Τεύχος 234

ΙΘ ΕΩΡΗΣΗ ΤΟ Υ Β ΙΒΛΙ

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ Σ

Η

Μ

Ε

Ρ

Α

Ακελδαμά Λόγος Περί του Καπνικού ζητήματος ΤΑΣΟΣ ΚΑΠΕΡΝΑΡΟΣ Ο πατέρας κάπνιζε φτηνά χύμα τσιγάρα Καπερνάρος. Γνήσιος κατιών εγώ όταν κα­ πνίζω φτηνό βαρύ χαρμάνι και με κυριεύει μια γλυκειά ζαλάδα τον πατέρα ενθυμούμαι να κα­ πνίζει σκεφτικός και να κοιτάζει προς τα πέρα.

ΕΝΑ ΝΗΣΙ ΤΑΞΙΔΕΥΕΙ ΤΑΚΗΣ

ΧΑΤΖΗΑΝΑΓΝΩΣΤΟΥ

Το νησί μας ταξιδεύει. Από τότε που έλιωσαν οι πάγοι του κόσμου, και τα νερά τους κατέκλυσαν τη γη, και μόνο σαν κα­ ταλάγιασαν έσκασε κάπου το πέλαγος και ξεμύτισε δειλά η στεριά μας, πλέοντας απάνω στη γαλάζια επιφάνεια σαν κα­ ράβι φορτωμένο όνειρα, κι ελ­ πίδες, κι αυταπάτες, και θλίψεις από τότε το νησί μας ταξιδεύει.

ΒΡΑΒΕΙΟ ΟΥΡΑΝΗ

Τα φίδια το δείπνο στον κολωνό ΘΑΝΑΣΗΣ

ΣΚΡΟΥΜΠΕΑΟΣ

Τα φίδια ζουν σε παλιές θλιμμέ­ νες γειτονιές που δε μιλάνε για τη θλίψη τους πια. Αυτή ακρι­ βώς η διάσταση, το καθημερινό παράλογο, η καθημερινή συ­ ναλλαγή με το τσιμέντο είναι τα φίδια;

Εκδόσεις ΝΕΑ ΣΥΝΟΡΑ ΛΙΒΑΝΗ

Από τις εκδόσεις

« Γνώση » φ (( Στιγμή »

Α λέξα νδρον ΤΑ ΔΙΗΓΗΜΑΤΑ 3 τόμοι

ME TOT ΒΟΡΗΑ ΤΑ ΚΥΜΑΤΑ 3 τόμοι (350 σελ. ό τόμος, σ χήμ α 14,5 x 21,5 έκ.) φιλολογική έπιμέλεια πρόλογος, κριτικό υπόμνημα, γλωσσάριο

Νίκος Δ . Τριανταφνλλόπονλος

ΟΜΟΠΑΟΥΝ ΠΑΟΙΟΝ 5 κείμενα γιά τον Ά λ έ ξ αν δρ ο Μ ω ρ α ϊ τ ί δ η Τέλλου Ά γ ρ α , Κ ω σ τή Π αλαμ ά, Παύλου Νιρβάνα Κ ώ σ τα Στεργιόπουλου, Ν. Γ . Π εντζίκ η • επιμέλεια : Ν ίκος Δ. Τριανταφνλλόπονλος

Κ ΥΚΛΟΦ ΟΡΟΥΝ

Ν Ε Α Β ΙΒ Λ ΙΑ 1 9 8 9 -1 9 9 0 ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ

Διονύσης Χ αριτόπουλος

Ά ρης Φακίνος

Μ ιχάλης Φ ακίνος

Τη νύχτα που .’φύγε

Τ α παιδιά του Οδυσσέα

Εφημερεύων θίασος

Το χρώμα

και άλλες ιστορίες

του γαλάζιου υάκινθου Μυθιστόρημα

ο Μπούκοβι Διηγήματα

Μυθιστόρημα

Ε

κ δ ό σ ε ις

Κ

Χ ρ ίσ τος Χ α τζή π α π α ς

α ς τ α ν ιω τ η

•Η σύγχρονη εκδοτική παρουσία στιλ ελληνικά γράμματα.

ΚΥΚΛΟΦΟΡΟΥΝ Ν Ε Α Β ΙΒ Λ ΙΑ 1 989-1990 ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ

Μ αλβίνα Καραλη

Τ ατιάνα Γ κρίτσηΜ ιλλιέξ

Αθηνά Π απαδάκη

Δέσποινα Τομαζάνη

Αλλάζουμε; Μυθιστόρημα

Ωχρότατη έως του λευκού Ποίηση

Φωτιά μέσα στο νερό Αφήγημα

ΔΕΤΤΕΡΗ ΕΚΔΟΣΗ

Ε

κ δ ό σ ε ις

Κ

α ς τ α ν ιω τ η

_Η σύγχρονη εκδοτική παρουσία στα ελληνικά γράμματα-

Από τις εκδόσεις της Εθνικής Τραπέζης της Ελλάδος ~ και του Μορφωτικού της Ιδρύματος

ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΔΙΑΘΕΣΗ: ΕΘΝΙΚΗ ΤΡΑΠΕΖΑ. ΠΛΑΤΕΙΑ ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΟΣ. ΚΑΡΑΓΕΟΡΓΗ ΣΕΡΒΙΑΣ 2. ΤΗΛ 3222730

ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ ΤΟΥ ΕΓΚΛΗΜΑΤΟΣ Στη συλλογή αυτή με τις δέκα ι­ στορίες εγκλήματος, κάτω από τον γενικό τίτλο Ο ΦΟΝΟΣ ΕΙ­ ΝΑΙ ΤΕΧΝΗ, αντιπροσωπεύονται δέκα γνωστοί συγγραφείς που καλλιέργησαν και ΐελειοποίησαν τη Λογοτεχνία του Εγκλήματος (Crime literature). Δέκα παράξενες ιστορίες από δέκα μαιτρ του εί­ δους, που κινούνται όλες στην ί­ δια γραμμή τεχνικής και αφηγη­ ματικής τελειότητας.

ΣΤΑ ΕΛΙΞΙΡΙΑ ΤΟΥ ΔΙΑΒΟΛΟΥ ο Ε.Τ. Χόφμαν, ο διάσημος Γερ­ μανός συγγραφέας των παραμυ­ θιών που φέρουν το όνομά του, αφηγεΐται τη ζωή ενός μοναχού που, παραδομένος σε μια αλλόκο­ τη δύναμη και διχασμένος ανάμε­ σα στον πραγματικό εαυτό του και στις σατανικές μεταμορφώ­ σεις του, χάνεται στα βάραθρα της τρέλας και του εγκλήματος.

Α Π Ο Κ Λ Ε ΙΣ Τ ΙΚ Η Δ ΙΑ Θ Ε Σ Η

ΚΟΙΝΟΠΡΑΚΤΙΚΗ Ι Π Π Ο Κ Ρ Α Τ Ο Υ Σ 68, 1 06 8 0 Α Θ Η Ν Α , Τ Η Λ . 3 6 .0 9 .1 9 7

!Εκδόσεις Γλάρος 106 ^ μ77.ςτο καεους3ι , Α Θ Η Ν Α , Τ Η Λ . 36.18.457

ΑΓΡΟΤΙΚΟ ΒΙΒΛΙΟΠΩΛΕΙΟ ΑΚΑΔΗΜΙΑΣ 23 ΤΗΛ.3637432

Γιατί η Αγροτική Ανάπτυξη χρειάζεται και Π λφ οφ όρησ η.

•Γεωργικές σπουδές •Αγροτικές εφ αρμογές •Αγροτική οικονομία •Αγροτική πολιτική •Λαϊκός πολιτισμός •Οικολογία

Από τις εκδόσεις Γκοβόστη Ζωοδόχου Πηγής 21-Τηλ.:3615433

Σ Τ Ε Φ . ΙΙΟ Υ Λ Η Σ θρησ κευτικές αντιλήψ εις του ποιητή Κων/νου Καβάφη

Ο ΣΚ Α Ρ Ο Υ ΑΪΛΝΤ Α γία εταίρ α, Σ αλώ μ η

Α Ν ΤΡΕ Μ ΑΑΡΩ Χ ρόνια καταφ ρόνιας

ΕΙΝΑΙ CHD ΔΙΑΒΑΣΤΗΚΕΑΠΟ ΕΚΑΤΟΜΜΥΡΙΑ ΑΝΑΓΝΩΣΤΕΣ ΣΌΛΟ ΤΟΝ ΚΟΣΜΟ.

Ξένοι στην πολύχρωμη αιγυπτιακή πρωτεύ­ ουσα, ο Γκάι και η Χάριετ Πρινγκλ ζουν την έντονα φλογερή ατμόσφαιρα του πολέΌ μω ς ο δικός τους πόλεμος που ’χε σαν αφορμή την αγάπη δεν έχει ακόμη κερδιθεί. Ο καθένας δίνει τη δική του μάχη με τη ζωή και τα γεγονότα που σαρώνουν προσωπική τους φιλοδοξία. Μια ηττημένους ή νικητές, ώνα με δύο όψεις όπου αυτός που κερδίζει ταυτόχρονα χάΐΐ. Έρωτας, μισαλλοδοξία, σύ­ γκρουση. Ένα παιχνίδι με παίζει κάθε παντρεμένο ζευ­ γάρι. Και γύρω τους μια κό­ λαση... Οι φλόγες του πο­ λέμου που 'ρχονται να σμίξουν μ' αυτές του πάθους. Η αγάπη για τη ζωή έχει δύο πρόσωπα. Και το είδωλο του εγώ στον καθρέφτη της συνείδησης εί­ ναι θολό. Η ιστορία ενός περιπε­ τειώδους γάμου που θα σφραγιστεί από μια αμεί­ λικτη λαίλαπα.

CHD BEST SELLERS

...και ζείτε συγκλονιστικές εμπειρίες.

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΕΞΑΝΤΑΣ

Jean-Paul SARTRE

ΑΓΙΟΣ ΖΕΝΕ ΚΩΜΩΔΟΣ ΚΑΙ ΜΑΡΤΥΡΑΣ

Μετάφραση

ΛΟΥΚΑΣ ΘΕΟΔίϊΡΑΚΟΠΟΥΛΟΣ

♦

ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΚΛΑΣΙΚΗ ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ ΕΞΑΝΤΑΣ

Τζαβέλλα 1 και Ζωοδόχου Πηγής Τηλ.: 36.04.885 - 36.13.065

Δ Ε Κ Α Π Ε Ν Θ Η Μ Ε Ρ Η Ε Π ΙΘ Ε Ω Ρ Η ΣΗ ΤΟΥ ΒΙΒ ΛΙΟ Υ

ηνική Κοινωνία κ Κράτος

Μ ια συζήτηση με το υς

Κ. ΤΣ Ο Υ Κ Α Λ Α

η ίι

Κ ΑΙ

\m

Α. Ρ Η ΓΟ

ι

Τεύχος 65, Φεβρουάριος 1990 Μεταξύ άλλων διαβάστε: Π.Α. Γεράκη: Η Αραβησσός και το νερό της Θεσσαλονίκης · Μ. Μοδινού, Γ. Παρασκευόπουλου: Δακτύλιος και νέφος · Λ. Λουλούδη: Άνθρωπος και φύση · Δ. Παπαϊωάννου: Το ρέμα στο Χαλάνδρι · Π. Παναγιωτίδη: Μιά λύση για τον Αμβρακικό · Λ. Αξελού: Αριστερά: παρα­ κμή ή κρίση; · Μισέλ Τουρνιέ: Ο κόσμος των σκουπιδιών · Γ. Στάμου: Οικολογία και δαρβινισμός · Δ. Κωστόπουλου: Μειονωτικά κινήματα · Δ. Συκιώτη: Τσιφτετέλληνες · Δόμνας Μιχαήλ: Ιθαγε­ νείς στρατηγικές επιβίωσης.

ΔΙΑΒΑΖΩ

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΧΡΟΝΙΚΑ ΜΟΛΙΣ ΚΥΚΛΟΦΟΡΗΣΑΝ: Επιμέλεια Ηρακλής Παπαλέξης Η ΑΓΟΡΑ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ ΕΡΕΥΝΑ: Το Μ ακεδονικό μέσα από το βιβλίο (γράφει ο Θανά­ σης Καλόμαλος)

Σύνταξη: 36.40.487 Λογιστήριο: 36.40.488 Διαφημίσεις: 36.42.789 Συνδρομές: 36.42.765

Τεύχος 234 7 Μαρτίου 1990 Τιμή: Λρχ. 350 Ιδρυτής: Περικλής Αθανασόπουλος Διευθυντής: Γιώργος Γαλάντης Αρχισυντάκτης: Ηρακλής Παπαλέξης Σύνταξη: Κατερίνα Γρυπονησιώτου, Βα­ σίλης Καλαμαράς, Ηρακλής Παπαλέξης, Βάσω Σπάθή Οικονομικός υπεύθυνος: Βάσω Σπάθή Συνδρομές: Κατερίνα Γρυπονησιώτου Διαφημίσεις: Ηρακλής Παπαλέξης Σελιδοποίηση-Μοντάζ: Νένη Ράις Γλωσσική επιμέλεια-Διορθώσεις: Βίκυ Κωτσοβέλου Στοιχειοθεσία: Φωτοκύτταρο ΕΠΕ, Υμητ­ τού 219, τηλ. 75.16.333 Φωτογραφίσεις-Μοντάζ: I. Χριστοδουλάκος - I. Κοργιαλάς Ο.Ε., Α. Μεταξά 26, τηλ. 36.41.134 Εκτύπωση: Αφοί Τσαλδάρη Ο.Ε., Φυλής 35, Καματερό, τηλ. 26.10.918 Βιβλιοδεσία: Νικ. Κατριβάνος και Σία Ο.Ε., Στ. Γόνατά 48, τηλ. 57.49.951 Διανομή: Νέο Πρακτορείο Τύπου Ιδιοκτήτης-Εκδότης: Γιώργος Γαβαλάς Κεντρική διάθεση: Αθήνα: «Διαβάζω» Θεσσαλονίκη: Βιβλιοπωλείο «Κέντρο του βιβλίου» Λασσάνη 9 τηλ. 237.463

12 14 15

ΑΦΙΕΡΩΜΑ Αντώνης Κάλφας: Τα κείμενα, οι αναγνώσεις και ο τόπος της λογοτεχνίας Ζωή Σαμαρά: Ανάγνωση, κατανάλωση, γραφή Ζ.Ι. Σιαφλέκης: Για μια σημειολογία της ανάγνωσης: άτομο vs ιστορία στο «Λουκής Λάρας» του Δ. Βικέλα Πέτρος Μαρτινίδης: Αναγνώσεις και καλλιτεχνική δημιουργία στο Μαρξισμό και τη Σημειωτική Θόδωρος Γραμματάς: Διαδικασία σύνταξης -δια δικα σ ία σύμ­ βασης η «δια-λεκτική» της θεατρικής επικοινωνίας Αντώνης Κάλφας: Επιλογή βιβλιογραφίας

22 28 31 36 57 63

ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ Η Μελισσάνθη μιλάει στον Θάνο Φωσκαρίνη

67

ΟΔΗΓΟΣ ΒΙΒΛΙΩΝ ΕΠΙΛΟΓΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ: Γράφει ο Γιάννης Μ πασκόζος ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ: Γράφει ο Νίκος Κουτσιαράς ΠΕΖΟΓΡΑΦΙΑ: Γράφει ο Δημήτρης Τσατσούλης

73 77 81

ΠΛΑΙΣΙΟ: Γράφει η Ελένη Χωρεάνθη

ΔΕΛΤΙΟ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΟ ΔΕΛΤΙΟ

37

ΚΡΙΤΙΚΟΓΡΑΦΙΑ

46

Εξώφυλλο: Γιώργος Γαλάντης

στο επόμενο «Διαβάζω»

αφιέρωμα στον Ρήγα Βελεστινλή

Παρακαλούμε τ ους εκδότες ν α αποστέλλουν το συντομότερο δ υνατόν τα βιβλία το υς στα γραφ εία του περιοδικού, για την άμεση ενημέρωση της συντακτικής επιτροπής, η οποία υπογράφει τα κείμενα π ο υ ακολουθούν.

Ενθυμήσεις και Εκτιμήσεις Τ α πρώ τα δεκαπέντε χρόνια της Π ηνελόπης Δ έλτα, δηλαδή από το 1874 έως το 1889,καλύπτουν οι «Π ρώτες Ενθυμήσεις». Το μεγα­ λύτερο μέρος των αναμνήσεώ ν της έχουν δημοσιευτεί, με επεξερ­ γασμένη μορφή, σε άλλα μυθιστορήματα της συγγραφέω ς, όπω ς στον «Τρελαντώ νη» και στον «Μ άγκα». Στο βιβλίο αυτό, του ο­ ποίου δεν προσδιορίζεται ο ακριβής χρόνος συγγραφής, η Δ έλτα εκ­ θέτει ένα χρήσιμο ισ τορικό υλικό. Χρήσιμο ό χι μόνο για τις συχνές αναφορές που γίνονται σε ιστορικά πρόσωπα, αλλά και για την κα­ ταγραφή της ζωής τω ν Ελλήνων της Αιγύπτου στο τέλος του περα­ σμένου αιώνα. Βέβαια, η συγγραφέας όπω ς κινείται σε μία μεγαλοαστική τάξη αφήνει έξω από τις διηγήσεις της τις κοινωνικές εκείνες ομάδες που με το δημιουργικό τους έργο πρόσφεραν πολλά στον Αιγυπτιώ τικο Ελληνισμό. Ο εντοπισ μός τω ν μειονεκτημάτων του εκπαιδευτικού συστήμα­ τος εκείνης της εποχής προβληματίζει τη συγγραφέα σ τις σελίδες του βιβλίου της, προβληματισμός που θα καθορίσει τη μετέπειτα στάση της σε πα ιδαγω γικά θέματα. «Τά ελληνικά μας βιβλία τα μισούσαμε. Δ ασ καλ ικά, καθαρευ­ ουσιάνικα, α κ ατάλ ηπτα αντιπροσωπεύουν για μας τον άχαρο κό­ πο του μαθήματος που δεν μαθαίνεται, που το παπαγαλίζεις σα φθόγ­ γους στη σειρά που δεν παρουσιάζουν εικόνα και νόημα». Το βιβλίο που κυκλοφορεί με εκτενή προλεγόμενα του πρόσφα­ τα χαμένου Παύλου Ζάννα εντυπωσιάζει τον αναγνώ στη του για έ­ να ακόμα στοιχείο: τη ζωντανή και άμεση γλώ σσα του. ΔΕ ΛΤΑ Π.Σ.: Πρώτες Ενθυμήσεις. Επιμέλεια Π .Α .Ζάννας. Αθήνα, Ερμής, 1989. Σελ. 266. Δρχ. 800.

«Πληθώρα ζωής»

Επφέλίιο: Ηρακλής Παπαλέξης

Ε ξ ή ν τ α ακριβώ ς χρόνια έχουν περάσει από τότε που πρω τοεκδόθηκε τό «Λ εμονοδάσος», πρώ το μυθιστόρημα του Κοσμά Πολίτη. Ω στόσο ο χρ όνος, παρά τις περιπέτειες που δοκίμασ ε κα ι δοκ ι­ μάζει ο αφ ηγηματικός πεζός λόγος, δεν μείωσε τις αρετές κα ι τη γοητεία του ύφους του Κοσμά Πολίτη. Το «Λ εμονοδάσος» έχει για σκηνικό το νησί του Πόρου. Πρόκει| ται για μια αισθηματική ιστορία ενός νέου αρ χιτέκτονα , του Παύ­

χρονικα/13 λου, που διχάζεται ανάμεσα σε περισ τασ ιακούς έρω τες κ α ι την α­ γάπη του για τη Βίργκω. Το τέλος αυτού του έρωτα βρίσκει τον Παύ­ λο ξενιτεμένο στους Τ ροπικούς. Π εθαίνει στη Σουμάτρα κ α τά τον ίδιο ακριβώ ς τρόπο που κ ά πο τε είχε προβλέψει το θάνατό του. Σ ’ αυτό του το μυθιστόρημα θέματα κα ι μοτίβα παραμένουν ω ς ο β ασικός άξο νας γύρω απ ό τον οποίο στρέφεται το μετέπειτα συγ­ γραφ ικό του έργο. Χ ω ρίς αυτό, ίσω ς, ο Κ. Π ολίτης νά είχε κα ι ξεχαστεί. Στο έργο του Κ. Π ολίτη κυριαρχεί ο Α ρ γοσαρω νικός, ο Ελληνι­ σ μός και ο θαυμασμός του για την αρχαιότητα. Η γλώ σσ α του συ­ νταιριάζει το ρεαλισμό κα ι το ποιητικό στοιχείο. Το «Λ εμονοδάσος», ένα «πρόω ρο ξεμώ ραμα», ό πω ς κ ά ποτε ο ίδιος ισχυρίστηκε, διαθέτει πολλά στοιχεία από την προβληματική του Μ. Κ αραγάτση. Ω στόσο ο Κ. Π ολίτης καλλιέργησε τον μυθι­ σ τορηματικό του λόγο ώ ς το τελευταίο του έργο. Στο «Λ εμονοδά­ σος δεν υπάρχει φ ιλολογία. Υ πάρχει ζωή. Π ληθώρα ζω ής...», ση­ μειώνει ο Φ ώ τιος Π ολίτης στην «Π ρωία» εκείνης της εποχής. ΠΟΛΙΤΗ Σ ΚΟΣΜΑΣ. Το Λεμονοδάσος. Αθήνα, Ερμής, 1989. Σελ.152. Δρχ.

700

Φέλιξ Κρουλ. Ένα πολυσήμαντο μυθιστόρημα

«Οι εξομολογήσεις του απατεώ να Φέλιξ Κρουλ», μυθιστόρημα της ω ριμότητας του Τ όμας Μ αν, καινοτόμησε τόσο στη φόρμα όσο κα ι σ το περιεχόμενο. Η συγγραφή του κράτησε 44 ολόκληρα χρόνια χ ω ­ ρίς ποτέ να ολοκληρωθεί. Με φόντο τη γερμανική αστική κοινωνία, λίγο πριν τον Λ ' Π α ­ γκόσ μιο Πόλεμο, παρακολουθούμε τ ις περιπέτειες του νεαρού Φ έ­ λιξ. Π αιδί με εκ π λ η κ τικ ές ικ ανότητες μεταμόρφω σης κ α ι π ρ οσ αρ­ μ ογής απολαμ βά νει κάθε φορά τον καινούριο του ρόλο εξαπατώ ν τα ς συχνά τους γύρω του. Η συνάντησή του με τον μαρκήσιο Βενόστα, που του ζητά να αλλάξουν για ένα διάστημα ρόλους κ α ι να υποδυθεί εκείνος τον μαρκήσιο διεκ περ αιώ νο ντας κά πο ιες οικ ογε­ νειακές υποχρεώ σεις, θα τον οδηγήσει ό χι απ λά στην π λ α σ τογρ ά ­ φηση ενός χα ρ α κ τή ρ α σαν του μαρκήσιου, αλ λά σε πλήρη ταύ τι­ ση. Με αυτό το ταλέντο του κ α ι με τον έντονο ερωτισμό κα ι την ευγένεια που διαθέτει ξεκινά την καριέρα του ω ς τυ χο διώ κτης με πολλές επιτυχίες. Κ αταλήγει όμω ς στη φυλακή όπου γράφει τα α ­ πομνημονεύματά του χω ρίς ίχ ν ο ς μετάνοιας. Π αρά την ειρωνική κα ι μερικές φ ορές κα υσ τική κριτική του Τό­ μας Μ αν για τις καθιερωμένες αξίες που διέπουν τις ανθρώπινες σχέ­ σεις μέσα σε μια αστική κοινωνία, περιβάλλει με καλοσύνη κ α ι α ν­ θρωπιά τον αντιήρωά του που πιστεύει στην επιτυχία με οποιοδήποτε μέσο. . Η αριστοτεχνική γραφή ενός τόσο μεγάλου σ υγγραφέα, πα ρ ά την α π οσ π ασ μ α τικό τητα του έργου, σκιαγραφ εί έναν ολοκληρω μένο «ήρωα». Ο Τ όμας Μ αν αναφ ερόμενος στο έργο του το χαρακ τηρ ίζει ω ς «μια καινούργια άποψη της τέχνης κα ι του κα λλιτέχνη, τη ς ψ υχο­ λογίας μιας ύπαρξης εξω πραγμ ατικής και γεμάτης ψευδαισθήσεις».

MAN ΤΟΜΑΣ: Ο ι ε ξ ομ ολ ογή σ εις το υ α π α τ εώ ν α Φ έλιξ Κ ρουλ. Αθήνα, Οδυσσέας, 1989. Μετ. Τούλα Σιετή. Σελ. 432. Δρχ. 1.900.

Τόμας Μαν

Β ά νιας-θεσσ ., Βασιλείου- Α θ.( Γρηγόρης-ΑΘ., Δωδώνη-ΑΘ., Δωδώνη-Γιάννινα, ΕλευθερουδάκηςΑ θ., Ενδοχώρα-ΑΘ., Εστία-ΑΘ., Ια ν ό ς-θ εσ σ ., Καρα6ία-Ρουσσόπουλος-ΑΘ., Κατώι του ΒιβλίουΘ εσ σ ., Κ ιβωτός-Πειραιάς, Κ ρ ο μ μ ΰδ α ς-Χ ίο ς, Λαμπρικίδης-Παγκράτι, Λέσχη του Βιβλίου-Θεσσ., Libra- Αθ., Πιτσιλός-Αθ., Σάκης-Ν. Σμύρνη, Σύγχρο­ νη Εττοχή-ΑΘ., Χνάρι-Αθ.

η ΑΓΟΡΑ του

ΒΙΒΛΙΟΥ από 15 Φεβρουάριου έω ς 28 Φεβρουάριου 1990

□

Ο πίνακας παρουσιάζει τα εμπορικότερα βιβλία ενός δεκαπενθημέρου, σύμφωνα με τα στοιχεία που μας παραχώρη­ σαν 20 βιβλιοπώλες απ’ όλη την Ελλάδα, δηλώνοντας ο καθένας τους τέσσερα βιβλία που είχαν τις περισσότερες πωλήσεις στο βιβλιοπωλείο του κατά το διάστημα αυτό. Έτσι κάθε βιβλιοπωλείο δίνει τέσσερις βαθμούς στο βιβλίο που είχε τις περισσότερες πωλήσεις, τρεις βαθμούς στο αμέσως επόμενο, δύο βαθμούς στο τρίτο κατά σειρά βιβλίο, ενώ ένα βαθμό παίρνει το τέταρτο.

| Μ ΟΥΡΣΕΛΑ Κ.: Βαμμένα κόκκινα μαλλιά | ΤΑΧΤΣΗ Κ.: Το φοβερό βήμα | ΘΕΛΑ Κ .Χ.: Η κυψέλη

ΚΕΔΡΟΣ

ΕΞΑΝΤΑΣ

ΖΑΧΑΡΟΠΟΥΛΟΣ

| ΓΑΛΑΝΑΚΗ Ρ.: Ο βίος του Ισμαήλ Φ ερίκ Πασά | ΝΤΕΛΜ ΠΕ Α .: Μια γυναίκα - Κ. Κλωντέλ

ΑΓΡΑ

ΕΣΤΙΑ

| ΔΙΑΜΑΝΤΟΠΟΥΛΟΥ Κ.Θ.: Η πολιτική βιογραφία του Κ. Μ ητσοτάκη Π Α Π Α ΖΗ ΣΗ Σ ΣΑΚΕΛΛΑΡΙΟΥ Κ.Θ. Λες και ήταν χθες ΙΟ Ι 1 Μ

ΜΟΥΡΑΤ Κ.: Τ ης νεκρής πριγκίπισσας ΜΠΡΙΓΚ Α .: Μια ξερή λευκή εποχή

ΣΜΥΡΝΙΩΤΑΚΗΣ ΩΚΕΑΝΙΔΑ

ΧΑΤΖΗΝΙΚΟΛΗ

ΞΑΝΘΟΥΛΗ Γ.: Ο χάρτινος Σεπτέμβρης της καρδιάς μας Τα Ρ ώ σικα Παραμύθια (Σειρά) ■ S ·

ΒΟΓΚΟΓΚΟΝΟΦ Ν.: θρίαμ βος και τραγωδία

ΚΑΣΤΑΝΙΩΤΗΣ

ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΕΠΟΧΗ ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΕΠΟΧΗ

Π ο

κατάλογος που ακολουθεί παρουσιάζει, με αλφαβητική σειρά, τα υπόλοιπα βιβλία που δεν προτάθηκαν από δυο τουλάχιστον βιβλιοπωλεία. Ά ντγουντ Μ.: Ιστορία της Πορφυρής Δούλης (Εστία) · Αραγκόν Λ.: Οι κομμουνιστές (Σύγχρονη Εποχή) • Δήμου Ν.: Τολμηρές Ιστορίες (Νεφέλη) · Δήμου Ν.: Τά μάτια της ανακάλυψης (Σειρά - Αεληθανάσης) · Εκο Ου: Το όνομα του Ρόδου (Γνώση) · Ζέγκερς Α.: Εκδρομή των νεκρών κοριτσιών (Σύγχρονη Εποχή) • Ζέη Α.: Η αρραβωνιαστικιά του Αχιλλέα (Κέδρος) · Ζωγράφου Λ.: Η ανάγνωση (Γαβιηλίδη) · Ζωγράφου Λ.: Παραφυάδα (Ιανός) «Ζωγράφου Λ.: Βλέπω τα δάκρυά σου (Libro) ·Καψή Γ.: Οι 3 μέρες του Μάρτη (Ν. Σύνορα) · Κοντολέων Μ.: Το ταξίδι που σκοτώνει (Καστανιώτης) «Κορρέ Θ.: Υγρό Πυρ (Βάνιας) · Κοτζιά Ν. - Μπατίκη Κ.: Μια συζήτηση που δεν έγινε (Διάλογος και Προοπτική) · Κούντερα Μ.: Η αβάσταχτη ελαφρότητα του Είναι (Εστία) · Κούντερα Μ.: Η ζωή είναι αλλού (Οδύσσεια) · Μαστοράκη Τζ.: Μ’ ένα στε­ φάνι φως (Κέδρος) · Μεγαπάνου Α.: Έκτωρ (Libro) · Πανούση Β.: Αλίκη Βουγιουκλάκη «Παπάνθιμου Α.: Αυριανισμός (Θεμέλιο) · Παπάνθιμου Α .: Εκλογές της 5ης Νοέμβρη (Ποντίκι) · Ράσντι Σ .: Σατανικοί Στίχοι (Ν. Σύνορα) · Στήβενσον Ρ.Λ .: Το νησί του θησαυρού · Τερζάκη Α.: Το λυκόφως των ανθρώπων (Εστία) •Τομαζάνη Δ.: Φώτα μέσα στο νερό (Καατανιώτης) «Φακίνου Α.: Τα παιδιά του Οδυσσέα (Καστανιώτης) •Φωτιάδη Κ.: Ο Ελληνισμός της Κριμαίας (Κέντρο Ποντιακών Μ ελετών) «Χόπερ Ρ. Τζ.: Οι πρώτοι Έ λλη­ νες (Βάνιας)

χρονικα/15

Το Μακεδονικό μέσα αττό το βιβλίο

Από την άποψη της πληροφορίας, την οποία εμπεριέχει και μεταδίδει ένα βιβλίο (και κάθε βιβλίο, ακόμη και μια συλλογή υπερρεαλιστικών ποιημάτων, πληροφορεί κατά κάποιο τρόπο τον αναγνώστη), υπάρχουν τριών ειδών δια­ βάσματα: το αθώο, το υπονοιασμένο και το σκόπιμο. νική μετάφραση, «Θεμέλιο», 1986. Στα βιβλία αυτά θώο είναι το διάβασμα εκείνου, που προσέρχε­ θ’ αναφέρομαι παρακάτω με τη σειρά που τα μνη­ ται εντελώς ανίδεος για το περιεχόμενο του βι­ βλίου, είτε επειδή τυχαία έπεσε το βιβλίο στα χέριαμόνευσα ως 1ο, 2ο, 3ο, 4α και 4β για τον δεύτερο τόμο. του, είτε επειδή κάποιος το συνέστησε σε κάποιο φί­ Οι θέσεις μου, τις οποίες ήθελα να ελέγξω και ε­ λο, είτε επειδή ο συγγραφέας πήρε βραβείο Νόμπελ πιβεβαιώσω είναι: α) ότι στη Μακεδονία μέχρι την ή Λένιν. Υπονοιασμένο είναι το διάβασμα, όταν ο α­ ανταλλαγή πληθυσμών με τη Βουλγαρία, 1919, και ναγνώ στης έχει κάποιαν αμυδρή ή ξεκάθαρη ιδέα με την Τουρκία, 1924, υπήρχε μια άνευ προηγουμέ­ για το τί πραγματεύεται το βιβλίο, ενδιαφέρεται και νου ανάμιξη πληθυσμών με διαφορετικές γλώσσες, διαβάζει για να πληροφορηθεί. Σκόπιμο τέλος απο­ θρησκείες, φυλετικές προελεύσεις και εθνικές συ­ καλώ το διάβασμα, όταν ο αναγνώστης έχει ήδη μιαν νειδήσεις. β) Ό τι υπό την οθωμανική κυριαρχία στη ειλημμένη θέση πάνω στο αντικείμενο του βιβλίου Μακεδονία και στα Βαλκάνια γενικότερα, το ποσο­ και το διαβάζει για να ντοκουμεντάρει τη θέση του, στό της κάθε γλώσσας, θρησκείας και εθνικής συ­ αν το βιβλίο τη βοηθάει, ή για νά βρει επιχειρήματα νείδησης δεν ήταν το ίδιο πάντοτε στην πόλη και στη ενάντια στην αντίθετη θέση, αν εκείνην υποστηρί­ γύρω της ύπαιθρο, αλλά ότι πολύ συχνά διέφερε α­ ζει το βιβλίο. ποφασιστικά- ότι, δηλαδή, υπήρχε σημαντικός συ­ Πρόσφατα, λοιπόν, με στόχο το «μακεδονικό ζή­ σ χετισμός μεταξύ επ α γ γ έλμ α το ς αφ ενός και τημα» διάβασα εντελώς σκόπιμα τα εξής βιβλία: 1) θρησκείας, γλώσσας και εθνικής συνείδησης αφετέ­ Κ. Vakalopoulos: Modem history of Macedonia 1988, ρου, που ήταν έτσι σ’ ένα βαθμό ταξικά καθορι­ Μπαρμπουνάκης· 2) Lazar Kolisevski: Aspects of the σμένες.

Macedonia Question, 1980, str. Βελιγράδι· 3) Rerublic Τις θέσεις αυτές έχω υποστηρίξει και αναπτύξει, of Macedonia, Skopje, 1974, και ξαναδιάβασα 4) Νιαν και συνοπτικά, αλλού1. Εδώ θέλω μόνο να θυμί­ κολάι Τοντόροφ: Η Βαλκανική Πόλη, 2 τόμοι, ελλη­

Α

16/χρονικα σω ότι η ελληνική εθνικιστική προπαγάνδα δεν επε­ καλείτο την ελληνικότητα περιοχών, αλλά πόλεων: Βάρνα, Πύργος, Ιάσιο κ.λπ. Ό τι τέτοιες πόλεις υπέ­ στησαν εισβολή, καταστροφές και σφαγές, π.χ. Αγχίαλος, Κουμάνοβο και ότι οι πόλεις της ενδοχώρας της Ρουμανίας, που ήταν περιτειχισμένες, διατηρή­ θηκαν εμφανέστατα γερμανικές, περιβαλλόμενες από ρουμάνικη ύπαιθρο, μέχρι πρόσφατα: Kronstadt (τώρα Μπρασώβ), Schoessburg (Σιγκισοάρα), Herrmanstadt (Σίμπιου), Muehlbach (Σέμπες), Weissenburg (Άλμπα Γιούλια) κ.ο.κ. Τέλος, να μην ξεχνάμε και τον γαστρονομικό (και γι’ αυτό τελείως ανύποπτο) όρο Macedoine de fruits, που δείχνει ότι, όταν φτιάχτηκε (1850; 1900;) μια ανάμιξη από κομ­ ματάκια 4 ή 5 διαφορετικών φρούτων έφερνε στη μνήμη τη Μακεδονία κι όχι κάποια άλλη περιοχή της Ευρώπης. Κι ας έρθουμε τώρα στα βιβλία. Καταρχήν βλέπου­ με ότι τα τρία πρώτα είναι εθνικιστικά φορτισμένα, ενώ το 4ο θέλει τόσο πολύ να είναι επιστημονικόαντικειμ ενικό, ώστε δεν το απασχολούν καθόλου προβλήματα εθνικισμών και εθνοτήτων. Τα 1ο και 4ο είναι γραμμένα από ιστοριογράφους κι αυτό φαίνε­ ται αμέσως στο ύφος και τον τρόπο γραφής, αλλά και στην επιμελή και συνεχή αναφορά σε πη γές και προγενέστερους συγγραφείς. Το 2ο είναι μια συλ­ λογή από άρθρα και ομιλίες του γεν. γραμματέα του Κ.Κ. Μακεδονίας και κατόπιν πρωθυπουργού Λάζα Κολισέφσκι, συνεπώς φορτισμένο ανοιχτά και ξεκά­ θαρα με πολιτικές - ιδεολογικές σκοπιμότητες. Το 3ο, τέλος, είναι μία σειρά άρθρα, γραμμένα από πολ­ λούς (πιθανότατα επιστήμονες, που όμως ούτε μνη­ μονεύονται σαν τέτοιοι, ούτε δίνεται η ειδικότητά τους ή οι τίτλοι τους) σ’ ένα στύλ ενδιάμεσο ανάμε­ σα στο αυστηρά επιστημονικό και στο εκλαϊκευτικό (προπαγανδιστικό;) Η ελληνική εθνικιστική στράτευση τουJ ου βιβλίου και η σλαβομακεδόνικη των 2ου και 3ου επιτυγχά­ νεται όχι τόσο με ψευδείς πληροφορίες (ιδιαίτερα το 1ο αλλά μέχρι κάποιο βαθμό και το 3ο ικανοποιούν τα κριτήρια του επιστημονικού λόγου) όσο με τη χρή­ ση λέξεων - εννοιών εσφαλμένα ορισμένων (ο ορι­ σμός δεν δίδεται, προκύπτει έμμεσα) ή με τη χρήση λέξεων-εννοιών ασαφών και μη ορισμένων. Έτσι ο Α.Κ. στο 2ο μιλάει για «τεχνητή εθνική συνείδηση» και «αληθινή εθνική συνείδηση» των Σλαβομακεδόνων (σελ. 142) κι αλλού παραδέχεται: «Είναι αλήθεια ότι ο Ντζίνοτ περιέγραφε τον εαυτό του ως Βούλ­ γαρο κι ότι ο Γκότσε Ντέλτσεφ έγραφε Βουλγάρικα. Είναι πιθανό ότι πολλοί από τους προγόνους μας αισθάνονταν να είναι Βούλγαροι, Έλληνες ή Σέρβοι.» (σελ. 132), «Για τον Ντιμίταρ Μπλαγκόεφ οι Μακεδόνες ήταν κι αυτοί Βούλγαροι. Αλλά σ’ αυτόν ήταν εύκολο να κάνει λάθος, διότι υπήρχε κοινός μακεδόνικος - βουλγάρικος αγώνας ενάντια στον εξελληνισμό,» (σελ. 157). Και καταλήγει, αντιγράφοντας από κάποιο βιβλίο του Μισίρκοφ: «Ο πατέρας μου, ο π άππος μου, ο προπάππος μου μπορούσαν να πε­ ριγράφουν εαυτούς ω ς Βουλγάρους, λόγω της ανι­ κανότητάς των να καταλάβουν τα πράγματα...... (σελ. 133). Είναι ολοφάνερο ότι ο Λ. Κ. και η σλαβομακεδό­ νικη προπαγάνδα γενικότερα ασπάζονται και προ­ σ υπ ογρ ά φ ο υ ν τη μεταφυσική αντίληψη της προΰπαρξης ενός έθνους από τις εθνικές συνειδή­

σεις. Γι’ αυτούς το «έθνος» είναι κάτι που υπάρχει άσχετα με το άν τα μέλη του γνωρίζουν ή όχι την ύπαρξή του. Αυτή η υποστασιοποίηση παίρνει συνή­ θως στους υποστηρικτές της τη μορφή ρατσισμού2. Αλλά στην προκειμένη περίπτωση, και δοθέντος ότι Σέρβοι, Βούλγαροι και Σλαβομακεδόνες ανήκουν στην ίδια ράτσα, η θέση ότι υπήρχε ένα ξεχωριστό σλαβομακεδόνικο έθνος (Nation και όχι Ethnicity) πριν και άσχετα από τις εθνικές συνειδήσεις που θα το δημιουργούσαν, αυτή η θέση προτείνεται στα βι­ βλία 2ο και 3ο τελείως αυθαίρετη και ανεπέρειστη. Στην πραγματικότητα η κοινωνιολογία γνωρίζει ήδη με τον Max Weber, ότι το έθνος (Nation) δε στηρίζε­ ται ούτε σε ενότητα αίματος (πρβλ. π.χ. το ελβετικό έθνος ή τους σλάβικης ράτσας γερμανούς του Βραδεμβούργου) ούτε στη γλώσσα (π.χ. οι Γάλλοι την εθνική συνείδηση γερμανόφωνοι Αλσατοί, οκσιτανόφωνοι της Σαβόιας, του Νότου κ.λπ. οι Βρεττόνοι κ.ο.κ.) ούτε στη θρησκεία (βλ. τους Κόπτες στην Αί­ γυπτο). Το έθνος είναι δημιούργημα των εθνικών συ­ νειδήσεων και αυτές είναι αποτέλεσμα ανεξάρτητων παιδειακών (Cultural) διαδικασιών, που προκαλούνται από ποικίλες ιστορικές συγκυρίες. Ο Κ.Β. στο 1ο δείχνει ενάντια στην κρατούσα στην Ελλάδα ρατσιστική αντιφαλμεραγιερική θεωρία3 να δέχεται τον παιδειακό καθορισμό της εθνικής συνεί­ δησης.4 Έτσι μιλάει συνεχώς για Βλαχόφωνους Έλ­ ληνες ή Ελληνόβλαχους και για σλαβόφωνες ελληνικές κοινότητες. Ό μω ς η εθνικιστική στράτευ­ σή του (βλ. τον πρόλογο του εκδότη) τον παρασύ­ ρει στο να χρησιμοποιεί τις λέξεις «Έλληνας» και «ελληνικός» εντελώς ασαφώς. Έτσι π.χ. μας λέει (1ο, σελ. 50): «Η πρώτη εμφάνιση βουλγάρικου εθνικι­ σμού στη Μακεδονία είναι ευθέως συνδεδεμένη με το πρόσωπο του Δημητρίου Mladenof, ενός Έλλη­ να δάσκαλου από τη Στρούγκα.» Αλλά πώ ς μπορεί να χαρακτηριστεί Έ λληνας ένας φορέας βουλγάρικου εθνικισμού; Στο 2ο, σελ. 237, σημ. 70, διαβάζου­ με τα κάπως πειστικότερα «Dimitar Miladinov (1810-1862). Σα δάσκαλος ... ο D. Miladinov αρχικά δίδαξε ελληνιστί κι αργότερα (1856) στην τοπική μακεδονίτικη γλώσσα. Στην προσπάθειά του να ξυπνή­ σει την εθνική συνείδηση του λαού του απαιτούσε την απομάκρυνση των Ελλήνων δασκάλων από τα σχολεία και των Ελλήνων επισκόπων και κατώτερων κληρικών...». Μας μιλάει επίσης (1ο, σελ. 170) για μιά «δράκα ρουμανόφιλων υπό τον Απόστολο Μαργα­ ρίτη». Αλλά αυτός ο Βλάχος είχε πράγματι ελληνι­ κό όνομα; και γιατί ρουμανόφιλος (romanian symrathizer) και όχι με ρουμάνικη εθνική συνείδηση; Η ίδια τέλος ασάφεια όταν ο Κ.Β. μας μιλάει γιά το «...Κρούσοβο, μιά πόλη κατοικημένη αποκλειστικά από Έλληνες» ή για την Καστοριά με «4.500 Έλλη­ νες, 1000 Εβραίους και 500 Τούρκους» (σελ. 137 και 148). «Αν προσέξουμε ότι ο Κ.Β. επικαλείται τον Φελίξ Μπωζούρ σύμφωνα με τον οποίο στη Θεσσαλο­ νίκη υπήρχαν μόνο Εβραίοι, Έλληνες, Τούρκοι και Ευρωπαίοι, θα καταλάβουμε ότι το «Έλληνες» σε πολλές πηγές αναφέρεται όχι σε εθνική συνείδηση, ούτε καν σε γλώσσα, αλλά σε θρήσκευμα, κι ότι μέ­ χρι τα 1870, που φτιάχτηκε η αυτοκέφαλη βουλγα­ ρική εκκλησία «Έλληνες» - χριστιανοί ορθόδοξοι, «Τούρκοι» - μωαμεθανοί, «Ευρωπαίοι» - καθολικοί και προτεστάντες. Έτσι όμως δεν ξέρουμε τί «Έλληνες» εννοεί ο Κ.Β. όταν πρόκειται για την Καστοριά, το

χρονικα/17 Κρούσοβο και σε πλήθος άλλες περιπτώσεις. Εκτός όμως από την ασάφεια στο 1ο και την εξ ο­ ρισμού εσφαλμένη επίκληση έθνους στα 2ο και 3ο, έχουμε και τη διαστρεβλωτική των γεγονότων σιω­ πή, που υπονομεύει την αξία τους πληροφόρησης. Έτσι το 3ο βιβλίο διαθέτει όλες κι όλες 5 αράδες για την επανάσταση του 1821 στη Μακεδονία, κι όλα όσα κρίνει άξια λόγου είναι η συμμετοχή σ’ αυτήν των Μ. Bochvar και Demir Trayko, καθώς και η εξέγερ­ ση στα 1822 των μη μνημονευόμενης εθνικότητας ή γλώσσας «χωρικών» στα Βοδενά υπό τον A. Karta­ shev (μήπως είναι ο Καρατάσος;). Αντίστοιχα το 1ο αναφέρεται en passant στην εξέγερση του Ίλιντεν, λες και την ξέρουμε άλλουθε, ή λες και δεν έχει θέ­ ση σε μιά «Ιστορία της Μακεδονίας» (προσέξτε: της Μακεδονίας, όχι του Ελληνισμού της Μακεδονίας). ελικά, για να μπορέσει κανείς να μάθει κάτι για την μετά τα 1750 Μακεδονία από τα βιβλία 1ο, 2ο και 3ο πρέπει να ξέρει ήδη από μόνος του αρκε­ τά για να μπορέσει να ξετρυπώσει κι αποκρυπτογραφήσει αυτά που πληροφορούν τα υπό κρίση βιβλία. Έτσι στο 2ο διαβάζουμε (σελ. 125) ότι στα 1850 «Η νεαρή μακεδονική αστική τάξη έπρεπε να πολεμή­ σει... αφενός με το σκληρό συναγωνισμό από αλλο­ δαπά εμπορεύματα...και αφετέρου με τον υπάρχοντα συναγωνισμό της πιο πεπειραμένης οικονομικά ισχυρώτερης ελληνικής μπουρζουαζίας. Η ελληνική μπουρζουαζία, υπό την αιγίδα του Πατριαρχείου της Κωνσταντινούπολης, που είχε τότε μονοπώλιο σε εκ­ κλησιαστικά και εκπαιδευτικά ζητήματα, χρησιμο­ ποιούσε την προνομιούχα θέση της... για να δημιουργήσει μια μεγάλη Ελλάδα με τον εξελληνισμό του μακεδονικού πληθυσμού». Πώς βρέθηκε μια ελληνική αστική τάξη στη Μα­ κεδονία και σ ’ ολόκληρη τη Βαλκανική και μάλιστα σε προνομιούχα θέση; Ό ταν η Μακεδονία υποτάχθη­ κε στην τουρκική καταπίεση στα τέλη του 14ου αιώ­ να... το ελληνικό Πατριαρχείο της Κωνσταντινού­ πολης... ο ελληνικός κλήρος έκλεισε τα αρχαία σλαβονικά σχολεία-κύτταρα και άνοιξε ελληνικά σχολεία

