Τεύχος 232

ΔΙΑΒΑΖΩ Δ Ε Κ Α Π Ε Ν Θ Η Μ Ε Ρ Η ΕΠΙΘ ΕΩΡΗΣΗ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟ Υ · ΑΡ. 232 · 7.2.90 · ΔΡΧ. 400

Νέοι κα|

λογοτεχνία

Από τις εκδόσεις Γκοβόστη Βιβλία του Ευγένιου Ο5 Νηλ

απο τα βιβλία της «γνώσης»

ΜΙΚΡΗ ΣΕΙΡΑ

Η γ ε ρ ο ν το κ ό ρ η ΜΠΑΡΜΠΕ NT" ΩΡΕΒΙΓΥ

Οι δ ια β ο Η ικές ΝΑΘΑΝΙΕΛ ΧΩΘΟΡΝ

Το ά η ικ ο γρ ά μμ α ΣΥΝΤΟΜΑ ΚΥΚΛΟΦΟΡΟΥΝ ΡΑΛΦ ΕΛΙΣΟΝ

Ο α ό ρ α το ς άνθρω π ος ΤΟΜΑΣ ΧΑΡΝΤΥ

Κάτω από τα δ έν τρ α

ε κ δ ό σ ε ις « γ ν ώ σ η » Ιπποκρατους 31, 106 80 Αθήνα, Τη?Ι. 3620941 - 3621194

ΝΕΑ

ΒΙ ΒΛΙ Α SENH

1989-1990

ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ

Το παζάρι στο άσυλο (Μυδισιόρημα)

ΜΟΡΑΝΊΈ ΕΛΣΑ Το νησί του Αρθούρου (Μυδισιόρημα)

ΒΓΓΟΡΙΝΙΕΛΙΟ Μικροαστοί (Αιηγήμαια)

ΜΠΕΝΙ ΣΤΕΦΑΝΟ Το μπαρ κάτω από τη θάλασσα (Μυδισιόρημα)

ΒΛΑΝΤΥ ΜΑΡΙΝΑ

ΝΑΝΤΟΛΝΥ ΣΤΕΝ Η ανακάλυψη της βραδύτητας

ΑΠΝΤΑΪΚ ΤΖΩΝ

Βλαδίμιρος ή Η πτήση που σταμάτησε ΓΕ ΤΣΟΥΝ-ΤΙΑΝ Το χωριό στο βουνό (Μυθιστόρημα) ΓΚΟΛΝΉΝΓΚ ΓΟΥΙΛΙΑΜ Μύησις ταξιδευτού (Μυδισιόρημα) Γειτονικά καταλύματα (Μυδισιόρημα) ΓΟΥΝΤΧΑΟΥΖ ΠΕΛΑΜ Μην μπλέξεις με το Διάβολο (Μυδισιόρημα) ΖΕΛΟΥΝ ΤΑΧΑΡ ΜΠΕΝ Ο γραφιάς (Μυδισιόρημα)

(Μυδισιόρημα) ΝΉΝΤΕΡΟ Ο ανιψιός του Ραμώ (Μυδισιόρημα) ΟΥΠΤΟΥΕΡΘ ΓΙΟΥΤΖΙΝ Τα εννέα πρόσωπα του Χριστού (Μυδισιόρημα) ΣΑΚΣ ΟΛΙΒΕΡ Ο άνθρωπος που μπέρδευε τη γυναίκα του με ένα καπέλο (Μυδισιόρημα)

ΑΝΘΟΛΟΓΙΑ ΠΕΡΟΥΒΙΑΝΟΥ ΔΙΗΓΗΜΑΤΟΣ (Επιλογή-μειάφραση: Ρήγας Καπάιος)

ΘΕΛΑ ΚΑΜΙΛΟ ΧΟΣΕ Η οικογένεια του Πασκουάλ Ντουάρτε

ΑΝΘΟΛΟΓΙΑ ΧΙΛΙΑΝΟΥ ΔΙΗΓΗΜΑΤΟΣ

(Μυδισιόρημα)

(Επιλογή-μειάφραση: Ρήγας Καπάιος)

ΚΑΛΒΙΝΟ ΙΤΑΛΟ Μαρκοβάλντο ή Οι εποχές στην πόλη (Μυδισιόρημα)

ΑΝΘΟΛΟΓΙΑ ΓΕΡΜΑΝΙΚΟΥ ΔΙΗΓΗΜΑΤΟΣ (Επιλογή-μειάφραση: Γιάννης Πάισης)

ΕΚΔΟΣΕΙΣ

ΚΑΣΤΑΝΙΩΤΗ

Η σύγχρονη εκδοτική παρουσία στα ελληνικά γράμματα Ζ. Πηγής 3, 106 78 Αθήνα, τηλ. 360.32.34 - 360.J3.31

1989 β ρ α β ε ία

ΚΡΑΤΙΚΟ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΚΟ ΒΡΑΒΕΙΟ ΓΙΑ ΤΟ ΠΑΙΔΙΚΟ ΒΙΒΛΙΟ

β ρ α β ε ία

ΒΡΑΒΕΙΟ ΝΟΜΠΕΛ

1989

β ρ α β ε ία ΕΠΑΙΝΟΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΠΑΝΤΟΒΑ

1989

1989

Καμίλο Χοσέ Θέλα

Ντίνος Δημόπουλος

Τα τρία Σίγμα

Η οικογένεια του Πασκουάλ. Ντουάρτε

Τα 8ελφινάκια του Αμβρακικού

Έ ν α συναρπαστικό αστυνομικό μυθισ τόρ η μα για νέους, από δέκα ετώ ν και άνω, που κρ ατάει α ­ μ ε ίω το το ενδιαφέρον μέχρι και τη ν τελευ τα ία σελίδα.

Το β ιβ λ ίο που έδω σε μ ια νέα ώ ­ θηση στη ν ισ πανική λογοτεχνία και οριοθέτησε μ ια στροφή σ ’ έ ­ ναν κόσμο λαϊκό κ αι αγροτικό, μ ε χα ρ α κτήρ ες πρω τόγονους, που τα ά γρια πάθη τους τροφοδοτούν την α ρχέγονη βα ρβ α ρό τη τα μ ια ς χ ώ ­ ρα ς m u έχει σ τ ιγ μ α τ ισ τ ε ί από τ η β ία και το μίσος.

Μ ια δροσερή, κεφά τη, σ υγκινη τι­ κή και α π ίσ τε υ τη π ε ιπ έτεια , το καλύτερο ίσω ς β ιβ λίο του πολυ­ βραβευμένου συγγρ α φ έα μας.

Νίτσα Τζώρτζογλου

Σ τ ις Ε κ δ ό σ ε ις Κ α ς τ α ν ιω τ η Η σύγχρονη εκδοτική παρουσία στα ελληνικά γράμματα

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΕΞΑΝΤΑΣ

Charles

DICKENS

ΙΣΤΟΡΙΑ ΔΥΟ ΠΟΛΕΩΝ Μετάφραση ΑΝΑΣΤΑΣΙΑ ΑΓΑΠΗΤΟΥ ΒΙΚΤΩΡΙΑ ΤΡΑΠΑΛΗ

ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΚΛΑΣΙΚΗ ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ ΕΞΑΝΤΑΣ

Τζαβέλλα 1 και Ζωοδόχου Πηγής Τηλ.: 36.04.885 - 36.13.065

ΚΟΙΝΩΝΙΚΕΣ ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ

ΑΠΟΚΛΕΙΣΤΙΚΗ ΔΙΑΘΕΣΗ

\

ΚΟΙΝΟΠΡΑΚΤΙΚΗ

\

ΙΠΠΟΚΡΑΤΟΥΣ 68 · 106 80 ΑΘΗΝΑ ΤΗΛ. 3609.197 .

Λ

Εκδόσεις Γλάρος ΘΕΜΙΣΤΟΚΛΕΟΥΣ 31 · 106 77 ΑΘ Η Ν Α· ΤΗΛ: 3618.457

Ψυχολογία και Αστρολογία

ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΚΑΙ ΑΣΤΡΟΛΟΓΙΑ Ένα έργο που εξετάζει την παραδοσιακή σοφία της αστρολογίας στο φως της ψυχο­ λογίας του Γιουνγκ και αποκαλύπτει το ωρο­ σκόπιο σαν εικόνα της ψυχικής δομής του ανθρώπου, στην οποία εμπλέκονται η θεω­ ρία του συγχρονισμού, τα αρχέτυπα και το συλλογικό ασυνείδητο της ανθρώπινης φυλής.

Karen Hamaker-Zondag

ΤΟ ΠΝΕΥΜ Α ETON ΑΝΘ ΡΩ Π Ο ΤΗ Ν ΤΕΧΝΗ ΚΑΙ

ΤΟ ΠΝΕΥΜΑ ΣΤΟΝ ΑΝΘΡΩΠΟ ΤΗΝ ΤΕΧΝΗ ΚΑΙ ΤΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ

ΤΗ

Λ Ο Γ Ο Τ Ε Χ Ν ΙΑ

Οι πλέον διεισδυτικές και ενορατικές παρα­ τηρήσεις του Γιουνγκ στον τομέα της καλλι­ τεχνικής και λογοτεχνικής δημιουργίας, μέ­ σα από μια σειρά δοκιμίων για τον Παράκελσο, το Φρόιντ, το Ρίχαρντ Βίλχελμ, του Πικάσο, το έργο του Τζόις «Οδυσσέας», την ποί­ ηση και τη λογοτεχνία.

ΕΚΔΟΣΕΙΣ

ΙΑΜΒΛΙΧΟΣ Μάρνη 5-7, 10433 ΑΘΗΝΑ Τηλ. 5221744, 5227678

|ε κ δ ό σ ε ι ς Ο Λ Κ Ο Σ ΐ ΖΩΙ'7. MTF.BRPE

φ

\\> μ μΪ Ί >

I c. τ » ς ίδ ’ σττ,ν I λλχ δ α

ΒΑΤΒΩ ΤΟ ΜΥΘΙΚΟ ΑΙΔΟΙΟ ΖΩΡΖ ΝΤΕΒΕΡΕ «Βαυβώ Ι ο μυθικό αιδοίο» μτφρ. Γ. Τόλιας

Ετοιμάζονται Β. ΣΟΥΜΠΑΡΤ

ΓΟΥΣΤΑΥΟΣ ΦΛΩΜΠΕΡ «Το Ταξίδι στην Ελλάδα» προλ. Κ.Θ. Δημαράς μτφρ. Π .Α . Ζάννας

«Θρησκεία και Έ ρ ω ς» μτφρ. Μ ιχ. Κοπιδάκης «Αλληλογραφία Γ. Σεφέρη - Τ. Μαλάνου» επιμ.: Δ. Δασκαλόπ υλος

Βουκουρεστίου 3 (105 64) Τηλ. 3254538 - 3253172

Εκδόσεις Πλέθρον Σειρά: Ξ Ε Ν Η Λ Ο Γ Ο Τ Ε Χ Ν ΙΑ

ΚΥΚΛΟΦΟΡΕΙ

Βιβλιοπωλείο - Εκδόσεις: Μασσαλίας 20α, 106 80 Αθήνα,

Τηλ. 36.41.260,36.45.057

ΕΙΝΑΙ (HID

ΔΙΑΒΑΣΤΗΚΕ ΑΠΟ ΕΚΑΤΟΜΜΥΡΙΑ ΑΝΑΓΝΩΣΤΕΣ ΣΟΛΟ ΤΟΝ ΚΟΣΜΟ.

rrm BEST SELLERS

...και ζείτε συγκλονιστικές εμπειρίες.

αφιερώματα σε συμμραφειs Τα τεύχη που σημειώνονται με αστερίσκο έχουν εξαντληθεί

Ο. ντε Μπαλζάκ No 60* Δ. Γληνός No 61* Τ. Τζόυς No 62* Κ. Χατζηαργύρης No 63 Ζ. Ζενέ No 66 Νέοι λογοτέχνες No 69 Αριστοφάνης No 72 Ζ. Πρεβέρ No 73 Μ. ντε Σαντ No 77 Κ.Π. ΚαβάφηςΝο78 Χ.Λ. Μπόρχες No 79 Μ. Κοΰντερα No 80 Μ. Γιουρσενάρ No 81 Α. Κοραής No 82 Κ. Μαρξ No 83 Μ. ΒιάνΝο 85 Νέοι Λογοτέχνες No 87 Κ. Βάρναλης No 88 Τ. Μαν No 90 Φ. Νίτσε No 91 Κ. Θεοτόκης No 92 Ρ. Μπαρτ No 93 Ν. Λαπαθιώτης No 95 Ε. Ροίδης No 96 Ε. Ζολά No 97 Σταντάλ No 98 Μακρυγιάννης No 101 Λουκιανός No 102 Ντιντερό No 103 Τ. Άγρας No 104 I. Βερν No 105 Θ. Καΐρης No 106 Παραμυθάδες No 108 Ε. Έσσε No 109

Α. Καμΰ No 110 Β. Ουγκό No 111 Ε. Άλαν Πόε No 112 Φ. Κόντογλου No 113 Σ. Μπέκετ No 115 Κ. Πολίτης No 116 Α. Πάλλης No 118 Β. Μαγιακόφσκι No 121 Ε. Ιονέσκο No 122 Μ. Φουκώ No 125 Ζ. Λακάν No 126 Ζ. Πωλ Σαρτρ No 127 Φ. Ντοστογιέφσκι No 131 Ν.Χ. Λώρενς No 132 Γ.Σ. Έλιοτ No 133 Μ. Ντυράς No 134 Αριστοτέλης No 135 Σ. ντε Μπωβουάρ No 136 Γ. Θεοτοκάς No 137 Φ.Σ. Φιτζέραλντ No 138 Τ. Ουίλιαμς No 139 Α. ΚάλβοςΝο 140 Γ. Σεφέρης No 142 Γ. Φλωμπέρ No 143 Ο. Έκο No 145 Α. Δουμάς No 147 Α. Κρίστι No 149 Σ. Φρόυντ No 150 Α. Αρτώ No 151 Ο. Ουάιλντ No 152 Β. Γούλφ No 153 Γ.Β. Γκαίτε No 154 Κ. Καρυιυτάκης No 157

Κ. Λεβί-Στρως No 158 Ε. Χεμινγουέη No 159 Ζ. Κοκτώ No 160 Μ. Χάιντεγκερ No 161 Β. Ναμπόκοφ No 162 Α. Παπαδιαμάντης No 165 Π. Λεκατσάς No 166 Αίσωπος No 167 Α. Αραγκόν No 168 Α. Τσέχωφ No 169 Σ. Τσίρκας No 171 Τ. Στάινμπεκ No 173 Όμηρος No 174 Μ. ντε Θερβάντες No 176 Βολταίρος No 177 Ε. Πάουντ No 178 Μολιέρος No 179 Δ. Χατζής No 180 Ε. Ίψεν No 181 Ν. Χάμμετ No 182 Π. Βαλερί No 183 Ζ. Μπατάιγ No 187 Ν. Καζαντζάκης No 150 Θουκυδίδης No 191 Φ.Γ. Αόρκα No 192 Ρ. Τσάντλερ No 193 Β. Ράιχ No 197 Ρ. Μοΰζιλ No 199 Α. Τολστόι No 200 Π. Ελυάρ No 201 Ζ. Σιμενόν No 202 Γ. ντε Μωπασάν No 204 Γ. Ρίτσος No 205 Α. Ζιντ No 206 Α. Μπρετόν No 207 Μ. Μπρεχτ No 211 Α. Αλεξάνδρου No 212 Δ. Σολωμός No 213 Φ. Πετράρχης No 218 Α. Αουπέν No 218 Γκ. Γκ. Μάρκες No 223 Τζ. Όργουελ No 226 Τ. Λειβαδίτης No 228 Κ. Ντίκενς No 229 Δάντης No 230

ΔΙΑΒΑΖΩ

ΔΕΚΑΠΕΝΘΗΜΕΡΗ ΕΠΙΘΕΩΡΗΣΗ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ

Α. Μεταξά 26. Αθήνα - 106 81

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΧΡΟΝΙΚΑ

Σύνταξη: 36.40.487 Λογιστήριο: 36.40.488 Διαφημίσεις: 36.42.789 Συνδρομές: 36.42.765

Η ΑΓΟΡΑ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ ΡΕΠΟΡΤΑΖ: Γράφει ο Μπάμπης Καβροχωριανός ΜΟΛΙΣ ΚΥΚΛΟΦΟΡΗΣΑΝ: Επιμέλεια Ηρακλής Παπαλέξης ΔΙΑΛΟΓΟΙ

12 13 14 18

Τεύχος 232 7 Φεβρουάριου 1990

ΑΦΙΕΡΩΜΑ

Τιμή: Λρχ. 400

Ιωάννα Μυλωνάκη: Οι νέοι στο αφηγηματικό έργο των Κων. Χατζόπουλου και Κων. Θεοτόκη 20 Αλεξάνδρα Θαλάσση: Η απειλή κατά του ελληνισμού ως παρά­ γοντας για τη διαμόρφωση του ιδεώδους νέου στο μυθιστόρημα της γενιάς του ’30 23 Μ.Γ. Μερακλής: Οι νέοι στη λογοτεχνία της Αντίστασης 28 Βαγγέλης Κάσσος: Το σύνδρομο της μεταπολεμικότητας και η κηδεμονία της νεότητας του εικοστού αιώνα 34 Γιάννης Μπασκόζος: Τρεις γενιές νεολαίας μέσα στη λογοτεχνία 55 Δημοσθένης Κούρτοβικ: Οι νέοι λογοτέχνες και η νέα πεζογραφία 61 Γιώργος Θαλάσσης: Νέα πεζογραφία και ανανέωση 63 Ά ντα Κατσίκη-Γκίβαλου: Το παιδί και ο έφηβος στη λογοτεχνία για παιδιά του 20ού αι.

68 Θόδωρος Γραμματάς: Νεοελληνικό θέατρο και κοινωνία 73

Ιδρυτής: Περικλής Αθανασόπουλος Διευθυντής: Γιώργος Γαλάντης Σύνταξη: Κατερίνα Γρυπονησιώτου, Βα­ σίλης Καλαμαράς, Ηρακλής Παπαλέξης, Νένη Ράις, Βάσω Σπάθή, Καίτη Τοπάλη Οικονομικός υπεύθυνος: Βάσω Σπάθή Συνδρομές: Κατερίνα Γρυπονησιώτου Διαφημίσεις: Ηρακλής Παπαλέξης Σελιδοποίηση-Μοντάζ: Νένη Ράις Γλωσσική επιμέλεια-Διορθώσεις: Βίκυ Κωτσοβέλου Στοιχειοθεσία: Φωτοκύτταρο Ε.Π.Ε., Υ­ μηττού 219, τηλ. 75.16.333 Φωτογραφίσεις-Μοντάζ: 1. Χριστοδουλάκος - 1. Κοργιαλάς Ο.Ε., Α. Μεταξά 26, τηλ. 36.41.134 Εκτύπωση: ΑφοίΤσαλδάρη Ο.Ε., Φυλής 35, Καματερό, τηλ. 26.10.918 Βιβλιοδεσία: Νικ. Κατριβάνος και Σία Ο.Ε., Στ. Γόνατά 48, τηλ. 57.49.951 Διανομή: Νέο Πρακτορείο Τύπου Ιδιοκτήτης-Εκδότης: Γιώργος Γαβαλάς Κεντρική διάθεση:

ΟΔΗΓΟΣ ΒΙΒΛΙΩΝ ΕΠΙΛΟΓΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ: Γράφει ο Νίκος Μακρής ΠΟΛΙΤΙΚΗ: Γράφει ο Σωτήρης Ντάλης ΠΟΙΗΣΗ: Γράφει ο Ηλίας Κεφάλας ΚΙΝΗΜΑΤΟΓΡΑΦΟΣ:/!'ράφει ο Η. Κολοβός ΜΕΛΕΤΗ: Γράφει η Μαρία Λαμπαδαρίδου-Πόθου ΠΛΑΙΣΙΟ: Γράφουν ο Αντώνης Κάλφας και η Ελένη Χωρεάνθη

76 78 80 83 86

Αθήνα: «Διαβάζω» Θεσσαλονίκη: Βιβλιοπωλείο «Κέντρο του βιβλίου» Λασσάνη 9 τηλ. 237.463 Εξώφυλλο: Γιώργος Γαλάντης

ΔΕΛΤΙΟ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΟ ΔΕΛΤΙΟ

37

ΚΡΙΤΙΚΟΓΡΑΦΙΑ

46

στο επόμενο «Διαβάζω»

αφιέρωμα: «Ελληνική κοινωνία και Κράτος»

Αιχμή-ΑΘ., Β ά νια ς-Θ εσ σ ., Β ασ ιλόττουλοςΧαλάνδρι, Δίφρος-ΑΘ., Δωδώνη-Αθ., ΔωδώνηΓιάννενα, Ελευθερουδάκης-Αθ., Ενδοχώρα-ΑΘ., Εστία-ΑΘ., Ιανός-Θεσσ., Κατώι του ΒιβλίουΘ εσσ., Αέσχη του Βιβλίου-ΑΘ., Αι6έριος-Αθ., Μ ττο σ τά ν ο γ λ ο υ -Π ε ιρ α ιά ς, Π ιτσ ιλ ός-Α θ., Π ολύεδρο-Πάτρα, Σύγχρονη Εποχή-ΑΘ., Τέχνη Λ ό γ ο ς -Π α ρ ά δ ε ισ ο ς, Χ ατζοΰλ η-Λ άρ ισ α, Χνάρι-Αθ.

η ΑΓΟΡΑ του ΒΙΒΑΙΟΥ 14 Ιανουάριου έως 28 Ιανουάριου 1990

I—| Ο πίνακας παρουσιάζει τα εμπορικότερα βιβλία ενός δεκαπενθημέρου, σύμφωνα με τα στοιχεία που μας παραχώU ρησαν 20 βιβλιοπώλες α π ' όλη την Ελλάδα, δηλώνοντας ο καθένας τους τέσσερα βιβλία που είχαν τις περισσότερες πωλήσεις στο βιβλιοπωλείο του κατά το διάστημα αυτό. Έτσι κάθε βιβλιοπωλείο δίνει τέσσερις βαθμούς στο βιβλίο που είχε τις περισσότερες πωλήσεις, τρεις βαθμούς στο αμέσως επόμενο, δύο βαθμούς στο τρίτο κατά σειρά βι­ βλίο, ενώ ένα βαθμό παίρνει το τέταρτο.

ΘΕΛΑ Κ.Χ.: Η οικογένεια του Πασκουάλ Ντουάρτε ΤΑΧΤΣΗ Κ.: Το φοβερό βήμα ΘΕΛΑ Κ.Χ.: Η Κυψέλη

ΚΑΣΤΑΝΙΩΤΗΣ

ΕΞΑΝΤΑΣ

ΖΑΧΑΡΟΠΟΥΛΟΣ

ΓΑΛΑΝΑΚΗ Ρ.: Ο βίος του Ισμαήλ Φερίκ Πασά

ΑΓΡΑ

ΜΟΥΡΣΕΛΑ Κ.: Βαμμένα κόκκινα μαλλιά

ΚΕΔΡΟΣ

ΒΟΑΓΚΟΝΟΦ Ν.: Θρίαμβος και τραγωδία

ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΕΠΟΧΗ

ΕΚΟ ΟΥ: Το εκκρεμές του Φουκώ

ΓΝΩΣΗ

ΞΑΝΘΟΥΛΗ Γ.: Το χάρτινο φεγγάρι της καρδιάς μας

ΚΑΣΤΑΝΙΩΤΗΣ

ΔΙΑΜΑΝΤΟΠΟΥΛΟΥ Κ.Θ.: Η βιογραφία του Κωνσταντίνου Μητσοτάκη (2ος τό­ μος) ΠΑΠΑΖΗΣΗΣ | ΔΗΜΟΥ Ν.: Τολμηρές ιστορίες

ΝΕΦΕΛΗ

ΚΑΡΑΒΙΑ Μ.: Ο στοχαστής του Μαρουσιού

ΚΑΣΤΑΝΙΩΤΗΣ

|-j Ο κατάλογος που ακολουθεί παρουσιάζει, με αλφαβητική σειρά, τα υπόλοιπα βιβλία που δεν προτάθηκαν από δύο τουλάχιστον βιβλιοπωλεία.

Άντγουντ Μ.: Ιστορία της Πορφυρής Δούλης (Εστία) · Αραγκόν Λ.: Οι κομμουνιστές (Σύγχρονη Εποχή) • Ασίμωφ I.: Βιβλιοθήκη του Σύμπαντος (Κέδρος) · Άσλεϋ Μ η .: Ο Τέρι στον Φράχτη (Κέδρος) · Αστούριας Ν.: Άνθρωποι από καλαμπόκι (Σύγχρονη Εποχή) · Βακαλόπουλου Α.: Νεότερη Ιστορία της Ελλάδος (Βάνιας) · Βαλτινού Θ.: Στοιχεία της δεκαετίας του ’60 (Στιγμή) · Βλάχου Γ.: Άρθρα στην Καθημερινή 1919-1951 (Καθημερινή) · Γιαννακού Μ.: Το παιδί που έψαχνε το όνομά του (Οδυσσέας) · Γκαίτε Φ.Β.: Εκλεκτικές Συγγένειες (Άγρωστις) · Γκίνες: Το βιβλίο των Ρεκόρ (Χιωτέλης) · Δέλτα Π.: Οι πρώτες ενθυμήσεις (Ερ­ μής) ·Διγκαβέ Κ.: Ελληνικό και Διεθνές Αλμανάκ 1989 (ατομική) · Ζέη Α.: Ο μεγάλος περίπατος του Πέ­ τρου (Κέδρος) · Ζέη Α.: Παραφυάδα (Ιανός) «Ίρβινγκ Τζ.: Ο κατά Γκάρμπο κόσμος (Μέδουσα) · Ιωάννου Γ.: Τρίτος δρόμος ήταν και πέρασε (Καστανιώτης) · Καραγιαννόπουλου Γ.: Ιστορία του Βυζαντινού Κράτους (Βάνιας) · Κρεμμυδά Β.: Εισαγωγή στην Οικονομική Ιστορία της Ευρώπης (Γνώση) · Κορόμηλά Μ.: Τέσσε­ ρις ιστορίες για μια χαμένη πανσέληνο (Πανόραμα) · Λουγγή Τ.: Η Βυζαντινή κυριαρχία στην Κάτω Ιταλία (Εστία)· Λουσιάνο: Η Βιβλιοθήκη της Αλεξάνδρειάς (Αλεξάνδρεια) · Μαλιγκούδη Φ.: Οι Σκλάβοι στη Με­ σαιωνική Ελλάδα (Βάνιας) · Μπακόλα Ν.: Η Μεγάλη Πλατεία (Κέδρος) · Μπουλώτη X.: Η Σεμέλη διώχνει το νέφος (Λωτός) · Ουσμπένσκι Ν.: Ο κροκόδειλος Γκένα (Σύγχρονη Εποχή) · Παπαμόσχου Η.: Πέτρινο Σπίτι (Πατάκης) · Παπάνθιμου Α.: Ο Αυριανισμός (Θεμέλιο) · Πλωρίτη Μ.: Της Ζωής και της Τέχνης (Κα­ στανιώτης) · Ράσντι Α.: Σατανικοί Στίχοι (Νέα Σύνορα) · Τερζάκη Α.: Αυκόφως των ανθρώπων (Εστία) • Σαρή Ζ.: Παραράδιασμα (Πατάκης) · Σεμπρούν X.: Τι ωραία Κυριακή (Εξάντας) · Σκούρτη Γ.: Ιστορίες με πολλά Στρας (Κέδρος)· Χάρντυ Τ.: Η τρισαγαπημένη · Χόπερ Ρ.Τζ.: Οι πρώτοι Έλληνες (Βάνιας) · Χουρδάκη Μ. - Μαρούδα Ε. - Σταύρου Μ.: Θέματα προετοιμασίας για γάμο. Συμβίωση και σχέσεις στην οικογέ­ νεια (Σύλλογος γονέων και Κηδεμόνων)

χρονικα/13

Χ ΡΟΝΙΚΑ Βραβεύσεις Μ εταφ ρ ασ τώ ν Στον 92χρονο ελληνιστή ομότι­ μο καθηγητή του Πανεπιστημίου του Παλέρμο Μπρούνο Λαβανίνι απονεμήθηκε το «Χρυσό Μετάλ­ λιο» της Ελληνικής Εταιρίας Με­ ταφραστών Λογοτεχνίας για το 1989. Το βραβείο παρέλαβε ο διάδο­ χός του Βιτσέντζο Ρότολο, ο ο­ ποίος κατά τη διάρκεια της απο­ νομής σε κεντρικό ξενοδοχείο μί­ λησε για τον σοφό καθηγητή και ο Ν. Βρεττάκος που απένειμε τι­ μητικές διακρίσεις θυμήθηκε τη ζεστή του συμπαράσταση όταν στα χρόνια της δικτατορίας βρέ­ θηκε πολιτικός εξόρισ τος στη Σικελία. Το «Χρυσό Μετάλλιο» δόθηκε στον Μπ. Λαβανίνι «για την ευρύ­ τατη εποπτεία του στο φάσμα των Ελληνικών Γραμμάτων, από τον Όμηρο ώς τον Ελύτη». Το βραβείο καλύτερης μετά­ φρασης από τα Ελληνικά σε ξένη γλώσσα απονεμήθηκε στον Ολ­ λανδό καθηγητή Β. Ά ρτς για τη μετάφραση της «Κυράς των Αμπελιών» του Γ. Ρίτσου και στον επί­ σης Ολλανδό σ υγγραφέα και με­ ταφραστή X. Χόκβερντα για τη με­ τάφραση της ποιητικής συλλογής του Ν. Καββαδία «Μαραμπού». Το βραβείο της καλύτερης με­ τάφρασης από ξένη γλώσσα στα ελληνικά απονεμήθηκε στον πεζογράφο, ποιητή και δοκιμιογράφο Κ. Τσιρόπουλο για τη μετάφρασή του στα Ελληνικά της «Οικογέ­ νειας του Πασκουάλ Ντουάρτε» του νομπελίστα Χοσέ Καμίλο ©έ­ λα. Οι τιμητικές διακρίσεις απονεμήθηκαν στους: Αρπαντ Παπρ για τη μετάφραση στα ουγγρικά του «Ήλιου του θανάτου» του Π. Πρεβελάκη, στη Λέενα Βατάνεν- Μπατή για μετάφραση στα Φινλανδικά της «Λωξάντρας» της Μ. Ιορδανίδου, στον Φώντα Κονδύλη για την «Αυτοβιογραφία του «Άρθουρ Μίλλερ», στη Μαρία Μαρινέσκου - Χύμου για το έργο του Μιρτσέα Ελιάντ «Τρία διηγήματα» και στη Ζωή Βαλάση για την έμμετρη από­

δοση των «Ρουμπαγιάτ» του Όμαρ Καγιάμ. Στην τελετή της απονομής μίλη­ σαν ο Γενικός Γραμματέας της ΕΕΜΛ Κώστας Ασημακόπουλος και ο πρόεδρός της Β. Βιτσαξής. Ο κ. Ασημακόπουλος μίλησε για τη δραστηριότητα της ΕΕΜΛ τον τελευταίο χρόνο, που παρά τα πε­ νιχρά οικονομικά της μέσα κρίνεται πλούσια, και ο κ. Βιτσαξής α­ νέπτυξε το θέμα «Μετάφραση και ευθύνη», ενώ ο καθηγητής Καρ. Μητσάκης έκανε εκτενή αναφορά στους βραβευθέντες.

Μεταφραστής από τα Ελληνικά σε άλλη γλώσσα που να μιλάει σπαστά τη γλώσσα από την οποία μεταφράζει σίγουρα ξαφνιάζει. Ο Ο ύγγρος μεταφραστής Α. Παπρ με σπαστά Ελληνικά μίλησε για τη δεύτερή του πατρίδα, την πνευμα­ τική — την Ελλάδα — αλλά και για τις μεταφράσεις του. «Με το λεξικό σιγά-σιγά σαν την αράχνη στη γωνιά μου μεταφράζω από τη γλώσσα σας από το 1962». Μ’ αυτό τον πρωτότυπο κι άξιο θαυμασμού τρόπο οι Ο ύγγροι γνώρισαν κι αγάπησαν τον «Αλέξη Ζορμπά» του Ν. Καζαντζάκη, την «Πριγκίπισα Ιζαμπού» του Ά γγ. Τερζάκη και το «Μαουτχάουζεν» του Ιάκωβου Καμπανέλλη κ.ά.

Ειδική μνεία σε δύο απόντες έ­ γινε κατά την τελετή της απονο­ μής της ΕΕΜΛ: για τον Παύλο Ζάννα και την Μερόπη Οικονόμου.

• Πέντε κανόνες για την καλή με­ τάφραση θέσπισε τον 16ο αι. ο Ε. Ντολέ. Ό ταν όμως σε μια μετά­ φρασή του στον Πλάτωνα έβγαι­ νε το συμπέρασμα ότι ο Έλληνας φιλόσοφος αμφισβητούσε την α­ θανασία της ψυχής, ο Ντολέ δικά­ στηκε γ ια το... ατόπημά του. Στραγγαλίστηκε και το πτώμα του ρίχτηκε στην πυρά.

και Alison Richards

ΠΑΘΟΣ ΓΙΑ ΤΑ ΜΥΡΜΗΓΚΙΑ ΚΑΙ Τ’ ΑΣΤΕΡΙΑ Επιφανείς επιστήμονες και νομπελί­ στες παρουσιάζουν την αγνοημένη πλευρά της επιστήμης. Με ευχάριστες μη τεχνικές περιγραφές, δίνουν στον καθένα τη δυνατότητα να γνωρίσει το αθέατο αλλά γοητευτικό τοπίο των θε­ τικών επιστημών, που θα διασκεδάσει και θα καταπλήξει.

275 σελ., 1700 δρχ. Εκδόσεις ΚΑΤΟΠΤΡΟ ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΔΙΑΘΕΣΗ ΕΚΔΟΣΕΙΣ τροχαλία ΒΙΒΛΙΟΠΩΛΕΙΟ Γριβαίων 5 (πάροδος Σκουφά 64) 106 80 Αθήνα τηλ. 3646426

Για την άμεση ενημέρωση της συντακτικής επιτρο­ πής, η οποία υπογράφει τα κείμενα που ακολουθούν, παρακαλούμε τους εκδότες να αποστέλλουν το συντομό­ τερο δυνατόν τα βιβλία τους στα γραφεία του πε­ ριοδικού.

Αν ξέρατε τι τρώνε! Γιατί σε μερικά μέρη του κόσμου μερικές ομάδες α ν θρ ώ π ω ν τρώ ­ νε ή και βρίσκουν π ο λ ύ νόστιμες τρ οφ ές π ο υ άλλες ομάδες τις α­ π ο ρ ρ ίπ το υ ν και τις απ εχθάνονται; Γιατί π .χ . οι Ανατολίτες δεν π ί­ νουν γάλα, οι Μ ουσουλμάνοι α π ο φ εύ γ ο υ ν το χοιρινό, οι Δυτικοί αποστρέφονται τα έντομα, ενώ οι λαοί της νοτιοανατολικής Ασίας βρίτκουν νόστιμα και θρ επτικά τα έντομα και τις αράχνες, του ς σκορπ ιο ύ ς και το υ ς υδροκοριούς, τις αράχνες και τ' αυ γά κατσαρίδων, τους γ ρ ύλ ο υς και τις ακρίδες, του ς τερμίτες και τα τζιτζίκια; Είναι π ρ ο φ α ν ές ότι η ιστορία της διατροφ ής τω ν λαών αποτελεί τμήμα του ανθρ ώ π ινου πολιτισμού. Έχει σχέση με το οικοσύστη­ μα, τη βιολογία και συνδέεται και με π ο λ λ ο ύ ς άλλους πα ρ ά γο ν τες πο υ δεν έχουν σχέση με ανεξήγητες παραξενιές ή θεϊκές επιταγές. Επιστημονικά τεκμηριωμένες π λ ηρ οφ ορ ίες για την κρεατοφαγία, το αίνιγμα της ιερής αγελάδας, το «σιχαμερό» γουρούνι, την ιπ π ο ­ φ αγία, το «άγιο» βοδινό, τη γαλακτοφ αγία και γαλακτοφοβία, για γάτες, σκύλους, ντίγκο και άλλα ζώα, αλλά και για την ανθρω ποφ αγία, παρέχει ο Αμερικανός α ν θρ ω π ο λό γ ο ς Marvin Harris στο βι­ βλίο του «Η ιερή αγελάδα και ο βδελυρός χοίρος». Ο σ υγγρ αφ έα ς χρησιμοποιεί τα εργαλεία της ανθρ ω π ολογίας, της πα λαιοντολο­ γίας, της εθνολογίας και της βιολογίας γ ια να προσ εγγίσ ει τη δια­ τροφ ή τω ν λαών και με τις α π αντήσεις του καταρρίπτει πο λ υ ά ρ ιθ­ μα διαιτητικά τα μ πού π ο υ αφ ορ ού ν την καταλληλότητα ή μη δια­ φ ό ρ ω ν τροφώ ν. Ευκολοδιάβαστο βιβλίο, πρ α γμ ατικό «μουσείο» της πα γκόσμιας κουζίνας με στόχο να εξηγήσει, να διασκεδάσει και να γκρεμίσει π ρ ο ­ καταλήψεις βαθιά ριζωμένες στο χώ ρο και το χρόνο.

MARVIN HARRIS. Η ιερή αγελάδα και ο βλεδυρός χοίρος. Αινίγ­ ματα της διατροφής και του πολιτισμού. Μετ. Νίκος Κωνσταντόπουλος. Αθήνα, Τροχαλία, 1989. Σελ. 276. Δρχ. 1700.

Κάρμι και Έκο Η συνεργασία του Ο υ μ πέρ το Έκο με τον Ευγένιο Κάρμι είχε ως αποτέλεσμ α την έκδοση δύο βιβλίων για παιδιά. «Οι τρεις αστρο­ ναύτες» είναι το ένα α π ό αυτά και έχει θέμα του το ταξίδι τριών α­ στροναυτών - ενός Αμερικανού, ενός Ρώσου και ενός Κινέζου - στον Αρη. Οι διαφορετικές γλώ σσες π ο υ μιλούν και η διαφορετική νοο­ τρ ο π ία το υ ς κρατούν σε απόστασ η. Τα πρ ά γμ ατα όμως αλλάζουν όταν εμφανίζεται ένας Αρειανός. Τό­ τε, ξεπερνιούνται οι μεταξύ του ς διαφ ορές και ενώνονται για να αν­ τιμετωπίσουν τον κίνδυνο π ο υ του ς προκ αλεί η πα ρ ουσ ία του άΕαιμίλεια: Ηρακλής Παααλέξης

χρονικα/15 γνω στού και εχθρικού π ρ ο σ ώ π ο υ . Ό μ ω ς κι αυ τό ς με τη σειρά του τού ς γίνεται οικείος και φιλικός ό ταν ανακα λύ πτο υ ν τον τρ ό π ο να επικοινωνήσουν μαζί του και να τον καταλάβουν. Το θέμα και η α­ νάπτυξη του πα ρ αμυθ ιο ύ δέχονται ποικίλες αναγνώ σεις. Αν π ρ ο ­ στεθεί δε και η «ανάγνωση» των τόσο χαρακτηριστικών σχεδίων του Κάρμι, οι συμβολισμοί του έργου δέχονται π ο λ λ α π λ έ ς ερμηνείες.

ΕΚΟ ΟΥΜΠΕΡΤΟ ΚΑΙ ΚΑΡΜΙ ΕΥΓΕΝΙΟΣ. Οι Τρεις Αστροναύτες. Α­ θήνα, Γνώση, 1989. Σελ. 42.

Το δεύτερο βιβλίο της συνεργασίας Έκο και Κάρμι είναι «Η Βόμβα και ο στρατηγός». Εδώ τα αφαιρετικά σχέδια του Κάρμι (συνδυασμός ζω γραφ ικής και κολλάζ) πρ ο κ αλο ύ ν τη φαντασία του αναγνώ στη και του πρ ο σ φ έρ ο υν τη δυ νατότητα να ερμηνεύσει σε π ο λ λ ά ε π ί­ π ε δ α τη μετάπλαση του μύθου σε εικόνα. Το βιβλίο παρουσιάζει έ­ ναν πολεμοχαρή σ τρατηγό και τη φιλοδοξία του να κηρύξει π υ ρ η ­ νικό πόλεμο. Οι ατομικές βόμβες του π ο υ είναι αποθηκευμ ένες στο π α τάρ ι το υ σ πιτιού του είναι έτοιμες να ε πιδ ο θο ύ ν σ το καταστροφικό του ς έρ­ γο. Ό μ ω ς τα «άτομα» π ο υ τις απ ο τελο ύ ν, έχοντας συνείδηση, ε π α ­ ναστατούν και α π ο φ ασίζο υν να δρ απ ετεύσ ο υν α π ό τις βόμβες. Έτσι όταν αυτές π έ φ το υ ν στη γη δεν μ π ο ρ ο ύν να προκαλέσ ουν καμιά καταστροφή. Κι εδώ οι συμβολισμοί του Έκο επιδέχονται π ο ι­ κίλες ερμηνείες.

