Τεύχος 233

Ελληνική 1 Κοινωνία και Κράτος Μια συζήτηση με τους κ. ΤΣΟΥΚΑΛΑ ΚΑΙ Α. ΡΗΤΟ

1 1 1

ΜΠΟΡΙΣ

ΓΙΕΛΤΣΙΝ

Η ΑΛΛΗ ΑΠΟΨΗ · ΕΞΟΜΟΛΟΓΗΣΗ ΕΚ ΒΑΘΕΩΝ Ο Μπόρις Γιέλτσιν, σ’ αυτό το αποκαλυπτικό βιβλίο, αυτοβιογραφείται και αποκαλύπτει την πραγματική εικόνα.

Μετά τον Μιχαήλ Γκορμπατσόφ, ένας άλλος ρώσσος πολιτικός, έρχεται να διαδώσει τις ιδέες του, τα προσωπικά του πιστεύω, τα σχέδιά του για το μέλλον της Σοβιετικής Ένωσης μέσα από ένα βιβλίο.

από τις εκδόσεις ΝΕΑ ΣΥΝΟ ΡΑ Σόλωνος 94,106 80 Αθήνα, Τηλ.: 3600398-3610589-3644409 FAX 3617’’91

Οί εκδόσεις (( Γνώση )) φ (( Στιγμή » ετοιμάζουν: •

’Α λ έξ α ν δ ρ ο ν ΤΑ ΔΙΗΓΗΜΑΤΑ 3 τόμοι

ME TOT ΒΟΡΗΑ ΤΑ ΚΥΜΑΤΑ 3 τόμοι (350 σελ. ό τόμος, σχήμα 14,5 x 21,5 έκ.) φιλολογική έπιμέλεια πρόλογος, κριτικό ύπόμνημα, γλωσσάριο

Νίκος Δ. Τριανταφυλλόπονλος ΟΜΟΠΛΟΥΝ ΠΛΟΙΟΝ 5 κείμενα γιά τον 'Αλέξανδρο Μωραϊτίδη Τέλλου ’Ά γ ρ α , Κωστή Π αλαμά, Παύλου Νιρβάνα Κ ώστα Στεργιόπουλου, Ν . Γ. Π εντζίκη • επιμέλεια : Νίκος Δ. Τριανταφνλλόπονλος

1989 βραβεία ΚΡΑΤΙΚΟ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΚΟ ΒΡΑΒΕΙΟ ΓΙΑ ΤΟ ΠΑΙΔΙΚΟ ΒΙΒΛΙΟ

βραβεία ΒΡΑΒΕΙΟ ΝΟΜΠΕΛ

1989

βραβεία ΕΠΑΙΝΟΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜ ΙΟΥ ΠΑΝΤΟΒΑ

1989

1989 ΤΑ ΑΕΛΦΙΝΑΚΙΑ ΤΟΥ ΑΜΒΡΑΚΙΚΟΥ

Καμίλο Χοσέ Θέλα

Ντίνος Δημόπουλος

Τα τρία Σίγμα

Η οικογένεια του Πασκουάλ Ντουάρτε

Τα δελφινάχια του Αμβρακιχού

Ένα συναρπαστικό αστυνομικό μυθιστόρημα για νέους, από δέκα ετών και άνω, που κρατάει α­ μείωτο το ενδιαφέρον μέχρι και την τελευταία σελίδα.

Το βιβλίο που έδωσε μια νέα ώ­ θηση στην ισπανική λογοτεχνία χαι οριοθέτησε μια στροφή σ ’ έ­ ναν κόσμο λαϊκό και αγροτικό, με χαρακτήρες πρωτόγονους, που τα άγρια πάθη τους τροφοδοτούν την αρχέγονη βαρβαρότητα μιας χώ­ ρας που έχει στιγματιστεί από τη βία και το μίσος.

Μια δροσερή, κεφάτη, συγκινητι­ κή χαι απίστευτη περιπέτεια, το καλύτερο ίσως βιβλίο του πολυ­ βραβευμένου συγγραφέα μας.

Νίτσα Τζώρτζογλου

Ε κ δ ό σ ε ις Κ α ς τ α ν ιω τ η

Η σύγχρονη εκδοτική παρουσία στα ελληνικά γράμματα-----

ΚΥΚΛΟ Φ Ο ΡΟ ΥΝ

Ν Ε Α Β ΙΒ Λ ΙΑ 1 9 8 9 -1 9 9 0 ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ

Γ ιάννης Elανθούλης

Αντώνης Σουρούνης

0 χάρτινος Σεπτέμβρης Οι πρώτοι πεθαίνουν τελευταίοι της καρδιάς μας Μυθιστόρημα

Μυθιστόρημα

ΔΕΚΑΤΗ ΕΚΤΗ ΕΚΔΟΣΗ

ΔΕΥΤΕΡΗ ΕΚΔΟΣΗ

Τάσος Ρούσσος

Μιχαήλ •λ άλλα διηγήματα

Ξ ενοφ ώ ν

Μπρουντζάκης

Μια κοινή περιπέτεια του σώματος Π εζογράφημα

Ε κ δ ό σ ε ις Κ α ς τ α ν ιω τ η

. Η σύγχρονη εκδοτική παρουσία στα ελληνικά γράμματα -

Ε κ δ ό σ ε ις Π λ έ θ ρ ο ν Σειρά: Ε Π ΙΚΟΙΝΠΝΙΑ

ΚΥΚΛΟΦΟΡΕΙ

Βιβλιοπωλείο - Εκδόσεις: Μ α σ σ α λ ία ς 20α, 106 80 Α θή ν α , Τηλ. 36.41.260,36.45.057

ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ ΜΑΡΙΑ ΜΟΝΤΕΣΣΟΡΙ

ΑΠΑΝΤΑ 1. Να χτίσουμε τον κόσμο που ταιριάζει στο παιδί 2. Από την παιδική ηλικία στην εφηβεία.

2>. Η διαμόρφωση του ανθρώπου 4. Να εκπαιδεύσουμε το ανθρώπινο δυναμικό 5. Πρακτικός οδηγός στη μέθοδό του 6. Ο δεκτικός νους 7. Το μυστικό της παιδικής ηλικίας 8. Η ανακάλυψη του παιδιού 9. Εκπαίδευση για έναν καινούργιο κόσμο 10. Τι πρέπει να ξέρετε για το παιδί σας 11. Το παιδαγωγικό μανιφέστο ΔΙΑΦΟΡΟΙ ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

1.

2.

3.

4.

5.

6.

7.

ΝΤΡΑΙΚΩΡΣ - Το παιδί, μια νέα αντιμετώπιση ΝΤΡΑΙΚΩΡΣ - Το δικαίωμα να είσαι παιδί ΝΤΡΑΙΚΩΡΣ-Η δημοκρατία στο σπίτι ΤΖΩΝ ΝΤΙΟΥΙ - Εμπειρία και εκπαίδευση ΤΖΩΝ ΝΤΙΟΥΙ - Το σχολείο που μ’ αρέσει ΖΑΝ ΣΑΤΩ - Οι μεγάλοι παιδαγωγοί ΤΖ. ΓΟΥΙΚΣ - Ο εσωτερικός κόσμος της παιδικής ηλικίας 8. ΑΝΡΙΒΑΛΛΟΝ - Ο εσωτερικός κόσμος του παιδιού 9. ΑΝΡΙ ΒΑΛΛΟΝ - Η ψυχική ανάπτυξη του παιδιού 10. ΝΕΛΣΟΝ - ΛΟΥΑΚ - Ποιος είναι το αφεντικό ΑΠΟΚΛΕΙΣΤΙΚΗ ΔΙΑΘΕΣΗ:

ΚΟΙΝΟΠΡΑΚΤΙΚΗ ψ

ΙΠΠΟΚΡΑΤΟΥΣ 68 - 106 80 ΑΘΗΝΑ - ΤΗΛ.: 3609197

Η

Εκδόσεις Γλάρος

ΘΕΜΙΣΤΟΚΛΕΟΥΣ 31 - 106 77 ΑΘΗΝΑ - ΤΗΛ.: 36> 8457

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΕΞΑΝΤΑΣ

Jean-Paul

ΑΓΙΟΣ ΖΕΝΕ Κ Ω Μ ίΙΔ Ο Σ ΚΑΙ Μ Α Ρ ΤΥ Ρ Α Σ

Μετάφραση

ΛΟΥΚΑΣ ΘΕΟΔΩΡΑΚΟΠΟΥΛΟΣ

ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΚΛΑΣΙΚΗ ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ ΕΞΑΝΤΑΣ

Τζαβέλλα 1 και Ζωοδόχου Πηγής Τηλ.: 36.04.885 - 36.13.065

ΓΕΝΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΕΥΡΩΠΗΣ Η Ευρώπη από τους πρώτους χρόνους μέχρι σήμερα Έχουμε επιτέλους στα χέρια μας το τεράστιο έργο που περιμέναμε: μια διδακτική πραγματεία γραμμένη με φροντίδα και μεράκι και που διαβάζεται με πάθος. Δεν σταματάει κανείς την ανάγνωση αυτή, παρά μόνο όταν τελειώσει. Ένα έργο με πλούσια εικονογράφηση, που δεν απευθύνεται μόνο στους ιστορικούς αλλά πολύ περισσότερο σε όλους τους Ευρωπαίους, κι από κει και πέρα σε όλους τους ανθρώπους με καλή θέληση... ... Η Γενική Ιστορία της Ευρώπης είναι ένα πραγματικό σύνολο γνώσεων αφιερωμένων στα γεγονότα. Πάνω απ' όλα οι συγγραφείς της θέλησαν να μας κάνουν να αντιληφθούμε πώς οι άνθρωποι κάθε εποχής φαντάζονταν αυτή την Ευρώπη και τι ήταν στην πραγματικότητα γι' αυτούς. Έχουμε μπροστά μας έτσι μια ιστορία του πολιτισμού και των ιδεών της Ευρώπης.

"30 JOURS D' EUROPE” JEAN BAPTISTE DAELMAN Μια εξαίρετη εργασία που απευθύνεται σε όλους τους καλλιεργημένους αναγνώστες του καιρού μας.

"LES LIVRES" J. VIDALENC Το έργο κυκλοφορεί στο τέλος Απριλίου 1990, σε 6 πολυτελείς δεμένους τόμους, στην τιμή των 14.000 δρχ.

Ε ΙΔ ΙΚ Η Π Ρ Ο Σ Φ Ο Ρ Α Για όσους προεγγραφούν μέχρι την ημερομηνία κυκλοφορίας του έργου, γίνεται έκπτωση 15%.

ΔΕΛΤΙΟ ΠΡΟΕΓΓΡΑΦΗΣ Προς τις ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΠΑΠΑΖΗΣΗ ΑΕΒΕ Νικηταρά 2, Αθήνα 106 78 Τηλέφωνο: 3622496, 3609150 Παρακαλώ να μου στείλετε με αντικαταβολή το 6άτομο έργο ΓΕΝΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΕΥΡΩΠΗΣ Ό νο μ α .............................................................................. Επώνυμο.......................................................... Επάγγελμα......... ...................................................................................... « ................................................. Διεύθυνση .................................................................. .................................................................................. Τηλέφωνο...................................................................................................................... ..............................

ΕΚΔΟΣΕΙΣ

ΙΑΜΒΛΙΧΟΣ

η επιοτημη ιη$ μν&ολογια$

C.G.JENG C. KERENYI

Μάρνη 5-7, 10433 Α Θ ΗΝΑ Τηλ. 5221744, 5227678

$

ΕΙΝΑΙ C H D ΔΙΑΒΑΣΤΗΚΕ ΑΠΟ ΕΚΑΤΟΜ Μ ΥΡΙΑ ΑΝΑΓΝΩΣΤΕΣ ΓΟ ΛΟ ΤΟΝ ΚΟΣΜΟ.

Με όπλα της τη σκληρή δουλειά και αποφασιστικότητα η Αναστασία Ν μπρόφσκι είχε αγγίξει την επιτυχία. Εί­ χε καταφέρει να έχει την ανεξαρτησία της. χρήματα και δόξα δουλεύοντας^ ως Ιτίβενς - ένα όνομα που έκρυβε την πολωνική «εμιγκρέ» καταγωγή της. Ώριμη γυναίκα πια. με δύο γόμους στο ενεργητικό της. βάζει έναν και­ νούριο στόχο: να κατανοήσει την ρελθόν. Μια παράδοση γυναικών που θυσιάζονται για τα παιδιά τους, μια αβάσταχτη κληρονο­ μιά που κι αυτά με τη σειρά τους ζωής. Όμως μόνο μέσα από την απόγνωση της επίμονης αναζήτησης η Χτέισι Στίβενς θα καταφέρει να σφυρηλατήσει μια ανακωχή με τα παιδιά της και το πα­ ρελθόν της και να πληρώσει το τίμημα της πραγματικής ανεξαρτησίας. Ένα έ­ ντιμο και συγκινητικό μυθιστόρημα για τον πρωτογενή αναπόφευ-

BEST SELLERS ...και ζείτε συγκλονιστικές εμπειρίες.

ΚΥΚΛΟΦΟΡΗΣΑΝ ΝΟΜΠΕΛ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑΣ

1988 •

ΝΑΓΚΙΜΠ ΜΑΧΦΟΥΖ Μετάφραση: Μαρία Χωρεάνθη

ΖΩΡΖ ΣΑΡΗ Το παραράδιασμα

Αλεξάνδρεια 1960... Έξι ένοικοι της πανσιόν ΜΙΡΑΜΑΡ και η όμορφη χωριατοπούλα, η Ζόχρα, δίνουν το κλίμα της εποχής.

ΛΟΤΗ ΠΕΤΡΟΒΙΤΣΑΝΔΡΟΥΤΣΟΠΟΥΛΟΥ Λάθος, κύριε Νόιγκερ

ΓΙΑ ΑΝΑΓΝΩΣΤΕΣ ΜΕ ΑΠΑΙΤΗΣΕΙΣ

mStSjk ΕΚΔΟΣΕΙΣ 1 ^ · ΠΑΤΑΚΗ

Σύγχρονα βιβλία pc σεβασμό στην υπεύθυνη γνώση ΝΙΚΗΤΑΡΑ 3. 10679 ΑΘΗΝΑ. ΤΗΛ. 3638362

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΨΥΧΟΓΙΟΣ ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗ 1 ΤΗΛ.: 3602535-3618654

Μίμης Ανόρουλάκης ΣΟ ΣΙΑΛΙΣΤΙΚΗ ΑΥ ΤΟ ΛΙΟ ΙΚ Η ΣΗ -ΑΥ ΤΟ ΔΙΑ ΧΕΙΡΙΣΗ προβλήματα γραφειοκρατίας (5η έκδοση)

fa s t

Αλέκος Αλαβάνος ΣΤΗ Η Ε Υ Ρ Ω Π Η (2η έκδοση)

Γιάννης Δόβας Ο ΙΚΟ Ν Ο Μ ΙΑ ΤΗ Σ Ε Λ Λ Α Δ Α Σ

Μιχάλης Μάλιος Η Σ Υ ΓΧ Ρ Ο Ν Η Φ Α Σ Η Α Ν Α Π Τ Υ Ξ Η Σ ΤΟ Υ Κ ΑΠ ΙΤΑ Λ ΙΣΜ Ο Υ ΣΤΗ Ν Ε Λ Λ Α Δ Α (4η έκδοση)

Περικλής Παπαδόπουλος Η ΤΑΞΙΚΗ Δ ΙΑ Ρ Θ Ρ Ω Σ Η ΤΗ Σ Σ Υ ΓΧ Ρ Ο Ν Η Σ (2η έκδοση)

Γιάννης Σαμαράς ΓΟΣ ΚΑΙ Κ Ε Φ Α Λ Α ΙΟ (5η έκδοση)

Οι Έλληνες Συγγραφείς

‘Ρ1

Από τις εκδόσεις

Η

b

Μ αρία Α ρβανίτη -

Σ ω τηροπ ούλου

Η ώ ρα τη ς σιω πής

‘ -ο CDm

Ο * ΪΗ

Σ π όρ ος Κ ουκούτσης

Α π όλα υ ση Φ άνης Μ ού λιος

- 0<Λ

Η φαμίλια των Λιστινών Α' κρατικό βραβείο

<

Λ ιάνα Π απαδημητρίου

Η ιεροτελεστία της β ρ οχή ς Μ ιχά λη ς Π ετ ρ ό π ο υ λο ς

Έ ν α βελ ούδ ο φ ερ μένο α π ό τη Β ερόνα Έ λ λ η Ρ όζου

Και ο Χ α σ ίν δε μίλησε

«ΣΤΟΥ ΓΚΟΒΟΣΤΗ» Ζ ω ο δ ό χο υ Π ηγής 21 -

Τ ηλ.: 3615433

ΔΙΑΒΑΖΩ ΔΕΚΑΠΕΝΘΗΜΕΡΗ ΕΠΙΘΕΟΡΗΣΗ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ

Α. Μεταξύ 26, Αθήνα - 106 81

Σύνταξη: 36.40.487 Λογιστήριο: 36.40.488 Διαφημίσεις: 36.42.789 Συνδρομές: 36.42.765 Τεύχος 233 21 Φ εβρουάριου 1990 Τιμή: Α ρχ. 400 Ιδρυτής: Περικλής Αθανασόπουλος Διευθυντής: Γιώργος Γαλάντης Σύνταξη: Κατερίνα Γρυπονησιώτου, Βα­ σίλης Καλαμαράς, Ηρακλής Παπαλέξης, Νένη Ράις, Βάσω Σπάθή, Καίτη Τοπάλη Οικονομικός υπεύθυνος: Βάσω Σπάθή Συνδρομές: Κατερίνα Γρυπονησιώτου Διαφημίσεις: Ηρακλής Παπαλέξης Σελιδοποίηση-Μοντάζ: Νένη Ράις Γλωσσική επιμέλεια-Διορθώσεις: Βίκυ Κωτσοβέλου Στοιχειοθεσία: Φωτοκύτταρο Ε.Π.Ε., Υ­ μηττού 219, τηλ. 75.16.333 Φωτογραφίσεις-Μοντάζ: I. Χριστοδουλάκος - 1. ΚοργιαλάςΟ.Ε., Α. Μεταξά 26, τηλ. 36.41.134 Εκτύπωση: Αφοί Τσαλδάρη Ο.Ε., Φυλής 35, Καματερό, τηλ. 26.10.918 Βιβλιοδεσία: Νικ. Κατριβάνος και Σία Ο.Ε., Στ. Γόνατά 48, τηλ. 57.49.951 Διανομή: Νέο Πρακτορείο Τύπου Ιδιοκτήτης-Εκδότης: Γιώργος Γαβαλάς Κεντρική διάθεση:

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΧΡΟΝΙΚΑ __________________________________________________________________■

ΜΟΛΙΣ ΚΥΚΛΟΦΟΡΗΣΑΝ: Επιμέλεια Ηρακλής Παπαλέξης η ΑΓΟΡΑ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ

14 16

-----------------------------------------------------------------------------------------------------------

ΑΦΙΕΡΩΜΑ _____________________________________________________________________

Ελληνική κοινωνία και Κράτος Συζητούν ο Κωνσταντίνος Τσουκαλάς και ο Ά λκης Ρήγος (συντονίζει ο Ηρακλής Παπαλέξης) 18

ΟΔΗΓΟΣ ΒΙΒΔΙΩΝ ΕΠΙΛΟΓΗ ΠΟΙΗΣΗ: Γράψουν ο Ηλίας Κεφάλας και η Ελένη Χωρεάνθη

91 93

Αθήνα: «Διαβάζω» Θεσσαλονίκη: Βιβλιοπωλείο «Κέντρο του βιβλίου» Λασσάνη 9 τηλ. 237.463 Εξώφυλλο: Γιώργος Γαλάντης

ΔΕΛΤΙΟ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΟ ΔΕΛΤΙΟ

41

ΚΡΙΤΙΚΟΓΡΑΦΙΑ

50

στο επόμενο «Διαβάζω»

αφιέρωμα: Αναγνώσεις των κειμένων

Για την άμεση ενημέρωση της συντακτικής επιτρο­ πής, η οποία υπογράφει τα κείμενα που ακολουθούν, παρακαλούμε τους εκδότες να αποστέλλουν το συντομό­ τερο δυνατόν τα βιβλία τους στα γραφεία του πε­ ριοδικού.

Ά ρθρα , διηγήματα ή δοκίμια; « Γ ρ ά φ ω την πρώτη φράση ενός κειμένου. Τι θα είναι άραγε; Α ρ ­ θρο, διήγημα, δοκίμιο; Σύντομο, μεγάλο; Ίσω ς βιβλίο ολόκληρο. Ίσω ς τρεις φράσεις συνέχεια...» Έ τσι αρχίζει το καινούριο βιβλίο του Ν. Δήμου «Τολμηρές ιστο­ ρίες». Αυτό το απόσπασμα, το οποίο πρέπει να ομολογήσουμε ότι δεν έχει αυταπόδεικτη αξία αν δεν συνδεθεί με το τελικό αποτέλε­ σμα, φανερώνει με τον σαφέστερο τρόπο μια αδεξιότητα για το εί­ δος του γραπτού λόγου που θα ακολουθήσει ο συγγραφέας του. Κυ­ ρίως όμως φανερώνει απουσία μιας κεντρικής ιδέας, η οποία αναλόγως της οπτικής γωνίας που θα την δεις, σε παραπέμπει στο αν θα γράψεις ένα άρθρο, ένα δοκίμιο ή ένα διήγημα. Έ χει πολλές φο­ ρές ομολογηθεί από συγγραφείς ότι συχνά μια ιδέα μπορεί να απο­ τελ εί τον πυρήνα για ένα διήγημα ή νουβέλα και τελικά να προκό­ ψει μυθιστόρημα ή αντίστροφα. Ό μω ς απέχει πολύ από το να τα­ λαντεύεται κανείς μεταξύ π.χ. άρθρου, δ ιηγή μα τος και δοκιμίου. Έ να ς συγγραφέας, όταν δεν είναι πρωτόπειρος, πρέπει να έχει ξεπεράσει αυτή τον αδεξιότητα και να έχει λυμένα τέτοια προβλή­ ματα. Ο συγγραφέας μπορεί να ξεκινήσει να γράφει και τελικά να του προκόψει κάτι διαφορετικό, αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι η αρ­ χική του πρόθεση δεν πρέπει να έχει σαφήνεια και καθαρότητα. Ο γραπτός λόγος χρειάζεται φόρμα, είναι φόρμα, και καμιά ιδέα δεν γράφεται χωρίς να απαιτεί και να αναζητά και να επιβάλλει μια φόρ­ μα. Είναι, τουλάχιστον, ατυχές να δοκιμιογραφείς και να ανακα­ λύπτεις ότι μυθιστοριογραφείς ή να επιλέγεις τη μυθιστορηματική φόρμα και να προκύπτει διήγημα. Υπάρχει βέβαια και το ενδεχό­ μενο να σπάσει ο συγγραφέας όλες τις καθιερωμένες μορφές, αλλά σ ’ αυτή την περίπτωση, αν πετύχει το πείραμα, έχουμε να κάνουμε με εξαίρεση, η οποία αυτή τη στιγμή δεν πρέπει να μας απασχολεί. Η φόρμα τέλος υπηρετεί την ιδέα. Γι’ αυτό υπάρχουν όλα αυτά τα είδη του γραπτού λόγου. Ό πω ς ποίηση, αρθρογραφία, διήγημα, δο­ κίμιο κ.τ.λ. Οι «Τολμηρές Ιστορίες» λοιπόν υπακούουν πιστά σ’ αυτή την ταλάντευση μεταξύ άρθρου, δ ιηγή μα τος και δοκιμίου. Χάριν συντο­ μίας θα τις ονομάσουμε διηγήματα. Κοινό θέμα των έντεκα ιστο­ ριών είναι ο έρωτας σε όλες του σχεδόν τις εκφάνσεις. Οι ιστορίες του Ισίδωρου, ευυπόληπτου, σοβαρού πενηντάρη δασκάλου, του μο­ ναχού Ιωάννη (δεκαεπτά χρόνια στη σκήτη), του εξηνταπεντάρη κα­ θηγητή Β., του κυρίου Σ., συνταξιούχου γυμνασιάρχη, του Δόκτωρα Τζέκυλ και Κυρίου Χάυντ, του ερωτικά στερημένου διευθυντή λογιστηρίου και ενός από τους Ομιλητές του «Στρογγυλού Τραπε­ ζιού» έχουν κεντρικό τους άξονα τις φαντασιώσεις και τα ερωτικά απωθημένα ανδρών της τρίτης ηλικίας. Οι ιστορίες της «Jamais contente» και του «Επιτύμβιου», με ηρωΐδες δύο διαφορετικούς τύπους | γυναικών, περιγράφουν τη σημασία της αλήθειας του έρωτα όταν

χρονικα/15 έχει αντίκρισμα στην καθημερινή ζωή. Στα «Τρία πορτραίτα» μι­ λάει ο ίδιος ο συγγραφέας χωρίς να έχει ανάγκη μεσολαβητή, ενός ήρωα. Η «Βεβαιότητα της Υποψίας» είναι η ιστορία της συλλογής που ίσως θα βρει τη μεγαλύτερη ανταπόκριση από τους αναγνώστες γιατί αναφέρεται στα πανθομολογούμενα περί πίστης και απιστίας μεταξύ ζευγαριών. Το υλικό του Ν. Δήμου είναι ενδιαφέρον. Τελικά όμως οι «Τολ­ μηρές Ιστορίες» είναι «άτολμα» διηγήματα δοκιμιακού χαρακτή­ ρα με φιλοσοφικό υπόβαθρο.

ΑΣΤΟΥΡΙΑΣ ΜΙΓΚΕΛ/ΑΝΧΕΣ.Οι Άνθρωποι από καλαμπόκι. Μετ. Σταυρούλα Παπαδάκη, ΚλαΙρη Σταθάτου. Αθήνα, Σύγχρονη Εποχή, 1989. Σελ.398. Δρχ, 1290.

^ι$κέ/ί β α χ ε ή - f t c t o u p i a i

Το καλαμπόκι σύμβολο ζωής «Οι Άνθρω ποι α π ό Καλαμπόκι» αναφέρεται στό υπερφυσικό, το οποίο πραγματώνεται με μυθικό τρ όπο στη ζωή των ανθρώπων, Οι θρύλοι και οι παραδόσεις επαληθεύονται α π ό τη ζωή, αρκεί να τη δει κανείς με ματιά μη ορθολογική. Η πραγματικότητα και ο μύθος, το ονειρικό και το μαγικό συ­ μπλέκονται με τέτοιο τρ όπο π ο υ κάθε προσπάθεια προσέγγισης και κατανόησής τους πρέπει να είναι απαλλαγμένη απ ό οποιονδήποτε δυτικό τρόπο σκέψης. Αντικείμενο του μυθιστορήματος είναι ο άνθρωπος. Το καλαμπό­ κι λειτουργεί ως σύμβολο, το ο ποίο μπορεί να τον αναπαραστήσει. Σύμβολο π ου αποτέλεσε το βασικό οικονομικό του στήριγμα, γύ­ ρω α π ό το ο ποίο αναπτύχθηκαν οι συνήθειες, τα έθιμα και οι μύθοι των λαών της Κεντρικής Αμερικής. Η προδοσία και η εκδίκηση θεωρούνται α π ό τον Μ.Α, Αστούριας στοιχεία της ανθρώπινης συμπεριφοράς. Ιδίως την εκδίκηση, τη θε­ ωρεί ως αναγκαιότητα άρρηκτα πολλές φορές δεμένη με κάποια κατάρα. Ο ναουαλισμός, η μεταμόρφωση ανθρώπου σε ζώο, με σκοπό την εκδίκηση, είναι κίνητρο ισχυρά επηρεασμένο α π ό τους θρύλους και τις παραδόσεις των Μάγια. Το μυθιστόρημα με πολλές προτάσεις ανάγνωσης, με πολλές ό­ ψεις και άναρχη, για μας τους δυτικούς, δόμηση, δεν επιδέχεται συμ­ βατικές αναλύσεις. Είναι μια ιστορία, η ιστορία ενός λαού, π ου τη δέχεσαι ή την αρνείσαι ολοκληρωτικά. Ο βραβευμένος με το Νόμπελ της λογοτεχνίας, το 1967, Μ.Α, Α­ στούριας δεν είναι ευρύτατα γνωστός στο ελληνικό αναγνωστικό κοι­ νό όπω ς άλλοι Λατινοαμερικάνοι συγγραφείς, αλλά θεωρείται ένας απ ό τους βασικούς εκπροσώ πους του νέου λατινοαμερικάνικου μυ­ θιστορήματος.

'\/9 p u m o i α π ό κ α ή α μ η σ κ ι

ΔΗΜΟΥ ΝΙΚΟΣ. Τολμηρές ιστορίες. Αθήνα, Νεφέλη, 1989. Σελ. 108. Δρχ.

700

η ΑΓΟΡΑ

Βαγιονάκης-ΑΘ., Γνώση-ΑΘ., Δοκιμάκης-Ηράκλειο, Δωδώνη-Αθ., Ελευθερουδάκης-Αθ., Ενδοχώρα-Αθ., Εξαρχόπουλος-Αθ., Εστία-Αθ., Κατώι του ΒιβλίουΘεσσ., Κέντρο του Βιβλίου-Θεσσ., Λέσχη του ΒιβλίουΑθ., Μάτι-Κατερίνη, Μεθενίτη- Πάτρα, Μιχαλάς-ΑΘ., Παράμετρος-Αθ., Πειραϊκή Φωλιά-Πειραιάς, ΡόμβοςΑθ., Σΰμβολο-Κηφισιά, Το Π ολΰτιμο-Καλλιθέα, Χατζούλη-Λάρισα.

του

ΒΙΒΑΙΟΥ από 29 Ιανουάριου έως 14 Φεβρουάριου 1990

Ο πίνακας παρουσιάζει τα εμπορικότερα βιβλία ενός δεκαπενθημέρου, σύμφωνα με τα στοιχεία που μας παραχώρη­ σαν 20 βιβλιοπώλες απ' όλη την Ελλάδα, δηλώνοντας ο καθένας τους τέσσερα βιβλία που είχαν τις περισσότερες που­ λήσεις στο βιβλιοπωλείο του κατά το διάστημα αυτό. Έτσι κάθε βιβλιοπωλείο δίνει τέσσερις βαθμούς στο βιβλίο που είχε τις περισσότερες πωλήσεις, τρεις βαθμούς στο αμέσως επόμενο, δύο βαθμούς στο τρίτο κατά σειρά βιβλίο, ενώ ένα βαθμό παίρνει το τέταρτο.

I ΘΕΛΑ Κ.Χ.: Η Κυψέλη

ΖΑΧΑΡΟΠΟΥΛΟΣ

| ΜΟΥΡΣΕΛΑ Κ.: Βαμμένα κόκκινα μαλλιά | ΤΑΧΤΣΗ Κ.: Το φοβερό βήμα

ΚΕΔΡΟΣ

ΕΞΑΝΤΑΣ

| ΘΕΛΑ Κ.Χ.: Η οικογένεια Πασκουάλ Ντουάρτε

ΚΑΣΤΑΝΙΩΤΗΣ

| ΔΙΑΜΑΝΤΟΠΟΥΛΟΥ Θ.: Πολιτική βιογραφία Κ. Μητσοτάκη - 2ος τόμος ΠΑΠΑΖΗΣΗΣ | ΞΑΝΘΟΥΛΗ Γ.: Ο χάρτινος Σεπτέμβρης της καρδιάς μας | ΜΕΓΑΠΑΝΟΥ Α.: Έκτωρ Μ Μ

ΚΑΣΤΑΝΙΩΤΗΣ

LIBRO

ΓΑΛΑΝΑΚΗ Ρ.: Ο βίος του Ισμαήλ Φερίκ Πασά ΜΑΣΤΟΡΑΚΗ ΤΖ.: Μ’ ένα στεφάνι φως ΕΚΟ ΟΥ.: Εκκρεμές του Φουκώ

ΑΓΡΑ

ΓΝΩΣΗ

ΓΝΩΣΗ

ΣΑΚΕΛΛΑΡΙΟΥ Α.: Λες και ήταν χθες

ΣΜΥΡΝΙΩΤΑΚΗΣ

Ο κατάλογος που ακολουθεί παρουσιάζει, με αλφαβητική σειρά, τα υπόλοιπα βιβλία που δεν προτάθηκαν από δυο τουλάχιστον βιβλιοπωλεία.

Αλιέντε I.: Εύα Λούνα (Ωκεανίδα) · Ασίμωφ I.: Νέμεση (Κ άκτος ) · Βαγενά Ν.: Ποίηση και Μετάφραση (Στιγμή) • Βέτση Κ.: Μια μέρα στην Αγορά των Αρχαίων Αθηνών (Γνώση) · Γκανά Μ.: Γυάλινα Γιάννινα (Κέδρος) • Η Βίβλος (Δ εληθανάσης) · Δέλτα Π.: Ο τρελλαντώνης (Εστία) · Δήμου Ν.: Τολμηρές Ιστορίες (Νεφέλη) • Έκο Ου.: Η Αποκάλυψη του Ιωάννη (Ε κδο τικό ς Ο ργα νισμός Θ εσ /κ η ς ) · Καράλη Μ.: Αθώος σαν αγαπη­ μένος (Καστανιώ της) · Κοννολύ Π.: Ο Θρύλος του Οδυσσέα (Ζ α χα ρόπουλος) · Λακλός: Επικίνδυνες Σχέ­ σεις ( Ά γ ρ α ) · Λουσιάνο Κ.: Η χαμένη βιβλιοθήκη της Αλεξάνδρειας (Α λεξά νδρεια ) · Μουράτ Κ.: Της νε­ κρής Πριγκίπισσας (Ω κεανίδα) · Νικολαΐδη Α.: Ανιχνευτής (Εστία) · Παπαμόσχου Η.: Το πέτρινο σπίτι (Π ατάκη ς) · Παπάνθιμου Α.: Αυριανισμός (Θ εμ έλιο )· Πλωρίτη Μ.: Της σκηνής και της τέχνης (Κ αστανιώ ­ της) · Σεμπρούν X.: Τι ωραία Κυριακή (Ε ξάντας) · Ταίηλερ Α.: Αταίριαστοι Εραστές (Ζαχαρόπουλος) · Τερζάκη Α.: Λυκόφως των Ανθρώπων (Ε στία) · Χάρρερ X.: 7 χρόνια στο Θιβέτ (Νέα Σύνορα) · Χουντομίδη Α.: Σύντομο Ερμηνευτικό · Λεξικό Ψυχολογικών όρων (Δωδώνη) · Οι Θεοί του Ολύμπου (Στρατίκη).

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΘΕΜ ΕΛΙΟ - Λ Ε Σ Χ Η ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ

κυκλοφορούν Στη σειρά ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΘΕΜΕΛΙΟ - ΣΟΛΩΝΟΣ 84 - ΤΗΛ. 3608180/3602646

18/αφιερωμα

Ελληνική κοινωνία Συζητούν: Κ. Τσουκαλάς Τη συζήτηση συντονίζει

Ά λ κ η ς Ρήγος Έργο - Βιογραφία Γεννήθηκε στην Αθήνα το 1946. Σπούδασε Πολιτική Επιστήμη στην Πάντειο ΑΣΠΕ και είναι διδάκτορας της ίδιας σχολής. Διδάσκει Πολιτική Ε­ πιστήμη στο Πάντειο Πανεπιστήμιο (τμήμα Πολιτικής Επιστήμης και Διε­ θνών Σπουδών) και ως επισκέπτης καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Κρήτης (Τμήμα Φιλοσοφικών και Κοινωνικών Σπουδών). Διετέλεσε πρόεδρος του κεντρικού συμβουλίου του ΕΔΠ (Επιστημονικού Διδακτικού Προσωπικού) των ΑΕΙ. Μέλος της γραμματείας της Επιτρο­ πής Πολιτών για τα Εθνικά θέματα και πρόεδρος του Σωματείου «Συμπαρά­ σταση Αγώνα Κύπρου». Έ χει δημοσιεύσει επιστημονικά άρ­ θρα στον ημερήσιο και περιοδικό τύπο για θέματα νεοελληνικής πολιτικής, ερ­ γατικού και φοιτητικού κινήματος, θε­ ωρίας των μαζικών μέσων επικοινω­ νίας, λειτουργίας του ελληνικού Πανε­ πιστημίου, για το Κυπριακό και τις ελ­ ληνοτουρκικές σχέσεις. Το 1988 κυκλοφόρησε το βιβλίο του «Β' ελληνική Δημοκρατία (1924-1935). Κοινωνικές διαστάσεις της πολιτικής σκηνής» από τις εκδόσεις «Θεμέλιο» με εισαγωγή του Νίκου Σβορώνου. Αυτές τις μέρες θα κυκλοφορήσει α­ πό τις εκδόσεις «Παπαζήση» το καινού­ ριο του βιβλίο «Προσεγγίσεις Νεοελλη­ νικής Πολιτικής».

Μια πολύωρη και κατά το δυνατό διεξοδι­ κή συζήτηση για το ελληνικό κράτος και την ελληνική κοινωνία από ένα κοινωνιολόγο και ένα πολιτικό επιστήμονα έχει διπλό ενδια­ φέρον. Πρώτα γιατί εξετάζεται και από τους δύο συ­ νομιλητές η έννοια του κράτους από τη γένεσή του ώς τις μέρες μας και η εξέλιξη των κοι­ νωνιών σε ευρωπαϊκό επίπεδο και δεύτερον, γιατί η συζήτηση επικεντρώνεται τελικά στα ελληνικά πράγματα. Πώς δηλ. συγκροτείται το ελληνικό κράτος και ποιές λειτουργίες επιτελεί. Ποιος ο ρόλος τους εκπαιδευτικού μας συστήματος και ειδικότερα της ανώτατης εκ­ παίδευσης. Πώς η επτάχρονη δικτατορία πέ­ τυχε να εκτονώσει μιαν έντονη κοινωνική κρί-

αφιερω μα/19

και κράτος Α. Ρήγος ο Ηρακλής Παπαλέξης ση. Ποιος ο ρόλος του ΠΑΣΟΚ από την επο­ χή της επίσημης εμφάνισής του στην πολιτική σκηνή. Ποιος ο ρόλος της Αριστερός, η οποία διατακτικά μεν αλλά σταθερά αποδογματικοποιείται υπό το βάρος των εξελίξεων στην Ανατολική Ευρώπη. Πώς το οικολογικό κίνη­ μα έχει άμεση σχέση με την παραγωγή και ποιος είναι ο ρόλος της δεξιάς σήμερα. Αυτό το αφιέρωμα, λοιπόν, είναι επίκαιρο ε­ πειδή προσεγγίζει τα ζητήματα που συγκλονί­ ζουν την Ευρώπη σήμερα, αλλά και διαχρονι­ κό επειδή εξετάζει επιστημονικά τη δημιουρ­ γία και την εξέλιξη του ελληνικού κράτους και της ελληνικής κοινωνίας ώς τις μέρες μας. Επιμέλεια αφιερώματος: Ηρακλής Παπαλέξης

Κωνσταντίνος Τσουκαλάς Έργο - Βιογραφία Γεννήθηκε στην Αθήνα το 1937. Πτυχιούχος της Νομικής Σχολής του Πα­ νεπιστημίου Αθηνών. Μεταπτυχιακές σπουδές στη Γερμανία, Γαλλία, Η.Π.Α. Καθηγητής στα Πανεπιστήμια Παρισιού και Θεσσαλονίκης. Καθηγητής Πανεπι­ στημίου Αθηνών από το 1984. Επιστη­ μονικός Διευθυντής στο ΕΚΚΕ από το 1982. Πρόεδρος Ενώσεως Ελλήνων Κοινωνιολόγων (1989). Αυτοτελή έργα 1. «The Greek Tragedy», Harmondsworth, Penguin Press, 1969. To έργο δημοσιεύθηκε από τον ίδιο εκδοτικό οίκο στις Η.Π.Α το 1970. Μεταφράστηκε ε­ πίσης στα Γαλλικά, με τον τίτλο «La Grece de Γ independence aux colonels» (έκδοση Franfois Maspero, Paris, 1970), στα Ολλανδικά (έκδοση Van Loghum Slaterus, Deventer, 1970), και στα Ελλη­ νικά με τον τίτλο «Ελληνική Τραγωδία» (Ολκός, Αθήνα, 1974).

2. «Εξάρτηση και αναπαραγωγή. Ο κοινωνικός ρόλος των εκπαιδευτικών μηχανισμών στην Ελλάδα, (1830 1922)», με εισαγωγή Ν. Σβορώνου. Α­ θήνα, Θεμέλιο, 1977.

3. «Κοινωνική ανάπτυξη και κράτος: η συγκρότηση του δημοσίου χώρου στην Ελλάδα». Αθήνα, Θεμέλιο, 1981.

4. «Κράτος, κοινωνία, εργασία στη μεταπολεμική Ελλάδα». Αθήνα, Θεμέ­ λιο, 1986.

20/αφιερωμα Α ς αρχίσο υμε μ ε μια ερ ώ τηση που προφανώ ς δ εν επ ιδέχετα ι μο νο σ ήμ α ντες ' απα ντήσ εις. Α φ ο ρά σ τη ν έννοια του κράτους. Π ρώ το ς ο Α ρ ισ το τέλ η ς είπ ε ότι το κρ ά το ς υπά ρχει για το «ευ ζην». Ο Χ ο μ π ς θεωρούσε ότι π ολι­ τισ μός χω ρίς την ασφά λεια του κρά το υς, δ εν υφ ίσταται. Ο Χ έγ γε λ ισχυριζόταν ότι το κρά τος είναι η Θεία ιδέα σ τη γήινη μ ορφ ή της, ενώ ο Μ αρξ μ ιλάει για ένα κρ ά το ς που είναι όργανο σ τα χέρια τη ς άρχο υσ α ς τάξη ς για να δ ια τη ρεί τη ν κυριαρχία της. Υ πά ρ χουν βέβαια και ά λλε ς π ο λ­ λές θεωρίες. Ε π ιλ εκ τικ ά ανέφερα τις προηγούμενες. Σήμερα, πό σο μ α κ ριά β ρ ισ κ ό μ α σ τε α π ’ αυτές τις θεω ρητικές π ρ οσ εγγίσεις για τη ν έννοια του κρά τους;

παπαλροηε η

ΤΣΟΥΚΑΛΑΣ κ

Η ερώτηση είναι τόσο μεγάλη, ώστε δεν σηκώνει φυσικά απάντηση. Και οι ' τέσσερις αυτές απόψεις, στις οποίες αναφέρεσαι, κατά κάποιον τρόπο ισχύ­ ουν. Α λλά η συζήτηση θα μας πήγαινε πολύ μακριά. Θα πρέπει πριν να μπούμε στο τι ισχύει σήμερα, να σκεφθούμε κάτι το, κατά τη γνώμη μου, πολύ σημαντικότερο. Ό τι υπάρχει μια σύγ­ χυση γενικότερη ανάμεσα στην έννοια της εξουσίας και στην έννοια του κράτους. Γι’ αυτό και θα άρχιζα με μια διατύπωση, μια θέση, από την οποία, άλλωστε, ξεκινάει και ο Πουλαντζάς. Δεν είναι δυνατόν να κάνει κανείς μια γενική και διιστορική θεωρία περί κράτους. Κάθε κοινω­ νία εκτρέφει το δικό της πολιτικό σύστημα, αλλά και τη δική της εννοιοποίηση για το τι είναι το πολιτικό, για το ποιες πλευρές της κοινωνικής πραγματικότητας θεωρούνται ως αναφερόμενες στη δομημένη εξουσία. Θα έπρεπε, πρώτα-πρώτα, να αρχίσει κανείς με μια θεωρία της συγ­ κεκριμένης κοινωνίας. Προκειμένου για τις σημερινές κοινωνίες, που βρίσκονται υπό το καθε­ στώς ενός συγκεκριμένου τρόπου παραγωγής, μπορεί να μιλήσει λοιπόν κανείς για το καπιτα­ λιστικό κράτος, που είναι η ειδική μορφή του οργανωμένου πολιτικού φαινομένου στις καπιτα­ λιστικές κοινωνίες. Σ’ όλες τις προηγούμενες, προκαπιταλιστικές, περιόδους υπήρχαν, φυσικά, οργανωμένες μορ­ φές εξουσίας. Αλλά το κατά πόσον θα θεωρηθεί αυτό κράτος είναι θέμα, κατά κάποιον τρόπο, ορολογικό. Εκείνο που είναι βέβαιο είναι ότι, από τότε που δομείται η καπιταλιστική κοινωνία, κατασκευάζεται ένα σύστημα θεσμικό, το οποίο ονομάζουμε κράτος, που αποκτά νόημα και ονοματίζεται σε αντιπαράθεση με το μη κράτος, δηλαδή με την κοινωνία. Η οργανωμένη πολι­ τική εξουσία χωρίζεται απ’ την κοινωνία και νοείται ως έξω και πάνω απ’ αυτήν. Και τούτο α­ κριβώς αποτελεί το νέο πρωτότυπο στοιχείο της πολιτικής οργάνωσης των καπιταλιστικών κρα­ τών, που θα οδηγήσει στην αστική φιλελεύθερη πολιτειακή λογική. Η λογική αυτή θα κατασκευά­ σει ένα ειδικό και αυστηρά οριοθετημένο πολιτικό σύστημα, αντιπαραθέτοντάς το με την κοι­ νωνία. Και οι σχέσεις κράτους και κοινωνίας συγκροτούνται ως συντακτικές σχέσεις της Πολι­ τείας. Το πολιτικό αυτό σύστημα κατασκευάζεται ταυτόχρονα με την κατασκευή των εθνικών αγορών και, επίσης, με την αναγνώριση των λεγάμενων ανθρωπίνων ελευθεριών και δικαιωμά­ των, που προστατεύονται ενάντια στην επιβουλή της κρατικής εξουσίας. Το κράτος, δηλαδή, το φιλελεύθερο κατασκευάζεται σαν ιδιαίτερος χώρος, που αυτοδεσμεύεται σε σχέση με τα άτομα. Τα ατομικά δικαιώματα είναι τόσο τα πολιτικά δικαιώματα, όσο και τα αστικά δικαιώματα, και το κράτος είναι ο θεσπισμένος χώρος εκείνος, ο οποίος διακα­ νονίζει, διαχειρίζεται τα ζητήματα της εξουσίας, έτσι ώστε το άτομο, το οποίο αποτελεί την κε­ ντρική σημασιογόνα μήτρα του φιλελευθερισμού, να μπορεί να ασκεί όλα τα αστικά του δικαιώ­ ματα ελεύθερα και αδιατάρακτα. Έτσι, η αστική εξουσία εμφανίζεται ήδη από την αρχή ως ελλιπής κυριαρχική μορφή. Και, από τη στιγμή εκείνη, κατασκευάζεται ένα σύστημα διπλό σύστημα κοινωνικής οργάνωσης, που προϋποθέτει το χωρισμό κράτους και κοινωνίας, το χω­ ρισμό του δημόσιου και του ιδιωτικού τομέα. Και ο χωρισμός αυτός έχει σαφέστατες ιδεολογι­ κές και ηθικές προεκτάσεις στο επίπεδο της συμπεριφοράς. Η διατύπωση των ιδεολογημάτων της τιμιότητας, από τη μια μεριά, που οριοθετεί την οικονομική δράση του ατόμου στην αγορά, και της χρηστότητας, απ’ την άλλη, που αναφέρεται στη συμμετοχή του ατόμου στο πολιτικό γίγνεσθαι· διακρίνει ανάμεσα σε δύο ονοματισμένους χώρους συμπεριφορών, που χωρίζονται - υποτίθεται - ανάμεσά τους με αμετακίνητα σινικά τείχη. Επάνω σ ’ αυτή τη βάση ακριβώς κατασκευάζεται η έννοια και η θεσμική πραγματικότητα του καπιταλιστικού κράτους. Και με την έννοια αυτή, δεν θα ήθελα να μπω σε μια κουβέντα για το τι είναι το κράτος γενικώς, τι είναι η εξουσία γενικώς. Διότι, ακόμα κι αν μπούμε σε έναν ανθρωπολογικό προβληματισμό, είναι σίγουρο ότι υπάρχουν κοινωνίες, όπου όχι μόνο δεν υπάρχει κράτος, αλλά και όπου ολόκληρη η κοινωνία δομείται χωρίς να υπάρχει πρόβλημα ορ­ γανωμένης πολιτικής εξουσίας. Έτσι, το να κάνουμε μια εξελικτική θεωρία του κράτους σαν ειδικού διιστορικού φαινομένου