Τ

με διδασκαλία στην ελληνική γλώσσα. Η εκκλησια­ στική σλαβική γλώσσα απαγορεύθηκε στην εκκλη­ σία και εισήχθη η ελληνική» (30, 104). Από τα 1400 μέχρι τα 1850 σ’ ολόκληρα τα Βαλκάνια, αν ήσουν χριστιανός ορθόδοξος ή θα έμενες αγράμματος ή θα μάθαινες ελληνικά. Αλλά σ’ ένα γεωγραφικό χώ­ ρο, που δέν υπήρχε καμιά εθνική συνείδηση, αλλά μόνο η συνείδηση ότι είσαι χριστιανός κι όχι Τούρ­ κος, τα ελληνικά δεν τα μάθαινες σαν ξένη γλώσσα, αλλά σαν αυτό που ήταν πάντοτε για την ανατολική λεκάνη της Μεσογείου από το 300 π.Χ. και δώθε: σαν την «κοινή» γλώσσα των μορφωμένων ανθρώπων. Αν σ’ αυτά προσθέσουμε και τον πλούτο της «λόγιας» ελληνικής γλώσσας και τις δυνατότητές της να εκ­ φράζει αφηρημένα νοήματα (προσόντα που έλειπαν από τις τότε αδιαμόρφωτες άλλες γλώσσες των Βαλ­ κανίων) καθώς και την ακτινοβολία της αρχαίας ελ­ ληνικής γραμματείας, τότε καταλαβαίνουμε την τεράστια αφομοιωτική δύναμη της ελληνικής γλώσσας. Ό ταν στο 18ο αιώνα αρχίζει να διαμορφώνεται στα Βαλκάνια μια αστική (όχι καπιταλιστική - bourge­ ois, αλλά buergerliche)5 τάξη, η τάξη αυτή είναι ελ­ ληνόφωνη, δηλαδή αρχικά μεν διαβάζει και γράφει και σιγά-σιγά μιλάει και στο σπίτι της ελληνικά. Κι επειδή η εθνική συνείδηση είναι δημιούργημα της α­ στικής τάξης1, μοιραία αυτή η ελληνόφωνη αστική τάξη αναπτύσσει μια ελληνική εθνική συνείδηση, κι αναπαράγεται και μεγαλώνει ω ς ελληνική αστική τά­ ξη. Έτσι εξηγείται γιατί η πρώτη αστική επανάστα­ ση στα Βαλκάνια εμφανίστηκε ως ελληνική· γιατί αυτή η ελληνική επανάσταση προετοιμάστηκε εκτός της κυρίως Ελλάδας και γιατί ξεκίνησε στο Ιάσιο, στο βορειοανατολικότερο σημείο της Βαλκανικής, κι έ­ τσι εξηγείται γιατί σ’ ολόκληρη τη Βαλκανική τα μη μουσουλμανικά σχολεία (κι όχι μόνο τα ιεροδιδασκα­ λεία) ήταν κατ’ αποκλειστικότητα ελληνικά (μέχρι κι επάνω βόρεια ώς το Βελιγράδι)6. Μετά από 50 και παραπάνω χρόνια μονοκρατορίας της ελληνικής γλώσσας και συνείδησης στα Βαλκά-

18/χρονικα νια αναδύονται μέσα από τους άλλους βαλκανικούς πληθυσμούς μη ελληνόφωνες αστικές τάξεις, κατά συνέπεια μη ελληνικές εθνικές συνειδήσεις και μη ελληνικά σχολεία. Στα 1850 περίπου η ύπαρξη περισ­ σότερων ανταγωνιστριών βαλκανικών αστικών τά­ ξεων και αντιτιθεμένων εθνικών συνειδήσεων αποτελεί γεγονός, αλλά οι αγροτικοί πληθυσμοί βραδυπορούν, ιδιαίτερα δε στη Μακεδονία, που βρίσκε­ ται σε πιο απόμακρο σημείο από τα κέντρα του Σέρβικου και Βουλγάρικου εθνικισμού, παραμένουν στην αντίληψη ότι είναι χριστιανοί ραγιάδες. Κι α­ κριβώς για να μπορέσουν να προσεγγίσουν τις αγρο­ τικές μάζες τα καινούρια ανθελληνικά εθνικά κινήματα πήραν τη μορφή θρησκευτικών κινημάτων . κατά της ορθοδοξίας (ρωμαιοκαθολικοί, ουνιάτες) αρ­ χικά (στο 1ο, σελ. 60) κατά του Πατριαρχείου της Κωνσταντινούπολης τέλος (απόσχιση της βουλγαρι­ κής Εξαρχείας). Υπερβάλλει ο Κ.Β. στο 1ο, όταν σαν κάτι αυτονόη­ το θέλει να ταυτίσει τη συνείδηση του «πατριαρχι­ κού» σλαβομακεδόνα με μιά ξεκάθαρη ελληνική εθνική συνείδηση, όπω ς την ξέρουμε σήμερα. Αλλά ακόμη πιο αποτυχημένη είναι η προσπάθεια στα 2ο και 3ο να μιλάν για σλαβομακεδόνες με Έλληνα. Έ ­ χει όμως δίκιο, όταν διαπιστώνει, ότι στα τέλη του 19ου αιώνα κι αρχές 20ού, ο πατριαρχικός σλαβόφω­ νος, ίσως και λόγω της βίας, που μετέρχονται οι βουλγαρόφιλοι, προσέρχεται τελικά σε μία ελληνι­ κή εθνική συνείδηση. Και είναι τόσοι οι σλαβόφωνοι που αισθάνονται Έλληνες, ώστε μερικοί, προφανώς οι πιο φανατικοί, να φθάνουν στο σημείο ν’ αφήνουν το βιος του και να παίρνουν το δρόμο της προσφυ­ γιάς. «Τον Αύγουστο 1913 μεγάλος αριθμός Ελλή­ νων... μετακινήθηκαν π ρ ο ς την υπό ελληνική διοίκηση Μακεδονία. Σ’ αυτούς προστέθηκε ένας α­ ριθμός ελληνόφιλων (pro-greek) Μακεδόνων από Γευγελή, Μπιτόλα, Στρούμιτσα» (X. Αντονόφσκι στο 3ο, σελ. 191). ήμερα, αν οι υπολογισμοί του Αντονόφσκι στο 2ο, σελ. 188-198, είναι σωστοί, μετά τις ανταλλα­ γ έ ς πληθυσμών στα 1913,1919 και 1924, και μετά τέ­ λος, την αποχώρηση κάποιων φασιστών σλαβομακεδόνων στα 1945 και κομμουνιστών στα 1949, η σλαβικότητα της ελληνικής Μακεδονίας έχει τόση α­ ντιστοιχία με την πραγματικότητα, όση και η ελλη­ νικότητα της Φιλιππούπολης και του Μοναστηριού. Η αντίθεση πόλης - υπαίθρου, που τόσο είχε απα­ σχολήσει τον Κ. Μάρξ, είχε πάρει στα Βαλκάνια τη μορφή γλωσσικής ή/και εθνικής αντίθεσης, 'έτσι στα βόρεια είχαμε τα γερμανικά περιτειχισμένα χειρο­ τεχνικά, βιοτεχνικά κέντρα- στις ακτές της Αδριατικής στα δυτικά τα βενετσιάνικα-ιταλικά λιμάνια (Durrazo, Ragusa-Ντουμπρόβνικ, Spalato-Σπλίτ, ZaraΖντάρ κ.ο.κ.) και στην υπόλοιπη Βαλκανική, όπου δεν είχε εισχωρήσει καμιά δυτικοευρωπαϊκή αστική παι­ δεία, είχαμε την ανάπτυξη μιας εντόπιας αστικής τά­ ξης, ως ελληνικής, έτσι που με την εξαίρεση της Θεσσαλονίκης, κατά πλειοψηφία εβραϊκής, στις π ε­ ρισσότερες άλλες βαλκανικές πόλεις να επικρατεί ένας ελληνικής εθνικής συνείδησης και γλώ σσας α­ στικός πληθυσμός. Αυτή τη διαφορά ανάμεσα στις πόλεις και την περιφέρειά τους, για την οποία ο εν­ διαφερόμενος μπορεί να βρεί ενδείξεις σ’ όλες σ χε­

Σ

δόν τις πη γές8, περίμενα ότι θ’ αντιμετωπίζει κατά κάποιο τρόπο ο Τοντόροφ, αφού το αντικείμενο της μελέτης του είναι εξειδικευτικά: η βαλκανική πόλη από τον 15ο μέχρι τον 19ο αιώνα! Ό μω ς ο Ν. Τοντόροφ, είτε επειδή είναι Βούλγα­ ρος κι αδυνατεί να δει σ’ όλη της τη σημασία την (παρελθούσα πια) ελληνικότητα πόλεων στο χώρο της σημερινής Βουλγαρίας, είτε επειδή είναι ορθόδοξος μαρξιστής9, που δεσμεύεται να βλέπει μόνο ταξικές αντιθέσεις κι όχι αντιτιθέμενους εθνικισμούς, δεν προσεγγίζει καν το πρόβλημα. Βέβαια, γενικολογώντας, μας πληροφορεί (4β σελ.

287): «Η εμφάνιση της πρώ της αστικής τάξης στα Βαλκάνια, της ελληνικής, ήταν αποτέλεσμα της ανά­ πτυξης του εμπορίου. Ως ναυτικός κι εμπορικός λα­ ός οι Έλληνες έγιναν οι απαραίτητοι μεσάζοντες στο εμπόριο όλων των ευρωπαϊκών κρατών με την Οθω­ μανική Αυτοκρατορία». «Τα ελληνικά εμπορικά πλοία... σχημάτισαν εναν ισχυρό εμπορικό στόλο...»

(4β σελ. 288). «Μετά .... το 1774 ο ελληνικός εμπορι­ κός στόλος κυριάρχησε στη Μεσόγειο.» (4β, σελ.

189). Και μας μιλάει και για «παροικίες»: «Η ελληνι­ κή παροικία της Μασαλίας εξελίχθηκε σε ένα από τα πλουσιότερα εμπορικά κέντρα στην Ευρώπη, και οι ελληνικές παροικίες στην Ιταλία και στο εσωτερικό της Ευρώπης (στη Ρωσία, την Αυστρία και τη Γερμανία) επεκτάθηκαν...» (4β, σελ. 287,288), βλ. 4α σελ.98. Αλλ’ αυτή η σύμφωνη με την ελληνική εθνικιστι­ κή ιστορία γενικολογία, κατά την οποία «.. (ως) ναυ­ τικός και εμπορικός λαός, οι Έλληνες...», (Ελληνες εξ ορισμού, άσχετα αν μίλαγαν αρβανίτικα όπω ς οι Υδραίοι και οι Σπετσιώτες, ή στεμνιτσιώτικα όπως οι χρυσοχόοι) ξεκίνησαν να κατακτήσουν τη θάλασσα και το «εσωτερικό της Ευρώπης», δε μας λέει τίποτε για το εσωτερικό της Βαλκανικής, ούτε ασχολείται με παροικίες (και γιατί «παροικίες»;) στη Μακεδονία, στη Βουλγαρία, στη Ρουμανία. Τις όποιες πληροφορίες μπορεί να έχει ο αναγνώ­ στης από το 4ο βιβλίο για το μακεδονικό και ευρύ­ τερα για το βαλκανικό πρόβλημα των εθνοτήτων πρέπει να τις ανιχνεύσει, σχεδόν να τις ξεθάψει. Έ ­ τσι ενώ το βιβλίο ασχολείται σε πάνω από 50 σελί­ δες με τις δραστηριότητες της εμποροβιομηχανικής οικογένειας των Γκιουμουσγκερντάν, μόνο έμμεσα μπορούμε να συναγάγουμε ότι η οικογένεια αυτή εί­ χε ελληνική εθνική συνείδηση- έμμεσα από το ότι έ­ γραφαν τα συμφωνητικά τους ελληνιστί (4ο β., σελ.

409 και 415) και ότι ο Αθανάσιος Γκιουμουσγκερντάν ήταν επίτροπος στο ελληνικό σχολείο, «.... στην ελ­ ληνική κοινότητα ή δημοτικό συμβούλιο της Φιλιππούπολης», πρά γμ α που παρεμπιπτόντω ς μας πληροφορεί ότι δημοτική αρχή και η ελληνική κοι­ νότητα ήταν ένα και το αυτό σώμα, ή μ’ άλλα λόγια ότι η Φιλιππούπολη ήταν ελληνική (4ο β., σελ.

340),...«οι Έλληνες έχουν κατά μέσο όρο τέσσερις ο καθένας. Και περισσότερο εντυπωσιακή είναι η δια­ φορά ως πρ ος την αξία. Κατά μέσον όρο οι αποθή­ κες των Ελλήνων έχουν την πενταπλάσια αξία από ό,τι οι αποθήκες των Βουλγάρων και των Αρμενίων». (Πρόκειται για αποθήκες στο Δούναβη και τη Μαύ­ ρη Θάλασσα Θ.Κ.). Τελικά, όταν ο Ν.Τ. θέλει να μελετήσει τον πληθυ­ σμό των αστικών κέντρων της Βουλγαρίας, διαπιστώ­ νει ότι σε κάποιον πίνακα των φόρων και του πληθυσμού υπάρχει μία και μόνη σημείωση, «... που

χρονικα/19 αφορά τους Έλληνες»· μια μνεία ότι στην Βάρνα υ­ πήρχαν «3.532 Έλληνες και 662 Βούλγαροι». Θα πρέ­ πει να υποθέσουμε ότι η σημείωση έγινε αργότερα. Καταλήγουμε λοιπόν στο συμπέρασμα (λέει ο Ν.Τ.) «ότι στην ίδια την καταχώρηση ο απογραφέας δεν θεώρησε απαραίτητο να διαφοροποιήσει τους Βούλ­ γαρους από τους Έλληνες και ότι τους κατέταξε ό­ λους μαζί στη στήλη "Βούλγαροι” , όπως συνέβη και με άλλες σκόρπιες μικρές ομάδες Ελλήνων σε άλ­ λους αστικούς πληθυσμούς στο βιλαέτι του Δούνα­ βη. Μόνο όπου υπήρχε πιο συμπαγής ελληνικός πληθυσμός, όπως στη Βάρνα, ζήτησε ο εκπρόσωπός τους, καθώς τουλάχιστον φαίνεται, να γίνει μια ση­ μείωση που να φανερώνει την ύπαρξη των Ελλήνων».

(4β, σελ. 487). Η γελοιότητα αυτής της δήθεν εξήγησης είναι ο­ λοφάνερη, κι επειδή αποκλείεται ο ιστορικός Ν.Τ. να είναι τόσο ανιστόρητος, ή τόσο αφελής, γι’ αυτό πρέ­ πει να υποθέσουμε, ότι η σφοδρή του επιθυμία για ελληνοβουλγαρική φιλία τον κάνει να διαγράφει τα παλαιό μίση, θυσιάζοντας σ’ αυτή τη διαγραφή την ιστορική πραγματικότητα. Εν πόση περιπτώσει η α­ λήθεια είναι ότι από το 1850 περίπου γίνεται ένας λυσσαλέος βουλγαρικός εθνικός αγώνας, για την α­ πελευθέρωση της Βουλγαρίας από τη θρησκευτική, παιδειακή και εκπαιδευτική κυριαρχία των Ελλήνων και για την εκδίωξη των Ελλήνων αστών. Στον αγώ­ να αυτό χρησιμοποιείται, εκτός των άλλων μέσων, και η παραχάραξη στατιστικών στοιχείων εν όψει της προπαγάνδας προς τις «μεγάλες ευρωπαϊκές δυνά­ μεις» και τη διεθνή κοινή γνώμη. Αν, λοιπόν, ο Τούρ­ κος απογραφέας δεν θεώρησε απαραίτητο να διαφορίσει μεταξύ Ελλήνων και Βουλγάρων, είναι επει- · δή εξαγοράσθηκε, κι αν οι εκπρόσωποι άλλων Ελλη­ νικών αστικών κέντρων δεν ζήτησαν να διορθώσουν την παράλειψη, δεν είναι επειδή ήταν «σκόρπιες μι­ κρές ομάδες» αλλά για χίλιους άλλους λόγους, πι­ θανότερο επειδή δεν πρόσφεραν αρκετό μπακσίσι

για να εξαγοράσουν τη διόρθωση. Τρανή απόδειξη του ότι γινόταν σύντονη προσπά­ θεια παραχάραξης των στατιστικών στοιχείων δίνει ο πίνακας 100 στο 4β, όπου, όπως ομολογεί ο Ν.Τ.

(4β, σελ. 597), τα «διαθέσιμα» από τον Τούρκο απογραφέα στοιχεία πετυχαίνουν το εξής αξιοθαύμαστο: 19 Έλληνες με 1.287.100 γρόσια αποσιωπούνται κι εξαφανίζονται υπό την ταμπέλα «άλλοι», ενώ 6 Αρ­ μένιοι (ακίνδυνη μειονότητα) με 81.000 γρόσια (δη­ λαδή το 1/16 των Ελλήνων) λογίζονται άξιοι ειδικής μνείας ως «Αρμένιοι». Ό μω ς αυτός που θα ήθελε να ιχνηλατήσει την ελληνική αστική παρουσία (και μέχρις ενός σημείου και αγροτική) στο χώρο του ση­ μερινού βουλγαρικού κράτους, δεν θα χρειαζόταν μεγάλο κόπο για μια πρώτη προσέγγιση. Αρκεί το σουλτανικό φιρμάνι του 1870, που δημιούργησε το σχίσμα της βουλγαρικής Εξαρχείας. Το φιρμάνι αυ­ τό εστρέφετο ευθέως κατά της θρησκευτικής πα­ ντοδυναμίας του Πατριαρχείου, την οποία ήθελε να καταργήσει, και μόνο για φιλική διάθεση προς το Πα­ τριαρχείο δεν θα μπορούσε να κατηγορηθεί. Εντού­ τοις και πόλεις και περιοχές αφήνει ολοκληρωτικά στο Πατριαρχείο, και σ’ άλλες προβλέπει συνύπαρ­ ξη Πατριαρχείου και βουλγαρικής Εκκλησίας. Αυτό γινόταν επειδή οι πρώ τες ήταν καθαρά ή στη μεγά­ λη πλειοψηφία τους ελληνικές και οι δεύτερες μικτές ελληνικές - βουλγαρικές. Ό που πλειοψηφούσαν οι Βούλγαροι έστω και λίγο, το φιρμάνι έδινε την πό­ λη ή την περιοχή στην δημιουργούμενη εξαρχική Εκ­ κλησία. λέπουμε, λοιπόν, ότι δεν είναι μόνο η ανοιχτή (2ο και 3ο βιβλία) ή κεκαλυμμένη (1ο) εθνικιστι­ κή στράτευση, που μπορεί να παραμορφώσει τα ιστο­ ρικά δεδομένα. Κι ο Ν.Τ. με την καθαρά «οικονομική ιστορία» του καταντάει να κάνει ιδεολογία και ν ’ α­ ποσιωπά σημαντικά ιστορικά γεγονότα. Διότι σημα­ ντικό γεγονός βέβαια ήταν το ότι η «βαλκανική πό-

Β

20/χρονικα

ΙΖΑΝΤΟΡΑ ΝΤΑΝΚΑΝ

ΙΖΑΝΤΟΡΑ ΝΤΑΝΚΑΝ

Ή αύτοβιογραφία της Ίζαντόρα Ντάνκαν είναι ένα πιστό καί συ­ ναρπαστικό άντιφέγγισμα τοϋ ε­ κρηκτικού ταμπεραμέντου της. Μέ­ σα άπό τίς σελίδες αύτοΰ τοϋ τόσο σημαντικού γιά την ιστορία τοϋ χοροΰ βιβλίου, ξετυλίγεται ή ζωή της ξεχωριστής αύτης 'Ιέρειας, καί ό ρόλος της στήν εξέλιξη της τέ­ χνης στις αρχές τοϋ αιώνα μας. Έ να βιβλίο συναρπαστικό, με­ ταφρασμένο άπό τήν “Αννα Σικελιανοΰ.

ΕΚ ΔΟ ΣΕΙΣ ΝΕΦΕΛΗ Μαυρομιχάλη 9, Αθήνα, τηλ. 360.77.44

λη» ξεσκίστηκε στο 19ο αιώνα από τους συγκρουόμενους εθνικισμούς, για να καταλήξει να καεί, να σφαχτεί και να λεηλατηθεί στις αρχές του 20ού (η Αγχίαλος π.χ. στις 30.7.1906, το Κουμάνοβο κ.ο.κ.). Αλλά και με τον Κάρλ Μάρξ δε βλέπω τι σχέση έ­ χει αυτή η, όσο γίνεται, ανεθνικότερη και καθαρή οι­ κονομική ιστοριογραφία του Ν.Τ. Αντίθετα δε χρειάζεται βαθιά μελέτη για να δει κανείς ότι η «κα­ τάποση» των γερμανικών αστικών κέντρων από τους περιρρέοντες Ρουμάνους, η σύγκρουση Ιταλών Γιουγκοσλάβων περί τα δαλματικά λιμάνια, και η έ­ φοδος Βουλγάρων, Γιουγκοσλάβων και Ρουμάνων κατά των ελληνικών πόλεων της Μακεδονίας, της Α­ νατολικής Ρωμυλίας και των δυτικών ακτών του Εύξεινου Πόντου, ότι αυτές οι εθνικές και εθνικιστικές συγκρούσεις υποκρύπτουν μια ταξική σύγκρουση, την τόσο προσφιλή στον Μάρξ αντίθεση υπαίθρου και πόλης, γαιοκτημόνων ή/και χωρικών κατά αστών, που στα Βαλκάνια κατέληξε σε πλήρη νίκη και επι­ κράτηση των πρώτων σε βάρος των αστών, με μο­ ναδική εξαίρεση το χώρο του σημερινού ελληνικού κράτους, όπου οι Έλληνες αυτοί των πόλεων αφο­ μοίωσαν και εξελλήνισαν τους, όσους δεν ήταν ήδη ελληνόφω οι, αγρότες. Όσο για τη φιλία των βαλκανικών λαών, αυτήν δεν την εξυπηρετούν ούτε οι εθνικιστικές υπερβολές, εί­ τε επιθετικές, είτε αμυντικές, αλλά ούτε και παρα­ ποιήσεις - ωραιοποιήσεις της ιστορίας. Τώρα, που τα έθνη - κράτη βρίσκονται σε αποδρομή, τη φιλία των λαών θα την προωθήσει η μνήμη και η γνώση των εξευτελισμών, διωγμών, σφαγών και προσφυγιάς, στους οποίους υποβληθήκαμε οι Βαλκάνιοι, οι μεν από τους δε και τανάπαλι, ώσπου να φτιαχτούν τα έθνη-κράτη μας. Θ. ΑΘΑΝΑΣΟΠΟΥΛΟΣ - ΚΑΛΟΜΑΛΟΣ *1

Σημειώσεις 1. Βλ. Θανάσης Καλόμαλος: Το εθνικό φαινόμενο, ΤΕΤΡΑ­ ΔΙΑ No 8ο και: Το νεοελληνικό έθνος, ΤΕΤΡΑΔΙΑ No 10.

2. Βλ. Adolph Hitler: Mein Kampf, σελ. της αγγλικής μετά­ φρασης Hutchinson και Passim για την εμμονή ότι οι Ε­ βραίοι δεν είναι θρησκευτική κοινότητα αλλά ράτσα. Βλ. επίσης την αντιδικία Falmerayer - Ελλήνων εθνικιστών ι­ στοριογράφων περί την καθαρότητα του αίματος των Ελ­ λήνων και πιο πράο |>ατα Α. Πουλιανού: Η προέλευση των Ελλήνων.

3. Βλ. το συμπίλημα των Gerth και Mills: From Max Weber, Routledge and Kegan Paul, σελ. 171-179.

3. Κατά τη διατύπωση του Ισοκράτη (Πανηγυρικός 51) «... το των Ελλήνων όνομα.... μηκέτι του γένους, αλλά της διανοίας δοκείν είναι» και «μάλλον Έλληνας καλείσθαι τους της παιδεύσεως της ημετέρας ή τους της κοινής φύσεως μετέχοντας».

8. Στο 3ο π.χ., σελ. 190, δίνεται η στατιστική ενός Άγγλου C.C. Blunt σύμφωνα με την οποία στα 1897 στην πόλη της Καστοριάς υπήρχαν: 2.060 Αλβανοί, 200 Ορθόδοξοι Σλά­ βοι, 1.100 Μικτοί Σλάβοι (εννοεί υποθέτω [Θ.Κ.] «πατριαρ­ χικούς» ή ελληνικής συνείδησης), 1257 Έλληνες, 1.000 Εβραίοι. Αντίθετα στα χωριά της Καστοριάς: 3.143 Τούρ­ κοι, 12.842 Τουρκαλβανοί, 3.180 Χριστιανοί Αλβανοί, 7.327 ορθόδοξοι Σλάβοι, 20.610 Μικτοί Σλάβοι, 294 Μωαμεθα­ νοί Σλάβοι, 6.080 Βλάχοι, 1.020 Εβραίοι. Εδώ δεν έχουμε απλώς τεράστιες διαφορές, έχουμε πλήρη διαφορισμό: στην πόλη κανένας Βλάχος, κανένας Τούρκος - στην ύ­ παιθρο κανένας Έλληνας.

αφιερωμα/21

Τα τελευταία 20 περίπου χρόνια πα ρατηρείτα ι μια μετα τό π ιση του ενδιαφέρο­ ντος της μ ελέτη ς της λογοτεχνία ς από το συγγρα φέα και τα κείμενα προς την κατεύθυνση του αναγνώ στη. Η επιστροφ ή του αναγνώ στη συνοδεύεται και από μια ο γκω δέστα τη βιβλιογραφία, ένα πλήθος εργασιώ ν οι οποίες περιλαμβάνουν από α π λές εμ πειρικές έρευνες (το αναγνω στικό κοινό και η πρόσληψ η ενός σ υ γ­ γραφέα, τι διαβάζουν συγκεκριμένες κοινω νικές ομά δες ή στρώ μα τα ) μέχρι θε­ ω ρητικά μ ο ν τέλα τα οποία, κλονίζοντα ς την πλάνη της α ντικειμενικότη τα ς του νοήματος ενός έργου, προτείνουν το ρόλο του αναγνώ στη ως β ασ ικού σ υ ν τελε­ σ τή της πρά ξη ς της νοηματοδότησης. Η ανακά λυψ η του α ν α γνώ σ τη /τη ς αναγνώ στρια ς δεν είναι μια ακόμ α μ όδα ούτε εφ ήμερον σπέρπα κάποιω ν ανήσυχω ν λογιώ ν της α κα δη μα ϊκής κοινότητα ς. Π ρόκειτα ι για ση μα ντική τομή στο ν τρό­ πο που α ντιλα μβ α νόμα στε τη φύση του έργου τέχνης μ ε πρα κ τικ ές και θεωρητι­ κές συνέπειες για την αξία και το περιεχόμενο της κα λ λιτεχνική ς δρα σ τη ριό τη ­ τας εν γένει. Τα βιβλία, τα κείμενα (με την ευρύτερη έννοια του όρου) δεν προο­ ρίζονται για να κατοικούν τα ράφια τω ν βιβλιοθηκώ ν, α λ λά για να κατα να λω ­ θούν από τα μ ά τια και τα χέρια τω ν αναγνω στώ ν, σ το μυα λό τω ν οποίων απο­ κτούν σά ρκα κ α ί οστά , δηλα δή νόημα. Επιμέλεια αφιερώματος: Αντώνης Κάλφας

22/αφιερωμα

Αντώνης Κάλφας

Τα κείμενα, οι αναγνώστες και ο τόπος της λογοτεχνίας*

«Η ιστορία της λογοτεχνίας και της τέχνης γενικότερα ήταν για πάρα πολλά χρόνια αποκλειστικά ιστορία των δημιουργών και των έργων τουςκαταπίεζε ή αποσιωπούσε την 'τρίτη εξουσία’: τον αναγνώστη, τον ακρο­ ατή ή τον θεατή. Για τον ιστορικό του ρόλο σπάνια γινόταν λόγος, όσο απαραίτητος και να υπήρξε αυτός ο ρόλος· γιατί η λογοτεχνία και η τέχνη γίνονται συγκεκριμένη ιστορική διαδικασία μόνο χάρη στη μεσολαβητι­ κή εμπειρία εκείνων που προσλαμβάνουν τα έργα: που τα απολαμβάνουν ή τα σχολιάζουν, που τα αποδέχονται ή τα απορρίπτουν, που τα προτι­ μούν ή τα παραδίδουν στη λήθη, και με αυτόν τον τρόπο δημιουργείται μια παράδοση. Ο δέκτης -κ α ι αυτό είναι το σημαντικότερο- είναι ικα­ νός να αναλάβει ενεργό ρόλο και να απαντήσει στην παράδοση δημιουρ­ γώντας και αυτός με τη σειρά του καινούρια έργα.»

Με αυτά τα λόγια περιγράφει συνοπτικά ο Hans Robert Jauss στο άρθρο του «Ο αναγνώστης ως στοιχείο μιας νέας Ιστορίας της Λογοτεχνίας»1τη θεωρη­ τική πρόταση που συνδέθηκε με το όνομά του και η οποία είναι γνωστή με τον όρο «αισθητική της πρόσληψης» (Rezeptionsaesthetik). Η πρόταση (ή η πρό­ κληση, όπως θα την ήθελε ο ίδιος) αυτή συνδέεται επίσης και με το γενικότε­ ρο κλίμα που επικρατούσε στο χώρο της λογοτεχνικής κριτικής περί τα τέλη της δεκαετίας του ’60, ένα κλίμα που, σε σημαντικό βαθμό, χαρακτήριζε από τη μια μεριά η κυριαρχία του στρουκτουραλισμού, ο οποίος μελετούσε τα λο­ γοτεχνικά κείμενα ως κλειστά συστήματα, ενώ από την άλλη η ερμηνεία των λογοτεχνικών κειμένων ακολουθούσε το λογοτεχνικό πρότυπο της λογοτεχνι­ κής ιστορίας, χωρίς να μιλήσουμε, βεβαίως, για τη συγκριτική εξέταση των κειμένων εκ μέρους της Συγκριτικής Φιλολογίας η οποία, ωστόσο, είχε αναγάγει τη «σύγκριση» σε αυτοσκοπό. * Το κείμενο αυτό - με ελάχιστες αλλαγές - παρουσιάστηκε στις 16 Μαΐου 1989 ως εισήγηση στο πλαίσιο των μεταπτυχιακών σεμιναρίων που διοργανώνει ο Τομέας Νεοελληνικής Φιλολογίας του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων. Οι μεταφράσεις από τα Γερμανικα, όπου αυτό δεν δηλώνεται διαφορετικά, είναι δικές μου.

αφιερωμα/23 με άμεση συνέπεια να (ξανα)κερδηθεί το δημόσιο ενδιαφέρον και να ανανεωθεί η μελέτη κα ι ανά­ γνωση τω ν λογοτεχνικώ ν έργων. Ενώ με τον όρο πρόσληψη εννοούμε την πραγ­ μάτωση ενός λογοτεχνικού έργου από τον άναγνώστη, με τον όρο ανταπόκριση εννοούμε αυτό ακρι­ βώς που η ίδια η δομή του κειμένου προκαλεί κ α ­ τά την πράξη της ανάγνω σης. Το όνομα του Jauss συνδέεται με την παράδοση της Ερμηνευτικής φι­ λοσοφίας κα ι πιο συγκεκριμένα με το έργο του Hans George C adam er αντίθετα, στον θεωρητικό της «αισθητικής της ανταπόκρισης», η μεγαλύτε­ 1. σε τι απ αντά ένα λογοτεχνικό έργο ή ένα έργο ρη επίδραση στάθηκε η Φ αινομενολογική. Ο Iser τέχνης και στο βιβλίο του Η δομή εκκλήσεως των κειμένων 2. γιατί σε διαφορετικές χρονικές περιόδους το έρ­ (1970) εξετάζει τις δομές εκείνες που ενυπάρχουν γο τέχνης κα τανοείται και προσλαμβάνεται δια­ στο κείμενο και οι οποίες «απευθύνονται» προς φ ορετικά από τους αναγνώ στες του. τον αναγνώστη αποτελώ ντας ένα είδος έκκλησης Για την επίλυση αυτού του προβλήματος, ση­ με σκοπό την επικοινωνία του κειμένου με τον α­ μειώνει ο Jauss, δεν ε παρκεί η «ανασύνθεση» του ναγνώ στη. Πιο συγκεκριμένα ο Iser θεωρεί ω ς βα­ εσωλογοτεχνικού «λανθάνοντος ορίζοντα αναμο­ σ ική λειτουργία του κειμένου την «απροσδιορι­ νής» του ίδιου του έργου. Χρειάζεται ακόμα να με­ σ τία» που το τελευταίο ενέχει, το γεγονός δηλα­ λετηθούν - και εδώ ακριβώ ς σ υναντιέται η αισθη­ δή πω ς δεν λέγονται και δεν αναφέρονται ρητά στο τική της πρόσληψης με την κοινωνιολογική έρευ­ κείμενο όλες εκείνες οι πληροφορίες κα ι περιγρα­ να και εμπειρική περιγραφή - « κα ι οι εξωλογοφές που θα εξαντλούσαν το νόημά του, κάτι που τεχνικοί παράγοντες οι οποίοι προκαθορίζουν τα συμβαίνει για παράδειγμα σε μια επιστημονική ερ­ αισθητικά ενδιαφέροντα διαφορετικών αναγνωστι­ γασία, ή σε μια συνταγή. Η μη καθορισμένη ε κ ­ κώ ν στρω μάτω ν ή ομάδω ν κα ι οι οποίοι θα μπο­ φορά του σώματος του κειμένου, η απροσδιοριστία ρούσαν με μια σχετική έρευνα τω ν πηγών να συν­ του, δεν αποτελεί μοχλό μεταβίβασης στις μετα­ δεθούν και να συσχετισθούν με την κοινωνικοϊ'στοφυσικές ουσίες του κειμένου, όπω ς υποστήριζε ο ρική κ α ι ο ικ ο νο μ ικ ή κ α τά σ τ α σ η αυτώ ν τω ν Π ολω νός θεωρητικός Roman Ingarden από τον ο ­ στρωμάτω ν». ποίο δανείζεται τον όρο ο Iser· αντίθετα, αυτή α­ Η πρόσληψη, αποδοχή κα ι κα τανάλω ση των ποτελεί «το πιο σπουδαίο σημείο επικοινω νίας α­ κειμένων δεν ολοκληρώνεται εάν δεν συνδέεται νάμεσα στο κείμενο και τον αναγνώ στη». Η αι­ και με την ιδιαίτερη εκείνη δραστηριότητα που ε­ σθητική εμπειρία που αποκτούμε στην επαφή μας κλύεται κα τά την ανάγνωσή τους κα ι η οποία ε­ με την πρα γμ ατικότητα του κειμένου δεν οφείλε­ πιτρέπει (με το γέλιο, το θαυμασμό ή το κλάμα) ται σε μεταφυσικές ουσίες ή ποιότητες, αλλά στα να λειτουργήσει η επικοινωνιακή διάσταση της αι­ «κενά σημεία», τα οποία επιτρέπουν στον αναγνώ­ σθητικής πράξης, δηλ. η αισθητική εμπειρία. στη να ενσωματώσει στην προσω πική του εμπει­ Την αισθητική εμπειρία ω ς αυτόνομη κατηγο­ ρία την ξένη εμπειρία του Ά λ λο υ : του κειμένου ρία και ξεχωριστό αντικείμενο μελέτης, μελετά ο που αναγιγνώ σκεται.

Jauss, διακρίνοντάς την σε τρεις βασικές εμπει­ ρίες τη ς αισθητικής πράξης: το βιβλίο του που προαναφέραμε ο Iser παρα­ α) την παραγω γική (ποίησις), β) την προληπτική θέτει έναν ολόκληρο κατάλογο τυπικών προϋ­ (αίσθησις) και γ) την επικοινωνιακή (κάθαρσις). ποθέσεων οι οποίες επιτρέπουν την ανάδυση τέ­ τοιω ν κενών. Σ ’ αυτές σ υγκαταλέγονται: Α πώ τερος σ τόχος αυτής της προσπάθειας είναι θεωρητική προσπάθεια κα ι η σχετική ερμη­ νευτική παραγω γή είχε ακόμη τη φιλοδοξία να αποτελέσει ένα νέο Π αράδειγμα ή καλύτερα μία «αλλαγή Π αραδείγματος»2 με την έννοια που έχει ο ό ρ ος σ την ε πισ τη μ ο λ ο γία του Thom as K uhn.3 Σε άμεση αντίθεση με τα περίπου ώ ς σή­ μερα ισχύοντα τρία μεγάλα πα ρ αδείγματα (το κλασικό - ουμανιστικό, το ιστορικό - θετικιστικό και το αισθητικό - φορμαλιστικό) η εισαγωγή του νέου πα ραδείγματος όφειλε να απαντήσει μεθοδι­ κά στα πα ρ ακάτω κρίσιμα ερωτήματα:

Η

Σ

η επίλυση μερικών δύσκολω ν προβλημάτω ν που απασχολούν τη θεωρία της λογοτεχνίας και τη με­ λέτη του λογοτεχνικού φαινομένου με την εισαγω­ γή νέων κατηγοριών ανάλυσης, έτσι ώστε να ξεπεραστούν ορισμένες μονομερείς αντιλήψεις οι ο­ ποίες αντιλαμβάνονται κα ι αναλύουν το λογοτε­ χνικό έργο απ οκλειστικ ά είτε ω ς αισθητικό είτε ω ς κοινωνιολογικό φαινόμενο. Με μια παρόμοια αναλυτική του φαινομένου της π αραγω γής, πρόσ­ ληψης κα ι επικοινω νίας θα έμπαιναν οι βάσεις όπω ς ο Γερμανός Ρ ομανισ τής υποστηρίζει - για μια νέα Ιστορία της Λ ογοτεχνίας και της Τ έχνης

1. διακοπές στη λογική δομή των προτάσε­ ων (συντακτικές ανωμαλίες, ρήγματα στον σ υνταγματικό άξονα κ.λπ .).

2. τεχνικές του μοντάζ, της αφαίρεσης και της αναβολής.

3. σχόλια του αφηγητή / των αφηγητών, τα οποία επιτρέπουν στον αναγνώ στη ένα με­ γάλο πεδίο αξιολογήσεων.

4. υπερβολικά λεπτομερείς περιγραφές που προκαλούν την επιθυμία στον αναγνώ στη να κα ταλά βει το «νόημα» του έργου, και, τέλος,

24/αφιερωμα 5. τεχνικές της «ανοικείωσης». Τα κενά, επιπλέον, λειτουργούν ω ς εκκλήσεις π ρ ο ς το ν αναγνώ στη κ α ι α π ο κτο ύ ν λειτουρ­ γική αξία μόνο στο βαθμό που διατηρούν ένα σο­ βαρό υπόστρωμα καταληπτότητας· χω ρίς την ύ­ παρξη της συμπληρω ματικής σχέσης «επικοινων ια κ ή ς απ ρ ο σ διο ρ ισ τία ς κ α ι ε π ικ ο ιν ω ν ια κ ή ς προσδιοριστίας», η επικοινωνία κειμένου και α­ ναγνώστη γίνεται αδύνατη. « Ό σ ο λιγότερο προσδιορισμένα είναι τα κείμε­ να, τόσο περισσότερο παρεμβαίνει ο αναγνώστης στην πραγμάτωση της δυνατής πρόθεσης των κει­ μένων. Ό τα ν η απροσδιοριστία υπερβαίνει κάποια όρια ανοχής, ο αναγνώ στης θα νιώσει ταλαιπω ­ ρ ημένος σε άγνω στο μέχρι εκείνη τη στιγμή βαθμό». Χωρίς τα χάσ ματα, ή τα κενά, τα λογοτεχνικά κείμενα, σύμφωνα με τον Γερμανό θεωρητικό, με­ ταβάλλονται σε α πλά υποκατάστατα της πραγμα­ τικότητας, εργαλεία πρ α κτικής α ποτελεσματικότητας ή απλώ ς υποδείξεις και οδηγίες που επιτελούν μια καθαρώς πληροφορική (δηλαδή μη λο­ γοτεχνική) λειτουργία. Αυτό συμβαίνει γιατί τα εν λόγω κείμενα είναι μονοσήμαντα, δεν επιδέχο­ νται άλλη, διαφορετική ερμηνεία ε κτό ς από εκεί­ νην που έχει θεσπίσει ο συγγραφέας και η οποία τελειώνει αμέσως μετά το πέρας της ανάγνωσης των προτάσεων (σ’ αυτή την κατηγορία υπάγο­ νται διαφημιστικά φυλλάδια, ορισμένα έργα του σοσιαλιστικού ρεαλισμού, η προπαγανδιστική τέ­ χνη, κείμενα που στερούνται ποιότητας [kitsch] κ.ά.). Ωστόσο και για τη μεγάλη λογοτεχνία, τη λο­ γοτεχνία του «κανόνα» το νόημα δεν μπορεί να είναι ένα, η ερμηνεία δεν μπορεί - κα ι δεν πρέπει - να είναι μία· εάν τα κείμενα διέθεταν μόνο τις ερμηνείες που η επίσημη, ακαδημαϊκή ή μη, φιλο­ λογική κριτική έχει προτείνει, τότε δεν θα υπολεί­ πονταν για τον αναγνώστη σχεδόν τίποτα. Ή μάλ­ λον θα έπρεπε ασυζητητί «να τα υιοθετήσει ή να τα απορρίψει». Σ κοπός της λογοτεχνικής κριτι­ κής δεν είναι, ή τουλάχιστον δεν θα πρέπει να εί­ ναι, η αναζήτηση του νοήματος η οποία βρίσκε­ ται εγγεγραμμένη στο κείμενο. Η παραδοσιακή κλασική - ουμανιστική ερμηνεία αντιλαμβάνεται την επαφή και ανάγνωση της λογοτεχνίας ω ς τέ­ χνη που σ κοπό έχει την εξαγωγή και παραγωγή από το κείμενο της σημασίας του· ο κριτικός ο­ φείλει να αποδώσει στο κοινό το νόημα που βρί­ σκεται κρυμμένο και κάπου προς το τέλος της α­ ναλυτικής ερμηνείας του θα έχουμε αποκωδικοποιήσει το τί ήθελε να πει το έργο ή θα έχουμε αποκρυπτογραφήσει τη σκέψη του συγγραφέα. Εύ­ λογα, ωστόσο, τίθεται το ερώτημα: «Εάν πράγματι συνέβαινε κάτι παρόμοιο, ότι δη­ λαδή το νόημα βρίσκεται κρυμμένο μέσα στο ί­ διο το κείμενο, όπω ς η 'Τ έχνη της Ε ρμηνείας’ ε­ πιθυμεί να μας κάνει να πιστέψουμε, τότε τίθεται

το ερώτημα γιατί τ α κείμενα παίζουν τέτοιο κρυ­ φτούλι με τους ερμηνευτές· ακόμα καλύτερα, γιατί σημασίες οι οποίες ανακαλύφθηκαν κάποτε μετα­ βάλλονται πάλι, μολονότι τα γράμματα, οι λέξεις και προτάσεις τω ν κειμένων παραμένουν αναλ­ λοίωτα».5 Επειδή δεν συμβαίνει κάτι τέτοιο, πρέπει να βγά­ λουμε το συμπέρασμα πω ς οι σημασίες ενός κει­ μένου παράγονται για πρώτη φορά κα τά τη δια­ δικασία της ανάγνωσης, είναι δηλαδή ένα προϊόν της επικοινωνίας του κειμένου (του ποιήματος, του ζωγραφικού πίνακα, ενός μουσικού κομματιού) με τον αναγνώ στη, θεατή ή τον ακροατή. Πού βρί­ σκεται, λοιπόν, ο τόπ ος του λογοτεχνικού κειμέ­ νου; Για τον W. Iser η απάντηση δεν βρίσκεται στον στρουκτουραλισμό (το λογοτεχνικό κείμενο δεν ταυτίζεται με την ανάλυση των δομικών του χαρακτηριστικώ ν), ούτε στη θυμική εκδοχή της φιλήδονης υποκειμενικότητας. Το κείμενο, με τις τεχνικές του ρεπερτορίου που περιέχει, θέτει σε κί­ νηση τον βιωμένο κόσμο του αναγνώ στη, οι λέ­ ξεις και οι προτάσεις προβάλλονται, συμπληρώ­ νονται, αναβάλονται μέσα σ ’ ένα διαρκές πήγαινεέλα, χωρίς εντέλει να ταυτίζεται με κανέναν από τους δύο αποκλειστικά, αλλά αποτελώντας διαρ­ κώ ς το σημείο τομής αιωρείται ανάμεσα στην κειμενική πρ α γμ α τικότη τα κ α ι τις ερμηνευτικές πραγματώσεις του αναγνώστη. Η απόλαυση του κειμένου μοιάζει, σύμφωνα με μια εύστοχη παρομοίωση που καταγράφει ο Κα­ ναδός θεωρητικός Ν. Frey, με picnic στο οποίο ο συγγραφέας φέρνει τις νουβέλες και ο αναγνώστης το νόημα. Στο περίφημο βιβλίο του Τί είναι η λο­ γοτεχνία; (1948) ο Σαρτρ έγραφε με εκπληκτική διαύγεια:6 «Γιατί το αντικείμενο της λογοτεχνίας είναι μια πε­ ρίεργη σβούρα που δεν υπάρχει παρά μόνο σε κίνη­ ση. Για ν ’ αναφανή χρειάζεται μια συγκεκριμένη ε­ νέργεια, που ονομάζουμε ανάγνωση και η εμφάνιση αυτή διαρκεί τόσο όσο μπορεί να διαρκέση η ανά­ γνωση. (...) Διαβάζοντας, προβλέπει κανείς, περιμένει. Προ­ βλέπει το τέλος της φράσης, την επόμενη φράση, την μετέπειτα σελίδα· περιμένει να επιβεβαιωθούν ή να διαψευστούν οι προβλέψεις του. Η ανάγνωση είναι μια σύνθεση από άπειρες υποθέσεις, από όνειρα που τ ’ ακολουθούν αφυπνίσεις, από ελπίδες και απογοη­ τεύσεις. Οι αναγνώστες βρίσκονται πάντα πιο μπρο­ στά από τη φράση που διαβάζουν, σ’ ένα πιθανό μέλ­ λον που γνωρίζεται τμηματικά και που επικυρώνε­ ται τμηματικά όσο προχωρούν διαβάζοντας ένα μέλ­ λον που επεκτείνεται, αναβάλλεται από τη μία σελί­ δα στην άλλη και σχηματίζει τον κινητό ορίζοντα του λογοτεχνικού αντικειμένου. (...) Ο αναγνώστης πρέπει να εφευρίσκη τα πάντα ξεπερνώντας συνεχώς τα γραφόμενα. Ο συγγραφέας τον οδηγεί· δεν κάνει όμως τίποτ’ άλλο παρά μόνο να τον οδηγή· τα στοιχεία που δίνει ο συγγραφέας χωρίζονται από ένα κενό· πρέπει να τα συναντήση κανείς, πρέπει να πάη πέρα απ’ αυτά. Με δυο λόγια, η ανάγνωση είναι κατευθυνόμενη δημιουργία.»