ΕΚΟ ΟΥΜΠΕΡΤΟ ΚΑΙ ΚΑΡΜΙ ΕΥΓΕΝΙΟΣ. Η βόμβα και ο Στρατηγός. Αθήνα, Γνώση, 1989. Σελ. 42. Και τα δύο βιβλία είναι ενδιαφέροντα.· Ό π ω ς όλα τα καλά π α ιδι­ κά βιβλία έτσι κι αυτά α πευθύνονται και στους ενήλικες αναγνώστες. Αυτοί δε, ίσως ανακαλύψουν και τις «σημειωτικές» α ναφ ορές του Έ­ κο, ο ο π ο ίο ς α π οφ άσισ ε να ασχοληθεί, επιτυχώ ς, και με την π α ιδι­ κή λογοτεχνία.

Ομοφυλοφιλία και ηθοπλασία Ο Έκτωρ, ψευδώνυμο α π ό την Αντίσταση, πα ντρεμένος και π α ­ τέρας μιας μεγάλης κόρης, βρίσκεται στη Νέα Υόρκη θέλοντας να δέσει το νήμα της π ο λ υ τά ρ α χη ς ζω ής του. Αποφασίζει μεσήλικάς πλ έο ν να καταγράψει τις π ιο σημαντικές του εμπειρίες υ π ό μορφή επισ τολώ ν π ρ ο ς τη σ υγγραφ έα , οικογε­ νειακή φίλη. Της απ ο καλ ύπ τει, σε α λλεπάλληλες επισ τολές του, το μεγάλο του μυστικό· την ερωτική του επιθυμία για το ίδιο φ ύλο. Της εξιστορεί με λεπτομέρειες τις π ιο έντονες ερωτικές του π ε ρ ι­ πέτειες π ε ρ ιγρ ά φ ο ντά ς της πα ρ άλλ ηλ α και το κλίμα π ο υ επικρα­ τούσε στην οικογένειά του. Αυταρχικός π α τέρα ς, παθητική μητέρα και αδελφή π ο υ ακολούθησε αργότερα τον δικό της μοναχικό δρόμο. Ιστορικό πλαίσιο τω ν de profundis εξομολργήσεών του οι π ερ ίο ­ δοι της Αντίστασης, του Εμφύλιου και της Χούντας. Ο ήρωας αυτοαναλύεται και αυτοαναιρείται· μαζί του και η σ υγ­ γρ αφ έας του για το π ώ ς θα χειριστούν το πρόβλημα της ο μ οφ υλο­ φιλίας του. Στρ τέλος του βιβλίου απ ο καλύπ τεται ότι ο π α τέρ α ς του Έκτορα ήταν κι αυ τός ομοφ υλόφ ιλος. Τότε ο ήρωας αναρωτιέται «Μήπως η πραγματική ζωή είναι γ ια το υ ς α ν θ ρ ώ π ο υ ς σαν τον π α τέρ α μου;

Για το υ ς σ ατράπες, τους εκμαυλιστές και του ς εγωιστές; Τους π ό ρ ­ νους και το υ ς εκμεταλλευτές;» Το περ ίερ γο δε είναι ότι περιμένει α­ πά ντηση α π ό τη σ υγγραφ έα . Ο «Έκτωρ», χωρίς λογοτεχνικές αρετές, διαβάζεται εύκολα ως μαρ­ τυρία γιατί είναι γραμμένο με τη σ υνταγή τω ν best-sellers. Ό λ ε ς οι συνταγές όμως δεν πετυχαίνουν. Το μυστικό είναι κάτι περισ σότε­ ρο α π ό τη δοσολογία. Χρειάζεται αξιόλογο π ρ ω τογεν ές υλικό και ικανότητα α ν άπλ ασ ής του. Να, τι λείπει α π ό το βιβλίο. Επιπλέον δε, του λείπει και η ψυχή. Αν έχει διαβάσει κανείς τον «Αλέξη» της Μ αργκερίτ Γιουρσενάρ, τότε ο «Έκτωρ» μοιάζει με φ τω χό και μα­ κρινό σ υγγενή του.

ΜΕΓΛΠΑΝΟΥ ΑΜΑΛΙΑ. Έκτωρ. Αθήνα, Libro, 1989. Σελ. 184. Αρχ.

1000.

Λόζερ ή Χάντκε; Ο Αντρέας Λόζερ, καθηγητής αρχαίω ν γλω σσών, ζει μόνος σ' ένα π ροά στιο του Σάλτσμπουργκ. Π αρατηρητής στην αρχή τω ν γε­ γο νό τω ν π ο υ διαδραματίζονται γύρ ω του, επεμβαίνει αργότερα με ακραία βιαιότητα στο αντίκρυσμα κάποιω ν αγκυλω τώ ν σταυρώ ν. Σκοτώνει ένα Ν εοναζί κι έτσι παύει να είναι πα ρατηρητής. Γίνεται ξαφνικά δρω ν π ρ ό σ ω π ο κι ω ς δράστης έχει πλ έο ν την ιστορία του π ο υ π ρ έ π ει να α π οδεχθεί για να μπορέσει να ξεπεράσει τ' αδιέξο­ δά του· να βρει τη χαμένη ισ ορροπία του α π οδιώ χνοντας το φόβο του σ ύγχρονου α ν θρ ώ π ου για την επανάληψ η. Ο δεινός μ εταφραστής αρχαίω ν κειμένων Πέτερ Χάντκε γράφει ω ς Αντρέας Λόζερ ψάχνοντας με βοηθό τα «Γεωργικά» του Βιργιλίου. Ο αρχαίος Λατίνος θα τον βοηθήσει να ξαναδεί τη φύση. Πιστεύει ότι η ισ ορροπία της φ ύ σης απειλείται όχι μόνον α π ό τη μονοδιάστατη ματιά της πολιτικής, αλλά κι α π ό τα π λ ή θη τω ν φ υ ­ σιολατρών - καταναλωτών. Η τάξη δεν συμβαδίζει με τη λογική τής φύσης. Ο φασισμός, ω ς εκ π ρ ό σ ω π ο ς της «τάξης τω ν π ραγμάτων», είναι ο κατεξοχήν εχθρός της φ ύσης. Έτσι ο Αντρέας Λόζερ φθάνει στο έγκλημα. Ο Πέτερ Χάντκε, γνω στός α π ό την «Αγωνία του Τερ­ ματοφύλακα τη Στιγμή του Πέναλτι», α π ό τη «Λάθος Κίνηση», το «Βρίζοντας το κοινό» κ.ά., ζει κι αυτός μόνος στο Μ ένχσμπεργκ του Σά λτσ μπουργκ. Διεισδυτικά π α ρατηρητικός και πα ρ α τη ρ η τή ς στή­ νει ένα ενδιαφέρον μυθιστόρημα του οποίου η πλοκή συνίσταται στην πα ρατήρηση ώ ς την απ ώ τερη αποτελεσματικότητά της, την πολυδιάσ τατη εσωστρέφεια. ΠΕΤΕΡ ΧΑΝΤΚΕ. Ο κινέζος του πόνου. Μετ. Ιάκωβος Κοπερτί. Αθήνα, Άγρωστις, 1989. Σελ. 168. Δρχ. 900.

«Ένα ηφαίστειο που έχει σβήσει;» Μ ε τόσο γλα φ υρ ό ύφ ος έχει γράψει την αυτοβιογραφ ία του ο Ελία Καζάν, ώστε δημιουργείται στον α ναγνώ στη η εντύπω ση ότι π α ρ α ­ κολουθεί ένα σ υναρπασ τικό σε π λοκή και γεγονότα σ ενάριο για τη ζωή κάποιου «αντιπαθητικού ήρωα». Ορισμένοι κινηματογραφόφιλοι ίσως απ ο γο η τευ θο ύ ν περιμένοντας να διαβάσουν τις απ όψ εις τού πα γκ όσμια γνω στού σκηνοθέ­ τη για τις σ κηνοθετικές του επιλ ογές και την κινηματογραφική του γραφ ή. Ό χ ι γιατί αυτές α πουσ ιάζου ν α π ό την εξιστόρησή του, αλ­ λά γιατί οι αναφ ορές του στις ταινίες του δεν διαθέτουν βαρύτητα

χρονικά! 17 και ιδιαίτερο ενδιαφέρον. Αντίθετα όταν περιγράφει τις ερωτικές του περ ιπ έτειες φαίνεται να δείχνει υπερβάλλοντα ζήλο. Τις ερωτικές του επιδόσεις ο Καζάν τις θυμάται καταλεπτώς, π α ρ ' όλη την εξασθένηση της μνήμης του, ό π ω ς ο ίδιος ομολογεί. Οι περ ιγρ α φ ές του σ υγγρ α φ έα απ ο κ α λ ύ π το υ ν και τις ερωτικές επιδόσεις και άλλω ν π ρ ο σ ώ π ω ν π ο υ έχουν σχέση με το σινεμά π α ρ α γω γώ ν, σκηνοθετών, ηθοπ οιώ ν - σε τέτοιο βαθμό μάλιστα, ώστε να συμπεραίνει κανείς ότι πίσω α π ό κάθε κινηματογραφική επιτυχία και επιλογή υ πήρ χε πά ντο τε μια ερωτική συναλλαγή. Γράφει ο Καζάν για το βιβλίο του και τον εαυτρ του:

«Φαντάζομαι ότι κάθε τόσο θα σκέφτεστε πως αυτό το βιβλίο δεν είναι απόλυτα δίκαιο και ακόμη ότι ίσως είναι μέτριο κι αντιπαθητι­ κό. Σε ορισμένα σημεία είναι και πρόστυχο, αλλ' αυτή είναι μια λέ­ ξη που δεν με κάνει να ντρέπομαι. Προσπάθησα να πω όλη την α­ λήθεια για τους ανθρώπους που γνώρισα και ιδίως για τον εαυτό μου. Πιστεύω ότι υπήρξα πιο σκληρός απέναντι στον εαυτό μου παρά απέναντι σε οποιονδήποτε άλλον. Ένα πράγμα το οποίο δεν μπορείτε να με κάνετε να πιστέψω είναι ότι οι περισσότεροι άνθρω­ ποι συμπεριφέρθηκαν καλύτερα από μένα» Με την ίδια ειλικρίνεια, σχεδόν ωμότητα, χω ρίς να φαίνεται ότι με­ τανοεί, αναφέρεται στην πολυσυζητημένη στάση του και στην κα­ τάθεσή του μπ ρ ο στά στην Επιτροπή Αντιαμερικανικών Ενεργειών. Εντυπωσιάζεται κανείς με την τόλμη του σ υγγρ αφ έα να μιλήσει «αληθινά». Αλλά απογοητεύεται για την πο ρ εία π ο υ ακολούθησε ένας δημιουργός-τέτοιας αξίας, ο ο π ο ίο ς είχε τόσο αυστηρά κριτή­ ρια, κάποτε, αλλά μόνο δυστυχώ ς για το υ ς άλλους. Ευτυχώς, για τον Καζάν, π ο υ οι άνθρω π οι της τέχνης κρίνοντας κυρίως, α π ό το έργο π ο υ αφ ήνουν π ίσ ω τους. ΚΑΖΑΝ ΕΛΙΑ. Μια ζωή. Μετ. Ευγένιος Πιερρής. Αθήνα, Ευρωεκδοτική, 1989. Σελ. 776.

Μικρό αριστούργημα Τ ο μικρό σε έκταση μυθιστόρημα του Μ παλζάκ «Η Γεροντοκόρη» διαθέτει όλα εκείνα τα χαρακτηριστικά σ τοιχεία της κλασικής λ ογο­ τεχνίας. Υποδειγματική περ ιγρ α φ ή χαρακτήρων, στέρεα δομή, και απαράμιλλη γλώ σσα. Εποχή, π ο υ εκτυλίσσεται η υπόθεση του μυθιστορήματος, οι α ρ ­ χές της βιομηχανικής επανάστασης. Τόπος, η κλειστή επαρχιακή κοι­ νωνία της Αλανσόν. Τρεις διαφορετικοί τύ πο ι ανδρώ ν π ρ ο σ π α θ ο ύ ν ο καθένας με τα δικά του μέσα να κατακτήσουν την καρδιά μιας πλ ο ύ σ ια ς «Γερο­ ντοκόρης» Ο Μ παλζάκ με χιούμορ τους περιγράφ ει φυσιογνωμικά, χω ρίς να πα ραλείπει να π εριγράφ ει τη σ υμπ εριφ ο ρ ά τ ο υ ς ακόμη και το ν τύ­ σιμό τους, ενώ παράλληλα κάνει ιστορικές αναφορές και συγκρίσεις. Εντυπωσιακό στοιχείο στο μυθιστόρημα είναι η ψυχογράφηση των ηρώων και ιδιαίτερα το υ Ιππ ό τη ντε Βαλουτί ε κ π ρο σ ώ π ο υ της ξε­ πεσμένης αριστοκρατίας, και του Ντύ Μ πουσκιέ, ε κ π ρο σ ώ π ου της ανερχόμενης αστικής τάξης. Η λογοτεχνική μετάφραση της καλαίσθητης έκδοσής, σε σχήμα τσ έπης, ανήκει στη Μ. Π αγουλάτου η ο π ο ία επιμελήθηκε το σύ­ ντομο βιογραφικό τού σ υγγρ α φ έα και την ερ γο γρ αφ ία του. ΜΠΑΛΖΑΚ ΟΝΟΡΕ ΝΤΕ. Η Γεροντοκόρη. Μετ. Μαρία Παγουλάτου. Αθή­ να, Γνώση, 1989. Σελ 216. Δρχ. 900.

Ελία Καζάν

18/χρονικα μου γιατί δεν επιθυμώ να προκαλέσω αναταραχή στους συμφοιτητές μου μια και οι ανησυχίες που παραπάνω εξέφρασα είναι προσωπικές.] Με θαυμασμό και εκτίμηση, ένας αναγνώστης του θαυμάσιου περιοδικού «Διαβάζω» Γειά σας

Μια απάντησ η

Για την Κοινωνική Α νθρω πολογία στην Ελλάδα Αγαπητό μου περιοδικό «Διαβάζω», είμαι ένας φανατικός αναγνώστης σου. Ανέκαθεν όλα τα δημοσιεύματά σας με «συγκινούσαν» φέρνοντας με σε άμε­ ση επαφή με τον θαυμαστό κόσμο του βιβλίου που αποτελεί για μένα, προσω­ πικά, πηγή ζωής μια και βρίσκω σ’ αυ­ τόν απαντήσεις που καλύπτουν τις α­ πορίες μου για τα προβλήματα της ση­ μερινής ανθρωπότητας. Είμαι 19 ετών καί πρωτοετής φοιτη­ τής του Πανεπιστημίου Αιγαίου του τμήματος Κοινωνικής Ανθρωπολογίας που ιδρύθηκε πρόσφατα στη Μυτιλή­ νη. Αφορμή για το γράμμα μου στάθη­ κε το δημοσίευμά σας τής 20.9.89 και ιδιαίτερα το άρθρο του Σ.Θ. Δημητρίου με τίτλο: «Η θέση της κοινωνικής αν­ θρωπολογίας στο πλαίσιο της Γενικής ανθρωπολογίας» Διαπιστώνοντας στα άρθρο αυτό την ορθότητα της σκέψεως και την ευ­ ρύτητα των γνώσεων του αρθρογράφου, βρίσκομαι στην ευτυχή για μένα θέση να εκθέσω στον ίδιο (τον Σ.Θ. Δη­ μητρίου), μέσω του περιοδικού «Διαβά­ ζω», τους προβληματισμούς μου και να ζητήσω από τον ίδιο πληροφορίες για τις απορίες μου που λίγο παρακάτω θα αναφέρω. Αιτία για το γράμμα μου αυτό στά­ θηκε η διαπίστωση ότι η τριτοβάθμια εκπαίδευση στην Ελλάδα κυμαίνεται σε χαμηλά επίπεδα, και οι προσωπικές μου ανησυχίες για την μετέπειτα τύχη του τμήματος στο οποίο φοιτώ και την επαγγελματική αποκατάσταση που μας προσφέρει. Επειδή, λοιπόν, πτυχιούχοι δεν έ­ χουν ακόμη βγεί από το συγκεκριμένο τμήμα (επειδή ιδρύθηκε πρόσφατα) το μέλλον για τους φοιτητές είναι αβέ­ βαιο και σκοτεινό. Οί πληροφορίες που οι καθηγητές του Πανεπιστημίου μάς παρείχαν όσον αφορά την επαγγελματική αποκατά­

σταση προέρχονται από την εμπειρία στο εξωτερικό. Έτσι, λοιπόν, ενώ οι πτυχιούχοι Κοινωνικής Ανθρωπολο­ γίας στο εξωτερικό έχουν τα ίδια δι­ καιώματα με τους πτυχιούχους των τμημάτων Κοινωνιολογίας, στην Ελλά­ δα δεν συμβαίνει κάτι παρόμοιο. Έτσι ενώ οι πτυχιούχοι Κοινωνιολογίας μπορούν να διδάξουν στην Μέση Εκ­ παίδευση, οι φοιτητές του τμήματος Κοινωνικής Ανθρωπολογίας (σύμφωνα με τον οδηγό σπουδών που μας επιδόθηκε στο Πανεπιστήμιο) μπορούν να α­ πασχοληθούν στο Ε.Κ.Κ.Ε. και άλλα ε­ ρευνητικά τμήματα. Εδώ ακριβώς εντοπίζεται η μεγάλη απορία μρυ. Δηλ. δεδομένου ότι οι θέ­ σεις στο Ε.Κ.Κ.Ε. και σε άλλα ερευνη­ τικά τμήματα είναι περιορισμένες και δεδομένου ότι οι Κοινωνικές Επιστή­ μες (και ιδιαίτερα η Κοινωνική Ανθρω­ πολογία) βρίσκονται στα «σπάργανα», εύλογα γεννάται το ερώτημα πού θα α­ πασχοληθούν οι πτυχιούχοι του τμή­ ματος Κοινωνικής Ανθρωπολογίας και ειδικότερα εάν υπάρχει η προοπτική για την απασχόληση στην Μ. Εκπαί­ δευση. Εκθέτοντας τα παραπάνω σε ε­ σάς, σας παρακαλώ θερμώς (εαν σας είναι εύκολο και ανθρωπίνως δυνατό) να μου δώσετε οποιαδήποτε χρήσιμη πληροφορία για το μέλλον της Κοινω­ νικής Ανθρωπολογίας στην Ελλάδα και ιδιαίτερα για το μέλλον των απο­ φοίτων του τμήματος Κοινωνικής Αν­ θ ρ ω πο λ ο γία ς του Πανεπιστημίου Αιγαίου. Το γράμμα μου απευθύνεται προς τον Σ.Θ. Δημητρίου και παρακαλώ θερ­ μά αυτόν ή οποιονδήποτε άλλον συ­ νεργάτη του περιοδικού «ΔΙΑΒΑΖΩ» να μου παράσχει τις πληροφορίες που ζητώ, οι οποίες θα μου χρησιμεύσουν να λύσω τις απορίες που σαν προβλη­ ματισμένος νέος έχω. Τελειώνοντας θέλω να σας ευχαρι­ στήσω για τον κόπο που κάνατε να αναγνώσετε το γράμμα μου. (Σημείωση: Η πρω τοβουλία για το γράμμα που σας στέλνω είναι καθαρά προσωπική και παρακαλώ εάν δοθούν οι πληροφορίες που ζητώ μέσω του πε­ ριοδικού να διατηρηθεί η ανωνυμία

Λυπάμαι ειλικρινά γιατί δεν μπορώ ν’ ανταποκριθώ στην έκκληση του νε­ αρού επιστολογράφου - που είναι ταυτόχρονα και πρόκληση - και να δώσω απάντηση για το ποιο είναι το μέλλον όσων σπουδάζουν Κοινωνική Ανθρωπολογία. Η έκφραση της συμπα­ ράστασής μου στο αγωνιώδες ερώτη­ μά του, που αφορά την καριέρα και, έ­ ως ένα βαθμό, την ίδια τη ζωή των νέ­ ων που κατάθεσαν τα όνειρά τους στην ελληνική παιδεία, θα ήταν υπεκφυγή. Το ζήτημα δέν είναι προσωπικό, γι’ αυτό απαντώ σε τρίτο πρόσωπο, αλλά έχει δύο πλευρές. Η μία είναι γενική και αφορά την έλλειψη ορθολογικής αντιστοιχίας ανάμεσα στον ετήσιο α­ ριθμό των πτυχιούχων επιστημόνων και στη διάρθρωση των λειτουργιών της Πολιτείας οι οποίες θα τους απορ­ ροφήσουν. Είναι πολλοί οι νέοι επιστή­ μονες που κάθε χρόνο αντιμετωπίζουν το πρόβλημα της απασχόλησης. Κι αυ­ τό σημαίνει ότι στον πολιτισμό των υ­ πολογιστών και της διαστημικής, στον οποίο ζούμε, οι ανορθολογισμοί συνε­ χίζουν να συσσωρεύονται. Η δεύτερη πλευρά είναι ειδική και αφορά τον το­ μέα της Κοινωνικής Ανθρωπολογίας, όπου το πρόβλημα είναι οξύτερο. Είναι γνωστό ότι, εκτός από το επιστημονι­ κό ενδιαφέρον που την εθέρμανε, η κοινωνική ανθρωπολογία αναπτύχθη­ κε στις μεγάλες βιομηχανικές χώρες για τις ανάγκες των αποικιών. Η χώρα μας δεν έχει αποικίες, γι’ αυτό η Κοι­ νωνική Ανθρωπολογία και καθυστέρη­ σε και είναι περιορισμένη στο Ε.Κ.Κ.Ε. και στα ερευνητικά προγράμματα. Ποια είναι η λύση που μπορούμε να προτείνουμε; 1) Να επαναξιολογηθούν τα κριτήρια και το αντικείμενό της ώ­ στε να συμβάλλει ουσιαστικά στην έ­ ρευνα της ελληνικής πραγματικότη­ τας, σε επίπεδο κρατικού σχεδιασμού και σε συνεργασία με τις συγγενείς ε­ πιστήμες. 2) Να οργανωθούν διοικητι­ κά οι δομές αυτής της έρευνας και τα όργανα εφαρμογής των αποτελεσμά­ των της. Πώς -αι από ποιους θα πραγ­ ματοποιηθεί αυτή η λύση, αν είναι σω­ στή; Από τις προσπάθειες όλων και ι­ διαίτερα των νέων, γιατί συνδέεται με το μέλλον τους. Σ. Θ. Δημητρίου

Νέοι και Λογοτεχνία Σ τη λο γο τεχνική πορεία της χώ ρας μ α ς τα κοινω νικά ιδεώδη συνδέθηκα ν με τη νεολαία και εκφ ρά σ θηκα ν πο λλές φορές από τους νέους πεζογράφους. Η νέα γενιά έγινε α ρκετές φορές ο ραμ ατικό σύμβολο, ιδιαίτερα σε περιόδους κρίσης και μετα λλα γώ ν. Κ ά ποτε της φόρτω σαν ευθύνες που δ εν της ανήκαν, α λ λά σ χ ε­ δόν πά ντα εξέφραζε τα πιο ευαισθητοποιημένα κοινω νικά στρώ μα τα . Α π ό τ ην άλλη μεριά οι νέοι πεζογράφοι διαλέγοντας τους ήρωες των μυθιστορημάτω ν τους σ τη ν ουσία αναζητούσα ν το δικό τους πρόσω πο. Έ τσ ι λοιπόν το αφιέρωμα αυτό είναι αμφίδρομο. Οι νέοι μέσ α σ τη λογοτεχνία σ α ν τυ πικοί ήρωες και οι νέοι πεζογράφοι σα ν υποκείμενα της κοινωνίας και της λογοτεχνία ς. Μ α ζί μ ε κάθε νέα γενιά λογοτεχνώ ν επ ανέρχεται και το αίτημα της νεοτερικότητα ς. Π ο λλά είναι εδώ τα ερω τημ ατικά που θα μ α ς α π ασχολήσ ουν μ ετα ξ ύ των οποίων κυριότερο, το αν οι κοινω νικές, ιδεολογικές πρω τοπορίες με τα σ χ η μ α τί­ σ τη κ α ν μ έσα σ ’ αυτά τα 90 χρόνια - που δια τρέχει το αφιέρω μά μ α ς - σε αι­ σθη τικές πρω τοπορίες, σε νεοτερικές φόρμες. Σήμερα νέα γενιά και νέοι πεζογράφοι αναζητούν το σ τίγμ α των καιρώ ν μ έσα από την π ο λλ α π λ ό τη τα τω ν ση μά τω ν και τω ν διεθνών επιδράσεω ν. Οι πα λιές διακρίσεις, ιδεολογικές, αισθητικές ξεθωριάζουν. Είναι έτσ ι τα πρά γμα τα ; και μ ε τι α ντικα θίστανται άραγε; Α ς διατρέξουμε, λοιπόν, μέσα από τα μ ά τια της νεολαίας το πα ρελθόν και το σήμερα της λογοτεχνία ς αναζητώ ντας κάποια ση ­ μά δια για το αύριο. Οι νέοι δια λέγοντα ι μ ε τη λογοτεχνία . Έ να ς υποθετικός διά λογος είναι αυτό το αφιέρωμα - αφορμή για να συζητήσουμε, ίσως από μια διαφορετική σκοπιά, για την ελληνική πεζογραφία σ το ν 20ό αιώνα και την κοινωνία που την εξέθρεψε.

Επιμέλεια αφιερώματος: Γιάννης Μπασκόζος

20/αφιερωμα

Ιωάννα Μυλωνάκη

Οι νέοι στο αφηγηματικό έργο των Κων. Χατζόπουλου και Κων. Θεοτόκη Ο Κων. Χατζόπουλος και ο Κων. Θ εοτόκης αποτελούν δύο αφ η γη μα τικές περιπτώ σεις της νεοελληνικής πεζογραφίας, οι οποίες παρά τις όποιες δια ­ φ ορές τους μπορούν να εξετα σ θ ούν παράλληλα, κυρίω ς όσον αφορά την ερ ­ μηνευτική διάσταση του έργου τους. Και οι δύο τοπ οθετούνται στον μετα β α ­ τικό εκείνο χώρο και χρόνο της νεοελληνικής αφήγησης, του οποίου τα όρια διαγράφ ουν η ηθογραφία στο ένα άκρο και το μυθιστόρημα στο άλλο. Τόσο ο Θεοτόκης, όσο και ο Χατζόπουλος εμ φ α νίζοντα ι όχι ως ανανεω τές της ηθο­ γραφίας, εφόσον υποσκάπτεται ακόμη και στα περισσότερο σ υγγενικά τη ς η­ θογραφίας έργα τους μια βασική λειτου ρ γία αυτής της αφηγηματικής μορφής: η συμπεριφορά των προσώπων δ εν εγγρ ά φ ετα ι στα πλαίσια μιας ορ ιζόντια ς ηθικολογικής χαρακτηρολογίας, αλλά αποκαλύπτεται ως αποτέλεσμα πολλών παραγόντων, οι οποίοι συσσωρευτικά προκαλούν την εκδήλωσή της χω ρίς πά­ ντα να την προεξοφλούν. εξέλιξη της αφήγησης από την ηθογραφία στο μυθιστόρημα χαρακτηρίζεται από τη μεταβολή της ιδεολογικής στάσης του ίδιου του συγγραφέα απέναντι στο έργο του και συνοδεύε­ ται από προοδευτικές τροποποιήσεις έως αλλαγές των αφηγηματικών τεχνικών. Οι αφηγηματικές τε­ χνικές όμως επηρεάζουν τον προσανατολισμό του αναγνώστη και συμβάλλουν στον σχηματισμό της αντίληψής του για την αφηγηματική πραγματικό­ τητα. Κεντρικό σημείο αυτής της μελέτης είναι η διερεύνηση της αφηγηματικής πραγματικότητας που αφορά την κατηγορία «νέος», όπως αυτή δια­ μορφώνεται μέσα στο έργο των Χατζόπουλου και Θεοτόκη.

Η

Οι νέοι ως χαρακτήρες στο έργο των δύο αυτών συγγραφέων εμφανίζονται με μεγάλη συχνότητα και μάλιστα ως τα βασικά πρόσωπα, γύρω από τα οποία εκτυλίσσεται η πλοκή της αφήγησης. Οι νεανικές αυτές μορφές και η εμπλοκή τους μέσα στην κοινωνική (εξωτερική) πραγματικότητα εκ­ δηλώνονται ως οι ακριβέστεροι δείκτες κατάδει­ ξης αυτής της πραγματικότητας και του έμμεσου στιγματισμού της μέσα στην αφήγηση. Κατά συ­ νέπεια, η πρώτη και βασική αντίθεση νέος - κοι­ νωνία είναι αυτή που διατρέχει το σύνολο των έρ-, γων, προσλαμβάνοντας, βέβαια, μέσα στο κάθε πεζογράφημα τις ιδιαίτερες διαστάσεις της, οι ο­ ποίες κυρίως αναφέρονται: α) στα ιδιαίτερα χα­

αφιερωμα/21 ρακτηριστικά των προσώπων (φύλο, κοινωνική θέ­ ση, οικονομική κατάσταση) και β) στον βαθμό και στο είδος της διαφοροποίησης του νέου από το ε­ ξωτερικό περιβάλλον ή της ένταξής του μέσα σ’ αυτό. Τις ιδιαιτερότητες αυτές θα παρακολουθή­ σουμε στο έργο των δύο συγγραφέων. Οι νέοι στον Χατζόπουλο χώρος των πεζογραφημάτων του Κων. Χατζόπουλου είναι η επαρχιακή πόλη, τα δε πρόσωπα, με εξαίρεση το «Φθινόπωρο», ανήκουν σε μία κατώτερη κοινωνική τάξη, της οποίας η α­ στικοποίηση δεν έχει ολοκληρωθεί κατά τη χρο­ νική στιγμή της αφήγησης. Οι γυναικείες νεανικές μορφές κυριαρχούν στο έργο του και διακρίνονται σε δύο βασικές κατηγορίες, όσον αφορά το βαθμό αντίστασής τους απέναντι στην κοινωνική πραγματικότητα: οι παθητικές, υποταγμένες και οι ατίθασες, περισσότερο ελεύθερες νέες. Τα πλαί­ σια μέσα στα οποία κινούνται και οι δύο αυτές κα­ τηγορίες, δεν υπερβαίνουν ποτέ τα όρια της κοι­ νωνικής σύμβασης, με την έννοια ότι και η μεγα­ λύτερη απόκλιση δεν είναι ανοίκεια στο κοινωνι­ κό περιβάλλον, άσχετα αν το προκαλεί ή δεν εί­ ναι αποδεκτή απ’ αυτό: οι αδελφές στον «Πύργο του Ακροπόταμου» καταπατούν τους κοινωνικούς νόμους περί γυναικείας ηθικής, δεν παύουν όμως να διατηρούν στη συνείδησή τους το όνειρο της «μοναδικής» πιθανής κοινωνικής και οικονομικής τους αποκατάστασης, το όνειρο ενός, για τα μέ­ τρα τους, «καλού» γάμου. Οι νέοι άνδρες στον Χατζόπουλο παρουσιάζουν χαρακτηριστικά μεγα­ λύτερης κοινωνικοποίησης από τις νέες γυναίκες, κι αυτό είναι αποτέλεσμα της αποδοχής από μέ­ ρους τους του ρόλου τους ως κυνηγού μιας επαγ­ γελματικής και κοινωνικής αποκατάστασης, η ο­ ποία επίσης συνοδεύεται από την προσδοκία ενός «καλού» γάμου. Δύο είναι τα σημαντικά κίνητρα ζωής για τα νε­ ανικά πρόσωπα του Χατζόπουλου: ο έρωτας και το χρήμα. Κίνητρα ζωής, τα οποία στη συνάντη­ σή τους με την κοινωνική πραγματικότητα μετα­ βάλλονται σε εργαλεία πόνου έως και καταστρο­ φής: ο νέος στην «Αννιώ» ξεχνά μέσα στον μα­ κροχρόνιο αγώνα πλουτισμού και κοινωνικής α­ ναρρίχησης τον λόγο, για τον οποίο αποφάσισε τον αγώνα αυτό- όταν η ανάμνηση της Αννιώς και της υπόσχεσης που της είχε δώσει πριν φύγει, τον κα­ λούν να επιστρέφει, διαπιστώνει ότι είναι πλέον πολύ αργά- η μοναδική ερωτική περιπέτεια της Φρόσως στον «Πύργο του Ακροπόταμου» και η εγκατάλειψή της από τον νέο προδικάζουν - κα­ ταδικάζουν όλη την υπόλοιπη ζωή της. Ως μορφή παθητικής αντίστασης απέναντι στην πραγματικότητα παρουσιάζεται η εκδήλωση της αρρώστιας, η οποία συνήθως οδηγεί στο θάνατο. Η αρρώστια προβάλλει μια ιδιαίτερη κατηγορία

Ο

νέων, κοινή στον Χατζόπουλο και στον Θεοτόκη: είναι οι ευαίσθητοι, ρομαντικοί νέοι, οι αδύναμοι να ενταχθούν ή οι σιωπηλοί αρνητές της'όποιας συμφιλίωσής τους με κοινωνικές, αλλά και προ­ σωπικές καταστάσεις (η Μαρίκα στο «Φθινόπω­ ρο» επιδιώκει το θάνατό της, όταν αρχίζει να αμ­ φιβάλλει για την αγάπη του Στέφανου). Μία ιδιαίτερη περίπτωση αποτελεί το πρόσωπο του Στέφανου στο «Φθινόπωρο»: κινείται ανάμε­ σα στις περισσότερο ορατές επιθυμίες και τάσεις των δύο νέων κοριτσιών, δεν αποδίδεται όμως το ακριβές περίγραμμα της μορφής του. Πρόκειται για τον νέο, ο οποίος λειτουργεί ως ο κυριότερος μοχλός της υπόθεσης, προκαλεί την κίνηση των προσώπων γύρω του χωρίς να δίδεται με σαφήνεια το προσωπικό του στίγμα. Ο Στέφανος είναι ο πε­ ρισσότερο αντιπροσωπευτικός φορέας της συμβολιστικής αφηγηματικής διαδικασίας στο «Φθι­ νόπωρο». Οι νέοι στον Θεοτόκη χώρος των πεζογραφημάτων του Κων. Θεο­ τόκη μοιράζεται ανάμεσα στην επαρχιακή πόλη και στο χωριό. Τα πρόσωπα, κατά συνέπεια και τα νεανικά πρόσωπα των έργων του, συνθέ­ τουν ένα πλουσιότερο κοινωνικό ψηφιδωτό απ’ ό,τι στον Χατζόπουλο. Ανήκουν: α) στον χώρο της πόλης, είτε σε μια παλαιότερη τάξη ευγενών, η ο­ ποία βιώνει μέσα στην αφήγηση την οικονομική και κοινωνική της παρακμή, είτε σε μία μεσαία αστική τάξη, η οποία εμφανίζει καθοδικές ή ανο-

Ο

Σχίδιο Νανάς Φραγκάκη

22/αφιερωμα δικές τάσεις ή, τέλος, σε μία κατώτερη ημιαστικοποιημένη τάξη της επαρχιακής πόλης, β) στην τάξη των νοικοκυραίων ή των φτωχών του χωριού. Ειδοποιό και μόνιμο γνώρισμα του αφηγηματικού έργου του Θεοτόκη, το οποίο διαφοροποιεί το έρ­ γο του από αυτό του Χατζόπουλου, συνιστούν οι συγκρούσεις των κοινωνικών τάξεων, όπως αυτές διαγράφονται μέσα από τη συμπλοκή των διαφό­ ρων προσωπικών περιπετειών και εξαιτίας της συμπλοκής αυτής. Οι νέοι και νέες στον Θεοτόκη αντιπροσωπεύ­ ονται ισάριθμα, χαρακτηρίζονται δε από μεγαλύ­

σμό του Αντρέα, επιλέγοντας έναν κοινωνικά α­ σύμφορο δρόμο· η Ευλαλία των «Σκλάβων στα δε­ σμά τους» θυσιάζει τον έρωτά της για τον Άλκη, αποφασίζοντας έναν γάμο που της προκαλεί μεν δυσφορία αλλά που θα συμβάλλει όμως στην κοι­ νωνική και οικονομική ανόρθωση της ξεπεσμένης αριστοκρατικής οικογένειάς της) και οι α-ήθικοι νέοι οι οποίοι δεν γνωρίζουν φραγμούς στον αγώ­ να τους για την αναρρίχηση, ο οποίος όμως αγώ­ νας δεν καρποφορεί στην κατάληξη της αφήγη­ σης (η Λουίζα και ο Σπύρος στους «Σκλάβους στα δεσμά τους», ο Αντρέας στην «Τιμή και στο χρή­ μα») . Κοινός τόπος στην αφήγηση του Θεοτόκη είναι η έκπτωση της υπόστασης των νέων σε μέσο οι­ κονομικής και κοινωνικής συναλλαγής στη συνεί­ δηση και στην πρακτική των άλλων προσώπων της αφηγηματικής πλοκής. Πάνω σε αυτήν τη βά­ ση κλιμακώνεται μέσα στα έργα του η αποδοχή ή η αντίσταση των νέων κατά του γεγονότος αυτού. Γενικά συμπεράσματα

τερη κινητικότητα απ’ ό,τι στον Χατζόπουλο και προκαλούν την έκρηξη των κοινωνικών αντιθέσε­ ων. Διακρίνονται δύο βασικές κατηγορίες των νέ­ ων προσώπων: νέοι παθητικά υποταγμένοι στις α­ νάγκες και στις ιδιαιτερότητες της κοινωνικής τους θέσης και νέοι, παραβάτες διαχωριστικών αρχών και ηθικών αξιών, οι οποίοι με αυτόν τον τρόπο επιδιώκουν την υπέρβαση της κοινωνικής τους θέσης. Η μορφή του Άλκη στους «Σκλάβους στα δεσμά τους» εισάγει την κατηγορία του νέου, ο οποίος από θέση κοινωνικής στράτευσης αρνείται την αποδοχή, αλλά και την υπέρβαση της κοι­ νωνικής του θέσης, διότι απορρίπτει ιδεολογικά τα υπάρχοντα κοινωνικά σχήματα (στη λειτουρ­ γία της η μορφή αυτή παραμένει ατελής, εφόσον επιλέγει την παθητική περιθωριοποίηση κατά την κρίσιμη χρονική στιγμή της αφήγησης). Όσον αφορά τη χαρακτηρολογία των προσώ­ πων, οι νέοι στον'Θεοτόκη εκφράζουν κυρίως δύο αντιθετικές στάσεις ζωής: οι υπερήφανοι νέοι, οι οποίοι προσπαθώντας να υπερασπίσουν μία προ­ σωπική ή κοινωνική ηθική, υποτάσσονται ή αντι­ μάχονται τα κοινωνικά σχήματα (η Ρήνη στην «Τι­ μή και στο χρήμα» δεν ενδίδει τελικά στον εκβια­

Περιληπτικά παρατηρούμε ότι η κατηγορία νέ­ ος αποτελεί στο έργο των Θεοτόκη και Χατζόπου­ λου στοιχείο ζωτικής σημασίας για την αφηγημα­ τική διαδικασία. Αυτές οι νεανικές μορφές όμως δεν αυτονομούνται μέσα στην αφήγηση, αλλά ε­ ξυπηρετούν τη μεταβίβαση κάποιου κεντρικού νοηματικού πυρήνα, του οποίου η ανάπτυξη βρί­ σκεται πάντα κάτω από τον έλεγχο του αφηγητή. Παρά λοιπόν το γεγονός ότι οι νέοι αποτελούν τους ουσιαστικούς φορείς της αφηγηματικής πλοκής, δεν παύουν να κινούνται μέσα στα πλαίσια μίας εξωτερικής οπτικής, η οποία δεν αποκαλύπτει πα­ ρά κάποιες από τις υπαρξιακές διαστάσεις των προσώπων. Διαστάσεις, οι οποίες δεν αποδόθη­ καν στην ηθογραφία και πλουτίστηκαν αργότερα μέσα από την εξέλιξη του νεοελληνικού μυθιστο-

αφιερωμα/23

Αλεξάνδρα Θαλάσση

Η απειλή κατά του ελληνισμού ως παράγοντας για τη διαμόρφωση του ιδεώδους νέου στο μυθιστόρημα της γενιάς του 530 Σχέδιο Μίνου Αργνράκη: Αύο κορίτσια

Τα πρώτα χρ όνια τη ς δ εκ α ετία ς του ’30, και ίσως ένα δυό χρ όνια νωρίτερα, εμφ α νίστηκα ν αρκετά μυθιστορήματα μ ε «αστικό», δηλαδή μη ηθογραφικό πε­ ρ ιεχόμενο: το «Ελεύθερο Πνεύμα» και η «Αργώ» του Θεοτοκά, οι «Δεσμώτες» και η «Παρακμή των Σκληρών» του Τερζάκη, ο «Συνταγματάρχης Διάπκιν» του Καραγάτση, το «Νούμερο» του Βενέζη, η «Ζωή εν Τάφω» και η «Δ ασκάλα» του Μυριβήλη, το «Λεμονοδάσος» και η «Εκάτη» του Κοσμά Π ολίτη, η τρ ιλο γ ία του Π ετσ άλη κ.ά. ι κριτικοί της εποχής γρήγορα αντιλήφτηκαν πως η παραγωγή τόσων μυθιστορημάτων αποτελούσε κάτι καινούριο για την ελληνική λο­ γοτεχνία και άρχισαν να μιλούν για μια «νέα κί­ νηση», ένα νέο φαινόμενο στην ελληνική πεζογρα­ φία. Οι κανούριοι συγγραφείς ήταν όλοι τους νέ­ οι, μορφωμένοι και είχαν έρθει σε επαφή με ξένες λογοτεχνίες. Ανήκαν στη μεσαία τάξη και ενώ μπορεί να μην είχαν γεννηθεί στην Αθήνα, πάντως

