Τεύχος 237

ΔΕΚΑΠΕΝΘΗΜΕΡΗ ΕΠΙΘΕΩΡΗΣΗ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ · ΑΡ. 237 · 18.4.90 · ΔΡΧ. 400

Αν σταθεί κανείς μπροστά σ ένα χάρτη της Ελλάδας και αφήσει το μάτι του να κινηθεί στις βόρειες ορεινές περιοχές, περισσότερο τοονομού Ξάνθης και λιγότερο της Κομοτηνής, της Αλεξανδρούπολης και της Δράμας, θα έχει ΟΙ ΠΟΜΑΚΟΙ περίποο καθορίσει το ΤΗΣ ΘΡΑΚΗΣ γεωγραφικό χώρο στον οποίο ζει μια ξανθιά ελληνική φολή, με ραδινό ανάστημα.

Εκδόσεις ΝΕΑ ΣΥΝΟΡΑ ΑΙΒΑΝΗ

Αμερικανοί Πεζογράφοι ΧΕΜΙΝΓΟΥΕΗ ΕΡΝΕΣΤ ΦΙΤΖΕΡΑΑΝΤ ΣΚΩΤ ΚΑΛΝΤΓΟΥΕΛ ΕΡΣΚΙΝ ΚΑΡΑΑΫΛ ΕΑΕΝ

_

ν \ \ \ \

Η φιέστα Ο μεγάλος Γκάτσμπυ Καπνοτόπια Μάνα Είμαι γυναίκα του ΜΠΑΚ ΠΕΡΑ □ Μάνα Μ αντάμ Βου Περήφανη καρδιά Γιοι Κάτω από το βλέμμα του Βούδα Δράκου γέννα Α νατολικός και δυτικός άνεμος Το παιδί μου δεν μεγάλωσε ποτέ Χωρισμένο σπίτι ΣΜΙΘ ΜΠΕΤΥ □ Ό νειρα Μ άγκυ Ροζ

Α π ό τις Ε

□ □ □ □

κ δ ό σ ε ις

Γ κοβοςτη

Ζωοδόχου Πηγής 21 - τηλ.: 36.15.433

ΚΥΚΛΟΦΟΡΟΥΝ

ΝΕΑ ΒΙΒΛΙΑ 1989-1990 ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ

Μιχάλης Γ κανάς

Μητριά πατρίδα Πεζογράφημα ΔΕΥΤΕΡΗ ΕΚΔΟΣΗ

Γ ιώργος Κάτος

Η βασιλεία των κατσαρίδων Μυθιστόρημα ΠΕΜΠΤΗ ΕΚΔΟΣΗ

Ε κ δ ό σ ε ι ς Κ α ς τ α ν ιω τ η .Η σύγχρονη εκδοτική παρουσία στα ελληνικά γράμαατα.

ΚΥΚΛΟΦΟΡΟΥΝ

ΝΕΑ ΒΙΒΛΙΑ 1989-1990 ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ

Ανδρέας Αγγελάκης

Γ ιώργος Κακουλίδης

Πάνος Πρωτοπαπάς

Περικλής Σφυρίδης

Ο μακρύς μονόλογος της Μαρίας Πολυδούρη

Το χρώμα της ορχήστρας

Η αθέατη πλευρά της σελήνης

Από πρώτο χέρι

Ποίηση

Διηγήματα

Διηγήματα

Ποίηση

Ε κ δ ό σ ε ι ς Κ α ς τ α ν ιω τ η .Η σύγχρονη εκδοτική παρουσία στα ελληνικά γράμματα.

ΚΥΚΛΟΦΟΡΟΥΝ

ΝΕΑ ΒΙΒΛΙΑ 1989-1990

ΔΟΚΙΜΙΑ

ΣΚΕΨΗ, ΧΡΟΝΟΣ ΚΑΙ ΔΗΜΙΟΥΡΓΟΙ

Χρήστος Γ ιανναράς

Δημήτρης Μυταράς

Γ .Π . Σαββίδης

Γ ιάννης Τσαρούχης

Το κενό στην τρέχουσα πολιτική

Μη μιλάς πολύ για τέχνη

Καστανόχωμα

Λίθον ον απεδοκίμασαν οι οικοδομούντες

Κριτικές παρεμβάσεις στη νεοελληνική (αλλοτρίωση

Ε κ δ ό σ ε ις Κ α ς τ α ν ιω τ η .Η σύγχρονη εκδοτική παρουσία στα ελληνικά γράμματα.

ΚΥΚΛΟΦΟΡΟΥΝ

ΝΕΑ ΒΙΒΛΙΑ 1989-1990 ΣΚΕΨΗ, ΧΡΟΝΟΣ ΚΑΙ ΔΗΜΙΟΥΡΓΟΙ

Σπύρος Ευαγγελάτος

Γ ιώργος Μαυροΐδης

Μάριος Πλωρίτης

Άγγελος Τερζάκης

Και πάλι για τον «Ερωτόκριτο»

Κρυφό Ποίηση

Της σκηνής και της τέχνης

Πριν από την αυλαία

Προσπάθεια προσδιορισμού του ποιητή

Ε κ δ ό σ ε ις Κ α ς τ α ν ιω τ η _Η σύγχρονη εκδοτική παρουσία στα ελληνικά γράμματα.

Εκδόσεις «ΕΞΑΝΤΑΣ. Τζαβέλα 1 Τηλ. 36.13.065 και 36.04.855 Μια από τις «100 και... Χειμωνιάτικες εναλλακτικές συνταγές» με παραστατικό σχέδια του Στέλιου Αναστασιάδη στον πιο πρωτότυπο οδηγό Μαγειρικής που κυκλοφόρησε ως τώρα Απολαύστε γεύσεις. Μκτό την απόλαυση ·ης ανάγνωσης...

ΕΠΑΝΕΚΔΟΣΗ

ΣΙΜΟΝ ΝΤΕ ΜΠΩΒΟΥΑΡ ΤΑ ΗΜΕΡΟΛΟΓΙΑ Τέσσερις αυτοτελείς τόμοι ολόκληρη η ιστορία του σύγχρονου ευρωπαϊκού πνεύματος με τους κορυφαίους εκπροσώπους του

οι Οίναμνήσεις μιας καθωσπρέπει χόρης

ΣΙΜΟΝ ΝΤΕ ΜΠΩΒΟΥΑΡ

Τα ημερολόγια της Μπωβουάρ με χρονολογική σει­ ρά είναι:

η δύνααη της

| Οι αναμνήσεις μιας κα­ θωσπρέπει κόρης

ΣΙΜΟΝ ΝΤΕ ΜΠΩΒΟΥΑΡ

| Η δύναμη της ζωής | Η δύναμη των πραγμά­ των | Ό σα είπαμε κι όσα κά­ ναμε

>ΝΝΤΕ ΜΠΩΒΟΥΑΡ

όσα Είπαμε κι όσα ράναμε _

7

Εκδόσεις Γλάρος ΔΙΑΝΟΜΗ:

ΚΟΙΝΟΠΡΑΚΤΙΚΗ

Ιππο κράτους 68 - 106 80 Αθήνα 4? 36.09.197

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΚΕΔΡΟΣ Γ. Γενναδίου 3 - Τηλ· 36.02.007

ΕΥΓΕΝΙΑ ΦΑΚΙΝΟΥ Γάτα με πέταλα Έ νας χυδαίος τίτλος ο’ ένα βιβλίο που περιγράφει τη χυδαιότητα και την ηθική κατάπτωση. Τρεις παράλληλες και αλληλοεμπλεκόμενες ιστορίες. Μιας ανεπιθύμητης εγκυμοσύνης, μιας καταπάτησης οικοπέδων και μιας τρίτης, πολιτικής ιστορίας, που δεν περιγράφεται, αλλά εννοείται. Γάτα με πέταλα είναι ο Αφρέδος, πρώην βοηθός επιστάτη του κτήματος - που ο ίδιος καταπατά -, πατέρας της εγκυμονούσης και αρχηγός των δολοπλόκων και απατεώνων. Καταφέρνει να τους κάνει όλους αυτουργούς, ηθικούς αυτουργούς και απλούς γνώστες ή θεατές - να αισθάνονται συνένοχοι και συνυπεύθυνοι στις κομπίνες και στο κουκούλωμά τους.

ΤΟ ΑΜΕΡΙΚΑΝΙΚΟ ΜΥΘΙΣΤΟΡΗΜΑ ΣΤΟΝ ΚΕΔΡΟ

ΚΑΡΣΟΝ ΜΑΚ ΚΑΑΑΕΡΣ

Η μπαλλάντα του λυπημένου καφενείου. Μετάφραση: Μένης Κουμανταρέας

ΟΥΪΑΛΙΑΜ ΦΩΚΝΕΡ

Καθώς ψυχορραγώ. Μετάφραση: Μένης Κουμανταρέας

Γάτα με πέταλα

Εκδόσεις Πλέθρον Σειρά: ΞΕΝΗ Λ Ο ΓΟ Τ Ε Χ Ν ΙΑ

ΚΥΚΛΟΦΟΡΕΙ

Βιβλιοπωλείο - Εκδόσεις: Μ ασσαλίας 20α, 106 80 Αθήνα,

Τηλ. 36.41.260,36.45.057

Ο πληβείος ΔΑΒΙΔ ΣΑΝΤΣΕΣ ΧΟΥΛΙΑΟ Η δυστυχία μου οφείλεται σ’ ένα αθώο ψέμα, λέει ο Λουίς Ενρίκε, ο ήρωας αυτού του μυθιστορήματος. Τό ψέμα του δεν είναι από τα συνηθισμένα. Ενώ οι άντρες λένε συνήθως ψέματα πως δεν είναι παντρεμένο», αυτός ισχυρίζεται το αντίθετο για να κατακτήσει μια εκκεντρική γυναίκα που θέλει ο εραστής της να είναι οπωσδήποτε δεμένος με τα δεσμό του γάμου. Από εκεί αρχίζουν όλα, για να τελειώσουν όταν ο ήρωάς μας πιάνεται στα δίχτυα που ο ίδιος έστησε...

Ο Ζέβρος ΑΛΕΞΑΝΤΡ ΖΑΡΝΤΕΝ Ο Ζέβρος ενσαρκώνει το πάθος του συγγραφέα για τον έρωτα. Ο ήρωας του μυθιστορήματος προσπαθεί, χρησιμοποιώντας τα πιο εκκεντρικά τεχνάσματα, να αναζωπυρώσει τον έρωτά του με τη γυναίκα του και να ξαναγίνει αυτός που δεν έπρεπε ποτέ να έχει πάψει να είναι: ο εραστής της, ο άντρας των ονείρων της. Ούτε ο θάνατος δεν αποτελεί εμπόδιο γι’ αυτόν...

ΩΚΕΑΝΙΔΑ Χαρ. Τρικούπη 49 TniY 3627.341 - 3606.137

ΔΙΑΒΑΖΩ

ΔΕΚΑΠΕΝΘΗΜΕΡΗ ΕΠΙΘΕΩΡΗΣΗ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ

Α. Μεταξά 26, Αθήνα - 106 81

Π Ε Ρ Ι Ε Χ Ο Μ Ε Ν Α ΧΡΟΝΙΚΑ

Σύνταξη: 36.40.487 Λογιστήριο: 36.40.488 Διαφημίσεις: 36.42.789 Συνδρομές: 36.42.765

ΜΟΛΙΣ ΚΥΚΛΟΦΟΡΗΣΑΝ: Επιμέλεια Ηρακλής Παπαλέξης Η ΑΓΟΡΑ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ

Τεύχος 237

ΑΦΙΕΡΩΜΑ

18 Απριλίου 1990

Αικατερίνη Γεωργουδάκη: Αμερικανική πεζογραφία του 20ού αιώ­ να: Μια σύντομη ανασκόπηση Γιώργος Καλόγερός: «...αμνήμονες σε φλέγόμενη πτέρυγα»: Ο Εθνικός Λόγος στην αμερικανική λογοτεχνία Σάββας Πατσαλίδης: Ο Αριστερός Λόγος στην Αμερική: Σύντο­ μη αναφορά Μιχάλης Κοκκώνης: Μεταμυθιστόρημα και Μεταμοντερνισμός στην Αμερική του ’60 και ’70 Αντριάν Κάλφο: «Η άλλη» γλώσσα της Αμερικής Αικατερίνη Γεωργουδάκη: Σύγχρονη Γυναικεία Αυτοβιογραφία: Μάγια Αγγέλου, Γκουέντολυν Μπρουκς, Νίκι Τζιοβάνι, Λίλιαν Χέλμαν και Οντρ Λορντ Δόμνα Παστουρματζή: Η ανάπτυξη της επιστημονικής φαντασίας και η θέση της στην αμερικανική λογοτεχνία του 20ού αιώνα Γιούλη ©εοδοσιάδου : Τρεις φωνές από την Αναγέννηση του Αμερι­ κανικού Νότου: Γιουντόρα Γουέλτυ, Φλάνερυ Ο’Κόνορ και Κάρσον Μακ Κάλερς Δόμνα Παστουρματζή: Ο πρωτοπόρος ρόλος της Γουίλα Κέθερ στη μοντέρνα αμερικανική λογοτεχνία

Τιμή: Αρχ. 400 Ιδρυτής: Περικλής Αθανασόπουλος Διευθυντής: Γιώργος Γαλάντης Αρχισυντάκτης: Ηρακλής Παπαλέξης Σύνταξη: Κατερίνα Γρυπονησιώτου, Βα­ σίλης Καλαμαράς, Ηρακλής Παπαλέξης, Βάσω Σπάθή Οικονομικός υπεύθυνος: Βάσω Σπάθή Συνδρομές: Κατερίνα Γρυπονησιώτου Διαφημίσεις: Ηρακλής Παπαλέξης Σελιδοποίηση-Μοντάζ: Νένη Ράις Γλωσσική επιμέλεια-Διορθώσεις: Βίκυ Κωτσοβέλου Στοιχειοθεσία: Φωτοκύτταρο Ε.Π.Ε., Υ­ μηττού 219, τηλ. 75.16.333 Φωτογραφίσεις-Μοντάζ: I. Χριστοδουλάκος - 1. Κοργιαλάς Ο.Ε., Α. Μεταξά 26, τηλ. 36.41.134 Εκτύπωση: ΑφοίΤσαλδάρη Ο.Ε., Φυλής 35, Καματερό, τηλ. 26.10.918 Βιβλιοδεσία: Νικ. Κατριβάνος και Σία Ο.Ε., Στ. Γόνατά 48, τηλ. 57.49.951 Διανομή: Νέο Πρακτορείο Τύπου

12 14

16 20 25 32 55 62 70 76 81

ΟΔΗΓΟΣ ΒΙΒΛΙΩΝ ΕΠΙΛΟΓΗ

Ιδ,οκτήτης-Εκδότης: Γιώργος Γαβαλάς

ΠΟΙΗΣΗ: Γράφει η Μαρία Λαμπαδαρίδου-Πόθου

Κεντρική διάθεση:

ΠΛΑΙΣΙΟ: Γράφει η Ελένη Χωρεάνθη

Αθήνα: «Διαβάζω» Θεσσαλονίκη: Βιβλιοπωλείο «Κέντρο του βιβλίου» Λασσάνη 9 τηλ. 237.463 Εξώφυλλο: Γιώργος Γαλάντης

ΔΕΛΤΙΟ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΟ ΔΕΛΤΙΟ

37

ΚΡΙΤΙΚΟΓΡΑΦΙΑ

48

στο επόμενο «Διαβάζω»

αφιέρωμα στην Ψ υχογλωσσολογία

Παρακαλούμε τους εκδότες να αποστέλλουν το συντομότερο δυνατόν τα βιβλία τους στα γραφεία του περιοδικού για την άμε­ ση ενημέρωση της συντακτικής επιτροπής, η οποία υπογράφει τα κείμενα που ακολουθούν.

"Κέρδισα το θάνατό μου σταθερά κι υπομονετικά... χαμογελώ ντας"

ί | ! |

Η Τζίνα Λαγκόριο, ελάχιστα γνωστή στην Ελλάδα, με το μυθιστό­ ρημά της «Η Αρνητική Προσέγγιση» σίγουρα θα συγκινήσει και θα ευαισθητοποιήσει πολλούς αναγνώστες. Πρώτα γιατί το μυθιστό­ ρημα είναι μια συγκλονιστική κι οδυνηρή δική της εμπειρία - αφο­ ρά στην καταδικαστική ιατρική διάγνωση και τον αργό θάνατο του πρώτου της άντρα - κι έπειτα επειδή η συγγραφέας τολμά κάτι πρωτόγνωρο: Ο μελλοθάνατος ήρωάς της, μιλά για τη ζωή, τον έ­ ρωτα και το θάνατο χρησιμοποιώντας άλλοτε ενεστώτα κι άλλοτε παρελθόντα χρόνο. Καθηλωμένος σ' ένα κρεβάτι, από την ανίατη αρρώστια του, ανα­ καλύπτει πως υπάρχει εντός του ένας καινούριος άνθρωπος, γλυ­ κός και παραιτημένος, μαζί με τον παλιό που κάθε τόσο ξυπνούσε. Η πρώτη του οδυνηρή εμπειρία η διάγνωση. Κατόπιν η αμυδρή ελπίδα ότι η επιστήμη θα καταφέρει το αδύνατο και τέλος, η πα­ ραίτησή του στα χέρια των γιατρών που του αλλοιώνουν το χαρα­ κτήρα και το ήθος, ποτέ όμως τα λογικά. Η ιστορία της αρρώστιας του είναι μια ιστορία βιασμών. «Σε καταντάνε γελοιογραφία του ε­ αυτού σου κι όλα αυτά ισχυρίζονται ότι τα κάνουν για το καλό σου». Το μέλλον, ακόμη κι ως παράταση ζωής, είναι ανύπαρκτο· κάθε φορά που τολμά να κάνει κάποιο σχέδιο, τιμωρείται «με πό­ νους και ριπές». Έτσι καταδικασμένος, σκέφτεται μόνο το παρελθόν και τις υπο­ θήκες για το μέλλον των άλλων, ένα είδος εκδίκησης γι' αυτούς που θα εξακολουθούν να υπάρχουν μετά το θάνατό του: «ήθελα ν' αφήσω σ' όλους σημάδια, όσο γινόταν πιο βαθιά, πριν φύγω για πάντα». Εχθροί του οι γιατροί, οι νοσοκόμες κι οι στενοί συγγενείς. Βιώνει την απόλυτη μοναξιά του μπρος στο μοιραίο. Πλησιάζοντας γορ­ γά το θάνατο γίνεται ο τελικός απολογισμός εν ανθρώπου που δεν έχει πια λόγους να είναι ανειλικρινής. «Αγάπησα τσιγκούνικα όπως αγαπούν οι άνδρες». Το παρόν και το μέλλον του διαγράφεται μέ­ σα από τα ίδια του τα λόγια: «δεν είναι καλύτερα να πεθάνω αφού όλα είναι τόσο προεξοφλημένα;» Ωστόσο το ερωτηματικό παραμέ­ νει στο τέλος της φράσης. Μόνο μια γυναίκα, όπως η Τζίνα Ααγκόριο, που ταυτίστηκε μ' ένα μελλοθάνατο, επειδή τον αγαπούσε, θα μπορούσε να αποδώσει με τόση πειστικότητα την αγωνία ενός ανθρώπου που εγκαταλείπει τη ζωή.

I να ζοφερό βιβλίο που ανοίγει χιλιάδες ρωγμές στις καθησυχασμ» νες μας συνειδήσεις.

I I μετάφραση της Μπέττυς Βακαλοπούλου δεν αφήνει απερί-

χρονικα/13 σπαστό τον αναγνώση να «ρουφήξει» το κείμενο. Φράσεις και εκ­ φράσεις αδόκιμες στα ελληνικά όπως: «Με αναισθήτισαν ενώ ήμου­ να βυθισμένος στον πνιχτό ύπνο των καταπραϋντικών», «Ένας άλ­ λος που όλοι συγχαίρονταν για τί γλύτωσε...»,«Φοβούμαι Δαναούς και δώρα φέροντες», «...πέρναμου την εφημερίδα...»,«... κοιτάζαμε τη Βαλέρια που'φασάρευε ολόγυρά μας», μειώνουν την απόλαυση του κειμένου. ΛΑΓΚΟΡΙΟ ΤΖΙΝΑ: Η αρνητική προσέγγιση. Μετάφραση: Μ πέττυ Βακαλοπούλου. Αθήνα, Θεμέλιο, 1989. Σελ. 184. Δρχ. 800.

Ενημέρωση των παιδιών για τις επιβλαβείς απολαύσεις Συνήθως όταν οραματιζόμαστε το μέλλον της ανθρωπότητας, το βλέπουμε να διαγράφεται ζοφερό. Η ποιότητα ζωής υπο­ βαθμίζεται. Πολλοί κίνδυνοι απειλούν την ψυχική και σωματική μας υγεία. Το κάπνισμα, το οινόπνευμα, οι χημικές ουσίες, τα ναρκωτικά είναι μερικοί απ' αυτούς. Το βιβλίο της Κλερ Ράινερ ενημερώνει τα παιδιά γ ι' αυτούς τους κινδύνους προτού αρχί­ σουν να επιθυμούν «απολαύσεις» επιβλαβείς. Άποψη της συγγραφέως είναι ότι «αν δοθεί στα παιδιά η ευκαιρία, όσο είναι μι­ κρά, να μάθουν μερικούς από τους πιθανούς κινδύνους και δυ­ σκολίες που ίσως τα βάλουν σε πειρασμό όταν μεγαλώσουν, έ­ χοντας τη γνώση έχουν και περισσότερες πιθανότητες ν' αντι­ μετωπίσουν τις πιέσεις που αναπόφευκτα θα αισθανθούν». Με λόγο ευθύ, έννοιες κατανοητές, εικόνες παραστατικές, η Κ.Ρ. παρουσιάζει μερικά από τα πιο σημαντικά προβλήματα που αντιμετωπίζουν οι νέοι σήμερα, λαμβάνοντας πάντα υπό­ ψη τη νοημοσύνη των μικρών παιδιών - φροντίζοντας να μη την ξεπερνάει αλλά και να μη την υποτιμά. Προτείνει πρακτι­ κούς τρόπους για να ανακαλύψουν τα παιδιά συγκινήσεις, στη ζωή, που όχι μόνον είναι υγιεινές αλλά και διασκεδαστικές. «Υ­ πάρχουν τρόποι να νιώσεις τα ίδια αισθήματα χωρίς να βλάψεις το σώμα σου. Απλά και μόνο τρέχοντας, πηδώντας, κολυμπώ­ ντας ή χορεύοντας, μπορείς να έχεις καλύτερα αποτελέσματα απ' ό,τι με τον καπνό, το αλκοόλ, τις χημικές ουσίες ή τα ναρ­ κωτικά...» Χαριτωμένο και απολαυστικό βιβλίο που απευθύνεται σε παι­ διά 8- 11 ετών, καλομεταφρασμένο με θαυμάσια εικονογράφη­ ση του Τόνι Κινγκ. ΡΑΪΝΕΡ ΚΛΕΡ: Μην καταστρέφεις το σώμα σου.Μετ. Κλειώ Παπαμιχαήλ - Γουέμπερ. Εικον. Τόνι Κινγκ. Αθήνα, Α.Σ.Ε., 1989. Σελ. 52. Δρχ.

900 δρχ.

Μην καταστρέφεις

το σώμα σου

Τα είκοσι βιβλιοπωλεία που ρωτήθηκαν για τη σύνταξη της αγοράς του βιβλίου είναι κατά αλφα­ βητική σειρά: Δωδώνη-ΑΘ., Δωδώνη-Γιάννενα, Ελευθερουδάκης-Αθ., Ενδοχώρα-ΑΘ., Εστία-Αθ., Ιανός-Θεσσ., ΚαραβίαΡουσσόπουλος-ΑΘ., Κρομμύδας-Χίος, Λέσχη του Βιβλίου-ΑΘ., LibroΑθ., Λοξίας-θεσσ., Μεθενίτης-Γίάτρα, ΜιχαλάΑθ., Παπαστεργίου-Γρεβενά, Πειραϊκή ΦωλιάΠειραιάς, Ραγιάς-Θεσσ., Ρόμβος-ΑΘ., Σάκης-Νέα Σμύρνη, Σύμβολο-Κηφισιά, Χατζούλη-Λάρισα.

η ΑΓΟΡΑ του ΒΙΒΑΙΟΥ από 29 Μαρτίου έως 11 Απριλίου 1990

Ο πίνακας παρουσιάζει τα εμπορικότερα βιβλία ενός δεκαπενθημέρου, σύμφωνα με τα στοιχεία που μας παραχώρη­ σαν 20 βιβλιοπώλες α π όλη την Ελλάδα, δηλώνοντας ο καθένας τους τέσοερα βιβλία που είχαν τις περισσότερες πωλήσεις στο βιβλιοπωλείο του κατά το διάστημα αυτό. Έτσι κάθε βιβλιοπωλείο δίνει τέσσερις βαθμούς στο βιβλίο που είχε τις περισσότερες πωλήσεις, τρεις βαθμούς στο αμέσως επόμενο, δύο βαθμούς στο τρίτο κατά σειρά βιβλίο, ενώ ένα βαθμό παίρνει το τέταρτο.

ΜΟΥΡΣΕΛΑΣ Κ.: Βαμμένα κόκκινα μαλλιά ΓΚΛΕΪΚ ΤΖ.: Χάος

ΚΑΤΗΣ Γ.: Οι 3 μέρες του Μάρτη ΘΕΛΑ Κ.Χ.: Κυψέλη

ΚΕΔΡΟΣ

ΚΑΤΟΠΤΡΟ Ν. ΣΥΝΟΡΑ

ΖΑΧΑΡΟΠΟΥΛΟΣ

ΚΑΝΕΛΛΟΠΟΥΛΟΣ Π.: Επιστολές στους Προγόνους μου ΜΑΧΦΟΥΖ Ν.: Μιραμάρ

Ν ΣΥΝΟΡΑ

ΨΥΧΟΓΙΟΣ

ΒΑΜΒΟΥΝΑΚΗ Μ.: Οι παλιές αγάπες πάνε στον παράδεισο

ΦΙΛΙΠΠΟΤΗΣ

ΛΟΥΤΣΙΑΝΟ-ΚΑΝΦΟΡΑ: Η χαμένη βιβλιοθήκη της Αλεξανδρείας ΞΑΝΔΡΕΙΑ ΤΑΧΤΣΗ Κ.: Το φοβερό βήμα ΝΤΕΛΜΠΕ Α.: Μια γυναίκα

ΑΛΕ­

ΕΞΑΝΤΑΣ ΕΣΤΙΑ

ΤΖΟΫΣ ΤΖ.: Η πανσιόν και άλλα διηγήματα Τα πασχαλινά διηγήματα (Σειρά)

GUTENBERG GUTENBERG

Ανδρουτσοπούλου-Πέτροβιτς Λ.: Μικρός Αδελφός (Πατάκης) · Ασημακόπουλου Κ.: Η Αλτάνα της Πάργας (Χατζηνικολή) · Γαλανάκη Ρ.: Ο Βίος του Ισμαήλ Φερίκ Πασά (Ά γρα) · Γκρέιβς Ρ.: Κόμης Βελισάριος (Μέδουσα) · Γρίβα Κ.: Ναρκωτικά και Εξουσία (Εκδοτική Θεσσαλονίκης) · Δάλλας Γ.: Πλάγιος Λόγος (Καστανιώτης) · Διακογιάννη Γ.: Δολοφόνοι Δημοκρατίας · ΈκοΟυ.: Το όνομα του Ρόδου (Γνώση) · θέλα Κ.Χ: Η οικογένεια Πασκουάλ Ντουάρτε (Καστανιώτης) · Τζαζ και Μπλουζ (Index) · Καββαδία Ν.: Η Βάρδια (Ά γρα) · Καζαντζάκη Ν.: Τα παλάτια της Κνωσσού (Ελένη Καζαντζάκη) · Καρζή θ .: Η Γυναίκα της Νέας Εποχής (Φιλιππότης) · Κέσνερ Ε.: Ο Αιμίλιος και οι Ντεντέκτιβ · Κέσνερ Ε.: Ο Αντώνης και η Κουκιδίτσα • Κοντού Γ.: Δωρεάν σκοτάδι (Κέδρος) · Κοτζιά Α.: Η μηχανή (Κέδρος) · Λοίζου Μ.: Η Πολιτεία του βυθού (ΑΣΕ) · Μεγαπάνου Α.: Εκτωρ (LIBRO) · Μπαλζάκ Ο.: Γρεναδιέρο (Gutenberg) · Μπιούμπη Φ.: 13 Φεγγά­ ρια τον Αύγουστο (Εξάντας) · Μπροντέλ: Η Μεσόγειος (Κριτική) · Νεσίν Α.: Έτσι ήρθαν τα πράγματα μα έτσι δε θα πάνε (2ος Τόμος) (Θεμέλιο) · Ντον Μ.: Άγρια Άλογα (Χατζηνικολή) · Πέτσου Γ.: Η Αλήθεια (Ισοκράτης) · Τερζάκη Α.: Το λυκόφως των ανθρώπων (Εστία)

Αμερικανική πεζογραφία Το «Διαβάζω», στη δεκαπεντάχρονη πορεία του, επανειλημμένως αφιέρωσε τεύχη του σε εκπροσώπους της σύγχρονης αμερικανικής πεζογραφίας. Ο Φιτζέραλντ, ο Χέμινγουέι, ο Στάινμπεκ, ο Φώκνερ και άλλοι, είναι ανάμεσα στους συγγραφείς που αγαπήθηκαν ιδιαίτερα από το ελληνικό κοινό, τόσο μέσα από τα μεταφρασμένα στα ελληνικά έργα τους, όσο και μέσα από τη μεταφορά έρ­ γων τους στον κινηματογράφο. Ωστόσο τη λογοτεχνική φυσιογνωμία ενός τόπου δεν τη συνθέτουν μόνον οι μεμονωμένες περιπτώσεις συγγραφέων, αλλά και οι διαφορετικές τάσεις που διακρίνουν τη λογοτεχνική του παραγωγή. Πολύ περισσότερο αυτό ισχύει για την Αμερική, αυτή τη μεγάλη χώρα, όπου ζουν και δημιουργούν πολλές και δια­ φορετικές κοινωνικές ομάδες. Αυτές, ακριβώς, τις σημαντικότερες από τις τάσεις που συνθέτουν το πρόσω­ πο της Αμερικανικής πεζογραφίας, φιλοδοξούμε να παρουσιάσουμε στο ανα­ γνωστικό μας κοινό, για μια ουσιαστικότερη προσέγγιση της πολύμορφης λογο­ τεχνικής αμερικανικής παραγωγής. Θερμές ευχαριστίες οφείλουμε στην κ. Κάτια Γεωργουδάκη για την πολύτιμη βοήθειά της στη συγκρότηση αυτού του αφιερώματος. Επιμέλεια αφιερώματος: Γιώργος Γαλάντης Για επιπλέον πληροφορίες σχετικά με την Αμερικανική Πεζογραφία, οι αναγνώστες /τριές μας μπορούν να ανα­ τρέξουν και στα τεύχη μας: Ου. Φώκνερ (No 54), Η Γενιά των Μπήτνικ (No 64), Έ . Ά λαν Πόε (No 112), Σ.Φ. Φιτζέραλντ (No 158), Τ. Ουίλιαμς (No 139), Ε. Χέμινγουέι (No 159), Τζ. Στάινμπεκ (No 173), Ντ. Χάμμετ (No 182) και Ρ. Τσάντλερ (No 193).

16/αφιερωμα

Αικατερίνη Γεωργουδάκη

Αμερικανική πεζογραφία του 20ού αιώνα: Μια σύντομη ανασκόπηση

Λ . Λ . Αμερικανική πεζογραφία του 20ού αιώνα συνεχίζει τη λογοτεχνική παράδοση που δημιούργησαν οι James F. Cooper, Nathaniel Hawthorne, Herman Melville, Mark Twain, Henry James, Kate Chopin, και άλλοι/ες συγγραφείς του 19ου αιώνα. Ορισμένοι/ες πεζογράφοι μάλιστα που εμφανίστηκαν μετά το 1850, όπως ο Theodore Dreiser και η Edith Wharton, εξακολού­ θησαν να παράγουν αξιόλογα έργα και τις πρώ­ τες δεκαετίες του 20ού αιώνα (Wharton, Age o f Innocence, 1920, Dreiser, An American Tragedy, 1925).

To αυξανόμενο ενδιαφέρον των Αμερικανών για τη δημιουργία μιας δικής τους λογοτε­ χνίας που να εκφράζει την εθνική τους ιδιαιτερό­ τητα φαίνεται και από την καθιέρωση της διδα­ σκαλίας αυτής της λογοτεχνίας σε Πανεπιστη­ μιακό επίπεδο απ’ το 1920. Στη λογοτεχνική τους παράδοση, μέχρι το 1960, επικράτησαν οι ιδεο­ λογικές και λογοτεχνικές αξίες της κυρίαρχης λευκής πατριαρχικής Αγγλο-Σαξωνικής κουλ­ τούρας. Τα προσωπικά οράματα και θέματα των συγγραφέων, και οι ποικίλες αφηγηματικές φόρ­ μες που δημιούργησαν για να τα εκφράσουν δια­ μορφώθηκαν από τη θέση τους μέσα και τη στά­ ση τους απέναντι στην κυρίαρχη κουλτούρα, κα­ θώς και από τις διάφορες κοινωνικές αλλαγές και τα ιστορικά γεγονότα που έγιναν στις ΗΠΑ και άλλες χώρες κατά τη διάρκεια του 20ού αιώ­ να. Επηρεάστηκαν επίσης από ξένες φιλοσοφι­ κές, πολιτικές και αισθητικές θεωρίες και πρα­ κτικές (Μαρξισμό, Δαρβινισμό, Υπαρξισμό, Ζεν, Μοντερνισμό, Ρεαλισμό, Νατουραλισμό, κ.λπ.).

Ο Α' παγκόσμιος πόλεμος, με την αυξανόμενη χρήση τεχνολογίας και τη μαζική καταστροφή ανθρώπινων ζωών, απομυθοποίησε την πατριωτι­ κή - μεσσιανική ρητορική των μηχανισμών της κρατικής προπαγάνδας και των δημοφιλών ιστο­ ρικών ρομάντσων που εξιδανίκευαν την πολεμι­ κή εμπειρία και ηρωποιούσαν τους Αμερικανούς. Αυτή την απομυθοποίηση και την απογοήτευσή τους έκφρασαν οι Dos Passos (Three Soldiers, 1921), Hemingway (A Farewell to Arms, 1929), και Faulkner (Soldiers’ Pay, 1926), δημιουργώντας έ­ τσι μια μυθιστορηματική παράδοση που συνέχι­ σαν μέχρι πρόσφατα πολλοί βετεράνοι του Βιετναμικού πολέμου. Οι τρεις αυτοί, και άλλοι Αμε­ ρικανοί πεζογράφοι (Sherwood Anderson, Winesburg, Ohio, 1919, Sinclair Lewis, Babbitt, 1922, F. Scott Fitzgerald, The Great Gatsby, 1925) έδειξαν επίσης τη μεταπολεμική κατάπτωση αξιών, τα υ­ παρξιακά αδιέξοδα, την απομόνωση των ανθρώ­ πων, τα αποτυχημένα όνειρα, τη δίψα για χρήμα, για απολαύσεις, και το κενό πίσω απ’ τη βιτρίνα της υλικής ευμάρειας των ΗΠΑ. Μερικοί/ές μά­ λιστα (Hemingway, Fitzgerald, Anderson, Lewis, Katherine Anne Porter, Dorothy Parker, Gertrude Stein) έδειξαν πιο δραματικά την απογοήτευσή τους με τη χώρα τους αυτο-εξοριζόμενοι/ες στην Ευρώπη - η Stein μόνιμα- και συχνά υιοθετώ­ ντας αισθητικές φόρμες του Μοντερνισμού, που ανθούσε στη λογοτεχνία και σε άλλες καλές τέ­ χνες, για να εκφράσουν το όραμα ενός κόσμου χωρίς συνέχεια και συνοχή, σε κατάσταση πα­ ρακμής. Παράλληλη με τη στροφή προς τον διεθνή χώ­ ρο σε αναζήτηση πολιτιστικής - καλλιτεχνικής έμπνευσης και ανανέωσης ήταν κι η στροφή προς την τοπική κουλτούρα των ΗΠΑ. Ο Thomas Wolf (You Can’t Go Home Again, 1940), o William Faulkner (The Sound and the Fury, 1929, Light in August, 1932), o Erskine Caldwell (Tobacco Road, 1932), και η Ellen Glasgow (Barren Ground, 1925) ζωντάνεψαν στα έργα τους διάφορες περιοχές και πλευρές της ζωής του Νό­ του. Ο Sherwood Anderson, ο James Τ. Farell κι η Willa Cather ταυτίστηκαν κυρίως με τις με­ σαίες πολιτείες, κι ο John Steinbeck (O f Mice and Men, 1937, The Grapes o f Wrath, 1939) με τα προ­ βλήματα των αγροτών και εργατών στη Δύση. Ο Dos Passos προσπάθησε ν’ αγκαλιάσει την Αμερι­ κανική εμπειρία στο σύνολό της (USA, 1937). Ό ­ πως ο Steinbeck και ο Caldwell, ο Dos Passos έδει­ ξε ιδιαίτερο ενδιαφέρον για τα κοινωνικά και πο­ λιτικά προβλήματα κατά τη διάρκεια της μεγά­ λης οικονομικής κρίσης του 1930 στις ΗΠΑ. Η οικονομική κρίση και η φυλετική καταπίεση έγιναν πιο αισθητές στη μαύρη κοινότητα. Δρώντας στο περιθώριο της λευκής κουλτούρας οι μαύροι καλλιτέχνες που είχαν συγκεντρωθεί στο Χάρλεμ, γύρω στα 1920, προσπάθησαν να δη­

αφιερωμα/Ί 7 μιουργήσουν μια δική τους πολιτιστική παράδο­ ση. Η λεγάμενη «Αναγέννηση του Χάρλεμ» πρό­ βαλε κυρίως τη μουσική και την ποίηση. Πεζογράφοι που ξεπήδησαν απ’ αυτό το κίνημα ήταν η Jessie Fauset (Plum Bum 1928), η Nella Larsen (Passing, 1929) η Zora Neale Hurston (Their Eyes Were Watching God, 1937), o Jean Toomer, (Cane, 1923), o Claude McKay (Home to Harlem, 1928) κι o Arna Bontemps (Black Thunder, 1936). Ό πω ς o Richard Wright (Native Son, 1940) και η Ann Petry (The Street, 1946) αργότερα, οι παρα­ πάνω συγγραφείς κατέγραψαν τις κοινωνικές και ψυχολογικές επιπτώσεις της φυλετικής κα­ ταπίεσης και αναγκαστικής αφομοίωσης των μαύρων στη λευκή κουλτούρα, οι περισσότεροι/ρες όμως παρέμειναν έξω απ’ τον «κανόνα» της Αμερικανικής λογοτεχνίας στην εποχή τους, γιατί τα έργα τους δεν αναπαράγουν ΑγγλοΣαξωνικούς λογοτεχνικούς μύθους και αξίες. Προβλήματα ταυτότητας και περιθωριοποίησης κατέγραψαν επίσης συγγραφείς που μετανάστευσαν από Ευρώπη, όπως π.χ. η Πολωνο-Εβραία Anzia Yezierska και η Ρωσίδα Mary Antin, κ.λπ. Εκτός απ’ τα πεζογραφήματα που απεικόνιζαν διάφορα κοινωνικά και οικονομικά προβλήματα άνθισε και το είδος της ιστορικής πεζογραφίας που πρόσφερε τη φυγή σ’ ένα πιο ρομαντικό πα­ ρελθόν. Ένα απ’ τα πιο πετυχημένα δείγματα αυ­

τού του είδους ήταν το Gone with the Wind (1936) της Margaret Mitchell απ’ το Νότο. Οι Dashiel Hammett (The Maltese Falcon, 1930) και Raymond Chandler (The Big Sleep, 1939) ανύψω­ σαν επίσης το λογοτεχνικό επίπεδο του αστυνο­ μικού διηγήματος το οποίο παλιότερα θεωρούν­ ταν είδος λαϊκής λογοτεχνίας, χωρίς σοβαρές α­ ξιώσεις. Παρόμοια εξέλιξη παρατηρούμε και σ’ ένα άλλο είδος λαϊκής κατανάλωσης, το μυθι­ στόρημα για τη Δύση. Ο κινηματογράφος στη δε­ καετία του ’50 και, αργότερα, η τηλεόραση μετα­ μόρφωσαν τα κλισέ του γουέστερν σε μια πλού­ σια μυθολογία. Από τον Β' παγκόσμιο πόλεμο μέχρι σήμερα έ­ χουν συμβεί πολλά γεγονότα τα οποία επηρέα­ σαν την κοσμοθεωρία και τον τρόπο γραφής των Αμερικανών πεζογράφων. Το θέμα του πολέμου εξακολούθησε να αποτελεί ένα συνδετικό κρίκο των νεότερων με τους παλιότερους συγγραφείς. Η πλειονότητα των μυθιστορημάτων επανελάμβανε το δημοφιλή μύθο του Αμερικανού ως ήρωα που πολεμάει πάντα ανιδιοτελώς για αμυντικούς λόγους, για μια δίκαιη ειρήνη. Μερικοί γνωστοί συγγραφείς (Norman Mailer, Irwin Shaw, John Hersey) υπογράμμισαν τις πιθανές επικίνδυνες ε­ πιπτώσεις του πολέμου στους νικητές. Αλλά η αμφισβήτηση αυτής της μυθολογίας και η πιο σκληρή αντιπολεμική κριτική έγιναν στα πολεμι-

18/αφιερωμα κά μυθιστορήματα που γράφτηκαν μετά το 1960, με αφορμή τον Β' παγκόσμιο πόλεμο ή εκείνον στο Βιετνάμ. Χαρακτηριστικά παραδείγματα εί­ ναι τα έργα των Joseph Heller (Catch-22, 1961), Kurt Vonnegut (Slaughterhouse-Five, 1968), και Thomas Pynchon (Gravity’s Rainbow, 1973) στα οποία μπερδεύονται το πραγματικό με το φαντα­ στικό, το λογικό με το παράλογο, το τραγικό με το κωμικό. Με κύριο όπλο τους το «μαύρο» χιού­ μορ, οι τρεις συγγραφείς εμφανίζουν τον πόλεμο ως μία επιχείρηση τρελών, η οποία καθρεφτίζει τον παρανοϊκό σύγχρονο τρόπο ζωής. Παρόμοια αμφισβήτηση της κυρίαρχης πολεμικής μυθολο­ γίας κάνει κι ο Tim O’ Brien, στο Going After Cacciato (1987), ένα απ’ τα καλύτερα μυθιστορή­ ματα που γράφτηκαν για το Βιετνάμ. αρ’ όλη τη μεταπολεμική ευημερία του μέ­ σου Αμερικανού, η εμπειρία του πολέμου, οι επιπτώσεις της ατομικής βόμβας, η εποχή του Μακάρθυ, το ρατσιστικό πρόβλημα και άλλα γε­ γονότα έδωσαν τροφή για κοινωνική κριτική και διαμαρτυρία σε αρκετούς πεζογράφους της δεκα­ ετίας του ’50, όπως π.χ. στους Αφρο-Αμερικανούς Ralph Ellison (Invisible Man, 1952), James Baldwin (Go Tell It On the Mountain, 1953), και την Gwendolyn Brooks (Maud Martha, 1953), κα­ θώς και στους Saul Bellow (Seize the Day, 1956), J. D? Salinger (The Catcher in the Rye, 1951), Norman Mailer (The Man Who Studied Yoga, 1952), και Sloan Wilson (The Man in the Gray Flannel Suit, 1955). Σ’ αυτά τα έργα οι κύριοι χα­ ρακτήρες συχνά παρουσιάζονται ως κοινωνικά και ψυχολογικά αποξενωμένοι απ’ το παρακμα­ σμένο αστικό περιβάλλον τους. Αρκετοί απ’ τους συγγραφείς που εμφανίστηκαν την εποχή αυτή ή­ ταν εβραϊκής καταγωγής. Εκτός απ’ το ενδιαφέ­ ρον για σύγχρονό τους κοινωνικά και πολιτικά προβλήματα, μερικοί ανέτρεξαν στην εθνική τους πολιτιστική παράδοση αιώνων. Οι Saul Bellow (The Adventures o f Augie March, 1953), Bernard Malamud (The Assistant, 1957), Philip Roth (Goodbye, Columpus, 1959), και Issac Bashevis Singer, ήταν απ’ τους πιο γνωστούς. Στο Σαν Φρανσίσκο, η ομάδα των Beats απέρριψε προκλητικά τον τυπικό Αμερικανικό τρόπο ζωής, τα φθαρμένα κοινωνικά και λογοτεχνικά καλούπια. Το έργο τους είχε αυθορμητισμό και χιούμορ. Επηρεάστηκαν απ’ τον Whitman, τους ρυθμούς της τζαζ, τον μυστικισμό της Ανατολής, κατέφευγαν στο αλκοόλ, και συχνά έπαιρναν ναρκωτικά για έμπνευση. Οι περισσότεροι ήταν ποιητές. Ο πιο αντιπροσωπευτικός τους πεζογράφος ήταν ο Jack Kerouac (On the Road, 1957), The Subterraneans, 1958). Ανανέωση των φθαρμέ­ νων λογοτεχνικών θεσμών επιχείρησε με το πει­ ραματικό του γράψιμο κι ο Vladimir Nabokov (Lolita, 1955). Στο Νότο η τοπική πεζογραφία συ­

Π

νέχιζε ν’ ανθίζει. Οι πιο σημαντικές φωνές ήταν: η Carson McCullers (Member of the Wedding, 1946), o Truman Capote (Other Voices, Other Rooms, 1948), o Robert Penn Warren (All the King’s Men, 1946), o William Styron (Lie Down in Darkness, 1951), o Walker Percy (The Moviegoer, 1961), η Flannery O’Connor (Wise Blood, 1952), και η Eudora Welty (Delta Wedding, 1946, The Optimist’s Daughter, 1972, Losing Battles, 1970).

To μυθιστόρημα επιστημονικής φαντασίας άρχι­ σε επίσης να θεωρείται «σοβαρή» λογοτεχνία με­ τά το 1950. Συγγραφείς όπως οι Ray Bradbury (Fahrenheit 451, 1953), Isaac Asimov (Foundation, 1951), και Kurt Vonnegut (Player Piano, 1952) α­ πεικόνιζαν μελλοντικούς κόσμους δίνοντας συ­ χνά κάποιο ηθικό μήνυμα για τη δική τους εποχή. Τα πολιτικά γεγονότα και το επαναστατικό πνεύμα της ταραγμένης δεκαετίας του ’60 (κρίση στην Κούβα, πόλεμος Βιετνάμ, κινήματα μαύ­ ρων, ταραχές στο γκέτο και στα Πανεπιστήμια, φεμινιστικό κίνημα, δολοφονίες των Κένεντυ, Μ.Λ. Κινγκ και άλλων μαύρων ηγετών, κ.λπ.) α­ νέτρεψαν πολλές καθιερωμένες κοινωνικές και λογοτεχνικές αξίες. Η λευκή Αμερικανική κοι­ νωνία αναγκάστηκε να γίνει πιο δεκτική, κι έτσι ο «κανόνας» της Αμερικανικής λογοτεχνίας, που παραδοσιακά κυριαρχήθηκε από λευκούς άντρες, διευρύνθηκε για να συμπεριλάβει συγ­ γραφείς φυλετικών και εθνικών μειονοτήτων και γυναίκες συγγραφείς που παρουσίαζαν την εμπει­ ρία τους μέσα απ’ τα δικά τους μάτια, συχνά με πολεμική κριτική και αναθεωρητικές μεθόδους. Καθώς το κίνημα για τη «Μαύρη Δύναμη» ενισχύθηκε στο τέλος της δεκαετίας του ’60 οι μαύροι/ες συγγραφείς συγκέντρωσαν τις προσπά­ θειες τους να δημιουργήσουν μια ξεχωριστή μαύ­ ρη ταυτότητα και κουλτούρα απορρίπτοντας έ­ τσι τη λευκή πολιτική και πολιτιστική κηδεμονία αιώνων. Ανανεώθηκε το ενδιαφέρον για την Α­ φρικανική και Αφρο-Αμερικανική ιστορία και κουλτούρα. Οι συγγραφείς έβλεπαν τους εαυτούς τους ως επαναστάτες/τριες στην υπηρεσία της μαύρης κοινότητας. Η αναζωπύρωση του εθνικι­ σμού και της φυλετικής περηφάνιας έφερε μια νέα άνθηση στη μαύρη λογοτεχνία. Η συγγραφή αυτοβιογραφιών, όπως The Autobiography o f Malcolm X (1965), Eldridge Cleaver, Soul on Ice (1968), Maya Angeloy, I know Why the Caged Bird Sings, (1969), Nikki Giovanni, Gemini (1971), Gwendolyn Brooks, Report from Part One (1972), June Jordan, Civil Wars (1981), και Audre Lorde, Zami (1982), ενίσχυε ιδιαίτερα τη φυλετική περη­ φάνια και τις πολιτικές θέσεις των μαύρων Αμε­ ρικανών. Η βαθμιαία ανάπτυξη του μαύρου φεμι­ νιστικού κινήματος βοήθησε επίσης σημαντικά τη γυναικεία λογοτεχνία. Τις δεκαετίες του ’70 και ’80 οι γυναίκες κυριαρχούν στην ποσότητα

αφιερωμα/19

Herman Melville

και ποιότητα της Αφρο- Αμερικανικής λογοτε­ χνικής παραγωγής, και προσπαθούν να δημιουρ­ γήσουν μια αυτόνομη κοινωνική και καλλιτεχνι­ κή ταυτότητα και μια ξεχωριστή ΑφροΑμερικανική γυναικεία λογοτεχνική παράδοση. Πιο γνωστές πεζογράφοι είναι οι Toni Morrison (Sula, 1973, Song o f Solomon, 1977), Gloria Naylor (The Women o f Brewster Place, 1982), Ntozake Shange (Sassafras, Cypress and Indigo, 1982), Alice Walker (The Color Purple, 1982), Paule Marshall (Praisesong for the Widow, 1983), και Toni Cade Bambara (The Salt Eaters, 1980). Εκτός από τη μαύρη, κι άλλες μειονότητες άρ­ χισαν να εκφράζουν τη δική τους άποψη για την εμπειρία τους στις ΗΠΑ, να ανατρέχουν στις ε­ θνικές τους ρίζες, να αξιοποιούν τον πολιτιστικό πλούτο της φυλής ή της χώρας καταγωγής τους, και να δημιουργούν τους δικούς τους μύθους και αισθητικές φόρμες, κι έτσι να διευρύνουν και ν’ αναθεωρούν τον κανόνα της Αμερικανικής Λο­ γοτεχνίας. Ο Ινδιάνος Ν. Scott Momady (The Way to Rainy Mountain, 1969), οι Ινδιάνες Leslie Silko (Ceremony, 1977 και Louise Erdrich (Love Medicine, 1984), η Κινεζο-Αμερικανίδα Maxine Hong Kingston (The Soman Warrior, 1976), η Μεξικάνο- Αμερικανίδα Denise Chavez (The Last o f the Menu Girls, 1986), κι οι Ελληνικής καταγω­ γής Δάφνη Αθα (Cora, 1978) και Στρατής Χαβια-

ράς (When the Tree Sings, 1979), είναι μερικά απ’ τα γνωστά ονόματα πεζογράφων εθνικών μειο­ νοτήτων. Μετά το 1960, στη λευκή κοινότητα οι Bellow, Roth και John Updike συνέχισαν τον παραδοσια­ κό τρόπο μυθιστορηματικής αφήγησης και δη­ μιούργησαν μια σταθερή λογοτεχνική παραγωγή. Άλλοι άντρες πεζογράφοι αμφισβήτησαν την ι­ δεολογία και τις φόρμες του παραδοσιακού μυθι­ στορήματος και δημιούργησαν το λεγόμενο μεταμυθιστόρημα. Οι John Barth (The Sot- Seed Factor, 1961, Sabbatical, 1982), Thomas Pynchon (V, 1963, The Crying o f Lot 49, 1966), Nabokov (Ada, 1969), και John Hawkes (Blood Oranges, 1970) είναι μερικοί απ’ τους συγγραφείς που έγι­ ναν γνωστοί για τους τολμηρούς πειραματισμούς τους με την αισθητική του μυθιστορήματος. Γυ­ ναίκες συγγραφείς, όπως οι Marilyn French (The Women’s Room, 1977), Erica Jong (Fear o f Flying, 1973), Joyce Carol Oates (You Must Remember This, 1987), Ann Beattie ((Falling in Place, 1980), Anne Tyler (Dinner at the Homesick Restaurant, 1982) και άλλες, συνέχισαν επίσης να καταγρά­ φουν τη γυναικεία εμπειρία στις ΗΠΑ, άλλοτε α­ πό φεμινιστική σκοπιά κι άλλοτε όχι. Το πιο προ­ σφιλές λογοτεχνικό είδος φεμινιστριών συγγρα­ φέων έγινε το μυθιστόρημα επιστημονικής φα­ ντασίας. Σ’ αυτό το είδος διακρίθηκαν μεταξύ άλλων οι Marge, Piercy, Sally Gearhart, Ursula Le-Guin, και Joanna Russ. Ό πω ς φαίνεται απ’ αυτή τη σύντομη ανασκό­ πηση, γυναίκες και άντρες από διάφορες φυλετι­ κές ή εθνικές ομάδες και κοινωνικές τάξεις, έ­ χουν βαθμιαία διευρύνει, ανανεώσει και εμπλου­ τίσει την παράδοση της Αμερικανικής πεζογρα­ φίας από την αρχή του 20ού αιώνα μέχρι σήμερα. Δεν είναι τυχαίο λοιπόν το γεγονός ότι η Αμερι­ κανική πεζογραφία, με την πολυφωνία και τον δυναμισμό που τη διακρίνουν, κατέχει μια ση­ μαντική θέση στην παγκόσμια λογοτεχνία.1

1. Περισσότερες γενικές πληροφορίες υπάρχουν στις παρα­ κάτω πηγές: Clarence Gohdes and Sanford E. Marovitz, Bibliographical Guide to the Study o f the Literature o f the U.S.A., 5th ed. (Durham, NC: Duke Univ. Pr., 1984), Emory Elliott, gen. ed., Columbia Literary History o f the U.S. (New York: Columbia Univ. Pr., 1988), 695-909, 1023-76, 1126-99, Nina Baym et al eds, The Norton Anthology o f American Literature, 3rd ed., Vol. 2 (New York: Norton, 1989), Roger Whitlow, Black American Literature: A Critical History (Totowa. N.J.: Littlefield, Adams, 1974), 71- 184, Barbara Christian, Black Feminist Criticism: Perspectives on Black Women Writers (New York: Pergamon Pr. 1985), W. Lawrence Hogue, Discourse and the Other: The Production o f the Afro-America Text (Durham, NC: Duke Univ. Pr. 1986), και Vincent B. Leitch, American Literary Criticism from the 30s to the 80s (New York: Columpia Univ. Pr., 1988). Για πιο εξειδικευμένες πληροφορίες βλ. τη βιβλιογραφία που δίνεται στο κάθε δοκίμιο αυτού του αφιερώματος.