αφιερωμα/25 o 1963 ο Lukacs δημοσίευσε στον πρώ το τό­ μο της «Αισθητικής» του τα κεφάλαια «Η κάθαρσις ως γενική κατηγορία της Αισθητικής» και «Το μετέπειτα του προσλαμβανόμενου βιώματος», χωρίς ωστόσο να απομακρυνθεί από την κλασι­ κή ιδεαλιστική τοποθέτηση, η οποία θέλει το προσλαμβάνον υποκείμενο, δηλ. τον αναγνώστη, υπά­ κουο στα κελεύσματα του πατρός - κειμένου και που, βεβαίως, αντιλαμβάνεται το λογοτεχνικό έρ­ γο ω ς πολιτισμικό προϊόν, η αξία του οποίου εί­ ναι διαχρονική. Ωστόσο τα παραπάνω κεφάλαια αποτελούν και τη μόνη ολοκληρωμένη εργασία της «αισθητικής ανταπόκρισης» στον μαρξιστικό χώρο7 με αξιώ­ σεις συστηματικότητας. Η βασική αντίληψη του Ούγγρου στοχαστή ακολουθεί ένα απλοϊκό σχή­ μα: η δημιουργία του λογοτεχνικού έργου έχει ως αποτέλεσμα την ανταπόκριση η οποία αντανακλά τις διαθέσεις του συγγραφέα. Το λογοτεχνικό έρ­ γο επιδρά στο δέκτη: αναγνώστη, ο οποίος με τη σειρά του ταυτιζόμενος με τους ήρωες υφίσταται μια «καθαρτική μεταμόρφωση». Έ τσ ι, ενώ η αι­ σθητική της πρόσληψης ανοίγει περισσότερο χώ ­ ρο ελευθερίας στον αναγνώστη επιτρέποντάς του να καθορίσει ο ίδιος τι είναι λογοτεχνία, δηλ. το νόημα του λογοτεχνικού έργου, η λουκατσιανή α­ ντίληψη δεν αφήνει περιθώρια, διότι από τη μια δεν αρνείται την αυθεντία του συγγραφέα ω ς μοναδι­ κού φορέα νοηματοδότησης ενώ, από την άλλη, υποστηρίζει τη διαχρονική «αξία» των μεγάλων έργων τέχνης, άποψη που δεν διαχωρίζεται από το κλασικιστικό ιδανικό της αισθητικής καθα­ ρότητας. Ο R. Weimann, ένας από τους σ ημαντικότερους μαρξιστές θεωρητικούς της ανατολικής Γερμανίας μαζί με τον Μ. Naumann, δημοσίευσε το δοκίμιο Η θέση του αφηγητή και η οπτική γωνία (1962) στο οποίο παραδέχεται τη σημασία του αναγνωστικού κοινού για την αφηγηματική λογοτεχνία, αλλά ω ς γνωσεολογική ή αισθητική βάση της προοπτικής (ενός κειμένου) τη θεωρεί καθολοκληρίαν αδόκι­ μη. Εναντίον του συμμετοχικού ρόλου του αναγνώ­ στη στη νοηματοδότηση του κειμένου, ο Weimann, όπω ς ακριβώς και ο Λ ούκατς επιστρέφει στην π α­ ραδοσιακή αντίληψη για το συγγραφέα και το λο­ γοτεχνικό κείμενο υποστηρίζοντας την προτεραιτότητα της παραγω γής, άποψη που δεν διαφέρει από την κλασική αντίληψη. Περισσότερο καθα­ ρά αναλύει τις απόψεις του στο κεφάλαιο «Πολυ­ σημία εναντίον αντικειμενικότητας» του γνωστού βιβλίου του Η Νέα Κριτική και η ανάπτυξη της α­ στικής λογοτεχνικής κριτικής, όπου επισημαίνει τον κίνδυνο να οδηγηθεί η ερμηνεία των προθέσε­ ων του συγγραφέα σε λαθεμένους προσανατολι­ σμούς. Ο φόβος της αποδόμησης των συγγραφι­ κών προθέσεων και της διαστροφής του νοήματος που μεταφέρει το κείμενο, οδηγεί στην άρνηση του ρόλου του αναγνώστη και στην υποτίμηση της ση­

T

μασίας των αναγνωστών ως συνδημιουργών στη λογοτεχνική επικοινωνία. Η επίθεση των εκπροσώπων της σχολής της πρόσληψης εναντίον του ιστορικού αντικειμενισμού εκλαμβάνεται ω ς αντίθεση εναντίον της Ι­ στορίας της Λ ογοτεχνίας εν γένει, έτσι ώστε ο Weimann να απορρίπτει ολοκληρωτικά τους ανά­ λογους προβληματισμούς για τον επανακαθορισμό των συμβάσεων που καθορίζουν το θεσμό της λο­ γοτεχνικής ιστορίας, στο όνομα του ανθρωπισμού: «μία ουμανιστική θεωρία της Ιστορίας της Λογο­ τεχνίας (...) δεν θα μπορούσε να λάβει σοβαρά υ­ πόψη τη διάσταση της Ιστορίας της Α νταπόκρι­

σης». Η πρωτεύουσα σημασία και ο κυριαρχικός ρόλος που αποδίδεται στην αισθητική τής παρα­ γωγής στους Ανατολικογερμανούς μαρξιστές, δια­ τηρεί αμείωτη την ισχύ της. Σε μια εργασία με τον τίτλο Λογοτεχνία και α­ ναγνώστες (1970) - την ίδια χρονιά δημοσίευσης τού Η δομή εκκλήσεως των κειμένων - ο Μ.

Naumann διαβλέπει τους κινδύνους από μια ενδε­ χόμενη διαφορετική κατανόηση και πρόσληψη των λογοτεχνικών έργων από τους εκάστοτε ανα­ γνώ στες και επισημαίνει τις παραμορφώσεις τις

26/αφιερωμα οποίες υφίσταται το κείμενο από τον αυθορμητι­ σμό και την υποκειμενικότητα των ιδιωτών κατά τη διαδικασία κατανάλω σης, δηλ. κα τά την α­ νάγνωση. Ακόμη καθαρότερα υποστηρίζει πω ς, σε τελευ­ ταία ανάλυση, δεν υπάρχει ελευθερία του αναγνώ­ στη απέναντι στο λογοτεχνικό έργο. Αντίθετα μι­ λάει για κατευθυνόμενη ανάγνωση η οποία σκο­ πό έχει να αποτρέψει την πιθανή αυθαίρετη ανά­ γνωση (δηλαδή τη δυνητική παραλλαγή του νοή­ ματος) και να σπρώξει τον αναγνώστη σε μια ευθύγραμμη, μονοσήμαντη πρόσληψη της «κεντρι­ κής ιδέας» του έργου. Την ίδια χρονική περίοδο οι D. Sommer και D. Loeffler στο άρθρο τους Κοι­

νωνιολογικά προβλήματα της έρευνας της λογο­ τεχνικής ανταπόκρισης τονίζουν με ιδιαίτερη έμ­ φαση πω ς στη σοσιαλιστική κοινωνία είναι χ αρα­ κτηριστική η ομοιότροπη συμπεριφορά των ανα­ γνωστών, καθώς και η προοδευτικά αυξανόμενη ενότητα στον τρόπο πρόσληψης της τέχνης. Τέ­ λος σε έρευνα που δημοσιεύτηκε το 1969 και είχε ω ς αντικείμενο τη σχέση κοινωνιολογίας και λο­ γοτεχνίας διατυπώνεται η άποψη πω ς «παρά την πιθανή πολυτυπία του λογοτεχνικού έργου, η α­ νταπόκρισή του βασίζεται κυρίως στη μονοσημία Η αξιολογότερη προσπάθεια, όπω ς σημειώνει ο Jauss, απάντησης και συστηματικής ενασχόλησης της θεματικής που μας ενδιαφέρει - κ α ι πάντα στο χώρο της ανατολικογερμανικής έρευνας- συνδέε­ ται με την έκδοση του συλλογικού τόμου Κοινω­ νία - Λογοτεχνία - Ανάγνωση (1973). Οι εργα­ σίες του τόμου8 επιχειρούν μια συνολική αποτίμη­ ση της μέχρι τα μέσα της δεκαετίας του ’70 αντι­ παράθεσης γύρω από το εννοιολογικό τρίπτυχο κείμενα - αναγνώστες - κοινωνία με σ κοπό την απόρριψη των λογοτεχνικών ιδεολογημάτων της ασ τικής αισθητικής (αναγνωστική θεωρία, κρίση των λογοτεχνικών σπουδών, Ιστορία της Λογοτε­ χνίας) και ταυτόχρονα την οικοδόμηση μιας εγ­ χώριας, ιθαγενούς υλιστικής ποιητικής. Ο τόμος περιελάμβανε πλουσιότατη βιβλιογραφία και εξί­ σου πλούσια ανάλυση λογοτεχνικών έργων επιλεγ­ μένων από τον χρυσό κανόνα της γερμανικής λο­ γοτεχνίας. Στην επεξεργασία αυτής της υλιστικής αισθη­ τικής τής πρόσληψης και στην αντίστοιχη έρευ­ να της ανταπόκρισης των λογοτεχνικών έργων σε διαφορετικές ομάδες αναγνωστών χρωστάμε την εισαγωγή ορισμένων όρων όπω ς «προσληπτική παραχώρηση» (Rezeptionsvorgabe),9 «κοινωνικοί τρόποι πρόσληψης» και την αντιμετώπιση του α­ ναγνώστη ω ς «πράττοντος υποκειμένου». Με τον πρώ το όρο εννοούνται εκείνες οι λειτουργίες τις οποίες δυνάμει περιέχει ένα λογοτεχνικό κείμενο και αντιστοιχεί σε αυτό που ο Iser αποκάλεσε «δο­ μή εκκλήσεως» ενός έργου, ενώ με τον όρο «ανα­ γνώστης» (Leser) εννοείται ο δέκτης που προσλαμ­

βάνει το συγκεκριμένο έργο και ο οποίος (ή οι ο­ ποίοι) «είναι στην πραγματικότητα συγκεκριμένα ιστορικά πρόσωπα, άτομα, οι ιδιότητες των ο­ ποίων είναι αποφασιστικοί παράγοντες στο να πραγματωθεί η προσληπτική παραχώρηση του ί­ διου έργου κα τα έναν εντελώς διαφορετικό τρό­ πο», άποψη που βρίσκεται κοντά σε αυτό που ο Iser ονόμασε «λανθάνοντα αναγνώστη», όρο με τον οποίο περιγράφονται οι προϋποθέσεις του κει­ μένου, προϋποθέσεις που ενεργοποιούνται κ αι αν­ τιμετωπίζονται διαφορετικά από τους σε κάθε ι­ στορική περίοδο διαφορετικούς αναγνώστες. Η α­ δυναμία και οι αντιφάσεις τις οποίες δεν μπορεί να αποφύγει η ανατολικογερμανική εκδοχή της α­ ναγνωστικής θεωρίας σχετίζονται με την υπερβάλλουσα προσκόλληση στο αντικειμενικό νόημα που περιέχεται στο έργο, με άμεση συνέπεια, παρά τις θεωρητικές επεξεργασίες προς την κατεύθυνση του αναγνώστη, να ακυρώνονται εντέλει οι καρποί που θα επέφερε ο πλούτος των αναγνω στικών ερμη­ νειών. Έ τσ ι, ενώ από τη μια υποστηρίζεται η με­ γάλη σημασία και συνεισφορά του στη λογοτεχνκή επικοινωνία εφόσον ως καταναλω τής και δρων υ­ ποκείμενο έχει τη δυνατότητα της ανασημασιοδότησης του κειμένου, από την άλλη, ωστόσο, υπο­ βιβάζεται στο ρόλο ενός απλού διεκπεραιωτή, α­ φού η αναγνωστική του συμμετοχή συνίσταται στο να οδηγηθεί, με τη βοήθεια του κειμένου, στη σω­ στή ερμηνεία, στην ορθή ανάγνω ση.10 Ο Μ. Naumann α π ’ αφορμή την πολεμική του με τον Μ παρτ γράφει πω ς ο στόχος του ρεαλιστή, επαναστάτη συγγραφέα δεν είναι απλά και μόνον η απελευθέρωση του ανθρώπου από τις προλήψεις και τους ποικίλους εξαναγκασμούς μέσω της πε­ ριγραφής αυτών των καταστάσεων· έτσι που αυ­ τές να γίνουν αντιληπτές από τον αναγνώστη· ο ρεαλιστής και επαναστάτης θέλει να οδηγήσει τον αναγνώστη στην ορθή αντίληψη και κατανόηση των πραγμάτων. Χαρακτηριστικό είναι το γεγονός ότι με παρό­ μοιες εκτιμήσεις ενός αυτοαποκαλούμενου «σο­ σιαλιστικού τρόπου ανάγνωσης» (Socialistische Leseweise) καταδικάζονται νεοτερικές μορφές λογο­ τεχνικών έργων μια που αρνούνται να υποταχθούν στον άκρατο ορθολογισμό και τη «ρεαλιστική» καταγραφή της πραγματικότητας. Ωστόσο, μία θεωρία της ανάγνω σης, οφείλει σύμφωνα με τον Iser - να αξιοποιήσει τον μεγά­ λο βαθμό απροσδιοριστίας (ή ανοιχτότητας για τον Έ κ ο) που περιέχουν κυρίως τα νεοτερικά λο­ γοτεχνικά κείμενα: Ό σ ο περισσότερο ένα τέτοιο κείμενο προσφέρει στον αναγνώστη του δυνατό­ τητες συμμετοχής στην πραγμάτωσή του, τόσο πε­ ρισσότερο αυξάνεται η δυνατότητα έκφρασης και κινητοποίησης του κόσμου του αναγνώστη, της ευαισθησίας του, της πάσης φύσεως βιωμένης εμ­ πειρίας. Ανάγνωση σημαίνει ακόμα συμμετοχή σε βαθμό που το αναγιγνώσκον υποκείμενο να αλλά-

αφιερωμα/27 ζει κ α ι με το να γ ίνεται μ έ το χ ο ς τη ς ξένης ε­ μπειρίας (της λέξης, της μεταφοράς ή του αποσιωπούμενου) να μεταμορφώ νεται. Αυτήν ακριβώ ς τη μεταμόρφω ση ο H enry Jam es θεωρούσε ω ς μια υ­ πέροχη εμπειρία επειδή επέτρεπε στον αναγνώ στη την ώ ρα τη ς ανάγνω σης κ α ι για ένα μικρό χρονι­ κό διάστη μα να βιώσει μιαν άλλη ζωή. Ο τόπ ος, λοιπόν, τη ς λο γο τεχνίας είναι ο τόπ ος τη ς λ ογοτεχνικ ή ς επικ ο ινω νίας, η στιγμή τη ς συ­ νεύρεσης του κειμένου (του αφηγητή κ α τά την αφηγηματολογία ή του συγγραφέα σύμφω να με την τρέχουσ α αντίληψη) κ α ι του αναγνώ στη (λανθάνοντος ή σκοπούμενου, επαρ κ ή, ιδεατού ή πρότυ­ που). «Π οιος ήταν ο π ρ ό τυπ ο ς αναγνώ στης που ήθελα, ενώ έγραφα; Έ ν α ς συνένοχος, βέβαια, που θα έμπα ινε σ το πα ιχνίδι μου», γράφ ει ο Ο υμπέρτο Έ κ ο στο Επιμύθιο στο Ό νομα του Ρόδου εξη­ γώ ν τα ς μ α ς τον αναγνώ στη που ο ίδιος επιζητού­ σε. Ο τό π ο ς τη ς λ ο γο τεχνία ς είναι ο τό π ο ς τη ς συ­ νενοχής. *1

Νέες Εκδόσεις , ΤΟΜΟΣ

ΕΪΣΤΡΑΤΙΟΕ1Σ0ΥΡΕΑΣ

ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΕΚΘΕΣΗ-ΕΚΦΡΑΣΗ

Σημειώσεις 1. «Der Leser als Instanz einer neuen Geschichte der Literatur», Poetics 7 (1975, 3-4: 325-343. (Η μετάφραση του αποσπά­ σματος ανήκει στον Δανιήλ, Ιακώβ και προέρχεται από το βιβλίο: R. Kannicht, Η παλαιό διαμάχη ποίησης και φιλο­ σοφίας, Λωτός, αρ. 4, 1988, σ.σ. 12-13.)

2. Στα γερμανικά «Paradigmawechsel»· βλ. το άρθρο του «Paradigmawechsel in der Literaturwissenschaft», στο περιο­ δικό: Linguistische Berichte, τεύχος 3 (1969), σ.σ. 44-56.

3. Για το επιστημονικό πρόγραμμα του Τ. Kuhn βλέπε την πε­ ριεκτική μελέτη του Β. Κάλφα που προτάσσεται ως εισα­ γωγή στην ελληνική μετάφραση του βιβλίου Η δομή των ε­ πιστημονικών επαναστάσεων, Θεσσαλονίκη: Σύγχρονα θέ­ ματα, 1981, σ.σ. 9-39. Για τη χρήση της έννοιας, «αλλαγή παραδείγματος» κοίτα το κεφάλαιο VII (Οι κρίσεις και η ανάδυση των επιστημονικών θεωριών), σ.σ. 139 κ.έ.

4. Wolfgang Iser: Die Appellstruktur der Texte, Konstanz, 1970. Τώρα και στον τόμο «Rezeptionsasthetik. Theorie und Pra­ xis», 1975, σ.σ. 228-252.

5. Ό.π, σημ. 4 (σ.σ. 229, 230-231).

6. Ζ.Π. Σαρτρ: Γι' είναι η λογοτεχνία;, Αθήνα: Πλανήτης ’70, 1971, σ.σ. 52 κ.έ.

7. Οι σχετικές πληροφορίες για τη μαρξιστική κριτική προέρ­ χονται από το τεκμηριωμένο κείμενο του Karl Robert Mandelkow με τον τίτλο «Αισθητική της πρόσληψης και μαρξιστική θεωρία της Λογοτεχνίας» «Rezeptionsasthetik und marxistische Literatur Theorie» στον τόμο Historizitat in Sprach und Literaturwissenschaft, (επιμ.) Walter Muller Seidel, Miinchen 1974, σ.σ. 379-388.

8. Gesellschaft - Literatur Lesen. Literatur rezeption in theoretischer Sicht, (επιμ. M. Naunamm κ.ά.) Berlin und Weimar, 1973.

9. Ό.π. σ. 35. Η μετάφραση του όρου Rezeptionsvorgabe είναι του Γ. Βελουδή («Η Λογοτεχνία και το κοινό της», εφημ. Βήμα).

10. «Zur richtigen Wahrnehmung der Dinge» (σ. 74). Η υπογράμ­ μιση της λέξης είναι του πρωτοτύπου.

V

Ιπποκράτους 8 τηλ. 36.27.318

J

28/αφιερωμα

Ζωή Σαμαρά

Τι είναι λογοτεχνία; Τι δίνει σε ένα κείμενο την ιδιότητα της λογοτεχνικότητας; Υπάρχει αντικειμενική διαφορά ανάμεσα σε λογοτεχνικό και μη λογο­ τεχνικό κείμενο; Οι θεωρητικοί της λογοτεχνίας προσπαθούν από την αρχή σχεδόν του αιώνα μας να απαντήσουν σ’ αυτά τα ερωτήματα. ήμερα όμω ς έχουν πια αντιληφθεί ότι οι α π α­ ντήσεις βρίσκονται ήδη στο θεωρητικό μοντέ­ λο που χρησιμοποιεί ο μελετητής. Α ν κάνει χρή­ ση, πα ραδείγματος χάριν, της αρχετυπικής προ­ σέγγισης, ο μελετητής προϋποθέτει ότι το ποίημα (με την έννοια που δίνει στη λέξη η θεωρία της λο­ γοτεχνίας) γεννιέται χάρη σ τις νέες μεταμορφώ­ σεις των αρχετύπων. Η κοινωνιολογική οπτική προϋποθέτει ότι η κοινωνία είναι αρκετά αναπτυγ­ μένη για να μπορεί να δημιουργήσει νοητικές δο­ μές κα ι κοσμοθεωρίες που με τη σειρά τους πα­ ράγουν κείμενα που φέρουν τη σφραγίδα της λο­ γοτεχνικότητας.

Σ

Αυτή η διαπίστωση οδήγησε τον Ν τεριντά και τους οπαδούς της αποδόμησης 1 στην αμφισβήτη­ ση τω ν λογοτεχνικώ ν αλλά κ α ι τω ν φ ιλοσοφικών κειμένων, ό πω ς τα εκλαμβάνει η ποιητική (κατά τον Γ ιάκομπσον, η επιστήμη που μελετά τη λογο­ τεχνικότητα). Σύμφωνα με τον Γάλλο φιλόσοφο το κείμενο υπόσ χεται ένα νόημα που ό μω ς ανα­ βάλλει συνεχώς, κι αυτό γιατί δεν υπάρχει ένα σ τα­ θερό περιεχόμενο στο κείμενο. Α ν μια τέτοια θε­ ωρία πά ει στα άκρα , το νόημα γίνεται μια εφεύ­ ρεση του αναγνώ στη, ή, καλύτερα, μια εμπειρία του αναγνώ στη. Η ποιητική αναδείχνει την ανάγνωση του λογο­ τεχνικού κειμένου σε μια πράξη επικοινω νίας α­ νάμεσα στον αναγνώ στη κα ι το αυτοτελές γεγο­ νός που είναι το κείμενο. Κ ατά τον Ν τεριντά αυ­ τή η πράξη δεν είναι αντικειμενική. Το κείμενο εί­

ναι μια αφορμή κα ι το νόημά του προκύπτει από τη μορφή ανάγνω σης που υιοθετούμε. Ο Ν τεριντά αντικαθιστά τις λέξεις λογοτεχνία και λογοτεχνικό κείμενο με τη λέξη γραφή. Η δια­ φορά είναι ουσιαστική. Λογοτεχνία υπονοεί λογο­ τέχνη, ενώ γραφή υπονοεί γραφέα. Στην π ερίπτω ­ ση της γραφ ής δεν μπορούμε να μιλήσουμε για ε­ πικοινωνία ανάμεσα σε συγγραφέα κα ι αναγνώ ­ στη. Π ομπ ός είναι η ίδια η γραφή η οποία ω σ τό­ σο δεν επικοινωνεί. Είναι μια αυτόνομη δύναμη που έχει ξεφύγει από την επιρροή του παραγω γού της κα ι που μπορεί να πει ακόμη κα ι το αντίθετο από αυτό που θα ’θελε να πει ο ίδιος. Η προσω πι­ κή απουσία του συγγραφέα όταν συντελείται η α­ νάγνωση είναι εγγύηση για την έλλειψη ελέγχου εκ μέρους του. Μ πορούμε επομένως να συμπεράνουμε ότι η με­ λέτη της λ ογοτεχνίας από τη σ κοπιά του αναγνώ ­ στη δεν ασ χολείται με συστήματα σημείων αλλά με συστήματα δυνάμεων. Δε μ ας ενδιαφέρει τι λέει το κείμενο, αλλά τι κάνει, δηλαδή ποια εντύπω­ ση προκαλεί στον αναγνώ στη. Ό π ω ς γράφει ο Φις, η ανάγνω ση είναι μια δραστηριότητα κα ι το νόημα ένα γεγονός που πρα γματοποιείται στη συ­ νείδηση του αναγνώ στη.2 Με αφετηρία την αντίληψη ότι το έργο είναι αυ­ τόνομο, η Αμερικανική Νέα Κριτική έκλεινε το έρ­ γο, περιορίζοντάς το στην ερμηνεία του συγγρα­ φέα. Ο Ν τεριντά μιλά για αυτονομία όχι του έρ­ γου αλλά της γραφής που οδηγεί στο άνοιγμα του έργου. Η Νέα Κριτική μιλούσε για την παρουσία

αφιερωμα/29 του σημαινομένου στο σημαίνον, ενώ αντίθετα ο Ντεριντά τονίζει την απουσία του, επισημαίνοντας επίσης το γεγονός ότι το κλείσιμο του έργου για να κατοχυρωθεί το νόημα γίνεται εργαλείο κα τα ­ πίεσης, γιατί εμποδίζουμε την ύπαρξη άλλω ν νοη­ μάτων. Θα μπορούσαμε επομένως να πούμε ότι το νόημα δε βρίσκεται στο (αντι)κείμενο, αλλά στην εμπειρία του αναγνώ στη. Σύμφωνα με το γενετικό δομισμό του Γκόλντμαν, ξέρουμε ότι βρήκαμε το έγκυρο νόημα ε­ νός έργου αν αυτό το νόημα μας επιτρέπει να ανακαλύψουμε την πλήρη συνοχή του έργου, εκτό ς βέβαια αν αυτή η συνοχή δεν υπάρχει, οπότε «το γ ρ α πτό δεν παρουσιάζει ουσιώ δες φιλοσοφικό ή λ ογοτεχνικό ενδιαφέρον».3 Α ντίθετα ο Ν τεριντά πιστεύει ότι οι δομ ές στο κείμενο παράγονται α πό τον αναγνώ στη που έτσι αντιτάσσει σ ’ αυτά που φαίνεται να λέει ο σ υγγρα­ φέας, αυτά που π ρ α γμ α τικά λέει χω ρίς να το α­ ντιλαμβάνεται. Αυτή η θεωρία τη ς δυναμικής ε­ πέμβασ ης του αναγνώ στη στο κείμενο άρχισε να ευδοκιμεί από τό τε που ο Μ παρτ «γιόρτασε» αυ­ τό που α π οκάλεσε «θάνατο του συγγραφέα».4 Ο Μ παρτ τόνισε την πολυσημία του λογοτεχνι­ κού έργου και έγινε έτσι ο πρόδρομος τω ν σύγχρο­ νων τάσ εω ν της κρ ιτικής πρ α κ τικ ή ς. Ο Ν τεριντά όμω ς απέδειξε συσ τηματικά ότι το κείμενο κρύ­ βει την άρνηση αυτών που λέει σε μια πρόχειρη α­ νάγνωση. Έ τ σ ι αν κ α ι συχνά εντάσσεται από τους κριτικούς ανάμεσα στους στρουκτουραλιστές, δε μελετά τη δομή του έργου, της ο πο ίας άλλω στε αμφισβητεί την. ύπαρξη, αλλά τις λ έξεις που θα α­ ναιρέσουν αυτή τη δομή. Ο ι θεωρίες του δεν ανή­ κουν επομένω ς στο δομισμό, αλλά στην αποδόμηση (deconstruction).5 Ο Μ παρτ προτείνει μια διαφοροποίηση με απόη­ χους από τον Μ πρεχτ: χωρίζει τη λογοτεχνία σε έργα που ανήκουν στην κατηγορία που απ ο καλεί le lisible, γραμμένα για να διαβαστούν πα θητικά, και έργα που ανήκουν στην κατηγορία le scriptible, προορισμένα να γραφούν από τον α ναγνώ στη. Θα μεταφράσω τον πρώ το όρο «ανάγνω ση» κ α ι το δεύτερο «ανάγνωση-γραφή». Στην ανάγνωση ο α­ ναγνώ στης είναι καταναλω τής, ενώ στην ανάγνω­ ση-γραφή παρ αγω γό ς κειμένω ν.6 Σημαντική είναι επίσ ης η προσφ ορά του Έ κ ο . Στο βιβλίο του Ανοιχτό έργο τονίζει τον ανεξά­ ντλητο πλούτο του κειμένου. Στο Αναγνώστης στο Μύθο7 περιγράφει τη λειτουργία του αναγνώ στη η οποία σ υνίσταται σε μια κα τά μέτω πο επέμβασή του στο κείμενο με την υποχρέωση να ανακα λύ­ ψει αυτό που το κείμενο υπόσ χεται. Ό π ω ς γρ ά ­ φει, το κείμενο είναι ένα ς οκνηρός κ α ι λιτό ς μη­ χανισ μός, ένα υφαντό με κενά που ο συγγραφέας άφησε σκόπιμα. Και επειδή το άρρητο υπάρχει α λ­ λά δεν εξω τερικεύεται (κα θ’ ορισμόν) στο επίπε­ δο τη ς έκφ ρασ ης, η συμβολή του αναγνώ στη συνίσταται στην προσ πάθειά του να το πρ α γμ ατώ ­

σει σ το επίπ εδο του περιεχομένου. η χρυσή τομή ανάμεσ α στη Νέα Κριτική και τους Μ παρτ, Ν τεριντά κα ι Έ κ ο έφερε ο Ριφατέρ με τη θεωρία τη ς ανάγνω σης που α π ο κ ά ­ λεσε α ρ χικ ά δομική υφολογία κα ι αργότερα ποι­ ητική ή σ ημειω τική.8 Σε όλες τις μορφές της εξέ­ λιξης της θεωρίας του ο Ριφατέρ τοποθετεί το κεί­ μενο σ το ε πίκεντρο της πρ ά ξης επικοινω νίας που είναι η ανάγνω ση, χω ρίς ω σ τόσο να υποβαθμίζει το ρόλ ο του αναγνώ στη. Το λ ογοτεχνικό φαινό­ μενο εμφανίζεται κ α τά την πραγμάτω ση της δια­ λ εκ τικ ή ς επικοινω νίας κειμένου κα ι αναγνώ στη. Α ντίθετα με τη σημασιολογία που ασχολείται με το νόημα, το αντικείμενο της σημειω τικής είναι πώ ς σημαίνουν οι λέξεις. Γιατί, σύμφωνα με τον Π ιρς, αν προσπαθήσουμε να ερμηνεύσουμε ένα ση­ μείο, δε θα έχουμε ένα νόημα, αλλά ένα άλλο ση­ μείο. Η ερμηνεία μου είναι επομένω ς ένα σημείο που προστίθεται στο κείμενο. Το κείμενο είναι ένα ς διάλογος του ποιητή με την Ποίηση (διακείμενο) κα ι με τη γλώ σσ α (δυά­ δα). Τόσο το διακείμενο όσο κα ι η δυάδα γίνο­ ντα ι εμφανή χάρη στην επέμβαση του αναγνώ στη που πρέπει να έχει π λ ατιές γνώ σεις λ ογοτεχνίας κα θώ ς κ α ι γνώ σεις σ χετικές με τη δομή κα ι την οικονομία τη ς γλώ σσ ας. Ό μ ω ς η παραγω γή του μηνύματος θα ή ταν ένα υποκειμενικό φ αινόμενο που θα πρόδιδε το κείμε­ νο, αν η αποκω δικοποίηση εξαρτιόταν απ οκλει­ σ τικά απ ό τον αναγνώ στη κα ι την ευμετάβλητη προσοχή του. ΓΓ αυτό υπάρχουν στο κείμενο δο ­ μικ ά σ τοιχεία που ελέγχουν τον αναγνώ στη και σηματοδοτούν την κατεύθυνση που πρέπει να π ά ­ ρει η ανάγνω σή του. Το κείμενο είναι εφοδιασμένο με δεικτικά χ α ­ ρακτηρ ιστικά, δηλαδή λέξεις που τραβούν την προσ οχή του αναγνώ στη ω ς δομ ικά στοιχεία κα ι τον προ(σ)καλούν να τα ερμηνεύσει. Ο αναγνώ ­ σ της που ανταπ οκρ ίνεται γίνεται ενεργός συντε­ λεσ τής σ την παραγω γή του μηνύματος. Ό μ ω ς το κείμενο έχει επίσης ερμηνευτικά χαρακτηριστικά που οδηγούν σε μια ερμηνεία σε βάθος. Το κείμε­ νο έχει αυτά τα χα ρ α κ τη ρ ισ τικά για να αντιστέ­ κεται σε κα τα χρ η σ τικές ερμηνείες. Η επικοινω νία με το κείμενο γίνεται πρώ τα σε μιμητικό επίπεδο. Ενώ διαβάζουμε το έργο, α κ ο ­ λουθούμε τη ροή της γραφής από τα αριστερά π ρος τα δεξιά, από τα πά νω πρ ος τα κάτω . Το λογοτε­ χνικό όμω ς κείμενο απ αιτεί μια δεύτερη ανάγνω ­ ση που γίνεται σε σημειωτικό επίπεδο. Η ανάγνω­ ση αυτή παραβιάζει τη γεωγραφία του κειμένου και εκμεταλλεύεται τις γνώ σεις που απ όκτησ ε ο ανα­ γνώ στης από τη μιμητική ανάγνω ση. Το λ ογοτεχνικό κείμενο περιέχει το δικό του σύ­ στημα αναφ οράς. Κι ενώ στην καθημερινή μας ο­ μιλία είναι δεμένες με την π ρα γμ ατικότητα που α­ ντιπροσωπεύουν, το λογοτεχνικό κείμενο είναι αύ-

Τ

30/αφιερωμα ταρκες: το σημαίνον παραπέμπει σε άλλα σημαί­ νοντα και έτσι συνυφαίνεται η δομή του κειμένου. Στο κείμενο δε γίνεται μίμηση αλλά αναπα ρά­ σταση, η οποία δεν αντιγράφει την πρα γμ ατικό­ τητα αλλά την αντικαθιστά. Επιστρέφουμε επομέ­ νω ς ώ ς ένα σημείο στην αριστοτελική έννοια της μίμησης.9 Η λειτουργία της εξωτερικής αναφοράς προέρ­ χεται από αυταπάτη του αναγνώστη. Αν υπάρχει σε ένα κείμενο εξωτερική αναφορά, δεν πρόκει­ ται για αναφορά σε εξωγλωσσικό περιβάλλον, αλ­ λά σε άλλο γλω σσικό περιβάλλον, γραπτό ή προ­ φορικό. Τα διακεΐμενα εμφανίζονται ω ς νοηματικές μο­ νάδες, προϋποθέσεις, σ τερεότυπες εκφ ράσεις, συμβατικές μορφές, παραθέματα, περιγραφικά συ­ στήματα. Δ ιακείμενο κα τά τον Ριφατέρ είναι το σύνολο τω ν κειμένων που ο αναγνώ στης βρίσκει στη μνήμη του κα τά τη διάρκεια της ανάγνωσης. Η διακειμενικότητα οδηγεί στην ερμηνευτική α­ νάγνωση, δηλαδή στην παραγωγή του μηνύματος από αναγνώστη με φιλολογική ικ ανότητα.10 Ας πάρουμε για παράδειγμα λίγες σειρές από το μυθιστόρημα του Κενώ, Η Ζαζί στο μετρά. Ο πρω­ ταγωνιστής Γαβριήλ, με ποιητικό και φιλοσοφικό οίστρο που τον ξεπερνά, αφού δεν είναι μορφω­ μένος, λέει μεταξύ άλλων:

Γινόμαστε μάρτυρες μιας διαμάχης ανάμεσα στον υποθετικό συγγραφέα, που αφηγείται την ι­ στορία, και το φανταστικό πρόσωπο Γαβριήλ, που «μιλά» στο κείμενό μας. Α πό την αρχή ο «συγ­ γραφέας» έβαζε στο στόμα του Γαβριήλ λέξεις που ξεπερνούσαν τη μόρφωσή του και έκαναν έτσι αι-123

σθητή την παρουσία του «συγγραφέα» που φαινό­ ταν να ζηλεύει τον ήρωά του. Ό τ α ν όμως ο Γα­ βριήλ αναφέρεται στον εαυτό του στο τρίτο πρό­ σωπο («ο Γαβριήλ δεν είναι παρά ένα όνειρο»), γί­ νεται μια εχθροπραξία: ο «συγγραφέας» όχι μόνο επεμβαίνει και διακόπτει τον ήρωά του, αλλά και του θυμίζει ότι είναι φανταστικό πρόσωπο, ένα ό­ νειρο. Ο Γαβριήλ αμέσως απαντά σε παρένθεση: «γοητευτικό». Η λέξη αυτή αποκτά την πλήρη της διάσταση μόνο με μια άλλη παρένθεση. Αφού μας πει ότι όλη αυτή η «ιστορία» (τα γεγονότα; το μυ­ θιστόρημα;) είναι ένα παραλήρημα γραμμένο α­ πό έναν ηλίθιο συγγραφέα, προσθέτει: «ο! συγ­ γνώμην». Ο πρω ταγωνιστής κόβει τα νήματα που τραβά ο «μυθιστοριογράφος», α π οκτά ύπαρξη ανεξάρ­ τητη από το «δημιουργό» του και φτάνει σε ση­ μείο υπέρτατης ανεξαρτησίας: τον βρίζει. Καθώς όμως είναι «γοητευτικός», και επομένως ευγενι­ κός, ζητά συγγνώμην από το «συγγραφέα». Ταυ­ τόχρονα ερμηνεύονται οι παρενθέσεις που προηγήθηκαν. Π ρόκειται για επέμβαση του φανταστι­ κού προσώπου Γαβριήλ που μεταμορφώθηκε σε ά­ τομο, ξέφυγε από το «δημιουργό» του και παίρνει εκδίκηση για όλα τα φανταστικά πρόσωπα που οι συγγραφείς στην ιστορία του μυθιστορήματος έ­ χουν κακομεταχειριστεί. Το κείμενο όμω ς παύει να είναι ένα απλό «πα­ ραλήρημα» και γίνεται λογοτεχνικό, χάρη στον α­ ναγνώστη. Το έργο απευθύνεται σε αναγνώστες με μια ειδική φιλολογική ικανότητα: πρέπει να είναι γνώ στες μυθιστορηματικών τεχνασμάτω ν. Αν ό­ λη αυτή η ιστορία σημαίνει (είναι η παρωδία και η αποκάλυψη των μηχανισμών του λογοτεχνικού κειμένου, κυρίως του μυθιστορήματος) είναι για­ τί ο αναγνώ στης ξέρει τι συμβαίνει συνήθως στα μυθιστορήματα. Ο αναγνώ στης δεν είναι επομέ­ νω ς ένας παθητικός καταναλω τής μυθιστορημά­ των, αλλά, όπω ς τον αρχικό παραγω γό του κει­ μένου, είναι κα ι ο ίδιος ένας γραφέας που συνει­ σφέρει ενεργά στην παραγωγή του μηνύματος.

1. Jacques Derrida, De la grammatologie, Παρίσι, Minuit, 1967.

L' Ecriture et la difference, Παρίσι, Seuil, 1967. La Dissimilation, Παρίσι, Seuil, 1972. Marges de la philosophic, Παρίσι, Minuit, 1972. - Harold Bloom, Poetry and Repression, Yale University Press, 1976. - Jonathan Culler, The Pursuit of Signs: Semiotics, Literature, Deconstruction, Ithaca, Cornell University Press, 1981. - Paul de Man, Blindness and Insight, Minneapolis, University of Minnesota Press ,1983. - Stanley Fish, Is There a Text in This Class?

Harvard University Press, 1980. - Geoffrey H. Hartman, Criticism in the Wilderness, Yale Universtity Press, 1981. J. Hillis Miller, Deconstruction and Criticism, Seaburry Press, 1979.

2. Stanley Fish, Self-consuming Artifacts, Berkeley, University of California Press, 1972, σσ. 387-388.

3. Lucien Goldmann, Le Dieu cache, Παρίσι, Gallimard, 1959,

σ. 22. Όλες οι μεταφράσεις σ’ αυτή τη μελέτη είναι δικές μου.

4. Βλ. Roland Barthes, LePlaisirdu texte, Παρίσι, Seuil, 1973, σ. 45. Βλ. επίσης Michel Charles, Rhetorique de la lecture, Παρίσι, Seuil, 1977, σ. 85.

5. H di-construction. Βλ. Jacques Derrida, De la grammatologie, o. 21.

6. Roland Barthes, S/Z, Παρίσι, Seuil, 1970, σ. 10.

7. Umberto Eco, Opera aperta, Μιλάνο, Bompiani, 1962. Lector in Fabuia, Μιλάνο, Bompiani, 1979.

8. Βλ. Michel Riffaterre, Essais de stylistique structurale, Παρί­ σι, Flammarion, 1971. Semiotics of Poetry, Indiana University Press, 1978. La Production du texte, Παρίσι, Seuil, 1979.

9. Πρβλ. Γ. Σηφάκη, Για μια ποιητική του ελληνικού δημοτι­ κού τραγουδιού, Πανεπιστημιακές εκδόσεις Κρήτης, 1988, σ. 22.

10. Βλ. Ζ. Σαμαρά, Προοπτικές του Κειμένου, Θεσσαλονίκη, Κώδικας, 1987, σσ. 18-24.

11. Raymond Queneau, Zazie dans le mitro, Παρίσι, Gallimard, 1959, σ. 90.

Το Παρίσι δεν είναι παρά ένα ονειροπόλημα, ο Γαβριήλ δεν είναι παρά ένα όνειρο (γοητευτικό), η Ζαζί το ονειροπόλημα ενός ονείρου (ή ενός ε­ φιάλτη) κι όλη αυτή η ιστορία το ονειροπόλημα ενός ονειροπολήματος, το όνειρο ενός ονείρου, κάτι περισσότερο από ένα παραλήρημα που γρά­ φει στη γραφομηχανή ένας ηλίθιος συγγραφέας (ο! συγγνώμην).

αφιερωμα/31

Ζ. I. Σιαφλέκης

Για μια σημειολογία της ανάγνωσης: άτομο vs Ιστορία στο "Λουκής Λάρας” του Δ. Βικέλα' Δημήτριος Βικέλας

Η βασική ιδιομορφία που χαρακτηρίζει το μυθιστόρημα του Δ. Βικέλα «Λου­ κής Λάρας» είναι ότι παρά το γεγονός πως υπάρχει μια πλειοψηφία στοιχείων, ενσωματωμένων στην πλοκή, που θα το κατέτασσαν στο ιστορικό μυθιστόρη­ μα, εντούτοις το έργο αυτό είναι γραμμένο σε μια περίοδο κάμψης και βαθ­ μιαίας υποχώρησης του είδους και, αντίστοιχα, προοδευτικής καθιέρωσης της κριτικής ηθογραφίας που θα κορυφωθεί αισθητικά και ιδεολογικά στο γύρι­ σμα του αιώνα.1 ιδιομορφία αυτή μας απαλλάσσει από την υ­ ποχρέωση να διαβάσουμε το Λουκή Λάρα ω ς έν τυπικό δείγμα είτε του ιστορικού μυθιστο­ ρήματος, είτε της επερχόμενης ανανέωσης που θα φέ ει στη νεοελληνική πεζογραφία το ηθογραφι­ κό διήγημα. Αντίθετα, τόσο ορισμένα αφηγηματολογικά χαρακτηριστικά του όσο και μια εμφα­ νής αποϊδεολογικοποίηση του περιεχομένου του α π ’ την πλευρά του συγγραφέα, αποτελούν προ­ κλ ή σ εις για την τεκμ ηρίω σ η αυ τής τη ς ιδ ιο ­ μορφίας.2 Ο Λουκής Λάρας είναι από τα λίγα μυθιστορή­ ματα αυτής της περιόδου, ό/.ου ο αναγνώστης παρεμβαίνε , με την προτροπή ου αφηγητή, μέσα στο ρού της αφήγησης, σχολιάζοντας, διαμορφώ­ νοντας απόψεις ή ακυρώνοντας άλλες, συμβάλ­ λ οντας εν γ 'ν ε ι καθοριστικά και εμφανέστατα στην επεξεργασία τόσο ενός ιδεολογικού όσο και αισθητικού κανόνα για την παραγω γή της λογο­ τεχνίας και την κοινωνική χρήση της. Π ράγματι *

Η

το αφηγηματολογικό αυτό χαρακτηριστικό επι­ κουρεί την άποψη ότι ένα έργο τέχνης ή ένα λο­ γοτέχνημα δεν α ποκτά την αισθητική του αξία π α­ ρά μόνο μέσα από αλλεπάλληλες και διαφορετι­ κές χρονικά αναγνώ σεις. Στην προκειμένη περί­ πτωση η διάδραση η οποία υποδηλώνεται ανάμε­ σα στη δομή του έργου κα ι τη δομή της αναγνω­ στικής πρά ξης ευνοείται αποφασιστικά από την παρουσία, την καθόλου υπερβατική όπω ς προοιω­ νίζει ο Iser, του αναγνώστη και τον συγκεκριμένο ρόλο του μέσα στο μυθιστόρημα.3 Είναι, λοιπόν, αυτή η παρουσία του αναγνώστη που οριοθετεί την έκταση της σημασίας που μπο­ ρεί να πάρει το έργο του Βικέλα, όσο και ο τρό­ πο ς με τον οποίο επεμβαίνει στο ρού της αφήγη­ σης. Α λλά καλό θα είναι στο σημείο αυτό να γίνει μια αναγκαία διευκρίνηση: η έννοια του αναγνώ­ στη κα ι του ρόλου μέσα στην αφηγηματική διαδι­ κασία είναι μία ακόμα έννοια που βοηθά αποτε­ λεσματικά, νομίζω, τον γενικότερο προβληματι­

* Ανακοίνωση που έγινε στο 3ο Πανελλήνιο Συνέδριο Σημειωτικής «Η ζωή των σημείων». Ελληνική Σημειωτική Εταιρεία - Πανε­ πιστήμιο Ιωαννίνων - Δήμος Ιωαννιτών, 26-29 Οκτωβρίου 1989, Ιωάννινα.