Ο

ζούσαν και δούλευαν εκεί. Ονομάστηκε λοιπόν και η πεζογραφία τους «νέα» και θεωρήθηκε πως σκό­ πευε στον εκσυγχρονισμό της ελληνικής λογοτε­ χνίας, δηλαδή στον εξευρωπαϊσμό της. Μετά την έκδοση του μυθιστορήματος Η Ζωή εν Τάφω, επειδή και στην Ευρώπη είχαν κυκλο­ φορήσει συγχρόνως περίπου διάφορα αντιπολεμι­ κά μυθιστορήματα, θεωρήθηκε πως για μια φορά και η ελληνική πεζογραφία ήταν μέσα στα σύγχρο­

24/αφιερωμα να ρεύματα και όχι αιωνίως καθυστερημένη. Γύρω στα 1935 είχε γίνει κοινή πεποίθηση πως η ηθογραφία είχε πια εξαντληθεί ως είδος. Η «νέα πεζογραφία μας», όπως η κριτική έσπευσε να την ονομάσει, ήταν η έκφραση της μορφωμένης και επιτέλους κυρίαρχης αστικής τάξης. Νέοι κριτικοί, και στην ηλικία και στο επάγγελ­ μα, όπως ο Ανδρέας Καραντώνης και ο Πέτρος Χάρης, υποστηρίζουν το αστικό μυθιστόρημα. Αλ­ λά και οι ίδιοι οι νεαροί δημιουργοί, όπως ο Ά γ ­ γελος Τερζάκης και ο Γιώργος Θεοτοκάς, επειδή αισθάνονται πως κάνουν κάτι το καινοφανές, α­ ναζητούν ένα βήμα, από το οποίο να εκθέτουν τις απόψεις τους. ΓΓ αυτό δημοσιογραφούν τακτικά από τις στήλες των Νεοελληνικών Γραμμάτων. Τα Νεοελληνικά Γράμματα ήταν μια εβδομαδιαία λο­ γοτεχνική και καλλιτεχνική εφημερίδα της εποχής με αριστερές τάσεις, που σκόπευε σ’ ένα ευρύτε­ ρο κοινό από εκείνο των Νέων Γραμμάτων και της Νέας Εστίας. Μαζί με τους Νέους Πρωτοπόρους της κομμουνιστικής αριστερός, τα κυριότερα λο­ γοτεχνικά περιοδικά της εποχής είχαν τη λέξη «νέ­ ος» στον τίτλο τους.1 Ο Ανδρέας Καραντώνης τόνισε τη σημασία του «μυθιστορήματος των νέων» από τα πρώτα τεύ­ χη του περιοδικού Νέα Γράμματα. Κατά τη γνώ­ μη του, το μυθιστόρημα ήταν το σπουδαιότερο σύγχρονο είδος και ταίριαζε ιδιαίτερα στους νέ­ ους. Αν και τα μυθιστορήματα του ’30 δεν ήταν τα πρώτα στη νεοελληνική πεζογραφία, διότι είχε προϋπάρξει το ιστορικό μυθιστόρημα στην καθα­ ρεύουσα και τα μυθιστορήματα του Ψυχάρη, του Χατζόπουλου, του Θεοτόκη, του Ηενόπουλου και άλλων, παρ’ όλα αυτά, ο Καραντώνης εύρισκε πως υπήρχαν βασικές διαφορές ανάμεσα στην προπο­ λεμική και στη μεταπολεμική πεζογραφία. (Αναφέρεται στον Α' παγκόσμιο πόλεμο). Ο προπολεμικός Έλληνας πεζογράφος, όσο κι αν φαινόταν κάποτε επαναστάτης, και τολμηρός, ζούσε κατά βάθος σε μια δασκαλική αρμονία με τη γύρω του ζωή και την κοινωνία· τίποτα δεν τον ξάφνιαζε και τίποτα δεν τον γοήτευε πρωτότυπα και σκανδαλιστικά, τίποτα δεν τον αγανακτού­ σε (...) Ολωσδιόλου διαφορετικές είναι σήμερα οι σχέσεις του νέου πεζογράφου με την κοινωνία και την γύρω του ζωή. Ο νέος πεζογράφος βρί­ σκεται μπροστά σε μορφές ζωής που τώρα διαμορφώνουνται. Νοιώθει τον εαυτό του όχι σε δα­ σκαλική αρμονία μα σε ανήσυχη και βουβή πά­ λη με την κοινωνία. Τη φαντασία του τη χτυπά­ νε σαν αστραπές απανωτές εικόνες που ξεπηδάνε από την άρρυθμη κοσμογονία της δικής μας κοινωνικής ζωής και τα μάτια του θαμπώνονται από θεάματα κοινωνικά και από περιπτώσεις ζω­ ής καιν· - · /ιες, απίθανες, απροσδόκητες που διαρκώ, . αναγκάζουνε να μετατοπίζει την καλλιτεχνική του προοπτική και να αντιμετωπί­ ζει την ζωή όχι σα μια γαληνή και πεπερασμένη πραγματικότητα, μα σα μια εξόρμηση απειθάρ­

χητων στοιχείων που μαρτυρικά γυρεύουνε μέσα στον άνθρωπο την ενότητα και την σύνθεση. Α­ πό παντού προβάλλει μπροστά του ο άνθρωπος, δραματικός, σκοτεινός, ανεξήγητος, μοιραίος, δημιουργός μαζί και καταστροφέας, άξιος για λυ­ ρική αποθέωση και για σκληρό περιγέλασμα. Ο νέος πεζογράφος δεν είναι μίζερος, μήτε ρομα­ ντικός και κούφιος ονειροπόλος σαν τους νέους μας ποιητές. (Εννοεί τους επηρεασμένους από τον Καρυωτακισμό). Ή ζωή και με όλη της την άρ­ ρυθμη ζαλιστική ορμητικότητα δεν τον απογοη­ τεύει. Τον προκαλεί με το πλήθος των ηθικών και των αισθητικών μορφών της να την νιώσει βαθιά και να την υποτάξει στο άπλερο ακόμα αδιαμόρ­ φωτο και όμως αγνό και ζωντανό ιδανικό της τέ­ χνης του. Τον υποχρεώνει να γυμνάσει τα μπρά­ τσα του για να παλαίψει μαζί της και μυστικά του μεταδίδει τη θέληση να την πλάσει καθώς αυτός θέλει και όχι καθώς αυτή.2

Η περιγραφή αυτή είναι αντιπροσωπευτική των αντιλήψεων της γενιάς του ’30, η οποία ταύτιζε τους συγγραφείς με τους ήρωες των μυθιστορημά­ των τους. Έπρεπε λοιπόν και οι δύο να είναι νέοι και ηρωικοί. Να βλέπουν τη ζωή θαμπωμένοι, σαν νεαροί άγριοι, έτοιμοι να την κατακτήσουν με τα δυό τους χέρια. Οι νέοι κριτικοί και συγγραφείς πίστευαν, όπως και ο Ελύτης στα Ανοιχτά Χαρτιά, πως οι παλαιότεροι δεν είχαν αρκετή υπερηφάνεια λόγω της Μι­ κρασιατικής καταστροφής και της πνιγερής κλη­ ρονομιάς της ποίησης του Καρυωτάκη. Οι νέοι έ­ βλεπαν τους εαυτούς τους ως σύγχρονους, εξευρωπαϊσμένους, πολιτισμένους αστούς και πί­ στευαν πως και η λογοτεχνία τους ήταν η ζωντα­ νή απόδειξη πως και η Ελλάδα ήταν μια χώρα «σύγχρονη και πολιτισμένη». Η ανανέωση, λοιπόν, την οποία υποτίθεται πώς έφερνε η νέα πεζογραφία στη λογοτεχνία, εντοπι­ ζόταν στα θέματα των μυθιστορημάτων μόνον. Η διαφορά του μυθιστορήματος των νέων από την ηθογραφία των παλαιοτέρων περιοριζόταν στη με­ τακίνηση του θέματος από την επαρχία στο κέ­ ντρο. Αυτό θεωρήθηκε εκσυγχρονιστικό. Αν υπήρ­ χε ή όχι ανανέωση του ύφους και της μορφής, υ­ πονόμευση της αναγκαιότητας της πλοκής και των άλλων στοιχείων του παραδοσιακού ρεαλιστι­ κού μυθιστορήματος, όπως έγινε στην Ευρώπη κα­ τά την ίδια περίοδο, αυτό ελάχιστα απασχόλησε την ελληνική κριτική, εκτός ελάχιστων περιθωρια­ κής επιρροής εξαιρέσεων (Καλαμάρης π.χ.). Η κριτική της εποχής εστίασε το ενδιαφέρον της στην απεικονιστική πλευρά του μυθιστορήματος, λόγω της ντετερμινιστικής αντίληψης πως ο καλ­ λιτέχνης εκφράζει αναγκαστικά το κοινωνικό πε­ ριβάλλον από το οποίο προέρχεται· αντίληψη η ο­ ποία αγνοούσε ότι και οι παλαιότεροι ηθογράφοι ήταν τελείως αστικοποιημένοι. Επειδή όμως η κρι­ τική περιόριζε την ανανεωτική, δηλαδή την καλ­ λιτεχνική, αξία του μυθιστορήματος στην «αλη­

θινή» αναπαράσταση του κοινωνικού περιβάλλο­ ντος, ήταν αναπόφευκτο να δημιουργηθούν προ­ βλήματα σχετικά με το ποια ήταν αυτή η αλήθεια. Αυτό οδήγησε σε μια πολιτικοποίηση της αλή­ θειας. Έντονη κριτική των κοινωνικών προβλη­ μάτων μέσα σ’ ένα μυθιστόρημα οδηγούσε σε δια­ φορετική πρόσληψη από τη δεξιά ή αριστερή κρι­ τική, πράγμα που είχε ως αποτέλεσμα την εκ νέ­ ου ενδυνάμωση της τάσεως της κριτικής να ασχολείται αποκλειστικά με το περιεχόμενο των μυθι­ στορημάτων. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτής της κατάστασης είναι ο τρόπος που η κριτική α­ ντιμετώπισε το μυθιστόρημα του Λουκή Ακρίτα Νέος με Καλάς Συστάσεις. Η αριστερή κριτική3 απογοητεύεται από το γε­ γονός ότι ο νεαρός ήρωας του βιβλίου τελικά βρί­ σκει δουλειά και συνεπώς το βιβλίο δεν γενικεύει στο θέμα της ανεργίας και της αγανάκτησης που αυτή προκαλεί στην εργατική τάξη, ενώ αντιθέτως η δεξιά κριτική4 επισημαίνει πως ένας «Έ λ­ ληνας» πεζογράφος δεν θα μπορούσε να δώσει δια­ φορετική λύση στο πρόβλημα. Η ενασχόληση, ό­ μως, με τον ζητούμενο εθνικό χαρακτήρα της πε­ ζογραφίας δημιουργούσε δυσκολίες στην αποδο­ χή του αστικού μυθιστορήματος ως «ελληνικού». Ό ταν ένα μυθιστόρημα όπως Οι Παραστρατημένοι της Λιλίκας Νάκου είχε ήρωες που δρούσαν σ’ αυτό που ονομαζόταν «κοσμοπολίτικο» περι­

βάλλον, τότε ποιο ήταν εκείνο το στοιχείο που έ­ κανε το μυθιστόρημα να είναι ελληνικό; Η ηθογραφία γινόταν αποδεκτή ως ελληνική λό­ γω της θεματολογίας της· η κριτική προτιμούσε να αγνοεί ότι η ηθογραφία ως είδος είχε ευρωπαϊ­ κή προέλευση, στοιχείο που θα μπορούσε να αμ­ φισβητήσει την υποτιθέμενη «ελληνικότητά» της. Αντιθέτως η θεματολογία του αστικού μυθιστορή­ ματος δεν μπορούσε ποτέ να συγκριθεί σε «ελλη­ νικότητα» με εκείνην της ηθογραφίας. Με το πλησίασμα του πολέμου και τις εθνικι­ στικές εξάρσεις που αναγκαστικά έφερνε, έγινε ε­ πιτακτικότερη η ανάγκη να εκφρασθεί το ελληνι­ κό φυλετικό στοιχείο. Οι ήρωες των μυθιστορημά­ των έπρεπε συνεπώς να εκφράζουν την ουσία του ελληνισμού στη διαχρονική της συνέχεια. Κατά το ιδεολόγημα της εποχής, το οποίο εκφράζει πολύ παραστατικά και σε όλον τον μισογυνισμό του ο Δημήτρης Καπετανάκης, σύμβολο του ελληνισμού είναι το ανδρικό σώμα:5 Ο Τσαρούχης ασχολείται σ’ αυτή τη περίοδο με τ’ αρχαία αγάλματα. Το ελληνικό σώμα είναι η ενσάρκωση ολόκληρης της ελληνικής αλήθειας. Γιατί να μην ζητήσωμε τη νεοελληνική αλήθεια στο νεοελληνικό κορμί; - Ο Ρενουάρ είναι ο πιο Γάλλος από τους Γάλλους ζωγράφους του περα­ σμένου αιώνος, επειδή στο κέντρο του έργου του υπάρχει, όπως και στο κέντρο του γαλλικού πο­ λιτισμού, το σώμα της γυναίκας. Ο Ρενουάρ εκ­

26/αφιερωμα φράζει με τις γυναίκες του όλη την αλήθεια του γαλλικού πολιτισμού. Το σώμα της σημερινής Ελληνίδας δεν θα μπορούσε να εκφράσει όλη τη δι­ κή μας αλήθεια, γιατί στο κέντρο της σημερινής Ελλάδος, όπως και της αρχαίας, δεν υπάρχει η γυναίκα, μα ο άνδρας.

Η ίδια ανδρική θεώρηση του κόσμου ενυπάρχει και σε μια σειρά από μυθιστορήματα αυτής της πε­ ριόδου, που κυριαρχούνται από αλληγορικούς ήρωες οι οποίοι αποτελούν ενσαρκώσεις του ελλη­ νισμού. Ο Βασίλης ο Αρβανίτης του Μυριβήλη, ο Ζορμπάς του Καζαντζάκη και ο έφηβος Γλαύκος στο μυθιστόρημα του Τερζάκη Ταξίδι με τον Έ ­ σπερο είναι τρία χαρακτηριστικά παραδείγματα. Και οι τρεις αυτοί συγγραφείς, στους οποίους για λόγους χώρου περιορίζομαι τώρα, απαντούν στο ερώτημα: «Τί σημαίνει να είσαι Έλληνας;». Ο κα­ θένας τους απαντά προτείνοντας το δικό του ιδε­ ώδες, εγκαταλείποντας το αστικό φόντο που δεν μπορούσε να εξυπηρετήσει το συμβολικό φορτίο το οποίο είχαν επωμιστεί. Το ανδρικό ιδεώδες στο μυθιστόρημα Ο Βασί­ λης ο Αρβανίτης είναι το ιδεώδες του παλικαριού. Ο Βασίλης, ο «ξανθός παλλήκαρος» στέκει τρο­ παιοφόρος, άγιος και σεξουαλικό σύμβολο συγ­ χρόνως, Χριστός και Άδωνις και «αδάμαστο αγρίμι». Ο Βασίλης είναι ένθεος και ευδαίμων και κατά τον Μυριβήλη «μεγάλη χαρά μπρος στα μάτια του Θεού που σπαρταρούσε μέσα του». Ο ερωτικός του χαρακτήρας μπορούσε να γίνει κατανοητός μονάχα από άνδρες των οποίων η «αντριά» είχε «στεριώσει». Ο Βασίλης είναι «νερομάνα», πηγή της παράδοσης, η οποία αναβλύζει χωρίς να γίνε­ ται κατανοητή απ’ αυτούς που έχουν αποκοπεί απ’ αυτήν. Ο Μυριβήλης συνδέει τον ήρωά του με τοπικά έθιμα της Μυτιλήνης τα οποία η εθνικιστική λαο­ γραφία έχει ερμηνεύσει ως «πανάρχαια, διονυσια­ κά» κ.τ.λ. Έτσι ο Βασίλης περιγράφεται να οδη­ γεί τον ταύρο στη θυσία και με αυτόν τον τρόπο ενισχύεται η εικόνα του ως Άδωνι. Γενικά ο Μυριβήλης χρησιμοποιεί τα ερμηνευ­ τικά συμπεράσματα της λαογραφίας για να προσδώσει «ελληνικότητα» στον ήρωά του. Στο κεφά­ λαιο όπου ο Βασίλης σταματά την περιφορά του επιταφίου, διαπράττοντας ύβριν, ο Μυριβήλης χρησιμοποιεί τα έθιμα του ανταγωνισμού των ε­ νοριών για τον ωραιότερο επιτάφιο (και τα επει­ σόδια που τα συνόδευαν για το «διάβα» του Χρι­ στού της κάθε γειτονιάς), για να εμφανίσει τον Βα­ σίλη ως Ιησού - Άδωνι. Στο πρόσωπο του Βασί­ λη, συνδέει μετάξύ τους αυτές τις δύο λατρείες, όπως ακριβώς κάνει και η λαογραφία στην προσπάθειά της να στηρίξει το δόγμα περί συνέχειας του ελληνισμού. Παρ’ όλο που ο Καζαντζάκης δεν μπορεί κανο­ νικά να θεωρηθεί ως εκπρόσωπος της γενιάς του

’30, η θεματολογία του μυθιστορήματος Βίος και Πολιτεία τουΑλέξη Ζορμπά, που γράφτηκε μέσα στην Κατοχή - αν και κυκλοφόρησε αργότερα - εί­ ναι σχετική με τους προβληματισμούς της γενιάς αυτής. Ο Καζαντζάκης δεν χρησιμοποιεί το πρό­ τυπο του νεαρού άνδρα ή εφήβου ως ενσάρκωση του ελληνισμού, αλλά έναν γέρο μάλλον, αναμφι­ σβήτητα όμως παλικάρι. Διακρίνει κανείς εδώ το πρότυπο του επαναστάτη γερο-κλέφτη, - Ζορ­ μπάς θα πει επαναστάτης - και φυσικά του αγίου, όπως προδίδει και ο τίτλος που παραπέμπει στα συναξάρια, και το χαρακτηριστικό όργανο που παίζει ο Ζορμπάς, το σαντούρι, το οποίο θυμίζει τον εκκλησιαστικό κανόνα.6 Ο Καζαντζάκης εμποδίζεται στην υιοθέτηση νεα­ ρού ήρωα, όπως κάνουν οι περισσότεροι συγγρα­ φείς αυτής της εποχής, από την ερμηνεία που έδινε στη θεωρία της εξελίξεως, κατά την οποία ο νεό­ τερος είναι πάντα εκφυλισμένος και παρηκμασμένος σχετικά με τον μεγαλύτερο, θέμα το οποίο συνεχώς εμφανίζεται στο έργο του. Κατά τα άλ­ λα ο Ζορμπάς είναι το ίδιο ένθεος και εκστατικός μπροστά στη φύση όπως και οι υπόλοιποι χαρα­ κτηριστικοί ήρωες της γενιάς του ’30. Ο Καζαν­ τζάκης, λοιπόν, δανείζεται πολλά χαρακτηριστικά της ιδεολογίας της γενιάς του ’30, για να καμου­ φλάρει με αυτές και να εμφανίσει ως «ελληνικές» τις δικές του νιτσεϊκές και βουδιστικές αντιλήψεις. Το τέχνασμα είχε προφανώς επιτυχία σε πολλούς Έλληνες και προπάντων ξένους, οι οποίοι είδαν την Ελλάδα μέσω αυτού του βιβλίου και των μετέπειτα μυθιστορημάτων του. Για να επιτύχει αυ­ τό το αποτέλεσμα ο Καζαντζάκης δεν χρησιμο­ ποιεί το υπάρχον λαογραφικό υλικό, αλλά κατα­ σκευάζει το δικό του, το οποίο παρουσιάζει πει­ στικά στους αναγνώστες του. Βεβαίως και το «αληθινό» φολκλόρ του περιοδικού Ααογραφία και η καζαντζακική κατασκευή αποτελούν το ίβιο ιδεολογήματα, και από αυτήν την άποψη δεν διαφέρουν και τόσο. Ο ήρωας του Τερζάκη στο Ταξίδι με τον Έσπε­ ρο είναι ένας έφηβος εμπνευσμένος από τον ιδεαλιστικό μυθολογικό κόσμο του 'Αγγέλου Σικελιού.7 Την εποχή που γράφτηκε το μυθιστό­ ρημα, ο Σικελιανός βρισκόταν στο σύντομο από­ γειο της δόξας του, λόγω του πατριωτισμού του κατά τη διάρκεια της Κατοχής. Πολλοί, που πριν από τον πόλεμο απέρριπταν τον υπερβολικό εν­ θουσιασμό του και τη θεοσοφική φιλοσοφία του, επανεκτίμησαν τη στάση τους. Αυτό είχε ως απο­ τέλεσμα κατά τη διάρκεια της κατοχής και για με­ ρικά χρόνια αργότερα να ανακηρυχθεί «εθνικός ποιητής», τίτλο που οι δεξιοί έπαψαν να του ανα­ γνωρίζουν με την έναρξη του εμφυλίου. Ο Γλαύκος του Τερζάκη κυκλοφορεί μέσα στο μυθιστόρημα λουσμένος από το γαλαζοπράσινο φως του αγαπημένου του αστεριού, ευλογημένος από τον Θεό. Ανακαλύπτει έκθαμβος τον ελληνι­

αφιερωμα/27 κό κόσμο, τους ελαιώνες και το φως της ελληνι­ κής υπαίθρου, μέσα στο οποίο κυκλοφορούν ξωθιές που μαγεύουν τα παλικάρια. Οι ξωθιές του Τερζάκη φέρουν όμως αρχαία ονόματα. Η Δανάη του μυθιστορήματος ζει φυλακισμένη σ’ ένα απο­ μακρυσμένο υποστατικό κάτω από το βλέμμα ε­ νός ζηλότυπου πατέρα, και εκεί την επισκέπτεται στον ρόλο του Δία, ο νεαρός Γλαύκος. Οι αρχαίοι μύθοι και οι νεοελληνικές παραδό­ σεις, όπως τις συγκέντρωσε ο Νικόλαος Πολίτης, αποτελούν τον «αληθινό» ελληνικό κόσμο, τον ο­ ποίο γνωρίζει ο έφηβος ήρωας του «ταξιδιού» αυ­ τού. Και σαν τον Γλαύκο του Σικελιανού, που «[...] το μυστικό χορτάρι» και τότε «οι Ολύμπιοι του διαβάσαν την καθαρτική επωδό» έτσι και στο μυ­ θιστόρημα ο έφηβος γνωρίζει τον έρωτα και την Ελλάδα και [...] αισθάνεται νικητής, ευλογημένος

από τον Θεό, έχοντας ξεπεράσει όλες τις δυ­ σκολίες. Σε μια εποχή που ο ελληνισμός «κινδύνευε», οι συγγραφείς αυτοί αισθάνθηκαν την ανάγκη να του δώσουν πρότυπα ιδεαλιστικά, «διαχρονικά» και υπεράνθρωπα. Από αυτήν την άποψη έκαναν το καθήκον τους όπως εκείνοι το αντιλαμβάνονται, αν και πολλές φορές η κριτική κατηγόρησε τα μυ­ θιστορήματα αυτού του τύπου ότι απέφευγαν την κοινωνική πραγματικότητα. Ποιά ήταν η «κοινω­ νική πραγματικότητα» είναι όπως είπαμε δύσκο­ λο να οριστεί. Πάντως η αντίληψη πως ο ελληνισμός πολιορκείται, απειλείται, παρακμάζει ή «βαίνει προς εξαφάνισιν» εξακολουθεί να κάνει πολλούς να βλέπουν με υποψία το μη συμβολικό, μη διαχρονικό, το χωρίς «νόημα» και χωρίς «μή­ νυμα», το μη «ελληνικό» μυθιστόρημα.

Σημειώσεις

τρος Χάρης, Νέα Εστία, 1936.

5. Νέα Γράμματα, 1937, τ. 12, άρθρο με τίτλο «Επιστροφή στις Πηγές, ο Ζωγράφος Γιάννης Τσαρούχης».

6. Το γεγονός ότι ο Ζορμπάς ήταν υπαρκτό πρόσωπο δεν αλ­ λοιώνει τη συμβολική ερμηνεία των χαρακτηριστικών του. Αλλωστε είναι γνωστό ότι ο Καξαντξάκης έχει κάνει πολ­ λές αλλαγές στα πραγματικά γεγονότα, ώστε να μπορούν να ταιριάζουν με την ιστορία του. Είναι φυσικό να κράτησε όσα πραγματικά στοιχεία τον εξυπηρετούσαν, και μεταξύ αυτών, το επίθετο, αφού πρώτα άλλαξε το βαπτιστικό, από Γιώργης, στο βυζαντινότερο Αλέξης, ώστε να ταιριάζει με τον χαρα­ κτήρα του πρώην μακεδονομάχου.

7. Πρόλογος στη Ζωή, στ. 243-260.

1. Ας μην αντιταχθεί πως η λέξη «νέος» δεν είχε μπει στον τί­ τλο των περιοδικών αυτών για να προσδιορίσει ότι απευθύ­ νονταν σε νέους ή ότι είχαν να κάνουν με «νέα» πράγματα. Μπορεί αρχικά η λέξη «νέος» να είχε μπει για άλλους λόγους, όμως εφόσον υπάρχει, προσδίδει αναγκαστικά και νόημα το οποίο ξέφευγε από τον έλεγχο των αρχικών εμπνευστών του ονόματος του κάθε περιοδικού.

2. «Το μυθιστόρημα των Νέων», Νέα Γράμματα, Νοέμβρη - Δε­ κέμβρης 1934, σ. 733.

3. Φούλα Πορφυρογένη, Νέοι Πρωτοπόροι, Ιούνης 1935, σ. 193 4. Αντρέας Καραντώνης, Νέα Γράμματα, 1935, σ. 314, και Πέ­

Μωρίς Ντενί: Η οικογένεια Μελλεριό

28/αφιερωμα

Μ. Γ. Μερακλής

Οι νέοι στη λογοτεχνία της Α ντίστασης

«Η γενιά μου μ εγά λω σ ε γλήγορα. Ω ρίμασε πρόω ρα... Έ τσ ι το θέλησε η Ιστορία. Μ ας άρπαξε α π ’ τα θρανία και την παιδική ξεγνοιασιά. Και μα ς φόρτω σε το ντουφέκι και την ευθύνη για τη Λευτεριά. Μ εγά λο το βάρος για τις π λ ά τες μας. Το σηκώ σαμε. Και φανήκαμε άξιοι. Μ α σταθήκαμε

(Γιώργος Μωραΐτης, Αναμνήσεις ενός αντάρτη, Α' , Αθήνα 1979)

Α ν θέλουμε να π ροσδιορίσουμε κάπως ακρ ιβ έσ τερ α τον κοινό τόπο, ό τι οι άνθρωποι δημιουργούν την ιστορία, θα λέγ α μ ε ότι, κατά κύριο λόγο, οι άνθρω­ ποι είνα ι νέοι, ότα ν π ρόκειται για φ άσ εις πολέμων, επαναστάσεω ν και γενικά δ ιατά ρα ξης ή ανατροπής της ειρ η νική ς ή τη ς μ ’ οποιονδήποτε τρόπο εννοού­ μενη ς ήσυχης ζωής. Έτσι, ότα ν είνα ι να μιλή σ ει κα νείς για τη θέση που έχουν οι νέοι στη λο γ ο τεχ ν ία της Α ντίστασης, το πρώτο που έχ ει να πει είναι, ότι α υ το ί κυριαρχούν μέσα σ ’ αυτή, κ α τ’ αντανάκλαση προς τη ν ίδ ια τη ν ισ τορική πραγμα τικό τη τα .1 εβαίως υπάρχουν και οι ώριμοι και οι ηλικιω­ μένοι· όμως αυτοί, εφόσον πρωταγωνιστούν ή παίζουν κάποιον ενεργό ρόλο, συνήθως είναι, τρόπον τινά, οι ηθικοί αυτουργοί: οι φορείς, οι διεκπεραιωτές της ιστορικής πράξης είναι οι νέ­ οι. Φτάνει να ξεφυλλίσεις, έστω, ένα οποιοδήποτε έργο αναφερόμενο στην Αντίσταση, για να δεις αμέσως, ότι το μέγιστο μέρος των dramatis perso­ nae είναι, - χρησιμοποιώ τα προσηγορικά που βρίσκω στις σέλ^δες των βιβλίων αυτών - παιδά­ κια, παιδιά, αγόρια, αγοράκια, πιτσιρίκοι, παλι­ κάρια, παλικαράκια, νεαροί, νεαρές, κοπέλες, μα­ θητές, νεολαίοι, φοιτητές... Ο πληθυσμός της αν­

Β

τιστασιακής λογοτεχνίας είναι, σε υψηλότατα πο­ σοστά, νεανικός. Οι νέοι συνθέτουν πλατιές τοιχογραφίες, ομα­ δικά, μαζικά πλάνα, ξεπροβάλλουν από το ένα και το άλλο σημείο μέσα στα έργα της Αντίστασης. «Συχνά άκουγες στους δρόμους και προπαντός στα προαύλια των σχολείων ή του Πανεπιστημίου το παλιό τραγούδι της Δημοκρατίας, που "ξεκι­ νούσε απ’ τα βάθη των αιώνων” , να συμπορεύε­ ται με το καινούριο τραγούδι για τον Δημητρώφ: Μαύρα κοράκια με νύχια γαμψά πέσανε πάνω στην εργατιά»2

αφιερωμα/29 «Αντίκρυ έβλεπε το Πανεπιστήμιο. Το χαμηλό κτίριο με τα μαρμάρινα σκαλιά και με τις ψηλές κολόνες - αλλιώς το είχε φανταστεί. Από κείνα τα λερά σκαλιά που φαίνονταν πίσω από το τζά­ μι, είχαν περάσει και τα δικά του όνειρα... Τώρα καθόταν εκεί αντίκρυ χωρίς να νιώθει μέσα του μή­ τε όνειρα, μήτε συγκινήσεις - καθόταν και περίμενε μήπως περάσει κανένας βολικός πατριώτης και του βρεθεί χρήσιμος στη δύσκολη στιγμή. Κοι­ τούσε με μάτι ξένο το παλιό κτίριο. Και κείνο τί­ ποτα δεν μπορούσε να του πει. Πίσω από το ιδρωμένο τζάμι στεκόταν θαμπό, συμμαζωμένο σαν έ­ νας ανθρωπάκος δαρμένος από τις κακές μέρες. »Και ξαφνικά σάλεψε. Η πλατεΐτσα μπροστά του με τα δεντράκια και τις πρασιές πήρε απότο­ μα ζωή. Πάνω στα μαρμάρινα σκαλιά κάποιοι α­ νέβαιναν τρέχοντας. Από την κεντρική πόρτα του Πανεπιστημίου, πίσω από τις μαρμάρινες κολό­ νες, βγαίναν οι φοιτητές ομάδες ομάδες, ενώνο­ νταν με τους άλλους που ανέβαιναν τα σκαλιά. Σε λίγα λεπτά η πλατεΐτσα είχε γιομίσει κόσμο. Κα­ τέβαιναν και οι περαστικοί από τα πεζοδρόμια και τρέχαν στο Πανεπιστήμιο. Μέσα στο καφενείο έ­ γινε φασαρία. Κάποιοι σηκώθηκαν κι άρχισαν να τρέχουν προς την έξοδο. Οι σκηνές της πλατείας και του δρόμου ξετυλίγονταν πίσω από το τζάμι μηχανικά. Μα έφτασε μια σύντομη φράση, που φτερούγισε κάποια στιγμή δίπλα του, για να του φανερώσει το νόημα. Την πέταξε κάποιος απ’ αυ­ τούς που έτρεχαν να βγουν στο δρόμο: - Κατα­ θέτουν στέφανο! Και σαν να τον σήκωσε κι αυτόν ένα χέρι. Πήδησε μαζί με τους άλλους στο πεζο­ δρόμιο, άρχισε να τρέχει».3 Από τις ομάδες ξεχωρίζουν και οι μονάδες, υ­ πάρχουν τα άτομα που περνούν μερικά βήματα μπροστά, προορισμένα να παίξουν το ρόλο του πρωταγωνιστή στο ευρύτερο σύνολο των συναγω­ νιστών. Ό πω ς ο επόμενος νεαρός, του οποίου την αντιστασιακή σταδιοδρομία παρακολουθούμε σ’ ένα μυθιστόρημα, όπου εξελίσσεται σε κορυφαίο, πρόσωπο: « - Είναι κανένας να πει τίποτας; Ψυ­ χή δεν τάραξε. - Πάει καλά. Τα ’πάμε λοιπόν, έ; - Εγώ, καπετάνιε, έφτασε πίσω, απ’ τ’ ασκέρι του Κατσαντώνη, μια φωνή. Είταν ο 'Ελατός. Έβγα μπροστά, φώναξε ο Σταθάς. Ο Ελατός βγή­ κε. Φλογάτο, σαν ήλιος που βασιλεύει, το πρόσω­ πό του. Τα μάτια του σαλταπηδούν. Η φωνή του τρέμει. - Το ξέρω, είναι ντροπή να.γυοεύω εγώ το λόγο τέτοιαν ώρα, είπε· αλλά, να, θά θελα να με παίρνατε και μένα σ’ αυτή τη μάχη. Το ζητάω απ’ όλους σας...»4 Αυτό το βάπτισμα του πυρός θα είναι και η εντυπωσιακή απαρχή.5 σον αφορά τη συμπεριφορά των νέων που συμμετέχουν στην αντίσταση, παρατηρούμε τη λειτουργία ενός πολωτικού σχήματος, ώστε να μην υπάρχουν σχεδόν καθόλου ενδιάμεσοι τύποι, εσωτερικά σύνθετοι, ταλανιζόμενοι από διλήμμα­

Ο

τα, φόβους ή άλλες αγωνίες, παρά μόνο η ομαδο­ ποίηση σε καλούς και κακούς· και μ ά λ ι^ α κατά κανόνα οι καλοί είναι πολύ καλοί, οι κακοί πολύ κακοί. Παρατηρούμε, δηλαδή, μια διττή σχηματοποίηση, ψυχολογική και ηθική: οι γενναίοι, α­ κλόνητα αποφασισμένοι και το αντίθετο· και οι υ­ περθετικά καλοί και το αντίθετο. ( Μπορούμε ω­ στόσο να πούμε, ότι οι κακοί νέοι,- αυτοί π«_υ α­ νήκουν στο αντίπαλο στρατόπεδο, - είναι σημα­ ντικά λιγότεροι από τους καλούς· οι άνθρωποι της κατηγορίας αυτής συνήθως ανήκουν σε μεγαλύ­ τερες ηλικίες. Κάτι που δεν είναι, σε τελευταία α­ νάλυση, αυθαίρετη συγγραφική σύμβαση· οι νέοι άνθρωποι είναι κατά κανόνα αγνότεροι από τους ενήλικες, πολύ περισσότερο ανυστερόβουλοι και ανιδιοτελείς...) Οι νέοι πειθαρχούν στο κόμμα, ακόμα και στο οριακό θέμα του έρωτα:« - Πολύ επί πόνου το πή­ ρε αυτός ο μικρός... Δεν πειράζει, καλύτερα να έχει το νου του, για να μην πέσει σε καμιά γκάφα. Δε μου λές, συντρόφισσα είταν αυτή η Εβραία; Συντρόφισσα. - Ήξερε τι έκανε ή νόμισε πως α­ νακάλυψε τον κόσμο των θαυμάτων... - Και τον έρωτα πού τον βάζεις; - Τι είναι αυτό πάλι; Να, αν είχε γεννηθεί ανάμεσά τους κάποιο αμοι­ βαίο αίστημα; - Υπάρχουν ακόμα άνθρωποι που σκέφτονται έτσι; - Γιατί, κακό είναι; - Όχι, βρε παιδάκι μου, αλλά μου φαίνεται κάπως περίεργο. Αν έχουν έτσι τα πράγματα, τότε θα έπρεπε να το πεις στο Κόμμα. Δεν καταλαβαίνεις πως ό,τι κά­ νει ένας κομμουνιστής έχει αντίχτυπο σ’ όλους μας; - Μη φοβάσαι, σύντροφε, τίποτα δεν έγινε χωρίς να το ξέρει το Κόμμα, του λέει γελώντας ο Σίλας».6 Οι νέοι είναι στο έπακρο γενναίοι - έ­ χουν ορκιστεί πίστη και αφοσίωση στο κόμμα, μέχρις εσχάτων. «Το πρωί σαν ξύπνησε είδ. τα γνώ­ ριμα κάγκελα της φυλακής. Τι κι αν είταν άλλες φυλακές κι άλλο κελί. Οι φυλακές όλες μοιάζουν. Κι απάνου καρφωμένα δυο μάτια να τον τηράν: κείνα τα μάτια του γκεσταπίτη τα χτεσινά. Ετού­ τος δεν είταν ο Χανς. Ό χι, μιλούσε εγγλέζικα, μα είχε την ίδια παγωμένη γαλανή λάμψη στα μάτια. Κι η ίδια κάκητα στο ξεπλυμένο μούτρο του. Λες κι είταν αδέρφια. Ο Εγγλέζος τον λοξομάτισε βαριεστημένα, έδεσε τα χέρια πάνω από τον πισινό και είπε αργά στο διερμηνέα να ρωτήσει αν θέλει τίποτα ο άνθρωπος. Ο Λάμπρος ζήτησε να χαμη­ λώσει για να του το πει μυστικά. Και καθώς έσκυβε ο Εγγλέζος, ανασηκώθηκε μ’ οργή και τον έφτυ­ σε. - Αυτό είχα να σου πω! Ο ξένος τινάχτηκε απάνω ξέφρενος(...) Στο διπλανό κελί κείνη τη στιγμή οι επονίτες τράγουδούσαν το τραγούδι του Χαϊδαριού: Αλλα ν’ ακούς κι άλλα να λες. Κι όμως μανούλα μου μην κλαις. Α π ’ της σκλαβιάς τα σίδερα η λεμτεριά χαράζει».7

30/αφιερωμα Φυσικά η ανδρεία αυτή έχει ως αναπόφευκτη συνέπεια τη σκληρή δοκιμασία των νέων, φρικτά βασανιστήρια που υφίστανται και στη διάρκεια των οποίων συχνά πεθαίνουν, σε μια κορύφωση του άκρατου ιδεαλισμού τους. Δεν θα ήίταν υπερ­ βολή, αν έλεγε κανείς, ότι στο σημείο αυτό τα α­ ντιστασιακά έργα έχουν μια μεγάλη, στενή συγ­ γένεια με τους βίους των αγίων, με τα τόσο δια­ δομένα και δημοφιλή στην εποχή τους μαρτυ­ ρολογία.8 Ό σα είπα ήδη, και τα παραδείγματα που ανέ­ φερα (εντελώς ενδεικτικά· υπάρχει μέγα πλήθος), υπογραμμίζουν τη σχέση της λογοτεχνίας αυτής με ό,τι ονομάστηκε σοσιαλιστικός ρεαλισμός. (Βέ­ βαια αυτό αφορά την αντιστασιακή λογοτεχνία στην ολότητά της και όχι μόνο τα μέρη τα συνδε­ όμενα με τους ρόλους και τη δράση των νέων, αλ­ λά είναι γεγονός, ότι τα μέρη αυτά είναι και από τα εντονότερα σφραγισμένα από τις αρχές του σο­ σιαλιστικού ρεαλισμού). Και επωφελούμαι από την ευκαιρία, για να διατυπώσω την άποψή μου σχε­ τικά με το είδος αυτό της λογοτεχνικής γραφής, που έχει τόσο αυστηρά και κατηγορηματικά επικριθεί, πιο καλά απορριφθεί, όσο (σε μας εδώ)9 και η ηθογραφία. Θα κρατήσω τη σύνδεσή μου με το κυρίως θέμα μου, χρησιμοποιώντας πάντα, κα­ τά το δυνατό, παραδείγματα που αφορούν τους νέ­ ους. Πιστεύω λοιπόν, ότι κατά τη σχετική συζή­ τηση γίνεται το λάθος, μια σειρά από στοιχεία της λογοτεχνίας αυτής να της αποδίδονται ως αδυνα­ μίες της, χωρίς να αποδίδεται και η δέουσα προ­ σοχή στο γεγονός, ότι τα στοιχεία αυτά προϋπήρξαν,ως στοιχεία της αντίστοιχης πραγματικότη­ τας, αυτής που αντανακλάται στα έργα της αντι­ στασιακής λογοτεχνίας. Και εννοώ συγκεκριμέ­ να τη λειτουργία ενός πολωτικού σχήματος (καλοί-κακοί), την έξαρση της επικίνδυνης γενι­ κά και ειδικότερα της ηρωικής πράξης, που συ­ νεπάγεται αναπότρεπτα την ανάλογη φόρτιση και δόνηση του λόγου, δεδομένου ότι και ο λόγος δεν είναι παρά η αντανάκλαση της πράξης. Αυτό μπο­ ρεί να το εννοήσει οποιοσδήποτε, τουλάχιστον α­ πό τα σημεία εκείνα της λογοτεχνίας αυτής, όπου ο καθένας μπορεί ν’ αναγνωρίσει τα ανακλώμενα ιστορικά σημεία: «Ο καθένας βιαζόταν να κρυφτεί σα να τον κυνηγούσαν και μόλις το τρένο έβαλε μπρος, μια φοβισμένη περιέργεια άρχισε ν’ αναθαρρεύει ανάμεσα στους επιβάτες. - Έγινε τίπο­ τα σήμερα; - Δεν ξέρω. - Ξεκρέμασαν τη ση­ μαία απ’ την Ακρόπολη. - Ποια σημαία; - Των Γερμανών. - Ποιος την ξεκρέμασε; - Παιδιά, λέ­ νε. Πόσο μεγάλα θα πρέπει να είταν αυτά τα παι­ διά για ν^ σηκώσουν στους ώμους τους τόσες ελπίδες;»10 Ο μόνος τρόπος να αντικρουσθεί και να ανατρα­ πεί το παραπάνω επιχείρημα είναι να ανατραπεί η άποψη για την ανακλαστική λειτουργία της λο­ γοτεχνίας· να υποκατασταθεί από την άποψη, ό­