αφιερωμα/21 ανά τους αιώνες το θεωρώ λάθος, λάθος μεθοδολογικό και λάθος επιστημονικό. Ό πω ς είπα, νομίζω ότι δεν μπορεί να μιλήσει κανείς για κράτος, παρά μόνο στο πλαίσιο ενός συγκεκριμέ­ νου τρόπου παραγωγής, μιας συγκεκριμένης κοινωνίας, η οποία εκκολάπτει, κατασκευάζει και οριοθετεί τις ειδικές εκείνες μορφές, οι οποίες ορίζουνε το πολιτικό φαινόμενο και τον τρόπο με τον οποίο το πολιτικό φαινόμενο αρθρώνεται με την κοινωνία. ΡΗΓΟΣ Α Συά<Ρωνώντας απόλυτα, Κωνσταντίνε, για την τομή κοινωνίας και κράτους στον κα­ πιταλιστικό τρόπο παραγωγής και για το ότι δεν μπορεί να έχουμε μια γενική θεωρία του κράτους διαχρονικά, ίσως λίγο περισσότερο το ανθρωπολογικό στοιχείο θα μας βοήθαγε να ξεκαθαρίσουμε κάτι, το οποίο είναι μπερδεμένο ακόμη μέχρι σήμερα - το ’πες κι εσύ νομί­ ζω σε μια στιγμή - τη σχέση ανάμεσα στο κράτος και στην εξουσία. Δηλαδή, και αναφέρομαι εδώ στον Αριστοτέλη, μια που μας το θύμισες, Ηρακλή, ο Αριστοτέ­ λης λοιπόν έλεγε ότι ο άνθρωπος είναι φύσει κοινωνικό και πολιτικό ζώο. Μ’ αυτήν την έννοια, που ήρθε αργότερα να αποδείξει και η επιστημονική γνώση, ο άνθρωπος, όπως και όλα τα σπον­ δυλωτά θηλαστικά, πρωτοεμφανίζεται σε αγέλες, ορδές, μικρές ομάδες, δεν ζει ποτέ μόνος του. Μέσα σ ’ αυτές τις κοινωνίες είναι υποχρεωμένος να κάνει επιλογές. Κι οι επιλογές, οι όποιες επιλογές πάντα έχουν έναν εξουσιαστικό χαρακτήρα. Η μόνη διαφορά είναι ότι στη φάση των κοινωνιών που σήμερα λέμε αρχαϊκές - αυτό που λέ­ γαμε παλαιότερα πρωτόγονο κομμουνισμό ή φυσική απλή αδιαφοροποίητη κοινωνία - η εξου­

σία δεν απορρέει από κάποιον προς κάποιους, δεν υπάρχουν, μ’ άλλα λόγια, θεσμοθετημένα όργανα, θεσμοθετημένες διακρίσεις, εξουσιαστών και εξουσιαζόμενων κ.λπ., είναι μια διάχυτη μορφή εξουσίας, στην οποία όλοι μαζί με όρους περισσότερο ομαδικής ψυχολογίας και λιγότε­ ρο αντιλήψεις διαφοροποιημένων «εγώ», που δεν υπήρχαν άλλωστε τότε, συναποφασίζουν για την α' ή β' επιλογή και την επιβάλλουν και πάλι όλοι σε όλους. Βέβαια - κι αυτό ας μην το ξεχνάμε - καμία επιλογή δεν γίνεται αυτόματα σεβαστή. Γύρω από το πρόβλημα τροφής π.χ., που ήταν και το βασικό ζήτημα επιβίωσης αυτών των πρώτων κοινωνιών, παρουσιάζονται και τα στοιχεία του πρώτου και βασικότερου μέχρι τις μέ­ ρες μας ανθρώπινου νόμου - ο οποίος με το χρόνο φτάνει σε ασύλληπτη πολλές φορές ακόμη και σήμερα τελειότητα: όλοι να συμβάλλουν στην απόκτηση της τροφής ανάλογα με τις δυνά­ μεις τους και να απολαμβάνουν απ’ αυτή ανάλογα με τις ανάγκες τους. Ό πω ς επίσης και τα πρώτα στοιχεία ανυπακοής στο βαθμό που πάντα υπήρχαν κάποιοι που θα προσπαθούσαν να αφομοιώσουν κατά μόνας περισσότερο από τη συνολική τροφή της ομάδας. Η αναπόφευκτη σύγκρουση είναι και η ρίζα αυτού του φαινομένου που ονομάζουμε εξουσία. Μέσα απ’ αυτή, κα­ θώς και χίλιες δυο άλλες συγκρούσεις των μελών της πρώτης ανθρώπινης ορδής, παρουσιάζον­

22!αφιέρωμα ται άλλωστε και τα στοιχεία που ’φεραν την ανθρώπινη εξέλιξη. Διότι αν όλα γίνονταν αυτόμα­ τα σεβαστά, τότε θα είχαμε μια παλαιωμένη στατική κατάσταση και όχι μια συνεχή εξελικτική πορεία των κοινωνιών μας. Α λλά σ ’ αυτή την πρώτη φάση και οι επιλογές κι η επιβολή τους πήγαζε α π’ όλους και αφορούσε όλους - έχουμε αυτό που ονόμασα προηγουμένως μια διάχυτη μορφή εξουσίας. Από αυτή, συν τω χρόνω, προχωράμε σε διαφοροποιημένες μορφές κοινωνικής οργάνωσης άρα και εξουσιαστικής επιβολής σε συνάρτηση με την αλλαγή του τρόπου παραγωγής και κυρίως την απαρχή εκμετάλλευσης της γης, που αρχίζει να φέρνει την πρώτη ημιμόνιμη ή μόνιμη μορ­ φή εγκατάστασης δημιουργώντας παράλληλα και την ανάγκη κάποιων πρώτων καταμερισμών

Γύρω από το πρόβλημα της τροφής παρουσιάζονται και τα στοιχεία του πρώτου και βασικότερου μέχρι τις μέρες μας ανθρώπινου νόμου: όλοι να συμβάλλουν στην απόκτηση της τροφής ανάλογα με τις δυνάμεις τους.' και να απολαμβάνουν απ’ αυτήν ανάλογα με τις ανάγκες τους των έργων. Ό λ ε ς αυτές οι εξελίξεις οδήγησαν σε διαφοροποιήσεις ανάμεσα στις αρχαϊκές κοι­ νωνίες και τα μέλη τους - όχι αναγκαστικά πάντως σε όλες - ωστόσο δυνάμει έδωσαν τη δυνατότητα ύπαρξης διαφοροποιήσεων. Υπήρξαν κοινωνίες βέβαια που δεν προχώρησαν σ’ αυτές τις διαφοροποιήσεις ως ακόλουθο της αγροτικής εκμετάλλευσης, όπως έχουμε και κοινωνίες οι οποίες προχώρησαν σε οικονομικοκοινωνικές αλλά όχι πολιτικές μορφές διαφοροποιήσεων: Δεν υπάρχει, δηλαδή, μια ενιαία κι αναγκαστική πορεία μετάβασης όλων των κοινωνιών του ανθρώπου προς τις διαφοροποιημέ­ νες μορφές κοινωνικής και πολιτικής οργάνωσης. Και το τονίζω μια που υπάρχει ένα κακό προηγούμενο στις κυρίαρχες αντιλήψεις μας. Μια μονογραμμική και τελικά ευρωπαιοκεντρική σύλληψη της εξέλιξης, όπου θέλουμε να βλέπουμε παντού από εκείνες τις πρώτες τροφοσυλλεκτικές κοινωνίες, μια μετάβαση στους οικισμούς, αυτό που ουσιαστικά δίνει και ο Έ νγκελς στην «Καταγωγή της Οικογένειας της Ατομικής Ιδιο­ κτησίας και τους Κράτους», το οποίο είναι ανθρωπολογικά πια όχι σωστό - ότι δηλ. προχωρά­ με ευθύγραμμα από τις αδιαφοροποίητες στις διαφοροποιημένες κοινωνίες, από το γένος στον οικισμό, από τον οικισμό στην πόλη και από την πόλη στο κράτος. Από τον αγροτικό τρόπο παραγωγής, στον δουλοκτητικό, στο μοντέλο ανάπτυξης της αθηναϊκής και της ρωμαϊκής πό­ λης, την αυτοκρατορία, το φεουδαρχισμό κ.τ.λ. Αυτή η εξέλιξη δεν είναι η παγκόσμια εξέλιξη. Δεν προχώρησαν οι κοινωνίες μ’ αυτό τον τρό­ πο. Ά λ λ ο αν από την εποχή της αποικιοκρατικής εξάπλωσης επέβαλε η Ευρώπη, ως ο πιο δυ­ νατός, εκείνη την περίοδο οπλικά χώρος, τη μορφή της δικής της οργάνωσης στο σύνολο των κοινωνιών του κόσμου με τη βία. Είχαμε - κι έχουμε ακόμη - κοινωνίες, οι οποίες μείνανε σε αδιαφοροποίητες μορφές κοινω­ νικής οργάνωσης ή κοινωνίες, οι οποίες προχώρησαν σε διαφοροποιήσεις, τελείως όμως διαφο­ ρετικές απ’ τις διαφοροποιήσεις που πέρασε ο ευρωπαϊκός κι ο βορειοαμερικάνικος χώρος. Ό ­ σο κι αν σήμερα αυτή είναι η κυρίαρχη μορφή οργάνωσης των κοινωνικών σχηματισμών επειδή απλώθηκε παντού μέσα από την αποικιοκρατία. ΤΣΟΥΚΑΛΑΣ Κ

° χι μόνο μέσα απ τθν αποικιοκρατία. Γιατί εδώ νομίζω ότι πρέπει να σκεφθούμε και κάτι άλλο. Ό τι η ισχύς του ευρωπαϊκού μοντέλου, του φιλελεύθε­ ρου μοντέλου, οφείλεται και σε κάτι άλλο. Πέρα από την εγγενή οικονομική επεκτατικότητα και την ευθέως αποικιοκρατική κατάκτηση, υπάρχει κι ένα καινούριο στοιχείο, το οποίο είναι ιδεολογικά πανίσχυρο, είναι ο διαφαινόμενος ορθολογισμός των φιλελεύθερων προταγμάτων. Ο ορθολογισμός της κοινωνικής οργάνωσης, που προτάσσεται απ’ το φιλελευθερισμό, ο ο­ ποίος ταυτόχρονα επενδύεται σ ’ ένα λόγο απελευθερωτικό και, επομένως, οικουμενικό. Ακόμα και σε χώρες που δεν έχουνε κατακτηθεί στρατιωτικά ή οικονομικά, το απελευθερωτικό φιλε­ λεύθερο πρόταγμα βρίσκει ζηλωτές και μιμητές. Ο εσωτερικός απελευθερωτικός ορθολογισμός, τον οποίον προτάσσει ως καθολικό πια ιδεολόγημα ο φιλελευθερισμός, οδηγεί στην εκπόνηση του πρώτου οικουμενικού πολιτικού λόγου στην ανθρώπινη ιστορία. Εδώ ακριβώς έγκειται και η συμβολική δύναμη της Γαλλικής Επανάστασης. Η απελευθερω­ τική οικουμενικότητα της Γαλλικής Επανάστασης οφείλεται ακριβώς στην ορθολογικότητα του προγράμματος της.

αφιερωμα/23 ΡΗΓΟΣ Α

Α πλά, εκείνο που δεν ξέρουμε, ίσως, Κωνσταντίνε, είναι τί θα είχαμε αν αφηνό­ ντουσαν κοινωνίες διαφορετικών μορφών διαφοροποίησης και δικής τους αντίλη­ ψης του ορθολογισμού να αναπτυχθούν. Στο κάτω-κάτω ο ορθολογισμός δεν είναι μόνον ευρω­ παϊκή κατάκτηση... ΤΣΟΥΚΑΛΑΣ Κ. Φυσικά δεν είναι. ΡΗΓΟΣ Α Είναι δημιούργημα του ίδιου του ανθρώπινου εγκεφάλου στη διαρκή του προσπά­ θεια κατανοήσεως του γύρω του φυσικού κόσμου. Μ’ αυτή την έννοια, μπορεί να είχαμε κι ά λλες πορείες αυτού που λέγεται ορθολογισμός. Τώρα μου έρχεται η εικόνα του «Παπαλάγκι», του λευκού δηλ. ανθρώπου, όπως τον είδε ο φύλαρχος της Μελανησίας, που τον κου­ βαλάνε στις αρχές του αιώνα στην Ευρώπη, ως δείγμα αγρίου και τον περιφέρουν. Ό τα ν αυτός λοιπόν επιστρέφει στο νησί του, περιγράφει στους κατοίκους του χωριού του το τί είχε δει. Εκεί βλέπεις το βαθύτατα ανορθολογικό των πραγμάτων και των τρόπων που ζει ο μέσος Ευρωπαίος των αρχών του αιώνα μας και το πόσο ορθολογικότερα και κοινωνικά δικαιότερα αντιλαμβά­ νεται με τελείως άλλες έννοιες ο «άγριος», κατά μας, φύλαρχος και την κοινωνική συμμετρία και την ανθρώπινη ολοκλήρωση. Μπορεί λοιπόν να υπήρχε και μια άλλη εκδοχή της ορθολογικότητας, πολύ πιο ανθρώπινων δια-

Κάπου η ορθολογικότητα της Ευρώπης υπερέβη τον ανθρωπισμό της Ευρώπης στάσεων. Γιατί κάπου η ορθολογικότητα της Ευρώπης υπερέβη τον ανθρωπισμό της Ευρώπης, τη ρασιοναλιστική της παράδοση. Υπάρχει μία σύγκρουση ανάμεσα στον ψυχρό ορθολογισμό και στο ρασιοναλισμό. Ο απόλυτος ορθολογισμός είναι απάνθρωπος.

Ο απόλυτος ορθολογισμός είναι απάνθρωπος

ΤΣΟΥΚΑΛΑΣ κ Συμφωνώ απολύτως σ’ αυτό. Κάθε κοινωνία εκτρέφει τον δικό της πρακτικό και συμβολικό ορθολογισμό. Εκείνο, όμως, που διαφοροποιεί τον ευρωπαϊκό ορθολογισμό, τον φιλελεύθερο ορθολογισμό, είναι ακριβώς γιατί φτιάχνει συνειδητά ένα παγκό­ σμιας εμβέλειας μοντέλο, το οποίο προτάσσει την απελευθέρωση του ατόμου, πάνω στη βάση την ατομοκεντρική, πάνω στη βάση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, της αμετάθετης διιστορικής και δια-πολιτισμικής - υποτίθεται - ουσίας του ανθρώπου, δηλαδή στην πρωτοκαθεδρία του εγγενώς ελεύθερου και υπεύθυνου ατόμου. ΡΗΓΟΣ Α Προφανώς άλλωστε μ’ αυτό το πρόταγμα ο νεότερος δυτικός πολιτισμός ουσιαστι' κά υπερέβη τη φεουδαλική οργάνωση και φτάσαμε στις πρώτες μορφές οργανωμέ­ νης πολιτικής κοινωνίας, που μπορούμε να ονομάσουμε κράτος με τη σημερινή έννοια του όρου. ΠΑΠΑΛΕΞΗΣ Η. Δ η λ α δ ή μ ε τη γένεσ η του εθνικού κρά τους, τη ν περίοδο τη ς α πολυταρχίας. Ναι, κατά κάποιον τρόπο ναι. Θα έλεγα κυρίως με τη γένεση του απολυταρχικού ' κράτους και στη συνέχεια εθνικού, μια που οι πρώτες μορφές οργάνωσης δεν ήταν αποτέλεσμα εθνικών διεργασιών. Εκείνο που έρχεται πρώτο είναι η ανάγκη υπέρβασης ενός ανορθολογικού τρόπου παραγωγής, του φεουδαλικού, ο οποίος έχει ξεπεραστεί πια από τις ίδιες τις ανάγκες και της οικονομίας και της κοινωνίας. Το γεγονός αυτό απαιτεί κέντρο του νέου κρσμου να μην είναι πια οι συλλογικές συσπειρώσεις οργάνωσης των ανθρώπων, όπως ήτανε, μέσα από θεσμούς υποτέλειας στη φεουδαλική κοινωνία, αλλά το άτομο ως μονάδα και ως φο­ ρέας αξιών. Και ταυτόχρονα, η ελευθερία δημιουργίας όρων μιας ευρύτερης αγοράς, μέσα στην οποία αυτό το άτομο να μπορεί να συναλλάσσεται ελεύθερα, με τα άλλα άτομα. Ά λ λ ο πράγμα, τώρα, το τι η κατάκτηση αυτή έφερε ως άμεσο συνακόλουθο. Δηλαδή, το πώς

24/αφιερωμα η κατάκτηση της πολιτικής ισότητας, αυτό που φέρνει ως επιστέγασμα αυτής της πορείας η Γαλλική Επανάσταση, οδηγήθηκε μέσα και από τη βιομηχανική επανάσταση σε μορφές βαθιάς οικονομικής και κοινωνικής ανισότητας. ΠΑΠ \ ΛΕΞΗΣ Η Σε πθ1^ σ κ ο π ιμ ό τη τες β α σ ίσ τη κ ε η ιδέα του σύγχρονου κρά τους που εκφρά" ' σ τη κ ε ως α ν α γκα ιό τη τα από σ υ γκεκριμ ένες κοινω νικές δ υνάμεις π ρος το τέ­ λο ς της φ εουδαρχίας και, κυρίως, λίγο αργό τερα μ ε τη ν εδραίω ση τη ς απολυταρχίας;

ΡΗΙ Ο" Α Αυτές ήταν τα αστικά στρώματα, οι αστοί, οι πρώτοι έμποροι, τραπεζίτες κ.λπ. Έ " ' χουμε μια πολύ απλή ανάγκη στο οικονομικό επίπεδο, αν σταθούμε πρωταρχικά σ’ αυτό, ένας έμπορος που φέρνει π.χ. τα προϊόντα του από τη Γένοβα, τη Βενετία, για να πάει να τα πουλήσει στην Αμβέρσα ή στο Λονδίνο, πρέπει να περάσει από 25, 30 τελωνεία του κάθε βαρώνου, κόμητα, υποκόμητα, δούκα, που έχει την κυριότητα της περιοχής από την οποία πρέ­ πει ναδιέλθει. Δεν είναι μόνο το ότι έτσι ανεβαίνει το κόστος των προϊόντων άρα μειώνεται η αγορά στην οποία μπορεί να πουληθεί, υπάρχει και η αυθαιρεσία του κάθε φεουδάρχη που μπορεί να του

τα κατάσχει ενδιάμεσα. Πρόσθεσε τη μη ύπαρξη δρόμων, τους ληστές κ.τ.λ. Ό λ α αυτά οδήγη­ σαν στο να ενισχύσει το ισχυρότερο ανάμεσα σ ’ αυτούς τους φεουδάρχες, για να δημιουργηθεί μια ευρύτερη, ενιαία περιοχή - αγορά μέσα στην οποία να έχει την ασφάλεια και την ηρεμία ε­ λεύθερης μετακίνησης και διακίνησης των προϊόντων του. Δεν είναι τυχαίο, π.χ., ότι στο απολυταρχικό γαλλικό κράτος, ένα από τα πρώτα που σχηματί­ στηκαν, ο ισχυρότερος ανάμεσα στους φεουδάρχες αφού μετατρέπεται σε βασιλέα και γίνεται Rex Fragorum Imperator, δηλαδή αυτοκράτορας στην περιοχή του, αυτόνομος από άλλες εξου­ σίες, μία από τις πρώτες κρατικές υπηρεσίες που φτιάχνει ήταν η Υπηρεσία Δημόσιας Οδοποιίας και Γεφυρών. Δηλαδή, η πρώτη απαίτηση ήταν φτιάξτε δρόμους, να μπορούμε να διακινούμε τα προϊόντα. ΤΣΟΥΚΑΛΑΣ Κ Κι ακ Ριβ“ ς μπαίνει ένα στοιχείο, το οποίο επαναφέρει στη συζήτηση το πρόβλημα σχέσης κράτους και εξουσίας. Διότι το χαρακτηριστικό του σύγ­ χρονου κράτους, του καπιταλιστικού κράτους, είναι όχι μόνο το θεσμικό μονοπώλιο της βίας, όπως λέει ο Μαξ Βέμπερ, αλλά κάτι ίσως πολύ σημαντικότερο. Είναι το θεσμικό μονοπώλιο της αναγνωριζόμενης εξουσίας, της εξουσιαστικής δυνατότητας. Το σύγχρονο φιλελεύθερο κρά­ τος συνεπιφέρει την καταστροφή όλων των άλλων μορφών οργανωμένης εξουσίας, εκτός από εκείνη που εκφράζεται από το ίδιο το φιλελεύθερο κράτος, το Κράτος Δικαίου. Ό τα ν λέμε ότι

αφιερωμα/25 καταργούνται όλα τα διάφορα διαμεσολαβητικά ενδιάμεσα σώματα, όλες οι παραδοσιακές ε­ ξουσίες, όλες οι ιεραρχημένες μορφές μερικών κοινωνικών συσσωματώσεων, εννοούμε ακρι­ βώς ότι η λογική της συγκρότησης της πολιτικής εξουσίας περνάει από την κατάργηση όλων των άλλων οργανωμένων μορφών εξουσίας, εκτός από εκείνες που απορρέουν από το αυστηρό-

Οι φιλελεύθερες δομές του Κράτους χρησιμοποιούνται για να συσσωρεύ­ εται το κρατικό πλεόνασμα χωρίς να υπάρχουν οι ιδεολογικές και ταξι­ κές αντιστάσεις εναντίον της κρατικής διόγκωσης που χαρακτηρίζουν τον ευρωπαϊκό φιλελευθερισμό τατα οριοθετημένο φιλελεύθερο Κράτος, που και μόνο «δικαιούται» να εξουσιάζει, να νομοθετεί και να καταστέλλει, υπό όρους, που αντιστοιχούν στη νομιμόμητά του. Και τούτο ακριβώς είναι που καθιστά το αστικό κράτος διαφοροποιημένο, σε σχέση με όλα τα προηγούμενα. Ό τι όλες οι προηγούμενες μορφές εξουσίας ήτανε διάχυτες, όπως έλεγε κι ο 'Αλ­ κής πριν, αλλά και κάτι άλλο. Ή τα ν δυνάμεις ανεξέλεγκτες. Και ήταν, επίσης, πολλαπλές. Το σύστημα των εξουσιών περνούσε μέσα από άπειρες ιδεολογικές και θεσμικές διαμεσολαβή­ σεις. ΓΤ αυτό και, πριν από την εγκαθίδρυση του φιλελευθερισμού, εξουσία ασκούσε ο βασιλιάς και ο φεουδάρχης και ο ντόπιος αφέντης, αλλά και τα οργανωμένα κλειστά σωματειακά συ­ στήματα. Το αστικό κράτος γίνεται το πρώτο «καθαρό» κράτος, που έχει εξουσιαστικό μονοπώλιο. Και εμφανίζεται με τη μορφή μιας αποκλειστικής, ενιαίας οργανωμένης, αναγνωρισμένης εξουσίας, της νόμιμης κρατικής εξουσίας. Ό λ ε ς οι άλλες μορφές άσκησης εξουσίας επί των ατόμων καταργούνται. Κι έτσι, έχουμε την κατασκευή της κοινωνίας πάνω σε μια διπολική βάση. Υπάρ­ χουν τα άτομα, υπάρχει και το κράτος, που μπορεί να ασκεί εξουσία μέχρι το όριο των ατομι­ κών δικαιωμάτων. ΠΑΠΑΛΕΞΗΣ Η. τ ϊπ υ κ α λ α ς ! κ

Δ ηλα δ ή, εξουσιαζόμενοι και εξο υσ ιαστές.

^εν τ0 λεγα έτσι. Θα έλεγα ότι το άτομο ορίζεται ως πηγή των εξουσιών ' και των ελευθεριών, που καθένας μπορεί να ασκεί απεριόριστα, αρκεί να μην προσκρούει στα δικαιώματα των άλλων ατόμων. Έ τσι, με τον περιορισμό αυτό, κάθε άλλη ά­ σκηση εξουσίας πάνω στα άτομα απαγορεύεται, εκτός από την εξουσία που ασκείται νόμιμα από την οργανωμένη Πολιτεία. Αυτό είναι, εξάλλου, «αναγκαίο κακό». Ο Χομπς ακριβώς, στον οποίο αναφέρθηκες προηγουμένως, υπογραμμίζει ότι, για να μην υπάρ­ χει αναρχία και πόλεμος ανάμεσα στους ανθρώπους-λύκους, πρέπει να υπάρχει κράτος. Αλλά το κράτος αυτό είναι η μόνη δυνατή και επιτρεπτή εξουσία. Και ακριβώς σ’ αυτό έγκειται η πρω­ τοτυπία του φιλελευθερισμού. Στο ότι καταργούνται όλες οι ά λλες ενδιάμεσες μορφές εξουσίας ατόμου σε άτομο και το άτομο ανακηρύσσεται ως το κεντρικό εκείνο στοιχείο, επί τη βάσει και χάριν του οποίου οργανώνεται η κοινωνία. Ας κάνω μια μικρή παρένθεση να πω ότι μία α π’ τις βασικές δυσκολίες για να περάσει ο φιλε­ λευθερισμός και η φιλελεύθερη ιδεολογία από τη Δύση σ’ όλες τις άλλες χώρες, όπου βαθμιαία επιβλήθηκε, είναι ακριβώς ότι σε όλες τις προφιλελεύθερες κοινωνίες, η τρέχουσα οργάνωση των εξουσιαστικών πλεγμάτων είναι εξαιρετικά περίπλοκλη και εκφράζεται μέσα από διαπρο­ σωπικές σχέσεις. Ανάμεσα στο άτομο και στο κοινωνικό σύνολο εμφιλοχωρούν πολλαπλές δο­ μημένες ιεραρχικές αμοιβαίες σχέσεις, μέσα από τις οποίες αποκτούν νόημα οι καθημερινές πρακτικές. Οι άνθρωποι ακολουθούν τις κατεκτημένες ιεραρχίες, και δένονται μεταξύ τους με άπειρες μορφές, που προδιαγράφονται από την κοινωνική παράδοση. Λοιπόν, όλα αυτά καταργούνται στον αρχετυπικό φιλελευθερισμό, όπου οι σχέσεις των αν­ θρώπων γίνονται απρόσωπες και απελευθερώνονται από οποιεσδήποτε δεσμεύσεις, προκύπτουν από τις ελεύθερες συναλλακτικές τους βουλήσεις. Και παραμένει το ελεύθερο άτομο, απ’ τη μια μεριά, και το οργανωμένο πολιτειακό μονοπώλιο, όχι μόνο - επαναλαμβάνω - της έννομης βίας, που λέει κι ο Βέμπερ, αλλά της εξουσίας. ΓΤ αυτό, ακριβώς, το να μιλάμε για τη σχέση εξουσίας και κράτους είναι ένα πρόβλημα που τίθεται εντελώς διαφορετικά σ’ όλες τις άλλες κοινωνίες, σε αντιπαράθεση με τον τρόπο με τον οποίο τίθεται το ίδιο αυτό πρόβλημα στον φι­ λελευθερισμό. Κατά κάποιον τρόπο, περνάμε από ένα σύστημα, όπου ο άνθρωπος υπόκειται σε ένα πολλαπλό σύστημα εξουσιαστικών πλεγμάτων, που μας ξεπερνάνε και είναι ανεξάρτητα

26/αφιερωμα από τη βούλησή του, σε ένα σύστημα, όπου προτάσσεται η ελευθερία του ατόμου, να δεσμεύε­ ται ή όχι, και όπου μόνη εξουσία είναι εκείνη που ασκείται έννομα από την Πολιτεία, έκφραση του Κοινωνικού Συμβολαίου. „ Μ πο ρο ύμε να πούμ ε ότι η έννοια του σύγχρονου, του α σ τικο ύ κρά τους, είναι HAHAALa HI. Η· r , συνυφ ασμενη μ ε τη ν έννοια τη ς εξονσια ς; ΤΣΟΥΚΑΛΑΣ Κ

την οργάνωση της εξουσίας, επί τη βάσει ενός θεσμικού και ιδεολογικού μονοπωλίου, το οποίο αναγνωρίζεται στο κράτος. Ά λ λ ο είναι το ζήτημα που θέτει ο Φουκώ. Το ζήτημα των διάχυτων πραγματικών μικροεξουσιών. ΡΗΤΟΣ Α ^ υτά έρχεται ως αποτέλεσμα του κράτους. Δηλαδή, από τη στιγμή που σπάνε όλες οι μορφές της παλιάς συλλογικότητας, υπάρχει πια το άτομο και το κράτος και αυ­ τό το διαπιστώνουμε σ ’ όλες τις μορφές Κοινωνικών Συμβολαίων μέχρι τη Γαλλική Επανάστα­ ση ως τη νέα απαίτηση ρύθμισης σχέσεων ατόμου και κράτους. Από την πιο απολυταρχική εκ ­ δοχή Κοινωνικού Συμβολαίου του Χ ομπς μέχρι την πιο φιλελεύθερη του Καντ. Ά λ λ ο πράγμα - και μη το συγχέουμε - αυτό που παρουσιάζεται από τη στιγμή που εγκαθί­ σταται αυτή η σχέση. Α π’ τη στιγμή που αρχίζει να λειτουργεί πια, αρχίζουν και δημιουργούνται, όπως και σε κάθε κοινωνικό φαινόμενο, και οι αντιφάσεις του. Δηλ. αν είναι μέχρι τότε προοδευτική απαίτηση η ελεύθερη σχέση του ατόμου με το κράτος, διότι σπάει τις συντεχνια­ κές μορφές οργάνωσης κ.τ.λ. του Μεσαίωνα, από τη στιγμή που μετά τη γαλλική επανάσταση φτάνουμε και στην πολιτική ισότητα και στην πλήρη κατοχύρωση αυτής της ατομοκεντρικής αντίληψης, έχουμε και τη δημιουργία των αντιφάσεων με βάση τις οποίες δεν μπορεί πια το ά­ τομο μόνο του να ανταπεξέλθει απέναντι στις κοινωνικές πιέσεις και ανισότητες'που δημιουργούνται. Ιδίως μετά τη βιομηχανική επανάσταση. Ό χ ι βέβαια όλα τα άτομα, οι αστοί μπορούν, οι πρώτοι εργάτες όμως όχι, συνθλίβονται κι ακριβώς γι’ αυτό αρχίζουν να αισθάνονται την ανάγκη κά­ ποιας νέας συλλογικότητας, μέσα από την οποία θα αμυνθούν σ’ αυτές τις μορφές πλήρους οι­ κονομικής και κοινωνικής ανισότητας, που γεννιούνται στους ευρωπαϊκούς κοινωνικούς σχη­ ματισμούς. Ακριβώς δε απ’ αυτές τις νέες ανάγκες είναι που δημιουργείται όλο αυτό που λέγε­ ται σοσιαλιστικό και κομμουνιστικό ρεύμα, ως προσπάθεια απάντησης στις ανισότητες που γέν­ νησε η κατάκτηση της Πολιτικής Ισότητας. Αλλά θα ήταν λάθος να θεωρήσουμε ότι τα κοινω­ νικά συμβόλαια και η Γαλλική Επανάσταση είναι γι’ αυτό αντιδραστικά με μία εκ των υστέρων γνώση. Είναι προοδευτικά, σπάνε τις παραδοσιακές μορφές του προηγούμενου και δημιουργούν ένα νέο κόσμο μαζί με τις αντιφάσεις του, οι οποίες και οδηγούν αργότερα σε νέες συλλογικές μορφές οργανώσεις από τα κάτω, μέσα απ’ την ίδια την κοινωνίαΝως προσπάθεια άμυνας απέ­ ναντι σ ’ αυτή την ατομοκεντρική αντίληψη του αστικού κράτους. Διότι, αφήνοντας τα άτομα μόνα τους σ ’ αυτή την «ελεύθερη» μεταξύ τους συναλλαγή, τί απο­ τέλεσμα έχουμε; Στην πράξη τη μεγαλύτερη κοινωνική ανισότητα. Διότι δεν μπορώ εγώ μόνος να τα βάλω με τον κ. Τάδε, ο οποίος παίρνει στη δουλειά του 500 ανθρώπους, με τους όρους τους δικούς του και μόνο. Ενώ, βέβαια μαζί μ’ άλλους 300 που δουλεύουν στο εργοστάσιο του κ. Τάδε, μπορούμε να του επιβάλουμε καλύτερους όρους, καλύτερες συνθήκες ζωής και εργασίας. Κι έτσι, αρχίζει πιά μια νέα οργάνωση, απ’ τις αρχές του 19ου αιώνα, πάνω-κάτω, που δη­ μιουργεί νέες μορφές συλλογικότητας από τα κάτω. Αυτό φαίνεται και στις πολιτικές μορφές οργάνωσης. Ενώ οι αστικές μορφές πολιτικής οργάνωσης είναι τυχαίες ενώσεις βουλευτών στη Βουλή. Ο βουλευτής εκφράζει το έθνος και την περιοχή του και ενοποιείται με τον συνάδελφό του π.χ. μιας άλλης περιοχής που εκφράζει κι αυτός παραγωγούς ίδιων προϊόντων για να προω­ θήσουν στη Βουλή τα θέμα των ψηφοφόρων τους ή με βουλευτές ίδιων αντιλήψεων σε γενικότε­ ρα θέματα. Αυτοί που βρίσκονται εκτός Βουλής, αυτοί οι οποίοι αρχίζουν να συναισθάνονται την κοινω­ νική ανισότητα που δημιουργεί, σε βάρος τους, η πολιτική ισότητα, ενοποιούνται σε μορφές ορ­ γάνωσης μέσα στην κοινωνία, για να ανταπεξέλθουν σ ’ αυτή την κατάσταση. Κι έχουμε μια δια­ φορετική πλέον μορφή οργάνωσης, όπου τα εργατικά συνδικάτα, οι πρώτες εργατικές οργανώ­ σεις απαιτούν πολιτική ψήφο, απαιτούν πολιτική συμμετοχή, εισάγουν μια νέα αντίληψη του πολιτικού κόμματος, των συλλογικών πολιτικών υποκειμένων, μέσα στο πολιτικό παιχνίδι. ΤΣΟΥΚΑΛΑΣ Κ '

πΡοσ^ σω κ®τι εδώ. Νομίζω ότι το βασικό στοιχείο, το οποίο χαρακτηρίζει τη φιλελεύθερη αντίληψη για το κράτος εκείνης της εποχής στηρίζεται στο

αφιερωμα/27 εξής πολύ απλό ιδεολογικό τερτίπι, το οποίο είναι και εν πολλοίς ασυνείδητο. Ό τι ανάμεσα στα στοιχεία εκείνα, τα οποία δομούν υποτίθεται την ανθρώπινη προσωπικότητα και επί τη βά­ σει των οποίων κατασκευάζονται τα ανθρώπινα δικαιώματα και δομούνται οι ατομικές ελευθε­ ρίες, μπαίνει (όχι απ’ το παράθυρο, απ’ την πόρτα) το δικαίωμα της ατομικής ιδιοκτησίας, που εμφανίζεται ως ομοούσιο με τα υπόλοιπα ανθρώπινα δικαιώματα, όπως της ζωής, της ακεραιό­ τητας, της έκφρασης κ.λπ. Και το λέω αυτό, διότι, κατά κάποιον τρόπο, έχει οδηγήσει σε πάρα πολύ μεγάλες παρανοή­ σεις ακόμα και στην κλασική μαρξιστική θεωρία. Το μεγαλειώδες και πολιτικά ανεπίστρεπτο επίτευγμα της φιλελεύθερης σκέψης και της Γαλλικής Επανάστασης είναι ακριβώς η δόμηση

των ανθρώπινων δικαιωμάτων. Αυτό, κατά τη γνώμη μου, και μάλιστα τώρα, είναι πολύ επί­ καιρο να το σκεφθούμε. Οι θεμελιώδεις ελευθερίες είναι η μεγαλύτερη πολιτική κατάκτηση του ανθρώπου. Εκείνο όμως, το οποίο δεν είναι ανεπίστρεπτο και αποτελεί, κατά κάποιον τρόπο, κατάχρη­ ση ιδεολογική και λογική του συστήματος, είναι ότι ανάμεσα στα ατομικά δικαιώματα μπαίνει ισότιμα και το απόλυτο δικαίωμα της ιδιοκτησίας. Γεγονός που στη λογική και κοινωνική του προβολή ισοδυναμεί με την κατάργηση οποιουδήποτε «δικαιώματος επιβίωσης», ενός δικαιώ­ ματος που χωρίς να υπάρχει ως θεσμική και ονοματισμένη μορφή, χαρακτήριζε όλες σχεδόν τις προκαπιταλιστικές κοινωνίες, που η καθεμιά, με τον τρόπο της, προέβλεπε μορφές κοινωνι­ κής αλληλεγγύης και αρωγής προς τους κατατρεγμένους ή τους άτυχους. Η φιλελεύθερη απο­ λυτοποίηση του δικαιώματος της ιδιοκτησίας, που είναι και πρωτοφανής στην ιστορία, κατα­ σκευάζει έναν άνθρωπο καταστατικά ανταγωνιστικό. Και, ταυτόχρονα, απαγορεύει ή καθιστά εντελώς περιθωριακές οποιεσδήποτε μορφές συλλογικής υποχρέωσης προς το άτομο. Η κατα­ νομή των υλικών αγαθών γίνεται επάνω στην αποκλειστική βάση των ατομικών ιδιοκτησιακών δικαιωμάτων και κανείς δεν μπορεί να απαιτήσει ή να ελπίσει ότι θα μπορεί να επιζήσει αλλιώς, παρά μέσα από εκείνα που δικαιούται ως ιδιοκτήτης παραγωγικού μέσου ή εργασιακής δύναμης. Πρέπει, επίσης, να υπογραμμιστεί ότι αυτό δεν έγινε από την αρχή. Και, κατά κάποιον τρό­

28/αφιερωμα πο, εκεί είναι ακριβώς η καμπή των ετών 1793- 1794. Γιατί τα πρώτα χρόνια μετά τη Γαλλική Επανάσταση, γινόταν μια τεράστια συζήτηση γύρω από το κατά πόσον η ατομική ιδιοκτησία είναι ή δεν είναι απόλυτο ανθρώπινο δικαίωμα και γύρω από τους όρους με τους οποίους το δικαίωμα της ιδιοκτησίας θα πρέπει να αρθρώνεται με ένα ευρύτερο δικαίωμα υλικής επιβίωσης. Οι Ιακωβίνοι - ο Μαρά, ο Ροβεσπιέρος, ο Σαιν-Ζυστ και όλοι οι ριζοσπάστες της εποχής, αλ­ λά ακόμα και ο Σιεγιές - επιδίωκαν να διαφοροποιήσουν το δικαίωμα της ιδιοκτησίας απ’ τα άλλα δικαιώματα και να το σχετικοποιήσουν. Είναι καταπληκτικό να δει κανείς τις συζητήσεις

Το μεγαλειώδες και πολιτικά ανεπίστρεπτο επίτευγμα της φιλελεύθερης σκέψης και της Γαλλικής επανάστασης είναι ακριβώς η δόμηση των αν­ θρώπινων δικαιωμάτων που γίνονταν στην Εθνοσυνέλευση εκείνη την εποχή στη Γαλλία πόσο επίκαιρες είναι. Διότι τί­ θενται επί τάπητος όλα τα ζητήματα, τα οποία σήμερα εμφανίζονται ως το σημαντικότερο διακύβευμα των κοινωνιών, που σκέπτονται γύρω από το λεγόμενο κοινωνικό κράτος. Για το κατά πόσον η ιδιοκτησία υποχρεώνει, για το κατά πόσον η ιδιοκτησία είναι δυνατόν να νοηθεί ως απόλυτη, για το κατά πόσον είναι δυνατόν να έχουμε μια ελεύθερη κοινωνία με φτω­ χούς ανθρώπους (όλα αυτά τα οποία τίθενται σήμερα και από τον Ντελόρ πολύ επίκαιρα στο Κοινοβούλιο το Ευρωπαϊκό), έχουν συζητηθεί ευρύτατα, ήδη, από την Εθνοσυνέλευση του ’93-’94. Η πτώση του Ροβεσπιέρου θα κλείσει το κεφάλαιο για 150 χρόνια. Είναι καταπληκτικό να δει κανείς πόσο μια καθαρά πολιτική εξέλιξη στη Γαλλική Επανάσταση οδήγησε στο κλείσιμο ε­ νός τεράστιου κοινωνικού και ιδεολογικού διακυβεύματος, το οποίο θα πάρει στη συνέχεια ε­ ντελώς διαφορετικές μορφές, μέσα από τη μαρξιστική και επαναστατική παράδοση. Αλλά στο αστικό ορθολογικό πλαίσιο έμεινε, νίκησε - αν θέλετε - την εποχή εκείνη, η α­ ντεπανάσταση, η οποία, ακολουθώντας τον Λοκ, απολυτοποίησε το δικαίωμα της ιδιοκτησίας και το θεώρησε σαν ομοούσιο και ίσης σημασίας με τα άλλα ανθρώπινα δικαιώματα. ΡΗΓΟΣ Α Μόνο μία παΡένθεση εδώ, για να το τονίσουμε ίσως περισσότερο. Οι διακηρύξεις των δικαιωμάτων, της Γαλλικής Επανάστασης, δεν αναφέρονται στην έννοια της ιδιοκτησίας - μιλάνε για ισότητα, αδελφότητα, δικαιοσύνη. ΤΣΟΥΚΑΛΑΣ Κ

Στις πρώτες-πρώτες αναφέρεται. Α π’ το ’92 και πέρα, δεν αναφέρεται πια ως απόλυτο και απαραβίαστο.

ΡΗΓΟΣ Α Ναι’ για να επανέλθει λίγο αργότερα η έννοια της ιδιοκτησίας ακόμη πιο ισχυρή ως αποτέλεσμα των ενδοεπαναστατικών συγκρούσεων που κλείνουν με τον Βοναπάρτη μια ολόκληρη εποχή, παγιώνοντας την αστική κυριαρχία, μέσα από τον Αστικό Κώδικα. Βλέπουμε μ’ άλλα λόγια μια πορεία αυταρχικοποίησης της Γαλλικής Επανάστασης, η οποία οδηγεί και στην απόλυτη κατοχύρωση του αστικού καθεστώτος, στη βάση της ιδιοκτησιακής σχέσης, που είναι ο Αστικός Κώδικας. Έ να νομοθέτημα, το οποίο είναι πολύ πιο σημαντικό

Ο Αστικός Κώδικας είναι ένα νομοθέτημα πολύ πιο σημαντικό απ’ ό,τι το Σύνταγμα απ’ ό,τι τα Συντάγματα, για τη διαμόρφωση των αστικών, οικονομικών και πολιτικών σχέσεων. Δεν είναι τυχαίο άλλωστε ότι καμία δικτατορική εκτροπή δεν αναίρεσε ποτέ τον Αστικό Κώδι­ κα. Ενώ κατάργησε Συντάγματα επί Συνταγμάτων. Από την πρώτη αστική δικτατορική εκτρο­ πή, τον Βοναπαρτισμό, που τον δημιούργησε, μέχρι σήμερα. Ό λ ε ς οι εκτροπές προς κράτη ε­ κτάκτου ανάγκης, που δημιουργούνται μέσα στον αστισμό, σέβονται απόλυτα το βασικό κύτ­ ταρο του αστικού κράτους, που είναι ακριβώς ο Αστικός Κώδικας και όχι το Σύνταγμα, το ο­ ποίο λειτουργεί ως ιδεολογικό περισσότερο στοιχείο. ΤΣΟΥΚΑΛΑΣ Κ

Να συάπληρώσω και κάτι άλλο. Δεν είναι τυχαίο ότι το δικαίωμα της ιδιο­ κτησίας δεν είναι απλώς απόλυτο. Δεν έχει και όρια. Υπάρχει δικαίωμα κα­

αφιερωμα/29 τάχρησης της ιδιοκτησίας. Η παλιά ρωμαϊκή ρήση, που εντάσσεται σε εντελώς διαφορετική νο­ μική παράδοση, είναι το IUS ABUTENDI, δηλαδή το δικαίωμα της κατάχρησης της ιδιοκτη­ σίας. Κανένα άλλο δικαίωμα δεν μπορεί κανείς να το καταχράται, ζημιώνοντας ενσυνείδητα τους άλλους. Η άσκηση του δικαιώματος αυτού εμφανίζεται από τη φύση του ως στρεφόμενη εναντίον των άλλων. Ακόμα χαρακτηριστικότερο είναι το γεγονός ότι, ενώ, υπό ορισμένες προϋ­ ποθέσεις, η Πολιτεία μπορεί να αφαιρέσει τη ζωή ή να στερήσει την ελευθερία, ποτέ δεν μπορεί να δημεύσει την περιουσία. Έ τσι, δεν υπάρχει κανένας περιορισμός του δικαιώματος της ιδιο­ κτησίας, μέχρι τη στιγμή που μπήκανε στα Συντάγματα του 20ού αιώνα οι δυνατότητες απαλ­ λοτρίωσης κ.λπ. ΡΗΓΟΣ Α

Κι έχ ει άια σημασία ότι τα δικαιώματα απαλλοτρίωσης, που έρχονται σε συ­ νάρτηση με τη δημιουργία κοινωνικού κράτους που εισάγει ο 20ός αιώνας, βγαίνουνε από τις πιο δημοκρατικές μορφές αστικής οργάνωσης και όχι α π’ τις αυταρχικές. Δηλαδή, οι αντιλήψεις περί κοινωνικού κράτους, οι αντιλήψεις περί περιορισμού του δικαιώματος της ιδιο­ κτησίας, ότι μπορεί για λόγους υπέρτερης κοινωνικής ανάγκης να απαλλοτριωθεί μια περιου­ σία, είναι κατακτήσεις των πιο δημοκρατικών μορφών του αστισμού. Ουδέποτε των αυταρχικών. Ο μύθος, δηλαδή, του παντοδύναμου του αυταρχικού κράτους, το οποίο υποτίθεται ότι θα λύσει τις κοινωνικές αντιθέσεις, που δεν μπόρεσε να λύσει η ελεύθερη διαπάλη των αντιθέσεων μέσα

στην κοινωνία, συνοδεύεται πάντοτε και με την υπέρτερη υπεράσπιση του Αστικού Κώδικα και της ιδιοκτησίας. Δεν είναι τυχαίο ότι ο Χιτλερισμός, ο οποίος ξεκινάει με σοσιαλιστικές θολές αντιλήψεις περί κοινωνικής δικαιοσύνης, ανεβαίνοντας, εδραιώνει απόλυτα τις αστικές ιδιο­ κτησιακές σχέσεις. ΤΣΟΥΚΑΛΑΣ Κ

Κι εδώ ίσως να αναΥνω Ρίζεται και ένα λάθος του Μαρξ. Ο Μάρξ, μέσα από την ανάγκη να δώσει τη μάχη ενάντια στο δικαίωμα της ιδιοκτησίας, εξωθή­ θηκε ρητά στο να αμφισβητήσει και να σχετικοποιήσει τη σημασία όλων των άλλων ανθρώπι­ νων δικαιωμάτων. Τα θεώρησε, ώς ένα βαθμό, σαν καθολική φενάκη. Είδε τα δικαιώματα σαν πακέτο, αποδεχόμενος υπό τας γραμμάς τη φιλελεύθερη ομαδοποίηση, την οποία θα ιστορικοποιήσει και θα σχετικοποιήσει in globo. Και, κατά κάποιον τρόπον, εάν στον Μαρξ αυτό το πράγμα παραμένει μια εντελώς θεωρητι­ κή κατασκευή, στην πρακτική τη σοβιετική είναι σαφές ότι το σύνολο των ανθρώπινων ελευθε­ ριών εξουδετερώθηκε και οδηγηθήκαμε σε ένα εντελώς ανελεύθερο σύστημα, όπου καμία ελευ­ θερία του ατόμου δεν είναι σεβαστή. Είναι περιττό να υπογραμμίσουμε τις τεράστιες πολιτικές προεκτάσεις αυτής της αναγωγιστικής ταύτισης όλων των ελευθεριών ως προπετάσματος δή­ θεν της αστικής κυριαρχίας. Τα τελευταία και μόνο χρόνια, έχει αρχίσει να γίνεται σαφές ότι η καταστατική κοινωνική λογι­ κή θα πρέπει να διακρίνει κατά τρόπο αποφασιστικό ανάμεσα σε άλλου τύπου θεμελιώδη αν­ θρώπινα δικαιώματα, τα οποία πρέπει να θεωρούνται ως αμετάκλητες και μεγαλειώδεις κατα­ κτήσεις της Γαλλικής Επανάστασης, και στο δικαίωμα της ιδιοκτησίας, το οποίο ακριβώς εί­ ναι εκείνο που θα έπρεπε να ξανασυζητηθεί πάνω σε εντελώς καινούριες βάσεις.