20/αφιερωμα

Γιώργος Κ αλόγερός

"...αμνήμονες σε φλέγόμενη πτέρυγα35: ο Εθνικός Λόγος στην Αμερικανική Λογοτεχνία «Λεν μπορούσα να εννοήσω (την Αμερικανική αν­ τωνυμία) ' Ί ” (Εγώ). Το κινεζικό " J” (αποτελείται από) επτά λεπτοδουλεμένες πινελιές. Πώς μπο­ ρούσε το αμερικανικό " I”, αν και όπως το κινεζι­ κό όλο σιγουριά φορούσε καπέλο, να αποτελείται μόνο από 3 πινελιές που η μεσαία του ήταν τόσο ίσια; Ήταν από ευγένεια που ο συγγραφέας αυτός παρέλειψε πινελιές όπως ακριβώς η Κινέζα πρέ­ πει να γράψει τ ’ όνομά της μικρό και λοξό; Όχι, δεν ήταν ευγένεια. Το 'Τ ' είναι με κεφαλαία γραμ­ μένο, το You (Εσύ) με μικρά γράμματα. Απόμεινα να κοιτάζω αυτή τη μεσαία γραμμή και περίμενα τόσο πολύ το μαύρο της κέντρο να διαλυθεί σε ψι­ λοδουλεμένες πινελιές και στίγματα που ξέχασα να το προφέρω.» Μαξίν Χονγκ Κίνγκστον, Η Γυναίκα Πολεμιστής (1976)

- Λ . -Μ . παράγραφος τελειώνει, φαιμονενικά τουλάχιστον, με τη σιωπή της αφηγήτριας. Είναι η παράδοξη σιωπή που της επιβάλλει η ανάγκη να αρθρώσει την Αμερικανική αντωνυμία « I» Εγώ. Παράδοξη όχι γιατί το «I» στέκεται σαν οπτικό/φωνολογικό εμπόδιο - μπορεί θεωρητικά να το προφέρει - αλλά αντίθετα επειδή αποκτά ένα καινούριο σημασιολογικό προσανατολισμό που τον επιβάλλει η σύγκρισή του με την κινεζική προσωπική αντωνυμία. Η τελευταία, παρ’ όλο που παραμένει για τον αναγνώστη επτά θεωρητι­ κές πινελιές, εισάγει στο κείμενο μια καινούρια φωνή ή μάλλον γίνεται φορέας που βοηθάει την αφηγήτρια να αρθρώσει ένα λόγο που αν και δυ­

ναστεύεται από την ενασχόλησή του με την Αμε­ ρικανική προσωπική αντωνυμία «I», ασκεί κριτι­ κή και προβάλλει αντιστάσεις στην οριστική α­ φομοίωση ή στη σιωπηρή ενσωμάτωση, με άλλα λόγια στον εξαμερικανισμό της αφηγήτριας και του κειμένου.1 Οι δύο λοιπόν αντωνυμίες τόσο η ορατή όσο και η θεωρητική δημιουργούν ένα πα­ λίμψηστο, ένα «διαλογικό» κείμενο που μεθοδεύ­ ει την «απο- αποικιοκρατοποίηση» μέσα από την ανάγνωση της επάλληλης επίστρωσης των σημασιολογικών πεδίων.2 Αυτή είναι η «γλώσσα» που τα κείμενα των Α­ μερικανικών εθνοτήτων και μειονοτήτων πάντα μιλούσαν. Ξαφνικά, σαν τον Μεσιέ Ζουρνταίν του Μολιερικού Αρχοντοχωριάτη, ανακαλύπτου­ με πως «μιλάμε πρόζα» ή πως είχαμε πάντα μπροστά μας αυτά τα «διαλογικά» κείμενα. Εί­ ναι αλήθεια πως οι σύγχρονες θεωρίες έθεσαν σε κίνηση τις κεντρομόλες δυνάμεις που διέλυσαν «το καλοδουλεμένο αγγείο» της Νέας Κριτικής και ταυτόχρονα παραμέρισαν την «Παλιά Ιστο­ ριογραφία» με τη σχετικά απροβλημάτιστη ενα­ σχόληση με τους μύθους και τα σύμβολα της Α­ μερικής.3 Η δεκαετία του ’70, μα κυρίως αυτή του ’80, έφερε στο προσκήνιο συζήτησης τους ό­ ρους «φυλή», «εθνικότητα», «γένος» και αποκα­ τέστησε την κοινωνικοπολιτική τους βάση καταρρίπτοντμς τους μύθους γύρω από τη βιολογι­ κή τους ουσία.4 Αποκεντρώνοντας όμως τη συ­ ζήτηση από την κειμενολαγνεία της Νέας Κριτι­ κής, τη βιολογία, αλλά και από τους μύθους και τα σύμβολα της «Παλιάς Ιστοριογραφίας», η σύγχρονη κριτική ζήτησε να μιλήσει για πιο ου­ σιαστικά θέματα που έθεταν τους παραπάνω ό­ ρους μέσα στο σωστό κοινωνικοπολιτικό πλαί­ σιο. Εσωτερικός αποικισμός, αστικοποίηση, οι­ κονομικά συμφέροντα, ο ρόλος των επιστημών, η κωδικοποίηση του λόγου έρχονται να απαιτή­ σουν από τη λογοτεχνική κριτική να αναθεωρή­ σει τις προκαταλήψεις της ή μάλλον να τις ανα­ γνωρίσει και να ανοιχτεί σε πιο ριψοκίνδυνα εγ­ χειρήματα, ανακαλύπτοντας στο ιστορικοκοινωνικό γίγνεσθαι όχι έναν καθρέφτη για τη λογοτε­ χνία αλλά τον τρόπο με τον οποίο «κατασκευά­ ζονται» τα είδωλα.5 Ας μη θεωρηθεί βέβαια ότι η λέξη «κατασκευά­ ζονται» έχει αρνητικό περιεχόμενο ή τουλάχι­ στον αποκλειστικά αρνητικό περιεχόμενο. Στην περίπτωση της Μαξίν Χονγκ Κίνγκστον, για πα­ ράδειγμα, η αφηγήτρια επινοεί τις αντιστάσεις οι οποίες σώζουν τόσο αυτή από τη σιωπή της αφο­ μοίωσης όσο και το κείμενο από ένα απλουστευτικό δογματισμό. Το βιβλίο της είναι σημαντικό γιατί επισημαίνει με παρρησία τα αδιέξοδα που μεθοδεύουν τις επινοήσεις της αφηγήτριας και α­ κόμα τα χάσματα που πρέπει να καλύψει και τις αποσιωπήσεις στις οποίες καταφεύγει το κείμενο για να λειτουργήσει. Η αφηγήτρια απορρίπτει την

αφιερωμα/21 σή του ως Αμερικανού μεσοαστού έρχεται σαν φυσική συνέπεια αυτής της «Δυτικοποίησής» του. Η επινόηση της εθνικότητας λοιπόν δρα σ’ αυτήν την περίπτωση όχι σαν αντίσταση στη δια­ δικασία αφομοίωσης αλλά σαν αναπόσπαστος παράγοντάς της.6 Η σχέση βέβαια με την προ-Αμερικανική πα­ τρίδα είναι σημαντική σ’ αυτή τη διαδικασία επι­ νόησης. Δεν δρα όμως απλώς σαν ένας παράγο­ ντας που πρέπει να απορριφθεί για να οδηγηθεί ο αφηγητής-πρωταγωνιστής σε μια πιο «εξελιγμέ­ νη» καινωνικοπολιτιστική κατάσταση (εξαμερικανισμός) όπως στην περίπτωση του Νίκολας Γκέιτζ. Με άλλα λόγια το «ταξίδι» που επιχειρείται δεν υποβάλλει τον πρωταγωνιστή-τρια στη διαδικασία της εξέλιξης των «ειδών» - βλέπε μεταναστών - και της επικράτησης των «τελειοτέρων» από αυτά τα είδη όπως το Eleni φαί­ νεται να υπαινίσσεται. Ιδιαίτερα για τις εποικι­ σμένες μειονότητες, δηλαδή τους Ινδιάνους, Μεξικανο-Αμερικανούς (Τσικάνο) και τους Αφρικανο-Αμερικανούς, ο προβληματισμός για το ποια είναι και πού είναι η προ-Αμερικανική τους πατρίδα οδηγεί σε κείμενα που θέτουν επί τάπητος την αναθεώρηση τόσο του ιστορικοκοινωνικού πλαισίου αναφοράς της Αμερικανικής λογοτεχνίας, όσο και των συμβάσεων και των μορφών των διαφόρων λογοτεχνικών ειδών που χαρακτηρίζουν τη λογοτεχνία αυτή.

To Song o f Solomon (Τραγούδι του Σολομόντα, 1977) της Τόνυ Μόρισον (1931), επιχειρεί να προσδιορίσει την προ-Αμερικανική πατρίδα του μαύρου πρωταγωνιστή αλλά και την απάτη της καπιταλιστικής εκδοχής της ιστορίας των Αφρι­ κανό - Αμερικανών. Το κείμενο απορρίπτει την εκδοχή ότι η ιστορία τους αρχίζει με τον βίαιο εξανδραποδισμό τους ή, με άλλα λόγια, με τη με­ τατροπή τους σε ανταλλάξιμο υλικό αγαθό. Ο ήρωας του βιβλίου, Μίλκμαν, ξεκινά να βρει τον μυθικό θησαυρό που ο πατέρας του ξέρει ότι βρί­ σκεται κρυμμένος σε κάποια σπηλιά του Αμερι­ κανικού Νότου για να βρει στη θέση του τη λύση του αινίγματος της καταγωγής του. Η πραγματι­ ■Νίκολας Γκέιτζ κή του «κληρονομιά» είναι το «ξαναβάπτισμά» του στην ιστορία της φυλής του που έχει τις ρίζες μάνας του, Ελένης. Η επινόηση της Ελληνικότη­ της όχι βέβαια στα σκλαβοπάζαρα αλλά στις ι­ τάς του (κατάγεται από τη χώρα των Δωριαίων, στορικές πατρίδες της Αφρικής. Το βιβλίο της μιλά-γράφει σαν τον Θουκυδίδη, η μάνα του είναι Μόρισον αξιοποιεί και ανατρέπει ταυτόχρονα τις η σύγχρονη Ιφιγένεια, κ.λπ.), συνδέεται με το συμβάσεις του ρομάντζου αναζήτησης. Το «ταξί­ διαχωρισμό που επιχειρεί ο αφηγητής-Νικ από δι» με τις οδηγίες του πατέρα, ο οποίος φιλοσοφι­ την Ανατολή όχι βέβαια των μουσουλμάνων (αν και το «παιδομάζωμα» μας αναφέρει και σ’ αυ­ κά συμπλέει πλήρως με το καπιταλιστικό μοντέ­ λο της ιστορίας, επαναπατρίζει τον πρωταγωνι­ τή) αλλά των κομμουνιστών. Τελικά το κείμενο στή σε χώρους από τους οποίους τόσο αυτός όσο αυτό επιχειρεί όχι τόσο την ηρωικοποίηση της μητέρας του αλλά τη «Δυτικοποίηση» του αφη­ και οι άλλοι Αφρικανο-Αμερικανοί παραμένουν αποκλεισμένοι. Με άλλα λόγια, ο μεταφυσικός γητή. «Δυτικοποίηση» με την έννοια ότι ανήκει σε μια «καθαρόαιμη» Δυτικο-Ευρωπαϊκή «φυλή» λόγος του παραδοσιακού ρομάντζου αναζήτησης μετατρέπεται σε καθαρά πολιτικό λόγο. και ότι ασπάζεται μια καθαρόαιμη Δυτικο-ΕυρωΗ Λέσλι Σίλκο (1948) αναζητά την πατρίδα του πάΐκή ιδεολογία, την καπιταλιστική. Η καταξίω­

ιδεολογία του οργανικού κειμένου όπου όλα συ­ νυπάρχουν και λειτουργούν σύμφωνα με μια αδυ­ σώπητη νομοτέλεια περίτεχνα συγκαλυμμένη. Η Μαξίν-αφηγήτρια αναγνωρίζει και προβάλλει στο κείμενό της πως η συνέχεια και η συνοχή του κειμένου και της ιστορίας της δεν είναι απαραί­ τητοι παράγοντες για την ολοκλήρωσή της. Στην ακριβώς αντίθετη πλευρά βρίσκεται ένα κείμενο όπως αυτό του Νίκολας Γκέιτζ (1939). Στο Eleni (1983) αυτή καθαυτή η πράξη της επι­ νόησης της αυθεντικότητας καλύπτεται επιμελώς από τον αφηγητή-Νικ. Το παιχνίδι του ολο­ κληρωτικού λόγου, ολοκληρωμένου κειμένου, ο­ λοκληρωμένης ζωής του αφηγητή, παρουσιάζε­ ται σαν το φυσικό αποτέλεσμα μιας ζωής, της

22/αφιερωμα πρωταγωνιστή του βιβλίου του Ceremony (Τελε­ τή, 1977) σε χώρους που παραδοσιακά ανήκουν στους Ινδιάνους που έχουν όμως μετατραπεί σε εργοτάξια όπου σχεδιάζεται ο εξολοθρεμός της ανθρώπινης φυλής. Ο λόγος βέβαια είναι για το Los Alamos, Trinity Site, Jemez Mountains όπου εκκολάπτεται και δοκιμάζεται η ατομική βόμβα στη δεκαετία του ’40. Το μυθιστόρημα καταγρά­ φει την αφύπνιση του νεαρού Τάγιο στους κινδύ­ νους που η απροβλημάτιστη ενσωμάτωσή του στην Αμερικανική κοινωνία επιφέρει. Ταυτόχρο­ να όμως καταγράφει την κοινωνικοπολιτική του αφύπνιση και την αναγνώριση από μέρους του τού υλισμού της ιστορίας. Ο Τάγιο απορρίπτει τον ιδεαλισμό ότι ο άνθρωπος καταξιώνεται μέ­ σα από την ιστορία. Στη θέση του προτείνει τη συνείδηση της αλλοτρίωσης που υφίσταται σαν Ινδιάνος αλλά και σαν μέλος της ανθρώπινης φυ­ λής τόσο κοινωνικά όσο και πολιτιστικά. Όπω ς ακριβώς δηλώνει ο Μαρξ, το απαραίτητο λογικό βήμα μετά από αυτή την ερμηνεία του κόσμου εί­ ναι η αλλαγή του κόσμου. Η Τελετή δεν είναι ένα απλό ρομαντικό μυθιστόρημα που αφορά την τραγική μοίρα ενός «ευγενούς αγρίου». Είναι ένα ανατρεπτικό πολιτικό κείμενο που προβληματί­ ζει τόσο σαν ιστορική πρόκληση όσο και ως ειδο­ λογική κατάθεση. Η Τελετή λειτουργεί με τη μορφή του ρομάντζου αναζήτησης με την οποία παντρεύονται, είτε αυτούσιες, είτε ξαναδουλεμένες οι παραδοσιακές ιστορίες των Ινδιάνων. Το αποτέλεσμα είναι ένα κείμενο που αντιστέκεται στις μονοσήμαντες προσεγγίσεις και τα στερεό­ τυπα περί εξωτισμού που ταλανίζουν και γιατί ό­ χι, παραμορφώνουν τη μοίρα πολλών Ινδιάνικων κειμένων. Ταυτόχρονα η Τελετή προτείνει μια ουσιαστική και δραστικότερη μορφή μεταμυθιστορήματος που αποφεύγει τα στείρα αδιέξοδα στα οποία το είδος αυτό είχε φτάσει στις αρχές της δεκαετίας του ’70.7 Το βιβλίο του Τομάς Ριβιέρα (1935-84) ...yno se Ιο trago la tierra (...και η γη δεν άνοιξε, 1970), φαινομενικά τουλάχιστον, ανήκει στην παράδο­ ση των κειμένων που αποτελούνται από σύντομα διηγήματα τα οποία άλλοτε εμφανίζονται με τη μορφή μιας ολοκληρωμένης - εννοιολογικά/θεματικά κ.λπ. - ενότητας και άλλοτε όχι. Τέτοια προδρομικά κείμενα είναι το Winesburg, Ohio (1919) του Σέργουντ Άντερσον και το In Our Time (1930) του Έρνεστ Χεμινγουέι. Ό μω ς το κείμενο του Ριβιέρα λειτουργεί τελείως διαφορε­ τικά από αυτά των Άντερσον-Χεμινγουέι. Το κέντρο βάρους κι εδώ είναι η συνείδηση ενός νέ­ ου- κι αυτό το βιβλίο αποτελείται από μια σειρά διηγημάτων μεταξύ των οποίων υπάρχουν εμβό­ λιμες πολύ σύντομες βινιέτες που θεματολογικά συνδέονται με το διήγημα που προηγείται ή ακο­ λουθεί. Όμως για τον Ριβιέρα το σημαντικό είναι η ανίχνευση της σχέσης ανάμεσα στις ταξικές

δομές, τους κοινωνικούς δεσμούς και τέλοςτέλος στα λογοτεχνικά είδη και κινήματα. Το βιβλίο αυτό, με άλλα λόγια, δε λειτουργεί α­ πλά και μόνο θεματολογικά, καυτηριάζοντας τις δυναστικές σχέσεις ανάμεσα στους εποχιακούς εργάτες (Μεξικανο-Αμερικανούς) και τους μεγά­ λους αγροτοβιομηχανικούς οργανισμούς που τους προσλαμβάνουν, είτε ακόμα ανάμεσα στην εκκλησία, εκπαίδευση, στρατό και τους κατα­ σταλτικούς μηχανισμούς που υποθάλπουν. Το μικρό παιδί που μαθαίνει να «βλέπει» και να «α­ κούει» απορρίπτει έναν έναν τους θεσμούς αυ­ τούς. Υπαρξιακή ή κοινωνική απομόνωση όμως δεν υπάρχει. Η γη δεν ανοίγει να τον καταπιεί και το έδαφος είναι πιο στέρεο από ποτέ κάτω από τα πόδια του. Ο πρωταγωνιστής του Ριβέρα δεν απομακρύνεται από την κοινότητα, όπως οι πρω­ ταγωνιστές του Χεμινγκουέι-Άντερσον. Αντίθε­ τα επανατοποθετεί τη σχέση του με την κοινότη­ τα των εποχιακών εργατών. Η ολοκλήρωση της συνείδησής του και η ωρίμανσή του είναι συνδε* δεμένα με την αναγνώριση της αλλοτρίωσης που τόσο αυτός όσο και οι όμοιοι του υφίστανται. Η αναγνώριση επομένως του πολιτικοκοινωνικού του εξανδραποδισμού περνάει μέσα από την πο­ λυδιάσπαση του κειμένου που όπως είδαμε στρέ­ φει τους δείκτες σε κλασικά κείμενα του Αμερι­ κανικού μοντερνισμού. Η επανασυγκρότηση της συνείδησης και ο υποθαλπόμενος πολιτικός λό­ γος απέχουν πολύ από τα καθαρά υπαρξιακάμεταφυσικά αδιέξοδα των «προγονικών» κειμέ­ νων που αναφέραμε. το μυθιστόρημα του Ρουντόλφο Ανάγια (1937) Bless Me Ultima (1972) (Ευλόγησέ με Ούλτιμα) η αντιπαράθεση δε βρίσκεται μονάχα ανάμεσα στους ηγεμονικούς θεσμούς της κοινω­ νίας των Αγγλο-Σαξώνων και τις αντιστάσεις των Τσικάνο.Εδώ η σύγκρουση προέρχεται και μέσα από την ίδια την κοινότητα. Η σύγκρουση ανάμεσα στον πατριαρχικό χαρακτήρα της κοι­ νότητας και στη μητριαρχική παράδοση αντικα­ τοπτρίζεται για το νεαρό Αντόνιο στα πρόσωπα του πατέρα και των αδελφών του από τη μια με­ ριά και σ’ αυτά της μητέρας του, μα κυρίως της Ούλτιμα, της κουραντέρα δηλαδή της γητεύτρας/γιάτρισσας που αναλαμβάνει το ρόλο της πνευματικής του τροφού, από την άλλη. Η τελευ­ ταία τον προστατεύει από απτούς κινδύνους, τον θεραπεύει από δύσκολες αρρώστιες, αλλά και τον προφυλάσσει από τους αλλοτριωτικούς μη­ χανισμούς της Αγγλο-Σαξωνικής κοινωνίας. Του διδάσκει τόσο το περιεχόμενο όσο και την ουσία της διττής του προγονικής παράδοσης, της Ισπα­ νικής και της Ινδιάνικης. Επιπλέον, η παρουσία της εισάγει στο κείμενο τον μαγικό ρεαλισμό τό­ σο θεματολογικά όσο και σαν αισθητική μορφή. Για το κείμενο το ίδιο ο μαγικός ρεαλισμός απο­

Σ

αφιερωμα/23 τελεί μια ιδεολογικά φορτισμένη πολιτική «χει­ ρονομία» που θεμελιώνει τη σχέση των Τσικάνο με τις προγονικές παραδόσεις όσο και με την Iσπανόφωνη λογοτεχνία της Λατινικής Αμερικής. Ο μαγικός ρεαλισμός του κειμένου δε σημαίνει ό­ τι ο Αντόνιο απορρίπτει την ιστορία αλλά ότι α­ ναζητά τη δική του ιστορία (δική του όχι βέβαια με τη στενή προσωπική έννοια, αλλά με την πλα­ τιά έννοια της κοινής εθνικο-κοινωνικής προέ­ λευσης). Η αποκατάσταση της ιστορίας δεν αφορά μό­ νο τις εποικισμένες εθνότητες-μειονότητες των Η.Π.Α. Ένα βιβλίο όπως το Godfather (Νονός, 1969) του Μάριο Πούζο, που θεωρείται και είναι εν μέρει καθαρά εμπορικό, προτείνει μια διαφο­ ρετική και, όσο και αν φανεί παράδοξο, λιγότερο ρομαντική εικόνα των μεταναστών. Το κείμενο επιχειρεί να αποκαταστήσει μια ιστορική ανα­ κρίβεια. Συνδέει το οικογενειακό ρομάντζο με τις καπιταλιστικές δομές της Αμερικανικής κοινω­ νίας και δείχνει πέρα από κάθε αμφιβολία πως η «οικογένεια» σαν θεσμός, δεν αντιτίθεται στον καπιταλισμό, δε δρα ανασταλτικά. Αντίθετα οι δεσμοί αίματος και η αγορά, ή πιο σωστά, η Ιτα­ λική έννοια του famiglia και το Αμερικανικό όνει­ ρο του πλούτου είναι άρρηκτα συνδεδεμένα.8 Αν σταθούμε για μια στιγμή και στο εξαιρετικό βιβλίο του Ζήση Παπανίκολας Buried Unsung: Louis Tikas and the Ludlow Massacre (Θαμμένος χωρίς Μοιρολόι: Ο Λούις Τίκας και η Σφαγή στο Λάντλοου, 1982) βλέπουμε και πάλι μια αναθεώ­ ρηση των συμβατικών στερεοτύπων. Οι πρώτοι μετανάστες δεν αδιαφόρησαν για τη συνδικαλι­ στική κίνηση των αρχών του αιώνα. Ο Παπανί­ κολας, μέσα από μια προσωπική κατάθεση, αναπαριστά το πραγματικό «πέρασμα» ενός Κρητι­ κού, του Λούις Τίκας (Αναστασίου Σπαντιδάκη), από τον κοινωνικο-πολιτικό μεσαίωνα του χω­ ριού του, στο Ρέθυμνο, στις πιο προχωρημένες μορφές συνδικαλιστικής πάλης, στα ορυχεία του Λάντλοου της πολιτείας Κολοράντο.9 Σημαντικό στην περίπτωση αυτή είναι ότι ο Παπανίκολας δεν συνδέει τον ουσιαστικά προ­ φορικό, προβιομηχανικό πολιτισμό του Τίκας με τις οπισθοδρομικές δομές που συνήθως του απο­ δίδονται. Ο πολιτισμός είναι «συντηρητικός» στο ότι διατηρεί συγκεκριμένους κώδικες που ό­ μως εύκολα προσαρμόζονται σε μορφές ταξικής πάλης. Την ιδέα αυτή ενστερνίζεται και άλλο ένα αξιόλογο βιβλίο, το When the Tree Sings (Ό τα ν Τραγουδούσε το Δέντρο, 1979) του Στρατή Χαβιαρά: Το πνεύμα του καρναβαλιού, όπως το προσδιορίζει ο Μιχαήλ Μπαχτίν, αντικατοπτρί­ ζεται στους κώδικες του λαϊκού πολιτισμού του βιβλίου, ο οποίος δέχεται ξαφνικά την «ξένη» ει­ σβολή και κατάκτηση. Η άναρχη και ανατρεπτι­ κή λειτουργία του πολιτισμού αυτού καθορίζεται όχι σαν μηδενιστική τάση αλλά σαν αγώνας για

την αποκατάσταση της ηγεμονίας αυτού του πο­ λιτισμού με την Γκραμσική σημασία της λέξης. Ο πολιτισμός, τόσο σαν παράδοση όσο και σαν πρακτική, δεν είναι απλώς επιφαινόμενο ή δεν εκφράζει από την άλλη μεριά αποκλειστικά τα ι­ δεολογικά συμφέροντα μιας συγκεκριμένης τά­ ξης. Αντίθετα, προτείνει βασικές διαδικασίες που οδηγούν στη δημιουργία της πολιτικο­ κοινωνικής ηγεμονίας η οποία προϋποθέτει τη συγκατάθεση όλων και η οποία αποφεύγει τη χρήση πολεμικών μέσων. Οι βασικές αυτές δια­ δικασίες έχουν ρίζες που πάνε πέρα από τις αφηρημένες έννοιες «κοινωνική» ή «οικονομική» ε­ μπειρία.10 Εκείνο που θα πρέπει να δηλωθεί σ’ αυτό το σημείο είναι ότι όλα τα παραπάνω κείμενα δημο­ σιεύτηκαν ουσιαστικά είτε μέσα από, είτε μετά από το κίνημα των κοινωνικών δικαιωμάτων 1950-60. Η θετική έως και ενθουσιώδης υποδοχή, που τόσο το κοινό όσο και οι κριτικοί επεφύλαξαν στα κείμενα αυτά, επηρεάστηκε από αυτές τις κοινωνικοπολιτικές περιστάσεις. Εντούτοις μια εξίσου σημαντική συνέπεια της ιστορικής αυ­ τής συγκυρίας ήταν η εξής: η ανακάλυψη όχι των «Προγονικών» αλλά των «Συγγενικών» κειμέ­ νων των βιβλίων που προαναφέραμε.11 Με άλλα λόγια η κριτική έρευνα προσανατολίστηκε στην ανάδειξη της ουσίας, του περιεχομένου και της «γενεαλογίας» περνώντας πέρα από τη λατρεία του φορμαλισμού που επικεντρώνεται ουσιαστι­ κά στην ανάδειξη του είδους και της μορφής. Έ ­ τσι, παραδείγματος χάρη, σημαντικά βιβλία ό­ πως το Invisible Man (Αόρατος 'Ανθρωπος, 1952) του Ραλφ Έλισον (1914), ή ακόμα Uncle Tom’s Children (Τα παιδιά του Μπαρμπα-Θωμά, 1938) του Ρίτσαρντ Ράιτ (1908-1960) ή το Cane (1923) του Τζην Τούμερ (1894-1967) διαβάζονται απο­ κλειστικά σαν μοντερνιστικά κείμενα και αποκόπτονται από την παράδοση της ΑφρικανοΑμερικανικής λογοτεχνίας. Ή ακόμα χειρότεί ρα, χρησιμοποιούνται για να αποδείξουν τον «ε­ ξανθρωπισμό» του Αφρικανο-Αμερικανού όπως συνέβη με τα ποιήματα της Φίλις Ουίτλι (17531784), ή πιο πρόσφατα με τα κείμενα της Αναγέν­ νησης του Χάρλεμ (δεκαετία του ’20 περίπου). Ε­ πιπλέον υποβαθμίζεται το περιεχόμενο των βι­ βλίων, γεγονός που αποκλείει το βιβλίο αυτό κα­ θαυτό από το να συμπεριληφθεί στον λογοτεχνι­ κό κανόνα. Π.χ., τα κείμενα που εκπροσωπούν αυτό που αποκαλέστηκε «ιστορία της μετανά­ στευσης» θεωρήθηκαν υποτιμητικά, απλώς κοι­ νωνικού ενδιαφέροντος, και παραγκωνίσθηκαν από τις επίσημες ιστορίες της λογοτεχνίας. Έ ­ τσι, ένα ρηξικέλευθο κείμενο όπως αυτό του Χένρυ Ροθ (1906) Call it Sleep (1934) εξαφανίζεται για πολλά χρόνια μέχρι να «ξανα-ανακαλυφθεί» ό­ ταν η Εβραιο-Αμερικανική λογοτεχνία έχει ήδη καταστεί η Αμερικανική λογοτεχνία της δεκαε­

24/αφιερωμα τίας του ’60 και αναζητά τα «Συγγενικά» της κεί­ μενα στο παρελθόν. Η πιο ολοκληρωμένη προσπάθεια μέχρι σήμε­ ρα να αρθρωθεί αυτή η σχέση ανάμεσα σε «προ­ γονικά» και «συγγενικά» κείμενα προέρχεται α­ πό την Αφρικανο-Αμερικανική λογοτεχνία και κριτική. Η Ά λις Ουώκερ (1944), π.χ., ανατρέχει στη δεκαετία του ’30 για να ξανακοιτάξει τα κεί­ μενα της Ζόρα Νηλ Χέρστον (1901-1960).12 Ανα­ καλύπτει στην προσπάθειά της την πρωτεϊκή φυ­ σιογνωμία της Χέρστον η οποία, όπως και οι πρωταγωνίστριες του έργου της, αλλάζει ρόλους δίνοντας έμφαση έτσι όχι στη δική της αστάθεια, αλλά στην κοινωνικοπολιτική υποκρισία που ζη­ τά επίμονα τους ρόλους αυτούς από τους Αφρικανο-Αμερικανούς. Η Χέρστον υπήρξε μια προι­ κισμένη ανθρωπολόγος, μαθήτρια του Φραντζ Μπόας στο πανεπιστήμιο της Κολούμπια και κα­ τέγραψε την έρευνά της στη ζωντανή καθομιλου­ μένη γλώσσα των ομοφύλων της. Η Ουώκερ βρί­ σκει στο πρόσωπό της και το έργο της το μοντέ­ λο που ζητούσε. Ό χ ι μόνο η δυνατότητα επιβίω­ σής της αλλά και η αναγωγή της γλώσσας των Αφρικανο-Αμερικανών σε αναγνωρισμένο μέσο έκφρασης, ή σε τελική ανάλυση, σε ξεχωριστή γλώσσα από αυτή των Αγγλο-Αμερικανών, απο­ τελεί για την Ουώκερ τη μεγάλη προσφορά της Χέρστον, μια συνεισφορά που η ίδια η Ουώκερ αξιοποιεί στο βραβευμένο της βιβλίο The Colour Purple (Το Πορφυρό Χρώμα, 1982). ε τον ίδιο τρόπο κριτικοί όπως ο Χένρυ Λούις Γκέιτς τζ. αποκαθιστούν τη μυστική γραμμή που συνδέει τα παλιότερα κείμενα με τα νεότερα. Η γνώμη του είναι πως αυτό που τους ε­ νώνει και δημιουργεί παράδοση δεν είναι τόσο η κοινή εμπειρία τους μπροστά στο ρατσισμό των Λευκών, όσο τα σχήματα λόγου με τα οποία οι πρώτοι κωδικοποιούν την εμπειρία τους. Το κα­ τόρθωσαν «διαβάζοντας» ο καθένας τα κείμενα των προγενεστέρων του. Έτσι μια συγκεκριμένη μεταφορά πολύ διαδεδομένη στα κείμενά τους, όπως το «βιβλίο που μιλά», υποδηλώνει την έ-*1

Μ

Σημειώσεις 1. Για έναν ορισμό της «δκρωνικης» λέξης ως παλίμψηστο δες Gary Saul Morson, The Boundaries o f Genre. (Austin, U. of Texas, Pr. 1981), 108.

2. Για τον όρο «διαλογικό» δες Mikhail Bakhtin, The Dialogic Imagination. (Austin, U. of Texas, Pr. 1981), 426.

3. Η αναφορά στο «καλοδουλεμένο αγγείο» είναι από τον τί­ τλο του σημαντικού βιβλίου της Νέας Κριτικής The Well Wrought Urn. 4. Antthony Appiah, «The Uncompleted Argument. Du Bois and the Illusion of Race» Critical Inquiry 12 (Aut. 85), 21-37.

5. Robert Berkhofer Jr., «Α New Content for a New American Studies?» American Quarterly, 41.4 (Dec. 89), 588-613.

6. Για τη λέξη «επινόηση» δες Werner Sollors, The Invention o f Ethnicity (Oxford, Oxford U. Pr. 1989).

7. Πάνω στο ίδιο θέμα δες το κείμενά μου «Ο Μαγικός Ρεαλι-

κταση της διακειμενικότητας και ακόμα θεματοποιεί σε μια σειρά διαδοχικών κειμένων την έντα­ ση ανάμεσα στο Λευκό-Μαύρο, αλλά ακόμα πε­ ρισσότερο ανάμεσα στο ειπωμένο-γραμμένο, και στο προφορικό-τυπωμένο.13 Κι επιπλέον μας υ­ πενθυμίζει πόσο σοβαρά πήραν οι Αφρικανό - Α­ μερικανοί την πρόκληση του Διαφωτισμού όταν φιλόσοφοι όπως ο Χιουμ, Καντ, Χέγκελ κ.λπ. δή­ λωναν ότι ο εξευγενισμός κι η πολιτιστική ανέλι­ ξη μιας φυλής μετριέται με βάση τα επιτεύγματά της στον γραπτό λόγο. Ο Γκέιτς τζ. δείχνει πως η μεταφορά του «βιβλίου που μιλά» λειτουργεί α­ νατρεπτικά μέσα σ’ αυτή την παράδοση. Το βι­ βλίο, το γραπτό, το τυπωμένο αποδεικνύεται ανί­ σχυρο να «μιλήσει» στις κρίσιμες στιγμές. Αυτό δεν σημαίνει πως το προ-βιομηχάνικό, το προφορικό μετατρέπεται από τον Γκέιτς τζ. και τους εκπροσώπους τόσο της λογοτεχνίας όσο και της κριτικής σε νεκροαναστημένο φετίχ, δεν παραπέμπει σε μια προγονολατρεία και σε μια νοσταλγική ενατένιση ενός ουτοπιστικού παρελ­ θόντος που δεν υπήρξε ποτέ. Αντίθετα, όπως ήδη αναφέραμε, η επιχείρηση αφορά την «αποαποικιοκρατικοποίηση» του λόγου τόσο του λο­ γοτεχνικού όσο και του κριτικού. Με άλλα λό­ για, η «αρχαιολογία» του εγχειρήματος που σκιαγραφήσαμε δεν είναι εξεζητημένη «αρχαιοκαπηλεία» αλλά ζήτημα ζωής και θανάτου. Η σημασία του νομίζω πως εκφράζεται όπως αρμό­ ζει από την Ό λγα Μπούμας (1949) στο ποίημά της «Άρτεμις». Έχουμε δεσμευθεί για μια πολιτική μεταγραφής, για την μεθοδολογία ενός μυαλού άλαλου μπροστά στις ξαφνικά δυνατές μεταβολές της σημασίας - για τις οποίες ως αμνήμονές σε φλέγόμενη πτέρυγα, πρέπει να βρούμε λέξεις ή να καούμε.14 σμός στην Αμερικανική Λογοτεχνία» Πόρφυρας (1987), 305-308.

8. Thomas Ferraro, «Blood in the Marketplace. The Business of Family in the Godfather Narratives». In The Invention o f Ethnicity 176-208.

9. Εδώ πρέπει να αναφερθεί και το μυθιστόρημα του Η.Μ.

Petrakis, Days o f Vengeance (1984) που διαπραγματεύεται το ίδιο θέμα.

10. Δες Antonio Gramsci, The Modern Prince and Other Writings (1957); Raymond Williams, Marxism and Litterature, (1977); Walter Adamson, Hegemony and Revolution (1980).

11. Henry Louis Gates Jr., The Signifying Monkey (Oxford, Oxford U. Pr. 1988), 12.

12. Alice Walker, In Search o f Our Mother’s Gardens (Har. Brace, Jov. 1983).

13. Gates Jr., 131.

14. Olga Broumas, Beginning with O (Yale U. Pr. 1977), 24.

αφιερωμα/25

Σάββας Π ατσαλίδης

Ο Αριστερός Λόγος στην Αμερική: Σύντομη Αναφορά

.^■ ^τίγουρ α ένα από τα κύρια χαρακτηριστι­ κά της αμερικανικής λογοτεχνικής ιστορίας, κα­ τά τις δύο τελευταίες δεκαετίες, αποτελεί η διαρ­ κώς κλιμακούμενη προσπάθεια επαναπροσδιορι­ σμού της. Δεκάδες μελετητές, ανάμεσα στους ο­ ποίους και διεθνώς αναγνωρισμένα ονόματα ό­ πως ο Jameson, Lettrichia, Slotkin, Tompkins, Baker, Ryan, Fish κ.λπ., επηρεασμένοι, άμεσα ή έμμεσα, από διάφορα μαρξιστικά και νεομαρξιστικά ρεύματα (ως επί το πλείστον γαλλικής προελεύσεως) έχουν επιχειρήσει να ξαναγράψουν ή τέλος πάντων να επανεξετάσουν τα δεδομένα του έγκριτου λογοτεχνικού κανόνα προτάσσον­ τας ο καθένας, και για λογαριασμό του, και μία δική του ερμηνεία, όχι μόνο του κανόνα αλλά και της ίδιας της μαρξιστικής θεωρίας. Φεμινίστριες, μαύροι διανοούμενοι, ομοφυ­ λόφιλοι, περιθωριακοί, μεταμοντερνιστές, per­ formance artists, αριστεριστές και πλείστοι άλλοι εντός και εκτός των πανεπιστημιακών πυλών έ­ χουν ανέβει στο άρμα κάποιας «αιρετικής», και κατά προτίμηση αριστερής, σκέψης με τη φιλο­ δοξία να προκαλέσουν ρήγματα στο συμπαγές σώμα των νομιμοποιημένων σχημάτων της αμε­ ρικανικής πραγματικότητας και κατ’ επέκταση να δημιουργήσουν κάποιο χώρο για ν’ ακουσθούν κι άλλες φωνές που για χρόνια ήταν αναγκασμέ­ νες να υπάρχουν στο περιθώριο των λογοτεχνι­ κών πεπραγμένων.1 Βέβαια σ’ αυτή την ποσοτι­ κή έκρηξη δε σημαίνει ότι αντιστοιχεί πάντα ένα ποιοτικό αποτέλεσμα. Ό πω ς συμβαίνει συνή­ θως, έτσι κι εδώ, εκρήξεις τέτοιας χροιάς μοι­ ραία συνοδεύονται και από ποικίλες παρενέρ­ γειες, απλουστευτικές έως και ισοπεδωτικές. Πέ­ ραν όμως απ’ αυτό το καθ’ όλα φυσιολογικό φαι­ νόμενο, δεν υπάρχει αμφιβολία πως ποτέ άλλοτε η Αμερική δε φιλοξένησε τη σκέψη τόσων πολ­ λών και μάλιστα τόσο ενημερωμένων και υπο­

ψιασμένων αριστερών και νεοαριστερών (κατά κύριο λόγο) διανοούμενων. Κι αυτό βέβαια δεν εί­ ναι τυχαίο. Ιστορικές συγκυρίες όπως η επανά­ σταση των νέων τη δεκαετία του 1960, η εμφάνι­ ση του φεμινιστικού κινήματος, η κινητοποίηση των εθνοτήτων και μειονοτήτων, μεταφράσεις Ευρωπαίων (νεο) μαρξιστών όπως ο Gramsci, Adorno, Habermas, Benjamin, Marcuse, Korsch, Althusser, Lefebvre, Derrida, Barthes κ.α., ως επί­ σης και η παρουσία περιοδικών όπως το Telos, New German Critique και Semiotexte ήταν οπωσ­ δήποτε σημαντικοί παράγοντες, οι οποίοι επηρέ­ ασαν καθοριστικά την εξέλιξη του μαρξιστικού λόγου τόσο εντός όσο και εκτός των αμερικανι­ κών εκπαιδευτικών ιδρυμάτων.2 Και εάν κοντά σ’ αυτούς προστεθεί και η ίδια η πλουραλιστική φυσιογνωμία της αμερικανικής κοινωνίας - μ’ ό­ λες τις ιδιαιτερότητές της - , τότε γίνεται πλήρως αντιληπτό πως μία κατ’ εξοχή καπιταλιστική χώρα έφτασε στο σημείο να παράγει περισσότε­ ρα μαρξιστικά κείμενα απ’ όλες τις Ανατολικές και Δυτικοευρωπαϊκές χώρες. Έστω κι αν ηχεί ως παραδοξολογία, είναι ή­ λιου φαεινότερον πως η σημερινή Αμερική των Έρνεστ Χέμινγονίι

26!αφιέρωμα εντυπωσιακών αντιθέσεων όχι μόνο δεν εμποδί­ ζει την άνθηση του μαρξιστικού λόγου αλλά τη συντηρεί και (γιατί όχι) την ενθαρρύνει. Χωρίς αυτό να σημαίνει ότι η Αμερική έχει ασπασθεί το μαρξισμό, βλέπουμε ότι υπάρχει μία ιδιαίτερη δε­ κτικότητα σ’ ό,τι αφορά τους «αιρετικούς λό­ γους» που κατά καιρούς έρχονται να προκαλέσουν τα έγκριτα σημεία αναφοράς του Συστήμα­ τος. Κι αυτό φυσικά δεν είναι τελείως καινούριο. Εάν ανατρέξουμε στις σελίδες της Αμερικανικής ιστορίας θα δούμε ότι, με εξαίρεση ορισμένες ιδε­ ολογικά φορτισμένες στιγμές (βλ. περίπτωση Σάκκο / Βαντζέτι, Τζούλιους και Έθελ Ροζενμπεργκ κ.λπ.), το κατεστημένο πάντοτε έβρισκε τρόπους ν’ ανανεώνεται μέσα από το λόγο των «εκτροπών» του - καταφάσκοντας την αντίφα­ ση. Με τη μόνη διαφορά πως σήμερα η «εκτρο­ πή», πέραν από φορέας ανανέωσης (βλ. δεκαετία 1960), είναι και φορέας κέρδους. Έχει ένα ση­ μαντικό μερίδιο στο χρηματιστήριο της αγοράς. Γι’ αυτό και «φοριέται» ανάλογα με τη μόδα, α­ κριβώς όπως και τα ρούχα. Κινείται (ή αναγκάζε­ ται να κινηθεί) με το προσωπείο της νομιμότητας και των κανόνων της αγοράς. Μία πραγματικό­ τητα οπωσδήποτε δυσάρεστη για το χώρο της α­ ριστερός, ο οποίος ανήμπορος να επωμισθεί κά­ ποιον «ηρωικό» ρόλο - ας πούμε να προκαλέσει τα ιδεολογήματα του κατεστημένου από μία θέση «αντί» - , αρκείται στο να υπηρετεί, άλλοτε άθε­ λα κι άλλοτε ηθελημένα, όλες αυτές τις παραγω­ γικές διαδικασίες τις οποίες υποτίθεται πως (κα­ τακρίνει.3 Μ’ άλλα λόγια, αντιλαμβάνομαι τον σύγχρονο αριστερό λόγο στην Αμερική σαν ένα από τα πολλά αξεσουάρ παράστασης του καπι­ ταλισμού, του μόνου ίσως συστήματος που ακό­ μη μπορεί να φιλοξενεί το μαρξισμό. Επειδή όμως αυτά μας είναι λίγο πολύ οικεία, θα ’θελα, υπό τύπο αναδρομής, ν’ ανασυνθέσω το αριστερό μωσαϊκό της Αμερικής για να φανεί έ­ τσι εναργέστερα η όντως παράξενη και ιδιόμορ­ φη φυσιογνωμία του και ο τρόπος λειτουργίας / επιβίωσής του. από τον ίδιο τον πολιτικό χώρο Α ρχίζοντας βλέπουμε πως η πρώτη προσπάθεια δημι­ ουργίας κάποιου σοσιαλιστικού πυρήνα στην Α­ μερική τοποθετείται γύρω στο 1877. Η δεύτερη και τρίτη προσπάθεια τοποθετούνται το 1901, ό­ ταν δημιουργήθηκε το Σοσιαλιστικό Κόμμα της Αμερικής, και το 1905 το κόμμα των Wobblies (Βιομηχανικοί Εργάτες του Κόσμου). Αξίζει να σημειωθεί εδώ ότι το 1904 κατέβηκε για πρώτη φορά στις προεδρικές εκλογές υποψήφιος του σοσιαλιστικού κόμματος, γεγονός που επαναλήφθηκε και τα χρόνια 1908, 1912 και 1920. Χαρα­ κτηριστικό της δημοτικότητας των σοσιαλιστών υποψηφίων την περίοδο αυτή είναι και το γεγονός ότι στις εκλογές του 1912 ο σοσιαλιστής υποψή­

φιος Eugene V. Debs πήρε 900.000 ψήφους, ήτοι 6% του συνόλου. Την ίδια χρονιά 33 πολιτείες εί­ χαν σοσιαλιστή δήμαρχο. Ακριβώς μετά το πρώτο διεθνές συνέδριο του Κομμουνιστικού Κόμματος της Σοβιετικής Ένω­ σης (1919), πολλοί Αμερικανοί ριζοσπάστες από το χώρο του σοσιαλιστικού κινήματος αποχώρη­ σαν για να δημιουργήσουν διάφορες κομμουνι­ στικές ομάδες, οι οποίες τελικά ενώθηκαν το 1923, την ίδια χρονιά που ο πρόεδρος Coolidge νομιμοποίησε το κομμουνιστικό κόμμα. Τα χρό­ νια αυτά, και με πρωτοβουλία των σοσιαλιστών, άρχισαν να οργανώνονται και τα εργατικά συνδι­ κάτα. Η πρώτη Αμερικανική Εργατική Ομο­ σπονδία δημιουργήθηκε το 1886 με πρόεδρο το σοσιαλιστή Samuel Compters. Η πρώτη απεργία, γνωστή ως Pullman Strike, έγινε το 1894 με την καθοδήγηση του σοσιαλιστικού κόμματος με δεύτερη αυτή των ανθρακωρύχων το 1902 στην Πενσυλβάνια.4 Βέβαια πρέπει να τονισθεί εδώ πως όλη αυτή η κινητοποίηση συνετελέσθη σε μία ιστορική στιγ­ μή που η αμερικανική κοινωνία και οικονομία κάθε άλλο παρά ενεθάρρυναν τέτοιου είδους αμ­ φισβητήσεις. Η αποπεράτωση του σιδηροδρομι­ κού δικτύου της χώρας (1914), η αστικοποίηση, η ραγδαία εκβιομηχανοποίηση, η εντυπωσιακή άνοδος του κατά κεφαλήν εισοδήματος (από 580 δολάρια στις αρχές του αιώνα σε 1930 το 1920) και η μεγάλη μετανάστευση από την Ευρώπη δη­ μιούργησαν μία νέα αστική τάξη πραγμάτων, α­ πάντηση στα μαρξιστικά κηρύγματα που έφτα­ ναν όλο και πιο συχνά από την Ευρώπη.5 Και δεν είναι διόλου τυχαίο το γεγονός ότι οι Α ­ μερικανικές Σπουδές πρωτοεμφανίσθηκαν ως αυτόνομος επιστημονικός κλάδος τα χρόνια αυ­ τά. Γύρω από την έννοια της ατομικής ελευθε­ ρίας, της ρητορικής του καταναλωτισμού, της παράδοσης του αμερικανικού ρομαντισμού, της ιδεολογίας του πουριτανισμού και του frontier spirit, σφυρηλατήθηκε ο λόγος του αμερικανισμού και της αμερικανικής ιδιαιτερότητας (american exceptionalism) που απετέλεσε και τον πυρήνα της σταδιακής διαμόρφωσης του εγχώ­ ριου κανόνα.6 Το ενδιαφέρον βέβαια είναι ότι η αμερικανική διανόηση, μ’ ελάχιστες εξαιρέσεις, αρνήθηκε να συμμετάσχει στο παιγνίδι νομιμο­ ποίησης της νέας κατάστασης. Πιο υποψιασμέ­ νη, λιγότερο ρομαντική και με περίσσιο ιδεαλι­ σμό, αυτή η «χαμένη γενιά», όπως την ονόμασε η Gertrude Stein, αυτοί οι «ωραίοι και καταραμέ­ νοι», όπως εύστοχα τους απεκάλεσε άλλος ένας μεγάλος της εποχής, ο Σκωτ Φιτζέραλντ, βρέθη­ καν ξαφνικά στην αντίπερα όχθη του Συστήμα­ τος, ξεριζωμένοι όπως ο Joseph Andrews, ο ηττημένος εστέτ του Ντος Πάσος (The Three Soldiers) και περιπλανώμενοι όπως οι αλκοολικοί του Χέμινγκουέι. Οπωσδήποτε δεν μπορούμε να ισχυρι­