τι ο καθρέφτης της λογοτεχνίας '.εν είναι ο κοι­ νός καθρέφτης· μεταμορφώνει, ' εν αποδίδει πα­ νομοιότυπα ό,τι ρίχνει επάνω τι j η ζωή. Συλλογί­ ζομαι εντ< Λίτοις ότι η αρχή αυτή εκλαμβάνεται ως αιώνια, ενώ οι αρχές που διέπουν την καλλιτεχνι­ κή δημιουργία διακρίνονται από κάποια σχετικό­ τητα. Απόδειξη της σχετικότητας αυτής αποτελεί και το γεγονός, ακριβώς, οτι η πανομοιότυπη τρό­ πον τινά μεταφορά των ιστορικών εμπειριών στις σελίδες ενός βιβλίου, αυτό που λέμε μαρτυρία και χρονικό, έχει στις μέρες μας αναχθεί σε δεσπόζον είδος της λογοτεχνίας.11 εωρώντας τα πράγματα στη φιλολογική αλ­ ληλουχία τους, μπορούμε να πούμε, ότι η αντιστασιακή λογοτεχνία γνώρισε δύο φάσεις. Πρώτα, υπό την επήρεια οπωσδήποτε της παρά­ δοσης, που ζητούσε την επεξεργασία του πρωτο­ γενούς εμπειρικού υλικού, ώστε να αφομοιωθεί σ’ ένα εξ υπαρχής πλασμένο λογοτεχνικό έργο, προέκυψαν τα έργα των δεκαετιών, κυρίως, του ’50 και του ’60.12 Στη συνέχεια διαπιστωνόταν,ολοέ­ να περισσότερο, - ανάλογα και προς τη μεγεθυ­ νόμενη χρονική μας απόσταση από τα σχεδόν α-. νεπανάληπτα εκείνα συμβάντα, που φορτίζονταν έτσι με μιαν υπερπραγματική ουσία, - ότι αυτού­ σιο το υλικό εκείνο επαρκούσε, καταχωριζόμενο σαν σε πρωτόκολλο, για να προβάλλεται και ως καλλιτεχνικό έργο: η ιστορία διεκδικούσε και την ιδιότητα δημιουργού μύθου, τέχνης, λογοτεχνίας. «Στέκουμε να βλέπουμε τα χαλάσματα. Ύστερα ψάχνουμε. Βρίσκουμε τις μπογιές και τα κραγιόνια του Γιώργου, σηκώνουμε από χάμω κατακουρελιασμένη και την αφίσα που σχεδίαζε την ώρα που τον χτύπησε η οβίδα. Την παίρνουμε μαζί μας να τη δείξουμε και στους άλλους. Στο γυρισμό ο νους δε λέει να ξεκολλήσει απ’ την εικόνα του σκο­ τωμένου. Ένας κοντούλης νεαρός, δεκάξι με δε­ καεφτά χρονώ, με πυκνά καστανά μαλλιά, γρή­ γορη ομιλία, ζωηρές νευρικές κινήσεις, ανήσυχο πνεύμα. Τ’ άρεσε να γράφει συνθήματα στους τοί­ χους και τους δρόμους, να φτιάχνει πανό και αφίσες. Κι όχι μόνο γράμματα μα και ζωγραφιές, ήλιους, ακτίνες, βουνά μ’ αντάρτες, ντουφέκια και φισεκλίκια. Άτεχνες ζωγραφιές, μα πόση φαντα­ σία αλήθεια!».13 Ο επόμενος αφηγητής ήταν κα­ τά το χρόνο, στον οποίο τοποθετεί τα γεγονότα που περιγράφει (1947), 19 ετών,αντάρτης του Δη­ μοκρατικού Στρατού. Η Βαγγελίτσα, πολύ μεγα­ λύτερη: 29· αλλά είχε αρχίσει τη δράση της'ήδη στην ηλικία των είκοσι χρόνων. «Πολλοί από τους επικεφαλής, καθώς και οι ντόπιοι σύνδεσμοι, οι οδηγοί, είχαν πεθάνει ή είχαν χαθέί. Η φάλαγγα κόπηκε... Και η πορεία συνεχιζόταν, ακέφαλη σχε­ δόν, χωρίς συγκεκριμένη κατεύθυνση, χωρίς κα­ μιά δυνατότητα προσανατολισμού. Δεν ξέραμε αν πηγαίναμε ανατολικά ή δυτικά. Δεν ξέραμε αν θα βρίσκαμε μπροστά μας στρατό δικό μας ή τους

Θ

αφιερωμα/31 άλλους. Σαν από ένστικτο τρέχαμε κυνηγημένοι από τη χιονοθύελλα, μυρμήγκια ανυπεράσπιστα μπροστά στη δύναμη μιας ατέλειωτης σκούπας που σάρωνε τα πάντα!... «Προχωρούσα σφίγγοντας τα δόντια, συγκε­ ντρώνοντας όσο μπορούσα τις δυνάμεις μου. Έ ­ βαλα το χέρι μου μπροστά στα ρουθούνια, για να τα προφυλάξω. Μου φαινόταν πως ανάπνεα κάτι φλογισμένο, που μ’ έκαιγε μέχρι μέσα στα πλεμό­ νια. (Αυτό το κάψιμο στα ρουθούνια και βαθιά μέ­ σα στο λάρυγγα, μια γεύση και μια μυρωδιά σαν από καμένη γη, το αιστανόμουν για χρόνια μετά.) »Πιο κάτω, στην πλαγιά, ακούγονται φωνές, φασαρία. - Εδώ πέσανε κι άλλοι! - Πάρτε τους οι άλλοι στον ώμο! Όποιος μπορεί! Ο Βαγγέλης Ταγκούλης, ο Σούλας Τσιαμανής, νεκροί. Άλλα παιδιά, αντάρτες, καμιά δεκαριά άνθρωποι ξα­ πλωμένοι πάνω στον πάγο να χαροπαλεύουν. Τους φορτώνονται στην πλάτη άλλοι αντάρτες, που α­ ντέχουν ακόμα, να τους βγάλουν πιο κάτω, ίσως μπορέσουν να τους σώσουν. Ο Ταγκούλης, ο Σού­ λας Τσιαμανής, μαζί με τη γυναίκα του την Κούλα, η Ελένη Μπουλτζή, η γυναίκα του Γιώργου Ρά­ για με τα δυο παιδιά της, ο Κωστάκης Πατρικής και τόσοι άλλοι, έμειναν ξυλιασμένοι απάνω στον πάγο, άψυχα κουφάρια εκεί στην αφιλόξενη ρά­ χη της Νιάλας... «Μπροστά μου, δίπλα στο μονοπάτι, για να μην εμποδίζει τους άλλους να περνούν, είδα γονατισμένη μια γνωστή γυναικεία σιλουέτα. Έσκυψα αμέ­ σως και την έπιασα απ’ τους ώμους. Είταν η Βαγγελίτσα Κουσιάντζα. Η δασκάλα απ’ τον Παλαμά της Καρδίτσας. Στέλεχος του Κόμματος. Η πιο φλογερή αγωνίστρια που γνώρισα. Τη θαύμαζα, μ’ έναν θαυμασμό απέραντο. Μιλούσε στις συγκε­ ντρώσεις και ξεσήκωνε θύελλες ενθουσιασμού. Εί­ χε δώσει όλες τις δυνάμεις της, όλη τη ζωή της στον Αγώνα. Είχε μείνει κι είχε δουλέψει στο χω­ ριό μας αρκετό καιρό, στα χρόνια της Αντίστα­ σης και μετά την απελευθέρωση. Με την αδερφή μου είταν συνομήλικη και φιλενάδες. Μάζευε στο σχολείο τις αγράμματες γυναίκες του χωριού μας και τους μάθαινε την αλφαβήτα. Ακόμα και σε κεί­ νες τις ζοφερές μέρες, μετά τη Βάρκιζα, μιλούσε με μια θέρμη και με μια σιγουριά στη φωνή της, που έλεγες πως τίποτα δεν χάθηκε ακόμα. - Βαγγελίτσα! Την κούνησα δυνατά απ’ τους ώμους. Σήκω, Βαγγελίτσα!... Τη σήκωσα με κόπο. Γύρισε και με κοίταξε. - Βασιλάκη... (Έτσι με φώναζαν τότε όλοι στη Νομαρχιακή). Φύγε εσύ, Βασιλάκη. Προχώρα. Θά ’ρθω εγώ... Προσπαθούσε να με διώξει κι ας ήξερε πως την περίμενε σίγουρα ο θάνατος».14 τον αναγνώστη, που ενδεχομένως βρίσκει στα χρονικά αυτά κάποιο στόμφο, θυμίζω πως ο στόμφος ήδη υπήρχε στα ίδια τα γεγονότα της εποχής, στην εποχή την ίδια. Οι στομφώδεις

Σ

αυτές φράσεις δεν γράφτηκαν, απλώς και μόνο, με το μολύβι ή το μελάνι· γράφτηκαν, κυριολεκτι­ κά, και με αίμα. Στην περίπτωσή μας το γεγονός αυτό επαληθεύεται και επιβεβαιώνεται με ανεκτί­ μητης σημασίας αποδεικτικό υλικό. Υπάρχουν «γράμματα και μηνύματα εκτελεσμένων πατριω­ τών»15, στα οποία βρίσκουμε την ίδια - ή και α­ κόμα εντονότερη - στομφώδη έξαρση, που δε βγαίνει, πια, από ένα γραφειακό κείμενο, αλλά α­ πό την ίδια τη ζωή των αγωνιστών, λίγες ώρες ή και λίγες στιγμές πριν από το τέλος της. Δίνω ε­ λάχιστα δείγματα αυτής της αυτογενούς, αυτόφυ­ της, αυτουργού λογοτεχνίας, προσέχοντας και τις ηλικίες. Ο Σπήλιος Αμπελογιάννης υπήρξε ένας από τους 200 εκτελεσμένους της Καισαριανής (Πρωτομαγιά του 1944). Στο πέτο του σακακιού του, στον τόπο της εκτέλεσης,16 βρέθηκε καρφι­ τσωμένο τούτο το σημείωμα: «Αμπελογιάννης Σπήλιος Κων/νου, οδός Άστρους 93, Κολωνός. Έτσι πεθαίνουν ον τίμιοι Έλληνες. Πεθαίνω πε­

ρήφανος. Ζήτω η Λευτεριά. Διαβάτη Έλληνα, το ρούχο τούτο να το πας στην παραπάνω διεύθυν­ ση. Είναι η στερνή επιθυμία ενός ανθρώπου, που ξέρει να πεθαίνει για τη Λευτεριά. Ζήτω ο ελληνι­ κός Λαός». Ό ταν πέθανε, ήταν 22 ετών. 19 ετών ήταν ο Νίκος Γλέζος. Ένα σημείωμα, γραμμένο με μολύβι μελανί, χωμένο στη φόδρα του σκού­ φου του, το πέταξε στο δρόμο από την κλούβα, όταν περνούσε στη διασταύρωση της οδού Κων­ σταντινουπόλεως και Ιεράς οδού, καθώς τους πή­ γαιναν (μαζί με άλλους 91) στο Χαϊδάρι για εκτέ­ λεση: «Αγαπητή μητέρα σας φιλώ. Χαιρετισμούς.

32/αφιερωμα Σήμερα πάω για εκτέλεση πέφτοντας για τον ελ­ ληνικό λαό. Γλέζος Νίκος, Παραμυθιού 40». Ο Αντώνης Καλόγερος γράφει και γΙα τους έξι ακόμα συγκρατούμενούς του Γιώργο Γιουροΰκο, (17 ε­ τών), Πέτρο Γρίσπο (19), Δημήτριο Ευθυμίου (24), Γεώργιο Βασιλά (15): «Σύντροφοι του αγώνα, 7 ώ­ ρες μας βασάνισαν στην οδό Μέρλιν για να μαρ­ τυρήσουμε, αλλά δε μαρτυρήσαμε τίποτα. Μας λυ­ πεί μονάχα γιατί φεύγουμε πριν να φτάσουμε στο σκοπό μας. Σεις που μένετε εκδικηθείτε το θάνα­ τό μας. Ζήτω η Ελλάδα μας. Ζήτω ο ΕΛΑΣ. Ζήτω το ΕΑΜ». Ο εικοσάχρονος Κώστας Μακρής πρόφτασε κι έγινε και καπετάνιος του ΕΛΑΣ, ε­ νώ διατήρησε αλώβητη μια μυθική σχεδόν τρυφε­ ρότητα: «Αγαπημένη μου μητερούλα και αδελφή, σας γράφω για τελευταία φορά πηγαίνοντας προς το θάνατο και σας παρακαλώ να με συγχωρήσε­ τε για την μεγάλη πίκρα που σας προσφέρω που είναι και η τελευταία. Μην κλάψετε πολύ για μέ­ να, είταν γραφτό να φύγω τόσο νέος. Σας παρα­ καλώ να δώσετε τους χαιρετισμούς μου στο Νίκο και σε όλους που θα ρωτούν για μένα συγγενείς και φίλους και γειτόνους. Από τη Μαρία ζητώ, αν είναι δυνατόν, να συμφιλιωθεί με το Βασίλη. Τε­ λευταία μου επιθυμία είναι να ζήσετε ευτυχισμέ­ να. Σας φιλώ όλους, Κ. Μακρής». Ο δεκαεξάχρονος Κώστας Ευφτιλής χάραξε με καρφίτσα στο γείσο του μαθητικού πηλικίου του, που βρέθηκε μαζί με τα ρούχα του: «Είμαι καλά. Τι να το κά­ νω πεινώ είμαι απομονωμένος πεινάμε ήλιο δε βλέ­ πουμε». Μολονότι εγώ πιστεύω, ότι η λογοτεχνι­ κότητα (ποιητικότητα) των κειμένων αυτών βρί­ σκεται στην ουσία τους, είναι ενδιαφέρον, ότι οι άνθρωποι εκείνοι ενδιαφέρονταν να φανερώσουν το πράγμα και εξωτερικά. Ο Σπύρος Αναλυτής, 22 ετών, άφησε αντί για άλλο σημείωμα το εξής τετράστιχο, γραμμένο στον τοίχο του ουρητηρίου χωροφυλακής Ληξουρίου: Εγώ το σπόρο έσπειρα κατά της τυραννίας. Εξ ου και θέλει θερισ τή καρπός ελευθερίας.Π

(

Θα αναφέρω τέλος εδώ μερικές σκέψεις που έ­ κανα, διαβάζοντας ένα άλλο βιβλίο, το κατοχικό •ημερολόγιο ενός δέκατετράχρονου κοριτσιού.18 Το περιεχόμενο μας το δίνει περιληπτικά η εκδότριά του (που είναι μάλλον και η παλαιά εκείνη συντάκτριά του): «Πάτρα, Μάης 1941. Η εκλεκτή μεραρχία του Χίτλερ, ανεμίζοντας τη νεκροκεφα­ λή, "κυριεύει” την Αχάΐα. Μια μαθήτρια της 4ης γυμνασίου, που "δεν πιστεύει τα ματάκια της” , πιάνει και ρίχνει στο χαρτί τα όσα τη συγκλονί­ ζουν : αγωνία και πείνα στην Πάτρα του 41, τρό­ μος, μαυραγορίτες, αδιέξοδο - κι η ψυχή των παι­ διών, μια με το δάκρυ, μια με το περιγέλιο, να αναμετριέται κάθε στιγμή με τον τύραννο. Πρώτη

χρονιά της Κατοχής, πρώτη αντίσταση των παι­ διών της επαρχίας». Διάβασα το βιβλίο διαπιστώ­ νοντας, άλλη μια φορά, πως είναι δυνατό να υπάρ­ χει αισθητική συγκίνηση σε κείμενα που δεν είναι, τουλάχιστον από πρόθεση, λογοτεχνικά, ώστε τε­ λικά τα όρια της λογοτεχνίας να συγχέονται. Κα­ θώς οι σελίδες του μικρού κοριτσιού μου μεταδώ­ σανε το συγκλονισμό που είχε δοκιμάσει το ίδιο, βεβαιωνόμουν πως λογοτεχνία δεν είναι μόνο η λο­ γοτεχνία. Μια χειμωνιάτικη νύχτα, μέσα στην ά­ γρια Κατοχή, στις 12 Νοεμβρίου 1941, ανοίγει το ημερολόγιο, σχολιάζει την αγαπημένη φιλεναδούλα της Κατερίνα, που γράφει στίχους και πεζά, αλ­ λά δεν τα φανερώνει. Οι απλές παρατηρήσεις της ισοδυναμούν με τη διατύπωση μιας σημαντικής θε­ ωρίας: «Τα τόσο ωραία που γράφει, ποιήματα και πεζά, τα κρατάει κρυφά ή τα πετάει, εμείς τα ρου­ φάμε κι αυτή τα πετάει. Ελάχιστα ξέρει η παρέα, περισσότερα εγώ, και τ’ άλλα κανείς, μόνο η σιω­ πή του συρταριού της. Γιατί, Κατερίνα; Γιατί, κα­ τά τη γνώμη της, πρόκειται για γελοία στιχάκια ή απλές ασκήσεις, τουτέστιν παιδιαρίσματα άνευ αξίας. Η Κατερίνα έχει μια τόσο παράξενη ιδέα για την Τέχνη που, αν την πάρει κανείς στα σο­ βαρά, τότε μόνο ο Σαίξπηρ και ο Γκαίτε αξίζουν τον κόπο, όλοι οι άλλοι να ξαναγυρίσουν στα συρ­ τάρια τους. Ενώ εγώ πρεσβεύω ακριβώς το αντί­ θετο, πως κι ο μπακάλης μας, αν μπορεί να με συγκινήσει, να γράψει, γιατί όχι;»19 Στο (κατ’ ανάγκη) πολύ συνοπτικό αυτό άρθρο επισημάνθηκε, εν πρώτοις, η αθρόα συμμετοχή νέ­ ων στα έργα της λογοτεχνίας της Αντίστασης. Η συμμετοχή αυτή γίνεται τόσο στο επίπεδο της ο­ μάδας όσο και στο επίπεδο των ατόμων. Κατά δεύτερο λόγο επισημάνθηκε, ότι οι νέοι όπως και τα άλλα πρόσωπα της λογοτεχνίας αυ­ τής - δεν είναι απολύτως αυτό που θα λέγαμε: «μυθιστορηματικοί ήρωες», αλλά πολύ περισσό­ τερο αντίγραφα ή έκτυπα υπαρκτών χαρακτήρων, που έζησαν και έδρασαν κατά τη χρονική περίο­ δο, στην οποία αναφέρεται η λογοτεχνία της Α­ ντίστασης. Αυτό τεκμηριώνεται εύκολα, με την α­ ναγωγή μας, πρώτα, στον εξαιρετικά μεγάλο α­ ριθμό χρονικών-μαρτυριών-απομνημονευμάτων, που έχουν εκδοθεί και αναφέρονται στην ίδια ε­ κείνη περίοδο, και, επιπλέον, με την αναγωγή μας σε πάρα πολλά αμεσότερα πρωτογενή ντοκουμέν­ τα, όπως είναι τα μηνύματα των εκτελεσμένων πα­ τριωτών: υπάρχει στενή σχέση ανάμεσα στις τρεις αυτές κατηγορίες κειμένων, όσον αφορά και το πε­ ριεχόμενο και τη μορφή. Συναφώς τίθεται το ζήτημα μιας επανεκτίμησης του σοσιαλιστικού ρεαλισμού, με τον οποίο κατά κύριο λόγο εκφράστηκε η λογοτεχνία εκ?ίνη, για­ τί οι αναφερόμενες ως κατεξοχήν αδυναμίες της (π.χ. το πολωτικό σχήμα: καλός-κακός, δικός μας-από τους άλλους) δεν είναι αυθαίρετες, πλα­ σματικές επινοήσεις των συγγραφέων, αλλά δο­

αφιερωμα/33 μές που διαμορφώθηκαν κάτω από τις ειδικές ι­ στορικές συνθήκες που επικράτησαν και ίσχυσαν σ’ όλη εκείνη την περίοδο: τα έργα δομούνται α­ κριβώς πάνω στα ιστορικά προσδιορισμένα σχή­ ματα της πραγματικότητας. Το γεγονός τέλος ότι, όσο περισσότερο αναγό­ μαστε σε αμεσότερες μαρτυρίες, τόσο είναι πιο δυ­ νατή η εντύπωση από τα εκτιθέμενα συμβάντα, συνάδει για μια διεύρυνση των ορίων του λογοτεχνι­ κού έργου.*1

Σημειώσεις 1. Συμφωνώ με το Γιώργο Βελουδή, που σ’ ένα συνοπτικό άρ­ θρο του δημοσιευμένο για πρώτη φορά σε τεύχος του «Δια­ βάζω» (αρ. 58), αφιερωμένο στο θέμα «Αντίσταση και λο­ γοτεχνία», διηύρυνε χρονικά την Αντίσταση από το 1936 ώς το 1949. Βλ. τώρα: Γιώργος Βελουδής, Αναφορές. Έξι νεο­ ελληνικές μελέτες, Αθήνα 1983, σ. 82- 101 και 151-3.

2. Ζήση Σκάρου, Οι μίξες του ποταμού. Γ' Αντίσταση και πό­ λεμος, Αθήνα 1980, σ. 126 (εδώ γίνεται αναφορά σε χρονι­ κή στιγμή προγενέστερη ακόμα από την επιβολή της μεταξικής δικτατορίας, όταν κυκλοφορούν «ψίθυροι για φιλο­ βασιλικό πραξικόπημα μέσα στο στρατό»).

3. Μήτσος Αλεξανδρόπουλος, Νύχτες και αυγές. A ' Η πολι­ τεία, Αθήνα 1979, σ. 64-65. Γίνεται αναφορά στις πρώτες κινητοποιήσεις των φοιτητών, στην αρχή ακόμα της Κατο­ χής. Το πρόσωπο που παρακολουθεί (ο νεαρός, απόφοιτος του τότε γυμνασίου, Κοσμάς) θα εξελιχθεί σε πρωταγωνι­ στή του έργου.

4. Νίκος Παπανδρέου, Εμπροσθοφυλακή. Αντιστασιακό μυ­ θιστόρημα, Αθήνα 1981, σ. 47.

5. Μετά τη μάχη σηκώνεται κάποιος αντάρτης, λέει: «Εγώ, συ­ ναγωνιστές, θέλω να σας πω την αμαρτία μου, άρχισε. Δε μου γιόμιζε καθόλου το μάτι ο 'Ελατός. Σα να με φόρτωνε μ’ ένα σακί ο καπετάνιος όταν μου τον έδινε για κάτω. Παιδί άγουρο, καλομαθημένο, έλεγα. Πώς να βαστάξει τον κά­ μπο. Με κρύα καρδιά τον πήρα μαζί. Σας τα λεω τα πρά­ ματα παστρικά. Ε, το λοιπόν. Τώρα δε με βαστάει η ψυχή να μην το πω: ο 'Ελατός είναι το πρώτο παλικάρι(...). ΓΓ αυτό, λέω λοιπόν, συναγωνιστές. Όλοι μας πράξαμε το τι μπορούσαμε. Μονάχα ο 'Ελατός έπραξε το αμπόρετο...» (ο.π., σ. 73-4).

6. Σκάρος, ο.π., σ. 160 7. Νίκου Κυτόπουλου, Ο μεγάλος ανήφορος. Μυθιστόρημα. Α­ θήνα 31983, σ. 324. Ο Λάμπης είναι από τα νεαρά πρόσω­ πα του βιβλίου.

8. Τη συσχέτιση αυτή έχω κάνει ήδη προλογίζοντας τον τόμο διηγημάτων του Ζήση Σκάρου, Ψηφίδες, Αθήνα 1984. Είναι στις προθέσεις μου να επιχειρήσω κάποτε μια συγκριτική εξέτασή τους.

9. Η απόρριψη του σοσιαλιστικού ρεαλισμού σημειώθηκε, α­ πό μιαν εποχή και πέρα, και στις ίδιες τις χώρες του υπαρ­ κτού - ακόμα τότε τουλάχιστον - σοσιαλισμού.' Έχω υ­ πόψη μου προπάντων τον τόμο: Die zeitrenossischen Literaturen Siidosteuropas. 18. Internationale Hochschulwoche der Siidosteuropa - Gesellschaft *). Oktober 1977 in Tutzing (Siidosteuropa-Jahrbuch...,ll.B0). Miinchen 1978. Ο τόμος περιέχει ανακοινώσεις αναφερόμεη^ς στις μεταπολεμικές λογοτεχνίες της Γιουγκοσλαβίας, της Ουγγαρίας, της Ρου­ μανίας, της Βουλγαρίας, της Ελλάδας, της Τουρκίας και της Αλβανίας.

10. Σκάρος, ο.π., σ. 356.

11. Την πραγματικότητα αυτή αναγνωρίζοντας η επιτροπή κρα­ τικών βραβείων του υπουργείου Πολιτισμού, πρότεινε - και η πρόταση έγινε δεκτή - να καθιερωθεί και ειδικό λογοτε­ χνικό βραβείο μαρτυρίας- χρονικού. Το πρώτο τέτοιο βρα­ βείο απονεμήθηκε το 1989. Μια συνοπτική αναφορά μου και

12.

13.

14.

15.

16.

17.

18.

19.

στο ιστορικό δημιουργίας του είδους βλ. στην εφ. «Κυρια­ κάτικος Ριζοσπάστης 122.11.87), με αφορμή το βιβλίο του Γ.Α. Μποτού, Μνήμες κάι εικόνες απ’ τον πολύχρονο αγώ­ να του λαού μας (1987). Οι «Ρίζες του ποταμού» κυκλοφόρησαν για πρώτη φορά το 1960, οι «Νύχτες και αυγές» το 1963. Για τη δεκαετία του ’50 βλ. Μ. Γ. Μερακλή, Η σύγχρονη ελληνική λογοτεχνία (1945-1970),II Πεζογραφία, Θεσσαλονίκη (1971), σ. 63-93· και δεκαετία του ’60, ο.π., σ. 94-112. Μιχάλη Λιαρούτσου, Τελειώνοντας ο Δεκέμβρης..., Αθήνα 1987, σ. 9. Βασίλη Φυτσιλή, Βαγγελίτσα Κουσ/άντζα. Μια ηρωίδα του λαού, Αθήνα 1983, σ. 18-20. Ο νέός θα πάρει μαζί του τη Βαγγελίτσα και θα σωθούν και οι δύο, κάτω από τρομερές συνθήκες. Η νέα όμως θα συλληφθεί στη συνέχεια, θα πε­ ράσει από στρατοδικείο, θα καταδικαστεί σε θάνατο, θα εκτελεσθεί. Με τον τίτλο αυτό κυκλοφόρησε το 1974 (από τις εκδόσεις Κέδρος) λεύκωμα με τέτοια μηνύματα από 79 εκτελεσμένους και από την περίοδο 1941-1944 (και με τις φωτοτυπίες των κειμένων). Το υλικό πρόσφεραν πέντε αντιστασιακές οργανώσεις. Στο λεύκωμα υπάρχει και η σημείωση, ότι στο «Αρχείο Α­ ντίστασης» αναφέρεται, ότι ο νέος πέταξε το σακάκι του με το καρφιτσωμένο χαρτάκι στο δρόμο, ενώ τους πήγαι­ ναν για εκτέλεση. Τα κείμενα πήρα από το σημειωμένο πιο πάνω λεύκωμα. Μαρία Μανωλάκου, Από το ημερολόγιο ενός παιδιού της Κατοχής, Αθήνα 1984. Μιαν άλλη πηγή πρωτογενούς λογοτεχνικής ύλης (τις ιατρο­ δικαστικές εκθέσεις για νεκρούς αγωνιστές ύστερα από βασανισμούς) υπέδειξα, προλογίζοντας την τέταρτη έκδοση (1986) του βιβλίου της Έφης Πανσέληνου, Δρόμοι της Α ­ θήνας (το οποίο, ας σημειωθεί, είναι επίσης γεμάτο από δρά­ ση νεαρών ατόμων· η πρώτη έκδοσή του έγινε το 1958). Συ­ ναφή είναι και τα σημειώματά μου στην εφημερίδα «Πρώ­ τη» (10.5.86, 17.5.86, 30.5.86).

34!αφιέρωμα

ακ ό ^ ας

Βαγγέλης Κάσσος

<

$ >

« »

οχ^α

Σήμερα ο όρος «νέοι» χ ρ ειά ζ ετα ι αποσαφήνιση, λ έ ε ι1 η Ά γ κ ν ε ς Χέλλερ. Σ ε μια λειτο υ ρ γ ικ ή κοινωνία, παρατηρεί, ν έ ο ι είνα ι όσοι δ εν εκ τελο ύ ν μια λ ειτο υ ρ γ ία (ένα επ άγγελμα) που τους εντά σ σ ει σ ’ ένα ορισμένο στρώμα στα πλαί­ σια του κοινω νικού καταμερισμού εργασίας. Έ τσι τρ ιαντάχρονοι που εξα κο­ λουθούν να σπουδάζουν είνα ι σήμερα «νέοι», ενώ ή τα ν «μ εσ ή λικ ες» στη γενιά των παππούδων μας. αν πιο κάτω2 συμπληρώνει: «Οι σημερινές αλλαγές στις σχέσεις προλειτουργικών και μεταλειτουργικών γενεών είναι εξώφθαλμες. Πριν από τον β' παγκόσμιο πόλεμο οι νέοι κατά κα­ νόνα προσπαθούσαν να δείχνουν μεγαλύτεροι α­ πό την ηλικία τους. Μετά τον πόλεμο αρχίζει μια αντίστροφη πορεία. Άνδρες και γυναίκες σε πλή­ ρη σωματική και πνευματική ωριμότητα επιχει­ ρούν απεγνωσμένα να φαίνονται νέοι και να συμπεριφέρονται αναλόγως. Η "εμφάνιση” παίρνει διαφορετικές κοινωνικές σημασίες. Να προσπα­ θείς να δείχνεις μεγαλύτερος από την ηλικία σου σημαίνει ότι επιδιώκεις να σε αντιμετωπίζουν ως "υπεύθυνο” ενήλικα, "τακτοποιημένο” , "ώριμο” -να αναλάβει τα κοινωνικά του βάρη. Να φαίνεσαι μικρότερος από την ηλικία σου σημαίνει ότι είσαι "ανοικτός” σε όλες τις επιλογές, "διαθέσιμος” ,

Κ

και όχι αρτιοσκληρωμένος από τη "λειτουργία” σου γραφειοκράτης. Σε περιόδους έντασης στις σχέσεις των γενεών παρατηρούμε ότι η "λειτουργική γενιά” αναζητά την εύνοια των νεότερων· αρκετοί πασχίζουν να γίνουν "επίτιμα μέλη” της νεολαίας. Η περίφημη "κρίση της μέσης ηλικίας” ανακαλύφθηκε σ’ αυ­ τό τον κόσμο του λειτουργικού καταμερισμού της εργασίας· είναι αποκλειστικό προϊόν της λειτουρ­ γικής κοινωνίας. Στις παλαιότερες ταξικές κουλτούρες η "μέση ηλικία” προσέδιδε αξιοπρέπεια, μια ιδιότητα του ολοκληρωμένου ενηλίκου. Ως ενήλικος που δια­ τηρεί ακόμα τη φυσική και διανοητική του ευεξία έχοντας ήδη ικανά αποθέματα εμπειριών, απο­ κτάς μια persona σε μια δεδομένη κουλτούρα.

αφιερωμα/35 Στην "κρίση της μέσης ηλικίας” οι πάσχοντες (άν­ θρωποι) θέλουν να ξαναγίνουν ανώριμοι, όχι - α­ κόμα - τακτοποιημένοι, τολμηροί τηνέητζερ προς αναζήτηση ταυτότητας». Έχω την εντύπωση ότι, παρόλες τις εύστοχες παρατηρήσεις της, η Χέλλερ αντιφάσκει αποδίδο­ ντας από τη μια την «κρίση της μέσης ηλικίας» στο λειτουργικό καταμερισμό της εργασίας και α­ πό την άλλη θεωρώντας ως απαραίτητο σύμπτω­ μα αυτής της κρίσης τη (διαρκή) αναζήτηση ταυ­ τότητας. Η αναζήτηση ταυτότητας εκ μέρους των ενηλίκων στη σύγχρονη κοινωνία οφείλεται, κα­ τά τη γνώμη μου, σε ένα ισχυρό σύνδρομο που χα­ ρακτηρίζει γενικά τους ανθρώπους, οι οποίοι στον β' παγκόσμιο πόλεμο ήταν παιδιά ή έφηβοι, και που ακόμη προσπαθούν να κόψουν τον ομφάλιο λώρο από τον ερειπωμένο κόσμο απ’ όπου προ­ έρχονται. Όταν ενήλικες των πενήντα, εξήντα ή και εβδο­ μήντα χρονώ επιμένουν να αυτοχαρακτηρίζονται «μεταπολεμικοί» με μια ανεμελιά που χαρακτη­ ρίζει νέους που ξεκινούν τη ζωή τους, με την πε­ ποίθηση ότι όλα είναι πιθανά και διαθέσιμα γι’ αυ­ τούς, ότι βρίσκονται σε αντίστροφη πορεία με τον κόσμο που γκρεμίζεται, όπως βρίσκεται κανείς ό­ ταν διατελεί σε έξαψη δημιουργίας, σε έξαρση άρ­ νησης για ό,τι έχει προηγηθεί, δεν μπορεί κανείς παρά να μιλά για «σύνδρομο μεταπολεμικότητας». Αφού είναι πια γνωστό ότι ο ερειπωμένος κό­ σμος του β' παγκοσμίου πολέμου, δεν ξαναχτί­ στηκε ποτέ, απλώς «αναπαλαιώθηκε», όπως εί­ ναι του συρμού να λέγεται για τα κτίρια που ανα­ καινίζονται. Με τρόπο ανάλογο «αναπαλαιώνεται» συνεχώς και η νεότητα των νέων του β' πα­ γκοσμίου πολέμου, μια νεότητα που δεν ίσχυσε πο­ τέ, που αφέθηκε στην κηδεμονία μιας άλλης, πραγματικά διορατικής και εξακολουθητικά νέ­ ας γενιάς. Δε συμφωνώ, λοιπόν, καθόλου με τήν Άγκνες Χέλλερ ότι αυτοί οι «γερασμένοι νέοι» πασχίζουν να προσαρμοστούν στη σημερινή βιολογική νεο­ λαία. Αντίθετα, προσπαθούν να προσαρμόσουν τη νεολαία στον «ανώριμο» κόσμο τους. Τι άλλο μαρτυρεί η κατάταξη των νεότερων γενεών σύμ­ φωνα με το κριτήριο της «μεταπολεμικότητας»; Ακούμε ή διαβάζουμε να λένε για πρώτη και δεύ­ τερη μεταπολεμική γενιά. Έστω. Ακούμε, όμως, να γίνεται λόγος και για τρίτη και τέταρτη(!) με­ ταπολεμική γενιά. Ακούμε γενικώς και διαρκώς να μιλούν για μεταπολεμική εποχή. Μπορεί η «μεταπολεμικότητα», πριν από τριά­ ντα ή σαράντα χρόνια να σήμαινε κάτι ουσιαστι­ κό, να είχε κάποιες ειλικρινείς προθέσεις. Σήμε­ ρα, όμως, δε σημαίνει απολύτως τίποτε. Απλώς, θέλει να διαιωνίσει μια αυταπάτη, ενώ, στην πραγ­ ματικότητα, την ακυρώνει αναδρομικά. Μόλις α­ πό το τέλος του β' παγκοσμίου πολέμου. Γιατί,

ένα καινούριο ξεκίνημα προϋποθέτει θάρρος και πεποίθηση, αν όχι για το φτάσιμο σ’ έναν προορι­ σμό, τουλάχιστον για τον πηγαιμό. Κι αυτό το θάρ­ ρος, η πεποίθηση έλειψαν από τους λεγάμενους «μεταπολεμικούς». Επειδή, ίσως, ο ορίζοντας ή­ ταν εξυπαρχής κλειστός γι’ αυτούς από το γιγάντιο μανιτάρι της Χιροσίμα. Το καινούριο ξεκίνη­ μα γι’ αυτούς δεν ήταν παρά ένας ανομολόγητος πανικός, που τον πρώτο καιρό παρηγορήθηκε α­ πό το τέλος των θερμών εχθροπραξιών, ύστερα, τα κατοπινά χρόνια, ίσαμε σήμερα, από την αναγ­ καστική ειρήνη. Το πυρηνικό ατύχημα του Τσερνομπίλ αποκάλυψε σε όλη της την ιλαρή τραγικό­ τητα την κενότητα της έννοιας της «μεταπολεμι­ κότητας», που δεν ήταν παρά ένα προπέτασμα για την αμηχανία των ανθρώπων μετά τον β' παγκό­ σμιο πόλεμο. ν η έννοια της «μεταπολεμικότητας» είχε ποτέ κάποιο περιεχόμενο, το είχε μόνο για τους ανθρώπους μεταξύ των δυο μεγάλων πολέ­ μων, αυτούς που οι λεγόμενοι «μεταπολεμικοί» ο­ νομάζουν με περισσή συγκατάβαση «μεσοπολεμικούς», αποδίδοντας στην έννοια της «μεσοπολεμικότητας» κάτι το παρακμιακό, το αθεράπευτα πεσσιμιστικό. Και ως το πιο ακλόνητο επιχείρη­ μα γι’ αυτή τη νοηματοδότηση επικαλούνται την ποίηση του Καρυωτάκη. Λες και μόνον αυτός και η γενιά του ’20 ήταν «μεσοπολεμικοί», ενώ η γε­ νιά του ’30, βγαίνει, με τη συνηγορία του υπερρε­ αλισμού, έξω από κάθε «πολεμικό» λογαριασμό. Για ν’ αποδώσεις, όμως, την έννοια της «μεσοπολεμικότητας» σε κάποιες γενιές που χρονικά βρέ­ θηκαν ανάμεσα σε δύο πολέμους, θα πρέπει καταρχήν να θεωρήσεις ότι οι άνθρωποι των γενεών αυτών είχαν απόλυτη συνείδηση του ότι βρίσκο­ νταν ανάμεσα σε δυο πολέμους, ότι δηλαδή κοί­ ταζαν κάθε μέρα τον ορίζοντα και αγωνιούσαν για το πότε θα ξεσπάσει ο επόμενος πόλεμος... Αλ­ λιώς, η έννοια της «μεσοπολεμικότητας» δεν έχει κανένα ουσιαστικό περιεχόμενο, μόλη τη συνδρο­ μή του Καρυωτάκη. Προς πείσμα, όμως, των ση­ μερινών «μεταπολεμικών», οι γενιές εκείνες δεν ένιωθαν καθόλου «μεσοπολεμικές», αλλά το α­ ντίθετο και κατεξοχήν «μεταπολεμικές». Αν πάρουμε λ.χ. τον τόμο «Πορτραίτα» του «μεσοπολεμικού» ποιητή Γιώργου Μυλωνογιάννη (1909 - 1954)3, θα βρούμε εκεί συζητήσεις αυτού του τελευταίου με τους: Έλλη Δασκαλάκη, Γιώρ­ γο Θεοτοκά, Μελή Νικολαΐδη, Άγγελο Τερζάκη, Δημήτρη Νικολαρεΐζη, Βάσο Δασκαλάκη, Τατιά­ να Σταύρου, Σοφία Μαυροειδή-Παπαδάκη, Ναπολέοντα Λαπαθιώτη, Τέλλο Άγρα, Γιάννη Χατζίνη, Πέτρο Χάρη, Νικηφόρο Βρεττάκο, Ορέστη Λάσκο, Μιχ. Αργυρόπουλο, Μιλτιάδη Μαλακάση, Άλκη Θρύλο, Σωτήρη Σκίπη, Χρήστο Λεβά­ ντα και Γρηγόριο Ξενόπουλο. Οι συζητήσεις αυ­ τές δημοσιεύτηκαν στο περιοδικό «Νεοελληνικά