30/αφιερωμα ΡΗΤΟΣ Α Θα ελεγα ° τι δεν είναι τ° σο ο Μαρξ υπεύθυνος γι’ αυτή την υποτίμηση. Υπάρχει ήδη μέσα απ’ τη Γάλλική Επανάσταση με τον Μπαμπέφ και αργότερα με τον μπλανκισμό, μία υποτίμηση. Ο Μαρξ ο ίδιος δεν θα συμφωνούσα ότι υποτιμά τα ανθρώπινα δικαιώμα­ τα. Κάθε άλλο μάλιστα. Απλά, αναγκάζεται να παλέψει έντονα τονίζοντας τις άλλες κοινωνι­ κές ανισότητες. Τα πρώτα του κείμενα είναι σαφέστατα υπέρ των ελευθεριών. Η όλη του θεώρη­ ση είναι ένας έμπρακτος ανθρωπισμός. Δυστυχώς μια ανάγνωση του μαρξισμού - αυτή που τελικά επικράτησε - υποτίμησε πράγματι τα ανθρώπινα δικαιώματα. Το θέμα δεν είναι καινούριο. Κι αυτό θέλω να το προσέξουμε, στις αρχές του αιώνα η Διεθνής συγκλονίζεται από συζητήσεις ανάμεσα στην Αριστερά της, με τη Λούξεμπουργκ και τους Κεντριστές της, με τον Κάουτσκι και τον Λένιν. Συζητήσεις που επι­ κεντρώνονται κυρίως σε προβλήματα δικαιωμάτων και ελευθεριών, όπου η Λούξεμπουργκ εί­ ναι ο φορέας ακριβώς αυτών των ρασιοναλιστικών παραδόσεων του Μαρξ και του ευρωπαϊκού χώρου, ενώ ο Λένιν προερχόμενος και από μια κοινωνία - κι εδώ προφανώς έχει σχέση η ιδιαι­ τερότητα του κοινωνικού σχηματισμού και των προβλημάτων που ’χει να αντιμετωπίσει σ ’ αυ­ τόν - στην οποία δεν ισχύει τίποτα απ’ αυτή την παράδοση, στην οποία δεν είχαν περάσει ποτέ ως αξίες τα ανθρώπινα δικαιώματα και η αρχή της δημοκρατίας, δεν μπορεί να τα βιώνει ο ί­ διος ως αξίες και τείνει στην υποτίμησή τους. Με την επικράτηση δε της επανάστασης των μπολσεβίκων σ’ ένα προφητικό, για μένα, κεί­ μενο της Λούξεμπουργκ για τη «Ρωσική Επανάσταση», 6 μήνες μόλις μετά την επανάσταση, θέτει όλα τα προβλήματα ουσίας της δημοκρατίας και των δικαιωμάτων. Γράφει: «ο σοσιαλι­ σμός δεν γίνεται με διατάγματα», «η ελευθερία είναι πάντα η ελευθερία εκείνου που σκέφτεται διαφορετικά», «ο σοσιαλισμός είναι ο μόνος που σήμερα μπορεί να υπερασπιστεί τη ρασιοναλι­ στική παράδοση και τα ατομικά δικαιώματα, ενώ αντίθετα ο αστισμός τείνει να τα υποτάξει στο κέρδος και ότι κάνετε λάθος γιατρικό, σύντροφοι Λένιν και Τρότσκι, όταν για να αντιμετω­ πίσετε τις αντιδράσεις της κοινωνίας σας καταργείτε κάθε δημοκρατική αρχή». Αντίθετα πρέ­ πει να ουσιαστικοποιήσετε τη δημοκρατική αρχή γιατί «η σοσιαλιστική επανάσταση, θα δώσει στις υπάρχουσες νομικές και πολιτικές μορφές των πολιτικών ελευθεριών το κοινωνικό τους περιεχόμενο που στέρεψε μέσα στο καπιταλιστικό σύστημα». Δυστυχώς η γερμανική επανά­ σταση, η εκδοχή δηλαδή που θα έφερνε ίσως αυτή τη μαρξιστική αντίληψη στην επιφάνεια, δεν πέτυχε. Η εκδοχή που υποτιμούσε όλα αυτά κέρδισε και στα σπέρματά της πάνω στήθηκε όλη αυτή η εξέλιξη που ονομάστηκε σταλινισμός, «υπαρκτός σοσιαλισμός» κ .τ.λ. και η οποία είναι για μένα η άρνηση κάθε μαρξισμού και κάθε ανθρωπισμού. Δηλαδή, αν στον Λένιν υπάρχει μια υποτίμηση, λόγω και των συνθηκών και αναγκών που έχει να αντιμετωπίσει, ως σπέρμα μετεξε­ λίσσεται στον Στάλιν σε συνειδητή επιλογή διαστρέβλωσης του μαρξισμού, σε μια δικτατορική, εμπειρική και τελείως κρατικιστική αντίληψη. Ίσω ς εδώ η ρώσικη ιδιοσυστασία, ως απο­ τέλεσμα του όλου τρόπου ανάπτυξης της τσαρικής κοινωνίας, να επέδρασε καταλυτικά. Ίσω ς. Δεν θέλω να επεκταθώ πάνω σ ’ αυτό τώρα. Νομίζω, πάντως, ότι είναι τελικά ο σταλινισμός και τα καθεστωτικά του επακόλουθα η πλήρης διαστρέβλωση του ανθρωπισμού που κουβαλάει ο μαρξισμός από την ίδια του τη φύση. ΤΣΟΥΚΑΛΑΣ Κ ^το σΤ1Μ·είο αυτό δεν θα συμφωνήσω. Η δικτατορία του προλεταριάτου, ακό­ μα κι αν εμφανίζεται ως παροδική φάση, παραμένει δικτατορία. Η εξουσία, η προλεταριακή έστω εξουσία, παρεμβαίνει όπου και όπως «χρειάζεται» για να επιτευχθούν οι επαναστατικοί στόχοι, ακόμη και εις βάρος των ατομικών δικαιωμάτων εκείνων που αντιτίθενται στην εξουσία του λαού. Ή δη, λοιπόν, στον Μαρξ η ολοκληρωτική δυνατότητα της εξου­ σίας είναι σαφής. Και δεν νομίζω ότι η προσπάθεια να περισώσει κανείς τον «καλό» Μαρξ έχει πια νόημα. Ωστόσο η συζήτηση αυτή θα μας πήγαινε πολύ μακριά. Να επαναλάβω όμως και κάτι άλλο. Ό τι το δικαίωμα της ιδιοκτησίας, το οποίο μπαίνει σαν αναφαίρετο δικαίωμα των ανθρώπων σημαίνει ότι, κατά κάποιον τρόπο, καταστατικά η φιλε­ λεύθερη κοινωνία ορίζεται ως καταναγκαστικά ανταγωνιστική κοινωνία. Και μάλιστα, αναγώγιμη στη φύση του ανθρώπου. Και εδώ, βέβαια, η αξιωματική αυτή παραδοχή του φιλελευθερι­ σμού επιχειρεί να τάμει μια πανάρχαια και διιστορική, θα έλεγα, ιδιοτυπία των κοινωνικών σχέ­ σεων: η κοινωνία των ανθρώπων υπήρξε ανέκαθεν ταυτόχρονα τόσο ανταγωνιστική όσο και αλ­ ληλέγγυα. Η καταστατική κατάργηση της αλληλέγγυας διάστασης αποτελεί ιστορικά εφεύρη­ μα του άκρατου ατομικιστικού φιλελευθερισμού. Έτσι, θεσμοποιείται ο καταναγκασμός στον οικονομικό ανταγωνισμό, ο οποίος εμφανίζεται μέσα από όλες τις θεωρίες του κοινωνικού δαρ-

αφιερωμα/31 βινισμού και της επιβίωσης των αρίστων. Πράγμα που σημαίνει ότι το σύστημα το οποίο φτιά­ χνεται από το φιλελευθερισμό θέτει σαν καταστατική του αρχή ότι οι άνθρωποι, όντας εξ ορι­ σμού ανταγωνιστικά ιδιοκτήτες και μάλιστα ιδιοκτήτες ενάντια, όχι μόνο ενάντια στους συ-

Εκείνο που θέλει να κάνει ο φιλελευθερισμός και το επιτυγχάνει θεσμι­ κά, είναι να καταργήσει και ιδεολογικά όλες τις μορφές αλληλεγγύης και να ορίσει ως ορθολογικές κοινωνικές μορφές μόνο τις ανταγωνιστι­ κές. Ο άκρατος ανταγωνισμός αντιμετωπίζεται τόσο ως φυσική μορφή, όσο και ως λογική μορφή των κοινωνικών σχέσεων νανθρώπους τους, αλλά και ενάντια στο κράτος, το οργανωμένο δηλαδή κοινωνικό σύνολο, που οφείλει να συντηρήσει και να εγγυηθεί την ανταγωνιστική αυτή δόμηση των κοινωνικών σχέσεων. Η εξαγγελία της Γαλλικής Επανάστασης περί αδελφότητας παραμένει απλώς ένα συμβολικό κομμάτι του γαλλικού εθνόσημου. Επί 200 σχεδόν χρόνια, θα ξεχαστεί. Μέσα από την καταναγκαστική και ολοκληρωτική εκλογίκευση, που θέλει να επιβάλει ο φιλελευθερισμός, καταργούνται όλες οι πανάρχαιες μορφές είτε συνεταιρικής παραγωγής είτε αλληλέγγυας και αμοι­ βαίας οικονομικής σχέσης ανάμεσα στα άτομα, στους ανθρώπους. Καθένας εξαναγκάζεται να επιβιώσει μόνος του, για ατομικό του λογαριασμό. Ό πω ς είπα, όλες οι ανθρώπινες κοινωνίες έχουνε και ανταγωνιστικές μορφές, αλλά και αλληλέγγυες μορφές. Και η άρθρωση αλληλεγγύ­ ης και ανταγωνισμού είναι μια σταθερά μορφή όλων των ανθρώπινων κοινωνιών. Εκείνο που θέλει να κάνει ο φιλελευθερισμός και το επιτυγχάνει θεσμικά, είναι να καταργήσει και ιδεολογι­ κά όλες τις μορφές αλληλέγγυων σχέσεων και να ορίσει ως ορθολογικές κοινωνικές μορφές μό­ νο τις ανταγωνιστικές. Ο άκρατος ανταγωνισμός αντιμετωπίζεται τόσο ως φυσική μορφή, όσο και ως λογική μορφή των κοινωνικών σχέσεων. Και ακριβώς, στο σημείο αυτό, ο θεμέλιος λίθος, που το καθιστά αυτό δυνατό, είναι ο Αστι­ κός Κώδικας, για τον οποίο μιλούσε ο Ά λ κ η ς προηγουμένως, και το απόλυτο δικαίωμα της ιδιοκτησίας. Και ταυτόχρονα, η παρανομοποίηση - αν μου επιτρέπεται να το πω - όλων των προαιώνιων μορφών επιβίωσης, που δεν εντάσσονται στο ανταγωνιστικό σχήμα. Η πρόνοια, η φιλανθρωπία και η αλληλεγγύη περιθωριοποιούνται. Ακόμα και η επαιτεία ήδη από την αρχή του 19ου αιώνα θα ονομασθεί ως ποινικό αδίκημα. Και όμως, η επαιτεία είναι πανάρχαια στρα­ τηγική επιβίωσης και συνεπώς τρόπος ανακατανομής εισοδήματος. Η Εκκλησία δε, σ’ όλο το Μεσαίωνα, έπαιξε σημαντικότατο αναδιανεμητικό ρόλο. Μάλιστα, διάβαζα προχθές ένα βιβλίο του Cihalla, που υπολόγιζε ότι 30-40% του εισοδήματος ανακατανέμονταν μέσα από τις μορφές της οργανωμένης κοινωνικής αλληλεγγύης. ΡΗΓΟΣ Α ®α έλεγα, επιπλέον, ότι αποτελεί χαρακτηριστικό της αστικής πολιτικής φιλοσο­ φίας το γεγονός ότι αυτή ξεκινάει από μία προϋπόθεση, η οποία δεν βασίζεται βέ­ βαια σε κανένα βιολογικό, κοινωνικό ή ιστορικό στοιχείο, ότι ό άνθρωπος είναι ατομικό «εγώ». Μια μονάδα ανεξάρτητη και ως τέτοια βρίσκει τους άλλους ανθρώπους και εγκαταλείπει σύμ­ φωνα με το Ρουσωϊκό υπόδειγμα Κοινωνικού Συμβολαίου τμήμα αυτού του «εγώ» για να μπορέ­ σει να υπάρξει σε κοινωνία με άλλα το ίδιο αυθύπαρκτα «εγώ» ανθρώπων. Αντίθετα, όπως εί-

Ό τα ν λέμε μικροαστός δεν εννοούμε μικρός αστός. Ο αστός έχει πά­ ντοτε στόχο το καπιταλιστικό κέρδος. Ο μικροαστός τείνει στην καλυ­ τέρευση των όρων ζωής του, σε καλύτερους όρους ενός μισθού πάμε και στην αρχή, για τον Αριστοτέλη ο άνθρωπος είναι φύσει κοινωνικό ον, κι αυτό έρχεται η Ανθρωπολογία και η Κοινωνιολογία για να μας το αποδείξουν. Αυτό που εκείνος έλεγε αξιω­ ματικά, έρχεται πια να αποδειχθεί..'^ρα, έχουμε να κάνουμε με ένα συλλογικό ον, ένα «εμείς», στο οποίο και μόνο μέσα υφίσταϊαιΝρ .διαφοροποίηση του ανθρώπου από τον άνθρωπο, αλλά υφίσταται ακριβώς γιατί είναι μέ' όλους τους άλλους μαζί. Δεν είναι το άτομο, το οποίο μόνο του ξαφνικά νιώθει την ανάγκη να βρεθεί μ’ άλλα άτομα για να κάνουνε κοινωνία. Είναι από

32/αφιερωμα πάντα σε κοινωνία το ανθρωποειδές, και πάντα σ ’ αυτή την κοινωνία δημιουργεί μορφές άρ­ θρωσης τόσο του συλλογικού «εμείς» όσο και του ατομικού «εγώ». Στη μαρξιστική, ανθρωπιστική - αν θες - αντίληψη, το άτομο παραμένει από τη φύση του κοινωνικό. Και μόνο άμεσα, μέσα α π’ τη συμμετοχή του στην κοινότητα, γίνεται και πολιτικό. Κι αυτό έρχεται σε λογική και επιστημονική σχέση μ’ όλα αυτά που είναι ο άνθρωπος, ως βιολο­ γικό, ανθρωπολογικό και ιστορικό ον. Αν, λοιπόν, εκτιμήσουμε ανθρωπολογικά τον άνθρωπο ως κοινωνικό άτομο, βλέπυ. ιιε ότι, ό­ πως έγραψε κι ο Μαρξ στα «Οικονομικά και Φ ιλοσοφικά Χειρόγραφα», ο άνθρωπος είναι κοι­ νωνικό ον, γιατί και μιλάει και ξέρει να σκέφτεται, αποκτά κοινούς τρόπους συμπεριφοράς και επικοινωνίας. Ό λ α αυτά, λοιπόν, χάνονται μέσα στην αστική πολιτική φιλοσοφία, από μία πο­ ρεία αντίληψης του «εγώ» ως αυθύπαρκτης μονάδας. Από την άλλη μεριά, απαντώντας σ ’ αυτή την αστική κοσμοαντίληψη, ο μαρξισμός του 19ου αιώνα πάει πολλές φορές στην άλλη άκρη. Φτάνει στο να υποτιμά το άτομο ως άτομο και να μιλάει μόνο για σύνολα. Με αποτέλεσμα οι μεν να λένε, σαν συνάρτηση του ατόμου η ιδιοκτη­ σία, οι δε να λένε, σαν απάντηση σ ’ αυτό, καμιά μορφή ιδιοκτησίας. Πλήρης κοινοκτημοσύνη. Κοινοκτημοσύνη, η οποία μεταφράστηκε στην πράξη, δυστυχώς, σε πλήρη κρατισμό, παρανοώντας και ξεχνώ ντας αυτό το βασικό που ’λεγε και πριν ο Κωνσταντίνος, την αλληλοσυμπλοκή των δύο πραγμάτων. Ά λ λ ο πράγμα είναι η ιδιοκτησία ως ένα στοιχείο των ατομικών ειδών, και πάντοτε είχε ο άν­ θρωπος κάποια ατομικά είδη που ήταν δικά του, ως μορφές ατομικής ιδιοκτησίας, και άλλο οι ιδιοκτησιακές σχέσεις στα βασικά μέσα παραγωγής, τα οποία προσδιορίζουν, άλλωστε, και οικονομικά το σύνολο μιας κοινωνίας, και τις μορφές εκμετάλλευσης ανθρώπων από άλλους ανθρώπους. Αν, δηλαδή, κάπου υπάρχει η ανάγκη ελέγχου της κοινωνίας, αυτή είναι στη συλλογική κοινω­ νική ιδιοκτησία, στο τί γίνεται με τα βασικά μέσα παραγωγής και τις μορφές εκμετάλλευσης, που μπορεί να γεννήσει η ιδιοκτησία, από έναν άνθρωπο πάνω σ’ έναν άλλο άνθρωπο. Στην α­ τομική ιδιοκτησία δεν υπάρχει τέτοιο πρόβλημα εκμετάλλευσης ανθρώπου από άνθρωπο. ΠΡιν προχω ρήσουμε, Α λ κ ή , θεωρώ σ κ ό π ιμ ο να διευκρινίσει ο Κ ω νστα ντί­ νος α υτό για το οποίο μ ίλ η σ ε σ τη ν αρχή, ότι το κ ρ ά το ς δ ηλα δ ή δημιουργείτα ι σ ε αντιπα ράθεση μ ε τη ν κοινω νία· να σ τα θ εί λ ίγο σ ’ αυτή τη ν α ντιπ α λό τη τα .

ΠΑΠΑΛΕΞΗΣ Η

^ εν ε*ναι απ<^ την “ ΡΧ1) αντιπαλότητα. Έ γινε αντιπαλότητα. Το κράτος το μοτέρνο, το κράτος το σύγχρονο, το αστικό κράτος δημιουργείται σε αντιπαράθε­ ση με τη μη κρατική κοινωνία. Με την κοινωνία των ελευθέρων ατόμων. Ό π ω ς είπα, προσπά­ θησα να πω πριν — ίσως να μην ήμουν σαφής — καταργουμένων όλων των άλλων μορφών ε­ ξουσίας, και επί τη βάσει του αξιώματος ότι η κοινωνία των ανθρώπων οργανώνεται κατά τρό­ πο ατομοκεντρικό, η δόμηση της κρατικής εξουσίας θα νοηθεί ως κίνδυνος και όριο των ατομι­ κών ελευθεριών. Η προστασία τους από κάθε προσβολή υλοποιείται μέσα από τη θέσπιση του φιλελεύθερου Κράτους Δικαίου, που χωρίζεται από την κοινωνία και δεν δικαιούται να παρέμβει σε αυτήν. Στο πλαίσιο αυτό κατασκευάζεται, λοιπόν, ένα σύστημα, το οποίο ονομάζεται κράτος, γιατί οι ονομασίες και τα ονόματα έχουν πολύ μεγάλη σημασία στην Ιστορία, το οποίο αντιπαρατίθεται νοητικά και θεσμικά με το σύνολο των σχέσεων ανάμεσα στους ελεύθερους ιδιοκτήτες-άτομα, έτσι ώστε ολόκληρο το σύστημα της ανθρώπινης κοινωνίας να τέμνεται σε αυτό που πλέον το ονομάζουμε σφαίρες ή επίπεδα. Η πολιτική κοινωνία που νομοθετεί και εγγυάται και η κοινω­ νία όπου υλοποιούνται οι ελεύθερες δραστηριότητες των ατόμων. Στο σημείο αυτό ασκείται μια έντονη ιδεολογική και συμβολική βία. Ό π ο υ ο άνθρωπος ως άτομο δεν μετέχει σ ’ ένα διάχυτο κοινωνικό σύστημα, όπου οι αξίες του κι οι συμπεριφορές του κρίνονται, αξιολογούνται και ε­ λέγχονται ad hoc, κάθε φορά διαφορετικά, μέσα σ ’ ένα σύστημα διάχυτων αξιών. Έ τσι κατα­ σκευάζεται ένα συμβολικό σύστημα, όπου η κάθε συμπεριφορά νοηματίζεται εκ των προτέρων επί τη βάσει μιας λογικής ταξινόμησης των κοινωνικών μορφών. Έ τσι, ως οικονομικές συμπε­ ριφορές του ανθρώπου λογίζονται οι συμπεριφορές με τις οποίες επιβιώνει και μετέχει στο οικο­ νομικό γίγνεσθαι, οι πρακτικές που αποσκοπούν στην επιβίωση του ατόμου και την ατομική ιδιοποίηση οικονομικών μέσων. Αυτές αποχωρίζονται α π’ όλες τις άλλες, θεμελιώνουν την ειδι­ κή μορφή του αστικού εγχειρηματικού ορθολογισμού, αποσκοπούν υποτίθεται μόνο στο κέρ­ δος, δηλαδή την οικονομική μεγιστοποίηση και δεν γνωρίζουν άλλο όριο απ’ το σεβασμό των κανονισμών του ανταγωνιστικού παιγνιδιού, που ποοκύπτουν από την ελευθερία των συναλλα­ ΤΣΟΥΚΑΛΑΣ Κ

αφιερωμα/33 γών και την αυτοδέσμευση μέσα από το λόγο. Η θεμελιακή αξία της τιμιότητας είναι ταυτόση­ μη με την αδίστακτη προαγωγή του ατομικού συμφέροντος, αρκεί να γίνονται σεβαστές οι συμ­ βατικές δεσμεύσεις. Εντελώς διαφορετικές είναι οι αξιακές προδιαγραφές της δημόσιας ή πολιτικής συμπεριφο­ ράς του ατόμου που μετέχει στο πολιτικό σύστημα ως πολίτης. Η πολιτική κοινωνία, το κρά­ τος, αποχωριζόμενο α π’ την κοινωνία, αποτελεί το χώρο, μέσα στον οποίο ο πολίτης λειτουργεί και δρα, κατά τρόπο - υποτίθεται - εντελώς ιδεαλιστικό, μη κερδοσκοπικό, εντελώς απο­ κομμένο απ’ τα οποιαδήποτε ατομικά συμφέροντα. Ο πολίτης εμφανίζεται ως εντελώς αφιλο­ κερδής και χρηστός εκφραστής του γενικού κοινωνικού συμφέροντος. Έτσι, ο αποχωρισμός της ιδιωτικής από τη δημόσια σφαίρα προσδιορίζει και διαφοροποιημένες μορφές ανθρώπινων συμπεριφορών με εντελώς αντίθετες αξιακές προδιαγραφές. Το ζήτημα όμως δεν σταματάει εδώ. Δημιουργούνται επίσης άλλες μορφές συμπεριφοράς, οι οποίες κι αυτές ονοματίζονται κι απο­ χωρίζονται τόσο από τις οικονομικές όσο κι από τις πολιτικές συμπεριφορές. Η ιδιωτική ζωή, η οικογένεια, παραμένει η σφαίρα της αλληλεγγύης, της αναζήτησης της προσωπικής ευτυχίας, της ακωδικοποίητης ηθικής. Δεν είναι τυχαίο ότι τον 18ο αιώνα ακριβώς κατασκευάζονται όλα αυτά τα ιδεολογήματα. Η αγορά, η δημόσια σφαίρα, η ιδιωτική ζωή είναι έννοιες που ταξινομή­ θηκαν και ονομάστηκαν από τον φιλελεύθερο ορθολογισμό.

Και ταυτόχρονα, κατασκευάζονται και οι λεγάμενες σφαίρες, τα λεγάμενα επίπεδα οργάνω­ σης της κοινωνικής πραγματικότητας. Για πρώτη φορά στην ιστορία, η κοινωνία διαβάζεται ως σύνολο των χωρισμένων περιοχών της ανθρώπινης δραστηριότητας. Ό λα τα ταξινομητικά (αρχίζοντας από τον Έ γελο) σχήματα, κράτος - κοινωνία - κοινωνία πολιτών - οικογένεια, α­ ντιμετωπίζονται τόσο σαν διαφορετικές λειτουργίες του ανθρώπου, όσο και σαν διαφορετικές δομημένες θεσμικές περιοχές, μέσα στις οποίες ο κάθε άνθρωπος δρα με διαφορετική λογική στην κάθε περίπτωση. Έτσι, το φιλελεύθερο καθεστώς οργανώθηκε πάνω στη βάση της αυτονόμησης της αγοράς, της κατασκευής ενός ετερόνομου Κράτους και της υπολειμματικής αναγνώρισης ενός ελεύθε­ ρου ιδιωτικού χώρου. Εξώθησε, επομένως, τους ανθρώπους να αντιμετωπίσουν με αυστηρά δια­ φοροποιημένα αξιακά κριτήρια τους τρόπους με τους οποίους θα επιβιώνουν, τους τρόπους με τους οποίους θα ζήσουν. Χώρισε τις «σφαίρες» αυτές μεταξύ τους με αδιαπέραστα συμβολικά και κανονιστικά τείχη και τις ονόμασε ως εξειδικευμένες και εννοιογραφημένες υποστάσεις, προικίζοντάς τες μάλιστα με υπεριστορική και λογική ουσία. Τέλος, κατασκεύασε έναν άνθρω­

34/αφιερωμα πο εγγενώς σχιζοειδή, αποπροσανατολισμένο και ολοένα πιο ανήμπορο να αντιμετωπίσει τον εαυτό του ως ενιαία προσωπικότητα. Και επιπλέον, πράγμα που είναι πολύ χαρακτηριστικό, ο 19ος αιώνας χαρακτηρίζεται από την κατάτμηση των επιστημών. Οι επιστήμες εκφράζουν την ταξινομητική λογική της αστικής κοινωνίας. Έ τσι, κατασκευάζεται η επιστήμη της πολιτικής, η επιστήμη της οικονομίας και η επιστήμη της κοινωνίας. Η τελευταία, που θα ονομαστεί Κοινωνιολογία, θα εξετάσει την υπολειμματική άτυπη συμπεριφορά του ανθρώπου έξω από την αγορά και την Πολιτεία. Στο πλαί­ σιο αυτό, δεν λειτουργούν οι οικονομικοί ορθολογισμοί, που είναι ειδικοί και αποκλειστικοί, ούτε οι πολιτικές εκλογικεύσεις, που είναι επίσης ειδικές και αποκλειστικές, αλλά επιβιώνει έ­ νας άλλος, κατά κάποιον τρόπο «ελεύθερος», ή προκαπιταλιστικός, ορθολογισμός, όπου και τα ηθικά και τα αξιολογικά πρότυπα είναι εντελώς διαφορετικά. Λοιπόν, στο πλαίσιο αυτής της δεσμευτικής λογικής ταξινόμησης, βρίσκεται - νομίζω η βάση του αστικού ανορθολογισμού, ο οποίος προσπαθεί με - υποτίθεται - ορθολογιστικά κριτήρια να κατατάμει τον άνθρωπο και τις ανθρώπινες πρακτικές και δραστηριότητες, σε πε­ ριοχές όπου ισχύουν διαφορετικά συστήματα πρακτικών ορθολογισμών, διαφορετικά συστή­ ματα αρχών. Και, κατά κάποιον τρόπο, αυτό μας οδηγεί σε μια σχιζοφρενική κατασκευή του καπιταλιστικού ανθρώπου. Διότι, όταν ο άνθρωπος είναι υποχρεωμένος να εξωθείται από τους κώδικες τους ειδικούς να επιβιώνει σαν λυσσαλέα ανταγωνιστικός με όλους τους άλλους ανθρώπους, να λειτουργεί σαν πολίτης ως εξιδανικευμένας κήρυκας του κοινού καλού και στην οικογένειά του μέσα και μόνο να μπορεί να αφήνεται ελεύθερος, μέσα στο πλαίσιο μιας αλληλέγγυας και ηθικής συμπε­ ριφοράς, όπου να ψάχνει την αλήθεια του την ατομική, αυτό οδηγεί σε σχιζοφρενικές κατασκευές. Δηλαδή, κατά κάποιον τρόπο, ο άνθρωπος αναγκάζεται να λειτουργεί και ως λύκος και ως άνθρωπος. Και επιβιώνει ως λύκος για να ζήσει ω ς άνθρωπος. Δηλαδή κατασκευάζεται ως λυ­ κάνθρωπος. Η βασική κατασκευή του φιλελευθερισμού είναι ότι σπάει την ανθρώπινη συμπερι­ φορά σε διάφορες προκατασκευασμένες κατηγορίες. Κι εδώ μπαίνει το πρόβλημα της συμβολι­ κής βίας των ονομάτων, στην οποία αναφέρθηκα προηγουμένως. Η ταξινομική βία, στο ιδεολο­ γικό επίπεδο, είναι αναπόφευκτη, γιατί μόνο μέσα απ’ την ταξινομική βία δημιουργούνται στέ­ ρεα νοήματα. Αλλά τα νοήματα, που δημιουργήθηκαν μέσα στις αστικές κοινωνίες, εξωθούν όλους τους ανθρώπους να σπάνε τη ζωή τους σε κομμάτια και να συμπεριφέρονται διαφορετι­ κά, ανάλογα με το αν κερδίζουν τη ζωή τους, ανάλογα με το αν συμμετέχουν στο κοινωνικό το συνολικό ή ανάλογα με το αν είναι με την οικογένειά τους και υποτίθεται ότι ευτυχούν. Λ οιπόν, αυτό το σύστημα, το οποίο κατασκευάζει η αστική λογική, το οποίο είναι εγγενώς φυσικά παράλογο, εμφανίζεται με την αντίθετη μορφή του ως το επιστέγασμα του ορθολογισμού. ΡΗΓΌΣ Α Κι αν ^ ε ι ς , εδώ φτάνουμε στην εξής αντίφαση. Ενώ το κράτος είναι ένας θεσμός που εμφανίζεται ως μία μορφή εξέλιξης των εξουσιαστικών σχέσεων, στις οποίες το πολιτικό ήταν πάντοτε παρόν με διαφορετικές, βέβαια, μορφές, για κάθε τρόπο παραγωγής. Παρόν, κατά τρόπο συστατικό μέσα στις σχέσεις και των ανθρώπων και της παραγωγής. Αυτό το πολιτικό έφερνε διάφορες μορφές πολιτικής οργάνωσης. Στη φάση της μετάβασης από το φεουδαλισμό στο κράτος της πρωταρχικής συσσώρευσης, δημιουργείται από τις ίδιες τις ανάγκες του οικονομικού ανθρώπου αυτή η ευρύτερη συσπείρω­ ση κι αυτός ο θεσμός των θεσμών που ονομάζεται κράτος. Ενώ, λοιπόν, έρχεται να δημιουργηθεί ως η εξέλιξη της κοινωνικής πραγματικότητας, φτάνει με μία απόλυτη ορθολογικότητα, δη­ λαδή ουσιαστικά σε μία ανορθολογικότητα, να εξελιχθεί σε ένα θεσμό πλάι και πάνω απ’ την κοινωνία. Ενώ είναι δημιούργημα των αναγκών της κοινωνίας, ταυτόχρονα φτάνει να γίνει κάτι που την υπερβαίνει κι είναι απέξω, αποστασιοποιείται, και, από την άλλη, επεμβαίνει μέσα και στο πιο ατομικό κύτταρο και μας διασπά σε δυο ανθρώπους. Στον πολίτη και τον ιδιώτη, στην κοινω­ νία των πολιτών και στην πολιτική κοινωνία, όπου καλούμαι ανά 4 χρόνια να κάνω ξαφνικά δια της ψήφου μου και πολιτική. Ενώ μέχρι τότε ο πολίτης και ο ιδιώτης, το πολιτικό και το ιδιωτικό στοιχείο ήταν ένα, στο αστικό κράτος γίνονται δύο διαφορετικά πράγματα. Ο ίδιος, δηλαδή, ο καθένας μας γίνεται δύο. ΤΣΟΥΚΑΛΑΣ Κ. Γίνονται τρεις άνθρωποι. Ο λύκος, ο πολίτης και ο φίλος. ΡΗΤΟΣ Α

0 λ·° αυτ^ ό άως Γ*ναι έξω από τη φύση μου. Δεν μπορεί να με χωρίζεις, είμαι μία ενότητα, ένα άτομο. Δεν μπορεί να με κατατέμνεις σε κομμάτια. Αυτό το πράγμα

αφιερωμα/35 οδηγεί σε ανορθολογισμό. Εξέλιξή του αυτό που πολύ σωστά είπε ο Κωνσταντίνος για τις επι­ στήμες, η πολυκατάτμησή τους. Εξέλιξη αυτής της πολυκατάτμησης η αντίληψη περί έδρας, περί ιδιοκτησίας ενός γνωστικού αντικειμένου, η μεταφορά μ’ άλλα λόγια της ιδιοκτησιακής σχέσης και μέσα στο χώρο της επιστήμης. Αναπαραγωγή, δηλαδή, της ατομικής ιδιοκτησια­ κής σχέσης και στο επίπεδο της ιδεολογικής παραγωγής και μάλιστα στον υπέρτατο βαθμό. Από την άλλη, αυτή η συνολική κατάτμηση, οδηγεί πια και σ’ ένα συνολικό παράλογο, το ο­ ποίο δεν μπορεί να λειτουργήσει. ΤΣΟΥΚΑΛΑΣ Κ. Μπορεί να λειτουργήσει και λειτουργεί. ΡΗΓΟΣ Α Μπ°Ρ£ί να λειτουργήσει, αλλά όχι ανθρώπινα. Μ’ αυτή την έννοια. Δεν μπορεί να ' λειτουργήσει μέσα στη ρασιοναλιστική μας αντίληψη. Ως πρακτική λειτουργεί και μπορεί να λειτουργεί ανετότατα. Έ χει όμως συνέπειες αυτή η λειτουργία και κυρίως τη δημιουργία επαγγελματιών διαχειριστών. Δηλαδή, ενώ η πολιτική είναι φύσει λειτουργία του καθενός μας, μετατρέπεται σε λειτουργία κάποιων ειδικών. Και απ’ τη στιγμή που κάποιος είναι ειδικός, είτε είναι μέλος μιας γραφειοκρατικής ομάδας είτε είναι ο επαγγελματίας της πολιτικής, συνεπάγε­ ται και τη διαχείριση απ’ αυτόν, άρα και την κάρπωση απ’ αυτόν του κοινωνικού υπερπροϊόντος, ή έστω ενός μέρους του. Συνεπάγεται μια υποτίμηση του πολίτη ως πολίτη, της κοινωνίας ως ενεργητικού και βουλόμενου συνόλου. Δεν είναι τυχαία άλλωστε η έκφραση «μάζες» που έρχεται ως αποτέλεσμα ακριβώς αυτής της μεταλλαγής. Πρόκειται για μια βαθιά υποτίμηση του ανθρώπου ως ατόμου και ως πολίτη για τη μετατροπή του σ ’ ένα αμορφοποίητο σύνολο, σε μια «μάζα» την οποία κάποιοι άγουν και φέρουν. Οδηγεί σ ’ αυτό που είπες στην αρχή, του Χέγκελ το ιδεατό. Ενώ δηλ. έχουμε μια ενύπαρκτη πραγματικότητα, ε­ μείς την αντιλαμβανόμαστε ως ιδεαλιστική σύλληψη. Κι έτσι, στο τέλος, οδηγούμαστε σε μια διαχείριση, στο όνομα πάντοτε βέ­ βαια ολονών μας, της πραγματικότητάς μας, όχι από μας τους ίδιους αλλά από τους αντιπροσώπους μας, χωρίς εμείς να μπο­ ρούμε να επέμβουμε, παρά μόνο τελετουρ­ γικά σε κάποια τακτά διαστήματα και μάλιστα κατά τρόπο από πριν σε μεγάλο βαθμό προδιαγεγραμμένο, ενώ το κράτος, δεν μπορεί να θεωρείται ως μια ενύπαρκτη οντότητα, αλλά, όπως και το κεφάλαιο, ως μια σχέση, ως μια υλική συμπύκνωση, ακρι­ βέστερα - όπως έλεγε και ο Νίκος Πουλαντζάς - ενός συσχετισμού δυνάμεων ανάμεσα στις διάφορες κατηγορίες τάξεων ή ταξικών μερίδων και τον ιδιαίτερο τρόπο που αυτές συναρθρώνονται, έρχεται να επι­ βληθεί πάνω μας, ως μια ενύπαρκτη αλλά απομακρυσμένη κατάσταση διαμέσου των διαχειριστών του, οι οποίοι ενώ είναι οι δι­ κοί μας εκπρόσωποι στη διαχείριση, ουσια­ στικά είναι ανεξέλεγκτοι σ ’ αυτή τη διαχείριση, και δήθεν αναγκαίοι και μόνοι μεσολαβητές ανάμεσα στην κοινωνία και το κράτος. Κι αυτό το βλέπουμε στις τάσεις του σημερινού κράτους πολύ πιο έντονα. Αυτή η απόσπαση της εκτελεστικής εξου­ σίας από κάθε κοινωνικό έλεγχο, αυτή η ε­ νίσχυση της γρα φ ειοκ ρα τία ς, που ουσιαστικά μετατρέπεται στην πραγματική εκτελεστική εξουσία, σ’ Ανατολή και Δύ­ ση, είναι ένα αυταπόδεικτο νομίζω πια γεγονός.

36/αφιερωμα Μ ιλή σα τε κι οι δυο για κ α τά τμ η σ η του ανθρώπου σε π ολίτη και ιδιώτη, γεγοΠΑΠΑΛΕώΗΣ Η. νός που προ καχ ε{ μια σχιζοειδή κ α τά σ τα σ η στο άτομο. Α υ τό είναι δημιούρ­ γη μα της φιλελεύθερης αντίληψ ης για το κρά τος; τ ν η ν κ α α α γ κ Σαφέστατα. Να είμαι λίγο πιο συγκεκριμένος. Η Θεωρία της Πολιτικής ΟικοΤΣΟ ‘ νομίας, όπως την άρχισε ο Ά νταμ Σμιθ, τί προσπαθεί, σε τελική ανάλυση, να κάνει; Να κατασκευάσει ένα σύστημα κατανομής, το οποίο θα είναι εντελώς ουδέτερο και «ορθολογικό». Δηλαδή, προσπαθεί να βρει ένα σύστημα, όπου η εξουσία, η οποιαδήποτε δυνά­ μει αυθαίρετη πολιτική εξουσία, δεν θα έχει λόγο στην κατανομή. Έτσι, φτιάχνεται η αγορά, ως ουδέτερη και «δίκαια», φτιάχνεται κάι η οικονομική θεωρία, η οποία ψάχνει και βρίσκει τη θεωρία των συντελεστών της παραγωγής, που αμείβονται για την αιτιακή συμβολή τους στο προϊόν. Οι συντελεστές της παραγωγής ως ουδέτερες μορφές αιτιακής συμμετοχής στην παρα­ γωγή του προϊόντος δεν αντιμετωπίζονται ως αποτέλεσμα μιας συλλογικής κοινωνικής δράσης, αλλά ως ένα τεχνικό αποτέλεσμα, που αναλύεται σε εξατομικευμένους αιτιακούς παράγοντες. Έτσι, η παραγωγή διαδραματίζεται αποκλειστικά σ’ ένα χώρο περιχαρακωμένο και περιφρουρημένο, στον αντικειμενικό και ουδέτερο χώρο της αγοράς. Και αυτό ακριβώς είναι συνάρτηση του αυστηρού ατομοκεντρισμού. Η παραγωγή εμφανίζεται ως αποτέλεσμα ατομικών πρωτοβου­ λιών. Σε μία κοινωνία, όπου τόσο το πρόβλημα της παραγωγής όσο και το πρόβλημα της κατα­ νομής θα ήτανε ρητό και θεμελιακό πολιτικό διακύβευμα, στο οποίο θα είχε λόγο και το σύνο­ λο, η κοινωνία και το κράτος, η θεωρία των συντελεστών της παραγωγής δεν θα είχε λόγο ύ­ παρξης, ή πάντως, δεν θα ήταν αποφασιστικής σημασίας. Έ τσι, η φιλελεύθερη οικονομική θε­ ωρία είναι αποτέλεσμα της αποπολιτικοποίησης και αποκοινωνικοποίησης της παραγωγής και της διανομής. Η φιλελεύθερη σκέψη εξαναγκάζεται, λοιπόν, να κατασκευάσει την οικονομική θεωρία και να διατυπώσει τη θεωρία των συντελεστών παραγωγής, που είναι το βασικό θεωρητικό προαπαιτούμενο της οικονομικής θεωρίας, για να «απ οσπ άσει» την οικονομία από την απειλούμενη αυθαιρεσία των οποιωνδήποτε πολιτικών αποφάσεων και παρεμβάσεων, για να την καταστήσει αδιαπέραστη από μη καθαρά οικονομικούς αιτιακούς παράγοντες και, κατά συνέπεια, να την καταστήσει ουδέτερη και «αντικειμενική». Δεν είναι τυχαίο ότι η Πολιτική Οικονομία είναι η κατεξοχήν κοινωνική επιστήμη, που διεκδικεί την απόλυτη «επιστημονικότητα». Με την έννοια αυτή, η κατασκευή της Πολιτικής Οικονομίας σαν επιστήμης είναι συνακό­ λουθο της κατασκευής της αγοράς και συνακόλουθο της κατασκευής ενός ιδεολογήματος και μιας επίσης θεσμικής πραγματικότητας, όπου το κράτος αποχωρίζεται απ’ την κοινωνία, απο­ χωρίζεται απ’ την οικονομία, αποχωρίζεται απ’ την αγορά. Το ίδιο συμβαίνει με την Πολιτική Θεωρία. Η Αστική Πολιτική Θεωρία, όπως είπε και ο Αλκής προηγουμένως, είναι μια θεωρία που θέλει να κατασκευάσει μια θεωρία περί πολιτικού, η οποία δεν θα λαμβάνει υπόψη της παρά μόνο το πολιτικό, ως ετερόνομη και αυτοδεσμευόμενη μορφή. Δηλαδή, θεωρεί σαν αξιωματική παραδοχή ότι το πολιτικό είναι μια ειδική περιοχή ξεκομμένη από τα άλλα. ΡΗΓΟΣ Α βέβαια, αν δούμε την πραγματικότητα του τόπου μας, θα δούμε και κάτι άλλο. Θα δούμε ότι, ενώ όλα αυτά μπορούν να λειτουργούν σε περιόδους ήρεμες, ωραία και καλά, όταν βρεθούμε σε οποιαδήποτε στοιχειώδη πολιτική κρίση, η Ένωση Ελλήνων Βιομηχάνων, η οποία λέει και θέλει να πρεσβεύει ότι το οικονομικό είναι ξεκομμένο από το πολιτικό, επεμβαίνει άμεσα στην πολιτική και ζητάει επίλυση του πολιτικού προς όφελος της δικής της αντίληψης του οικονομικού. ΤΣΟΥΚΑΛΑΣ Κ.

Μα, αυτό είναι το ειδικό φαινόμενο της Ελλάδας. Και ίσως θα ’πρεπε να μιλή­ σουμε και λίγο για την Ελλάδα.

Συμφωνώ ντας ότι το αντικείμενο τη ς συζήτησης από δω και πέρα είναι ο ε λ ­ λη νικό ς χώρος, το ελλη νικό κρά τος, ας αναφερθούμε κ α τ ’ α ρχή ν σ τις λ ει­ τουργίες του ελλη νικο ύ κρά το υς σήμερα.

ΠΑΠΑΛΕΞΗΣ Η.

ΡΗΓΟΣ Α ^ια να δ°άμε τις λειτουργίες του ελληνικού κράτους σήμερα, πρέπει αναγκαστικά να δούμε το πώς συγκροτείται αυτό συγκεκριμένα. Να το δούμε ιστορικά. Διότι δεν υπάρχει, όπως λέγαμε και πριν, μια γενική ιστορία για το κράτος, όπως δεν υπάρχει και μια γενική ιστορία για κανέναν τρόπο παραγωγής. Κάθε κοινωνικός σχηματισμός ως ολότητα είναι

αφιερωμα/37 ιδιότυπος, είναι ιδιόμορφος. Η κάθε κοινωνία έχει τους δικούς της δρόμους και τρόπους που ολοκληρώνεται. Ά ρ α κι αυτό που λέμε και ξαναλέμε περί ελληνικής ιδιομορφίας και ιδιοτυ­ πίας δεν είναι τίποτε περισσότερο από την πρωτοτυπία που συναντάμε όταν μελετάμε την ό­ ποια κοινωνική πραγματικότητα, σημερινή ή χθεσινή, όλου του κόσμου. Ό σ ο κι αν τα μοντέλα της οικονομικής και κοινωνικής ανάπτυξης, που έχουμε, ξεκινάνε από τις μορφές που πρώτα ολοκληρώθηκαν οι κεντροδυτικές ευρωπαϊκές χώρες. Αυτό δεν αίρει κα­ θόλου τις ιδιοτυπίες και αυτώ ν άλλωστε δεν σημαίνει ανωμαλία η ιδιοτυπία - να το ξεκαθαρί­ σουμε αυτό - σημαίνει τον ιδιαίτερο συγκεκριμένο τρόπο που συγκροτείται κάθε κοινωνία. Εξάλλου όσο και αν θεωρούμε ως μία ενιαία κατάσταση και τις κεντροδυτικές κοινωνίες της Ευρώπης, άμα πάμε εκεί, θα δούμε ότι αλλιώς συγκροτείται το γερμανικό, αλλιώς το γαλλικό, αλλιώς το αγγλικό (για να πάρουμε τρεις βασικές κρατικές οντότητες, οι οποίες παίξανε και ρόλο μοντέλου στις κοινωνιολογικές μας αναλύσεις). Ας δούμε, τώρα, πιο συγκεκριμένα το ελληνικό κράτος. Το ελληνικό κράτος βγαίνει από μία

επανάσταση εθνικο-απελευθερωτική που όμως έμεινε ανολοκλήρωτη. Κι αυτό έχει μεγάλη ση­ μασία για μένα. Ανολοκλήρωτη εθνικά. Το μεγαλύτερο μέρος των Ελλήνων έμεινε έξω από τα σύνορά του. Ανολοκλήρωτη οικονομικά. Οι περισσότερες οικονομικές δραστηριότητες της ελ­ ληνικής κοινωνίας μείνανε σε χώρους εκτός των γεωγραφικών του ορίων. Ανολοκλήρωτη κοι­ νωνικά. Οι αγρότες, οι οποίοι είναι το κύριο βάρος του επαναστατημένου χώρου, δεν παίρνουν εθνικές γαίες... ΤΣΟΥΚΑΛΑΣ Κ. Τις παίρνουν σιγά - σιγά. ΡΗΓΟΣ Α Π Ρόσεξε> Ύιατί εδώ παίζει ρόλο το κράτος. Οι γαίες μένουν στο κράτος, το οποίο τις διαχειρίζεται και τις δίνει λίγες - λίγες. Κι αυτό έχει προφανώς σημασία στην αύ­ ξηση του όλου ιδιότυπου χαρακτήρα ανάπτυξης του κοινωνικού μας σχηματισμού. Έχουμε, λοιπόν, μία τέτοια κατάσταση, στην οποία και επιβάλλεται μία κρατική οργάνωση. Κυριολεκτικά επιβάλλεται με τη Συνθήκη του Λονδίνου. Δηλαδή έρχονται οι μεγάλες δυνάμεις της εποχής και, ερήμην των εμπολέμων Ελλήνων και Οθωμανών, επιβάλλουν ένα κράτος μ’ αυτά τα όρια, μ’ αυτόν τον μέχρι τότε άγνωστο σε όλους Γερμανό βασιλιά, με 10.000 Γερμανούς στρατιώτες, με το ίδιο φορολογικό σύστημα που ίσχυε επί Τουρκοκρατίας.

38/αφιερωμα ΠΑΠΑΛΕΞΗΣ Η.

Φ εουδαρχία, όπω ς ισχυρίζονται ορισμένοι;

Ό χ ι, δεν είναι φεουδαρχία. Κι εδώ, υπάρχει ένα βασικό λάθος σε πάρα πολλούς ' αναλυτές και ιδιαίτερα παλιότερους, αλλά και σε κάποιους σύγχρονους. Δεν έχου­ με φεουδαρχική μορφή στην Οθωμανική Αυτοκρατορία - να το ξεκαθαρίσουμε, κι αυτό είναι μία από τις ιδιαιτερότητες και του ελληνικού και βαλκανικού ευρύτερα χώρου - διότι στην Ο­ θωμανική Αυτοκρατορία δεν υπάρχει η ιδιοκτησία της γης των τιμαρίων. Η γη ανήκει όλη στο Σουλτάνο ως χαλίφη, ως εκπρόσωπο του Μωάμεθ, ο οποίος και δίδει δικαιώματα χρήσης της σε όποιους αυτός θέλει και για όσο αυτός θέλει. Ά λ λ ο τώρα αν στις απόμακρες περιοχές αυτή η χρήση μετατρέπεται, συν τω χρόνω, σε κληρο­ νομική χρήση, γιατί δεν έχει τη δύναμη ο Σουλτάνος να επιβάλει την εξουσία του.Ό που έχει τη δύναμη, μπορεί να αφαιρέσει το δικαίωμα χρήσης όποτε θελήσει. Ενώ, αντίθετα, ο βαρώνος τάδε, είναι ιδιοκτήτης της περιοχής του. Νομικός κύριος του τιμαρίου του. Παράλληλα δεν έ­ χουμε μορφές δουλοπαροικίας... ΤΣΟΥΚΑΛΑΣ Κ

Δεν ΧΡει®ζεται> εξάλλου, να το εντάξουμε σε συγκεκριμένο σχήμα. Γι’ αυτό νομίζω η συμβολή του Σβορώνου είναι τεράστια, διότι ακριβώς θέλει να απονομαστικοποιήσει το πρόβλημα και να πει ότι δεν είναι ούτε ασιατικός τρόπος παραγωγής ούτε φεουδαρχία. Είναι ένας ειδικός τρόπος παραγωγής.