32/αφιερωμα σμό πάνω στην αισθητική της πρόσληψης. Οι τύ­ ποι αναγνω στώ ν που συνοψίζει ο Iser δεν σημαί­ νουν κ α τ’ ανάγκη το θάνατο του συγγραφέα και την ανάδειξη του αναγνώστη σε ρυθμιστή της δια­ δικασίας παραγωγής και πρόσληψης του έργου τέ­ χν η ς.4 Α ντίθετα βοηθούν, κα τά τη γνώμη μου, την αντικειμενική όσο και ισόρροπη προσέγγιση της πολυπλοκότητα ς του λογοτεχνικού φαινομέ­ νου και τη συνακόλουθη εκτίμηση της αισθητικής του αξίας. Μέσα σ ’ αυτό, λοιπόν, το πλαίσιο ας εξετάσου­ με το Λουκή Λάρα. Οι γραμματολόγοι συμφωνούν πω ς πρόκειται για μια επινοημένη ιστορία που ο Βικέλας εμπνεύστηκε από το χειρόγραφο ενός Χιώτη εμπόρου με τον οποίο είχε γνω ριστεί στο Λονδίνο.5 Αυτή ακριβώ ς η ετερότητα στην πηγή της έμπνευσης είναι ένα πρώ το σημείο το οποίο θα επηρεάσει την πλοκή του έργου και θα γίνει η αφετηρία για μια παρέκκλιση, από τα ώ ς τότε δε­ δομένα, στην αντιμετώπιση της σημασίας που θα πάρει. Πράγματι η πρόταξη ειδοποιητικού σημειώ­ ματος προς τον αναγνώστη, σύμφωνα με το οποίο ο Βικέλας «εκδίδει» απλώ ς το χειρόγραφο των α­ ναμνήσεων του Τζίφου, αυξάνει σημαντικά, χω ­ ρίς ω στόσο να καταργεί, την απόσταση ανάμεσα στον αφηγητή κα ι το συγγραφέα, ενώ παράλληλα το έργο ανοίγεται στην προσληπτικότητα του α­ ναγνώ στη. Η τεχνική αυτή ήδη χρησιμοποιημένη στην πεζογραφία του 19ου αι.6 αποσκοπεί κυρίως στην ενίσχυση της αξιοπιστίας της αφηγούμενης ιστορίας, στην ένταξη του αναγνώστη σ’ αυτήν και τελικά στην εμπέδωση των διδακτικώ ν στόχων του συγγραφέα. Π ράγματι, στο Λουκή Λάρα ο ρό­ λος του αφηγητή αναβαθμίζεται και, όπω ς θα δού­ με, η παντογνωσία του μετριάζεται και ισορροπείται ακριβώ ς από την ενεργητική συμμετοχή του αναγνώστη στο ρού της αφήγησης. Η προσωπική Περιπέτεια του κεντρικού ήρωα περνά επομένως μέσα από το φίλτρο της ετεροπροσω πίας στην α­ φήγηση, στοιχείο που δημιουργεί τις προϋποθέσεις για την πρόσκτηση του αναγνώ στη τόσο στη λο­ γική όσο και στη στρατηγική της αφήγησης. Εί­ ναι, νομίζω, χρήσιμο να τονιστεί πω ς στο Λουκή Λάρα, η διαδικασία παραγω γής και πρόσληψής του βασίζεται κ α τ’ απ οκλειστικότητα σχεδόν σε ενδοκειμενικά στοιχεία. Η επιλογή αυτή α π ’ την πλευρά του Βικέλα δεν είναι νομίζω τυχαία. Το πε­ ριεχόμενο του έργου, που όπω ς θα δούμε σ’ ένα μεγάλο βαθμό θα προσδιοριστεί από την οργάνω­ ση της αφήγησης, έρχεται, όπω ς ήδη έχει επισημανθεί, σε αντίθεση με τις βασικές επιδιώξεις του ιστορικού μυθιστορήματος κα ι συνακόλουθα με μια συγκεκριμένη ιδεολογικοπολιτική θέση. Ή τα ν λοιπόν απαραίτητο να δημιουργηθούν πρώ τα οι στέρεες προϋποθέσεις για την άρτια δόμηση ενός αφηγηματικού λόγου που θα ανέτρεπε, «ί θα προ­ σπαθούσε να το κάνει, ορισμένες ιδέες. Έ τ σ ι η προσπάθεια του συγγραφέα να αποστασιοποιηθεί

από την αφηγούμενη ιστορία είναι ένα άλλοθι, το οποίο θα δούμε κα τά πόσο μπορεί να λειτουργή­ σει στη συνείδηση του αναγνώ στη. λλ’ ας κάνουμε πρώτα μερικές παρατηρήσεις σ χετικά με τη δομή της αφήγησης. Η ιστο­ ρία παρουσιάζεται υπό μορφήν ανάμνησης σε πα­ ρελθόντα χρόνο ω ς π ρος το παρόν της αφήγησης, και εκτυλίσσεται χω ρίς αναχρονισμούς. Αυτό δε σημαίνει ότι ο αφηγητής δεν έχει την ευχέρεια να εμπλουτίσει την αφήγησή του με παρεμβάσεις ή σχόλια παρακειμενικού τύπου, τα οποία όπω ς άλ­ λωστε και οι αναχρονισμοί καθυστερούν τη ροή της αφήγησης, αλλά ολοκληρώνουν το ιδεολογι­ κό πρόσωπο του συγγραφέα. Ή δ η , λοιπόν, από το πρώ το κεφάλαιο εύκολα παρατηρούμε π ω ς οι μόνες ουσιαστικές παρεμβά­ σεις του αφηγητή είναι α κριβώ ς τα σημεία εκείνα στα οποία εμφανίζεται ο αναγνώ στης ή, μάλλον, για την ακρίβεια, ζητείται η αρωγή του για την ο­ λοκλήρωση της π ειστικότητας της αφήγησης. Έ ­ τσι στη σελ. 13: «Τα χάνια, καθώς γνωρίζεις ίσως, αναγνώ στα, είναι συνήθως ω κοδομημένα εν είδει φρουρίου».7 Ενώ στη σελ. 15 ο αφηγητής εμφανί­ ζεται διαλλακτικός, ζητών τη συμπάθεια του ανα­ γνώστη: «Αλλά προς τι να επιδείξω γενναιότητα την οποίαν ούτε είχαμεν ούτε ηδυνάμεθα να έχωμεν; Μη αναγνώστα μειδιάσης αναλογιζόμενος ότι είμαι Χ ίος και αποδίδων εις φυλετικήν δήθεν ιδιο­ συγκρασίαν την ατολμίαν μου. Ή θελα να σ ’ έβλε­ πα τότε εις την θέσιν μου, όσον γενναίος κα ι αν φρονής ότι είσαι.» Α λλά είναι στη σελ. 20 που το παρόν της αφήγησης ορίζεται ευκρινώς από τον αφηγητή, και αυτό με αφορμή πάλι την επέμβαση του αναγνώστη: «Συγχώρει, αναγνώ στα, τα ς π α ­ ρεκβάσεις μου. (...) Η πρόθεσίς μου είναι να περιορισθώ εις την αφήγησιν των περιπετειών του βίου μου. Ά λ λ ’ ο βίος ενός εκάστου ημών αποτε­ λεί μικράν μονάδα, συνεχομένην μετά του συνό­ λου των κυκλούντων ημάς στοιχείων. Π ώ ς να χω ­ ρίσω εκάσ τοτε τα ς περιδονήσεις του ευτελούς α­ τόμου μου από της κινήσεως του ανεμοστροβίλου εντός του οποίου παρεσύρετο)». Αξίζει να σημειω­ θεί εδώ πω ς η αναληπτικού τύπου αφήγηση στην οποία επιδίδεται ο αφηγητής λίγο πριν και λίγο με­ τά το παραπάνω απόσπασμα, καλύπτει δεκαετίες πραγματικού χρόνου, και το κύριο χαρακτηριστι­ κό της είναι η έλλειψη προοπτικής π ρος την πλευ­ ρά του παρελθόντος. Συμφύρονται δηλ. ιστορικά γεγονότα, τα οποία όμω ς θα πάρουν τη συγκεκρι­ μένη σημασία τους κατά μήκος της αφήγησης, και όταν φυσικά ο αφηγητής νιώσει παντοδύναμος, όχι απλώ ς ω ς προς την οπτική γωνία αλλά κα ι ω ς προς το ιδεολογικό πρίσμα μέσα από το οποίο αφηγείται τα γεγονότα. Υπέρτατο σημείο επιθυμίας ταύτισης αφηγητή και αναγνώστη στο πρώ το αυ­ τό κεφάλαιο είναι όταν ο πρώ τος αυτοϋπονομευόμενος, προκαλεί την άνευ όρων πρόκληση του

Α

αφιερωμα/33 δεύτερου: «Α λλ’ ουδεμίαν έχεις υ ποχρέωσιν να με ανάγνω σης μέχρι τέλους, αναγνώ στα μου. Ο τεή σο μικ ρ ός κα ι σε έλεγε παραμύθια η τροφ ός σου, (...) σ ’ έπαιρνεν ίσ ω ς ύπνο ς ενίοτε. (...) Ιδού διατί ενθυμείσαι την αρχήν μόνον κα ι το τέλ ο ς πολλώ ν παραμυθιών, χω ρ ίς ίσως να γνω ρίζης διατί δεν εν­ θυμείσαι την μέσην. Α λλά το ιδ ικό ν μου πα ρ αμύ ­ θι δεν έχει κ α θ ’ εαυτό ούτε αρ χήν ούτε τέλ ο ς, ώ ­ στε δύνασαι να κοιμηθής από τούδε αναγνώ στα μου».9 Α ξίζει να σημειωθεί ότι η παρέμβαση του ανα­ γνώ στη γίνεται τρ εις ολό κλ ηρ ες φορές σ το πρ ώ ­ το κεφ άλαιο του έργου, ενώ οι κ α το πινές εμφανί­ σεις του είναι άλ λες τρ εις για τα υπό λο ιπα εννέα κεφ άλαια. Το πα ρ α πά νω σημείο κορυφώνει το συμβόλαιο ανάμεσ α σ τον αφηγητή κ α ι το ν ανα­ γνώ στη τόσ ο ω ς π ρ ο ς την ίδια τη φύση τη ς αφή­ γησης αλλά , το κυριότερο, ω ς π ρ ο ς το περιεχό­ μενό της. Το όλο έργο πρέπει εφεξής να προσληφθεί ω ς παραμύθι, γεγονός που θα απ α λλ ά ξει εν­ δεχομένω ς τον αφηγητή από έναν «επαγγελμ ατι­ σμό» στην αφήγηση, αλ λά κα ι τον αναγνώ στη α­ πό μια κριτική ανάγνω ση. Τ ο ζητούμενο εδώ εί­ ναι μόνο η πρόσ κτησ η του αναγνώ στη αλ λά κα ι η αποδοχή μιας μορφής αφήγησης που έχει περισ­ σότερα κοινά σημεία με τη λαϊκή πα ρ ά με τη λο­ γιοσύνη του δυτικού μυθιστορήματος. Το στοιχείο αυτό βέβαια δεν είναι τυχαίο αν σκεφθούμε πω ς ο Α ουκής Λ άρας είναι το μοναδικό εκτεταμένο πε­ ζογράφημα του Βικέλα ο οποίος σε κ αμιά περίπτω­ ση δεν μπορεί να χαρ ακ τηρ ισθεί ω ς επαγγελμ ατία ς μυθιστοριογράφος. Α πό την άλλη πλευρά ζη­ τείται μια συνενοχή του αναγνώ στη, δηλ. στην ου­ σία μιας εγγρ άμ μ ατης ελίτ του δέκατου ένατου αιώνα, σε ό ,τι αφορά την πρόσληψη του έργου. Θα λέγαμε, λοιπόν, πω ς το μυστικό τη ς πρόσ ληψ ης κα ι ενδεχομένω ς τη ς επιτυχία ς του Λουκή Λάρα β ρίσκεται σ ’ αύτή τη συνενοχή ανάμεσ α σ τον α ­ φηγητή κα ι τον αναγνώ στη. Α λλά αυτό δεν είναι πα ρ ά μια προϋπόθεση. Στα επόμενα κεφ άλαια η αφήγηση είναι κ α τά βάσιν ευθύγραμμη κα ι οι μόνες χ ρ ο νικές π α ρ εκ ­ βάσεις, συνήθως αναληπτικού τύπου, γίνονται μό­ νο για να υπενθυμίσουν ότι το πα ρόν τη ς αφήγη­ σης βρίσκεται, σε προγραμματικό χρόνο, πολύ μ α­ κριά από τα αφηγούμενα γεγονότα, πρ ά γμ α που ω ς γνω στόν αποβαίνει υπέρ τη ς «αντικειμενικό­ τη τα ς» του αφηγητή. Οι επόμενες πα ρεμ βάσ εις του αναγνώ στη γίνο­ νται σε σημεία υψηλής συναισθηματικής φόρτισης, ό πω ς στη σελ. 31, όπου ο αφ ηγητής καταφεύγει κ α ι πά λι σ τον οιονεί συνεταίρο του για να δώσει όλο το μέγεθος τη ς μεγάλης δ ο κ ιμ α σ ία ς που πέ­ ρασε: «Επεχείρησες ποτέ, αναγνώ στα , υψηλού ό­ ρους την ανάβασιν; Α ρχίζεις μετά θάρρους την π ο­ ρ ε ία ν είναι τραχεία η άνοδος κα ι ο ιδρώ ς περιβρέ­ χει εντός ολίγου το μέτω πόν σου». Ε ίναι χρήσιμο να επισημανθεί ότι από το σημείο αυτό κ α ι μετά

οι παρεμβάσεις του α ναγνώ στη γίνονται σε σημεία τη ς αφήγησης όπου η δράση κλιμα κώ νεται κ α ι τα γεγο νότα είναι μεγάλης σ ημασ ίας για την πλοκή. Α λλά εκείνο που επιζητείται είναι να υιοθετήσει ο αναγνώ στης την οπτική γω νία του αφηγητή. Ο τελευταίος μάλισ τα θέλει να φ αίνεται όσο γ ίνεται πιο κα θαρά στην αφήγηση, κ α ι δεν διστάζει να προτείνει το φυσικό πορ τρέτο του σ τον αναγνώ ­ στη: «Α νάγκη, αναγνώ στα μου, αφού εκθέσω τα ς περιπετείας του βίου μου, ανάγκη να σε εξοικειώ ­ σω π ερισ σότερον με τα του ταπεινού ατόμου μου. Α νάγκη να εξομολογηθώ εν πάση ειλικρίνεια κα ι μετριοφροσύνη, π ώ ς κα ι διατί ούτε ψ υχικώ ς ούτε σ ω μ ατικώ ς δεν είχα τα πρ οσ όντα, ώ σ τε να πράξω τότε ότε σήμερον υπό πα ρ όμ οια ς περισ τάσ εις ήθελον α παιτήσ ει να πρά ξουν τα τέκν α μου.» Αυ­

τή η ανθρω πολογική προσέγγιση του αφηγητή εί­ ναι προφ ανώ ς το τελευταίο σ τάδιο τη ς σ τρατηγι­ κ ή ς πρ όσ κτησ ης του αναγνώ στη, αφού ο πρώ τος εξατομικεύετα ι γ λ ισ τρ ώ ντα ς έξω από τη συμβα­ τικ ό τη τα τη ς αφήγησης, αλ λά κα ι την ίδια την πλο κή της. Εφεξής το ενδιαφέρον του αναγνώ στη μ ετατοπίζετα ι στη συμπεριφορά του αφηγητή, ε­ νώ αρχίζει αργά αλ λά σταθερά η δια δικ α σ ία της ηθικ ής δικαίω σής του. Έ τ σ ι η αφηγούμενη ισ το­ ρία καθεαυτή περνά σε δεύτερο π λ άνο π α ρ ά τ α ό­ σα σ υντα ρ α κ τικά γεγονότα τη συνθέτουν. Έ χ ο ­ ν τα ς έτσ ι μια ηθική κάλυψη τω ν πρά ξεώ ν του ο αφηγητής, σ ημασιοδοτεί α π ερ ίσ πα σ τος τα αφη­ γούμενα γεγονότα κ α ι απευθύνεται σ τον αναγνώ ­ στη με τη γνωστή συμπάθεια των συνενόχων: «Π ο­ τέ αναγνώ στα μου να μη σε δώ ση ο Θ εός να πεινάσης, εκ τό ς μόνον όταν γνω ρίζης ότι σε περιμένη τρ άπ εζα πλήθουσα.»

Α

λ λά οι πα ρεμ βάσ εις του αφηγητή χω ρ ίς να μνημονεύεται καν ο αναγνώ στης είναι πολυά­

34/αφιερωμα ριθμες κα ι όλες στοχεύουν στην ενίσχυση του η­ θικού του ερείσματος. Έ χο υ με έτσι εκ τό ς από μι­ κρές αναλήψεις, πλήθος αυτοσχολίων όπου εξη­ γούνται κα ι δικαιολογούνται τόσο η περιορισμέ­ νη μόρφωση όσο και η ηθική αδυναμία του να αντιπαρατεθεί στη λαίλαπα των γεγονότων. Με τον τρόπο αυτό ο αφηγητής προοδευτικά επιτυγχάνει να μετατρέψει τον αναγνώστη σ ’ ένα είδος λανθάνοντος αφηγητή, του οποίου το κύριο μέλημα δεν είναι η κριτική πρόσληψη του έργου, αλλά η σχεδόν άνευ όρων επιδοκιμασία της προτεινόμενης σημασιοδότησής του. Αυτό, όπω ς ήδη ειπώ­ θηκε, γίνεται με τη βαθμιαία προσέλκυσή του στην οπτική γωνία του αφηγητή. Αξίζει εδώ να επισημανθεί ότι η αφήγηση στο Λουκή Λάρα παρουσιά­ ζεται ω ς μια εξωτερική εστίαση, πράγμα δηλ. που αποδεικνύει την αναμφισβήτητη παντοδυναμία του αφηγητή. Θ α μπορούσαμε, νομίζω, ακίνδυνα να ισχυριστούμε ότι η εξ ορισμού αντίστοιχη πα ντο­ δυναμία του αναγνώστη στη διαδικασία πρόσλη­ ψης του έργου, βαθμιαία υπονομεύεται μέχρι της τελικής φθοράς, δηλ. της ένταξής του στην οπτι­ κή γωνία του αφηγητή. Το γεγονός αυτό είναι, κα ­ τά τη γνώμη μου, το κύριο στοιχείο αντίθεσης α­ νάμεσα σ τις δυνάμεις που καθορίζουν την πα ρ α­ γωγή κ α ι πρόσληψη του έργου κα ι συνακόλουθα τη διατύπωση μιας αισθητικής κρίσης. Είναι επίσης προφανές ότι η ένταξη του αναγνώ­ στη στην οπτική γωνία του αφηγητή απολυτοποιεί οριστικά την παντοδυναμία του τελευταίου πάνω στην αφήγηση, αλλά το ίδιο οριστικά αφαιρεί τη δυνατότητα της κριτικής πρόσληψης του έργου και κ α τ’ επέκταση τη διαμόρφωση ενός αισθητι­ κού κριτηρίου. Ο αναγνώ στης στο Λουκή Λάρα πρέπει απαραιτήτω ς να συμπάσχει με τον αφηγη­ τή, να γίνει ένα μέρος από τη σκέψη και τη ζωή του. Είναι όμως πρόδηλο, από τα παραπάνω, πω ς μια τέτοια ταύτιση τελικά αποβαίνει περισσότερο εις βάρος του έργου. Ο αναγνώστης δεν έχει τη δυ­ νατότητα να αποκωδικοποιήσει το μήνυμα του α­ φηγητή αφού καλείται να συμπράξει άνευ όρων μα­ ζί του. Δεν έχει επίσης τη δυνατότητα να προτεί­ νει μια νέα σημασία εκτό ς α π ’ αυτήν που σχεδόν φορτικά του υποβάλλεται. Α λλά ποιος είναι ο ιδεολογικός σ τόχος αυτής της π ρόσκτησης του αναγνώστη και πού αποσκο­ πεί η συγκεκριμένη στρατηγική της ανάγνω σης που διατυπώνεται εδώ; Π λάθοντας κα τ’ εικόνα και ομοίωσή του τον αναγνώστη, ο αφηγητής προεξο­ φλεί τη συμμαχία μαζί του απέναντι σε μια ιστορικοκοινωνική πραγματικότητα την οποία έχει απορρίψει κ α ι σ τα δύο επίπεδα χρόνου της αφήγη­ σης. Η βασική αντιθετική σχέση που ορίζει τη δο­ μή της αφήγησης, αλλά και της ανάγνω σης, του Λουκή Λάρα είναι άτομο VS Ιστορία που αναπτύσ­ σεται κα τά μήκος του έργου χρησιμοποιώντας α­ πό τη μια πλευρά τα πιο γνωστά τεχνάσματα στην αφήγηση κι από την άλλη, εμφυσώντας σε καίρια

σημεία την ιδεολογική διαφορά απέναντι σε μια συγκεκριμένη κα ι κα λά παγιωμένη αντίληψη. Η Ιστορία α ντιμετω πίζεται, μέσα σ ’ αυτή τη σχημα­ τική οργάνωση του μηνύματος, σαν κάτι το στα­ τικό και το ανεξέλικτο, ω ς μια πραγματικότητα που συμβαίνει ερήμην των φορέων που την καθο­ ρίζουν. Ο αφηγητής και, τελικά, ο σύμμαχός του αναγνώστης καναναλώνουν ένα έργο που οργανώ­ νεται πάνω στη βάση της προβολής της ατομικής ιστορίας απέναντι σε μια εξόχω ς σύνθετη κοινωνικοπολιτική πραγματικότητα. Επιπλέον ο ρεαλι­ σμός στην αφήγηση και οι λεπτομερείς περιγρα­ φές ιδωμένες από την οπτική γωνία του αφηγητή μεγαλώνουν έντεχνα το χάσ μα ανάμεσα στο πα ­ ρόν της αφήγησης και τον πραγματικό χρόνο που, από πλευράς χρονικών δομών, αντιστοιχούν στην παραπάνω αντίθεση. Είναι ακριβώ ς μέσα στο πα­ ρόν της αφήγησης που διαμορφώνεται η αντίλη­ ψη της μικροκλίμακας μέσα στην Ιστορία, πά­ ντα όμως σε αντίθεση μ ’ αυτήν. Είναι επίσης μέ­ σα σ ’ αυτήν τη χρονική δομή που το φυσικό και ηθικό πορτρέτο του αναγνώστη ολοκληρώνεται, ενώ ταυτόχρονα παγιώ νονται οι κύριες δυνάμεις που κα τανέμ οντα ι στην πα ρ απάνω αντιθετική σχέση. στόσο θα ή ταν λάθος να πιστέψουμε π ω ς εί­ ναι αυτός ο τελικός σ τόχος του συγγραφέα. Α πό τα παραπάνω γίνεται σαφές ότι από τη μια πλευρά υπάρχει ο αναγνώστης κ αι ο αφηγητής και από την άλλη μια ολόκληρη «κοινή αντίληψη» υπέρμαχος του ηρωισμού κ αι του πατριωτισμού. Υ­ πάρχει δηλ. ένα ανώνυμο πλήθος που είναι φορέ­ ας αυτής της ιδεολογίας, της ιδεολογίας που θέ­ λει να υπονομεύσει ο Βικέλας. Π αίρνοντας με το μέρος του τον αναγνώ στη, αυτόν που με τόση υ­ πομονή κατασκεύασε, στοχεύει βέβαια στην πρό­ σκτηση του μεγαλύτερου δυνατού αριθμού ανα­ γνω στώ ν κα ι τη συνακόλουθη αλλαγή στη στάση πρόσληψης του έργου. Διαμορφώνοντας ένα αντιηρωϊκό κ λίμα ο Βικέ­ λας δεν έρχεται μόνο σε αντίθεση με τη λογοτε­ χνική πραγματικότητα του ιστορικού μυθιστορή­ ματος, αλλά βάζει τα θεμέλια για την εδραίωση και ανάπτυξη της ασ τικής συνείδησης στο νεοϊδρυμένο Ελληνικό κράτος, μιας συνείδησης που η παγίωσή της είχε τις πολιτικές και κοινωνικές διακυμάνσεις που περισσότερο ή λιγότερο γνωρί­ ζουμε. Η βασική αντίθεση άτομο VS Ιστορία αφο­ ρά μάλλον μια συγκεκριμένη στάση πάνω στην Ι­ στορία κ αι το ρόλο των κοινωνικών και πολιτικών δυνάμεων που τη διαμορφώνουν και λιγότερο μια προσωπική αποϊδεολογικοποιημένη θέση, όπω ς θέλει να τη διατυπώσει ο Βικέλας. Η εμβέλεια του μηνύματος του δεν εξαρτάται τόσο από τη διαχεί­ ριση του αφηγηματικού υλικού του, αλλά από τον ιδιάζοντα ρόλο που επιφυλάσσει στον αναγνώστη. Αν δεχθούμε ότι κάθε αφήγηση προϋποθέτει ω ς έ-

Ω

αφιερωμα/35 να βαθμό το κοινό της, τότε πρέπει να διαπιστώ­ σουμε πω ς ο Λουκής Λάρας πηγαίνει κόντρα σ ’ ένα ήδη διαμορφωμένο κοινό του οποίου ο ορίζο­ ν τας προσδοκίας έχει ήδη οικειωθεί από αναγνώ­ σματα ενός συγκεκριμένου τύπου. Το κατόρθω­ μα του συγγραφέα είναι ακριβώ ς να δημιουργήσει βαθμιαία ένα άλλο κοινό και μια νέα αισθητική αλ­ λά και ιδεολογική εμπειρία πάνω σ ’ ένα θέμα με­ γάλης σπουδαιότητας για την περίοδο που εμφα­ νίζεται. Πρέπει εδώ να επισημανθεί πω ς στο Λονκή Λάρα, όπω ς και σ ’ άλλα μυθιστορήματα του 19ου αι.,*123456789 υπάρχουν όλα τα χαρακτηριστικά του μυθι­ στορήματος με θέση, με κυριότερο το στοιχείο της χειραγώγησης του αναγνώστη. Ωστόσο είμαι υπο­ χρεωμένος να παρατηρήσω πω ς η έννοια της χει­ ραγώγησης του αναγνώστη εδώ επικαλύπτεται α­ πό τη λειτουργία της δόμησης του αναγνώστη ή για να είμαι ακριβέστερος από την έννοια της προδομημένης ή προσχεδιασμένης πρόσληψης για την οποία μιλά ο Iser.10 Τα όρια ανάμεσα στις δύο έννοιες-λειτουργίες σε μερικά σημεία αλληλοκαλύπτονται, έτσι ώστε η εξέλιξη της υπόστασης του αναγνώστη μέσα στο κείμενο να είναι ταυτόχρο­ νη σχεδόν με την εξέλιξη και ολοκλήρωση των ι­ δεών του αφηγητή. Στην περίπτωση του Λουκή Λάρα η προδομένη πρόσληψη δεν είναι μια αφηρημένη ή θεωρητική έννοια. Είναι μια πρα γμ ατι­ κότητα που διαμορφώνεται στο εσωτερικό του κει­ μένου και, φυσικά, η εμβέλειά της το ξεπερνά στο βαθμό που, όπω ς ήδη ειπώθηκε, η πρόσκτηση του αναγνώστη σημαίνει την προσέλκυση ενός ανα­ γνωστικού κοινού σ τις ιδέες του συγγραφέα. Ενός κοινού του οποίου η πραγματική ταυτότητα είναι ακόμη ελλιπής, αφού κοινωνιολογικές μελέτες αυ­ τού του τύπου είναι ακόμα σπάνιες. Ωστόσο η συγκεκριμένη αυτή τεχνική της πρό­ σκτησης κα ι εντέλει χειραγώγησης του αναγνώ­ στη έχει λαμπρά γραμματολογικά προηγούμενα, τα οποία, πρέπει να υποθέσουμε, πω ς δεν ήταν ά­ γνω στα στον Β ικέλα.11 Αναφέρομαι βέβαια στη μεγάλη παράδοση, στον τομέα αυτό, του δέκατου όγδοου αιώνα, με έργα όπως ο Tristram Shandy του Sterne, ο Tom Jones του Fielding και βέβαια ο Ιά­ κωβος ο μοιρολάτρης του Diderot, για να ονομά­ σω μόνο μερικά από τα πιο γνω στά. Στα έργα αυ­ τά ο αναγνώστης διαμορφώνεται σταδιακά σε φο­ ρέα των ιδεών του συγγραφέα, ενώ ταυτόχρονα α­ ποβαίνει κύρια αφηγηματική αφορμή για κάθε εί­ δους, διασκεδαστικές επι το πλείστον, παρεκβά­ σεις από την αφηγούμενη ιστορία. Έ ν α μέρος της ιδιαιτερότητας του Βικέλα συνίσταται στην ενσω­ μάτωση αυτής της τεχνικής, αλλά με σκοπό την υπονόμευση ενός εθνικού και κ α τ’ επέκταση ιδε­ ολογικού ιδεώδους. Ο αναγνώστης του Λουκή Λά­ ρα δεν είναι αυτός χάριν του οποίου διαδραματί­ ζονται τα γεγονότα, αλλά αυτός που καλείται να αναδυθεί από την ιστορική ανωνυμία για να σχο­

λιάσει κα ι να ασκήσει κριτική σ ’ αυτά. Ε ξάλλου, οι αλλεπάλληλες επανεκδόσεις του έργου κα ι η κάθε φορά προσαρμογή του σε μια ομιλούμενη γλώ σσα επικοινωνίας είναι τα εξωτε­ ρικά στοιχεία που πιστοποιούν τη σταθερή ενσω­ μάτωσή του στον ορίζοντα προσδοκιών του ανα­ γνωστικού κοινού του τελευταίου τέταρτου του πε­ ρασμένου αιώνα. Ορίζοντα τον οποίο η πρώτη δη­ μοσίευσή του στα 1879 διατάραξε με την ανορθό­ δοξη παρέκκλιση από ένα λογοτεχνικό πρότυπο ήδη καθιερωμένο στη συνείδηση των αναγνωστών. Ο Λουκής Λάρας έτσι δημιουργεί ένα μέτρο κρί­ σης και κατανόησης της προηγούμενης λογοτεχνι­ κής εμπειρίας και κυρίως του κοινωνικού ρόλου που έπαιξε στη διαμόρφωση μιας ενιαίας κοινω­ νικής συνείδησης. Το έργο του Βικέλα έρχεται να ορίσει μια νέα ομολογία ανάμεσα στις καλλιτεχνι­ κ ές και κοινωνικές δομές, που ήδη έχει αρχίσει να σχηματίζεται και που θα ολοκληρωθεί στο τέ­ λος του δέκατου ένατου και τις αρχές του εικο­ στού αιώνα με την κριτική πρόσληψη της πραγ­ ματικότητας της υπαίθρου και της κοινωνίας των μικρών πόλεων. Από την άποψη αυτή, η πα ρέκ­ κλισή του από ένα συγκεκριμένο πρότυπο, του ε­ πικυρώνει τον ανανεω τικό χαρακτήρα στη μετέπειτα εξέλιξη της πεζογραφίας μας. Σημειώσεις 1. Πρβ. Λίνου Πολίτη, Ιστορία της νεοελληνικής λογοτεχνίας, β' έκδοση, Αθήνα, Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης, σελ. 200 2. Πρβ. Mario Vitti, Ιστορία της νεοελληνικής λογοτεχνίας, Α­ θήνα, Οδυσσέας 1978, σελ. 236 και του ίδιου Η ιδεολογική λειτουργία της ελληνικής ηθογραφίας, β' έκδοση, Κέδρος Αθήνα, 1989, σελ. 54.

3. Βλ. Iser, V acte de lecture. Theorie de Γ effet esthetique.

Bruxelles, Mardaga Ed. 1985, σ.σ. 49-51.

4. ό.π. σελ. 64: πρόκειται για τον «αρχιαναγνώστη» του Riffaterre, τον «ειδοποιημένο» αναγνώστη του Fisch και τον «σκοποόμενο» αναγνώστη του Volef.

5. Πρβ. Απόστολου Σαχίνη, Παλαιότεροι πεζογράφοι, Αθήνα, Εστία, 1973, σ.σ. 93 - 95.

6. Πρβ. για παράδειγμα το Θάνο Βλέκα του Παύλου Καλλιγά <185*5) 7. Χρησιμοποιώ την έκδοση Πέλλα - Θεφ. Παπαδόπουλος, XX8. ό.π. σελ. 20 9. Ό πως για παράδειγμα η Πάπισσα Ιωάννα του Ρόΐδη. Πρβ. σχετικά Δημήτρη Τζιόβα, Μετά την αισθητική, Γνώση, Α-

36/αφιερωμα

Π έτρος Μ αρτινίδης

Αναγνώσεις και καλλιτεχνική δημιουργία σ το Μ αρξισμό κ α ι τη Σημειωτική*

Πικάσο: Οι δεσποινίδες της Αβινιόν, 1907. «...Κάθε κείμενο είναι ένας νωχελικός, ή οικονομικός, μηχανισμός που ζει χάρη σε μιαν εισαγόμενη από τον παραλήπτη του υπεραξία (...) Ενό­ σω προχωρά από την διδακτική στην αισθητική λειτουργία, κάθε κείμε­ νο θέλει ν ’ αφήσει στον αναγνώστη την ερμηνευτική πρωτοβουλία, έστω κι αν προτιμά να ερμηνεύεται εν γένει μέσα σε κάποια ομοειδή περιθώρια. 'Ενα κείμενο θέλει κάποιον να το βοηθήσει να λειτουργήσει...».

Umberto Eco, Lector in fabula (1985: 66-7).

Για τις προϋποθέσεις της καλλιτεχνικής δημιουργίας και τις σχέσεις της με τον κόσμο προς τον οποίο απευθύνεται - τ η νεοτεριστική αισθητική έξη που εισηγείται ή εκείνη την οποία εκμεταλλεύεται- δύο μεγάλα θεωρητικά ρεύ­ ματα μοιάζουν να κρατούν τις πιο πολωτικά διαφορετικές κι αγεφύρωτες θέ­ σεις: ο Μαρξισμός και η Σημειωτική. Βεβαίως, παραδοσιακές αισθητικές θεω­ ρίες, όπως εκείνη της «Ενσυναίσθησης», είτε ψυχαναλυτικής εμπνεύσεως ερ­ μηνευτικές, όπως εκείνη της Σχολής του Γιούνγκ, παρουσιάζουν επίσης δια­ φορές και αποκλίσεις ■θεωρώντας λ.χ. το έργο τέχνης ως πηγή ψυχολογικών ταυτίσεων, είτε ως ένα είδος ονειρικού γρίφου που τον επιλύουν οι διεργα­ σίες του ασυνειδήτου, κ.ο.κ.1Αλλά στο Μαρξισμό και τη Σημειωτική, περισσό­ τερο απ’ οπουδήποτε αλλού, η εξέταση των ίδιων φαινομένων τείνει να οδη­ γ εί σε διαρρήδην ανατιθέμενα πορίσματα. * Το κείμενο αυτό βασίζεται σε θέσεις που ανέπτυξα στο 3ο Συνέδριο Σημειωτικής (Ιωάννινα 26-28/10/89), σε ειδική συνάντηση. Όπως πρωτοπαρουσιάσθηκε, στα αγγλικά, θα περιληφθεί στα πρακτικά του Συνεδρίου.

αφιερωμα/53 ια να μιλήσω με κά πω ς α πλουστευτικά παρα­ δείγματα, όταν ένας μαρξιστής πραγματεύε­ ται τη λογοτεχνία του Λ. Τ ολστόι, ή τη ζωγραφι­ κή του Π ικάσο, εστιάζει οπω σδήποτε τις προσεγ­ γίσεις του σ τις κοινωνικές παραμέτρους που πε­ ριέβαλλαν τη δημιουργία των σημαντικότερων έρ­ γων τους. Χαρακτηρίζει, έτσι, τον Τολστόι σαν τον ιστορικό της μέσης ρωσικής αρ ισ τοκρατίας κ α ­ τά τον 19ο αιώνα, και τον Π ικάσο, πιθανώς, σαν τον επανασ τατικό ζωγράφο του αλλοτριωτικού κόσμου μέσα στον ώριμο καπιταλισμό. Λ αμβάνοντας ω ς θεμελιακό δεδομένο το ότι η ιδεολογία αποτελεί τον τρόπο με τον οποίο κάθε άτομο ζει ενεργά το ρόλο του μέσα στην κοινωνι­ κή ολότητα, ο μαρξιστής θα εξηγήσει π .χ. την Ά ν ­ να Καρένινα σαν μια χαρακτηριστική «τοιχογρα­ φία» της α πεικονιστικής π ρ α κτικ ής του Τολστόι. Σαν ένα έργο στο οποίο ο συγγραφέας επιλέγει και αντικατοπτρίζει τμήμ ατα τω ν γύρω του κοινωνι­ κών συνθηκών, σύμφωνα με μια σταθερή «φυσιο­ γνω μική» αντιστοιχία ανάμεσα σε ψυχολογικούς τύπους του μυθιστορήματος και την ταξική συνεί­ δηση του συγγραφέα, ή τον βαθμό της ένταξής του στο κοινωνικό γίγνεσθαι. Κι ασφαλώ ς, ο μαρξι­ στής θα αναζητήσει παραπέρα στοιχεία για την κοινωνική θέση, τις αντιλήψεις και την ιδεολογία του κάθε καλλιτέχνη, όχι μόνο στα ίδια τα έργα του αλλά, κυρίως, σε βισγραφικά και εκτός τέχνης δεδομένα· ερευνώντας το τι είδους π ολίτης έδειξε να ’ναι ο άλφα ή ο βήτα ποιητής, μυθιστοριογράφος, ζω γράφος κ .λ π ., πώ ς εκφράσθηκε σε σημα­ ντικά πολιτικά και κοινωνικά θέματα, και τι θέ­ ση πήρε στα διάφορα ζητήματα του καιρού του.2 Με ανάλογο τρόπο ο μαρξιστής θα προσεγγίσει και τους πίνακες του Π ικάσο. Οι περίφημες Δε­ σποινίδες της ΑβινιόνΟα χαρακτηρισθούν σαν μια τολμηρή ανανέωση της ακαδημαϊκής ζωγραφικής, ενμέρέι οφειλόμενη στην εξ απαλώ ν ονύχων εξοι­ κείωση του ζωγράφου προς τις π α ραδοσ ιακές με­ θόδους απεικόνισης, στο στούντιο του πατέρα του· κι ενμέρει πηγάζουσα από τη στράτευσή του σε ρι­ ζοσπαστικές πολιτικές ιδέες κ αι ρηξικέλευθα καλ­ λιτεχνικά ρεύματα. Έ τσ ι, ο εν λόγω πίνα κας θα μπορεί να ερμηνευθεί, σε συνάρτηση με τη συνει­ δησιακή ευαισθησία του δημιουργού του, σαν κα ­ τάδειξη της ανθρώπινης εκμετάλλευσης στις κα ­ πιταλιστικές κοινωνίες: Α πεικονιζόμενες με τα κορμιά τους σ τα όρια του διαμελισμού, παραμορ­ φωμένες κ ι αλλοιωμένες, οι Δεσποινίδες μετατρέπονται σε εύγλωττη εικόνα της αλλοτρίωσης· ε­ νώ ο βαθμός σ υμμετοχής του καλλιτέχνη στις κοι­ νωνικές διαδικασίες αποδεικνύεται θεμελιώδες κριτήριο στη μαρξιστική κατανόηση του έργου, άρρηκτα συνδεόμενο με τις ερμηνείες τού.3 Π αρ’ ότι αρκετά από τα παραπάνω σ τοιχεία εν­ διαφέρουν εξίσου κ αι τον σημειολόγο, τα δικά του ερμηνευτικά πορίσματα σπανίως συνάγονται από τη συνοχή της καλλιτεχνικής δημιουργίας προς οι­

Γ

κο νομικά, π ολ ιτικά κα ι κοινω νικά δεδομένα. Π ροσεγγίζοντας τα ίδια έργα ο σημειολόγος θ’ α­ ναζητήσει, αντίθετα, τους πιο κρίσιμους συσχετι­ σ μούς τους προς άλλα συναφή έργα, κα ι θα ερ­ μηνεύσει, μακριά από κάθε πραγματολογία, τα μυ­ θιστορήματα κα ι τους πίνα κες μέσω άλλω ν μυθι­ στορημάτων κα ι άλλω ν πινάκων. ναλύοντας ψυχολογικούς τύπους και μετα­ βάσεις της πλοκής στην Άννα Καρένινα, ο σημειολόγος θα ψάξει για ανάλογες σχέσεις σε προηγούμενα έργα του Τολστόι (λ.χ. στην Οικο­ γενειακή Ευτυχία), κι ακόμα πιο πίσω σε έργα άλ­ λων συγγραφέων, με τα οποία η Καρένινα διατη­ ρεί ορισμένες δομικές συνάφειες, όπω ς με τη Μα­ ντάμ Μποβαρύτ ου Φ λωμπέρ, κ.ά . Κατά τον ίδιο μάλιστα τρόπο, ο σημειολόγος ενδιαφέρεται πρω­ ταρ χικ ά για κάθε εγγενή ομοιότητα μεταξύ κειμέ­ νων, διαπιστώ νοντας, φερ’ ειπείν, πίσω από τους βασικούς ήρωες των Αδελφών Καραμάζωφ του Ν τοστογέφσκι μια κοινή «άλγεβρα σχέσεων» με το Όνειρο Καλοκαιρινής Νύχτας του Σαίξπηρ, ή με κάποια άλλα αφηγηματικά πρότυπα. (Στο μυ­ θιστόρημα του Ν τοστογέφσκι η Κάτια αγαπά τον Δημήτρη Καραμάζωφ, ο οποίος αγαπά την Γκρούσενκα που αγαπάει τον Π ολωνό αξιωματικό· ό­ πω ς στο έργο του Σαίξπηρ η Έ λενα αγαπά τον Δημήτριο, ο οποίος αγαπά την Ερμία που αγαπάει

Α

Πικάσο: Κεφάλι γυναίκας, 1909

54/αφιερωμα τον Αιγέα, σε μιαν ορισμένη τροπή της πλοκής, τουλάχιστον, κα ι χω ρίς τραγική κατάληξη. Ενώ ένας ανάλογος ιστός ανακολουθιών μπορεί να ο­ δηγήσει μέχρι τον Τερέντιο ή τον Π λαύτο).4 Ό σ ο για τις Δεσποινίδες της Αβινιόντ ου Πικάσο ο σημειολόγος θα διερευνήσει, και πάλι, τη σχέ­ ση του πίνα κα πρ ο ς άλλους πίνακες πολύ πα ρα­ πάνω α π ’ όσο την πρώιμη μαθητεία ή την κοινω­ νική συνείδηση του ζωγράφου. Οι επιμηκυμένες και γεω μετρικά παραμορφωμένες γυναικείες φι­ γούρες μπορεί να παραπέμπουν στην έννοια της αλλοτρίωσης κα ι της μετατροπής του ατόμου σε αντικείμενο, όπω ς συμβαίνει με το «αρχαιότερο επάγγελμα»· παραπέμπουν όμως, με ακόμη περισ­ σότερη έμφαση, σ τις απεικονίσεις γυμνών γυναι­ κείων μορφών σε όλη την Ιστορία της τέχνης. Μπορούν, έτσι, να ερμηνευθούν σαν ένα είδος σ χο­ λιασμού πάνω στις Τρεις Χάριτες του Μ πονκόντρ, ή στη Γέννηση της Αφροδίτης του Μ πουγκρώ, κ .ο .κ μέχρι τον Μ ποτιτσέλι κα ι τον Ραφαέλ. Κι αν ο σημειολόγος, ή ο σημειωτικής εμπνεύσεως κριτικός, δεν καταγράψ ει τις Δεσποινίδες σαν το αφετηριακό έργο του κυβισμού, σαν ιδιαίτερα α­ νατρεπτικό έργο, ή σαν τον πίνα κα που κατεξοχήν βοήθησε τον Π ικάσο ν ’ αποκτήσει τη φήμη του, θα τις αναφέρει σίγουρα σαν εξαίρετο δείγμα τού π ώ ς κάθε πίνα κας χρωστά σε άλλους πίνακες πολύ περισσότερα α π ’ όσο σ τις φυσικές υποσ τά­ σεις των αντικειμένων που απεικονίζει.5 Κατά συνέπεια, με το Μ αρξισμό να επιμένει εμφ ατικά σ τις κοινωνικές επιδράσεις και τις μετα­ βαλλόμενες υλικές συνθήκες κάτω από τις οποίες η τέχνη ζητιέται κ αι παράγεται, και με τη Σημειω­ τική να ψάχνει διαρκώς την εσωτερική συνοχή κά­ θε έργου πρ ο ς τους μετασχηματιστικούς μηχανι­ σμούς που προσδιορίζουν την ιδιαίτερη ταυτότη­ τά του, φαίνεται σαν να βρισκόμαστε απέναντι σε δυο ασυμφιλίωτα ρεύματα, κα ταδικ ασμ ένα να α­ ντιφάσκουν σε κάθε ερμηνευτική τους ετυμηγορία. Π αρ’ όλα αυτά, μια ειρηνευτική σύγκλιση είναι δυ­ νατή, τουλάχιστον μετά το Lector in fabula, του Ουμπέρτο Έ κ ο 6· όχι, βέβαια, εξαιτίας των νεανι­ κών φλερτ του διάσημου σημειολόγου με το Μ αρ­ ξισμό, κι ούτε χάρη στην πρόσφατη άνθηση των συναινέσεων! Ο ακραιφνής μαρξιστής και ο επιμελής σημειολόγος μπορούν να υπερβούν τη φανερή σύγκρου­ ση των προσεγγίσεών τους, βασιζόμενοι στην έν­ νοια της «ανοικτότητας» κα τά τις «αναγνώ σεις» κάθε έργου τένχης, όπω ς την προσδιορίζει ο Έ ­ κο. Ο Έ κ ο δεν είναι ο μόνος κ ι ούτε, ίσως, ο πρώ­ τος που εισήγαγε αυτή την έννοια. Στην κριτική της λογοτεχνίας, όπω ς κι αλλού, πολλοί έχουν το­ νίσει πω ς ένα έργο δεν εξαντλεί τις σημασίες του, κι ούτε τις ισοσταθμίζει απλά στις προθέσεις του δημιουργού του και σε ό ,τι Κατανοούν α π ’ αυτό οι σύγχρονοί του· πω ς, σαν σύστημα αξιών, κάθε έργο τέχνης διάγει μιαν ανεξάρτητη ζωή, κα ι το

συνολικό του νόημα είναι μάλλον το αποτέλεσμα τω ν συνεχών προσφύσεων που ενέχονται στην ι­ στορία των εκτιμήσεών του από διάφορες εποχές. Ο Ο υμπέρτο Έ κ ο , πά ντω ς, ήταν ο πρώ τος που ο­ δήγησε αυτή την άποψη σ τις πιο ολοκληρωμένες της συνέπειες, ορίζοντας την ταυτότητα οιουδήποτε έργου σε συνάρτηση με την ανοικτότητα των ενδεχομένω ν αναγνώσεων κι εκτιμήσεών του. Έ τσ ι, αντιλαμβανόμαστε πω ς είναι αδύνατον να παρακολουθεί κανείς σήμερα μια παράσταση του Ά λμ ετ, λ .χ., να διαβάζει τους Αδελφούς Καραμάζωφ είτε την Ά ννα Καρένινα, ή να αντικρίζει τις Δεσποινίδες της Αβινιόν, παρακάμπτοντας κά­ θε σημασία που στα ενδιάμεσα χρόνια αποδόθη­ κε σ’ αυτά τα έργα. Ακόμη περισσότερο: οι ση­ μασίες που το σύγχρονο κοινό αποδίδει στα διά­ φορα έργα ενσωματώνονται σ’ αυτά, σαν προσαύξηση τω ν νοημάτω ν τους η οποία κα ι θα εμπλου­ τίσει τις μελλοντικές τους αναγνώ σεις. Κι αυτό, νομίζω, γίνεται ζήτημα υπέρτατης σπουδαιότητας, όχι μόνο για τη σύγκλιση των μαρξιστικών και των σημειολογικών ερμηνειών αλλά κα ι για κάθε ερ­ μηνευτική γενικά. Στο κεφαλαιώδες ερώτημα του μαρξιστή για το ποιοι παράγοντες οδηγούν στη διαμόρφωση κά ­ ποιου συγκεκριμένου καλλιτέχνη και τω ν έργων του, η απάντηση δεν έρχεται αποκλειστικά από τη διαλεκτική μεταξύ προσω πικώ ν διακηρύξεων και κοινωνικών επικαθορισμών. (Με το παράδειγ­ μα «ου Μ παλζάκ σαν την πιο έκδηλη περίπτωση, όπου οι ρητές προτιμήσεις στην αριστοκρατία και την εκκλησία ανατρέπονται από τη συνειδησιακή ευαισθησία κα ι το κα λλιτεχνικό αισθητήριο, για να δώσουν ένα έργο στο οποίο η δημιουργική ικ α­ νότητα ξεπερνά τις πεποιθήσεις του δημιουργού). Και στο διεισδυτικό ερώτημα του σημειολόγου για το ποιοι μηχανισμοί δομικώ ν μετασχηματισμώ ν οδηγούν στην ιδιαιτερότητα κάθε έργου μέσω αναδιαμορφώσεω ν κάποιω ν σταθερών κω δίκω ν, η απάντηση δεν έρχεται μόνιμα από τον εντοπισμό ορισμένων κοινών μοντέλων. (Με το παράδειγμα των ρωσικών παραμυθιών σαν το λαμπρότερο δείγμα του σ υστήματος μετασχηματισμώ ν, στο ο­ ποίο, όπω ς έδειξε ο Βλ. Π ροπ,7 κάθε παραμύθι α­ ποτελεί απόρροια συγκεκριμένης εφαρμογής του κοινού μοντέλου). Και τα δυο ερωτήματα μπορούν να δεχθούν την ίδια απάντηση, προσφέροντας πλήθος γόνιμων ερ­ μηνειών, υπό τον όρο να δεχθούμε την «ανοικτότητα» τω ν έργων τέχνης. Εάν, πράγματι, τα νοή­ ματα του κάθε έργοι °ιιπλουτίζονται και μεταβάλ­ λονται αλλεπάλληλα από τις αναγνώ σεις και τις εκτιμήσεις με τις οποίες τα επενδύουν οι επερχόμενες γενεές, οι κοινωνικές παράμετροι που συ­ ντελούν στη διαμόρφωση αναγνωστικών τακτικώ ν κ ι εκτιμήσεων κα θίστανται παράλληλα εγγενείς παράγοντες για τη δημιουργία νέων έργων. Και, σ ’ αυτή την περίπτωση, εκείνος που καταγράφει

αφιερωμα/55 τους κοινωνικούς επικαθορισμούς στα έργα του Τολστόι θα πρέπει να συμπεριλάβει, μεταξύ άλ­ λων, και τον τρόπο με τον οποίο ο Τολστόι προ­ σέγγισε κι εκτίμησε τα έργα του Φλωμπέρ, τα κρι­ τήρια που τον έκαναν να επικρίνει το «Ν ατουρα­ λισμό» του Ζολά, κ.ο .κ . Ό π ω ς κι εκείνος που με­ λετά τη συνοχή των πινάκων του Π ικάσο με άλ­ λα ζωγραφικά έργα θα πρέπει να αναζητήσει και τις βιογραφικές ή ιστορικές λεπτομέρειες που συ­ νέτρεξαν για ν ’ ακολουθήσει ο Π ικάσο κάποιες συγκεκριμένες εκτιμήσεις περί ακαδημα ϊκής είτε

εμπρεσσιονιστικής ζω γραφικής και όχι κάποιες διαφορετικές. Μ’ άλλα λόγια, οι κοινωνικοί επικαθορισμοί εί­ ναι πλήρεις μόνον όταν σ υμπεριλαμβάνουν, πέρα από οικονομικο-πολιτικά ή βιογραφικά δεδομένα, και την όλη δομή τω ν σημασιών μέσα στην οποία ζουν οι καλλιτέχνες και το κοινό τους· αλλά κι οι αφαιρετικές «άλγεβρες» των μετασχηματιστικών μοντέλων ολοκληρώνονται μόνον όταν γειωθούν στη σχέση κάθε ιδιαίτερου έργου με την «ανοικτή» σε κοινωνικές συγκυρίες ποικιλία των αναγνώσεών του. Λ αμβάνοντας υπόψη το κρίσιμο αυτό γλί­

στρημα της σημασιολογίας στην κοινωνικότητα, εύλογα συμπίπτει η λογική τω ν συναφειών που ε­ ρευνά ο σημειολόγος με την κοινωνική αιτιολογία που επισημαίνει ο μαρξιστής. Σύμφωνα με τα λόγια του Έ κ ο : «...Το κείμενο

είναι μια νωχελική μηχανή που απαιτεί από τον αναγνώστη μια κοπιώδη συνεργασία για να συ­ μπληρωθούν οι χώροι του μη-λεγόμενου ή του ή­ δη -ειπωμένου που έχουν μείνει κενοί...». Κι ακ ό­ μα: «...Αφού η ίδια η φύση διαθέτει συνήθειες, δη­ λαδή νόμους και κανονικότητες, (...) το έσχατο

σημαινόμενο, ή ο Τελικός Ερμηνευτής, κάθε ση­ μείου θα πρέπει να νοείται ως εκείνος ο γενικός κανόνας που επιτρέπει να διατηρείται ή να επα­ ληθεύεται μια ανάλογη συνήθεια που δίνει στην α­ νάγνωσή του κοσμολογικές διαστάσεις...» (έ.α., σελ. 29 κα ι 55). Κάθε φράση μιας αφήγησης, ψυχολογικός τύ­ πο ς ή και το σύνολο της πλοκής, μπορεί να θεω­ ρηθεί ω ς «σημείο», συναρτημένο από τις πανο­ μ οιότυπες ή κα ι πολύ διαφορετικές νοητικές, συ­ ναισθηματικές, συνειρμικές κ.λπ . συνδέσεις που θα αναδυθούν σε κάθε συγκεκριμένη ανάγνωση·

56/αφιερωμα είτε αυτές περιέχονται στην πρόθεση του σ υγγρα­ φέα, είτε πηγάζουν από την οξυδέρκεια, την ευαι­ σθησία, την ευρυμάθεια κ.λπ . του αναγνώ στη. Το ίδιο κ αι για τις πινελιές ή τους π ίνακες του ζωγρά­ φου, για τις μελωδίες του μουσικού, τις κα τα ­ σκευαστικές λεπτομέρειες του αρχιτέκτονα, και κάθε τμήμα ή σύνολο καλλιτεχνικού έργου. Π α­ ντού, η βούληση του δημιουργού συμπληρώνεται από τη βουλιμία των ερμηνευτών του στο να επα­ ναπροσδιορίσουν αξίες, εκδοχές, νοήματα. Και παντού αυτή η εξάρτηση μπορεί να γεφυρώσει τον πιο συγκινησιακό ενορατισμό με την πιο στυγνή εμπειριοκρατία. Μ ήπως, για να προχωρήσουμε λίγο τη σύγκρι­ ση του Έ κ ο προς τις «συνήθειες της φύσης», και τα φυσικά φαινόμενα δεν μένουν διαρκώ ς «ανοι­ κτά» σε νέες αναγνώσεις; Σε μια πρόσφατη έρευ­ να για τις πηγαίες αντιλήψεις μορφωμένων ανθρώ­ πω ν,8 αποδείχθηκε πω ς ένα 50% πιστεύει ότι η μπάλα που πετά ένας δρομέας πέφτει εντελώς κ ά­ θετα, στο σημείο κάτω από το οποίο αφέθηκε· και ένα 35% πιστεύει πω ς το δεμένο από ένα κορδόνι αντικείμενο που περιστρέφει κά ποιος πάνω από το κεφάλι του θα συνεχίσει για λίγο την κυκλική τροχιά, αν ξάφνου σπάσει το κορδόνι. Η ίδια έ­ ρευνα στον Μ εσαίωνα θα έδειχνε, μάλλον, το 100% των ανθρώπων να διατηρούν ανάλογες πε­

ποιθήσεις. Ό σ ο έχει μειωθεί το ποσοστό έκτοτε, έχει μειωθεί όχι χάρη στην αύξηση της ευφυΐας, αλ­ λά χάρη στη μεσολάβηση της πληροφόρησης· πλη­ ροφόρησης ακριβέστερων «αναγνώσεων» της φύ­ σης. Και οι επιστήμονες που θα προωθήσουν κά­ ποιες νέες ανακαλύψεις, θα προχωρήσουν στηριζόμενοι στις κατευθύνσεις που δείχνουν όσες ποι­ κιλίες ερμηνειών έχουν προηγηθεί. Η διαφορά έγκειται, ίσως, στο ότι στην επιστή­ μη πετυχαίνει στην πράξη ό,τι είναι αληθινό· ενώ ο πραγμ ατισ μός της τέχνης, και των κοινωνικών φαινομένων γενικά, θεωρεί αληθινό ό,τι πετυχαί­ νει στην πράξη. Π ράγμα που, πολύ συχνά, διατη­ ρεί σε παρατεταμένη επιτυχία συρμούς οι οποίοι οφείλουν πολύ περισσότερα στον ερμηνευτικό λό­ γο που τους περιβάλλει α π ’ όσο στην ίδια την επιδεξιότητα που τους παράγει. Αλλ’ είναι, ασφαλώς, προτιμότερο να προβληματίζεται κανείς για το ποιες παράδοξες αρετές μπορεί να συντηρούν, ή να επαναφέρουν στα Ηλύσια πεδία της νοσταλ­ γίας, έργα απλοϊκά κι απειρότεχνα, από το να πε­ ριορίσει το σύστημα αξιών κάθε έργου στη μονα­ χικότητα του δημιουργού ή σε κάποια σειρά δο­ μικών μετασχηματισμώ ν, ανεξάρτητα προς την πολλαπλή και ίσως ατέρμονη παρεμβολή τω ν αναγνώσεών του.*1

Παολότζι: Κεφάλι I, 1954 Σημειώσεις 1. Βλ. σχετικά στον Ε.Π. Παπανούτσο: Αισθητική, εκδ. Ίκα ­ ρος, Αθήνα 1976, καθώς και στον M.C. Beardsley: Ιστορία των Αισθητικών Θεωριών, εκδ. Νεφέλη, Αθήνα 1989, για την ελληνική μετάφραση.