αφιερωμα/27 στούμε ότι όλη αυτή η στρατιά των δυσαρεστημένων πνευματικών ανθρώπων είχε κάποια άμεση σχέση με το μαρξιστικό κίνημα. Ούτε ο Έλιοτ, ούτε ο Πάουντ, ούτε ο Τζέημς ή ο Μάμφορντ ά­ σκησαν οποιαδήποτε κοινωνική κριτική ελαυνόμενοι από αριστερές ιδέες. Αυτό που ζητούσαν ή­ ταν μία Αμερική πιο ευαίσθητη στις τέχνες και στο πνεύμα και λιγότερο ευάλωτη στις υποσχέ­ σεις της υλικής αφθονίας. Από την άλλη, βέβαια, υπήρχε και μία εξίσου μεγάλη ομάδα δημιουργών η οποία, χωρίς κατ’ ανάγκη να υπακούει στα κελεύσματα οποιοσδήποτε ιδεολογικής ορθοδο­ ξίας, άσκησε μία έντονη και ιδιαίτερα καυστική κριτική, πολλές φορές αριστερών τοποθετήσεων. Χωρίς καμιά πρόθεση ταξινόμησης, ξεχωρίζουν ονόματα όπως ο Upton Sinclair (The Jungle, 1906), o Lincoln Steffens (The Shame o f the Cities, 1904), o Stephen Crane (Maggie, 1893), o Theodore Dreiser (Sister Carrie, 1900), o Sinclair Lewis (Main Street, 1920, Babbitt), o John Dos Passos (Manhattan Transfer, 1925), o Scott Fitzgerald (The Great Gatsby, 1925), o John Lawson (Processional, 1925), o Sidney Howard (They knew

what they wanted, 1924), o Maxwell Anderson (What Price Glory, 1924) κ.α. Ο πόλεμος, η κοι­ νωνική ανισότητα, η ηθική κατάπτωση και ο α­ θέμιτος ανταγωνισμός ήταν για τους δημιουρ­ γούς αυτούς κάτι σαν προσκλητήριο. Είδαν πίσω από την πλασματική αφθονία το παιγνίδι της εκ­ μετάλλευσης και της καταπάτησης της δικαιο­ σύνης, γι’ αυτό και δεν χαρίστηκαν σε τίποτα και σε κανένα. Ούτε και σ’ αυτούς τους παντοδύνα­ μους μεγιστάνες του πλούτου όπως ο Jay Cooke, ο John D. Rockerfeller, o Andrew Carnegie, o Jay Gould και άλλους nouveaux riches της εποχής τους οποίους συνθλίβουν κυριολεκτικά στις σελί­ δες τους (βλ. τα έργα του Howelles, The Rice o f Silas Lapham, A Hazard o f New Fortunes). ενικά τα χρόνια 1880-1929 βλέπουμε να δια­ μορφώνονται δύο μεγάλες τάσεις, όπως ανα­ Γ φέρει και ο πρώην σταλινιστής Malcolm Cowley: από τη μια μεριά μία μποέμικη επανάσταση στο χώρο του πνεύματος (με τις δικές της διαφορο­ ποιήσεις) και από την άλλη μία ριζοσπαστική πο­ λιτική επανάσταση με επίκεντρο το χώρο της

28/αφιερωμα κομμουνιστικής αριστερός. Μέχρι και τα μέσα της δεύτερης δεκαετίας του 20ού αιώνα τα δύο ρεύματα συνέκλιναν σε πολλά θέματα: Οι μποέμηδες διανοούμεοι διάβαζαν εξίσου εύκολα τον Μαρξ όπως διάβαζαν τον Φρόυντ, και οι ριζο­ σπάστες είχαν κάτι από το ανέμελο στυλ των μποέμηδων. Αυτό που τους ένωνε, πέραν από τα επιμέρους κοινωνικά προβλήματα, ήταν η πίστη τους στον ελεύθερο έρωτα, σε κάποιο είδος α­ προσδιόριστου αναρχισμού, στο συνδικαλισμό και τις κοινωνικές παροχές. Μετά τον πόλεμο ό­ μως τα πράγματα άρχισαν κάπως να αλλάζουν. Ό πω ς παρατηρεί ο Αμερικανός κριτικός, έφτα­ σε κάποια στιγμή που τα άτομα αυτά ένιωσαν την ανάγκη να ξεκαθαρίσουν τις προθέσεις τους, ν’ αποφασίσουν τέλος πάντων τι είδους επανα­ στάτες ήταν (ή ήθελαν να είναι): απλοί αμφισβητίες του πουριτανισμού ή πολιτικοί επαναστάτες. Γύρω στα 1917 άρχισε να επικρατεί σιγά σιγά η πρώτη τάση,7 χωρίς αυτό όμως να σημαίνει ότι η επικράτησή της ήταν και απόλυτη άρνηση του πρώιμου αριστερισμού της ή ακόμη και απόφαση ένταξης στο κατεστημένο. Απλώς ήταν μία επι­ κράτηση φυσιολογική, θα λέγαμε, δεδομένου ότι μέσα στη γενική άνθηση της αμερικανικής οικο­ νομίας ήταν αδύνατο να εδραιωθεί και να ανα­ πτυχθεί οποιοδήποτε ριζοσπαστικό πρόγραμμα που θα έθετε σε κίνδυνο τις βάσεις του αμερικανισμού. Γι’ αυτό και το φλερτ του ευρύτερου χώρου της αμερικανικής αριστερός (και λογοτεχνίας, γενικότερα) με τα κηρύγματα του Μαρξ ήταν πάντοτε αμφιλεγόμενο, έως και ενοχλητικό για τους εγχώριους κομμουνιστές που ζητούσαν πε­ ρισσότερη ανάμιξη με την πραγματικότητα. Βέβαια, κανείς από τους θιασώτες ή τους εχ­ θρούς του αμερικανισμού, ούτε καν κι αυτοί οι ί­ διοι οι κομμουνιστές, δεν μπορούσαν να φαντα­ στούν ότι το οικοδόμημα της αμερικανικής οικο­ νομίας, που το 1929 έφτασε να υπερβεί τα 82 δισ. δολάρια, θα μπορούσε ποτέ να καταρρεύσει. Η ε­ πιτυχία του άλλωστε φαινόταν δεδομένη. Το κα­ τά κεφαλήν εισόδημα πλησίασε τα τέλη της δε­ καετίας του 1920 τις 3.000 δολάρια. Η αγορά ή­ ταν κατάμεστη από παντός είδους αγαθά - πλυντήρια, αυτοκίνητα, ραδιόφωνα και κολλεγιακά πτυχία. Γι’ αυτό όταν ήρθε ξαφνικά το Κραχ του 1929 κανείς δεν ήταν προετοιμασμένος να το αντιμετωπίσει, μα ούτε και να το πιστέψει. «Η ευημερία μάς περιμένει στη γωνία», έλεγε ο πρόεδρος Χούβερ, προσπαθώντας να τονώσει την αισιοδοξία των πολιτών.8 Μόνο που η πραγ­ ματικότητα ήταν πολύ πιο αμείλιχτη από τη ρη­ τορική των πολιτικών και των οικονομολόγων. Το εθνικό εισόδημα συρρικνώθηκε στα 41 δισ. δολάρια το 1932. Οι μισθοί μειώθηκαν κατά 40% και τα ημερομίσθια κατά 60%. Οι άνεργοι έφτα­ σαν τα 17 εκατομμύρια (50% του εργατικού δυ­ ναμικού). Οι επιχειρήσεις δήλωσαν ζημιές ύψους

5-6 δισ. δολάρια. Από τις 500.000 περίπου επιχει­ ρήσεις, το 1935, μόνο οι 960 παρουσίασαν κά­ ποια κέρδη. Για πρώτη φορά ο μέσος Αμερικα­ νός είχε να αντιμετωπίσει το «σοκ της ανερ­ γίας». Η κοινωνία δεν ήταν πια κάποια «άνετη α­ φαίρεση», εύστοχα παρατηρεί ο Alfred Kazin στο βιβλίο του On Native Grounds. Τα χρόνια αυτά ή­ ταν, πολιτικά και κοινωνικά, «παιδευτικά». Ενώ πριν από το 1932, γράφει ο Νεοϋρκέζος κριτικός, ο πολίτης δεν είχε καμία αίσθηση της ιστορίας και των οικονομικών της τεθλασμένων, ξαφνικά βρέθηκε παγιδευμένος μέσα σε μία ιστορική / κοινωνική πραγματικότητα που του ήταν ακατα­ νόητη.9 Η αναπάντεχη κατάρρευση των ορθολο­ γικών του αξιών τον άφησε χωρίς κανένα αμυντι­ κό σύστημα, χωρίς ουσιαστικό αντίλογο. Η διά­ χυτη απογοήτευση συρρίκνωσε τον ενθουσιασμό του και την εμπιστοσύνη του στον μέχρι πρότινος ήρωα / επιχειρηματία, ακόμη και στο ίδιο το Σύ­ στημα και τον αμερικανικό τρόπο ζωής. Ό σο για τον πρόεδρο Χούβερ, ανίκανος να επέμβει α­ ποτελεσματικά, αρκέσθηκε σε μία σπασμωδική υποστήριξη των επιχειρήσεων με την ελπίδα να ενδυναμώσει την εθνική οικονομία από τα πάνω προς τα κάτω. Το μόνο όμως που πέτυχε ήταν να διευρύνει ακόμη περισσότερο το χάσμα ανάμεσα στους λίγους και πολύ πλούσιους και τους πολ­ λούς και πολύ φτωχούς. τον αντίποδα της χαμιλτόνιας ηθικής του Χούβερ ήρθε να τοποθετηθεί η τζεφερσόνια πολιτική του προέδρου Ρούσβελτ, ο οποίος με τη Νέα Συμφωνία (New Deal) έστρεψε όλη την προ­ σοχή του στον «ξεχασμένο άνθρωπο». «Το μόνο πράγματι που έχουμε να φοβηθούμε είναι τον ίδιο το φόβο», είπε στην πρώτη του ομιλία, παραφρά­ ζοντας τον Thoreau και δίνοντας μ’ αυτό τον ποι­ ητικό τρόπο το στίγμα του ενθουσιασμού του αλ­ λά και της πίστης του στο πρόγραμμά του. Το κύριο ίσως χαρακτηριστικό της πολιτικής του ή­ ταν η επιμονή του στον κυβερνητικό παρεμβατι­ σμό, πράγμα που έδωσε σε πολλούς την ευκαιρία να τον κατηγορήσουν ως σοσιαλιστή. Καθ’ οδόν ο Ρούσβελτ εγκατέλειψε σχεδόν παντελώς την τζεφερσόνια ρήση «η καλύτερη κυβέρνηση είναι αυτή που κυβερνά ολιγότερο» και προέβαλε την εικόνα μίας δυνατής κεντρικής κυβέρνησης. Με­ τέτρεψε, δηλαδή, την Ουάσινγκτον από απλό πα­ ρατηρητή σε ρυθμιστή των πραγμάτων και προ­ στάτη της κοινωνικής πρόνοιας, ακριβώς αυτό που ζητούσαν όλοι οι αριστεροί της Αμερικής. Για να επιτύχει στο πρόγραμμά του επέβαλε βα­ ριά φορολογία, έκανε ανατίμηση των γεωργικών προϊόντων, καθιέρωσε την ελάχιστη νόμιμη μί­ σθωση και περιόρισε τις εργατώρες, δίνοντας έ­ τσι την ευκαιρία σε 4 εκατομμύρια ανέργους να βρουν δουλειά. Επίσης άρχισε τεράστια έργα α­ νοικοδόμησης τα οποία, αν και άχρηστα ιιερικά,

Σ

αφιερωμα/29 ήταν σοβαρές εστίες απασχόλησης. Με την «αρι­ στερή» πολιτική του Ρούσβελτ ήταν πλέον πασι­ φανές πως οι μεγάλες επιχειρήσεις δε θα μπορού­ σαν να λειτουργήσουν ανεξέλεγχτα, όπως έκα­ ναν τα χρόνια 1870-1928, όπως επίσης ήταν εμ­ φανές πως οι σχέσεις εργάτη / εργοδότη, που τό­ σο συγκλονιστικά μάς τις είχε πεοιγράψει λίγα χρόνια πριν ο Upton Sinclair στο μυθιστόρημά του The Jungle, δε θα ήταν πλέον οι ίδιες. Ο εργά­ της κέρδισε σε δύναμη, χωρίς βέβαια αυτό να ση­ μαίνει ότι έτσι αποκτούσε και την πρότερη αισιο­ δοξία και πίστη του στο Σύστημα. Το κραχ ήταν γι’ αυτόν μία καταλυτική πραγματικότητα που έ­ μελλε ν’ αλλάξει άρδην τις συνισταμένες της α­ μερικανικής κοινωνίας. Ό σο αφορά το χώρο του πνεύματος, οι αλλα­ γές αυτές τάραξαν τα νερά και προκάλεσαν την άμεση αντίδραση των πνευματικών ανθρώπων. Ποτέ άλλοτε η πνευματική στράτευση δε γνώρισε τέτοια αποδοχή. U.S.A., 1930-36 (John Dos Passos), Studs Lonigan, 1932-35 (James Farrell), O f Mice and Men, 1937, The Grapes o f Wrath, 1939, (John Steinbeck), O f Time and the River, 1935 (Thomas Wolfe), As I lay Dying, 1930 (William Faulkner), The Cradle will Rock, 1938 (Marc Blitzstein), The Petrified Forest, 1935 (Robert Sherwood), Dead End, 1935 (Sidney Kingsley), Tobacco Road, 1932 (Erskine Caldwell), Street Scene, 1929 (Elmer Rice), Waiting for lefty, 1935, Awake and Sing, 1935, Paradise Lost, 1936 (Clifford Odets), χωρίς βέβαια ν’ αγνοούμε και τη δουλειά του WRA Theatre μέσα από την οποία βγήκαν τα σημαντικότερα σοσιαλιστικά θεατρι­ κά έργα της περιόδου, είναι ένα ελάχιστο δείγμα της προσφοράς της γενιάς αυτής. Για πρώτη φο­ ρά η αμερικανική λογοτεχνία και σκέψη έστια­ σαν με τέτοια ένταση τους προβολείς τους σε κοινωνικά και πολιτικά θέματα. Λες και ξαφνι­ κά ο αμερικανικός λόγος έχασε όλη εκείνη την αθωότητα και υπέρμετρη αισιοδοξία του και άρ­ χισε να προβληματίζεται επάνω σε πιο στέρεες ι­ δέες που μέχρι πρότινος αποτελούσαν προνόμιο ορισμένων και μόνον ομάδων του περιθωρίου ή αποκλειστικά ευρωπαϊκή απασχόληση. Χαρα­ κτηριστικό, θαρρώ, είναι και το γεγονός ότι 53 α­ πό τους σημαντικότερους συγγραφείς και δια­ νοουμένους της εποχής έγιναν μέλη (για ν’ απο­ χωρήσουν λίγο αργότερα) του Κομμουνιστικού Κόμματος. Ενδεικτικά αναφέρω τα ονόματα των: Odets, Dos Passos, Saroyan, West, W.C. Williams, Sklar, Lawson, Farrell, Steinbeck, Frank, Mac Leish, Heilman κ.λπ. Πολλοί απ’ αυ­ τούς συνεργάσθηκαν με τα περιοδικά της αριστεράς όπως το Daily Worker, New Masses, The Modern Quarterly, Comrade, The Liberator, The Nation, The New Republic κ.ά. To ίδιο το Κομ­ μουνιστικό Κόμμα γνώρισε, ποσοτικά τουλάχι­ στον, στιγμές ευφορίας αφού κατόρθωσε να αυ­

ξήσει τον αριθμό των μελών του από 7.000, που ήταν το 1931, σε 70.000 το 1939. Οι καιροί ήταν όντως ευνοϊκοί, ίσως ανεπανάληπτα ευνοϊκοί για τέτοιου είδους δοκιμές και δοκιμασίες. Ευνοϊκοί ίσως και για την άνθηση μιας κάποιας αριστερής θεώρησης της λογοτεχνίας, πέραν από τα κακό­ γουστα προπαγανδιστικά κείμενα των κομμουνι­ στικών εντύπων. Ο V.F. Calverton, λ.χ., με το έργο του The Liberation o f American Literature (1932) προσπά­

Τζων Στάινμπεκ

θησε να προσεγγίσει την αμερικανική λογοτεχνία μέσα από την ταξική πραγματικότητα της Αμε­ ρικής. Εστιασε την προσοχή του στον ιστορικό ρόλο των κοινωνικών αντιφάσεων μέσα στη λο­ γοτεχνία. Έχοντας ως αφετηρία την αντίληψη ό­ τι η κοινωνία είναι η βάση της τέχνης και της ύ­ παρξης (και η τέχνη απλά η υπερδομή), προχώ­ ρησε να δείξει πως η αισθητική είναι άρρηχτα δε­ μένη με την κοινωνική φιλοσοφία. Αυτό βέβαια τον οδήγησε και στο γνωστό μαρξιστικό αδιέξο­ δο φόρμας / περιεχομένου, πράγμα που επεσήμαναν αμέσως οι κριτικοί της εποχής του. Το έργο του Calverton, παρ’ όλες τις γνωστές αδυναμίες του, που στην ουσία είναι αδυναμίες του ίδιου του μοντέλου που χρησιμοποιεί, ήταν, χωρίς αμφιβολία, μία σοβαρή μελέτη της αμερι­ κανικής πραγματικότητας και της γενικότερης οικονομίας της. Σίγουρα δεν ήταν η πρώτη, αφού είχαν προηγηθεί κι άλλες κοινωνιολογικές μελέ­

30/αφιερωμα τες, όπως των John Macy, The Spirit o f American Literature, και Vernon L. Parrington, Main Currents in American Thought, ήταν όμως η εκτε­ νέστερη και πιο υποψιασμένη ιδεολογικά μελέτη, τουλάχιστον μέχρι το 1933, τη χρονιά που ο Granville Hicks δημοσίευσε το έργο του The Great Tradition, το οποίο, κατά τους κριτικούς αποτε­ λεί τη σοβαρότερη, για την εποχή, εφαρμογή του μαρξιστικού μοντέλου στο σώμα της αμερικανι­ κής λογοτεχνίας. Εκδότης του περιοδικού New Masses και μέλος του Κομμουνιστικού Κόμματος από το 1935 μέχρι το 1939, ο Hicks ήταν κατά τη διάρκεια των χρόνων αυτών, ο θεωρητικός εκ­ φραστής της αριστερός. Ή ταν από τους πλέον ε­ νημερωμένους και λιγότερο ορθόδοξους. Έκανε μεγάλες προσπάθειες να ξεπεράσει το δογματι­ σμό του μαρξιστικού του μοντέλου, χωρίς όμως να μπορέσει να βρει τη χρυσή τομή. Γι’ αυτό και έγινε στόχος σκληρής κριτικής αντιμετώπισης α­ πό σύγχρονους και μεταγενέστερους, όπως τον James Farrell (Λ Note on Literary Criticism, 1936), τον Bernard Smith (Forces in American Criticism, 1939), τον F.O. Matthiessen (The Responsibilities o f the Critic, 1952) και ιδιαίτερα το μέχρι πρότι­ νος αριστερό περιοδικό Partisan Review το οποίο, κάτω από τη διεύθυνση των Philip Rahv και William Phillips, εγκατέλειψε τις σταλινικές του θέσεις, ασπάσθηκε το μοντερνισμό, και πολέμη­ σε με πάθος τα τελευταία απομεινάρια του ορθό­ δοξου μαρξισμού στην Αμερική. ύρω στα τέλη της δεκαετίας του 1930, όταν πλέον η οργή κατά του καπιταλισμού αμβλύνθηκε και η ελπίδα για μία κομμουνιστική κοινωνία συρρικνώθηκε, ο μαρξισμός ακολούθη­ σε την τύχη του ίδιου του Κομμουνιστικού Κόμ­ ματος: σχεδόν εξαφανίστηκε, ή μάλλον αφο­ μοιώθηκε. Ακόμη κι αυτός ο εκφραστής του, ο Granville Hicks, συντάχθηκε με τις δυνάμεις του αμερικανικού περιθωρίου, αποκηρύσσοντας την προγενέστερη στράτευσή του (όπως άλλωστε έ­ κανε και ο Dos Passos, ο Odets και όλοι σχεδόν οι αριστεροί ιδεολόγοι της γενιάς του 1920 και 1930). Ιδιαίτερα μετά τις δίκες της Μόσχας, τη συμφωνία μη-επιθέσεως των Ναζί με τους Σοβιε­ τικούς και την καταπιεστική στάση του σταλινι­ κού συστήματος απέναντι στις τέχνες, καθετί μαρξιστικό απετέλεσε και στόχο επίθεσης. Χα­ ρακτηριστική είναι και η επίθεση που εκδηλώθη­ κε, από τις αρχές κιόλας της δεκαετίας του 1930, μέσα από τους κόλπους της Νέας Κριτικής η ο­ ποία με το μανιφέστο της Γ 11take my stand (1930) κατηγόρησε το μαρξισμό υποστηρίζοντας ότι εί­ ναι μία μορφή δικτατορίας και αντιπνευματικότητας. Στο Reactionary essays on poetry and ideas o Allen Tate ονόμασε τη στρατευμένη τέχνη ως την «αίρεση ενός πνευματικού καννιβαλισμαύ»,10 Παρόμοιες κατηγορίες εξακόντισε και

ο Cleanth Brooks στο Modern Poetry and the Tradition όπου αναφέρει μεταξύ άλλων ότι ο μαρ­ ξισμός θυσιάζει την αισθητική για το χατίρι του προσηλυτισμού και του διδακτισμού. Κατά τον Αμερικανό νεοκριτικό, ο μαρξισμός δεν είναι τί­ ποτα άλλο παρά ένα άλλο είδος χρεοκοπημένης βικτωριανής ποιητικής." Τέλος στους επικριτές του μαρξισμού πρέπει να προστεθεί και η πολύ σημαντική «Σχολή της Νέας Υόρκης» με κύριους εκπροσώπους τούς: R. Chase, I. Howe, A. Kazin, Ph. Rahv, L. Trilling, E. Elison, L. Abel, W. Barrett, E. Hardwick και τα περιοδικά τους The New Republic, The Nation,

Γ

Commentary, Dissent, και φυσικά το Partisan Review.'2 Κλείνοντας τη δυστυχώς τηλεγραφική αναφο­ ρά μας στο τεράστιο αυτό θέμα πρέπει να πούμε ότι παρ’ όλη την εν γένει περιορισμένη, ποσοτικά και ποιοτικά, παρουσία που μαρξιστικού λόγου στο χώρο των αμερικανικών γραμμάτων, ο λό­ γος αυτός δεν έπαψε ποτέ να δανείζει στοιχεία του στους «νόμιμους» εκφραστές της αμερικανι­ κής σκέψης. Ό πω ς πολύ ορθά επισημαίνει ο κρι­ τικός G. Graff, η αμερικανική θεώρηση της τέ­ χνης από τον Α' Παγκόσμιο Πόλεμο και δώθε δε λειτούργησε ποτέ με αποκλειστικές επιλογές του τύπου άσπρο / μαύρο (είτε/είτε). Δεν ήταν δηλ. ιδεολογικά απόλυτα καθαρή.13 Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι και η «Σχολή της Νέας Υόρ­ κης», η οποία παρ’ όλη την αντι-μαρξιστική της εκστρατεία δεν εγκατέλειψε όλες τις αριστερές της τοποθετήσεις (βλ. για παράδειγμα το έξοχο έργο του Ε. Wilson, της Susan Sontag κ.λπ.) Αντί­ θετα, προσπάθησε να τις «αμερικανοποιήσει», να προβάλει ένα νέο λόγο που να έχει άμεση σχέ­ ση με την πραγματικότητα της σύγχρονης Αμερι-

αφιερωμα/31 κής, μία πραγματικότητα που ενθάρρυνε και εν­ θαρρύνει τις αντιφάσεις (εφόσον μπορεί να τις α­ φομοιώσει). Σήμερα η Δεξιά μοιράζεται πολλά σημεία του λόγου της με τη Νέα Αριστερά. Ιδιαί­ τερα μετά την κατάρρευση του Λαϊκού Μετώπου (1939), είναι πλέον δύσκολο να εντοπίσουμε τις διαφοροποιητικές διαμέσους. Ό λα φαίνεται να συν-υπάρχουν, επιφανειακά τουλάχιστον, αρμο­ νικά - ακόμη και εν πλήρει αδιαφορία. Είναι, εί­ τε μας αρέσει είτε όχι, η εποχή του μεταμοντερνισμού και της κρίσης των δυαδισμών. Και τα αμε­ ρικανικά πανεπιστήμια το έχουν καταλάβει πολύ*1

καλά. Γι’ αυτό και δεν έχουν κανένα πρόβλημα να στεγάσουν στο ίδιο κτίριο τις Αμερικανικές Σπουδές και τις Μαρξιστικές. Κι αυτό ίσως να ο­ φείλεται, κατά κάποιο λόγο, και στην απαγκί­ στρωση των σύγχρονων Αμερικανών μαρξιστών από τις ιδέες του ορθόδοξου μαρξισμού / σταλι­ νισμού (που τόσο πολύ ταλαιπώρησαν τους προ­ γενέστερους),14 απαγκίστρωση που τους κάνει πιο εύπεπτους (στην αγορά) αλλά και πιο ευαί­ σθητους και ανεξάρτητους στην επαναδιαπραγ­ μάτευση των κοινωνικών φαινομένων. Ουδέν κα­ λό αμιγές κακού.

Σημειώσεις 1. Βλ. για παράδειγμα τα έργα των: Frederic Jameson, Marxism and Form (Princeton: University of Princeton Press, 1971), Richard Slotkin, Regeneration Through Violen­ ce: The Mythology o f the American Frontier (Middletown, Conn.: Wesleyan Univ. Press, 1973) και The fatal Environ­ ment The Myth o f the Frontier in the Age o f Industrialization, 1800-1890 (New York: Atheneum, 1985), Huston Baker, Blues, Ideology, and Afro-American Literat­ ure: A Vernacular Theory (Chicago: Univ. of Chicago Press, 1984), Sacvan Bercovitch, The American Jeremiad!Madison: Univ. of Wiscousin Press, 1978), John Fekete, The Critical Twilight: Explorations o f the Ideology o f Anglo-American Literary Theory from Eliot to Me Luhan (New York: Routledge and Kegan Paul, 1977), Jane Tompkins, Sensational Designs: The Cultural work o f American Fiction, 1790-1860 (New York: Oxford Univ. Press, 1985), κ.ά.

2. Για περισσότερες πληροφορίες βλ. το ενημερωτικό και άκρως ενδιαφέρον άρθρο του Michael Denning, «'The Special American Conditions’: Marxism and American Studies», American Quatrerly 38.3 (1986): 357. Βλ. επίσης το σημαντι­ κότατο έργο του Perry Anderson, Considerations on Western Marxism (London: Verso / NLB, 1976).

3. Πολύ σχετικά μ’ αυτό είναι και τα σχόλια του Αμερικανού θεωρητικού Gerald Graff ο οποίος γράφει μεταξύ άλλων: «Μια τέτοια κοινωνία (η αμερικανική) διατηρεί τη σταθε­ ρότητά της όχι μέσα από την επιβολή μίας μονολιθικής ορ­ θοδοξίας, αλλά μέσα από τον κατάλληλο χειρισμό αντιφα­ τικών και ασυμβίβαστων τάσεων. Το ήθος της δεν είναι πια κάποιο ήθος τελεσίδικων και απόλυτων αρχών, αλλά μάλλον το ήθος της προσαρμογής στις αλλαγές των και­ ρών...», «American Criticism left and right», στο Ideology and Classic American Literature, επιμ. Sacvan Bercovitch και Myra Jehlen (New York: Cambridge U.P., 1986), 95. Βλ. επίσης το ενδιαφέρον έργο του Christopher Lasch, The New Radicalism in America, 1889-1963: The intellectual as a Social Type (New York: Random House, 1965), όπου αναφέ­ ρει μεταξύ άλλων ότι η αριστερή κουλτούρα δεν είναι τίποτ’ άλλο παρά ένα «εφαλτήριο» στη γενικότερη πολιτική της «προπαγάνδας των αγαθών», σελ. 19-20.

4. Για περισσότερα γύρω από την ιστορική πορεία του Κομ­ μουνιστικού Κόμματος βλ. Vincent Β. Leitch, American Literaty Criticism from the 30s to the 80s (New York: Columbia U.P., 1988), 1-5, Harvel Klehr, The Heyday o f American Communism: The Depression Decade (New York: Basic Books, 1984) και Irving Howe και Lewis Coser, The American Communist Party: A Critical History (1957 New York: Praeger, 1962).

5. Για μια σύντομη επισκόπηση των κοινωνικών αλλαγών της περιόδου βλ. Walter Blair et. al. American Literature: a Brief History (Chicago: Scott, Foreman and Company, 1964), 148-215.

6. 'Οπως ορθά αναφέρει o Michael Denning, οι Αμερικανικές Σπουδές λειτούργησαν σαν η εναλλαχτική λύση στις «μαρ-

7.

8.

9.

10.

11.

12.

13.

14.

ξιστικές εξηγήσεις», ο φορέας του «Αμερικανικού τρόπου ζωής» και η πνευματική αιχμή της «Αμερικανικής εξωτε­ ρικής πολιτικής», στο «Marxism and American Studies»: 358. Για περισσότερα βλ. Leon Samson, «Americanism as Surrogate Socialism», στον τόμο των John Laslett και Seymour Martin Lipset, Failure o f a Dream? Essays in the History o f American Socialism (New York: Anchor, 1974) και Warren Susman, Culture as History: The Transformation o f American Society in the Twentieth Century (New York: Pantheon, 1984). Επίσης πρέπει να τονίσω εδώ και τον κα­ θοριστικό ρόλο που διαδραμάτισαν τα, πανεπιστήμια στην καθιέρωση της οικονομίας του laissez faire. Γιατί, αντίθετα με τους καλλιτέχνες και εξω-πανεπιστημιακούς διανοού­ μενους που, όπως αναφέρω στο άρθρο, αντιστάθηκαν στη νέα οικονομία, τα πανεπιστήμια έκαναν ό,τι ήταν δυνατόν να συμπλεύσουν με τα κελεύσματα της αγοράς. Σε χρόνο μηδέν ξεφύτρωσαν χιλιάδες κολλέγια και πανεπιστήμια καθένα από τα οποία, όπως γράφουν οι S. Morison και Η.

Commanger, στο βιβλίο τους The Growth o f the Αι ■-rican Republic, τρίτη έκδοση, II, (Oxford U.P.), έσπευσε «να κα­ θιερώσει σχολή επιχειρήσεων... και να διαφημίσει τα οικο­ νομικά οφέλη ενός κολλεγιακού πτυχίου», 549. Η κολλεγιακή ζωή, μ’ όλες τις ιδιατερότητές της, άρχισε σιγά σιγά να μυθοποιείται και να εμπορευματοποιείται. Το ίδιο και ο αθλητισμός τον οποίον έσπευσαν ν’ αγκαλιάσουν όλα τα εκπαιδευτικά ιδρύματα με πρόθεση να το χρησιμοποιή­ σουν στη διαφημιστική τους καμπάνια. Εφημερίδες, κινη­ ματογράφος και ραδιόφωνο έγιναν οι ντελάληδες πλυντη­ ρίων και πτυχίων.

Malcolm Cowley, Exile's Return: A Literary Odyssey o f the 1920's (New York: Viking, 1951), 66-67. Η οφειλή μου εδώ είναι στο έργο των R.W. Horton και H.W. Edwards, Backgrounds o f American Literary Thought, 3rd ed. (Englewood Cliffs, N.J.: Prentice-Hall, 1974), 425.

Alfred Kazin, On Native Grounds (New York: Doubleday and Company, Inc. 1956), 283-287.

Allen Tate, «Εισαγωγή» στο Reactionary Essays on Poetry and Ideas (1936), Essays o f Four Decades (Chicago: Swallow Press, 1968), 612.

Cleanth Brooks, Modern Poetry and the Tradition (Chapel Hill: Univ. of North Carolina Press, 1939), 47. Βλ. V. Leitch, American Literary Criticism, σελ. 81-114.

«American Criticism Left and Right», 91-115. Εκτενές και ιδιαίτερα διαφωτιστικό είναι και το άρθρο του Jonathan Culler «Criticism and Institutions: The American University», στο Post- Structuralism and the Question o f History, επιμ. D. Attridge, et. al. (Cambridge: Cambridge U.P., 1987), 82-98. Η θεωρία της λογοτεχνίας, και ιδιαίτε­ ρα του μαρξισμού, ισχυρίζεται ο Culler, από τότε που «νο­ μιμοποιήθηκε» στους ακαδημαϊκούς κύκλους, έγινε ένα «αγαθό» των πανεπιστημιακών χωρίς ουσιαστική επαφή με τον ευρύτερο κοινωνικό χώρο. Σ’ αντίθεση με τους προ­ γενέστερους κριτικούς (που ήταν ως επί το πλείστον δημο­ σιογράφοι), οι σύγχρονοι ακαδημαϊκοί κριτικοί έχουν πολύ περιορισμένη αντίληψη του κοινωνικού έργου που επιτελούν ή πρέπει να επιτελούν. Παρόμοιες σκέψεις εκφράζει και ο Gerald Graff, 103.

32/αφιερωμα

Μ ιχάλης Κ οκκώνης

Μεταμυθιστόρημα και Μεταμοντερνισμός στην Αμερική του 560 και 970

ταν αναφερόμαστε στην Αμερικανική Λογοτεχνία έχουμε συνήθως στο νου μας μεγάλα ονόματα, όπως των T.S. Eliot, Robert Frost, Wal­ lace Stevens, Gertrude Stein, Sherwood Anderson, Ernest Hemingway, F. Scott Fitzgerald, William Faulkner, John Steinbeck και o Eugene O’ Neill. H μεγάλη απήχηση που έχει η Αμερικανική Λογο­ τεχνία στη διεθνή σκηνή και, συνεπώς, και στη χώρα μας, τις πρώτες δεκαετίες του αιώνα, οφεί­ λεται στην αίγλη αυτών των λογοτεχνών. Αλλά ποια είναι η κατάσταση μεταπολεμικά; Οι περισ­ σότεροι από αυτούς έχουν ήδη εκλείψει ή έχουν ήδη προσφέρει τα καλύτερα έργα τους πριν από τον πόλεμο. Από τη νεότερη γενιά των μυθιστοριογράφων, που εμφανίζονται τις πρώτες δύο δε­ καετίες μετά τον πόλεμο, ξεχωρίζει το έργο του Ellison και του Salinger (μολονότι παρέμειναν σε ένα μόνο μυθιστόρημα), του Bellow και του Roth, του Mailer και του Capote, του Malamud, του Na­ bokov, του Hawkers, της Carson McCullers και άλλων. Οι αλλαγές που παρατηρούνται μεταπολεμικά, αν και απροσδιόριστες στην αρχή, μπορούν να συνοψιστούν σε ένα γενικό διάγραμμα. Κατά τον Hassan (1973), στη δεκαετία του ’40, οι συγγρα­ φείς δείχνουν την τάση μιας βαθμιαίας απομά­ κρυνσης από το Νατουραλισμό και Μαρξισμό του ’30 προς νέες φόρμες, που να ανταποκρίνονται στις τραυματικές εμπειρίες του πολέμου και την υπαρξιακή αγωνία του ατόμου στην ατομική εποχή που μόλις ανέτειλε.1 Με τις ευλογίες των Νέων Κριτικών (New Critics) ευνοούνται νέες φόρμες, μυθώδεις, εκλεπτυσμένες και πιο σύνθε­ τες. Κατά τα μέσα της δεκαετίας του ’50, οι δο­

μές της λογοτεχνίας αρχίζουν να αντανακλούν μια πιο ακανόνιστη, ακατέργαστη και «γκροτέσκα» αίσθηση της πραγματικότητας. Και τη δε­ καετία του ’60 πια, τα όρια μεταξύ τραγωδίας και κωμωδίας, πάθους και ειρωνείας, που ξεχωρί­ ζουν τις σταθερές, παραδοσιακές φόρμες από ε­ κείνες του ελεύθερου αυτοσχεδιασμού, θολώνουν και συγχέονται. Τα βασικά στοιχεία που πρυτα­ νεύουν είναι ο ερωτισμός, η φαντασίωση, το μα­ κάβριο χιούμορ, ένας κωμικός σουρεαλισμός και το παράλογο. Αυτά ακριβώς είναι και τα χαρακτηριστικά της μυθιστοριογραφίας των Heller, Updike, Ca­ pote, Mailer, Kosinski, Roth, Kesey, Barth Vonnegut και Pynchon, στην προσπάθειά τους να κα­ ταγράψουν την ασύλληπτη πραγματικότητα της «ανήσυχης» δεκαετίας του ’60. Τη δυσκολία αυ­ τή που αντιμετωπίζει ο σύγχρονος συγγραφέας περιγράφει με εξαιρετική σαφήνεια ο Philip Roth στο δοκίμιό του «Writing American Fiction» (1961): «... Ο Αμερικανός συγγραφέας στα μισά του 20ού αιώνα αγωνίζεται να καταλάβει, να περι­ γράφει και μετά να κάνει πιστευτή την Αμερικα­ νική πραγματικότητα, τουλάχιστον στο μεγαλύ­ τερο μέρος της. Σ’ αφήνει άναυδο, σε αηδιάζει, σε εξοργίζει, και τελικά φέρνει σε αμηχανία τη φτωχή σου φαντασία».2

Πραγματικά, φτάνει να αναλογιστεί κανείς την αντίθεση ανάμεσα στις δύο δεκαετίες, την εσωστρεφή, φαινομενικά απαθή δεκαετία του ’50 και την εξωστρεφή, πολιτιστικά εκρηκτική δε­ καετία του ’60, για να εκτιμήσει τον ραγδαίο ρυθ­ μό των αλλαγών και εξελίξεων στην Αμερικανι­ κή κοινωνία. Η επισφαλής σχέση του ατόμου με την κοινωνία αποτυπώνεται ποικιλότροπα στη μυθοπλασία του σύγχρονου μυθιστορήματος, α­ νάλογα με την ιδιοσυγκρασία του λο γοτέχνη. Πάντως, όπως πολύ εύστοχα θα παρατηρήσει ο κριτικός Tony Tanner (1971), στο σύνολό της, σχεδόν, η μεταπολεμική μυθιστοριογραφία αφή­ νει να φανούν δύο βασικά χαρακτηριστικά για τη σχέση αυτή. Το ένα είναι μια διαρκής επιθυμία του ατόμου για απόλυτη ελευθερία. Για την Αμε­ ρική, σαν νεότερη χώρα, που δε θα έπρεπε να καταδυναστεύεται από συμβάσεις, κανόνες και τυπικότητες, εύλογο φαίνεται το όνειρο του μέσου ανθρώπου για μια ζωή αυθόρμητη, ελεύθερη από περιορισμούς, όπου οι αποφάσεις, οι επιλογές και οι πράξεις θα ’ναι ολόδικές του. Από την άλ­ λη πλευρά όμως, ο μέσος άνθρωπος διακατέχε­ ται από μια μόνιμη υποψία ότι είναι δέσμιος του συστήματος, ότι η ζωή του έχει κανονιστεί ήδη α­ πό κάποιον άλλο, ότι υπάρχουν λογής-λογής πλεκτάνες να τον αποστερήσουν από την αυτο­ δυναμία των σκέψεων και των πράξεών του.3 Χαρακτηριστικά δείγματα γραφής, που παρου­

αφιερωμα/33 σιάζει το άτομο έρμαιο σε ένα άνισο παιγνίδι ε­ ξουσίας με δυνάμεις κατά πολύ ανώτερες, είναι το αντιπολεμικό μυθιστόρημα του Joseph Heller (1961) Catch-22, ή το One Flew over the Cuckoo’s Nest του Ken Kesey (1962), ή ακόμη το Slaughte­ rhouse - Five του Kurt Vonnegut (1969). Δεν είναι τυχαίο που κατά κανόνα οι κύριοι χαρακτήρες των μυθιστορημάτων μεταπολεμικά είναι αντι-ήρωες, ακριβώς για να τονίσουν την αντινομία του σύγχρονου πολιτισμού. Συνήθως, στο ρόλο του θύτη ή του θύματος - σ ε μερικές περιπτώσεις και τα δυο μ α ζί- ο πρωταγωνιστής εμφανίζεται σαν τύπος περιθωριακός, αναρχι­ κός, αθώος, ή γελοίος, να αποζητά την αγάπη ή την ελευθερία, σαν διέξοδο στην υπαρξιακή του αγωνία, για να καταλήξει να γίνει εξιλαστήριο θύμα ή απλά να παραδεχθεί το αδιέξοδό του. Το «happy end» δεν προσφέρεται πια σαν λύση σ’ αυτό το είδος του μυθιστορήματος. Καθώς όμως το μυθιστόρημα απομακρύνεται όλο και περισσότερο από τις παραδοσιακές του μορφές και αναζητά νέους τρόπους ανάπτυξης και έκφρασης, πληθαίνουν οι κριτικές φωνές α­ νησυχίας που μιλούν για τον «περίεργο» θάνατο του μυθιστορήματος και για μια λογοτεχνία της «Σιωπής» (Literature o f Silence). Κριτικοί όπως ο Louis Rubin, ο Leslie Fiedler, η Susan Sontag και John Updike

o Norman Podhoretz, κρούουν τον κώδωνα του κινδύνου και δηλώνουν ότι υπάρχει κρίση στο μυθιστόρημα.4 Και ο Steven Koch (1967) θα πα­ ρατηρήσει ότι «η νεότερη γενιά δεν έχει να δείξει ένα συγγραφέα σαφώς ανώτερο ή τουλάχιστο εν­ διαφέροντα,... και παρ’ όλο που υπάρχει μεγάλη παραγωγή νέων έργων, τίποτε δεν ακούγεται μέ­ χρι στιγμής σε ανώτερο επίπεδο, εκτός από μια αλλόκοτη σιωπή».5 Την ίδια χρονιά δημοσιεύεται και το άρθρο «Η Λογοτεχνία της Εξάντλησης» («Literature o f Ex­ haustion») του John Barth, συγγραφέα και θεωρη­ τικού κύρους, που ομολογεί ότι οι δυνατότητες του μυθιστορήματος εξαντλήθηκαν και δεν υ­ πάρχει πια τίποτε πρωτότυπο να γραφεί.6 Ως μό­ νη λύση πλέον προτείνει να χρησιμοποιεί ο συγ­ γραφέας τις εξαντλημένες φόρμες σαν θέμα του νέου έργου του και έτσι να εφευρίσκει και να δια­ τηρεί τις δυνατότητες του μυθιστορήματος επ’ ά­ πειρο. Για μια στιγμή φάνηκε ότι με το μανιφέστο αυτό, όπως σημειώνει ο Klinkowitz (1975), ο Barth υπέγραφε την καλλιτεχνική του αυτοκτο­ νία και ότι δεν υπήρχε άλλη διέξοδος για το μυθι­ στόρημα από την αυτοδιακωμώδηση και την αυ­ τοπαρωδία.7 Η πραγματικότητα τον διέψευσε, αφού ο Barth εξακολουθεί να παράγει αξιόλογο έργο ακόμη

34/αφιερωμα και στις μέρες μας και το μυθιστόρημα κάθε άλ­ λο παρά «εξέπνευσε». Ίσως ο Barth ήθελε έμμε­ σα να δείξει ότι μια πολύ σημαντική εξέλιξη για το μυθιστόρημα είχε ήδη δρομολογηθεί από τα μέσα της δεκαετίας του ’60, από μια τρίτη γενιά μυθιστοριογράφων (αυτών που γεννήθηκαν μετά το ’20 ή το ’30). Πρόκειται για ένα νέο μυθιστόρη­ μα μιας σειράς συγγραφέων, όπως ο Donald Barthelme, ο Richard Brautigan, ο William Gass, ο Robert Coover, o Raymond Federman, o Roland Sukenick, o Steve Katz, o Ishmael Reed, o Jerzy Kosinski, o E.L. Doctorow, o John Irving, o Clarence Major, o Gilbert Sorrentino, o Thomas Pynchon, o William Burroughs και φυσικά, o John Barth και ο παραμελημένος Kurt Vonnegut. Αυ­ τοί είναι οι εκπρόσωποι του νέου λογοτεχνικού κινήματος στην Αμερική που ονομάζεται μετα­ μοντέρνο μυθιστόρημα και έχει συγγένεια σε διε­ θνές επίπεδο με τη μυθιστοριογραφία συγγραφέ­ ων όπως ο Samuel Beckett, ο Robbe-Grillet, ο Jorge Louis Borges, ή o Julio Cortazar. τη σύντομη ιστορική αναδρομή που προηγήθηκε, προσπάθησα να παρουσιάσω την εξέ­ λιξη του μεταπολεμικού μυθιστορήματος στις ΗΠΑ. Το υπόλοιπο μέρος θα αφιερωθεί στην πε­ ριγραφή των χαρακτηριστικών του μεταμοντέρ­ νου μυθιστορήματος. Μια και ο περιορισμένος χώρος δεν επιτρέπει τη συστηματική περιγραφή μέσα από εκτενή ανάλυση ορισμένων έργων, προτίθεμαι να περιοριστώ σε μια συνοπτική πα­ ρουσίαση των κυριότερων στοιχείων της τεχνο­ τροπίας αυτής, αντλώντας παραδείγματα από αντιπροσωπευτικά έργα. Το νέο είδος γραφής έχει χαρακτηριστεί με διάφορους όρους (τους παραθέτω στα Αγγλικά) όπως Literature o f Exhaustion (Barth), Surfiction (Federman), Literature o f Disruption (Klinkowitz), Fabulation (Scholes), Literature o f Replenishment (Barth).8 Ωστόσο, προσωπικά προτιμώ τον όρο Metafiction (Waugh), που είναι αρκετά γενικός για να καλύψει όλες τις περιπτώσεις και ορίζει τη γενική τάση αυτής της κατηγορίας των μυθιστοριογράφων να «εξερευνούν τη θεωρία του μυθι­ στορήματος μέσα από την ίδια την τεχνοτροπία και την πρακτική της γραφής του». Έτσι, λοι­ πόν, κατά την Patricia Waugh, «Metafiction είναι ένας όρος που δηλώνει εκείνο το είδος της μυθι­ στοριογραφίας, που ενσυνδείτητα και συστημα­ τικά τραβά την προσοχή στον ίδιο του τον εαυτό σαν λογοτεχνικό δημιούργημα [σαν κάτι το φα­ νερά τεχνητό], έτσι ώστε να προβληματίσει για τη σχέση ανάμεσα στο μυθιστόρημα και την πραγματικότητα».9 Ό πω ς σημειώνει ο Ian Watt (1957, The Rise o f the Novel), «το μυθιστόρημα, πολύ περισσότερο από οποιοδήποτε άλλο λογο­ τεχνικό είδος, θέτει πιο καίρια το θέμα αυτό δηλ. το πρόβλημα της αντιστοιχίας μεταξύ λογο­

Σ

τεχνικού έργου και της πραγματικότητας που α­ πομιμείται». Και βέβαια η τεχνοτροπία του κάθε λογοτέχνη επηρεάζεται από την επικρατούσα ά­ ποψη σχετικά με την υφή της πραγματικότητας. Το παραδοσιακό μυθιστόρημα, π.χ., βασίζεται στην προϋπόθεση ότι η πραγματικότητα είναι μία και κύριος στόχος του είναι να την απεικονίσει μέσα από τη μυθοπλασία, όσο πιο πειστικά γίνε­ ται. Ο λογοτέχνης, δηλαδή, κάνει ό,τι είναι δυνα­ τό, ώστε ο αναγνώστης να διατηρήσει την ψευ­ δαίσθηση πως ο φανταστικός κόσμος της μυθο­ πλασίας, που ανοίγεται μπροστά στα μάτια του σαν από ένα παράθυρο, είναι η πραγματικότητα η ίδια. Αντίθετα στο μεταμυθιστόρημα (που πολ­ λές φορές ονομάζεται και αντί- μυθιστόρημα), ο συγγραφέας χρησιμοποιεί διάφορες τεχνικές που ανατρέπουν την ψευδαίσθηση αυτή, ενώ ταυτόχρφνα τονίζει το γεγονός ότι αυτό που παρουσιά­ ζεται σαν η ίδια η πραγματικότητα, δεν είναι πα­ ρά μια αναπαράσταση, ένα τεχνητό δημιούργη­ μα της φαντασίας. Δηλαδή, παράλληλα με το μυθοπλαστικό επίπεδο, που παρουσιάζει έναν κόσμο με τον οποίο ο αναγνώστης τείνει να ταυ­ τιστεί, υπάρχει ένα επιπλέον επίπεδο που λει­ τουργεί σαν ένα είδος σχολιασμού, είτε του πρώ­ του επιπέδου είτε της ίδιας της φύσης και του μη­ χανισμού του αφηγήματος - ένα μετα-αφηγηματικό επίπεδο που ταυτόχρονα στηρίζει και αναι­ ρεί το πρώτο. Η μετα-αφηγηματική πεζογραφία (αν με τον τρόπο αυτό επιτρέπεται να μεταφρά­ σουμε τον όρο Metafiction, υπό τη γενική του έν­ νοια σαν είδος γραφής) καταλήγει η Waugh, «... ξεσκεπάζει απροκάλυπτα τις συμβάσεις του ρεαλισμού. Δεν τις αγνοεί, ούτε τις εγκαταλεί­ πει. Απλά τις χρησιμοποιεί συχνά σαν ένα είδος «κοντρόλ» στο μεταφηγηματικό κείμενο, σαν νόρμα ή σαν υπόβαθρο πάνω στο οποίο στηρί­ ζονται οι πειραματικές τεχνικές... Άρα, δεν εί­ ναι σωστό να πούμε ότι εγκαταλείπει τον «πραγ­ ματικό κόσμο» για χάρη των ναρκισσιστικών α­ πολαύσεων της φαντασίας. Αυτό που κάνει εί­ ναι να επανεξετάζει τις συμβάσεις του ρεαλι­ σμού, έτσι ώστε να ανακαλύψει, βάζοντας τον καθρέφτη απέναντι στον ίδιο της τον εαυτό, μια αφηγηματική φόρμα που είναι και πολιτιστικά επίκαιρη και κατανοητή στο σύχρονο αναγνώ­ στη» (σελ. 18).