ΡΗΤΟΣ Α

^ αυτιί τιΊν έννοια, λοιπόν, το κράτος που δημιουργείται είναι ένα κράτος που επι­ βάλλεται στους εμπολέμους, ένα κράτος που ο κάτοικός του δεν το θεωρεί δικό του - και πώς να το θεωρήσει, μέσα απ’ όλα αυτά; Επιπρόσθετα, οι πρώτοι νόμοι του νέου κράτους γράφονται στα γερμανικά, οι αγωνιστές κυνηγιούνται, οι εθνικές γαίες δεν μοιράζονται. Προ­ φανώς οι ξεσηκωμένοι του ’21 δεν κάνανε την επανάσταση για να τους επιβάλουν έναν, ελέω Θεού μάλιστα, μονάρχη, αλλά για να έχουν μια δική τους πατρίδα στην οποία να είναι οι ίδιοι κύριοι της μοίρας τους. Πρόκειται για ένα κράτος που δεν έρχεται ως αποτέλεσμα λοιπόν του δόγματος των εθνοτήτων και της εθνικοαπελευθερωτικής διαδικασίας ενός επαναστατημένου λαού και προφανώς δεν μπορεί να νομιμοποιηθεί στη συνείδηση αυτού του λαού ως δημιούργη­ μά του. Αντίθετα, είναι αποτέλεσμα ενός συμβιβασμού των μεγάλων δυνάμεων, στον οποίο συμ­ βιβασμό έρχεται να ενταχθεί απ’ την αρχή κιόλας και μία οργανική μορφή εξάρτησης α π’ αυτές τις δυνάμεις. Με την έννοια ότι το παροικιακό κεφάλαιο, το μεγάλο ελληνικό κεφάλαιο, είναι λειτουργικά και οργανικά δεμένο με κεφάλαια των μεγάλων δυνάμεων της εποχής, οι οποίες επέβαλαν και την ανεξαρτησία, έχουμε λοιπόν ένα κράτος που έρχεται και επιβάλλεται, το 1830. Αυτό το κράτος που επιβάλλεται, από την άλλη, λειτουργεί και ως ο μόνος οργανωτής του οποιουδήποτε κοινωνικού και οικονομικού συντελείται στην Επικράτειά του. Δηλαδή, διαλύο­ νται οι παλιότερες μορφές κοινοτικής οργάνωσης, παραμένουν ίσως σε μία μετεξέλιξη πολιτι­ κών τζακιών, οι κοτζαμπάσηδες και κάποιοι α π’ τους καπεταναίους που έχουν συμμαχήσει μα­ ζί τους ως διαχειριστές της πολιτικής μηχανής και όλα τα άλλα φτιάχνονται απ’ το κράτος, με κέντρο και όριο το ίδιο. Εδώ, ιδιαίτερη σημασία, νομίζω, ότι έχει ο τρόπος που συγκροτούνται, ορθότερα ιδρύονται οι πόλεις του νέου κράτους. Δεν συγκροτούνται ως κέντρα, όπως στην υπόλοιπη Ευρώπη, πα­ ραγωγικών εργασιών, αλλά εκ του μηδενός, ως κέντρα παροχής υπηρεσιών, ως διοικητικά κέ­ ντρα. Η διοικητική οργάνωση του νέου κράτους απαιτεί να το χωρίσουμε σε νομούς και να φτιά­ ξουμε πρωτεύουσες σ ’ αυτούς. Αστική υποδομή δεν υπάρχει, με μερικές εξαιρέσεις μηδαμινές όμως. Η Ερμούπολη, λίγο το Ναύπλιο, η Αίγινα. Ακόμη και η πρωτεύουσα του κράτους δεν υπάρχει ως πόλη. Έ να χωριό ήταν η Αθήνα της εποχής. Για λόγους ιστορικούς όμως εδώ ιδρύε­ ται πρωτεύουσα. Γίνονται υπουργεία, ανάκτορα, υπηρεσίες. Η Σπάρτη δεν υπάρχει καν σαν χωριό. Αλλά για ιστορικούς λόγους αποφασίζεται να φτιάξουμε τη Σπάρτη και πάει λέγοντας. Μ’ αυ­ τόν όμως τον τρόπο οι πόλεις συγκροτούνται από υπηρεσίες και γύρω απ’ αυτές φτιάχνο­ νται οι πρώτες μικροεπιχειρήσεις για να εξυπηρετήσουν τους υπαλλήλους αυτών των υπηρεσιών. Ά λλω στε όλο τον 19ο αιώνα, οι πραγματικές πόλεις του Ελληνισμού είναι εκτός Ελλάδας. Οι­ κονομική πρωτεύουσα του Ελληνισμού παραμένει η Κωνσταντινούπολη, όλο τον 19ο αιώνα. Η Σμύρνη, η Αλεξάνδρεια, η Θεσσαλονίκη, η Οδησσός, πόλεις με 300 και 500.000 ελληνικό πλη­ θυσμό, όπου εκεί γίνεται και όλη η οικονομική λειτουργία, η φυσιολογική λειτουργία μιας πόλης. Στην Ελλάδα δεν έχουμε αυτό το φαινόμενο. Τι δημιουργεί αυτό; Δημιουργεί μία από την αρ­ χή διόγκωση μικροαστικών στρωμάτων, η οποία ποσοτικά μεγαλώνει συνεχώς και η οποία εντέλει και ποιοτικά κυριαρχεί. Εδώ, θά ’κανα μία παρένθεση, για την έννοια των μικροαστικών

αφιερωμα/39 στρωμάτων, γιατί είναι πολύ σημαντική στην κατανόηση του νεοελληνικού, νομίζω, χώρου και υπάρχουν αρκετές παρεξηγήσεις. Ό τα ν λέμε μικροαστός, δεν εννοούμε μικρός αστός. Μικροαστός δεν είναι ο μικρός αστός. Ο αστός έχει πάντοτε στόχο το καπιταλιστικό κέρδος. Ο μικροαστός τείνει στην καλυτέρευση των όρων της ζωής του, σε καλύτερους όρους ενός μισθού. Παρουσιάζουν δε τα μικροαστικά στρώματα την εξής ιδιοτυπία: ενώ έχουν ως χώρο καταγωγής το ελληνικό χωριό, απ’ το οποίο ουδέποτε ξεκόβονται, πάντοτε διατηρούν τη σύνδεση μαζί του [σύνδεση όχι μόνο ούτε και κυ­ ρίως συναισθηματική, αλλά αντίθετα άμεσα οικονομική, δηλ. απομυζούν ένα τμήμα της παρα­ γωγής του χωριού που με τη μορφή δώρων στέλνει ο αδελφός ή ο εξάδελφος από το λάδι της χρονιάς, την πατάτα κ .τ.λ.] ενώ δηλαδή, ζουν σε συνάρτηση με το χωριό, με αποκούμπι το χω­ ριό ταυτόχρονα αισθάνονται μια βαθιά υποτίμηση γι’ αυτό. Παράλληλα ως πρότυπο και ως μοντέλο εξέλιξης έχουν τον μεταπράτη αστό της διασποράς. Εάν όμως στον μεταπράτη αστό βρίσκουμε μια σειρά διαρθρωτικά προβλήματα, όχι του βιομη­ χανικού καπιταλιστή αλλά το ανθρώπου που μεταπωλεί, που κάνει προοικονομικές δουλειές, μεσιτείες κ.τ.λ. και είναι εκφραστής ξένων οικονομικών συμφερόντων τα οποία είναι συναρτημένα με τη χώρα καταγωγής των εμπορευμάτων του... Γι’ αυτά όλα σε συνάρτηση με τη συ­ γκρότηση του δημόσιου χώρου τον 19ο αιώνα θα έπρεπε, βέβαια, να μίλαγε κυρίως ο Κωνσταν­ τίνος, ας είναι... Στον μικροαστό, λοιπόν, όλες οι μεταπρατικές λειτουργίες παίρνουν ακόμη πιο αρνητική μορ­ φή, μ’ αποτέλεσμα το συνολικά αεριτζίδικο μιας παραοικονομίας, η οποία ακόμη και σήμερα είναι μεγαλύτερη ως οικονομικό σώμα... ΤΣΟΥΚΑΛΑΣ Κ Α ς μην την πού1ιε παραοικονομία εκείνη την εποχή, γιατί εκείνη την εποχή ' δεν ήταν παραοικονομία. Παραοικονομία είναι η ανεπίσημη ή και η παράνο­ μη οικονομία, που, τόσο ιστορικά όσο και λογικά, εμφανίζεται σε αντιπαράθεση προς την επί­ σημη, την ελεγχόμενη, την υποκείμενη σε κρατικό έλεγχο, οικονομία. Το «κρυμμένο» θα ανα­ πτυχθεί μόνο όταν το φανερό υπόκειται σε ελέγχους. ΡΗΤΟΣ Α

^μ φ ω νο ι, αλλά ήταν αεριτζίδικη αντίληψη της οικονομίας και θα έλεγα ότι δεν εί' ναι τυχαίο ότι σ ’ αυτή την κοινωνία η λέξη αέρας δεν είναι καθόλου υποτιμητική.

ΠΑΠΑΛΕΞΗΣΗ. Α έρ α ς; ΡΗΤΟΣ Α ^ ρ α ς , μάλιστα. Α ς μην ξεχνάμε ότι Αέρας έιναι η πολεμική μας ιαχή. Αέρας είναι ' η προίκα που δίνουμε στην κόρη όταν παντρεύεται, δηλ. το δικαίωμα να χτίσει πά­ νω από τη σκεπή του πατρικού μονόροφου ή διόροφου. Αεριτζίδικες είναι μια σειρά από τις οι­ κονομικές μας λειτουργίες. Καθόλου υποτιμητικός, λοιπόν, δεν είναι ο αέρας. Κι αυτό μπορεί να δικαιολογήσει μια σειρά οικονομικές συμπεριφορές και αξίες μέχρι και τα πιο πρόσφατα, της υπόθεσης Κοσκωτά. Θα έλεγα, λοιπόν, ότι αυτή η ποσοτική κυριαρχία των μικροαστικών στρωμάτων, η οποία

Αέρας είναι η πολεμική μας ιαχή. Είναι η προίκα που δίνουμε στην κό­ ρη όταν παντρεύεται, δηλαδή το δικαίωμα να χτίσει πάνω από τη σκε­ πή του πατρικού. Αεριτζίδικες είναι μια σειρά από τις οικονομικές μας λειτουργίες. Κι αυτό μπορεί να δικαιολογήσει μια σειρά οικονομικές συ­ μπεριφορές και αξίες μέχρι και τα πιο πρόσφατα, της υπόθεσης Κοσκωτά γίνεται και ποιοτική κυριαρχία, έχει και επακόλουθα στην πολιτική. Ό π ου παρουσιάζεται μία έντονη φαινομενικά υπερπολιτικοποίηση, με έντονες συζητήσεις, φανατισμούς και προσωπο­ ποίηση της πολιτικής στον α' ή στον β' αρχηγό. Μπορούμε δυστυχώς να διατρέξουμε όλη την ιστορία της νεότερης Ελλάδας, με βάση πρόσωπα πολιτικών ή βασιλιάδων και μόνο. Από την άλλη, αυτά όλα, μένουν στην επιφάνεια χωρίς καμία ουσιαστικότερη συνέχεια και συνέπειά. Α ν θες, δηλαδή, αυτή η υπερπολιτικοποίηση είναι ουσιαστικά α-πολιτικοποίηση χωρίς καμία κοινωνική σύνδεση, συνέχεια, ή συνέπεια. Ταυτόχρονα, για να ολοκληρώσω τη χαρτο­ γράφηση, έχουμε μεγάλα μικροϊδιοκτητικά στρώματα αγροτών ή στρώματα ακτημόνων που έ­ χουν όραμα τη μικρή ιδιοκτησία, γεγονός που χρησιμοποιεί το νεοελληνικό κράτος μοιράζο­

40/αφιερωμα ντας σιγά-σιγά τις εθνικές γαίες και μάλιστα με όρους υπερχρέωσης α π’ το κράτος των νέων μικροϊδιοκτητικών αγροτικών στρωμάτων. Ό λ α αυτά οδηγούν σ ’ ένα πελατειακό σύστημα όπου η κοινωνία δεν αρθρώνεται κάθετα με μορφές ταξικής διαίρεσης, αλλά οριζόντια με μορφές πολιτικών σχέσεων, πελατείας - πατρω­ νίας, στις οποίες ο κοτζάμπασης, το πολιτικό τζάκι του 19ου αιώνα, συνδέει τους πολιτικούς του οπαδούς με κουμπαριές, τους λύνει προβλήματα ευρέσεως εργασίας, κυρίως με κατάληψη κάποιας θέσης στον δημόσιο κουρβανά, τους λύνει προβλήματα των σχέσεω ν με το κράτος, ένα κράτος ξένο, που πρέπει όπως είναι αρθρωμένο να μεσολαβεί πάντα κάποιος για να μπο­ ρείς να καταλάβεις τι απαιτεί. Ακόμη και γλω σσικά, στο βαθμό που έχουμε την καθαρεύουσα, ως επίσημη γλώ σσα, δηλαδή κι ένα ακόμη επιπρόσθετο εμπόδιο, ώστε να μην κατανοεί ο πολί­ της τη διοίκηση, το νόμο. Α ς προσθέσουμε τη γοργή κι έντονη γραφειοκρατικοποίηση αυτού του κράτους όπου όλο τον 19ο αιώνα για κάθε δημόσιο υπάλληλο αντιστοιχούν τουλάχιστον άλλοι δύο που εποφθαλμιούν τη θέση του. Α ς μην ξεχνάμε ότι μέχρι το 1911 δεν έχουμε μονιμό­ τητα των Δημοσίων Υπαλλήλων. Ό τι κάθε κόμμα έχει τη δική του πολιτική πελατεία δημο­ σίων υπαλλήλων. Κι όταν ανεβαίνει, βγάζει τους άλλους και βάζει στη διοίκηση τους δικούς του. Γι’ αυτό κι η πλατεία Κλαυθμώνος, έξω από το υπουργείο εσωτερικών, όπου μετά κάθε εκλογική αναμέτρηση έπεφτε κλαυθμός και οδυρμός από τους υπαλλήλους που έπαυε η νέα κυ­ βέρνηση για να διορίσει τους δικούς της ανθρώπους στη διοίκηση. Το πελατειακό αυτό σύστημα δεν επιτρέπει την ξεκάθαρη εμφάνιση των κοινωνικών και πο­ λιτικών αντιθέσεων, ενώ παράλληλα η Μεγάλη Ιδέα λειτουργεί αποπροσανατολιστικά όλο τον 19ο αιώνα στο ιδεολογικό γίγνεσθαι. Γιατί ναι μεν ξεκινάει όπως και κάθε πολιτικός μύθος από μια πραγματικότητα, την ύπαρξη δηλαδή αδούλωτων αδελφών εκτός ελλαδικών ορίων, αλλά αυτό δεν αίρει το γεγονός ότι υπάρχουν κοινωνικά προβλήματα μέσα στο κράτος που απαιτούν λύση. Αυτά όμως μεταφέρονται σ ’ ένα απώτερο αύριο «όταν πάμε στην Κωνσταντινούπολη, όταν διώ­ ξουμε τον Τούρκο στην κόκκινη Μηλιά, τότε θα λύσουμε και τα εσωτερικά της φτωχής μας πατρίδας, της ψωροκώσταινας». Έ χει επίσης το κράτος την ευχέρεια όταν εμφανίζονται μορ­ φές κοινωνικής πίεσης, ν ’ ανοίγει επίσης τη στρόφιγγα της μετανάστευσης. Και τότε η μετανά­ στευση δεν ήταν όπως η μετανάστευση της δεκαετίας του ’60, που πήγαινες εργάτης στα ανθρα­ κωρυχεία του Βελγίου ή της Γερμανίας. Ή τα ν μετανάστευση στον παροικιακό Ελληνισμό, ό­ που έβρισκες και καλύτερη θέση και βέβαια κοινωνική και οικονομική εξέλιξη. Πήγαινες στις επιχειρήσεις του Έ λληνα μεταπράτη και βρισκόσουν σε καλύτερη αμέσως μοίρα από τον ντό­ πιο φελάχο, γιατί ήσουνα στην υπηρεσία του Κου Ράλλη, του Κου Μπενάκη, του Κου X. ο ο­ ποίος σ ’ έβαζε στις δουλειές του. Έ χουμε, λοιπόν, ένα ολόκληρο σύμπλεγμα κοινωνικών σχέσεων, το οποίο εντείνει αυτό το ρόλο του κράτους, που για όλο τον 19ο αιώνα, μέχρι το 1910, είναι ο κατεξοχήν τόπος στον οποίο ανάγεται κάθε οικονομική και κοινωνική διεκδίκηση δια μέσου του πελατειακού συστή­ ματος. Έ να κράτος με μηδαμινή ανύπαρκτη βιομηχανική παραγωγή άρα και εργατικά στρώ­ ματα με πανελλαδική εμβέλεια (διότι εάν υπάρχουν και κάποιοι εργάτες στην Ερμούπολη ή στο Λαύριο αυτοί είναι ελάχιστοι στο σύνολο των ενεργών πολιτών). Έ να κράτος με άλυτο το εθνι­ κό του πρόβλημα, γεγονός που λειτουργεί και ως μετάθεση των ταξικών αντιθέσεων και προ­ βλημάτων. Βρισκόμαστε δηλαδή μπροστά σε μία ειδική λειτουργία του κράτους, ως του κέ­ ντρου των πάντων, ως του παντοκράτορα, ο οποίος από τον τρούλο της εκκλησίας, τα πάνθ’ ορά. Το κράτος είναι πάνω α π’ όλα, όλοι αναφερόμαστε σ ’ αυτό, όλα τα ζητούμε απ’ αυτό και, ταυτόχρονα, δεν το θεωρούμε δικό μας, το θεωρούμε ξένο, απόμακρο, άδικο και αυταρχικό. Και είναι πράγματι όλα αυτά. ΤΣΟΥΚΑΛΑΣ κ

^ ε λ α να κάνω κι εγώ μια παρατήρηση. Συμφωνώντας, εφ’ όλης της ύλης, θα ήθελα να πω ότι, κατά κάποιον τρόπο, όπως το διατυπώνεις, είναι σαν να θεωρείς ότι θα μπορούσε να γίνει και κάτι διαφορετικό.

ΡΗΤΟΣ Α.

Ό χ ι, προσπαθώ, απλά να περιγράψώ την κατάσταση.

ΤΣΟΥΚΑΛΑΣ Κ

Συμφωνώ απόλυτα μαζί σου. Το ελληνικό κράτος είναι ένα επείσακτο κρά­ τος, το οποίο φτιάξαν οι Βαυαροί. Θα πρέπει, όμως, να σκεφτούμε ότι την εποχή εκείνη δεν θα μπορούσε να γίνει τίποτ’ άλλο. Το μόνο πρότυπο το οποίο ήταν δυνατόν να εισαχθεί σε μια νέα χώρα, μετά από έναν απελευθερωτικό αγώνα, ήταν αυτό. Το ίδιο έγινε στη Λατι­ νική Αμερική και αργότερα στην Ασία και την Αφρική. Ό λ α τα κράτη τα καινούρια που δη-

αφιερωμα/57 μιουργήθηκαν στην περιφέρεια εκείνης της φάσης και μέχρι και σήμερα, έχουν ως πρότυπο ορ­ γανωτικό και ιδεολογικό τα δυτικά κράτη, έτσι όπως είχανε φτιαχτεί. Με μία διαφορά ίσως, Κωνσταντίνε, δεν ξέρω εάν επικρατούσε η πρόταση Καπο-

ΤΣΟΥΚΑΛΑΣ Κ Κι η πΡόταστ1 Καποδίστρια αυτή ήταν στην ουσία. Τα μόνα οργανωτικά και ιδεολογικά πρότυπα που υπήρχαν εκείνη την εποχή ήταν τα αστικά φιλελεύθερα πολιτειακά πρότυπα. ΡΗΓΟΣ Α.

Ναι αλλά θα έδινε ίσως μια αντίληψη δικού μου κράτους και όχι ξένου.

ΤΣΟΥΚΑΛΑΣ κ.

Δεν νομίζω να παίζει τόσο μεγάλο ρόλο αυτό.

Γιατί; Θα είχαμε μία άλλη μορφή οργάνωσης ή ορθότερα ιδεολογικής αντίληψης ό' τι αυτό που φτιάχνεται ως κράτος είναι το προϊόν της επανάστασής μου ως λαού. Είναι δικό μου δημιούργημα, που κατέκτησα. Κι αυτό είναι σημαντικό. ΤΣΟΥΚΑΛΑΣ Κ Πι®ανόν· Α λλ“ , ήδη, στα επαναστατικά χρόνια, τα πρώτα Συντάγματα που ' φτιάχτηκαν, της Επιδαύρου, του Ά στρ ους κ.λπ. έχουν την ίδια λογική. Με­ ταγραφές του φιλελευθερισμού είναι τα Συντάγματα. Η αντίληψη, όμως, των Ελλήνων για το φιλελευθερισμό δεν αντιστοιχεί στο φιλελεύθερο πρότυπο παρά μόνο ως προς το απελευθερωτι­ κό και αντιαυταρχικό του σκέλος. Ο οικονομικός φιλελευθερισμός, που στοχεύει στην εκλογί­ κευση των αποπροσωποποιημένων αγοραίων σχέσεων ως μόνης λογικής οικονομικής συμπερι­ φοράς είναι εντελώς ξένος ή και ακατανόητος για την τεράστια πλειοψηφία των Ελλήνων. Με την έννοια αυτή, έχουμε ένα επείσακτο σύστημα, το οποίο επικάθεται πάνω σε μια κοινωνία που δεν είναι έτοιμη να το δεχτεί. Αυτό είναι αναμφισβήτητο. Προφανώς. Και να σκεφτείς εδώ ότι, ενώ οι εκπρόσωποι στις Συντακτικές Συνε' λεύσεις δεν είναι ο λαός, αλλά οι κοτζαμπάσηδές του. Τα συντηρητικά δηλαδή στοιχεία της κοινωνίας. Εισάγουν συνταγματικά κείμενα προοδευτικά. Διότι μόνο τέτοια υπήρ­ χαν εκείνη την περίοδο, ως μοντέλα αναφοράς. τεπυκ ας κ Και ακΡιΡ“ ζ αυτό εξηγεί την υπερδιόγκωση του κράτους. Δεν θα επαναλάβω ° ' αυτά που είπες. Απλώς, θέλω να επισημάνω 2-3 πράγματα. Ό τι ακριβώς λό­ γω αυτής της ιδιαιτερότητας, που χαρακτηρίζει την κατασκευή ενός φιλελεύθερου κράτους σε έναν προκαπιταλιστικό χώρο, έχουμε ορισμένα στατιστικά φαινόμενα τα οποία είναι εκπληκτι­ κά. Σ’ όλη τη διάρκεια του 19ου αιώνα, το ποσοστό του προϋπολογισμού σε σχέση με το εθνικό εισόδημα, όπως και αν το υπολογίσει κανείς, είναι σαφέστατα το μεγαλύτερο της Ευρώπης. Δηλαδή, το κράτος βρίσκεται σε θέση να διαχειρίζεται το μεγαλύτερο κομμάτι του οικονομικού πλεονάσματος και αυτό ακριβώς είναι το συγκεκριμένο, ειδικό στοιχείο, το οποίο επιτρέπει την κατασκευή όλου του πολιτειακού συστήματος, το οποίο περιέγραψα. Το κράτος μοιράζει τα λεφτά. Και τα μοιράζει, διότι μπορεί και τα παίρνει. Οι φιλελεύθερες δομές του Κράτους χρησι­ μοποιούνται για να συσσωρεύεται το κρατικό πλεόνασμα, χωρίς να υπάρχουν οι ιδεολογικές

58/αφιερωμα και ταξικές αντιστάσεις εναντίον της κρατικής διόγκωσης, που χαρακτηρίζουν τον ευρωπαϊκό φιλελευθερισμό. Μπορεί, λοιπόν, και τα παίρνει και τα συγκεντρώνει, επειδή ακριβώς δομήθηκε υπό τις συνθή­ κες τις οποίες δομήθηκε. Δηλαδή, με τις εθνικές γαίες και όλες τις άλλες μορφές δυνατότητας της φορολογικής επιβάρυνσης των άμεσων παραγωγών, το Κράτος συγκεντρώνει πόρους και τους οποίους, στη συνέχεια, επινέμει. Και γι’ αυτό ακριβώς, ήδη από την αρχή, φτιάχνεται ένα πελατειακό σύστημα, που είναι πάρα πολύ λειτουργικό και κοινωνικά σταθεροποιητικό. Λειτουργικό με την έννοια ότι δημιουργούνται οι προϋποθέσεις, έτσι ώστε να αποφευχθεί η ευ­ θεία ταξική σύγκρουση ανάμεσα σε άμεσους παραγωγούς και σε εκμεταλλευτές, ακριβώς επει­ δή το απρόσωπο κράτος είναι εκείνο που συγκεντρώνει και ανακατανέμει. Και μέσω του κρά­ τους και των κρατικών πόρων δημιουργούνται, σε μεγάλο βαθμό, αυτά τα μικροαστικά στρώ­ ματα, τα οποία κυριαρχούν επί ένα ολόκληρο αιώνα στον ελλαδικό χώρο. Κι εδώ θα έπρεπε ίσως να υποθέσει κανείς ότι το εκπληκτικό γεγονός ότι η Ελλάδα χωρίς αντι­ στάσεις είναι η πρώτη χώρα στην Ευρώπη, όπου εγκαθιδρύεται και λειτουργεί χωρίς κρίσεις η καθολική ψηφοφορία, συνδέεται με την ιδιοτυπία της ταξικής διάρθρωσης της ελληνικής κοι­ νωνίας. ΡΗΓΟΣ Α

®λοι οι κοινοβουλευτικοί, όμως, θεσμοί είναι εισαγόμενοι. Δηλαδή, δεν έχουμε κα­ νένα κοινωνικό αγώνα απαίτησης για κατάκτηση του εκλογικού δικαιώματος από τα κατώτερα κοινωνικά στρώματα. Το γενικό εκλογικό δικαίωμα παραχωρείται και αυτό από τα πάνω, από το κράτος.

ΤΣΟΥΚΑΛΑΣ Κ

Αυτ^ ε*ναι ^εν σωστό> αλλά το σημαντικότερο είναι η έλλειψη αντιστάσεων στην καθολική ψήφο. Ο λόγος είναι απλός: Δεν υπάρχει η αστική εκείνη τά­ ξη, η οποία, όντας τρομοκρατημένη όπως π.χ. στην Αγγλία μήπως σηκωθούν οι προλετάριοι και αποκτήσουν κοινοβουλευτική πλειοψηφία, αντιτίθεται με όλα τα μέσα στην επέκταση του δικαιώματος της ψήφου. Αυτό το πράγμα δεν υπάρχει στην Ελλάδα. Και συνεπώς, η καθολική ψηφοφορία, η οποία αιωρείται σαν ιδεολόγημα ήδη απ’ την αρχή του πολέμου της ανεξαρτη­ σίας, μπαίνει χωρίς πρόβλημα στην ημερήσια διάταξη και, μόλις φύγουν οι Βαυαροί, ήδη απ’ το ’44, έχουμε ουσιαστικά καθολική ψηφοφορία. Και απ’ το ’64 απόλυτα. Ενώ σε όλες τις άλλες χώρες της Ευρώπης η καθολική ψηφοφορία φτάνει μέχρι τον 20ό αιώνα και δεν έχει εγκαθιδρυθεί, στην Ελλάδα απ’ το 1864 και το ’44 ουσιαστικά έχουμε πλήρη συμμε­ τοχή του λαού ως πολίτη. Και εδώ ακριβώς είναι αυτό που λέει ο Ά λκ η ς. Έ χουμε μία περίεργη υπερπολιτικοποίηση, στο πλαίσιο της οποίας οι εκλογές μεν παίρνουν τη μορφή εμφυλίων πο­ λέμων, αλλά δεν έχουμε πολιτειακή κρίση. Η συνάίνεση για τους πολιτειακούς θεσμούς είναι σχεδόν αδιατάρακτη. Η μεγαλύτερη πολιτειακή κρίση στην ελληνική ιστορία είναι η κρίση της αρχής της δεδηλωμένης, το οποίο, όμως, είναι κωμικό επεισόδιο, αν το συγκρίνει κανείς μ’ αυ­ τό που συνέβαινε στη Γαλλία, στη Βουλγαρία, στη Σερβία, στην Ισπανία, όπου τα κοινοβουλευ­ τικά συστήματα ανατρέπονται και μετασχηματίζονται συνεχώς. Ανατρέπονται δε μέσα από στρα­ τιωτικές επαναστάσεις ή πραξικοπήματα, που διακόπτουν την εξέλιξη του πολιτειακού συστή­ ματος. Πραξικοπήματα στην Ελλάδα έχουμε μετά το ’20.

ΡΗΓΟΣ Α Παρ αυτά και ενώ ^ ν έχουμε πολιτειακή κρίση, δεν έχουμε ομαλή πολιτι­ κή ζωή. Αν θέλεις, πρόκειται για ένα πρόβλημα, το οποίο έχει σχέση και με την όλη συμπεριφορά μας. Το γεγονός ότι δεν έχουμε μια 30ετία - μια γενιά όπως θα λέγαμε στην κοινωνιολογία - ομαλής πολιτικής ζωής. Α π’ το 1830, που τελειώνει η επανάσταση, μέχρι σή­ μερα. Ας θυμηθούμε: 1830, αντιβασιλεία, απόλυτη μοναρχία. 1843, κίνημα για να δοθεί σύνταγ­ μα. Σύνταγμα που δίνεται αμέσως. 1855, κατάκτηση της Ελλάδας από τους συμμάχους για να μη συμμετάσχει στον Κριμαϊκό πόλεμο. 1857-1864, αντιδράσεις στον Οθωμανικό δεσποτισμό, έκρυθμη κατάσταση, μεσοβασιλεία. 1864, Γεώργιος ο Α' . Ούτε εδώ ομαλή πολιτική ζωή, παρ’ όλο που υπάρχει ο μύθος μιας αδιατάραχτης πορείας απ’ το 1864 μέχρι το 1909. 1875, αρχή της δεδηλωμένης. 1880 προσάρτηση της Θεσσαλίας, νέα κοινωνικά προβλήματα. Μετατροπή του δικαιώματος χρήσης γης σε δικαίωμα ιδιοκτησίας γης, νέοι τσιφλικάδες που αγοράζουν τα τσι­ φλίκια των Τούρκων - πρόκειται για αστούς της διασποράς που μετατρέπονται σε οιονεί φεου­ δάρχες και με μορφές δουλοπαροικίας για πρώτη φορά ανάμεσα στους αγρότες της Θεσσαλικής γης· κι όμως δεν έχουμε αγροτικό κίνημα. Ενώ δηλαδή δημιουργείται έντονο αγροτικό πρό­ βλημα στη Θεσσαλία, δεν έχουμε αγροτικό κίνημα. Κι αυτό οφείλεται στο ότι η περιοχή βρίσκε­ ται στα σύνορα με την Τουρκία, στο ρόλο της Μεγάλης Ιδέας κ .τ.λ. Αλλά ας συνεχίσουμε. 1893,

αφιερωμα/59 πτώχευση του κράτους. 1897, ατυχής πόλεμος, ήττα. Διεθνής οικονομικός έλεγχος. 1909, έκρη­ ξη κινήματος. 1912, πόλεμος. 1915, διχασμός. 1917, δύο ελληνικά κράτη. 1922, μικρασιατική καταστροφή. ΤΣΟΥΚΑΛΑΣ Κ.

Ά λκ η , εγώ λέω ότι δεν έχουμε πολιτειακή κρίση.

Ναι, αλλά ενώ δεν έχουμε πολιτειακή κρίση είμαστε σε μια συνεχή ανασφάλεια και ΡΗΤΟΣ . αβεβαι6ΧηΧα, η οποία αποτελεί κυρίαρχο στοιχείο μέχρι και σήμερα του μέσου Έ λ­ ληνα. Νιώθουμε μια ανασφάλεια συνεχώς. Τα πιο απλά προβλήματα παίρνουνε τις πιο διχαστι­ κές εκφράσεις στην κοινωνία και μάλιστα όταν όλη την πρώτη ΙΟΟετία κυριαρχεί μια αντίληψη μεταβατικότητας, ότι αυτό δεν είναι το οριστικό μας κράτος. Αυτό είναι εφαλτήριο δια του ο­ ποίου θα φτάσουμε στο κράτος μας. Π ροηγουμένω ς, Ά λ κ η , μίλη σες για κάποιο πελα τεια κό σύστη μα, όπου η κοιΠΑΠΑΛΕί,ΗΣ Η. νωνι-α gEV αρθρώ νεται κάθετα μ ε μ ορφ ές τα ξ ική ς διαίρεσης, α λ λ ά οριζόντια μ ε μορφ ές πο λιτικώ ν σχέσεω ν, πελατεία ς-πα τρω νία ς. Οι κουμπαριές π .χ. ή οι διορισμ οί σ το δημόσιο είναι ένα καθημερινό φαινόμενο σ την πολιτική και κοινωνική μα ς ζωή ακόμη και σήμερα. Η γνώση του χθες είναι ακριβώς ο μόνος τρόπος για να καταλάβουμε το σήμερα, ‘ της όποιας κοινωνίας.

Η γνώση τού χθες είναι ακριβώς ο μόνος τρόπος για να καταλάβουμε το σήμερα κάθε κοινωνίας ΤΣΟΥΚΑΛΑΣ Κ. ΠΑΠΑΛΕΞΗΣ Η.

Σήμερα, έχουμε 1 εκατ. δημοσίους υπαλλήλους. Ά λ λ ο ζή τη μα θέλω να θέσω, το αν αυτό το θεωρείτε κατάλοιπο.

Δεν είναι απλώ ς κατάλοιπο, αφού οι ιστορικές εξελίξεις ποτέ δεν είναι ευθύ' γραμμές, αφού σε κάθε περίοδο μπαίνουν νέα προβλήματα, που αναζητούν λύ­ σεις. Ετσι, η πρωτογενής επέκταση του ελληνικού κράτους κρατάει έναν αιώνα και δεν ανακόπτεται παρά μετά το Βενιζέλο, που θέλησε στο μεσοπόλεμο να φτιάξει ένα τυπικό φιλελεύθερο κράτος. Βέβαια, έφαγε τα μούτρα του, γιατί δεν υπήρχαν οι συνθήκες να το κάνει, διότι υπήρχε η παγκόσμια οικονομική κρίση κ.λπ. Αλλά οι τάσεις που ανακόπηκαν στο βενιζελικό ιντερλούδιο επανεμφανίζονται μετά το 1945. τεπ υ κ α λ α ε

κ

Η νέα ελληνική κοινωνία, μετά απ’ το ’45, κατασκευάζεται γύρω απ’ το κράτος. Ο εμφύλιος και η μετεμφυλιακή περίοδος θα σημαδέψουν όχι μόνο την πολιτική και ιδεολογική εξέλιξη της χώρας, αλλά και τις ειδικές μορφές καταμερισμού της εργασίας. Έτσι, η πολιτική σκοπιμότη­ τα της σταθεροποίησης και εμπέδωσης μιας νέας κοινωνικής πλειοψηφίας υπήρξε πρώτης προ­ τεραιότητας μέλημα. Και στο πλαίσιο αυτό, ο κρατικός μηχανισμός συνέβαλε αποφασιστικά

60/αφιερωμα στη σταθεροποίηση του κοινωνικού καθεστώτος. Το κράτος είναι εκείνο το οποίο θα μεταχειρι­ στεί το σχέδιο Μάρσαλ ή οποιεσδήποτε άλλες εξωγενείς πηγές για να ανακατασκευάσει μια απειλούμενη μικροαστική τάξη, τόσο επιχειρηματική, με επιδοτήσεις, όσο και κυρίως κρατι­ κή, με τη μορφή των δημοσίων υπαλλήλων. Κατά κάποιον τρόπο, επιλέγονται και ενισχύονται πρόσωπα και κοινωνικές κατηγορίες που εξαρτώνται από την κρατική εξουσία για την καθημε­ ρινή τους επιβίωση. Α π’ το ’45 και πέρα, κατασκευάζεται, λοιπόν, ένα θηριώδες, από άποψη ποσοτική, κράτος, όπου φυσικά οι αριστεροί είν’ απέξω, διότι είτε βρίσκονται στα Μακρονήσια, είτε ψοφολογάνε της πείνας στην πόλη. Έ τσι επιτυγχάνεται, τουλάχιστον βραχυπρόθεσμα, μια υπό αίρεσιν κοι­ νωνική συναίνεση. Ή δη, απ’ την αρχή της δεκαετίας του ’50, το ελληνικό κράτος φουσκώνει με ρυθμούς τεράστιους. Και η δυναμική αυτή της πολιτικής επέκτασης του δημοσίου τομέα συ­ νεχίζεται μέχρι σήμερα. Θα μου πείτε αυτό είναι παγκόσμιο φαινόμενο. Αλλά η διαφορά ανάμεσα στη διόγκωση του ελληνικού κράτους και στη διόγκωση όλων των άλλων ευρωπαϊκών κρατών είναι ότι η διόγκω­ ση των ευρωπαϊκών κρατών γίνεται μέσα από τη διαδικασία κατασκευής του κράτους πρόνοιας. Το κράτος πρόνοιας είναι αδηφάγο, όσον αφορά τον αριθμό των ανθρώπων που χρειάζεται να μεταχειριστεί. Εάν πάρουμε μόνο τρεις τομείς, Υγεία, Πρόνοια και Εκπαίδευση, θα δούμε ότι η οικοδόμηση και λειτουργία τους προϋποθέτει την απασχόληση πάρα πολλών ανθρώπων. Κι επομένως, η διόγκωση του σουηδικού ή του ολλανδικού κράτους συνδέεται ακριβώς με την αλ­ λαγή της κοινωνικής του λειτουργίας. Στην Ελλάδα, αντίθετα, τουλάχιστον μέχρι πολύ πρό­ σφατα, δεν υπήρχε η παραμικρή περίπτωση να φτιαχτεί κράτος πρόνοιας. Ο πολλαπλασιασμός του υπαλληλικού σώματος, δηλαδή, δεν εξυπηρετεί μια νέα κοινωνική λειτουργία του κράτους. Εξυπηρετεί μία πολιτική σταθεροποιητική λειτουργία, η οποία αντιγράφει, κατά κάποιον τρό­ πο, τα προαιώνια μοντέλα, αλλά μέσα σε εντελώς διαφορετικές πολιτικές και κοινωνικές συ­ γκυρίες. Έτσι, μπορούμε να πούμε ότι η κατασκευή ενός δημόσιου μικροαστισμού, μεσοστρωμάτων δηλαδή, που εξαρτώνται από το κράτος, χαρακτηρίζει την Ελλάδα μέχρι σήμερα, ίσως μάλιστα και να αποτελεί το κύριο κοινωνικό χαρακτηριστικό της. Έ να χαρακτηριστικό που οι αβάσταχτες προεκτάσεις του εμφανίζονται τώρα με ενάργεια. Ό τα ν αυτή τη στιγμή έχουμε 1 εκατ. δημοσίους υπαλλήλους με την ευρυτάτη έννοια του όρου, σημαίνει ότι αυτό είναι περίπου το 1/4 του ενεργού πληθυσμού. Σημαίνει, επίσης, ότι αν εξαιρέ­ σουμε τους αγρότες είναι σχεδόν, σε μερικές περιοχές τουλάχιστον, ο μισός ενεργός πληθυσμός. Το γεγονός αυτό δεν μπορεί παρά να οριοθετεί και τις καθημερινές βλέψεις και στρατηγικές των ατόμων. Η απασχόληση στο Δημόσιο έχει κατακλύσει το κοινωνικό φαντασιακό. Ό λοι, ακόμα και σήμερα, επιδιώκουν να έχουν τουλάχιστον ένα μέλος της οικογένειάς τους, το οποίο να είναι έμμισθος υπάλληλος. Αυτό σημαίνει ότι το κράτος εξακολουθεί να εμφανίζε­ ται ως βασικός σταθεροποιητικός και εξασφαλιστικός παράγοντας για όλες περίπου τις ελλη­ νικές οικογένειες. Τούτο δεν συνδέεται, όπως είπα, με μία αλλαγή της λειτουργίας του κράτους και των υπηρε­ σιών που προσφέρονται - ή τουλάχιστον δεν συνδεόταν μέχρι πρόσφατα - αλλά αποτελεί βα­ σικό στοιχείο, για να καταλάβουμε τις στρατηγικές των ανθρώπων, αλλά και τις πολιτικές τους συμπεριφορές. Και αναπόφευκτα ίσως, ο διορισμός εμφανίζεται ως εύνοια, ως προσωποποιημένη προστασία, έτσι ώστε να δομούνται νέα συστήματα πελατείας, που δεν παίρνουν ίσως τη μορφή της προσωπικής εξάρτησης από τον κομματάρχη, όπως ήταν στο παρελθόν, αλλά τη μορφή της κομματικής ένταξης και προώθησης των ημετέρων με την ευρεία έννοια. Αυτός α­ σφαλώς είναι ο κοινω νικός ρόλος των κλαδικών. ΓΓ αυτό και πιστεύω ότι οποιοδήποτε πρόταγμα πολιτικό, το οποίο θα ήθελε να έρθει σε αντι­ διαστολή και σε αντιπαράθεση μ’ αυτή την κρατιστική οργάνωση της μικροαστικής ελληνικής κοινωνίας, έχει πολύ λίγες πιθανότητες να πετύχει, διότι θα φάει τα μούτρα του πολιτικά. Δη­ λαδή, όταν αυτή τη στιγμή η Ν .Δ . ή η Δεξιά διακηρύσσει τη δυνατότητα άμεσης μείωσης του κράτους, αυτό είναι ένα περισσότερο ρητορικό σχήμα, παρά μία πραγματικά υλοποιήσιμη πο­ λιτική πρόθεση. Ό χ ι για κανένα άλλο λόγο... ΡΗΓΟΣ Α. Το οποίο πληρώνει, όμως, πολιτικά. ΤΣΟΥΚΑΛΑΣ Κ. Δεν το ’χει πληρώσει ακόμη. ΡΗΓΟΣ Α

Το εχει πλτ1Ρώσει στιζ εκλογές που έγιναν, νομίζω. Ο φόβος ότι η Ν .Δ . θα ελαττώ­ σει το κράτος ήταν ένα απ’ τα βασικά επιχειρήματα του ΠΑΣΟΚ.

αφιερωμα/61 ΠΑΠΑΛΕΞΗΣ Η.

Ν α τα πο ύμ ε όμω ς αργό τερα αυτά;

ΤΣΟΥΚΑΛΑΣ Κ

Ναι’ θα τα πούάε αργότερα. Για να συνοψίσω, αυτή η μικροαστική κρατιστική δομή της ελληνικής κοινωνίας είναι η ειδική συνέπεια της πολιτικής παρέμβασης που στόχευε στην κοινωνική σταθεροποίηση της μετεμφυλιακής Ελλάδας. Θα έλεγα ότι δύο ήταν οι μεγάλοι μοχλοί σταθεροποίησης του ελληνικού πολιτικού σχηματι­ σμού μετά τον πόλεμο. Α π ’ τη μια μεριά, η άμεση προστασία των παλαιών ενδιάμεσων μικροα­ στικών στρωμάτων, η οποία πήρε τη μορφή, αφενός, όπως είπα πριν, της ενίσχυσης των μι­ κρών επιχειρήσεων και, αφετέρου, της διόγκωσης του κρατικού μηχανισμού. Και, από την άλ­ λη μεριά, η δικλείδα της μετανάστευσης, που με εντελώς διαφορετικές διαδικασίες είχε παρό­ μοιες συνέπειες, αφού οδήγησε κι αυτή σε εμπέδωση του συστήματος. Γιατί τι έγινε; Φύγανε 1-1,5 εκατ. Έ λληνες, που μαστίζονταν από ανεργία και των οποίων οι διεκδικήσεις κινδύνευαν να είναι εκρηκτικές. Με την αναχώρησή τους, οι κοινωνικές εντάσεις εκτονώθηκαν. Αλλά και η παλιννόστησή τους, με τη σειρά της, υπήρξε, κατά κάποιον τρόπο, ενισχυτική του μικροαστι­ σμού. Εκείνοι οι οποίοι επιστρέφουνε, τα τελευταία 10 χρόνια, εμφανίζουν εντελώς διαφορετική αντίληψη και κοινωνική λειτουργία, σε σχέση με την κατάσταση που τους χαρακτήριζε πριν μεταναστεύσουν. Γυρνώντας, εντάσσονται στον ελληνικό σχηματισμό κυρίως ως μικροεπιχειρηματίες. Σπανιότατα είναι τα δείγματα ανθρώπων που πήγαν στη Γερμανία ή στο Βέλγιο και

γύρισαν και ξαναμπήκαν στο ίδιο επάγγελμα και στον ίδιο κλάδο, όπω ς πριν. Παρ’ όλες τις δυσκολίες της και τα θύματά της, η ελληνική μετανάστευση πέτυχε σε μεγάλο βαθμό να οδηγή­ σει σε ταξικούς μετασχηματισμούς: οι άνεργοι χειρώνακτες κατόρθωσαν να ξεπεράσουν, δυνά­ μει, τη μοίρα του εξαρτημένου εργάτη. Χαρακτηριστικά, οι Έ λληνες οι οποίοι βρέθηκαν έξω από την Ελάδα, την ΙΟετία του ’60 και ’70, κατορθώσανε και σε ποσοστό πολύ υψηλότερο σε σχέση με τις άλλες μεταναστευτικές κοι­ νότητες, να διεισδύσουν σε αυτόνομα μικροαστικά ή «παρασιτικά» επαγγέλματα, δηλαδή να μικροαστικοποιηθούν. Επιστρέφοντας, λοιπόν, στην Ελλάδα αυτοί οι άνθρωποι, δεν είχαν κα­ νένα λόγο να ενταχθούν στο παραγωγικό σύστημα, με τους τρόπους με τους οποίους ήταν ενταγμένοι πριν να μεταναστεύσουν. Οι περισσότεροι παλιννοστούντες χρησιμοποιούν τις αποτα­ μιεύσεις τους για να εκπληρώσουν το όνειρό τους, την επιχειρηματική αυτονομία. Στο πλαίσιο αυτό, μπορεί να καταλάβει κανείς και την ιδιοτυπία της σημερινής ταξικής διάρ­ θρωσης στην Ελλάδα. Η οποία χαρακτηρίζεται, λοιπόν, όπως είπα και πριν, από έντονα μικρομεσαίο, μικροαστικό χαρακτήρα, και εδώ μπορεί να επισημάνει κανείς εντός παρενθέσεως ότι

62/αφιερωμα το Πασοκικό σύνθημα των μη προνομιούχων μικρομεσαίων, υπήρξε κοινωνιολογικά μεγαλο­ φυές. Διότι έπιασε κατά κάποιο τρόπο μια ιδιοτυπία της Ελληνικής Κοινωνίας και τη μετέφρα­ σε σε πολιτικό σύνθημα, το οποίο παρ’ όλο που δεν εμπεριείχε ένα συγκροτημένο πολιτικό και κοινωνικό πρόταγμα, έδωσε μία δυνατότητα ταύτισης αυτών των στρωμάτων, τα οποία ανέρ­ χονταν και σταθεροποιούνταν, με έναν πολιτικό λόγο και με μια πολιτική συμβολική. Η κοινω­ νική τάση του ελληνικού λαϊκισμού δεν είναι προλεταριακή, αλλά χαρακτηριστικά μικρομεσαία. Είναι αντιπλουτοκρατική, αλλά όχι αντικαπιταλιστική. Αυτό όμως παρενθετικά το λέω. Λοιπόν, και έχουμε σήμερα μία κατάσταση, όπου το μεγαλύτε­ ρο μέρος του πληθυσμού, είναι χονδρικά μικροαστικό. Δεν πρόκειται, όμως, στην πλειοψηφία του για ένα μικροαστισμό κατεστημένων μικροεπιχειρηματιών, ούτε όμως για ένα μικροαστι­ σμό νέων μισθωτών στρωμάτων. Πρόκειται για έναν ιδιότυπο «πολυσυλλέγοντα» και πολυσχι­ δή μικροαστισμό, που κινείται προς όλες τις κατευθύνσεις, εκμεταλλεύεται όλες τις δυνατές ευκαιρίες, αντλεί από όλες τις δυνατές πηγές. Και εδώ μπορεί να μπει το ζήτημα το οποίο έχω άλλες φορές αναπτύξει, της διάχυτης πολυσθένειας ή πολυαπασχόλησης που χαρακτηρίζει τον ελληνικό πληθυσμό. Τι πάει να πει αυτό; Πάει να πεί ότι σε πολύ μεγάλο ποσοστό των ελληνικών οικογενειών, εμφα­ νίζονται πολλαπλές πηγές εισοδήματος, που προέρχονται από πολλαπλές δραστηριότητες. Ο δημόσιος υπάλληλος ο οποίος ταυτόχρονα εργάζεται ένα ή δύο μήνες το χρόνο στην αγροτική του εκμετάλλευση ή τουριστική επιχείρηση, ο δάσκαλος ο οποίος δίνει και ιδιωτικά μαθήματα, έτσι; Ή ο συνταξιούχος, ο οποίος έχει μια μικρή ξενοδοχειακή μονάδα το καλοκαίρι και ταυ­ τόχρονα εργάζεται ευκαιριακά το χειμώνα, είναι παραδείγματα, τα οποία τα έχουμε όλοι μπρο­ στά μας. ΡΗΓΟΣ Α

Αυτό δεν στ>^αίνει βέβαια, Κωνσταντίνε, ότι παύει να υπάρχει και ταξική διαίρεση και ταξικές συγκρούσεις. Απλά γίνονται πιο πολύπλοκες οι ταξικές σχέσεις.