2. Ο J.P. Sartre παρουσίασε μιαν εξαιρετικά εμπεριστατωμένη κριτική αυτών των αναλυτικών τακτικών της μαρξιστικής σχολής, στο: Questions de methode, ed. Gallimard, Paris 1960 (σ.σ. 4407).

3. Παράδειγμα το: Social History o f Art, του Arnold Hauser N.Y. 1951), όπου όλοι οι υλικοί, οικονομικοί, νοητικοί και ι­ δεολογικοί παράγοντες θεωρούνται συνδεόμενοι σε μια κα­ τάσταση «άρρηκτης αλληλεξάρτησης».

4. Αυτή η, κατά κάποιο τρόπο, «αφ’ υψηλού» προσέγγιση των κειμένων ήταν πολύ χαρακτηριστική στην άνθηση του στρου­ κτουραλισμού, μέσα στη δεκαετία του ’60 και σε σημειολόγους όπως ο A.J. Greimas (βλ. Semantique structural, ed.

Larousse 1966, και Du sens, 6d. du Seuil Paris 1970), για τους οποίους όλο το μεθοδολογικό πρόβλημα εντοπίζεται στο: «...Πώς, στη βάση αφηρημένων τυπικών δομών, συγκροτεί­ ται το ανθρωπομορφικό σόμπαν της αφήγησης...».

5. Παρατήρηση η οποία βρίσκεται στο επίκεντρο όλων των με­ λετών του Ε.Η. Gombrich, π.χ. (βλ. Meditations on a Hobby Horse, Phaidon Press Ltd., London 1963).

6. Ed. Bernard Grasset, Paris 1985, για τη γαλλική μετάφραση, στην οποία παραπέμπουν και οι εδώ αναφορές, Bompiani, Milano 1979,για το πρωτότυπο. Ας σημειωθεί επίσης ότι την ιδέα της «ανοικτότητας» σαν μιαν «ατέρμονη σημασιολόγηση», ο Eco την είχε εισαγάγει σ’ ένα παλιότερο βιβλίο του: L ’ oeuvre ouverte, Seuil 1965 (σ.σ. 57-9), ενώ στο νεότερο έρ­ γο του τη συμπληρώνει με την έννοια του «αναγνώστη μο­ ντέλου» (βλ. σ.σ. 64-86).

7. Στο περίφημο έργο του V. Propp: Morphologic du conte, ed.

Seuil Paris 1965, για τη γαλλική μετάφραση.

8. Βλ. Μ. McCloskey: «Intuitive Physics», στο Scientific American, April 1983 (σ.σ. 114-22).

αφιερωμα/57

Το δραματικό κείμενο από τη στιγμή που μορφοποιείται στη συνείδηση του δημιουργού και οριστικοποιείται με την έντυπη έκδοση, μέχρι την τελική κα­ ταξίωσή του μέσω της θεατρικής πράξης και την πρόσληψή του από τη συνεί­ δηση του θεατή, διέρχεται από περισσότερα διακριτά στάδια. Αυτά καθορί­ ζονται από γενικούς και ειδικούς κώδικες σημασίας με αποκλειστική (ή κατά κύριο λόγο σ’ αυτή αναγόμενη) αναφορικότητα, που το αναδείχνουν σε μονα­ δικό ανάμεσα στα υπόλοιπα λογοτεχνικά είδη και καθιστούν τη θεατρική ιδιάζουσα κατηγορία επικοινωνίας (Serge: 1981, 95-10). τόχος της εισήγησής μας είναι η διερεύνηση των επιπέδων από τα οποία διέρχεται ο δρα­ ματικός λόγος από την πρώτη στιγμή της σύντα­ ξης μέχρι αυτή της πρόσληψής του, δηλαδή ο κα­ θορισμός των στοιχείων της θεατρικής «σύμβα­ σης» (Ertel: 1977,146-47) τα οποία με τη σειρά τους συνιστούν τους τρόπους της θεατρικής επικοινω­ νίας, που μπορεί να χαρακτηριστεί ως «διαλεκτι­ κή» με μια τριπλή σημασία του όρου:

Σ

α. ω ς «διά-λογος», λειτουργία δηλαδή της λε­ κτικής επικοινωνίας δύο ή περισσοτέρων υποκει­ μένων δράσης που αποτελεί ειδοποιό διαφορά του θεάτρου από ά λλες μορφές θεάματος όπω ς η παν­ τομίμα, το τσίρκο, το μπαλέτο, τα πρωτόγονα δρ ώ μ ενα κ .ά . Με τη σ η μ α σ ία αυτή η « δ ια ­ λεκτική» ανάγεται και αφορά μόνο στο δραματι­ κό κείμενο ως τέτοιο και τη δημιουργό συνείδηση του συγγραφέα που κ ατά τρόπο λανθάνοντα ή φα­

58/αφιερωμα νερό κάνει την εμφάνισή της σ ’ αυτό. β. ω ς «αιτιολογημένη ανταλλαγή λόγων» ανά­ μεσα στους συντελεστές της κειμενικής ανάπτυ­ ξης του έργου που προσφέρει πληροφορίες για.τα διαδραματιζόμενα, νοηματοδοτεί το παρόν, αιτιο­ λογεί το παρελθόν και προαναγγέλλει το μέλλον των σκηνικά διαδραματιζομένων. Μ ’ αυτό το πε­ ριεχόμενο η έννοια της «δια- λεκτικής» χω ρίς να αγνοεί το κείμενο, το υπερβαίνει οδηγούμενη πέ­ ρα α π ’ αυτό στη σκηνική πράξη. Η «αιτιολογη­ μένη ανταλλαγή λόγων» δεν περιορίζεται πια μό­ νο στη λειτουργία της αφήγησης ενός «dramatis personae», α λλ’ επεκτείνεται και στην παρουσία του «θεατρικού ρόλου» του ηθοποιού, που ως ψυχο-βιολογική οντότητα επεμβαίνει και διαφορο­ ποιεί το γραπτό κείμενο δια των ζωντανών κ αι μεταλλάξιμω ν (υφισταμένων το «εξαίφνις») πα ρ α­ γόντων της παράστασης. γ. ως λανθάνουσα ή φανερή, συνειδητή κι εμ­ πρόθετη όμως διεργασία κα τά την οποία το σκη­ νικά εκφερόμενο μήνυμα έχει ω ς τελικό παραλή­ πτη το θεατή που βρίσκεται στην πλατεία. Αυτός δεχόμενος το σ κηνικά απευθυνόμενο ερέθισμα αν­ ταπαντά και με τη σιωπηρή ή μη αλλαγή της συμ­ περιφοράς του, αναδεικνύεται σε ρυθμιστικό πα­ ρ άγοντα που καθορίζει αποφασιστικά το πετυχη­ μένο ή αποτυχημένο αποτέλεσμα της θεατρικής παράστασης. Με την τρίτη αυτή σημασία, η «δια-λεκτική» ξεφεύγοντας από την αποκλειστική αναφορά της στο κείμενο κ αι στα σκηνικά διαδραματιζόμενα, ανά­ γεται στο θεατή ο οποίος θα κρίνει, επιδοκιμάσει ή αποδοκιμάσει το προσφερόμενο θέαμα. Κ ατ’ αυ­ τόν όμω ς τον τρόπο η θεατρική «δια-λεκτική» προσεγγίζει την έννοια στην πρω ταρχική/κυριολεκτική σημασία της, αφού η αρχική από το συγ­ γραφέα προτεινόμενη άποψη («θέση») μορφοποιούμενη σκηνικά μέσ’ από την ερμηνευτική του σκηνοθέτη ( δε θα ήταν επιτυχής ο όρος «αντίθε­ ση» αλλά μάλλον «ανάπλαση»), καταλήγει στην πρόσληψή της από το θεατή και την τελική και ουσιαστική καταξίωσή της στη συνείδηση εκείνου («σύνθεση»). Για να κατανοηθεί η λειτουργία αυτή της «θεα­ τρικής επικοινωνίας» στη «δια-λεκτική» της μορ­ φή, πρέπει να διερευνηθεί πρώ τα η έννοια της θε­ ατρικής «σύνταξης» και «σύμβασης», δηλαδή ν’ αναλυθούν οι ακόλουθοι παράγοντες: α) συγγραφέας-δραματικό κείμενο β) σκηνοθέτης-δραματικός συγγραφέας γ) ηθοποιός-θεατής.

Συγγραφέας-δραματικό κείμενο ο δραματικό κείμενο σ ’ αντίθεση με κάθε άλ­ λο λογοτεχνικό είναι εκείνο που από τη φύση του παραμένει «ανοιχτό» σε πιθανές εκδο χές και

Τ

διεργασίες που θα πραγματωθούν στη συνέχεια όχι πια από το συγγραφέα, αλλά από κάποιους άλλους συντελεστές που θα μετατρέψουν το καθαρά λε­ κτικό του μήνυμα σε εικόνα κα ι παράσταση μέ­ σω των δεδομένων της θεατρικής σημείωσης. Η ενυπάρχουσα όμως παραστασιμότητα προϋ­ ποθέτει μια εντελώς διαφορετική δομή, σύνταξη κ αι χρήση της γλώ σσας α π ’ αυτή που διαθέτει το οποιοδήποτε άλλο αφηγηματικό ή ποιητικό έργο (Alter: 1981, 113-139, Feral: 1982, 170-181). Γιατί σ ’ αντίθεση μ’ άλλα λογοτεχνικά κείμενα στα οποία οι λειτουργίες της αφήγησης και της πε­ ριγραφής, της μεταφοράς και της μετωνυμίας συ­ ναστούν τις βασικές αρετές τους, στο δραματικό έργο τα στοιχεία δράσης είναι εκείνα που αποτε­ λούν το βασικό γνώ ρισμα και την ιδιαιτερότητά του. Ο συγγραφέας δεν καλύπτεται με το πρόσω­ πο του αφηγητή ή «ήρωα» του κειμένου σε μια «ομοδιηγητική» ή «ετεροδιηγητική» αφήγηση. Η πα­ ρουσία του είναι άμεση κι αποκαλυπτική στις πε­ ριπτώσεις των «σκηνικών διδασκαλιών» όπου οι υποδείξεις του αποτελούν δεσμευτικές προϋποθέ­ σεις που ρυθμίζουν την τελική πρόσληψη του έρ­ γου από τον αναγνώστη/θεατή (Kowzan: 1970,220, 221). Ο λόγος του δεν είναι ολοκληρωμένος, αλλά σκόπιμα ατελής, απορητικός και «προκλητικός» για απάντηση και συμπλήρωση από τον αποδέκτη (Gauber: 1984, 17). Τα κενά, οι σιωπές, η ελευθερία στη συγκεκρι­ μενοποίηση της δραματικής κατάστασης από άλ­ λους ε κτός α π ’ αυτόν συντελεστές, συνιστούν τα βασικά στοιχεία της δομής του θεατρικού λόγου που δεν υφίστανται παρά γιατί, ταυτόχρονα μ’ αυ­ τά, σ’ ένα δεύτερο επίπεδο το οποίο αποτελεί ση­ μείο εστίασης του πρώτου, επενεργεί και λειτουρ­ γεί η έννοια της «θεατρικής σύμβασης» που κ α ­ θορίζει «a priori» όχι μόνο το γεγονός της θεατρι­ κής παράστασης, αλλά και (πολύ πριν α π ’ αυτό) τη διαδικασία σύνταξης του δραματικού κειμένου (Scheffer: 1975, 178). Ο δραματουργός δηλαδή συνθέτοντας το έργο του έχει συνείδηση ότι απευθύνεται όχι σε αναγνώ­ σ τες (όπω ς ο οποιοσδήποτε άλλος λογοτέχνης συγγραφέας), αλλά σε «δυνάμει» ή «θέσει» θεα­ τές. Κατά συνέπεια ω ς σ τόχος δεν τίθεται η δια­ νοητική επικοινωνία του κοινού με το έργο μεσ’ από τη λειτουργία της ανάγνω σης, αλλά η πραγ­ μάτωσή της δια της οπτικής/εικονισ τικής σχέσης που θ’ αναπτυχθεί ανάμεσα σ ’ εκε'νο και σ ’ αυτό κα τά τη διάρκεια της θεατρικής πα ρ άστασ ης (Scholes-Klauss: 1984, 12, 30). Η υποβάθμιση του ενδιαφέροντος λοιπόν για τα στοιχεία που συγκροτούν τη «λογογεχνικότητα» του έργου και η ιδιαίτερη έμφαση στα δεδομένα τη ς « θ ε α τρ ικ ό τη τα ς » (B arthes: 1964, 41-42, Durand: 1975, 117, Ubersfeld: 1982,4 19), αποτε­ λούν κα τά συνέπεια πρω ταρχική φροντίδα του α­

αφιέρωμα!59 φού, αν και η πρόθεσή του πραγματοποιείται ποικιλότροπα κάθε φορά, ανάλογα με το θεατρικό εί­ δος, τις προσλαμβάνουσες του κοινού και το τα ­ λέντο του, δεν είναι δυνατό να εκφραστούν παρά με βάση την αρχική παράμετρο της «θεατρικής σύμβασης» για την οποία κάνουμε λόγο. Αυτή είναι η μόνη διαχρονική σταθερά στην ε­ ξέλιξη του είδους που αναλύεται τόσο στην περιο­ ρισμένη σχέση του συγγραφέα με το κείμενο (από τη στιγμή που ως αυθύπαρκτη ενότητα αποδεσμεύεται από την επενέργεια της δημιουργικής συνεί­ δησης εκείνου), όσο - και στη συνέχεια - στην

νό με βάση τις αρετές όχι του λόγου αλλά της δράσης. Ε πομένως η επικοινωνία, που επιδιώκει με το έργο του, το σύνολο των πληροφοριών και αιτη­ μάτων που απευθύνει στο κοινό ως μήνυμα, αδυ­ νατεί να ολοκληρωθεί στη λεκτική και μόνο (άρα λογοτεχνική) διατύπωσή του. Ο θεατρικός του λό­ γος δε βρίσκει καταξίωση παρά με τη σκηνική πα­ ράσταση, αφού πρόθεσή του δεν είναι ν ’ απευθύ­ νει (μέσ’ από τους ήρωες) το λόγο στους αναγνώ­ στες πείθοντας για την ορθότητα, υποβάλλοντας με την πληρότητα κι ενδεχομένω ς επιβάλλοντας

ανεπανάληπτη συνεισφορά των δεδομένων της υ­ πόκρισης (ευάλωτος συνδυασμός των υποκειμε­ νικών δυνατοτήτων του ηθοποιού κ αι των δραμα­ τικών απαιτήσεων του θεατρικού ρόλου), όσο τέλος - στην εντελεχή κατάσταση της θεατρικής παράστασης (μοναδική συνύπαρξη σε δεδομένη παροντική στιγμή του αντικειμενικά υπαρκτού θεατής - με το φ α ν τα σ ια κ ά π ρ α γμ α τικ ό θέαμα). Ξ εκινώντας από το πρώ το (κείμενο) προς το δεύτερο (παράσταση), διαπισ ιώνουμε ότι ο δρα­ ματουργός αντιλαμβανόμενος ότι ο ρόλος του συμπληρώνεται τη στιγμή κα τά την οποία αποδί­ δει το έργο στους φορείς της π αράστασης και κα­ τά συνέπεια στην κρίση του κοινού, προβαίνει στη δημιουργική πράξη του έ χοντας κα τά νου ότι αυ­ τό που γράφει δεν οφείλει να είναι τέλειο ω ς ανά­ γνωσμα αλλά ω ς θέαμα, κρινόμενο από ένα κοι-

με την παραστατικότητά του. Αντίθετα επιδιώκει να δημιουργήσει αυτόνομες οντότητες που να εκ­ φράζουν σκηνικά μια πραγματικότητα ανεξάρτη­ τη από τη δική του, να προτείνουν έναν τρόπο ζω­ ής που αυτός ίσως δεν υιοθετεί, να υποδείχνουν μια κατάσταση που ο ίδιος δε βιώνει. Κι όλ’ αυτά μέσ’ από τη «δια-λεκτική» σύνταξη του δραματικού λό­ γου που δεν μπορεί να νοηθεί ούτε να οριστεί έξω και πέρα από το γεγονός που αποκαλέσαμε «θεα­ τρική σύμβαση» σ’ αυτό το πρώ το ενδοκειμενικό επίπεδο. Σκηνοθέτης-δραματικός συγγραφέας ο θέατρο μ’ οποιαδήποτε σημασία κι αν νοη­ θεί, είτε δηλαδή με την αριστοτελική «κάθαρ­ ση», είτε με την μπρεχτική «αποστασιοποίηση»,

Τ

60/αφιερωμα παρουσιάζει ένα θέαμα που στηρίζεται είτε στην ταύτιση του ηθοποιού με το ρόλο του και το θεα­ τή με τον ηθοποιό, είτε στη συνειδητή αποδοχή των «ρόλων» που υφίστανται και λειτουργούν κα τά τη διάρκεια της θεατρικής παράστασης που επενερ­ γεί ως κοινά αποδεκτός κώ δικας :πικοινωνίας. Σ ’ οποιαδήποτε όμω ς περίπτοκ ·, το σ κηνικά προβαλλόμενο θέαμα για να γίνει ατανοητό και να προσληφθεί από το κοινό που ο παρακολου­ θεί στην πλατεία, προϋποθέτει ά(. εσα (μέσω της θεωρίας της «μίμησης») ή έμμεσι (μέσω της «αποστασιοποιητικής» τεχνικής) την ύπαρξη ενός ο­ μοιογενούς κοινού που προσλαμβάνει ομοιότρο­ πα το κειμενικά και σκηνικά εκφερόμενο μήνυμα. Από τη στιγμή όμως που αυτ* δεν ισχύει, από τη στιγμή δηλαδή κατά την οπ από τα μέσα του 19ου αι. κα ι μετά, για ιστορί; ^ς και άλλους λό­ γους, μεταβάλλεται η σύσταο ι των θεατών στην πλατεία με την είσοδο στο θέα ρο ατόμων από δια­ φορετικά κοινωνικά στρώματα, με διαφορετική παιδεία, προσλαμβάνουσες και τελικά προσδο­ κίες, προκύπτει η ανάγκη γκ μια ενδεχόμενη «δια­ σκευή» και «σκηνική ανάπ ,αση» του κειμένου, σε τρόπο που η πρόσληψή του να είναι εφικτή με ί­ σους όρους από το κοινό (Dort: 1986, 239-240). Η ανάγκη αυτή γίνεται επιτακτική στην περί­ πτωση κα τά την οποία πρόκειται για παράσταση έργου που αναφέρεται σε μια παρωχημένη εποχή, οι αναντιστοιχίες της οποίας με την υπάρχουσα εί­ ναι εξαιρετικά εμφανείς. Τότε η αποκατάσταση της διαταραγμένης ισορροπίας ανάμεσα στο κεί­ μενο και τα δρώ ντα πρόσωπα, από τη μια, και τους θεατές που παρευρίσκονται στο σκηνικό θέ­ αμα στην πλατεία από την άλλη, ανακύπτει επι­ τακ τικά , με άμεση συνέπεια τη δημιουργία μιας προσπάθειας για επανασύνδεση της χαμένης αναφορικότητας του έργου στους θεατές που το πα­ ρακολουθούν. Αυτός που πραγματοποιεί τη διαδικασία σύνδε­ σης των δύο αφισταμένων μερών της θεατρικής επικοινωνίας και γίνεται διαμεσολαβητής ανάμε­ σα στο δραματικό συγγραφέα και το κοινό, είναι ο σκηνοθέτης που κάνει την πρώτη παρουσία του στο τελευταίο τέταρτο του 19ου αιώνα. Α υτός εί­ ναι που με τη γνώση, το ταλέντο και γενικότερα τις ικ ανό τητές του «αποδίδει», «ερμηνεύει» ή «μορφοποιεί» το κείμενο κατά τρόπο που εκείνος νομίζει πιο πετυχημένο, με τελικό κριτήριο τη δυ­ νατότητα πρόσληψής του από το κοινό στη θεα­ τρική αίθουσα και κα τ’ επέκταση την α π ο κα τά ­ σταση του επικοινωνιακού κυκλώ ματος ανάμεσα στον δραματικό μύθο του θεατρικού έργου κ αι την κ ο ινω ν ικ ή π ρ α γ μ α τ ικ ό τ η τ α του θεατή σ την πλατεία. Αλλά κ α τ’ αυτόν τον τρόπο, όπω ς γίνεται αντι­ ληπτό, ο ρόλος του συγγραφέα περιορίζεται φτά­ νοντας μέχρι του σημείου να υποβαθμιστεί εντε­ λώς, ανάλογα με το κύρος και την αξία του σκη­

νοθέτη, αφού αυτό που τελικά προσλαμβάνει ο θε­ ατής ω ς θέαμα δεν είναι πια το κείμενο έτσι όπω ς το έγραφε ο δραματουργός, αλλά το έργο έτσι ό­ πω ς θέλησε να το αποδώσει ο σκηνοθέτης. Η θεατρική επομένως «δια-λεκτική» ξεφεύγον τας από τα στενά πλαίσια του δραματικού λό­ γου, μετατρέπεται σε «σώμα της παράστασης» εκφραζόμενο περισσότερο ο πτικο/ακουστικά και ει­ κονιστικά μέσω της θέας και λιγότερο διανοητι­ κά μέσω της ανάγνωσης. Η θεατρική «σύμβαση», η πολυσημία και απειρότητα σημειωτικής φόρτι­ σης που διαθέτει το θεατρικό σημείο μετασχημα­ τισμένο σε εικόνα μετατρέπει τη δραματική «σύν­ ταξη» σε θεατρική «σύμβαση» δημιουργώντας μια α ντισ τοιχία «αυτο-δια- κα ι εξω-κειμενικών με αυτο-δια- κα ι εξω- σκηνικές αλλαγές» (Pavis: 1944, 33) παρέχει τη δυνατότητα στο σκηνοθέτη να αυτενεργήσει και όχι μόνο να συμπληρώσει αλ­ λά να ξεπεράσει και κάποτε να υποκαταστήσει το συγγραφέα αναδεικνυόμενος σε «συν-δημιουργό» του έργου που ως τέτοιο έχει ξεφύγει πια από το επίπεδο του λόγου κι έχει αναχθεί σ ’ εκείνο της μορφής. Η θεατρική «σύμβαση» επομένως σ’ αυτό το δεύτερο επίπεδο που αναφέρεται στη σχέση του συγγραφέα με το σκηνοθέτη μεταφερόμενη από το γεγονός της γένεσης στη διαδικασία της σκηνικής πραγμάτω σης του έργου, μπορεί να οριστεί ω ς η συνειδητή αλλ’ υποχρεωτική και καθόλα θεμιτή (ώς ένα σημείο) επέμβαση του σκηνοθέτη και δια­ φοροποίηση του αρχικού κειμένου που έγραψε ο συγγραφέας. Το γεγονός αυτό επεκτείνει και ολο­ κληρώνει τη διαδικασία σύνθεσης του δραματικού έργου πέρα κι έξω από τη μοναδική στιγμή της σύλληψής του στη συνείδηση του δημιουργού. Αυ­ τό το «δυνάμει» επαναλαμβανόμενα α λλ’ ανεπα­ νάληπτα πραγματοποιούμενο γεγονός της συνδημιουργικής επενέργειας του σκηνοθέτη, μετατρέ­ πει τη «δια-λεκτική» της γλω σσικής πα ραστατι­ κότητας σε «δια-λεκτική» της σκηνικής παράστα­ σης του κειμένου, πραγματοποιώντας την οριακή σύζευξη του δραματικού με τον θεατρικό λόγο. Ηθοποιός-θεατής τρίτη εξίσου καθοριστική παράμετρος στη διαδικασία μετατροπής της θεατρικής «σύ­ νταξης» σε «σύμβαση», που συνιστά τον κατεξοχή χώρο στον οποίο αυτό συντελείται, είναι το πε­ δίο που περικλείεται από τις παραμέτρους «ηθο­ ποιός» και «θεατής». Στη θεατρική αίθουσα τα διαδραματιζόμενα δεν ακολουθούν μια μονόδρομη α λλ’ αμφίδρομη πο­ ρεία. Τα σκηνικά δρώμενα διαθέτουν βέβαια αυ­ τονομία και αποτελούν αυτοσκοπό, γεγονός που τα καθιστά θεατρικά και όχι πρα γμ ατικά γεγονό­ τα. Συντελούνται όμως όχι για να εκφραστεί ένα πρα γμ ατικό περιστατικό, να πραγματω θεί μια

Η

αφιερωμα/61 πρόθεση, ή να κοινοποιηθεί κάποιο συμβάν, αλ­ λά για να υλοποιηθεί και «δι! αυτών» μορφοποιηθεί ένα συμβολικό/συμβατικό «γίγνεσθαι» που (σε τελευταία ανάλυση) αποτελεί την ουσία του θεά­ τρου: όχι δηλαδή να πραγματωθεί η λυτρωτική επενέργεια των γεγονότων πάνω στη συνείδηση των δρώντων προσώπων και δΓ αυτών στους θεατές ω ς διορθωτική επέμβαση του «θεατρικού ρόλου» στον «κοινωνικό», αλλά να συντελεστεί η φαινο- < μενική/εικονιστική ολοκλήρωση του συμβατικού και πολυσημικού χαρακτήρα της θεατρικής υπό­ κρισης κατά τη διάρκεια της παράστασης και η πρόσληψή της ως τέτοιας (θέαμα) από τη συνεί­ δηση των θεατών που την παρακολουθούν. Γιατί όπω ς είναι γνωστό, ο τελικός αποδέκτης των σκηνικών δρωμένων δεν είναι τόσο ο ηθοποιός στη σκηνή, όσο (περισσότερο ίσως κι α π’ αυτόν) ο θεατής στην πλατεία (Helbo: 1975, 69). Αυτή εί­ ναι η έννοια του «σημειωτικού σκανδάλου» (Alexandrescu: 1984, 48) όπω ς έχει αποκτηθεί, που ο­ λοκληρώνει κι εκφράζει παραστατικά περισσότε­ ρο από τις προηγούμενες περιπτώσεις την έννοια της «θεατρικής σύμβασης» για την οποία κάνου­ με λόγο. Ο θεατής δηλαδή πηγαίνοντας στο θέα­ τρο έχει επίγνωση ότι μετέχει σ’ ένα κοινωνικό και πολιτιστικό γεγονός που διαδραματίζεται το ίδιο καλά γύρω του (θεατές στην πλατεία), πίσω από το νοητό ή μη τοίχο της θεατρικής σκηνής (πα­ ρασκήνια) και μπροστά του (θέαμα στη σκηνή) (Ulbersfeld: 1982,4 43). Συνειδητοποιεί ακόμα ότι αν και ζει στο δικό του αντικειμενικό/ωρολογιακό χρόνο, όμως κατά τη διάρκεια της παράστα­ σης βιώνει κάποια άλλη διάσταση του χώρου και του χρόνου (δραματικός) που υπάρχει μόνο όσο διαρκεί εκείνη, υποκαθιστώντας (δΓ αυτής) τη δι­ κή του πραγματικότητα. Προσποιείται ακόμα ό­ τι εκλαμβάνει ως αληθινό αυτό που διαδραματί­ ζεται στη σκηνή αν και γνωρίζει ότι δεν μπορεί πα­ ρά να μην είναι αληθινό. Προσποιούμενος, λοιπόν, ότι δέχεται ως πραγ­ ματικότητα αυτό που δεν μπορεί παρά να είναι ψευδαίσθηση, εκτελεί πιστά το ρόλο που καλεί­ ται να παίξει και ο ίδιος από τη στιγμή που ως θε­ ατής παρευρίσκεται στη θεατρική αίθουσα και πα­ ρακολουθεί κάποιο θέαμα, το οποίο προβάλλεται σκηνικά αποκλειστικά και μόνο επειδή προϋπο­ θέτει η «δυνάμει», ή «ενεργεία», παρουσία του (Campeanu: 1975, 102-103). Με τη σειρά του ο η­ θοποιός στη σκηνή υποκρινόμενος επίσης ότι ε­ νεργεί ανεξάρτητα, δρα και συμπεριφέρεται κα­ τά τρόπο που καθορίζεται και νοηματοδοτείται α­ κριβώς και μόνο από την παρουσία του θεατή στην πλατεία. Κατ’ αυτόν τον τρόπο τόσο η αριστοτελική ταύ­ τιση, όσο και η μπρεχτική αποστασιοποίηση του «θεατρικού» από τον «κοινωνικό ρόλο», δε λει­ τουργεί παρά εξαιτίας και μόνο της αντίστοιχης «υπόκρισης» που συνειδητά ή μη πραγματοποιεί

ο θεατής. Το «σώμα» της παράστασης, η σύνταξη του θε­ ατρικού έργου όχι όπως αρχικά νοήθηκε και γλωσ­ σικά διατυπώθηκε από το συγγραφέα, αλλά σκη­ νικά μορφοποιήθηκε από το σκηνοθέτη και τον η­ θοποιό με τον εικονιστικό/συμβολικό εμπλουτι­ σμό του αρχικού μηνύματος του (Corvin: 1984, 9-11), βρίσκει ολοκλήρωση στην πρόσληψή του α­ πό τη συνείδηση του θεατή, με βάση τη «θεατρική σύμβαση» που δε λειτουργεί πια μόνο στο κείμε­ νο ή την παράσταση, αλλά στη σχέση θεατρικής παράστασης-θεατρικού κοινού ω ς αδιάσπαστης ε­ νότητας (Helbo: 1975, 62-72). Μ ’ αυτή τη σημασία η έννοια της «δια-λεκτικής» του κειμένου υποκαθίσταται από τη συμπληρωμα­

τική της «δια-λεκτική» της παράστασης την οποία προϋποθέτει και στην οποία στηρίζεται το θέατρο από την αρχική φάση συγγραφής του ως έργο, μέ­ χρι την τελική στιγμή της πρόσληψής του από το κοινό, φυσικό αποδέκτη και κριτή. Με δεδομένη την ανάλυση που προηγήθηκε, στη συνέχεια της μελέτης μας θα επιχειρήσουμε να διατυπώσουμε τον τρ όπ ο με τον οποίο συντελείται η «δια­ λεκτική» επικοινωνία στο θέατρο. Η έννοια της «δια-λεκτικής» επικοινωνίας το αρχικό επίπεδο από το οποίο ξεκινά και στο οποίο στηρίζεται το ίδιο το θέατρο, αυ­ τό της δημιουργίας και ύπαρξης του δραματικού κειμένου, ο συγγραφέας χρησιμοποιώντας το λό­ γο με την ειδική χρήση που επισημάναμε («ανοι­ χτός» λόγος) και για τη σκοπιμότητα που επίσης αναφέραμε, στηριζόμενος στην ενδοκειμενική ση­ μασία της «θεατρικής σύμβασης» παρουσιάζει τη «σύνταξη» του έργου του που στοχεύει στην επι­ κοινωνία μ’ ένα κοινό θεατών, μένοντας όμως πε­ ριορισμένος στα καθαρά λεκτικά, φωνητικά «ση­ μεία» του κειμένου του. Μ ’ αυτή την πρώτη σημασία μπορούμε να θεω­ ρήσουμε την έννοια της «δια-λεκτικής» ως «θέση», σημείο αφετηρίας κι έναρξης του γεγονότος της θεατρικής επικοινωνίας και του θεάτρου γενικό­ τερα, χαρακτηριζόμενη αποκλειστικά και μόνο α­

Σ

62/αφιερωμα πό τη χρήση της γλώ σσας και του λόγου (Wells: 1970, 25-26). Σ ’ ένα δεύτερο στάδιο το οποίο αποτελεί προέ­ κταση και μετεξέλιξη του προηγουμένου, η λει­ τουργία της «θεατρικής σύμβασης» εντοπίζεται στη σχέση του σκηνοθέτη με το συγγραφέα. Στη συγκεκριμένη περίπτωση με βάση τα νέα δεδομέ­ να που προκύπτουν όχι πια μόνο από τις αρετές του ίδιου του δραματικού κειμένου ω ς λογοτεχνι­ κού έργου, αλλά από τη διαφορετική πραγματικό­ τητα που δημιουργείται κα τά τη διάρκεια της π α ­ ράστασής του ω ς θεατρικό έργο, η διαδικασία «σύνταξης» παίρνει καινούριες διαστάσεις επεκτεινόμενη σε γεγονότα κ αι κ αταστάσεις που μό­ νο μέσω της δραματοποίησης μπορεί να δουν το φως. Π αράλληλα (και κ α τ’ επέκταση) το νόημα της «σύμβασης» αλλάζει πεδίο αναφοράς και ξεπερνώ ντας αυτό του κειμένου ω ς γραπτού λόγου επεκτείνεται στο κείμενο ω ς θέαμα που αναπτύσσε­ ται συνειδητά από κάποιους, απεθυνόμενο σ ’ ένα κοινό που βρίσκεται στην αίθουσα αποκλειστικά και μόνο για την παρακολούθησή του. Μ’ αυτή τη σημασία και με τον διαμεσολαβητικό ρόλο που παίζει ο σκηνοθέτης, η διαδικασία «σύμβασης» εμπλουτίζεται με τη σκηνική απόδο­ ση του έργου που συνιστά τη δεύτερη φάση στη «δια-λεκτική» ανάπτυξη της θεατρικής επικοινω­ νίας, η οποία στηρίζεται πια στο θέαμα χρησιμο­ ποιώντας το λόγο ω ς πρω ταρχικό αλλ’ όχι απο­ κλειστικό στοιχείο σκηνικής έκφρασης. Κατά την περίπτωση αυτή η επικοινωνία συντελείται με το συνειδητό κι εμπρόθετο ή συμπτωματικό ξεπέρα­ σμα (κι ενδεχομένω ς παραγκωνισμό) του δραμα­ τικού συγγραφέα από το σκηνοθέτη, ο οποίος α­ ναλαμβάνει να «μεταπλάσει», «αποδώσει» ή «ερ­ μηνεύσει» τη βούληση κα ι σκέψη εκείνου. Μ ακριά από κάθε δυνατότητα συνταιριασμού

ή αναφοράς της καινούριας σημασίας που αποκτά η έννοια «δια-λεκτική» στη δεύτερη αυτή φάση μ ’ εκείνη που ο όρος έχει στην πρω ταρχική φιλοσο­ φική σημασία του («αντίθεση»), μπορεί να διατυ­ πωθεί η άποψη ότι εννοιολογικά κάτι παρόμοιο υφίσταται και λειτουργεί, αφού η αρχική «θέση» του συγγραφέα αλλάζει και διαφοροποιείται εντελώς με την επενέργεια του σκηνοθέτη. Σ ’ ένα τρίτο, τέ­ λος, επίπεδο στο οποίο εντοπίσαμε τη δυναμική σχέση ηθοποιού-θεατή, συντελείται η θεατρική ε­ πικοινωνία κα τά «δια-λεκτικό» τρόπο ω ς προϊόν αμφίδρομης επενέργειας της δυναμικής του δρα­ ματικού (πρβλ. σκηνικού) λόγου και της υπόκρι­ σης του ηθοποιού από τη μια και της ευεργετικής ανταπόκρισης του θεατή στην πλατεία από την άλ­ λη (Constandinidis: 1984, 63-88). Η έννοια αυτή μπορεί να θεωρηθεί ως «σύνθε­ ση» στο εξελικτικό σ χήμα με το οποίο εμφανίζε­ ται η «δια-λεκτική» περνώντας διαδοχικά από το στάδιο της συνείδησης του συγγραφέα στο πεδίο της δημιουργικής ανάπλασης του σκηνοθέτη και τελικά την πρόσληψή της από το θεατή στην πλατεία. Με την τελευταία αυτή σημασία η «δια-λεκτική» ξεπερνώντας τα δύο προηγούμενα στάδια στα ο­ ποία «δυνάμει» περιέχει, καταλήγει ω ς επιστέγα­ σμα στην άμεση ταυτόχρονα κι έμμεση αλληλε­ πίδραση των δύο παραμέτρων του θεατρικού θε­ άματος (σκηνή-πλατεία) που συνιστά την ιδιαιτε­ ρότητα αυτής της μορφ ής επικοινωνίας. Η συγκεκριμενοποίηση της «σύμβασης» στο γε­ γονός της παράστασης αποτελεί κορυφαία έκφρα­ ση της έννοιας, αφού μ ’ αυτή κι εξαιτίας της όχι μόνο ολοκληρώνεται το δραματικό κείμενο ω ς τέ­ τοιο καταξιωνόμενο στη συνείδηση των θεατών, αλλά και λειτουργεί το θέατρο ω ς λογοτεχνικό εί­ δος, πολιτιστικό γεγονός και χώ ρος κοινωνικής συνάθροισης.

Βιβλιογραφία ALEXANDRESCU (S.), «Spectacle - spectaculaire», Kodikas/Code 7(1984).

ALTER (J.), «From Text to Performance: Semiotics of Theatrality», Poetics Today 2:3(1981), 113-139.

BARTHES (R.), «Le thiatre de Baudelaire» in: Essais Critiques, Paris, Seuil, col. «Tel Quel», 1964.

CAMPEANU (R.), «Un role secondaire: le spectateur» in: Semiologie de la representation [col.), Bruxelles, 1975,96-111.

CONSTANDIN1DIS (Str.), «Feetback in Play Production», Kodikas/Code 7(1984), 63-88.

CORVIN (M.), «Du genre au «texte», une esthetique de la convergence» in: Entretiens de Saint Etienne I: Theatre-Roman. Les 2 seines de T icriture, Paris, ed.

Theatrales, 1984, 7-13.

DORT (B.), Theatres, Paris, Seuil, col. «Points», 1986.

DURANT (R.), «Problemes d’analyse structural et se'miotique de la forme theatrale» in: Semiologie de la representation [col.], Bruxelles, ed. Complexe, 1975, 112-120.

ERTEL (Ev.), «Elements pour une simiologie du theate», Travail Thiatral, 28-29 (1977), 121- ISO.

FERAL (J.), «Performance and Theatrality: The subject demystified», Modem Drama 25: 1(1982), 170-181.

GAUBERT (S.), «Les deux seine, tranfusions et presences» in: Entretiens de Saint-Etienne 1: ThiStre-Roman. Les 2 seines de Tecriture, Paris, ed. ThiStrales, 1984, 16-19.

HELBO (A.), Semiologie de la reprisentation: thiitre, television, bande dessinie, Bruxelles, ed. Complexe, 1975.

KOWZAN (T.), Littirature et spectacle, Paris/La Haye Mouton, 1970.

PA VIS (P.), «Du texte a la mise en scene: l’histoire traversie», Kodikas/Code 7(1984), 24-41.

SCHAEFFER (P.), «Reprisentation et communication» in: Semiologie de la reprisentation [col.], Bruxelles, ed.

Complexe, 1975, 167-193.

SCHOLES (R.FKLAUSS (K.). Στοιχεία του δράματος, ελλ. μετ. Α. Παρίση, Αθήνα, Κωνσταντινίδης, σειρά «Μελέτη» αρ. 15, 1984.

SERGE (C.), «Narratology and Theatre», Poetics Today 2: 3(1981), 95-104.

UBERSFELD (A.), Lire le thiatre, Paris, ed. Sociales, 1982.4 WELLS (St.), Literature and Drama, London, Routledge and Kegan Paul, 1970.

αφιερωμα/63

Α ντώ νης Κάλφας

Επιλογή βιβλιογραφίας

I. Ξενόγλω σσα έργα Α . Βιβλιογραφίες 1. Crosman, I.: A n n ota ted Bibliograph y o f Audience - Oriented Criticism. Στον τόμο: The Reader in the Text. Essays on Audience and Interpretation.

Princeton University Press, 1980.

2. Grimm, G.: Literaturverzeichnis. In: Literatur und Leser. Theorien und Modelle zur Rezeption literarischer Werke. (Επιμ.) G. Grimm. Stuttgart, 1975, σελ.

343-358.

3. Kroll, W.: Bibliographic Deutscher Arbeiten zur Rezeptions - und Wirkungsasthetik, Semiotik der L iteratu r, Textlinguistik und zu r neueren Rhetorikforschung (Επιλογή: 1967-1977). Δημοσιεύ­ τηκε στο περιοδικό «Umjetnost Rijeci», Zagreb, 1977.

4. Tompkins, J. - P.: Bibliography. Στον τόμο: Reader - Response Criticism: From Formalism to Post Structuralism (Baltimore and London: Johns Hopkins Vuir. Press, 1980), επιμέλεια του τόμου. J. - P. Tompkins.

B. Εισαγωγές 5. Grimm, G.: Einfuhrung in die Rezeptionsforschung. (Για βιβλιογραφικά στοιχεία βλ. ΙΑ2).

6. H ohendahl, Ρ. U .: Einleitung. Στο βιβλίο: Sozialgesc'iichte und Wirkugsasthetik. Dokumente zur empirischen und marxistischen Rezeptionsforschung. (Επιμέλεια του ίδιου συγγραφέα). Frankfurt / Μ.

1974, σελ. 9-48.

7. Holub, R.: Reception Theory. A critical Introduction.

Methuen, 1984.

8. Naumann, M.: Einfuhrung in die theoretischen und methodische Hauptprobleme. Στον τόμο: Gesellschaft - L itera tu r - Lesen. L iteratu rrezeption in theoretischer Sicht. (Επιμ. M. Naumann κ.ά.). Berlin und Weimar 1973, σελ. 5-82.

9. Warning, R.: Rezeptionsasthetik als literaturwissenschaftliche Pragmatik. Ως εισαγωγή στον τόμο: Rezeptionsasthetik. Theorie und Praxis. (Επιμ.) R. Warning. Miinchen.1975, σελ. 9- 41.

Γ. Θεωρητικά κείμενα και ερμηνευτικές εφαρμογές 10. Anderegg, J.: Fiktion undKommunikation. Ein Beitrag zur Theorie der Prosa. Gottingen, 1973.

11. Barthes, R.: Le Plaisir du texte. Paris, Seuil, 1973.

12. Brooks, P.: Competent Readers. «Diacritics» No 6: 23-36.

13. Burger, P.: «Rezeptionsasthetik - Zwischenbilanz (III): Probleme der rezeptionsforchung». Poetica 9 (1977): 446-71.

14. Caller, J.: Structuralist P oetics: Structuralism , Linguistics and the Study o f Literature. Ithaca: Cornell Univ. Press, 1975. - «Stanley Fish and the Righting o f the Reader». Diacritics 5, no. 1 (1975), σ ελ. 26-31.

15. Eagleton, T.: Literary Theory: An Introduction. Ox­ ford: Blackwell, 1983.

64/αφιερωμα 16. Eco, U.: A Theory o f Semiotics. Bloomington: Indiana Univ. Press, 1976. - The Role o f the Reader: Explorations in the Semiotics o f Texts. Bloomington: Indiana Univ. Press, 1979.

17. Escarpit, R.: Sociologie de la litterature. Paris: Presses Univ., 1960.

18. Fish, S.: Is There a Text in This Class? The Authority o f Interpretive Communities. Harvard Univ. Press, 1980. - Surprised by Sin: The Reader in Paradise Lost.

St. Martin’ s Press, 1967. - «Literature in the Rea­ der: Affective stylistics.» New Literary History, τεύ­ χος 1 (1970): 123-162.

19. Fokkema, D. - W, Elrud, K.I.: Theories o f Literature in the Twentienth Century: Structuralism, Marxism.

Asthetics o f Reception, 1978.

20. Freund, E.: The Return o f the Reader. Reader Response Critism. Metheuen, 1987.

21. Goldmann, L.: Pour une Sociologie du roman. Paris: Gallimard, 1965.

22. Gumbrecht, H. - U .: «Konsequenzen der Rezeptionsasthetik Oder Literaturwissenschaft als Kommunikationssoziologie», Poetica 7 (1975), no 3-4: 388-413.

23. Harth, D.: «Romane und ihre Leser», Germ anischRomanische Monatsschrift. N.F., 20 (1970): 159-179.

24. Holland, N .: 5 Readers Reading. New Haven: Yale Univ. Press, 1975. - The Dynamics o f Literary Response. New York: Oxfort Univ. Press, 1968. «Unity Identity Text Self». PMLA 90 (1975): 813-22.

25. Ingarden, R.: Das Literarische Kunstwerk. Tubingen 2, 1960.

26. Iser, W.: Die Appelstruktur der Texte. Unbestimmtheit als Wirkungsbedingung literarischer Prosa. Konstanz, 1970. - Der imblizite Leser. Kommunikationsformen des Romans von Bunyan bis Beckett. Munchen, 1972.

- Der Leservorgang. Ό που: Rezeptionsasthetik.

Theorie und Praxis. Munchen: Fink, 1975. - «Im Lichte der Kritik.» Στον τόμο: Rezeptionsasthetik.

Theorie und Praxis. Munchen: Fink, 1975. - Der Akt des Lesens. Theorie asthetischer Wirkung. Munchen, 1976. - Prospecting: From Reader Respronse to Literary Anthropology: Baltimore and London: John Hopkins Univ. Press, 1989.

27. Jauss, H. - R.: Literaturgeschichte als Provokation der Literaturwissenschaft. Suhrkamp, 1970. - Kleine Apologie der Asthetischen Erfahrung. Konstanz, 1972.

- Zur Fortsetzung des Dialogs tzischen «burgerlicher» und «materialistischer» Rezeptionsasthetik. - «der Leser als Instanz einer neuen Geschichte der Literatur», Poetica 7 (1975), no 3- 4: 325-343.

28. Kunne - Ibsch, E.: «Rezeptionsforchung: Konstanten und Varianten eines literaturwissenschaftlichen Konzepts in Theorie und Praxis.» Am sterdam er Beitrage zur neueren Germanistik, 3 (1974), no 1-36.

29. Lange, V.: «Das Interesse am leser». Στον τόμο: Historizitat in S prach -u n d Literaturwissenschaft.

Vortrage und B erichte d er S tu ttg a rter Germanistentagung 1972. (Επιμ.) W. Muller - Seidel.

Munchen: 1974: 31-46.

30. Lesser, S.: Fiction and the Unconsious. Boston, Beacon Press, 1957.

31. M andelkow, K.R .: «R ezeptionsasthetik und marxistische Literaturtheorie» στον τόμο όπου και το Ir 29 (σσ. 379-388).