Η μετα-αφηγηματική πεζογραφία δεν είναι κά­ ποιο τυχαίο φαινόμενο, αλλά, όπως είδαμε παρα­ πάνω στην ιστορική εξέλιξη του μυθιστορήμα­ τος, παρουσιάζεται σαν ένα λογοτεχνικό κίνημα μέσα στο ευρύτερο πολιτιστικό κλίμα του μεταμοντερνισμού. Με τον όρο αυτό, εξηγεί ο McHale, δεν εννοείται απλά ένα φαινόμενο χρονικά με­ ταγενέστερο, αλλά μια λογική και ιστορική συνέ­ χεια του μοντερνισμού.10 Αντίθετα με μια σειρά μελετητών, όπως ο Hassan, ο Lodge, ο Fokkema (και ο Wollen στον κινηματογράφο),11 που προ­

αφιερωμα/35 σπάθησαν να εξηγήσουν το φαινόμενο συγκρίνοντας τα βασικά χαρακτηριστικά του μοντερνι­ σμού και του μεταμοντερνισμού, η θεωρία του McHale εξηγεί με τον καλύτερο τρόπο τη διαφο­ ρά ανάμεσά τους. Κάθε εποχή, λέει ο McHale, διακρίνεται από το κυρίαρχο αισθητικό στοιχείο και στη λογοτεχνία είναι εκείνο που «διέπει, προσδιορίζει και μορφοποιεί» τη δομή του καλλι­ τεχνικού έργου.12 Το κυρίαρχο στοιχείο στον μοντερνισμό είναι ότι διαμορφώνει μια τεχνοτρο­ πία που ασχολείται με επιστημολογικά θέματα, δηλ. το κείμενο αναπτύσσει στρατηγικές που προβάλλουν ερωτήσεις γνωστικού χαρακτήρα, του τύπου «Πώς μπορώ να εξηγήσω τον κόσμο στον οποίο ανήκω; Ποια είναι η θέση μου σ’ αυ­ τόν;» (σελ. 9). Η ισχύουσα πεποίθηση στο ρεαλι­ σμό ότι η πραγματικότητα, όπως προβάλλεται μέσα από το κείμενο, μπορεί να γίνει κατανοητή αντικειμενικά, στο μοντερνισμό έχει ανεπανόρ­ θωτα κλονιστεί. Γι’ αυτό και η τεχνοτροπία του δίνει έμφαση σε μια υποκειμενική αντίληψη της πραγματικότητας, που κι αυτή μόνο σε εξαιρετι­ κά σπάνιες στιγμές αποκάλυψης (epiphany) μπο­ ρεί να αναδυθεί από τα βάθη της συνείδησης. Α­ ντίθετα, το μεταμοντέρνο κείμενο θέτει οντολογι­ κά ζητήματα για την ίδια τη φύση της αφήγησης, για την ύπαρξη του λογοτεχνικού έργου και του μυθοπλαστικού κόσμου (ή κόσμων) που περιέχει. Οι ερωτήσεις που θέτει είναι μετα-γνωστικού χα­ ρακτήρα, όπως: «Ποιος κόσμος είναι αυτός; Τι μπορεί να κάνει κανείς μέσα σ’ αυτόν; Ποιος από τους εαυτούς μας πρόκειται να δράσει; Τι είναι έ­ νας κόσμος, ποια τα όριά του και σε τι διαφέρει από τους άλλους;» (McHale, σελ. 10). Ο McHale επικαλείται τη χαριτωμένη μεταφορά του Steve Katz που περιγράφει πολύ παραστατικά την ιστο­ ρική εξέλιξη σ’ αυτή τη φάση της λογοτεχνίας: «Η λογική της ιστορίας της λογοτεχνίας οδήγη­ σε τους συγγραφείς που ζουν σε διάφορες πόλεις -σ τη ν Ευρώπη, στη Λατινική Αμερική, καθώς και στη Βόρεια Αμερική, - σε ένα σταυροδρόμι. Ό ταν άλλαξαν χρώμα οι σηματοδότες, είχαν δύο επιλογές: ή να μείνουν στο ίδιο πεζοδρόμιο και να συνεχίσουν την πρακτική του μοντερνι­ σμού με τις επιστημολογικές αναζητήσεις, όπως πολλοί το έκαναν, ή να περάσουν απέναντι στην πρακτική μιας μεταμοντέρνας τεχνοτροπίας, που το κυρίαρχο στοιχείο της ήταν να προβάλ­ λει οντολογικά προβλήματα».13

Μια κατηγορία μεταμυθιστοριογράφων δίνει περισσότερη έμφαση στον κόσμο των αναπαριστώμενων αντικειμένων. Ο σύγχρονος μυθιστοριογράφος έχει εγκαταλείψει την πεποίθηση ότι η «ζωή έχει πρωταγωνιστές και δευτερεύοντες χα­ ρακτήρες, σημαντικές λεπτομέρειες και ασήμα­ ντες λεπτομέρειες, ηθικά διδάγματα που πρέπει να πάρουμε και δοκιμασίες που πρέπει να περά­ σουμε, αρχή, μέση και τέλος».14 Αυτή είναι μια

αντίληψη της ζωής όπως παρουσιάζεται στο ρεα­ λιστικό μυθιστόρημα και οι καλοσχηματισμένοι χαρακτήρες, οι λεπτομερειακές περιγραφές, η καλοφτιαγμένη πλοκή, η αλληλουχία των γεγο­ νότων που βασίζεται στη λογική της αιτίας και του αποτελέσματος, δεν είναι παρά συμβάσεις της παραδοσιακής αφήγησης που τώρα πια, αμ­ φισβητούνται και γίνονται αντικείμενο καλλιτε­ χνικής εκμετάλλευσης. Ας πάρουμε για παράδειγμα την προβληματι­ κή σχέση ανάμεσα στο πραγματικό και το φα­ νταστικό - φανταστικό με την έννοια ότι, μολο­ νότι είναι προϊόν της φαντασίας, παρουσιάζεται σαν αληθινό. Ο πιο διαδομένος τρόπος για την προβολή της οντολογικής τους διάστασης είναι η

Bernard Malamud

σύγχυση των ορίων ανάμεσα στο μυθοπλαστικό και στα άλλα αφηγηματικά επίπεδα, με τη χρήση ποικίλων τεχνικών:15 α) Η ανάμιξη ρεαλιστικών και φανταστικών στοιχείων στο ίδιο μυθοπλαστικό επίπεδο χωρίς φανερή αιτιολόγηση, όπως στο Slaughterhouse Five (Vonnegut), όπου έχουμε στοιχεία αυτοβιογραφικά, ιστορικά, καθαρά μυθοπλαστικά και τελείως φανταστικά (επιστημονικής φαντασίας) κλονίζει την αντίληψη για τη συνοχή της πραγμα τικότητας. Το ιστορικό γεγονός της καταστρο­ φής της Δρέσδης χάνει εντελώς τη σημασία του μέσα στο πλαίσιο της κοσμικής μεταφυσικής του μυθικού πλανήτη Τραλφάμαντορ. Ιστορικά δε­ δομένα που χρησιμοποιούνται αναχρονιστικά, ό­ πως στο The Sot-Weed Factor (Barth, 1966), The Public Burning (Coover, 1977), Ragtime και The Book o f Daniel (Doctorow, 1975, 1971), επιτυγχά­ νουν αποτελέσματα παρόμοια με αυτά του John

36/αφιέρωμα Fowles στο The French Lieutenant’s Woman (1969). Ειδικά στο Public Burning, ο αναχρονι­ σμός επιτείνει την οντολογική σύγχυση ανάμεσα στο πραγματικό και το φανταστικό, αφού ο Coover δίνει μια δίκιά του εκδοχή για το ιστορικό γε­ γονός της εκτέλεσης της Έθελ Ρόζενμπεργκ βά­ ζοντας τον τότε αντιπρόεδρο Ρίτσαρντ Νίξον να την αποπλανεί, πριν την εκτέλεσή της, στις φυ­ λακές του Σινγκ-Σινγκ και ακόμα περισσότερο, παρουσιάζοντας τη μυθική φιγούρα του Μπαρμπα-Σάμ, με ίδιο «οντολογικό βάρος», να ασελγεί πάνω στον Νίξον. Σαν αποτέλεσμα, το κύρος της ιστορίας, ως φορέα της επίσημης έκ­ φρασης της αλήθειας, κλονίζεται και, κατ’ επέ­ κταση, αμφισβητείται η αυθεντικότητα της πραγ­ ματικότητας. β) Μια άλλη τεχνική γνωστή με διάφορα ονό­ ματα, όπως mise en abyme, nesting, ή chinese-box structure, χρησιμοποιείται για την ενσωμάτωση διαφόρων αφηγηματικών επιπέδων το ένα μέσα στο άλλο, κατά το πρότυπο του Χίλιες και Μια Νύχτες. Χαρακτηριστικά παραδείγματα έργων που η δομή τους βασίζεται σε πολλαπλές ιστο­ ρίες που η μια είναι αφετηρία της άλλης είναι: Chimera και Lost in the Funhouse (Barth, 1972, 1968), The Sirens o f Titan και Cat’s Cradle (Vonnegut, 1959, 1963), The Real Life o f Sebastian Knight (Nabokov, 1941),16 The World According to Garp (Irving, 1976). To κείμενο, δηλαδή, αυτοαναπαράγεται. Αντί να απεικονίζει μια αδιάσπα­ στη και σταθερή πραγματικότητα, προβάλλει τον πλασματικό του χαρακτήρα, σαν τεχνητό κατασκεύασμα. Ένα άλλο αποτέλεσμα είναι ότι η αλληλουχία των πολλαπλών αφηγητών στα διάφορα επίπεδα, προσελκύει την προσοχή στο μηχανισμό της αφήγησης και αντανακλά την αυ­ ξημένη ευαισθησία των σύγχρονων καλλιτεχνών στο «πώς» της αφήγησης (βλέπε Discourse), πα­ ρά στο «τί» της μυθοπλασίας (Story).17 γ) To Frame-break είναι μια άλλη μέθοδος που χρησιμεύει στο να διαλύεται η ψευδαίσθηση της πραγματικότητας στο μυθοπλαστικό επίπεδο, με την ασυγκάλυπτη διείσδυση του αφηγητή σ’ αυ­ τό, ειδικά όταν υποδύεται το ρόλο του συγγρα­ φέα. Σαν δημιουργός της ιστορίας που την ίδια στιγμή αφηγείται, θα έπρεπε κανονικά να κατα­ λαμβάνει ένα οντολογικά ανώτερο επίπεδο, αλλά στην πραγματικότητα είναι το ίδιο πλασματικό με εκείνο της μυθοπλασίας, αφού υπονοείται ένα ακόμη ανώτερο επίπεδο, αυτό του ζωντανού λο­ γοτέχνη και πραγματικού δημιουργού του μεταμυθιστορήματος. Τυπικό παράδειγμα είναι ο Χάμπερτ - Χάμπερτ στη Lolita (1955) του Nabo­ kov, όπου ο συγγραφέας έχει εντελώς αποποιηθεί των δικαιωμάτων του για χάρη του πρώτου. Ο Χάμπερτ έχει αναλάβει, όχι μόνο το ρόλο του πρωταγωνιστή και του αφηγητή, αλλά και του συγγραφέα, μια και ισχυρίζεται ότι έγραψε το

κείμενο αυτό, υπό μορφή απομνημονευμάτων που σκοπεύει να τα χρησιμοποιήσει σαν απολο­ γία στη δίκη του. Με αυτό το τέχνασμα, αυτό που κανονικά θα ήταν ένα ειδεχθές έγκλημα (παιδοφιλία), παρουσιάζεται, χάρη στη ρητορική δεινό­ τητα του Χάμπερτ, σαν ένας μεγαλειώδης ύμνος στον έρωτα, που ταυτόχρονα αντανακλά τον έ­ ρωτα του Nabokov για την Αγγλική γλώσσα. Πο­ λύ πιο τολμηρή είναι η διείσδυση του αφηγητή σαν συγγραφέα που υποδύεται τον ίδιο τον Vonnegut, στο Breakfast o f Champions (1973). Εκτός του ότι παρεμβάλλεται συχνά στην αφήγηση για να τονίσει την παντοδυναμία του και την εφευρετικότητά του σαν μυθοπλάστη, προς το τέλος της υπόθεσης παίρνει κι αυτός μέρος σαν χαρα­ κτήρας, δηλαδή κατεβαίνει σε ένα οντολογικά κατώτερο επίπεδο. Αυτό συνεπάγεται ότι θα χά­ σει πια την ασφάλεια που του παρέχει η θέση του παρατηρητή των δρώμενων (extradiegetic level), και θα κινδυνεύσει να υποστεί τις συνέπειες της δράσης όπως και όλοι οι άλλοι χαρακτήρες.18 Πραγματικά, σε μια συμπλοκή στο μπαρ του ξε­ νοδοχείου, μετά βίας καταφέρνει να ξεφύγει αλώ­ βητος, αφού σπάει το κρύσταλλο του ρολογιού του και κάποιος του πατάει το μεγάλο δάκτυλο του ποδιού του! Οι Federman, Sukenick και Katz δανείζουν ο ένας στον άλλο τα μυθοπλαστικά τους προσωπεία ως αφηγητές, για να εμφανι­ στούν σαν guest-stars, ή να συνδράμουν στην α­ φήγηση ή τη συγγραφή αντίστοιχα των έργων των συναδέλφων τους Take it or Leave it (1976), Up (1968), και The Exaggerations o f Peter Prince (1968). Τέλος, o Barth πρωτοτυπεί, βάζοντας και τους δυο πρωταγωνιστές του να συζητούν τις κα­ λύτερες τεχνικές για το έργο που θα συνθέσουν και που είναι ήδη το ίδιο που από κοινού αφη­ γούνται και διαβάζουμε: το Sabbatical (1982). δ) Εκτός από την οντολογία του ρόλου του συγγραφέα και της συγγραφικής δημιουργίας, μερικά κείμενα θέτουν ζήτημα και γι« την οντο­ λογική κατάσταση του αναγνώστη και της πρά­ ξης της ανάγνωσης. Περισσότερο γ. π ι τύχη μένα τίθεται το θέμα αυτό από τον Italo ( tlvino στο I f on a Winter’s Night a Traveller... (1V79) όπου ο α­ φηγητής απευθύνεται άμεσα στον αναγνώστη, συζητά τη φαινομενολογία της ανάγνωσης και αφηγείται τις περιπέτειες ενός πρωταγωνιστήαναγνώστη.19 Ο Nabokov δραματοποιεί τη σχέ­ ση ανάμεσα στον παντογνώστη συγγραφέα και τον ανίσχυρο αναγνώστη, μέσω της φόρμας του αστυνομικού μυθιστορήματος, με ένα τέχνασμα που οι κριτικοί ονομάζουν cryptogrammic paper chase. Έχοντας απαγάγει τη Λολίτα, ο δαιμόνιος Κουΐλτυ αφήνει σκόπιμα παραπλανητικές λογο­ τεχνικές αναφορές κάθε φορά που υπογράφει στο βιβλίο φιλοξενουμένων, στα δεκάδες ξενοδοχεία που καταλύει από τη μια άκρη της Αμερικής στην άλλη. Και ο δύστυχος Χάμπερτ, που τους α­

αφιερωμα/53 ναζητά απεγνωσμένα, προσπαθεί να αποκρυπτογραφήσει τα κρυμμένα μηνύματα, αλλά ποτέ δεν καταφέρνει να τους ανακαλύψει, παρ’ όλο που είναι πολύ καλός γνώστης της λογοτεχνίας. Ο Federman προκαλεί οντολογική σύγχυση ανάμε­ σα στα διαφορετικά επίπεδα αναγνώστη, αφηγη­ τή και χαρακτήρων, με τον εξής τρόπο: Ο αφηγη­ τής του Take it or Leave it ομολογεί ότι η πλαδα­ ρή του αφήγηση ανάγκασε τους αγανακτισμένους αναγνώστες να στείλουν ένα δικό τους πα­ ρατηρητή στο μυθοπλαστικό επίπεδο, παρακά­ μπτοντας εντελώς τον αφηγητή. «Απορώ πώς τα κατάφερες να περάσεις από το επίπεδο του πα­ ρόντος στο επίπεδο του παρελθόντος», αναρω­ τιέται ο αφηγητής. «... Δεν εξηγείται. Τέτοιες με­ τακινήσεις δεν επιτρέπονται. Είναι αντίθετες με τη λογική της παραδοσιακής τεχνικής και της α­ φήγησης» (κεφ. XVII). ια ομάδα από τη νεότερη γενιά των συγ­ γραφέων που περιλαμβάνει τους Brautigan, Barthelme, Gass, Sukenick, Katz, Coover, και Sorrentino προχωρεί σε μια τολμηρότερη μορφή μετά- αφηγηματικής πεζογραφίας, δίνοντας πε­ ρισσότερη προσοχή στην ίδια τη γλώσσα της λο­ γοτεχνίας, σαν εκφραστικό μέσο. Σ’ αυτό το εί­ δος της avant-garde πεζογραφίας, ο συγγραφέας δεν επιχειρεί καν να δώσει μια ιστορία με ολο­ κληρωμένη υπόθεση, γιατί αυτό που μετράει πια είναι να αναζητήσει την καλλιτεχνική δημιουργία μέσα από τις απεριόριστες δυνατότητες έκφρα­ σης της γλώσσας. Τα κύρια χαρακτηριστικά κει­ μένων όπως το Pricksongs and Descants (Coover, 1969) Trout Fishing in Amerika και In Watermelon Sugar (Brautigan, 1967, 1968), Snow White (Bar­

Μ

thelme, 1967) και Mulligan Stew (Sorrentino, 1979) είναι η αντίφαση, η ανακολουθία, η υπερβολή στη χρήση απίθανων μεταφορών, η τυχαία, η ξαφνική τροπή του λόγου από ένα σύστημα ανα­ φοράς σε άλλο, που υποδηλώνουν ότι τόσο «η 'πραγματικότητα’ όσο και η 'μυθοπλασία’ δεν εί­ ναι παρά απλά ένα ακόμη παιγνίδι με τις λέξεις» (Waugh, σελ. 137). Το κείμενο χαρακτηρίζεται α­ πό ένα πολυφωνικό λόγο, αυτόν που ο Bakhtin αποκαλεί dialogic, που έχει τις ρίζες του σε ένα σύ­ νολο λογοτεχνικών μορφών, που η καθεμιά πα­ σχίζει να κυριαρχήσει στις άλλες, χωρίς να είναι απαραίτητο να το κατορθώνει.20 Το πιο απτό παράδειγμα πολυφωνικού λόγου είναι το διήγημα «The Babysitter» από τη συλλογή του Coover Pricksongs and Descants. To διήγημα από την αρ­ χή υπόσχεται με εξέλιξη θρίλερ, αστυνομικής ι­ στορίας, σεξουαλικής φαντασίωσης και μιας α­ πλής καθημερινής ιστορίας, χωρίς να είναι τίπο­ τε από όλα αυτά. Το κείμενο καταλήγει σε ένα τέλος που περιέχει τη φυσική κατάληξη των δυ­ νατοτήτων όλων αυτών των λογοτεχνικών μορ­ φών συγχρόνως, όσο κι αν η καθεμιά αναιρεί την άλλη. Κατά τον Klinkowitz (1975, σελ. 17), είναι η τέλεια ιστορία, που όχι μόνο λέει όσα συμβαί­ νουν, αλλά και όσα θα μπορούσαν να είχαν συμβεί. Ακόμη, οι επιτηδευμένες επεμβάσεις στην τυ­ πογραφική διάταξη του κειμένου (Federman, Double or Nothing, 1971), η υπερ-συστηματική οργάνωση της οπτικής εμφάνισης του κειμένου με βάση την αλφαβητική σειρά των λέξεων (Abish, Alphabetical Africa, 1974), τα φανταχτερά σχήματα, οι έγχρωμες και οι κενές σελίδες (Gass, Willie Master’s Lonesome Wife, 1968), προ-

54/αφιερωμα βάλλουν την υλική οντότητα του κειμένου σαν βι­ βλίο, σαν προϊόν μιας τεχνολογίας. Στο Double or Nothing, ο Federman ανακόπτει συστηματικά τη γραμμική ροή της ανάγνωσης με τα περίπλο­ κα τυπογραφικά σχήματα -μερικές σελίδες πρέπει να διαβαστούν από κάτω προς τα πά­ νω! - υπενθυμίζοντάς μας ότι, εκτός από τη δη­ μιουργική φαντασία, τα γράμματα, οι σειρές και οι σελίδες του βιβλίου αποτελούν κι αυτά προϋ­ πόθεση για την ύπαρξη του κειμένου. Παράλλη­ λα, και η έννοια του κειμένόυ ως τεχνητού κατα­ σκευάσματος υποδηλώνεται σε επίπεδο μυθο­ πλασίας από το ίδιο το θέμα, που δεν είναι τίποτε άλλο παρά η προετοιμασία και ο σχολαστικός σχεδιασμός της συγγραφικής δημιουργίας. Ο πρωταγωνιστής και αφηγητής περιγράφει με κά­ θε λεπτομέρεια τους υπολογισμούς του για τις

Σημειώσεις 1. Η σύνοψη της εξέλιξης της Αμερικανικής λογοτεχνίας με­ ταπολεμικά δίνεται σε ελεύθερη μετάφραση από το βιβλίο του Ihab Hassan (1973), Contemporary American Literature 1945-1972 (NY: Frederick Ungar), p. 20.

2. To απόσπασμα αυτό έχει χρησιμοποιηθεί κατά κόρον από πολλούς μελετητές. Εδώ παρατίθεται από τον Hassan (1973), σελ. 26.

3. Tony Tanner (1971), City o f Words: American Fiction 1950-1970) (London: Jonathan Cape), pp. 15-16.

4. Louis Rubin (1967), «The Curious Death of the Novel: Or, What to Do About Tired Literary Critics» in The Curious Death o f the Novel: Essays in american Literature, (Baton Rouge: Lousiana Univ. Press); Leslie Fiedler (1969), «Cross the Border, Close the Gap» Play boy, 16 (Dec.): 151, 230, 252, 254, 256-258; Susan Sontag (1964), «Against interpretation» in Against Interpretation (New York: Farrar, Straus and Giroux), pp. 3-14; Norman Podhoretz (1964), Doings and Undoings (New York: Farrar, Straus and Giroux).

5. Steven Kodh (1967), «Premature Speculations on the Perpetual Renaissance» Tri - Quarterly, 10 (Fall, 1967), 5.

6. Πρωτοδημοσιεύτηκε στο Atlantic, 220, 2 (August 1967), 23-34.

7. Jerome Klinkowitz (1976) Literary Disruptions: The Making o f a Post:Contemporary Fiction (Urbana, 111.: Univ. of Illinois Press), pp. 4-6.

8. O Barth επανήλθε το 1980 με το άρθρο «Literature of Reple­ nishment» στο Atlantic Monthly (Jan.), pp. 65-71, να συ­ μπληρώσει την αναπτυσσόμενη αισθητική του και να μιλή­ σει πια ξεκάθαρα για μεταμοντερνισμό. Στο μεταξύ παρα­ πλήσιες θεωρίες αναπτύσσουν ο Federman (1975) Surfiction: Fiction Now and Tomorrow (Chicago: Swallow Press), o Klinkowitz έχει αναφερθεί πιο πάνω) και ο Robert Scholes με δύο τόμους: (1967) The Fabulators (NY: Oxford Univ. Press), και (1979) Fabulation and Metafiction (Urbana, 111.: Univ. of Illinois Press).

9. Patricia Waugh (1984), MetaFiction: The Theory and Practice o f Self Conscious Fiction (London: Methuen), pp. 1 και 18.

10. Brian McHale (1987), Postmodernist Fiction (London: Methuen), pp. 4-13.

11. Ihab Hassan (1975), «POSTmodernISM,» in Paracriticisms: Seven Speculations o f the Times (Urbana, 111. Illinois Univ.

Press), pp. 54- 58; David Lodge (1977), The Modes o f Modern Writing: Metaphor, Metonymy, and the Typology o f Modern Literature (Ithaca, NY: Cornell Univ. Press), pp.

220-245; Douwe Fokkema (1984), Literary History, Moder-

προμήθειες που θα του χρειαστούν τις επόμενες 365 μέρες, στο δωμάτιο που θα κλειστεί για να γράψει το Double or Nothing. Συνοψίζοντας, λοιπόν, υπάρχει μια λογική για την τροπή που πήρε η πεζογραφία μεταπολεμικά. Ο σύγχρονος κόσμος είναι τόσο πολύπλοκος και σύνθετος που οι παραδοσιακές φόρμες δεν επαρ­ κούν να τον περιγράφουν. Το μεταμυθιστόρημα δε δέχεται με κανένα τρόπο να βασιστεί απλά σε μια πειστική περιγραφή του κόσμου. Αντίθετα καταφεύγει σε μια αισθητική μεταμόρφωσης, σε μια απαρχής δημιουργία του κόσμου μέσα από τη δύναμη της φαντασίας και του λόγου. Άλλω­ στε το έχει στη μοίρα του το μυθιστόρημα να αλ­ λάζει πάντα μορφές και να δικαιώνει το όνομά του, αφού εξ ορισμού (Novel = Μυθιστόρημα) σημαίνει κάτι το καινούριο. nism and Postmodernism (Amsterdam and Philadelphia: John Benjamins); και Peter Wollen (1982), «Godard and counter cinema: Vent d ’ Est» in Readiongs and Writings: Semiotic Counter Strategies (London: Verso), pp. 79-91.

12. O McHale δανείζεται τον όρο the dominant από τον Roman Jakobson (1935) «The Dominant» repr. in L. Majetka and K. Pomorska, eds. (1971) Readings in Russian Poetics: Forma­ list and Structuralist Views (Cambridge, Mass: The MIT Press), pp. 82-87.

13. Από τη συνέντευξη του Katz στο βιβλίο των Tom LeClair και Larry MacCaffery (1983) Anything Can Happen: Interviews with American Novelists (Urbana, 111: Univ. of Illinois Press), το απόσπασμα παρατίθεται από τον McHa­ le, σελ. 11.

14. Όπω ς λέει χαριτολογώντας ο αφηγητής του μυθιστορήμα­ τος του Vonnegut, (1973) Breakfast o f Champions (London: Grafton Books), p. 194.

15. Αναφέρω ενδεικτικά μόνο ελάχιστες. Μια πληρέστερη ενη­ μέρωση σχετικά με τις τεχνικές και τα χαρακτηριστικά του μεταμυθιστορήματος παρέχεται μεταξύ άλλων από τη Waugh (1984), καθώς και από τον MacHale (1987).

16. Ο Nabokov ιστορικά τοποθετείται στην περίοδο αμέσως μετά τον πόλεμο, αλλά αισθητικά το έργο του ανήκει στην περίοδο μετά το ’60, εφόσον παρουσιάζει όλα τα χαρακτη­ ριστικά του μεταμυθιστορήματος.

17. Η διάκριση ανάμεσα σε Discorse και Story (Histoire) καθιε­ ρώθηκε από τους Γάλλους στρουκτουραλιστές (Todorov, Barthes, Genette), έλκει την καταγωγή της από τη θεωρία του φορμαλισμού (fabula και sjuzhet) και τη θεωρία της γλωσσολογίας (Structural Linguistics: langue και parole), και αποτελεί το θεμέλιο στη Σύγχρονη Θεωρία του Αφηγη­ ματικού Λόγου. Βλ. Seymour Chatman (1978), Story and Discourse: Narrative Structure in Fiction and Film (Ithaca: Cornell Univ. Press) Shlomith Rimmon.Kenan (1983), Narrative Fiction: Contemporary Poetics (London: Methuen) και Martin Wallace (1986), Recent Theories o f Narrative (Ithaca: Cornell Univ. Press).

18. Βλ. Gerard Genette (1980), Narrative Discourse (Ithaca: Cornell Univ. Press), pp. 213-262. (Orig. publ. 1972, «Discours du recit», Editions du Seuil.)

19. O Italo Calvino, όπως και ο συμπατριώτης του Umperto Εco, είναι εκπρόσωπος του μεταμοντερνισμού. 'Αλλοι μεταμοντερνιστές στην Ευρώπη: Gunter Grass, Peter Handtke, Claude Simon, Michel Butor, Raymond Queneau, Muriel Spark, John Fowles, Christine Brook- Rose, Salman Rushdie και, στη Λατινική Αμερική: Jorge Louis Borges, Manuel Puig, Gabriel Garcia Marquez, Julio Cortazar, Cabrera Infante, Carlos Fuentes.

20. Michail M. Bakhtin (1981), The Dialogic Imagination (Austin: Univ. of Texas Press.)

αφιερωμα/55

Adrianne Calfo

«Η άλλη» γλώσσα της Αμερικής

-Λ-ρητ .ρητορική της αμερικανικής κουλτού­ ρας, από την αρχή της, στηρίζεται στην ιδεολο­ γία της ενσωμάτωσης· οι πρώτοι μετανάστες, οι Πουριτανοί που μετέφερε το Αραμπέλλα, αναζη­ τούσαν ένα ευρύ και ανεκτικό πεδίο όπου θα μπορούσαν να εκφράσουν αδέσμευτοι το όραμα της θρησκευτικής λατρείας τους. Απομακρυνό­ μενοι από την καταπίεση της διεφθαρμένης Εκ­ κλησίας της Αγγλίας, οι προσκυνητές πατέρες έ­ ψαχναν έναν Νέο Κόσμο, μια «επιλεγμένη» χώ­ ρα, έναν «επιλεγμένο» λαό, του οποίου το δόγμα, κατά τον Καλβίνο, πρόσφερε την υπόσχεση του παραδείσου. Μια ιδεολογία, λοιπόν, εθνικής συναίνεσης, μοναδική στην ικανότητά της να αφομοιώνει τις ετερόκλητες τάσεις στο αναπτυσσόμενο έθνος παραμένει μια απ’ τις ισχυρότερες συνιστώσες για τη διαμόρφωση ενός αποδεκτού πολιτιστικού κειμένου. Πουθενά στην ιστορία της Αμερικανι­ κής λογοτεχνίας δεν αρθρώθηκε με τέτοια ανανε­ ωτική δύναμη ο εθνικός λόγος όσο στη λογοτε­ χνία των μεταναστριών συγγραφέων που πάλε­ ψαν με το ερώτημα της Αμερικανικής ταυτότη­ τας στις αρχές του 20ού αιώνα. Εφαρμόζοντας το τυπολογικό σχήμα της καταγωγής και της ανα­ βίωσής της, ο ιστορικός Sacvan Bercovitch, ενετόπισε ότι με την πουριτανική έννοια του θείου προορισμού οι μετανάστριες συγγραφείς όπως η Ρωσο-Αμερικανίδα Mary Antin («Η Χώρα της Ε­ παγγελίας», 1912) και η Anzia Yezierska («Πεινασμένες Καρδιές» 1920, «Αρτο-δότες» 1925), κα­ τοχυρώνουν το ποθούμενο μιας Αμερικανικής ταυτότητας, εντάσσοντας την ιστορία του αγώνα τους μέσα στα πλαίσια μιας κυρίαρχης πολιτι­ στικής ρητορικής. Στο βιβλίο της «Οι Θυγατέρες της Pocahonta», η κριτικός Mary Dearborn ση­ μειώνει ότι για την Antin «ο Θωμάς Jefferson εί­ ναι μία άλλη έκφανση του Μωϋσή» και η Yezier­ ska αναφερόμενη στη δική της περίπτωση συ­ γκρίνει τον εαυτό της με τους πρώτους αποίκους της Αμερικής, τους προσκυνητές που «ήταν με­

τανάστες όπως κι εγώ».1 Σαν συγγραφείς, μετανάστριες πρώτης γενεάς, τόσο η Antin όσο και η Yezierska εκφράζουν την υιοθέτηση μιας υπάρχουσας πολιτιστικής ρητο­ ρικής που αρμόζει στην έντονη ανάγκη - από πλευράς των μεταναστριών - να ανήκουν και να συμμετέχουν στο όνειρο μιας ιδανικής ένταξης. Ό πω ς η αφηγήτρια στη «Χώρα της Επαγγελίας» της. Mary Antin που κραυγάζει: «Κάποιες φορές, πραγματικά, χτυπήθηκα από ένα σωρό οικογε­ νειακές ατυχίες· είχα όμως την πίστη μου στην Αμερική, την Αμερική που ήταν ελεύθερη και δί­ καιη και καλή... Εγώ, η Mashke, η εγγονή του Ραφαήλ του Ρώσου, γεννημένου με ταπεινή μοί­ ρα, θα ένιωθα σαν στο σπίτι μου στην Αμερικανι­ κή μητρόπολη, θα ήμουνα ελεύθερη να φτιάξω τη δική μου ζωή και θα ονειρευόμουνα το όνειρό μου στην αγγλική γλώσσα».2 Η γλώσσα εδώ είναι δανεισμένη από τις κυ­ ρίαρχες πολιτιστικές αξίες, η δομή των οποίων ε­ πιβλήθηκε αποτελεσματικά στη συγγραφέα μέσα Toni Morrison

58/αφιερωμα από το σύστημα δημόσιας εκπαίδευσης. Ό πω ς παρατήρησε η Dearborn «η εκπαίδευση υπήρξε ο πρωταρχικός φορέας στη διαδικασία εξαμερικανισμού, που υποσχέθηκε την απόκτηση μιας αμε­ ρικανικής ταυτότητας, επιτυχία και αυτονο­ μία...» (Dearborn, 80). Έτσι η ηρωίδα στο διήγη­ μα της Yezierska «Το Θαύμα» ξεσπάει: «ένιωσα να θέλω να φιλήσω τα βιβλία και τα θρανία. Ή ­ ταν τόσο μεγάλη η ευτυχία, να μαθαίνω να δια­ βάζω και να γράφω τις αγγλικές λέξεις».3 Η η­ ρωίδα, Sara Reisel, έπεισε τη Ρωσο-εβραϊκή οικογένειά της να βάλει ενέχυρο τον ιερό επτάλυχνο για να της αγοράσει το εισιτήριο για την Αμερι­ κή, όπου - όπως άκουσε - ακόμα κι ένα φτωχό κορίτσι μπορεί να παντρευτεί χωρίς προίκα. Αυ­ τό που αντιμετωπίζει η Sara Reisel στον Νέο Κό­ σμο είναι μια σειρά από δουλειές σε ζαχαροπλα­ στεία, χωρίς προοπτική, και σκληρή φτώχεια που απαλύνθηκε μόνον χάρις στην απόφασή της να παρακολουθήσει νυκτερινό σχολείο και να βελτιώσει τις γνώσεις της. Εκεί, η Sara γνωρίζει τον καθηγητή που την εξοπλίζει με την πολυπό­ θητη γνώση της γλώσσας με την οποία θα συνδέ­ σει το πεπρωμένο της. Σε μία έκρηξη ευγνωμοσύ­ νης, λέει: «Ο δάσκαλός μου ήτανε τόσο ανώτε­ ρος που δεν ήταν άνθρωπος. Ήτανε Θεός... Η φωνή του ηχούσε μέσα μου όπου κι αν βρισκό­ μουνα» (Yezierska). Παρ’ όλο που η Νορβηγο-Αμερικανίδα συγγραφεύς Martha Ostenso, στο μυθιστόρημά της « Αγριες Χήνες» 1925, δεν ασχολείται άμεσα με την εκπαίδευση, όπως προσφερόταν στα δημό­ σια σχολεία των μεγάλων πόλεων της Αμερικής, η παρουσία του Lind, ενός επισκέπτη δασκάλου, υποκινεί την Judith, μια ατίθαση κόρη σε ανοι­ κτή επανάσταση.4 Το μυθιστόρημα είναι μια ζω­ ηρή απεικόνιση της διπλής καταπίεσης που υφίσταται μια οικογένεια τόσο από την άγρια γη που καλλιεργεί, όσο και από τις υπαγορεύσεις του αυταρχικού πατέρα, του Galeb Gare· μας μιλάει ακόμη για τις συγκινήσεις και τους περιορισμούς που επιβάλλει το φυσικό περιβάλλον και τα στοι­ χεία του και καταδυναστεύουν τη ζωή τής οικο­ γένειας Gare. Η «έλλειψη σεξουαλικότητας» του Lind Archer, του δασκάλου, αντιπαρατίθεται έ­ ντονα με την απόλυτη, μερικές φορές βίαιη σε­ ξουαλικότητα της Judith Gare, που σχεδόν την ο­ δηγεί στην καταστροφή. Πρέπει να σημειωθεί ε­ δώ ότι η φαινομενική έλλειψη σεξουαλικότητας του δασκάλου, αποτελεί μία σπουδαία μεταφο­ ρά. Είναι το τίμημα που καταβάλλεται με την α­ ποδοχή επιλογών μέσα από μια «αποκτούμενη» γλώσσα που, ήδη, μεταφέρει τις δικές της ιδεο­ λογικές προδιαγραφές. Η Judith Gare μένει έγκυος, και γλιτώνει από την οργή του πατέρα γι’ αυτήν τη δήλωση ανε­ ξαρτησίας μόνο όταν εκείνος πεθαίνει ιστορώ­ ντας με κτηνωδώς αισθησιακή περιγραφή το α­

πρόβλεπτο της γης. Ο Caleb παγιδεύεται σ’ έναν βάλτο μέσα στο κτήμα του καθώς προσπαθεί να σβήσει μια φωτιά και αργοπεθαίνει καθώς τα βαλτόνερα τον απορροφούν. Παρ’ όλο που ο Lind οραματίζεται μιαν άλλη ζωή για την Judith, αυτή προτιμάει να παντρευτεί παρά ν’ ακολουθή­ σει τον Lind στην πόλη. Ενώ η εκπαίδευση προσέφερε εναλλακτική λύση στις αξίες του παλιού κόσμου που εκπροσωπείται από τον μετανάστη πατέρα, οι υιοθετημένες αξίες του νέου κόσμου περιόρισαν τη δυνατότητα αυτοεπικύρωσης και την ικανότητα ανάπτυξης αυτού που συνιστούσε τον όρο Αμερικανική ταυτότητα. Ό πω ς σημειώ­ νει η Mary Dearborn «η προϋπόθεση στο κίνημα εξαμερικανισμού ήταν ότι υπήρχε μία Αμερικανι­ κή ταυτότητα... και γενικώς, αυτή η ταυτότητα ήταν ένα Αγγλο - σαξωνικό ιδεώδες» (Dearborn, 85). Η απόκτηση αμερικανικής εκπαίδευσης ήταν το εισιτήριο έκφρασης ελευθερίας για τις μετανάστριες συγγραφείς των αρχών του 20ού αιώνα, ό­ μως η γλώσσα της ιδεολογίας της ευκαιρίας και της ενσωμάτωσης αποδείχτηκε ανεπαρκής, αν ό­ χι απο-κλειστική, όταν χρειάστηκε να αφομοιώ­ σει την εθνικότητα της συγγραφέως στον νεοδημιουργημένο αμερικανικό εαυτό της. Κριτικοί, όπως η Blanch Gelfant και η Dearborn, υπογράμ­ μισαν τον αποφασιστικό ρόλο που έπαιξε το αί­ σθημα της πνευματικής πείνας στη λογοτεχνία των μεταναστριών συγγραφέων. Η γλώσσα και η ευκαιρία που τους παρείχε η αμερικανική εκπαί­ δευση να δραπετεύσουν από τους ρόλους του πα­ λιού κόσμου, κατά ένα μέρος μόνο εκπλήρωσε τον διακαή πόθο που στιγμάτισε την παρουσία της αλλοδαπής ηρωίδας στην Αμερικανική λογο­ τεχνία. Στο διήγημα της Anzia Yezierska «Σαπούνι και Νερό», η ηρωίδα εργάζεται σε πλυντήριο για να ανταποκριθεί στα βάρη του σχολείου. Υπομένει την κριτική της Διευθύντριας της Σχολής που η συγγραφέας ειρωνικά ονομάζει Δεσποινίδα Whi­ teside («λευκή πλευρά»), η οποία της λέει συνε­ χώς να φροντίζει να είναι πιο καθαρή και πιο εμ­ φανίσιμη. Η ηρωίδα θρηνεί: «Εγώ, η βρώμικη, που κρατάω το στήριγμα της καθαριότητάς τους και απ’ αυτό το στήριγμα σκύβουν προς τα κάτω ελπίζοντας να με σηκώσουν στο ύψος που εγώ ύ­ ψωσα γι’ αυτούς» (Yezierska). Ό μως, παρ’ όλο που η μετανάστρια ηρωίδα συνειδητοποιεί την καταστροφική φύση των αξιών που την καταπιέ­ ζουν, είναι ανίκανη να επιβεβαιώσει τη διαφορο­ ποίησή της ή να ανατρέψει αυτές τις αξίες. Η γλώσσα την κάνει να εκφράσει, χωρίς να το συ­ νειδητοποιεί, ένα απατηλό αλλά και επίμονο α­ μερικανικό ιδεώδες: «Μέσα στα ερείπια της απε­ γνωσμένης αβίωτης ζωής μου, η μετανάστρια ο­ ραματιζόταν πεινούσε και διψούσε για την Αμε­ ρική... Έτσι, ενώ η πίστη μου σ’ αυτό που λεγό­

αφιερωμα/57 ταν Αμερική θρυμματίστηκε... μέχρι τα βάθη της ψυχής μου, έκαιγε η αθάνατη πίστη ότι η Αμερι­ κή υπάρχει, πρέπει να υπάρχει κάπως, κάπου» (Yezierska). Το ερώτημα πού βρίσκεται εκείνη η Αμερική μετατρέπεται σε πηγή αυξανόμενης αγωνίας στην τελευταία μυθιστορηματική δουλειά της Ye­ zierska και προ-αγγέλλει την προσοχή με την ο­ ποία νεότερες μετανάστριες συγγραφείς προσήγγισαν τα υπάρχοντα κείμενα πολιτιστικού περιε­ χομένου μόνον για να επιχειρήσουν την αναθεώ­ ρηση και μερικές φορές τη ριζοσπαστική ανα­ τροπή των αξιών που περιέχει αυτή η ιδεολογική ρητορική. Η περιγραφή της ακαθαρσίας στην ι­ στορία της Yezierska είναι πολύ δυνατή ως προς τον συμβολισμό τού τι δεν μπορεί να «καθαρι­ στεί», του τι έχει διαγράφει ή απομακρυνθεί από την εθνική ταυτότητα της ηρωίδας, αυτό δηλαδή το κομμάτι της εθνικότητάς της που του αρνήθηκε την έκφραση και παραμένει εκτός της κυρίαρ­ χης πολιτιστικής τάξης. Στο πολυδιαβασμένο μυθιστόρημα της Yezier­ ska «Αρτο - δότες» (1925), η ηρωίδα Sara Smolinsky, κατορθώνει μετά από θυσίες και αφοσίωση να κερδίσει την επιδιωκόμενη Αμερικανική ανώ­ τερη εκπαίδευση που της χαρίζει ένα δίπλωμα δι­ δασκαλίας. Πρόκειται για έναν αγώνα με επίκε­ ντρο τη θεληματική αμφισβήτηση του παλιού κό­ σμου που τον εκπροσωπεί ο εβραίος πατέρας, που συνεχώς ψάλλει μία ρήση του Μωσαϊκού νό­ μου που λέει ότι «μια γυναίκα χωρίς άνδρα είναι λιγότερο απ’ το τίποτα».5 Εξοργισμένη από την ανάγκη να ολοκληρωθεί σαν άτομο, πέρα από τους περιορισμούς της προκαθορισμένης γυναι­ κείας υπόστασης, η Sara Smolinsky δηλώνει: «Η θέλησή μου είναι το ίδιο δυνατή με τη δική σου, θα ζήσω τη δική μου ζωή. Κανένας δεν μπορεί να με σταματήσει. Δεν είμαι από την παλιά πατρίδα "Είμαι Αμερικανίδα” » (Yezierska). Όμως, παρά την ανυπακοή, την μόρφωση και την εργασία της καθηγήτριας, η Sara Smolinsky είναι ανίκανη να ξεπεράσει ή να αναμορφώσει τις παγίδες της ε­ θνικότητάς της με τρόπο που να την ενδυναμώσει μάλλον παρά να την παγιδεύει. Το μυθιστόρημα τελειώνει όταν βρίσκει τον πατέρα της, απένταρο, να πουλάει τσίκλες στον δρόμο, τον παίρνει σπίτι της, συγκινημένη ξαφνικά από τη διαπί­ στωση ότι ένα μέρος του εγώ της δεν μπορεί να χωριστεί απ’ αυτόν. «Βαθύτερη από αγάπη, βα­ θύτερη από οίκτο, είναι αυτή η ολότης της σάρ­ κας που είναι αυτός κι εγώ» (Yezierska). Η Sara Smolinsky είναι κατ’ ουσίαν ανίκανη να προσδιο­ ρίσει τον εαυτό της πέραν του πατέρα, πέραν του πατριαρχικού λόγου που τη δημιούργησε αλλά και την ανέστειλε. «Το .σπίτι μου! Πρέπει άραγε να το μοιραστώ μαζί του; Αλλά μαζί του δεν θα είναι πια σπίτι μου. Ξαφνικά διαπίστωσα ότι επέ­ στρεψα εκεί απ’ όπου άρχισα πριν είκοσι χρόνια

όταν ξεκίνησα τον αγώνα μου για την ανεξαρτη­ σία» (Yezierska). Δεδομένης της διπλής σχέσης της ιδεολογικής ρητορικής που υποτάσσει μάλλον παρά αφο­ μοιώνει την εθνικότητα της μετανάστριας συγγραφέως, με αυτό που οι κριτικοί Susan Gubar και Sandra Gilbert ονόμασαν ένα ισχυρό παρά­ δειγμα σχέσης πατέρα - κόρης και δίνει το στίγ­ μα της γυναικείας λογοτεχνίας του 19ου και των αρχών του 20ού αιώνα, δεν μας εκπλήσσει που βλέπουμε τις νεότερες μετανάστριες συγγραφείς, όπως η ριζοσπαστικά ανανεωτική Gertrude Stein, να πειραματίζονται με αυτό που κάποιος κριτι­ κός χαρακτήρισε ως την ποιητική τής ελλειπτι­ κής γραφής.6 Οι σιωπές και τα κενά στα κείμενα των μεταγενέστερων μεταναστριών Αμερικανί­ δων συγγραφέων, συνιστούν την ανατρεπτική α­ ποχώρηση από την παραδοσιακή ρητορική μιας ιστορίας, της οποίας ο ιδεολογικός λόγος επεδίωξε πάντοτε να οικειοποιείται τις πολιτιστικές διαφορές σε έναν λόγο (κείμενο) κοινής α­ ποδοχής. Παραφράζοντας έναν από τους πρώτους που­ ριτανούς προσκυνητές, ο Sacvan Bercovitch, στο βιβλίο του «Η Αμερικανική Ιερεμιάς», αποδεικνύει ακριβώς πως το ερώτημα της ατομικής διαφοροποίησης ή εμπειρίας υποτάχθηκε στην τελεολογική ηγεμονία. «Ενστερνιζόμαστε την ε­ πικράτεια της εμπειρίας ενώ δίνουμε προτεραιό­ τητα, όσον αφορά τη ρητορική και τη φαντασία, στην επικράτεια του ιδεώδους. Ζούμε καλά στον «φτιαχτό μας κόσμο» μέχρι του σημείου που α­ ναγνωρίζουμε την απόστασή του από την ανώτε­ ρη Αλήθεια».7 Ενώ η πρώτη γενεά των συγγραφέων μετανα­ στριών όπως η Antin και η Yezierska είχαν σαν πηγή έμπνευσης την πουριτανική ρητορική, οι ε­ πόμενες γενεές άμεσα αναθεώρησαν την υποταγή του προσωπικού βιώματος στην καθιερωμένη ρη­ τορική της Αλήθειας, και αμφισβήτησαν την αυ­ θεντία της. Σε ένα διήγημα με τίτλο «Συνομιλία με τον Πατέρα μου» (1960), η συγγραφεύς Grace Paley καταγράφει τη δομή και το αποτέλεσμα μιας ιστορίας που έφτιαξαν οι δύο τους. Πρόκει­ ται για μια ιστορία που αρχίζει με την ανησυχία του για το συγγραφικό της ύφος· εκείνος της λέει ότι δεν ξέρει να διηγηθεί μία ιστορία σωστά, να ακολουθήσει μία παραδοσιακή πλοκή. Η αφηγήτρια σημειώνει πως πάντοτε αντιπαθούσε τη μορ­ φή της ιστορίας που αρχίζει. «Ή ταν μια γυναί­ κα... ακολουθεί μια γραμμική, ανάμεσα σε δύο σημεία, πλοκή» γιατί αυτό «στερεί κάθε ελπίδα». Και ακόμη, «ο καθένας, πραγματικός ή επινοη­ μένος, αξίζει το ελεύθερο πεπρωμένο της ζω­ ής».8 Εδώ, σε αντίθεση προς το αίσθημα της ι­ στορικής παγίδευσης που αισθάνεται η αφηγήτρια στο τέλος του βιβλίου της Yezierska, «Αρτο­ δότες», η ηρωίδα της Paley κατορθώνει να αντί-

58!αφιέρωμα σταθεί στην άποψη του πατέρα της: Εκείνος επι­ μένει ότι η ιστορία της για μια γυναίκα που έρχε­ ται στη Νέα Υόρκη και γίνεται χρήστις ναρκωτι­ κών, είναι καταδικασμένη σε τραγικό τέλος. Η αφηγήτρια, αντίθετα, πιστεύει ότι δίνεται στην ηρωίδα της η δυνατότητα ν’ αλλάξει. «Αστεία πράγματα», επιμένει ο πατέρας. «Δεν θέλεις να το παραδεχθείς. Τραγωδία, σκέτη τραγωδία! Κα­ μιά ελπίδα. Το τέλος» (Paley). Παρ’ όλον ότι η δύναμη της πρόβλεψης του πατέρα περνάει έντο­ να μέσα από το κείμενο, δεν λυγίζει την αφηγήτρια που μάλλον η δική της φωνή και τόνος του λόγου κατορθώνουν να υποβαθμίσουν την αυθε­ ντία του πατέρα, προσφέροντας αν όχι μία άρνη­ ση της δικής του άποψης, τουλάχιστον μία εναλ­ λακτική λύση. Σε δοκίμιό του με τίτλο «Ο Κουλτουραλισμός ως Ηγεμονική Ιδεολογία και Απελευθερωτική Πρακτική» ο Arif Dirlik μιλάει για την αναγκαιό­ τητα αποκέντρωσης των ιστορικών απαιτήσεων από ορισμένες πολιτιστικές ομάδες. Ολοκληρώ­ νει θεωρητικά αυτό που παρουσιάζεται στα έργα μεταναστριών Αμερικανίδων συγγραφέων, όπως η Gertrude Stein, Toni Morrison, Alice Walker και η Maxine Hong Kingston, που όλες τους ανατρέ­ πουν την ιδεολογική εξίσωση υποταγής της προ­ σωπικής εμπειρίας σε μία τυπολογική «ανώτερη Αλήθεια». Και οι τέσσερες συγγραφείς επιτρέ­ πουν στις «ηρωίδες» και τους «ήρωες» τους ε­ μπειρίες που «προέχουν του ιστορικού λόγου».9 Ό ταν γίνεται δυνατή η υπαγόρευση της εμπει­ ρίας του ατόμου, τόσο στο ύφος όσο και στον λό­ γο του συγγραφέα, έχουμε σαν αποτέλεσμα το φαινόμενο που ο Dirlik περιγράφει ως την «απο­ κέντρωση της ηγεμονικής ομάδας, είτε αυτή εί­ ναι κοινωνική τάξη είτε έθνος» και «αποστερεί την ιστορία από τον πυρήνα της» (Dirlik), ενώ για τις πρώτες μετανάστριες Αμερικανίδες συγγρα­ φείς ήταν ο κληρονομημένος πολιτιστικός λόγος που είχε τις ρίζες του στην πουριτανική τυπολο­ γία της αποστολής. Το έργο της Gertrude Stein, πιο συγκεκριμένα, χαρακτηρίζεται από μια ριζοσπαστική επανάκριση των προγονικώς αποκτημένων μορφών του ε­ γώ. Λόγω αυτής της προβληματικής και των α­ νανεωτικών πειραματισμών της με τη γλώσσα, η Gertrude Stein αναφέρεται ως μητέρα του Μον­ τερνισμού. Η Stein, προαγγέλλοντας σύγχρονες φεμινιστικές-γλωσσολογικές μελέτες, όπως π.χ. το έργο της Γαλλίδας ψυχαναλύτριας-γλωσσολόγου Julia Kristeva, ήδη από το 1903 εργαζόταν με τη μοντερνιστική ιδέα της απομάκρυνσης του α­ τόμου από τη γραμμικότητα του ιστορικού χρό­ νου. Σαν την αφηγήτρια της Paley στη «Συνομι­ λία», η μιγάς ηρωίδα της Stein, «Melanctha» (1909), αμφιβάλλει για τους τύπους της γλώσσας και μέσω της γλώσσας για τους τύπους των συμ­ βάσεων όπως το τελειωτικό και οριστικό. Η Me­

lanctha, όπως και η αφηγήτρια της Paley, είναι α­ νίκανη να ολοκληρώσει μια ιστορία κατά τον συμβατικό τρόπο: «πάντοτε, και όμως χωρίς πρόθεση, κατάφερνε να παραλείπει μεγάλα τμή­ ματα που έδειχναν την ιστορία πολύ διαφορετι­ κή, γιατί όταν έφθανε στο σημείο του τί συνέβη και τι είπε και τι πραγματικά έκανε, η Melanctha δεν μπορούσε ποτέ να θυμηθεί σωστά».10 Στη σχέση της με τον συντηρητικό Jeff Campbell, η Melanctha παρεξηγείται λόγω της ανικανότητάς της να εκφράσει τον εαυτό της και να συμπεριφερθεί κατά τον παραδοσιακό τρόπο. Και εδώ, η Stein αποδυναμώνει ακριβώς τη συμβατικότητα των παραδοσιακών τρόπων επιβεβαίωσης με την απο-δόμηση της ίδιας της δομής της γλώσσας· το ύφος της είναι επαναληπτικό, κυκλικό, αέναα επανερχόμενο στον εαυτό του, σε μία προσπά­ θεια να υπονομεύσει, αν όχι να εμποδίσει κάθε αί­ σθημα τελικής βεβαιότητας και κατά συνέπεια παθητικότητας. Η Melanctha θρηνεί: «Σίγουρα, ποτέ μου δεν συνάντησα έναν άνδρα σαν εσένα, Jeff. Πάντα θέλεις ν’ ακούς ξεκάθαρα λόγια γι’ αυτά που νιώθει ο άλλος. Δεν βλέπω για ποιό λό­ γο πρέπει πάντα να σου εξηγώ τί εννοώ με το τι λέω» (Stein). Η Melanctha αντιστέκεται στο... «πάντα να το λέει με ξεκάθαρα λόγια» με την αναζήτηση ενός ελλειπτικού «κάτι» που «θα τη γεμίσει ολόκληρη με τη σοφία που φύτεψε μέσα της...» (Stein). Αυ­ τό το κάτι που προσπαθεί να βρεί μέσα από τη σχέση της με τον Jeff Campbell, καταστρέφεται από την ανικανότητά του να την ακολουθήσει στον απρόβλεπτο κόσμο των συναισθημάτων. «Ω! τον γνωρίζω αυτόν τον τρόπο συμπεριφοράς Dr. Campbell», λέει η Melanctha, «αλλά σίγουρα δεν είναι αυτό το είδος της αγάπης που εννοώ ό­ ταν μιλάω» (Stein). Η αγάπη που η Melanctha εν­ νοεί τελικά δεν καθορίζεται ποτέ· πρόκειται για μία εσκεμμένη παράλειψη που θέτει υπό αμφι­ σβήτηση τους περιορισμούς των προκαθορισμέ­ νων τύπων αυτο-έκφρασης. Ενώ μετανάστριες συγγραφείς όπως η Antin και η Yezierska χρησι­ μοποίησαν πρόθυμα και, κατά καιρούς, βρέθη­ καν εγκλωβισμένες μέσα σε πολιτιστικές συμβα­ τικότητες που άφηναν μικρό περιθώριο έκφρα­ σης της διαφοροποίησης της εθνικής μειονότη­ τας έξω από τα πλαίσια της κυρίαρχης κουλτού­ ρας, η Stein και οι μεταγενέστερες μετανάστριες συγγραφείς, όπως οι Αφρικανο-Αμερικανίδες Toni Morrison και Alice Walker, και η ΚινεζοΑμερικάνα Maxine Hong Kingston, κατόρθωσαν να χρησιμοποιήσουν την περιθωριακότητά τους για να ενισχύσουν τα μέσα επιβεβαίωσης ταυτό­ τητας που αναθεωρούν τις βασικές τάσεις των πολιτιστικών αξιών. Δεν είναι τυχαίο επί παραδείγματι, ότι η γλώσσα που χρησιμοποίησε η Stein στη «Melanctha», η Alice Walker στο «Το

αφιερωμα/59 Πορφυρό χρώμα» και η Toni Morrison σε τμήμα­ τα του βιβλίου της «Άσμα του Σολομώντος», εί­ ναι η γλώσσα της Αμερικανό-Αφρικανικής κουλ­ τούρας, μια γλώσσα που η δύναμή της βρίσκεται στους άμεσους δεσμούς της με τα βιώματα της περιθωριακής μαύρης κουλτούρας. Αντίθετα προς την αφηγήτρια, στο βιβλίο της Antin «Η Χώρα της Επαγγελίας» που εκστασιά­ ζεται με την αλλαγή του ρωσικού ονόματός της Mashke προς το αμερικανοποιημένο Mary, οι χα­ ρακτήρες της Toni Morrison, που τα όνοματά τους συχνά υπονοούν βιώματα απανθρωπιάς, μα­ θαίνουν να αγκαλιάζουν την προσωπική τους ι­ στορία καταπίεσης μέσα από υπερβατικές ενέρ­ γειες αυτοεπιβεβαίωσης, πράγμα που αποτελεί α­ ναθεώρηση μάλλον, παρά δάνειο από τις βασι­ κές τάσεις της Αμερικανικής ιδεολογίας. Η Μαίρη Dearborn παρατήρησε ότι ένα γνω­ στό πρότυπο κατά τη διαδικασία εξομοίωσης των μεταναστριών Αμερικανίδων συγγραφέων ό­ πως η Yezierska, ήταν η συμβολική αντικατάστα­ ση του πατέρα από τον παλιό κόσμο με το ομοίω­ μα του πατέρα στο νέο κόσμο (π.χ. George Washington, Thomas Jefferson). Δεδομένου, λοι­ πόν, αυτού του προτύπου δεν μας εκπλήσσει το γεγονός ότι πολλά από τα έργα των πρώτων με-

προς κάθε αυθεντία και την άσκοπη περιπλάνη­ σή της που απορρέει από την αναζήτηση εναλλα­ κτικών τύπων επιβεβαίωσής της, η Melanctha προ-αγγέλλει τις ηρωΐδες των νεότερων μετανα­ στριών συγγραφέων που η περιθωριακότητά τους αρθρώνει μια νέα γλώσσα και όραμα αυτοδίδακτα στο μεγαλύτερο μέρος τους. Στο βιβλίο της «Συνειδητοποίηση και Αυθεντία στα Αμερικανό - Αφρικανικά Αφηγήματα», η Valerie Smith περιγράφει πως η Pilate στο βιβλίο της Toni Morrison "Ά σ μ α του Σολομώντος” «αρχίζει από το μηδέν».11 Ξεκινώντας από τη γέννησή της όταν εγκαταλείπεται σαν νεκρή, α­ φού πεθαίνει η μητέρα της, ανακαλύπτεται να τραβάει πίσω της τον ομφάλιο λώρο και το ύστε­ ρο. Η Pilate σημαδεύεται από μία εκ-κεντρική αυθυπαρξία που χαρακτηρίζει τον προσανατολι­ σμό της στη ζωή.12 Σε αντίθεση προς τον αδελφό της Macon, που η καταναλωτικότητα και πλεο­ νεξία του αντιπροσωπεύουν ό,τι καταστροφικό για την υπάρχουσα τάξη, η Pilate «βλέπει τον κό­ σμο διευρυντικά, μ’ έναν κυκλικό μη-δυτικό τρό­ πο» (Smith) και οδηγεί τον Milkman, τον γιο του Macon και κεντρικό ήρωα του μυθιστορήματος στην αποδοχή του παρελθόντος του που υπερβαί­ νει τις εξουθενωτικές ιστορικές καταβολές του.