ΤΣΟΥΚΑΛΑΣ Κ

Κατ“ κανένα τρόπο. Και εδώ υπάρχει μια παρεξήγηση, ίσως. Ό τα ν λέω πολυαπασχόληση και πολυσθένεια, αναφέρομαι στο μικροεπίπεδο και στη δυ­ σκολία την οποία έχουμε στην ανάλυση της κοινωνικής πραγματικότητας - και της ελληνικής - σήμερα, μετά από την ανάγνωση των απλών στατιστικών. Εδώ είναι το πρόβλημα. Το ζήτημα δεν είναι ότι παύει να υπάρχει εκμετάλλευση. Εκμετάλλευση φυσικά υπάρχει, ίσα ίσα, και μεγαλώνει. Και μεγαλώνουν οι εισοδηματικές αποστάσεις, και οι εκμεταλλευτικές δο­ μές, ενισχύονται τόσο στην επίσημη οικονομία, όσο και στην παραοικονομία. Ίσω ς θα άξιζε τον κόπο, να μιλήσουμε αργότερα γι’ αυτό το θέμα. Αλλά εκείνο που είναι αναμφισβήτητο, εί­ ναι ότι είναι εξαιρετικά δύσκολο, επί τη βάσει των στατιστικών των επίσημων του πληθυσμού και των επαγγελμάτων, να αντλήσει κανείς οριστικά συμπεράσματα, όσον αφορά, τον τρόπο με τον οποίο δομούνται τα κοινωνικά στρώματα. Ό λ ε ς οι στατιστικές αναφέρονται σε άτομα που έχουν - υποτίθεται - μία και μόνο ιδιότητα, ένα και μόνο επάγγελμα, επί τη βάσει του οποίου και ταξινομούνται. Ό μω ς, επειδή ακριβώς πολύ μεγάλο ποσοστό των ανθρώπων, και των οικογενειών, μετέχουν ταυτόχρονα στην κοινωνική διαδικασία, σε πολλαπλά επίπεδα ταυ­ τόχρονα, είναι φανερό ότι οι μονοσήμαντες κοινωνικο-οικονομικές κατηγορίες δεν δίνουν πι­ στή εικόνα της περίπλοκης πραγματικότητας. Αυτό, βέβαια, δεν σημαίνει ότι δεν μπορεί να δια-

Μεγάλο ποσοστό των ανθρώπων και των οικογενειών μετέχουν στην κοι­ νωνική διαδικασία, σε πολλαπλά επίπεδα ταυτόχρονα γνωσθεί η εκμετάλλευση. Την εκμετάλλευση και τις εκμεταλλευτικές δομές θα έπρεπε να τις δει κανείς κυρίως στο μακροεπίπεδο, δηλαδή ξεκινώντας από μια θεωρητική ανάλυση, για το πώς παράγεται, συσσωρεύεται και αναπαράγεται το κεφάλαιο. Και είναι φανερό ότι, όσο πρυ­ τανεύει ο καπιταλιστικός τρόπος παραγωγής, οι ιδιοκτήτες των μέσων παραγωγής εκμεταλ­ λεύονται τους άμεσους παραγωγούς. Ωστόσο, αυτό δεν σημαίνει ότι στο μικροεπίπεδο είναι πάντοτε δυνατό να ταξινομήσει κανείς τους ανθρώπους με ακρίβεια. Υπό τις σημερινές συνθήκες, οι κυρίαρχες δομές δεν εξωθούν τα άτομα να είναι είτε «καθαροί» ιδιοκτήτες είτε «καθαροί» προλετάριοι. Μπορεί, κάλλιστα, και μάλιστα συμβαίνει συχνά, να είναι κανείς και τα δύο ή πότε το ένα πότε το άλλο. Μικροξενοδό-

αφιερωμα/63 χος το καλοκαίρι, εργάτης το χειμώνα. Ό μω ς, το να αντλήσει κανείς το συμπέρασμα, ότι δεν υπάρχουν ανισότητες ταξικές και ταξι­ κές συγκρούσεις, και ταυτόχρονα ότι δεν υπάρχει εκμετάλλευση από το γεγονός ότι πάρα πολ­ λοί άνθρωποι είναι ταυτόχρονα, σε θέση μικροεκμεταλλευτή και θύματος εκμετάλλευσης, είναι όχι μόνο λάθος, αλλά και παραπλανητικό. Το ζήτημα είναι ότι ακριβώς, οι ιδιότυπες μορφές με τις οποίες η Ελλάδα συνδέεται με το παγκόσμιο σύστημα, και το γεγονός ότι μία σειρά πα­ ράγοντες, στους οποίους δεν αξίζει τον κόπο να υπεισέλθουμε τώρα, επιτρέπουν αυτήν την πο­ λυσχιδή δραστηριότητα των Ελλήνων, οδηγεί στο να κρύβεται ουσιαστικά ο ταξικός χαρακτή­ ρας σε πάρα πολλά επίπεδα της κοινωνικής πραγματικότητας και στο να ενισχύεται, στο ιδεο­ λογικό τουλάχιστον επίπεδο, μία μικροαστική βούληση και μία μικροαστική προοπτική, την οποία έχουν μέσα τους ως φαντασίωση οι περισσότερες ελληνικές οικογένειες. Διότι και εκεί­ νοι ακόμα που εργάζονται ως μισθωτοί εργάτες, στο μέτρο που έχουν οι ίδιοι ή οι οικογένειές τους και άλλες πρόσθετες ή υποκατάστατες εισοδηματικές και επιβιωτικές διεξόδους και, συ­ νεπώς, δεν ορίζονται μόνο από το γεγονός ότι είναι εργάτες, θα έχουν πιθανότατα την τάση να διαφοροποιήσουν τις στρατηγικές τους και να «νοθεύσουν» την εργατική τους συνείδηση. Εδώ είναι το πρόβλημα. Και γιατί είναι κατά τη γνώμη μου λάθος να προσπαθεί κανείς να α ντλήσει συμπεράσματα για την ταξική δομή και την ταξική διάρθρωση, επί τη βάσει στατιστι κών δεδομένων. Τα στατιστικά δεδομένα είναι μία ανάγνωση της κοινωνικής πραγματικότη­ τας, που συνδέεται και απορρέει από ορισμένες κατηγορικές ή ταξινομητικές μήτρες που βγά­ ζει η στατιστική υπηρεσία, και είναι οι μόνες δυνατές εξάλλου. Αλλά αν θέλει κανείς επί τη βάσει των κατατάξεων αυτών να αντλήσει συμπεράσματα για την ταξική διάρθρωση μιας χώρας, και ειδικά της Ελλάδας που εμφανίζει αυτά τα αδιαφανή συ­ μπτώματα, τότε κινδυνεύει κανείς να βγάλει πολιτικά συμπεράσματα, τα οποία είναι εντελώς εκτός πραγματικότητας και να μη λάβει υπόψη του ακριβώς το ιδεολογικό σύνδρομο του μι­ κροαστισμού, το οποίο εξακολουθεί, κατά τη γνώμη μου, να είναι κυρίαρχο στον ελληνικό χώρο. Αν θέλεις, θα έλεγα εδώ, ότι η αντίληψη ότι η ταξική διάρθρωση είναι αποτέλεσμα ' μετρήσεων μόνο οικονομικών, είναι ο χειρότερος οικονομισμός. Ο πιο χυδαίος οικονομισμός. Διότι στο βάθος η ταξική σύγκρουση δεν είναι αποτέλεσμα της ταξικής θέσης, εί­ ναι αποτέλεσμα της ταξικής αντίληψης. Ά ρ α είναι ιδεολογική αντίληψη το πού εντάσσομαι τα-

Η κυριαρχία του μικροαστισμού διαχέεται σ’ όλο τον κοινωνικό σχη­ ματισμό και επιβάλλει μια μορφή του πολιτικού παιγνιδιού βαθιά προσωποκεντρική και α-πολιτική ξικά. Και ακριβώς αυτό το κυρίαρχο μικροαστικό στοιχείο διαχέει όλα αυτά με αποτέλεσμα να μη μπορείς να έχεις τις καθαρές ταξικές γραμμές, τις οποίες θα είχες ίσως σε μια κεντροδυτικοευρωπαϊκή χώρα. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι δεν υφίστανται αυτές οι ταξικές γραμμές. Απλώς είναι πιο πολύπλοκο το φαινόμενο και πρέπει να το ψάξεις. Επειδή δεν θέλουμε ή δεν μπορούμε να ψάξουμε καμιά φορά σε βάθος βγαίνει αυτό το ιδεολόγημα περί του ότι όλα είναι διάχυτα. Τίποτα δεν είναι διάχυτο. Η κυριαρχία του μικροαστισμού απλώς διαχέεται σ’ όλον τον κοινωνικό σχηματισμό και επιβάλλει άλλωστε και μια μορφή του πολιτικού παιγνιδιού, βα­ θιά προσωποκεντρική και α-πολιτική, όπως λέγαμε προηγουμένως. Ή θελα να πω κάτι το οποίο συνδέεται με αυτό και το οποίο αποτελεί, αν θέΤΣΟΥΚΑΛΑΣ Κ. επνσφράγιση του τρόπου με τον οποίο λειτουργεί η εικαζόμενη ή φαντασματική κοινωνική κινητικότητα, μέσω ακριβώς της σύνδεσης των ελληνικών οικογενειών με το Κράτος. Το σημείο αυτό νομίζω είναι πολύ χαρακτηριστικό και θα έπρεπε ίσως να το κοιτά­ ξουμε, ο ρόλος της ανώτατης εκπαίδευσης. Η ανώτατη εκπαίδευση στην Ελλάδα λειτουργεί ως βασικός δίαυλος, ανάμεσα στην οικογε­ νειακή φαντασίωση και στην ένταξη σε ένα ανώτερο ουσιαστικά κρατικό επάγγελμα, που περι­ στρέφεται κυρίως γύρω από τις δημόσιες απασχολήσεις. Και είναι πολύ χαρακτηριστικό, με κα­ ταλυτικές μάλιστα προεκτάσεις στην εκπαιδευτική και κοινωνική πραγματικότητα, το γεγο­ νός ότι υπάρχει ένας θανάσιμος ανταγωνισμός ανάμεσα στα παιδιά πριν να μπούνε στο Πανε­ πιστήμιο, προκειμένου να δώσουνε τις εισαγωγικές εξετάσεις. Ανταγωνισμός ο οποίος εμφανίζεται και με χαρακτηριστικές συμβολικές μορφές, μέσα από την

64/αφιερωμα πάνδημη, αν θέλετε, ακροαματικότητα όλων αυτών των διαδικασιών των εξετάσεων, που για μερικές μέρες γίνονται το υπ’ αριθμόν ένα εθνικό θέμα. Ό μω ς, χαρακτηριστικά επίσης, από τη στιγμή που θα μπουν τα παιδιά στο πανεπιστήμιο, ως δια μαγείας σταματάει αυτή η ανταγω­ νιστικότητα. Διότι μπαίνουν τα παιδιά, κατά κάποιο τρόπο σε μία καριέρα, που σιγουρεύεται ήδη από την επιτυχία στις εξετάσεις. Έτσι, προδιαγράφεται μία πορεία που αρχίζει από το πρώ­ το έτος του Πανεπιστημίου και τελειώνει στη σύνταξη. Από τη στιγμή, λοιπόν, που θα αλωθούν οι πύλες των ΑΕΙ, το μικρομεσαίο υπαλληλικό μέλλον είναι περίπου εξασφαλισμένο. Είναι α­ πολύτως βέβαιο ότι οι φοιτητές θα πάρουν κάποτε το δίπλωμά τους, όπως και είναι απολύτως βέβαιο, ότι θα ενταχθούν (στις περισσότερες επιστήμες) σε μία λίστα αναμονής, που θα τους οδηγήσει σε μία θέση στο δημόσιο. Και είναι σχεδόν βέβαιο, ότι μετά από τρία, τέσσερα, πέντε χρόνια καθυστέρηση - κατά τη διάρκεια των οποίων θα χρηματοδοτηθούν από την οικογένειά τους και θα επιβιώσουν - θα μπούνε, επιτέλους, στο Δημόσιο, θα προαχθούν κατά αρχαιότη­ τα, θα μισθοδοτούνται υποτυπωδώς, θα απεργούν, θα ψάξουν και θα βρουν δεύτερη δουλειά, θα υπερασπίζουν τα κεκτημένα τους, για να πάρουν τη σύνταξή τους στα 65 τους. Έτσι, ο αμεί­ λικτος ανταγωνισμός ανάμεσα στους έφηβους θα μετασχηματιστεί σε λιμνάζουσα αδιαφορία, όταν θα γίνουν ενήλικες. Λοιπόν αυτό το μοντέλο, το οποίο πρέπει να τονίσω πάλι, δεν είναι περιθωριακό, αλλά αναφέρεται σε πολύ μεγάλα κομμάτια, σε πολύ μεγάλες φέτες της ελληνικής κοινωνίας, είναι στρεβλωτικό, όχι μόνο όσον αφορά την φαντασματική επαναλαμβάνω ελπίδα, ότι με αυτόν τον τρό­ πο εξασφαλίζονται οι άνθρωποι και ανέρχονται κοινωνικά, αλλά επίσης είναι καταλυτικό σε σχέση με τον τρόπο με τον οποίο λειτουργεί η εκπαίδευση σαν μηχανισμός πρόσβασης στη γνώ­ ση και παραγωγής της γνώσης και της παιδείας, γενικότερα. Το γεγονός του μη ανταγωνισμού στο Πανεπιστήμιο, το γεγονός ότι το Πανεπιστήμιο έχει γίνει ουσιαστικά, όπως το έχουν πει και πάρα πολλοί εξάλλου, ένα σύστημα παραγωγής, ένα εργο­ στάσιο παραγωγής πτυχίων, καλύτερα θα έλεγα ένα εργοστάσιο κατασκευής δημοσίων υπαλ­ λήλων, έχει καταλυτικές συνέπειες μέσα στην εσωτερική λειτουργία των ΑΕΙ. Είναι αδύνατον, και οι φοιτητές, αλλά και οι Πανεπιστημιακοί παράγοντες, να αντιμετωπίσουν τη γνώση σαν κάτι που αποτελεί επιβράβευση επίπονης προσπάθειας. Είναι αδύνατον να το α­ ντιμετωπίσουν έτσι, άνθρωποι οι οποίοι μπαίνουν σε ένα σύστημα με μόνο στόχο να πάρουν δί­ πλωμα και να ενταχθούν σε ένα κοινωνικό σύστημα υποδοχής, το οποίο προσφέρει το κράτος. Η τυχόν αποκτώμενη (και συνήθως λησμονημένη ταχύτατα) γνώση λειτουργεί σαν παρεπόμενη

Η ανώτατη εκπαίδευση, στην Ελλάδα, λειτουργεί ως βασικός δίαυλος, ανάμεσα στην οικογενειακή φαντασίωση και στην ένταξη σ’ ένα ανώτε­ ρο ουσιαστικά κρατικό επάγγελμα, που περιστρέφεται κυρίως γύρω α­ πό τις δημόσιες απασχολήσεις παρενέργεια μιας εκπαιδευτικής διαδικασίας, που είναι ουσιαστικά μια τυπική επικύρωση πα­ ρέλευσης του κανονισμένου χρόνου. Το δίπλωμα δεν συμβολίζει τη μύηση, αλλά κατακυρώνει το τέλος της αναγκαστικής τυπικής παραμονής στο πανεπιάτήμιο. ΡΗ ΓΟΣ Α Αν θες εδώ, θα έλεγα ότι ακριβώς μία άλλη απόδειξη του μικροαστισμού, είναι αυ­ τή η αντίληψη απόκτησης του τυπικού χαρτιού, στο τέλος των πανεπιστημιακών σπουδών. Και η αντίληψη, το είπες πριν, της φαντασιακής κοινωνικής ανέλιξης. Ενώ παλιότερα δηλαδή, από το Πανεπιστήμιο πράγματι ο πτυχιούχος, ειδικά των προνομιακών σχολών, μηχανικός, νομικός, γιατρός, τελειώνοντας έμπαινε και σε ανώτερο ταξικά επίπεδο. Τώρα αυ­ τό δεν συμβαίνει. Παρ’ όλα αυτά, συνεχίζει να λειτουργεί έτσι παρ’ όλο που για να αρχίσει να αποδίδει το πτυχίο πρέπει να περάσει πάνω από μια ΙΟετία, 15ετία, κάτω από τη συντήρηση της οικογένειάς του ο νέος πτυχιούχος, για να μπορέσει γύρω στα 40 του, να αρχίσει να απο­ λαμβάνει κάποια έσοδα από το επάγγελμά του. Ά λλω στε και η μεγαλύτερη ανεργία σήμερα είναι στους νέους επιστήμονές μας. Παρ’ όλα αυτά, η πίεση προς το Πανεπιστήμιο και η οικο­ γενειακή ανάληψη των ευθυνών, όχι μόνο των σπουδών, αλλά και της επιβίωσης του νέου επι­ στήμονα για πολλά χρόνια μετά, γίνεται ακριβώς μέσα από αυτήν τη μικροαστική σύλληψη, ότι έτσι θα πάρει το παιδί το αναγκαίο τυπικό χαρτί, δια του οποίου θα γραφτεί είτε στην επετη­ ρίδα, και δια της επετηρίδας στη θέση στο δημόσιο κάποτε, είτε θα μπει στο ελεύθερο επάγγελ­ μα, όπου θα τον συντηρούμε εμείς μέχρι να φτάσει να γίνει ο καλός αρχιτέκτονας ή μηχανικός. Ενώ λοιπόν δεν υφίσταται πια η κοινωνική άμεση εξέλιξη του νέου επιστήμονα, η οικογένειά

μας δεν κάνει το νέο της παιδί π.χ. υδραυλικό, που άμεσα θα έχει την υλική απολαβή, αλλά το σπρώχνει στον πανεπιστημιακό μονόδρομο. Είναι και η διάρθρωση του εκπαιδευτικού άλλωστε συστήματος ένας μονόδρομος, που σε πη­ γαίνει χωρίς αυτοδύναμες μονάδες από το δημοτικό στο γυμνάσιο, στο λύκειο και τέλος στο πανεπιστήμιο. Ουσιαστικά οι πρώτες εξετάσεις που δίνει το παιδί με το νέο σύστημα, είναι οι πανελλήνιες. Δεν υπάρχουν άλλες. Πρώτες και τελευταίες. Ό χ ι, ίσως δεν θα έλεγα τελευταίες, διότι κάποιοι τουλάχιστον από εμάς, εξετάζουν και μέσα στο Πανεπιστήμιο. τσουκάλας ; κ

Τους εξετ<*ζουμε, και όσο και να τουζ κόβεις, στο τέλος τους περνάς.

' Θα μου επιτρέψεις να παρατηρήσω και σε αυτό κάτι. Μια άλλη άποψη της στρέβλωσης της λειτουργίας του πανεπιστημιακού συστήματος στην Ελλάδα. Ό τι, με αυτό τον τρόπο το Πανεπιστήμιο είναι ανίκανο να αναπαραγάγει αυτόνομες ελίτ και να παραγάγει επι­ στήμη. Και αυτό οδηγεί σε μία νέα σχάση του εκπαιδευτικού συστήματος, ανάμεσα στο εκπαι­ δευτικό σύστημα το Ελλαδικό και στις σπουδές στο εξωτερικό. Αυτό είναι θεμελιακό. Για να καταλάβουμε πώς αναπαράγεται η άρχουσα τάξη στην Ελλάδα αυτή τη στιγμή, δεν αρκεί να διερεύνήσουμε τι συμβαίνει στα ΑΕΙ, αλλά και το τι δεν συμβαίνει στα ΑΕΙ. Η άρχουσα τάξη είτε στέλνει τα παιδιά της να σπουδάσουν μεταπτυχιακά έξω, είτε τα στέλνει από την αρχή έξω. Δηλαδή έχουμε ένα σύστημα το οποίο βασικά προσανατολίζει τα παιδιά των μεσαίων στρωμά­ των προς δεύτερου επιπέδου, κυρίως, μικροαστικές και κρατιστικές δουλειές, μέσα από τα ελ­ ληνικά ΑΕΙ, ενώ η ελίτ αναπαράγεται εκτός Ελλάδος. Αυτή ακριβώς είναι η κρυφή ταξική λει­ τουργία του ελληνικού εκπαιδευτικού συστήματος, που εμφανίζεται, εκ πρώτης όψεως, εξαιρε­ τικά δημοκρατικό και ανοικτό. ρ ηγο ς α Και κ “ τι επιπ^έ°ν · Το Πανεπιστήμιο ως θεσμός, από τη φύση του, πρέπει εκτός τού ‘ να δίνει την υπάρχουσα γνώση, να παράγει καινούρια. Αυτήν όμως τη δεύτερη λει­ τουργία της παραγωγής καινούριας γνώσης, δηλαδή το πρόβλημα της έρευνας και των μετα­ πτυχιακών, δεν την είχε οργανωμένη ποτέ το ελληνικό Πανεπιστήμιο. Και ενώ εξαγγέλεται, συνεχώς, η ανάγκη μεταπτυχιακών και έρευνας, δεν υλοποιείται ακριβώς διότι και το όλο σύστημα δεν είχε ιδιαίτερη ανάγκη αυτής της δεύτερης πανεπιστημιακής λει­

66/αφιερωμα τουργίας. Έ τσι τείνει το Πανεπιστήμιο να μετατραπεί ουσιαστικά ως πτυχίο κάτι αντίστοιχο με το χαρτί του Λυκείου. Για τις λίγες δε διευθυντικές θέσεις αρκούν αυτοί που έρχονται ως ελίτ από το εξωτερικό. Και εδώ, αν θες, αναπαράγεται από μια άλλη μεριά και η οργανική λειτουργία της εξάρτησης. Διότι αυτός που έρχεται απέξω, είναι πολύ πιο δεμένος με το λόμπυ της χώρας από την οποία έρχεται και χωρίς να το κάνει επίτηδες ο άνθρωπος, διότι ξέρει αυτή τη γλώσσα, διότι ξέρει αυτούς τους ανθρώπους, διότι ο μορφωτικός ακόλουθος της αντίστοιχης πρεσβείας θα τον εγ­ γράψει στους καταλόγους και θα τον καλεί στις δεξιώσεις και στο ένα και στο άλλο και θα βρίσκεται συνεχώς σε μία επαφή με τη χώρα του διδακτορικού του, τις αντιλήψεις της, τα συμφέροντά της. Και βλέπουμε αυτό πώς λειτουργεί από τη Γερμανική Πρεσβεία, από τη Γαλλική Πρεσβεία, από την Αγγλική Πρεσβεία και τώρα και την Αμερικάνικη. ΤΣΟΥΚΑΛΑΣ κ.

Θα έλεγα, κυρίως, την Αμερικάνικη.

ΡΗΓΟΣ Α Π Ρ0(Ρανώζ· Βλέπουμε μ’ αυτόν τον τρόπο πώς λειτουργεί ένα ολόκληρο σύστημα αναπαραγωγής μιας μορφής εξάρτησης, η οποία είναι και οργανική και λειτουργική και η οποία διαιωνίζεται, αναπαράγεται, μέσω και των εκπαιδευτικών μηχανισμών. Είχε πει ο Κωνσταντίνος κάτι για τον παγκόσμιο καταμερισμό και τη θέση της Ελλάδας μέσα σε αυτόν. Αν λοιπόν στον παγκόσμιο καταμερισμό η θέση της Ε λλάδας είναι θέση χώρας παρο­ χής υπηρεσιών, τουριστικών και άλλων, καθώς και παραγωγής πρώιμων αγροτικών προϊόντων, ουσιαστικά δεν χρειαζόμαστε φορείς νέας γνώσης, αλλά εφαρμοστές έτοιμων μοντέλων. Με αυτήν την έννοια, λοιπόν, το Πανεπιστήμιό μας αντιστοιχεί πλήρως στις ανάγκες μας. Αν βέβαια πάρουμε ως δεδομένο ότι αποδεχόμαστε το όλο σύστημα έτσι όπως έχει εξελιχθεί και αναπαράγεται. Ά λ λ ο τώρα, αν θέλουμε να χαράξουμε μια αυτοδύναμη πορεία ανάπτυξης της χώρας, αν αναζητάμε μια άλλη θέση μέσα σ’ αυτόν τον παγκόσμιο καταμερισμό εργασίας, μία θέση όχι υπηρέτη αλλά συμμέτοχου μέσω της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης π .χ. Τότε είμαστε υπο­ χρεωμένοι να αναζητήσουμε και παραγωγή εδώ νέας γνώσης και μάλιστα σ ’ όλους τους τομείς με προτεραιότητες και εξειδικεύσεις. Και δεν μπορούμε να αναπαράγουμε συνεχώς το σημερινό μοντέλο, όσο κι αν έχουμε, κατά κάποιο τρόπο, βολευτεί μέσα σ ’ αυτό όλοι μας. ΤΣΟΥΚΑΛΑΣ Κ

Και βΡισκόμαστε κατά κάποιο τρόπο μέσα σε συμπληγάδες. Γιατί όλες οι πολιτικές παρατάξεις, πρέπει να το ομολογήσουμε αυτό, το πρόβλημα το επι­ σημαίνουν. Επισημαίνουν την ανάγκη αναθεώρησης του εκπαιδευτικού συστήματος προς την κατεύθυνση της μεγαλύτερης αποδοτικότητας και παραγωγικότητας. Αναγνωρίζεται η ανάγκη παραγωγικότητας, σύνδεσης με την παραγωγή, όπως αναγνωρίζεται η ανάγκη της καλύτερης λειτουργίας των δημόσιων υπηρεσιών. Το θέμα είναι ότι υπάρχει μια θανάσιμη αγκάλη συνιστωσών ενός συστήματος που, παρ’ όλες τις εμφανείς δυσλειτουργίες του, όλο μαζί είναι λειτουργικό. Είναι λειτουργικό με την έννοια ότι το ένα στοιχείο εναρμονίζεται και ενισχύει το άλλο και η μικρή παραγωγικότητα της βιομη­ χανίας σε συνδυασμό με την ανύπαρκτη παραγωγικότητα των δημόσιων υπηρεσιών, σε συν­ δυασμό με την ανύπαρκτη καλλιέργεια και παραγωγή γνώσης, είναι απόλυτα λειτουργικά εάν πάρουμε σαν δεδομένο ότι η κοινωνία θα αναπτύσσεται πάνω στα αχνάρια εκείνα στα οποία αναπτύσσεται τα τελευταία δέκα, είκοσι, τριάντα χρόνια. Μια τεράστια και άχρηστη γραφειο­ κρατία δεν εμποδίζει καθόλου μια ταχεία σχετικά άνοδο εισοδημάτων μέσα από τον τουρισμό, την παροχή διεθνών μικροϋπηρεσιών, τη ναυτιλία κ.λπ. Και εάν σήμερα φαίνεται ότι το σύστη­ μα βρίσκεται σε κρίση επί 20 ή 30 χρόνια, κατά κάποιον τρόπο, λειτουργούσε έτσι ώστε η πλειοψηφία του κόσμου να βολεύεται. Εκεί είναι το πρόβλημα. Και μία βολονταριστική εξαγγελία ότι εμείς θα τα αλλάξουμε όλα αυτά τα πράγματα δεν αρκεί, διότι για να αλλάξουμε αυτά τα πράγματα, πρέπει ν’ αλλάξουμε όλες τις διασυνδέσεις της Ελλάδας με το παγκόσμιο σύστημα. Δεν αρκεί να εξαγγείλει κανείς την επιθυμία αύξησης της παραγωγικότητας, αύξηση της αποδοτικότητας και του εκσυγχρονισμού της ελληνικής κοινωνίας και οικονομίας, όταν εξακολουθούμε να παραμένουμε δέσμιοι όλων εκείνων των διαρθρώσεων της Ελλάδας με το παγκόσμιο σύστημα, που τελικά οδηγούν στην ανάπτυξη μέσω τουρισμού, μέσω ναυτιλίας, μέσω υπηρεσιών και τα λοιπά και τα λοιπά. ΠΑΠΑΑΕΞΗΣ Η. Α υ τό όμω ς δ εν είναι θέμα οικονομίας;

αφιερωμα/67 ΤΣΟΥΚΑΛΑΣ Κ

ΒεΡαίωζ είναι θέμα οικονομίας. Σε τελική ανάλυση, ο τρόπος με τον οποίο συνδέεται η Ελλάδα οικονομ,ικά με το παγκόσμιο σύστημα, με την Ευρώπη, άρα και τον κόσμο γενικότερα, προσδιορίζει ακριβώς και τον τρόπο με τον οποίο θα τείνει να αναπαραχθεί το σύστημα.

ΡΗΤΟΣ Α

Αυτ° όμως δεν σημαίνει και μονόδρομο, ότι δηλαδή αυτές είναι και οι μόνες δυνα­ τότητες πορείας στην Ελλάδα. Σημαίνει αντίθετα τη συνείδηση να χαραχθεί μία άλ­ λου είδους πολιτική, η οποία δεν θα βασίζεται πια στο βολονταριστικό σύνθημα, αλλά στην ου­ σία των αναγκών για μία ανακατανομή και αναδιάταξη της θέσης της Ελλάδας στο παγκόσμιο σύστημα. Τέτοιου είδους βούληση όμως, δεν υφίσταται από τα πολιτικά υποκείμενα. ΤΣΟΥΚΑΛΑΣ κ

Δεν <Ραίνεται να υφίσταται εν πάση περιπτώσει, διότι θα έχει και πολιτικό

ΡΗΤΟΣ Α. Προφανώς θα έχει και πολιτικό και κοινωνικό κόστος. ΤΣΟΥΚΑΛΑΣ Κ Να π“ ΡουΜ ·ε σαν παράδειγμα το Πανεπιστήμιο. Το Πανεπιστήμιο, είδαμε λί­ γο πολύ δυο τρία χαρακτηριστικά του. Υπάρχει όμως μία βουβή θα έλεγα συναίνεση της κοινωνίας να εξακολουθήσει το Πανεπιστήμιο να λειτουργεί όπως έχει. Τόσο οι συνδικαλιστικοί παράγοντες, οι πανεπιστημιακοί, όσο και τα κόμματα δεν θέλουν να αναλά­ βουν το πολιτικό κόστος εκείνο το οποίο θα αναλάμβαναν οποιαδήποτε άλλη επιλογή και αν έκαναν. Διότι οποιαδήποτε άλλη επιλογή, είτε προς την κατεύθυνση της μεγαλύτερης κοινωνικής και επιστημονικής επιλογής, εκσυγχρονισμό, είτε προς την κατεύθυνση της πλήρους αποδέσμευ­ σης της παιδείας από το επάγγελμα, το οποίο θα είναι μια άλλη αντίληψη της εκπαίδευσης, ο­ ποιαδήποτε, λοιπόν, τέτοια μεταρρύθμιση ουσιαστική θα έχει τεράστιο κοινωνικό και πολιτικό κόστος. Αυτή τη στιγμή οι γονείς - για να πάρω τη φράση που είχε πει κάπου ο Γιώργος ο Κριμπάς

Οι γονείς ως «θεσμός» είναι εκείνοι που προσδιορίζουν τη συναίνεση γύ­ ρω από το εκπαιδευτικό σύστημα - οι γονείς σαν θεσμός είναι εκείνοι που προσδιορίζουν τη συναίνεση γύρω από το εκπαιδευτι­ κό σύστημα. Και η πλειοψηφία των γονέων, δηλαδή του λαού, ουσιαστικά αποδέχονται ένα σύ­ στημα που εξασφαλίζει στα παιδιά τους την ανοδική κοινωνική'κινητικότητα μέσω του φαντά­ σματος της δημόσιας απασχόλησης. Οι γονείς αδιαφορούν για το αν και τι θα μάθουν τα παιδιά τους, αρκεί να φαίνεται ότι εξασφαλίζεται το μέλλον τους. ΡΗΤΟΣ Α

Γι αυτ° και όλος ο διάλογος του τελευταίου εξαμήνου γύρω από τα θέματα της α­ νώτατης παιδείας στον Τύπο. Αυτό το καταπληκτικό φαινόμενο, ενώ δηλαδή για κανένα ουσιαστικά εθνικά, κοινωνικό και οικονομικό θέμα, από την άνοιξη κι εδώ, δεν έχει υπάρξει μια σοβαρή συζήτηση. Παρ’ όλες τις εκλογικές μας αναμετρήσεις, για το Πανεπιστή­ μιο υπάρχει ένας ανοιχτός διάλογος την ίδια περίοδο. Δεν είναι όμως ένας διάλογος, θα έλεγα, επί της ουσίας. Δεν προέρχεται από καμιά ανάγκη εκδημοκρατισμού ούτε από καμιά αγωνία για να προχωρήσει το Πανεπιστήμιο στο άνοιγμα της γνώσης. Είναι κυρίως ένας διάλογος που αφορά δυστυχώς περισσότερο την εμφάνιση των πανεπιστημιακών στην αγορά παρά το ίδιο το

Ο διάλογος του τελευταίου εξαμήνου γύρω από τα θέματα της ανώτα­ της παιδείας στον Τύπο δεν είναι-ένας διάλογος επί της ουσίας. Είναι διάλογος που αφορά, δυστυχώς, περισσότερο στην εμφάνιση των πανε­ πιστημιακών στην αγορά παρά το ίδιο το πανεπιστήμιο και τα προβλήματά του Πανεπιστήμιο και τα προβλήματα που αντιμετωπίζει. Κι αυτό είναι ένα φαινόμενο που θα έπρε­ πε να το επισημάνουμε, της μικροαστικότητάς μας. Ακριβώς σε μια εποχή που ως κοινωνική

68/αφιερωμα κατηγορία οι Έ λληνες πανεπιστημιακοί εισβάλλουν στην πολιτική σκηνή. Χρησιμοποιείται μ’ άλλα λόγια η εμφάνιση στον Τύπο πανεπιστημιακών ως μέσο για προβολή και δυνατότητα κατάκτησης κάποιας θέσης συμβούλου, διευθυντή, γενικού γραμματέα υπουργείου κ .τ.λ. Κατάκτηση μιας θέσης έξω από το Πανεπιστήμιο. Ακριβώς γι’ αυτό και δεν ενδιαφέρει ουσ ιαστικά τους περισσ ό τερο υς από τους π α νεπιστη μια κ ο ύς που αρθρογραφούν το τελευταίο δ ιά στημ α τό­ σο το Π ανεπιστήμιο, οι δ ο μές του και οι α λ λ α γ ές που πρέπει να γίνουν ή δ εν πρέπει να γίνουν στο περιεχόμενο τη ς γνώ σης και σ τις μορφ ές π αρ ο χή ς της, α λλά το ένδο και έξω π α νεπ ισ τη ­ μ ια κ ό παιγνίδι εξουσίας, οι σ υ σ χ ετισ μ ο ί τω ν πο λιτικώ ν και ιδεολογικώ ν δυνάμεω ν. Ακριβώς δε, ως συνέπεια όλων αυτών βλέπουμε να πληθαίνουν οι πανεπιστημιακοί σε διάφορες θέσεις της διοίκησης. Μ ποΡούν να γίνουν ο υσ ια στικές α λλα γές σ τη ν εκ παίδευση ό τα ν η Ε λλά δ α α ­ κόμα θεωρείται μια υπα νάπτυκτη χώρα; Μια χώρα της οποίας η θέση είναι στην κα π ιτα λ ισ τικ ή περιφέρεια;

ΠΑΠΑΛΕ-ΗΣ Η

ΡΗΓΟΣ Α Κ« λύτεΡ° να μην αν° ίξ ° υΙχε εδώ άΐα συζήτηση περί κέντρου-περιφέρειας. Συζήτηση που θα ξεστράτιζε σε άλλα μονοπάτια. Θα έλεγα όμως ότι πραγματικά οι αλλαγές που λέγαμε πριν για μια πορεία μιας αυτοδύναμης ανάπτυξης και μιας άλλης θέσης στον πα­ γκόσμιο καταμερισμό εργασίας, είναι άμεσα δεμένες και με το τι είδους εκπαιδευτικό σύστημα έχουμε. Το ένα δένει με το άλλο. Δεν είναι κάτι ξέχωρο. ΓΤ αυτό ακριβώς είπαμε πριν ότι της ταιριάζει απόλυτα της ελληνικής κοινωνίας, αυτό το Πα­ νεπιστήμιο που έχουμε σήμερα. Α λλά αν θέλουμε μια άλλη κοινωνική πραγματικότητα, χρεια­ ζόμαστε και ένα άλλο Πανεπιστήμιο. ΠΑΠΑΛΕΞΗΣ Η

Μ ήπω ς πρω ταρχικά πρέπει να μιλά μ ε για μ ια ά λλη κοινωνία, που θα ο ραμ α­ τίζεται ένα κ αλύτερ ο πανεπιστή μιο και, κ α τ ’ επ έκ τα σ η , κα λύ τερ η ποιότη τα

ζωής; ΡΗΓΟΣ Α Προφανώς, το Πανεπιστήμιο, η εκπαίδευση γενικότερα είναι ένας θεσμός της κοι­ νωνίας. Ενας κρατικός θεσμός, ο οποίος ανταποκρίνεται στις ανάγκες που έχει αυ­ τή η κοινωνία. Στις σημερινές ανάγκες της κοινωνίας, ανταποκρίνεται αυτό το Πανεπιστήμιο. Το μόνο πρόβλημα που έχει είναι η αντίφαση του ότι λόγω μεγάλης πίεσης εισόδου στα ΑΕΙ έχει περισσότερους πτυχιούχους απ’ όσους χρειάζεται, ενώ καμμιά αντίφαση ως προς το τι εί­ δους γνώση παρέχει, δεν αναδεικνύεται. ΤΣΟΥΚΑΛΑΣ κ Και ^εν είναι τυΧαίο>ότι ολόκληρο το σύστημα, το εκπαιδευτικό, της ανώτα­ της εκπαίδευσης, μεταρρυθμίστηκε απλώς, όσον αφορά την εσωτερική του οργάνωση. Ο εκδημοκρατισμός του Πανεπιστημίου, ο οποίος είναι αναμφισβήτητος, δεν είναι εκσυγχρονισμός· είναι εκδημοκρατισμός, που αφορά τον τρόπο λήψεως αποφάσεων. Δεν έχει αλλάξει απολύτως τίποτα, όσον αφορά το περιεχόμενο των σπουδών, και της γνώσης η οποία παράγεται στα πανεπιστήμια, και δεν έχει αλλάξει απολύτως τίποτα, όσον αφορά τον τρόπο με τον οποίο, αυτόματα κατά κάποιο τρόπο, διασυνδέεται η γνώση του πανεπιστημίου με την χρησιμοποίηση της γνώσης αυτής από την κοινωνία αργότερα. Σε αυτά δεν έχει αλλάξει τίποτα. ΡΗΓΟΣ Α Εγώ θα έλεγα ακόάΠ 7110 έντονα, ότι ουσιαστικά παίχτηκε ένα παιγνίδι δύναμης μέ­ σα στο Πανεπιστήμιο, στο οποίο παιγνίδι δύναμης, καταργήθηκε μ μι παλιά πυραμί­ δα εξουσίας, η οποία δεν ανταποκρινόταν πια και στα πράγματα. Αλλά δήμιοι μ /ήθηκε μια νέα πυραμίδα, στην οποία θεωρητικά είναι συνυπεύθυνοι πάρα πολλοί. Στην πράξη όμως παραμέ­ νουν οι πρωτοβάθμιοι καθηγητές, οι κύριοι των πραγμάτων, μια που όλοι οι άλλοι... ΤΣΟΥΚΑΛΑΣ Κ. Οι πρωτοβάθμιοι, συν τα κόμματα. ΡΗΓΟΣ Α Συν τα κό^ ατα> τα οποία δια της φοιτητικής αντιπροσώπευσης, η οποία είναι τε­ ράστια, προσπαθούν να ελέγξουν τη διοίκηση των ΑΕΙ. Αυτό δεν σημαίνει ότι υποστη­ ρίζω μείωση της φοιτητικής αντιπροσώπευσης. Νομίζω πρέπει να αλλάξει ο τρόπος που αναδεικνύονται οι εκπρόσωποι των φοιτητών. Αυτή τη στιγμή οι φοιτητές αντιπρόσωποι δεν εκλέγο­ νται, αλλά διορίζονται σε αντιστοιχία της δύναμης των παρατάξεων στα διοικητικά συμβούλια

αφιερωμα/69 των Σχολών. Είναι όμως τελείως διαφορετικά τα κριτήρια που ψηφίζω για να βγάλω ένα διοικη­ τικό συμβούλιο στη σχολή μου, από τα κριτήρια εκλογής αντιπροσώπου σ ’ ένα τομέα, όπου είναι η βασική ακαδημαϊκή μονάδα, ή τους εκπροσώπους στο Τμήμα. Τώρα δεν εκλέγει ο φοι­ τητής. Διορίζουν οι παρατάξεις.Ενα άλλο ακόμη πιο σημαντικό θέμα είναι η υπέρβαση του ση­ μερινού αντιεπιστημονικού πλέγματος εξαρτήσεων ανάμεσα στα μέλη του διδακτικού προσω­ πικού. Η πολυδιάσπασή τους επιστημονικά, η διαφορετικότητα επαγγελματικής ηρεμίας και εξέλιξης ανάμεσα σε παλαιότερους και νεότερους. Η ανάγκη υπέρβασης όλω ς αυτών με την πραγματική δημιουργία ενός Ενιαίου Διδακτικού Φορέα, με μόνιμα μέλη μετά από μια δοκιμα­ στική κρίση. Φοβάμαι όμως ότι η συζήτηση κινδυνεύει να μας παρασύρει σε άλλα επίπεδα από τα ζητούμενα. ΘεωΡώ σ κ ό π ιμ ο να αναφ ερθείτε σ το ρ ό λο που έπ α ιξα ν τα 7 χρόνια τη ς δι­ κ τα το ρ ία ς σ τη διαμόρφ ω ση τη ς νέας ελλη ν ικ ή ς κοινω νίας. Σ ή μερα μ ά λ ισ τα που γίνετα ι η σ υ ζή τη σή μ α ς είναι σ υ μ π τω μ α τικ ά 17 Ν οέμ βρη, επ έτειο ς του Π ολυτεχνείου.

ΠΑΠΑΛΕΞΗΣ Η

ΡΗΓΟΣ Α Θα έλεγα για να πι«σουμε τη συζήτησή μας από μια άλλη σκοπιά, ότι θα πρέπει να ξαναδούμε λίγο κάποια πράγματα που λέγαμε στην αρχή, θεωρητικά για το κρά­ τος. Για να καταλάβουμε και τι ρόλο παίζει, και τα μυθεύματα τα οποία κυκλοφορούν σήμερα, περί φιλελευθέρου κράτους, ή ολιγότερου κράτους. Θα ήθελα εδώ να σταθούμε λίγο, και με αυτό να φτάσουμε στη δικτατορία. Πρίν α π’ όλα θα έλεγα ότι είναι αυταπάτη το ότι κάποτε υπήρξε ένα κράτος, το οποίο ήταν νυχτοφύλακας, ιστο-

Είναι αυταπάτη το ότι κάποτε υπήρξε ένα κράτος, το οποίο ήταν νυχτο­ φύλακας. Ιστορικά δεν υπήρξε ποτέ αυτού του είδους το κράτος ρικά δεν υπήρξε ποτέ αυτού του είδους το κράτος. Π άντοτε το κράτος παρενέβαινε στην οικο­ νομία, και όχι μόνο για να συντηρήσει τους εξωτερικούς όρους της παραγωγής. Βέβαια, η θέση αυτή μεταβάλλεται, αλλά οι βασικές αντιφατικές λειτουργίες του το υποχρεώ­ νουν πάντα να δημιουργεί και να εγγυάται τους όρους που είναι αναγκαίοι από τη μια μεριά για τη συσσώρευση του κεφαλαίου, κι από την άλλη για την κοινωνική αρμονία.

Οι βασικές αντιφατικές λειτουργίες του κράτους, το υποχρεώνουν να δη­ μιουργεί και να εγγυάται τους όρους που είναι αναγκαίοι από τη μια με­ ριά για τη συσσώρευση του κεφαλαίου και από την άλλη για την κοινω­ νική αρμονία Αυτά τα δύο είναι αντιφατικά μεταξύ τους από την ίδια τους τη φύση. Το κράτος, δηλαδή, είναι υποχρεωμένο να διαφυλάττει τους όρους που είναι αναγκαίοι για την κοινωνική αρμονία, και συχνά σε αντίθεση με τα συμφέροντα των επιμέρους κεφαλαίων. Ό τ α ν κατορθώνει να ενοποιεί αυτές τις δυο αντιφατικές λειτουργίες του, εκπροσωπεί και τα μακροπρόθεσμα πολιτικά συμφέροντα του συνόλου της αστικής κοινωνίας, κάτω από την ηγε­ μονία μιας από τις μερίδες της. Βέβαια το καπιταλιστικό κράτος, δεν μπορεί αυτή τη λειτουργία να την κάνει χωρίς συγκρού­ σεις. Μέσα α π’ αυτές τις συγκρούσεις συνεχίζεται, όμως πάντα, να περικλείεται αυτή η βασική αντίφαση, ανάμεσα δηλαδή στον κοινωνικό χαρακτήρα των μέσων παραγωγής και στις ατομι­ κές μορφές ιδιοποίησης του υπερπροϊόντος που παράγεται. Και μάλιστα θεσμοθετημένη αντί­ φαση που στο πολιτικό επίπεδο, οδηγεί επίσης σε μια αντίστοιχη βασική όσο και άλυτη αντινο­ μία ανάμεσα στη δημοκρατική αρχή και στην οικονομική εξουσία. Μια που η δημοκρατική αρ­ χή, ως διαλεκτική ενότητα του γενικού και του μερικού, όπω ς θα έλεγε ο Μάρξ, πρέπει να μπο­ ρεί να οδηγήσει στην άρση της αντίθεσης μεταξύ πολιτικής και ιδιωτικής κοινωνίας, που λέγα­ με στην αρχή. Στο σημείο αυτό προβάλλει και η αντίφαση που υπάρχει ανάμεσα στην αστική κυριαρχία και στη δημοκρατική ισότητα, που διακηρύσσει αυτή η κυριαρχία. Αρση αυτής της αντίφασης, μπο­ ρεί να υπάρξει μόνο μέσα από την υπέρβαση της τυπικής πολιτικής δημοκρατίας, σε θεσμούς κοινωνικής δημοκρατίας, μέσα απο μια ανώτερη μορφή δημοκρατίας, που εξ ορισμού, πρέπει

70/αφιερωμα να εμπεριέχει όλες τις μέχρι σήμερα ιστορικές κατακτήσεις. Ό σ ο η αντίφαση δεν αίρεται, παράγει κρίσεις και στο οικονομικό- κοινωνικό και στο πολιτικοιδεολογικό πεδίο. Κρίσεις που μπορεί να οδηγήσουν στη λειτουργία ορισμένων θεσμών και πο­ λιτικοκοινωνικών ελευθεριών, που είχαν άλλοτε θεσπιστεί από την αστική τάξη και αποτελού­ σαν εγγύηση της ηγεμονίας της, να στρέφονται σε κάποια φάση, εναντίον της ίδιας της αστικής κυριαρχίας. Στο βαθμό μάλιστα που η διαδικασία καπιταλιστικής ανάπτυξης δεν είναι δυνατή χωρίς έντα­ ση της βασικής αυτής αντινομίας, δηλαδή χωρίς κρίσεις, ενυπάρχει στο αστικό κράτος, ταυτό­ χρονα με τη γενική τάση για την εγκαθίδρυση δημοκρατικής αρχής, μια τάση με ακριβώς αντί­ θετη κατεύθυνση, για περιορισμό αυτής της αρχής, για καταστρατήγηση, για ανατροπή της. Η τάση του κράτους έκτακτης ανάγκης. Αυτή ακριβώς η αντίφαση, τη ΙΟετία του ’60, δεν ήταν δυνατόν να λυθεί, όχι γιατί υπήρχε η οικονομικοκοινωνική αμφισβήτηση του συστήματος, όσο διότι πολιτικοϊδεολογικά, αυτό δεν μπο­ ρούσε να υπερβεί τις μετεμφυλιακές συνιστώσες του. Ενώ δηλαδή είχαμε ήδη συνδεθεί με τις ευρωπαϊκές κοινότητες, είχαμε ήδη μια βιομηχανική παραγωγή στον τόπο μικρών, αλλά αυτο­ δύναμων βιομηχανικών μονάδων, που χάθηκαν αργότερα, στην ΙΟετία του 70, συνεχίζαμε να βρισκόμαστε στην πολιτική σκηνή κάτω από παρα-πολιτικά κέντρα — Θ ρόνος, Στρατός, Πρε­ σβεία ΗΠΑ - που ήταν ανίκανα να αντιληφθούν μια ομαλότερη δημοκρατική λειτουργία του όλου συστήματος. Δεν μπορούσε λοιπόν να υπάρξει ο αναγκαίος εκσυγχρονισμός που θα έφερνε υπέρβαση του προβλήματος, εκεί λοιπόν επάνω νομίζω ότι γεννιέται και το κράτος εκτάκτου ανάγκης, η δι­ κτατορία της 21ης Απριλίου. Μια δικτατορία που κουβαλάει το μύθο κάθε καπιταλιστικού κράτους ανάγκης: οτι αυτα τα προβλήματα που δεν μπορέσαμε να λύσουμε με ανοιχτούς όρους δημοκρατικού παιγνιδιού, εί­ μαστε ικανοί να τα λύσουμε με όρους αυταρχικού κράτους. Τις κοινωνικές και ταξικές αντιθέσεις, τις πολιτικές εκσυγχρονιστικές ανάγκες, που δεν μπό­ ρεσε να λύσει το δημοκρατικό πολίτευμα θα τις λύσει ένα δικτατορικό. Αυτή είναι μια αντίφα­ ση που κουβαλάει κάθε δικτατορικό κράτος. ΠΑΠΑΛΕΞΗΣ Η.