Α

36/αφιερωμα Γράμματα» από τις 23-10-1937 έως τις 19-10-1940, εννέα μόλις ημέρες πριν από την έξοδο της Ελλά­ δας στον β' Παγκόσμιο Πόλεμο... Στην πλειοψηφία τους οι συζητητές του Μυλωνογιάννη αισθά­ νονται και μιλούν roc εκπρόσωποι της «μεταπο­ λεμικής γενεάς»! «Από τους νέους συγγραφείς», γράφει ο Μυλωνογιάννης στην εισαγωγή του στη συζήτηση με τον Τερζάκη (15-1-1938), «που εμφανιστήκανε μετά τους σάλους των πολέμων και τη Μικρασιατική Καταστροφή, στη λογοτεχνία μας, δίνοντας μια σημαντική τόνωση στον πεζό λόγο κυριότερα και που μπορούμε να πούμε πως αυτοί περισσότερο κλείνονται στον καθιερωμένο πια όρο των εκφρα­ στών της «μεταπολεμικής γενεάς», ένας από τους πιο χαρακτηριστικούς και τους πιο γόνιμους, εί­ ναι, αναμφισβήτητα, και ο κ. Άγγελος Τερζάκης». Στη συζήτησή του με τον Τέλλο Άγρα (16-41938), ανεπανόρθωτα «μεσοπολεμικό» ποιητή και κριτικό σύμφωνα με τους σημερινούς «μεταπολε­ μικούς», ο Μυλωνογιάννης υποβάλλει την παρα­ κάτω ερώτηση: « - Γενικά, πώς το βλέπετε αυτό το μεταπολε­ μικό πνεύμα; Δεν άρχισε να παρουσιάζει και ση­ μεία δικής του οντότητας;» Και ο Άγρας απαντά: « - Συνηθίζουν να μελετούν τους πολιτισμούς των λαών από τα πνευματικά τους μνημεία. Δεν ξέρω τι γίνεται για παλαιότερες εποχές, αλλ’ αν οι μεταγενέστεροι κάμουν το ίδιο και για την σημερινή, θα έχουν λάθος. Η μά­ ζα σήμερα έγινε ουσιωδώς πολυπληθέστερη και δραστηριότερη από ποτέ και με το πνεύμα εκδη­ λώνονται απλώς μόνο οι ολίγοι πνευματικοί άν­ θρωποι. Η εποχή από το 1914 κ’ εδώ αντιπροσω­ πεύεται από την Πολιτική. Οι πόλεμοι - μεγάλες συγκρούσεις μαζών - είναι η έκφραση αυτής της πολιτικής κατά την παρούσα στιγμή». « - Αυτό δεν επηρέασε και τις διάφορες εκδη­ λώσεις του πνεύματος;» ρωτά ο Μυλωνογιάννης. « - Ασφαλώς!», απα­ ντά ο Άγρας. «Τέτοια τεράστια πραγματικότης είχε και στη φιλοσοφία τον αντίκτυπο της». Από το παραπάνω απόσπασμα της συνομιλίας Ά γρα - Μυλωνογιάννη προκύπτει ότι και οι δύο δέχονται ότι είναι «μεταπολεμικό» το πνεύμα που προσδιορίζει τη φιλολογία (διάβαζε λογοτεχνία) της εποχής τους και της γενιάς τους και όχι «με­ σοπολεμικό», όπως θα το επιθυμούσαν οι σύγχρο­ νοι «μεταπολεμικοί». Αποδίδουν δε στην έννοια της «μεταπολεμικότητας» ένα περιεχόμενο ουσια­ στικό και δευτερευόντως (ο Ά γρας ) χρονικό. Αξίζει, όμως, να σταθούμε ιδιαίτερα στην άπο­ ψη του Γιώργου Θεοτοκά για το «μεταπολεμικό πνεύμα», μια και αυτή δικαιώθηκε από τα πράγ­ ματα, επιβάλλοντας τη νεότητα της γενιάς του ’30, σ’ όλη τη χρονική έκταση του εικοστού αιώνα και ακυρώνοντας τη νεότητα όλων των άλλων γενε­

ών. «Διαμορφώνεται στα ελληνικά γράμματα», λέει στη συνέντευξή του προς τον Μυλωνογιάννη ο Θεοτοκάς (20-11-1937), «ένα καινούργιο πνεύμα που το λένε μεταπολεμικό πνεύμα, εγώ όμως προ­ τιμώ να το ονομάσω πολύ ευρύτερα πνεύμα του εικοστού αιώνα». Δεν μπορεί, ακόμη, να ξέρει κανείς τι κρύβει η προτίμηση αυτή του Θεοτοκά. Πάντως, δυο χρό­ νια αργότερα, στο ημερολόγιό του4 ο συγγραφέ­ ας της «Αργώς» σημειώνει ότι το καινούριο αυτό πνεύμα, δηλαδή τη νεότητα του εικοστού αιώνα, είναι, η γενιά του ’30 που την εγκαινιάζει, ότι η προηγούμενη μόλις γενιά είναι ανυπόφορα γερασμένη και ότι οι επόμενες από τη γενιά του ’30 γε­ νιές απλώς προεκτείνουν τη δική της νεότητα. Πριν, όμως, δούμε αναλυτικότερα εκφρασμένες τις απόψεις αυτές του Θεοτοκά, αξίζει να διαβά­ σουμε μερικά χαρακτηριστικά αποσπάσματα α­ πό την αλληλογραφία του Γιώργου Θεοτοκά - Νι­ κολάου Κάλα5, από τα οποία φαίνονται οι χρονι­ κές και ουσιαστικές αντιστοιχίες μεταξύ του «με­ ταπολεμικού πνεύματος» και της νεότητας της γε­ νιάς του ’30, όπως τις αντιλαμβάνονται οι δύο αυ­ τοί χαρακτηριστικοί εκπρόσωποί της. ε μια επιστολή του (23-2-1938) προς τον Θεο­ τοκά ο Κάλας αναφέρεται στο βιβλίο του πρώτου «Το Δαιμόνιο» και του γράφει ότι το θεω­ ρεί ανωτέρας κλάσεως έργο από όλα τα έργα της μεταπολεμικής γενιάς (sic), μαζί με τους «Παραστρατημένους» της Λιλίκας Νάκου. Και πιο κά­ τω παρατηρεί:«Και το έργο σου είναι πολύ χαρα­ κτηριστικό για τη στάση της μεταπολεμικής γε­ νεάς. Είναι αρκετά απαισιόδοξο. Αλλά έχουμε πολλούς λόγους να είμαστε αισιόδοξοι; Κανείς δεν είδε σε βιβλίο τη σύγχρονη Ελλάδα τόσο καλά ό­ πως τη βλέπεις εσύ. Μια μόνη επιφύλαξη: ενώ πε­ ριγράφεις χαρακτήρες μεταπολεμικούς, τους βλέ­ πουμε να σκέπτονται μεταπολεμικά και σα νέοι και σα μεσήλικες (ο Θωμάς και «Εγώ»). Θα απαν­ τήσεις πως δεν είναι μεταπολεμικοί και πως η ζωή στα νησιά ήταν η ίδια προ του πολέμου και ότι η Ιφιγένεια, ο Ρωμύλος και η Αγλαΐα ζουν το 1900. Κι όμως κάτι στην ατμόσφαιρα δείχνει πως είναι μεταπολεμικοί! Ίσω ς πολλοί δε δουν αυτόν το «συγχρονισμό» (εν αντιθέσει προς (τον) αναχρο­ νισμό) των δύο ηλικιών κι όμως υπάρχει, αλλά δεν με πειράζει». Στις παρατηρήσεις του Κάλα ο Θεοτοκάς απα­ ντά (24-3-1938): «Η παρατήρησή σου για τη χρο­ νική τοποθέτηση της δράσης είναι ενδιαφέρουσα και λογικά ορθή. Αλλά στο νού μου τα πράματα συνέβησαν ως εξής: Φαντάστηκα ότι τα πρόσω­ πα είναι είκοσι χρονώ, δηλ. στα 1925, ακριβώς στην καρδιά της μεταπολεμικής εποχής. Το τέλος του βιβλίου γίνεται περίπου τριάντα χρόνια αργότέρα, ας πούμε στα 1955. Δεν ξέρω αν αυτό είναι νόμιμο. Οι θεωρίες όμως του γιατρού Θωμά Χρι-

Σ

αφιερωμα/53 στοφή είναι εντελώς φουτουριστικές. Είναι ονει­ ροπολήματα που κάνουν μερικές εξημένες κεφα­ λές της επιστήμης, χωρίς όμως καμιά θετική βά­ ση ίσαμε σήμερα. Ώστε, από την άποψη αυτή, το τέλος του βιβλίου θα έπρεπε να θεωρηθεί ότι το­ ποθετείται στο μέλλον». Δεν έχει, νομίζω, καμιά σημα­ σία το γεγονός ότι ο β' παγκό­ σμιος πόλεμος που ακολούθησε προσέφερε στους χαρακτήρες του «Δαιμόνιου» μια δεύτερη «μεταπολεμικότητα», αποδυνα­ μώνοντας, ίσως, έτσι τις επιφυ­ λάξεις του Κάλα μόνο ως προς τη χρονική τοποθέτηση της δρά­ σης, ενώ αφήνει ασχολίαστο το περιεχόμενο απαισιοδοξίας που αποδίδει ο Κάλας στη «μεταπο­ λεμικότητα». Η σιωπή του ως προς το θέμα αυτό - που είναι, άλλωστε, και το σπουδαιότερο στην προκειμένη περίπτωση πρέπει να θεωρηθεί ως συγκατά­ νευση υπέρ της άποψης του Κά­ λα; Δε νομίζω. Εξάλλου, ο Κά­ λας πέφτει 25 ολόκληρα χρόνια έξω στους υπολογισμούς του. Με την απάντησή του ο Θεοτοκάς τού δείχνει να καταλάβει την πλάνη του, δεν του αποκα­ λύπτει, όμως, την τεράστια ση­ μασία που αποδίδει ο ίδιος στη χρονική αυτή δια­ φορά των 25 (και πολύ λιγότερων μάλιστα) χρόνων. Για να το δούμε αυτό, καθώς και τις άλλες α­ πώτερες σκέψεις του Θεοτοκά πάνω στο ζήτημα, χρειάζεται να διατρέξουμε τις σελίδες του ημερο­ λογίου του6: Με ημερομηνία 9 Σεπτεμβρίου (νύ­ χτα του 1939, ο Θεοτοκάς σημειώνει:) «Ο νέος Β. μ’ ενδιαφέρει. Για πρώτη φορά έχω την εντύπωση ότι συναντώ μια νέα γενεά που κάπως χωρίζεται μες στο χρόνο από τη δική μου. Ως τώρα οι νεώτεροί μου πνευματικοί άνθρωποι που γνώρισα α­ ντιπροσώπευαν λίγο-πολύ προεκτάσεις της δικής μου γενεάς. Αυτός (18 χρονώ) προαναγγέλλει ίσως ένα μήνυμα καινούργιο. Προαισθάνομαι ότι υπάρ­ χουν αρκετοί με το ίδιο πνεύμα. Αλλά τι βαριά η τύχη αυτών των παιδιών: να είναι 18 και 20 χρο­ νώ στα 1939! Ανάμεσα σ’ αυτούς και σ’ εμάς η α­ πόσταση είναι ασύγκριτα μικρότερη και η συνεν­ νόηση πολύ πιο εύκολη από ό,τι είναι ή ήταν ποτέ ανάμεσα σ’ εμάς και στους ανθρώπους που μας περνούν 15 χρόνια. Αληθινά από τους ανθρώπους της ηλικίας μου άρχισε στην Ελλάδα ο 20ός αιώ­ νας. Και άρχισε απότομα. Γι’ αυτό με τους πριν από μας δεν είχαμε επαφή, η συνέχεια ήταν σπα­ σμένη. Οι πιο νέοι, όσο αλλιώτικοι κι αν είναι, εί­ ναι παιδιά του ίδιου αιώνα».

Πιό κάτω, με ημερομηνία 27 Απριλίου 1940, με­ ταξύ άλλων, σημειώνει: «Σχετικά με το καινούρ­ γιο mal du siecle νοιμίζω μερικές παρατηρήσεις μου παρουσιάζουν ένα πλατύτερο ενδιαφέρον. Το ότι βάζω αυτές τις ψυχικές καταστάσεις στη συνεί­ δηση ενός νέου τού 1922 δεν έχει σημασία. Ο νέος

τού 1922, που είναι βαθιά διαφορετικός από το νέο τού 1910, δεν διαφέρει ουσιαστικά από το νέο τού 1940. Είναι πια ο ίδιος αιώνας που συνεχίζεται, ο 20ός αιώνας, που αρχίζει ψυχολογικά με τον πό­ λεμο τού 1914. Η διαφορά ανάμεσα στο νέο τού 1922 και στο σημερινό νέο είναι κυρίως μια δια­ φορά ενημερότητας. Ο σημερινός νέος γνωρίζει καλύτερα τον αιώνα του, αλλά και τον εαυτό του». Χωρίς περιστροφές, λοιπόν, ο Θεοτοκάς κι ε­ νώ βρίσκεται στην καρδιά του β' παγκοσμίου πο­ λέμου, μετράει τα πράγματα με τους όρους του α' παγκοσμίου πολέμου, εκείνο το πρώτο «μεταπο­ λεμικό πνεύμα» έχει γι’ αυτόν ειδική σημασία: εί­ ναι το πνεύμα του εικοστού αιώνα που η δική του γενιά εισήγαγε και που οι νεότεροι απλώς ασπάζονται και συνεχίζουν. Όλοι είναι παιδιά του ει­ κοστού αιώνα, νέοι που τρέχουν πατείς-με-πατώσε να θέσουν εαυτούς υπό την κηδεμονία της σφρι­ γηλής και αποφασιστικής γενιάς του ’30. ς ακούσουμε, όμως, τον ίδιο το Θεοτοκά πώς περιγράφει τη δημόσια πλέον συμφωνία αυ­ Α τής της κηδεμονίας. Με ημερομηνία 22 Νοεμβρίου 1947 σημειώνει στο ημερολόγιό του: «Η διάλεξή μου στο Αθήναιο με θέμα Η λογο­ τεχνική γενεά του 1930. Πλήθος πατείς-με-πατώσε, κυρίως νεολαία. Δεν το λέω δημόσια, μα θυ­

54/αφιερωμα μούμαι καλά πως εγώ πρώτος μεταχειρίστηκα τον όρο γενεά του 1930. Συνειδητά και εκ προθέσεως προσπάθησα από καιρό να δημιουργήσω και να επιβάλλω το μύθο του 1930 και τώρα βλέπω ότι κάτι κατόρθωσα. Η οριστική καθιέρωση του μύ­ θου ήτανε της ομιλίας μου ο σκοπός. Το κάνω αυ­ τό γιατί πιστεύω πως μια πνευματική ζωή ανορ­ γάνωτη και άστατη σαν τη δική μας έχει ανάγκη από τέτοιους μύθους, από καιρό σε καιρό, για να συγκεντρώνεται, να τονώνεται και να επιβάλλε­ ται κατά κάποιο τρόπο στο κοινό της. Ωφελιμι­ στική λοιπόν είναι η πρόθεσή μου στο σημείο αυ­ τό, όμως ώρες-ώρες υπάρχει και κάποια διάθεση παιγνιδιού μέσα μου. Εξάλλου υπάρχει η αντικει­ μενική πραγματικότητα, που την αποτελεί η πνευ­ ματική εργασία που γίνεται στην Ελλάδα στον και­ ρό μας. Ο δικός μου ρόλος (εξόν από την όποια αξία του προσωπικού μου έργου) είναι να δίνω σε ορισμένες πλευρές αυτής της εργασίας τη μορφή μιας ομαδικής κίνησης, ενός κινήματος ανανεω­ τικού με συνείδηση, με θέληση, με σκοπούς ξεκα­ θαρισμένους. Της δίνω τη μορφή που θα ήθελα να είχε και εκ των υστέρων οι ενδιαφερόμενοι συμ­ φωνούν πως έτσι είναι τα πράγματα. Μέσα στο με­ γαλύτερο μύθο της γενεάς του 1930 ο μικρότερος μύθος του Κατσίμπαλη. Εδώ ο Κατσίμπαλης παίρ­ νει τη σημασία ενός λογοτεχνικού τύπου, που χα­ ρίζει λ.χ. σε μια μυθιστορηματική σύνθεση τη γοη­ τεία της γραφικότητας. Κι αυτό βέβαια πολύ χρή­ σιμο για το σκοπό που είπα. Αν θυμούμαι καλά, μεταχειρίστηκα πρώτη φο­ ρά τον όρο generation de 1930 σε μια γενική επι­ σκόπηση της σύγχρονης ελληνικής λογοτεχνίας, που δημοσίεψα πριν από χρόνια στο περιοδικό Eu­ rope. Έτσι, με την αίγλη του Παρισιού, ο όρος εί­ χε περισσότερη επιβολή». Η ωριμότητα και η μεθοδικότητα, με τις οποίες ο Θεοτοκάς οργανώνει την επιβολή της γενιάς του από την πρώτη του νεότητα δεν πρέπει να μας εκ­ πλήσσει. Ή δη, η Ά γκνες Χέλλερ μας εξήγησε ό­ τι οι νέοι πριν από τον β' παγκόσμιο πόλεμο κα­ τά κανόνα ήταν ώριμοι και προσπαθούσαν να δεί­ χνουν μεγαλύτεροι από την ηλικία τους. Κι αυτό το αποδίδει, καθώς είδαμε, στη γρήγορη ένταξή τους στον κοινωνικό καταμερισμό της εργασίας. Αν η ένταξη αυτή δεν ισχύει ούτε ίσχυσε ποτέ για αρκετούς από τους εκπροσώπους της γενιάς του ’30, πάντως στην ψυχική τους ωρίμανση σημα­ ντικό ρόλο πρέπει να έπαιξε ο πρώτος παγκόσμιος πόλεμος, όχι ως γεγονός καθαυτό, αλλά ως χρο­ νικό όριο, το οποίο σηματοδοτεί τη ριζική ανατρο­ πή των όρων της ανθρώπινης μοίρας. Έτσι, οι νέοι της γενιάς του ’30, υπερβαίνοντας την απαισιοδοξία που τους προξενούν οι πόλεμοι και οι καταστροφές, αποφασίζουν να διαπραγμα­ τευτούν τη νεότητά τους, ως αντικειμενικά πιστωμένο περιεχόμενο ζωής, με σοβαρότητα και αίσθη­ ση του συμφέροντος τους. Δεν πρέπει να ένιωσαν

ποτέ αμήχανοι. Κι αυτή είναι η μεγάλη διαφορά τους από τους νέους της εποχής μετά τον β' πα­ γκόσμιο πόλεμο. Αυτοί οι τελευταίοι υπήρξαν κατεξοχήν και ανέκαθεν αμήχανοι. Η «μεταπολεμικότητά» τους δεν είχε κανένα «μεταπολεμικό πνεύμα». Αυτό αναλώθηκε άπαξ από τον Θεοτοκά και την παρέα του προς όφελος του μύθου της γενιάς του ’30. Την αμηχανία τους οι σύγχρονοι «μεταπολεμικοί» έσπευσαν να εμπιστευθούν στην αποφασιστικότητα της γενιάς του ’30, αναβάλλο­ ντας επ’ αόριστον τη δική τους ωρίμανση και, υ­ ποσυνείδητα, δίνοντας στον όρο της «μεταπολεμικότητας» την έννοια της ακολουθίας, χρονικής και ουσιαστικής, της γενιάς του ’30. Σε σημείο τέ­ τοιο μάλιστα, που κάθε απόπειρα χειραφέτησης να θεωρείται σχεδόν ιεροσυλία. Η γενιά του ’30 ασμένως δέχτηκε να υιοθετήσει αυτούς τους άτυχους, πλην όμως συμπαθείς νέους, οι οποίοι, σύμφωνα με τα πρώιμα λόγια του Θεοτοκά, είναι κι αυτοί παιδιά (sic) του εικοστού αιώ­ να και προεκτείνουν τη νεότητα, το καινούριο πνεύμα, που εισάγει η γενιά του ’30. Σήμερα, μολονότι οι περισσότεροι εκπρόσωποι της γενιάς του ’30 λείπουν από τη ζωή και όσοι ζουν δεν ασχολούνται καν με την κηδεμονία των νεότερων, η νεότητα γενικά του εικοστού αιώνα εξακολουθεί να κηδεμονεύεται από τη γενιά του ’30. Και η κηδεμόνευση αυτή γίνεται από κεκτημένη ταχύτητα και με τη συνδρομή της ψυχολογι­ κής βραδυπορίας των σύγχρονων «μεταπο­ λεμικών». Έτσι, ο πιο νέος ποιητής του καιρού μας είναι ο Γιώργος Σεφέρης. Ο Καρυωτάκης, μολονότι α­ ναγνωρισμένης αξίας και μολονότι τέσσερα μό­ λις χρόνια γεννημένος πριν από το Σεφέρη, θεω­ ρείται σφόδρα «μεσοπολεμικός», άρα αξιοπρεπής απόμαχος. Ό σ ο για τους ποιητές του ’50 και του ’60, μο­ λονότι γεννήθηκαν 25 και 35 χρόνια μετά το Σε­ φέρη, μόλις διακρίνονται στον ορίζοντα. Κανείς δεν μπορεί να πει με βεβαιότητα αν πλησιάζουν ή αν ήδη έχουν απομακρυνθεί, πριν καλά-καλά ε­ μπεδωθεί η γνωριμία τους με το καλοπροαίρετο πάντοτε αναγνωστικό κοινό.*1 Σημειώσεις 1. Agnes Heller, «Υπαρξισμός, αλλοτρίωση, μεταμοντερνισμός: τρία πολιστιστικά κινήματα που άλλαξαν την καθημερινή ζωή», περιοδικό Λεβιάθαν, τ.3, Αΰγουστος-Οκτώβριος 1989, σελ. 109-118 (Από τον τόμο Postmodern conditions, Monash University, Αυστραλία 1988, σε μετάφραση Δήμου Κουβίδη).

2. Βλ.Agnes Heller,d. π.

3. Γιώργου Μυλωνογιάννη, «Πορτραίτα», εκδόσεις Καρανάση 1987.

4. Βλ. Γιώργου Θεοτοκά, «Τετράδια Ημερολογίου (1939-1953)», Εισαγωγή, επιμέλεια: Δημήτρης Τζιόβας, Βιβλιοπωλείου της «Εστίας», 1988.

5. Βλ. Γιώργος Θεοτοκάς - Νικόλαος Κάλας, «Μια αλληλο­ γραφία», Εισαγωγή - επιμέλεια: I. ΚωνσταντουλάκηΧάντζου, εκδόσεις Πρόσπερος 1989.

6. Βλ. Γιώργου Θεοτοκά,ό.π.

αφιερωμα/55

Μ πασκόζος Γιάννης

γενιές νεολαίας μέσα στη λογοτεχνία Από τα μηχανάκια στις μηχανές

Η νέα γενιά έγ ιν ε συ­ χνά α ντικ είμ εν ο τη ς πε­ ζογραφίας. Εμφανίστηκε κάθε φορά από εκείνους το υ ς λ ο γ ο τ έ χ ν ε ς που τη ν ήθ ελα ν να π αίξει έ ­ ναν πρωταγω νιστικό ρό­ λο σ τις πρώτες κοινω νι­ κές ανησυχίες τη ς δεκα ­ ε τία ς του ’20 ή στους μεγαλοϊδ'εατικούς πομφό­ λ υ γ ες της δ εκ α ετία ς του ’30. Σ τις ενδιάμεσ ες επο­ χ έ ς η εμφάνισή τη ς είχ ε να κάνει με την προσωπι­ κή σ χ έσ η το υ όπ ο ιο υ συγγραφέα με αυτήν. ετά τον εμφύλιο η νεολαία βρισκόταν ακό­ μα στο παρελθόν, τραυματισμένη. Έχει ε­ πιστρέφει από το στρατό ή τις φυλακές και γλεί­ φει τις πληγές της, ωριμάζει βίαια. Στη λογοτεχνία μόνο μετά το ’60 εμφανίζεται μια νέα γενιά αντι­ μέτωπη μ’ ένα καινούριο πια δύσκολο παρόν. Όμω ς και οι συγγραφείς έχουν αλλάξει. Δεν α­ σχολούνται πια με τα μείζονα προβλήματα. Τα με­ γάλα οράματα, οι μεγάλες ιδέες έχουν πια τελειώ­ σει. Αρχίζει ο αγώνας για την επιβίωση. Η νεολαία αλλά και η κοινωνία και φυσικά και οι λογοτέχνες ασχολούνται με την ψηλάφηση των αποτελεσμά­ των των σεισμικών, δονήσεων του εμφυλίου. Προ­ σπαθούν να χαρτογραφήσουν τον νέο κοινωνικό χώρο. Ο ρόλος του συγγραφέα αλλάζει. Δεν είναι πια ο δέκτης των συλλογικών ανησυ­ χιών, αλλά των ατομικών περιπτώσεων. Οι ατο­ μικές περιπτώσεις διερευνώνται στον κοινωνικό χώρο κινούμενες στα όρια της κοινωνιολογίας και της ηθογραφίας.

Μ

Αισθητικά οι συγγραφείς δεν έχουν κάνει μεγά­ λα βήματα απελευθέρωσης από το παρελθόν. Συμ­ βολισμοί, μεταφορές, ηθογραφία κυριαρχούν σε μια εποχή που στη Δ. Ευρώπη και την Αμερική οι λογοτεχνίες δονούνται από νέες ιδεολογικές α­ νησυχίες και καταγίνονται με αισθητικούς πειρα­ ματισμούς. Από τη δεκαετία του ’60 η νεολαία ξαναεμφανίζεται σαν ήρωας στο λογοτεχνικό έργο. Η πα­ ρακολούθηση μέσα σε αυτό της πορείας της, όσο κι αν κρύβει τον κίνδυνο να κοινωνιολογήσουμε, δίνει τη δυνατότητα για ορισμένες ενδιαφέρουσες παρατηρήσεις όχι μόνο για τη νεολαία αλλά καί για την πεζογραφική μας εξέλιξη. Διάλεξα τρία αν­ τιπροσωπευτικά βιβλία από το ’60 έως σήμερα που αναφέρονται συνολικότερα στη νεολαία. Πρόκει­ ται για τα «Μηχανάκια» του Μένη Κουμανταρέα, την «Αρχαία Σκουριά» της Μάρως Δούκα και τη «Μεγάλη Πομπή» του Αλέξη Πανσέληνου. Διαβάζω αυτά τα τρία βιβλία και διαβάζω την

56/αφιερωμα ιστορία τριών γενιών. Με τα θετικά τους και τα αρνητικά τους, με τις τραγικές αμφιβολίες και τις εφόδους των στον ουρανό που ποτέ δεν πραγμα­ τοποιούνται. Ψάχνω να βρω στο ορμητικό τους διάβα, τα κενά που αφήνουν πίσω τους, να το ανιχνεύσω πριν το καλύψουν τα περιττά υλικά που περισφίγγουν κάθε νέα γενιά στο ξεκίνημά της. Αυ­ τά τα τρία βιβλία δεν είναι τα μοναδικά ούτε ίσως και τα καλύτερα από όσα μιλούν για τη μεταπο­ λεμική νεολαία στη χώρα μας. Έχουν όμως, κα­ τά τη γνώμη μου, το προτέρημα να αποτελούν α­ ντιπροσωπευτικό δείγμα της εποχής τους, όχι μόyo θεματολογικά αλλά και ιδεολογικά και στις αι­ σθητικές φόρμες που χρησιμοποιούν. Δέσμια -ςης εποχής τους και τα τρία, μού δείχνουν ένα δρό­ μο. Στροφές και επαναλήψεις, διαφορές και συ­ μπτώσεις, οι νέοι είναι μέσα σε αυτά τα μυθιστο­ ρήματα το βαρόμετρο της εποχής. Τρεις δεκαε­ τίες, λοιπόν, με τα μάτια της νεολαίας αλλά και των νέων λογοτεχνών, ίσως όχι μιας γενικής πλειοψηφίας αλλά αυτών που πονούν πιο πολύ, που σέρ­ νουν πάνω τους τα σημεία των καιρών. ' Οι αναφορές σε άλλους συγγραφείς με παρεμ­ φερή θεματολογία γίνονται στο κείμενο όπου αυ­ τό είναι αναγκαίο για να ολοκληρωθεί ένα θέμα ή μια άποψη. Τα Μ ηχανάκια της δεκαετίας του ’60 1962. Ο Μένης Κουμανταρέας ανιχνεύει με τα «Μηχανάκια» το νέο πρόσωπο της νεολαίας σε μια μεταβατική εποχή. Ο εκσυγχρονισμός που επιζητά η ελληνική κοινωνία συνθλίβεται ανάμεσα στις αναθυμιάσεις του εμφυλίου και τις απαρχαιω­ μένες κοινωνικές δομές. Ο Μένης Κουμανταρέας αναζητεί το στίγμα μιας μεταβατικής νεολαίας που απελπισμένα προσπαθούσε να αποτινάξει τη σκου­ ριά των προηγούμενων γενιών μαζί με τις ενοχές και τις παραδοχές της. Πράγμα καθόλου εύκολο όταν ζεις μια ζωή «άπιαστη», μια ζωή με «βιαστι­ κές» προϋποθέσεις. Ζωή επισπευσμένη από την α­ στυφιλία, το περιβάλλον μιας αγροτικής κουλτού­ ρας που συνθλίβεται στην πόλη, το μικροαστικό όνειρο που δεν βρίσκει τη δικαίωσή του. Ο νέος του Μ. Κουμανταρέα ζει με την αγωνία της επιβίωσης σε ένα ολότελα ξένο περιβάλλον και αντιμετωπίζει φαινόμενα που πολύ αργότερα θα βρουν μπροστά τους οι νέοι του ’70-’80 για να τους αφιερώσουν δεκάδες σελίδες και προκηρύξεις. Α­ ποξένωση, μελαγχολία, απουσία ιδανικού, παρα­ σιτισμός. Ο Αναστάσης - στα «Μηχανάκια» κινείται ανάμεσα σε δυο κόσμους που τον συμπιέ­ ζουν και ταυτόχρονα τον απωθούν: την προηγού­ μενη γενιά των γονιών του και τον μίζερο μικροα­ στικό κόσμο του καφενείου. Ο έφηβος, ο ανίκανος να προσαρμοστεί φέρο­ ντας τα τραύματα μιας εποχής είναι εδώ πολύ α­

ληθινός και πολύ διαφορετικός από τους νέους που θα περιγράφουν πολλά χρόνια αργότερα νεότεροι πεζογράφοι (Ραπτόπουλος, Τατσόπουλος κ.ά.). Η διαφορά τους έγκειται στο ότι αυτά που για τον Μ. Κ. είναι μια πραγματικότητα, γι’ αυτούς είναι μόνο μια μυθολογία που ανακαλείται σαν είδος φε­ τίχ που ξορκίζει μια δυσερμήνευτη πραγματι­ κότητα. Ο Μ. Κ. μιλά για μια μερίδα νέων που δεν τους πλησιάζουν τα κλέη των παλιών ούτε οι πολιτικές ανησυχίες των νεότερων. Η απουσία ιδανικών — «τα μάτια τους είχαν φως δανεικό», λέει κάπου ο Μ. Κ. - είναι η απουσία ιδανικών μιας εποχής. Η λογοτεχνία του Μ. Κ. βρίσκεται στη φάση της κοινωνικής ηθογραφίας. Ο συγγραφέας δεν το διαψεύδει λέγοντας ότι «αισθάνεται ηθογράφος μιας πόλης, μιας εποχής». Έστησα, λέει, «μια μυθο­ λογία» χαμένων ηρώων προσπαθώντας λιγότερο να τους εξηγήσω και περισσότερο να τους κατα­ νοήσω. Οι αμερικανικές επιρροές τού συγγραφέα τον οδηγούν να δει τους ήρωές του ρεαλιστικά. Η ηθογραφία υπάρχει αλλά αλλάζει τόπο και ύφος. «Ηθογραφία που δεν έγκειται πια στο ηλιοβασί­ λεμα αλλά στον τρόπο που ανάβουν οι διαφημί­ σεις το βράδυ στην πόλη.» Η περιρρέουσα ατμόσφαιρα της εποχής, όσο κι αν ο Μ. Κ. δεν αναφέρεται σ’ αυτήν, υποβάλλει το κλίμα και την αισθητική του ιταλικού νεορεα­ λισμού όσο και την επιρροή του αφηγήματος του μεσοπολέμου. Ο νέος του Μ. Κ. είναι αυθεντικός. Μόνος, α­ νερμάτιστος, ανασφαλής, αντιμέτωπος με έναν κόσμο αδιάφορο και γιατί όχι εχθρικό. Οι τραυ­ ματικές του εμπειρίες συντελούνται κυρίως στο χώρο των κοινωνικών σχέσεων - έρωτας, σεξ, φι­ λία - και όχι στον ιδεολογικό χώρο, όπως έκανε η προηγούμενη και όπως θα κάνει και η επόμενη γενιά λογοτεχνών. Η γλώσσα του Μ. Κ. είναι ακόμη δέσμια παλιότερων συνηθειών. Ξεκινά καλλωπισμένη, υπερβο­ λικά φορτισμένη για να καταλήξει κοινή, ρεαλι­ στική εκεί που η πραγματικότητα ξεπερνά τη λο­ γοτεχνία για να ξανακυλίσει αργότερα πάλι στο μελοδραματισμό. Συντηρητική στην έκφρασή της είναι ίσως η πιο ενδεδειγμένη, πιστή εικόνα της δε­ καετίας του ’60. Αλλά και ο συγγραφέας ζει, ταυ­ τίζεται με τους ήρωές του, συμπάσχει δέσμιος μιας μυθολογίας που είναι τελικά η ίδια η ζωή του. Με τον Μ. Κ. η λογοτεχνία στη χώρα μας ξαναγυρνά στην καθημερινή πραγματικότητα. Ανα­ ζητά το νόημα των καινούριων καταστάσεων γύ­ ρω της. Κλείνει την πόρτα της στο παρελθόν, όσο κι αν αυτό δεν λείπει ποτέ από τις καταβολές της, και θέτει ερωτήματα - όχι πια στο μακρινό μέλ­ λον - αλλά στο άμεσο παρόν. Και εδώ η νέα γε­ νιά είναι το καθημερινό τραγικό πρόσωπο, που πά­ νω της όλοι εναποθέτουν καθήκοντα χωρίς ν’ α­ παντούν στο προς τα πού και γιατί. Η δικτατορία

αφιερωμα/57

που θ’ ακολουθήσει αυτή την εποχή θα αλλάξει βίαια τα μέτρα που στήνονταν για τη νεολαία. Η ιδεολογία και η νεολαία ι ιδιόμορφες συνθήκες της εφτάχρονης δικτα­ τορίας σημαδεύουν τα γράμματα αρνητικά, καθώς δημιουργούν μια «λογοτεχνία των βιαστι­ κών» που προσπαθεί να αποτυπώσει στοιχεία η­ ρωικά και πένθιμα εν είδει λογοτεχνικών πανηγυ­ ρικών. Η πολιτικοποιημένη νεολαία εμφανίζεται στο προσκήνιο της πολιτικής δίνοντας την ψευ­ δαίσθηση στους αυτοονομαζόμενους «προοδευτι­ κούς» λογοτέχνες ότι η αποτύπωση της νεολαιίστικης δράσης στο χαρτί ήταν το υπέρτατο κα­ θήκον τους. Ελάχιστες ήταν οι εξαιρέσεις, με κο­ ρυφαία φωτεινή περίπτωση την «Αντιποίηση Αρ­ χής» του «συντηρητικού» Α. Κοτζιά. Οι προσπά­ θειες συνεχίστηκαν άκαρπες. Το 1979 η Μάρω Δούκα με την «Αρχαία Σκουριά» δίνει ίσως το πιο ολοκληρωμένο πορτραίτο της πολιτικοποιημένης νεολαίας της δικτατορίας, της λεγάμενης και «γε­ νιάς του πολυτεχνείου». Το μυθιστόρημα αυτό της Μ. Δ. φέρει τη σφρα­ γίδα της εποχής της. Μοιάζει με το μυθιστόρημα της γενιάς της αντίστασης καθώς είναι γραμμένο κάτω από μια ιδεολογικοποιημένη οπτική, διαφέ­ ρει όμως ως προς το περιεχόμενό της καθώς της λείπει η σιγουριά της αντίστασης ή και η ήρεμη αμφισβήτηση των πρώτων μεταπολεμικών γενιών.

Ο

Περισσότερο κουβαλάει μαζί της τη σύγχυση, την ταλάντευση και ίσως τον εγκεφαλισμό που δέσπο­ ζε στα οράματα και τις πράξεις μιας γενιάς δύ­ σκολης, που ανδρώθηκε ανάμεσα σε τείχη που χτί­ στηκαν γύρω της χωρίς να το αντιληφθεί. Κάτι που θα το συνειδητοποιήσει πολύ αργότερα μέσα από τραυματικές εμπειρίες. Σε μια πρώτη θεώρηση θα λέγαμε ότι πρόκειται για μια ιστορία γύρω από τη φοιτητική διανόηση στα χρόνια της δικτατορίας. Συνολικότερα θα μπορούσε να χαρακτηρίσει κανείς την «Αρχαία Σκουριά» σαν τοιχογραφία του μικροαστισμού και της διάχυσής του μέσα σε όλα τα στρώματα. Αυ­ τό που προανάγγειλε ο Μένης Κουμανταρέας εί­ ναι ήδη τελειωμένο. Οι νέοι της Μ. Δούκα, ανεξάρτητα από την τα­ ξική τους προέλευση, διαθλώνται μέσα σε μικρο­ αστικά όνειρα και αδύνατες επαγγελίες. Το κοι­ νωνικό τους περιβάλλον αποσυντίθεται από τον μι­ κροαστισμό. Η εργατική τάξη ζει μόνο ως «μυθο­ λογία», μίζερη και κουτσουρεμένη. Οι αστοί στο μυθιστόρημα είναι επιχειρηματίες, καταδότες, άν­ θρωποι με μαύρο παρελθόν και λαμπρό μέλλον. Λίγο διανοούμενοι, λίγο παριζιάνοι, κυνηγοί του έρωτα και του σεξουαλικού παρόντος. Η Μυρσί­ νη, η ηρωίδα, ζει την παρακμή της σύγχρονης μι­ κροαστικής οικογένειας και του ονείρου της στην Ελλάδα. Η χώρα, οι κάτοικοί της, το κράτος δεν

58/αφιερωμα είναι παρά η μεγέθυνση αυτής της πορείας. Η «Αρχαία Σκουριά» κινείται στα πλαίσια του αριστερού μύθου. Ξεκινά και τελειώνει με το φε­ τίχ της δεκαετίας, το βιογραφικό σημείωμα που έδινε κάποιος για να γίνει μέλος μιας αριστερής οργάνωσης. Όμως ο αριστερός ιστός της Μ. Δ. εμπεριέχει και την άρνησή του γι’ αυτό. Θα λέγα­ με ότι κινείται πιο κοντά στη τροχιά του Σ. Τσίρκα. Οι νέοι της Μ. Δούκα είναι μεγαλύτεροι από αυτούς του Μ. Κουμανταρέα. Είναι η γενιά του πο­ λυτεχνείου ούτε σιδερένια, ούτε ανύπαρκτη όπως τη σκιαγράφησαν πολιτικοί ένθεν και ένθεν. Επρόκειτο για μια γενιά πολυσυλλεκτική και πολύση­ μη που εκινείτο στο σταυροδρόμι πολλών ρευμά­ των και ιδεών. Το Όραμα του Μάη και η σύγχυ­ ση, η Διάσπαση του ΚΚΕ και η Ανατροπή της δι­ κτατορίας, η Επέμβαση στην Τσεχοσλοβακία και η Δημοκρατία, ο Φραντς Φανόν και η ρετσίνα, ο Γκοντάρ και ο Τσιτσάνης. Πολιτικοποίηση, πα­ ρανομία, πνευματικές, φιλοσοφικές αναζητήσεις, όλα ένα παζλ με γέλιο και δάκρυ, θέση" και άρνη­ ση μαζί. Στο κείμενο της Μ. Δούκα αναγνωρίζει κανείς το νέο της εποχής με στοιχεία όμως που ήρθαν κα­ θυστερημένα στη χώρα μας και απόκτησαν πολύ αργότερα καθολική ισχύ. Στο πρόσωπο της ηρωίδας συντελείται η προσωπική επανάσταση του α­ ριστερού νέου, κάτι που έλειπε από την έως τότε πεζογραφία της αριστερής οπτικής. Ο φεμινισμός, οι αιρετικές απόψεις για το κίνημα τώρα πια δε­ σπόζουν. Παλιότερα το συλλογικό καθόριζε και το προσωπικό, δηλ. την κίνηση και το ήθος του ήρωα μέσα στη μυθοπλασία. Θυμηθείτε μόνο τον νεαρό ήρωα στις «Νύχτες και Αυγές» του Μήτσου Αλεξανδρόπουλου, ένα από τα καλύτερα πεζογρα­ φήματα της εποχής της αντίστασης. Το αίτημα της αυτονομίας του ατομικού που επισημαίνει η Μ. Δούκα τίθεται μεν στη δικτατορία, αλλά στην πλη­ ρότητα και κρισιμότητά του αναδεικνύεται στις επόμενες γενιές. Τα κοινά στοιχεία της Μ. Δούκα με την πεζο­ γραφία τις αντίστασης είναι ότι οι ήρωες λυγίζουν κάτω από την ιδεολογικοποίηση. Οι ιδέες και όχι η πραγματικότητα γίνονται κινητήρια δράση, τα οράματα ακόμα και οι εγκεφαλικές κατασκευές καθοδηγούν την καθημερινή ζωή της νεολαίας και δυστυχώς επηρρεάζουν την ίδια τη δομή και την ανέλιξη της ιδέας που δεσπόζει σαν κύριο θέμα στο πεζογράφημα. Η ιδεολογικοποίηση του κειμένου αντανακλά το στίγμα μιας γενιάς ακόμα και την ίδια τη συγγραφέα, που επιζητεί, όπως η γενιά της, να τα πει όλα. Ο υπαινικτικός λόγος, η αφαίρεση απουσιάζουν καθώς όλα προσφέρονται στο πιά­ το. Οι ιδέες και όχι τα πρόσωπα κατασκευάζουν το θέμα και το κινούν. Η «Αρχαία Σκουριά» είναι η πιστή εικόνα μιας νεολαίας με αμφιβολίες που θα καταλήξει στις αρ­ χές του ’80 σκορπισμένη «διαμοιρασμένη στους

κοινόχρηστους χώρους από το πάρκο στο μου­ σείο, από τα εξάρχεια στη Σόλωνος». Είναι η αρ­ χή και το τέλος της περίφημης γενιάς του πολυτε­ χνείου, μιας γενιάς ίσως θρυλικής με ένα θρύλο που όμως την ποδοπάτησε και που σε αυτό συνεισέφεραν τα μάλα περισσότερο από τους επικρι­ τές της και οι άκριτοι υμνητές της.