ταναστριών Αμερικανίδων συγγραφέων εστιά­ ζονται στο δράμα των προσπαθειών του πατέρα από τον παλιό κόσμο να εμποδίσει τις επιδιώξεις της θυγατέρας που μεγάλωσε στον νέο κόσμο να αναπλάσει τον εαυτό της σύμφωνα με την πρωτό­ γνωρη Αμερικανική ταυτότητα. Σε αυτή τη διαδι­ κασία εξομοίωσης, αξιοσημείωτη είναι η φανερή απουσία της μητρικής φωνής. Η σιωπή της μητέρας στα γραπτά των πρώτων μεταναστριών συγγραφέων, εξηγεί κατά κάποιο τρόπο, την κυρίαρχη φωνή του πατέρα και την πρόθυμη από την πλευρά της.κόρης αντικατά­ σταση των αξιών του παλιού κόσμου με μία ιδεο­ λογία του νέου κόσμου, προσωποποιημένη στο λόγο των θεμελιωτών πατέρων. Η Melanctha πε­ ριπλανιέται κυρίως γιατί δεν είναι ικανοποιημένη

από τα υπάρχοντα πρότυπα συμπεριφοράς που τα εκφράζουν ο πατέρας και η μητέρα της. Παρ’ όλα αυτά, σαν την αφηγήτρια της Antin στη «Χώρα της Επαγγελίας» και τις ηρωΐδες στα μυ­ θιστορήματα της Yezierska, η Melanctha, παρά τη θέλησή της, ταυτίζεται με τον πατέρα. «Η Melanctha Herbert, ίσως, πάντα να μισούσε τον μαύρο πατέρα της, αγαπούσε όμως πολύ τη δύ­ ναμη της ψυχής που κληρονόμησε απ’ αυτόν. Έ ­ τσι ένιωθε πιο κοντά στον μαύρο, άξεστο πατέρα της, παρά στη χλωμο-κίτρινη, γλυκιά μητέρα της» (Stein). Παρά το γεγονός ότι η Melanctha δι­ δάσκεται από τους άντρες «οτιδήποτε εκπροσω­ πούσε τη γνώση και τη δύναμη, δεν διδάχτηκε ό­ μως απ’ αυτούς, πραγματικά ν’ αντιλαμβάνεται αυτή τη δύναμη» (Stein). Με επιφυλακτικότητα

60/αφιερωμα Η αφηγηματική ικανότητα της Pilate, το λυρικό της ταλέντο να συνενώνει τα θραύσματα μιας ζω­ ής κατακερματισμένης από τους ρατσιστικούς, πολιτιστικούς τρόπους συμπεριφοράς και να τα αναβιώνει «σε δυναμική σχέση προς το παρόν» (Smith), ενδυναμώνει την ικανότητα του Milkman να ανα-δημιουργήσει το παρελθόν του και να το αποδεχθεί. Σαν την Pilate, η Celie, στο βιβλίο της Alice Walker «Το Πορφυρό χρώμα» (1983), και η Maxi­ ne στο βιβλίο της Maxine Hong Kingston «Η Γυ­ ναίκα Πολεμιστής» (1976) ουσιαστικά δημιουρ­ γούν μία προσωπική γλώσσα για να συνενώσουν γένος και εθνικές διαφορές. Η Celie, τρομοκρατημένη και βιασμένη από τον ίδιο της τον πατέρα, αδυνατεί να μιλήσει για την ντροπή της και εκτονώνεται γράφοντας κα­ θημερινά στο ημερολόγιό της για το Θεό. Όπως η King-Kok Cheung λέει στο δοκίμιό της «Μην το πεις: Επιβεβλημένες σιωπές στο "Το Πορφυρό χρώμα” και "Η Γυναίκα Πολεμιστής” », «Η πί­ στη της Celie στον Θεό, την οδηγεί να αποδεχθεί τα πράγματα όπως έχουν... τον ταυτίζει με τον τυραννικό πατέρα».13 Όταν ο Harpo, ο γιος του αφεντικού που παντρεύεται τη Celie, την ρωτάει τι να κάνει με την πεισματάρα γυναίκα του, την Σοφία, η Celie λέγοντας: «Όλη μου τη ζωή πά­ λευα. Έπρεπε να παλέψω με τον πατέρα, με τους αδελφούς μου... αλλά ποτέ δεν πίστευα ότι θα έ­ πρεπε να παλέψω μέσα στο ίδιο μου το σπίτι». Όταν η Σοφία λέει στη Celie ότι τη λυπάται και η Celie τη ρωτάει γιατί, η Σοφία θ’ απαντήσει «μου θυμίζεις την μητέρα μου, συντριμμένη κάτω απ’ το δάχτυλο του πατέρα».14 Αυτή είναι η αρ­ χή της εκπαίδευσης της Celie, η αρχή της αργής αλλά με τον καιρό απόλυτης εξουσίας μιας γλώσσας που η φωνή της έρχεται «μέσα από την πραγματική επίδραση των γυναικείων μορφών» (Cheung). Η Maxine, στο βιβλίο της Hong Kingston «Η Γυναίκα Πολεμιστής» είναι επίσης καταπιεσμέ­ νη απ’ αυτό που η Cheung ονομάζει ως την «έλ­ λειψη φωνής, ενδημική στις γυναίκες μειονοτή­ των» (Cheung), μια σιωπή που η αιτία της εντοπί­ ζεται συχνά στην καταπίεση μιας κυρίαρχης πα­ τριαρχικής τάξης. Σ’ αυτή την περίπτωση, η Maxine, η αφηγήτρια, μαθαίνει μια ιστορία που δεν πρέπει να επαναλάβει και όμως η αφήγηση των απαγορευμένων απελευθερώνει την αυτοέκ­ φρασή της. Το βιβλίο αρχίζει με την ιστορία τής χωρίς-όνομα αιμομίκτριας θείας της Maxine, που η αυτοκτονία της στην Κίνα χαρακτηρίζεται από την Maxine σαν «κατάπτυστη» επειδή πνίγη­ κε μέσα στο πόσιμο νερό της οικογένειας. Η Maxine είναι η πρώτη, μέσα σε 50 χρόνια, από τό­ τε που η οικογένεια εξοστράκισε τη μνήμη της θείας της, που σπάει τη σιωπή «μόνον εγώ της α­ φιερώνω τις σελίδες μου»,15 γράφει, ονομάζο-

ντάς την «προπομπό» της (Kingston) σε ένα κλη­ ροδότημα των προγονικών γυναικών, οι οποίες, παρά την κυριαρχία της πατριαρχίας (τόσο στην Κινεζική όσο και στην Αμερικανική κουλτούρα), αυτές καθιερώνουν μητριαρχική φωνή, ένα «υπο­ κείμενο» καταγόμενο ευθέως από τη μητέρα. Μόνον η μητέρα της Maxine, η Θαρραλέα Ορχι­ δέα, γιατρός στην Κίνα, αρνείται ν’ αλλάξει ή να εξαμερικανίσει το όνομά της και πρώτη αυτή λέει στη Maxine την ιστορία τής χωρίς - όνομα θείας. Και πάλι η Θαρραλέα Ορχιδέα παρά τις απο­ στροφές κινεζικών πατριαρχικών αληθειών, ό­ πως «συμφέρει καλύτερα να μεγαλώνεις χήνες παρά θυγατέρες» (Kingston) μαθαίνει στην κόρη της τη δύναμη τής αφήγησης. Όταν η Maxine της μιλάει για το φημολογούμενο ότι η Θαρραλέα Ορχιδέα έκοψε την γλώσσα της όταν ήταν νέα κοπέλα για να χαλιναγωγήσει τα λόγια της, η μη­ τέρα της απαντά «την έκοψα για να κάνω εσένα να λες περισσότερα, όχι λιγότερα» (Kingston). Η Maxine, σαν την Celie, έμαθε να αντλεί «λογοτε­ χνική δύναμη λιγότερο από τα βιβλία των ανδρών παρά από τα λόγια των γυναικών» (Cheung). Η Maxine τελικά μαθαίνει να αναπλάθει τους μύθους της Κίνας και τις εμπειρίες της Αμερικής μέσα σε μία αυτοδημιούργητη ταυτό­ τητα που είναι σαφώς Κινέζο-Αμερικανική. Το βιβλίο της τελειώνει κατάλληλα με άλλη μία ι­ στορία της μητέρας της, μόνον που αυτή τη φορά «η αρχή είναι δική της, το τέλος δικό μου» (Kingston). Στο δοκίμιο με τίτλο «Η ώρα της γυναίκας», η Γαλλίδα ψυχαναλύτρια - γλωσσολόγος Julia Kristeva, μιλάει για μια πρώτη γενεά φεμινιστριών που ζήτησε ίσα δικαιώματα με τους άντρες ή ό­ που το θέτει «το δικαίωμα για μια θέση μέσα στο γραμμικό χρόνο», και για μια πιο σύγχρονη γε­ νεά «που θα πρέπει να αντιμετωπίσει το καθήκον να συμφιλιώσει τον μητρικό χρόνο (τη μητρότη­ τα) με τον γραμμικό (πολιτικό και ιστορικό) χρό­ νο». Οι παρατηρήσεις της Kristeva, υπό το πρί­ σμα του πρόσφατου ενδιαφέροντος για τη λογο­ τεχνία των μεταναστριών Αμερικανίδων συγγρα­ φέων, που επανακαθορίζουν το ρόλο της μητέρας στον προγονικό μύθο, εκφράζουν την αυξανόμε­ νη προσπάθεια στην πεζογραφία των Αμερικανί­ δων συγγραφέων να προβάλλουν τόσο τη φυλετι­ κή όσο και την εθνική κληρονομιά, μέσα από μια ρητορική που ενεργοποιεί τη διαλεκτική ανάμε­ σα στον πουριτανικό κόσμο του ιστορικού χρό­ νου και την πραγματικότητα που ξαναγράφει αυ­ τή την ιστορία για να αρθρώσει τις διαφορές. Και παραθέτοντας τα λόγια της Kristeva, «η αποδόμηση της έννοιας της ταυτότητας... ανοίγει έ­ να χώρο όπου η ατομική διαφοροποίηση αφήνε­ ται ελεύθερη να λειτουργήσει» (Kristeva). Μετάφραση: Γκέρτα Βουλγαρίδου

αφιερωμα/61

62/αφιερωμα

Αικατερίνη Γεωργουδάκη

Σύγχρονη Γυναικεία Αυτοβιογραφία: Maya Angelou, Gwendolyn Brooks, Nikki Giovanni, Lillian Heilman και Audre Lorde

j^ p itiK o i της σύγχρονης Αγγλο-Αμερικανικής αυτοβιογραφίας τοποθετούν τις ρίζες της στην Ευρώπη στο τέλος του Μεσαίωνα και στην αρχή της Αναγέννησης. Ορισμένες αποδίδουν την ανάπτυξη αυτού του λογοτεχνικού είδους στη χριστιανική παράδοση της αυτο-εξέτασης και αυτοκριτικής, μια παράδοση που μεταφυτεύθηκε στην Αμερική κυρίως απ’ τους Πουριτανούς αποίκους.1 Αποδίδουν τη μονοπώληση της αυτο­ βιογραφίας από τους άνδρες μέχρι τον 20ό αι. στην άρχουσα ιδεολογία της Δυτικής κοινωνίας, η οποία ταύτιζε την έννοια ' Ανδρας με την έννοια άνθρωπος, προίκιζε τον άνδρα με υψηλές διανοη­ τικές, ηθικές και πνευματικές αρετές, ενώ θεω­ ρούσε τις γυναίκες κατώτερα όντα απ’ τη φύση τους. Κατά συνέπεια, ήταν κοινωνικά αποδεκτή και επαινετή η προβολή, η εξιδανίκευση, και η ηρωποίηση του ανδρικού εγώ μέσα απ’ την αυτοβιο­ γραφία, γιατί αποτελούσε παράδειγμα επιτυχίας στον δημόσιο βίο και πρότυπο μίμησης. Αντίθε­ τα, ο κοινωνικός αποκλεισμός της γυναίκας απ’ τον δημόσιο βίο και οι στερεότυπες αντιλήψεις για την ηθική και διανοητική της κατωτερότητα, η έμφαση στον βιολογικό της ρόλο, και η προβο­ λή της ιδανικής γυναίκας ως ατόμου που ανήκει στην οικογένεια και παραμένει στη σκιά του άν­ τρα και στο κοινωνικό περιθώριο, αποθάρρυναν τις γυναίκες από τη συγγραφή αυτοβιογραφίας.

Όσες γυναίκες τολμούσαν να παρουσιάσουν τη ζωή τους δημόσια, να την ερμηνεύσουν απ’ τη δι­ κή τους σκοπιά, και να εκφράσουν ανοιχτά τις ε­ πιθυμίες τους, άμεσα ή έμμεσα αμφισβητούσαν τα κοινωνικά δεδομένα και κινδύνευαν να θεω­ ρηθούν ανδροπρεπείς και αφύσικες.2 Εάν μάλι­ στα ήταν έγχρωμες, ή προέρχονταν από κατώτε­ ρη κοινωνική τάξη, τότε, εκτός απ’ το πρόβλημα του φύλου, αντιμετώπιζαν και τις φυλετικές και ταξικές διακρίσεις της εποχής τους. Όπως επι­ σημαίνει η Joanne Braxton, οι μαύρες γυναίκες παρέμειναν μέχρι πρόσφατα αόρατες και άγνω­ στες στην κυρίαρχη λευκή κουλτούρα.3 Στη με­ λέτη της αυτοβιογραφίας μαύρων Αμερικανίδων επομένως πρέπει να πάρουμε υπόψη μας αυτούς τους παράγοντες. Πρέπει επίσης να πάρουμε υπόψη μας και την παράδοση της Αφρο-Αμερικανικής αυτοβιογρα­ φίας, η οποία αναπτύχθηκε στις ΗΠΑ παράλλη­ λα μ’ εκείνη των λευκών αποίκων. Οι ιστορικοί τοποθετούν τις ρίζες της στις αφηγήσεις των μαύ­ ρων δούλων πριν και μετά τον Αμερικανικό εμ­ φύλιο πόλεμο. Οι αφηγήσεις αυτές είχαν μορφή προφορικών ιστοριών, επιστολών, ημερολογίων, προσωπικών ή πολιτικών απομνημονευμάτων, και μυθιστορημάτων, και επικεντρώνονταν στη δράση. Παρουσίαζαν την προσωπική εμπειρία των αφηγητών, τις σκέψεις και συναισθήματα για τον ξερριζωμό τους από την Αφρική, τα προβλήματά τους στην Αμερική ως δούλων, και την προσπάθειά τους ν’ αποκτήσουν αυτογνωσία, αν­ θρώπινη και κοινωνική υπόσταση και έλεγχο του εαυτού τους μέσα από την εκμάθηση και τον έ­ λεγχο της γλώσσας των λευκών κυρίων τους. Στο σύνολό τους οι χιλιάδες αυτές αυτοβιογρα­ φίες αποτέλεσαν ένα σημαντικό τρόπο έκφρασης της σιωπηλής και καταπιεσμένης μαύρης κοινό­ τητας, κι ένα σπουδαίο μέσο ανάπτυξης συλλογι­ κής συνείδησης, ταυτότητας και μνήμης που ή­ ταν απαραίτητες για την εθνική και πολιτιστική επιβίωση και απελευθέρωση της κοινότητας. Κα­ τά τον Selwyn Cudjoe, η αυτοβιογραφία είναι το πιο γνήσιο λογοτεχνικό είδος των Αφρο- Αμερι­ κανών, γιατί διεισδύει και αποκαλύπτει τις βαθύ­ τερες πτυχές και την ανάπτυξη του ψυχισμού τους κάτω από την επίδραση της δουλείας και του σύγχρονου ιμπεριαλισμού των ΗΠΑ, και το πιο σπουδαίο μέσο για να εκφράσουν την ένταση που αισθάνονται λόγω της βίας και της δυσφήμισης που έχουν υποστεί.4 Ο εικοστός αιώνας έφερε αλλαγές στις ιδεολο­ γίες που καθόριζαν τη φύση και τη σχέση λευκών και εγχρώμων, άντρα και γυναίκας στις ΗΠΑ. Ειδικά τα πολιτικά κινήματα της ταραγμένης δε­ καετίας του ’60 αμφισβήτησαν πολλές παραδο­ σιακές αξίες και πρακτικές της λευκής Αμερι­ κής. Περιθωριακές ομάδες, όπως οι γυναίκες, οι φυλετικές και οι εθνικές μειονότητες, απέκτησαν

αφιερωμα/63 δυνατότερη φωνή, μεγαλύτερη πρόσβαση στα κέντρα αποφάσεων, και περισσότερες ευκαιρίες να προβάλουν προς τα έξω τα δικά τους οράμα­ τα. Δεν είναι λοιπόν παράξενο που η αυτοβιογρα­ φία, ως μέσο αυτοσυνείδησης, αυτοέκφρασης και αυτοπροβολής, κι ως προσπάθεια αυτόνομου προσδιορισμού της ταυτότητας του αφηγηματι­ κού εγώ, γνώρισε ιδιαίτερη ανάπτυξη.5 Όπως παρατηρούν οι κριτικοί, οι σύγχρονες γυναίκες καλλιεργούν αυτό το λογοτεχνικό είδος με μεγα­ λύτερη επινοητικότητα κι ελευθερία από τις προκατόχους τους. Μερικές υιοθετούν τη μορφή της παραδοσιακής μυθιστορηματικής αυτοβιογρα­ φίας, όπως αυτή καλλιεργήθηκε απ’ τους άνδρες. Άλλες οικειοποιούνται, μεταμορφώνουν, αμφι­ σβητούν, προκαλούν τα παραδοσιακά καλούπια σκέψης και μορφής, εκθέτουν τους περιορισμούς τους, και αναπλάθουν τον εαυτό τους μέσα απ’ τη δική τους οπτική γωνία και εμπειρία.6 Συγκρίνοντας ανδρικά και γυναικεία κείμενα φεμινίστριες κριτικοί απομονώνουν ορισμένα στοιχεία τα οποία, κατά τη γνώμη τους, ξεχωρί­ ζουν τον γυναικείο απ’ τον ανδρικό τρόπο γρα­ φής κι ενισχύουν την άποψη ότι υπάρχει μια ξε­ χωριστή γυναικεία αυτοβιογραφική παράδοση με τις δικές της ιδεολογικές θέσεις και λογοτεχνι­ κές συμβάσεις. Η μικρή έκταση αυτού του δοκι­ μίου, βέβαια, δεν επιτρέπει την εμβάθυνση και τη λεπτομερή συζήτηση όλων των γυναικείων αυτο-

βιογραφικών κειμένων ούτε των κριτικών θέσεων που αναπτύχθηκαν κατά καιρούς. ΓΥ αυτό θ’ α­ πομονώσουμε μερικές μόνο κριτικές παρατηρή­ σεις για τη μορφή της γυναικείας αυτοβιογραφικής αφήγησης, και μετά θα εξετάσουμε κατά πό­ σο αυτές οι παρατηρήσεις ισχύουν στα κείμενα των τεσσάρων Αφρο-Αμερικανίδων συγγραφέων, Gwendolyn Brooks, Nikki Giovanni, Maya Angelou και Audre Lorde, και της γνωστής δραμα­ τουργού, Εβραϊκής καταγωγής, Lillian Heilman. Η κοινή διαπίστωση φεμινιστριών κριτικών, λ.χ., είναι ότι η δομή της αντρικής παραδοσια­ κής αυτοβιογραφίας, είναι χρονολογική, τελεο­ λογική, γραμμική, συμμετρική, και η ρητορική της είναι διεκδικητική.7 Όπως λέει η Estelle Jelinek, μέσω της χρονολογικής, γραμμικής αφή­ γησης, οι άνδρες συγγραφείς ενοποιούν το έργο τους συγκεντρώνοντας την προσοχή του αναγνώ­ στη σε μία περίοδο της ζωής τους, σ’ ένα θέμα, ή σ’ ένα χαρακτηριστικό της προσωπικότητάς τους. Μια που η κοινωνία προετοιμάζει τους άν­ δρες να επιδιώξουν το μοναδικό στόχο μιας πε­ τυχημένης καριέρας, δεν είναι παράξενο που βρί­ σκουμε τόση αρμονία και τάξη στις αυτοβιογρα­ φίες τους. Η ενότητα στα έργα τους δείχνει πίστη στη συνέχεια του κόσμου και στην εικόνα που έ­ χουν οι άνδρες για τον εαυτό τους.8 Η μορφή της ανδρικής παραδοσιακής αυτοβιογραφίας αναπα­ ράγει την άρχουσα ιδεολογία της ανδρικής ατο-

64/αφιερωμα μικότητας, με το να επιβεβαιώνει την ικανότητα του άνδρα να ξεπερνάει τα εμπόδια και τις δυ­ σκολίες της ζωής, και να δημιουργεί μια αυτόνο­ μη οντότητα η οποία αξιοποιεί όλες τις δυνατό­ τητες της στον δημόσιο χώρο. Η προσωπική α­ νάπτυξη, η κοινωνική πρόοδος κι επιτυχία, η α­ νεξαρτησία, η εξιδανίκευση και ηρωποίηση των εμπειριών του αφηγητή, η επίμονη αναφορά στο εγώ του, και η έμφαση στην κοινωνική του και ό­ χι στην ιδιωτική του ζωή, προβάλλουν προς τα έ­ ξω την εικόνα του αναπτυσσόμενου ατόμου που έχει δύναμη, τάξη και αυτοπεποίθηση, οι οποίες θεωρούνται ανδρικές αρετές.9 Αντίθετα, πολλές γυναίκες δημιουργούν αφη­ γηματικές φόρμες κυκλικές, επαναληπτικές, α­ σύνδετες, κομματιασμένες, μη χρονολογικές, γιατί θεωρούν ότι αυτές οι φόρμες καθρεφτίζουν καλύτερα τη ζωή τους και την έννοια της γυναι­ κείας ατομικότητας στην πατριαρχική κοινωνία. Συχνά δημιουργούν μνημονικούς αντί για χρονο­ λογικούς συσχετισμούς, και αξιοποιούν υλικό α­ πό όνειρα, φαντασιώσεις, μύθους, λαογραφία.10 Προτιμούν τη φόρμα της εξομολογητικής αφήγη­ σης, δηλ. του ημερολογίου ή του απομνημονεύματος (memoir), αντί για την παραδοσιακή αυτο­ βιογραφία, γιατί έτσι έχουν μεγαλύτερη άνεση να γράψουν από τη σκοπιά της μητέρας, συζύγου, κ.λπ. και να παρουσιάσουν προσωπικά τους βιώ­ ματα. Ακόμη και γυναίκες που έγιναν διάσημες λόγω των επαγγελματικών τους επιτευγμάτων, συχνά παραλείπουν τελείως ή μιλούν έμμεσα για το επάγγελμά τους, ή για δημόσια γεγονότα, ενώ τονίζουν τις προσωπικές πλευρές της ζωής τους. Το γυναικείο εγώ που προβάλλεται προς τα έξω προσπαθεί να δώσει διευκρινήσεις, να πείσει για την αξία του. Αντίθετα με την έμφαση στην αν­ δρική ατομικότητα, στον μοναχικό αλλά αντι­ προσωπευτικό ήρωα του Νέου Κόσμου στις αν­ δρικές αυτοβιογραφίες, οι γυναικείες αυτοβιο­ γραφίες εξυμνούν τις διαπροσωπικές σχέσεις, τη συλλογική εμπειρία των γυναικών και τα συλλο­ γικά μάλλον παρά τα ατομικά τους επιτεύγματα. Κυρίως στις αυτοβιογραφίες μαύρων γυναικών η αφηγήτρια παρουσιάζεται ως μέλος και εκπρό­ σωπος της μαύρης κοινότητας, και η προσωπική της ιστορία, τα οράματά της και οι επιτυχίες της προβάλλονται για να εξυψώσουν τη φυλετική της ομάδα και να βοηθήσουν την επιβίωση και την α­ πελευθέρωσή της από την καταπίεση της λευκής κοινότητας.11 Brooks, π.χ., έγραψε το αυτοβιογραφικό βι­ βλίο Report from Part One (1972) όταν ήταν καταξιωμένη συγγραφέας στην Αμερική. Το βι­ βλίο διαιρείται σε έξι μεγάλες ενότητες που υπο­ διαιρούνται σε άλλες μικρότερες. Οι ενότητες αυτές είναι ανομοιογενείς ως προς το στυλ και το περιεχόμενο και άνισες ως προς το μέγεθος: Α­

Η

ναμνήσεις, αφηγήσεις, ημερολογιακά σχόλια απ’ το ταξίδι της στην Αφρική, ιστορίες, ανέκδοτα, ποιήματά της, αποσπάσματα από κείμενα άλλων συγγραφέων, πορτραίτα ανθρώπων που γνώρισε, στοιχεία για συνεργάτες της, συνεντεύξεις, ορι­ σμοί των εννοιών λευκός και μαύρος απ’ το λεξι­ κό Webster, σχολιασμός έργων της από την ίδια, κ.λπ. Αν και αρκετά γεγονότα παρουσιάζονται χρονολογικά, δεν μπορούμε να πούμε ότι η δομή του βιβλίου είναι χρονολογική και γραμμική. Υ­ πάρχει μάλλον ένας ελεύθερος μνημονικός συ­ σχετισμός. Παρουσιάζει τη βαθμιαία της ανάπτυ­ ξη (άρχισε να γράφει στα επτά της χρόνια με την ενθάρρυνση της μητέρας της) ως ποιήτριας, μυθιστοριογράφου, βιβλιοσχολιάστριας, εκδότριας και καθηγήτριας ποίησης. Ένα μικρό μόνο μέ­ ρος του υλικού της αφορά το παρελθόν. Το μεγα­ λύτερο μέρος καλύπτει την πιο πρόσφατη ζωή της και την επιτυχία της. Ως ένα βαθμό το γυναικείο εγώ του Report from Part One, όπως το ανδρικό εγώ της παραδο­ σιακής αυτοβιογραφίας, προβάλλεται προς τα έ­ ξω ως αναπτυσσόμενη, αυτόνομη, πετυχημένη α­ τομικότητα με αυτοπεποίθηση και θάρρος. Δεν μπορούμε όμως να αγνοήσουμε το ιστορικόκοινωνικό φόντο μέσα στο οποίο τοποθετεί η Brooks τα πρόσωπα (γονείς, αδέλφια, σύζυγο παιδιά) και γεγονότα της ιδιωτικής και της επαγ­ γελματικής της ζωής. Απ’ τις περιγραφές του γε­ νεαλογικού της δέντρου, των ηθών, εθίμων και ι­ στορικών γεγονότων που συνδέονται μ’ αυτό- α­ πό τις συχνές συζητήσεις για το φυλετικό πρό­ βλημα και τη βαθμιαία ανάπτυξη της φυλετικής και πολιτικής της συνείδησης· από τα σχόλιά της για τις μαύρες γυναίκες και τη σχέση των δύο φύ­ λων, για άλλους μαύρους καλλιτέχνες και εκδό­ τες, για τις διδακτικές της εμπειρίες, για τη γνω­ ριμία της με τη νέα γενιά των μαύρων καλλιτε­ χνών στο τέλος του ’60, και τη ριζική στροφή που προκάλεσε αυτή η γνωριμία στον τρόπο σκέψεως και στην ποιητική γραφή της, και από την αξιο­ λόγηση του ταξιδιού της στην Αφρική, δημιουργείται ένα πολύπλοκο μωσαϊκό που καθρεπτίζει τη συλλογική Αφρο - Αμερικανική εμπειρία και τη βαθμιαία δημιουργία αυτόνομης Μαύρης Τέ­ χνης. Η ατομική ιστορία ανάπτυξης και καλλιτε­ χνικής επιτυχίας της Brooks καθρεφτίζει την πρόοδο της Αφρο-Αμερικανικής μειονότητας. Γραμμένο σε μια εποχή στην οποία ακόμα ηχού­ σαν τα επαναστατικά συνθήματα του μαύρου ε­ θνικισμού της δεκαετίας του ’60, το βιβλίο ενι­ σχύει το αίσθημα της εθνικής περηφάνειας και ε­ νότητας των Αφρο-Αμερικανών, και τους προ­ τρέπει σε δράση.12 Μέσα από τη ζωή και την αλ­ ληλοεπίδραση των γυναικών της οικογένειάς της (διάφορες γενιές) η συγγραφέας δείχνει επίσης την ενότητα και συνέχεια της γυναικείας εμπει­ ρίας, και την ανάπτυξη της μαύρης γυναίκας από

αφιερωμα/65 την εποχή της δουλείας μέχρι το 1970, παρά τα α­ νυπέρβλητα εμπόδια που συνάντησε στο δρόμο της. ταν έγραψε τη δική της αυτοβιογραφία, Ge­ mini: An Extendet Autobiographical State­ ment on my first Twenty-Five years o f being a black Poet (1971), η Giovanni είχε ήδη πέντε δη­ μοσιευμένες ποιητικές συλλογές, και ήταν ενερ­ γό στέλεχος της νέας γενιάς Αφρο-Αμερικανών καλλιτεχνών, οι οποίοι προωθούσαν μια εθνικι­ στική και επαναστατική ιδεολογία στην πολιτική και στην τέχνη.13 Δεν είναι τυχαίο, λοιπόν, το γεγονός ότι στην αυτοβιογραφία της παρουσιάζε­ ται ως αγωνίστρια και επαναστάτρια ποιήτρια, εκπρόσωπος της γενιάς της. Η δομή του βιβλίου, τα άτομα και τα γεγονότα που επιλέγει να παρου­ σιάσει ενισχύουν αυτή την εικόνα. Ο τόνος της εί­ ναι συχνά προκλητικός και σαρκαστικός, ειδικά όταν μιλάει για τους λευκούς και τις αξίες της με­ σαίας τάξης. Ως ένα σημείο, η περιγραφή του γε­ νεαλογικού της δέντρου και των γεγονότων της προσωπικής της ζωής, απ’ την παιδική της ηλι­ κία μέχρι την εποχή που έγινε ποιήτρια, ακολου­ θούν μια χρονολογική σειρά. Δεν αναφέρεται ό­ μως καθόλου στην επαγγελματική ζωή και επιτυ­ χία της. Η αφήγηση στα 13 κεφάλαια του βιβλίου διακόπτεται από ανέκδοτα, ιστορίες, φυλετικούς - θρησκευτικούς μύθους των λευκών τους ο­ ποίους αντιστρέφει ειρωνικά, γενικά σχόλια για το ρατσιστικό πρόβλημα σε διαχρονικό επίπεδο, αναφορές σε σύγχρονα πολιτικά προβλήματα, συζήτηση για τα ατομικά δικαιώματα και την α­ ξία της ελευθερίας, αυτοσεβασμού και αγάπης, σκληρή κριτική του λευκού πατερναλισμού, υλι­ σμού και αποικιοκρατίας, σύγκριση της λευκής με τη μαύρη κουλτούρα, κριτική ορισμένων μα­ χητικών μαύρων της εποχής της, αξιολόγηση της μαύρης μουσικής, και προβολή των Αφρικανι­ κών αξιών. Ένα από τα ενωτικά στοιχεία του βιβλίου είναι η συνέχεια της γυναικείας εμπειρίας. Μέσα απ’ τα πορτραίτα της άσημης επαναστάτριας για­ γιάς της, της Άντζελα Νταίηβις, της Αρέθα Φράνκλιν, της αδελφής της και άλλων γυναικών, και μέσα από τις δικές της νεανικές αντικονφορμιστικές πράξεις (εξώγαμο παιδί, απόρριψη θε­ σμών γάμου, εργασίας, ανωτάτων σπουδών και ανάμιξη στα πολιτικά κινήματα του ’60) δη­ μιουργεί ένα σύνθετο γυναικείο εγώ που προκαλεί, απορρίπτει, υπερβαίνει παραδοσιακές ιδέες και περιορισμούς, και αναπλάθει τον εαυτό του. Τονίζει την εξυπνάδα, δημιουργικότητα, ομορ­ φιά, δύναμη, αλληλοϋποστήριξη των μαύρων γυ­ ναικών, αναγνωρίζει τις οφειλές της στην οικογένειά της και σε άλλους ανθρώπους, δικαιολογεί την επιθυμία της να γίνει διάσημη ως επιθυμία να ανταμείψει όλους αυτούς, και τονίζει την αξία

Ο

της αγάπης, και τη σχέση αγάπης - ευθύνης. Τε­ λειώνει την αυτοβιογραφία της με τη δήλωση ότι δεν διαφέρει από άλλα έγχρωμα κορίτσια, κι ότι όλες έχουν τη δυνατότητα να είναι πολύ όμορ­ φες, να δώσουν πολλή αγάπη, και να ξαναφτιάξουν τον κόσμο, εάν θέλουν, ένα κόσμο Μαύρο, όμορφο, με αγάπη (149). Έτσι δίνει έμφαση στις διαπροσωπικές σχέσεις και στη συλλογική πο­ ρεία των μαύρων γυναικών. ντίθετα με τις Brooks και Giovanni που έ­ χουν περιορίσει το αυτοβιογραφικό τους έρ­ γο σ’ ένα βιβλίο η καθεμιά, η Maya Angelou έχει γράψει πέντε τόμους. Οι τόμοι έχουν μυθιστορη­ ματική πλοκή. Είναι χωρισμένοι σε μικρές ενό­ τητες, χαλαρά συνδεδεμένες μεταξύ τους. Πα­ ρουσιάζουν ανάγλυφα και αρκετά δραματικά τη ζωή και την ανάπτυξή της ως ατόμου και καλλιτέχνιδας (τραγουδίστριας, χορεύτριας, ηθο­ ποιού, συγγραφέως) από τα παιδικά της χρόνια μέχρι την ηλικία των 33 περίπου ετών. Η σειρά των επεισοδίων είναι χρονολογική, και η περι­ γραφή των εμπειριών της διακόπτεται από εξομολογητικά κομμάτια, φαντασιώσεις της, ανα­ φορές στον εκάστοτε οικογενειακό και ευρύτερο κοινωνικό της χώρο, υλικό από τη μαύρη λαογραφική και προφορική λογοτεχνική παράδοση, πληροφορίες και σχόλια για τις συνθήκες ζωής των μαύρων στις ΗΠΑ και Αφρική, για τα ήθη, έθιμα και μύθους τους, για τα πολιτικά κινήματα της εποχής της, κ.λπ. Ακολουθώντας την αυτοβιογραφική παράδοση που δημιούργησαν μαύρες γυναίκες τον 19ο αιώνα συνδυάζει στα βιβλία της τις μικτές φόρμες της εξομολογητικής αφήγη­ σης, της πνευματικής αυτοβιογραφίας, της ιστο­ ρίας περιπέτειας, του ταξιδιωτικού ημερολογίου, της αφήγησης απομόνωσης και υπέρβασης, και παρουσιάζει τους κινδύνους που διατρέχουν στην παιδική και εφηβική ηλικία τα μαύρα κορίτσια, κινδύνους που τα κάνουν να αποκτήσουν πολύ νωρίς συνείδηση του φύλου τους και της φυλής τους.14 Όπως γράφει στο τέλος του πρώτου τό­ μου της αυτοβιογραφίας της I know why the caged bird sings (1969): «Το Μαύρο θηλυκό δέχεται επι­ θέσεις στα τρυφερά του χρόνια απ’ όλες εκείνες τις κοινές δυνάμεις της φύσης την ίδια στιγμή που παγιδεύεται τριπλά στα διασταυρωμένα πυ­ ρά της αρσενικής προκατάληψης του λευκού πα­ ράλογου μίσους και της έλλειψης δύναμης των μαύρων».15 Αυτή η συνειδητοποίηση καθορίζει τη φωνή της αφηγήτριας ως μαύρης και ως γυναίκας, και τον τρόπο με τον οποίο παρουσιάζει τα γεγονότα της ζωής της. Σ’ όλα της τα βιβλία, λ.χ., η αφηγήτρια παγιδεύεται από διάφορα πρόσωπα και καταστάσεις. Στον πρώτο τόμο οι κύριες δυσκο­ λίες προέρχονται απ’ το διαζύγιο των γονιών της, το φυλετικό μίσος στο χωριό του Αρκάνσας στο

Α

66/αφιερωμα οποίο μένει προσωρινά με τη γιαγιά της, το βια­ σμό της σε ηλικία οκτώ χρονών απ’ τον εραστή της μητέρας της στο St. Louis, την απόκτηση ε­ ξώγαμου παιδιού στα δεκάξι της χρόνια. Στο δεύτερο τόμο, Gather together in my name (1974), περιγράφει την κατακερματισμένη και απομονω­ μένη εφηβική ζωή της μέσα από πρόσκαιρες δου­ λειές, ανεργία, ναρκωτικά, πορνεία. Στο Singin’ and swingin’ and gettin’ merry like Christmas (1976), παγιδεύεται σ’ ένα αταίριαστο γάμο μ’ έ­ να άντρα Ελληνικής καταγωγής και αντιμετωπί­ ζει άμεσα το πρόβλημα, ως γυναίκα και ως μαύ­ ρη, να αφομοιωθεί εντελώς από ένα ανδροκρατούμενο λευκό κόσμο, και να χάσει την ταυτότη­ τά της. Στον επόμενο τόμο, The heart o f a woman (1981),κεντρική θέση έχει ο δεύτερος γάμος της με το Νοτιο-Αφρικανό αγωνιστή Vusumzi Make, και τα προβλήματα που απορρέουν από τη σεξι­ στική του νοοτροπία, και την προσωρινή της α­ φομοίωση από ένα ανδροκρατούμενο Αφρικανι­ κό κόσμο. Στον τελευταίο τόμο, All god’ s children need travelling shoes (1986), ο οποίος πε­ ριγράφει την παραμονή της με το γιο της στη Γκάνα, μετά το δεύτερο διαζύγιό της, η κύρια πα­ γίδα είναι η ψυχολογική της προσκόλληση στο παρελθόν της δουλείας και στην ιδέα ότι η Αφρι­ κή είναι η Γη της Επαγγελίας για τους μαύρους Αμερικανούς. Ό πω ς και στο Heart o f a woman, το τίμημα της αφομοίωσής της από την Αφρικα­ νική κουλτούρα είναι η απώλεια της ταυτότητάς της ως μαύρης Αμερικανίδας. Στην παρουσίαση των προβλημάτων και παγί­ δων που απειλούν την ηρωΐδα, η δομή των πέντε τόμων ακολουθεί χρονολογικά τις γεωγραφικές της μετακινήσεις απ’ τον αγροτικό Νότο στον α­ στικό Βορρά, απ’ τη Δύση στην Ανατολή των ΗΠΑ, απ’ τις ΗΠΑ στην Ευρώπη και στην Αφρι­ κή. Οι μετακινήσεις αυτές δεν την εκθέτουν μόνο σε νέους κινδύνους. Παράλληλα συντελούν στη διεύρυνση της εμπειρίας της, στη βαθύτερη επί­ γνωση του κόσμου, του εαυτού της και των δυνα­ τοτήτων της. Έτσι ο κάθε τόμος τελειώνει δεί­ χνοντας την ικανότητα της αφηγήτριας να υπερβεί τις παγίδες, να επιβιώσει, να αναπλάσει τον εαυτό της μέσα απ’ τα δικά της μάτια και να ση­ μειώσει επιτυχία στ.> προσωπικό ή στο κοινωνι­ κό επίπεδο. Οι αξίες της μαύρης κοινότητας και τα πρότυπα της μαύρης γυναικείας φύσης, όπως της κληροδοτήθηκαν απ’ τη γιαγιά, τη μαμά της και γυναίκες φίλες της, η μητρότητα, η ανανέω­ σή της μέσα από την επαφή της με τη φύση, και η βαθμιαία ανακάλυψη και ανάπτυξη των καλλι­ τεχνικών της δυνατοτήτων, είναι τα κύρια εφόδια της επιτυχίας της αφηγήτριας. Το ευρύ κοινωνι­ κό και πολιτικό πλαίσιο της μαύρης εμπειρίας μέσα στο οποίο τοποθετεί τη ζωή της στις ΗΠΑ και Αφρική και μέσα στο οποίο ορίζει τον εαυτό της δείχνει, όπως σωστά παρατηρεί η Sondra Ο’

Neale, ότι η πορεία της αυτοβιογραφίας της δεν είναι η δήλωση ενός ατομικού εγωισμού, αλλά ε­ νός συλλογικού και σύνθετου μαύρου γυναικείου και κοινωνικά παρεξηγημένου εγώ. Αυτό το σύν­ θετο εγώ το προβάλλει ως πρότυπο στις μαύρες γυναίκες, απορρίπτοντας έτσι τους στερεότυ­ πους και μειωτικούς κοινωνικούς ρόλους που τους επιβλήθηκαν επί αιώνες.16 να σύνθετο και συλλογικό εγώ που υπερβαί­ νει δυσκολίες, επιβιώνει και αναπλάθει τον εαυτό του βγαίνει και μέσα απ’ τα δύο αυτοβιογραφικά έργα της ποιήτριας Audre Lorde. To The Cancer journals (1980), αποτελείται από μία εισα­ γωγή και τρεις άλλες άνισες ενότητες. Η πρώτη είναι το κείμενο μιας ομιλίας που έκανε το 1977. Οι άλλες δύο ενότητες τιτλοφορούνται «Breast Cancer: A black lesbian feminist experience» και «Breast Cancer: Power vs. prosthesis», και γρά­ φτηκαν το 1979. Η εισαγωγή και η δεύτερη ενότη­ τα περιέχουν επίσης σύντομα και σποραδικά α­ ποσπάσματα απ’ το ημερολόγιο το οποίο άρχισε να γράφει μετά τη μαστεκτομή που έκανε. Στην πορεία του βιβλίου τα αποσπάσματα αυτά δεν εί­ ναι βαλμένα με απόλυτη χρονολογική σειρά, αλ­ λά συνδέουν μεταξύ τους το ιστορικό της αρρώ­ στιας της, τις προσωπικές της σκέψεις και συ­ ναισθήματα ως καρκινοπαθούς, και τις γενικές της παρατηρήσεις για τις καρκινοπαθείς γυναί­ κες. Αν και δηλώνει ότι είναι επικίνδυνο να αποκαλύψει τα βαθύτερα συναισθήματα, τις ανάγκες και σκέψεις της ως καρκινοπαθής μαύρη λεσβία φεμινίστρια σε μία εχθρική κοινωνία, αποφασίζει να σπάσει τη σιωπή, γιατί βλέπει τον εαυτό της ως εκπρόσωπο των γυναικών με παρόμοια προ­ βλήματα. Τα αυτοβιογραφικά κομμάτια του βι­ βλίου είναι εξομολογητικά κι εκφράζουν έντονα συναισθήματα. Στα δοκίμια κάνει μια διεξοδική ανάλυση και σκληρή κριτική της αντικαρκινικής ιατρικής αγωγής, και κυρίως της πλαστικής χει­ ρουργικής, η οποία βλέπει τη γυναίκα σαν ένα α­ πρόσωπο σεξουαλικό αντικείμενο, και την πείθει να αντιμετωπίσει τον καρκίνο του στήθους και τη μαστεκτομή μόνο σαν πρόβλημα εξωτερικής ομορφιάς. Ό πω ς οι αντρικές αυτοβιογραφίες, το βιβλίο της Lorde επιβεβαιώνει την ικανότητα του αφηγηματικού εγώ να ξεπερνάει εμπόδια και δυ­ σκολίες. Μόνο που η επιτυχία και η πρόοδος στην περίπτωσή της δεν αναφέρονται στη δημό­ σια καταξίωσή της, αλλά στην ικανότητά της να επιβιώσει σ’ ένα εχθρικό κοινωνικό χώρο. Στον προσδιορισμό της ταυτότητάς της παίζουν ση­ μαντικό ρόλο οι διαπροσωπικές της σχέσεις και ορισμένα ιστορικά και μυθικά στοιχεία που δα­ νείζεται απ’ την Αφρικανική κουλτούρα. Συστή­ νει τον εαυτό της ως μαύρη λεσβία ποιήτρια και Αμαζόνα και δείχνει πως η αρρώστια της βαθ­ μιαία μεταβλήθηκε σε συλλογική εμπειρία, χάρη