Μ ή πω ς είναι π λ ά ν η συγχρό νω ς;

Είναι πλάνη, είναι μύθος.Γι αυτό ακριβώς, και ενώ είναι εύκολη η είσοδος, η κατάΡΗΓΟΣ Α. κτηση της ε ξουσ{ας, είναι πάντοτε τραγική η κατάληξη αυτών των δικτατορικών ε­ κτροπών. Θα έλεγα ότι πάρα πολύ επιγραμματικά, το έχει δώσει αυτό ο Σεφέρης, στην περίφη­ μη δήλωσή του το 1969. Ό τ ι κάθε δικτατορικό κράτος, δεν έχει άλλη έξοδο, παρά μόνο την τραγωδία.

Γ. Σεφέρης: «Κάθε δικτατορικό κράτος δεν έχει άλλη έξοδο παρά μόνο την τραγωδία» Και ήρθε η τραγωδία, ω ς κατάληξη· απλώ ς δεν τη νιώσαμε τόσο πολύ, γιατί ήρθε στους διπλα­ νούς, ήρθε στην Κύπρο. Δ εν ήρθε άμεσα πάνω στον καθένα μας, ενώ είναι άμεσα πάνω στον καθένα μας όχι μόνο γιατί η Κύπρος αποτελεί τον έσχατο προμαχώ να ενός συρρικνωμένου ελ­ ληνισμού, αλλά και την αιχμή του ενιαίου της Τουρκικής απειλής από Κύπρο μέχρι Έ βρο. Νομίζω, λοιπόν, ότι εκεί στις αρχές της ΙΟετίας του ’60, μπήκαν μια σειρά προβλήματα τα ο­ ποία απαιτούσαν απάντηση. Αυτήν την ανάγκη απάντησης, στη δεκαετία του ’60-’70, η αστική τάξη δεν ήταν σε θέση να την κατανοήσει. Α ς μη ξεχνάμε ότι και οι προτάσεις βαθιάς τομής του Καραμανλή, για μια αυταρχική συντηρητική επιλογή που θα έδινε διέξοδο στις αντιφάσεις, και οι προτάσεις ενός κλασικού φιλελευθερισμού του Γεωργίου Π απανδρέου, και οι προτάσεις των «νέων συνόρων» του (Ατλάι Στίβενσον) και, για τα καθ’ ημάς, του Ανδρέα Π απανδρέου, οι οποίες δεν δοκιμάστηκαν καθόλου, δεν μπόρεσαν να δοκιμαστούν. Ενώ φόβησαν υπέρμετρα ένα μετεμφυλιακό πολιτικό οικοδόμημα το οποίο ζούσε ακόμα, με πα­ ρακρατικές δομές και ελεγχόμενο ημι- κοινοβουλευτισμό και το οδήγησαν στη δικτατορική ε­ κτροπή. Η δικτατορική εκτροπή, οδήγησε στην τραγωδία, η τραγωδία έφερε την επανάκαμψη των συντηρητικών δυνάμεων στο πολιτικό σκηνικό, μέσα από έναν ουσιαστικό, βέβαια, εκσυγ­ χρονισμό τους.

αφιερωμα/71 χτ. κ

τεηνκ

®α Μ -ου επιτρέψεις να προσθέσω, όμως, ότι η δικτατορία, από την άποψη, των ομολογημένων ή ανομολόγητων στόχων των υποστηρικτών της, επέτυχε. Επέ­ τυχε κάτι πολύ σημαντικό. Επέτυχε να εκτονώσει μια έντονη κοινωνική κρίση. ΡΗΓΟΣ Α.

Πολιτική, θα έλεγα.

Km κοινωνική. Μετά το ’65-’66 άρχισε να γίνεται και κοινωνική κρίση της ελ‘ ληνικής κοινωνίας, η οποία είχε αφήσει τότε να διαγράφονται ορισμένα σενά­ ρια άλλου τύπου πολιτικής και κοινωνικής ανάπτυξης, έτσι ώστε βοηθούσης, βέβαια, και της διεθνούς συγκυρίας η οποία έδωσε τη δυνατότητα στο ελληνικό σύστημα να αναπτυχθεί με ρυθ­ μούς ποσοτικά ταχύτερους από οποιαδήποτε άλλη περίοδο, αυτό δεν μπορεί να το ξεχνάμε.

tytw k

* Λ*ν κ

ΡΗΓΟΣ Α. Τουλάχιστον μέχρι το ’72 σαφώς. ΤΣΟΥΚΑΛΑΣ κ Λ οιπόν>έτσι ώστε βοηθούσης και της διεθνούς συγκυρίας, βοηθούντος του γε­ γονότος, ότι ήταν η εποχή κατά την οποία τα κύμα της μετανάστευσης ήταν ευρύτερο και μεγαλύτερο, η πολιτική επίλυση των αντιθέσεων ήταν αδύνατη. Και κατόρθωσε, δηλαδή, η δικτατορία να ξεπεράσει τις διαφαινόμενες κοινωνικές αντιφάσεις και να επιστρέ­ φουμε μετά από την πολιτική κρίση, το ’74, σε μία μεταπολιτευτική πολιτική, αν θέλετε εξομά­ λυνση, πάνω σε άλλη βάση. Διότι το ’74-’75 η Ελλάδα είναι πια, πολύ λιγότερο φτωχή και πολύ πιο οργανικά δεμένη με το

Το ’74-’75 η Ελλάδα είναι πια λιγότερο φτωχή και πολύ πιο οργανικά δεμένη με το παγκόσμιο σύστημα. Δηλαδή έχει οριστικοποιηθεί μια νέα μορφή ένταξης της Ελλάδας στο παγκόσμιο σύστημα που προδικάζει τις μελλοντικές εξελίξεις παγκόσμιο σύστημα. Δηλαδή έχει οριστικοποιηθεί μια νέα μορφή ένταξης της Ελλάδας στο πα­ γκόσμιο σύστημα, που προδικάζει πια, τις μελλοντικές εξελίξεις, όσον αφορά, την ειδίκευση, την κοινωνική και οικονομική της Ελλάδας, και τη συνέχιση, αν θέλετε, της αύξησης των μη παραγωγικών εισοδημάτων και της μικροαστικοποίησης της χώρας.

72/αφιερωμα Αυτό δεν είχε επιτευχθεί ακόμα το ’65. Το ’65 τα πάντα ήταν παίζόμενα. Και τού Παπανδρέου του έφευγε από τα χέρια το φιλελεύθερο πρόγραμμα, το οποίο όπως είπες και εσύ, είχε αρχίσει να διατυπώνει, και δεν ξέρω τι θα είχε κάνει η Αριστερά πτέρυγα της Ενώσεως Κέντρου, με τον Ανδρέα Παπανδρέου, εάν είχε πάρει την εξουσία το ’65. Κατά πάσα πιθανότητα, βέβαια, δεν θα είχε κάνει τίποτα. Α λλά εκείνη την εποχή ακόμα, στο κοινωνικό και πολιτικό φαντασιακό εγγράφονταν ακόμα μερικά άλλου τύπου εθνοκεντρικά, θα έλεγα, αναπτυξιακά σενάρια. Η πιθανότης επιτυχίας; Ελάχιστη. Αλλά, εν πάση περιπτώσει, πιθανότητες αμφισβήτησης του από­ λυτα εξαρτημένου αστικού καθεστώτος υπήρχαν ακόμα σημαντικές. Μετά το ’74, λήγει πια η δυνατότητα αποφασιστικών διαζεύξεων. Γιατί; Διότι ακριβώς η διεθνής συγκυρία, η μετανάστευση, η αύξηση των εισοδημάτων και η μικροαστικοποίηση, η έντονη μικροαστικοποίηση της κοινωνίας, έχουν δώσει πια στο ελλη­ νικό άρχον σύστημα μία ραχοκοκαλιά μικροαστική, η οποία, θα έλεγα, ότι ακόμα και σήμερα, κυριαρχεί. ΡΗΓΟΣ Α Θα πΡόσθε™ κ“ τι> το οπ° ί° νο άίζω ότι δίνει και μία εξήγηση στο φαινόμενο ΠΑΣΟΚ. Ό τι μέσα από τη δικτατορία βγήκε και μία ριζοσπαστικοποίηση ακριβώς αυτών των μικροαστικών στρώματων αντίστοιχη με εκείνη που οδήγησε το κίνημα του 1009 στο Γουδί, όπου τα μικροαστικά στρώματα, ριζοσπαστικοποιούνται κάτω από κάποιες πυ/ύ συγκεκριμένες εσωτερικές και εξωτερικές συγκυρίες και συνθήκες. Αυτή η ριζοσπαστικοποηι ση δεν ήταν δυνατό να βρει έκφραση με τη μορφή που έγινε η μεταπολίτευση του ’74, μέσα απο τις κυρίαρχες επιλογές μιας ελεγχόμενης πορείας προς τον εκδημοκρατισμό με πρωταγωνιστι­ κές τις συντηρητικές πολιτικές δυνάμεις, ενώ βρήκε έκφραση μέσα από τη θόλή επιχειρηματο­ λογία του ΠΑΣΟΚ και το ΠΑΣΟΚ βρήκε σ’ αυτό τον μικροαστικό ριζοσπαστισμό κοινωνική βάση. Χωρίς να λέει συγκεκριμένα τίποτε, διαχωρίζοντας θολά την κοινωνία στα δύο, μη προ­ νομιούχοι και προνομιούχοι, όπου ο καθένας έχει την ευχέρεια να εντάξει τον εαυτό του όπου θέλει σ ’ αυτήν την αντικοινωνική διάκριση, μια που ποτέ η κοινωνία δεν μπορεί να χωρίζεται διχαστικά σε δύο. Κατόρθωσε να δώσει έκφραση σ ’ αυτό το μικροαστικό κίνημα. Αλλά όπως πάντα, κάθε μικρο­ αστικό κίνημα ενώ περικλείει μια κοινωνική κραυγή, ένα ξέσπασμα, δεν μπορεί να έχει σαφές δικό του όραμα υπέρβασης των προβλημάτων. Έ τσι και το ΠΑΣΟΚ, αφού περιδιάβασε μέσα από τα πιο θολά τριτοκοσμικά ή εθνικό- απελευθερωτικά οράματα της ΙΟετίας του ’70, τα ο­ ποία καθυστερημένα και ανιστόρητα εισήγαγε στα τέλη της ΙΟετίας του ’70 στον ελληνικό χώ­ ρο, καταστάλαξε ουσιαστικά σε μια και πάλι αστική μορφή διαχείρισης ενός ήπιου τόνου κοι­ νωνικές αναφορές και μπόλικο βερμπαλισμό. Συγκρότησε όμως αυτό το ριζοσπαστισμό από μια πορεία που θα μπορούσε να τον οδηγήσει και προς ένα αριστερό μέτωπο κοινωνικών και πολιτικών δυνάμεων, τον συγκρότησε μέσα στα πλαίσια του αστισμού, τον εκτόνωσε με συνθή­ ματα, τα οποία, αν θυμηθούμε την πορεία τους, είναι καταπληκτικά: Το ’74 φωνάζει «Κάτω το κεφάλαιο.» Το ’81 «Εδώ και τώρα αλλαγή», χωρίς βέβαια καμιά ανα­ φορά είδους, μεγέθους, κόστους, για να καταλήξει το ’89 να αγωνίζεται για την απαλλαγή του από την κάθαρση των σκανδάλων του με το επιχείρημα «δεν είμαι μόνο εγώ λωποδύτης και οι πριν από μένα κλέβανε.» Είναι μια πορεία η οποία οδηγεί τελικά στην πιο συντηρητική α­ κραία ένταξη αυτών των στρωμάτων στο αστικό παιχνίδι χωρίς κανένα σεβασμό καμιάς αρχής και κανενός κανόνα. Γεγονός που εκτρέφει μέσα σε αυτή την πορεία και φαινόμενα νεοφασιστι-

Το ΠΑΣΟΚ ακολούθησε μια πορεία, η οποία οδηγεί τελικά στην πιο συ­ ντηρητική ακραία ένταξη αυτών των στρωμάτων (μικροαστικών) στο αστικό παιγνίδι χωρίς κανένα σεβασμό καμιάς αρχής και κανενός κα­ νόνα. Γεγονός που εκτρέφει φαινόμενα κοινωνικού εκφασισμού κά, θα έλεγα. Φασιστοειδή. Κοινωνικού εκφασισμού ορθότερα. Κι εδώ είναι ένα πάρα πολύ επι­ κίνδυνο στοιχείο για το μέλλον όλων. ΤΣΟΥΚΑΛΑΣ Κ

πεΡισσότερο που αυτός, ο μικροαστικός ριζοσπαστισμός εκτονώθηκε, όπως είπες, με τα συνθήματα αυτά, αλλά και ενισχύθηκε με μια σειρά από οι­ κονομικά και κοινωνικά μέτρα. Βοηθούσης και της ένταξης στην ΕΟΚ, έχουμε μια αναμφισβή­ τητη ενίσχυση των αγροτών και των αγροτικών στρωμάτων από τη μια μεριά, και έχουμε επί­

αφιερωμα/73 σης μια σχετική και δισταχτική, αλλά συμβολικά αποφασιστική πορεία προς το κοινωνικό κρά­ τος ή τουλάχιστον προς ένα κράτος γενικών κοινωνικών παροχών. Στο σημείο αυτό ακριβώς, η ιδεολογική και κομματική σύμπτωση, μιας επαγγελλόμενης σοσιαλδημοκρατικοποίησης, με ένα λαϊκιστικό εκφασισμό του λόγου, είναι πράγματι το στοιχείο εκείνο, το οποίο σήμερα δυσχεραίνει τη δυνατότητα, κατασκευής ενός πραγματικά εκσυγχρο­ νισμένου σοσιαλδημοκρατικού πόλου, στο ελληνικό πολιτικό σύστημα. Μην ξεχνάμε ότι και αυτό είναι μια ιδιαιτερότητα της Ελλάδας, η οποία οφείλεται σε πάρα πολλούς λόγους, ότι η Ελλάδα είναι η μόνη χώρα της Ευρώπης, η οποία μέχρι τα έτη ’75-’80 δεν είχε σοσιαλδημοκρατία. ΡΗΓΟΣ Α. Δεν έχει, θα έλεγα, ακόμα σοσιαλδημοκρατία. ΤΣΟΥΚΑΛΑΣ κ

Θα ™ ελεΥα και εΥώ · Α λλά ®υτή ττ1 στιγμή έχει μιαν επίφαση σοσιαλδημο­ κρατίας, και θα πρέπει, βέβαια, όλοι να ευχόμαστε ότι αυτό το πράγμα θα μπο­ ρέσει να εκφράσει έναν συνεπή εκσυγχρονιστικό, διαχειριστικό έστω, σοσιαλδημοκρατικό πό­ λο. Προς το παρόν τα πράγματα όμως είναι τόσο θολά, ώστε είναι αδύνατον να προβλέψει κα­ νείς με ακρίβεια ποιο θα είναι το πολιτικό και κοινωνικό μέλλον μιας παράταξης, η οποία παλι­ νωδεί ανάμεσα σε φραστικές ακρότητες, από τη μια μεριά, και σε μια εντελώς αχνή και τα­ λαντευόμενη σοσιαλδημοκρατική πρόθεση. ΡΗΓΟΣ Α Θα έλεγα ε^ώ> ότι «πάρχει και ένα άλλο ιδιότυπο στοιχείο το οποίο πρέπει να δού­ με. Οτι αυτή τη στιγμή, τα πολύ επαναστατικοφραστικά έχουν εγκαταλειφθεί, και ου­ σιαστικά αυτό το οποίο κάποτε καταριόταν επίσημα το ΠΑΣΟΚ ως το υπέρτατο στοιχείο εν­ σωμάτωσης στον αστισμό, τη σοσιαλδημοκρατία, σήμερα έρχεται να τη δεχτεί ως μια ευρωαριστερή πρόταση με βάρος, τουλάχιστον στα επίσημα κείμενά του, και κάνει και αίτηση για είσο­ δό του στη σοσιαλιστική διεθνή. ΤΣΟΥΚΑΛΑΣ Κ. Δεν είναι και βέβαιο, και ποια είναι τα επίσημα κείμενά του. ΡΗΓΟΣ Α Εννοώ τουζ λόγους του προέδρου του. Είναι νομίζω τα μόνα επίσημα κείμενα ανα­ φοράς για το ΠΑΣΟΚ και τα οποία εμπεδώνουν δύο πράγματα. Από τη μια αυτό το κυνικό που είχε πει ο Βενιζέλος στον μεσοπόλεμο και που το ακολουθούν όλοι οι πολιτικοί διαχειριστές μέχρι σήμερα, αλλά το ΠΑΣΟΚ το οδήγησε στον υπέρτατο βαθμό: «αυτά τα λέγα­ με χθες, ήσαν δια να έλθωμεν εις την εξουσία. Αυτά τα οποία λέγομεν σήμερον, είναι δια να μείνωμεν εις την εξουσίαν» ΤΣΟΥΚΑΛΑΣ Κ. Και αυτά που θα πούμε αύριο, είναι για να επανέλθουμε. ΡΗΓΟΣ Α Είναι για να επανέλθουμε στην εξουσία, και πάει λέγοντας. Από τη μια έχουμε αυτό το κυνικό αξίωμα, από την άλλη, μια ανυπαρξία, ως αριστερή παράδοση αυτού του τόπου, σοσιαλδημοκρατικού κινήματος, το οποίο δυσκολεύει ακόμη περισσότερο τα πράγματα. Κι εδώ μια αναγκαία παρένθεση. Ό τα ν μιλάμε για σοσιαλδημοκρατία, επειδή στην Ελλάδα, δυστυχώς, οι λέξεις αποκτούνε μια κακιά φόρτιση καμιά φορά, δεν πρέπει να παραγνωρίζουμε ότι η σοσιαλδημοκρατία είναι και παραμένει μια έκφραση του οργανωμένου εργατικού κινήμα­ τος στον ευρωπαϊκό χώρο, ρεφορμιστική, ξερεφορμιστική, αλλά οργανωμένη έκφραση του ερ­ γατικού κινήματος, πάντοτε δεμένη με αυτό και την πορεία των αγώνων του από τον προηγού­ μενο αιώνα. Ενώ το ΠΑΣΟΚ δεν απευθύνεται στο εργατικό κίνημα. Δεν το είχε ποτέ ούτε το έχει ως σημείο αναφοράς. Δεν πρέπει λοιπόν να λησμονούμε ότι το δικό μας εργατικό κίνημα δεν προέρχεται

Δεν πρέπει να λησμονούμε ότι το δικό μας εργατικό κίνημα δεν προέρ­ χεται από μια σοσιαλδημοκρατική παράδοση. Ό τι στην Ελλάδα, όπως από τα έξω ήρθαν οι θεσμοί οι αστικοί, έτσι από τα έξω ήρθε και το κομ­ μουνιστικό κίνημα από μια σοσιαλδημοκρατική παράδοση. Ό τι στην Ελλάδα όπως από τα έξω ήρθαν οι θεσμοί οι αστικοί, έτσι από τα έξω ήρθε και η ύπαρξη κουμμουνιστικού κινήματος χωρίς να έχει προη-

74/αφιερωμα γηθεί ένα ενιαίο σοσιαλδημοκρατικό κόμμα από το οποίο να αποσπάστηκε κάποτε η μη συνδιαχειριστική του πτέρυγα. Αντίθετα δεν μπορούμε να μιλάμε για οργανωμένο εργατικό κίνημα μέχρι το 1914 που ο Βενιζέλος χωρίζει δια νόμου τις συντεχνίες και φτιάχνει μέσω του κράτους εργατικό συνδικαλισμό. Και μέχρι το 1917 δεν έχουμε ακόμη πανελλαδική οργάνωση αυτού του νέου κινήματος. Κι όμως το 1918 ένα χρόνο μετά τη Ρωσική Επανάσταση φτιάχνουμε και Γενι­ κή Συνομοσπονδία και αμέσως μετά Σοσιαλιστικό Εργατικό Κόμμα, το οποίο σ’ ένα μόλις χρό­ νο μετεξελίσσεται σε κομμουνιστικό κόμμα. Έ χουμε δηλαδή εξαρχής μια ταύτιση της έννοιας αριστερά με αυτό που λέγεται κομμουνιστικό κίνημα. Κι έχουμε και μια, μετά την ήττα του εμφυλίου, ειδική κατάσταση της Αριστερός στην Ελλάδα, που την υποχρεώνει να βάζει ως μοναδικούς στόχους αιτήματα στοιχειώδους εκδημο­ κρατισμού και λειτουργίας των αστικών θεσμών. Ό λη η ΙΟετία του ’50 είναι γεμάτη αγώνες της Αριστερός για τη Δημοκρατία. Για την απλή, τυπική Δημοκρατία. Για την κατοχύρωση της ύπαρξής της, για την κατάργηση των χαρτιών κοινωνικών φρονημάτων, για να σταματήσουν τα έκτακτα μέτρα που διατηρούνται παρά το τέλος του εμφυλίου, για να μπορέσει να νομιμοποιηθεί κάποτε στην πολιτική ζωή. Αυτή η πολι­ τική χωρίς κοινωνικές αναφορές και ταξικά οράματα μετά τη μεταπολίτευση και μέσα από τη ριζοσπαστικοποίηση της εποχής που έφερε και τη νομιμοποίηση της Αριστερός δεν μπόρεσε να επιτρέψει στην Αριστερά να απαλλαγεί από το σύνδρομο της ήττας του εμφυλίου, ούτε και να αναπτύξει μια αριστερή πολιτική πρόταση, έστω και ρεφορμιστικής μορφής, απέναντι στην πολινόρθωση των εκσυγχρονισμένων παλαιοκομματικών αστικών δυνάμεων. Και εδώ, αν θέλεις, θα έκανα μια κριτική στο άρθρο του Μουζέλη στο «Βήμα»· ένα κατά τα άλλα πολύ ενδιαφέρον άρθρο για μένα, το οποίο δίνει ως όραμα του ελληνισμού, για το αύριο, ένα κοινωνικό κράτος τύπου Σουηδίας, με μία ρεφορμιστική Αριστερά, αλλά το οποίο δεν π α ­ τώ : διόλου στην ελληνική πραγματικότητα. Και αυτό είναι το μειονέκτημά του. Μακάρι να εί­ χαμε έστω και μια τέτοιου είδους Αριστερά στην Ελλάδα. Δεν την έχουμε. Έ χομε ένα λεκτικό επαναστατισμό, ο οποίος μένει χωρίς συνέπεια και συνέχεια και ο οποίος δεν ανταποκρίνεται σε καμιά αριστερή πολιτική ηγεμονίας και αντίστοιχης πράξης. ΤΣΟΥΚΑΛΑΣ κ ΡΗΤΟΣ Α.

®α έλεγα ότι το πρόβλημα τώρα που θίγεις είναι πολύ ευρύτερο. Δεν αναφέρεται μόνο στην Ελλάδα.

Οχι.

ΤΣΟΥΚΑΛΑΣ Κ

ε*ναι Ί ευκαιρία να πει κανείς δυο κουβέντες για μια γενικότερη και ευρύ­ τερη νεοφιλελεύθερη επίθεση, η οποία αυτή τη στιγμή σπάει κόκαλα. Ο Μουζέλης, επειδή αναφέρεσαι στον Μουζέλη, αναφέρεται πολύ σε ένα άρθρο ενός Αμερικανοϊάπωνα, νεοφιλελεύθερου ονόματι (Φράνσις Φουκουγιάμα). Λοιπόν, αυτός έχει γράψει πρόσφατα ένα άρθρο, το οποίο ονομάζεται «Το τέλος της ιστορίας», που έκανε πολύ θόρυβο. Πέρα από τις οποιεσδήποτε θεωρητικές αντιρρήσεις που θα μπορούσε να ’χει κανείς για την ανάγνωση που κάνει στον Έ γελο, όπου και υποτίθεται στηρίζεται, το πο­ λιτικό μήνυμα είναι εκείνο που έχει σημασία. Διαπιστώνοντας την «οριστική» νίκη του φιλελευ­ θερισμού και της δημοκρατίας, επί τη βάσει αυτών που συμβαίνουν στην Ανατολική Ευρώπη, ο Φ.Φ. αντλεί το συμπέρασμα ότι με την εξάντληση όλων των άλλων απαλλακτικών προταγμάτων φτάνουμε στο τέρμα της ιδεολογικής εξέλιξης της ανθρωπότητας: η Δυτική φιλελεύθερη δημοκρατία οικουμενικοποιείται ως τελική και οριστική μορφή διακυβέρνησης. Έτσι, από τη στιγμή αυτή και πέρα, μετά τη νίκη του φιλελευθερισμού, τελειώνει η ιστορία, και μπορούμε πια να οδηγηθούμε υπό την αιγίδα του φιλελευθερισμού, σε μόνιμα συναινετικές πολιτικές και κοινωνικές διαδικασίες. Λοιπό,ν, είναι σαφές πού κατατείνει αυτή η νεοφιλελεύθερη επίθεση και προβληματική. Δεν είναι τυχαίο ότι δημοσιεύτηκε σε ένα ημιεπίσημο περιοδικό του State Department. Το πρόβλημα όμως δεν είναι εκεί. Το πρόβλημα είναι ότι ήδη με το να αποδέχεται η Αριστερά να συζητάει πάνω σε αυτήν την βάση, κατά κάποιο τρόπο συναποδέχεται, ότι ο φιλελευθερισμός νίκησε, εφ’ όλης της ύλης και απεμπολεί τη δυνατότητά της να έχει πολιτικό πρόταγμα. Και πράγμα ακόμα σοβαρότερο, «χαρίζει» τη δημοκρατία και τις ανθρώπινες ελευθερίες στο φιλελευθερι­ σμό. Οι «ενοχές» της Αριστερός για τον σταλινισμό είναι, στο σημείο αυτό, αποφασιστικής ση­ μασίας. Και πάνω στις ενοχές αυτές, θεμελιώνεται η νέα φιλελεύθερη επίθεση. Διότι είναι γεγο­ νός ότι ο φιλελευθερισμός δεν νίκησε, παρά μόνο σε ένα και μόνο επίπεδο. Για να ξαναγυρίσουμε την κουβέντα σε αυτά που λέγαμε στην αρχή, είναι μεν σαφές ότι, αυτήν την στιγμή, στο

αφιερωμα/75

Η Αριστερά «χαρίζει» τη δημοκρατία και τις ανθρώπινες ελευθερίες στον φιλελευθερισμό επίπεδο της πολιτικής δημοκρατίας, έχει επιτέλους επικρατήσει, στην Ευρώπη τουλάχιστον και στις αναπτυγμένες χώρες, η άποψη ότι δεν είναι δυνατόν ούτε να γίνει ανάπτυξη, ούτε να υπάρ­ ξει αποδεκτό κοινωνικό καθεστώς χωρίς πλήρη και ανεπίστρεπη κατοχύρωση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και ελευθεριών. Αλίμονο όμως, εάν αυτό μας οδηγεί στο συμπέρασμα, ότι τελείωσε η ιστορία, και ότι δεν υπάρ­ χουν πια ανοικτά κοινωνικά διακυβεύματα. Αντίθετα, θα έλεγα ότι η νίκη της δημοκρατίας και των ανθρωπίνων δικαιωμάτων βοηθάει στο να ξανατοποθετηθεί το κοινωνικό πρόβλημα επάνω σε νέες βάσεις. Έτσι, είναι φανερό ότι η δημοκρατία είναι η προϋπόθεση για οποιαδήποτε απο­ δεκτή κοινωνική επιλογή, αλλά ότι ταυτόχρονα, κατά κανένα τρόπο, δεν προδικάζει τη μορφή

Η δημοκρατία είναι η προϋπόθεση για οποιαδήποτε αποδεκτή κοινωνι­ κή επιλογή της κοινωνικο-οικονομικής οργάνωσης. Είναι το οριστικό τέλος των ουτοπικών αντιλήψεων, ότι ένα πολιτικό σύστημα οδηγεί από μόνο του σε λύσεις των κοινωνικών προβλημάτων. Στο σημείο δε αυτό, ίσως να υπάρχει συγγένεια ανάμεσα στο φιλελευθερισμό και στο σταλινισμό. Και στις δύο περιπτώσεις, η μορφή της πολιτικής οργάνωσης εμφανίζεται σαν να εγγυάται αυ­ τόματα τη λύση των κοινωνικών προβλημάτων. Ο φιλελευθερισμός διατύπωσε μία φόρμουλα, επί τη βάσει της οποίας, η μη παρέμβαση του κράτους στην αγορά αποτελεί εγγύηση ότι το σύ­ στημα θα αναπαράγεται μόνο του, χωρίς τριβές. Ο δε κομμουνισμός δομείται ως ένα άλλο πο­ λιτικό σύστημα, επί τη βάσει του οποίου θεωρείται πάλι πλασματικά, και ουτοπικά, ότι ο κεν-

76/αφιερωμα τρνκός προγραμματισμός είναι δυνατόν να οδηγήσει σε ανάπτυξη και σε επίλυση των κοινωνι­ κών προβλημάτων. Ηδη, είναι όμως φανερό ότι ούτε η ασύδοτη αγορά ούτε ο άτεγκτος κεντρι­ κός προγραμματισμός μπορούν να θεωρηθούν μαγικές συνταγές. Με το να καταστρέφεται και από τις δυο μεριές αυτή η ουτοπία, ξαναγυρίζουμε πάλι πίσω. Στην αρχή. Και τίθεται ακριβώς το ερώτημα, πώς, με δεδομένη και ανεπίστρεπτη την πολιτική δημοκρατία και την κατοχύρωση των πολιτικών δικαιωμάτων και ελευθεριών όλων των πολι­ τών, θα ξανατεθεί πάλι το θέμα, θα ξανατεθούν πάλι τα βασικά, τα θεμελιακά θέματα, της κοι­ νωνικής καί οικονομικής οργάνωσης. Αυτά τα ζητήματα είναι ακριβώς εκείνα που θέλει να αποφύγει ο φιλελευθερισμός. Είναι πρώτον, η σχέση αγοράς και μη αγοράς, ή, με άλλα λόγια, το ζήτημα των ορίων της οικο­ νομικής και συναλλακτικής ελευθερίας των ατόμων. Αλίμονο εάν πιστέψουμε, ότι ο πολιτικός φιλελευθερισμός λύνει το θέμα, το τεράστιο πρόβλημα, σχέσης αγοράς και μη αγοράς. Ή ότι λύνει το θέμα της κοινωνικής σχέσης παραγωγής και κατανάλωσης και των τρόπων με τους οποίους θα οργανωθεί η παραγωγή και η κατανομή του προϊόντος. Η δημοκρατία δεν επιλύει το ζήτημα που τίθεται, σε σχέση με τη δυνατότητα κοινωνικής παρέμβασης ως προς το τί και πώς πρέπει να παράγεται. Ενώ ακριβώς μπορεί κανείς να εντοπίσει την υποβολιμαία διάσταση της νεοφιλελεύθερης επίθεσης. Αντλώντας επιχείρημα από την κατάρρευση των σταλινικών κα­ θεστώτων και την κατοχύρωση των ελευθεριών, προωθούν ως δεδομένη και οικουμενικά απο­ δεκτή την οικονομία της ασύδοτης ελεύθερης καπιταλιστικής αγοράς. Με την απαράδεκτη εξί­ σωση δημοκρατίας και άκρατου καπιταλισμού. Και όμως, το μεγαλύτερο ιστορικό στοίχημα της εποχής μας είναι ακριβώς η οικοδόμηση ενός δημοκρατικού σοσιαλισμού. Με δεδομένες, δηλαδή, και μη διαπραγματεύσιμες τις δημοκρατι-

Το μεγαλύτερο ιστορικό στοίχημα της εποχής μας είναι ακριβώς η οι­ κοδόμηση ενός δημοκρατικού σοσιαλισμού κές ελευθερίες, το ζήτημα της κοινωνικο-οικονομικής οργάνωσης θα πρέπει να ξανατεθεί τόσο ως διαδικαστικό όσο και ως ουσιαστικό κοινωνικό διακύβευμα.Η τυπική δημοκρατία αποτελεί την ακατάλυτη και αναγκαία προϋπόθεση της κοινωνικής ανάπτυξης και του σοσιαλισμού, αλ­ λά φυσικά δεν αρκεί. Η τυπική δημοκρατία εξασφαλίζει και εγγυάται τον χωρισμό κοινωνίας και κράτους, τον· πλουραλισμό και το σεβασμό των ανθρώπινων δικαιωμάτων. Αλλά η τυπική δημοκρατία αφήνει ανοικτό το πρόβλημα της συγκεκριμένης δομής των κοινωνικών σχέσεων. Γι' αυτό ακριβώς και οι καταστατικές δημοκρατικές αρχές πρέπει να μπορούν να ισχύουν, ανε­ ξάρτητα από το κατά πόσον η κοινωνία είναι καπιταλιστική ή σοσιαλιστική. ΓΓ αυτό και το χρέος της Αριστερός είναι να ξαναθέσει τα ζητήματα, τα θεμελιακά, τα ακόμα άλυτα, τα οποία αναφέρονται στο πώς θα είναι δυνατόν οι διάφορες ομάδες πολιτών, τα διάφο­ ρα κόμματα, οι διάφορες αυτενεργούσες κοινωνικές ομάδες, οι διάφορες τοπικές, περιφερεια­ κές ή άλλες κοινωνικές συσσωματώσεις, να παρέμβουν στα θεμελιακά προβλήματα τα οποία είναι η παραγωγή, η κατανάλωση και το μοντέλο της κοινωνίας. Και με τη θεσμοθέτηση των μορφών παρέμβασης, η δημοκρατία θα πλατύνει και θα βαθύνει. Για το φιλελευθερισμό, η δη­ μοκρατία εξαντλείται στην κοινοβουλευτική αντιπροσώπευση. Για το σοσιαλισμό, αντίθετα, η τελευταία δεν είναι, παρά το αναγκαίο, αλλά ανεπαρκές θεσμικό περίβλημα. Έτσι, η διαφαινόμενη, εν πάση περιπτώσει, πτώση των Σταλινικών καθεστώτων στην Ανατολική Ευρώπη, όχι μόνον δεν οδηγεί στην οριστική επίλυση των προβλημάτων, αλλά αντίθετα, καθιστούν ολοένα και πιο επίκαιρη και επείγουσα την αναζήτηση του σοσιαλιστικού δρόμου. Μην ςεχνάμε ότι ο ψυχρός πόλεμος είχε οδηγήσει σε μια πόλωση τέτοια, ώστε οι θεμελιακές κοινωνικές διαζεύξεις εμφανίζονταν με τη μορφή πολιτικών καθεστώτων, των σταλινικών και των δημοκρατικών. Υ­ πό τις συνθήκες αυτές, ήταν εξαιρετικά δύσκολο - μέχρι τα τώρα - να ξαναθέσει κανείς τα ουσιαστικά κοινωνικά πρόβλήματα, πάνω σε ουσιαστική βάση. Αντίθετα, σήμερα, το πρόβλη­ μα των οικονομικών δικαιωμάτων των ατόμων και η άρθρωση των δικαιωμάτων αυτών με το γενικό κοινωνικό συμφέρον μπορεί να ξανατεθεί. Δημοκρατία δεν σημαίνει, βέβαια, ότι το,κάθε άτομο δικαιούται να συσσωρεύει, να παράγει και να καταναλίσκει κατά βούληση, ό,τι θέλει, χωρίς να λαμβάνει υπόψη του τις περαιτέρω προεκτάσεις και επιπτώσεις της ατομιστικής ορ­ γάνωσης της οικονομίας, επάνω στο σύνολο. Το δικαίωμα της ιδιοκτησίας και της κατάχρη­ σής της δεν μπορεί να είναι αναφαίρετο ατομικό δικαίωμα. Λοιπόν, αυτό το θεμελιακό πρόβλη­ μα, ο Μάρξ προσπάθησε να το λύσει στην εποχή του, όπως το έλυσε, αποκρούοντας συλλήβδην το φιλελευθερισμό, και ο Στάλιν, μέσα από τις δικές του, τις πολιτικές επιλογές, οδήγησε στις

αφιερωμα/77

Το δικαίωμα της ιδιοκτησίας και της κατάχρησής της δεν μπορεί να εί­ ναι αναφαίρετο ατομικό δικαίωμα γνωστές καταστροφές. Καν η ήττα του σταλινισμού, που σημαίνει - ελπίζουμε - και το τέλος του ψυχρού πολέμου, επιτρέπει στο πρόβλημα να ξανατεθεί ωμό, σε όλες τις χώρες της Ευρώπης. Θα έλεγα, λοιπόν, ότι είμαστε στην αρχή της ιστορίας. Στην αρχή μιας ιστορίας, όπου οι δημο­ κρατικές πολιτικές αρχές να θεωρούνται σαν αμετακίνητη και αδιαπραγμάτευτη οριοθέτηση του τρόπου εκπροσώπησης, του τρόπου της σχέσης πολιτών και συνόλου, όπου όμως, ταυτό­ χρονα, τα βασικά προβλήματα της κοινωνικής οργάνωσης να είναι συνεχώς ανοιχτά, συνεχώς αντιφατικά, και συνεχώς αντικείμενα πάλης. Το χ ρέο ς της Α ΡιστεΡάζ να ξαναθέσει θεμελια κά ζη τή μ α τα συνδέεται άμεσα βέβαια μ ε την περεστρόικα στη Σ οβιετική Ένω ση, τις ραγδαίες εξελίξεις σ ’ όλη τη Α ν α το λ ικ ή Ε υρώ πη, το ρίξιμο του τείχο υς πο υ χώ ριζε τις δύο Γερμανίες...

ΠΑΠΑΛΕ-ΗΣ Η

ΤΣΟΥΚΑΛΑΣ Κ

Μα πΡ0<Ρανώζ έχει σχέση, και θα έλεγα ότι είναι προϋπόθεση για να μπορεί να τεθεί το κοινωνικό πρόβλημα ουσιαστικά και όχι στο πλαίσιο μιας ψυχρο­ πολεμικής αντιπαράθεσης. Ηδη, εδώ και πολλά χρόνια, πολλά θεμελιακά διακυβεύματα έχουν τεθεί πέρα από την ψυχροπολεμική αντιπαράθεση Δύσης-Ανατολής, το οικολογικό πρόβλημα το οποίο ξέρουμε όλοι πόσο σημαντικό είναι, δεν είναι πρόβλημα απλώς περιβάλλοντος. Και με το να το αναφέρουμε σαν πρόβλημα περιβάλλοντος, και το υποτιμούμε και δεν βλέπουμε, την τεράστια κοινωνική του και πολιτική του διάσταση. Το οικολογικό πρόβλημα αναφέρεται στα ουσιαστικότερα ζητήματα παραγωγής και κατανάλωσης. Είναι το θέμα πώς, αλλά και πό­ σο, μια κοινωνία αποφασίζει να παράγει και πώς και πόσο αποφασίζει να καταναλίσκει. Με το να παρεμβαίνουμε, αν θέλετε, συνθηματολογικά, και κατασταλτικά, για να προστατεύσου­ με τη φύση, δεν κάνουμε τίποτα. Το πρόβλημα είναι πώς θα μπορεί να διατυπωθεί ένα κοινωνικό και πολιτικό πρόγραμμα, στο πλαίσιο του οποίου θα υπάρξουνε διαδικασίες τέτοιες, που το πρόβλημα της παραγωγής, κα­ θώς και της κατανάλωσης δεν θα αφεθεί ούτε σε μια κεντρική, αποφασίζουσα αρχή, αλόγιστα παραγωγιστική, η οποία θα θέλει να παράγει, να παράγει, να παράγει ολοένα και περισσότερο, ούτε όμως και σε μία αγορά που κάνει το ίδιο.

Το πρόβλημα της παραγωγής καθώς και της κατανάλωσης δεν θα αφε­ θεί ούτε σε μια κεντρική αποφασίζουσα αρχή, αλόγιστα παραγωγιστική, η οποία θα θέλει να παράγει, να παράγει, να παράγει ολοένα και πε­ ρισσότερο, ούτε όμως και σε μια αγορά που κάνει το ίδιο Ο παραγωγισμός ο σταλινικός δεν διαφέρει από την άποψη αυτή, με τον παραγωγισμ τον φιλε­ λεύθερο. Και ουσιαστικά από την άποψη της αλόγιστης και άκι της μετισΐοποιητικ.,ς οικονο­ μικής αντίληψης, τα δύο αυτά συστήματα, τα οποία φτάσαν κα; .α δύο στα όριά τους, συμβα­ δίζουν. ΡΗΤΟΣ Α

®α ή®ε^·α >εδώ, αν μου επιτρέπεις, και συμφωνώντας σε όλα αυτά, Κωνσταντίνε, να γυρίσω λίγο πιο πίσω επιχειρώντας μια απάντηση στο τί ο Μάης του ’68 σηματοδο­ τεί. Συνήθως τα επαναστατικά οράματα, έρχονται πιο πριν από τα κατασταλάγματα που τα ακολουθούν ως πράξη.Αν λοιπόν η Γαλλική Επανάσταση, τέλη του Που αιώνα, προσδιορίζει τις επαναστάσεις του 18ου και η Κομμούνα προσδιορίζει τις επαναστάσεις του 20ού αιώνα, ο Μάης, με την ευρύτερη διάσταση, νέων πολιτικών υποκειμένων και προταγμάτων που συγκλο­ νίζουν τέλη της ΙΟετίας του ’60 τον πλανήτη, σηματοδοτεί, από τη μια, το τέλος των μορφών ανάπτυξης και από τις δυο μεριές των νικητών του Β' Παγκοσμίου πολέμου κι από την άλλη, την αναζήτηση ενός νέου ρόλου του ατόμου, αλλά ό; 'ια του ατόμου ως άτομο όπως έλεγες πριν, αλλά του ατόμου μέσα σε νέες συλλογικότητες, αντιφατικές, πολλαπλές και αυτόνομες. Ό που κέντρο είναι ο πολίτης παραγωγός. Κέντρο είναι το άτομο ως συλλογικό εγώ, και όχι ως άμορφο εμείς. Ως συλλογικό εγώ και όχι ως εγώ, ατομοκεντρικής ιδιοποίησης. Και απέναντι σε αυτό το επαναστατικό μήνυμα έγιναν προσπάθειες απάντησης, είτε με την αναπαλαίωση του

78/αφιερωμα πιο αντιδραστικού χτες που είναι αυτό που ονομάζεται νεοφιλελευθερισμός, μέχρι τα πρόσφατα άρθρα του περί τέλους της ιστορίας που έλεγες πριν, είτε με την προβολή της αυτοδιαχειριστικής αρχής από την αριστερή προοπτική. Η ανθρωπότητα βρίσκεται για μια ακόμη φορά μπροστά σε μια καινούρια αρχή. Είναι πια κοι­ νή συνείδηση κάτι το τελείως άγνωστο τον 19ο αιώνα, ότι η πρόοδος δεν είναι κάτι το ανεξέλεγ­ κτο. Ό τι πάντα δεν θα προχωράμε πηγαίνοντας από το καλό στο καλύτερο. Ό τι όλες οι θεω­ ρίες του 19ου αιώνα, συμπεριλαμβανομένου και του Μαρξισμού, γιατί κι αυτό είναι γέννημα της εποχής του, δηλ. της εποχής της βιομηχανικής επανάστασης, των νέων εφευρέσεων, του θετικι­ σμού και του ορθολογισμού, βλέπανε ότι ο κόσμος πάει μπροστά, ότι η πρόοδος θα φέρει ένα καλύτερο κόσμο και η κάθε πρόταση αγωνιούσε για το πώς θα πάει καλύτερα η ανθρωπότητα με δεδομένο ότι θα πάει καλά. Ο Βέμπερ το έβλεπε έτσι, ο Μαρξ το έβλεπε έτσι, ο Φρόιντ το έβλεπε αλλιώς. Α λλά όλοι είχαν δεδομένο ότι πάμε προς ένα καλύτερο κόσμο. Αυτός ο μύθος τελείωσε. Αν υπάρχει κάτι που τέλειωσε οριστικά από το χτές είναι ακριβώς η ουτοπία του κα­ λύτερου που είναι μπροστά μας. Έχουμε πλήρη συνείδηση πια, λόγω των εξελίξεων του πυρηνι­ κού ολέθρου, της οικολογικής καταστροφής, που βιώνουμε καθημερινά, ότι δεν είναι δεδομένη πια η πρόοδος. Δεν είναι δεδομένο ότι ο άνθρωπος θα προχωράει συνεχώς και σε καλύτερες μορφές οργάνω­ σης, πιο συμμετρικές για την κοινωνία, ως καταστάλαγμα μιας πορείας ανθρωπινότερης, δηλ. κοινωνικά δικαιότερης. Αντίθετα είναι πια συνείδηση ότι καθετί που θα κατακτά, θα δημιουρ­ γεί νέες αντιφάσεις, οι οποίες θα γεννούν νέες ανάγκες, για νέες συμμετρίες σε ένα άλλο επίπε­ δο, ολοένα και πιο σύνθετο. Κι εδώ αναδεικνύεται η συναίνεση όχι ως μια θολή έννοια αντίληψης, κυρίαρχης σήμερα, εκ­ πτώσεων από αξίες και ιδανικά για να συμπέσουμε όλοι μαζί επιτέλους κάπου. Αλλά ως ανάγ­ κη καθαρών γραμμών των διαφορετικών αξιών οι οποίες όμως μπορούν να συμπίπτουν σε κοι­ νούς κανόνες δημοκρατίας και σεβασμού της διαφορετικότητας διατηρώντας πλήρως την καθαρότητά τους. Αξίες που χρειάζεται κάθε κοινωνία για να ζήσει και να εξελιχθεί σε ανθρωπινό­ τερες βάσεις. Αυτό δεν αίρει σε καμιά περίπτωση τις διαφορετικές επιλογές, αλλά οι διαφορετι­ κές επιλογές, οι ταξικές και δια-ταξικές συγκρούσεις σέβονται και τις άμεσες αναγκαιότητες που έχω ως άτομο μέσα σ ’ αυτήν τη ζωή κι αυτή την κοινωνία. Και το πρωταρχικό, την ίδια τη ζωή και τη δημοκρατική ανέλιξή της. Νομίζω, μάλιστα, ότι εδώ υπάρχει και η ρίζα του και­ νούριου που πρωτοποριακά, θα έλεγα, φέρνει σήμερα η Ανατολική Ευρώπη. Μια που αυτή την ώρα πολύ πιο καινούρια πράγματα γεννιούνται σε αυτές τις κοινωνίες, απ’ ό,τι γεννιούνται στις «κουρασμένες» δυτικές μας κοινωνίες. Και δεν είναι τυχαίο, ότι και πάλι σε αυτό τον ειρηνικό δρόμο, για μια φορά ακόμη - είναι το παράξενο της ιστορίας - η Πολωνία, έπαιξε ένα καταλυτικό ρόλο. Ό πω ς και για τον πρώτο και για τον δεύτερο παγκόσμιο πόλεμο, όπως παίζει από το 1700 στην εξέλιξη του ευρωπαϊκού χώρου. Έχουμε λοιπόν μια καινούρια μορφή, που κακώς και τόσο γρήγορα από κάποιους ονο­ μάζεται καπιταλιστική παλινόρθωση. Δεν ξέρω πού θα πάει. Αλλά θυμάμαι ότι ο πρεσβευτής της Ανατολικής Γερμανίας, σε μια πρό­ σφατη συνέντευξή του, είχε πει κάτι πάρα πολύ σημαντικό: «προσέξτε, εμείς ξεχάσαμε αυτό το οποίο ήταν η παράδοση του εργατικού κινήματος, η προάσπιση δηλαδή της πολιτικής ελευ­ θερίας, των πολιτικών δικαιωμάτων» - αυτά που λέγαμε πριν για την Λούξεμπουργκ και το δημοκρατικό κομμουνιστικό ρεύμα σκέψης. Δέν είναι τυχαίο που ο Γερμανός τα θυμάται, γιατί είναι γεννήματα της κοινωνίας του. Βέβαια το ότι το ξεχνάς δεν σημαίνει ότι παύει να υφίσταται ως κοινωνικό πρόβλημα. Κάποια στιγμή, λοιπόν, θες δεν θες, θα σπάσεις τα μούτρα σου μπρο­ στά του. «Αλλά αυτό δεν σημαίνει - συνέχισε - ότι δεν είχαμε κύτταρα θεσμών, συμμετοχι­ κής αντίληψης για την κοινωνία και την οικονομία, τα οποία δεν λειτουργούσαν ορθά. Και ζη­ τάμε σήμερα την ολοκλήρωσή τους, άρα ζητάμε μια δημοκρατία, η οποία ολοκληρώνεται και στα τρία της επίπεδα. Και στο πολιτικό που ήταν κενό, και στο οικονομικό, και στο κοινωνικό». Δηλαδή, ξαναγυρνάμε στην ουσία του θέματος του τί παράγει, ποιός το παράγει, για ποιον το παράγει, πώς διανέμεται ό,τι παράγεται στην κοινωνία. Τι κοινωνικό κόστος έχει, τι περιβαλ­ λοντολογίας επιπτώσεις έχει, ποιός γνωρίζει όλα αυτά και ποιος τα διαχειρίζεται. Δηλαδή, στην ανάγκη δημοκρατίας με την πληρέστερη έννοια του όρου. Αυτά όμως δεν είναι ερωτήματα που θέτει ο φιλελευθερισμός με την αγορά. Δεν μπορεί να τα θέσει. Διότι από τη στιγμή που θα τα έθετε, θα ,,πρεπε και να τα απαντήσει, άρα να αυτοανατραπεί. Αρα το μόνο που μπορεί να κάνει, είναι μπροστά σε έναν άκρατο κρατισμό, να πιπιλάει την καραμέλα του λιγότερου κράτους, άλλα με αντάλλαγμα τί το λιγότερο κράτος; Διότι δεν θέλω να έχω το λιγότερο κράτος του 19ου αιώνα. Έχω κατακτήσει πια το κοινωνικό κράτος ως κοι-

αφιερωμα/79 νωνία και δεν έχω καμιά όρεξη να ξαναβρεθώ στις μέρες άγριες εκμετάλλευσης του χτες. ΤΣΟΥΚΑΛΑΣ κ Αν τελείωσεζ· Το λιγότερο κράτος σημαίνει ακριβώς, την επάνοδο σε μια πε­ ρίοδο που θα έχουμε πολλές αντιμαχόμενες και αντιφατικές, αλλά αυστηρό­ τατα οροθετημένες πολιτικές εξουσίες. Ή μορφές εξουσίας. Δηλαδή, να το κάνουμε πιο λιανά. Έχουμε προφανές πρόβλημα στις πόλεις. Θα πρέπει να υπάρχει ταυτόχρονα εξουσία της γειτο­ νιάς, εξουσία της συνοικίας, εξουσία της πόλης, εξουσία της νομαρχίας. Το ζήτημα της άρθρω­ σης ανάμεσα στις διάφορες αυτές μορφές εξουσίας είναι, βέβαια, ανοικτό και δυσεπίλυτο. Αλ­ λά σαφές είναι ότι η συμμετοχή και η παρέμβαση του πολίτη πρέπει να είναι δυνατή σε πολλα­ πλά επίπεδα και με πολλούς τρόπους. Και ταυτόχρονα πρέπει να υπάρχουνε διάχυτες μορφές εξουσίας, που παίρνουν τη μορφή κοι­ νωνικών μορφωμάτων, ή κινημάτων. Λοιπόν, όλα αυτά τα πράγματα τα οποία δεν υπήρχαν στο παρελθόν, και θα αποτελόσουν νομίζω το βασικό πολιτικό, κοινωνικό πρόβλημα του μέλλο­ ντος, και αρχίζοντας από αυτό που έλεγε ο Πουλαντζάς ότι ο σοσιαλισμός ή θα είναι δημοκρατι­ κός ή δεν θα υπάρχει, μπορεί να προχωρήσει κανείς περισσότερο. Ο σοσιαλισμός, ή θα είναι πολυδιασπασμένος όσον αφορά τις συσσωματώσεις των μορφών λήψεως αποφάσεων, ή δεν θα υπάρξει. Και εδώ είναι ακριβώς που για να γυρίσουμε σε αυτό που λέγαμε για τους οικολόγους πριν, εμ­ φανίζεται ίσως μια έλλειψη του οικολογικού κινήματος, γιατί δεν έχει καταλάβει, ή τουλάχι­ στον δεν έχει διατυπώσει στο σύνολό του, το πόσο το πρόβλημα του περιβάλλοντος, το θεμε­ λιακό αυτό πρόβλημα, δεν είναι θέμα μιας απλής προστασίας περιβάλλοντος, είναι θέμα που αναφέρεται στο αίτημα να κατασκευάσει ολοένα και πιο περίπλοκες και πολυεπίπεδες μορφές, μέσα από τις οποίες θα αποφασίζονται, θα υλοποιούνται κοινωνικά ανεκτές μορφές παραγωγής και κατανάλωσης.