32. Naumann, Μ.: «A utor- Adressat- Leser», Weimarer Beitrage, 17 (1971): 163-169. - «Autor und leser», Weimarer Beitrage, 19 (1973), 11: 5-9. - Zum Problem der «Wirkungsasthetik», in der literatur- theorieb.

Berlin 1975 (Δημοσιεύτηκε στη σειρά ανακοινώσε­ ων της Ακαδημίας Επιστημών της Ανατολικής Γερ­ μανίας, 1974, αρ. 11). - «Das Dilemma der 'Reze­ ptionsasthetik’, Poetica, 8 (1976): 5-21.

33. Poulet, G.: «The Phenomenology of Reading», New Literary History, 1 (1969): 53-68.

34. Preston, J.: The Created Self. The Reader’ s Role in Eighteenth Century Fiction. London 1970.

35. Riffatere, M.: Semiotics o f Poetry. Bloomington: Indiana Univ. Press, 1978.

36. Sartre, J.P.: «Qu’ est-ce que la litterature?». Situations II, Paris: Gallimard, 1948.

37. Schmidt, S. - J.: Texttheorie. Munchen, 1973.

38. Slatoff, W.: With Respect to Readers: Dimensions o f Literary Response. Ithaka: Cornell Univ. Press, 1970.

39. Stierle, K.: Geschichte als Exemplum - Exemplum als Geschichte. Zur Pragmatik und Poetik narrativer texte. Περιέχεται στο έργο: G eschich te- Ereignis und Erzahlung. (Επιμ.) R. Kosselek Kat W. - D. Stempel.

Miinchen: 1973, σσ. 347-375. ( = Poetik und Hermeneutik 5). - «Was heisst rezeption bei fiktionalen Texten?» Poetica 7 (1975), no 3-4, σσ. 345-387.

40. Strelka, J.: Die gelenkten Musen. Dichtung und Gesellschaft. Wien 1971.

41. Turk, H.: Wirkungsasthetik. Theorie und Interpretation der literarischen Wirkung. Munchen, 1976.

42. Warneken, B.J.: «Abriss einer Analyse literarischer Produktion». Das Argument, 14 (1972), σσ. 207-232.

43. Watt, I.: The Rise o f the Novel: Studies in Defoe, Richardson, and Fielding. London: Chatto and Windus, 1957.

44. Weimann, R.: «Rezeptionsasthetik und die Krise der Literaturgeschichte. Zur Kritik einer neuen Stromung in der burgerlichen literaturwissenschaft», Weimarer Beitrage, 19 (1973), 8, 5-33.

45. Weinrich, H.: Literatur fur Leser. Essays und Aufsatze zur Literaturwissenschaft, 1971.

46. Wolff, E.: «Der intendierte Leser: Oberlegungen und Beispiele zur Einfiihrung eines literaturwissenschaftli­ chen Begriffs», Poetica, τόμος 4, τεύχος 2 (1971): 141-166.

47. Zimmermann, H. — D.: Vom Nutzen der Literatur.

Vorbereitende bemerkungen zu einer. Theorie der literarischen Kommunikation. Frankfurt / M. 1976.

Δ . Εμπειρικές έρευνες 48. Bauer, K. - W - Vogt, J.: K in d e r- B iich erMassenmedien. Opladen, 1975.

49. Engelsing, R.: Der Burger als Leser. Lesergeschichte in Deuschland 1500-1800. Stuttgart, 1974.

50. Frand, G. - Stephan, J.: Der Schuler als Leser.

Textrezeption und L itera tu r- unterricht. Freiburg A.B.: Herder, 1979.

51. Hillmann, H.: R ezeption- empirisch. Βρίσκεται στον τόμο: Literarische Rezeption. Beitrage zur Theorie des Text - Leser - Verhaltnisses und seiner empirischen Erforschung. (Επιμ.) H. Heuermann, P. Hiihn και Rottger. Paderborn, 1975, σσ. 113-130.

αφιερωμα/65 52. Maase, Κ.: Leseinteresse der Arbeiter in derBRD. Koln 1974.

E. Περιοδικά 53. Amsterdamer beitrage zur neueren Germanistik (Am­ sterdam: Rodopi, 1972). To τεύχος 3 (1974) είναι α­ φιερωμένο στη θεωρία της πρόσληψης.

54. Der Deutschunterricht: Beitrage zu seiner Praxis und wissenschaftlichen Grundiegung (Stuttgart: Klett, 1948. Περιοδικό που ασχολείται με τη διδασκαλία και την παιδαγωγική έρευνα στον δυτικογερμανικό χώρο. Ώ ς σήμερα έχουν δημοσιευτεί σπουδαία αφιερώμα­ τα, από τα οποία το πρώτο είναι αφιερωμένο στην αισθητική της πρόσληψης (τεύχος 2 [1977]) και το δεύτερο στις αναγνωστικές διαδικασίες στο μάθη­ μα (τεύχος 2 [ 1981 ]).

55. Diacritics: A Review o f Contemporary Criticism (Bal­ timore: Johns Hopkins University Press, 1971). Συνε­ ντεύξεις με τους Jauss (τ. 1, 1975, σσ. 53-61) και Iser (τ. 2, 1980, σσ. 57-74).

56. N ew Literary History: A Journal o f Theory and Interpretation (Baltimore: Johns Hopkins University Press, 1969). Δημοσίευσε και εξακολουθεί να δημο­ σιεύει - μεταξύ άλλων - άρθρα και μελέτες με κέν­ τρο βάρους αναγνωστικές τακτικές, προβλήματα ερ­ μηνείας και πρόσληψης της λογοτεχνίας, ενώ σύμ­ βουλοι έκδοσης του περιοδικού είναι και οι Iser, Jauss και Weimann.

57. Poetica: Zeitschrift fiir Sprach - und Literaturwissenchaft (Amsterdam: B.B. Griiner, 1967). Στις σελί­ δες του περιοδικού εμφανίστηκαν πολλές εργασίες, μελέτες, άρθρα και βιβλιοκριτικές των πιο γνωστών εκπροσώπων που βρίσκονται κοντά στη θεωρία της πρόσληψης (σχολή της Konstanz).

58. Poetique: Revue de theorie et d ’analyselitteraires (Pa­ ris: Seuil, 1970). To τ. 39 (1979) είναι αφιερωμένο στην σχολή της πρόσληψης με συμμετοχές των Iauss, Iser, Stierle, Warning, Weinrich, Stempel και Gumbrecht.

59. Zeitschrift fiir Literaturwissenschaft und Linguistik (LiLi) (Gottingen: Vandenhoeck and Ruprecht, 1971). To τ. 15 (1974) είναι αφιερωμένο στην πρόσληψη της λο­ γοτεχνίας. (Επιμέλεια Ρ. - U. Hohendahl).

I I . Β ιβ λ ιο γ ρ α φ ία σ τα ε λ λ η ν ικ ά 60. Booth, W.: «Η ρητορική του μυθιστορήματος», περ. Γράμματα και Τέχνες, Απρίλιος - Αύγουστος 1989, τεύχος 58 (μετάφραση Σπύρου Τσακνιά), σσ. 39-43. Τεύχος 59, σσ.32-35. Ο Σ. Τσακνιάς μεταφράζει τον όρο «implied Author» (από τον οποίο δανείστηκε και ο Iser τη δική του εκδοχή) ως «υπονοούμενο συγ­ γραφέα».

61. Γκολντμάν, Λ.: Για μια κοινωνιολογία του μυθιστο­ ρήματος (μετάφραση Ε. Βέλτσου - Π. Ρυλμόν). Πλέθρον: Θεωρία λογοτεχνίας και κριτικής, Αθήνα 1979.

62. Έ κο, Ουμπέρτο: Επιμύθιο στο όνομα του ρόδου. Α­ θήνα: Γνώση, 1985. (Μετάφραση Έφης Καλλιφατί-

66/αφιερωμα

63.

64.

65.

66.

67.

68.

69.

δη). - -.Θεωρία Σημειωτικής. Αθήνα: Γνώση, 1987. (Μετάφραση Έφης Καλλκρατίδη). - :«Η ποιητική του ανοιχτού έργου», περ. Νεοελληνική Παιδεία, τεύ­ χος 9, Ά νοιξη 1987, σσ. 116-137. Πρόκειται για το πρώτο κεφάλαιο του βιβλίου του The Role o f the Reader (μετάφραση Γρηγόρη Πασχαλίδη).

Escarpit, R.: Κοινωνιολογία της λογοτεχνίας. Αθή­ να: Ζαχαρόπουλος, 1972, (μετάφραση Δ.Π . Ποτα­ μιά νου). Ή γκλετον, Τ.: Εισαγωγή στη Θεωρία της Λογοτε­ χνίας. Αθήνα: Οδυσσέας, 1989. (Εισαγωγή και θεώ­ ρηση μετάφρασης από τον Δ . Τζιόβα). Κυρίως το δεύτερο κεφάλαιο Φαινομενολογία, Ερμηνευτική, Θεωρία της Πρόσληψης, σσ. 94-143.

Iser, W.: Henry James, Η εικόνα στο χαλί, «Α ντί Ει­ σαγωγής στο Συνειδησιακό βίωμα της ανάγνωσης», (μετάφραση Κώστα Παπαδόπουλου). Μετάφραση α­ πό τα αγγλικά του εισαγωγικού κειμένου του βιβλίου του W. Iser «Der Akt des Lesens» (Η πράξη της ανά­ γνωσης). Βρίσκεται στον τόμο: Henry James: Η ει­ κόνα στο χαλί, Αθήνα: Ά γρ α , 1987, σσ. 149-162. Καλτάμπάνος, Ν . : Η Νέα Κριτική, Αθήνα: Έ ρα­ σμος, 1986. Ο υπότιτλος της μελέτης «Η πλάνη του 'αντικειμενισμού’ στη λογοτεχνική θεωρία» παρα­ πέμπει στην αδυναμία ανάγνωσης του κειμένου ως κλειστής οντότητας και στην κατ’ ανάγκην εννοημάτωσή του και ενεργοποίησή του (καί) από τη συ­ νείδηση του αναγνώστη.

Kannicht, R.: Η παλαιό διαμάχη ποίησης και φιλο­ σοφίας, Λωτός, αρ. 4. 1988, (μετάφραση Δανιήλ Ια­ κώβ). Μια έρευνα που στηρίζεται στη σχολή της «έ­ ρευνας της πρόσληψης», εφαρμόζοντάς την στο χώ­ ρο της κλασικής φιλολογίας (υπότιτλος της μελέ­ της: Διάγραμμα για την αρχαία ελληνική αντίληψη περί λογοτεχνίας). Μπαμπινιώτης, Γ.: «Η ανάλυση του ποιήματος ως επικοινωνιακής πράξεως». Κειμενογλωσσολογική προσσέγγιση. Πρακτικά Έ βδομου Συμποσίου Ποί­ ησης. Η ποίηση στην Παιδεία. Πανεπιστήμιο Πατρών 3-5 Ιουλίου 1987. Αθήνα: Γνώση, 1988, σσ. 4759. Μπαρτ, Ρολάν: Η απόλαυση του κειμένου. (Μετά­ φραση Φούλας Χατζιδάκη - Γιάννη Κρητικού), εκ­ δόσεις Ράππα, 1973. - Εικόνα - Μουσική - Κεί­ μενο, Εκδόσεις Πλέθρον, 1988. (Μετάφραση Γιώρ­ γος Σπανός - Πρό-λογος Γιώργος Βέλτσος). - Ο Βαθμός Μηδέν της Γραφής, Νέα Κριτικά Δοκίμια. Αθήνα: Ράππα, 1983. (Μετάφραση Κατερίνα Πα-

παϊακώβου, θεώρηση Γιάννης Κρητικός).

70. Riffaterre, Μ.ϊ «Περιγραφή ποιητικών δομών: Δυο προσεγγίσεις στις Τ ό τ ε ς ’ του Baudelair», περ. Νε­ οελληνική Παιδεία, τεύχος 9, Ά νοιξη 1987, σσ.

83-99. Από το βιβλίο του Structuralism (μετάφραση Νίκου Γρηγοριάδη).

71. Σαμαρά, Ζωή: Προοπτικές του κειμένου, Κώδικας, Θεσσαλονίκη, 1987. Κυρίως το πρώτο κεφάλαιο (Michael Riffaterre: Ο αναγνώστης ως δημιουργός) που περιλαμβάνει και έξι εφαρμογές σε ισάριθμα ποι­ ητικά κείμενα.

72. Σαρτρ, Ζ.Π.: Τι είναι η λογοτεχνία; Αθήνα, Εκδό­ σεις 70,1971 (μετάφραση Μαρίας Αθανασίου). Εξαι­ ρετικό ενδιαφέρον παρουσιάζουν οι σχετικές με τον αναγνώστη παρατηρήσεις, οι οποίες και αποτελούν το τρίτο - και εκτενέτερο - μέρος του βιβλίου (Για ποιον γράφουμε; σελ. 85-201).

73. Schttcking, L.: Η κοινωνιολογία του φιλολογικού γού­ στου. Αθήνα: Κάλβος, 1970 (μετάφραση Τάκη Κονδύλη). Κυρίως το τέταρτο κεφάλαιο (Λογοτεχνία και κοινό. Σελ. 47-69).

74. Σιαφλέκης, Ζ.Ι.: Συγκριτισμός και Ιστορία της Λ ο ­ γοτεχνίας. Αθήνα: Επικαιρότητα, 1988. Ιδιαίτερα τα μελετήματα I (Συγκριτισμός και Ιστορία της Λογο­ τεχνίας), III (Από τις αφηγηματικές στις κοινωνι­ κές δομές. «Ο Βρυκόλακας» του Κονδυλάκη και «Ο Ζητιάνος» του Καρκαβίτσα) και IX (Ερμηνευτικές προτάσεις για την τηλεοπτική πρόσληψη της ελλη­ νικής και ξένης λογοτεχνίας.

75. Starobinski, J.: «Η λογοτεχνία, το Κείμενο και ο Ερ­ μηνευτής», στον τόμο: Το έ ργο της Ιστορίας (Αθή­ να: Ράππα, 1981).

76. Τζιόβας, Δ.: Μετά την αισθητική. Θεωρητικές δο­ κιμές και ερμηνευτικές αναγνώσεις της νεοελληνι­ κής λογοτεχνίας. Αθήνα: Γνώση, 1987. Το πέμπτο κεφάλαιο του βιβλίου τιτλοφορείται «Ο θάνατος του συγγραφέα και η ανωνυμία του αναγνώστη» και α­ ποτελεί την πιο ολοκληρωμένη προσπάθεια στην ελ­ ληνική βιβλιογραφία για μια περισσότερο συστημα­ τική εξέταση του κειμένου και της αναγνωστικής με­ θόδου. Ιδιαίτερα καλή η εισαγωγική μελέτη για την έννοια του αναγνώστη (σελ. 223-258) για ένα κοινό που δεν είναι εξοικειωμένο στην ξενόγλωσση βιβλιο­ γραφία, ενώ πειστική είναι η εφαρμογή που επιχειρείται στην Πάπισσα Ιωάννα του Ροΐδη, αναδεικνύοντας - μεταξύ άλλων - τις κειμενικές τεχνικές οι οποίες τροφοδοτούν την ανταπόκριση του ανα­ γνώστη.

συνεντευξη/67

Σ’ αυτό το φως τ’ αμφίβολο της μέρας και της νύχτας Ξαναβρίσκομαι σ’ αυτό το δωμάτιο της Μακρυγιάννη 3, με την τόσο γνώρι­ μη ατμόσφαιρα, και προσπαθώ να θυμηθώ πόσος καιρός έχει περάσει από την πρώτη συνάντησή μου με την ποιήτρια κάπου στα 1977. Αλήθεια, πόσες ώρες δεν περάσαμε μαζί συζητώντας ή διαβάζοντας, πασχίζοντας έτσι για μια ου­ σιαστική επικοινωνία που θα μου αποκάλυπτε την τέχνη τού να ζεις. Αυτή την υψηλή τέχνη που κατέχει τόσο καλά η Μελισσάνθη, όπως άλλωστε και κάθε γνήσιος καλλιτέχνης. Δοκίμασα να μεταφέρω εδώ τους ορίζοντές τους. Ήταν μια προσπάθεια που ολοκληρώθηκε πριν από τα κοσμογονικά γεγονότα των τελευταίων ημερών που καθιστούν επίκαιρα τα αιτήματα του έργου της. Προηγήθηκε επίσης από την απόφαση της Ακαδημίας Αθηνών να την τιμήσει επά­ ξια με την υπέρτατη διάκριση, το αργυρούν της μετάλλιο. Η Μελισσάνθη μιλάει στον θάνο Φωσκαρίνη Το «Μελισσάνθη» είναι ασυνήθιστο όνομα. Τ’ ακούς μια φορά και σου μένει. Πώς αποφασίσατε να πάρετε αυτό το ξενόφερτο καλλιτεχνικό ψευ­ δώνυμο και ν’ αρνηθείτε το αληθινό σας, Ή βη, που είναι ένα σπάνιο ελληνικό και ποιητικό όνομα.

ΚΥΡΙΕ Φ ωσκαρίνη, αυτήν την ερώτηση ούτε που την περίμενα από μέρους σας. Επειδή γνωριζόμα­ στε τόσον καιρό κα ι δεν γινόταν να φ ανταστώ ό­ τι συμμεριζόσουν αυτήν την εσφαλμένη εκδοχή. Το Μελισσάνθη είναι όνομα δικής μου αποκλει­ στικά επινόησης και καταχρηστικά χρησιμοποιεί­

τ α ι γ ια ν ’ α π ο δ ο θ ε ί σ τα ε λ λ η ν ικ ά το φ ράγκικ ο Μελισάνδη. Ό π ω ς είναι δηλωτικό κι από τα συνθετικά του το Μελισσάνθη, δηλ. ο μελισσανθός, σημαίνει το άνθος του γνωστού βοτάνου μέλισσα - κοινώς μελισσόχορτο ή μελισσοβότα­ νο. Το όνομα Μελισσάνθη εμφανίστηκε σ τα λεξι­ κά κα ι τις εγκυκλοπαίδειες για πρώτη φορά με­ ταπολεμικά, ω ς το ψευδώνυμο της ποιήτριας τά ­ δε κ.λπ . Ποτέ πριν δεν το συναντάμε ούτε ω ς μελισσανθό, ούτε ω ς δάνεισμα φράγκικο. Αντίθετα, συναντάμε καταχωρημένο το φράγκικο Μ ελισάν-

στίχος από το ποίημα της Μελισσάνθης «Το Φράγμα της Σιωπής».

68/συνεντευξη δη, στη σωστή εκδοχή του. Τώρα, πώ ς συνέβηκε το ελληνικότατο και τόσο π ροσω πικό Μ ελισσάνθη να υποκαταστήσει το φράγκικο Μελισάνδη, εί­ ναι από κείνες τις αλλόκοτες αναποδιές που μου συντυχαίνουν από την εποχή του ξεκινήματος μου. Τις αφηγούμαι σε συνέντευξή μου στο περιοδικό «Πολιορκία» με τον τίτλο «Κάτω από έναν διφο­ ρούμενο αστερισμό» (2.3., περ. Γ' , 1987). Αλλά και το όνομα Ή β η δεν κακοτύχησε λιγότερο με το να γίνει εμπορική φίρμα αναψυκτικών. Κυρία Μελισσάνθη, ειλικρινή λυπάμαι για την δια­ κοπή αλλά δημιουργεί σύγχυση αυτή η μικρή δια­ φορά μεταξύ σίγμα και δέλτα που σε παρασύρει να πιστεύεις ότι το όνομα μπορεί να προέρχεται λ.χ. από το έργο «Πελέας και Μελισάνδη» του Ντεμπυσύ. Είναι όμως μια ευκαιρία ν’ ακουστούν και ευρύτερα οι τόσο ενδιαφέρουσες διευκρινίσεις σας. Στη συνέχεια θα ’θελα να αναφερθείτε στα εσωτε­ ρικά κι εξωτερικά γεγονότα που σφράγισαν τη ζωή σας και πώς αυτά υπεισέρχονται στην ποίησή σας.

ΤΟ γεγονός που ξεχωρίζω σαν το πιο βασικό, που προκαθόρισε τον ψυχικό μου προβληματισμό αλληλένδετο και με τον ποιητικό οραματισμό μου - το τοποθετώ στα πολύ πρώιμα παιδικά μου χρό­ νια, αυτά που κρατούν τη γεύση του Ε υαγγελικού Λόγου, όπω ς τον πρωτογνώρισα τότε, μέσα από τα καθημερινά ακούσματα των Γραφών. Οι εξη­ γήσεις που δίνω τώρα για την ποίησή μου, είναι εξηγήσεις από το τέλος π ρος την αρχή. Εξηγήσεις κάτω από το φως της θεωρίας των Αρχετύπων του Γιουνγκ όπως εγώ την έχω εννοήσει και αποδεχτεί. Εξηγήστε μας τί είναι τα Αρχέτυπα στα οποία α­ ναφέρεστε συχνά και πώς λειτουργούν στην ποί­ ησή σας;

ΟΠΩΣ τα εννόησα από τη μελέτη του Γιουνγκ, είναι οι καθοδηγητικές Α ρχές-Ιδέες που εδρεύουν στο «συλλογικό ασυνείδητο» και κατευθύνουν την ανθρωπότητα στους τελικούς της σκοπούς. Ό τα ν εμφανιστούν ενεργοποιούν τον ψυχισμό μας και τον ψυχισμό ολόκληρων ομάδων και λαών. Τα Α ρχέτυπα μιλούν τη γλώ σσα των συμβόλων που είναι τα μεγάλα Ιδεογράμματα, της αρχέγονης, της οικουμενικής γλώσσας της ψυχής. ΓΓ αυτό και τα συναντάμε στις Μυθολογίες και τις Θρησκείες πολλών λαών. Το τελεολογικό, λοιπόν, θέμα των Ευαγγελίων για τις έσχατες ημέρες της Κρίσεως είναι επίσης θέμα αρχετυπικό. ΓΓ αυτό και όταν το πρω τάκουσα στα παιδικά μου χρόνια, βρήκε μέσα μου την πιο μεγάλη απήχηση. Η Νέα Ιερου­ σαλήμ στην Αποκάλυψη του Ιωάννου, η Γη της Ε­ παγγελίας, το Σταυρικό Σχήμα που τα συναντά­ με κι αυτά στην ποίησή μου, είναι Α ρχέτυπα. Τι άλλα θέματα είχαν τον ίδιο ψυχικό αντίκτυπο και ποιές από τις βιβλικές μορφές σάς επηρέασαν ιδιαίτερα ή και σας προβλημάτισαν;

Η ΝΥΧΤΑ της Γεθσημανή, η Δίκη του Χριστού, η Α ποκάλυψη του Ιωάννου, άφησαν για πάντα τη

σφραγίδα τους ορόσημο στον ψυχικό μου κόσμο. Ο Κάιν που ακόμα καταδιώ κεται από τη φωνή του Θεού:« —Κάιν, πού είναι ο Ά β ε λ ο αδελφός σου;» κι ο Ιώβ, με τον οποίο έχω ταυτιστεί, είναι τα πρό­ σωπα της Βίβλου που έχουν εισχωρήσει στην ποί­ ησή μου. Είχα διαβάσει παλαιότερα το δοκίμιο του Σεστώβ (Chestov) πάνω στον Α βραάμ κι αυτό έ­ γινε αφορμή να προβληματιστώ κι εγώ με τον δι­ κό μου τρόπο πάνω στο θέμα της Π ίστης. Γιατί ο Α βραάμ να μην είναι αυτάρκης μέσα στη Φύση απ’ την οποία δεν τον απομάκρυνε κανένας τεχνο­ λογικός πολιτισμός; Γιατί να μην είναι αυτάρκης μέσα στην κοινωνία του σαν μεγάλος Γενάρχης μ’ αγαπημένο γιο κι αγαπημένη γυναίκα; Γιατί αυτή η πείνα του για το Θεό, ώστε να είναι έτοιμος να θυσιάσει το πιο πολύτιμο αγαθό του, το νόμιμο μο­ νογενή του; Κι αν ο Θ εός δεν υπήρχε, γ ιατί να τον πεινάμε; Αν το νερό δεν υπήρχε, γιατί να το διψά­ με; Γι αυτό και στο ποίημά μου «Λόγοι Ιώβ» (βλ. «Τα νέα ποιήματα») βάζω τον Ιώβ να λέει τούτα τα λ ό για : «Η δίψ α μου την ύ π α ρ ξη τη ς Πηγής μαρτυρεί» Η δίψα μας δηλαδή και η πείνα μας για το Θεό θα πρέπει να είναι και το αποδεικτικό στοιχείο για την ύπαρξή του. Αυτά στο ορθολογιστικό πεδίο της Λ ογικής. Επειδή υπάρχουν κα ι οι υπέρλογες ενδείξεις. Οι υπερβατικές εμπειρίες που σε χαρι­ σματικές στιγμές μας δίνουν μιαν άλλη όραση για την Αλήθεια και την Πραγματικότητα. Τι γίνεται δηλαδή τις στιγμές αυτές; Τι αποκαλύ­ πτεται; Και πώς μπορεί να επαληθευτεί η α­ ντικειμενική τους πραγματικότητα;

ΔΕΝ είναι εύκολο να περιγράφει αυτό που συμβαί­ νει. Α πό κάποιους άγνωστους ψυχολογικούς μη­ χανισμούς θα πρέπει να γίνεται μια στιγμιαία συ­ νειδησιακή διάνοιξη α π ’ όπου εισορμούν βιώμα­ τα ενός άλλου χώρου, εντελώς πρω τογνώριστα. Και ποιος μας βεβαιώνει ότι δεν πρόκειται για πα­ ραισθήσεις;

ΓΙΑ τη Λογική που λειτουργεί στο ναι και στο ό­ χι, καμιά αντικειμενική αποδεικτική διαδικασία δεν μπορεί να ισχύσει. Αν όμως η Αλήθεια δεν ή ­ ταν μέσα μας κατατεθειμένη, εγγεγραμμένη, δεν θα μπορούσαμε να την αναγνωρίσουμε, να την βιώσουμε σαν μια κατάσταση τέτοιας ελευθερίας κ αι διαύγειας που η καθημερινή μας βίωση να μοιάζει με όνειρο θαμπό. Συνηθίζετε να παραθέτετε στην ποίησή σας λέξεις και στίχους από τις Γραφές. Πώς το σχετίζετε αυτό με τα όσα μας είπατε ώς τώρα; Τι επιδιώκετε να πετύχετε ακολουθώντας αυτήν την τακτική;

ΟΙ παρεμβολές εδαφίων από τα ιερά βιβλία, θαρ­ ρείς κι έρχονται από μόνες τους να ενσωματωθούν στο ποίημα σαν να ήταν η φυσική του συνέχεια, τόσο που εγώ η ίδια δεν μπορώ να ξεχωρίσω πού

συνεντευξη/69 τελειώνουν τα δικά μου λόγια και πού αρχίζουν αυ­ τά των Ευαγγελίων. Αυτό αποδείχνει και το μη εμ­ βόλιμο τους. Το θέμα π.χ . της καταστροφής του περιβάλλοντος - που είναι ένα νέο θέμα στην τε­ λευταία μου ποίηση - καταγράφει μια σύγχρονη πραγματικότητα. Με τα εδάφια α π ’ την Α πο κ ά­ λυψη του Ιωάννου, που εντάσσονται και που εί­ ναι μια νύξη για τις έσχατες ημέρες της Κρίσεως, το ποίημα απ οκτά τη διαχρονική του προέκταση. Είναι μια τακ τική που ανταποκρίνεται στο δικό μου ποιητικό αίτημα: το γεγονός, προσω πικό ή συλλογικό, να δίνεται καθαρμένο από το επικαιρικό και την εμπάθεια που αυτό ποοκαλεί. Υ πάρ­ χουν ποιήματά μου γραμμένα από ερεθίσματα ε­ θνικών συμφορών, ακόμη και συγκεκριμένων πο­ λιτικών συμβάντων που σφράγισαν ορισμένες χρο­ νολογίες όπω ς το « Π άσ χα Κυρίου» π .χ . (βλ. «Αν­ θρώπινο Σχήμα») της εποχής του διωγμού των Κ ω νσταντινουπολιτώ ν απ ό τους Τούρκους το 1964) ή «Το τέλος των ενιαυτών» της σημαδιακής χρονολογίας 1974 (βλ. «Τα νέα ποιήματα») και πολλά άλλα.

ΑΚΡΙΒΩΣ εδώ είναι το μεγάλο πρόβλημα για τον άνθρωπο, αυτή η αντίφαση. Ο φαύλος κύκλος. Γιατί ξέρουμε πολύ καλά και από το απώτερο π α­ ρελθόν κ αι το πρόσφατο, αλλά κα ι από το ενεργό

Εδώ με προλάβατε. Πώς γίνεται ο άνθρωπος, ο καλλιτέχνης που θρησκεύεται και μεταφέρει όλο το ενδιαφέρον του στα υπεράνω του κόσμου τού­ του να δίνει την πρέπουσα σημασία στα τρέχοντα κοινωνικά προβλήματα;

ΕΠΙΤΡΕΨΤΕ μου να σας πω ότι μια τέτοια α­ ντίληψη είναι λανθασμένη. Επειδή η θρήσκευση μπορεί ν’ αποτελεί αντίβαρο στα προσω πικά μας δεινά, από την άλλη όμως διευρύνει το ενδιαφέ­ ρον κ αι την ευαισθησία μας για τον π ά σχοντα άν­ θρωπο και τα κα κώ ς κείμενα της κοινωνίας μας. Ί σ ω ς δίνει την π αραπάνω εντύπωση, επειδή με το να έχει συνειδητοποιήσει τα βαθύτερα ψυχολογι­ κά αίτιά τους (τα αίτια για τα κακώ ς κείμενα) κρί­ νει ελλειμματικό τον τρόπο αντιμετώ πισής τους μόνον με εξωτερικά επιφανειακά μέσα. Ναι, ξέρω τι έχετε να πείτε: ότι προέχει ο εσωτε­ ρικός αγώνας. Οι άνθρωποι όμως της κοινωνικής δράσης θεωρούν τέτοιες δραστηριότητες ομφαλοσκοπία και απομάκρυνση από τα κοινωνικά προ­ βλήματα.

ΓΙΑ να εννοήσουμε την κεφαλαιώδη σημασία αυ­ τού του αιτήματος, δηλ. της αυτογνωσίας, πρέπει να συνειδητοποιήσουμε ότι οι α θλιότητες που κυ­ ριαρχούν στον πλανήτη μας είναι το καθρέφτισμα αυτού που υπάρχει στα ξεχωριστά άτομα. Σ ’ αυ­ τά εντοπίζεται η ρίζα του κακού. Το θέμα είναι ότι υπάρχει η καθημερινή πραγμα­ τικότητα, τα άμεσα καυτά κοινωνικά προβλήμα­ τα που πρέπει ο άνθρωπος να επιλύει με την εξω­ τερική δράση και μάλιστα μέσα απ’ τις διαδικα­ σίες της Πολιτικής. Απ’ αυτή τη σκοπιμότητα και την ανάγκη δημιουργούνται και οι πολιτικές ομά­ δες με τις ιδεολογίες τους.

παρόν, τις απολήξεις των κάθε είδους ιδεολογιών, όπου καλλιεργείται η εμπάθεια και η χωριστικότης. Πολύ κα κό, δηλαδή, για το τίποτα. Ό χ ι βέ­ βαια για το τίποτα, αλλά χωρίς να πετυχαίνονται οι ουσιώδεις αλλαγές. Η εξωτερική δράση χωρίς την εσωτερική εργασία, την εσωτερική εγρήγορ­ ση, οδηγεί στη λήθη, την απομάκρυνση δηλ. από την α-λήθεια. Αφήνει έτσι ανενόχλητο στη ρίζα του αυτό που το πολεμάει εξωτερικά. Εξηγήστε μας τι ακριβώς εννοείτε λέγοντας «εσω­ τερική εγρήγορση, εσωτερική εργασία»;

ΓΙΑ να διανοιχθεί η εγωιστική συνείδηση του α­ τόμου (ο Γιουνγκ την περιγράφει σαν μια ελάχι­ στη φωτεινή κηλίδα επάνω από τον αβυθομέτρη­ το ωκεανό του συλλογικού ασυνειδήτου). Για να διανοιχθεί, λοιπόν, σε συνείδηση πανανθρώπινη σε συνείδηση οικουμενική, πρέπει να συντελεστεί «η

70/συνεντευξη πορεία της εξατομίκευσης» - όπω ς την ονομά­ ζει. — Δηλ. της ψυχικής ολοκλήρωσης που απαι­ τεί εσωτερικό αγώνα, συνειδητή εσωτερική εργα­ σία. Τ ότε θα μπορέσει και να πραγματώ σει ο άν­ θρωπος «το βασίλειο της Α γάπης στη γη» για να θυμηθούμε ένα λόγο του Μ περντιάεφ. Δεν φαίνεται πολύ ουτοπιστικό και πολύ απομα­ κρυσμένο από το τώρα;

ΝΑΙ, αλλά είναι ένα διαιώνιο αίτημα του Ανθρώ­ που που κατευθύνει τα βήματά του. Η «Νέα Ιερου­ σαλήμ» στην Α ποκάλυψη Ιωάννου είναι το Α ρχέ­ τυπό του: «Νυξ γαρ ου έσται εκεί. Και περιπατήσουσιν τα έθνη... και ο θέλων λαμβάνει ύδωρ ζω­ ής δω ρεάν...» Απ’ όσα μου είπατε μέχρι στιγμής, βγαίνει ότι η Βίβλος και ο Γιουνγκ ήταν οι βασικοί πνευματι­ κοί καθοδηγητές σας. Ξέρω όμως ότι έχετε μελε­ τήσει και άλλες θρησκείες και δόγματα. Αυτό το γεγονός δεν εκλόνισε τη χριστολογική σας πίστη;

ΤΟ διάγραμμα είναι τούτο: Στο ξεκίνημα οι Ά ­ γιες Γραφές. Στο κλείσιμο του κύκλου ο Α ρχαίος Λόγος και πά λι οι Ά γ ιε ς Γραφές. Αυτά ενισχυμένα από τις επαληθεύσεις της ερμηνευτικής τού Γιουνγκ και τις εσχατολογικές εξαγγελίες τού χρι­ στιανικού υπαρξισμού: ότι η ιστορία και ο πολιτι­ σμός που δεν κατέχουν την έσχατη αλήθεια προο­ ρίζονται για το θάνατο. Κι όταν θα έλθει η «Τελευ­ ταία Κρίση», θα δικαστούν μέσα σ τον Ά νθρ ω πο . Την τελευταία λέξη θα την έχει ο Ά ν θρ ω πο ς (βλ. Μπερντιάεφ). Αυτά σφράγισαν την αρχή και το τέ­ λος του ταξιδιού, του πνευματικού μου περίπλου που είχε ωστόσο πολλούς ενδιάμεσους σταθμούς. Υπογραμμίζω τους πιο σημαντικούς: Το Ντοστογιέφσκι, την Ανατολική Σκέψη, την πρακτική της Γιόγκα και της φιλοσοφίας της Ζεν. Τη φιλοσο­ φία του υπαρξισμού (Κίρκεγκωρ, Σεστώβ, Μ περ­ ντιάεφ, Γκαμπριέλ Μ αρσέλ). Ή θελα ακόμη να προσθέσω, ότι κα τά την περιήγησή μου σε ποικί­ λες περιοχές της ανθρώπινης γνώσης, συναντήθη­ κα και με τις υλιστικές θεωρίες της εποχής και την πολιτική τους ιδεολογία που δεν μ ’ άφησαν καθό­ λου αδιάφορη. Θα νόμιζε μάλιστα κανείς ότι εί­ χαν αλλάξει τον προσανατολισμό μου, όταν σε κ ά­ ποια χρονολογική περίοδο της εφηβείας μου είχα και πρα κτικ ά ενταχθεί στις δραστηριότητες των οπαδώ ν τους. Ό σ ο για το αν μου εκλόνισαν τη χριστολογική μου πίστη οι αλλόθρησκες μελέτες μου θα είχα να διηγηθώ τούτο: Στην πιο επαναστατημένη εποχή της εφηβείας μου έτυχε να διαβάσω βιβλία του Έ λιφας Λεβύ (Eliphas Levy). Ό τ α ν λοιπόν.τον διάβα­ σα και εννόησα σε βάθος τη σημασία της θρησκευ­ τικής τελετουργίας και του θρησκευτικού τυπικού, θυμάμαι με τι δέος μ’ έκανε αυτό να επιστρέφω στον εκκλησιασμό που τότε τον είχα διακόψει α­ πό μια στάση ορθολογιστική.

Επειδή προηγουμένως κάνατε λόγο για τους'χρι­ στιανούς υπαρξιστές (Κίρκεγκωρ, Σεστώβ, Μπερτνιάεφ, Μαρσέλ) ποια είναι η στάση σας απέναντι στους άθεους και μάλιστα σε πνευματικούς εκπρο­ σώπους όπως ο Σαρτρ και ο Καζαντζάκης;

ΑΣ μη βάζαμε τις ετικέτες που συσκοτίζουν πε­ ρισσότερο, παρά που βοηθούν. Ο Κ αζαντζάκης έ­ χει πει έναν πολύ μεγάλο λόγο που τον κρατώ, πετώ ντας όλα τ ’ άλλα. Εννοώ τον «Τελευταίο Πει­ ρασμό». Βάζει τον εσταυρωμένο του, στην πιο καί­ ρια στιγμή του μαρτυρίου του, να λέει τούτα τα λό­ για: «Ευτυχώς βρίσκομαι στο Σταυρό». Κι όσο για τον Σαρτρ - που όπω ς λέει ο ίδιος στο «Είναι και Μ ηδέν» έχει βάλει το θέμα θεός σε παρένθεση μεταθέτει όλο το βάρος της ευθύνης στον άνθρω­ πο. Δηλ. στο εγωκεντρικό άτομο που δεν δικάζε­ ται πια από τον «οφθαλμόν όσ τις τα πανθ’ ορά» αλλά από «το μάτι του άλλου». Το μάτι όμως του άλλου όντας χω ρίς έλεος γίνεται και «η κόλασή του». Γίνεται όμως και ο καθρέφτης της αυτογνω­ σίας του κά νοντάς τον να σταθμίσει το βάρος της ενοχής του. Στο τελευταίο του θεατρικό έργο: «Οι έγκλειστοι της Αλτόνα», ο Σαρτρ βάζει τούτη τη συγκλονιστική ομολογία στα χείλη του ήρωά του Φ ραντς Γκέρλαχ: «Χτύπησα το κτήνος... ένας άν­ θρωπος έπεσε... Στα μάτια του που έσβηναν είδα ζωντανό το κτήνος: εμένα! Τι παρεξήγηση!». Και να από ποιο δρόμο καταλήγουμε πάλι στο αίτη­ μα της αυτογνω σίας που απαιτεί εσωτερική προ­ σοχή και εσωτερική εργασία. Τι άλλα στοιχεία έχουν περάσει στην ποίησή σας; Και κυρίως απ’ τον Αρχαίο Λόγο στον οποίο α­ ναφερθήκατε πιο πριν;

Α κόμα και στοιχεία από το Δ ημοτικό Τραγούδι. Υπάρχει μια μικρή συμβολή στο Δ ημοτικό Τρα­ γούδι στη συλλογή: «Το Φράγμα της Σιωπής». Ό ­ σο για τον Αρχαίο Λόγο ε κτός από το Μυθολογι­ κό στοιχείο κα ι την ταύτιση με Μ υθολογικά πρό­ σωπα τόσο στην πρώτη όσο και στην δεύτερη πε­ ρίοδο της ποίησής μου που αρχίζει με την «Εποχή του ύπνου και της αγρύπνιας», συνυπάρχει στον πυρήνα του όλου προβληματισμού με αφετηρία του το πλατω νικόν: «εαυτών τε κα ι αλλήλων οι ει αν τι εωρακέναι άλλο πλην τα ς σκιάς» (Πολιτεία Κεφ. Ζ'). Το συναντάμε και ω ς μότο στο ποίημα « Ό τ α ν Ξυπνήσουμε» (βλ. «Ανθρώπινο Σχήμα»). Αυτό σημαίνει τη συνειδητοποίηση ότι ζούμε στον κόσμο των Σκιών, δηλ. της πλάνης. Μια πρώτη δηλ. αφύπνιση α π ’ όπου εγείρεται και το αίτημα της εγρήγορσης και της αναζήτησης μιας ν έας ό­ ρασης α π ’ το εκείθεν στο εδώ. Δηλαδή, αυτό που οι αρχαίοι ονόμαζαν «Μελέτη Θανάτου». Αλήθεια, τι θέση έχει ο Θάνατος στην ποίησή σας - ένα από τα τρία θήτα του έργου σας: Θεός, Θρησκεία, Θάνατος - που τόσο συχνά βλέ­ πουμε ν’ αναφέρεται.

συνεντευξη/71 ΘΑ σας απαντήσω με μερικούς στίχους:

«Γιατί όπως στα όνειρα και στους Μύθους όλα μπορεί να κρύβουν μια διπλή σημασία κι ο θάνατος να σημαίνει ζωή Μες στην ψυχή μας, όπως στην ψυχή του κόσμου όλα καθρεφτίζονται ανάστροφα όπως τα δέντρα στο ποτάμι.» («Νάρκισσος» στο «Φράγμα της Σιωπής»)

Επίσης στο διαλογικό ποίημα «Μια ιστορία», στην ίδια συλλογή, ο θάνατος παρουσιάζεται με τη θε­ τική του μορφή. Τα πα ιδιά τον περιγράφουν σαν το χώρο του θαυμαστού.

Θα ψάχνουν τώρα μες το ποταμάκι Στρώμένο μ ’ άσπρα και μαβιά χοχλάδια. Ο άγγελος του θανάτου - λέει κάπου ο Σεστώβ έχει τα φτερά του γεμάτα από μάτια. Κ άποτε μας επισκέπτεται κατά λάθος. Μα ξαναφεύγοντας μας αφήνει ένα ζευγάρι από τα μάτια του. Και τότε βλέ­ πουμε τον κόσμο διαφορετικά. Μ εταφράζω ακό­ μη τους πα ρακάτω στίχους α π ’ το γαλλικ ό ποίη­ μα στη σελίδα 286 του «Ο δοιπορικού» (αφιερωμέ­ νο στον Π ιέτρο Κρανιολίνι).

«...Αυτό που ονομάζουμε ζωή και θάνατο δεν είναι παρά οι δίδυμοι μαστοί Σου Ο ένας βαμμένος πένθιμα από την άγνοιά μας βρέφη που κλαψουρίζουμε τη στιγμή που μας μεταθέτεις α π ’ τον έναν στον άλλον για να θηλάσουμε». Θέλετε να πείτε δηλ. ότι ο θάνατος στην ποί­ ησή σας είναι μια Μαθητεία; ΑΚΡΙΒΩΣ. Διαβάζω απ’ τη συλλογή σας «Η εποχή του Ύ ­ πνου και της Αγρύπνιας» τους εξής στίχους: «...Σ ε τούτο το μεταξύ ας παίζουμε με τις λέξεις ας παίζουμε της ομιλίας το θείο παιχνίδι — ανύποπτοι ποιητές που κλέψανε το μυστικό να Βλέπουνε και ν’ Ακούνε ν’ Αγγίζουνε και να Γνωρίζουνε τα πράγματα την εικόνα του Κόσμου ξαναπλάθοντας μ’ αστραφτερές λέξεις - Α ς παίζουμε καθώς παιδιά μ’ αθώα χοχλάδια που ξεβράστηκαν στ’ ακροθαλάσσι» Μπορείτε να μας εξηγήσετε τι σημαίνει για σας, για τον ποιητή γενικά η Λέξη;

Η ΛΕΞΗ είναι το π ρω ταρχικό δομικό στοιχείο του Λόγου. Με τη λέξη δομούνται όλα τα δυνατά λε­ κτικά σ χήματα και μορφώματα που εξυπηρετούν τις πολλαπλές ατομ ικές και κοινωνικές ανάγκες μας. Στην καθημερινή τριβή της μ’ αυτές διαβρώ-

Η Μ ελισσάνθη, (λογοτεχνικό ψευδώνυμο της Ή β η ς Κούγια- Σ κ ανδαλάκη), γεννήθηκε στην Α ­ θήνα το 1907. Σπούδασε γαλλική, γερμανική φι­ λολογία, μουσική κα ι χορό. Εργάστηκε ω ς δημο­ σιογράφος και καθηγήτρια της γαλλικής γλώ σσας σε ιδιω τικές σχολές και νυκτερινά γυμνάσια. Το 1945,1955 συνεργάστηκε με το Ε .Ι.Ρ . σε ραδιοφω­ νικές εκπομπές, υπήρξε μέλος της Γυναικείας Λο­ γοτεχνικής Συντροφιάς (1961-1972), της επιτροπής Κρατικών Βραβείων (1979-1975) και τοιτ«Κύκλου» για το παιδικό βιβλίο (1969-1971). Δημοσίευσε τις συλλογές ποιημάτων: «Φωνές Εντόμου» (1930), «Προφητείες» (1931), «Φλέγόμενη Βάτος» (1935), «Γυρισμός του Ασώτου» (1936), «Ω σαννά, Οραματισμός» (1939), «Λυρική Ε ξομολόγηση» (1945), «Η Ε ποχή του Ύ πνου και της Α γρύπνιας» (1950), «Ανθρώπινο Σχήμα» (1961), «Το Φ ράγμα της Σιω­ πής» (1965), «Εκλογή 1930-74» (1975), «Τα Ποιή­ μ ατα 1930-74» (1974), «Τα Νέα Π οιήματα» (1982), «Ο δοιπορικό, Ποιήματα 1930-1984» (1986), τα μελετήματα, «Νύξεις» (1985), και τα παιδικά, «Ο Μι­ κρός Αδελφός» (1960), «Με τους Αρχαίους Θεούς» (1986). Μετέφρασε Πιέρ Γκαρνιέ «Εκλογή »(1961), Έ μ ιλυ Ντίκινσον «Π οιήματα» (1980), Π ω λ Βαλερύ «Χ ορός κα ι Ψυχή» (1988). Εκδόθηκαν επίσης τα βιβλία «Τον όρθρον τον ερχόμενον», αφιέρω­ μα στη Μελισσάνθη του ΕΛΙΑ (1985), κα ι Hailing the ascending m om αγγλική έκδοση ποιημάτων της από την Μ αρία Voelker - Καμαρινέα. Έ χ ε ι τιμη­ θεί με Έ π α ιν ο Α καδημίας Αθηνών, Εύφημο μνεία βραβείου Π αλαμά, Κρατικό Βραβείο, το παράση­ μο Χρυσούς Σταυρός Τ άγμ ατος Ε υποιΐας, Α ' Κρατικό Βραβείο Ποίησης, Βραβείο Ιδρύματος Ουράνη, Βραβε·''' μεταφραστών, Μ ετάλλιο Δήμου Πειραιώ ς κα ι το Αργυρούν Μ ετάλλιο της Α κα δη­ μίας Αθηνών.

72/συνεντευξη νεται. Έ τ σ ι από πρω ταρχική φανέρωση του πράγ­ ματος ή του βιώματος γίνεται η απόκρυψή του — η σχηματική του απεικόνιση, το στερεότυπο, μο­ νοδιάσ τατο λ εκτικό σχήμα. - Γι’ αυτό κα ι στις έκ τα κ τες περιστάσεις της ζωής μας συνηθίζουμε να λέμε: «Δεν βρίσκω λόγια να εκφραστώ». Ο ποι­ ητής που είναι ο ταγμένος στο ονομάτισμα των πραγμάτων βλέπει τη Λέξη ω ς πρώτη αξία στο χώ­ ρο της έκφ ρασης, ω ς ονοματολογία κάθε υπαρ­ κτού κα ι ω ς δύναμη που εξουσιάζει τον ανθρώπι­ νο ψυχισμό. Χρειάζεται, λοιπόν, να σώζει τη λέ­ ξη από το μονοδιάστατο του στερεότυπου και της σχηματοποίησης. Γι αυτό κα ι η κεντρική του μέ­ ριμνα είναι να την α ποκατασ τήσ ει στην πρω τογε­ νή της δυνητικότητα κα ι πολυεδρικότητα. Πώς κρίνετε την περιγραφή των οργανικών λει­ τουργιών του σώματος στη σύγχρονη λογοτεχνία, δική μας και ξένη. Γενικά πώς βλέπετε το ανθρώ­ πινο σώμα ως θέμα της τέχνης.