Ε

αφιερωμα/67 στη συμπαράσταση άλλων γυναικών. Χάρη σ’ αυτή τη συμπαράσταση κι ενότητα υπερβαίνει την αρχική της απόγνωση, απομόνωση και φόβο, και ξανακερδίζει τη χαρά της για τη ζωή, τη μαχητικότητά της και την αυτοεκτίμησή της. Η συλλογική εμπειρία των γυναικών και η αξία των μεταξύ τους σχέσεων για τη διαμόρφωση της έννοιας του αφηγηματικού εγώ παίζουν μεγαλύ­ τερο ρόλο στο πιο πρόσφατο αυτοβιογραφικό βι­ βλίο της Lorde, Zami: A new spelling o f my name, a biomythography (1982). Στην αρχή του βιβλίου η Lorde αναζητάει την πηγή της ποιητικής της δύναμης και τα σύμβολα της επιβίωσής της. Πα­ ραδέχεται ότι ο δρόμος της φωτίζεται κι η πορεία της καθοδηγείται από εικόνες γυναικών που την προφυλάγουν απ’ το χάος, κι εκφράζει την επιθυ­ μία να ξεπεράσει τον παραδοσιακό χωρισμό των δύο φύλων, και να γίνει ένα άτομο ανδρόγυνο. Στην αρχή και στο τέλος του βιβλίου ταυτίζεται με τη θεά Afrekete και άλλες γυναίκες που σημά­ δεψαν τη ζωή της. Στο τέλος ταυτίζεται επίσης με την ανδρόγυνη Αφρικανική θεότητα Mawu Lisa, δημιουργό του κόσμου και της Afrekete. Η κυκλική αφηγηματική φόρμα περιέχει: α. πορτραίτα επώνυμων και ανώνυμων γυναικών, και ι­ διαίτερα εκείνο της μητέρας της, β. αναμνήσεις απ’ την παιδική της ηλικία στο Χάρλεμ και από τη μετέπειτα προσωπική της ζωή, γ. περιγραφές γεγονότων που δείχνουν τη ρατσιστική και σεξι­ στική ιδεολογία της Αμερικανικής κοινωνίας, δ. σύγκριση της Αμερικανικής με την κουλτού­ ρα της Γρενάδα απ’ όπου κατάγονταν οι γονείς της, ε. αναφορές σε διάφορα ιστορικά γεγονότα απ’ το 1930 μέχρι το 1960, στ. ποιήματα και προ­ σωπικές της εξομολογήσεις, και ζ. πρόσωπα απ’ την Αφρικανική μυθολογία. Ολ’ αυτά τα στοιχεία συνδέονται χαλαρά κι όχι πάντα χρονολογικά. Όπως η ζωή της Lorde, έτσι και το κείμενο βρί­ σκεται σε μια διαρκή ροή. Η κίνηση της αφήγη­ σης επιβεβαιώνει την ικανότητα της αφηγήτριας να ξεπεράσει εμπόδια και δυσκολίες (μειωμένη όραση και ομιλία από παιδική ηλικία, προβλή­ ματα επικοινωνίας με οικογενειακό και κοινωνι­ κό περιβάλλον, ανδρική σεξουαλική βία, εγκυ­ μοσύνη - εγκατάλειψη - έκτρωση, ανεργία, κ.λπ.), να επιβιώσει και να δημιουργήσει μια δι­ κή της σεξουαλική, συναισθηματική, πολιτική και καλλιτεχνική οντότητα ακολουθώντας το παράδειγμα των προγόνων της γυναικών από την Αφρική, Γρενάδα, ΗΠΑ, και χάρη στη συμπαρά­ σταση συγχρόνων γυναικών, μαύρων και λευ­ κών. Το βιβλίο εξυμνεί τη γυναικεία ομορφιά, α­ γάπη, δύναμη και δημιουργικότητα και τονίζει την αξία ενός γυναικοκεντρικού κόσμου. μοτίβο της επιβίωσης υπάρχει και στα τρία βιβλία της διάσημης δρα­ Τ οαυτοβιογραφικά

ματουργού Lillian Heilman. Συνδέεται με την προσπάθειά της να ξεφύγει απ’ τους περιοριστι­ κούς ρόλους που επέβαλε στις γυναίκες της επο­ χής της η Αμερικανική κοινωνία, και κυρίως η κοινωνία του Νότου απ’ τον οποίο καταγόταν, να αναπτύξει μια δική της οντότητα, και να εκφράσει τις δημιουργικές της ικανότητες σε δημό­ σιους χώρους παραδοσιακά ανδροκρατούμενους (πολιτική, θέατρο, κινηματογράφο, συγγραφι­ κούς - εκδοτικούς κύκλους). Το πρώτο της βι­ βλίο, An unfinished woman (1969), πλησιάζει πε­ ρισσότερο τις κλασικές αυτοβιογραφίες. Η αφή­ γηση καλύπτει χρονολογικά την προσωπική της ζωή από τα παιδικά της χρόνια (σχέσεις με γο­ νείς, συγγενείς, γάμο με Arthur Kober, διαζύγιο, ερωτικό δεσμό με Dashiell Hammett) μέχρι την ε­ ποχή συγγραφής του βιβλίου. Αναφέρεται επίσης στην επαγγελματική της ζωή, η έμφαση όμως εί­ ναι μάλλον στις διαπροσωπικές και κοινωνικές σχέσεις παρά στην ανάλυση της βαθμιαίας εξέλι­ ξής της ως συγγραφέως. Ό πω ς και στα βιβλία της Angelou, η περιγραφή των γεωγραφικών με­ τακινήσεων της Heilman μέσα στις ΗΠΑ και στην Ευρώπη αντανακλά τη διεύρυνση της εμπει­ ρίας της και της αυτο-επίγνωσης. Στα κεφάλαια 7-13 διακόπτει την αφήγησή της με αποσπάσμα­ τα απ’ τα ημερολόγια που κρατούσε στα ταξίδια της στην Ισπανία (1937), Ρωσία (1944, 1966-67), Παρίσι (1967), και Βουδαπέστη (1967). Τα τελευ­ ταία τρία κεφάλαια είναι πορτραίτα της φίλης της Dorothy Parker, της μαύρης οικονόμου της Helen, και του Hammett. Ορισμένοι κριτικοί πα­ ρατηρούν ότι τα διάφορα άτομα και οι ξένες χώ­ ρες που περιγράφει αποτελούν ένα καθρέφτη μέ­ σα στον οποίο η αφηγήτρια βλέπει και αποκαλύ­ πτει πλευρές του εαυτού της για να καταλήξει στο συμπέρασμα ότι είναι μία ατελής γυναίκα, ό­ πως υποδηλώνει και ο τίτλος του βιβλίου της.17 Η ασυνεχής δομή κι η προσπάθεια της Heilman να εναρμονίσει τις ανομοιογενείς αφηγηματικές ενότητες που περιλαμβάνει, αντανακλούν επίσης τις προσπάθειές της να εναρμονίσει τις διαφορε­ τικές και συχνά αντικρουόμενες πλευρές του ε­ αυτού της και της ζωής της. Παρόμοια προσπάθεια καταβάλλει και στο ε­ πόμενο βιβλίο της Pentimento: A book o f port­ raits (1973), τέσσερα κεφάλαια του οποίου αναφέρονται σε συγκεκριμένα πρόσωπα, ένα αφιερώ­ νεται στο θέατρο, ένα σε μια θαλάσσια χελώνα, και το τελευταίο, με τίτλο «Pentimento», ανακεφαλαιώνει ορισμένα θέματα του βιβλίου, ειδικά τα θέματα του χρόνου και του θανάτου. Η αφήγη­ ση κινείται μπρος-πίσω στο χρόνο. Μέσα απ’ τα πορτραίτα διαφόρων επωνύμων, ασήμων, υπαρ­ κτών ή φανταστικών προσώπων, και την προο­ δευτική ανάπτυξη ορισμένων ιδιοτήτων τους, η Heilman συνειδητοποιεί και αποκαλύπτει την ύ­ παρξη και ανάπτυξη δικών της ιδιοτήτων. Χρη­

68/αφιερωμα σιμοποιεί επίσης τη θαλάσσια χελώνα για να εκφράσει την πίστη της στην ανεξάντλητη ζω'ίκή δύναμη. Όπως δηλώνει και ο τίτλος Pentimento κάτω απ’ την επιφάνεια του πρόσφατου πορτραίτου της Heilman, η αφήγηση αποκαλύπτει ίχνη από παλιότερες εικόνες της -ό λ ες μαζί αποτε­ λούν ένα σύνθετο, συλλογικό εγώ που γιορτάζει την επιβίωση και ανάπτυξή τους.18 Τόσο στο An Unfinished woman όσο και στο Pentimento, η Heilman παρουσιάζει τις αναμνή­ σεις της μέσα σ’ ένα ευδιάκριτο κοινωνικό και πολιτικό φόντο και αναφέρεται στα κύρια ιστορι­ κά γεγονότα που σημάδεψαν τη ζωή των προγό­ νων, των γονιών της και της γενιάς της. Το βι­ βλίο όμως που ασχολείται κυρίως με ιστορικά πρόσωπα και γεγονότα και με το δημόσιο εαυτό της είναι ο τρίτος τόμος των απομνημονευμάτων της, Scoundrel time (1976), στον οποίο περιγράφει ανάγλυφα και αρκετά δραματικά την εποχή του γερουσιαστή Μακάρθυ και την καταδίωξη που υ­ πέστησαν ο Hammett, η ίδια και άλλοι καλλιτέ­ χνες και διανοούμενοι. Η περιγραφή αυτή συν­ δυάζεται με: αναμνήσεις απ’ την ιδιωτική της ζωή και την καριέρα της, πορτραίτα επώνυμων καλλιτεχνών και διανοουμένων, φωτογραφίες, το κείμενο της επιστολής που κατέθεσε στην ανακριτική επιτροπή στις 19-5-52, και με τήν ο­ ποία αρνήθηκε να καταδώσει άλλα άτομα για κομμουνιστική δραστηριότητα, περιγραφή της ανάκρισής της, αποσπάσματα από ένα ημερολό­ γιο που κρατούσε το 1952, περιγραφή επαγγελμα­ τικών δραστηριοτήτων της στην Ευρώπη το 1953, και πολιτικά της σχόλια για την εποχή του Μακάρθυ, του πολέμου του Βιετνάμ, του Γουώ-

Σημειώσεις 1. Sidonie Smith, «Renaissance Humanism and the Misbegotten Man: A Tension of Discourse in the Emergence of Autobio­ graphy, «Α Poetics o f Women ’s Autobiography: Marginality and the Fictions of Self-Representation (Bloomington: Indiana Univ. Pr. 1987), 21. H Smith συζητάει διεξοδικό τους ιστορικούς παράγοντες που ενθάρρυναν την ανάπτυ­ ξη της αυτοβιογραφίας από τον 16ο αιώνα (4, 20-43). Βλ. επίσης τη Linda Η. Peterson, «Gender and Autobiographical Form: The Case of the Spiritual Autobiography», Studies in Autobiography, ed. James Olney (New York: Oxford Univ.

Pr., 1988), 213-14. H Germaine Bree, «Autogynography», Studies in Autobiography 173, παραθέτει την άποψη του Georges Gusdorf ότι η μοντέρνα αυτοβιογραφία εμφανίστη­ κε την εποχή της Βιομηχανικής Επανάστασης. Η Bree το­ νίζει επίσης ότι ο μύθος του ανεξάρτητου ατόμου έχει κυ­ ριαρχήσει στη Δυτική κουλτούρα τα τελευταία 150 χρόνια.

2. Για περισσότερες πληροφορίες βλ. Sandra Pouchet Paquet’s «Response» to William L. Andrews, «Toward a Poetics of Afro-American Autobiography» Afro-American Literary Study in the 1990s, eds. Houston A. Baker and Patricia Redmond (Chicago: The Univ. of Chicago Pr., 1989), 96, Sidonie Smith, 7-9, 12, 15-16, 25, 27-31, 33, 45, 48-50, 54, Estelle C. Jelinek, «Introduction: Women’s Autobiography and the Male Tradition», Women’s Autobiography: Essays

τεργκαιητ, κ.λπ. To βιβλίο τελειώνει μ’ ένα πολι­ τικό σχόλιο απ’ τον Garry Wills, που ενισχύει τις θέσεις της Heilman και τη δημόσια εικόνα της ως ατόμου γενναίου, αποφασιστικού, ηρωικού, και ικανού να επιβιώσει μέσα σε μία εχθρική κοινω­ νία. Ως προς την προβολή του εγώ της Heilman και τη διεκδικητική του ρητορική, το Scoundrel Time πλησιάζει περισσότερο την παραδοσιακή αντρική αυτοβιογραφία. Η κομματιασμένη δομή του όμως, παρόμοια μ’ εκείνη των προηγουμένων έργων της, το τοποθετεί μέσα στη γυναικεία πα­ ράδοση. Αποτελεί ένα ενδιαφέρον δείγμα γυναι­ κείας πολιτικής αυτοβιογραφίας. Όπως φαίνεται απ’ τη σύντομη ανάλυση των βιβλίων τους, οι Heilman, Brooks, Giovanni, Angelou και Lorde δανείζονται αφηγηματικές φόρμες και άλλα στοιχεία τόσο από την αντρική όσο και από τη γυναικεία αυτοβιογραφική παρά­ δοση - οι μαύρες συγγραφείς αξιοποιούν επίσης στοιχεία και από την Αφρο-Αμερικανική παρά­ δοση. Μέσα από την ποικιλία και πολυπλοκότητα της μορφής των έργων τους εκθέτουν και κα­ τακρίνουν τις σεξιστικές, ρατσιστικές και άλλες αντιλήψεις και δομές που έχουν εμποδίσει την α­ νάπτυξη των γυναικών και την καταξίωσή τους στον κοινωνικό χώρο των ΗΠΑ. Από την άλλη μεριά, προβάλλουν εικόνες γυναικών που ξέφυγαν απ’ τα κοινωνικά καλούπια, δημιούργησαν μια ξεχωριστή οντότητα, αξιοποίησαν τις δυνα­ τότητάς τους, και πέτυχαν τόσο στην προσωπική όσο και στην κοινωνική τους ζωή. Έτσι οι πέντε συγγραφείς επιβεβαιώνουν την αξία της εμπει­ ρίας και της κοινωνικής προσφοράς των γυ­ ναικών.

in Criticism (Bloominton: Indiana Univ. Pr., 1980), 4-5, 14-15, και Linda Peterson, 213.

3. Joanne M. Braxton, Black Women Writing Autobiography: A Tradition Within a Tradition (Philadelphia: Temple Univ.

Pr., 1989), Βλ. επίσης τους Sidonie Smith, 51, και Selwyn R. Cudjoe, «Maya Angelou and the Autobiographical State­ ment», Black Women Writers (1950-1980): A Critical Evaluation, ed. Mari Evans (New York: Anchor/Doubleday, 1984), 7, 11.

4. Selwyn Cudjoe, 6, 9, W.L. Andrews, «Toward a Poetics of Afro-American Autobiography», 81-82, S.P. Paquet’ s «Re­ sponse» to Andrews, 92, 95-97, Genevieve Fabre’ s «Respon­ se» to Andrews, 98-99, 100, 102-103, και Joanne Braxton, 2, 5, 9, 10. H Braxton θεωρεί την αυτοβιογραφία «μία μορφή συμβολικής μνήμης, μια συρροή κουτλούρας και επίγνω­ σης», και τονίζει δεν υπάρχει μια μόνο στατική Αφρο- Α­ μερικανική εμπειρία (208). Τοποθετεί την πρώτη μαύρη γυνα: cr (υ’-οβιογραφία το 1787, και περιγράφει τις διάφο­ ρες θεματικές και άλλες αλλαγές στις μετέπειτα αυτοβιο­ γραφίες (2-5, 10).

5. Για τις προσπάθειες Αφρο-Αμερικανίδων συγγραφέων, κυ­ ρίως κατά τη δεκαετία του 1970, να απεικονίσουν τη μαύρη. γυναικεία φύση, σπάζοντας έτσι παραδοσιακές εικόνες, βλ. Sondra O' Neale, «Reconstruction of the Composite Self: New Images of Black Women in Maya Angelou’ s Continuing Autobiography», Black Women Writers (1950-1980), 25-26, και Selwyn Cudjoe, 11.

αφιερωμα/69 6. Περισσότερες λεπτομέρειες δίνει η Sidonie Smith, 174-76.

7. Βλ. Linda Peterson, 213, Germaine Bree, 172, και Estelle Jelinek, 14-15.

8. Estelle Jelinek, 17.

9. Βλ. Sidonie Smith, 52-53, Germaine Bree, 173- 74, Julia Watson, «Shadowed Presence: Modern Women Writer’ s Autobiographies and the Other», Studies in Autobiography, 180, Stephanie A. Demetrakopoulos, «The Metaphysics of Matrilinearism in Women’s Autobiography: Studies of Mead’ s Blackberry Winter, Heilman’ s Pentimento, Angelou’ s / know Why the Caged Bird Sings, and Kingston’ s The Woman Warrior, «Women’s Autobiography», 7, 10, 13-15.

10. Linda Peterson, 213, Sidonie Smith, 17, Germaine Bree, 172-173, Estelle Jelinek, 17-19, και Paul John Eakin, «Narrative and Chronology as Structures of Reference and the New Model Autobiographer, Studies in Autobiography, 34.

11. Linda Peterson, 213, Germaine Bree, 173-74, Julia Watson, 180, Estelle Jelinek, 7-8, Joanne Braxton, 205-206, Selwyn Cudjoe, 9-10, και Mary Burgher, «Images of Self and Race in the Autobiographies of Black Women, «Sturdy Black Brid­ ges: Visions o f Black Women in Literature, eds. Roseann R. Bell, Bettye J. Parker, and Beverly Guy-Sheftall (Garden City, N.Y: Anchor / Doubleday, 1979), 120.

12. H Joanna Braxton αναφέρει το Report from Part One ως α­ ντιπροσωπευτικό δείγμα των αυτοβιογραφιών επιφανών μαύρων λογοτεχνών που δημοσιεύθηκαν κατά την περίοδο ακμής του κινήματος για Μαύρη Τέχνη (207-208). Η Braxton δεν προχωρεί πέρα απ’ αυτή τη σύντομη αναφορά. Η D.H. Melhem, Gwendolyn Brooks: Poetry and The Heroic Voice (Lexington: Univ. Pr. of Kentucky, 1987), 219-20, το­ νίζει επίσης το ενδιαφέρον της Brooks για το παρόν, τους νέους και το μέλλον, στο Report from Part One. 13. Χρησιμοποιώ την έκδοση Bobbs-Merrill του Gemini. Οι α­ ναφορές σε συγκεκριμένες σελίδες αυτής της εκδόσεως εί­ ναι στο κείμενο του δοκιμίου. Η Braxton συμπεριλαμβάνει το Gemini στα πολιτικά απομνημονεύματα των μαύρων του 1960-70 (207). Δεν συζητάει όμως καθόλου το βιβλίο.

14. Λεπτομέρειες για την παράδοση του 19ου αιώνα και τη δη­ μιουργία μαύρης γυναικείας συνείδησης δίνει η Joanne Braxton, 10-12, 205. Τη φτωχή εικόνα για τον εαυτό τους που έχουν οι μαύρες γυναίκες, συμπεριλαμβανομένης και της Angelou, επειδή αξιολογούνται σύμφωνα με λευκά κρι­ τήρια, και την προσπάθειά τους να απαλλαγούν απ’ αυτή την αρνητική εικόνα τονίζει η Regina Blackburn στα πλαί­ σια της συζητήσεως του I Know Why the Caged Bird Sings. Για πληροφορίες βλ. «In Search of the Black Female Self: African-American Women’ s Autobiographies and Ethnici­ ty», Women’ s Autobiography, 135, 144-45.

15. / Know Why the Caged Bird Sings (New York: Bantam, 1973), 231. Η μετάφραση του αποσπάσματος είναι δική μου. Η Joanne Brexton θεωρεί το βιβλίο αντιπροσωπευτικό της εποχής και ιδεολογίας του ’60, και δείγμα μοντέρνας αυτοβιογραφίας (13,18), στην ακμή μιας μακριάς παράδο­ σης (208), και του αφιερώνει ένα κεφάλαιο του βιβλίου της. Ο William Andrews το συμπεριλαμβάνει σ’ ένα απ’ τα πέντε κείμενα που αποτελούν τον κανόνα της ΑφροΑμερικανικής αυτοβιογραφίας, κι έχουν εξελιχθεί από τις αφηγήσεις των δούλων (81).

16. Sondra Ο’ Neale, 16, 28-33, 35. Η Joanne Braxton συζητάει επίσης τους διάφορους τρόπους επικοινωνίας της αφηγήτριας με τη φύση (191-92, 206).

17. Βλ. Marcus Κ. Billson and Sidonie Smith, «Lillian Heilman and the Strategy of the Other,’ Women’s Autobiography, 16364, 169, 171, 173.

18. Για την ερμηνεία του όρου «pentimento», σε σχέση με τον τίτλο του βιβλίου βλ. Heilman, Pentimento (London: Quartet Bks, 1976), 3, Julia Watson, 186, Stephanie Demetrakopoulos, 194, και M. Billson and Sidonie Smith, 173. Βλ. επίσης Watson, 186-87, Demetrakopoulos, 183-96, Billson-Smith, 173- 79, και Estelle Jelinek, 9, 12, για πιο διε­ ξοδική συζήτηση της τεχνικής και περιεχομένου του Pentimento.

Ένας θαυμάσιος εκλαϊκευτής της επιστήμης μεταφράζεται

τώρα και στην Ελλάδα

ΧΑΟΣ ΜΙΑ ΝΕΑ ΕΠΙΣΤΗΜΗ

James Gleick

ΧΑΟΣ Μια νέα επιστήμη • «Ένα θαυμάσιο εισαγωγικό βιβλίο για την πιο καυτή περιοχή έρευνας. Δεν εξηγεί μόνο με ακρίβεια και επιδεξιότητα τις θεμελιώδεις έννοιες της θεωρίας του χάους αλλά και περιγρά­ φει γλαφυρά την ιστορία της πρωτο­ ποριακής έρευνας και το παρασκήνιό της...»

Martin Gardner • «Μεταδίδει στον μη ειδικό την πνευματική απόλαυση που συνοδεύει τις νέες ιδέες για τη σχέση ανάμεσα στην απλότητα των νόμων της φύσης και την πολυπλοκότητα του κόσμου μας...»

Michael Berry — Nature

Το «Χάος» είναι η περιγραφή μιας επανάστασης — της γέννησης μιας επιστήμης, που διατέμνει τη φυσική, τη βιολογία, την αστρο­ νομία, την ιατρική, την οικονομι­ κή. Καταγράφει τις συγκρούσεις, τις συγκινήσεις, τις απογοητεύ­ σεις, τις επιτυχίες της. Όταν θα το ’χετε διαβάσει, δεν θα ξανακοιτά­ ξετε ποτέ πια τον κόσμο με τον ί­ διο τρόπο. σελ. 440, 2.500 δρχ., Εκδόσεις ΚΑΤΟΠΤΡΟ ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΔΙΑΘΕΣΗ ΕΚΔΟΣΕΙΣ τ ρ ο χα λ ία ΒΙΒΛΙΟΠΩΛΕΙΟ Γριβαίων 5 (πάροδος Σκουφά 64) 106 80 - Αθήνα, τηλ. 364.64.26

70/αφιερωμα

Δόμνα Παστουρματζή

Η Ανάπτυξη της Επιστημονικής Φαντασίας και η θέση της στην Αμερικανική Λογοτεχνία του εικοστού αιώνα Ο λη η πεζογραφία είναι μία μεταφορά. Η Επιστημονική Φαντασία είναι μεταφορά και η αλήθεια είναι θέμα φαντασίας Ursula Κ. Le Guin

Λ . -Λ. αρά τον μεγάλο ρυθμό ανάπτυξής της και την εξαιρετική απήχηση που είχε στο αμερι­ κανικό κοινό, η Επιστημονική Φαντασία (Science Fiction), μέχρι τη δεκαετία του πενήντα, θεω­ ρούνταν λογοτεχνία δευτέρας κατηγορίας. Οι πε­ ρισσότεροι κριτικοί την απέρριπταν ως φτηνό μέ­ σο διασκέδασης της λαϊκής μάζας που είχε κύριο στόχο τη φυγή από την πραγματικότητα. Σε σύγ­ κριση με τη δεσπόζουσα (mainstream) λογοτε­ χνία, η Επιστημονική Φαντασία υστερούσε στη φόρμα, στην τεχνική, στη γλώσσα, στο ύφος και στη διάπλαση των χαρακτήρων. Αυτά τα μειονε­ κτήματα συνετέλεσαν στον αρχικό στιγματισμό της ως λογοτεχνικό είδος της λαϊκής κουλτού­ ρας (popular culture), ακατάλληλο για σοβαρή μελέτη και ακαδημαϊκή διδασκαλία. Στα τέλη όμως της δεκαετίας του εξήντα, το φιλελεύθερο κλίμα της εποχής, ο αυξανόμενος ρυθμός των συγγραφέων, η εμφάνιση μυθιστορη­ μάτων ποιότητας και η προσπάθεια να εισαχθούν έργα λαϊκής κουλτούρας στην πανεπιστημιακή παιδεία, όλοι αυτοί οι παράγοντες συνέβαλαν στη σχετικά ραγδαία αναγνώριση αυτού του λο­

γοτεχνικού είδους. Το ενδιαφέρον για την Επι­ στημονική Φαντασία συνέχισε να φουντώνει απ’ το 1970 και μετέπειτα, και οδήγησε στην αναβάθ­ μιση και στην καθιέρωσή της ως σημαντικό εί­ δος (genre) άξιο να περιληφθεί στον αμερικανικό λογοτεχνικό κανόνα. Στα τελευταία είκοσι χρό­ νια, η Επιστημονική Φαντασία έχει εξελιχθεί σ’ έ­ να απ’ τα πιο δημοφιλή και πολύπλευρα λογοτε­ χνικά είδη με αναγνωστικό κοινό απ’ όλες τις η­ λικίες και κοινωνικές τάξεις. Η αναγνώριση της Επιστημονικής Φαντασίας ως γνήσιου αντικειμέ­ νου επιστημονικής μελέτης οδήγησε σε μία έξα­ ψη ακαδημαϊκής και κριτικής εργασίας, της ο­ ποίας ο όγκος είναι εντυπωσιακός και τόσο με­ γάλος που είναι ανθρώπινα αδύνατο ν’ αφομοιω­ θεί ολοκληρωτικά. Οι ρίζες της μοντέρνας Επιστημονικής Φαντα­ σίας βρίσκονται στη Βιομηχανική Επανάσταση, και ειδικά στο βιβλίο της Mary Shelley, Φρανκενστάϊν: ή ο Μοντέρνος Προμηθέας (Frankenstein: or the Modern Prometheus, 1818). Οι περισσότε­ ροι κριτικοί συμφωνούν ότι το βιβλίο της Shelley είναι το πρώτο γνήσιο μυθιστόρημα επιστημονι­ κής φαντασίας, με κύριο θέμα τις συνέπειες της επιστημονικής εφεύρεσης / δημιουργίας ζωής. Ο Βρεταννός συγγραφέας και κριτικός Brian W. Aldiss ισχυρίζεται ότι το βιβλίο αυτό εισήγαγε στην πεζογραφία το επιστημονικό στοιχείο και ε­ πηρέασε σημαντικά την κατεύθυνση της Επιστη­ μονικής Φαντασίας στον εικοστό αιώνα.1 Ο θεμελιωτής της Μοντέρνας Αμερικανικής Ε­ πιστημονικής Φαντασίας είναι ο Hugo Gernsback (1884-1967), μετανάστης απ’ το Λουξεμβούργο, ο οποίος ξεκίνησε μια σειρά από δημοφιλή περιοδι­ κά το 1908 και άρχισε να δημοσιεύει δικά του δι­ ηγήματα απ’ το 1911. Στις πρώτες δεκαετίες του εικοστού αιώνα και μετά τον Δεύτερο Παγκό­ σμιο Πόλεμο, η μόνη διέξοδος για τη δημοσίευση έργων επιστημονικής φαντασίας ήταν τα λεγόμενα περιοδικά της πεντάρας (pulp magazines). Αυ­ τά τα περιοδικά ήταν γνωστά περισσότερο για τα δελεαστικά εξώφυλλα παρά για τη λογοτεχνική ποιότητα των διηγημάτων τους, κριι δεν είχαν καθόλου κύρος.2 Μέχρι το τέλος της δεκαετίας του σαράντα η λογοτεχνία επιστημονικής φαντα­ σίας ήταν συνώνυμη μ’ αυτά τα περιοδικά και με διηγήματα μικρού μεγέθους, επειδή τα μυθιστο­ ρήματα σε μέγεθος βιβλίου ήταν σπάνια και εμ­ φανίζονταν κατά καιρούς μόνο σαν σήριαλ στα περιοδικά. Η σύγχρονη περίοδος της Επιστημονικής Φαν­ τασίας αρχίζει, λοιπόν, με τον Gernsback, εκδότη πάνω από 50 περιοδικών, και δημιουργού του ό­ ρου science fiction. Μέχρι το 1924 το είδος ονομα­ ζόταν επιστημονικό ρομάντσο (scientific romance). To 1926 ο Gernsback εκδίδει το Amazing Stories (1926-29), το πρώτο περιοδικό α­ φιερωμένο αποκλειστικά στην επιστημονική

αφιερωμα/71 φαντασία. Ή ταν μια στιγμιαία επιτυχία και οδή­ γησε στην έκδοση άλλων περιοδικών που μέχρι το 1930 άρχισαν να συναγωνίζονται αυτά του Gernsback. Με τα περιοδικά Science Wonder Stories (1929-35), Science Wonder Quarterly (1929-32) και Science Fiction Pius (1953), o Gernsback ανάπτυξε το ενδιαφέρον για τα θαύμα­ τα της επιστήμης, για τα μηχανήματα του μέλ­ λοντος και για τις φανταστικές περιπέτειες. Τα μυθιστορήματα του Gernsback προβλέπουν με μαθηματική ακρίβεια πράγματα όπως τους λαμ­ πτήρες φθορισμού, την εναέρια γραφή με καπνό, τα μηχανήματα αυτόματης τυποποίησης, τα πλαστικά, τα ραντάρ, τα τζουκ μποξ, τις αυτό­ ματες μηχανές πώλησης φαγητών και ποτών, τα διαστημόπλοια, την ηλιακή ενέργεια και πολλά άλλα. Το πιο γνωστό έργο του, Ralph 124C41 +: A Romance o f the Year 2660 (1911) είναι εκπλη-

Isaac Asimov

κτικό στις προβλέψεις του, αλλά υστερεί στην πλοκή και στους χαρακτήρες, και το ύφος του εί­ ναι σχολαστικό και ανιαρό. Επειδή ο Gernsback ήταν πεπεισμένος ότι ο ρόλος της επιστημονικής φαντασίας είναι εκπαιδευτικός, στα έργα του προσπαθεί να διδάξει στον αναγνώστη αρχές φυ­ σικής, χημείας, αστρολογίας, γεωλογίας και άλ­ λων επιστημών, πράγμα που καταντά μονότο­ νο.3 Ως εκ τούτου, ο ρόλος του Gernsback στην

αμερικανική λογοτεχνία επιστημονικής φαντα­ σίας είναι σημαντικός όχι για τα βιβλία του, αλ­ λά για τη συμβολή του ως εκδότη περιοδικών που προώθησαν το είδος. ΓΤ αυτό το λόγο θεωρείται πρωτοπόρος. Κατά τις δεκαετίες του τριάντα και σαράντα τα έργα της επιστημονικής φαντασίας ασχολούνται με την επιστημονική εξερεύνηση, τα ρομπότ, τις καταστροφές και τις επαφές με ε­ ξωγήινους, και βασίζονταν στο ρομαντισμό και στην περιπέτεια. Οι πλοκές με άτρωτους ήρωες και υπερκακούργους, οι οποίοι συγκρούονταν σ' όλο το γαλαξία, ήταν γνωστές ως διαστημικές ό­ περες κι αντιπροσωπεύονταν από τη σειρά Skylark του Edward Ε. Smith. Εξίσου σημαντική είναι και η συμβολή του John W. Campbell Jr. (1910-1971) ο οποίος, ως συγγραφέας και εκδότης του περιοδικού Astounding Stories (1937), έδωσε μορφή και κα­ τεύθυνση στην επιστημονική φαντασία. Ό χ ι μό­ νο δημοσίευσε δικά του διηγήματα στο περιοδι­ κό, αλλά και επιστράτευσε νέους συγγραφείς για τη συγγραφή έργων με έμφαση στην επιστήμη και στους επιστήμονες. Δημοσίευσε έργα των Isaac Asimov, Robert Heinlein, A.E. van Vogt, Theodore Sturgeon και άλλων. O Gampbell απαι­ τούσε καλύτερες πλοκές, χαρακτήρες και τεχνι­ κή, δυναμική γλώσσα, και έμφαση στις ανθρώπι­ νες σχέσεις. Ήθελε οι συγγραφείς του να αξιοποιήσουν έννοιες από την ψυχολογία, φιλοσοφία, πολιτική, και επιστήμη. Το περιοδικό του, λόγω της ανώτερης λογοτεχνικής ποιότητας, έγινε ο πιο σημαντικός φορέας της επιστημονικής φα­ ντασίας. Το 1960 το περιοδικό μετονομάστηκε Analog και άλλαξε σχήμα, αλλά εξακολουθεί να είναι ένα από τα καλύτερα περιοδικά επιστημονι­ κής φαντασίας. Στις μέρες μας, τα ακαδημαϊκά περιοδικά Extrapolation, Science-Fiction Stu­ dies, και Foundation υπηρετούν ένα αναγνωστικό κοινό με παγκόσμιες διαστάσεις. Παρ’ όλο που τα έτη απ’ το 1938 μέχρι το 1950 θεωρούνται η Χρυσή Εποχή, η επιστημονική φα­ ντασία ευρύνεται και καλυτερεύει σε ποιότητα μετά το 1950, όταν αρχίζει η έκδοση μυθιστορη­ μάτων σε μέγεθος βιβλίου. Πριν απ’ τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο το ενδιαφέρον βρίσκεται κυ­ ρίως στα τεχνολογικά θαύματα και στις επιστη­ μονικές εφευρέσεις. Επικρατεί η διαστημική όπε­ ρα με απλές πλοκές που στηρίζονται στον πόλε­ μο του καλού ενάντια στο κακό, που αργότερα μετατρέπεται σε μάχη κατά των εξωγήινων. Με­ τά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο αρχίζει η α­ ναθεώρηση της τεχνολογίας και οι συγγραφείς α­ σχολούνται με τις επιπτώσεις της επιστημονικής έρευνας, με σενάρια πυρηνικού ολοκαυτώματος, και με την πιθανότητα ότι το ανθρώπινο γένος μπορεί να γίνει θύμα της επιστημονικής προόδου. Τέτοια κλασικά έργα είναι το Earth Abides (1949) του George R. Stewart, το A Canticle for Leibwitz

72/αφιερωμα (I960) του Walter Μ. Miller Jr., και το Dreamsnake (1978) της Vonda Ν. McIntyre. Στις δεκαε­ τίες του πενήντα και εξήντα, το περιεχόμενο της Επιστημονικής Φαντασίας επηρεασμένο απ’ την άνοδο και την ανάπτυξη των κοινωνικών επιστη­ μών παίρνει νέα κατεύθυνση. Κυριαρχούν μυθι­ στορήματα με θέμα τη Δυστοπία (Dystopia), ό­ πως το Fahrenheit 451 (1953) του Ray Bradbury, το Not this August (1955) του Cyril Kornbluth, το Space Merchants (1963) των Frederick Pohl και Cyril Kornbluth, και το Make Room! Make Room! (1966) του Harry Harrison. τη δεκαετία του εξήντα η ανταπόκριση σε κοινωνικά θέματα εντατικοποιήθηκε στα έργα των Norman Spinard, Harlan Ellison, Joanna Russ, Thomas M. Disch, Samuel R. Delany και άλ­ λων. Αυτή η ομάδα συγγραφέων, που εισήγαγε ό­ χι μόνο κοινωνικά θέματα αλλά και-μόνιμες αλ­ λαγές στην επιστημονική φαντασία, ονομάστηκε Το Νέο Κύμα (The New Wave). Στα έργα τους αυ­ τοί οι συγγραφείς προειδοποιούν για το χάος και την απελπισία που μπορεί να φέρει ο πόλεμος και για την εσωτερική διαφθορά της τεχνολογικής κοινωνίας. Η συμβολή τους είναι σημαντική ε­ πειδή βοήθησαν στην καθιέρωση της Επιστημονι­ κής Φαντασίας ως σοβαρής λογοτεχνίας με ση­ μαντική δυνατότητα για κοινωνικό σχολιασμό. Ο πιο παραγωγικός συγγραφέας που έχει απή­ χηση σε εκατομμύρια αναγνώστες πάνω από 40 χρόνια είναι ο Isaac Asimov (1920). Δημοσίευσε το πρώτο διήγημά του σε ηλικία 18 ετών στο πε­ ριοδικό του John W. Campbell, Astounding Science Fiction. Έγινε γρήγορα γνωστός σαν ένας απ’ τους καλύτερους συγγραφείς του είδους. Στα πρώτα του διηγήματα ασχολείται με τα ρομπότ τα οποία παίζουν σημαντικό ρόλο και στα μυθι­ στορήματα I Robot (1952), The Caves o f Steel (1954), The Naked Sun (1958), The Robots o f Dawn (1983), Robots and Empire (1985). Αλλά πιο γνωστή είναι η τριλογία του Foundation (1951), Foundation and Empire (1952) και Second Foundation (1953) που αποτελεί ένα έπος για την πτώση της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας και πειρα­ ματίζεται με μια ντετερμινιστική ψυχοϊστορία, η οποία αμφισβητεί την ελευθέρα βούληση των αντιηρωϊκών πρωταγωνιστών του. Η φανταστική αυτή Αυτοκρατορία του Γαλαξία προσπαθεί να διασώσει το πνεύμα της επιστημονικής έρευνας κατά τη διάρκεια του Μεσαίωνα. Ο Asimov απο­ φεύγει τις περιπέτειες, και συνήθως πλάθει και λύνει αινίγματα για να διδάξει τον αναγνώστη ε­ πιστήμη και τεχνολογία. Το διήγημά του, «The Naked Sun» (1958), θεωρείται κλασικό κι έχει βραβευτεί απ’ την Οργάνωση Συγγραφέων Επι­ στημονικής Φαντασίας της Αμερικής ως το κα­ λύτερο διήγημα του είδους. Έχει τυπωθεί επανειλημμένως σε ανθολογίες. Παρ’ όλο που είναι

Σ

μπεστ - σέλλερ, τα πιο πρόσφατα μυθιστορήμα­ τα του Asimov δεν συγκρίνονται με τα παλιά, ε­ πειδή ο συγγραφέας θυσιάζει τη σοβαρή τεχνική του για την ευχαρίστηση του κοινού. 4 Συνολικά όμως το έργο του θεωρείται ως ακρογωνιαίος λί­ θος της μοντέρνας επιστημονικής φαντασίας. Πρωτοπόρος καλλιτέχνης της επιστημονικής φαντασίας είναι κι ο Robert A. Heinlein (1907) του οποίου τα έργα αντιπροσωπεύουν τον ενθου­ σιασμό που μπορεί να φέρει η δραματοποίηση φανταστικών περιπετειών κι η εξιστόρηση της ε­ πιβίωσης του ατόμου σ’ ένα κόσμο που προσπα­ θεί να συνδυάζει τον συνεχή πολλαπλασιασμό του ανθρωπίνου γένους με την εξέλιξη της επι­ στημονικής γνώσης και τεχνολογίας. Προκλητι­ κός σε όλη την καριέρα του ο Heinlein ασχολείται συστηματικά με ουσιώδη ηθικά ερωτήματα ό­ πως: «Ποιος είναι ο ιδανικός τρόπος επιβίωσης σήμερα και αύριο;». Οι απαντήσεις που δίνει ο Heinlein στα μυθιστορήματά του είναι ένα αμάλ­ γαμα ιδεαλισμού και πραγματισμού, κι οι πρω­ ταγωνιστές του αποτελούν μια προσεκτική ισορ­ ροπία σάρκας και πνεύματος. Παρ’ όλη την επι­ φυλακτική αισιοδοξία τους, τα έργα του εξυ­ μνούν το θρίαμβο του ατόμου ενάντια σε εσωτε­ ρικές αδυναμίες και σε εξωτερικά εμπόδια. Ό ­ πως όλοι σχεδόν οι συγγραφείς της γενιάς του, ο Heinlein ξεκίνησε γράφοντας διηγήματα. Τα πιο γνωστά έργα του είναι το Double Star (1956) στο οποίο ο πρωταγωνιστής Lorenzo Smythe, άνεργος ηθοποιός, συμπεραίνει ότι το δυνατό πνεύμα έχει χρέος να βοηθά το αδύναμο, το Starship Troopers (1959) όπου ο Juan Rico με­ ταμορφώνεται από χλιαρό ειρηνιστή και πολιτι­ κά αδιάφορο νέο σε αφοσιωμένο αξιωματικό που πιστεύει ότι η πιο ευγενικιά μοίρα είναι να θυσια­ στεί για τους συνανθρώπους του. To Stranger in a Strange Land (1965), που διαπερνάται απ’ το επα­ ναστατικό κλίμα της δεκαετίας του εξήντα και ξεσκεπάζει την υποκρισία της μεσαίας τάξης, εί­ ναι ένα μίγμα σατυρικής ενόρασης της ύπαρξης και μιας μυθοποιΐας σχετικής με την ανθρώπινη αλληλεπίδραση, ένώ το The Moon Is a Hard Mistress (1967) παρουσιάζει ένα πολύπλοκο πολιτικο-κοινωνικό σύστημα κι έναν αγώνα για ελευθερία σε μία αποικία στο φεγγάρι. Επειδή ό­ λα τα έργα του Heinlein συνδέονται θεματικά, ο αναγνώστης πρέπει να διαβάσει αρκετά για να καταλάβει τη μελλοντική ιστορία που εξιστορεί. Οι χαρακτήρες του δεν είναι ήρωες αλλά ιδανικά άτομα με βαθιές ηθικές αξίες και πνευματική δραστηριότητα, αλλά δίχως το ένστικτο της αυ­ τοσυντήρησης, και πεθαίνουν πριν την ώρα τους. Παρά το γεγονός ότι ο Heinlein είναι ένας απ’ τους λίγους συγγραφείς της Χρυσής Εποχής που χρησιμοποιεί γυναικείους χαρακτήρες, σήμερα ε­ πικρίνεται για την απλοϊκή παρουσίαση αυτών των χαρακτήρων. Το πρόσφατο μυθιστόρημα

αφιερωμα/73

Friday (1982) δημιούργησε σάλο στους γυναι­ κείους κύκλους επειδή η συμπαθητική πρωταγω­ νίστρια του όχι μόνο συγχωρεί αλλά και παντρεύ­ εται το βιαστή της. νας απ’ τους πρώτους που χρησιμοποίησε κοινωνικά και πολιτικά θέματα στα μυθιστορήματά του και που πειραματίστηκε με θεολογικά ζητήματα είναι ο Philip Dick (1928-1982). Χρησιμοποιεί την επιστημονική φαντασία σαν δομή για την τομή μιας quasi πραγματικότητας, και θεωρεί ότι οι ελλειπτικές απόψεις της ψύχω­ σης δρουν σαν βασικές δυνάμεις. Τον ενδιαφέρει η έρευνα κι όχι ο ορισμός του αληθινού. Πιστεύει ότι, όταν όλα τα στρώματα του μυαλού απογυ­ μνωθούν, ίσως αυτό που θα παραμείνει να είναι η πραγματικότητα είτε της καρδιάς είτε κάποιου άλλου οργάνου που είναι πιο ζωτικό απ’ τον εγκέ­ φαλο. Στα έργα του ψάχνει να βρει την επαφή με κάποια οντότητα έξω απ’ τον εαυτό του, χωρίς να είναι σίγουρος ποια είναι κι αν υπάρχει. Επει­ δή ο Dick δεν ενδιαφέρεται να γράψει διαστημική όπερα, τα έργα του δίνουν έμφαση όχι στην πλο­ κή αλλά στους χαρακτήρες, οι οποίοι αντιμετω­ πίζουν το υπαρξιακό δίλημμα και τη στιγμή της επιλογής. Στο Simulacra (1964) ο ψυχοκινητικός πιανίστας Richard Kongrosian βρίσκει διέξοδο απ’ το στρες της ύπαρξής του στην τέχνη και στην πολιτική. Οι χαρακτήρες του Dick είναι αντιηρωϊκοί, και συνήθως ζουν σε συνθήκες κατα­ στρεπτικές για τη φυσιολογική και ψυχολογική υγεία τους, αλλά επιζούν. Προσωποποιούν τις ε­ ποικοδομητικές δυνάμεις της ανθρωπότητας και μάχονται ενάντια στην εντροπή (entropy). 6 Στο The Man in the High Castle (1962), η επιβίωση εί­ ναι και προσωπική και κοινωνική. Στο Martian Time-Slip (1964), ο Dick πειραματίζεται με τον αυτισμό και τη διαστρεβλωμένη αντίληψη του χρόνου. Ο Norbert Steiner αυτοκτονεί, ο Arnie Kott είναι τρελός, και ο Jack Bohlen υποφέρει α­ πό σχιζοφρένεια. Τα βιβλία του Dick χαρακτηρί­ ζονται από σουρεαλιστικές ιδέες και παραισθησιογόνο ποιότητα, και φθάνουν μέχρι την παρά­ νοια. Ο Dick είναι δύσκολος συγγραφέας, επειδή μοιράζει την αφήγησή του σε πολλούς χαρακτή­ ρες, μέχρι και 15. Το βασικό πιστεύω του είναι ό­ τι δεν υπάρχει μια μοναδική και αντικειμενική πραγματικότητα. Ό λα εξαρτώνται απ’ την αντί­ ληψη. Υπάρχουν πολλαπλές αλήθειες.7 Μετά το

Ε

1962, το λεξιλόγιο και η θεωρία του Ελβετού υ­ παρξιακού ψυχολόγου Ludwig Binswanger δια­ περνούν το έργο του Dick. Το μειονέκτημα των έργων του Dick είναι η έλλειψη γυναικείων χαρα­ κτήρων, επειδή σχεδόν όλοι οι πρωταγωνιστές του είναι άνδρες. Πιστεύει ότι ζούμε σε μια εποχή όπου κυριαρχούν οι ηλιοκεντρικές ανδρικές θεό­ τητες (solara-centric masculine deities) και οι δια­ στημικοί μήλοι (space probes), όχι στον χθόνιο κόσμο της Μάνας Γης και της Κυρηναϊκής Α­ φροδίτης. Στο τέλος της καριέρας του ο Dick ασχολείται με θεολογικά θέματα και με την εμφά­ νιση του θείου (Μεσαία, Θεού, ή Φωνής απ’ το υ­ περπέραν). Συνολικά, το έργο του είναι ένα μίγμα από πεζογραφία, αυτοβιογραφία, δοκίμιο και μαύρο χιούμορ. έχρι τη δεκαετία του εξήντα ήταν δύσκολο να μιλήσει κανείς για τη λογοτεχνική ποιό­ τητα και ύψιστη καλλιτεχνική αξία της επιστη­ μονικής φαντασίας. Επιπροσθέτως, η παρουσία των γυναικών, είτε ως χαρακτήρων είτε ως συγ­ γραφέων, ήταν ανύπαρκτη στη Χρυσή Εποχή. Οι μόνες γυναίκες, κι αυτές φιλήδονα κι αδύναμα αντικείμενα, βρίσκονταν στα εξώφυλλα των πε­ ριοδικών της πεντάρας. Η απουσία των γυναι­ κών απ’ την επιστημονική φαντασία δεν σημαίνει ότι δεν υπήρχαν γυναίκες συγγραφείς αλλά, ό­ πως λέει η Marion Zimmer Bradeley, το αναγνω­ στικό κοινό ταύτιζε αυτό το είδος της λογοτε­ χνίας με τις ανδρικές αξίες. Ό σες γυναίκες έ­ γραφαν ήταν αναγκασμένες να χρησιμοποιούν ανδρικά ψευδώνυμα και άνδρες πρωταγωνιστές επειδή ήξεραν «ότι μία γυναίκα δεν μπορεί να εκδώσει βιβλία επιστημονικής φαντασίας».8 Ενώ στις αρχές η Επιστημονική Φαντασία ή­ ταν καθαρά ανδρικό οχυρό, μετά το 1960 έχει γί­ νει η πρώτη γραμμή της φεμινιστικής ιδεολογίας. Με την εισβολή των γυναικών στην επιστημονική φαντασία η δημιουργία και η παρουσία γυναι­ κείων χαρακτήρων και κόσμων είναι εκρηκτι­ κή.9 Κυριαρχούν επίσης θέματα όπως ο σωβινι­ σμός, ο ρατσισμός, ο σεξισμός, και η ταπείνωση και εκμετάλλευση της γυναίκας στην πατριαρχι­ κή κοινωνία. Η εμφάνιση της Ursula Κ. Le Guin (1929), της οποίας η καριέρα αρχίζει στα μέσα αυτής της δεκαετίας, άλλαξε τη συγκαταβατική συμπεριφορά πολλών κριτικών. Σήμερα η Le Guin είναι μία απ’ τις πιο δημοφιλείς και αξιόλο­ γες συγγραφείς των Ηνωμένων Πολιτειών με με­ γάλο αναγνωστικό κοινό, διεθνές κύρος, και μ’ ένα ουσιώδη όγκο βιβλίων, διηγημάτων και δοκι­ μίων. Ό πω ς λέει η ίδια, η επιστημονική φαντα­ σία δεν αναφέρεται στο μέλλον αλλά στην πραγ­ ματικότητα, στο παρόν, κι όταν γράφει δεν κάνει προβλέψεις αλλά περιγράφει τον κόσμο μας. Θε­ ματικά ασχολείται με ιστορίες όπου η ανθρωπό­ τητα υπερβαίνει την αποξένωση. Η Le Guin έχει

Μ

74/αφιερωμα μεγάλο ταλέντο στη δημιουργία πρωτότυπων και αυθεντικών κόσμων και πολύπλοκων χαρακτή­ ρων. Η τεχνική της στηρίζεται στην περιγραφή, στη μεταφορά και στο μοτίβο του ταξιδιού. Τα έργα της διαπερνά μια βαθιά φιλοσοφική ηθική και οικολογική συναίσθηση. Βλέπει τους χαρα­ κτήρες της ως υποκείμενα κι όχι ως αντικείμενα αφήγησης. Το μεγαλύτερο μέρος της δουλειάς της έχει σαν κέντρο υποκειμενικούς ήρωες ενός σύμπαντος που αποτελείται από πολυάριθμους πλανήτες των οποίων οι κάτοικοι έχουν έρθει απ’ τον πλανήτη Hein. Τα μυθιστορήματα της σειράς Hein είναι τα εξής: Rocannon’s World (1966), Planets o f Exile (1966), και City o f Illusions (1967),10 Οι ήρωές της αναζητούν την αυτογνω­ σία, την ενότητα, την ολοκλήρωση, την ουσία της ζωής και την αρμονική συνύπαρξη με το πε­ ριβάλλον τους. Στο βραβευμένο μυθιστόρημα, The Left Hand o f Darkness (1969), το οποίο η ίδια ονομάζει «πνευματικό πείραμα», η Le Guin δημιουργεί ένα πολύπλοκο κόσμο (τον πλανήτη Gethen) με διά­ φορα πολιτικά και θρησκευτικά συστήματα. Ο κόσμος αυτός είναι ελεύθερος απ’ τον πόλεμο, απ’ την ανισότητα των φύλων, απ’ την αρπαγή της γης και τη μόλυνση του περιβάλλοντος, και απ’ τη σεξουαλική πόλωση. Οι Karhides έχουν αδρόγυνη φύση. Η Le Guin προσπαθεί να ξεπεράσει την πατριαρχική συνήθειά της δυϊκής ταξινό­ μησης του σύμπαντος σε πόλους ή αντίθετα ζεύ­ γη (καλό/κακό, άσπρο/μαύρο, φως/σκοτάδι, άνδρας/γυναίκα, κ.λπ.), και επηρεασμένη απ’ τη φιλοσοφία του Τάο (yin/yang), και ειδικά του φι­ λοσόφου Lao Tse, δημιουργεί ένα σύμπαν στο ο­ ποίο οι δυνάμεις κι ο κόσμος αποτελούνται από αλληλένδετα ζεύγη ισοζυγίας που δημιουργούν μια οικολογική και υπαρξιακή ισορροπία (Equili­ brium). Στα μάτια της Le Guin ο Δυτικός Πολιτι­ σμό πάσχει απ’ το διχασμό (dualism) σε ανώτερους/κατώτερους, κυβερνήτες/κυβερνωμένους, ιδιοκτήτες/σκλάβους, εκμεταλλευτές/εκμεταλλευμένους, και αρνείται την αλληλεξάρτηση. Η κατάρα μας είναι η αποξένωση και ο χωρισμός του yin απ’ το yang.11 Εξίσου σημαντικό είναι το επίσης βραβευμένο βιβλίο της The Dispossessed: An Ambiguous Utopia (1974) στο οποίο παρου σιάζει δύο αντίθετα πολιτικά καθεστώτα (ένα α­ ναρχικό και ένα καπιταλιστικό σε παρακμή), και χρησιμοποιεί μαθηματικά και γλωσσικά πα­ ράδοξα σαν κλειδιά αλήθειας. Το βιβλίο επιβε­ βαιώνει την ανθρωπιά του ατόμου μπρος στις κοινωνικές, πολιτικές και προσωπικές διαφορές. Αυτά τα δύο μυθιστορήματα έχουν γίνει σύμβολα υψηλής λογοτεχνικής ποιότητας. Γενικά, η Le Guin παρουσιάζει μια ειρηνική φιλοσοφία, αγκα­ λιάζει τα παράδοξα της ζωής και την αυθεντική ύπαρξη την απαλλαγμένη απ’ την εκμετάλλευση, τους δυϊσμούς και την πόλωση.