Το ζήτημα της ατομικής κατανάλωσης δεν εμπεριέχει μόνο τη διάσταση της κοινωνικής ανισό­ τητας στην πρόσβαση στους κοινωνικούς πόρους, μια διάσταση που οδηγεί στον προβληματι­ σμό της κοινωνικής δικαιοσύνης. Η κατανάλωση, σήμερα, αποκτά και μια νέα απόλυτη διά­ σταση, που αναφέρεται στην καθολική της προέκταση επάνω στο περιβάλλον και στους πό­ ρους. Υπάρχουν μια σειρά από Καταναλωτικές μορφές που δεν είναι καταδικαστέες, επειδή λί­ γοι μόνο μπορούν να τις απολαύσουν, αλλά επειδή η συνέχισή τους οδηγεί στην καταστροφή όλων. Γι’ αυτό ακριβώς, το ζήτημα της παραγωγής και ττκ κατανάλωσης δεν μπορεί να αντιμε­

80!αφιέρωμα τωπίζεται ως στενά οικονομικό πρόβλημα. Είναι, ταυτόχρονα, κοινωνικό και πολιτικό πρόβλη­ μα, που πρέπει να αντιμετωπιστεί με δημοκρατικές και συναινετικές διαδικασίες. Αυτό ακρι­ βώς είναι το άδηλης έκβασης στοίχημα της οικοδόμησης ενός σοσιαλισμού, που δεν ξέρουμε ακόμα ούτε πού οδηγεί ούτε πώς επιτυγχάνεται. Το μόνο που ξέρουμε είναι ότι ο σοσιαλισμός είναι απλώς μια διαδικασία απελευθέρωσης και όχι μια «τελική κατάσταση», ένα τέλος της ι­ στορίας, μια συντελεσμένη ουτοπία. Και γι’ αυτό ακριβώς, δεν είναι δυνατόν να επιχειρηθεί στό όνομά του τίποτα που να αντιστρατεύεται τις καταστατικές δημοκρατικές ελευθερίες. ΡΗΓΟΣ Α

Μια που τον ανέ<ΡεΡ£ζ> 0 Πουλαντζάς είχε μιλήσει στο τέλος για μια μορφή συνάρ­ θρωσης όλων αυτών και εδώ, ίσως, είναι και η επικαιρότητά του, στο σήμερα, 10 χρόνια από το θάνατό του, και αξίζει να ξαναπροσεγγίσουμε, νομίζω, την επικαιρότητα της σκέ­ ψης του, η οποία έχει σχέση και με όλα όσα λέγαμε και θεωρητικά και ειδικά για τη χώρα μας και την Αριστερά της. Εξηγώντας και το γιατί δεν έγινε ποτέ υλική δύναμη της Αριστερός μας, η σκέψη του Πουλαντζάς. Γιατί δεν μπολιάστηκε ποτέ το πρόγραμμά της από τις αντιλήψεις του. Αυτό είναι μια άλλη πικρή ιστορία που αφορά το επίπεδο της Αριστερός μας. Ας θυμηθούμε πάντως, τουλάχιστον εμείς, ότι ο Νίκος μίλαγε για την ανάγκη της Αριστερός να έχουμε ένα σαφές και συνεχές όραμα μαρασμού του κράτους. Μέσα από μορφές συνάρθρωσης και ουσια­ στικοποίησης θεσμών έμμεσης δημοκρατίας, με κατοχύρωση όλων ανεξαιρέτως των πολιτικών ελευθεριών, με ταυτόχρονες μορφές άμεσης δημοκρατίας και αυτοδιαχειριστικές προτάσεις, οι οποίες θα μας οδηγούν σε αυτές τις νέες... ΤΣΟΥΚΑΛΑΣ κ.

Οι οποίες όμως δεν είναι και πανάκεια.

ΡΗΓΟΣ Α

®χι’ πΡ°Ψανώ ς> Π αυτοδιαχείριση ως πανάκεια, αλλά η αυτοδιαχείριση ως συνολι­ κή πολιτική πρόταση νέων συλλογικοτήτων, στις οποίες θα μπορεί το άτομο να ξανα­ βρίσκει την έννοια του εμείς χωρίς να χάνει το εγώ του. Να φεύγει από τον εγωκεντρικό και απάνθρωπο κόσμο του φιλελευθερισμού και να διαχειρίζεται ο ίδιος το παρόν και το μέλλον του. ΠΑΠΑΛΕ“ ΗΣ Η Α ς παΡεΙ*βληθώ πάλι. Μ ιλή σα τε για τους οικολόγους. Το οικολογικό κίνη­ μα σ τη ν Ευρώπη α πο κ τά όλο και περισσότερους οπαδούς. Ε ξάλλου κι εδώ, μ ετά τις πρό σ φα τες εκ λο γές, για πρώ τη φορά εκπροσω πούντα ι οι οικολόγοι, έστω και μ ε μία έδρα. Είναι αδιαμφισβήτητο, από τη ν άλλη, ότι η ισορροπία του οικολογικού περιβάλλοντος έχει σχέσ η μ ε την οργάνω ση της οικονομίας. Α π ό τη στιγμή , λοιπόν, που έχει σχέσ η μ ε τη ν παραγω γή, δηλ. πώ ς παράγουμε, τί παράγουμε, σε τ ί πο σό τητα και πού το διαθέτουμε, μήπω ς είναι μάταιο να περιμένουμε από το ν κ απ ιταλι­ σμ ό να λύσει ή έστω να προωθήσει τα α ιτή μα τα τω ν οικολόγων; ΤΣΟΥΚΑΛΑΣ Κ

Με τον καπιταλισμό, βεβαίως δεν μπορεί να γίνει. Αλλά πάλι, εκεί που τίθεται το ζήτημα, μέσα από αυτά που λέγαμε, ίσως μπορέσει να προβλέψει κανείς μορ­ φές, μεταλλαγής του καπιταλισμού, χωρίς επανάσταση. ΠΑΠΑΛΕΞΗΣ Η.

Του καπ ιταλισμ ο ύ σε σοσιαλισμό;

ΤΣΟΥΚΑΛΑΣ κ

®α πει σοσιαλισμός και τί θα πει καπιταλισμός. Από τη στιγμή ακριβώς που - και αυτό είναι ένα καινούριο πράγμα, των τελευταίων δέκα, είκοσι ετών οι πολιτικές ελευθερίες, αποτελούν, όπως είπα και πριν, αδιαπραγμάτευτη προϋπόθεση της κοι­ νωνικής οργάνωσης. Αυτό είναι νέο. Από τη στιγμή αυτή, και η αντιπαράθεση των κοινωνικών οραμάτων, παίρνει σαφώς διαφορετική μορφή. Γιατί δεν είναι δυνατόν αυτή τη στιγμή, η Αριστερά να προσβλέψει σε μία αιματηρή επανάστα­ ση, η οποία θα οδηγηθεί σε μια δικτατορία. Δηλαδή στην άρση των ελευθεριών, για να ξαναγυρίσουμε πάλι στα σταλινικά πειράματα. Ό ,τι γίνει, όποια μεταλλαγή γίνει στον καπιταλισμό και ό,τι σοσιαλισμός έρθει, πρέπει όχι μόνο να είναι δημοκρατικός, αλλά να γίνει και με δημο­ κρατικές διαδικασίες. Δεν είναι δυνατόν πια, πιστεύω εγώ ακράδαντα, να προσβλέπουμε ή να ανεχόμαστε οποιαδή­ ποτε βία, οποιοσδήποτε καθεστώτος. Διότι τούτο ξέρουμε πια, ποιες είναι οι ιστορικές εμπειρίες. ΡΗΓΟΣ Α

Μία παΡένθεσΠ· Αυτό «φορά τον ευρωπαϊκό χώρο. Και δεν αφορά τον Τρίτο κόσμο, όπου τα προβλήματα είναι σε άλλο επίπεδο, και άρα, άλλες οι μέθοδοι απάντησης που απαιτούν.

αφιερωμα/81 ΤΣΟΥΚΑΛΑΣ Κ. Και από την άποψη αυτή, η Ελλάδα είναι σαφώς στον Ευρωπαϊκό χώρο. ΡΗΤΟΣ Α. Η Ελλάδα είναι στον ευρωπαϊκό χώρο. ΠΑΠΑΑΕΞΗΣ Η. Δ εν ανήκει στο ν Τρίτο κόσμο δηλαδή, παρά τους ισχυρισμούς ορισμένων. ΡΗΤΟΣ Α

° υδέποτε ανήκε. Ούτε η κοινωνική της εξέλιξη, ούτε η κοινωνική της οργάνωση την εντάσσουν είτε στη Λατινική Αμερική, είτε στον Τρίτο κόσμο. Ούτε εξαθλιωμένα στρώματα ντενεκεδουπόλεων έχουμε, ούτε indios. Αντίθετα, έχουμε αυτό το μικροαστικό φαι­ νόμενο το οποίο κάνει θολές τις διαχωριστιμές γραμμές. Και επειδή δεν μπορούσαν να απαντή­ σουν κάποιοι, στο πολύπλοκο της ταξικής διάρθρωσης της κοινωνίας μας, όπως άλλωστε και μιας σειράς άλλων κοινωνιών, φτιάξανε μοντέλα περί κέντρου και περιφέρειας. Επειδή όμως δεν εντασσόταν ούτε σ ’ αυτά ομαλά η ελληνική ιδιαιτερότητα, εφεύραν την ημιπεριφέρεια προ­ φανώς κάπως ενδιάμεσα. Πέρα όμως απ’ αυτό, σ ’ αυτά που έλεγες, Κωνσταντίνε, εκείνο που είναι δεδομένο, είναι ότι αν αριστερά, αν σοσιαλισμός, αν κομμουνισμός είναι η απαίτηση για έναν κόσμο, όπου δεν θα υπάρχει εκμετάλλευση ανθρώπου από άνθρωπο, και όπου θα μπορούν

να αναπτυχθούν οι δημιουργικές ικανότητες του ατόμου στο έπακρον χωρίς αλλοτριωτικά φαι­ νόμενα, αυτό το αίτημα δεν μπορεί να σβήσει όσο θα υφίστανται οι συνθήκες που αναπαράγουν εκμεταλλευτικές σχέσεις ανάμεσα στους ανθρώπους και συνθήκες που δεν θα επιτρέπουν στον άνθρωπο να αναπτύξει τις ικανότητές του, ελεύθερα, μέσα 'στην κοινωνία. Ά ρ α με αυτήν την έννοια θεωρώ ότι η Αριστερά δεν σβήνει, ίσα ίσα που γίνεται πολύ πιο επίκαι­ ρη σήμερα, αλλάζει όμως ριζικά και τρόπους και μορφές. Και πολιτικά υποκείμενα αν θέλεις. Δεν μπορεί δηλαδή με κομματικούς σχηματισμούς, οι οποίοι αναφέρονται σε ανάγκες του 19ου και των αρχών του 20ού αιώνα, να δούμε τις μορφές συνάρθρωσης, σήμερα, των πολιτικών προ­ τάσεων, για τη διαχείριση της εξουσίας. Την ουσιαστικοποίηση και διεύρυνση της Δημοκρα­ τίας, η οποία απαιτεί κόμματα ανοιχτά, αντι-ιεραρχικά, δημοκρατικά στην εσωτερική τους ζωή και όχι πολιτικά υποκείμενα τα οποία ανήκουν σε προηγούμενες αυταρχικές περιόδους και τα οποία ανταποκρίνονται σε άλλου είδους ανάγκες από αυτές που έχουμε σήμερα. Γι αυτό και υπάρχει και η κρίση της κομματικοποίησης, αυτήν την εποχή. Της έντασης, στα κόμματα, του αγώνα για εσωκομματική δημοκρατία. Κι αυτά δεν αλλάζουν με αλλαγές της ταμπέλας του κόμ­ ματος, όπως εύκολα πολλές φορές αντιμετωπίστηκε το θέμα και σ’ ένα τμήμα της καθ’ ημάς αριστερός. Απαιτούν αποδοχή νέων νοοτροπιών και νέων αντιλήψεων για τη σύνθεση, νέους κομματικούς ρόλους. Ευτυχώς σταμάτησαν τα μονοπώλια του ενός κόμματος της Αριστερός. Πάλι καλά.

82/αφιερωμα Πριν 10 χρόνια, θα ήταν αδιανόητο στην ελληνική κοινωνία να το αποδεχτούν όλοι οι αριστεροί αυτό. Σήμερα το αποδέχτηκαν. Εκείνο που μένει να αποδεχτούν είναι ότι ούτε μία είναι η έκφραση, μια που και πολυπίκοιλα είναι και τα συμφέροντα και η έννοια του εργαζόμενου έχει διευρύνει πάρα πολύ την εργατική τάξη, σήμερα. Και άρα έχουμε πολλές εκφράσεις, πολλές ανάγκες, πολλά υποκείμενα. Ούτε ο ρόλος των κομμάτων πια είναι ο ηγεμονικός εκείνος ρόλος που προσδιόριζε ο Γκράμσν χωρίς να χάνεται η έννοια της ηγεμονίας ως δυναμικού στοιχείου και όχι διοικητικού βέβαια. Από την άλλη ούτε τα κινήματα είναι δεδομένο ότι είναι ικανά να μετεξελιχτούν, ή ότι πρέπει να μετεξελιχτούν σε πολιτικά κόμματα, και εδώ υπάρχει ένας κίνδυνος με τους Οικολόγους. Τον είδαμε στη Γερμανία. Δεν είναι ανάγκη να τον ξαναδούμε κι εδώ. Το οικολογικό κίνημα, ως κίνημα είναι απαραίτητο και ως τέτοιο έχει να κάνει αγώνα για να μας μπολιάσει όλους με οικολογική συνείδηση. Ό μω ς όχι ως παραδοσιακό πολιτικό υποκείμενο να αναζητήσει συμμε­ τοχή στην εξουσιαστική διαχείριση. ΤΣΟΥΚΑΛΑΣ Κ

Το πΡ°βλημα δεν είναι πια πώς θα πάρει η Αριστερά εφ’ άπαξ την εξουσία. Το πρόβλημα είναι πώς θα φτιαχτούν πολλαπλές και κατ’ ανάγκην αντιφατικές μορφές συμμετοχής στην εξουσία, και αυτό πρέπει να επιδιώξει η Αριστερά σήμερα. Και εδώ θα πρέπει να πούμε, ότι για να γίνει αυτό, πρέπει να αλλάξει η πολιτική κουλτούρα. Και νομίζω ότι οι προϋποθέσεις αυτή τη στιγμή, για να αλλάξει η πολιτική κουλτούρα, σε όλη την Ευρώπη, είναι πολύ ευμενέστερες, ακριβώς, επειδή σταμάτησε ο ψυχρός πόλεμος. ΡΗΤΟΣ Α ΒεΡαίωζ· Θα πρόσθετα όμως κάτι εδώ. Ό τι αυτό δεν σημαίνει το τέλος του πολιτι­ κού αγώνα για τη διαχείριση της εξούσίας. Πάντοτε η πολιτική θα γίνεται για την εξουσία. Πάντοτε θα παραμένει η επιλογή μέσων και σκοπών για την κατάκτηση ή την ανατρο­ πή της εξουσίας. Και βέβαια στο βαθμό που θα χρειάζεται η κοινωνία κεντρικές πολιτικές επι­ λογές, πάντα θα χρειάζεται και κάποια πολιτικά υποκείμενα για να τις κάνουνε. Κι αυτά θα είναι κάποιου είδους μορφές πολιτικών οργανώσεων, προφανώς όμως όχι όπως οι σημερινές. Αλλά ακριβώς αντίθετα, με πλήρη συναίσθηση του γεγονότος ότι δεν θα είναι ικανές ούτε και χρειάζεται να καλύπτουν το σύνολο του κοινωνικά επιστητού. Ό πω ς δεν είναι δυνατόν και τα κινήματα, τα πολύμορφα διαταξικά κινήματα, να καλύπτουν το θέμα των κεντρικών εξουσια­ στικών πολιτικών επιλογών, να υποκαταστήσουν τα κόμματα αν δεν θέλουν να πάψουν να εί­ ναι κινήματα. Ά ρ α χρειαζόμαστε ένα μέτωπο κοινωνικών και πολιτικών δυνάμεων που θα συ­ ναρθρώνει αυτά τα πολύπλοκα, πολυσύνθετα κινήματα που εμφανίζονται - και σε όσο πιο μι­ κρά κύτταρα κοινωνίας πηγαίνουν, τόσο πιο ουσιαστικά θα γίνονται - με τα ταξικά κινήματα και τα πολιτικά υποκείμενα σ ’ ένα σαφές όραμα υπέρβασης του αστισμού. Ό χ ι στην κεντρική και μόνο πολιτική σκηνή, αλλά στο επίπεδο τόσο της ιδιωτικής μας ζωής όσο και της γειτονιάς που έλεγε πριν ο Κων/νος, του πιο μικρού χώρου, του αστικού τετράγωνου, της επαναδημιουργίας νέων συλλογικοτήτων, μορφών νέας δόμησης και χίλιων δυο νέων αναγκών που γεννιού­ νται καθημερινά και εκεί που γεννιούνται. Αυτή η συνάρθρωση μπορεί να γεννήσει και τις αρι­ στερές απαντήσεις στο συνολικό αδιέξοδο. Κι εγώ θα εμμένω ότι όλα τούτα συνθέτουν τελικά την Αριστερά, με την έννοια, Κωνσταντίνε, που έλεγα πριν. Διότι πιστεύω, ότι όσο και αν έχουν διαφθαρεί από τη χρήση οι λέξεις, δεν παύουν να έχουν νόημα. Και με αυτήν την έννοια όσο θα υπάρχει η απαίτηση για την ελεύθερη ανάπτυξη του αν­ θρώπου και τη μη εκμεταλλευτική του σχέση με τον συνάνθρωπό του, για μένα θα υπάρχει και η ανάγκη Αριστερός. Με αυτήν την έννοια το λέω. ΤΣΟΥΚΑΛΑΣ Κ

Και ®α ^ γα επιπλέ°ν>ότι ο μεγαλύτερος εχθρός απέναντι στον οποίο θα πρέπει να παλέψουμε, είναι επιπλέον η αδράνεια. Η αδράνεια και επανάπαυση των ατόμων διότι εδώ, κατά τρόπο εξαιρετικά περίεργο ιστορικά, ο φιλελευθερισμός και ο σταλινι­ σμός, ^ η γ ο ύν πολιτικά σε αδράνεια. Οδηγούν σε μετάθεση σε «άλλους» τής επίλυσης των προ­ βλημάτων. Ό ,τ ιτ ο φιλελεύθερο άτομο αναθέτει κάθε τέσσερα χρόνια σε κάποιο ουσιαστικό κέ­ ντρο να παίρνει αποφάσεις, το μέ Χόρτου κόμματος αναθέτει στο πάνσοφο κόμμα. Και όλη η συμμετοχή, τόσο στη μία περίπτώόη, όσο και στην άλλη, γίνεται μια θεατρική περιοδική συμ­ μετοχή, στην οποία ο άνθρωπος, ολοένα και περισσότερο βαριέται, βουβαίνεται και αδρανοποιείται. ρητός

Α

Μου ®ύμισες μια <ΡΡάστ1 της Λούξεμπουργκ, εδώ, γιος να δούμε πώς καμιά φορά, κάποια πράγματα έρχονται ξανά στην επικαιρότητα. Έλεγε, λοιπόν, όταν ο Λένιν

αφιερωμα/83 ανέπτυσσε το μοντέλο του κόμματος νέου τύπου, σε μια κριτική το 1904-5. «Ο επιδέξιος ακροβάτης δεν καταλαβαίνει ότι αυτό το οποίο προβάλλει ως μοντέλο, είναι η υ­ ποκατάσταση του λαού, από μια τάξη. Της τάξης από το κόμμα της τάξης, του κόμματος από την κεντρική του επιτροπή, της κεντρικής επιτροπής από το πολιτικό γραφείο, και μας λείπει ο δικτάτορας. »Και δεν καταλαβαίνει ότι το μόνο συλλογικό εγώ που έχει σήμερα υπόσταση, είναι το συλλογι­ κό εγώ των εργαζομένων, οι οποίοι έχουν το δικαίωμα να κάνουνε και λάθη, και είναι τα λάθη τους πολύ πιο σημαντικά, από την πιο σωστή διακήρυξη της πιο πάνσοφης κεντρικής επιτροπής». Βλέπουμε πως στις απαρχές του αιώνα αυτή όλη η συζήτηση που λέγαμε πριν, είχε ανοίξει. Πή­ ρε άλλη διέξοδο, και άλλη τροπή. Σήμερα ξανανοίγει. Και δεν το ανέφερα γιατί αναζητάω κά­ ποιο αμόλυντο όραμα της Αριστερός, κάποιας Α ριστερός που δεν έχει ευθύνες διαχείρισης, αλ­ λά για να μην ανακαλύπτουμε ξανά ο καθένας μας την Αμερική εκ νέου, μια που κάποτε ο Κολόμβος την ανακάλυψε. ΤΣΟΥΚΑΛΑΣ Κ Α λλά το ζήττΗια είναι αυτό το οποίο είπα και πριν, το πώς θα κάνουμε τους ανθρώπους να μην επαναπαύονται και ολιγωρούν. Εγώ οφείλω να ομολογήσω ότι δεν ξέρω και αν είμαι πολύ αισιόδοξος, διότι η συμμετοχή σε οποιαδήποτε κοινά είναι εξαι­ ρετικά κοπιώδης, αφού εμφανίζεται σε βάρος του λογιζόμενου ως «ελεύθερου» ατομικού χρό-

Η συμμετοχή σε οποιαδήποτε κοινά εμφανίζεται σε βάρος του λογιζόμενου ως «ελεύθερου» ατομικού χρόνου νου. Η συζήτηση και η συμμετοχή, το καθήκον να συζητάει κανείς, να διαλέγεται, να μετέχει, να συναποφασίζει και να συνδρά, είναι εξαιρετικά κοπιώδες. Και όλη η κουλτούρα μας, όχι των τελευταίων τριών, δέκα, είκοσι ετών, αλλά των τελευταίων αιώνων, σπρώχνει προς την αντίθετη κατεύθυνση. Γι αυτό λέώ, το πρόβλημα το μακροπρόθε­ σμο είναι να μπορέσει, και το στοίχημα το μεγάλο το ιστορικό, αν θα μπορέσει σιγά - σιγά να διαμορφωθεί ένας άνθρωπος, ένας καθολικά συμμετέχων άνθρωπος. ΡΗΤΟΣ Α Γι αυτ<* έλεγα όμως πριν, ότι οι επαναστατικές διεργασίες στην Ανατολική Ευρώπη, είναι πιο ελπιδοφόρες από τις διεργασίες στη Δυτική Ευρώπη αυτή τη στιγμή του­ λάχιστον. Δεν ξέρω, τί θα φέρουν αλλά ένα είναι γεγονός. Εκεί είναι σήμερα πολύ πιο έντονο το φαινόμενο της ενεργητικής συμμετοχής απ’ ό,τι είναι στη δυτική ευρώπη. Ο κόσμος σήμερα εκεί ζει. Εκεί χτυπά η καρδιά του κόσμου. ΤΣΟΥΚΑΛΑΣ Κ.

Μην ξεχνάς, ότι επειδή δεν έχουν συμμετάσχει για 40 χρόνια, τού δίνουν και κα­ ταλαβαίνει.

ΡΗΤΟΣ Α

Επει^ του<=έλειψε. Ό π ω ς αμέσως μετά τη δικτατορία, και στην Ελλάδα όλοι συμ­ μετείχαμε κάπου. Τρέχαμε, δρούσαμε, πιστεύαμε. Ενώ σήμερα συνεχώς και περισ­ σότεροι αδρανοποιούμαστε.

ΤΣΟΥΚΑΛΑΣ Κ Εγώ δεν ξέρω αν είμαι πια μαρξιστής με την εξής έννοια. Ό τι αρχίζω και φο­ βάμαι, ότι σε ένα σημείο ο Μ αρξ είχε άδικο. Ό τι δεν υπάρχει ανθρώπινη φύση. Εννοώ ότι σε όλες, και τις προσωπικές μου εμπειρίες, αλλά και σε εμπειρίες που μπορεί να έχει κανείς σε όλες τις κοινωνίες, η αδράνεια των ανθρώπων υπήρξε ιστορικά πάντοτε, ίσως, ο πιο σημαντικός παράγοντας για να μένουν τα πράγματα όπως είναι. Α ς μην ξεχνάμε ένα πράγμα. Ό τι κάθε αδράνεια έρχεται μετά από μια πολύ έντονη ' δράση. Έ χουμε μέσα στην ιστορική πορεία περιόδους εξάρσεων. Οι εξάρσεις φέρ­ νουνε ανακατατάξεις, και την ώρα της ανακατάταξης υπάρχει κοινωνικός βρασμός. Σε κάποια στιγμή ο βρασμός ελαττώνεται, παγώνει η κρούστα. Ό σ ο ι βρέθηκαν από πάνω μένουν από πά­ νω, οι άλλοι και πάλι από κάτω. Δημιουργείται μια αδράνεια. Αυτή η αδράνεια ζώντας μέσα στις αντιφάσεις, που η ίδια γεννά, σε μια φάση εμφανίζει καινούρια προβλήματα, τα οποία δεν μπορεί να λύσει και δημιουργούνται έτσι νέες περίοδοι κοινωνικών εξάρσεων και ανακατατάξε­ ων. Ό σ ο περισσότερο μεγάλος είναι και σε έκταση και σε βάθος ο βρασμός, τόσο η ανθρωπό­ τητα προχωράει.

84/αφιερωμα Ά λλω στε με αυτήν την έννοια, διατηρώ την αισιοδοξία μου και όχι με μία παλαιοκομμουνιστική αντίληψη, ότι πρέπει να είσαι πάντοτε αισιόδοξος. Η γνώση τού χτες, μας δίνει μια πορεία η οποία δείχνει ότι οι αδράνειες δεν είναι μόνιμα καθολικά φαινόμενα. Ακόμα και στον Ασιατι­ κό τρόπο παραγωγής, που έχουμε τις μεγαλύτερες σε διάρκεια αδράνειες, χιλιετηρίδων αδρά­ νειες, ακόμα και εκεί υπήρξαν μεταλλαγές. Ακόμη και από εξωτερικές αιτίες δημιουργούνται νέες καταστάσεις, που επιδρούν στο εσωτερικό των κοινωνιών. Κανένας κοινωνικός σχηματι­ σμός δεν είναι αιώνιος και αναλλοίωτος. Η Α ρισ τερά μ ε το νέο τη ς προφίλ έχει μ πει σήμερα για τα κα λά σ το πολιτικό ~ · παιγνίδι. Α υτό το νέο της πρόσωπο και η πολιτική που α σ κ εί είναι α ποτέλεσμα αναλύσεω ν τη ς ελλη νική ς π ο λιτική ς, οικονομικής και κοινω νικής π ρ α γμ α τικ ό τη τα ς ή είναι μια α λλα γή που υπαγορεύεται από τις εξελίξεις στη ν Α ν α το λικ ή Ευρώπη, άρα α λλαγή μ όνο και μ ό ­ νο για να εξακο λο υθεί να υπάρχει χω ρίς να έχει αφομοιώσει τα μ η νύματα τα οποία, α να γκ α σ τι­ κά, δέχεται; Π ρο κύπτει λο ιπό ν το ερώ τημα αν η Α ρ ισ τερ ά σήμερα παίξει, εσ κεμ μ ένα ή όχι, κ ά ­ ποιο «περίεργο» ρό λο σ τη ν πο λιτική μ α ς ζωή.

n a n a λ f " h >' η

Λοιπόν εγώ, δεν θα το έλεγα κατά κανένα τρόπο περίεργο. Βέβαια, κοίταξε, ΤΣ Υ ' πιστεύω,ότι κάτι, μάλλον θα έλεγα, ότι το σημαντικότερο πολιτικό γεγονός των τελευταίων δέκα ετών, όσον αφορά την Αριστερά, είναι η διατακτική και ανεπαρκής αλλά προϊούσα «αποδογματικοποίηση» του ΚΚΕ.

Το σημαντικότερο πολιτικό γεγονός των τελευταίων δέκα ετών, όσον αφορά την Αριστερά, είναι η διατακτική και ανεπαρκής αλλά προϊούσα αποδογματικοποίηση του ΚΚΕ π απ αλεξη ς

Η. Α υ τό είναι γεγονός;

ΤΣΟΥΚΑΛΑΣ

κ. Εγώ πιστεύω πως είναι.

ΡΗΤΟΣ Α

ΦοΡ“ ^αι εδώ, αν μου επιτρέψεις κάτι, Κωνσταντίνε, ότι έχουμε για άλλη μια φορά εισαγόμενα πράγματα και όχι ουσιαστικές εσωτερικές διεργασίες.

ΤΣΟΥΚΑΛΑΣ Κ. Ναι, αλλά τα εισαγόμενα πράγματα έχουν και αυτά τη δυναμική τους. ΡΗΤΟΣ Α

Ναι>εχουν τη δυναμική τους σαφώς. Αλλά έχουν και μία μορφή λειτουργίας που εί­ ναι αρνητική. Αυτό το «η αποδογματικοποίηση» του ΚΚΕ π.χ. την οποία όλοι χειρο­ κροτήσαμε, και πάνω στην οποία ελπίσαμε για μια πορεία αναγέννησης της Αριστερός μας, βλέπουμε ότι οδήγησε και στην πιο σταλινική μορφή διαγραφών. Δηλαδή όταν έχουν να δρά­ σουν άμεσα, καίρια, μέσα στον δικό τους χώρο, δρουν και πάλι με τους ίδιους παραδοσιακούς τρόπους, που έχουν μάθει να δρουν. Αυτό δεν μου δίνει καμία εγγύηση, για μια βαθύτερη κατα­ νόηση . των νέων φαινομένων. Φοβάμαι ότι σε ένα μεγάλο βαθμό, η περεστρόικα, και το κοινό σπίτι των λαών της Ευρώπης, και η δεξιά ευρωαριστερά όπως κι ο ευρωκομμουνισμός παλαιότερα, εισάγονται και δεν βγαίνουν από κοινωνικές ανάγκες, σωστότερα από συνειδητοποίηση των υπαρχουσών κοινωνικών αναγκών. Το μόνο παρήγορο είναι ότι οι κοινωνικές ανάγκες υπάρχουν και αυτές πρέπει να τους σπρώ­ ξουν προς το σήμερα. ΤΣΟΥΚΑΛΑΣ Κ

Από εκε*και πέρ«» εκείνο που θα έλεγα επίσης, ότι χαρακτηριστικό του ελλη­ νικού αριστερού κινήματος, όχι τα τελευταία χρόνια, αλλά από πάρα πολλά χρόνια, είναι η αδυναμία, η δυσκολία που έχει να αρθρώσει ένα θεωρητικό λόγο. Η δυσκολία που έχει να προχωρήσει την πολιτική του δράση, πάνω στη βάση μιας θεωρίας για την ελληνική κοινωνία, και το γεγονός ότι εξωθείται μέσα από τη γνωστή ιστορία, στο να παίρ­ νει στριμωγμένα αποφάσεις, πράγμα το οποίο οδηγεί εκεί. Στο γεγονός ότι εδώ και 20, ή 30 ή 40 χρόνια, οι αποφάσεις του ΚΚΕ και του Αριστερού Κινήματος υπήρξαν αντιφατικές, πήγαινε πότε μπρος πότε πίσω, με τις γνωστές συνέπειες. Και σήμερα ακόμα θα έλεγα, δεν υπάρχει θεωρία, συγκροτημένη, στην Αριστερά, που θα της επιτρέψει τις σωστές ή εσφαλμένες κινήσεις, άσχετα, τις οποίες κάνει τα τελευταία δύο χρόνια,

αφιερωμα/85 στην πολιτική... όπου αναβαθμίζεται ο ρόλος της, να τις εντάξει σ ’ ένα μακροπρόθεσμο, κοινω­ νικό και πολιτικό πρόγραμμα, το οποίο να στηρίζεται σε συγκεκριμένη ανάλυση, της δυναμι­ κής της ελληνικής κοινωνίας. Εκεί νομίζω ότι υπάρχει μια μόνιμη διάσταση ανάμεσα στην ανάγκη να ληφθούν αποφάσεις κά­ θε πρωί στις 8.00, σε ένα θεωρητικό και στρατηγικό, θα έλεγα, κενό. ΡΗΓΟΣ Α ®α πΡ°σθετα: ο τρόπος γέννησης και η πρώτη πορεία του οργανωμένου αριστερού κινήματος στην Ελλάδα, προσδιόρισε μια σειρά πράγματα, που έρχονται μέχρι τις μέρες μας. Η διαγραφή της ηγετικής γενιάς του ΣΕΚΕ, που μπορεί να είχε ένα θολό μαρξισμό στο κεφάλι της, αλλά τουλάχιστον ήταν ένας μαρξισμός που ξεκινούσε από ντόπιες συνθήκες. Η εγκαθίδρυση ενός εγκεφαλικού επαναστατισμού στο κομμουνιστικό κίνημα, οι επεμβάσεις της Διεθνούς - που έφτασε μέχρι και στον κατευθείαν διορισμό ηγεσίας στο ΚΚΕ - αναίρεσαν την απαρχή ύπαρξης οργανωτικών διανοουμένων της Αριστερός, οι οποίοι δεν έφτιαχναν τη θεωρία τους με βάση τη γραμμή του κόμματος, αλλά με βάση τον ίδιο τον Μαρξ. Δηλαδή η γενιά εκείνη των πρώτων διανουμένων της Αριστερός του Γληνού, του Πουλιόπουλου, του Μάξιμου, των ποιητών και των δημιουργών σε όλο το φάσμα, εκεί στις αρχές του ’30 έδωσαν μια καταπληκτική άνθιση της μαρξιστικής διανόησης και σκέψης. Την οποία όμως δεν χτυπάει μό­ νο η συντηρητική τροπή που παίρνει από το ’35 η ελληνική πολιτική ζωή, αλλά και το ίδιο το κομμουνιστικό κόμμα. Αυτή η ηγεμονία θα λέγαμε των μαρξιστών διανοουμένων του Μεσοπο­ λέμου που σχηματιστικά ως πράξη πολιτογράφησής της έχει τη διάσπαση του Εκπαιδευτικού Ομίλου, παρήγαγε αναλύσεις πρωτοποριακές για τον κοινωνικό μας σχηματισμό, επίκαιρες μέχρι σήμερα. Ανεπανάληπτη παραμένει για μένα η Εισαγωγή στο Σοφιστή του Πλάτωνα που έγραψε ο Γληνός. Αυτή λοιπόν η ηγεμονία ανθίζει ξανά κατά τη διάρκεια της Κατοχής και έχουμε τις πράξεις της ΠΕΕΑ, οι οποίες είναι κείμενα σημαντικά κι εδώ ίσως θα άξιζε να σημειώναμε και την εξέ­ λιξη του δημιουργού τους, αλλά αυτό είναι μια άλλη ιστορία. Ο Τσιριμώκος, ο οποίος έχει γρά­ ψει αυτά τα κείμενα είναι ένας από τους βασικούς αριστερούς σοσιαλιστές διανοούμενους. Το πού οδηγήθηκε στο τέλος είναι μια άλλη ιστορία, η οποία καθόλου δεν αναιρεί όλα αυτά. Μετά όμως την Κατοχή και την τροπή που παίρνει ο Εμφύλιος, όλη αυτή η παραγωγή ανακόπτεται βίαια. Και για λόγους πολιτικούς προφανείς και για λόγους δογματικούς του ίδιου κόμματος, αλλά και της Αριστερός ευρύτερα, αυτή όλη η παραγωγή χτυπήθηκε, σταμάτησε και το χειρό­ τερο ξεχάστηκε. Και μόνο από τη ΙΟετία του ’60 και δω, με πρώτο το Νίκο Σβορώνο, μετά τον Πουλαντζά, εσένα και τους άλλους, αρχίζει να ξαναπαράγεται ένας αυτόνομος αριστερός λόγος. Αλλά αυτός αρ­ χίζει να παράγεται έξω από την κοινωνία και από το κόμμα και δεν επιδρά διόλου πάνω στην πολιτική πρακτική των αριστερών δυνάμεων. Οι αριστεροί διανοούμενοι χρειάζονται ίσως ως υπογραφές σε κάποια κείμενα, αλλά όχι ως φορείς ιδεών. Και εδώ είναι ένα πρόβλημα, το οποίο κάπου μας πιάνει και τους δυο, και συναισθηματικά, και δεν ξέρω πόσο μπορούμε να το προ­ σεγγίσουμε ήρεμα. Τα πρώτα χρόνια μετά τη μεταπολίτευση δημιουργήθηκαν και πάλι συνθή­ κες μιας ηγεμονικής θέσης της μαρξιστικής θεωρίας στον κοινωνικό μας σχηματισμό. Παίχτη­ κε ένα παιγνίδι ηγεμονίας ενός ευρωαριστερού λόγου από το ΚΚΕ εσωτερικού. Το οποίο όμως, για μένα, με συνειδητή ευθύνη της ηγετικής του ομάδας, έμεινε απέξω από τις ίδιες τις διεργα­ σίες του χώρου του. Ανίκανο να κατανοήσει την ιδεολογική επιρροή και δύναμη που περιέκλειαν

Δεν είναι τυχαίο, για να μείνουμε σ ’ αυτούς που πια λείπουν, ότι ο Σβορώνος ουδέποτε χρησιμοποιήθηκε από το κόμμα του. Ο Πουλαντζάς ουδέποτε βρέθηκε στην κεντρική άποψη του κόμματος. Κανείς τους δεν ρωτήθηκε και για καμιά από τις κεντρικές πολιτικές επιλογές του ΚΚΕ Εσωτερικού. Κρατήθηκαν σε μια χρυσή καραντίνα. Ποτέ δεν δέ­ θηκαν με τον κυρίαρχο κομματικό λόγο οι ιδέες της ανανεωτικής Αριστερός που κατά τα άλλα διεκήρυσσε. Δεν είναι τυχαίο για να μεί­ νουμε σ ’ αυτούς που λείπουν πια ότι ο Σβορώνος ουδέποτε χρησιμοποιήθηκε από το κόμμα του. ΟΠουλαντζάς ουδέποτε βρέθηκε στην κεντρική άποψη του κόμματος. Ο Καράγιωργας έγινε μέ­ λος του αλλά κρυφά ακόμη και για τους συντρόφους τους. Κανείς τους δεν ρωτήθηκε και για

86/αφιερωμα καμιά από τις κεντρικές πολιτικές επιλογές του ΚΚΕ εσωτερικού. Κρατήθηκαν σε μια χρυσή καραντίνα. Ποτέ δεν δέθηκαν με τον κυρίαρχο κομματικό λόγο. Κι αυτό δεν είναι τυχαίο. Έ ­ χουμε μια αναντιστοιχία ανάμεσα στα αιτήματα της εποχής και των αριστερών διανοούμενων της ανανέωσης και στην ηγετική ομάδα του κόμματος. Αναντιστοιχία που οδήγησε τελικά στην απώλεια αυτής της δυνατής ηγεμονικής κατάστασης, στη συρρίκνωση της ελπίδας για χάραξη ενός ελληνικού δρόμου προς το σοσιαλισμό με δημοκρατία και αυτοδιαχείριση, στη μετεξέλιξη του κόμματος σ ’ ένα θολό οπορτουνισμό. ττ*ν α^ τ1σΊΊ ω$ πο λίτη ς ότι το νέο πρόσω πο τη ς Α ρισ τερό ς, ο Σ υνα­ σπισμός, περισσ ό τερο μου ζητάει να το ν ψηφίσω, παρά να συμμετέχω δ ρα ­ στήρια. Σε αντίθεση μ ε α υτό που σ υνέβαινε παλιότερα. Υ πή ρχαν δ ρασ τή ριες οργανώ σεις, υπήρ­ χ ε κίνημα, μ ε ά λλα λό για υπήρχε άλλο υ είδους σχέσ η μ ε την Α ρισ τερά .

ΠΑΠΑΛΕ-ΗΣ η

ΤΣΟΥΚΑΛΑΣ Κ 4«ν«άπαίνουμε σε ένα πρόβλημα, δεν νομίζω ότι είναι ευθύνη του Συνα­ σπισμού, ή της ηγεσίας του, ή οποιοσδήποτε... Είναι και θέματα συγκυρίας. Μην ξεχνάμε ότι η συμμετοχή και ο ρόλος των οργανώσεων σε εποχές κατατρεγμού και κυνη­ γητού, παίρνουν εντελώς άλλες συμβολικές μορφές, απ’ ό,τι παίρνει η ίδια αυτή μορφή της συμ­ μετοχής, σε εποχές εξομάλυνσης του πολιτικού παιγνιδιού. Και εδώ είναι ένας κίνδυνος. Αναμφισβήτητα. Πρέπει να τον επισημάνουμε. Δεν νομίζω ότι μπορεί σε αυτό το πράγμα να αποδοθεί ευθύνη σε καθολικά όργανα, ή σε ηγεσίες. Ά λ λ ε ς είναι οι μορ­ φές, καθημερινής συμμετοχής των μελών ή των υποστηρικτών ενός κόμματος, σε εποχές παρα­ νομίας ή καταπίεσης, οπότε η συμμετοχή παίρνει και έναν ηρωικό χαρακτήρα. Και άλλες είναι οι μορφές συμμετοχής σε εποχή όχι απλώς εξομάλυνσης, αλλά συμμετοχής σε ένα γενικότερο πολιτικό παιγνίδι. Να πω και κάτι πολύ πιο ευρύ. Ό τι ο ρόλος των διανοουμένων σε μια εποχή ακριβώς, όπως στην εποχή του κατατρεγμού, είναι ένας ρόλος και ηρωικός, αλλά και εύκολος κατά κάποιο τρόπο. Εύκολος διότι η άρνηση, με οποιαδήποτε έννοια, είναι μια καθαρή στάση. Η οποία επιτρέπει στους διανοούμενους δηλαδή, τόσο να έχουν τη συνείδησή τους ήσυχη, να κοιτούν στον καθρέ­ φτη και να βλέπουν τους εαυτούς τους σαν, ξέρω εγώ το άλας της γης, ενώ σε εποχή αντίθετα, όπου η καθημερινή συμμετοχή στα τεκταινόμενα, συνεπιφέρει την αδήριτη ανάγκη, διαπραγμα­ τεύσεων, υποχωρήσεων, αποσπασματικών διατυπώσεων καί συμμετοχής σε λήψη αποφάσεων για ζητήματα πολιτικά. Στην περίπτωση αυτή η ψυχολογική επενέργεια της συμμετοχής, είναι πολύ δύσκολη, και πολύ πιο επώδυνη. Παύει πια η εποχή όπου, σταμάτησε πια η εποχή όπου ο διανοούμενος της Αριστερός, ήταν δυνατόν, να γυρίζει πίσω στο σπίτι του, ευχαριστημένος διότι έπαιξε το ρόλο του ως αγωνιστή και ως διανοούμενου. ΡΗΤΟΣ Α

Ναι’ υπ(*ρχει εδώ ένα πρόβλημα. Ό πω ς έλεγε ο Γκράμσι μπορεί μεν το αναρ' χικό κίνημα να χάθηκε, οι διανοούμενοι όμως δυνάμει είναι οι φορείς της αναρχίας, μέσα στα ίδια τους τα κόμματα κι αυτό προφανώς δεν είναι κακό. Διότι από τη φύση τους οι διανοούμενοι είναι στοιχεία τα οποία δεν είναι ευκολοδιαπαιδαγωγούμενα, πειθαρχούμενα, εί­ ναι στοιχεία αμφισβήτησης και κριτικής κι αλίμονο αν αυτό δεν κατανοεί ένα αριστερό κόμμα πόσο δημιουργικό είναι γι’ αυτό το ίδιο. Υπάρχει λοιπόν πάντα ένα πρόβλημα, ανοιχτό για τις σχέσεις του κόμματος με τους διανοούμενούς του. Λέγαμε πριν, ότι χρειαζόμαστε νέες μορφές κομμάτων, χρειαζόμαστε επίσης και νέες αντιλήψεις, για τον τρόπο που δρουν και εντάσσονται οι διανοούμενοι στην κομματική πρά­ ξη. Δεν είναι τυχαίο ότι οι πρώτες οργανώσεις που διαμαρτύρονται μέσα στα κόμματα για θέμα οπορτουνισμού, αλλαγής στρατηγικής κ .τ.λ. είναι οργανώσεις των επιστημόνων. Έ χουμε λοι­ πόν ένα πρόβλημα σημαντικό εδώ. Και δεν μπορούμε να μένουμε άλλο στην τριτοδιεθνιστική αντίληψη που συνεχίζει να κυριαρχεί γύρω μας. «Ο διανοούμενος λοιπόν, ασταθές, μικροαστικό στοιχείο αναγκαίο μεν, αλλά και δυνάμει ανατρεπτικό, ας τον κρατάμε και ολίγον, λοιπόν, στο περιθώριο της κομματικής ζω­ ής». Αν δεν θέλουμε να στενεύουμε τις δυνατότητες πρόσμιξης με το καινούριο και να μένουμε σε μορφές πεπαλαιωμένης διαχείρισης του κόμματος ως μηχανισμού. Αν δεν θέλουμε οι κοινω­ νικές και ιδεολογικές διεργασίες να μας υπερβαίνουν. Το πρόβλημά μου, λοιπόν, με τον Συνασπισμό δεν είναι η ταχύτητα των εξελίξεων και η αλλαγή της πραγματικότητας που έφερε την Αριστερά στο κέντρο των πολιτικών εξελίξεων. Είναι ότι συνειδητά, η κυριαρχία του μικροαστισμού που λέγαμε πριν, και της μορφής πολιτι­ κής που αυτός συνεπάγεται, επιδρά πάνω και στην όποια αριστερά μας. Με αποτέλεσμα να έ­

αφιερωμα/87 χουμε κι εδώ μορφές πατερναλισμού, μορφές από τα πάνω πολιτικής. Δεν πρόκειται για θέμα χρόνου, αλλα για ουσία αυτού που πρέπει να είναι σ ’ έναν αριστερό συνασπισμό το νόημα της συμμετοχής των μελών του στις πολιτικές διεργασίες. Βέβαια, οι συμμετοχικές διαδικασίες δεν αποτελούν κατάκτηση στην ελληνική κοινωνία. Το κομμουνιστικό κίνημα ήταν μεν εκείνο το οποίο έφερε τις μορφές οργανωμένης συλλογικής έκφρασης στους πολιτικούς μας σχηματισμούς, δεν μετέτρεψε όμως ποτέ αυτές τις μορφές οργανωμένης έκφρασης σε ουσιαστική συμμετοχή των μελών του. Παρέμεινε κι αυτό στο χωρισμό της κομματικής βάσης από την ηγεσία. Και νομίζω ότι έχει δίκιο ο Ηρακλής σε αυτό που λέει, ως αίσθηση, ότι μας αναζητά ο Συνασπι­ σμός ως ψηφοφόρους και όχι ως συμμέτοχους στα πράγματα. Με αποτέλεσμα όταν και οι πολι­ τικές διεργασίες τρέχουν πάρα πολύ γρήγορα, εσύ να νιώθεις ξεκομμένος ακόμη περισσότερο απ’ αυτές. Να νιώθεις ότι δεν συμμετέχεις σε τίποτε. Οτι κάποιος άλλος, αύριο, εν λευκώ, θα χαράξει το τι θα γίνει η Αριστερά τα επόμενα 20 χρόνια, χωρίς ο αριστερός να ρωτηθεί γι’ αυτό το οποίο όμως θα κληθεί να πληρώσει. Κι εδώ υπάρχει το πρόβλημα. ΤΤΛν„ . . . ν ν Μα είναι ένα πρόβλημα, στο μέτρο που υπάρχει μια εξομάλυνση της λειτουρΤΣΟΥΚΑΛΑΣ Κ. γ(ας της Αριστεράς ΡΗΓΟΣ Α Μα’ αυτιί η εξομάλυνση δεν μπορεί να γίνεται με όρους αστικού πολιτικού παιγνι' διού. Αν θέλεις να υπάρχεις ως Αριστερά. ΤΣΟΥΚΑΛΑΣ Α

Μα το πολ·ιτικό παιγνίδι - εδώ είναι ευρύτερο - το πολιτικό παιγνίδι είναι ένα παιγνίδι, του οποίου τους κανόνες, τους ορίζει το σύστημα των πολιτεια­ κών συντεταγμένων. Είναι ένα παιγνίδι διαπραγμάτευσης. Είναι ένα παιγνίδι, καθημερινής δια­ πραγμάτευσης. Λοιπόν, από τη στιγμή που βγαίνει η Αριστερά από ένα γυάλινο πύργο, που μπορούσε να είναι και καθαρή και σκληρή, είναι υποχρεωμένη να αντιμετωπίσει τα προβλήματα αυτά. Και εδώ, ακριβώς, μπαίνουμε σε αυτό που έλεγα πριν. Οτι η συμμετοχή των διανοουμένων, αλλά και της βάσης σε ένα παιγνίδι, καθημερινής πολιτειακής διαπραγμάτευσης, η οποία ορίζεται από τους θεσμικούς πολιτειακούς όρους, με τους οποίους λειτουργεί το πολιτικό σύστημα, μετατοπίζει αποφασιστικά τις μορφές πρόσληψης της καθημερινής πολιτικής δράσης. Μην ξεχνάμε ότι μέ­ χρι πριν από ελάχιστο καιρό, η Αριστερά ήταν στη γωνία. Οι πλειοψηφίες, οι πολιτικές και κοι­ νωνικές, δεν προσμετρούσαν την Αριστερά. Και επομένως, η Αριστερά είχε τη δυνατότητα ως αποκληρωμένη και απόκληρη, να μη μετέχει στις διαπραγματεύσεις. Από τη στιγμή που μετέ­ χει στις διαπραγματεύσεις, δεν είναι δυνατόν να λειτουργεί συνεχώς ως ένα διαρκές συνέδριο. Για να πάρουμε αυτά που συμβαίνουν σήμερα, όπου οι αρχηγοί των κομμάτων μετέχουν υπό την προεδρία του προέδρου της δημοκρατίας στη διαπραγμάτευση, για το αν θα γίνει οικουμε­ νική κυβέρνηση ή όχι, είναι σαφές ότι οι ηγεσίες πρέπει να έχουν διαπραγματευτικές δυνατότη­ τες και να μπορούν να δεσμεύουν τα κόμματα. Η καθημερινή πολιτική τρέχει με ρυθμούς που δεν επιτρέπουν εξονυχιστική συζήτηση.