Στο μυθιστόρημα που έλκει τη ζωτική του δύ­ ναμη από τον κόσμο των ιδεών αξίζει να σημειώ­ σουμε τον «Τελευταίο Σεισμό» του Δημοσθένη Κούρτοβικ. Το θέμα του είναι μια παρέα της γε­ νιάς της δικτατορίας και η αυτοδιάλυσή της. Μια παρέα που ζούσε με σύμβολα και στερεότυπες ει­ κόνες, που ακροβατούσε ανάμεσα στο ατομικό και το συλλογικό, την ουτοπία και την πραγματι­ κότητα. Ένα πρόσχημα - ο σεισμός - θα επι­ φέρει ρωγμές και τριγμούς στην παρέα. Ενοχές και συμπλέγματα, ουτοπίες και ιδεολογίες θα εκτινα­ χτούν στην κρίσιμη στιγμή της κορύφωσης στον αέρα. Η «διάλυση του αστραφτερού φόντου που λεγόταν παρέα» θα συνοδευτεί από τη διάλυση των ψευδαισθήσεων μιας γενιάς και μιας εποχής. Η διαφορά του Δ. Κούρτοβικ από τη Μ. Δούκα εί­ ναι ότι ο πρώτος βλέπει κριτικά αυτή τη διάψευ­ ση των ιδανικών που οδηγεί στην απειλητική πραγ­ ματικότητα και την ενσωμάτωση, ενώ αντίθετα η Μ. Δούκα συμμετέχει με ηδονή στη μικροαστική παρακμή. Το θέμα της παρέας έχει απασχολήσει από την αντίθετη σκοπιά της μη ιδεολογικοποίησης μετα­ ξύ άλλων και τους Βαγγέλη Ραπτόπουλο και Πέ­ τρο Τατσόπουλο. Μιλάνε για τις νεότερες παρέες που χωρίς ιδεολογικές συντεταγμένες, «χωρίς ι­ δέες και χωρίς σημαίες» έρχονται σε επαφή με τη ζωή και την κοινωνία εντελώς βιωματικά. Βλέπουν τη νεολαία όπως είναι, φωτογραφικά, στη μίζερη καθημερινότητά της και με όλα τα αισθητικά δά­ νεια στοιχεία που την περιστοιχίζουν. Νοσταλγία για μέρες και τρέλες που χάθηκαν. Η ζωή είναι τε­ λικά αλλού γι’ αυτούς τους συγγραφείς, μόνο στο παρελθόν. Η νεαρή παρέα παρουσιάζεται αυτάρ­ κης χωρίς ευρύτερες αναφορές. Η δροσιά, το κλί­ μα της εφηβείας δικαιώνονται μέσα από μια λιτή περιγραφή που όμως αυτό είναι η αρχή και το τέ­ λος αυτών των πεζογραφημάτων. Το να δώσεις μια «φέτα ζωής» δεν είναι κάτι απλό. Ο ιταλικός νεο­ ρεαλισμός με μια αντίστοιχη μέθοδο φανέρωσε τε­ ράστιες κοινωνικές αντιθέσεις και κρυμμένες πτυ­ χές. Ο αμερικανικός κινηματογράφος χρησιμο­ ποιώντας την πιο λιτή γλώσσα, στα ίδια θέματα της νεανικής παρέας έδωσε εικόνες μιας τραγικής πραγματικότητας. Στην Ελλάδα οι μιμητές της μιας ή της άλλης περίπτωσης δεν προσέγγισαν καν τα μέτρα αυτά, στην πρώτη περίπτωση γιατί η επικαιροποίηση του θέματος λειτούργησε σε βάρος

αφιερωμα/59 της κοινωνικής διείσδυσης, στη δε δεύτερη περί­ πτωση οι μιμητές του αμερικανικού λογοτεχνικού στυλ ξέχασαν το ό,τι συμβαίνει στην Αμερική εί­ ναι αληθινό για εκεί και ψεύτικο στην όποια ανα­ παραγωγή του. Είμαστε πάλι εδώ - δεκαετία του ’80 Αλέξης Πανσέληνος έρχεται ώριμα να κλεί­ σει αυτή την αυθαίρετη τριλογία που διάλε­ ξα για να δω τη μεταπολεμική νέα γενιά στη χώ­ ρα μας. Ώριμα γιατί κλείνει μια εποχή, γιατί η μα­ τιά του Α. Πανσέληνου αναζητεί τις γενικές συ­ ντεταγμένες των σχέσεων της εποχής και της νε­ ολαίας, της κοινωνίας και της νεολαίας. Τα ηθο­ γραφικά, τα ιδεολογικά και τα όποια άλλα στοι­ χεία περιέχει η «Μεγάλη Πομπή» συγκλίνουν στην αναζήτηση βαθύτερων φιλοσοφικών απαντήσεων. Όμως δεν πρόκειται για ένα φιλοσοφικό έργο. Α­ ντίθετα έχει μια αφηγηματική απλότητα που δεν σημαίνει κενότητα αλλά, τουναντίον καταφέρνει να υποστηρ'ξει ένα πολύ δύσκολο θέμα, όπως η σχέση τοϋ νέου με το σύστημα χωρίς να καταφεύ­ γει στις ιδεολογικές κατασκευές αναδεικνύοντας ταυτόχρονα πολύπλευρες πτυχώσεις της σημερι­ νής ελληνικής κοινωνίας. Ο Α. Πανσέληνος δεν εναποθέτει τις ιδέες και τις απαντήσεις στον ήρωά του. Ο ήρωάς του, ο Νότης Σεβαστόπουλος, είναι ένας καθημερινός νέος με τον περιορισμένο ορί­ ζοντα που μπορεί να έχει ένα φτωχόπαιδο που με­ γαλώνει στο Μπραχάμι. Η μάχη των ιδεών και των συστημάτων συντελείται στη «Μεγάλη Πομπή» σε ένα κόμικ που διαβάζει ο Νότης και εκτυλίσσε­ ται παράλληλα με την κυρίως δράση. Οι δυο α­ φηγήσεις ακολουθούν παράλληλες και άλλοτε δια­ σταυρούμενες κινήσεις. Το αντίκρυσμα της ιδεο­ λογικής πάλης που διεξάγεται στο κόμικ αναγνω­ ρίζεται στις πράξεις και στο κοινωνικό περιβάλ­ λον του ήρωα, και αυτή είναι η τομή του συγγρα­ φέα. Οι ιδέες δεν καθοδηγούν τον ήρωα ούτε την πραγματικότητα, όπως σε παλιότερα μυθιστορή­ ματα. Δε θα βρεις εδώ τους ήρωες του Γ. Θεοτοκά που κουβαλάνε τις ιδέες δυσκολευόμενοι να τις μεταφράσουν σε κοινωνικές σχέσεις και πράξεις, γι’ αυτό και μοιάζουν χάρτινοι τελικά. Ας μην εκληφθεί αυτό ως ένα ευφυές δομικό τέχνασμα του συγγραφέα, αλλά για μια, κατά τη γνώμη μου, ορ­ θότερη τοποθέτηση της σχέσης ιδεολογίας και πραγματικότητας και μια πιο δημιουργική της ε­ φαρμογή στην πεζογραφία που πάντοτε τυραννιόταν να ανακαλύψει τη χρυσή τομή της ιδεολογίας με την πολιτική. Στη «Μεγάλη Πομπή» το θέμα της είναι, όπως είπαμε, ο αδιαμόρφωτος νέος, ο μηχανόβιος. Μέ­ σα από την παθολογία και τη μεταφυσική του α­ κτινογραφείται η κοινωνία και οι μηχανισμοί τής ενσωμάτωσης που έχει για τη νεολαία. Η παρα­

Ο

κολούθηση του Νότη στην εφηβική του περιπλά­ νηση, από τα θρανία στις παρέες, στις εξετάσεις, στο Στρατό και από εκεί στην ενσωμάτωση και στο συμβιβασμό είναι, κατά κάποιο τρόπο, η συ­ νέχεια της εποχής της Μ. Δούκα, δηλ. είναι η κα­ ταγραφή της επόμενης γενιάς, της δεύτερης μετά το Πολυτεχνείο. Οι παρατηρήσεις του Α. Π. είναι οξύτατες. Ο «άσχετος» και απολιτικός Νότης θα γνωρίσει τις πολιτικές νεολαίες και θα εκτιμήσει - πολύ πριν από τα συνέδρια των πολιτικών νεο­ λαιών - ότι τα μέλη τους «στις συζητήσεις τους αφαιρούσαν τα αληθινά προβλήματα και συζητού­ σαν για θεωρίες που δεν είχαν να κάνουν τίποτα με αυτά». Ο συγγραφέας, σε μια εποχή που οι πε­ ρισσότεροι αισθάνονται ανακούφιση τινάζοντας α­ πό πάνω τους την ιδεολογική ματιά, κάνει οξύτα­ τες ιδεολογικές και ταξικές παρατηρήσεις με τρό­ πο που κανείς δεν μπορεί να του αμφισβητήσει τη νομιμότητα του να υπάρχουν σε ένα λογοτέχνη­ μα, αφού αυτό το ίδιο με την αξία του μπορεί να τις αιτιολογήσει σαν απαραίτητες. «Ο Νότης ήταν ολοφάνερο πως ήταν ένας λαθραίος εκεί μέσα, έ­ νας ΠΕΡΙΘΩΡΙΑΚΟΣ που έμενε σε ένα αυθαίρε­ το στο ρέμα, ένας που την είχε κιόλας μια φορά πατήσει στις Πανελλήνιες και θα την πάταγε σί­

60/αφιερωμα γουρα ξανά - άρα ένας υποψήφιος ΦΑΝΤΑΡΟΣ από τώρα», λέει κάπου ο Α. Π. Από τις καλύτε­ ρες σελίδες που έχουν γραφτεί για το στρατό, α­ νάμεσα στους ελάχιστους πεζογράφους που έχουν ασχοληθεί με αυτόν, είναι η παραμονή του Νότη στο Στρατό. Σε ένα γράμμα του σε μια Κνίτισσα που αγαπούσε και τον παράτησε επειδή τον θεω­ ρούσε πολιτικά παρακατιανό, ο Νότης εκπέμπει το ανορθόγραφο Σ.Ο.Σ.: «Εδώ είνε η μηχανή του κιμά· μπένουμε κομμάτι κρέας ένας-ένας και βγαί­ νουμε μάζα· να το υλικό για να χτίσεται τον πα­ ράδεισο του κομουνισμού σας και του σοσιαλι­ σμού σας.» Δέκα χρόνια μετά και με την εμπει­ ρία της Ρουμανίας, τι θα μπορούσε να πει κανείς; Παρακολουθώντας την παράλληλη ιστορία του κόμικ, θα αναγνωρίσεις σημερινές καταστάσεις του υπαρκτού καπιταλισμού και του πρώην υπαρ­ κτού σοσιαλισμού. Στις συζητήσεις των τριών Α­ δελφών διαβάζεις Χάμπερμας και Μαρκούζε που υποβάλλουν κάτι πολύ πρόσφατα γνώριμο σε μας, δηλ. τη χρήση της αντι-εξουσιαστικής γλώσσας στην υπηρεσία της εξουσίας και στη λογική της ενσωμάτωσης. Η «Μεγάλη Πομπή» είναι στην ου­ σία η πομπή της ενσωμάτωσης της νεολαίας στο κρατούν σύστημα, με όλο της το μεγαλείο και σε όλες τις διαστάσεις. Με τη «Μεγάλη Πομπή» επιστρέφουμε στο κλα­ σικό μυθιστόρημα. Δεν πρόκειται για την ιστορία ενός νέου, αλλά για την ιστορία μιας εποχής. Ο Α. Πανσέληνος αποδεικνύει ότι το μυθιστόρημα, ακόμα και στην κλασική του μορφή, μπορεί να α­ νανεωθεί, να φέρει μαζί του κάτι καινούριο.

Α. Π. ολοκληρώνει μια γενιά νέων λογοτε­ χνών που θέλησαν ν’ ασχοληθούν με νέους, καταφέρνοντας να ξεπεράσει την κολακεία της νε­ ολαίας. Με την είσοδο της δεκαετίας του ’80 πολ­ λοί νέοι, κυρίως πεζογράφοι, καταπιάστηκαν με το θέμα νεολαία. Ή ταν μια γενιά που θέλησε ν’ απαλλαγεί από την ιδεολογία, πράγμα που σε πολ­ λές περιπτώσεις υπονόμευσε το ίδιο της το έργο. Παρουσιάστηκε μια ναρκισσιστική αντιμετώπιση της νεολαίας που θεωρούσε ότι τα πάντα γύριζαν γύρω απ’ αυτήν. Οι τύποι, οιήρωες δηλ., εγκατα­ λείπουν την κοινωνία και την αντικαθιστούν με το δωμάτιό τους. Η κοινωνία γίνεται αόριστα «κα­ κή» και το μόνο που υπάρχει είναι η νεανική «α­ θωότητα». Η νεανική παρέα ζει τη ζωή με ηδονή, αλλά πια σαν ένα παιγνίδι. Στα «τζιτζίκια» του Β. Ραπτόπουλου οι πρωταγωνιστές ζουν με τους ήρωες της παιδικής τους ηλικίας. Στον «Οργισμέ­ νο Βαλκάνιο» τον Ν. Νικολαΐδη οι ήρωες ζουν με δάνεια υπερατλαντικά μοντέλα. Και στα δυο πα­ ραδείγματα προσπαθούν να κρατηθούν από μια πραγματικότητα που φτιάχνουν οι ίδιοι. O jci ότι τέτοια φαινόμενα δεν συναντά κανείς στη ζωή, αλ­

Ο

λά η μικροκαταγραφή της παρέας αδυνατεί να δει ευρύτερες κοινωνικές πτυχές καταδικάζοντας τη λογοτεχνική προσπάθεια σε περιορισμένη ηθο­ γραφία. Στα πλαίσια αυτά είδαμε και νεαρούς ήρωες τύ­ που Μπουκόφσκι, τύπου Τζαίημς Ντην να προ­ σπαθούν να σταθούν στο Περιστέρι και στο Αιγά­ λεω. Η βολεμένη αναρχία, η άσκηση ύφους / χω­ ρίς ήθος, η άσκοπη περιδιάβαση σε κοινωνικά «ΐη» μέρη δεν αποτελούν ικανά στοιχεία λογοτεχνικής εκκίνησης και έτσι οι προσπάθειες αυτές σβήσα­ νε γρήγορα σαν πυροτεχνήματα.

Τελικά τί θα ’χαμέ να μετρήσουμε στα θετικά και τ ’ αρνητικά μιας λογοτεχνικής πορείας είκο­ σι τόσων χρόνων; Με την εξαίρεση του Μένη Κουμανταρέα η ελληνική πεζογραφία κινείται πάνω στον άξονα της ιδεολογικοποίησης με διάφορες παραλλαγές. Ακόμα και στον αντίποδά της, και που είναι η άρνηση της ιδεολογίας, δεν παύει να σημαίνεται μια ιδεολογική ή και πολιτική ακόμα στάση, όπως μπορεί κανείς να παρατηρήσει για παράδειγμα στον Άρη Σάρτα («Ροκ μυθιστόρη­ μα»), στον Η. Κουτσούκο («Βόλτα με πυτζάμες») ή και στην ακραία άρνηση κάθε ιδεολογίας και φόρμας που μπορεί να σχετίζεται μ’ αυτήν, π.χ. Νένη Ευθυμιάδη («Αθόρυβες μέρες»). Πόσο όμως αυτές οι λογοτεχνικές προτάσεις α­ νοίγουν κάτι καινούριο. Πολλοί πίστευαν ότι η απάρνηση της ιδεολογικοποίησης θα εκτινάξει α­ μέσως τα νέα λογοτεχνικά περιεχόμενα και τις νέες φόρμες που θα τους αντιστοιχούν. Πειραμα­ τισμοί έγιναν πολλοί και μόνο τώρα διαφαίνεται κάτι στους νεότερους. Πάντως οι λογοτεχνικές γενιές που εξετάσαμε δεν θα μπορούσαν να γράψουν αλλιώς. Ιδιαίτερα μετά το ’74 η ιδεολογία και η πολιτική δέσποζαν κοινωνικά, και αναπόφευκτα, και λογοτεχνικά. Και από μια άποψη η ενασχόληση με τον κόσμο των ιδεών και των οραμάτων κρύβει προωθητικές δυνάμεις και για τη λογοτεχνία, αρκεί αυτές να λει­ τουργούν περισσότερο στο μυαλό και το σχεδία­ σμά του συγγραφέα και λιγότερο να θέλουν να υ­ ποκαταστήσουν τη λογοτεχνική δημιουργία. Με τις ανακατατάξεις που γίνονται σε παγκό­ σμιο επίπεδο, μετακινήσεις γνωρίζουν και οι λο­ γοτεχνικές σταθερές. Οι εποχές της κρίσης μπο­ ρούν να αποδειχτούν δημιουργικές αν σημάνουν την εκκίνηση επανεξέτασης και δοκιμασίας νέων αισθητικών συλλήψεων. Κλείνοντας ο κύκλος της έντονης ιδεολογικοποίησης της πεζογραφίας μας τίποτα δε μας λέει ότι δεν μπορεί, και ίσως και να χρειαστεί, να επιστρέφει. Με τα αισθητικά μέ­ τρα και τις αναφορές του, όπως τουλάχιστον τον γνωρίσαμε, μάλλον έχει κλείσει για πάντα. Οι λο­ γοτέχνες του 1990 έχουν πια το λόγο.

αφιερωμα/61

Δημοσθένης Κούρτοβικ

Οι νέοι λογοτέχνες και η νέα πεζογραφία* . . . Καθώς τελειώνει η δεκαετία, γίνεται όλο και πιο φανερό ότι η γενιά του '80 (ο κατά τ’ άλλα παρεξηγήσιμος και παραπλανητικός στη λογοτεχνία όρος «γενιά» δικαιο­ λογείται εδώ) αντιπροσωπεύει μια σημαντική τομή στην εξέλιξη της νεοελληνικής πεζο­ γραφίας. Οι συγγραφείς που διαμόρφωσαν τη λογοτεχνική φυσιογνωμία τους στη δεκαε­ τία του '70 μοιάζουν περισσότερο μ’ εκείνους του '60 ή του '50 (ή και του '30, όσο παρά­ δοξο κι αν φανεί αυτό) παρά μ’ εκείνους που άρχισαν να εμφανίζονται στα γράμματα γύ­ ρω στα 1980 και που σήμερα είναι κατά κανόνα μεταξύ 30 και 40 ετών...

Η μεγάλη αλλαγή που συντελείται στην πεζογραφία μας δεν είναι τόσο ορατή στη θεμα­ τογραφία των νέων πεζογράφων. Προκειμένου για συγγραφείς που, με λογοτεχνικά κρι­ τήρια, είναι ακόμα πολύ νέοι, είναι άδικο να χρησιμοποιούμε τη θεματογραφία για ν’ αποφανθούμε πόσο ανανεωτικές τάσεις εκπροσωπούν. Άλλωστε, ποτέ η λογοτεχνική α­ νανέωση δεν αφορά κυρίως τη θεματογραφία. Γίνεται σε βαθύτερα στρώματα, εκεί όπου διαμορφώνεται η στάση του λογοτέχνη απέναντι στον εαυτό του, το έργο του και τον κό­ σμο. Η ανανέωση αφορά πρώτα απ’ όλα τη διάθεση του λογοτέχνη απέναντι στο αντικεί­ μενό του, και επίσης αφορά τον τρόπο χρήσης τού μέσου που εκφράζει αυτή τη διάθεση: της γλώσσας... . . . Απόρριψη των ιδεολογιών, απελευθέρωση της φαντασίας, προβληματισμός γύρω α­ πό τη σχέση φαντασίας και πραγματικότητας, φόβος για το μέλλον (που έχει ήδη αρχί­ σει), πλήρης απουσία αναφορών στο ιστορικό παρελθόν της Ελλάδας, μια κάποια απαι­ σιοδοξία, μια κάποια διακριτική νοσταλγία για την παιδική ηλικία (που δεν αντιμετωπί­ ζεται ρομαντικά, αλλά σαν εποχή ευτυχισμένης και συγκινητικά κωμικής άγνοιας) - ό­ λα αυτά είναι καινούρια μοτίβα στην ελληνική πεζογραφία. Έχει ιδιαίτερη σημασία ότι σχεδόν πάντα αναπτύσσονται μ’ ένα αποστασιοποιημένο χιούμορ (πλεονασμός! Το χιού­ μορ προϋποθέτει πάντα αποστασιοποίηση). Αυτό δίνει δροσιά και χάρη στην πεζογραφία μας, την ταλαιπωρημένη από τη σοβαροφάνεια και τη σπουδαιοφάνεια... Α ν δούμε πώς παράγεται λογοτεχνικά αυτή η δροσιά και η χάρη, πώς εκφράζεται η διά­ θεση των νέων πεζογράφων μας, θα καταλήξουμε σε διαπιστώσεις πιο ενδιαφέρουσες και με μεγαλύτερη εμβέλεια απ’ όσο τα ίδια τα μοτίβα τους. Πράγματι, παρά τις σαφείς υφολογικές διαφορές από συγγραφέα σε συγγραφέα, η γλώσσα των πεζογράφων της γενιάς του '80 (στρωτή, κομψή και πλούσια, πράγμα που δεν δικαιολογεί καθόλου τους κοπε­ τούς για γλωσσική «αποπτώχευση» και «εκβαρβάρωση») προσκαλεί τον αναγνώστη στην ευχάριστη ανάγνωση, στην απόλαυση του κειμένου, όχι στην εγκεφαλική παρακολούθη­ ση της αποσύνθεσης του αφηγηματικού λόγου. Βρισκόμαστε ήδη πολύ μακριά όχι μόνον από την επιτηδευμένη, βαρύγδουπη γλώσσα των παλιότερων, αλλά και από τους γλωσσι­ κούς πειραματισμούς και τις ακροβασίες της δεκαετίας του '70. Οι πεζογράφοι της γενιάς του '80 φαίνεται ότι ανακάλυψαν ξανά τη χαρά της αφήγη­ σης μιας ιστορίας (χωρίς αυτό να σημαίνει ότι επέστρεψαν στη λατρεία της «πλοκής»). Είναι μια αλλαγή που ίσως να οφείλεται και στο ότι χάρη σ’ αυτούς, η ελληνική πεζογρα­ φία ξέφυγε για πρώτη φορά από τη γαλλική επιρροή και στράφηκε περισσότερο προς την * Αποσπάσματα άρθρων του Δημοσθένη Κούρτοβικ που πρωτοδημοσιεύτηκαν στην Ελευθεροτυπία (13.12.1989 και 3.1.1990).

62/αφιερωμα αγγλοσαξονική αφηγηματική παράδοση. Προπαντός όμως αντανακλά τη συνειδητοποίηση της αλήθειας ότι η πεζογραφία, για να επιβιώσει, πρέπει να ξαναβρεί τη χαμένη γοη­ τεία της εξιστόρησης, της διήγησης που διεγείρει τη φαντασία του ακροατή / αναγνώστη, τον τέρπει με τη μαεστρία του και τη χάρη της και μιλάει κατευθείαν στην ψυχή του... Τ ο ότι η νέα πεζογραφία του '80 δεν προσεγγίζει τα θέματά της με ιδεολογικές σταθερές, το ότι δεν θεωρεί την ελεύθερη εκδίπλωση της φαντασίας αμάρτημα ή σύμπτωμα παραλογοτεχνίας, το ότι της αρέσει το συγκεκριμένο και καθαρό, το ότι ανακάλυψε ξανά τη μαγεία της εξιστόρησης, της αβίαστης αφήγησης μιας ιστορίας, το ότι δεν εξορίζει το χιού­ μορ στον χώρο της «ευθυμογραφίας» - όλες αυτές οι λίγο-πολύ κοινές διαφορές της από την παλαιότερη πεζογραφία είναι, νομίζω, καθοριστικές για τη θέση της και τη σημασία της στην ιστορία της ελληνική λογοτεχνίας απ’ όσο η θεματολογία, η τεχνοτροπία ή η ιδιοσυγκρασία καθενός από τους εκπροσώπους της... Ε να καίριο σημείο, στο οποίο πρέπει να επιμείνω, αφορά το «δίλημμα» γαλλική ή αγ­ γλόφωνη επιρροή. Μια αναγνώστρια μου έγραψε ότι το ζήτημα δεν είναι αν η λογοτεχνία μας θα επηρεάζεται από τη γαλλική ή την αγγλοσαξονική ή τη γερμανική ή οποιαδήποτε άλλη, αλλά αν θα έχει δική της προσωπικότητα. Ποιος θα μπορούσε να διαφωνήσει; Η αναφορά μου στην ευεργετική επίδραση της αγγλοσαξονικής λογοτεχνίας δεν είχε την έννοια ότι μια ξένη επιρροή (έστω θετική) αρκεί για ν’ ανανεώσει και να υποστυλώσει την πεζογραφία μας. Επιχείρησα απλώς να ερμηνεύσω ένα φαινόμενο. Η αγγλοσαξονική λο­ γοτεχνία δεν είναι καλύτερη από τη γαλλική, ούτε φυσικά αποτελεί συνταγή (όσοι δικοί μας τη χρησιμοποίησαν έτσι απέτυχαν). Αλλά έχει μια ιδιομορφία, που κάνει την επίδρα­ σή της στους νέους Έλληνες πεζογράφους απελευθερωτική, μέσα στις συγκεκριμένες συνθήκες. Ενώ, δηλαδή, η γαλλική λογοτεχνία ανέκαθεν επηρεαζόταν βαθιά από φιλοσοφικά, ε­ πιστημονικά, γνωσιολογικά και αισθητικά ρεύματα, η αγγλοσαξονική έμεινε πιο αυθόρ­ μητη και απλή. Με την παρακμή των συστημάτων και των θεωρητικών σχημάτων παράκ­ μασε και η γαλλική λογοτεχνία, ενώ η αγγλοσαξονική (και άλλες, οι οποίες όμως δεν επηρεάζουν τόσο τη δική μας) διατήρησαν κάποια φρεσκάδα και αμεσότητα. Το ζήτημα είναι αρκετά πολύπλοκο και δεν είναι δυνατό να το διαπραγματευθώ εδώ διεξοδικά. Μπο­ ρούμε, όμως, να πούμε, κάπως απλουστευτικά, ότι η αγγλοσαξονική λογοτεχνία κράτη­ σε, σε γενικές γραμμές, την αφηγηματικότητά της και την επαφή της με τον κόσμο, ενώ η γαλλική μπλέχτηκε σε ατέλειωτους και όλο και πιο εξειδικευμένους προβληματισμούς γύρω από γλωσσικές δομές, γλωσσικούς κώδικες, σημειολογικούς κανόνες, λογοτεχνι­ κά πρότυπα, αρχέτυπα κ.λπ. κ.λπ. Είχα πει, λοιπόν, ότι οι πεζογράφοι της γενιάς του '80, χάρη και στις αγγλοσαξονικές επιρροές τους, ξαναγύρισαν στην απλότητα της αφήγησης και ξαναβρήκαν τη δροσιά τής άμεσης, ανεπιτήδευτης έκφρασης, έπειτα από τα άχαρα, φλύαρα, «αυτοαναφορικά» και εγκεφαλικά λογοτεχνήματα των προκατόχων τους, που όχι μόνον έκαναν πολύ κόσμο να νιώσει αποστροφή για τη λογοτεχνία, αλλά και δεν ήταν, στις περισσότερες περιπτώ­ σεις, παρά μια παρτίδα σκάκι ανάμεσα στον συγγραφέα και τον... εαυτό του... .. .Οι κίνδυνοι ελλοχεύουν και η υπέρμετρη αισιοδοξία στρώνει το δρόμο στην απογοήτευ­ ση και την αποτυχία. Μου επισημάνθηκε ότι τα περί απόρριψης των ιδεολογιών, απου­ σίας ιστορικών αναφορών κ.λπ. στο έργο των νέων πεζογράφων έχουν πια καταντήσει κοινότοπα, αποτελούν μια νέα ιδεολογία, που αρνείται απλώς και μόνο για να δικαιώσει πάλι σχήματα και μιμήσεις. Η διατύπωση είναι κάπως ισοπεδωτική και δεν θα την δεχό­ μουν με αυτή τη μορφή. Αλλά έχει μεγάλη δόση αλήθειας. Πράγματι, η απόρριψη των ιδεολογιών και η αδιοφορία για την ιστορική παράδοση, όταν απορρέουν από ένα βολικό αμοραλισμό και όχι από μια δημιουργική δυσπιστία, εμπεριέχουν και το σπέρμα της ευ­ τέλειας, της ευκολογραφίας, της κενολογίας, της μηχανικής μίμησης, της εντυπωσιοθηρίας. Μπορούν όντως να γίνουν άλλοθι και σύνθημα ενός λογοτεχνικού ωχαδερφισμού. Το ότι ο κίνδυνος είναι υπαρκτός και όχι απλώς θεωρητικός, το φανερώνουν τα έργα με­ ρικών (όχι απαραίτητα ατάλαντων) νέων λογοτεχνών...

αφιερωμα/63

Γιώργος Θαλάσσης

Νέοι πεζογράφοι και ανανέωση Επανειλημμένα έχει διατυπω θεί η ά­ ποψη ό τι η ελληνική πεζογραφία δεν κ α τό ρ θ ω σ ε ε π ιτ ε ύ γ μ α τ α α ν ά λ ο γ α προς εκείνα που σημειώθηκαν στο χώ­ ρο της ποίησης. Η θέση αυτή ενισχύεται από το επ ιχείρημα ό τι η ελληνική ποίηση έχει τιμ η θ εί με διεθνή βραβεία, έχει μ εταφ ρασθεί στο εξω τερικό και α­ π ο τελ ε ί μ ε α υτό ν τον τρόπο για την Ελλάδα ένα εθ νικό κεφάΛαιο. ο προβάδισμα όμως αυτό της ποίησης, κατά τη γνώμη μου, δεν είναι άσχετο από τη στά­ ση που υπάρχει απέναντι στην πεζογραφία και την ποίηση. Γενικώς θα μπορούσαμε να πούμε ότι ε­ πικρατεί η ιδεαλιστική άποψη ότι ως τέχνη η ποί­ ηση είναι ανώτερη από την πεζογραφία, διότι εκ­ φράζει πανανθρώπινες και διαχρονικές αξίες. Α­ ντίθετα η πεζογραφία συχνά θεωρείται ότι εκφρά­ ζει την αλήθεια μιας συγκεκριμένης εποχής σε έ­ να συγκεκριμένο χώρο, ότι αποδίδει για παράδειγ­ μα τη Θεσσαλονίκη του εμφυλίου ή την Αθήνα των Ιουλιανών. Επιπλέον ως κριτήριο για την προτί­ μηση απέναντι στην ποίηση προβάλλεται η περιε­ κτική δυνατότητα που υποτίθεται ότι έχει. Διατυ­ πώνεται δηλαδή ο ισχυρισμός ότι ένα ποίημα μέ­ σα σε λίγους στίχους μπορεί να εκφράσει τα νοή­ ματα ενός πολυσέλιδου μυθιστορήματος. Στην ποίηση δηλαδή αποδίδονται ανδρικές (και αρχαιο­ ελληνικές) αξίες, περιεκτικότητα και λακωνικότητα. Ισως εδώ πρέπει να επισημάνουμε ότι οι α­ ξίες αυτές, διαχρονικότητα, οικουμενικότητα, λακωνικότητα, περιεκτικότητα δεν αντιμετωπίζο­ νται ως κατασκευές μιας πατριαρχικής κοινωνίας, αλλά προβάλλονται σαν να έχουν απόλυτη ισχύ. Το γεγονός πάντως ότι θεωρείται πως η ποίηση δεν περιγράφει απλώς καθημερινές καταστάσεις, αλλά αγγίζει τη βαθύτερη ουσία του ανθρώπου ε­ πέτρεψε σε μερικούς Έλληνες ποιητές να προσαρ-

Τ

64/αφιερωμα μόζονται σε σύγχρονους τρόπους γραφής καν να εξευρωπαΐζονται. Αφού η ποίηση δεν θέτει τοπι­ κά και χρονικά όρια στο αντικείμενό της, αλλά προσβλέπει γενικότερα στο «μεγαλείο της ανθρώ­ πινης φύσης» και στη διαχρονική και οικουμενι­ κή διάστασή της, με άλλα λόγια στο ουμανιστικό πρότυπο του 18ου αιώνα, είναι φυσικό να μην πε­ ριορίζεται ούτε σε εκφραστικά όρια με τοπικό και χρονικό χαρακτήρα. Μπορεί δηλαδή η ποίηση να παραμένει παραδοσιακή στις θέσεις της και συγ­ χρόνως να εμφανίζεται με ένδυμα μοντέρνο και ευ­ ρωπαϊκό. Αντίθετα ο ρόλος της πεζογραφίας ήταν τις τελευταίες δεκαετίες περιορισμένος στην απο­ τύπωση της πραγματικότητας. Τα ιστορικά και κοινωνικά γεγονότα που διαδραματίστηκαν τα τε­ λευταία πενήντα χρόνια στην Ελλάδα δημιούργη­ σαν έντονες κοινωνικές οξύτητες και οδήγησαν σε αντίπαλες και αντικρουόμενες μεταξύ τους εκτι­ μήσεις των καταστάσεων. Ακόμη και σήμερα πα­ ραμένει ο απόηχος των συχνότατα αιματηρών α­ γώνων για την αποκατάσταση της Αλήθειας. Η, πάντοτε με κεφαλαίο Α, Αλήθεια της περιόδου ε­ κείνης διέβρωσκε τα λογοτεχνικά κείμενα και κυ­ ρίως την πεζογραφία, η οποία επωμίσθηκε το βά-' ρος της καταγραφής της, παρακάμπτοντας συχνά την άμεση ή έμμεση λογοκρισία και τις πολιτικές διώξεις που ακολουθούσαν. Η μεταπολεμική πε­ ζογραφία στην Ελλάδα αναλώθηκε κυρίως στην καταγραφή των γεγονότων του ελληνοϊταλικού πο­ λέμου, της γερμανικής κατοχής, της εθνικής α­ ντίστασης, του εμφυλίου πολέμου και των διώξε­ ων που επακολούθησαν και ολοκληρώθηκαν την περίοδο της δικτακτορίας. Η καταγραφή της πραγματικότητας αποτέλεσε το σκοπό της πεζο­ γραφίας που με τη σειρά της αναδείχθηκε σε κοι­ νωνική διέξοδο. Επακόλουθο αυτής της προσήλω­ σης της πεζογραφίας στην αλήθεια ήταν και η δια­ μόρφωση ενός ιστορικού κριτηρίου για την απο­ δοχή ή απόρριψη του λογοτεχνικού έργου. Ο ανα­ γνώστης (που συχνά ήταν ένας πολυδύναμος κρι­ τικός) αποδεχόταν σχεδόν ανεπιφύλακτα ένα λο­ γοτεχνικό έργο, αν συμφωνούσε με την Αλήθεια του, ενώ σε αντίθετη περίπτωση το απέρριπτε. Η αμέσως μετά το 1974 περίοδος, που χαρακτη­ ρίζεται από διάθεση φιλελευθερισμού και αισιοδο­ ξίας, ενισχύει τη λογοτεχνία της καταγραφής. Η κατάργηση κάθε μορφής λογοκρισίας δίνει την ευ­ καιρία στους πεζογράφους να γράψουν την αλη­ θινή ιστορία, που διαφοροποιείται τελείως από την ιστορία της άλλης παράταξης. Η μαρτυρία, η αυ­ τοβιογραφία και γενικώς η προβολή του ιστορικού και κοινωνικού πλαισίου συγκεντρώνουν το ενδια­ φέρον της λογοτεχνικής παραγωγής και τις προ­ τιμήσεις του αναγνωστικού κοινού. Είναι γεγονός πάντως πως τις μεγαλύτερες εκδοτικές επιτυχίες γνώρισε η περιβεβλημένη από ηρωισμό αριστερή αλήθεια (π.χ. το ...Καλά, εσύ σκοτώθηκες νωρίς του Χρόνη Μίσσιου), ενώ το πλέγμα ενοχής της

συνεχώς εξευρωπαϊζόμενης δεξιάς παράταξης εμ­ πόδισε την περαιτέρω συγγραφή της δεξιάς αλή­ θειας. Τις αναγνωστικές ανάγκες της δεξιάς πα­ ράταξης αναπλήρωσε η μετάφραση της Ελένης του Νίκου Γκατζογιάννη (Nick Gates). Η δεξιά α­ λήθεια για τον εμφύλιο ενισχυμένη από τη δήλω­ ση του προέδρου Ρήγκαν και το θαυμασμό του για το βιβλίο, οδήγησε σε τεράστια εκδοτική επιτυχία. Η αριστερή παράταξη αντέδρασε συγγράφοντας βιβλία που απαντούσαν στην Ελένη. Ο ρεαλισμός της ιστορικής καταγραφής και δι­ καίωσης τροφοδότησε και τον συγγενικό άλλωστε ρεαλισμό της καθημερινής πραγματικότητας, ο ο­ ποίος άρχισε να θεμελιώνεται τον προηγούμενο αιώνα, ενισχυμένος από τη στοργή των δημοτικι­ στών και το δόγμα τους περί ψυχής του λαού. Ο ρεαλισμός όμως των δημοτικιστών αναζητούσε αντιπροσωπευτικές εκφράσεις της ψυχής του λα­ ού, που βρίσκονται σε απόλυτη συνέπεια με τις ου­ μανιστικές προδιαγραφές της εποχής. Για όσους απέκλιναν από αυτές τις προδιαγραφές στο τέλος του βιβλίου ελλόχευε η μετάνοια, η συμμόρφωση ή η παραδειγματική τιμωρία. Αντίθετα ο σύγχρο­ νος ρεαλισμός είναι περισσότερο ανεκτικός και ι­ διαίτερα ο ρεαλισμός που καλλιεργήθηκε από νε­ ότερους κυρίως συγγραφείς που γεννήθηκαν κον­ τά στο ’60 και επομένως δεν αγωνίστηκαν για ι­ στορική δικαίωση. Πρωταγωνιστικό ρόλο σε αυ­ τόν το ρεαλισμό, που έχει γνωρίσει μεγάλες εκδο­ τικές επιτυχίες, έχουν συχνά άτομα του κοινωνι­ κού περιθωρίου, που όμως αντιμετωπίζονται με συμπάθεια και χωρίς πρόθεση συμμόρφωσης. Και αυτός ο ρεαλισμός πάντως διακηρύττει την προσήλωσή του στην πραγματικότητα και μάλι­ στα προβάλλεται ως πιο ειλικρινής, αφού δεν ω­ ραιοποιεί. Σε συνέντευξή του στη εφημερίδα Ελευ­ θεροτυπία στις 4 Νοεμβρίου 1986, ένας από τους σημαντικότερους εκπροσώπους του είδους, ο Βαγ­ γέλης Ραπτόπουλος, λέει χαρακτηριστικά: ... Τα θέματα είναι τώρα πιο άμεσα, πιο καθη­ μερινά και αφτιασίδωτα, πιο πραγματικά (...) τους ανθρώπους που περιγράφω τους νιώθω δί­ πλα μου, δεν είναι φανταστικά πλάσματα, δεν τους ανακάλυψα εγώ. Ο εκσυγχρονισμός όμως στα θέματα και στους χαρακτήρες που επιλέγουν μερικοί από τους νεό­ τερους συγγραφείς δεν αρκεί για να θεωρήσουμε ότι επιτελείται ανανέωση της πεζογραφίας. Η α­ ντικατάσταση ενός ήρωα κομμουνιστή με έναν ο­ μοφυλόφιλο, μπορεί για παράδειγμα όχι μόνο να μην ανανεώνει, αλλά και να επιδοκιμάζει τις βα­ σικές αρχές της παραδοσιακής λογοτεχνίας και της πατριαρχικής κοινωνίας παρ’ όλο που αποδοκιμάζει μερικές εκφάνσεις της. Δεν είναι πάντως τυχαίο ότι πολλοί από τους νέ­ ους συγγραφείς προβάλλουν στις συνεντεύξεις