Η ΕΚΜΕΤΑΛΛΕΥΣΗ του θέματος σώμα, τόσο α­ πό τις εικα στικ ές τέχνες, όσο και από τη Λ ογοτε­ χνία, είναι κά τι το θεμιτό. Ό ,τ ι είναι απορριπτέο είναι η φτηνή εκμετάλλευση. Η ωμή περιγραφή των οργανικών λειτουργιών του, ιδίως η εκμετά λ­ λευση του θέματος σεξ με το πρόσ χημα της κατάρριψ ης ορισμένων ταμπού είναι στην πρα γμ α­ τικότητα μια νοσηρή εντρύφηση, ένας εκθετισμός, που φανερώνει πόσο ο σύγχρονος άνθρωπος έχει απομακρυνθεί από την αντίληψη του υπερπροσωπικού χαρ ακ τήρ α του φύλου κα ι του θρησκευτι­ κού όργιου που είχε σε παλαιότερους πολιτισμούς, όπω ς και στον Α ρχαίο μας κόσμο. Και ό,τι εκφρά­ ζει είναι το αδιέξοδο στο οποίο έχει οδηγηθεί από τον σύγχρονο πολιτισμό. Τη δυσαρέσκεια, το α­ νικανοποίητο κα ι την αμηχανία του. Και μόνο το γεγονός ότι το μυστήριο της Π αρουσίας μας στον κόσμο είναι ταυτισμένο με το φυσικό μας σώμα, είναι αρκετό για ν ’ απαιτεί το σεβασμό μας. Α κό ­ μη και το ότι αποκτούμε συνήθειες που ζημιώνουν την υγεία του κι εκβιάζουν τα όρια της αντοχής του είναι ύβρις που πληρώ νεται πολύ ακριβά. «Τρομερή βιολογική πραγματικότητα» το ονομά­ ζει σήμερα ομόφωνα η επιστήμη της ψυχολογίας. Ο Καμύ (Camus) σ ’ ένα διήγημά του μας περιγρά­ φει δύο ακραίες κ αταστάσεις του που ισοδυναμούν με την κόλαση ό ταν πά σχει κα ι την παραδείσια έκσταση σε στιγμές ιδανικής ευεξίας. Ο Σαρτρ βλέπει το ανθρώπινο σώμα σαν αντικείμενο ξενι­ σμού. Ο ήρω άς του Ρ οκα ντέν στη «Ν αυτία» αντικρύζει σε μια στιγμή το πόδι του σαν κά τι το τό­ σο παράδοξο που καταλαμβάνεται από ναυτία. Κι ο δικός μας ο Π εντζίκης λέει τούτα για το σώμα μας: «Το καλό ανθρώπινο σώμα που εγκλείει την ύψιστη δοκιμασία μας, το θάνατο αλλά κα ι τη μέγιστη ελπίδα μας την δια της πύλης του θανάτου διάβασιν εις την ζωήν». Οι Α ρχαίοι μας πρόγονοι δόξαζαν το ανθρώπινο σ ώμα ω ς την έκφραση της

θεϊκής τελειότητας. Η μαρτυρία τους φτάνει ώ ς ε­ μάς μέσα από τους αιώ νες με τα αξεπέραστα σε κά λλ ος γλυπτά τους κα ι την υψηλή διδαχή τους. Μια και μιλάμε για το ανθρώπινο σώμα τι γνώμη έχετε για ένα καυτό πρόβλημα της εποχής μας για την άμβλωση. Ποια είναι η θέση σας;

Ο ΠΩ Σ και να το κάνουμε, όπω ς κα ι να το ονο­ μάσουμε, όποια δικαιολογία κι αν προβάλλουμε, η βίαιη διακοπή της κυήσεως είναι κα θαρός φό­ νος. Μια πράξη δηλ. αθέμιτη αλλά κα ι άνανδρη, αν σκεφτούμε μάλιστα το ανυπεράσπιστο του π λά­ σ ματος που κυοφορείται εμπιστευμένο στην προ­ στασία μας. Δεν μιλάμε βέβαια για τις ειδικές π ε­ ριπτώσεις που η διακοπή της κύησης είναι επιβε­ βλημένη. Ό τ α ν η αντισύλληψη σ τις μέρες μας εί­ ναι κά τι το τόσο προσιτό κα ι πρα γματοποιήσιμο η καταφυγή σε μια τέτοια λύση - με τόσο δυσμε­ νείς άλλωστε επιπτώσεις (σω ματικές κ αι ψυχικές) για το ίδιο το άτομο που την επιλέγει - είναι κάτι το αδιανόητο. Κι όσο για το αν πρέπει να νομιμο­ ποιηθεί μια τέτοια πράξη ή όχι, θα είχα να πω τού­ το: Η σωστή αντιμετώ πιση ενός προβλήματος α­ πό την Πολιτεία, δεν βρίσκεται ούτε σ τις απ αγο­ ρεύσεις - που άλλω στε πά ντα κα ταστρατηγού­ νται - ούτε στη νομική κάλυψή του, αλλά στην πρόληψη της απ ορριπτέας πράξης, με τη διαφώ­ τιση του πολίτη, τη σωστή καθοδήγηση κα ι την ποιοτική του άνοδο. Σεις ως πιστή χριστιανή ορθόδοξη πώς αντιμετω­ πίζετε τις αιρέσεις, θρησκευτικές, ιδεολογικές και μη, τις κάθε είδους αιρέσεις που τόσην έκταση έ­ χουν πάρει στην εποχή μας.

ΟΛΟΙ οι άνθρωποι ξεκινούν από το πρω ταρχικό αίτημα της αναζήτησης της Αλήθειας. Κάποτε, νο­ μίζουν ότι τη βρίσκουν σε μια θρησκευτική αίρε­ ση, ή μια πολιτική ιδεολογία. Π ερισσότερο επει­ δή μέσα στη συλλογικότητα καλύπτεται το αίσθη­ μα του κενού κα ι της μοναξιάς του χωριστού α­ τόμου. Τότε κα ι η αναζήτηση σταματάει. Οι οπ α ­ δοί ταυτίζονται με τις θεωρίες τους κι αποκτούν όλα τα γνω ρίσματα του μισαλλόδοξου. Τα πα ρ α­ πάνω με εξαίρεση ορισμένες σχολές εσωτερισμού σαν αυτές που αναφέρει ο Ο υσπένσκυ, τύπου Γ κουρτζίεφ. Και μια τελευταία ερώτηση: Ποιος είναι ο στόχος της ποίησής σας;

ΝΑ δώσει μια προσωπική μαρτυρία αυτού που απεκόμισε α π ’ την εγκόσμια θητεία της: τη μαρτυ­ ρία μιας υ παρξια κής περιπέτειας μέσα από τους εσω τερικούς κ ι εξωτερικούς κινδύνους της αλλο­ τρίω σης. Να καταγράψει τα ημαρτημένα της επο­ χής, να υπογραμμίσει το επείγον του αιτήματος της εσω τερικής εγρήγορσης. Κι ακόμα να δώσει μια ομολογία πίστης στον Ά ν θρ ω πο με το αισιό­ δοξο μήνυμα του υψηλού του προορισμού.

t -ΓΛ Τι είναι Διαφωτισμός. Mendelssohn, Kant, Hamann, Wieland, Riem, Herder, Lessing, Erhard, Schiller. Μτφρ. N. Μ. Σκουτερόπουλος. Α ­ θήνα, Κ ρ ιτ ικ ή , 1989.

έννοια του Διαφωτισμού γνώρισε την άνοδο και την πτώση στα φιλοσοφικά πεδία της ασ τικής σκέψης ακολουθώ ντας τα ι­ δεολογικά και πολιτικά ζητούμενα μιας τάξη ς ηγεμονεύουσας, ό­ πω ς της αστικής, που διέτρεξε με λαμπρούς ρυθμούς την απ όστα­ ση από την πρόοδο στη συντήρηση. Η έννοια του Δ ιαφωτισμού, αντικείμενο οξύτατων αντιπαραθέ­ σεων όχι μόνο στον 18ο κα ι 19ο αιώ να, απασχολεί κα ι σήμερα τη φιλοσοφική σκέψη καθώς μπαίνουμε σε μια νέα εποχή (είτε μετα­ μοντέρνα, είτε ύστερο κα πιταλισ μό, είτε μεταβιομηχανική, είτε ό­ πω ς αλλιώς ήθελε να ονομαστεί) που κανείς δεν αμφισβητεί τις και­ νούριες παραμέτρους που αναζητούνται τόσο στη σκέψη όσο και στην πράξη. Επειδή ο Δ ιαφωτισμός είναι δεμένος με τις ιδέες της προόδου, του ανθρωπισμού, του Λόγου, της αλήθειας, της δύναμης των ιδε­ ών και τω ν αξιών που λειτούργησαν ω ς προωθητική δύναμη σ ’ άλ­ λες εποχές, είναι φυσικό σήμερα να επανεξετάζεται η ισχύς και η δύναμή τους. Τίποτε πιο φ υσιολογικό, βέβαια, αφού κάθε εποχή ε­ κτιμά από τη δίκιά της σ κοπιά κα ι τα γεγονότα κα ι τις ιδέες του παρελθόντος. Π ολλές φορές η επανεξέταση αυτή γίνεται αντικείμενο της ιδεο­ λογικής και ταξικής πάλης- πρόσφατο παράδειγμα αποτέλεσε ο ε­ ορτασ μός των 200 χρόνων της Γ αλλικής Ε πα νάσ τασ ης, όπου οι ι­ δέες της κα ι το πνεύμα-της από τις σημερινές αντιτιθέμενες πολιτι­ κές δυνάμεις εκτιμήθηκαν διαφορετικά σε σχέση με τη διαφορετι­ κή οπτική που διαμορφώνανε για το μέλλον της γαλλικ ής κοινω­ νίας (1992, Ευρω παϊκή Ενοποίηση κ.λπ .). Ο Δ ιαφωτισμός σαν πρόοδος (Aufklarung = προοδεύουσα σκέ­ ψη = σκέψη εν προόδω) επικρίθηκε α π ’ τη Σχολή της Φραγκφούρτης γιατί επέβαλε την ορθολογικότητα που ήταν «ανέκαθεν τάση για αυ τοκαταστροφ ή»,1 οδήγησε κ α τ’ αυτήν να υ ποταχτεί καθετί το φυσικό στην «κυριαρχία της αντικειμενικότητας» και να δημιουργηθούν ό λα τα γνω στά προβλήματα τω ν α ναπτυγμένων βιομηχανι­ κά κοινωνιών. Συνέχεια αυτών τω ν απόψεων ήταν ο διάλογος μοντέρνου - μεταμοντέρνου. Το μοντέρνο ταυτίστηκε με τη χειραφέτηση του ανθρώπου που οδήγησε όμως στη δημιουργία μηχανισμών αλόγιστης κα τασ τρο­ φής, σ ’ ένα «κόσμο πραγμοποιημένης ορθολογικότητας». Αντίθε­ τα το μετά- μοντέρνο εμφανίστηκε σαν « διαδικασία απελευθέρω­ σης από τις ορθολογικές αρχές του σκέπτεσθαι».2 Οι αρχές λοιπόν

Η

74/επιλογη του ορθού λόγου, της προόδου τέθηκαν σε αμφισβήτηση και κηρύ­ χθηκε από μια μερίδα διανοουμένων το τέλος του Διαφωτισμού, και ίσως το τέλος της δυτικοευρωπαϊκής σ κέψης των τριών τελευταίων αιώνων. Ο ανορθολογισμός, στηριγμένος σ τις τρ αυματικές εμπει­ ρίες της προόδου του Δυτικοευρω παϊκού Π ολιτισμού, ξανακτυπά αναπαλαιω μένος την πόρτα μας.

έκδοση, λοιπόν, του «Τι είναι Δ ιαφωτισμός», τω ν εκδόσεων «Κριτική», αποτελεί σίγουρα προσφορά, αφού μας δίνει ένα βι­ βλίο αναφοράς σ τις πηγές της συζήτησης για τον Διαφωτισμό στο χώρο της γερμανικής διανόησης του τέλους του 18ου αιώνα. Η συ­ ζήτηση αυτή ξεκίνησε μ’ ένα άρθρο του Moses Mendelssohn στο τεύ­ χος Σεπτεμβρίου 1784 του περιοδικού «Berlinische Monatsschrift» για να λάβουν τελικά μέρος σ’ αυτή διαπρεπείς διανοούμενοι κ α ι φιλό­ σοφοι της επο χής, ό πω ς ο I. Kant, ο Lessing, ο Schiller κ .ά . σε μια παθιασμένη, μαχητική και δηλωτική της εποχής της αντιπαράθεση. Ο Δ ιαφωτισμός εδράζεται στη σκέψη, στη γνώ ση, στον ορθό λό­ γο. Ο Kant ορίζει αξιω ματικά τον διαφωτισμό ω ς «το να έχεις το θάρρος να μεταχειρίζεσαι τον δικό σου νου» (sapere audel). Σημειώ­ νουμε εδώ ότι η έννοια του Δ ιαφωτισμού σημαίνει μια καινούρια πε­ ρίοδο για την ιστορία, τη φιλοσοφική σκέψη, την κουλτούρα. Ό ­ μως ο καθένας σ υμμέτοχος αυτής της συζήτησης την εντοπίζει με διαφορετικά μέτρα κα ι από διαφορετικές οπτικές γωνίες. Ο Moses Mendelsshon συσχετίζει την έννοια του Δ ιαφωτισμού με αυτή της καλλιέργειας και της μόρφωσης. Θεωρεί ότι η μόρφωση διαιρείται σε καλλιέργεια και διαφωτισμό- η πρώτη αναφέρεται στο πεδίο της πράξης, ενώ ο διαφωτισμός σχετίζεται με τη θεωρία. Οι δυο αυτές έννοιες έχουν τη διαλεκτική σχέση θεωρίας- πράξης. Ο Mendelsshon θέτοντας στο κέντρο της προβληματικής του «τον προορισμό του ανθρώπου ω ς το μέτρο και το σ κοπό όλων τω ν επι­ διώξεων κα ι τω ν προσπαθειών» κατέληγε ότι, ο άνθρωπος ω ς άν­ θρωπος δεν χρειάζεται «καλλιέργεια αλλά διαφωτισμό». Ξεχώριζε τον προορισμό του ανθρώπου ω ς ανθρώπου κα ι ω ς πολίτη. Πάνω σ ’ αυτό διατύπωσε μια σημαντική παρατήρηση ότι ο διαφωτισμός του ανθρώπου ω ς ανθρώπου μπορεί να συγκρούεται με τον διαφω­ τισμό του ανθρώπου ω ς πολίτη. Έ θ ετε έτσι το πρόβλημα της σχέ­ σ ης ατομ οκρατικής εξουσίας. Θεωρούσε κακό τυ χο το κρ άτος που στους κόλπους του ο ουσιώδης προορισμός του ανθρώπου δεν ε­ ναρμονίζεται με τον ουσιώδη προορισμό του πολίτη. Διαπίστωνε μά­ λιστα την αναγκαιότητα της κοινωνικής ανατροπής μιας κ α ι ο δια­ φωτισμός που είναι απαραίτητος για την ανθρωπότητα δεν είναι δυ­ νατό ν ’ απλωθεί σ’ ό λες τις κοινω νικές τάξεις της επικράτειας, χω ­ ρίς το πολίτευμα να διατρέξει τον κίνδυνο να καταρρεύσει».

Η

Immanuel Kant την ίδια εποχή, χω ρίς να γνωρίζει την α πάντη­ ση του Mendelsshon, έδινε από εντελώ ς διαφορετική σκοπιά τη δίκιά του άποψη για τον Διαφωτισμό. Ορίζει τον Διαφωτισμό σαν την έξοδο του ανθρώπου από την ανωριμότητά του. Μ όνο που χρε­ ώνει την ευθύνη στον ίδιο τον άνθρωπο που δεν θέλει να έχει κ ά ­ ποιον καθοδηγητή που θα τον βοηθήσει σ ’ αυτήν την «έξοδο». Εί­ ναι σαφές ότι ο Kant δεν συνδέει την ιστορική κα ι κοινωνική εξέλι­ ξη με την απελευθέρωση του ανθρώπου! Σημειώνει ότι η επανάσ τα­ ση αν και προσωρινά απελευθερώνει τον άνθρωπο, δεν καταλήγει ποτέ στην πραγμ ατική ανάπλαση του νου κα ι της σ κέψης, αλλά α­ ντίθετα δημιουργεί καινούριες π ροκαταλήψεις που με τη σειρά τους

Ο

επιλογη/75 καταπιέζουν ξανά τον μόλις πριν από λίγο απελευθερωμένο λαό. Σωστά θα επισημάνει ο Michel Foucault ότι ο Kant βλίπει τον Δια­ φωτισμό όχι ω ς μια διαδικασία που επηρεάζει το σύνολο της αν­ θρωπότητας αλλά «ως υποχρέωση η οποία τίθεται στα άτομα»3 και αυτό είναι κατά τη γνώμη του το πολιτικό πρόβλημα. Ο Μ. Foucault σ τηριγμένος στην άποψη του I. Kant θα σμικρύνει την αξία του διαφωτισμού, βλέποντάς τον αποκομμένο α π ’ τον ουμανισμό, θα θεωρήσει ότι ο άνθρωπος δεν είναι το σύνολο τω ν κοι­ νωνικών του σχέσεων αλλά το άτομο. Αφού αφαιρέσει έτσι την ι­ σ τορική σημασία του Διαφωτισμού δίνει μια προέκταση στην καν­ τιανή σκέψη ερμηνεύοντας ατομοκεντρικά την κοινωνική εξέλιξη. Ο Διαφωτισμός κα τά την «καντιανή» ερμηνεία του Foucault είναι τελικά το φιλοσοφικό ήθος, δηλ. «η κριτική οντολογία του εαυτού μ ας ω ς μια ισ τορικοπρακτική δοκιμασία των ορίων τα οποία μπο­ ρούμε να υπερβούμε και έτσι ω ς ένα έργο το οποίο εμείς οι ίδιοι εκτελούμε πάνω στους εαυτούς μας ω ς ελεύθερα όντα». Ό μ ω ς το ενδιαφέρον της άποψης του Kant βρίσκεται ιδιαίτερα στο πώ ς ορίζει την έννοια της ελευθερίας που τη θεωρεί επιτρεπτή μόνο κα τά τη δημόσια χρήση της. Δηλ. η γνώμη να εκφέρεται ε­ λεύθερα με τον όρο να μη γίνεται ποτέ πρακτική. Σ ’ αντίθεση με τον Μ αρξ που θεωρούσε τις ιδέες ω ς υλική δύναμη, ο Kant ξεκόβει την ελευθερία της γνώ μης από την ελευθερία της δράσης. Λίγο α­ πέχουν οι απόψεις του από την ολοκληρωτική φιλοσοφία. [«Έ να ς μικρότερος βαθμός πολιτικής ελευθερίας δίνει στο λαό το περιθώ­ ριο να ξεδιπλώσει όλες του τις δυνάμεις» (σ. 29)].

ξύτατη επίθεση στον Kant κάνει ένας αντίπαλος του Διαφωτι­ σμού, ένας «μη προοδευτικός», ο Johann Georg Ham m ann. Ο Hammann, λοιπόν, εγκρίνει τον Kant «για τη μομφή του διατύπωσε σχετικά με την 'ανωριμότητα’ για την οποία φταίει ο ίδιος ο άνθρω­ πος». Ο Hamman ανατρέχει στον Π λάτω να για να σημειώσει σω­ στά, τη δύναμη του υποκειμένου, τη δυνατότητα ο άνθρωπος να κρί­ νει, ν’ αποφασίζει και να παρεμβαίνει. Α ντιτίθεται κα τά συνέπεια στην κατά κάποιο τρόπο «αριαστοκρατική» αντίληψη του Kant ό­ τι ο άνθρωπος χρειάζεται πάντα κάποιον να τον καθοδηγεί. Επιση­ μαίνει ότι ο άνθρωπος είναι ανώριμος όταν αφήνεται άβουλα στα χέρια του κηδεμόνα-οδηγού του. Ο «αντιδραστικός» Hammann θα καταδείξει ως κηδεμόνα - εκμεταλλευτή του ανθρώπου «ένα πολυά­ ριθμο καλοπειθαρχημένο στράτευμα που εγγυάται το αλάθητο και την ορθότητα» των κυρίαρχων. Έ ν α ν αιώνα σχεδόν πριν τα «Π α­ ρισινά χειρόγραφα» όπου ο Μ αρξ διαπίστωνε ότι «η αυτοπραγμά­ τωση του ανθρώπου είναι αυτοσκοπός»,4 ο Hammann σ ’ αντίθεση με τον Kant θα γράψει ότι «αληθινός διαφωτισμός είναι η έξοδος του ανώριμου ανθρώπου από μια κηδεμονία για την οποία υπαίτιος είναι πέρα για πέρα ο ίδιος».

Ο

το διάλογο για τον Διαφωτισμό η πιο ριζοσπαστική παρέμβα­ ση είναι σίγουρα του Johann Benjam in E rhard. Με τίτλο «Το δικαίω μα του λαού για επανάσταση» αναπτύσσει τις πιο προ­ ωθημένες ιακωβίνικες προτάσεις για την απελευθέρωση του λαού. Ο Erhard διαπιστώνει ότι όταν «οι εργασίες που κάνει ο λαός είναι τόσο βαριές που δεν του αφήνουν καθόλου χρόνο να καταπιαστεί με κά τι ανθρώπινο, αλλά αντίθετα έχουν στόχο να τον κρατήσουν στην πνευματική κατάσταση του υποζυγίου, ο λ αός έχει το δικαίω ­ μα να επαναστατήσει». Η επανάσταση κατοχυρώνει τη νομιμότη-

Σ

76/εττιλογη τά της εφόσον γίνεται α π ’ το λαό για το λαό, δηλ. εφόσον το δίκιο είναι με το μέρος της. Ο Erhard θεωρεί ότι ο λαός έχει λοιπόν το δικαίω μα ν ’ ανατρέψει την εκμετάλλευση με τη βία κα ι να γίνει κύ­ ριος του εαυτού του, να κα τακτήσ ει τ ’ ανθρώπινα του δικαιώ ματα που δεν είναι τίπ οτε άλλο από το δικαίω μα στο Δ ιαφωτισμό. Ο Erhard θέτει το θέμα της ω ριμότητας του ανθρώπου σε σχέση με την επανάσταση αφού «στο βαθμό που κάθε λαός προχω ρεί α­ σταμάτητα πρ ο ς την ω ριμότητά του, όλοι οι λαοί π ροετοιμάζονται για την επανάσταση». Δ ιαλεκτικ x θα πει ότι η αφορμή για επανά­ σταση βρίσκεται στην «ασυμμετ Λα ανάμεσα στο διαφωτισμό των κυβερνώντων κα ι στο διαφωτισμό τω ν υπηκόω ν». Ο Erhard προσδιορίζει ταξικά το Διαφωτισμό γρ άφ οντας ότι «η διάκριση λαού κα ι αριστοκρατώ ν που στάθηκε η γένεση αλλά και το επακόλουθο της ασ τικής κοινω νίας, αποτελεί την πηγή του δια­ φωτισμού». Σ ’ αυτό που οι μαρξιστές θα πουν α ρ κετά χρόνια αργό­ τερα ότι η αστική τάξη εμφανίστηκε στο ισ τορικό προσκήνιο σαν τάξη προοδευτική, ο Erhard „εν έχει παρά να συμφωνήσει συνδέ­ οντας την αστική κοινωνία με κάθε δυνατή μόρφωση. Πολύ ενδιαφέρουσα είναι η σκέψη του Erhard σ χετικά με την ε­ πισήμανσή του ότι η αριστοκρατία μπορεί να κερδίσει από το Δ ια­ φωτισμό αν φροντίσει να τον ενσωματώσει στην κυριαρχία της, α­ ποδεχόμενη τα δικαιώ ματα τω ν υπηκόω ν της. Ο T.S. Eliot για το ίδιο ζήτημα έλεγε ότι καμ ιά elite δεν μπορεί να κυβερνήσει αν δεν ξέρει να υπολογίζει κα ι να χρησιμοποιεί την κουλτούρα τω ν καταπιεζομένων τάξεω ν.5 Τέλος, ο Erhard διαχωρίζει την κοινωνία του Δ ιαφωτισμού, από κάθε ωφελιμιστική διάσταση εντοπίζοντας τον πυρήνα μιας τέτοιας κοινω νίας μόνο στην έννοια του δίκαιου κα ι του σωστού.

το βιβλίο που εξετάζουμε υπάρχουν κα ι άλλες ενδιαφέρουσες παρεμβάσεις όπω ς αυτές των σπουδαίω ν ουμανιστών του 18ου αιώνα Herder, Lessing, Schiller. Μ αζί μ ’ αυτές του Rien κα ι του Wieland επισημαίνουν από θετική σ κοπιά τη σημασία του Διαφωτι­ σμού για την ολοκλήρωση της φυσιογνωμίας - φιλοσοφικά κα ι η ­ θικά - αλλά κα ι της εξουσίας - πολιτικά - της κυριαρχίας της α­ σ τικής τάξης. Ο Andreas Rien, ένας ευαγγελικός θεολόγος υπέρμαχο ς του διαφωτισμού σ τέκεται ιδιαίτερα στη σημασία τη ς διαμόρ­ φωσης ενός «σύγχρονου κράτους» που ο Δ ιαφωτισμός θα επιτρέ­ πει τη διαιώνιση με σύγχρονους όρους τη ς σ χέσης κυρίαρχων- κυ­ ριαρχούμενων. Ο Rien θα υπερασπίζει την ιδιοκτησία σαν πυρήνα της ασ τικής κοινωνίας. Αυτή δημιουργεί δίκαιο, απαιτεί αρχηγό, νομοθετική, εκτελεστική εξουσία, αλλά κα ι την ύπαρξη κα τασταλ ­ τικού μηχανισμού (στρατού) για την υπεράσπισή της. Η ανάγκη της κοινωνικής συνέναισης είναι για τον Rien το ζητούμενο. Ο Johann Gottfried Herder στέκεται περισσότερο στον ουρανισμό (Humanitat) απ αραίτητο στοιχείο του οποίου είναι ο διαφωτισμός. Πιστεύει ότι ο ανθρωπισμός δυνάμει μόνο είναι μέσα μας κα ι πρέ­ πει να διαμορφωθεί. Ο ανθρωπισμός είναι σ τό χο ς για το γένος και φυσικά βασική αξία του κόσμου μας. Ο Lessing υπερασπίζεται ό χι την απόλυτη αλήθεια, αλλά τον πό­ θο, την έφεση κα ι τη δράση γ ι’ αυτήν. Ο Friedrich Schiller ταυτίζει την ελευθερία με την αισθητική μ ετατρέποντας το Διαφωτισμό σε απλό ηθικό —αισθητικό πρόβλημα. Τονίζει όμω ς τη σημασία της δράσης του ανθρώπου για να ξεφύγει από την πλάνη στην οποία τον υποβάλλουν το κρ ά το ς κα ι το ιερατείο.

Σ

ΓΙΑ Ν Ν Η Σ ΜΠΑΣΚΟΖΟΣ

επιλογη/77 Σημειώσεις 1. Μοξ Χορκχάιμερ - Τεοντόρ Αντόρνο: Η διαλεκτική του Διαφωτισμού. Μτφρ. Ζή­ σης Σαρίκος. Εκδόσεις Ύψιλον, 1986.

2. Ζαν Φρανσουά Λυοτάρ. Η Μεταμοντέρνα'Κατάστααη. Μτφρ. Κωστής Παπαγιώργης. Εκδ. Γνώση, 1988.

3. Michel Foucault. Τι είναι Διαφωτισμός; Μτφρ. Στεφ. Ροζάνης. Εκδ. Έρασμος, 1988.

4. Καρλ Μαρξ. Οικονομικά και Φιλοσοφικά Χειρόγραφα. Μτφρ. Μπάμπη Γραμμέ­ νου. Εκδ. Γλάρος, 1975.

5. T.S. Eliot. Σημειώσεις για τον ορισμό της Κουλτούρας. Μτφρ. Νανά Ησαία. Εκδ. Πλέθρον, 1980.

«αυθεντικός» ή δημιουργικός μαρξισμός V y ~ \

ΓΙΑΝΝΗ ΜΗΛΙΟΥ-.Ο Ελληνικός Κοινω νικός Σχηματισμός. Α πό τον επεκτατισμό στην καπιταλιστική ανάπτυξη. Αθήνα, Ε ξ ά ν τ α ς , 1988. Σελ. 496.

εν είναι η πρώτη φορά που συναντούμε τον Γιάννη Μηλιό στη ελληνική θεωρητικό - πολιτική βιβλιογραφία. Αντίθετα, ο συγ­ γραφ έας παρουσιάζει μια συνεχή προσπάθεια συμβολής στη ανά­ πτυξη της μαρξιστικής ανάλυσης και κριτικής σκέψης, που κυρίως εκφράζεται μέσω του περιοδικού «Θέσεις». Το τελευταίο βιβλίο του, που σε συνοπτικότερη μορφή δημοσιεύθηκε στη γερμανική γλώ σσα ω ς η διδακτορική διατριβή του συγ­ γραφέα, συνιστά απόπειρα ολοκληρωμένης προσέγγισης του προ­ βλήματος της καπιταλιστικής ανάπτυξης, τόσο θεωρητικά, όσο και μεθοδολογικά με πεδίο εφαρμογής την ελληνική κοινωνία. Το πε­ ριεχόμενο του βιβλίου οργανώνεται σε τρία μέρη: Τ α δυο πρώ τα εί­ ναι θεωρητικά, κα ι αφορούν σ τις μαρξιστικής προέλευσης κλασ ι­ κές θεωρίες για τον ιμπεριαλισμό, ενώ το τρίτο μέρος αναφέρεται στη νεοελληνική καπιταλισ τική κοινωνία κα ι α νάπτυξη, διευρύνο­ ν τας τους ιστορικούς όρους διαμόρφωσής της. Αν κ αι τα δύο πρώ τα τμήματα του βιβλίου παρουσιάζουν την κ α ­ τασκευή του θεωρητικού υποδείγματος που θα χρησιμοποιηθεί στην ανατομία κα ι την ερμηνεία τω ν όρων γένεσης του ελληνικού κα πι­ ταλιστικού κοινωνικού σχηματισμού, εντούτοις δεν περιορίζονται στη λειτουργική σημασία τους, αντίθετα προσλαμβάνουν εννοιολογική και ταυτόχρονα «εκδοτική» αυτονομία ώστε να αποκτούν α­ νταγω νιστική, από εκδοτική άποψη, σχέση με το τμήμα που αναφέρεται στην ελληνική κοινωνία. (Είναι γι’ αυτό, που ο τίτλος του βιβλίου, σε σχέση με το περιεχόμενό του, εμφανίζεται υστερών, ί­ σως και α ναντίστοιχος). Τούτο δεν μειώνει εξ ορισμού την αξία του έργου. Ασφαλώς όμω ς, τουλάχιστον για τον υποσημειούμενο, δη­ μιουργεί δυσκολίες στην κριτική αξιολόγησή του, που για να διεκδικεί πληρότητα θα πρέπει να διαλαμβάνει το σύνολο τω ν εννοιών που αναπτύσσονται από τον συγγραφέα, απαιτεί δηλαδή σοβαρό μόχθο, αφοσίωση κα ι έκταση που υπερβαίνουν τα όρια αυτού του κριτικού σημειώματος. Υ πογραμμίζεται λοιπόν, πω ς ό ,τι ακολου­ θεί δεν συνιστά δομημένο αντίλογο σ τις απόψεις του Γιάννη Μη­ λιού, παρά μόνο ορισμένες επιμέρους παρατηρήσεις κα ι μια γενική αντίληψη για την αξία κ α ι το ειδικό βάρος του βιβλίου του.

Δ

Σ

κοπ ός του συγγραφέα είναι να αποδείξει την αναλυτικό - με­ θοδολογική κα ι επεξηγηματική ανεπάρκεια τω ν θεωριών της

"%

ΤΙ ΚΗ ΟΙΚΟ V0

fa

78/επιλογη εξάρτησης και της υπανάπτυξης, τόσο θεωρητικά, όσο και σε σχέση με την ερμηνεία της εξέλιξης της ελληνικής κοινωνίας. Θεωρεί μά­ λιστα την αντίληψη· που αποδίδει (αιτιωδώ ς) τον τύπο κ α ι τις μορ­ φές ανάπτυξης της ελληνικής κοινωνίας στην εξάρτηση, ω ς οιονεί μοιρολατρική. Στο θεωρητικό, λοιπόν, τμήμα του βιβλίου του, ο συγ­ γραφ έας αναλαμβάνει την ανασκευή τω ν διαφόρων ερμηνευτικών προσεγγίσεων του ιμπεριαλισμού που κυριάρχησαν στο χώρο της αριστερός. Στο πρώ το μέρος του βιβλίου διερευνώνται οι ε κδ οχές της θεω­ ρίας του ιμπεριαλισμού που εισάγονται με το έργο τω ν Hilferding, Luxemburg, Bukharin κα ι Lenin. Π ρόκειται για τις θεωρίες του π α ­ γκόσμιου κα πιταλισμού, της μονοπω λιακής κυριαρχίας σε βάρος του ελεύθερου ανταγωνισμού, της κατάρρευσης του καπιταλισμού κα ι τέλος της διεθνοποίησης της π αραγω γής κ α ι τω ν εξαγωγών κε­ φαλαίου λόγω της περίσσειας κεφαλαίου σ τις αναπτυγμένες κα πι­ ταλισ τικές οικονομίες. Ο συγγραφέας αναλαμβάνει την απόκρου­ ση αυτών τω ν θεωριών σ το δεύτερο, κυρίως, μέρος του βιβλίου. Α­ ποδ ίδο ν τα ς ιδιαίτερη σ ημασία στο ρόλο του κρ άτους κα ι την εθνική - κρατική συγκρότηση της ασ τικής εξουσίας κα ι του κεφ α­ λαίου, διακρίνει μεταξύ της ανάλυσης του κεφ αλαιοκρατικού τρό­ που παραγω γής κα ι αυτής του κοινωνικού σχηματισμού. Στην α­ νάλυση του καπιταλισ τικού κοινωνικού σχηματισμού προσδίδει ι­ διαίτερη σημασία αφενός στην πάλη των τάξεων κ αι αφετέρου στην ισ τορικής προέλευσης συνοχή των κοινωνικών τάξεω ν, που προσ ­ διορίζει το έθνος - κράτος. Με αφετηρία τη διάκριση μεταξύ του κεφ αλαιοκρατικού τρόπου παραγω γής κα ι του κα πιταλισ τικού κοινωνικού σχηματισμού, ο Γιάννης Μ ηλιός απορρίπτει την «περιοδολόγηση» του κεφαλαιοκρα­ τικού τρόπου παραγω γής σε σ τάδια, κά τι που, αντίθετα, υποστηρί­ ζει π ω ς είναι απ ο δεκτό στην ανάλυση του καπιταλισ τικού κοινωνι­ κού σ χηματισμού. Έ τσ ι, αποκρούει τις απόψεις που αντιλαμβάνο­ νται την κυριαρχία τω ν μονοπωλίων ω ς διαδικασία συρρίκνωσης του ελεύ θερ ο υ α ν τ α γ ω ν ισ μ ο ύ κ α ι υ π ο σ τη ρ ίζ ε ι ό τ ι οι μη - μονοπω λιακές μονάδες μπορούν να καταλάβουν μονοπω λια­ κές θέσεις. Σε ό ,τι αφορά τον καπιταλισ τικ ό κοινωνικό σ χη ματι­ σμό αποδίδει τους μετασχηματισμούς του στην πάλη τω ν τάξεων κα ι διακρίνει δύο περιόδους: την περίοδο της απόλυτης υπεραξίας και αυτή της σχετικής υπεραξίας. Αντιτίθεται τέλος, κα τά συνέπεια, στη θεωρία του κρατικομονοπω λιακού κα πιταλισμού που υποθέτει τροποποιήσεις των δομικώ ν χαρακτηριστικώ ν του κεφ αλαιοκρα­ τικού τρόπου παραγω γής. Ο συγγραφέας διατυπώνει τη θεωρία της διεθνοποίησης της π α ­ ραγωγής κα ι τω ν εξαγωγών κεφαλαίου, που σε αντίθεση με τις θε­ ωρίες υ ποκατανάλω σης κα ι κεφαλαιακού πλεονάσματος σ τις ανα­ πτυγμένες καπιταλ ισ τικ ές οικονομίες, ερμηνεύει τις διεθνείς κινή­ σεις (εξαγωγές) του κεφαλαίου ω ς α ποτέλεσμα της διεθνούς διαφο­ ροποίησης τω ν ποσοστώ ν κέρδους. Στην κριτική τω ν κλασ ικώ ν θεωριών του ιμπεριαλισμού ο Γιάν­ νης Μ ηλιός δεν αποφεύγει να υπογραμμίσει τη λειτουργία τους σε συνάρτηση με τις πολιτικές επιδιώξεις της διεθνούς αριστερός. Αποδοκιμάζει τόσο τις οικονομ ικές αντιλήψεις του σοβιετικού μαρ­ ξισμού περί κατάρρευσης του καπιταλισμού, που αποσταθεροποιείται με την εμφάνιση του παγκόσμιου σοσιαλιστικού συστήματος, όσο και εκείνες τις αντιλήψεις του σ οβιετικού μαρξισμού που προσ­ διορίζουν αντιθέσεις μεταξύ μονοπω λιακής κ α ι μη - μονοπω λιακής α στικής τάξης, και οδηγούν στην υιοθέτηση της αντιμονοπωλιακής στρατηγικής εκ μέρους των κομμουνιστικών κομμάτων. Αποκρούει επίσης τις θεωρίες άνισης ανταλλα γής και μ ητρόπολης κ α ι περιφέ-

επιλογη/79 ρειας του καπιταλισμού, που συνιστούν το βασικό νεομαρξιστικό ρεύμα. έλος, ο συγγραφέας συζητεί το πρόβλημα της καπιταλιστικής ανάπτυξης που την ερμηνεύει ω ς αποτέλεσμα των σχέσεων εξουσίας και της πάλης των τάξεων στο εσωτερικό του καπιταλι­ στικού κοινωνικού σχηματισμού, ενώ υιοθετεί τη λενινιστική θεω­ ρία της ιμπεριαλιστικής αλυσίδας, που η εφαρμογή της στον σύγ­ χρονο κόσμο προσδιορίζει δύο κατηγορίες καπιταλιστικώ ν κοινω­ νικών σχηματισμών: τους αναπτυγμένους και τους μ η -α ν α π τ υ γ ­ μένους. Οι τελευταίοι διακρίνονται σε αυτούς όπου κυριαρχούν μη - κεφαλαιοκρατικοί τρόποι παραγω γής και σε εκείνους όπου ο κεφαλαιοκρατικός τρόπος παραγω γής έχει προχωρήσει αποφα­ σιστικά. Πρέπει να υπογραμμισθεί ότι τα δύο πρώτα μέρη του βιβλίου του Γιάννη Μηλιού, που όπως και παραπάνω αναφέρεται διεκδικούν αυ­ τοτελή σημασία, συνιστούν ολοκληρωμένη και συνεκτική προσέγ­ γιση των προβλημάτων της μαρξιστικής θεωρίας του ιμπεριαλισμού και της καπιταλιστικής ανάπτυξης. Κ ατά τη γνώμη μας όμως, οι θεωρητικές αντιλήψεις του συγγραφέα υστερούν σε ερμηνευτική διεισδυτικότητα ενώπιον των σύγχρονων τάσεων εκτεταμένης διε­ θνοποίησης της οικονομικής ζωής, όπω ς εκφράζεται κυρίως μέσω των μηχανισμών οικονομικής ολοκλήρωσης, με προφανές το πα­ ράδειγμα της Ευρωπαϊκής Κ οινότητας. Το σ χέδιο οικονομικής και πολιτικής ενοποίησης της Κ οινότητας, που προβλέπει - και στα­ διακά υλοποιεί - τη μεταβίβαση των εθνικών - κρατικώ ν ρυθμίσε­ ων σε υπερεθνικά όργανα, αλλά ακόμη και τη διεθνοποίηση λειτουρ­ γιών άσκησης εξουσίας, επιβεβαιώνει πω ς τίθεται σε δοκιμασία ε­ κείνη η παραδοσιακή μαρξιστική αντίληψη για τον ιμπεριαλισμό, που αποδίδει ερμηνευτική σημασία μόνο στις σχέσεις της κα πιτα­ λιστικής εξουσίας στο εσωτερικό των εθνικών (καπιταλιστικών) κοι­ νωνικών σχηματισμών. Σήμερα, είμαστε σε θέση να υποστηρίζομε τη (μερική έστω) ανατροπή της θεωρίας της ιμπεριαλιστικής αλυ­ σίδας και τη μετατροπή του νόμου της ανισόμετρης ανάπτυξης, έ­ τσι ώστε το πλαίσιο αναφοράς να μετατοπίζεται από τις εθνικές οι­ κονομίες σε ευρύτερες οικονομικές περιφέρειες. Επίσης αποτελεί απλούστευση η μη - αναγνώριση της διαφορε­ τικότητας των μορφών που προσλαμβάνει ιστορικά ο κεφαλαιοκρα­ τικός τρόπος παραγω γής, η λογική του οποίου ασφαλώ ς δεν μετα­ βάλλεται. Το μονοπώλιο δεν μπορεί να θεωρείται μέρος του ελεύ­ θερου ανταγωνισμού. Ο ελεύθερος ανταγωνισμός υποχωρεί έναντι του μονοπωλιακού ανταγωνισμού, που παρουσιάζει τελείως διαφο­ ρ ετικά χαρακτηριστικά λειτουργίας. Τούτο δεν συνεπάγεται όμως την ισχύ της θεωρίας του κρατικομονοπωλιακού καπιταλισμού, α­ φού ο ρόλος του κράτους (στη σχετική αυτονομία του) είναι πολυπλοκότερος αυτού της εμπέδωσης των καπιταλιστικώ ν σχέσεων ε­ ξουσίας και μόνο. Πολύ περισσότερο, η μεγέθυνση του οικονομι­ κού ρόλου του κράτους δεν συνιστά σοσιαλιστικό βηματισμό. Ακόμη, η τυποποίηση της καπιταλιστικής ανάπτυξης που προ­ τείνει ο συγγραφέας, εφαρμόζοντας τη θεωρία της ιμπεριαλιστικής αλυσίδας, είναι πολύ γενική και έχει σαν αποτέλεσμα την από κοι­ νού ομαδοποίηση οικονομιών που, παρά τις ορισμένες ομοιότητές τους, διαφέρουν σημαντικά τόσο σ τις οικονομικές κοινωνικές τους δομές και τη λειτουργία της οικονομίας, όσο και στο βαθμό ανά­ πτυξης των παραγωγικών δυνάμεων. (Για παράδειγμα, σύμφωνα με την προτεινόμενη τυπολογία οι «νέες βιομηχανικές χώρες» της Ν.Α. Ασίας, η Βραζιλία, η Νιγηρία αλλά και η Ινδία εντάσσονται στην αυτή κατηγορία).

Τ

πεζογραφία ΑΝ Ν ΑΣ Μ ΠΟ ΥΡΑΤΖΗ ΘΩΔΑ: Η Βάρδια του Τίγρη. Διηγήματα. Εξώφυλλο: Σύν­ θεση τηςΛέτας Κουτσοχέρα. Αθήνα, Επικαιρότητα, 1989. Σελ. 88, 8ο. Ύστερ' από πέντε ποιητικά βιβλία, η ποιήτρια Άννα Μπουρατζή - Θώδα παρουσιάζεται για πρώτη φορά κι ως πεζοχράφος με τη συλλογή δι­ ηγημάτων «Η Βάρδια του Τίγρη», που αναφέρονται στην Κατοχή, αλ­ λά και γενικότερα στη ζωή και στους ατελεύτητους και άνισους αγώνες των απλών ανθρώπων του λαού μας και στις αγωνίες τους, στις πίκρες και στα βάσανά τους. Η γραφή της Α.Μ-Θ. είναι ποιητι­ κή. Κάτι που πρέπει να εξαρθεί ιδιαί­ τερα. Τα κείμενα στο σύνολό τους εί­ ναι δεμένα, τα περιστατικά δίνονται με ρεαλισμό και δύναμη και πείθουν με την αλήθεια και την αξιοσύνη τους, με την ανεπιτήδευτη ομορφιά της γνησιότητάς τους. Είναι πηγαία και κάποιες στιγμές συγκλονιστικά. Δίνουν την εποχή αδρά και παρα-

80/επιλογη Τέλος, σημειώνεται η έλλειψη της αναλυτικής αναφοράς στην ι­ στορική εξέλιξη των μορφών της μισθωτής σχέσης, που συνεπάγε­ ται μεταβολές στη σύνθεση των κυριαρχουμένων κοινωνικών τά­ ξεων και στρωμάτων των καπιταλιστικών κοινωνικών σχηματισμών και εμφάνιση νέων μορφών έκφρασης των κοινωνικών αντιθέσεων. (Η μόνη αναφορά εντοπίζεται στη διάκριση των περιόδων απόλυ­ της και σχετικής υπεραξίας του καπιταλιστικού κοινωνικού σχη­ ματισμού). χοντας διατυπώσει το θεωρητικό του υπόδειγμα, ο συγγραφέ­ Ε ας αναλαμβάνει στο τρίτο μέρος του βιβλίου του την ανάλυ­ ση του ελληνικού καπιταλιστικού κοινωνικού σχηματισμού, ακο­ λουθώντας την ιστορική - χρονολογική μεθοδολογική προσέγγιση. Ερμηνεύοντας τις κοινωνικο-οικονομικές κ αι ιδεολογικές αφετη­ ρίες της ελληνικής επανάστασης του 1821, ο Γιάννης Μηλιός υπο­ στηρίζει ότι η επανάσταση υπήρξε το αποτέλεσμα της αποσύνθε­ σης του ασιατικού τρόπου παραγωγής, που συνέπιπτε με τη γένεση και την κυριαρχία καπιταλιστικών κοινωνικών σχέσεων, που προσέλαβαν εξαρχής ένα εθνικό ιδεολογικό πρόσημο. Οι καπιταλιστι­ κές οικονομικές σχέσεις εκφράζουν με την κυριαρχία του εμπορι­ κού κεφαλαίου επί των «ατομικών καλλιεργητών» και τη δημιουρ­ γία εμπορικών, εφοπλιστικών και μανιφακτουρικών «κοινοτήτων». Αυτό το συμπέρασμα έρχεται σε αντίθεση με τις κυρίαρχες ιστορι­ κές απόψεις για επανάσταση των δουλοπάροικων εναντίον των φε­ ουδαρχών, υπό την καθοδήγηση των εμπόρων, ή ακόμη για εθνικό ξεσηκωμό των Ελλήνων «εθνικής ολοκλήρωσης» στα πλαίσια του αυτόνομου κράτους μιας αστικής εξουσίας. Η ανάλυση της περιόδου 1830-1940 οδηγεί τον συγγραφέα στη διερεύνηση της σχέσης μεταξύ'του επεκτατισμού του ελληνικού κε­ φαλαίου (και των ελληνικών πληθυσμών της Διασποράς) και της επεκτατικής πολιτικής του ελληνικού κράτους (τον μεγαλοϊδεατι­ σμό), που δευτερευόντως μόνο προσελάμβανε το χαρακτήρα απε­ λευθέρωσης ελληνικών εδαφών. Αυτή η επεκτατική πολιτική επη­ ρέασε τους ρυθμούς συσσώρευσης κεφαλαίου στην ελληνική κα πι­ ταλιστική οικονομία και λειτούργησε ανασχετικά στη μετάβαση προς τον βιομηχανικό καπιταλισμό. Η περίοδος 1958 - 1985 αποτελεί τη σημαντικότερη φάση ανάπτυ­ ξης και διεθνοποίησης του ελληνικού καπιταλισμού. Ο συγγραφέ­ ας προσδιορίζει επιμέρους φάσεις της ελληνικής καπιταλιστικής α­ νάπτυξης και προχωρεί σε συγκρίσεις της εγχώριας ανάπτυξης με τις αντίστοιχες άλλων χωρών της Ε υρωπαϊκής Κ οινότητας. Η α­ νάλυση υποδεικνύει δύο σημαντικά συμπεράσματα: Αφενός, ότι η ελληνική καπιταλιστική ανάπτυξη για μακρά περίοδο προσέλαβε το χαρακτήρα σμίκρυνσης της διαφοράς των επιπέδων ανάπτυξης μεταξύ της Ε λλάδος και των λοιπών Ε υρωπαϊκών οικονομιών, και αφετέρου, ότι η καθήλωση των μισθών, ως αποτέλεσμα κοινωνικών και πολιτικών συσχετισμών, προσδιορίζει τη στρατηγική του ελλη­ νικού κεφαλαίου. Τέλος, ο Γιάννης Μ ηλιός ολοκληρώνει την προ­ σέγγισή του μελετώντας την είσοδο του ελληνικού κεφαλαίου στη διεθνή αγορά και ιδιαίτερα την ένταξη στην Ευρωπαϊκή Κοινότη­ τα, ενώ επίσης διερευνά την εισροή ξένων κεφαλαίων και τον πα­ ραγωγικό τους προσανατολισμό. Η ανάλυση του ελληνικού καπιταλιστικού κοινωνικού σχηματι­ σμού και της ανάπτυξής του οδηγεί τον συγγραφέα στην απόκρου­ ση των αντιλήψεων περί εξάρτησης και μεταπρατικής αστικής τά­ ξης, απόκρουση που θεμελιώνεται επίσης με την άποψή του ότι το εμπορικό και το εφοπλιστικό κεφάλαιο έχουν παραγω γικό χαρα­ κτήρα. Σημειώνεται, ότι αποφεύγεται η αναφορά στην ιδιότυπη δυ-

•m στατικά μεσ' από τα πράγματα και τις καταστάσεις, μέσ' από τις αντι­ δράσεις των ηρώων τους. Η συγγραφέας χρησιμοποιεί ατό­ φια τη γλώσσα των απλών ανθρώ­ πων, που είναι δυνατή, όμορφη, συγκεκριμένη, ώστε να μην έχει α­ νάγκη από περιττά παραγεμίσματα. Έχει την αίσθηση της γλώσσας. Στις λεπτομέρειές της η λέξη λειτουργεί. Ένα χαρακτηριστικό απόσπασμα: «...σιγά σιγά το χώμα άρχισε να ημε­ ρεύει, να γνωρίζει το νοικοκύρη, το δικό του άνθρωπο, να χαμογελά, να κάνει έρωτα με τη Βροχή, με το αλέτ τρι, έτσι αναμερούσαν και τα κόκα­ λα και ξεφύτρωνε ο σπόρος στη χού­ φτα της γης που χρόνια τη σταύρω­ ναν Βάρβαρα βήματα, πολυβόλα και αίμα αδερφικό», (σελ. 19). «Η Βάρδια του Τίγρη» μας θυμίζει πως ο Τίγρης με άλλα πρόσωπα ε­ ξακολουθεί να υπάρχει πίσω από το φράχτη του εφησυχασμού μας και με άλλους τρόπους κατατρώει σαν το σκουλήκι το μεδούλι της φυλής μας που είναι, η γλώσσα, η συνείδηση της γης, τα ήθη και τα έθιμά μας, αυτός ο ίδιος ο ταπεινός λαός μας, ο καταφρονεμένος, που συντηρεί τη ζωή και την υπόσταση του έθνους. Καλή κι εμπνευσμένη ποιήτρια η Άννα Μπουρατζή - Θώδα, επιβάλ­ λεται κι ως καλή κι άξια πεζογράφος με τη «Βάρδια του Τίγρη».