88/αφιερωμα ΡΗΤΟΣ Α.

Ό χ ι προφανώς.

Λοιπόν, ό,τι και να γίνει, η βάση, η οποιαδήποτε βάση, είναι υποχρεωμένη, υπ(^ Tu- σημερννές τουλάχιστον συνθήκες, να αφήσει τον εκπρόσωπο του κόμματος να λειτουργήσει εν λευκώ. Δεν μπορεί εκείνος που πηγαίνει εκεί πέρα, να συζητήσει, να γυρίσει πίσω, να πει, σταματήστε, θα πάω να ρωτήσω εάν εγκρίνει το διαρκές συνέδριο.

ΤΣΟΥΚΑΛΑΣ Κ.

ΡΗΤΟΣ Α. Προφανώς όχι. Ά λ λ ο θέλω να πω. Ό τι η εξομάλυνση του πολιτικού παιχνιδιού, με την έννοια της διΚαιωματικής συμμετοχής της οργανωμένης αριστερός σε ένα σύστημα πολιτικών διαπραγματεύσεων, μεταβάλλει είτε το θέλουμε, είτε δεν το θέλουμε, τον τρόπο συμ­ μετοχής των μελών των κομμάτων και των υποστηρικτών των κομμάτων, έτσι ώστε κατά κά­ ποιο τρόπο να παίρνει παραπλήσιες μορφές, με αυτές που παίρνει το ίδιο πρόβλημα στα αστικά κόμματα. Δηλαδή ή μπαίνουμε σε ένα αστικής έμπνευσης κανονιστικό πολιτικό παιγνίδι, του οποίου οι κανόνες είναι δεδομένοι, ή το αποδεχόμαστε αυτό ή μένουμε απέξω.

ΤΣΟΥΚΑΛΑΣ Κ.

ΡΗΤΟΣ Α. Πού είναι η διαφορά όμως, Κωνσταντίνε; ΤΣΟΥΚΑΛΑΣ Κ.

Για μένα το πρόβλημα είναι ότι δεν έχει θεωρία η Αριστερά, μέσα στην οποία ν α ε ν τ β σ σ ε ι τ ο υ ς εκάστοτε πολιτικούς ελιγμούς.

Αν είχε όμως θεωρία η Αριστερά, θα είχε και τις μορφές των συμμετοχικών δικών ΡΗΤΟΣ Α. της δια5ικασιών. Τί λέγαμε πριν. Λέγαμε ότι βρισκόμαστε στην ανάγκη μιας κοινω­ νίας, η οποία απαιτεί νέες αντιλήψεις για τα πολιτικά της υποκείμενα. Νέα πολιτικά υποκείμε­ να, με νέες μορφές άρθρωσης και νέους τρόπους δράσης. Και ότι το αίτημα σήμερα, είναι αυτή η νέα συλλογικότητα, μέσα από διαδικασίες, όχι υποκατάστασης από κάποιον άλλον, άλλα ανάδειξης του πολιτικού εγώ του καθένα μας. Ά λ λ ο αν οι μορφές δόμησης της Αριστερός μας, παραμένουν στην τριτοδιεθνιστική της αντί­ ληψη, της υποκατάστασης και της διαίρεσης σε βάση και ηγεσία. Τι θέλω να πω εδώ. Δεν θέλω να πω ότι πρέπει να μείνει απέξω η Αριστερά από το κεντρικό αστικό πολιτικό παιγνίδι, σε κα­ μιά περίπτωση. Θεωρώ πάρα πολύ σημαντικό ότι η Αριστερά, είναι σήμερα μέσα σ’αυτό παιγνί­ δι, και πρέπει να είναι. Α λλα πρέπει να είναι ως Αριστερά. Οταν δεν έχει θεωρία που λες, δεν έχει τις βασικές συντεταγμένες που ως Αριστερά, την προσδιορίζουνε, και όπου και εγώ και εκείνος που με εκπροσωπεί, έχουμε τις ίδιες συντεταγμένεες, και άρα δεν είναι ανάγκη να κά­ νουμε κάθε μέρα δημοψήφισμα ή ολομέλεια για να συναποφασίζουμε κάθε στιγμή, για το τι θα πει, αλλά αυτό που θα πει βασίζεται κάπου στη συν-αντίληψη που δημιουργεί το κοινό όραμα, η κοινή στρατηγική που μαζί χαράξαμε. Σήμερα ελλείπουσας της θεωρίας και του συνακόλου­ θου της θεωρίας, της νέας οργανωτικής δομής των αριστερών κομμάτων, έχουμε το εξής καταπλητικό: Δεν ξέρεις αν αύριο το βράδυ στο συμβούλιο των πολιτικών αρχηγών θα γεννηθεί ένα τέρας ή ,θα γεννηθεί μια ευρύτερη κοινωνική συναίνεση. Που μπορεί να είναι κι αυτή ένα άλλου είδους τέρας και αυτό στο όνομα μάλιστα της δικής σου και δικής μου «συμμετοχής».Το να μην ξέρεις προεκλογικά πού η ψήφος σου θα πάει μετεκλογικά, αν από το παράθυρο πάει είτε από εδώ είτε από εκεί, αν θα υπάρξουν συγκλίσεις και ποιές, είναι αδιανόητο για μένα ως Αρι­ στερό. Ποιό από τα αριστερά κόμματα προεκλογικά έδωσε ένα στίγμα, έστω, του είδους των συγκλίσεων που αναζητά μπροστά στα οικονομικά, κοινωνικά και εθνικά άλυτα προβλήματα του τόπου. Κανένα. Είπανε, με κυρίαρχο το σύνθημα του Συνασπισμού, όσο πιο ισχυρός είμαι την Κυριακή, τόσο πιο καλός διαπραγματευτής είμαι τη Δευτέρα. Διαπραγματευτής όμως ποιου πράγματος; Και αυτό το ερώτημα δεν απαντήθηκε. Συγκλίσεις ναι, αλλά προς τα πού και με ποιες θέσεις η Αρι­ στερά μέσα σ ’αυτές; TEOVK ΑΛ

ΡΗΤΟΣ Α

κ

Μα είναι και Ί άεΥάλη αντίφαση. Από τη στιγμή που παίζεις το παιγνίδι το κοινοβουλευτικό, το πολιτειακό.

Με συγλωρείς, ο οπαδός του αστικού κόμματος, της Νέας Δημοκρατίας ή του ΠΑΣΟΚ, ήξερε προς τα πού ο Μητσοτάκης, και προς τα πού ο Ανδρέας θα οδηγήσουν

αφιερωμα/89 τα πράγματα. Σαφώς ήξερε, πολύ καλύτερα, απ’ ό,τν ήξερε ο οπαδός της Αριστερός. Εδώ είναι η διαφορά. ΤΣΟΥΚΑΛΑΣ Κ. Αυτό οφείλεται σε λόγους συγκυρίας. Μόνο.

ΡΗΓ

Ό χ ι, και γενικότερης τριτοδιεθνιστικής αντίληψης που παραμένει στην πράξη όλων ‘ των αριστερών μας κομμάτων κυρίαρχη.

Δεν το πιστεύω. Κοίταξε τα μη αριστερά κόμματα, να το πω έτσι, έχουν ένα ΤΣΟΥΚΑΛΑΣ.Κ. Km μόνο στόχ0 , Χην εξουσία. Την κυβέρνηση. Τη διαχείριση της εξουσίας. Λοι­ πόν, επομένως ο στόχος του είναι δεδομένος. Και οι διαπραγματευτικές τους δυνατότητες.. ΡΗΤΟΣ Α. Η Αριστερά ποιο στόχο πρέπει να έχει; ΤΣΟΥΚΑΛΑΣ Κ. Είναι πολύ πιο πολύπλοκος της Αριστερός. ΡΗΤΟΣ Α. Ποιόν; Είναι η συμμετοχή στην εξουσία, έτσι ώστε να προαγάγει τα οράματά της. Και ΤΣΟΥΚΑΛΑΣ Κ. ακριβ^ς γι»αυτ5, η αντίφαση ανάμεσα στα οράματα και στη συμμετοχή στην εξουσία ορίζει ακριβώς και τη δυσκολία που λες εσύ και την οποία επισημαίνεις πολύ σωστά, της συμμετοχής της βάσης, στην πάντοτε ευαίσθητη και εύθραυστη ισορροπία, ανάμεσα στο τί επιδιώκουμε και πώς θα οδηγηθούμε σε αυτό που επιδιώκουμε. Εκεί ακριβώς το ζήτημα είναι ότι η συμμετοχή στην εξουσία και στο πολιτικό παιχνίδι, είναι μοιραίο και αναπότρεπτο, να αμβλύνει την καθαρότητα. ΡΗΤΟΣ Α Συμφωνώ, αλλά δεν το θεωρώ ούτε μοιραίο, ούτε αναπόφευκτο, το να οδηγηθεί η ' Αριστερά σ ’ έναν άκρατο εμπειρισμό και πολιτικαντισμό. Διότι ή υφίσταται, ή δεν υφίσταται πρόβλημα π.χ. κάθαρσης. Αν υφίσταται, δεν μπορεί να εμφανίζεται και να χάνεται ανάλογα με τους συσχετισμούς κομματικής δύναμης. Δεν μπορεί να μου λέει ο Συνασπισμός τον Οκτώβριο ότι δεν μπορούσε να προχωρήσει στην κατάργηση του συν ένα, μαζί με το ΠΑΣΟΚ, ενώ δεν ήταν στις επίσημες δεσμεύσεις που εξήγγειλε ως κυβέρνηση ο Τζανετάκης, και να μου λέει σήμερα, μετά ένα μήνα, ότι χωρίς τη δέσμευση για κατάργησή του δεν θα υπάρξει κυβέρνηση. Και εδώ είναι το ζητούμενο, να θέλω, να ξέρω αν όχι πού να πάω, τουλάχιστον πού με πάνε. Ποιος μου εγγυάται αν αύριο κιόλας δεν πει κάτι άλλο. τεπυκ ιν κ Αυτό δεν είναι συνάρτηση ενός γενικότερου λάθους; Επί 10 χρόνια πιπιλάμε το ’ μυαλό του κόσμου, ως Αριστερά, ότι το εκλογικό σύστημα είναι η λυδία λίθος της δημοκρατίας; Έ χω υπογράψει και εγώ, 70 διακηρύξεις υπέρ της απλής αναλογικής.

ΡΗΤΟΣ Α.

Υπέρ ενός πάγιου αναλογικού συστήματος.

ΤΣΟΥΚΑΛΑΣ κ. ΡΗΤΟΣ Α

Και εδώ που τα λέμε δημοκρατία μπορεί να υπάρχει και χωρίς απλή αναλογική.

Προφανώς ναι, αλλά μην ξεχνάς ότι είχαμε μία πραγματικότητα ως τόπος. Κάθε ' κυβέρνηση, παραμονές εκλογών, ψήφιζε και ένα άλλο εκλογικό σύστημα στα μέτρα της, και στις μετρήσεις της, για να κάνει τις εκλογές. Δηλαδή δεν είχαμε πάγιο εκλογικό σύ­ στημα. Η πρώτη ανάγκη ήταν και είναι ένα πάγιο εκλογικό σύστημα. Η δεύτερη ανάγκη ήταν μια διαφορετική αντίληψη για τη σημασία των εκλογών. Να, οι σταθερές που έλεγα. Είναι φυσι­ κό, οι αστικές δυνάμεις να θεωρούν ως ανάγκη τού δια ταύτα των εκλογών, τη σταθερότητα της κυβερνητικής διαχείρισης. Μα είναι εξίσου φυσικό, οι αριστερές δυνάμεις να θεωρούν ως πρωταρχική ανάγκη του εκλογικού αποτελέσματος, την αποτύπωση των κοινωνικών πραγμα­ τικοτήτων. Είναι λογικό στην ιδεολογία τους, και του ενός και του άλλου. Καθόλου συγκυριακό. Διότι η Αριστερά πρέπει να θέλει την πλήρη αποτύπωση των κοινωνικών δυναμικών για να ξέ­ ρει τις διαθέσεις με τις οποίες θα κάνει τις αναγκαίες συνθέσεις, προς την πορεία του ριζικού μετασχηματισμού που αναζητά. Ενώ ο αστισμός θέλει να εξουσιοδοτήσει για την εν λευκώ ανά τετραετία διαχείριση του υπάρχοντος. Και αυτό ισχύει για όλες τις χώρες. Και θέλει την αποτύ­ πωση της κοινωνικής δυναμικής η αριστερά - και γι’ αυτό είναι υπέρ της απλής αναλογικής

90/αφιερωμα - για να ξέρει πού πατάει, πώς και πόσο προχωράει. Ό τι η απλή αναλογική αποκλείει μονο­ κομματικές συνήθως διαχειρίσεις, τη βοηθάει άλλωστε στην καλύτερη ανάδειξη των θέσεων των εργαζομένων στο κέντρο της πολιτικής σκηνής. Ό τι αυτό οδηγεί και σε συμμαχικές κυβερνή­ σεις, κοινά προγράμματα, οδηγεί. Ό τι υποχρεώνει την Αριστερά σε συγκλίσεις, την υποχρεώ­ νει. Αρκεί σ ’ όλα αυτά να μην ξεχνά ότι δεν μπορεί ποτέ να μετατραπεί σε μια αδιαφοροποίητη εν γένει εθνική δύναμη, γιατί τότε παύει να συγκροτείται ως Αριστερά και μετατρέπεται κι αυτή σ’ ένα θολό μικροαστικό-λαϊκίστικο κόμμα. Οδηγείται δε σε μια πολιτική αφερεγγυότητα και τελικά σε μια δράση αναντίστοιχη με τους γενεσιουργούς λόγους ύπαρξής της. Κι αυτό δεν μπο­ ρούν - επί ποινή ακυρώσεώς τους - να το ξεχνούν τα πολιτικά υποκείμενα που αυτοτιτλοφορούνται ως αριστερά.

ΠΑΠΑΛΕ-HL Η ^ ιναι ΨανεΡ0 ότι μια τέτοια συζήτηση δεν μ πορεί να έχει τέλος. Τα παγκό~ ' σμια γεγονότα ακολουθούν τους δικούς τους ρυθμούς, ενώ οι απόψεις και οι θεωρητικές προσεγγίσεις - λιγό τερο ή περισσότερο συγκλίνουσες - είναι πολλές. Ω στόσο στις μέρες μα ς και στις σ τιγμές που ζούμε,ο διάλογος αυτός - ο οποίος βέβαια π αράλληλα διεξάγεται μ ε τον ένα ή τον άλλο τρόπο σ ’ όλους τους χώρους της κοινωνικής, πολιτική ς και πολιτισ τική ς μ α ς ζωής - δεν παύει να α πο τελεί μια συνεισφορά, ένα θετικό βήμα, για να κα τα ­ νοήσουμε τη ραγδαία μεταβαλλόμενη π ρα γματικό τη τα που ζούμε, ώ στε να ανταποκριθούμε στις απαιτήσεις τω ν καιρών, όπως λέγεται.

κράματα θλίψης και άλγους νγ\

Μ ΙΧ Α Η Λ Μ Π Ο Υ Ρ Μ Π Ο ΥΛ Η : Ά μ μ ο ς . Το χρο νικό της καταβασίας των ιπποτώ ν της Χαύδας. Α θήνα, Δ ι ά τ τ ω ν , 1988. Σελ. 84.

ο βιβλίο « Ά μ μ ο ς» του Μιχ. Μπουρμπούλη, ένα τυπογραφικό αριστούργημα των εκδόσεων Διάττων, είναι ένα ιδιότυπο χρο­ νικό με «σιβυλλικές αρθρώσεις» και υψηλά αλληγορική διάθεση. Φθόγγο το φθόγγο διαρθρώνεται ποιητικά ένας ιστορικός απολογι­ σμός, σαν ένα ξαφνικό καταύγασμα μνήμης, που κρυσταλλώνεται λυρικά, για να διατηρηθεί στο διηνεκές. Οι αινιγματώδεις περιγρα­ φές βυθοσκοπούν τη φυλετική μνήμη και ανασύρουν κράματα θλί­ ψης και άλγους. Ό σ ο και αν φαίνεται σαν μια οικογενειακή υπόθεση του συγγρα­ φέα, ο τρόπος γραφής, που εξατμίζει τα ιστορικά γεγονότα κατα­ κρατώντας τα βαθύτερα αιτιατά, ανάγει το κείμενο σε μια διανθρωπίνως σημαίνουσα πράξη. Το χρονικό περιγράφει περιπέτειες των Ιπποτών της Χαύδας, που ξεριζώνονται από τα Μοσχονήσια της Μικράς Ασίας, φθάνουν στις άνυδρες περιοχές της Αιγύπτου («άμμος» - Ά νω Νείλος), από ε­ κεί αποφασίζουν έξοδο προς τη Χαύδα της Κρήτης και από την Κρή­ τη φθάνουν τελικά στην Κεφαλονιά, όπου κτίζουν τη Χαύδα Β' και τον Κτητορικό Ναό του Σωτήρος. Κεντρικές μορφές του χρονικού είναι ο Φραγκίσκος Α' , αρχη­ γός της εξόδου από την Αίγυπτο και ο Αντώνιος -Φραγκίσκος, τε­ λευταίος των ιπποτών, αποβιώσας το 1970 στη Χαύδα Β' . Ο θάνατος του τελευταίου και η απαγόρευση της ταφής του στον Κτητορικό Ναό του Σωτήρος φαίνεται ότι είναι το ερέθισμα της κα­ ταγραφής του χρονικού αυτού, όταν ο «καταγραφέας» συναντά τον «τυφλό γέρο», τον άνθρωπο που του έδωσε όλες τις πληροφορίες για την «καταβασία των ιπποτών».

Τ

καταγραφή γίνεται με τρόπο απολύτως απογειωμένο από τα μέτρα της κοινής αφήγησης. Συμβολισμοί που βρίσκουν τις αντιστοιχίες τους μέσα στην αρχαία, κυρίως, εκφραστική δυναμι­ κή, συνδυάζονται για να υπονοηθούν τα γεγονότα όχι μόνο που έγι­ ναν, αλλά και εκείνα που θα μπορούσε να είχαν γίνει. Η καθαρότητα της γλώσσας τροφοδοτεί ένα υψηλό και ιδιάζον ύφος εξιστόρησης, που συμπλέκεται ανάμεσα στην ποιητική ραψω­ δία, την υμνολογία και την προσευχή. Οι λέξεις έλκονται από μια ταυτόσημη μουσική συνάφεια, συνάδοντας προς τη γενικότερη α­ ντίληψη της ενότητας των πραγματικών και υπερβατικών στοιχείων.

Η

ποι n<rn

92/επιλογη «Ν α! ο γέρο ν υχτο κρά χτης μ ε το ν υφαντό πο τα μό τις όψεις της ημέρας σ τη ν Π ύλη της εξόδου και το ν άβακα τω ν ’κ α ­ κώ ν παιγνίων» καθώς όριζε η έρημος που κοιμόταν πίσω α­ πό τις τυφλές καμπάνες. - Το δρόμο να α κο ύ τε πληθυσμοί βοτάνω ν και εικόνω ν■ τρυ γη τές του φ ασκόμηλου, κι απά ντησαν "Ε κατος! Έ κ α το ς!' οι προσευχές των γυρίνων. - Ύ α ζώα τα φορούν ιερείς· τα καλά μια κτίζονται και ούτε ένα α ­ νάγλυφο δεν α π ά ν τη σ ε!’. Εδώ αγραυλούν ο μονόκερω ς και το απ ό σ τα γμ α τω ν κ ερ α σ ιώ ν τα πλοία των γυναικώ ν κλεί­ νουν το σπέρμα στο ν ουρανό τη ς Μ εγάλη ς Κ οιλάδας· έμβιο και κινούμενο μόνο το νεογνό χνούδι...» Ο Μιχ. Μπουρμπούλης θερμαίνει υπερμέτρως την έκφραση, ό­ ταν αναφέρεται στους νεκρούς, με αποτέλεσμα το κείμενο να υπο­ κύπτει σ ’ ένα σκοπούμενο εσωτερικό σπαραγμό και να μεταβάλ­ λεται σ ’ ένα πολύσημο ξόρκι αποφυγής των κακών: «Ο μύθος των νεκρώ ν γνωρίζει και β ο τανική και ανάγνωσηακούτε: δ εν είναι ο κρεμμυδοφ άγος που καθαρίζει τα πρόσω ­ πα· το 'κυανούν δ ά κ ρ υ ’ που λευκαίνει πλέο ντα ς το χρόνο εί­ ναι- όλα τα ά λλα δεινά πάχνη ς και όνειρα...» Τέτοιοι αφορισμοί για τα δεινά και το θάνατο ηχούν μέσα στο κεί­ μενο σαν άνεμοι παγανιστικοί που συνεπαίρνουν το λόγο, ζωντα­ νεύοντας βουές χωνεμένες στο χρόνο, αγχέμαχους συριγμούς ξε­ χασμένων τάφων και χαρακτηριστικές εντυπώσεις οσφρήσεως α­ πό παλιά οστεοφυλάκια. Πρόκειται για στοιχεία λατρείας των ει­ δώλων, που δεν αρνούνται την ορθόδοξη εκκλησιαστική λατρεία, αλλά συγχωνεύονται μαζί της σε μια συμπαντική ροή, με μια τάση να συγκεραστούν όλα τα επιμέρους ορατά του κόσμου και, κυρίως, όλες οΐ αόρατες προβολές τους μέσα στο άλογο. τσι, ο συγγραφέας μαζί με τα στοιχεία του φυσικού χώρου μέ­ σα στον οποίο δρα και πορεύεται ο άνθρωπος, ανιχνεύει και τις πύλες εξόδου προς το φανταστικό τοπίο, τονίζοντας την οργα­ νική εξάρτηση του ανθρώπου από τη φαντασία και τις λειτουργι­ κές του επιπτώσεις στην καθημερινή συμπεριφορά. Μέσα στο χρονικό συντελείται μια διάχυση εικόνων, παρασυρόμενη από το παλλιροϊκό άλγος άλλων εποχών. Αφυπνίσεις κεκοιμημένων, αναδύσεις καταβυθισμένων, επιστροφές αναχωρησαμένων. Αρίθμηση των δεινών και σταμάτημα της ροής στα καίρια και σκαιά: τη μετοικεσία, την ξενιτιά, το θάνατο. Και πάνω απ’ όλα το ξεπήδημα από τον προσωπικό θύλακα και την εισδοχή στο φυ­ λετικό δράμα, με τη δημιουργία του φανταστικού ποταμού Ροστ (ρους και στάχτη), που συνενώνει στο διάβα του όλα τα χαμένα κέ­ ντρα του γένους, που έλαμψαν κάποια στιγμή στο απώγειο της ακ­ μής τους κι ύστερα έσβησαν για πάντα. Παρεπόμενο συμπέρασμα και δίδαγμα: Η κτήση που χάνεται, δια­ σώζεται μόνο στο βιωμένο χρόνο. Να ζούμε, λοιπόν, τις μέρες μας καθολικά, να βιώνουμε το χρόνο μας μέχρι τα έσχατα, για να μπο­ ρούμε να επιστρέφουμε και να ξαναξεκινάμε. Οι αφετηρίες βρίσκο­ νται παντού. Μ ονάχα η διαχρονική όραση, ενίοτε, απουσιάζει.

ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΠΕΖΟΓΡΑΦΙΑ ΚΥΚΛΟΦΟΡΟΥΝ Βασίλης Τσιαμπούσης Η ΒΕΣΠΑ καί άλλα έπαρχιακά διηγήματα

Νίκος Βασιλειάδης ΑΓΑΘΟΣ

Τόλης Κ αζαντζής ΤΟ ΤΕΛΕΥΤΑΙΟ ΚΑΤΑΦΥΓΙΟ

Νίκος Β . Λ αδάς ΗΜΕΡΟΛΟΓΙΑΚΕΣ ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ (1973-1975)

Ε

ΗΛΙΑΣ ΚΕΦΑΛΑΣ

Ό μ η ρ ο ς Π έλλας ΣΤΑΛΑΓΚ VIC

ΦΦΦ Μ ιά ν έα π ρ ο σ π ά θ εια

της ΝΕΦΕΛΗΣ ΕΚ ΔΟ ΣΕΙΣ ΝΕΦΕΛΗ Μαυρομιχάλη 9, ΑΘΗΝΑ Τηλ. 3607744-3604793

επιλογη/93

οι δρόμοι κι οι ρυθμοί της μοναξιάς ΙΩ Α Ν Ν Α Σ ΤΣ Α ΤΣΟ Υ:Π οιήματα.Σχέδια εξω φύλλου Γιάννης Μ όραλης. Α ­ θήνα, Ε κ δ ο τ ι κ ή Α θ η ν ώ ν , 1988. Σελ. 400. ·

Γ \λ

Α γρ υπνη αυγή.Α θήνα, Ο ι ε κ δ ό σ ε ι ς τω ν φ ίλ ω ν , 1989. Σελ.88. « ...Π λούσιος από δοκιμασίες και τραγικά ερωτήματα, προχωρούσε στο Γ ολγοθά του, με συνειδητή την πορεία του προς το θάνατο...»

(Ιων. Τσάτσου, Η ποίηση και ο Ά δ η ς , σελ.10, Οι Εκδόσεις των φίλων, Αθήνα 1987). παρουσία της ποιήτριας Ιωάννας Τσάτσου, στο χώρο τουλά­ χιστον της γυναικείας ποίησης, είναι χαρακτηριστική. Ό πω ς η ίδια ομολογεί στο τελευταίο της ποιητικό βιβλίο «Ά γρυπνη αυ­ γή», μη μπορώντας να πάρει απάντηση στα «μύρια ημερήσια ερω­ τήματα», προσπάθησε να βρεί «διέξοδο στην πίστη της, στην αρ­ χαία σοφία, στα σύμβολα της φύσης και της Γραφής». Η ποίησή της είναι καρπός μιας κοπιαστικής κι αγωνιώδους πορείας μέσα στο χώρο και το χρόνο της ελληνικής και της χριστιανικής οικου­ μένης, μιας πορείας προς το Γολγοθά της τελειότητας. Η ποιήτρια έρχεται από πολύ μακριά, μέσα από τα βάθη του ελ­ ληνικού ιστορικού χρόνου, κι ο λόγος της έχει τη φόρτιση μιας σο­ βαρής παιδείας και το κάλλος της απλότητας. Η ποίησή της είναι σοβαρή, αποκαθαρμένη από περιττά στοιχεία, λουσμένη στο φως και τη μαγεία του πανάρχαιου ελληνικού ποιητικού λόγου, έχει το μέτρο και την αρμονία του αληθινού και του κατασταλαγμένου. Εί­ ναι άδολη, απλή, ανεπιτήδευτη, απροσποίητη, κοντολογίς μια τα­ πεινή προσευχή ειδωλολάτρισσας χριστιανής ψυχής. Κι αυτή η προ­ σευχή, η κατανυκτική, η απαλλαγμένη από μελοδραματισμούς, άλ­ λοτε είναι ευχαριστία προς τον προσωπικό Θεό, άλλοτε δέηση και ικεσία, χωρίς εξάρσεις, ποτέ εναγώνια επίκληση απελπισμένου. Εί­ ναι η προσευχή του ταπεινού και του πιστού, που έχει εναποθέσει τις ελπίδες του στην προαιώνια Πίστη και ζει και κινείται μέσα στο φως της ορθόδοξης χριστιανικής Πίστης, αδιάφορο αν είκοσι αιώ­ νες χριστιανικής διαπαιδαγώγησης της ανθρωπότητας δεν μπόρε­ σαν να φέρουν τ ’ αναμενόμενα αποτελέσματα και η Καινή Εντολή της Νέας Θρησκείας στάθηκε ανίσχυρη να σώσει τον άνθρωπο α­ πό το φυσικό και το ηθικό κακό. Το περιεχόμενο της θρησκείας του Ναζωραίου εξακολουθεί να παραμένει ένα ελκυστικό άλλοθι για τον άνθρωπο, μια διέξοδος από την πραγματικότητα και μια διαφυγή, μια παρήγορη ουτοπία μέσα στην τραγικότητα του πεπερασμένου, αξιοσέβαστη, ωστόσο, αφού ο πιστός βρίσκει μέσα στην Ορθόδο­ ξη Πίστη του γαλήνη και αποτελεί γι’ αυτόν πηγή έμπνευσης και δημιουργίας. . Η Ιωάννα Τσάτσου, η ποιήτρια, ως ταπεινή δούλη Κυρίου αισθά­ νεται τη μηδαμινότητά της, όπως τη ζει στη μοναξιά της:

Η

Δ ο κίμ α σ α ό λες αυτές τις μοναξιές τον άνθρωπο κι η αφή μου αγρίεψ ε από τη ν αδικία (σ.199) κι από κει μέσα από την ηθελημένη καθολική γυμνότητα, παρακο­

ποι n<rn

94/επιλογη λουθεί το καθημερινό δράμα του ανθρώπου, που γίνεται και δικό της δράμα: Σε βλέπω να προχωρείς σιγά σβησμένος - ζωντανή η γη χαρούμενη να τρέχει η λύπη μ έ σ ’ α π ’ τα μάτια σου κι εγώ να τη μαζεύω σ τη ν καρδιά μου (σ .191) χει συναίσθηση των ευθυνών της, δεν είναι αποκομμένη από το σύνολο, κάνει τον απολογισμό των έργων της και των πράξεών της με ειλικρίνεια και σεμνότητα, έχει τακτοποιήσει τους λογα­ ριασμούς της, έχει μαζέψει από τη ζωή όση μπορούσε τραγικότητα και ομορφιά και στόλισε τους χώρους της ποιητικής της μοναξιάς, μιας δημιουργικής, ευλογημένης μοναξιάς. Χωρίς να είναι μια εξω­ τερικά θρησκευόμενη ποιήτρια, νιώθει την ύπαρξη του Θεού μέσα της, μέσα στα έργα της, μέσα στη φύση και της αποκαλύπτεται μέσ’ από τα έργα της Τέχνης, που έχουν αφετηρία τους την Πίστη και την άδολη ομορφιά του αγνού ελλληνικού τοπίου. Η βαθιά της πί­ στη είναι κοσμική και καλλιτεχνική, καθώς η ειδωλολατρεία κι ο χριστιανισμός εδώ συμπορεύονται μες στους αιώνες της καλλιτε­ χνικής δημιουργίας. Στέκεται το ίδιο ευλαβικά μπροστά στην Πα­ ναγιά και μπροστά στην Αφροδίτη, Θεά του Έρωτα, και την αποκαλεί «αιδούμενη Ροδίτισσα καθαρή γραμμή άρτια αναδυόμενη ο­ μορφιά ολοζώντανη» (σ.226) και γονατίζει μπροστά της «υποτακτι­ κή», υποταγμένη ολότελα στη θέληση της Θεάς του Έρωτα ακυ­ βέρνητη μέσα στην παντοδυναμία της ακατάβλητης Θεάς. Δεν δι­ στάζει να υπηρετήσει την τέχνη της ως Χριστιανή, αλλά και ως Ελληνίδα, μια τέχνη υψηλή, που μόνο μέσα στο Ιωνικό φως μπορού­ σε να εδραιωθεί. Κι αυτό το ακατάλυτο φως η ποιήτρια δε θα το χάσει ποτέ από τα μάτια της. Υποφώσκει κάτω από τους υποβλη­ τικούς στίχους της, μέσα στον καταιγισμό και τον «καταυγασμό» του ερωτικού πάθους, απ’ όπου αναδύεται ερωτική, βαστούμενη α­ πό «τη θεία πρόνοια». Η ποιήτρια ξέρει το μέτρο και την αρμονία της απλότητας και της σαφήνειας. Η τέχνη της γίνεται καθαρτήριο ψυχής, είναι λυτρω­ τική, όχι τόσο με τις μεταφυσικές της προεκτάσεις, όσο με την ο­ μορφιά, την ισορροπία, την ανθρωπιά και την αμεσότητά της! Το κατασταλαγμένο, το ήπιο ποιητικό της βλέμμα διεισδύει πα­ ντού κι ανακαλύπτει τη μυστική ομορφιά κι ο τόνος της είναι χα­ μηλός, το περπάτημά της σίγουρο, η έκφρασή της καθαρή και ξά­ στερη. Με την ίδια σοβαρότητα στέκεται μπροστά σ ’ ένα λουλούδι του κήπου ή του αγρού, στα χρώματα του δειλινού, στα δέντρα του κήπου, στις σκιές και στα χαλάσματα, σ’ έναν αρχαίο ναό, σε μιαν εκκλησιά, στο Θάνατο και στη Ζωή! Κι όλα αυτά τα βλέπει και τα ζει μέσα από την τραγικότητα του φωτός και της φθοράς, μέσα στον καταυγασμό της ερωτικής μέθης. Η αναφορά της στους τόπους δεν είναι περιγραφική. Πρόκειται για μια διαχρονική θεώρηση της φυσικής και της ιστορικής ελλη­ νικής πραγματικότητας, ανθρωποκεντρική, όπως είναι ανθρωπο­ κεντρική και η ελληνική κοσμοαντίληψη. Ζει στον ιστορικό χρόνο σ’ όλη του τη διαδοχική διαδρομή, αλλά πάντα πιστή, έτσι για να μη «στερεύουν τ’ αγιάσματα δίχως πίστη», (σ.134) και η φωνή της παραμένει πάντα τρυφερή, δυναμικά ερωτική, ζεστή:

Ε

«...θα νιώσεις πόσο χάδι για σένα μάζεψ ε η φωνή μου.» (σ. 156)

επιλογη/95 νύχτα επίσης είναι πανταχού παρούσα στο έργο της, γόνιμη, ώρα περισυλλογής και αυτοελέγχου, μια άλλη όψη θανάτου μέσα στην αιωνιότητα της ανυπαρξίας μας...Καλή και βαθιά κι α­ μετακίνητη η θρησκευτική πίστη, αλλά κι η αμφιβολία δεν αφήνει το νου να ησυχάσει, η βίωση .του θανάτου είναι μια άλλη έκφραση της αμφιβολίας για την αθανασία της ψυχής: « Ά ρ α γ ε το υλάχισ τον ακούς / σ τη ν ολοφυρόμενη φ υλλω σιά / το μοιρολόγι του αγέρα / το παράπονό μο υ...» Κάποτε σπάει τη μοναξιά και συμπορεύεται με μιαν αναρίθμητη συντροφιά « σ ’ αυτό ν τον χώ ρο τη ς ιστορίας / που ονομάζουμε Ε λ­ λά δ α / σ ’ αυτό ν το σιδερένιο αιώνα / που αριθμούμε εικ ο σ τό ...» (σ.98). Και τότε ζει και το καθημερινό δράμα της γυναίκας: «Δυόμιση - Η ώ ρα του θανάτου / ...Τ ώ ρα μ έσα στη μαύρη μ α ντίλα / τύλιξε το ν καημό της η γυναίκα / τη φ όρεσε για πάντα / μ έ σ ’ α π ’ αυτήν βλέπει τον κόσμο / γνωρίζει / πόσο οι πεθαμένοι ζητούν τα κορμιά το υς...» (σελ.197-198). Το ποιητικό τοπίο είναι πολυποίκιλο. Η ποιήτρια διαρκώς διαλέ­ γεται με τα πράγματα, βρίσκεται σε μιαν ερωτική αισθησιακή σχέ­ ση μαζί τους, αγωνίζεται και κατορθώνει να δώσει σχήμα στις μνή­ μες και στα οράματά της, να φτάσει στην τελείωση του φυσικού και του ποιητικού εαυτού της. Κι αυτό δεν σταματά ποτέ. Και στην τελευταία της ποιητική συλλογή, την πρόσφατη θέλω να πω, γίνε­ ται με διακριτική οδύνη, καθώς η πορεία της ακολουθεί αντίστρο­ φη φορά για να φανερώσει την προσφορά της και να προσεγγίσει το Σινά της ποιητικής της κορύφωσης.

Η

ΕΛΕΝΗ ΧΩΡΕΑΝΘΗ

diauaum ipriujpaUn

(Μυθιστόρημα εσχατολογικής ουτοπίας)

f κ δ ο υη ■"Α Π Ε ΙΡ Ο Ν " τ η λ .: 3 6 .0 5 .5 7 8

ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΚΗ & ΑΝΘΡΩΠΟΛΟΓΙΚΗ ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ - G U T E N B E R G ΣΕΙΡΑ:

ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΚΑΙ ΠΡΑΚΤΙΚΕΣ

Επιστημονικός Σύμβουλος:

Δ.Γ. ΤΣΑΟΥΣΗΣ

Κ Α Θ Η ΓΗ ΤΗ Σ Κ Ο ΙΝ ΩΝ ΙΟ Λ Ο ΓΙΑ Σ ΠΑΝ ΤΕΙΟ Υ Π ΑΝ/Μ ΙΟΥ Κ ΟΙΝ Ω Ν ΙΚ Ω Ν ΚΑΙ Π ΟΛΙΤΙΚΩ Ν ΕΠΙΣΤΗΜ ΩΝ

ΓΚΥΡΒΙΤΣ Ζ.: Μελέτες γύρω από τις κοινωνικές

τάξεις TIMASHEF N.-THEODORSON G.: Ιστορία κοινω­

νιολογικών θεωριών BOTTOMORE Τ.: Κοινωνιολογία WEBER MAX: Η προτεσταντική ηθική και το

πνεύμα τον καπιταλισμού DURKHEIM Ε.: Κανόνες κοινωνιολογικής μέθο­

δον MICHEL Α.: Κοινωνιολογία τον γάμον και της οι­

κογένειας LEFEBVRE Η.: Κοινωνιολογία τον Μαρξ ΤΣΑΟΥΣΗΣ Δ.Γ.: Η κοινωνία τον ανθρώπον ΤΣΑΟΥΣΗΣ Δ.Γ : Χρηστικό λεξικό κοινωνιολο-

γίας LIENHARDT G.: Κοινωνική ανθρωπολογία ΤΑΤΣΗΣ Ν : Η διδασκαλία της κοινωνιολογικής

θεωρίας ΦΙΛΙΑΣ Β.: Κοινωνία και εξονσία στην Ελλάδα ΤΣΑΟΥΣΗΣ Δ.Γ.: Κοινωνική δημογραφία ΣΕΡΑΦΕΤΙΝΙΔΟΥ Μ.: Κοινωνιολογία των μέσων

μαζικής επικοινωνίας ΠΑΝΤΕΑΙΔΟΥ-ΜΑΑΟΥΤΑ Μ.: Πολιτικές στάσεις

και αντιλήψεις στην αρχή της εφηβείας GODELIER Μ.: Η θεωρία της μετάβασης στον Μαρξ GARLAN Υ.: Η δονλεία στην αρχαία Ελλάδα GODELIER Μ : Μαρξιστικοί ορίζοντες στην κοι­ νωνική ανθρωπολογία, τ.Α' ΦΙΛΙΑΣ Β.: Κοινωνικά σνστήματα στον 20ό αιώ­ να, τ. Α' VALLIN J : Ο πληθνσμός της γης ΜΟΥΣΟΥΡΟΥ Λ.: Κοινωνιολογία της σύγχρονης οικογένειας. ε κ δ ό σ ε ις G U T E N B E R G ΣΟΛΩΝΟΣ 103 · ΤΗΛ. 3 6 0 0 .1 2 7

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΡΑΠΠΑ · ΠΡΟΒΑΗΜΑΤΑ ΤΟΥ ΚΑΙΡΟΥ ΜΑΣ ΖΑΚ ΛΕ ΓΚΟΦ - Π ΙΕ Ρ ΝΟΡΑ ΤΟ ΕΡΓΟ ΤΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ -

ΤΟΜΟΙ 3

___

Το έργο αυτό επιχειρεί κάτι περισσότερο από απολογισμό, κάτι διαφορετικό από πανόραμα. Μια διάγνωση της κατάστασης της ιστορίας ή τουλάχιστον της πρακτικής, που ιστορικοί από διαφορετικές κατευθύνσεις και γενιές, αλλά με κοινό πνεύμα έρευνας - έξω από οποιαδήποτε σχολή - ασκούν στη Γαλλία. Κι ακόμη μια αφετηρία για τους καινούριους δρόμους της ιστορικής αναζήτησης. Πολλοί ασχολούνται ήδη μ' αυτήν, μερικοί δημοσιεύουν εδώ τη μαρτυρία τους. Πράγματι, η ιστορία, όπως κι οι άλλες βασικές επιστήμες, εδώ κι αρκετά χρόνια έχει υποστεί μια βαθιά μεταλλαγή. Διακρίνουμε μια «νέα» ιστορία με τον ίδιο τρόπο που αποκαλούμε «σύγχρονες επιστήμες» τα μοντέρνα μαθηματικά και τη γλωσσολογία. Αυτήν την ιστορία επιθυμούμε να παρουσιάσουμε και να ενθαρρύνουμε.

εκδόσεις

«ΚΕΔΡΟΣ

Γ. Γενναδίου 3 - τηλ. 36.02.007

ΦΡΑΝΣΟΥΑ ΣΑΤΕΛΕ Ε Β Ε Λ ΙΝ Π ΙΖΙΕ-Κ Ο ΥΣΝ ΕΡ ΟΙ ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΑΝΤΙΛΗΨΕΙΣ ΤΟΥ 20ού ΑΙΩΝΑ Ιστορία της πολιτικής σκέψης

Στο βιβλίο αυτό πρόκειται μάλλον για μια Ιστορία της πολιτικής σκέψης, με την έννοια ότι υιοθετούμε εδώ, πολύ πλατιά, ένα χρονολογικό πίνακα, ότι σημειώνουμε εδώ τις επιδράσεις και τις συγγένειες, ότι εξακριβώνουμε επίσης τις εξελίξεις που οφείλονται είτε στην ίδια τη λογική των ιδεών είτε στην ανάγκη που βρέθηκαν στοχαστές και πολιτικοί να αποδεχτούν ή να μετασχηματίσουν αυτές τις ιδέες σε συνάρτηση με τις ιστορικές περιστάσεις. Όμως, αυτή η ιστορία δεν παρουσιάζεται με τη συνηθισμένη μορφή των εγχειριδίων. Εδώ προβάλλεται ένας γενικός επιλογισμός στο σύνολο των πολιτικών αντιλήψεων του 20ού αιώνα, που έχει σκοπό να προσφέρει στον αναγνώστη όχι μια αναλυτική επισκόπηση, αλλά ένα θεματικό υλικό και τον καλεί να αποβλέπει περισσότερο στην κριτική παρά στην απομνημόνευση.

Μ ΙΣ ΕΛ ΦΟΥΚΩ ΕΠΙΤΗΡΗΣΗ ΚΑΙ ΤΙΜΩΡΙΑ Η ΓΕΝΝΗΣΗ ΤΗΣ ΦΥΛΑΚΗΣ

ΕΠΙΤΗΡΗΣΗ ΚΑΙ

Τ Ι Μ 2 Ρ ΙΑ

Η ΓΕΝΝΗΣΗ ΤΗΣ ΦΥΛ

Η σύγχρονη τιμωρητική δεν τολμάει πια να λέει ότι τιμωρεί τα εγκλήματα· ισχυρίζεται ότι αναμορφώνει τους εγκληματίες. Πάνε κιόλας δύο αιώνες που συγγενεύει και ζει αρμονικά με τις «επιστήμες του ανθρώπου». Αυτό είναι και η αλαζονεία της, ο τρόπος της, πάντως να μην ντρέπεται για τον εαυτό της: «Ίσως να μην έχω ακόμα εντελώς δίκιο· κάντε λίγη υπομονή, κοιτάξτε πώς γίνομαι σιγά σιγά σοφή». Πώς όμως η ψυχολογία, η ψυχιατρική, η εγκληματολογία θα μπορούσαν να δικαιολογήσουν τη σημερινή δικαιοσύνη, αφού η ιστορία τους δείχνει την ίδια πολιτική τεχνολογία, στο σημείο από όπου ξεκίνησαν και οι μεν και οι άλλες; Κάτω από τη γνωριμία των ανθρώπων και τον εξανθρωπισμό των τιμωριών, βρίσκουμε μια κάποια πειθαρχική εξουσία επί των σωμάτων, μιαν ανάμικτη μορφή υποδούλωσης και αντικειμενοποίησης, μιαν ίδια «εξουσία-γνώση». ^ φ