπάθεια που καταβάλλεται στα τελευταία χρόνια για την αποκάθαρσή τους είναι σημαντική.

9. Μου έτυχε πριν από λίγα χρόνια να παρακολουθήσω παράσταση του «Ιππόλυτου». Σύμφωνα με το κείμενο, η Φαίδρα βγαίνει συνοδευμένη από την Τροφό και από «προπόλους». Παραγγέλνει να της σηκώσουν το σώμα (προφανώς είναι ξαπλωμένη σε φορείο), να της ορθώσουν το κεφάλι, να της πιάσουν τα χέρια, να της αφαιρέσουν τον κεφαλόδεσμο, να ρίξουν πίσω στους ώμους της τους βοστρύχους. Το πάθος τη συνέχει και αισθάνεται αυτή τη σωματική εξάντληση. Οι σκηνοθετικές οδηγίες του ποιητή είναι εμφανείς. Ωστόσο, στην παράσταση εκείνη, τίποτ' απ’ όλ' αυτά δεν έγινε, ας τα ’λεγε η Φαίδρα! Η Τροφός - και μόνη αυτή ήταν στη σκηνή', χωρίς προπόλους- βρισκόταν κάπου δέκα μέτρα μακριά από την ηρωίδα, που έλεγε να της σηκώστυ · το σώμα ενώ ήταν όρθια!

Βιβλία για το καλοκαίρι από Τις εκδόσεις

GUTENBERG O t Kqfl&KjCUQLY€4 μ & υ

JOtcucotoei ΔΕΣΠΟΙΝΑ ΣΤΙΚΑ -Γ.Μ Π Α ΡΤΖ Η Σ X. ΣΑ ΚΕΛ ΛΑ ΡΙΟ Υ-Κ . ΧΡΗΣΤΟΥ

Εια την προσχολική ηλικία και για τις τάξεις A 'Β Έ ' Δ ' και Ε'Δημοηκού ΜΑΝΟΛΗ Α Σ Π ΕΤΑ Κ Η

τα αχολικά

ΙΤΑΥΡ0ΛΙ1Α

Ακροστιχίδες Αγγλικά - Γαλλικά

Ένα βιβλίο yia κάθε τάξη του Δημοτικού και ένα yia την Α Ένμνασίου

GUTENBERG “27χρόνια κοντά στο παιδί”

εκδόσεις κέδρος Γ. Γενναδίου 3 - τηλ. 36.02.007

ΣΕΙΡΑ: ΑΝΘΡΩΠΙΝΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΠΟΑ ΒΑΤΖΛΑΒΙΚ Η γλώσσα της αλλαγής. Μετ. Ά γγ. Νίκας ΜΑΡΙΕΑΑΑ ΧΡΗΣΤΕΑ-ΔΟΥΜΑΝΗ Η Ελληνίδα μητέρα, άλλοτε και σήμερα ΧΑΡΙΣ ΚΑΤΑΚΗ Οι τρεις ταυτότητες της Ελληνικής οικογένειας ΟΓΚΑΣΤΕΣ ΝΕΠΙΑΡ - ΚΑΡΑ ΧΟΥΗΤΕΚΕΡ Οικογένεια, μ α ζ ί όμως αλλιώ τικα ΒΙΡΤΖΙΝΙΑ ΣΑΤΙΡ Πλάθοντας ανθρώπους

ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΤΟΥ ΚΑΙΡΟΥ ΜΑΣ · ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΡΑΠΠΑ NT. ΑΝΖΙΕ - ΦΡ. ΚΑΡΑΠΑΝΟΥ - I. ΖΙΑΙΜΠΕΡΤ - Α. ΓΚΡΗΝ Ν. ΝΙΚΟΑΑΪΔΗΣ - Α. ΠΟΤΑΜΙΑΝΟΥ Ψυχανάλυση και ελληνική κουλτούρα. Μετ. Μίλτος Φραγκόπουλος Ε. Γ. ΑΣΑΑΝΙΔΗΣ Το μητρικό στοιχείο στη «Φόνισσα» του Παπαδιαμάντη. Ψυχαναλυτικό δοκίμιο

ΝΤΕΪΒΙΝΤ ΚΟΥΠΕΡ Ψυχιατρική και αντιψυχιατρική. Μετ. Καίτη Χατζή δήμου, Ιουλιέττα Ράλλη Ρ. NT. ΑΑΙΝΓΚ - Α. ΕΣΤΕΡΣΟΝ Η ψυχική ισορροπία. Η τρέλα και η οικογένεια. Οικογένειες σχιζοφρενικών. Μετ. Δημήτρης Κιούσης

ΖΑΚ ΑΑΚΑΝ Οι τέσσερις θεμελιακές έννοιες της ψυχανάλυσης. (Σεμινάριο, βιβλίο X). Μετ. Ανδρομάχη Σκαρπαλέζου

ΝΙΚΟΣ ΝΙΚΟΑΑΪΔΗΣ Η αναπαράσταση. Ψυχαναλυτικό δοκίμιο ΖΙΛ ΝΤΕΛΕΖ - ΦΕΑΙΞ ΓΚΟΥΑΤΤΑΡΙ Καπιταλισμός και σχιζοφρένεια. Ο αντι-Οιδίπους. Μετ. Καίτη Χατζηόήμου. - Ιουλιέτα Ράλλη

ΦΡΑΝΣΟΥΑΖ ΝΤΟΑΤΟ Η περίπτωση Ντομινίκ. Μετ. Θάλεια Ιδομενέα ΒΙΑΧΕΛΜ ΡΑΙΧ Η σεξουαλική επανάσταση. Για τη χα ρα κτηρολογική αντορρύθμιση τον ανθρώ που. Μετ. Σταύρος Καμπουρίδης

ΜΙΧΑΕΛ ΣΝΑΪΝΤΕΡ Νεύρωση και πάλη των τάξεων. Υλιστική κριτική και απ όπειρα μια ς απελευθερω τικής αναθεμελίω σης της χρυχανάλνσης. Μετ. Τζένη Μαστοράκη