ΕΛΕΝΗ ΧΩΡΕΑΝΘΗ

επιλογη/81 σμορφία της ελληνικής οικονομίας, αφού απορρίπτεται (κακώς) η έννοια της παραοικονομίας, ενώ τέλος απουσιάζει μια ολοκληρω­ μένη ανάλυση της συμμετοχής της χώ ρας στην ΕΟΚ - που εξηγεί­ ται ενμέρει από την επιλεγείσα χρονική περίοδο προς ανάλυση. το βιβλίο του ο Γιάννης Μ ηλιάς δεν περιορίζεται στη θεωρητι­ κή, επιστημονική επεξεργασία. Α ναπτύσσει παράλληλα τον πολιτικό λόγο αλλά και την πολεμική εναντίον διαφορετικών θεωρητικοπολιτικών προσεγγίσεων που διασταυρώνονται στο χώρο της αριστερός. Η εκτεταμένη προσφυγή στα κείμενα του Marx, κατά πρώτο λόγο, αλλά επίσης του Lenin και του Bukharin δημιουργεί την εντύπωση ότι αναλαμβάνει μια προσπάθεια προάσπισης, αλλά και προβολής ενός «αυθεντικού μαρξισμού», που όμως ισοδυναμεί με ουσιαστική περιχαράκωση της μαρξιστικής σκέψης. Ο ίδιος κίν­ δυνος αναφύεται με την ταύτιση του επιστημονικού με τον πολιτι­ κό λόγο, που ο συγγραφέας, είναι αλήθεια, φροντίζει νά αποφεύγει, ίσως όχι με την ίδια επιτυχία πάντοτε. Παρά τις όποιες παρατηρήσεις, αντιρρήσεις και ενστάσεις, το βι­ βλίο του Γιάννη Μηλιού διεκδικεΐ υψηλή θέση στην ελληνική μαρ­ ξιστική βιβλιογραφία. Α ντανακλά την επιστημονική ευσυνειδησία του συγγραφέα, τόσο στη θεωρητική του ανάπτυξη όσο και στην ανάλυση του ελληνικού καπιταλιστικού κοινωνικού σχηματισμού. Ιδιαίτερα, το τμήμα που αναφέρεται στην ελληνική περίπτωση προ­ σφέρει σοβαρό πλούτο πληροφοριών που προέρχεται από πολυά­ ριθμες ιστορικές πηγές. Η άποψή μας αυτή γίνεται βαθιά πεποίθηση όταν αναλογισθούμε τις μεγάλες δοκιμασίες στις οποίες υποβάλλεται η ελληνική και η παγκόσμια αριστερά. Ζούμε σε περιστάσεις που επιβάλλουν ευρεία θεωρητική αναζήτηση και νέες συνθέσεις. Το έργο του Γιάννη Μη­ λιού δεν μπορεί παρά να αποτελεί σ ημαντική εισροή στις αναζητή­ σεις της αριστερός.

Σ

ΝΙΚΟΣ ΚΟΥΤΣΙΑΡΑΣ

δ ιά λ ο γ ο ς α ν ά μ ε σ α σ ε ά ν δ ρ α κ α ι γ υ ν α ίκ α δ ιά λ ο γ ο ς α ν ά μ ε σ α σ ε συγγραφ έα κ α ι α να γνώ σ τη ΓΤΑ ΜΑΡΓΚΕΡΙΤ ΝΤΥΡΑΣ: Έμιλυ L. Μετάφραση Έφη Χατζηφόρου. Αθήνα, Ε ξ ά ν τ α ς , 1988, Σελ. 119.

ράφοντας ένα κριτικό σημείωμα πάνω στο έργο.της Μ. Ντυράς δεν μπορώ παρά να πάρω εξαρχής μια θέση: πρόκειται για την διαφωνία μου σ ’ αυτό που ακούγεται ή γράφεται σε βιβλιοπαρουσιάσεις, ότι δηλ. η ανάγνωση του έργου της Ντυράς είναι πε­ ρισσότερο υπόθεση αισθήσεων και λιγότερο εγκεφαλικής διαδικα­ σίας κατανόησης και ανάλυσης. Και θεωρώ τη διαφωνία μου σε μια τέτοια αντιμετώπιση ριζική διότι όλη η ουσία του έργου της Ντυ-

Γ

πεζό

82/επιλογη ράς βρίσκεται σε μια άριστα επεξεργασμένη αφηγηματική τεχνική που μόνον με εγκεφαλική ενάργεια και ισχυρά θεωρητικά όπλα μπο­ ρεί κανείς να προσεγγίσει και να μεταγγίσει στον ανύποπτο ανα­ γνώστη, ενώ ταυτόχρονα είναι αυτή της η τεχνική που αποτελεί το πραγματικό αντικείμενο έρευνας της συγγραφέως. Α γνοώντας τον παράγοντα αυτόν, δεν απομένει παρά μια, συχνά, κοινότοπη ερω­ τική ιστορία, σε τόνους χαμηλούς, που ελάχιστο θά ’χε αντίκτυπο σε κοινό και κριτικούς. Μια κριτική άρα παρουσίαση του έργου της δεν μπορεί να αγνοεί τον βασικό αυτόν παράγοντα που, σε τελευ­ ταία ανάλυση, αποτελεί και τη μόνη δίοδο πραγματικής προσέγγι­ σης που ελαχιστοποιεί τους κινδύνους της υποκειμενικής αξιολό­ γησης ενός κατά γενική ομολογία σημαντικού έργου και α ποκλείει ταυτόχρ ο να την αμφίβολη απ ο τελεσ μ α τικ ό τη τα τη ς κ ρ ιτικής πράξης. Η «Emily L.», αποτελεί υπόδειγμα αυτού που θ’ αποκαλούσαμε προσπάθεια μετάλλαξης του βιώματος σε αφηγηματικό κείμενο μέ­ σω της διαδικασίας της γραφής. Ε ιδικότερα, το έργο ερευνά αυτήν ακριβώ ς τη δυνατότητα αποκαλύπτοντας τα πλείστα προβλήματα που προκύπτουν, τις αντιφ άσεις κα ι συγκρούσεις που ενσ κή­ πτουν,την αδυναμία, τέλος, ενός τέτοιου εγχειρήματος: η ανα παράσταση μιας ερωτικής σχέσης δεν μπορεί να υπάρξει και κάθε απόπειρα γραφής της δημιουργεί μιαν άλλη ιστορία α π ’ αυτήν που πραγματικά βιώθηκε από τους πρωταγωνιστές της, παραχωρώντας έτσι θέση στη μυθοπλασία. Α πό την άλλη, και μόνη η συγγραφική δραστηριότητα γεννά μιαν άλλη, παράπλευρη αλλά και ανταγωνι­ στική ως προς την προηγούμενη «ερωτική» σχέση, εκείνη του συγ­ γραφέα με τον, έστω και αναμενόμενο ή συχνά ανύπαρκτο, ανα­ γνώστη του. Η παραπάνω θεματική με το διττό αντικείμενο όχι μόνο καθορί­ ζει την «υπόθεση» της αφηγούμενης ιστορίας αλλά και αντανακλά­ ται στην αφηγηματική δομή του έργου. Α ποτέλεσμα αυτής της τε­ χνικής είναι ο συμφυρμός των αφηγηματικών επιπέδων που θα έ­ πρεπε να παραμένουν σαφώς διαχωρισμένα μεταξύ του ς,1 αφενός στο επίπεδο της εκφώνησης, εξωτερικό και υπερκείμενο της αφη­ γούμενης ιστορίας κ αι αφετέρου στο επίπεδο της ιστορίας όπου κι­ νούνται τα ενδο - διηγητικά πρόσωπα - ήρωες της ιστορίας. Ε­ δώ, αντίθετα, υπάρχει κατάλυση αυτών των συμβατικών ορίων έ­ τσι ώστε να επέρχεται σύγχυση ω ς προς την αφηγούμενη ιστορία, το χρόνο αλλά και τα πρόσωπα και το «χώρο» όπου αυτά κινούνται.

«Emily L.» αρχίζει με μια πρωτοπρόσωπη αφήγηση που επι­ λαμβάνεται μια γυναικεία φωνή συνδιαλεγόμενη με έναν άνδρα. Το βασικό αντικείμενο του διαλόγου τους φαίνεται σύντομα ότι είναι η ερωτική τους σχέση και η επιθυμία της γυναίκας να την ανα-βιώσει ή να τη δια-σώσει γράφοντάς την, πράγμα στο οποίο αν­ τιστέκεται ή κα τά καιρούς αδιαφορεί ο άνδρας. Χώρος της ιστο­ ρίας αυτής μια παραποτάμια πόλη και χρόνος κάποιος Ιούνιος. Στο μπαρ ενός ξενοδοχείου θα προσέξουν ένα ζευγάρι Ά γγλω ν, τον Κάπτεν και τη γυναίκα του, αυτή που όπω ς θα μας αποκαλυφθεί αρ­ γότερα επονομάζεται Emily L., ενώ το πραγματικό της όνομα θα μας μείνει τελικά άγνωστο. Κάποια στιγμή, ο Κάπτεν, απαντώντας σε ερώτηση της ιδιοκτήτριας του μπαρ στο οποίο έρχονται χρόνια, θα δώσει κάποια στοιχεία της προσωπικής του ιστορίας και της γυ­ ναίκας του. Από εκείνη τη στιγμή, η ομοδιηγητική αφήγηση - με ήρωα ή αυτόπτη μάρτυρα - τη Γυναίκα που αφηγείται πρωτοπρόσωπα - εναλλάσσεται μέσα στο κείμενο με μια τριτοπρόσωπη α­ φήγηση - ετεροδιηγητική2 - από τη στιγμή που αναπλάθεται φαν­ ταστικά η ιστορία του Κάπτεν και της γυναίκας του. Η τακτική αυτή

Η

επιλογη/83 επιφέρει σημαντικές συνέπειες στην αφήγηση, αφού δημιουργείται πλέον σύγχυση ω ς π ρος την πραγματική θέση που καταλαμβάνουν τα τέσσερα πρόσωπα που εμπλέκονται στην ιστορία: ενώ το συνδιαλεγόμενο αρχικό ζευγάρι μοιάζει, απέναντι στον Κάπτεν και τη γυναίκα του, να κινείται στο επίπεδο της εκφώνησης της ιστορίας, μετατίθεται ταυτόχρονα στο επίπεδο της ιστορίας, αφού συνυπάρ­ χει χωροχρονικά μ’ εκείνες ή-ακόμα συνδιαλέγεται μαζί τους. Η τριτοπρόσωπη ωστόσο αφήγηση, την οποία υποτίθεται ότι επιλαμβά­ νεται η ίδια γυναικεία αφηγηματική φωνή,3 παρεκκλίνει σε κάποια σημεία της ίδιας της τής σύμβασης κ αι επεκτείνεται και στη Γυναί­ κα και τον Ανδρα που συνδιαλέγονταν στα πλαίσια της πρωτοπρόσωπης αφήγησης καθιστώντας τους έτσι κι αυτούς ενδο-διηγητικά πρόσωπα. Έ τ σ ι π.χ. η Γυναίκα / αφηγητής μετατρέπεται σε: «Η Γαλλίδα του κάνει νόημα», «Κύτταξε τη γυναίκα αυτή που ρώτησε τ ’ όνομά της» (σελ. 84, υπογραμμ. δικές μου). Α ντίστοιχα, ο σύ­ ντροφός της θα αναφερθεί επίσης τριτοπρόσω πα: «Ο άντρας με τα γελαστά μάτια και τα ξανθά μαλλιά. Κοιτάζει τη γυναίκα αυτή του μπαρ. Στα μάτια του ένα αιώνιο χαμόγελο», (σελ. 100, υπογραμμ. δικές μου). υποβιβασμός του αφηγηματικού ζευγαριού σε ήρωες της ιστο­ ρίας, στο ίδιο επίπεδο με τον Κάπτεν και τη γυναίκα του, δεν σταματάει εδώ. Αν η αφηγηματική φωνή, ω ς υπερκείμενο της ιστορίας πρόσωπο, κατέχει το προνόμιο να «βλέπει» τα πρόσωπα της ιστορίας, το αντίθετο είναι κανονικά αδύνατο. Α πό πολύ νω­ ρίς, ωστόσο, μέσα στο κείμενο θα ειπωθεί: «Ο Κάπτεν πρέπει να μας έβλεπε που τους κοιτάζαμε μέσα στον καθρέφτη του μπουφέ» (σελ. 42). Σε αφηγηματικό επίπεδο, η παραπάνω πρόταση είναι αρ­ κετή για να πιστοποιήσει την κατάλυση των ορίων των αφηγηματι­ κών στρωμάτω ν, την έλξη που ασκεί αυτό που κανονικά αποτελεί το «έσω» της ιστορίας προς εκείνο που αποτελεί το «έξω» της εκ­ φώνησης. Σε σημασιολογικό επίπεδο, η ίδια πρόταση σημαίνει ταύ­ τιση μεταξύ των δυο ζευγαριών: τα πρόσωπα που στέλνει πίσω ο καθρέφτης δεν θα μπορούσαν, άραγε, απλώ ς να είναι τα ίδια τα εί­ δω λά τους; Α λλα γλω σσολογικά αλλά και νοηματικά στοιχεία ε­ ντείνουν την άποψη αυτή της ταύτισης των δύο ζευγαριών. Τέτοιο παράδειγμα αποτελεί η τριτοπρόσω πη αναφορά της Γυναίκας της εκφώνησης στον Ά ν δρ α , η ξαφνική «εστίαση»4 πάνω στη γυναί­ κα του Κάπτεν και ο υποτιθέμενος ευθύς λόγος εκείνης που στην πραγματικότητα ανήκει στη Γυναίκα της εκφώνησης:

Ο

«Ο άντρας με τα γελαστά μάτια και τα ξανθά μαλλιά. Κοιτάζει τη γυναίκα αυτή του μπαρ. Στα μάτια του ένα αιώνιο χαμόγελο. Του λέω ότι θα τον θυμάται σαν έναν άντρα με γελαστά μάτια και ξανθά μαλλιά, όπως θα το ’κάνε για έναν εραστή του Νιούπορτ. Ίσω ς να το πει στον Κάπτεν, [...]. «σαν έναν πιθανό εραστή όταν ήμουν νέα στο Νιούπορτ...» (σελ. 100).

Η αναφορά, εξάλλου, στη «γυναίκα του μπαρ» που συνεχώς επα­ νέρχεται σε όλο το κείμενο, ελάχιστα διαφοροποιεί τις δυο γυναί­ κες, οι οποίες άλλωστε συγκεντρώνουν και άλλα κοινά στοιχεία με καθοριστικότερο τη συγγραφική τους δραστηριότητα και την αντί­ θεση των συζύγων τους σ’ αυτήν. Ενδεικτικό της ταύτισης που επι­ χειρεί το κείμενο για άλλη μια φορά είναι και το ακόλουθο απόσπα­ σμα που δεν μπορεί με άλλον τρόπο να εννοηθεί. Π ρόκειται για τη συζήτηση μεταξύ Γυναίκας και Ά ν δ ρ α της αφήγησης ως προς το χαμένο ποίημα της Emily L. που το έκαψ ε ο άντρας της κα ι η ο­ ποία καταλήγει με τα εξής λόγια της γυναικείας αφηγηματικής φωνής:

ΠΩΛΕΙΤΑΙ γραφομηχανή Ι.Β.Μ ηλεκτρική, πολυτονικού συστή­ ματος. Π ληροφορίες στο τηλ.

86 .21 . 101.

84/επιλογη «Ακούσατε την ιστορία. Είπατε με τη σειρά σας πως έτσι πρέπει να έγιναν τα πράγματα μεταξύ τους. Πως αναγνωρίσατε το ποίημα και το χειμωνιάτικο φως της μέρας εκείνης. Καθώς και τον καλπασμό του ποιήματος, ξαφνικά, προς την μη αναγνωσιμότητα της αλήθειας. Μείναμε ώρα σιωπηλοί. Κι ύστερα μιλήσαμε για τον καιρό που είχε περάσει από κείνη τη μέρα του χειμώνα ως τη στιγμή ετούτη, από­ ψε, σ ’ αυτό το γα λλικό λιμάνι» (σελ. 69, υπογραμμ. δικές μου).

αναγνώριση του ποιήματος από τον Ά ν δ ρ α , η συζήτηση για τα χρόνια που πέρασαν από τότε, ο χρονικός δείκτης «από­ ψε» αποτελούν, όλα τους, στοιχεία σύγχυσης μεταξύ αφηγηματι­ κών προσώπων και ηρώων της ιστορίας. Αν δε, μέχρι στιγμής, χα­ ρακτηριστικό διάκρισης μεταξύ των δύο, είναι η εθνικότητα και ε­ πομένως η αγγλική γλώ σσα για τους ήρωες και η γαλλική για τα αφηγηματικά πρόσωπα, στη σελ. 83 διακριτικά αλλά αποφασιστι­ κά και αυτό ακόμα καταρρέει: ο Ά ν δ ρ α ς θα μιλήσει αγγλικά: «That’ s the point». Δεν νομίζω ότι χρειάζεται άλλο να εμμείνω στα στοιχεία που συ­ νηγορούν υπέρ της ταύτισης των δυο ζευγαριών και άρα της ιστο­ ρ ίας τους. J0a περάσω τώρα στην ανάγκη που εξυπηρετεί αυτή η περίεργη αφηγηματική τεχνική στο ίδιο το κείμενο. Η εξήγηση βρί­ σκεται ακριβώ ς στο ένα σκέλος του αντικειμένου του, έτσι όπω ς το προσδιορίσαμε στην αρχή: η ανάγκη ανα-παράστασης, μέσω της γραφής, ενός βιωμένου έρωτα, η συνειδητοποίηση του ανέφικτου ε­ νός τέτοιου εγχειρήματος όσο ο έρωτας αυτός δεν έχει οριστικά πεθάνει αλλά και η αγωνία της επ-ανακάλυψής του (της διάσωσής του) οδηγεί τη Γυναίκα να τον υποκαταστήσει (για να τον γράψει) μ’ ε­ κείνον κάποιων άλλων προσώπων. Έ τσι, αυτοβιογραφία και μυθο­ πλασία εμπλέκονται σε μια ιστορία: τα πραγμ ατικά πρόσωπα της ιστορίας, ο Ά ν δ ρ α ς και η Γυναίκα, φορούν τα «προσωπεία» του Κάπτεν και της γυναίκας του, μεταθέτοντας σ ’ αυτούς την επανεγγραφή της δικής τους ιστορίας. Το ενδο-διηγητικό ζευγάρι, οι ήρω­ ες, γίνονται έτσι οι αναγκαίοι μεσολαβητές που μόνοι αυτοί θα επι­ τρέψουν στην ιστορία να γραφτεί. Εξάλλου, η είσοδός τους στο κεί­ μενο θα γίνει μέσω της όρασης:

Η

Εκείνους τους είχαμε δει στην αίθουσα του μπαρ όπως είχαμε δει και τους άλλους πελάτες [...] - βρίσκονταν ήδη εκεί όταν μπήκαμε στην αίθουσα, δεν υπήρξε ιδιαίτερος λόγος, κι όμως ξαφνικά θα πρέπει να τους είδαμε. Ώ ρ α , ασφαλώς, τους κοιτάζαμε χωρίς να τους βλέ­ πουμε, ώσπου ξαφνικά τους είδαμε. Κι έπειτα δεν μπορούσαμε πια να κάνουμε αλλιώς.» (σελ. 14-15, υπογραμμ. δικές μου)

εμμονή τού παραπάνω αποσπάσματος στα ρήματα της όρα­ σης και η εναλλαγή τους δεν είναι σίγουρα τυχαία. Αν το «κοι­ τάζω» επιτρέπει ήδη τη λειτουργία της όρασης, η αντιπαράθεσή του με το «βλέπω» που εισέρχεται ενισχυμένο με το επίρρημα «ξαφνι­ κά» δυο φορές, προσδίδει στο τελευταίο αυτό ρήμα μια λειτουργία που ξεπερνά την απλή όραση, εισάγει την «ενόραση»: επιτρέπει την έναρξη της αφήγησης της ιστορίας των ηρώων (Κάπτεν και της γυ­ ναίκα ς του) και ταυτόχρονα μεταλλάσσει την πρωτοπρόσωπη / ομοδιηγητική αφήγηση σε τριτοπρόσωπη / ετεροδιηγητική. Έ τσ ι, η γραφή γίνεται δυνατή μέσω της «ενόρασης», της δημιουργικής φα­ ντασίας που θα υποκαταστήσει την πραγματικότητα, θα την ανασυνθέσει σε κάτι νέο.

Η

Δεν πιστεύω όμως πως γράφω την ιστορία μας. [...] Ό χ ι... Αυτό που τώρα γράφω είναι κάτι άλλο που την περιλαμβάνει, κι όπου αυτή χά­ νεται, κάτι πολύ πλατύτερο ίσως... Την ιστορία απ’ ευθείας όχι, αυ­ τό τελείωσε... δεν μπορώ πια» (σελ. 19).

επιλογή/8 5 Η ανα-παράσταση, ανα-βίωση της ερωτικής σ χέσης γίνεται αδύ­ νατη. Η «ενόραση» και το «μεσολαβητικό» ζευγάρι θα φτιάξουν μια νέα ιστορία που θα μπορούσε να ’ναι εκείνη που βιώθηκε ή όχι: «το να γράφεις είναι ίσως μαζί και να σβήνεις, ν' αντικαθιστάς» (σελ.

20, υπογραμμ. δικές μου).

Αν ω στόσο η όραση / ενόραση εισάγει το μεσολαβητικό ζευγάρι και επιτρέπει έτσι τη σύσταση της ιστορίας, η γραφή δεν μπορεί να λειτουργήσει χωρίς το αναγκαίο συμπλήρωμα της όρασης που εί­ ναι ο λόγος. Στην «Emily L.», όπω ς ήδη αναφέρθηκε, την εκφώνηση επιφορ­ τίζεται η γυναικεία φωνή, η Γυναίκα της αφήγησης, που βρίσκεται σε μια διαρκή διαλογική σχέση με τον Α νδρα. Το συνδιαλεγόμενο αυτό αφηγηματικό ζευγάρι καλύπτει τη συμβατική απαίτηση κάθε μυθιστορηματικού λόγου, δηλαδή του πομπού και του δέκτη. Η ι­ διαιτερότητα έγκειται εδώ ω στόσο στο γεγονός ότι υπάρχει κ αι δυ­ νατότητα αντιστρεψιμότητας: το «εγώ» γίνεται «εσύ» και το «εσύ» «εγώ»5 αν και, στην ουσία, πραγμ ατικός πομπός του λόγου είναι η Γυναίκα ενώ ο Ά ν δ ρ α ς λειτουργεί βοηθητικά (υποβαστάζει τον λόγο) ω ς προς την εξέλιξη της ιστορίας με τις συχνά σύντομες ή ασαφείς ερωταπαντήσεις του. Ωστόσο, το «εσείς» που απευθύνει η Γυναίκα - βασικός φορέας της εκφώνησης - προς τον Ά ν δ ρ α προσδίδει στον τελευταίο μια περίεργη διφυΐα: αφενός είναι ο σύ­ ντροφος της ερωτικής σχέσης, που αποτελεί το αντικείμενο της α­ φήγησης και άρα πρόσωπο της ιστορίας, και αφετέρου δέκτης της αφήγησης προς τον οποίο απευθύνεται ο αφηγητής. Η διπλή αυτή υπόσταση του ανδρικού προσώπου επιφέρει σημαντικές συνέπειες στην αφηγηματική δομή του έργου δημιουργώντας γι’ άλλη μια φο­ ρά σύγχυση μεταξύ των διαφορετικών επιπέδων της αφήγησης. Αν, όπω ς είδαμε προηγουμένως, ο Ά ν δ ρ α ς έλκεται προς τα «έσω» της ιστορίας του Κάπτεν και της γυναίκας του με την τριτοπρόσωπη αφήγηση, εδώ έλκεται προς τα «έξω» της αφήγησης μέσω του γραμ­ ματικού τύπου «εσείς» και ταυτίζεται με τον υποδηλούμενο αναγνώ­ στη. Το πέρασμα από το «εσείς» του πληθυντικού ευγενείας (όπου υποδηλώνεται βέβαια το «εσύ»)6 σ ’ έναν πραγματικό πληθυντικό αριθμό (όπου υποδηλώνονται πλέον πολλοί δέκτες) γίνεται ανεπαί­ σθητα αλλά αποφασιστικά. Ενδεικτικό το ακόλουθο απόσπασμα: «Ό π ω ς κάθε φορά που μου ξανάρχονταν αυτές οι αναμνήσεις, με απομάκρυναν από σας, απ’ όλους εσάς, με τον ίδιο ακριβώς τρόπο που θα το 'κάνε η ανάμνηση μιας ανάγνωσης που με αφήνει απαρη­ γόρητη, ανάγνωση κάποιων από τα γραπτά μου που αναφέρονται σε μιαν ορισμένη περίοδο της νιότης μου, κι είπα μέσα μου πως έπρεπε να σας εγκαταλείψω για να γράψω κι άλλο για το Σιάμ, καθώς και γι’ άλλα πράγματα που κανείς σας δεν γνώρισε [...]».

ο πέρασμα, μέσα από τον ίδιο γραμματικά αντωνυμικό τύπο, από τον ενικό στον πληθυντικό αριθμό είναι καταλυτικό από πολλές απόψεις: αποκαλύπτει όχι μόνον τη διφυία του δέκτη της αφήγησης αλλά, κ α τ’ αντιστοιχία, και του πομπού της. Το ανδρι­ κό «εσείς» δεν είναι μόνον ο αφηγηματικός (και άρα ενδοδιηγητικ ό ς) α π ο δ έ κ τ η ς του λό γο υ , α λ λά τ α υ τό χ ρ ο ν α , κ α ι ο εξω μυθιστορηματικός αναγνώστης, ο οποίος, πλέον, καθίσταται κι αυ­ τός ενδο-διηγηματικό πρόσωπο. Είναι δε, εμφανές ότι αντίστοιχα λειτουργεί και ο φορέας του λόγου, η γυναικεία αφηγηματική φωνή η οποία ταυτίζεται αλλά και διαχωρίζεται από τον υπερκείμενο αφηγητή/συγγραφέα που οργανώνει και καθορίζει την τεχνική τού όλου κειμένου. Ί χ ν η αυτού του υπερκείμενου αφηγητή7 συναντώ-

Τ

Μ ΑΡΙΑΣ ΛΑΖΟΥ: Επει­ δή κουράστηκαν. Το φεγ­ γάρι Η βροχή Δύο άνθρω­ ποι. Σχέδια: Π άνος Ααμπίρης. Αθήνα, Δωδώνη, 1988. Σελ. 62, σχ. 8ο. Ένα βιβλίο ομορφοφτιαγμένο, με χαριτωμένα σχέδια, σου ικανοποιεί απόλυτα το μάτι και έχει σκοπό να τέρψει και να διδάξει. Με τον τρόπο της η Μαρία Λάζου περνάει στα παι­ διά κάποιες βασικές αλήθειες, πάνω στις οποίες θεμελιώνει τις σχέσεις των ανθρώπων με τρόπο απλό και παραστατικό, δημιουργώντας ατμό­ σφαιρα υποβλητικά ποιητική κι αι­ σιόδοξη. Τα μέσα και τα σύμβολά της είναι το φεγγάρι κι η βροχή, που είναι και τα μέσα επικοινωνίας της με τους αγαγνώστες της. Κι οι αναγνώστες εί­ ναι παιδιά και μάλιστα πολύ μικρά παιδιά, που τώ<> <μαθαίνουν τον κό­ σμο και τα πρά>, ματα, καθώς και τις σχέσεις των ανθρώπων με τα πράγ-

(SP*

86/επιλογή νται και σε άλλα σημεία του κειμένου, όταν στην αφήγηση υπεισέρ­ χονται οι χρονικοί δείκτες8 που τον υποδηλώνουν: «Νόμισα στην αρχή πως κοιμόταν αυτή η γυναίκα του μπαρ. Τώρα δεν το νομίζω πια.» (σελ. 15-16, υπογραμμ. δικές μου).

Ο ρηματικός τύπος στον ενεστώτα, ενισχυμένος από το χρονικό ε­ πίρρημα «τώρα» και αντιπαρατιθέμενος στον ρηματικό τύπο του αορίστου δηλώνει τη διαφοροποίηση - χρονικά - του φορέα του λό­ γου, υποδηλώνοντας τον χρόνο της γραφής που διαφοροποιείται α­ πό εκείνον της αφήγησης. Έ τσι, μας αποκαλύπτεται πλέον μια τρι­ πλή υπόσταση της γυναίκας, η οποία μετέχει ή μεταπηδά και στα τρία στρώματα του κειμένου: η «Emily L.», τελικά, δεν είναι ένα συγκεκριμένο πρόσωπο αλλά ένα προσωπείο που επιτρέπει, μέσα στο ίδιο κείμενο, τη συγχώνευση των τριών γυναικείων προσώπων των τριών διαφορετικών επιπέδων: εκείνου της ηρωίδας (γυναίκα του Κάπτεν), εκείνου της γυναίκας/φορέα της εκφώνησης, κι εκεί­ νου της γυναίκας/υπερκείμενου αφηγητή/συγγραφέα. Σ’ αυτό το ση­ μείο, είναι δύσκολο να αποφύγει κανείς την παραπομπή σ ’ ένα άλ­ λο έργο της Ντυράς, την «Αγκάθα», η οποία επίσης αποτελεί ένα προσωπείο με αντίστοιχες λειτουργίες.9 Η διφυία, εξάλλου, που διαπιστώσαμε ότι χαρακτηρίζει τον Ά ν δρα/δέκτη του λόγου ενισχύει ακόμη περισσότερο τη διαπίστωση ότι για την Ντυράς, ο αναγνώστης της είναι, κατεξοχήν, Ά ν τρ α ς ,10 πράγμα που επιτρέπει και δικαιολογεί την ανάπτυξη μιας νέας σχέ­ σης «έρωτα» μεταξύ Συγγραφέα και Αναγνώστη. Η σχέση αυτή και η αντιπαράθεσή της με τη σχέση από φυσικό έρωτα μεταξύ άνδρα και γυναίκας αποτελεί το δεύτερο αντικείμενο της «Emily L.». Το πρόβλημα προκύπτει από τη στιγμή που ενώ Γυναίκα και Συγγρα­ φέας συνυπάρχουν στο ίδιο πρόσωπο, η ταύτιση δεν προκύπτει, α­ ντίστοιχα, και για τον Ά ν δ ρ α και τον Α ναγνώστη. Ο Ά ν δρ α ς (τό­ σο της εκφώνησης όσο και της ιστορίας) αρνείται, αντιδρά μπρος στη συγγραφική δραστηριότητα της Γυναίκας. Η αντιπαλότητά του δεν αφορά βέβαια σ ’ αυτή καθεαυτή τη διαδικασία της γραφής, αλ­ λά στον αντίζηλο/άγνωστο Αναγνώστη που διεκδικεί μια σχέση με τη Γυναίκα,, αντίστοιχη και παράλληλη μ’ εκείνη που αυτή έχει με τον Ά ν δρ α . Διότι το έργο, α π ’ τη στιγμή που θα γραφτεί, παύει να ελέγχει τους πιθανούς του αναγνώστες, η υπόθεση ξεφεύγει από τα χέρια κι αυτού του συγγραφέα του, πράγμα που πιστοποιεί όλη η «ιστορία» της «Emily L.». Ωστόσο, ο Ά ν δ ρ α ς - δέκτης του λόγου που θα επιτρέψει την ανασύσταση της ιστορίας μέσω της γραφής - είναι ταυτόχρονα και αντικείμενο αυτού του λόγου μια και η Γυ­ ναίκα θα δηλώσει: «Κι η ιστορία αυτή, όταν την γράφω, είναι σαν να σας,ξαναβρίσκω... να ξαναβρίσκω εκείνη τη στιγμή που δεν ξέρω ακόμα ούτε τι συμ­ βαίνει, ούτε τι θα συμβεί... ούτε ποιος είστε, ούτε τι θ’ απογίνουμε...» (σελ. 19).

=®1 ματα, και τις ιδιότητες των πραγμάτων. Η συγγραφέας θέλησε να δώσει στα κείμενά της όσο περισσότερο μπορούσε παραστατικά, με ανθρω­ πομορφισμό, στηριγμένη ακόμα στη μαγική αντίληψη του κόσμου από το παιδί, και δίνοντάς τους ποιητική διάσταση. Έτσι έδωσε αναμφίβολα κείμενα τρυφερά και δροσερά από μια άποψη και χαρούμενα, αλλά δε μπόρεσε να περάσει άβλαβη από τις συμπληγάδες των επικίνδυνων λογοτεχνισμών, που την παράσυραν και σε λάθη αντικειμενικά (όπως: λέει το φεγγάρι: «που και που, πολύ σπάνια, κάνω καμιά έκλειψη.» Σελ.ΙΙ. Το φεγγάρι παθαίνει έκλειψη, δέν κά­ νει έκλειψη· και πολλά άλλα, τέτοια και παρόμοια) που δεν βοηθούν τα παιδιά ν' αποκτήσουν αντικειμενικές γνώσεις για τον κόσμο που μας πε­ ριβάλλει και διέπεταί από νόμους αυ­ στηρούς κι απαράβατους. Το ίδιο κι η γλώσσα κι η έκφραση. Λοιπόν, η Μαρία Λάζου, που είναι και καλή ποιήτρια, έχει πολλή ευαι­ σθησία και τρυφερότητα και μπορεί να δώσει αξιόλογα κείμενα στα παι­ διά αρκεί να ξεπεράσει αυτό το στά­ διο της αρρώσχιας των κούφιων λογοτεχνισμών, που περνάει σήμερα η παιδική λογοτεχνία στον τόπο μας.

ΕΛΕΝΗ ΧΩΡΕΑΝΘΗ ια τη Γυναίκα, η ανάγκη να γράψει πηγάζει από την ανάγκη της να ξαναβρεί τον Ά νδρ α , να σώσει την ερωτική τους σχέση. Αναπόφευκτα, αυτό θα οδηγήσει στη δημιουργία μιας νέας σχέσης, εκείνης με τον άγνωστο Α ναγνώστη. Α ναγκαίος άρα μεσολαβητής της τελευταίας αυτής σχέσης, ο Ά ν δ ρ α ς - π η γ ή αυτής της ανά­ γκης της γραφής - δέκτης του λόγου που τη συνιστά. Ά ρ α , οι δύο σχέσεις της Γυναίκας, με τον Ά ν δρ α και τον Αναγνώστη, καθίστα­ νται ανταγωνιστικές, αλλά ταυτόχρονα συμπληρωματικές.

Γ

« - Κι εσείς είχατε ανάγκη από αυτή την αντίθεση: να βρίσκεστε μέ­ σα σ’ έναν έρωτα που σας γεμίζει μα να καλείτε έναν άλλο σε βοή-

επιλογη/87 θειά σας» θα πει ο Ά νδρ α ς. Και η Γυναίκα θ’ απαντήσει: « - Ό χ ι ακριβώς... ούτε να καλώ, ούτε να ελπίζω. Μ όνον να τον γράφω» (σελ. 107, υπογραμμ. δικές μου).

Και στο κείμενο της «Emily L.», ο έρω τας αυτός π ρος τον Α ναγνώ­ στη θα αποδοθεί με τον «έρωτα» προς τον νεαρό φύλακα. Αυτόν που συμβολίζει τον άγνωστο Αναγνώστη που διάβασε, κατάλαβε και μέσα α π ’ αυτά τα ποιήματα, αγάπησε την Emily L. Μόνον κά­ τω απ’ αυτήν την οπτική γωνία μπορεί να γίνει κατανοητό το γράμ­ μα που θ’ απευθύνει στον νεαρό φύλακα η Emily L. (και που επιτυχώ ς παρατίθεται στο οπισθόφυλλο της ελληνικής έκδοσης) καθώς και το σχόλιο που κάνει ο Ά ν δ ρ α ς για το γράμμα αυτό. Ο τελευ­ ταίος θα πει: «Αυτά που γράφει το γράμμα δεν είναι κατανοητά για τον αναγνώ­ στη. Το γράμμα αυτό πρέπει να διαβάστηκε μια και μόνη φορά από ένα συγγραφέα που νόμισε πως το καταλαβαίνει και το ’βάλε σ ’ένα βιβλίο. Και μετά το ξέχασε» (σελ. 105, υπογραμμ. δικές μου).

Έ τσ ι, το γράμμα χάνει τον πραγματικό π ομπό αλλά και δέκτη του (πρόσωπα της ιστορίας), διαπερνά το αφηγηματικό επίπεδο κα ι τα πρόσωπα που κινούνται σ’ αυτό για να καταλήξει να εκπέμπεται από τον υποδηλούμενο συγγραφέα και να απευθύνεται σ τον υποδηλούμενο αναγνώστη, δημιουργώντας έτσι, μέσα α π ’ το κείμενο, τη σύνδεση μεταξύ των πραγματικώ ν φορέων της επικοινωνιακής σχέ­ σης που χαρακτηρίζει τον μυθιστορηματικό λόγο. Το περιεχόμενο του γράμματος τοποθετεί τα πρόσωπά αυτά και τη σχέση τους στην πραγματική τελικά διάστασή τους: ο αναγνώ στης είναι για τον συγ­ γραφέα η αναμονή του έρωτα, «ενός έρωτα, χω ρίς κανέναν ακόμη ίσως», είναι αυτός «η εξωτερική όψη της ζωής του», αυτή που δεν βλέπει ποτέ και σ ’ αυτή την κατάσταση θα μείνει για πάντα, του άγνωρου. Έ τσ ι, η «Emily L .» καταλήγει να είναι όχι μόνον ένα κεί­ μενο διαλογικό μεταξύ άνδρα - γυναίκας, αλλά κι ένας διάλογος του συγγραφέα με τον αναγνώστη του. Και σ τις δυο σχέσεις εκείνο που δεσπόζει και τις χαρακτηρίζει δεν είναι άλλο από τον «συνομιλούντα έρω τα»11 που τελικά, μόνος αυτός, θα επιτρέψει την πραγ­ ματοποίηση της γραφής. Και είναι, ίσως, αυτός ο μόνος ικανός να διώξει μακριά το φόβο που εισάγει το κείμενο,12 που δεσπόζει σ’ ένα ικανό του μέρος, αυτός ο φόβος που αντιπροσωπεύεται από τους Κ ορεάτες και θα εξαφανισθεί όταν πλέον η ιστορία θα έχει βρει μέ­ σα α π ’ το λόγο τη ροή της, όταν η δισυπόστατη ερωτική σχέση θα έχει πλέον αποκαλυφθεί.

ε τα όσα, επιλεκτικά, λέχθηκαν πιο πάνω , γίνεται αντιληπτό ότι το κείμενο δύσκολα προσφέρεται σε μια μετάφραση που να είναι ικανή να αποδώσει τους διάφορους γραμματικούς τύπους με την αμφισημία τους, τα διακριτικά περάσματα από το ένα αφη­ γηματικό επίπεδο στο άλλο, να διατηρήσει ακέραιη την ηθελημένη σύγχυση μεταξύ των προσώπων κ .λπ . Αυτό το έργο της Μ. Ντυράς είχε, ωστόσο, την τύχη να μεταφραστεί στη γλώ σσα μας από μια βαθιά γνώστρια του συνολικού έργου της συγγραφέως, μια και η κυ­ ρία Έ φ η Χατζηφόρου τυγχάνει, εκτό ς από δοκιμασμένη μεταφρά­ στρια και καθηγήτρια μετάφρασης, σοβαρότατη ερευνήτρια της Γαλλίδας συγγραφέως και σημειολόγος. Και είναι ευτύχημα για τον α­ ναγνώστη να έχει στα χέρια του μια τέτοια μετάφραση που του επι^, τρέπει να κοινωνεί σ ωστά μ’ ένα ξένο έργο, αλλά επίσης ευτύχημα

Μ

88/επιλογη για τον εκδοτικό οίκο που εξασφαλίζει, στον τόσο ταλαιπωρημένο τομέα της μετάφρασης, άξιους συνεργάτες. ΔΗ Μ Η ΤΡΗ Σ ΤΣΑΤΣΟΥΛΗΣ

Σημειώσεις 1.

2.

3.

4.

5.

6.

7.

8.

9.

10.

11.

12.

Ως προς τα δύο διαφορετικά αφηγηματικά επίπεδα και την περίπτωση συμφυρμού τους, βλ. G. Genette, Figures III, Seuil, 1972, p. 245. To φαινόμενο του συμφυρμού ο ερευνητής αυτός ονομάζει «metalepse» υποστηρίζοντας ότι πρόκειται για μιαν ανεπίτρεπτη περίπτωση όπου το εξωδιηγητικό μετατρέπεται σε διηγητικό και ό­ που ο αφηγητής και οι αποδέκτες του (δηλ. οι αναγνώστες) είναι πλέον πιθανόν να ανήκουν κι αυτοί σε κάποια αφήγηση. Οι όροι «ομοδιηγητικός» και «ετεροδιηγητικός» δηλώνουν την κατάταξη των α­ φηγητών με βάση το κριτήριο της συμμετοχής τους στην ιστορία που αφηγούνται. Οι πρώτοι μετέχουν ως πρωταγωνιστές ή αυτόπτες μάρτυρες ενώ οι δεύτεροι δεν μετέχουν καθόλου. Βλ. σχετικά Γ. Φαρίνου - Μαλαματάρη «Αφηγηματικές τεχνι­ κές στον Παπαδιαμάντη», Κέδρος, 1987, σελ. 26. Ο όρος αναλύθηκε από τον G. Genette και θεωρείται βασική συμβολή του στην έρευνα της αφηγηματικής τεχνικής. Η αφηγηματική φωνή αναφέρεται σ’ αυτόν που «λέει» την αφήγηση. Ο όρος «εστίαση» ή «οπτική γωνία» δεν πρέπει να συγχέεται με την αφηγηματική φωνή. Ο πρώτος όρος αναφέρεται στο ποιος «βλέπει» την ιστορία, δηλ. ποιος εί­ ναι ο ήρωας του οποίου η οπτική γωνία κατευθύνει την αφηγηματική προοπτική. Η σχέση αυτή, που στον προφορικό λόγο σημαίνει και συνύπαρξη των δύο προ­ σώπων στο χώρο και στο χρόνο έχει αναλυθεί από τον Emile Benveniste: Problemes de linguistique generale, τόμος I, σελ. 230. Ανάλυση του γραμματικού τύπου «vous» (εσείς), βλ. επίσης Ε. Benveniste, idem, σελ. 235. Με τον όρο «υπερκείμενος αφηγητής» εννοώ τον «auter implicite» που αποδίδεται και με τον όρο «υποδηλούμενος αφηγητής» και αναλύει ο Τ. Todorov στο Dictionnaire enncyclopedique des sciences du langage, Seuil, 1972, σελ. 413. Για τους χρονικούς επιρρηματικούς δείκτες και τη λειτουργία τους στην αφηγη­ ματική δομή, βλ. C. Kerbrat -Orecchioni: L’ enonciation, Armand Colin, 1980, σελ.

47. Την προσέγγιση αυτή μου επιτρέπει η σημειολογική ανάλυση της «Agatha» από τη Θεοφανώ-'Αρτεμι Χατζηφόρου: La troisieme personne, Allocution, 6nonciation, figuration dans le recit de M. Duras, Διδακτορική διατριβή, Παρίσι, 1986. Αντίστοιχη διαπίστωση γίνεται και για το έργο της Μ. Duras που αναλύεται από την Θ.-Α. Χατζηφόρου στο «Ένα κείμενο μια εικόνα», Παρουσία, Τόμος Δ., 1986. Τον όρο δανείζομαι από την Θ.-Α. Χατζηφόρου: La troisieme personne, σελ. 110. Το κείμενο της «Emily L.» αρχίζει ακριβώς έτσι: «Όλα άρχισαν απ’ τον φόβο»...

wmmtJk-jμ ΔΙΟΝΥΣΙΟΥ ΑΡΕΟΠΑΓΙΤΟΥ ΠΕΡΙ ΜΥΣΤΙΚΗΣ

ΗΡΑΚΛΕΙΤΟΣ ΚΟΣΜΟΛΟΓΙΚΑ ΑΠΟΣΠΑΣΜΑΤΑ

ΕΚΔΟΣΕΙΣ «ΠΟΛΥΤΥΠΟ» ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΔΙΑΘΕΣΗ: Δεινοκράτους 131 Αθήνα 115 21, τηλ. 72.49.300

GUTENBERG: Βιβλία για το φιλόλογο Γ ια τ η ν Α ' Λ υ κ ε ίο υ Γ.ΔΗΜΗΤΡΑΚΟΠΟΥΛΟΣ Η ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΜΑΣ ΓΛΩΣΣΑ |

ΒΟΗΘΗΜΑ ΕΚΘΕΣΗ-ΕΚΦΡΑΣΗ

ΜΟΣΧΟΠΟΥΛΟΣ Θ.: Τα Αρχαία Ελληνικά της Α' Λυκείου, ι. Α'-Β' ΔΗΜΗΤΡΑΚΟΠΟΥΛΟΣ Γ.: Η Νεοελληνική μας γλώσσα. Συμβολή σι 1 Έκθεση-Έκφραση, ι. Α'-Β' ΚΑΨΑΛΗΣ Γ Βοήθημα στην Έκθεση-Έκφραση της Α' Λυκείου

Γ ια τη Β ' Λ υ κ ε ίο υ ΓΔΗΜΗΤΡΑΚΟΠΟΥΛΟΣ Η ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΜΑΣ I/U1UA

m \ S ' ·\

ΜΑΡΚΑΝΤΩΝΑΤΟΣ Γ.: Σοφοκλέους, Αντιγόνη ΜΑΡΚΑΝΤΩΝΑΤΟΣ Π: Θουκυδίδου Ιστορία, για τη Β' Λυκ. ΔΗΜΗΤΡΑΚΟΠΟΥΛΟΣ Γ.: Η Νεοελληνική μας γλώσσα. Συμβολή σ

£ Έκθεση-Έκφραση, ι. Α'-Β'

Γ ια τ η ν Γ ' Λ υ κ ε ίο υ

f;h

Περικλεοτ* Αν.ιΰΛΛ-

ί

er

I

\ 3%\ Ι

Ι /·

·/

■'·■?

*

ri ■ mΗ

\

ΑΚΘΟΑΟΠΟ

J

Β

ΜΑΡΚΑΝΤΩΝΑΤΟΣ Γ : Θουκυδίδοί'. Ο Επιτάφιος του Περικλή ΜΟΥΛΑΚΑΚΗΣ Ν : Ανθολόγιο Αρχαίψν Ελλήνων Συγγραφέων, τ. Α'-Β' ΤΟΤΣΙΚΑΣ Α Ανθολόγιο Γ' Λυκείου

Gutenberg:

Α υθεντική Π αιδεία

Ε

Μ

_ ,

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΚΕΔΡΟΣ Γ. Γε ν ν α δ ίο υ 3 , τ η λ . 3 6 .02.007

• Ο θείος Πλάτων • Κοντά στις ράγιες • Το καπλάνι της βιτρίνας • Τα παπούτσια του Αννίβα • Μια Κυριακή του Απρίλη • Ο Μεγάλος περίπατος του Πέτρου