αφιερωμα/65 τους ως πρότυπο τον Παπαδιαμάντη καν θλίβο­ νται για τη γλωσσική αδυναμία των σημερινών νέ­ ων να προσεγγίσουν τα κείμενά του. Θα μπορού­ σαμε μάλιστα να πούμε ότι η τοποθέτηση του Παπαδιαμάντη στην κορυφή του κανόνα της πεζο­ γραφίας εκφράζει τις πιο συντηρητικές τάσεις της σύγχρονης κοινωνίας, αυτές δηλαδή που επιμέ­ νουν στα ιδεολογήματα της ελληνικότητας και της Ορθοδοξίας. Ο Παπαδιαμάντης θεωρείται ότι πε­ ριγράφει πιστά την ελληνική ψυχή και συγχρόνως αντιμετωπίζει με ορθόδοξη μεγαλοψυχία και ανε­ κτικότητα την αμαρτία. Κατά τον Γιανναρά οι ήρωες του Παπαδιαμάντη αποτελούν το Σώμα της Εκκλησίας, που είναι όρος αντίστοιχος με τη λαϊ­ κή ψυχή των δημοτικιστών. Γράφει, λοιπόν, σχε­ τικά ο Χρίστος Γιανναράς: Νησιώτισσες γριές «φιλακόλουθοι» και α­ πλοϊκοί παπάδες με την κοινή ευόλισθη αν­ θρώπινη φύση, «αιπόλοι» και βαρκάρηδες, μέθυσοι και παράνομοι, δικαιωμένοι όλοι και αγιασμένοι μέσα στο Σώμα, που ακό­ μα «λειτουργεί». (Ορθοδοξία και Δύση, Η Θεολογία στη Ελλάδα Σήμερα, Αθήνα 1972, σ. 136; Τη σύνδεση της Ορθοδοξίας με την ελληνικό­ τητα κάνει ο ίδιος ο Γιανναράς θεωρώντας πως είναι έννοιες αλληλένδετες. Βασιζόμενος σε πρό­ τυπα σκέψης του περασμένου αιώνα αντιμετωπί­ ζει τον Ελληνισμό ως ένα ζωντανό οργανισμό, του οποίου όλα τα μέλη είναι ισότιμα και εξίσου πο­ λύτιμα. Επιπλέον ένας οργανισμός είναι αδιαίρε­ τος και αδιάσπαστος και γι’ αυτό δεν μπορεί να μελετηθεί ένα μέρος του οργανισμού χωρίς την αί­ σθηση του συνόλου. Κατ’ αυτόν λοιπόν δεν μπο­ ρεί ένας μη Έλληνας και Ορθόδοξος να μελετή­ σει την αρχαία τραγωδία και να την κατανοήσει, γιατί δεν βιώνει την Ορθοδοξία. Η έμφαση στο βίωμα, η ταυτοσημία σχεδόν των ιδεολογημάτων Ορθοδοξία και Ελληνισμός καθώς και η συγγενική σχέση της αμαρτίας, της συγχώρεσης και της αγιοποίησης, μέσα στο πλαίσιο της Ορθοδοξίας, είχε ως αποτέλεσμα το ενδιαφέρον για αφηγήσεις (λαϊκών τραγουδιστριών ή πορνών για παράδειγμα) καταγραμμένες από κάποιον δια­ κριτικό συγγραφέα που είχε την πρόθεση μέσα α­ πό κείμενά του να μιλήσει η ίδια η ζωή, να μιλή­ σει η χωρίς παραποιήσεις Αλήθεια. Οι ιστορικοί κοινωνικοί και δογματικοί παρά­ γοντες, που ανέφερα προηγουμένως, νομίζω ότι δι­ καιολογούν ώς ένα βαθμό την επιμονή για την κα­ ταγραφή της εμπειρίας και της πραγματικότητας και συνεπώς ερμηνεύουν την προσήλωση της πε­ ζογραφίας σε συντηρητικές και παραδοσιακές θέ­ σεις. Βέβαια θα ήταν παράτολμος ο ισχυρισμός ότι κάποιος σύγχρονος συγγραφέας επιμένει στην α­ ποτύπωση της πραγματικότητας για λόγους θρη­ σκευτικούς για παράδειγμα. Άλλωστε αντικείμε­

νό μας δεν είναι η αναδίφηση των προθέσεων κά­ θε συγγραφέα, αλλά να μελετήσουμε το γενικότε­ ρο κλίμα που ευνοεί άμεσα ή έμμεσα τη διαμόρ­ φωση μιας τάσης. Επιπλέον η χρησιμοποίηση των όρων συντηρητικός και παραδοσιακός δεν υπονοεί αναγκαστικά και απόρριψη. Πολλά από αυτά τα κείμενα, που ίσως κατατάσσονται σε τέτοιες ομά­ δες, παρουσιάζουν αρκετό ενδιαφέρον και άλλω­ στε η ίδια η κατάταξη είναι ϊιράξη συντηρητική. όρος πάντως συντηρητικός και παραδοσια­ κός, στην περίπτωση της λογοτεχνίας, αναφέρεται κυρίως στην άποψη ότι είναι δυνατόν να περιγράφει η πραγματικότητα. Η αναφορικότητα του κειμένου στην πραγματικότητα προϋποθέτει ότι υπάρχει ο οφθαλμός ενός Πατέρα (του συγγρα­

Ο

φέα) «ός τά πάνθ’ όρα» όχι υπό το φως μιας ιδεο­ λογίας, αλλά αντικειμενικά. Και λέω όχι υπό το φως, γιατί ακόμη και ο ήλιος, με τον οποίο συνή­ θως παρομοιάζουμε την καθαρότητα της σκέψης και τη λαμπρότητα του πνεύματος, φωτίζοντας ο­ ρισμένα πράγματα βυθίζει κάποια άλλα στη σκιά. Στη συνέχεια αυτή η υποτιθέμενη αντικειμενική παρατήρηση, η πλήρης γνώση που δεν σκιάζεται από τίποτε, το απόλυτο Νόημα, η μία και μονα­ δική Αλήθεια θα μεταδοθεί με τη χρήση της γλώσ­ σας, η οποία αντιμετωπίζεται ως ένα απολύτως ε­ λεγχόμενο εργαλείο στην υπηρεσία του Πατέρα.

66/αφιερωμα Ο αναγνώστης στη συνέχεια καλείται να συλλάβει το ένα και μοναδικό Νόημα και να το αποκαλύψει ως αγαπητός Υιός. Σε άλλη περίπτωση κιν­ δυνεύει να υποπέσει σε λάθος, σε παράπτωμα και να στερηθεί την αγάπη του Πατέρα. Η μεταστρουκτουραλιστική κριτική αντιμετω­ πίζει τις προηγούμενες θέσεις ως πατριαρχικέςθεολογικές κατασκευές και αρνείται τις δυνατό­ τητες της παρατήρησης και της σκέψης έξω από τα όρια της γλώσσας. Η γλώσσα όμως εμπίπτει στα όρια της εμπειρίας και τής γνώσης μόνο ως σημαίνον. Ως νόημα, ως σημαινόμενο το κείμενο παραμένει ένας γρίφος, ένας χώρος χωρίς όρια. Υπό αυτή την έννοια δεν υπάρχει σωστή ή λανθα­ σμένη ανάγνωση του κειμένου, όπως δεν υπάρχουν όρια στους τρόπους και τις δυνατότητες ανάγνω­ σης. Ο αναγνώστης δεν διαβάζει παθητικά το κεί­ μενο, αλλά το ξαναγράφει, ή, αν το διατυπώσου­ με διαφορετικά, ο αναγνώστης δεν διαβάζει τον συγγραφέα μέσα στο κείμενο, αλλά τον εαυτό του· δεν αναλύει, αλλά αναλύεται. Συνεπώς αν δεχθούμε ότι υπάρχει πρόσληψη ή απόδοση της πραγματικότητας έξω από τον γλωσ­ σικό χώρο, και επίσης συμφωνήσουμε για την αφερεγγυότητα της γλώσσας, τότε μπορούμε να ο­ δηγηθούμε στο συμπέρασμα ότι δεν υπάρχουν α­ πόλυτες αξίες, αλλά κοινωνικές κατασκευές. Η αυτοπόδεικτη λογική μας δεν είναι η μόνη δυνα­ τή, αλλά η μόνη που διαθέτουμε. Η σύγκριση, η ταξινόμηση, η αξιολόγηση, η ολοκλήρωση απο­ τελούν τρόπους σκέψης, που όμως δεν έχουν α­ πόλυτη ισχύ και θα μπορούσαν να θεωρηθούν πα­ γίδες κατασκευασμένες από τον άνθρωπο (άνδρα). Η σύγκριση για παράδειγμα, θα μπορούσε να θε­ ωρηθεί ότι εκφράζει την επιβολή της ανδρικής δύ­ ναμης και φαλλικής υπεροχής, η ταξινόμηση τα όρια εξουσίας και ιδιοκτησίας, η αξιολόγηση την υπεροχή του άντρα έναντι της γυναίκας, η ολοκλή­ ρωση το φόβο του άντρα προς τον ευνουχισμό. Με αυτή τη θεώρηση θα μπορούσαμε να πούμε ότι μη παραδοσιακή και συντηρητική πεζογραφία είναι εκείνη η πεζογραφία που δεν αναλώνεται στην υποτιθέμενη περιγραφή της πραγματικότη­ τας, αλλά προσφέρεται να διαβαστεί ως κείμενο που αμφισβητεί την απόλυτη ισχύ των πολιτισμι­ κών μας αξιών και καταδεικνύει ότι αποτελούν κατασκευές μιας πατριαρχικής κοινωνίας και ως εκ τούτου με τοπικά και κυρίως χρονικά όρια. Αν πάρουμε για παράδειγμα το θέμα της συνέ­ χειας του Ελληνισμού, που τόσο προβάλλεται και καταδυναστεύει όλες τις συζητήσεις, δεν μπορού­ με να πούμε ότι μη παραδοσιακή πεζογραφία εί­ ναι εκείνη που καταπιάνεται με αυτό το θέμα και συνηγορεί υπέρ της συνέχειας ή της ασυνέχειας του Ελληνισμού, δεδομένου ότι και η μία και η άλλη άποψη προϋποθέτουν την ίδια λογική και τον ίδιο τρόπο σκέψης. Αντίθετα μη παραδοσιακό κείμε­ νο θα μπορούσε να χαρακτηρισθεί το κείμενο που

προσφέρεται να διαβαστεί κατά τέτοιο τρόπο, ώ­ στε να αμφισβητείται η αξία της συνέχειας. Η συ­ νέχεια δηλαδή δεν αποτελεί από μόνη της κάποια αξία, αλλά έχει τόση αξία όση ακριβώς της δίνου­ με. Επίσης θα μπορούσαμε να διακρίνουμε σε αυ­ τή τη συνέχεια την προβολή της πατρικής εξου­ σίας που υποδηλώνεται με τη συνέχεια του ονό­ ματος. Η συνέχεια όμως του ονόματος προϋπο­ θέτει ότι ο πατέρας επέβαλε στη σύζυγο να είναι και ο μοναδικός της ερωτικός σύντροφος, ότι τα παιδιά του ως εκ τούτου είναι γνήσια δικά του και ότι αυτός ως κάτοχος της ιδιοκτησίας και του πλούτου θα κληροδοτήσει την περιουσία του στους διαδόχους του, οι οποίοι θα φέρουν το όνομά του και θα του δίνουν την αίσθηση της αθανασίας.Οι λόγοι όμως αυτοί αφορούν και εξυπηρετούν μια με­ ρίδα των ανθρώπων, που αναγκαστικά δεν είναι περισσότεροι από τους μισούς.Για τους άλλους μισούς, τις γυναίκες δηλαδή, η συνέχεια απλώς ε­ πιβλήθηκε ως αξία. Η λογοτεχνία που κυρίως αμφισβητεί τις παρα­ δεδεγμένες πολιτισμικές αξίες και εξετάζει τις κοι­ νωνικές και ιστορικές συνθήκες κάτω από τις ο­ ποίες κατασκευάστηκαν και επιβλήθηκαν συνή­ θως εμφανίζεται με τον όρο μεταμοντέρνα. Θα ή­ ταν όμως προτιμότερο να μη χρησιμοποιούμε τον όρο για να αναζητήσουμε κοινούς τρόπους έκφρα­ σης, όπως συνήθως γίνεται με τα καλλιτεχνικά ρεύματα, αλλά να επιμείνουμε στον χαρακτηρισμό της σκέψης ως μεταμοντέρνας. Ίσως μάλιστα με αυτό τον τρόπο να αποφεύγεται και η παγίδα του ουρανισμού που θεωρεί τη λογοτεχνία και γενικώς την καλλιτεχνική δημιουργία ως ανώτερη μορφή έκφρασης και τον καλλιτέχνη ως χαρισματικό, ι­ διοφυή και προικισμένο από τη φύση δημιουργό. Οι όροι δηλαδή τέχνη και λογοτεχνία είναι βεβα­ ρημένες ιδεολογικά με αισθητικές αξίες και με διά­ θεση αποτίμησης, πράγμα που δεν είναι συμβατό με τη μεταμοντέρνα σκέψη. Από αυτή τη θεωρητική σκοπιά δεν είναι δυνα­ τόν να ισχυρισθούμε ότι οι νέοι συγγραφείς κατ’ ανάγκη ανανεώνουν την πεζογραφία, επειδή την εμπλουτίζουν με νέες εμπειρίες και νέους χαρακτή­ ρες. Άλλωστε δεν μπορούμε να μιλάμε για συγ­ γραφείς, αφού δεν μιλάμε για τη γραφή ενός βι­ βλίου, αλλά για την ανάγνωσή του. Επομένως η ηλικία καθώς και η υπόλοιπη βιογραφία του συγ­ γραφέα δεν μας αφορούν. Αντί να μιλήσου υε, λοιπόν, για συγγραφείς, θα μπορούσαμε να μιλήσουμε για βιβλία που προσφέρονται για μεταμοντέρνα ανάγνωση. Και επειδή εί­ ναι αδύνατο για λόγους χώρου και χρόνου να ε­ πεκταθεί σε αυτές τις αναγνώσεις, αναγκαστικά θα αναφερθώ σε μερικούς τίτλους μόνο και θα δια­ τηρήσω την αισιοδοξία (ή την αλαζονεία) πως δεν θα εκληφθεί αυτή η πράξη μου ως απόπειρα ταξι­ νόμησης και μάλιστα με αφοριστικό χαρακτήρα. Ως δείγματα, λοιπόν, αυτής της μεταμοντέρ­

αφιερωμα/67 νας πεζογραφίας τα τελευταία χρόνια θα μπορού­ σαμε να αναφέρουμε την Ιστορία του Γιώργη Γιατρομανωλάκη (1982), τη Φάρσα της Έρσης Σωτηροπούλου (1982) τις Αθόρυβες Μέρες της Νένης Ευθυμιάδη (1983), Το 'Αγαλμα του Φίλιππου Δρακονταειδή (1984) την Περίληψη του Κόσμου της Μαρίας Μήτσορα (1985), το Μεξικό της Έρσης Σωτηροπούλου (1988), Ο Βίος του Ισμαήλ Φερίκ Πασά της Ρέας Γαλανάκη (1989) και το Μ ’ ένα Στεφάνι Φως της Τζένης Μαστοράκη (1989). Ιδιαί­ τερα θα ήθελα να επισημάνω ότι τα δύο τελευταία βιβλία αναιρούν μια επιπλέον σύμβαση, τη διάκρι­ ση δηλαδή ανάμεσα στην ποίηση και την πεζογρα­ φία. Η ποιητική γραφή που αποδόθηκε από την κριτική στο πρώτο βιβλίο καθώς και η πεζολογική διάταξη του δεύτερου στο χώρο της σελίδας καθιστούν τα όρια της ποίησης και της πεζογρα­ φίας μη προσδιορίσιμα. Με αυτόν τον τρόπο θέ­ τουν υπό αμφισβήτηση την υπεροχή της ποίησης έναντι της πεζογραφίας και επιπλέον α­ ντιστέκονται σε μια ακόμη κατάταξη. Γενικώς όμως για όλα τα προαναφερθέντα πα­ ραδείγματα θα μπορούσαμε να πούμε ότι ελέγχουν ως κοινωνικές κατασκευές τη μια και αδιάσειστη λογική, τις ηθικές και κοινωνικές αξίες, την αν­ δρική υπεροχή, την προτίμηση της ενεργητικότη­ τας έναντι της παθητικότητας, της συνέχειας έ­ ναντι της ασυνέχειας, της ολοκλήρωσης έναντι της αποσματικότητας, του κέντρου έναντι της περι­ φέρειας κ.λ.π. Αυτό βέβαια δεν σημαίνει πως α­ νατρέπουν τη σχέση στα προαναφερθέντα ζεύγη προς όφελος του άλλου όρου. Δηλαδή δεν αρνούνται την υπεροχή του άντρα, για να υποστηρίξουν ότι η γυναίκα είναι ανώτερη. Αυτή η θέση θα ήταν εξίσου συντηρητική με την πρώτη. Αντίθετα αρνούνται τη σχέση ανωτερότητας και υπεροχής. Με τον ίδιο τρόπο δεν μας οδηγούν στο συμπέρασμα ότι η περιφέρεια είναι ανώτερη από το κέντρο, αλ­ λά ελέγχουν την ιδεολογία που οδηγεί στη διάκρι­ ση και στον χαρακτηρισμό του κέντρου και της περιφέρειας. Ελπίζω τα λίγα, αλλά σίγουρα όχι μοναδικά, δείγματα γραφής που αναφέρω να μην οδηγούν σε διαχωριστικές γραμμές από τα άλλα βιβλία, κα­ θώς επίσης να μη δημιουργείται η εντύπωση πως το κείμενο αυτό αντιμετωπίζει την υπόλοιπη συγ­ γραφική παραγωγή με αίσθημα υπεροψίας και α­ νωτερότητας. Άλλωστε οι διαχωριστικές γραμ­ μές, η υπεροψία και η ανωτερότητα δεν αποτελούν αναίρεση αλλά κατάφαση των πατριαρχικών δο­ μών.

68/αφιερωμα

Ά ν τ α Κατσίκη-Γκίβαλου

Το παιδί και ο έφηβος στη λογοτεχνία για παιδιά του 20ού αιώνα

Πάμπλο Πικάσο: Παιχνίδια και ανάγνωση, 1953

Η λο γο τεχνία , προσωπική δημιου ργία αλλά και έκφ ραση τη ς κοινω νίας σε κά θε εποχή, δ εν α ντιγρ ά φ ει απλώς τη ζωή, αλλά σ υ ν θέτει εξα ρ χή ς μια κοινω ­ νική π ρ αγματικότητα. Η κοινω νική θέση του συγγραφέα, ο ιδ εο λο γ ικ ό ς προ­ σ α να τολισ μός του, η π αιδεία του, ο ψ υχισμός του μπ ο ρ εί να παίζουν π ολλές φ ορ ές σ ημαντικό ρόλο στο κοινω νικό π εριεχόμενο τω ν έρ γω ν του χω ρ ίς αυ­ τό να είνα ι καθόλου δεσ μευτικό. Ε ξάλλου είν α ι γνω στό πως η σχέση κοινω ­ νίας - λ ο γ ο τεχ ν ία ς είν α ι αμφίδρομη. Η κοινω νία επ ηρεάζει τη λο γ ο τεχ ν ία και αυτή μ ε τη σειρά της διαμορφώ νει νέα πρότυπα κοινω νικώ ν σχέσεω ν και συ­ μπεριφορών. λογοτεχνία για παιδιά, πνευματικό και αυ­ τή δημιούργημα, έχει σχέση με το κοινωνι­ κό γίγνεσθαι. Στη συγκεκριμένη περίπτωση όμως έχουμε και ιδιαίτερες παραμέτρους πολύ σημαντι­ κές. Αυτές είναι ο δέκτης της λογοτεχνίας αυτής και οι «σκοποί» της.

Η

Η ιδιαιτερότητα της παιδικής ηλικίας αναγνω­ ρίζεται ήδη από τον J.J.Rousseau και συγχρόνως διατυπώνεται και η ανάλογη εκπαίδευση με αρχές που λαμβάνουν υπόψη τους αυτό το γεγονός1. Μέχρι το τέλος του 18ου αι. διατυπώνεται και η άποψη ότι η λογοτεχνία για παιδιά πρέπει να α-

αφιερωμα/69 νταποκρίνεται στο δέκτη και στην ανάγκη ηθικής, διδακτικής και κοινωνικής διαπαιδαγώγησής του. Έτσι βλέπουμε ότι τόσο τα σχολικά εγχειρίδια, όσο και τα εξωσχολικά αναγνώσματα που απευ­ θύνονται σε παιδιά, χωρίς όμως να είναι γραμμέ­ να ειδικά γι’ αυτά, προβάλλουν ηθικά, θρησκευ­ τικά και κοινωνικά μηνύματα. Οι μύθοι με έντο­ νο το διδακτικό, αλλά και το ψυχαγωγικό στοι­ χείο αποτελούν βασικό σχολικό και εξωσχολικό ανάγνωσμα2. Τον 19ο αι. με την εμμονή των παιδαγωγών στην ιδιατερότητα της παιδικής ηλικίας3 έχουμε μια στροφή των λογοτεχνών στη δημιουργία ξεχωρι­ στής λογοτεχνίας με αποδέκτη το παιδί. Ώ ς τα τέλη του 19ου αι. το παιδί αντιμετωπίζε­ ται αναγνώστης λογοτεχνίας (παιδικής ή όχι), ως αντικείμενο αγωγής και ως ήρωας-πρόσωπο της παιδικής λογοτεχνίας. Στον 20ό αιώνα ο συγγραφέας βιβλίων για παι­ διά λαμβάνει σοβαρά υπόψη του το δέκτη και προ­ σαρμόζει ανάλογα το υλικό του. Παράλληλα ο ρό­ λος του παιδιού στο παιδικό βιβλίο είναι πολύ ση­ μαντικός, γιατί αποτελεί και πρότυπο για το παιδίαναγνώστη. Έτσι, ο χαρακτήρας και ο τύπος των ηρώων έχει απασχολήσει πολύ τους συγγραφείς. Στην Ελλάδα οι πρώτες δεκαετίες του 20ού αιώ­ να σηματοδοτούνται-από μορφές που πρόσφεραν πάρα πολλά στην παιδική λογοτεχνία όπως ο Γ. Βιζυηνός, ο Γρ. Ξενόπουλος, η Πην. Δέλτα, ο Ζαχ. Παπαντωνίου, ο Αλ. Πάλλης. Τα κύρια χαρακτηριστικά της ελληνικής παιδι­ κής λογοτεχνίας σ’ αυτά τα χρόνια είναι ο ηθικοδιδακτισμός, η προβολή του τρίπτυχου «πατρίς, θρησκεία, οικογένεια» και η νοησιαρχία, χαρακτη­ ριστικά που τα βρίσκουμε στις κυρίαρχες τότε στην Ελλάδα παιδαγωγικές τάσεις και στις έρευ­ νες της Ψυχολογίας4. Όμω ς και τα πολιτικοκοι­ νωνικά και ιστορικά γεγονότα διαμορφώνουν ένα πλαίσιο αξιών που επηρεάζουν την πνευματική ζωή της Ελλάδας και ιδιαίτερα τη λογοτεχνική της πα­ ραγωγή, μέρος της οποίας αποτελεί η Παιδική λο­ γοτεχνία. Η προσπάθεια της βιομηχανικής ανάπτυξης της Ελλάδας, η αναβάθμιση της οικονομικής και κοι­ νωνικής ζωής που είχε ως αποτέλεσμα την επίμο­ νη διεκδίκηση της εξουσίας από την αστική τά­ ξη, η εδαφική αύξηση της Ελλάδας μετά τους βαλ­ κανικούς και τον Α' Παγκόσμιο πόλεμο, αλλά και η οικονομική και κοινωνική αναστάτωση με­ τά την καταστροφή του ’22 χαρακτηρίζουν την οικονομικοπολιτική κατάσταση στις αρχές του 20ού αιώνα. Στον ιδεολογικό χώρο ο ιστορικός ρομαντισμός (Κ. Παπαρρηγόπουλος) που ενίσχυε την ανάγκη της εθνικής ανασυγκρότησης, η διατήρηση της Μεγάλης Ιδέας, καθώς και ο Μακεδονικός αγώ­ νας δημιούργησαν έξαρση του εθνικού φρονήμα­ τος και του εθνισμού που στον πνευματικό χώρο

εκφράστηκε κυρίως με τον Περ. Γιαννόπουλο, τον Ίωνα Δραγούμη, την Πηνελόπη Δέλτα κ.ά. Ο Δημοτικισμός με τις προσπάθειες κυρίως του Εκπαιδευτικού Ομίλου και αργότερα με την εκπαι­ δευτική μεταρρύθμιση επεκτείνεται στην εκπαίδευ­ ση. Τα γεγονότα αυτά διαφαίνονται σε κείμενα παιδικής λογοτεχνίας. Θα σταθώ ενδεικτικά στο έργο του Γρ. Ξενόπουλου και της Π. Δέλτα, καθώς ο μεν ένας διαμόρ­ φωσε γενιές ελληνοπαίδων, κυρίως μέσα από τα κείμενα της «Διάπλασης», η δε Π. Δέλτα είναι η πρώτη Ελληνίδα συγγραφέας που έγραψε αποκλει­ στικά για παιδιά5. Τα κείμενα του Γρ. Ξενόπουλου έχουν όλα τα χαρακτηριστικά που αναφέραμε παραπάνω: ηθι­ κολογία, διδακτισμό, πατριδολατρεία, εθνισμό, α­ νάλογα με το θέμα6 και τα ιστορικά γεγονότα. Οι τύποι των παιδιών ή των νέων που αναδεικνύονται και επιβραβεύονται μέσα από τις «Αθη­ ναϊκές Επιστολές» είναι παιδιά υπάκουα, φιλομα­ θή, ενάρετα, με αισθήματα φιλοπατρίας.7 Η αν­ τίθεση με τους γονείς, όπου υπάρχει, είναι απαραί­ τητη για να ακολουθήσει το ηθικό δίδαγμα8. Σε κοινωνικά θέματα όπως της εργαζόμενης γυ­ ναίκας ή της διαφορετικής αγωγής του κοριτσιού, παρατηρούμε θέσεις προωθημένες σε σχέση με τις κατεστημένες. Ο Ξενόπουλος πιστεύοντας απόλυ­ τα στον διαφωτιστικό ρόλο της παιδείας προβάλ­ λει τον τύπο της νέας που πρέπει να σπουδάσει, που δεν πρέπει να είναι αποκλειστικά μητέρα και νοικοκυρά. Επίσης επιβραβεύει τη διάθεσή της για εργασία. Το μυθιστόρημα «Η Αδελφούλα μου» (1890) είναι χαρακτηριστικό των θέσεών του αυ­ τών. Η Λιλή, νέα καλής οικογένειας της Ζακύν­ θου, δίνει με τον τρόπο της, τη μάχη της για να εργασθεί ερχόμενη σε αντίθεση με τις κρατούσες ηθικές και κοινωνικές αντιλήψεις της εποχής. Όμως νομίζω πως το σπουδαιότερο στο έργο του Ξενόπουλου είναι ότι το παιδί στα έργα του αποτελεί τη «λυδία λίθο», που όπως επισημαίνει ο Δ. Γιάκος9 «επάνω της πρόκειται να δοκιμα­ στεί ο χαρακτήρας ολόκληρου του λαού των η­ ρώων που έστησε μπρος μας ο Γρηγόριος Ξενό­ πουλος. Από τη στάση και από τη διαγωγή που δείχνει ολόκληρος αυτός ο λαός των ηρώων αντί­ κρυ στα Νιάτα βαθμολογούνται, σε όλο σχεδόν το ξενοπουλικό έργο, οι ιδιότητες των άλλων ηρώων του, η ποιότητα της ηθικής τους υπόστασης και του ήθους· τους». Πηνελόπη Δέλτα, μεγαλοαστικής οικογέ­ νειας, μεγαλωμένη σε αυστηρό περιβάλλον, Η με αγωγή που βασιζόταν κυρίως στην πειθαρχία και το φόβο,10 επηρεασμένη βαθύτατα από τον ε­ θνισμό της εποχής και την ιστορία της Ελλάδας, έγραψε βιβλία αποκλειστικά για παιδιά, όπου αποτυπώνονται όλα τα χαρακτηριστικά της κυρίαρ­ χης ιδεολογίας και των προσωπικών της βίωμά-

70/αφιερωμα των. Το παιδί στα έργα της δεν είναι ίσως η μικρο­ γραφία του μεγάλου, έχει όμως πολλά χαρακτη­ ριστικά του προτύπου που ο ενήλικος - δηλ. στην προκειμένη περίπτωση η συγγραφέας - θέλει να προβάλει. Ήρωες γεμάτοι δράση, ανησυχία, πε­ ριέργεια κυριρχούν σε οποιοδήποτε περιβάλλον εί­ τε οικογενειακό, είτε ευρύτερα ιστορικό και κοινωνικό. Στα έργα της «Μάγκας» και «Τρελαντώνης» αποτυπώνεται, κατά τον καλύτερο τρόπο η μεγα­ λοαστική οικογένεια. Τα έργα της αυτά, εμπνενσμένα από την προσωπική της ζωή, έχουν ένα πυρήνα αυτοβιογραφικό. Γνώστης η ίδια της παιδικής ψυχολογίας, χωρίς να έχει κάνει ειδικές σπουδές και με έντονα χαραγμένες μέσα της τις δυσάρεστες εμπειρίες από τα παιδικά της χρόνια, προβάλλει με έμφαση τη βιολογική ορμή του παι­ διού. Η κινητικότητα των ηρώων, η ζωντάνια τους, η αίσθηση του παρόντος, το αστείο με το οποίο α­ ντιμετωπίζουν τα πράγματα είναι ιδιαίτερα έντονα. Και κάτι ακόμα αξιοσημείωτο: μας παρουσιάζει τη ζωή μέσα από το οπτικό πεδίο των παιδιών: «Στο τραπέζι διηγήθηκε ο θείος την εκδρομή τους στην Κηφισιά, μαζί και το τσίμπημα της μέλισσας. Μα οι μεγάλοι δεν ξέρουν ποτέ να διηγηθούν κα­ λά, γιατί λένε πάντα μόνο τα βαρετά, την ώρα, τον ανήφορο, την κούραση, τη σκόνη, την ωραία θέα, το κρύο νερό, πόσα χρόνια είναι χτισμένο το μο­ ναστήρι, πόσοι καλόγεροι είναι μέσα, και ξεχνούν όλα τα λαχταριστά, σαν την τούμπα του καλόγε­ ρου, το πανταλόνι κάτω από το ράσο, τους σπόγ­ γους στα παπούτσια» 11. Ό μω ς είναι πολύ συχνές στα έργα της οι παρεμβάσεις των μεγάλων στον κόσμο των μικρών. Η αυστηρότητα και οι δεσμεύ­ σεις που οι θέσεις τους υπαγορεύουν, δημιουργούν παιδιά που μεγαλώνουν με το φόβο και την αμφι­ βολία. Η πατριαρχική οικογένεια διαγράφεται με σαφήνεια στα έργα της12. Το παιδί, παρά τα ανά­ λογα με την ηλικία του χαρακτηριστικά είναι πειθαρχημένο, υπάκουο13, ευγενικό. Η σκανταλιά, η παιδική απείθεια και η εναντίωση στις αρχές των μεγάλων ενσαρκώνονται κυρίως στον Αντώνη, στον «Τρελαντώνη», ο οποίος όμως αντιπαραθέτει την υπερηφάνεια, την αξιοπρέπεια, την υπευ­ θυνότητα, την ειλικρίνεια, αξίες που προβάλλονται κατεξοχήν στα χρόνια αυτά. Στο γενικό κλίμα της πειθαρχημένης διαπαιδαγώγησης ανάγονται και οι τιμωρίες. Στα έργα της Δέλτα η τιμωρία υπάρχει, αλλά δεν γίνεται αποδεκτή από τα παιδιά κυρίως γιατί τα ταπεινώνει. Ακόμα παρατηρούμε τη δια­ φορετική διαπαιδαγώγηση ανάλογα με το φύλο. Έχουμε αναφορές στη διαφορετική παιδεία και α­ γωγή, στα διαφορετικά παιγνίδια14. Ακόμη η σχέση των αγοριών προς τα κορίτσια είναι σχέση προστατευτισμού ή περιφρόνησης. Πέρα όμως από τα έργα «Μάγκας» και «Τρε­ λαντώνης», τα οποία αναφέρονται στην οικογε­

νειακή ζωή και κυρίως δείχνουν τις παιδαγωγικές ή εκπαιδευτικές επιδράσεις της εποχής στο λογο­ τεχνικό της έργο, έχουμε και τα βιβλία με ιστορι­ κό, πατριωτικό περιεχόμενο. Σ’ αυτά παρατη­ ρούμε την επίδραση της κυρίαρχης ιδεολογίας του εθνικισμού και της πατριδολατρείας από την ο­ ποία εμφορούνται και οι ήρωες που εκφράζουν τα ιδανικά της. Τέτοιοι είναι οι ήρωες στα «Μυστι­ κά του Βάλτου», «Στον καιρό του Βουλγαροκτόνου», στο «Για την Πατρίδα». Χαρακτηριστικό είναι πως ο χώρος που την απασχολεί είναι η Μα­ κεδονία είτε αναφέρεται στον Μακεδονικό αγώ­ να που είναι και το πιο κοντινό της ιστορικό γε­ γονός, είτε σε Βυζαντινή εποχή, όπως «Στον και­ ρό του Βουλγαροκτόνου» και στο «Για την πατρί­ δα» που μεγάλο μέρος τους διαδραματίζεται στη Μακεδονία. Τα παιδιά ήρωες της Δέλτα εμφο­ ρούνται βέβαια από έντονη φιλοπατρία και εθνι­ κισμό, όμως πολλές φορές τρέφουν αισθήματα αγάπης και για τον εχθρό, καθώς και αποδοχής των θετικών τους στοιχείων. Επίσης αξίες όπως η αφιλοκέρδεια και η αξιοπρέπεια18, η υπακοή σε ανωτέρους και η αφοσίωση σε ιδανικά19, η ειλικρίνεια20, η φιλαλήθεια21 διαποτίζουν τους παιδικούς και νεανικούς χαρακτήρες. Παιδική Λογοτεχνία μετά τη Δέλτα και μέ­ χρι τη δεκαετία του ’70 κινείται σύμφωνα Η με τις αρχές που έχουν χαράξει οι πρωτοπόροι της.' Η Πηνελόπη Μαξίμου, η Γεωργία Ταρσούλη, ο Μιχ. Στασινόπουλος, η Αντιγόνη Μεταξά - η γνωστή «θεία Λένα» - , ο Στ. Σπεράντζας, ο Βασ. Ρώτας, η Έλλη Αλεξίου, ο Αλκής Τροπαιάτης, η Σοφία Μαυροειδή - Παπαδάκη, η Γεωργία Δεληγιάννη - Αναστασιάδη και πολλοί άλλοι προσφέ­ ρουν εκλεκτά κομμάτια λογοτεχνικά όπου το παιδί ή ο έφηβος κινείται και δρα μέσα σε πλαί­ σια πατριωτικά, θρησκευτικά, οικογενειακά και χαρακτηρίζεται από γενναιότητα, ελληνολατρεία, θρησκευτική ευλάβεια, υπακοή στους μεγαλύτε­ ρους, επιμέλεια. Δεν λείπουν τα παιδικά χαρακτη­ ριστικά της αφέλειας, της επιπολαιότητας, της υπερβολικής τόλμης ή ζωτικότητας, όμως και ο διδακτισμός, αν και έμμεσος, υπάρχει και το παιδί δε συμμετέχει αυτόνομα και δημιουργικά στο σύγ­ χρονο κοινωνικό γίγνεσθαι. Από το 1970 όμως, και ειδικότερα μετά τη με­ ταπολίτευση (1974), έχουμε μια εντυπωσιακή, μια εκρηκτική, θα έλεγα, παραγωγή λογοτεχνίας για παιδιά, που οφείλεται σε ποικίλους λόγους. Οι κοινωνικές ανακατατάξεις, η πολιτιστική α­ νανέωση, οι πολιτικές συγκρούσεις, η νέα πολιτι­ κή κατάσταση και η νέα εκπαιδευτική μεταρρύθ­ μιση, η επικράτηση των παιδαγωγικών αντιλήψε­ ων της ψυχοκοινωνιολογίας και της ψυχοπαιδα­ γωγικής, η έμφαση στις αντιαυταρχικές θεωρίες καθώς και η εξέλιξη της τεχνικής και της τεχνο­ λογίας και η οικολογική διαταραχή του περιβάλ­

αφιερωμα/71 λοντος αποτέλεσαν πρόσφορο υλικό για τη δη­ μιουργία μιας παιδικής λογοτεχνίας που να ανταποκρίνεται συνειδητά στις σύγχρονες παιδαγωγι­ κές αντιλήψεις για το παιδί και την προσωπικό­ τητά του. Ο ηθικοδιδακτισμός των κειμένων των πρώτων δεκαετιών του αιώνα έχει σχεδόν εντελώς υποχωρήσει. Το παιδί ως ισότιμο μέλος της κοι­ νωνίας συμμετέχει σε όλα τα κοινωνικοπολιτικά γεγονότα, παρακολουθεί τις επιστημονικές εξελί­ ξεις και διαμορφώνει το ίδιο την προσωπικότητά του. Δεν έχουμε το παιδί - μικρογραφία του μεγά­ λου. Η θεματολογία των παιδικών βιβλίων έχει πο­ λύ διευρυνθεί καθώς είναι πεποίθηση στους συγγραφείς ότι όλα τα θέματα και προβλήματα μπορεί να τα θίξει κανείς στο παιδί. Εκείνο που παίζει σημαντικό ρόλο είναι ο τρόπος22. Στα βιβλία αυτής της περιόδου δίνεται βάρος στη διαμόρφωση παιδιών και νέων που είναι συ­ νειδητοποιημένοι κοινωνικά και επιστημονικά και που η ανάπτυξη και ο χαρακτήρας τους διαμορ­ φώνεται σε συσχετισμό με τις κοινωνικές σχέσεις. Πρωτοπόρος στη νέα αντίληψη είναι η Άλκη Ζέη που τόλμησε να κάνει τομή στην παιδική λο­ γοτεχνία από το 1963 με το «Καπλάνι της βιτρίνας», όπου πρόσφατα ιστορικά γεγονότα δίνονται στο παιδί σφαιρικά και για πρώτη φορά «ακούγεται» και η άποψη «της άλλης πλευράς». Με τα έρ­ γα της Άλκης Ζέη, όπως και με αυτά της Ζωρζ Σαρή, εισάγεται στο παιδικό βιβλίο και η πολιτι­ κή σκέψη που δεν είναι προνόμιο μόνο των μεγά­ λων. Το παιδί και ο έφηβος ζει σε πολιτικοποιη­ μένο περιβάλλον, βιώνει με το δικό του τρόπο τις διάφορες πολιτικές θέσεις μέσα από τους ενήλι­ κες και διαμορφώνει και αυτό τις δικές του αντι­ λήψεις. Τέτοια πρόσωπα είναι η Μέλια και η Μυρτώ στο «Καπλάνι της βιτρίνας», η Σάσα στο «Κοντά στις ράγιες», ο Πέτρος στο «Μεγάλο πε­ ρίπατο του Πέτρου» της Αλκής Ζέη, ή η Ζωή στο «Όταν ο ήλιος» και η Άννα στα «Γενέθλια» της Ζώρζ Σαρή. Πρέπει να επισημάνουμε πως η πολι­ τικοποίηση του παιδιού γίνεται μέσα από διεργα­ σίες που έχουν σχέση με την ευρύτερη θέση και σχέση του παιδιού με το κοινωνικό γίγνεσθαι. έρα όμως από την πολιτικοποίηση στη νεό­ τερη λογοτεχνία για παιδιά, παρατηρούμε ότι ο νέος μέσα στον κοινωνικό χώρο, στενότερο (οι­ κογένεια) και ευρύτερο (σχολείο, κοινωνία) έχει τη δική του προσωπικότητα. Εκφράζει με πεποίθη­ ση τις απόψεις του, συγκρούεται με τους μεγαλύτερούς του τους οποίους κρίνει και επικρίνει. Εν­ δεικτικά αναφέρω έργα όπου έχουμε τέτοια παρα­ δείγματα: «Ο Μεγάλος περίπατος του Πέτρου» της Άλκη Ζέη, «Τα γενέθλια» και τα «Στενά πα­ πούτσια» της Ζ. Σαρή, «Το πετράδι της αλήθειας» της Δ. Τσουκαλά, το «Ταξίδι στ’ Ανάπλι» της Ε. Βαλαβάνη κ.ά. Οι σχέσεις γονιών-παιδιών είναι συχνά σχέσεις

ισοτιμίας. Τα προβλήματα και οι διαφορές λύνο­ νται συνήθως με τη συζήτηση και με σεβασμό της προσωπικότητας του νεαρού ατόμου από τον ενή­ λικα. Όμως πολλές φορές στο ίδιο βιβλίο υπάρ­ χει και το μοντέλο σχέσεων της προηγούμενης γε­ νιάς, οπότε μέσα από τη σύγκριση το παιδί - ανα­ γνώστης πια διαπιστώνει τη διαφορά και βγάζει τα συμπεράσματά του. Και στα βιβλία αυτής της περιόδου εμφανίζεται η τιμωρία, όχι όμως ως ο μο­ ναδικός τρόπος συμμόρφωσης. Παράλληλα μά­ λιστα καταδικάζεται (π.χ. «Τα στενά παπούτσια» της Ζ. Σαρή). Στο χώρο αυτό της οικογενειακής ζωής θα είχαμε να πούμε ότι ο διαχωρισμός ως προς τις ασχολίες αγοριών - κοριτσιών δεν έχει εκλείψει, δεν έχει όμως την έκταση που είχε σε παλαιότερα κείμενα. Το ίδιο συμβαίνει και στον το­ μέα της ανατροφής παιδιών διαφορετικού φύλου (π.χ. «Ο μεγάλος περίπατος του Πέτρου»). Ακό-

Π

Κάρλο Καρά: Η μεταφυσική Μούσα, 1917

μη το παιδί σκέπτεται και ευαισθητοποιείται σε πολλά θέματα της εποχής του. Π.χ. στο βιβλίο της Λότης Πέτροβιτς-Ανδρουτσοπούλου «Τρεις φορές και έναν καιρό σ’ έναν πλανήτη μακρινό» τα παι­ διά βιώνουν τα αποτελέσματα της απομάκρυνσης του ανθρώπου από τη φύση και προβάλλουν επι­ χειρήματα, διατυπώνουν προτάσεις για αλλαγή τρόπου ζωής. Ακόμη σε πολλά βιβλία είναι φορείς φιλειρηνικών μηνυμάτων όπως στα «Ξύλινα σπα­ θιά» του Π. Καλιότσου. Επίσης μέσα από τα νεό-

72/αφιερωμα χέρα λογοτεχνικά κείμενα για παιδιά αναφαίνεται και ο τύπος του πολύμαθου νέου, του πανεπιστήμονα, του εξοικειωμένου με την επιστήμη, την τε­ χνολογία και γενικά τη γνώση. Τέτοιοι τύποι εί­ ναι η Ειρήνη στο «Ένας θεός ξεπετιέται» της Ε. Βαλαβάνη, ή ο Σήφας στο έργο της Ξ. Κερασιώτη «Η τύχη κρυμμένη σ’ ένα καλαμάκι». Φυσικά και στα έργα αυτής της περιόδου υπάρ­ χει το παιδί - ήρωας το οποίο δρα κυρίως σε βι­ βλία ιστορικού και εθνικού περιεχομένου. Ο ήρω­ ας, όπως άλλωστε και αυτός των πρώτων δεκαε­ τιών, είναι φιλόπατρις, ριψοκίνδυνος, γενναίος. Έ ­ χουμε πάμπολλα παραδείγματα. Ενδεικτικά ανα­ φέρω τον δωδεκάχρονο Νικήτα «Των παιδιών της Κατοχής» της Κ. Σφαέλλου, τον Ανδρέα Καλάρα στο «Ψαριανό ’ναι το καράβι» της Γ. Πατεράκη, το Θόδωρο στο «Σιναπόσπορο, έναν καιρό στο Μεσολόγγι» της Ν. Τζώρτζογλου, τον Πέτρο και το Σωτήρη στο «Μεγάλο περίπατο του Πέτρου», τη Σάσα στο «Κοντά στις ράγιες» της Α. Ζέη ή τη Ζωή στο «Ό ταν ο ήλιος» της Ζ. Σαρή. Εκείνο όμως που μπορούμε να παρατηρήσουμε είναι ότι το παιδί - ήρως της σύγχρονης λογοτεχνίας δεν εί­ ναι ο ιδεατός ήρωας, ο υπερφυσικός. Έχει όλα τα χαρακτηριστικά της ηλικίας του, παιδιάστικες και Σημειώσεις

·

1. Φράγκου Χρ., Ψυχοπαιδαγωγική, έκδ. γ' Αθήνα, σελ.