Η Joanna Russ (1937) είναι μία απ’ τις πιο αξιό­ λογες και προκλητικές συγγραφείς του Νέου Κύ­ ματος, η οποία όχι μόνο πειραματίζεται θεματι­ κά και τεχνικά αλλά και εξερευνά εναλλακτικές πραγματικότητες και δημιουργεί νέους μύθους. Αναμιγνύει το υπερφυσικό με την ιστορική φα­ ντασία. Οι γυναικείοι χαρακτήρες της είναι πολύ­ πλοκες προσωπικότητες. Το πρώτο μυθιστόρη.μά της, Picnic on Paradise (1968), εισάγει ένα και­ νούριο χαρακτήρα στην επιστημονική φαντασία, την Alyx, μια ριψοκίνδυνη και δυναμική γυναίκα που θεωρείται ως agent provocateur.12 Στο κλα­ σικό αριστούργημά της, The Female Man (1975), που αμφισβητεί την πατριαρχία και τον σεξισμό, η ηρωίδα της Russ, Janet, προσωποποιεί το όνει­ ρο της γυναικείας εξέλιξης. Γραμμένο σαν ημε­ ρολόγιο γεμάτο παρεμβάσεις, χωρίς την παραδο­ σιακή πλοκή, και με έμφαση στους τέσσερις γυ­ ναικείους χαρακτήρες, το βιβλίο περιγράφει τον αγώνα της γυναίκας για αυτονομία, ανεξαρτησία και απελευθέρωση. Η απελπιστική κατάσταση της γυναίκας στην πατριαρχική κοινωνία εκφρά­ ζεται στο εξής απόσπασμα: «Οι άνδρες πετυχαί­ νουν. Οι γυναίκες παντρεύονται. Οι άνδρες απο­ τυχαίνουν. Οι γυναίκες παντρεύονται. Οι άνδρες πάνε στα μοναστήρια. Οι γυναίκες παντρεύο­ νται. Οι άνδρες αρχίζουν πολέμους. Οι γυναίκες παντρεύονται. Πόσο Ανιαρό, Ανιαρό».13 Μια απ’ τις πιο επίμαχες συγγραφείς η Suzy McKee Charnas (1939), χρησιμοποιεί την υπερβο­ λή για να παρουσιάσει τις συνέπειες του σεξισμού και της σωβινιστικής κοινωνίας. Τό πρώτο μυθι­ στόρημά της, Walk to the End o f the World (1974), προσπαθεί να εξαγνίσει την αρνητική θε­ ώρηση του γυναικείου φύλου και περιγράφει ένα περιβάλλον που κατοικείται από επιζώντες ενός πυρηνικού ολοκαυτώματος και όπου η ανδρική ηγεμονία ταυτίζεται απόλυτα με το κακό. Στον μεταπολεμικό κόσμο, Holdfast, κυριαρχούν άν­ δρες μισογύνηδες και ρατσιστές, οι οποίοι πι­ στεύουν ότι οι γυναίκες δεν έχουν ψυχή και ότι η εξουδετέρωσή τους είναι ασήμαντο γεγονός. Το βιβλίο καθρεφτίζει την κατώτερη θέση της γυναί­ κας σε μια κοινωνία η οποία διαιωνίζει τον οργα­ νωμένο βιασμό, την ταπείνωση και την υποταγή της. Το δεύτερο βιβλίο της Charnas, Motherlines (1979), παρουσιάζει μια μητρογραμμική κοινωνία όπου οι γυναίκες ζουν ελεύθερες, ανεξάρτητες και απαλλαγμένες από την καταπίεση, το ρατσι­ σμό, και την ετεροσεξουαλικότητα.14 Η ισότητα των φύλων και η σεξουαλική ελευθερία ως προ­ νόμιο και των ανδρών και των γυναικών απασχο­ λεί και την Karen Lee Killough (1942). Στο A Voice Out o f Ramah (1979), η Killough εξερευνά τις επιπτώσεις που έχει η κυριαρχία μιας παρα­ δοσιακής θρησκευτικής αίρεσης στον πλανήτη Ramah, και οι υποχρεωτικές θρησκευτικές ιερο­ τελεστίες που βασίζονται σε σεξουαλικά στερεό­

αφιερωμα/75 τυπα και στον έλεγχο του πληθυσμού. Ο ήρωας Jared αναγνωρίζει σταδιακά ότι, όταν μία κοινω­ νία στηρίζεται στην κυριαρχία ενός φύλου, τότε υποφέρουν και ο άνδρας και η γυναίκα. 15 Σκεπτική για κάθε είδος εξουσίας και απολυ­ ταρχίας, η Alice Sheldon (1916-1987) διακηρύσσει ότι «η απόλυτη εξουσία διαφθείρει, η απόλυτη ε­ ξουσία διαφθείρει απόλυτα, ...και η απόλυτη θρησκεία προκαλεί τις πιο απόλυτες σκληρότη­ τες».16 Πειραματίζεται με σεξοπολιτικά ζητήμα­ τα και σατιρίζει τη στενή αντίληψη της ανθρώπι­ νης σεξουαλικότητας. Δημιουργεί ανεξάρτητους και δυναμικούς χαρακτήρες που αλλοιώνουν τα πατριαρχικά στερεότυπα. Στο εξαιρετικό διήγη­ μα, «Houston, Houston, Do you Read», η Sheldon καυτηριάζει το κατεστημένο και ταυτίζει την αν­ δρική επιθετική συμπεριφορά και κυριαρχία με την πανώλη. Το μυθιστόρημα Up the Walls o f the World (1978) είναι το δράμα ενός κόσμου που πε­ θαίνει, ένα δράμα καταστροφής, με βαθιά φιλο­ σοφία και με φιλόδοξη μορφή. Το πρόσφατο βι­ βλίο της, Brightness Falls from the Air (1985) είναι ένα μίγμα θρίλερ και φιλοσοφικού διαλογισμού, αλλά δε.ν έχει την ψυχολογική καθαρότητα και τη σεξουαλική οξύτητα των πρώτων έργων της. Τα. έργα της Sheldon (η οποία έγραφε για δέκα χρόνια με το ανδρικό ψευδώνυμο James Tiptree Jr.) διαπερνώνται απ’ την αναζήτηση της αλή­ θειας και τη βαθιά γνώση του καλού και του κα­ κού. 17Ενώ οι κριτικοί είχαν μονάχα καλά λόγια για τα έργα της και επαινούσαν το αρρενωπό ύ­ φος της, όταν ανακαλύφθηκε ότι ο Tiptree ήταν γυναίκα, πολλοί άνδρες κριτικοί άρχισαν να πα­ τρονάρουν τη Sheldon και δήλωσαν ότι τα έργα της είχαν υπερεκτιμηθεί.*1

Σημειωθείς 1. Marshall Β. Tymn, «Science Fiction», Handbook of American Popular Literature, ed. Thomas Inge (New York: Greenwood Press, 1988), 273-97. Thomas D. Clareson, «Toward a History of Science Fiction», The Science Fiction Reference Book, ed. Marshall B. Tymn (Mercer Island, Wash.: Starmont House, 1981), 3-18.

2. Harlan McGhan, «The Writing Awards», The Science Fiction Reference Book, ed Marhall B. Tymn (Mercer Island, Wash.: Starmont House, 1981), 133.

3. Richard A. Lupoff, «Gemsback Hugo», Twentieth-Century Science Fiction and Fantasy Writers at Work, 2nd edition, ed.

Curtis C. Smith (Chicago: St. James Press, 1986) 277-278. O τίτλος γράφεται σύντομα Twentieth- Century Science Fiction στις επόμενες αναφορές.

4. David N. Samuelson, «Asimov Isaac», Twentieth-Century Science Fiction, 21- 27.

5. Elizabeth Anne Hull, «Heinlein Robert A.», Twentieth-Century Science Fiction, 326-28.

6. Anthony Wolk, «Dick Philip K.», Twentieth-Century Science Fiction, 194-97.

7. Charles Plat, «Philip K. Dick», Dream Makers: Science Fiction and Fantasy Writers at Work, (New York: Ungar, 1987) 147. Ο τίτλος είναι Dream Makers στις επόμενες α­ ναφορές,

Παρά την αριθμητική κυριαρχία των συγγρα­ φέων της, ένα απ’ τα μειονεκτήματα της Αμερι­ κανικής Επιστημονικής Φαντασίας είναι το γε­ γονός ότι «πολύ συχνά γίνεται φορέας της τεχνο­ λογίας και αρνείται να περιγράφει τους πιθανούς κινδύνους και εναλλακτικά κοινωνικά συστήμα­ τα με τα οποία μπορούν να μειωθούν αυτοί οι κίν­ δυνοι». Η Le Guin ισχυρίζεται ότι η Αμερικανική Επιστημονική Φαντασία αδυνατεί να εξερευνήσει το Άλλο (Other)-To ον που είναι διαφορετικό από τον εαυτό μας, και ότι χαρακτηρίζεται απ’ την α­ προθυμία ή την ανικανότητα να φανταστεί κοι­ νωνικές αλλαγές που συμβαδίζουν με τις τεχνο­ λογικές.18 Όμως στα τελευταία είκοσι χρόνια οι γυναίκες συγγραφείς έχουν αρχίσει να αναθεω­ ρούν το κατεστημένο, να σατιρίζουν τη δυτική πραγματικότητα και τις αξίες της, και να κριτι­ κάρουν τα τεχνολογικά, κοινωνικά, ηθικά, πολι­ τικά και θρησκευτικά ιδεώδη που κατευθύνουν τη ζωή μας. Η σύγχρονη επιστημονική φαντασία έχει ξεπεράσει τα όρια που τη χώριζαν από τη δε­ σπόζουσα λογοτεχνία, κι έχει διευρύνει τα ενδιαφέροντά της χρησιμοποιώντας υλικό απ’ τις κοι­ νωνικές και τις ανθρωπιστικές επιστήμες. Έχει γίνει πιο ρεαλιστική και απ’ την πεζογραφία του ρεαλισμού. Σήμερα η επιστημονική φαντασία δη­ μιουργεί νέους κόσμους, εξερευνά το διάστημα, το μυαλό, την ψυχή, την έννοια του χρόνου, ανα­ ζητεί το μυστήριο της ζωής, της ενέργειας, της ύ­ λης, του Θείου. Περιγράφει ΟΥτοπίες, Δυστοπίες, πολέμους, ολοκαυτώματα, θριάμβους και πτώσεις. Στα έργα της, η ανθρωπότητα πεθαίνει και ανασταίνεται επανειλημμένως, και μαζί της κι η ελπίδα για ένα νέο μέλλον και η πίστη για τη δημιουργικότητα της ανθρώπινης φαντασίας.

8. Marion Zimmer Bradley, «One Woman's Experience in Science Fiction,» Women o f Vision, ed. Denise Du Pont (New York: St. Martin's Press, 1988), 84-95.

9. Σύγχρονες γυναίκες συγγραφείς που γράφουν επιστημονική φαντασία είναι οι παρακάτω: Zenna Henderson, Pamela Sargent, Octavia Butler, Marge Piercy, Zoe Fairbairns, Vonda McIntyre, Ursula Le Guin, Joanna Russ, Lee Killough, Suzy McKee Charnas.

10. Rosemary Herbert, «Le Guin Ursula K.», Twentieth-Century Science Fiction, 429-31.

11. Ursula Le Guin, «Is Gender Necessary?», The Language o f the Night:Bssays on Fantasy and Science Fiction, ed. Susan Wood (New York:Putnam, 1979), 161-69.

12. Carol L. Snyder, «Russ Joanna», Twentieth- Century Science Fiction, 617-20.

13. Joanna Russ, The Female Man (Boston: Beacon Press, 1975), 126.

14. Marleen S. Barr, «Charnas Suzy McKee», Twhentieth-Century Science Fiction, 132.

15. Judith Snyder, «Killough K. Lee», Twentieth-Century Science Fiction, 394-96.

16. Charles Platt, «James Tiptree Jr.», Dream Makers, 39.

17. Carol L. Snyder, «Tiptree James, Jr.», Twentieth-Century Science Fiction, 273-74. Alice Sheldon, «Α Woman Writing Science Fiction and Fantasy», Women o f Vision, 43- 56.

18. Le Guin, quoted by Curtis C. Smith, «Preface», Twentieth-Century Science Fiction, viii.

76/αφιερωμα

Γιούλη Θεοδοσιάδου

Τρεις Φωνές από την Αναγέννηση του Αμερικανικού Νότου: Γιουντόρα Γουέλτυ, Φλάνερυ Ο’Κόνορ και Κάρσον ΜακΚάλερς

Λ . ύρω στα 1920 η αμερικανική λογοτεχνική δημιουργία επικεντρώθηκε στο Νότο και για τριάντα περίπου χρόνια μετά η περιοχή αυτή κυ­ ριάρχησε στη λογοτεχνική δραστηριότητα της Α­ μερικής. Σ’ αυτή την περίοδο έχουμε τρία σημα­ ντικά λογοτεχνικά κινήματα που έχουν το κέν­ τρο τους στο Νότο - τους Agrarians, τους Fugitives και τους New Critics. Επίσης αναγνωρι­ σμένοι συγγραφείς όπως ο Γουίλιαμ Φώκνερ, η Γιουντόρα Γουέλτυ, ο Ρόμπερτ Πεν Γουώρεν, ο Τζων Κρόουϊ Ράνσομ, ο Άλεν Τέιτ, ο Τόμας Γουλφ, η Κάρσον ΜακΚάλερς και άλλοι γράφουν τα πιο αντιπροσωπευτικά τους έργα στο διάστη­ μα αυτό. Ωστόσο οι περισσότεροι λογοτεχνικοί κριτικοί και ιστορικοί συμφωνούν ότι δεν υπάρ­ χει κάποια κοινωνιολογική εξήγηση για την Ανα­ γέννηση του Νότου. Ο Αμερικανικός Νότος γύρω στα 1920 ήταν το τελευταίο μέρος που θα περίμενε κάποιος να πα­ ρουσιάσει σημαντική λογοτενική δραστηριότη­ τα: από οικονομική πλευρά είχε τον χαμηλότερο δείκτη κατά κεφαλή εισοδήματος· επίσης, από πολιτιστική άποψη, η περιοχή του Νότου είχε τις λιγότερες δημοτικές βιβλιοθήκες και μουσεία τέ­ χνης και ξόδευε τα μικρότερα κονδύλια για τον κλάδο της εκπαίδευσης. Μπροστά όμως στις αλ­ λαγές που εντάθηκαν μετά τον Α' Παγκόσμιο Πόλεμο όπως την επέκταση της εκβιομηχάνισης, την αστικοποίηση, την ένωση των αγροτικών πε­

ριοχών, μέσω μεγάλων οδικών δικτύων, με τα α­ στικά κέντρα και τη διείσδυση των μέσων μαζι­ κής ενημέρωσης στα χωριά, οι παλιές αξίες μιας κλειστής και σταθερής κοινωνίας βρέθηκαν αντι­ μέτωπες με τις ανάγκες, τις ευκαιρίες και τις α­ παιτήσεις ενός καινούριου τρόπου ζωής. Εκτός όμως από τις κοινωνικο-οικονομικές αλλαγές που επέδρασαν στον Αμερικανικό Νό­ το, η παράδοσή του και η ιστορική του εμπειρία τού δίνουν μια ξεχωριστή ταυτότητα. Υπάρχουν έντονα ορισμένα στοιχεία όπως το αίσθημα της αποτυχίας που προέρχεται από το γεγονός ότι εί­ ναι η μόνη περιοχή της χώρας που έχει γνωρίσει στρατιωτική ήττα και κατοχή (εξαιτίας του Εμ­ φυλίου Πολέμου), το αίσθημα της ενοχής που προέρχεται από το σκλάβωμα και τον φυλετικό διαχωρισμό των μαύρων, και το αίσθημα της α­ πογοήτευσης που προέρχεται από τη συνεχή ανε­ πάρκεια των υπαρχόντων μέσων για να αντιμετωπισθούν προβλήματα όπως η φτώχεια, η φυλε­ τική αδιαλλαξία και η διατήρηση ενός ιστορικού παρελθόντος πλούσιου σε παράδοση. Αυτά τα στοιχεία δημιουργούν την ύπαρξη του τραγικού στοιχείου στη λογοτεχνία του Αμερικανικού

αφιερωμα/77 Νότου. Σχετικά με την άνθιση της Αναγέννησης στο Νότο έχουν προταθεί διάφορες εξηγήσεις από αν­ θρώπους των γραμμάτων. Για παράδειγμα, ο Ά λεν Τέιτ έγραψε: «Με τον πόλεμο του 1914-18, ο Νότος ξαναμπήκε στον κόσμο - αλλά έριξε μια ματιά προς τα πίσω καθώς γλίστρησε πάνω από το μεταίχμιο: εκείνη η ματιά προς τα πίσω μας έ­ δωσε την Αναγέννηση του Νότου, μια λογοτεχνία ενήμερη της παρουσίας του παρελθόντος στο πα­ ρόν».1 Αργότερα, ο Λιούις Σίμπσον εξέφρασε τη γνώμη ότι οι συγγραφείς του Νότου των οποίων το καλύτερο έργο άρχισε να εμφανίζεται στην πε­ ρίοδο ανάμεσα στους δύο παγκόσμιους πολέ­ μους προσπάθησαν να βρουν «το νόημα του πα­ ρελθόντος, να ανακαλύψουν ή να ξαναφτιάξουν κάποια βιώσιμη σχέση στην παράδοση του Νό­ του, καθώς διέφερε από εκείνη άλλων περιοχών της Αμερικής».2 Μέσα, λοιπόν, από αυτές τις δυνάμεις οι συγ­ γραφείς της Αναγέννησης του Νότου έχοντας αντιληφθεί ότι η λογοτεχνική δημιουργία είχε απο­ μονωθεί από τη συλλογική της σχέση με το πολι­ τιστικό παρελθόν, προσπαθούν να σταματήσουν

την αποσύνθεση της μνήμης και της ιστορίας. Έ ­ τσι η ενασχόληση με τη μνήμη και την ιστορία κατά την περίοδο αυτή παίρνει τις διαστάσεις μιας έντονης αναζήτησης. Αυτή η αναζήτηση εί­ ναι ένας αγώνας αποκάλυψης, μια προσπάθεια να επιτευχθεί ένα όραμα σχετικά με το νόημα του Νότου. Οι συγγραφείς που δημιουργούν την επο­ χή αυτή είναι αδύνατο να κοιτάζουν το παρόν χωρίς μια έντονη συναίσθηση του παρελθόντος και οποιοδήποτε όνειρο για το μέλλον μετριάζε­ ται από τη σοβαρή μνήμη της ιστορικής αλή­ θειας. Βλέπουν τα πράγματα ενταγμένα μέσα σε χρονικά πλαίσια και χρησιμοποιούν την ιστορική τους μνήμη σε πολύ μεγαλύτερο ποσοστό από άλλους Αμερικανούς συγγραφείς της ίδιας περιό­ δου. Έτσι η λογοτεχνία του Νότου στον εικοστό αιώνα είναι στραμμένη προς δύο κατευθύνσεις: το παρόν και το παρελθόν. Η εξερεύνηση το,υ πα­ ρελθόντος έχει σαν σκοπό να οδηγήσει τον συγ­ γραφέα κάτω από την επιφάνεια των γεγονότων και το αποτέλεσμα είναι αυτό που ο Φώκνερ αποκάλεσε «τα προβλήματα της ανθρώπινης καρ­ διάς σε σύγκρουση με τον εαυτό της». Φυσικά ο συγγραφέας που δεσπόζει στη λογο­ τεχνία του Αμερικανικού Νότου είναι ο Γουΐλιαμ Φώκνερ. Όταν τον Απρίλη του 1958 έδωσε μια διάλεξη στον Αγγλικό Σύλλογο του Πανεπιστη­ μίου της Βιρτζίνια με τον τίτλο «Α Word to Young Writers» τόνισε ότι το κύριο μέλημα ενός νέου συγγραφέα αλλά και όλων μας είναι να σώ­ σουμε την ανθρωπότητα από τα να μείνει χωρίς ψυχή, να σώσουμε το άτομο από την ανωνυμία πριν είναι πολύ αργά και η ανθρωπιά έχει εξαφσνισθεί από τον άνθρωπο. Και ο πιο κατάλληλοι, για να σώσει την ανθρωπιά του ατόμου είναι ο συγγραφέας, ο ποιητής, ο καλλιτέχνης, αφού γΓ αυτούς είναι το αίμα που τους δίνει ζωή. Με αυτό τον ορισμό για την αποστολή του συγγραφέα, ο Φώκνερ δημιουργεί πορτραίτα χαρακτήρων ό­ πως ο Τόμας Σάτπεν και ο Τζο Κρίστμας που η θέλησή τους και οι αξίες τους έρχονται σε κατά μέτωπο σύγκρουση με τη θέληση και τις αξίες του κοινωνικού συνόλου. Παρ’ όλο που σε αρκε­ τά έργα του αντιμετωπίζει τον ρομαντικό επανα­ στάτη που αγωνίζεται να επιβάλει την ατομικότητά του με κάποια συμπάθεια, ο Φώκνερ δέχε­ ται την ανάγκη της ζωής μέσα στο κοινωνικό σύ­ νολο, αν τα άτομα πρόκειται να έχουν μια γεμά­ τη ζωή. Υπαινίσσεται ότι η απουσία της επικοι­ νωνίας με το κοινωνικό σύνολο είναι μια σοβαρή απώλεια που έχει σαν αποτέλεσμα το άτομο να είναι απομονωμένο και αλλοτριωμένο. έσα στη λογοτεχνική παράδοση της Ανα­ γέννησης του Νότου, η Γιουντόρα Γουέλτυ, η Φλάνερυ Ο’ Κόνορ και η Κάρσον ΜακΚάλερς σχηματίζουν μια στενά συνδεδεμένη ομάδα εξαιτίας του τρόπου με τον οποίο πραγματεύονται τη

Μ

78/αφιερωμα λειτουργία του τόπου στη λογοτεχνία και της αλ­ ληλεξάρτησης θεμάτων, χαρακτήρων και συμβό­ λων στα έργα τους. Επίσης και οι τρεις αυτές συγγραφείς είναι κληρονόμοι μιας παράδοσης γυναικείου γραψίματος στο Νότο που προήλθε α­ πό επιστολές, ημερολόγια και προφορικές διηγή­ σεις. Επιπλέον η μυθιστορηματική δημιουργία τους είναι προϊόν της κληρονοι ιάς των Ογκόστα Τζέιν Έβανς, Κέητ Σόπεν Έλλεν Γκλάσκοου και Ελίζαμπεθ Μάντοξ Ρ 'μπερτς που προηγήθηκαν. Για τη Γιουντόρα Γουέλτυ η δεκαετία του 1940 ήταν πραγματικά μια περίοδος έντονης δραστη­ ριότητας. Στις δύο πρώτες συλλογές διηγημάτων της, A Curtain o f Green and Other Stories (1941) και The Wide Net and Other Stories (1943), ένα βασικό θέμα με το οποίο ασχολείται είναι οι αντιμαχόμενες διεκδικήσεις του ατόμου και της ομά­ δας (που συνήθως αντιπροσωπεύεται από την οι­ κογένεια ή την κοινωνία). Το 1942 δημοσιεύει τη νουβέλα The Robber Bridegroom με την οποία δη­ μιουργεί ένα μίγμα μύθου και λαϊκού παραμυθιού με σκηνικό την πολιτεία του Μισισιπή τον δέκα­ το ένατο αιώνα. Στο έργο αυτό αντλεί ορισμέ­ νους χαρακτήρες από τη λαογραφία του Μισισιπή και άλλους από τα παραμύθια των αδελφών Γκριμ και τους συγχρωτίζει με στοιχεία από τον κλασικό μύθο της Ψυχής και του Έρωτα. Ακόμη στην ίδια δεκαετία η Γουέλτυ γράφει το Delta Wedding (1946) που είναι το πρώτο της μυθιστό­ ρημα και διαδραματίζεται σε μια φυτεία στο Δέλ­ τα του Μισισιπή. Εδώ δίνει το πορτραίτο μιας οι­ κογένειας γύρω στο 1923 που ετοιμάζεται για το γάμο της κόρης της Ντάμπνεϊ Φέιρτσαϊλντ και πραγματεύεται τη σχέση ανάμεσα στην ανάγκη του ατόμου για απομόνωση αλλά και για διαπρο­ σωπικές σχέσεις. Επίσης παρουσιάζει πώς τα μέ­ λη της οικογένειας μυθοποιούν διάφορα περιστα­ τικά του παρελθόντος έτσι ώστε να αλλάξουν τις τυχόν σκοτεινές τους πλευρές και να τα κάνουν πιο αποδεκτά από την κοινωνία. Επιπλέον έντο­ νη εμφανίζεται η ανάγκη της οικογένειας για την ενσάρκωση ρομαντικών ιδανικών στο πρόσωπο του Ντένις Φέιρτσαϊλντ: ο χαρακτήρας αυτός ηρωποιείται / θεοποιείται από το γεγονός και μόνο ότι πέθανε στον Εμφύλιο Πόλεμο σε νεαρή ηλι­ κία, ενώ οι σκοτεινές του πλευρές καλύπτονται ολοκληρωτικά από τον μύθο. Το επόμενο έργο της Γουέλτυ, The Golden Apples (1949), είναι μια συλλογή από επτά διηγή­ ματα που συνδέονται μεταξύ τους επειδή παρου­ σιάζονται οι ίδιοι χαρακτήρες στα χρονικά πλαί­ σια σαράντα περίπου χρόνων. Στο έργο αυτό η Γουέλτυ χρησιμοποιεί στοιχεία από κλασικούς και κελτικούς μύθους αναφορικά με ρεαλιστι­ κούς χαρακτήρες και τοποθεσίες του Νότου του εικοστού αιώνα. Αφηγείται τη ζωή των χαρακτή­ ρων σε μια μικρή πόλη του Μισισιπή, τη Μορ-

γκάνα, συνυφασμένη με στοιχεία από μυθικά πρόσωπα όπως η Λήδα, ο Δίας, η Δανάη, η Αταλάντα, ο Περσέας, η Μέδουσα και από κελτι­ κούς ήρωες. Συνυφαίνοντας τα μυθικά αυτά στοιχεία στο έργο της, η συγγραφέας συνδέει το παρόν με το παρελθόν και επισημαίνει την επα­ νάληψη και διαχρονικότητα της ανθρώπινης συμπεριφοράς. Υπαινίσσεται ότι η μυθοπλασία είναι ενδογενής στο ανθρώπινο πνεύμα και η δια­ δικασία της παραμένει η ίδια: τα αρχαία πλαίσια του μύθου είναι και σύγχρονα και τα αντικείμενα των ανθρώπινων ονείρων παραμένουν τα ίδια δια μέσου των αιώνων. Επίσης κάνοντας αναφορές σε μύθους, η Γουέλτυ αποκαλύπτει τις ψευδαι­ σθήσεις των χαρακτήρων για τους εαυτούς τους ή τους γύρω τους. Περνώντας στη δεκαετία του ’50, η Γουέλτυ δημοσιεύει The Bride o f the Innisfallen and Other Stories (1955), μια συλλογή επτά διηγημάτων πά­ λι, από τα οποία τα τέσσερα διαδραματίζονται έ­ ξω από το Μισισιπή και μάλιστα δυο από αυτά έ­ χουν θέματα από τα ταξίδια της στην Ευρώπη. Ε­ δώ πειραματίζεται με μια καινούρια αφηγηματι­ κή τεχνική χρησιμοποιώντας κάποτε σαν κεντρι­ κό αφηγητή ένα χαρακτήρα που δεν αντιλαμβά­ νεται την τραγωδία της καταστροφής και της σκληρότητας στην οποία γίνεται θεατής. Η νου­ βέλα που ακολουθεί, The Ponder Heart (1954), εί­ ναι ένας κωμικός μονόλογος, ένα tour de force, όπου η αφηγήτρια Edna Earle Ponder, στην προσπάθειά της να προστατέψει την τιμή των Πόντερ, εμπλέκεται στην υπερβολή και το μύθο και δίνει ηρωικές διαστάσεις στον χαρακτήρα του Ντάνιελ Πόντερ, καθώς διηγείται τα κατορθώματά του. Μετά από μια σιωπή δεκαπέντε χρόνων, η Γου­ έλτυ εκδίδει το μυθιστόρημα Losing Battles (1970), όπου διαπραγματεύεται τη σύγκρουση α­ νάμεσα στον παλιό Νότο και στον σύγχρονο. Ει­ κονογραφεί τον τρόπο ζωής δύο οικογενειών, των Μπίτσαμ και των Ρένφρο που ασχολούνται με τη γεωργία σ’ ένα μικρό χωριό στους λόφους του Μισισιπή. Η προφορική παράδοση είναι ο δε­ σμός που κρατάει τα μέλη των οικογενειών δεμέ­ να μεταξύ τους. Το έργο αυτό μπορεί να διαβα­ στεί σαν ηρωικοκωμικό έπος αφού κυριαρχείται από παρωδίες κλασικών ηρώων του Νότου και το στοιχείο της υπερβολής. Το μυθιστόρημα για το οποίο απονεμήθηκε στη Γουέλτυ το βραβείο Πούλιτζερ είναι το The Opti­ mist’ s Daughter (1972). Σ’1αυτό το έργο, η συγ­ γραφέας πραγματεύεται το θέμα του Νότου που αλλάζει και χρησιμοποιεί δύο κύριους χαρακτή­ ρες που ενσαρκώνουν τη σύγκρουση του παλιού Νότου με τον σύγχρονο: η Λώρεν Χεντ αντιπρο­ σωπεύει μια παράδοση που προέρχεται από το παρελθόν, ενώ η Φέι Τσίζομ είναι κομμάτι της μηχανοποίησης και του καταναλωτισμού, δηλα-

αφιερωμα/79 δή του μέλλοντος. Υποβόσκει έντονα η ιδέα ότι ο Νότος της αλλαγής βρίσκεται στα πρόθυρα της παρακμής. Επίσης ένα άλλο θέμα που κυριαρχεί είναι η ανάγκη προσαρμογής στην απώλεια αγα­ πημένων προσώπων: μόνον όταν η Λώρεν απε­ λευθερωθεί από το παρελθόν θα είναι σε θέση να ζήσει μια ολοκληρωμένη ζωή. Μνήμη και όχι κα­ τοχή είναι η απάντηση που δίνει η Γουέλτυ. Εκτός από μυθιστορήματα και συλλογές διη­ γημάτων η Γιουντόρα Γουέλτυ ασχολήθηκε και με άλλες μορφές γραπτού λόγου όπως δοκίμια και βιβλιοκρισίες. Το 1978 δημοσίευσε The Eye o f the Story που περιλαμβάνει δοκίμια και κριτικές βιβλίων και αντιπροσωπεύει σαράντα χρόνια δουλειάς. Έ ξι χρόνια αργότερα κυκλοφόρησε το One Writer’s Beginnings, ένα είδος λογοτεχνικής αυτοβιογραφίας της Γουέλτυ. ια άλλη συγγραφέας από τον Αμερικανικό Νότο με έντονη την αίσθηση του χώρου Μ στα έργα της είναι η Φλάνερυ Ο’ Κόνορ. Γράφει από το οπτικό σημείο του Καθολικισμού που επι­ σημαίνει σαν κύριες αλήθειες της ανθρώπινης ζωής την ενοχή, τον οίκτο και τη λύτρωση. Η ζωή των χαρακτήρων της είναι γεμάτη από βία, απογοήτευση και διάσπαση επειδή ο άνθρωπος είναι χρεωμένος από τη γέννησή του με το προ­ πατορικό αμάρτημα. Σύμφωνα με την κοσμοθε­ ωρία της θ ’ Κόνορ, η εξήγηση της συμπεριφοράς του ατόμου πρέπει να προσεγγισθεί από την οπτι­ κή γωνία της σχέσης του με το Θεό. Στο δοκίμιό της «The Fiction Writer and His Country», που πε­ ριλαμβάνεται στη συλλογή Mystery and Manners, η Ο’ Κόνορ εξηγεί τους λόγους για τους οποίους χρησιμοποιεί βία και γκροτέσκ: «Ο μυθιστοριογράφος με χριστιανικά ενδιαφέ­ ροντα θα βρει στη σύγχρονη ζωή παραμορφώ­ σεις που του είναι αποκρουστικές, και το πρό­ βλημά του θα είναι να τις κάνει να φαίνονται σαν παραμορφώσεις σ’ ένα κοινό που είναι συ­ νηθισμένο να τις βλέπει φυσιολογικές· και είναι πολύ πιθανό να αναγκασθεί να'χρησιμοποιήσει ακόμη πιο βίαια μέσα για να περάσει το όραμά του σ’ αυτό το εχθρικό κοινό. Όταν μπορείς να υποθέσεις ότι το κοινό σου έχει τα ίδια πιστεύω με σένα, μπορείς να χαλαρώσεις λίγο και να χρησιμοποιήσεις πιο ομαλά μέσα για να του μι­ λήσεις· όταν πρέπει να υποθέσεις ότι δεν τα έχει, τότε πρέπει να κάνεις το όραμά σου φανερό με ένα σοκ - για τους μισόκουφους φωνάζεις δυνα­ τά, και για τους σχεδόν-τυφλούς ζωγραφίζεις μεγάλα και εντυπωσιακά σχήματα».3 Έτσι η Ο’ Κόνορ συνδέει την τέχνη με τη θρη­ σκεία μέσα από τη μυθιστοριογραφία. Στα δυο μυθιστορήματά της, Wise Blood (1952) και The Violent Bear It Away (1960), η Φλάνερυ Ο’ Κόνορ πραγματεύεται τη μανία αυτών που έ­ χουν έμμονη ιδέα με την θρησκεία. Και οι δύο πρωταγωνιστές της, ο Χέιζελ Μόουτς και ο

Φράνσις Μάριον Τάργουοτερ προσπαθούν να α­ ποφύγουν την αποστολή τους με την έντονη αντί­ στασή τους στον Θεό. Ο Χέιζελ που πιστεύει μέ­ σω της άρνησης, κάνει κηρύγματα για μια εκ­ κλησία χωρίς Χριστό επειδή πιστεύει ότι ο Χρι­ στός είναι η αιτία της ενοχής. Αφού περνάει από διάφορα στάδια απόρριψης, μετά από μια σειρά αυτοτιμωρίες φτάνει στην αποδοχή μιας ήρεμης πίστης. Με ένα παρόμοιο τρόπο, ο νεαρός Τάρ­ γουοτερ στο δεύτερο μυθιστόρημα προσπαθεί με κάθε μέσο να απαρνηθεί την αποστολή του να γί­ νει προφήτης. Το σχίσμα της προσωπικότητάς του ανάμεσα στο θεϊκό και το σατανικό εκφράζε­ ται σαν ένας εσωτερικός διάλογος ανάμεσα στο παιδί και έναν ξένο. Χρησιμοποιώντας ένα αγόρι δεκατεσσάρων χρόνων σαν τον κύριο χαρακτή­ ρα του έργου, η Ο’ Κόνορ υπαινίσσεται ότι η θρη­ σκευτική εμπειρία δεν έχει να κάνει με ηλικία και χρόνο. Τελικά ο Τάργουοτερ, μετά από μια σειρά βίαιων πράξεων, αντιλαμβάνεται ότι δεν μπορεί να ξεφύγει από τη μοίρα του, που του υπαγορεύει να γίνει προφήτης. Η παρουσίαση αυτών των παθιασμένων χαρα­ κτήρων αποκτά τις διαστάσεις του γκροτέσκ. Οι πρωταγωνιστές του μυθιστορηματικού τοπίου της Ο’ Κόνορ είναι παραμορφωμένοι και απο­ προσανατολισμένοι, επειδή ψάχνουν με αναντίρ­ ρητο πάθος για ένα καινούριο νόημα και μια νέα τάξη πραγμάτων, ενώ συγχρόνως ο βαθύτερος ε­ αυτός τους πιστεύει σε μια υπέρτατη δύναμη· ω­ στόσο η πίστη αυτή βρίσκεται σε λανθάνουσα κατάσταση. Η ιεροτελεστία που ακολουθούν εί­ ναι μια αντιστροφή του rite de passage: δεν κι­ νούνται από την άγνοια στην πτώση, αλλά είναι από την αρχή ένοχοι και περιφέρονται σ’ ένα κό­ σμο που εξαπλώνει το κακό μέχρι που έχοντας αγγίξει την καρδιά του σκότους ανακαλύπτουν την αλήθεια. Μετά την αποκήρυξη του προηγού­ μενου εαυτού τους και την αυτοτιμωρία καταφέρ­ νουν να φτάσουν στη λύτρωση. Εκτός από τα δύο μυθιστορήματα, η Ο’ Κόνορ εξέδωσε και δύο συλλογές διηγημάτων: A Good Man Is Hard to Find (1955) και Everything That Rises Must Converge (1965). Η έκδοση, μετά το θάνατό της, της συλλογής Flannery Ο ’ Connor: The Complete stories (1971) περιλαμβάνει όλα της τα διηγήματα. Παρ’ όλο που το μεγαλύτερο τμή­ μα των μυθιστορημάτων της διαδραματίζεται στον αστικό Νότο, τα διηγήματά της έχουν σαν σκηνικό τις αγροτικές περιοχές της Τζώρτζια. Η ένταση του λαϊκού ιδιώματος, η ρεαλιστική λε­ πτομέρεια, η ειρωνεία και η έντονη παρουσία του τοπίου του Νότου είναι τα κύρια χαρακτηριστικά των έργων της Φλάνερυ Ο’ Κόνορ. Το κεντρικό σημείο της λογοτεχνικής της δημιουργίας είναι η ανάγκη του ατόμου να αντιληφθεί τον κίνδυνο της καταδίκης μέσα στην οποία ζει. Οι θρησκευ­ τικές επιπτώσεις αυτής της ανάγκης δεν έχουν

80/αφιερωμα σαν αποτέλεσμα την επιβεβαίωση ότι οι χαρα­ κτήρες που αντιλαμβάνονται την κατάντια τους και αλλάζουν πυρεία θα ζήσουν μια ευτυχισμένη ζωή. Η διαδικασία μέσα από την οποία περνούν είναι: ακούνε τα μηνύματα, αρνούνται να τα πά­ ρουν υπόψη τους, επιμένουν στις δικές τους αρ­ χές, προσπαθούν να ξεφύγουν, και τελικά κατα­ κεραυνώνονται από την αλαζονεία τους. τρίτη συγγραφέας που επίσης αποτελεί μια σημαντική αντιπρόσωπο της Αναγέννησης του Νότου είναι η Κάρσον ΜακΚάλερς. Σαν σκη­ νικό για τις πράξεις των χαρακτήρων της χρησι­ μοποιεί τον Νότο, αλλά διατηβ^ί μια αμφίρροπη στάση προς την πατρική της γη: η ίδια ξέκοψε α­ πό τις ρίζες του οράματος της στο Νότο, χωρίς όμως να καταφέρει να το αντικαταστήσει με κά­ τι άλλο. Παρ’ όλο που στα έργα της κυριαρχούν η σύγκρουση, η απογοήτευση, η θλίψη, ο πόνος και ο φόβος, η διάθεση είναι σπάνια απαισιόδοξη ή μακάβρια. Συνήθως οι χαρακτήρες της υποφέ­ ρουν από κάποια φυσιολογική ή ψυχολογική πα­ ραμόρφωση, ωστόσο αγωνίζονται να βρουν κά­ ποιο νόημα, έστω και αν αυτό δεν γίνει ποτέ. Το συναίσθημα της αγάπης είναι αυτό που επιτρέπει τη γνήσια επικοινωνία ανάμεσα στα άτομα και είναι ο τελικός σκοπός των περισσοτέρων χαρα­ κτήρων. Όμως όταν τορπιλλίζεται η εκπλήρωση του σκοπού αυτού, η τάξη των πραγμάτων ανατρέπεται αναπόφευκτα και στον εσωτερικό και στον εξωτερικό κόσμο του ατόμου. Στο μυθιστόρημα The Heart is A Lonely Hunter (1940) η αλληγορική δομή και οι μοναχικοί χαρα­ κτήρες που διανύουν συμπληρωματικές τροχιές συνδυάζονται με την έντονα ρεαλιστική παρου­ σίαση της κοινωνικής πραγματικότητας μιας πό­ λης του Νότου κατά τη διάρκεια της οικονομικής κρίσης (Depression). Η κεντρική ηρωίδα, Mick Kelly, μυείται στα μυστικά της ενηλικίωσης και κυριολεκτικά τρομοκρατείται και αποπροσανα­ τολίζεται όταν πρέπει να ταυτισθεί με τη γυναι­ κεία φύση. Μια παρόμοια ηρωίδα δημουργεί η ΜακΚάλερς και στο μυθιστόρημά της The Member o f the Wedding (1946), την Frankie Addams. Υπάρχει έντονο και εδώ το πέρασμα α­ πό την παιδική ηλικία στην εφηβική με όλες τις λεπτές ισορροπίες ανάμεσα στη συναισθηματική ευαισθησία του παιδιού και την πνευματική ανω­ ριμότητα που δεν επιτρέπει στην ηρωίδα να κα­ τανοήσει τις εμπειρίες της. Ό ταν η ικανότητα για αγάπη διαστρεβλώνεται εντελώς, το αποτέλεσμα είναι η βία και το γκροτέσκ που αναστατώνουν τους χαρακτήρες του Reflections in A Golden Eye (1941), του δεύτερου χρονολογικά έργου της ΜακΚάλερς. Εδώ η συγ­ γραφέας χρησιμοποιεί πολλά γκροτέσκ στοιχεία από τον σύγχρονο Νότο καν τα αναπτύσσει σε σύμβολα μιας παγκόσμιας αλλοτρίωσης, καθώς

Η

πραγματεύεται το θέμα των πολύπλοκων σχέσε­ ων σε μια στρατιωτική βάση σε περίοδο ειρήνης. Στη νουβέλα που έγραψε την ίδια χρονιά, The Ballad o f the Sad Cafe, κυριαρχεί η ατμόσφαιρα του παραμυθιού. Κεντρικό θέμα στο έργο αυτό εί­ ναι η αντιστροφή των παραδοσιακών ρόλων αρ­ σενικού - θηλυκού. Η Amelia Evans που έχει το παρουσιαστικό Αμαζόνας είναι το υπερισχύον ά­ τομο στη σχέση της με τον Cousin Lymon, ένα μικροκαμωμένο καμπούρη: εκείνη εργάζεται σκληρά και διεκπεραιώνει τις οικονομικές συ­ ναλλαγές ενώ εκείνος υιοθετεί τον ρόλο της οικο­ δέσποινας και φέρνει καινούρια ζωή στην ήσυχη, μικρή πόλη. Ωστόσο η ξαφνική εμφάνιση του Marvin Macy, του χαρακτήρα με τα σατανικά χαρακτηριστικά, ανατρέπει την προσωρινή αρ­ μονία και επικρατεί το χάος και η καταστροφή. Τα έργα της ΜακΚάλερς που ακολούθησαν, δηλαδή το θεατρικό έργο The Square Root of Wonderful (1958) και το μυθιστόρημα Clock Without Hands (1961) δεν έγιναν αποδεκτά από τους κριτικούς με θετικά σχόλια. Αν και στο Clock Without Hands προσπάθησε να δημιουργή­ σει ένα ρεαλιστικό πορτραίτο του μεταπολεμι­ κού Νότου, οι αδύνατοι χαρακτήρες και η στερε­ ότυπη δράση δημιουργούν μια αρκετά ασταθή δομή. Με την έκδοση όμως, μετά το θάνατο της ΜακΚάλερς, της συλλογής διηγημάτων The Mortgaged Heart (1971), το ενδιαφέρον των κριτι­ κών στρέφεται πάλι στο έργο της. Μελετώντας λοιπόν τα έργα της Γιουντόρα Γουέλτυ, της Φλάνερυ Ο’ Κόνορ και της Κάρσον ΜακΚάλερς, που είναι τρεις από τις πιο αντιπρο­ σωπευτικές συγγραφείς της Αναγέννησης του Α­ μερικανικού Νότου, διαπιστώνουμε την έντονη παρουσία κοινών θεμάτων και της πλούσιας πο­ λιτιστικής παράδοσης του Νότου. Το πρόβλημα της ταυτότητας του ατόμου, η σύγκρουση ανάμε­ σα στο άτομο και το κοινωνικό σύνολο, και η ε­ πιρροή του παρελθόντος στο παρόν είναι βασικά θέματα που απασχολούν και τις τρεις συγγρα­ φείς. Παρ’ όλο που η καθεμιά πραγματεύεται τα θέματα αυτά μέσα από το δικό της οπτικό πεδίο και τις δικές της εμπειρίες, επηρεασμένες από την ίδια παράδοση και την αίσθηση του κοινού τόπου προβάλλουν κοινά ερωτήματα για την αν­ θρώπινη ύπαρξη.*1

Σημειώσεις 1. Allen Tate, «The New Provincialism», Virginia Quarterly Review, 21 (Spring 1945), 264.

2. Lewis P. Simpson, The Dispossessed Garden: Pastoral and History in Southern Literature (Baton Rouge: Louisiana State University Press, 1975), 70.

3. Sally and Robert Fitzgerald, eds., Flannery O’ Connor: Mystery and Manners (New York: Farrar, Strauss and Giroux, 1957), 33-34.

αφιερωμα/81

Δόμνα Παστουρματζή

Ο πρωτοπόρος ρόλος της Willa Cather στη μοντέρνα αμερικανική λογοτεχνία Τι έχει ή δεν έχει θέση εντός, η βάση, το προσωπικό, σαν να λέμε, σ ’ ό,τι καλείται λογοτεχνία, είναι προς το παρόν αποκλειστικά ανδρικό. Ας μην ξεχνάμε όμως ότι οι άνδρες αποτελούν μονάχα ένα έξοχο μέρος τον αν­ θρωπίνου γένους... ότι δεν αποτελούν όλο το γένος. Η.Η. Gardener, Arena (1890)

Οι θεωρίες που καθορίζουν την ανάγνωση της Αμερι­ κανικής λογοτεχνίας έχουν πετύχει να αποκλείσουν τις γυναίκες συγγραφείς από τον κανόνα.

Nina Baym “ Melodramas of Beset Meanhood” (1981)

Φ

~M~ ορτωμένες με τη μυθοποιΐα ενός ολό­ κληρου αιώνα, οι λέξεις Γουέστ, Μεθόριος, Πρω­ τοπόρος, περιορίζουν ακόμα την ενόραση και τη φαντασία των Αμερικανών, όσον αφορά την επο­ χή που ο Frederick Jackson Turner ονόμασε «πρώτη περίοδο της Αμερικανικής ιστορίας», μια εποχή που από τότε θεωρείται το λίκνο της Αμερικανικής εθνικής ταυτότητας. Αλλά όπως περιφράχτηκαν οι μεγάλες πεδιάδες του Γουέστ, έτσι και η φαντασία του Αμερικανού πολίτη έχει περιοριστεί από τις περιγραφές των ειδικών, οι ο­ ποίοι, είτε ενσυνείδητα είτε ασυνείδητα, διαιωνίζουν την ανδρική άποψη σχετικά με τον εποικι­ σμό των μεθοριακών περιοχών του Γουέστ. Η πληθώρα των ιστορικών και λογοτεχνικών βι­ βλίων, των ταινιών γουέστερν, και των λαϊκών μύθων μαρτυρά ότι η περιπέτεια του Γουέστ θεω­ ρείται βασικά ως ανδρική εμπειρία και επι­ χείρηση. Οι Αμερικανοί συγγραφείς - όπως οι Fenimore Cooper, Owen Wister, Zane Grey, Clarence Mulford και Louis L’Amour - έχουν συμβάλει στη δημιουργία αυτής της διαστρεβλωμένης αν­

τίληψης με το να ταυτίζουν στην τέχνη τους το Γουέστ με θαρραλέους, τραχείς, φιλόδοξους και δραστήριους ήρωες, τους λεγάμενους δαμαστές της άγριας γης και τους δημιουργούς του Αμερι­ κανικού εθνικού χαρακτήρα που είναι ριζωμένος στον ατομικισμό και στην ιδέα της ίσης ευ­ καιρίας. Η μοντέρνα Αμερικανική λογοτεχνία μιλά για εξερευνητές, ανιχνευτές, γεωργούς ιδιοκτήτες ράντσων, καουμπόηδες, κυνηγούς, ανθρακωρύ­ χους και σιδηροδρομικούς, και περιγράφει τις μάχεΓ τους ενάντια στην άγρια γη και στις άγριες φυλές των Ινδιάνων. Συγχρόνως εξυψώνει τον α­ γώνα τους να φέρουν πολιτισμό και κουλτούρα σε μια ενδεχόμενη Εδέμ. Άνδρες σαν τους Daniel Boone, David Crockett, Kid Carson και Buffalo Ρ Ί έχουν πάρει μυθικές διαστάσεις, έ­ χουν γίνει θρυλικοί ήρωες και επηρεάζουν ακόμα την Αμερικανική φαντασία. «Μ’ ένα πραγματικά μεγάλο άλμα, οι Αμερικανοί μεταμόρφωσαν τους πρωτοπόρους, τους ανθρακωρύχους και τους καουμπόηδες σε προσωποποίηση των αγα­ πημένων φιλοσοφικών ιδανικών του έθνους. Αυ­ τοί οι πολύχρωμοι χαρακτήρες έχουν γίνει αθά­ νατοι επειδή συμβολίζουν τις ύψιστες ιδεολογι­ κές αξίες της Αμερικής».1Μα άνδρες σαν κι αυ­ τούς έγιναν εθνικοί ήρωες με το να «ορίζουν τις εθνικές φιλοδοξίες σε σχέση με το πόσες αρκού­ δες σκότωσαν, πόση γη απαλλοτρίωσαν, πόσα δένδρα έκοψαν, και πόσους Ινδιάνους και Μεξι­ κάνους έστειλαν στον τάφο».2 Δεν πρέπει να εκ­ πλήσσεται κανείς, λοιπόν, από το γεγονός ότι στην Αμερικανική λογοτεχνία, το Γουέστ είναι γεμάτο από άνδρες / ήρωες, οι οποίοι ζουν με τη βία, τον πόλεμο και την κατάκτηση. Αυτός όμως Willa Cather

82/αφιερωμα ο μύθος διαιωνίζει μια διαστρεβλωμένη εικόνα, και παρουσιάζει το Γουέστ ως έδαφος όπου χα­ ράχτηκε και δοκιμάστηκε ο Αμερικανικός αν­ δρισμός και χαρακτήρας κι έτσι αποκλείει φανε­ ρά την παρουσία, τη συμμετοχή και τη συμβολή της Αμερικανίδας. Οι περισσότεροι μοντέρνοι Αμερικανοί συγ­ γραφείς που διάλεξαν το Γουέστ ή το Μίντγουεστ (Midwest) σαν τοποθεσία στα μυθιστορήματά τους ασχολούνται σχεδόν αποκλειστικά με τον Αμερικανό και τ ’ όνειρό του. Είναι φανερό ότι η παρουσίαση του Γουέστ απ’ την ανδρική σκοπιά είχε κι έχει μεγάλες επιπτώσεις στη μοντέρνα Α­ μερικανική λογοτεχνία. Ό χι μόνο η μυθοποίηση των ιστορικών γεγονότων και προσώπων είναι μυωπική, αλλά και πολλά σημαντικά έργα Αμε­ ρικανίδων συγγραφέων έχουν αγνοηθεί, παραμε­ ληθεί, και μέχρι πρόσφατα εξαιρεθεί απ’ τον Α­ μερικανικό λογοτεχνικό κανόνα. Ευτυχώς απ’ το 1970 και μετέπειτα και εξαιτίας της επιρροής των φεμινιστικών σπουδών και της κατακραυγής για τον αποκλεισμό γυναι­ κείων έργων λογοτεχνίας, πολλές παραμελημένες συγγραφείς έχουν ανακαλυφθεί, εκτιμηθεί, και αποκατασταθεί ως σημαντικές μορφές της μοντέρνας Αμερικανικής λογοτεχνίας. Μια τέ­ τοια αξιόλογη συγγραφέας απ’ το Γουέστ είναι η Γουίλα Κέθερ (Willa Cather), της οποίας τα μυθι­ στορήματα και τα διηγήματα όχι μόνον έχουν ξανατυπωθεί, αλλά κι άρχισαν να διδάσκονται στα Αμερικανικά κολλέγια και πανεπιστήμια. Σήμερα η Κέθερ θεωρείται μια απ’ τις πρωτοπό­ ρες καλλιτέχνιδες του εικοστού αιώνα, επειδή στα βιβλία της έχει θρυμματίσει την παλιά εικόνα του Γουέστ ως ανδρική περιοχή. Είναι η πρώτη συγγραφέας που έπλασε δυναμικές ηρωίδες οι ο­ ποίες συμμετέχουν ενεργητικά στο δαμασμό της άγριας γης και στον εκπολιτισμό των μεθορια­ κών περιοχών. Πράγματι, οι γυναικείοι χαρακτή­ ρες της δεν είναι μόνο «απελευθερωμένες από ξύ­ λινους ρόλους, αλλά συμμετέχουν επίσης και στη μυθική εγκαθίδρυση του Γουέστ και σε εμπειρίες κεντρικές για την Αμερικανική ταυτότητα και αρχεγονικά θεωρημένες ότι ελέγχονται από άνδρες».3 Η Γουίλα Κέθερ γεννήθηκε στην κοιλάδα Back Creek Valley της επαρχίας Frederick στην πολι­ τεία Βιρτζίνια στις 7 Δεκέμβρη 1873. Ό ταν ήταν δέκα ετών (1883), η οικογένειά της μεταφέρθηκε σε μια φάρμα κοντά στην πόλη Red Cloud (Κόκ­ κινο Σύννεφο) της πολιτείας Νεμπράσκα. Εκεί φοίτησε στο τοπικό γυμνάσιο, πήγε ένα χρόνο σε προπαρασκευαστικό σχολείο, και το φθινόπωρο του 1891 γράφτηκε στο πανεπιστήμιο της Νε­ μπράσκα στη πόλη Lincoln. Σπούδασε Αρχαία Ελληνική, Λατινική, Αγγλική, Γαλλική και Γερ­ μανική γλώσσα και λογοτεχνία, και πήρε το δί­ πλωμά της το 1895.

Η καριέρα της ως συγγραφέως, άρχισε στο πα­ νεπιστήμιο με κριτικές θεατρικών έργων και διη­ γήματα στο λογοτεχνικό περιοδικό του πανεπι­ στημίου Hesperian. Στις 5 Νοέμβρη 1893 η Κέθερ έκανε το ντεμπούτο της ως επαγγελματίας δημο­ σιογράφος στην τοπική εφημερίδα Nebraska State Journal για την οποία έγραφε θεατρικές κριτικές και μια στήλη με τον τίτλο «One Way of Putting it» (Ένας Τρόπος του Λέγειν).4 Το 1896 μετακό­ μισε στο Pittsburgh για να εργαστεί ως κριτικός στο περιοδικό Home Monthly, και αργότερα ως εκδότρια και κριτικός για την εφημερίδα Pittsburgh Leader (1897-1901). Η δημοσιογραφική καριέρα την έριξε στο κέντρο της καλλιτεχνικής ζωής της εποχής της. Στα επόμενα πέντε χρόνια εργάστηκε και ως καθηγήτρια στη Μέση Εκπαί­ δευση του Pittsburgh. Ό ταν το 1906 ο διάσημος Samuel S. McClure της πρότεινε να γίνει γενική εκδότρια στο περιοδικό του McClure’s, εκείνη δέ­ χτηκε και μετακόμισε στη Νέα Υόρκη. Την εποχή εκείνη το περιοδικό ήταν μια «απί­ θανα επιτυχημένη επιχείρηση»5 και η Γουίλα Κέ­ θερ έδεσε την τύχη της μαζί του μέχρι το 1912, ό­ ταν παραιτήθηκε για να αφοσιωθεί ολοκληρωτι­ κά στη λογοτεχνία. Μέχρι τότε είχε ήδη εκδώσει μια ποιητική συλλογή, μια συλλογή διηγημάτων και το πρώτο της μυθιστόρημα.6 Η Κέθερ ήταν πολύ γόνιμη καλλιτέχνιδα και ώς το θάνατό της, στις 14 Απρίλη 1947, έγραψε δώδεκα μυθιστορή­ ματα, εκατοντάδες αξιόλογα διηγήματα, κι εκα­ τοντάδες δημοσιογραφικά κομμάτια και κριτι­ κές. Επειδή είχε μεγάλο σεβασμό γι« την τέχνη της, αρνήθηκε την ανθολόγηση, δραματοποίηση και πώληση της πνευματικής της εργασίας σε φτηνές εκδόσεις. Η διαθήκη τη. απαγορεύει κα­ τηγορηματικά τη δημοσίευση των έργων της σε άλλη παρούσα ή μελλοντική τεχνολογική μορφή, εκτός από την τύπωση βιβλίων. Η Κέθερ έχει τι­ μηθεί με τα εξής βραβεία: Pulitzer Prize το 1923, Howells Medal το 1930, Prix Femina Americaine (Καναδικό) το 1933 και National Institute of Arts and Letters Gold Metal το 1944. Έχει πάρει επί­ σης και πολλά τιμητικά διπλώματα από Αμερι­ κανικά πανεπιστήμια ανάμεσα στα οποία είναι και το Princeton, το Yale, το Columbia και το Berkeley. Γουίλα Κέθερ ήταν «κόρη ενός τζέντλεμαν ιδιοκτήτη ράντσου και της πατρικίας συζύ­ γου του από τη Βιρτζίνια»7. Ως εκ τούτου μεγά­ λωσε σε περιβάλλον διαποτισμένο με Βικτωρια­ νές αξίες κι ευγενικά (genteel) ήθη. Παρ’ όλο που η Αμερικανική κοινωνία βρισκόταν σε μεταβατι­ κή περίοδο, από τη Βικτωριανή στη μοντέρνα ε­ ποχή, οι νέες γυναίκες της γενιάς της έπρεπε «να παντρευτούν, να κάνουν παιδιά, να υποταχτούν στη θέληση του συζύγου τους, και να επιδιώξουν την ευτυχία, και πιο σημαντικά το χρέος τους,

Η

αφιερωμα/83 μέσα στη συζυγική στέγη»8. Η αντίληψη των ιδε­ ών θηλυκότητα και αρρενωπότητα καθορίζονταν απ’ τις πατριαρχικές θεωρίες που θεωρούσαν αυ­ τές τις δύο έννοιες ως αμοιβαίως αντίθετες και ήλεγχαν αποκλειστικά τη συμπεριφορά των δύο φύλων. Ωστόσο η Κέθερ αρνήθηκε απ’ την αρχή ν’ α­ κολουθήσει τα κοινωνικά δεδομένα, και στα εφη­ βικά χρόνια της άρχισε να φορά ρούχα παρόμοια με τους αδελφούς της, να συμπεριφέρεται επιθε­ τικά και να επιδεικνύει «αγορίστικα χαρακτηρι­ στικά και ενδιαφέροντα». Το αγορίστικο κόψιμο των μαλλιών της ήταν σημάδι επαναστάτριας.9 Η νεαρή Κέθερ ήταν «δραστήρια, περίεργη, δυναμικιά και αυτάρκης».10 Υπέγραφε το όνομά της ως William, Willie, ή William Cather M.D. και φιλοδοξούσε να γίνει γιατρός, επάγγελμα που την εποχή εκείνη ήταν κλειστό για τις γυναίκες. Ό ­ ταν ενηλικιώθηκε, η Κέθερ επιδίωξε καριέρα σε ανδρική αρένα, πρώτα ως δημοσιογράφος και μετά ως συγγραφέας. Πριν όμως γίνει επαγγελματίας συγγραφέας έ­ πρεπε να γεφυρώσει το χάσμα που είχε δημιουρ­ γήσει η κοινωνία της μεταξύ τής γυναίκας καλλιτέχνιδας και της ανδρικής τέχνης. Ό πω ς εύστο­ χα γράφει ο G. Β. Stewart, «ενώ ο άνδρας καλλι­ τέχνης μπορεί να ταυτιστεί με τους μυθικούς ήρωες χωρίς να διακινδυνέψει την προσωπικότη­ τά του ή τη σεξουαλική του ταυτότητα, η γυναίκα συγγραφέας εμποδίζεται απ’ την κληρονομιά των πατριαρχικών μύθων μιας κοινωνίας η οποία αυ­ θαίρετα την αποκλείει από διάφορες εμπειρίες, την τοποθετεί είτε πάνω σε βάθρο είτε σε σταύλο, και της δημιουργεί αμφιβολίες σχετικές με την ταυτότητά της, είτε αυτή (η συγγραφέας) ακο­ λουθεί την παράδοση, είτε απορρίπτει τη γυναι­ κεία ηρωοποίηση των μύθων της κοινωνίας της».11 Μόνον όταν κατάφερε να συμφιλιώσει τη γυναικεία ταυτότητα με το επάγγελμά της, μόνο τότε η Γουίλα Κέθερ μπόρεσε να ξεκινήσει ένα ε­ παναστατικό ταξίδι και, στρέφοντας προς τα πί­ σω, προς τις παιδικές της αναμνήσεις, να δη­ μιουργήσει μια νέα ταυτότητα κι ένα καινούριο ρόλο για τη γυναίκα. Οραματίστηκε γυναικείους χαρακτήρες που όχι μόνο σπάζουν τα δεσμά της Βικτωριανής εποχής και της πόλωσης των φύ­ λων, που όχι μόνο επαναστατούν ενάντια στους περιορισμούς και στα όρια που τοποθετεί η κοι­ νωνία στη ζωή τους, αλλά και που προσωπο­ ποιούν οντότητες με ανδρόγυνη φύση. Το 1984, η Susan J. Rosowski δήλωσε ότι «μονάχα τώρα αρ­ χίσαμε να αναγνωρίζουμε πόσο ολοκληρωτικά η Γουίλα Κέθερ ενσωματώνει στην τέχνη της ερω­ τήσεις που έχουν σχέση με το γένος (gender) και σε πόσο μεγάλο βαθμό αυτές προσδιορίζουν τη δύναμη της τέχνης της».12 Στις πρώτες δεκαετίες του εικοστού αιώνα, το Αμερικανικό λογοτεχνικό ύφος καθοριζόταν «α­

κόμα σε μεγάλο βαθμό από την ξεπερασμένη πα­ λιά τάξη, από τους εκδότες και κριτικούς των Α­ νατολικών πολιτειών της Αμερικής»,13 και η Διαχωριστική Γραμμή (the Divide) αναφερόταν ακόμα στα ανατολικά περιοδικά ως «η Μεγάλη Στέππα», η «Αμερικανική Έρημος». Επίσης το κύμα των μεταναστών, «παρ’ όλο που ήταν μία από τις σημαντικότερες δυνάμεις της Αμερικανι­ κής ζωής»,14 είχε παραμεληθεί από τη λογοτε­ χνία. Αψηφώντας αυτά τα εμπόδια, η Γουίλα Κέ­ θερ επέκτεινε στην πεζογραφία τα στενά όρια της όρασης των Αγγλοσαξώνων και Προτεσταντών ανδρών με το να συγκεντρώσει την προσοχή της στον πολυεθνικό χαρακτήρα του Γουέστ. Ό χ ι μόνο καθιέρωσε τους κοινούς Ευρω­ παίους μετανάστες σαν ήρωες κατάλληλους για τη μοντέρνα Αμερικανική λογοτεχνία και τους έ­ δωσε μεγάλη αξία, αλλά έκανε τις αχανείς πεδιά­ δες του Γουέστ κεντρικό τοπίο στα έργα της, παρ’ όλο που ήξερε ότι η Νεμπράσκα θεωρού­ νταν χαρακτηριστικά declasse, και ότι μόνο «το όνομά της ήταν αρκετό να ρίξει τους ευαίσθη­ τους κριτικούς σε κρύο ιδρώτα ντροπής».15 Αγνοώντας την κυριαρχούσα γνώμη των κριτι­ κών, η Κέθερ αποθανάτισε τη Νεμπράσκα, η ο­ ποία κατά τη γνώμη της ήταν «μία αποθήκη λο­ γοτεχνικού υλικού».16 Επιπρόσθετα, άλλαξε σκοπίμως την «τυπική φόρμουλα του Γουέστ» και μετέτρεψε τον «ήρωα του Γουέστ σε γυναί­ κα» ώστε να μπορέσει να επεκτείνει «τα όρια του Γουέστερν μυθιστορήματος», και να προσθέσει «λίγη τόλμη σε μια συντηρητική παράδοση».17 Η Κέθερ είναι η μοναδική Αμερικανίδα συγγρα­ φέας που ασχολήθηκε με μια παραμελημένη πλευρά της Αμερικανικής ζωής και με το Ευρω­ παϊκό στοιχείο που είναι βασικό στην Αμερικανι­ κή κοινωνία. Στα βιβλία της εξερευνά τις επιπτώ­ σεις που έχει η καινούρια χώρα στους λαούς που μεταφυτεύτηκαν στις Ηνωμένες Πολιτείες παίρ­ νοντας μαζί τους τις παλιές παραδόσεις ενός σταθερού και πολύπλοκου πολιτισμού. Γεωγραφικά, τα περισσότερα μυθιστορήματα της Κέθερ είναι τοποθετημένα στη Μεθόριο, και ειδικά στην πόλη Red Cloud και στην εγγύς πε­ ριοχή, παρά το γεγονός ότι η συγγραφέας αναφέρεται στην τοποθεσία με φανταστικά ονόματα, όπως Hanover, Moonstone, Black Hawk και Haverford. Χρονολογικά, τα πεζογραφήματα που αναφέρονται στη Νεμπράσκα και στο Κολοράντο καλύπτουν την εποχή από το 1880 μέχρι τη δεκαετία του 1930, δηλαδή περίπου πέντε δεκαε­ τίες κατά τις οποίες η Αμερικανική κοινωνία αμ­ φισβητούσε τα Βικτωριανά ήθη και έθιμα και βά­ διζε προς το μοντερνισμό. Στον κόσμο της Κέθερ το πλήθος των χαρακτήρων «είναι λιγότερο συνδεδεμένο και εκτενές από αυτόν του Faulkner (Yoknapatawpha County), αλλά εκπληκτικά πε­ ριεκτικό».18 Επίσης οι μυριάδες διακλαδώσεις

84/αφιερωμα και θεματικά πλέγματα στα βιβλία της δημιουρ­ γούν ένα πολύ καλοφτιαγμένο μοτίβο το οποίο αλληλοσυνδέει ιδέες και χαρακτήρες. «Σε εξαι­ ρετικό βαθμό η Κέθερ δούλεψε με τη μέθοδο προ­ σαυξημένης επανάληψης σ’ όλη τη ζωή της».19 αρ’ όλα τα βραβεία και τις τιμές που δέχτη­ κε η Γουίλα Κέθερ στη ζωή της, η αρχική λογοτεχνική εκτίμηση και η θέση που της παραχωρήθηκε στη μοντέρνα Αμερικανική λογοτε­ χνία ήταν ολοκληρωτικά επηρεασμένη απ’ το γε­ γονός ότι ήταν γυναίκα. Η συνήθεια να αξιολο­ γείται το έργο ενός συγγραφέα σε σχέση με το φύ­ λο του ήταν βαθιά ριζωμένη και στους κριτικούς κόλπους και στο αναγνωστικό κοινό της εποχής της. Στη δεκαετία του 1910 οι περισσότεροι κριτι­ κοί ήταν άνδρες και στις κριτικές τους αναφέ­ ρουν την Κέθερ ως «γυναίκα συγγραφέα», ή «θηλυκιά συγγραφέα». Μέχρι και τη δεκαετία του 1930 αντηχούσε η ετυμηγορία του κριτικού H.L. Mencken, ο οποίος είχε ονομάσει την Κέθερ «πρώτιστη Αμερικανίδα συγγραφέα» και της είχε δώσει τον τίτλο «η καλύτερη καλλιτέχνις του φύ­ λου της»,20 τίτλο που διαιωνίζεται μέχρι τις μέ­ ρες μας. Η έμφαση στο φύλο της ήταν βέβαια μια διπλωματική πράξη που εξυψώνει απ’ τη μια με­ ριά τη γυναίκα συγγραφέα κι απ’ την άλλη την καταχωρεί στους πρόποδες του λογοτεχνικού κανόνα. Μεταξύ του 1910 και 1920, οι περισσότε­ ροι κριτικοί αντέδρασαν με το να «την αγνοή­ σουν, να την υποβαθμίσουν, να την εξευτελίσουν και να την παρεξηγήσουν».21 Οι Μαρξιστές της δεκαετίας του τριάντα την απέρριψαν ως «μικροαστή» (petty bourgeois), και δημιούργησαν τους μύθους και τη στερεοτυπική αντίδραση που χρω­ ματίζει τις μετέπειτα κριτικές. Ένα ωμό παρά­ δειγμα αυτής της αντίδρασης είναι η δήλωση του Lyonel Trilling το 1937 που λέει ότι «αν εξετάσου­ με τις απόκρυφες (mystical) έγνοιες της Κέθερ με τις κατσαρόλες και τα κουζινικά, δεν μοιάζουν να είναι τίποτε περισσότερο από μια πλάγια υπε­ ράσπιση της ευγένειας, και δεν απέχουν πολύ α­ πό τη φανταχτερή οικογενειακή ζωή και συσσώ­ ρευση της αστικής τάξης που εξυμνείται στο πε­ ριοδικό Women’s Home Companion».22 Πολύ εύ­ κολα και άδικα θεωρήθηκε η Κέθερ παραδοσια­ κή και συναισθηματική μυθιστοριογράφος φυ­ γής, και κατηγορήθηκε ότι είχε αποσυρθεί από την πραγματικότητα της μοντέρνας Αμερικανι­ κής ζωής, και ότι εξιδανίκευε το παρελθόν. Η αρ­ νητική κριτική στάση απέναντι της συνεχίστηκε μέχρι και τη δεκαετία του εξήντα. Η δήλωση του Leon Edel καθρεπτίζει το κλίμα αυτής της δεκαε­ τίας: «Χρησιμοποιώντας μια ακραία μεταφορά, θα ’λεγα ότι το να μιλάμε σήμερα για τον κόσμο της Κέθερ είναι σαν να προσπαθούμε να εξυμνή­ σουμε τη Λίθινη Εποχή στον άνθρωπο της Ανα­ γέννησης».23 Το ότι οι άνδρες κριτικοί συνέχι­

Π

σαν να αγνοούν την καλλιτεχνική συμβολή της Κέθερ είναι φανερό. Ό πω ς υποδεικνύει η Marilyn Arnold, ακαδημαϊκοί όπως ο Henry Nash Smith, ο Leo Marx, o Malcolm Bradbury, και o Joseph Warren Beach ούτε καν αναφέρουν στα έργα τους ( Virgin Land, The Machin in the Garden, The Modern American Novel, και American Fiction 1920-1940) την Κέθερ.24 Παρ’ όλη την αρνητική κριτική στάση και τη συστηματική παραμέληση των έργων της, μετά το θάνατό της, η τέχνη της Γουίλα Κέθερ επέζησε και η υπόληψή της άρχισε να ανεβαίνει ξανά στις αρχές της δεκαετίας του εβδομήντα. Η δεκαετία του ογδόντα υπήρξε πολύ θετική και γόνιμη όχι μόνο όσον αφορά την επαναδημοσίευση των βι­ βλίων της και τη διδασκαλία τους σε ακαδημαϊ­ κά μαθήματα, αλλά και τον αριθμό των λογοτε­ χνικών αναλύσεων και επιστημονικών άρθρων που γράφτηκαν γι’ αυτήν. Η Γουίλα Κέθερ βρήκε επιτέλους τη θέση που της αρμόζει στη μοντέρνα Αμερικανική λογοτεχνία. Για το σύγχρονο αναγνώστη και κριτικό, ε­ κτός από την ιστορική και λογοτεχνική αξία τους, τα έργα της Κέθερ και ιδίως τα μυθιστορή­ ματα της Νεμπράσκα και του Κολοράντο είναι σημαντικά και για τις πολιτικές επιπτώσεις τους. Παρά το γεγονός ότι δεν ήταν πολεμική και ανοι­ χτή φεμινίστρια, η Γουίλα Κέθερ ήταν από τις πρώτες πεζογράφους που υπονόμευσαν την πα­ τριαρχική ιδεολογία και το κατεστημένο της ε­ ποχής της. Η στενή φίλη της, Edith Lewis, επιβε­ βαιώνει ότι η Κέθερ «ήταν από φύση πολύ άφοβο άτομο, άφοβη σε θέματα σκέψης, σε θέματα κοι­ νωνικής συμβατικότητας, οι άνθρωποι δεν την τρομοκρατούσαν».25 Μάλλον της άρεσε να προκαλεί την κοινή γνώμη και να αψηφά την κοινω­ νική ετικέττα. Ο κόσμος των πρωτοπόρων της Κέθερ δεν είναι μία Εδέμ που κατακτάται από άνδρες. Ανεξάρτητα από το πλήθος των ανδρι­ κών χαρακτήρων, ο Αδάμ δεν βασιλεύει. Αντίθε­ τα, ο φανταστικός κόσμος της είναι περισσότερο ένας δαμασμένος και κατοικημένος κήπος. Στη διάρκεια της αγροτικής του φάσης κυριαρχούν οι γυναίκες πρωτοπόροι και ανατρέπουν «τους ρό­ λους των φύλων, καθώς εκφράζουν τη δύναμη και δημιουργικότητά τους».26 Μια που «οι γυναίκες είναι υποχρεωμένες να χρησιμοποιούν γλώσσα που δεν έφτιαξαν οι ί­ διες», κι έχοντας «αφομοιώσει τη γλώσσα της πατμ. „ ς κοινωνίας έχουν επίσης μάθει να ταξινομούν και να χειρίζονται τον κόσμο σύμφω­ να με την πατριαρχική τάξη»,27 θα μπορούσε να πει κανείς ότι είναι αναπόφευκτο για την Κέθερ, στην προσπάθειά της να δημιουργήσει φανταστι­ κούς χαρακτήρες, να έχει χρησιμοποιήσει πα­ τριαρχικά μοντέλα και κατηγορίες ταξινόμησης. Παρά το γεγονός ότι ήταν παγιδευμένη σε ανδρι­ κή γλώσσα,, η Γουίλα Κέθερ έγραφε με καθαρά

αφιερωμα/85 γυναικεία συνείδηση και υπονόμευε διπλωματικά την πατριαρχική ιδεολογία. Το γένος (gender) εί­ ναι κύριος παράγων στη δημιουργία και περιγρα­ φή της φύσης, ταυτότητας και συμπεριφοράς των χαρακτήρων της.28 Από τη μια μεριά, η Κέθερ χρησιμοποιεί το γυναικείο στερεότυπο για να δη­ μιουργήσει παραδοσιακές αγρότισσες και νοικο­ κυρές, και από την άλλη μεριά αντιπαραθέτει δί­ πλα τους δυναμικές ηρωίδες που συμμετέχουν ε­ νεργά στην εγκατάσταση του Γουέστ. Οι παρα­ δοσιακοί χαρακτήρες τη βοηθούν να υφάνει μια επιφανειακά πατριαρχική δομή, αλλά και να εκ­ θέσει συγχρόνως τα μειονεκτήματα της γυναι­ κείας μαγείας (mystique) και την έλλειψη της πο­ λιτικής δύναμης της γυναίκας. Αντίθετα από τις επαναστάτριές της, αυτές οι γυναίκες του οίκου είναι άχρωμες, αδύναμες, περιθωριακές και υπο­ ταγμένες στη θέληση του άνδρα. Οι ριζοσπαστι­ κές ηρωίδες της Κέθερ έχουν φύση ανδρόγυνη, εί­ ναι αυτόνομες, ανεξάρτητες, δυναμικές. Δεν υ­ ποκύπτουν στο κατεστημένο. Η παρουσία τους απορρίπτει τη νομιμότητα της πατριαρχικής σε­ ξουαλικής ιδεολογίας. Στα έργα της η Κέθερ καυτηριάζει επίσης και τη θεατρικότητα της Βι­ κτωριανής λαίδης της οποίας η προσωπικότητα υποφέρει από υποκρισία, διπλοπροσωπία και α­ λαζονεία. Ακόμα κατακρίνει και την ιδεολογία που κάνει τη γυναίκα να πέσει θύμα στα χέρια των αδρών. Παρ’ όλο που η ίδια «δεν ήταν αναμεμιγμένη πολιτικά με τις φεμινιστικές επιδιώ­ ξεις» της εποχής της, η φαντασία και τα έργα της ραγίζουν «τα πολιτιστικά καλούπια που περιορί­ ζουν τη γυναικεία ταυτότητα».29 Είναι αναμφισβήτητο, λοιπόν, ότι οι πρωταγω­ νίστριες της Κέθερ αποδεικνύουν την παρέκκλι­ ση της συγγραφέως από την καθιερωμένη ιδεολο­ γία και από τις συνήθειες του λογοτεχνικού κατε­ στημένου της εποχής της. Ομόφωνα οι σύγχρονοι κριτικοί εξυμνούν την Κέθερ για τη δημιουργία μιας νέας ηρωίδας στην Αμερικανική λογοτε­ χνία. Οι πρωταγωνίστριες, μαζί με τους δευτερεύοντες γυναικείους χαρακτήρες αποκαλύ­ πτουν την εχθρική στάση της συγγραφέως προς την πατριαρχία και τη βικτωριανή Αμερική και προς τη διάσπαση του ανθρωπίνου γένους σε δύο διαφορετικά και συμπληρωματικά φύλα, των ο­ ποίων η φύση και ο ρόλος στη ζωή είναι αμοιβαία αποκλειστικός και ανέκλητα αντίθετος. Η ανά­ λυση των ηρωίδων της αποκαλύπτει τη σκληρή θέση που είχε η Κέθερ ενάντια στο σεξισμό, στο μισογυνισμό, στην καταπίεση και στη χρησιμο­ ποίηση της γυναίκας ως εξιλαστήριου θύματος. Η αγαπημένη και απαραίτητη λογοτεχνική τε­ χνική της Κέθερ είναι η αντιπαραβολή και η αντί­ θεση. Όπως λέει και η ίδια, γράφει για ένα κοινό που «ενδιαφέρεται για την επίδραση που έχει το πράσινο βάζο στο πορτοκάλι, και το πορτοκάλι στο πράσινο», όταν αυτά βρίσκονται το ένα δί­

πλα στο άλλο και παράγουν μια αντίδραση, «που κανένα απ’ τα δύο δεν θα μπορούσε να παράγει μόνο του».30 Έτσι η αντιπαράθεση των παραδο­ σιακών γυναικείων χαρακτήρων με αντικονφορμιστικούς βοηθά τη συγγραφέα να υπονομεύει το πατριαρχικό καθεστώς και να δημιουργεί μια δυ­ ναμική αντίθεση στα μυθιστορήματά της. Η ανα­ τροπή και η κριτική ορισμένων ιδεών και αρχών της πατριαρχίας δεν γίνεται με εχθρική και πολε­ μική στάση, αλλά κάτω απ’ το πρόσχημα της κατανόησης και συμπαθητικής παρουσίασης των χαρακτήρων, της οικονομικής έκφρασης και της προσωπικής απουσίας της συγγραφέως από το κείμενο. Επειδή ο καλλιτεχνικός στόχος της Κέθερ ήταν «να κάνει τη συγγραφή να μετρά­ ει λιγότερο και τους ήρωές της περισσότερο... ώ­ στε να αφήσει τους χαρακτήρες και τα πράγματα να αφηγηθούν τη δική τους ιστορία μέσω της αν­ τιπαράθεσης και χωρίς καμία εξήγηση και πα­ ρεμβολή εκ μέρους της»,31 ο αναγνώστης θα πρέπει να ανακαλύψει τη διφορούμενη φωνή της Κέθερ και όλες τις κρυφές διασυνδέσεις που δέ­ νουν τα κείμενά της. Μόνον όταν ο αναγνώστης μπορέσει ν’ ανακαλύψει τα μοτίβα, τότε μόνο θα μπορέσει να έχει καλύτερη κατανόηση των έρ­ γων της. νώ η Αμερικανική κοινωνία στις πρώτες δε­ καετίες του εικοστού αιώνα προσπαθούσε με κάθε μέσο και με μια πολύπλευρη προπαγάνδα να προειδοποιήσει την Αμερικανίδα σχετικά με τον κίνδυνο που διατρέχει αν επιδιώξει την ανε­ ξαρτησία, την αυτονομία και την αυτοδιάθεση, η Γουίλα Κέθερ, αψηφώντας το κατεστημένο, δη­ μοσίευε διηγήματα και πεζογραφήματα με κε­ ντρικούς ήρωες γυναίκες που είχαν αδρόγυνη φύ­ ση και ζούσαν ανεξάρτητη ζωή. Εξαιτίας της δυ­ νατής απέχθειας που αισθανόταν για την παρα­ δοσιακή εικόνα της γυναίκαςβη Κέθερ αρνήθηκε να γράψει ιστορίες αγάπης και να συμβιβάσει τις ιδέες της. Στα μάτια της Κέθερ «το παραδοσιακό μυθιστόρημα ήταν σαν χημική συνταγή με την ί­ δια πάντα πλοκή, και την ίδια πάντα έμφαση στα ίδια επεισόδια».32 Η ίδια πίστευε ότι «ο πεζογράφος εργάζεται ιδιοτελώς για τη δημιουργία χαρα­ κτήρων και περιστάσεων που αντιστοιχούν στις δικές του ψευδαισθήσεις, ιδέες και προαισθή­ σεις»,33 όχι της κοινωνίας. Αήλωνε κατηγορη­ ματικά ότι, αν η συγγραφική είναι να θεωρηθεί τέχνη, τότε πρέπει πάντα να «αναζητά κάτι για το οποίο δεν υπάρχει ζήτηση στην αγορά, κάτι καινούριο και αδοκίμαστο, του οποίου η αξία εί­ ναι εσωτερική και δεν έχει καμιά σχέση με τυπο­ ποιημένες αξίες».34 Η Κέθερ θεωρούσε το μυθιστόρημα σαν την πιο μοντέρνα λογοτεχνική μορφή, αλλά συγχρόνως πίστευε ότι τα Αμερικανικά πεζογραφήματα στις αρχές του εικοστού αιώνα, βρίσκονταν ακόμη στο αρχικό στάδιο της απελευθέρωσής τους από

Ε

86/αφιερωμα τα παλιά καλούπια. Έβλεπε ότι οι Αμερικανοί πεζογράφοι περιόριζαν την τέχνη τους σε δύο φόρμουλες: στο πώς θα κερδίσει ο νεαρός ήρωας το κορίτσι του και στο πώς θα πετύχει στις μπίζ­ νες. Για την Κέθερ όμως οι ιστορίες αγάπης και επιτυχίας δεν ήταν τα μοναδικά κίνητρα για λο­ γοτεχνική δραστηριότητα. ΓΓ αυτό η Κέθερ επαι­ νούσε τους Ρώσους οι οποίοι, κατά τη γνώμη της, έδειχναν το δρόμο προς την απελευθέρωση από τον ζουρλομανδύα του δίδυμου αγάπηςεπιτυχίας. Ό πω ς έλεγε και η ίδια: «Έχουμε αρ­ χίσει να βλέπουμε γύρω μας, αλλά έχουμε ακόμα πολύ δρόμο. Κρεμόμαστε από παλιές φόρμου­ λες... Μόνο όταν μάθουμε να δίνουμε τη σωστή φόρμα στον σκοπό μας, μόνο όταν πλάθουμε διαφορετική φόρμα για κάθε ιστορία αντί να προ­ σπαθούμε να στριμώξουμε τις ιδέες μας στα πα­ λιά καλούπια που βρίσκονται στο ράφι, μόνο τό­ τε θα βρούμε επιτέλους τον σωστό δρόμο».35 Σημειώσεις 1. Anne Butler, «Frontier Social History», American Frontier and Western Issues.A Historiographical Review, ed. Roger L. Nicols (New York: Greenwood, 1986), 136.

2. Richard Slotkin, Regeneration Through Violence: The Mythology o f the American Frontier, 1600 - I860 (Middletown, Conn.: Wesleyan UP, 1973), 5.

3. Warren Motley, «The Unifinished Self: Willa Cather’s O Pioneers! and the Psychic Cost of Woman’s success».

Women’s Studies 12 (1986): 149.

4. James Woodress, Willa Cather: A Literary Life (Lincoln: U of Nebraska P, 1987), 89.

5. Woodress, 184.

6. Τα έργα της Κέθερ είναι: Α. Ποιητική Συλλογή: April Twilights (1903). Β. Διηγήματα: The Troll Garden (1905), Youth and the Bright Medusa (1920), Obscure Destinies (1932), The Old Beauty and Others (1948). Γ. Μυθιστορήμα­ τα: Alexander’s Bridge (1912), O Pioneers! (1913), The Song o f the Lark (1915), My Antonia (1918), One o f Ours (1922), A Lost Lady (1923), The Professor’s House (1925), My Mortal Enemy (1926), Death Comes for the Archbishop (1927), Shadows on the Rock (1931), Lucy Gayheart (1935), Sapphira and the Slave Girl (1940). Δ. Δοκίμια: Not Under Forty (1936), On Writing: Critical Studies on Writing as Art (1949).

7. Mildred R. Bennett, The World o f Willa Cather (New York: Dodd, 1951), 1.

8. Blanche H. Gelfant, «Lives' of Women Writers: Cather, Austin, Porter/and Willa, Mary, Katherine Anne,» Novel 18 (Fall 1984): 74.

9. Edith Lewis, Willa Cather Living: A Personal Record (New York: Knopr, 1953), 27.

10. Sharon O’Brien, «Tomboyism and Adolescent Conflct: Three Nineteenth Century Case Studies »/ Woman’s Being, Woman’s Place: Female Identity and Vocation in American History, ed. Mary Kelley (Boston, Mass.: Hall, 1979), 361.

11. G.B. Stewart, «Mother, Daughter, and the Birth of the Female Artist,» Women’s Studies: An Interdisciplinary Journal 6 (1979): 127.

12. Susan J. Rosowski, «Willa Cather’s Female Landscapes: The Song o f the Lark and Lucy Gayheart», Women’s Studies: An Interdisciplinary Journal 11 (Dec. 1984): 233.

13. James Schroeter, «"American's Coming-of-Age” Criticism: Early Views,» Willa Cather and her Critics (Ithaca, N.Y.: Cornell UR, 1967), 1.

14. Schroeter, 2.

Πολλές Αμερικανίδες συγγραφείς μέχρι τώρα απορρίπτονταν από τον λογοτεχνικό κανόνα ως ανωμαλίες επειδή δεν ταίριαζαν σε καμία από τις παλιές κατηγορίες. Όμως ο πρωτοπόρος ρόλος της Γουίλα Κέθερ στην πλάση δυναμικών ηρωίδων και στην παρουσίαση του Γουέστ ως χώρου στου οποίου τον εποικισμό και την ταυτότητα συνέβαλε η Αμερικανίδα, καθώς και η ανακάλυ­ ψη άλλων σημαντικών Αμερικανίδων συγγραφέ­ ων ανάγκασαν τους σύγχρονους ακαδημαϊκούς και λογοτεχνικούς κριτικούς να αναθεωρήσουν τα κριτήρια με τα οποία αξιολογούν ένα συγγρα­ φέα και τον καθιερώνουν ως άξιο μελέτης και δι­ δασκαλίας. Η σημερινή αναθεώρηση του κανόνα της μοντέρνας Αμερικανικής λογοτεχνίας έχει ε­ πιφέρει ήδη θετικά αποτελέσματα. Μετά από χρόνια αρνητικής στάσης και αμφισβήτησης πολλές αξιόλογες Αμερικανίδες συγγραφείς έ­ χουν βρει τη θέση που τους αρμόζει.

15. Willa Cather, On Writing: Critical Studies on Writing as Art (New York: Knopf, 1962), 94.

16. Willa Cather quoted by Eleanor Hinman, «Willa Cather», Willa Cather in Person: Interviews, Speeches and Letters, ed.

Brent Bohlke (Lincoln: U of Nebraska, 1986), 46.

17. John J. Murphy, «The Virginian and Antonia Shimerda: Different Sides of the Western Coin», Women and Western American Literature, eds. Helen Winter Stauffer and Susan J. Rosowski (Troy, N.Y.: Whitston, 1982), 168, 176.

18. Marcus Cunliffe, «The Two or More Worlds of Willa Ca­ ther», The Art o f Willa Cather, eds. Bernice Slote and Virginia Faulkner (Lincoln: U of Nebraska P, 1974), 38.

19. Rosowski, 238.

20. «Arts and Decorations,«-.April 1924, Willa Cather in Person, 64.

21. Schroeter, 3.

22. Lionel Trilling, «Willa Cather,» Willa Cather and her Critics, 23. Leon Edel, «Willa Cather: The Paradox of Success,» Willa Cather and her Critics, 251.

24. Marilyn Arnold, «Introduction,» Willa Cather: A Reference Guide (Boston, Mass.: G.K. Hall, 1986), xvi-xvii.

25. Lewis, Willa Cather Living, 136.

26. Sharon O’Brien, «The Limits of Passion: Willa Cather’s Review of The Awakening», Women and Literature 3 (Fall 1975): 18.

27. Dale Spender, Man-Made Language (London: Rouftledge, 1985), 12.

28. Gerda Lerner, The Creation o f Patriarchy (New York: Oxford UP, 1986), 238. Gender/Γένος είναι ο ορισμός που δίνει μία κουλτούρα στην ανθρώπινη συμπεριφορά η οποία θεωρεί­ ται κατάλληλη για το κάθε φύλο (άρρεν και θήλυ) σε μια ο­ ρισμένη κοινωνία και σε ένα ορισμένο χρονικό διάστημα. Το γένος είναι λοιπόν μια ομάδα κοινωνικών ρόλων. Είναι ένα κουστούμι, μία μάσκα, ένας ζουρλομανδύας με τον ο­ ποίον ντυμένοι άνδρες και γυναίκες χορεύουν τον άνισο χο­ ρό τους».

29. Sharon O’Brien,«Mothers, Daughters, and the Art Necessity» American Novelists Revisited: Essays in Feminist Criticism, ed. Fritz Fleischman (Boston, Mass.: Hall, 1982), 21.

30. Willa Cather, quoted by Caroll Latrobe, «Willa Sibert Cather», Willa Cather in Person, 24.

31. Willa Cather, quoted by Caroll Latrobe, 24.

32. Willa Cather, quoted in «Today’s Novels Give Much Hope to Miss Cather», Willa Cather in Person, 58-9.

33. Willa Cather, On Writing, 103.

34. Willa Cather, On Writing, 103.

35. Willa Cather quoted by Woodress, 451.

4ΙΑΒΑΖΩ ε

m

'"αναζήτηση φωτός κεκρυμμένου55 r-r-N ΟΛΓΑΣ ΒΟΤΣΗ: Η Εξέδρα: Αθήνα, Α σ τ ρ ο λ ά β ο ς / Ε υθύνη, 1988. Σελ. 92.

Ό λγα Βότση είναι μια από τις πιο σημαντικές μας ποιήτριες, που πορεύεται στα Γράμματά μας, σαν έξω από το θόρυβο, σοβαρή και σταθερή στο ποιητικό της πιστεύω. Ο λόγος της δυνα­ τός και μαζί διαυγής, σαν καθαρμένος, κάποτε σταλάζει το αίμα τής αγωνίας της και κάποτε γίνεται γλυκύς απόηχος του μέσα φω­ τός, του κεκρυμμένου, που το αναζητά μ’ όλο το πάθος της άγρυ­ πνης ψυχής της σαν για να διαυγάσει τη θρησκευτική και υπαρξια­ κή αγωνία της, να φτάσει στην ύστατη αλήθεια. Ολόκληρη η ποίησή της πιστεύω πως είναι αυτή η αγωνιώδης α­ ναζήτηση του «κεκρυμμένου φωτός», μια επώδυνη πορεία της ψυ­ χής προς τον καθαρμό του προσώπου. Γράφει στο ποίημα «Έφτασα ώς κάτω»:

Η

«Δος μου το χέρι σου ν’ ανεβούμε τώρα στου καθαρμού τον ανήφορο Μην ανοίγεσαι πια στα λόγια. Σώπασε. Σκάψε έναν κύκλο σιωπής μέσα σου ν ’ αντικρύσεις τα ματωβαμμένα χέρια σου, ... ροή των δακρύων, λυγμός της συντριβής. Προχώρησε μονάχη ο ?ου καθαρμού τον ανήφορο, χίλιες φορές σαν τυφί ή σκοντάφτοντας ώσπου να φτάσεις στους πρόποδες του φωτός. Του φωτός; Θα μπορέσεις άραγε ποτέ να χαϊδέψεις το φως; Όμως καλή και του φωτός η ανταύγεια Ό ταν δεν μπορείς ολόκληρο το φως να ’χεις». Λόγος δυνατός που σου δημιουργεί ρίγος και δέος. Κι αλλού γράφει: «Ά γρια ταλαντεύεσαι στο κενό ώσπου να τρεμίσεις ξαφνικά σαν άνθος αμυγδαλιάς στον αέρα ώσπου στα μάτια του άλλου να ισορροπήσεις μέτωπο με μέτωπο φέγγος της ματιάς μες σ τ ’ άλλο της ματιάς φεγγοβόλημα αστραπής μες στην αστραπή». το φως στην ποίηση της Όλγας Βότση βγαίνει από Κ αιβαθύβέβαια, σκότος,, από νύχτα οδύνης της κοσμικής συνθήκης. Εί­ ναι η μέσα αδιαφάνεια, οι παγίδες της εγκόσμιας λησμονιάς, όπου

JTOI

%

33/επιλογη το ανθρώπινο πλάσμα είναι έτοιμο να βυθιστεί, να ξεχάσει το φως, την αρχετυπική του καθαρότητα. Και η ποιήτρια άγρυπνη στέκε­ ται, ολόρθη ενάντια σ’ αυτή τη «λησμονιά», και με το είναι της ο­ λόκληρο πασχίζει να κρατήσει τη λάμψη της ψυχής που της δωρήθηκε μέσω της ποίησης. Ολόκληρο το ποιητικό έργο της Ό λγας Βότση, δεκαπέντε ποιη­ τικές συλλογές, είναι μια πορεία της αγωνίας της μέσα από οδυνόμενες παλίνδρομες διαβάσεις, μια πορεία φλέγόμενου πάθους, προς την κορυφαία στιγμή της φανέρωσης, της αποκαλυπτικής λυκαύγειας του πνεύματος, προς την ύψιστη ταύτιση με το Απόλυ­ το που είναι το θεϊκό φως. Ό μω ς εδώ πρέπει να πούμε πως ενώ η ποιήτρια πορεύεται προς την αναζήτηση του υπερούσιου φωτός, υπάρχει, από βιβλίο σε βι­ βλίο και από ποίημα σε ποίημα, μια ανακύκληση της θεματικής της ποιητικής αγωνίας της, μια παλίνδρομη πορεία προς τις ρίζες του κοσμικού σκότους, που κάποτε σου δίνει την αίσθηση της ανα­ κύκλησης της ίδιας της κοσμικής οδύνης, σαν ωδές σκοτεινές του απαρασάλευτου κοσμικού νόμου, και κάποτε σου δημιουργεί το ε­ ρώτημα: αυτή η επαναληπτικότητα της θεματικής της αγωνίας της είναι και ο κορμός της ποίησής της; Σίγουρα, ο καθαρμός του φωτός που είναι καθαρμός του ποιητι­ κού της προσώπου την οδηγούν άσφαλτα στους υπερβατικούς δρό­ μους της άλλης αλήθειας.

ΕΝΑ ΤΡΑΓΟΥΔΙ ΓΙΑ ΚΑΘΕ ΜΕΡΑ

ΜΑΡΙΑ λΑΜΠΑΔΑΡΙΔΟΥ - ΠΟΘΟΥ

--------ποίηση ΘΕΟΔΩΡΟΥ Κ. ΜΕΡΤΖ ΙΑ Ν Η :Ν ύμφη Θ εσσα­ λονίκη. Δρυμός, Αθήνα,

1989. Σελ. 48, 8ο. Έχει ειπωθεί πως η καρδιά έχει τη δική της την ποίηση, που αδιαφο­ ρεί για τα ποιητικά σχήματα και δεν ακολουθεί τους νόμους και τους κα­ νόνες της ποιητικής τέχνης. Έχει τους δικούς της ρυθμούς. Αυτό α­ κριβώς συμβαίνει με την ποίηση του Θεοδώρου Κ. Μερτζιάνη, όπως αυ­ τή δίνεται στο ποιητικό του βιβλίο με τον παραπάνω τίτλο. Ο Θ.Κ.Μ., όπως επισημαίνει στον πρόλογο του βιβλίου ο Ευάγγελος Ρόζος, «χωνεύει και ανανεώνει τις μνήμες του.., συγκινεί, γοητεύει και προβληματίζει...». Δίνει τα προσω­ πικά του βιώματα, γεμάτα από αγά­ πη και θαυμασμό για τη Νύμφη του Θερμαϊκού, τη «Νύμφη Θεσσαλονί­ κη», όπως την αποκαλεί, με στίχους λιτούς, επίπεδους, άλλοτε μοντέρ­ νους κι άλλοτε παραδοσιακούς. Μέσ' από το παρόν ανιχνεύει το παρελθόν· μέσ' από τους θρύλους και τα παραμύθια, τις παραδόσεις και την ιστορική πραγματικότητα βλέπει τη Θεσσαλονίκη να πορεύε­ ται τον αιώνιο δρόμο της, μέσα στο

ιστορικό της γίγνεσθαι. Με θρη σκευτικήν ευλάβεια ατενίζει τη δο­ ξασμένη γη, που κάθε άνοιξη ανθο βολάει κι ομορφαίνουν τα κάστρα κι οι επάλξεις και μοσχοβολούν τα σιωπηλά της ηλιοβασιλέματα, κα­ θώς η πόλη αναδύεται από το κύμα και «λικνίζεται νεράιδα των ονεί­ ρων» (σελ. 25). Οι πόθοι κι οι καημοί του συμπο­ ρεύονται με τους καημούς και τους πόθους της φυλής, περήφανα, ελπιδοφόρα και δοξαστικά. Παρα­ συρμένος, ωστόσο, από τον ενθου­ σιασμό του στη ροή των γεγονό­ των, αστοχεί. Έρχονται όμως και οι ευτυχισμένες στιγμές, που βρίσκει το δρόμο της σωστής έκφρασης, ό­ ταν η μνήμη κι η ανάμνηση φέρνει τα γεγονότα και τις ερωτικές στιγ­ μές κοντά στο ρυθμό και τη μουσική:

Μείνε απόψε καλή μου / που θα πας / θα σε βρει ο χιονιάς / δυνατός ο βοριάς / όλα τάχει παγώσει. Μείνε απόψε καλή μ ο υ /σ το ντιβάνι χωράς / στην καρδιά μου / πατάς / το καντήλι φωτίζει.

ΕΛΕΝΗ ΧΩΡΕΑΝΘΗ

GUTENBERG

• ΒΙΒΛΙΟ: Ο φ ίλ ο ς του εκ π α ιδ ευ τικ ο ύ • ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΣ: Ο φ ίλ ο ς τον β ιβ λ ίο υ • GUTENBERG: Η σ ω σ τή σ χ έ σ η μ ε το β ιβ λ ίο και το υς φ ίλ ο υ ς του

Με to επίδομα προμήθειας βιβλίων έγινε το πρώτο βήμα...

GUTENBERG ΓΕΝΙΚΟΣ ΤΙΜΟΚΑΤΑΛΟΓΟΣ

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΗ ΕΝΗΜΕΡΩΣΗ ΓΙΑ ΤΟ ΓΥΜΝΑΣΙΟ

...το επόμενο βήμα ΕΚΔΟΣΕΙΣ

GUTENBERG ΓΙΑ ΕΝΗΜΕΡΩΣΗ ΣΑΣ ΖΗΤΗΣΤΕ ΤΟΥΣ ΕΙΔΙΚΟΥΣ ΚΑΤΑΛΟΓΟΥΣ ΤΩΝ ΕΚΔΟΣΕΩΝ GUTENBERG ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΚΗ! ΚΑΙ ΑΝΘΡΩΠΟΛΟΓΙΚΗ! ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ!

ΣΕ ΟΛΑ ΤΑ ΒΙΒΛΙΟΠΩΛΕΙΑ

GUTENBERG · ΣΟΑΩΝΟΣ 103 · 106 78 ΑΘΗΝΑ · ΤΗΑΕΦ. 36.00.127

m

4 εκδόσεις κέδρος Γ. Γενναδίου 3 - τηλ. 36.02.007

ΠΕΤΡΟΣ ΑΜΠΑΤΖΟΓΑΟΥ Παύλος και Ελένη Έ να σύγχρονο ερωτικό μυθιστόρημα με ερωτήματα για τη ζήλια, την αποκλειστικότητα ν ερωτικό σύντροφο, τη φθορά στην καθημερινότητα και το όνειρο για φυγή και την ανυποχώρητη ελευθερία που ίσως μας οδηγεί στη Το δεύτερο βιβλίο του συγγραφέα, μετά το «Τι θέλει η κυρία Φρίμαν» της τριλογίας «Ανθρώπινες Σχέσεις».

ΓΙΩΡΓΟΣ Ν. ΜΑΝΙΩΤΗΣ Η φοβερά προστασία

ΚΩΣΤΟΥΑΑ ΜΗΤΡΟΠΟΥΑΟΥ Στη μικρή πλατεία ________ εκείνος χόρευε________ Ένας άντρας πρωτόγονος, ζώο αρσενικό και μιλάει μια γλώσσα άλλη, και μια γυναίκα παράταιρη με το χώρο της καθημερινής ζωής μοιράζονται το καταστροφικό πάθος τους που είναι η παράλογη ιστορία τους και μοιάζει με ταινία για ιδανικούς αυτόχειρες. II μικρή πλατεία είναι ο χώρος του έρωτά τους, της πρώτης και της τελευταίας τους συνάντησης. Τα πρόσωπά τους μπλέκονται με μνήμες και επιθυμίες αρχέγονες ό μια άγρια ιστορία παράνομη, σχέση αιμομικτική δύο αδελφιών που πέθαναν δολοφονημένα τη στιγμή του πολλαπλού οργασμού τους. Ταυτίζει η γυναίκα τα δικά τους πρόσωπα με κείνα των δύο αδελφιών που ζούσαν χρόνια κλεισμένα ο’ ένα σπίτι γεμάτο ήχους και παλιά κόντρα. θα το ήθελε πολύ να έχουν τον ίδιο θάνατο και εκείνοι και αγωνίζεται γι’ αυτό, ενώ ο άντρας αρνιέται με φρίκη την εικόνα αυτή.

ϊίναι η ιστορία μιας μητέρας που προσπαθεί να /ικήσει την εποχή μας και να διασώσει τα δύο αγόρια της. Κάθε ώρα και στιγμή που περνά αγωνίζεται, με κομμένη την ανάσα, να ελέγξει την τύχη και το μέλλον και να καταστήσει τα δύο αγόρια της ικανά να κατακτήσουν την επιτυχία, την ευτυχία και τη μακροζωία, θα τα καταφέρει; θα καταφέρει να νικήσει τη μοίρα και να μην αφήσει τη «φλόγα της ζωής» να σβήσει; Την απάντηση θα τη μάθουν μόνον όοοι διαβάσουν το βιβλίο. Το βιβλίο αυτό όμως, εν πάση περιπτώσει, αφιερώνεται σ’ όλες τις γυναικείες οργανώσεις της χώρας.