97-100.

2. Τα παραμύθια του Ch. Perrault σηματοδοτούν την αρχή της παιδικής λογοτεχνίας. Βλ. D. Escarpit, "La litterature d ’ enfance et de jeunesse", Paris 1981, p.37.

3. Βλ. Θεωρίες των παιδαγωγών της νέας παιδαγωγικής Ed. Claparede, J. Dewey, M. Montessori, O. Decroly, G. Kerschen4. Στο χώρο της Παιδαγωγικής κυριαρχούν οι θεωρίες του 'Ερβαρτου και στο χώρο της ψυχολογίας έχουμε τις έρευνες «για νοητικές παραμέτρους, μετρικές κλίμακες, δείκτες νοημοσύνης (I.Q). Οι έρευνες αυτές λειτούργησαν, δυστυ­ χώς, πολλές φορές για τους συγγραφείς παιδικών βιβλίων ως παγίδες ή μονομερείς εκτροπές, γιατί οι συγγραφείς βρή­ καν στην Επιστήμη της ψυχολογίας ένα παιδί αποσυνδεμέ­ νο δήθεν από το κοινωνικό και παραδοσιακό περιβάλλον και μια παιδική καρικατούρα διασταυρωμένη στο σημείο συνάντησης των μεταβλητών, των σχεδιαγραμμάτων ή των ιστογραμμάτων». (Χρ. Φράγκου «Ο ψυχικός κόσμος του παιδιού και το παιδικό βιβλίο», περ. Διαβάζω, τ. 94, σ.49.

5. Αναφέρομαι στο μυθιστορηματικό της έργο και όχι στις α­ ναμνήσεις της ή στα θεωρητικά της έργα για τη διαπαιδα­ γώγηση των παιδιών ή τα αναγνωστικά.

6. Βλ. Γρ. Εενόπουλου, «Αθηναϊκές επιστολές» στη Νέα Εστία, τόμ. 105, τευχ. 1243, 15.4.1979, σ.515, αναδημοσίευση στο

ανθρώπινες αδυναμίες. Δεν εμφορείται από τη λογοκρατία. Δρα, κινείται, αγωνίζεται, αλλά σαν παιδί. Χαρακτηριστικό παράδειγμα ο Πέτρος της Α.Ζέη. Συμπερασματικά συνάγουμε ότι σε κάθε περίο­ δο της λογοτεχνικής «παιδικής παραγωγής» το παιδί και ο νέος, ως συμπεριφορά και αξιακό πλαί­ σιο δράσης, συναρτώνται άμεσα με τις ιστορικοκοινωνικές και ηθικές αντιλήψεις που κυριαρχούν στην κοινωνία ή με αυτές από τις οποίες εμφορεί­ ται συνήθως ο συγγραφέας. Ως προς το πλαίσιο των παιδαγωγικών και ψυχολογικών θεωριών που αναδύονται, αυτές ακολουθούν τις επίσημα δια­ τυπωμένες. Μόνο στη νεότερη περίοδο παρατηρείται μία ση­ μαντική διαφοροποίηση. Το ιδεολογικοπολιτικό πλαίσιο, που καθορίζει τις συμπεριφορές και τη δράση των νεαρών ηρώων, μετατοπίζεται προς ευ­ ρύτερα πλαίσια κοινωνικής κριτικής που εκφρά­ ζουν τον προβληματισμό της σύγχρονης κοινωνίας και διαφοροποιούνται από τις επίσημα θεσμοποιημένες αντιλήψεις. Αντίθετα με τη μετατόπιση αυ­ τή, η έκφραση των παιδαγωγικών θεωριών παρα­ μένει προσηλωμένη στην επίσημη ακαδημαϊκή τους έκφραση. άρθρο του Ε.Ν.Μόσχου, «Το χρονογράφημα της Διαπλάσεως» και «Αθηναϊκές Επιστολές», εκδ. Βλάσση, Αθήνα 1987, σελ. 71, 104 κ.α.

7. ό.π. σελ.77 8. ό.π. σελ. 113-120.

9. Δημ. Διάκου, Ιστορία της Ελλ. Παιδικής Λογοτεχνίας, εκδ. Στ' , Αθ. 1986, σ.22.

10. Βλ. Π. Δέλτα, Πρώτες ενθυμήσεις, Αθήνα 1985, σ. 23-24, σ. 175-176, σ. 213 κ.α.

11. Π. Δέλτα, Τρέλαντώνης, εκδ. 25η, Αθήνα 1987, σ. 196.

12. Π. Δέλτα, Μάγκας εκδ.3η, Αθήνα 1956, σ. 78 και 112 κ.α. και Στον καιρό του Βουλγαροκτόνου, εκδ. 5η, σ. 29 κ.α.

13. Π. Δέλτα, Μάγκας, ό.π. σ. 59-60, κ.α. Τρελαντώνης ό.π. σ.42 14. Π. Δέλτα, Τρελαντώνης, ό.π. σ.27,74,77,145 κ.α.

15. Π. Δέλτα, Τρελαντώνης, σ. 216 κ.α.

16. ό.π. σ. 19,27 κ.α.

17. ό.π. Μάγκας, σελ. 29, 53, 150. Στον καιρό του Βουλγαρο­ κτόνου, ό.π. σ. 273, Στα μυστικά του Βάλτου, έκδ. 3η, Αθ.

1957, σ. 196-197, 558.

18. Π. Δέλτα, Στα μυστικά του Βάλτου, ό.π. σ. 413 κ.α.

19. ό.π. σ. 285 κ.α.

20. Π. Δέλτα, Τρελαντώνης ό.π. σ. 80 κ.α.

21. ό.π. σ. 137 22. Βλ. απόψεις της Zena Sutherland σχετικές με το ρεαλισμό στην Παιδική Λογοτεχνία στο βιβλίο της Λότης ΠέτροβιτςΑνδρουτσοπούλου, «Μιλώντας για τα παιδικά βιβλία», Αθ.

1983, σελ. 103-105.

αφιερωμα/73

Θόδωρός Γραμματας

Νεοελληνικό Θέατρο και Κοινωνία Θέση και Σχέση του Νέου με το Σύστημα στο Ελληνικό Θέατρο του 20ού Αιώνα* Με βάση ένα «δείγμα » από 63 δραματικά κείμενα που χρονολογικά ανήκουν στη ν περίοδο από το 1895 μέχρι το 1980, παρακολουθείται η διαχρονική πο­ ρεία ενός δραματικού τύπου (του «νέου») μ ε τις διαφοροποιήσεις και μ ετα λ­ λα γ ές που υφίσταται αντίστοιχα με τα ιστορικά γεγονότα και καταστάσεις που βιώ νει ο ίδ ιο ς αλλά και η νεο ελληνική κοινωνία στο σύνολό της. εργασία μας μεθοδολογικά στηρίζεται σε δύο άξονες. Αρχικά σε μια σημειωτική προσέγ­ γιση των κειμένων που γίνεται με βάση το μοντέ­ λο των δρώντων προσώπων (modele actantiel) του A. Greimas, με τη βοήθεια του οποίου εντοπίζο­ νται οι φορείς της δράσης, αναλύονται οι δραμα­ τικές συγκρούσεις και διαπιστώνονται τα αποτε­ λέσματα της δράσης τόσο για τους ίδιους τους «ήρωες» (νέοι), όσο και για τους υπόλοιπους (σύστη­ μα). Στη συνέχεια με μια κοινωνιολογική αναγω­ γή των δεδομένων επιχειρείται η ανίχνευση των α­ ντιστοιχιών άνάμεσα στο λογοτεχνικό προϊόν και το κοινωνικό γίγνεσθαι, σε τρόπο που να τεκμη­

Η

ριωθούν και αποδειχθούν τα συμπεράσματα που προέκυψαν από την κειμενική ανάλυση που προηγήθηκε. Η συγκεκριμένη διάρθρωση της εργασίας έχει ως εξής: Εισαγωγικά τοποθετούνται οι μεθολογικές προϋποθέσεις που στηρίζουν την έρευνα και οριο­ θετούν την ανάλυση που ακολουθεί. Ως τέτοιες (α­ νάμεσα σ’ άλλες) θεωρούνται: α. τα κείμενα να έχουν γραφτεί στον 20ό αι. και ν’ αναφέρονται σ’ αυτόν (γεγονός που αποκλείει είδη όπως η τραγωδία στο σύνολο και το ιστορι­ κό δράμα σ’ ένα μεγάλο βαθμό).

* Η εργασία αυτή, με αρχικό τίτλο «Ο νέος και το σύστημα. Θέση και σχέση του νέου με το σύστημα στο ελληνικό θέατρο του 20ού αιώνα», είχε εκπονηθεί σε μια πρώτη μορφή στο πλαίσιο της έρευνας του Ιστορικού Αρχείου της Ελληνικής Νεολαίας. Με την καινούρια της μορφή βρίσκεται υπό δημοσίευση απ’ τον εκδοτικό οίκο «Στ. Βασιλόπουλος».

74/αφιερωμα β. η παρουσία του νέου ήρωα να είναι πρωτα­ γωνιστική, όχι μόνο ως προς την ενεργό συμμε­ τοχή του στη δράση, αλλά και τον τρόπο αντιπα­ ράθεσής του προς το σύστημα (γεγονός που απο­ κλείει την κωμωδία και τις επιμέρους κατηγορίες της) γ. να πρόκειται για έργα με «θέση», δηλαδή οι δραματικές καταστάσεις που αναπτύσσονται να οφείλονται στη σύγκρουση του νέου με το κατε­ στημένο, άσχετα από την αισθητική ή δραματουργική αρτιότητά τους (αυτό έχει ως αποτέλεσμα πολλά από τα Κείμενα που παρουσιάζονται να εί­ ναι άγνωστα στο ευρύτερο κοινό). Ακολουθεί μια θεωρητική αναφορά στις από­ ψεις που έχουν διατυπωθεί για τη σχέση του θεά­ τρου με την πραγματικότητα και υιοθέτηση της άποψης ότι το θέατρο ούτε «είναι», ούτε «αντα­ νακλά» την πραγματικότητα, αλλ’ αποτελεί ένα «σημειωτικό σύστημα» που «σημαίνει» την πραγ­ ματικότητα (η χρησιμότητα της συγκεκριμένης ε­ νότητας γίνεται προφανής στη συνέχεια της με­ λέτης μας). „ Το μεθολογικό μέρος ολοκληρώνεται μ’ ένα σύντομο ιστορικό διάγραμμα της πορείας του νε­ οελληνικού θεάτρου στον αιώνα μας που ακολου­ θεί την παρουσίαση του γκρεμασιανού μοντέλου των «δρωσών δυνάμεων» το οποίο σκιαγραφείται επιγραμματικά. Παρουσιάζεται λοιπόν το υποκεί­ μενο (subject), το αντικείμενο (object), ο πομπός/υποκινητής (destinateur), ο δέκτης/αποδέκτης (destinataire), ο βοηθός (adjuvant), και ο α­ ντίμαχος (opposant). Οι έξι αυτές δυνάμεις στην προσωπική /εξατομικευμένη, ή απρόσωπη/συλ­ λογική μορφή και τις επιμέρους σχέσεις που πα­ ρουσιάζουν, προσφέρουν μια ικανοποιητική (κα­ τά την άποψή μας) απάντηση για τη διάρθρωση του δραματικού λόγου και την εμφάνιση των συ­ γκρούσεων που ξεπερνά τους παραδοσιακούς χα­ ρακτηρισμούς του τύπου «ήρωας», «πρωταγωνι­ στής» κ.α. Το πρώτο κεφάλαιο τιτλοφορείται «Οι δρώντες, θέση του νέου στο σύστημα». Παρουσιά ζονται τα πρόσωπα του δραματικού μοντέλου που ακολουθείται και διαπιστώνεται ότι ο νέος είναι πάντα το υποκείμενο της δράσης που αγωνίζεται για καλυτέρεψη των συνθηκών ζωής, για αλλαγή στις κοινωνικές σχέσεις, για δημιουργία ενός και­ νούριου κόσμου. Στην προσπάθειά του αυτή υπο­ κινείται από προσωπικές ή απρόσωπες δυνάμεις του τύπου «ιδεολογία», «έρωτας», «ενθουσια­ σμός» κ.α. που τον ωθούν σε δράση κί αντιπαρά­ θεση προς τις δομές του συστήματος που εκφρά­ ζονται από τον πατέρα, τον εργοδότη, τον εκφρα­ στή της κρατικής βίας (αστυφύλακα, δεσμοφύλα­ κα, βασανιστή) τον εκπρόσωπο της άρχουσας τά­ ξης. Στην προσπάθειά του αυτή ο νέος βρίσκει κά­ ποιους υποστηρικτές που τον ενισχύουν είτε αυ­ τοί είναι πρόσωπα του άμεσου περιβάλλοντός του

(μάνα, αδέρφια, φίλοι), είτε πράγματα και κατα­ στάσεις που επενεργούν θετικά στον αγώνα του, αλλά και αντιπάλους που αντιστρατεύονται την προσπάθειά του. Ακολουθεί «Η δράση. Διαλεκτική της σύγκρου­ σης». Διαπιστώνεται δηλαδή ότι η «φύσει» αντι­ παλότητα που υφίσταται ανάμεσα στο νέο και τις δομές του συστήματος οφείλεται σε ιδεολογικούς, κοινωνικούς και ψυχολογικούς κυρίως λόγους, οι οποίοι μέ τη σειρά τους αιτιολογούν τη σύγκρου­ ση που εντοπίζεται στα δραματικά κείμενα που αναλύονται.Η σύγκρουση αυτή ποικίλλει ως προς την ένταση, αιτιότητα, επίπεδο στο οποίο εκδη­ λώνεται και τελικά το αποτέλεσμα το οποίο προ­ κύπτει απ’ αυτή. Παρατηρείται λοιπόν ότι μπορεί να γίνει μια τριπλή κατηγοριοποίηση των έργων, στηριγμένη στις προαναφερμένες παραμέτρους, η οποία συμβαδίζει και με κάποια χρονολογικά κριτήρια, που μας επιτρέπει την ακόλουθη περιοδολόγηση. ε μια πρώτη ενότητα που εντοπίζεται από το 1895 μέχρι το 1922, ο νέος ήρωας εμφανίζε­ ται ως ο ιδεολόγος αγωνιστής που αντιπαρατίθεται στον κομφορμισμό και τη συμβατική ηθική του αστού (τυπικά έργα «Το άσπρο και μαύρο» του Σπ. Μελά, «Οι αλυσίδες» του Δ. Ταγκόπουλου, «Οι Κούρδοι» του Γ. Καμπύση). Είναι ακόμα ο ερ­ γάτης που περισσότερο ή λιγότερο συνειδητοποι­ ημένος αντιπαρατίθεται στον εργοστασιάρχη διεκδικώντας τα δικαιώματα της τάξης του («Ο Λυ­ τρωμός» του Δ. Ταγκόπουλου, «Η κόκκινη Πρω­ τομαγιά» του Γ. Σημηριώτη). Ο αγώνας του νέου άλλοτε δικαιώνεται κι άλλοτε (το συνηθέστερο) οδηγείται σε αδιέξοδο συντρίβοντας ενδεχομένως -τον ίδιο, καθιστώντας τον όμως πρότυπο αγωνι­ στή με διαχρονικό περιεχόμενο («Ο Γάταυρος» του Ρ. Γκόλφη). Στα έργα της δεύτερης περιόδου (1922-1940) παρατηρείται μια «καθίζηση», αντίστοιχα με τα ιστορικά/κοινωνικά δεδομένα της εποχής. Αν και δε λείπουν βέβαια εκείνα τα οποία συνεχίζουν την παράδοση του αστικού δράματος των αρχών του αιώνα με την έντονη ιδεολογική αντιπαράθε­ ση του νέου προς το σύστημα («Σκλάβοι στο μί­ σος» του Α. Λεοντή, «Το σκουλίκι» του Χρ. Γάιου, «Οι δύο κόσμοι» του Φ. Δέλφη), στα πε­ ρισσότερα ο νέος περιορίζει τον αγώνα του σ’ ένα προσωπικό/συναισθηματικό επίπεδο που του στε­ ρεί τη δυνατότητα από κάθε ηθική αναγνώριση και δικαίωση. Η δράση του τον οδηγεί συνήθως σε συμβιβασμό με το κατεστημένο και οικειοθελή έ­ νταξη σ’ αυτό («Η Νταλμανοπούλα» του Π.Χόρν, «Οι καντρίλλιες» του Δ. Μπόγρη, «Το τραγούδι της δουλειάς» της Σ. Λαμπάκη). Στην τρίτη περίοδο (1940-1980) υπάρχει μια αι­ σθητή διαφοροποίηση των έργων μεταξύ τους και μια ποικιλία των δραματικών τύπων και καταστά­

Σ

αφιερωμα/75 σεων που αντενδείκνυται σε γενικευμένες κρίσεις και ομαδοποιημένα συμπεράσματα. Αν όμως για καθαρά μεθολογικούς λόγους επιχειρήσουμε κά­ τι παρόμοιο, μπορούμε να εντοπίσουμε δύο επιμέρους ενότητες κειμένων. Στην πρώτη ανήκουν αυτά του «Θεάτρου της κατοχής και της αντίστα­ σης», καθώς επίσης και των πρώτων μετεμφυλιακών χρόνων στα οποία ο νέος ήρωας εκφράζει τη δυναμική σύγκρουση με τον ξένο κατακτητή και τους συνεργάτες του («Ελληνικά Νιάτα» του Β. Ρώτα, «Ο προδότης» του Γ.Κοτζιούλα). Ακόμα ε­ κείνα στα οποία ο νέος βρίσκεται στρατευμένος στον αγώνα των δυνάμεων που αγωνίζονται για μια διαφορετική κοινωνική πραγματικότητα («Το καλοκαίρι θα θερίσουμε» του Α. Δαμιανού) Σε μια δεύτερη κατηγορία ανήκουν τα έργα που χρονολογικά γράφονται μετά τη δεκαετία του ’50. Σ’ αυτά η σύγκρουση του νέου με το σύστημα εκ­ δηλώνεται σ’ ένα προσωπικό/ψυχολογικό και κοι­ νωνικό επίπεδο. Τα αποτελέσματα της δράσης του όμως, ιδεολογικά συρρικνωμένα, τον αναδείχνουν σε πρότυπο καθημερινής κοινωνικής συμπεριφο­ ράς, οικείο βέβαια στο σύγχρονο κοινό, αλλά στε­ ρημένο ως «τύπο» από τη διαχρονικότητα και το συμβολικό χαρακτήρα που διέθετε στην αμέσως προγενέστερη φάση («Η έβδομη μέρα της δημιουρ­ γίας» του I. Καμπανέλλη, «Το πανηγύρι» του Πάμπλο Πικάσο: Το γεύμα, 1953

Δ.Κεχαΐδη, «Το ματς» του Γ. Μανιώτη). Τα επόμενα δύο κεφάλαια αναφέρονται στην αι­ σθητική των κειμένων, την εικόνα που συνολικά παρουσιάζει ο νέος και την άποψη που «δι’ αυτού» περνά ο συγγραφέας στο κοινό του, καθώς επίσης και στην «πρόσληψη» απ’ αυτό της σχετικής με τον νέο δραματουργίας. Διαπιστώνεται λοιπόν ότι ανάλογα με το ποιος είναι αυτός που γράφει εμ­ φανίζεται και ο ήρωας στο κείμενο και παρουσιά­ ζεται μια αισθητική άποψη η οποία αντιστοιχεί, σε τελευταία ανάλυση με την εικόνα του νέου που παρουσιάζεται κάθε φορά. Ως φυσική κατάληξη των προηγουμένων έρχεται στη συνέχεια να εξε­ ταστεί η «τύχη» της σχετικής με τον νέο θεατρι­ κής παραγωγής και να δοθούν κάποιες ερμηνείες για το γεγονός ότι ενώ πρόκειται για έργα με έ­ ντονο κοινωνικό προβληματισμό και ιδεολογική βαρύτητα, όμως παραμένουν άγνωστα, στο περι­ θώριο του νεοελληνικού θεάτρου. Η εργασία μας ολοκληρώνεται μ’ ένα επίμετρο στο οποίο παρουσιάζεται συνοπτικά η δραματουρ­ γία που για μεθολογικούς λόγους αποκλείστηκε από την εργασία μας, για να διαπιστωθεί (από μια αρνητική σκοπιά) η θέση του νέου στην επιθεώ­ ρηση, την κωμωδία, την τραγωδία και το ιστορι­ κό δράμα που (τουλάχιστον σε κάποιες χρονικές περιόδους) δεσπόζουν στη νεοελληνική σκηνή.

ο ουτοπικός Λεβιάθαν ΤΟΜΑΣ ΧΟΜΠΣ:Λεβιάθαν. Εισαγωγή: Αιμίλιος Μεταλόπουλος. Μετάφραση: Γρηγόρης Πασχαλίδης - Αιμίλιος Μεταξόπουλος. Αθή­ να, Γ νώ ση, 1989. Τόμος Α ', σελ. 423. Τόμος Β ', σελ. 336.

Χόμπς (1588 - 1679) έγραψε τον «Λεβιάθαν» σε ώριμη ηλικία (1651), όταν δηλαδή είχε διαμορφώσει τη φιλοσοφική του σκέ­ ψη την οποία επαναλαμβάνει στο πρώτο μέρος του ογκώδους βι­ βλίου του (τ. Α' , σελ. 83-229), το οποίο φέρει τον επιβλητικό τίτλο «Περί ανθρώπου». Το όλο κείμενο διαιρείται σε τέσσερα μέρη τα οποία αναφέρουμε για ανετότερη κριτική πρόσβαση στην κύρια θέ­ ση του φιλοσόφου. (Μέρος πρώτο: Περί ανθρώπου, τ. Α' , σελ.

83-229. Μέρος δεύτερο: Περί πολιτικής κοινότητας τ. Α' σελ.

235-423. Μέρος τρίτο: Περί χριστιανικής πολιτικής κοινότητας, σελ.

11-233. Μέρος τέταρτο: Περί του βασιλείου του σκότους, σελ.

237-336). Ο τίτλος του βιβλίου προέρχεται απ’ το βιβλικό θαλάσσιο τέρας για το οποίο μας κάνει λόγο το βιβλίο του Ιώβ και ο Ησάΐας. Ο Χόμπς παρομοιάζει το κράτος με τον Λεβιάθαν και πιστεύει πως ο άνθρωπος είναι για τον άνθρωπο λύκος (Homo homini lupus). Ρε­ αλιστική η αφετηρία του Χόμπς, εδράζεται και στις γενικότερες θε­ ωρήσεις του οι οποίες μπορούν να χαρακτηριστούν ως αισθησιαρ­ χικές και φυσιοκρατικές. Δεν πρόκειται για τον γνωστό εμπειρισμό της αγγλικής σχολής ο οποίος εκφράστηκε αργότερα. Ο Χόμπς έ­ χει παράξενες αισθησιαρχικές απόψεις οι οποίες δεν αποκλείουν ού­ τε τη μεταφυσική ούτε τη θρησκευτική πίστη. Στίς ανθρώπινες κοι­ νωνίες επικρατεί ο νόμος της ισχύος, το δίκαιο του ισχυρού, μα ε­ πειδή η αντιπέραν πλευρά δεν παραδίδει τα όπλα, οι σπαραγμοί, οι εμφύλιες διαμάχες και γενικότερα η αναρχία καταπνίγουν οποια­ δήποτε προσπάθεια ειρήνης, ομαλότητας, προόδου. Ή δη ο «υλι­ στής» Χόμπς επικαλείται το κύρος της αληθινής θρησκείας, ο λό­ γος της οποίας οφείλει να κατευθύνει και την κοινωνία. «Η θρησκεία του δεύτερου είδους είναι θεία πολιτική και περιέχει κανόνες για ό­ σους γίνονται υπήκοοι της βασιλείας του Θεού. Στο πρώτο είδος ανήκουν όλοι οι θεμελιωτές πολιτικών κοινοτήτων και οι νομοθέτες των ειδωλολατρών. Στο δεύτερο είδος ανήκει ο Αβραάμ, ο Μωυσής και ο ευλογημένος Σωτήρας μας μέσω του οποίου μας παρα­ δόθηκαν οι νόμοι της βασιλείας του Θεού» (τ. Α' , σελ. 183). Κι ό­ μως, στον φυσικό άνθρωπο διακρίνουμε τρεις κύριες αιτίες διαμά­ χης: τον ανταγωνισμό, τη δυσπιστία και τη δόξα, αιτίες περαιτέρω παθών και δεινών.

Ο

r

Ρ.<Γ .

0

Ψλ

επιλογη/77 δη ο Χόμπς, με οδηγό το λόγοκαιτη θρησκεία, προσπαθεί να ορθώσει το πραγματικό κράτος αφού διαπιστώνει πως οι άν­ θρωποι μπορούν να αποφασίζουν ελεύθερα. Η ελεύθερη όμως από­ φαση δεν αναγκαίοι και ελεύθερη πράξη, ελεύθερη σωστή πράξη, κυριότερα. Υπάρχει ωστόσο δυνατότητα κοινής συνεννόησης, συμ­ βατικής συνεννόησης, η οποία μπορεί να πραγματοποιηθεί με κοι­ νό συμβόλαιο: Για την ομαλή πολιτική και κοινωνική τους συμβίω­ ση οι άνθρωποι είναι σε θέση να εκχωρήσουν όλα τα πολιτικά τους δικαιώματα στον άρχοντα ο οποίος πια θα αποφασίζει ερήμην της θέλησης και των επιθυμιών τους. Δε θα έχουν πια καμιά δυνατότη­ τα διαμαρτυρίας, αφού έχουν ήδη εκχωρήσει τα δικαιώματά τους με επίσημη και ομόφωνα αποδεκτή συμφωνία. Ο άρχοντας θα α­ ποφασίζει εξ ονόματός τους χωρίς καν να τους συμβουλεύεται. Υ­ ποδηλώνεται ίσως η βιβλική αντίληψη του Θεού νομοθέτη ο οποίος αποκαλύπτει τους νόμους του για τη σωτηρία των ανθρώπων. Πα­ ράλληλη είναι και η αποστολή του άρχοντα ο οποίος προκύπτει απ’ την αναγκαιότητα πολιτικής ζωής και οργάνωσης. Ο Χομπς, με απίστευτη αφέλεια πολλές φορές, βομβαρδίζει τον αναγνώστη του με αναρίθμητα βιβλικά χωρία, τόσο απ’ την Παλαιό όσο και απ’ την Καινή Διαθήκη, για να θεμελιώσει την πολιτική κοι­ νότητα και να καταδείξει τις αγαστές της σχέσεις με τη χριστιανι­ κή πολιτική κοινότητα. Με πλατειασμούς, επαναλήψεις, περιττο­ λογίες αλλά και ζωντανό και ευχάριστο στυλ ο φιλόσοφος δηλώνει πίστη τόσο στο λόγο όσο και στην αποκάλυψη, παρά τις ετερογε­ νείς αφετηρίες τους. Το παράδοξο δεν συνίσταται στο πώς ο Χόμπς στο όνομα του λόγου και της πίστης προτείνει άκρως απολυταρχι­ κό σύστημα, πιστεύοντας πως το τελευταίο είναι σε θέση να μεταβάλει την ανθρώπινη φύση, τα ανθρώπινα ένστικτα και παρορμήσεις, τις φιλοδοξίες και την απληστία, στο όνομα της ειρηνικής συμ­ βίωσης. Στο απλουστευτικό σχήμα του φιλοσόφου υπάρχουν πολλές α­ ντιφάσεις οι οποίες κατακερματίζονται απ’ την ιστορική εμπειρία. Με απλά λόγια ο «Λεβιάθαν» αποτελεί μνημείο εθελοδουλείας και άκρως εξαπλουστευμένης πολιτικής φιλοσοφίας που ξεπερνάει και τις μυθιστοριματικότερες ουτοπίες. Ο ρεαλιστικός χαρακτήρας των πρώτων σελίδων αναιρείται απ’ τη συνέχεια και ό,τι απομένει είναι η γλαφυρότητα των περιγραφών οι οποίες είναι ειλικρινείς.

Η

πάρχει στον «Λεβιάθαν» χριστιανική θεώρηση της πολιτικής; Ο Χόμπς διακηρύττει με απόλυτη κατηγορηματικότητα πως «δεν υπάρχει τίποτε σε ολόκληρη αυτή την πραγματεία... που να έρχεται σε αντίθεση είτε με τον λόγο του Θεού είτε με τη χρηστότη­ τα των τρόπων ή ακόμα που να υπονομεύει τη δημόσια ηρεμία.» (τ. Β' , σελ. 335). Ερμηνευτές του Χόμπς αμφιβάλλουν και ισχυρίζονται πως ο στο­ χασμός του είναι κατά βάθος λαϊκός και μάλιστα αθεϊστικός. Ω­ στόσο, μόνο βιασμός των κειμένων και αυθαίρετες ερμηνείες οδη­ γούν σε παρόμοια συμπεράσματα. Και ο κ. Μεταξόπουλος, ο οποίος γνωρίζει καλά τη σκέψη του Χόμπς στον οποίο αναφέρεται και η διατριβή του (τ. Α' , σελ. 68), οδηγείται σε παρόμοια συμπεράσμα­ τα τα οποία είναι άκρως αμφισβητήσιμα. Προκύπτει το θέμα ερμη­ νείας την σκέψης μικρών ή μεγάλων φιλοσόφων, ερμηνείας η οποία δε θα εξαρτάται από προσωπικές τοποθετήσεις ή ευχές μας. Σπέρ­ ματα αυτονόμησης του λόγου απ’ την πίστη βρίσκονται σε πολλούς στοχαστές (Montaigne, Duns Scotus, Gassendi, Occam, Abelard, κ.ά.) και μάλιστα σε μεσαιωνικούς. Το πρόβλημα έγκειται στην ερμη­ νεία της συγκεκριμένης σκέψης, στις αντιφάσεις της, στις ανακο­ λουθίες της, στο πνεύμα της. Ο «Λεβιάθαν» παρά την αισθησιαρχι-

ΝΕΕΣ ΕΚΔΟΣΕΙΣ

στις κρυφές διαστάσεις του ορίζοντα

Υ

ΕΚΔΟΣΕΙΣ

ΙΑΜΒΛΙΧΟΣ Μάρνη 5-7, 10433 ΑΘΗΝΑ Τηλ. 5221744, 5227678

78/επιλογη κή ερμηνεία της γνώσης, παρά τον φυσιοκρατικό χαρακτήρα της κοινωνικότητας, είναι έργο το οποίο τηρεί ακόμη τη σκέψη σε στε­ νή επαφή με τη χριστιανική πίστη. Δεν εννοώ τις διακηρύξεις του συγγραφέα, ούτε τα αναρρίθμητα βιβλικά χωρία του. Εννοώ κυρίως το πνεύμα και τη διάταξη του όλου έργου το οποίο δεν αφήνει αμφι­ βολίες. Η λαϊκή και αθεϊστική σκέψη ανέτειλε, πρόσφερε και προ­ σφέρει τους καρπούς της. Δε χρειάζεται να εκβιάσουμε την εμφά­ νισή της εκεί που απουσιάζει. Η μετάφραση είναι όντως επιτυχημένη. Επιφυλάξεις θα μπορού­ σαν να εκφρασθούν ως προς την επιλογή των κειμένων τα οποία μεταφράζονται. Υπάρχουν όντως μεγάλα κείμενα της ιστορίας της φιλοσοφίας τα οποία θα μπορούσε να μας παρουσιάσει η «φιλοσο­ φική και πολιτική βιβλιοθήκη» των εκδόσεων «Γνώση». Τα έχει α­ νάγκη το ελληνικό αναγνωστικό κοινό και θα συμβάλουν σημαντι­ κά στη δημιουργία φιλοσοφικής παράδοσης στον τόπο μας, σε συν­ δυασμό, φυσικά, με τα δικά μας κλασικά κείμενα. ΝΙΚΟΣ ΜΑΚΡΗΣ

η σχέση του υποκειμένου με το πολιτικό V V \ ΘΑΝΟΥ ΛΙΠΟΒΑΤΣ: Η α πάρνηση τον Π ολιτικού. Αθήνα, Ο δ υσ σ έας, 1989. Σελ. 382.

Θάνος Λίποβατς αναπληρωτής καθηγητής Πολιτικής Ψυχο­ Ο λογίας στην Πάντειο στο βιβλίο του, Η απάρνηση του Πολιτι­ κού, κάνει μια πρωτότυπη εμβάθυνση σ ’ ένα παλαιό πρόβλημα της πολιτικής θεωρίας: τη σχέση του υποκειμένου με το Πολιτικό (την Κοινωνία). Υποστηρίζει ότι αυτή η σχέση μπορεί να υπάρξει μόνο μέσα από τη διαμεσολάβηση του Λόγου και αυτό έχει συνέπειες για τη θεωρία και του υποκειμένου και του Πολιτικού. Στο έργο του Θάνου Λίποβατς η κριτική έννοια του πολιτικού ση­ μαίνει πριν απ’ όλα την «κριτική» σύγκριση της γερμανικής θεω­ ρητικής συζήτησης των ετών 1960-1980 με τ’ αποτελέσματα της γαλ­ λικής συζήτησης που έγινε την ίδια περίοδο. Κριτική σημαίνει επίσης την αμφισβήτηση ορισμένων αποτελε­ σμάτων της συζήτησης, μέσα στα πλαίσια της κοινωνιολογίας, της ψυχολογίας, του μαρξισμού, του θετικισμού και την ψυχανάλυσης. Ό πω ς γράφει ο Θάνος Λίποβατς, η Κριτική έννοια του Πολιτικού δεν μπορεί να υπάρξει χωρίς την αναδρομή στην ιστορία των ιδεών και χωρίς την ανάλυση των υποκειμενικών ψυχικών προϋποθέσε­ ων και συνεπειών του Πολιτικού. συγγραφέας βασιζόμενος στην ψυχανάλυση του Freud και του Lacan, δείχνει πρώτα τη δομή των φαντασιώσεων του διχασμέ­ νου υποκειμένου και τις συνέπειές τους για το σχηματισμό των μύ­ θων και ιδεολογιών, καθώς και την πολιτική πράξη γενικά. Κατό­ πιν αναλύοντας δύο θεωρητικούς του Πολιτικού που ο ένας αποτε­ λεί τον αντίποδα του άλλου, τον Karl Marx και τον Karl Schmitt, δείχνει πως η ιδιόμορφη έμφαση που αυτοί δίνουν στο Πολιτικό, τε­ λικά οδηγεί στην «απάρνησή» του. Αυτό γιατί λείπει και στους δύο (με διαφορετικό τρόπο) η διαμεσολάβηση του Λόγου καθώς και μια ορθή θεωρία του υποκειμένου. Στη συνέχεια ο συγγραφέας αναλύει ορισμένες απορίες και αδιέ-

Ο

πο

%

ΤΙ ΚΗ

επιλογη/79 ξοδα της Δημοκρατίας στην καταναλωτική κοινωνία για να καταλήξει σ’ ένα καινούριο ορισμό της σχέσης υποκειμένου- Πολιτικού: οι δύο αυτοί «χώροι» δεν μπορούν ν’ αναχθούν ο ένας στον άλλο, ωστόσο ο ένας προϋποθέτει τον άλλο. Η κοινωνικοποίηση και η πο­ λιτικοποίηση πάντα κινδυνεύουν να σβήσουν την ύπαρξη των υπο­ κειμένων μέσα στη μάζα, ο υποκειμενισμός πάντα κινδυνεύει να α­ πωθήσει το Πολιτικό. Αυτό συμβαίνει συνήθως όταν και το υποκεί­ μενο και το Πολιτικό αγνοήσουν την έλλειψη, δηλ. τη διαμεσολάβηση που εισάγει ο Λόγος μέσα στα ομιλούντα υποκείμενα. κοπός αυτού του έργου είναι η αξιοποίηση ορισμένων βασικών ψυχαναλυτικών γνώσεων, για να οριστεί ακριβέστερα το Πολι­ τικό - πράγμα που όπως τονίζει ο Θάνος Λίποβατς δεν έγινε επαρκώς στο παρελθόν, παρ’ όλη την παράδοση του λεγάμενου «φροϋδομαρξισμού» (Reich, Fromm, Marcuse, κ.ά), επειδή δεν είχε εκτιμηθεί σωστά η σημασία και η αυτονομία της γλώσσας ως διαμεσολάβησης, ως του τρίτου παράγοντα μεταξύ του υποκειμενικού και του κοινωνικού. Το υποκειμενικό στοιχείο των Λόγων (discours) που συγκροτούν την πολιτική σκέψη και πράξη δεν διαφέρει από αυτό που ενυπάρ­ χει στους καθημερινούς Λόγους. Ο ψυχισμός των υποκειμένων χρη­ σιμοποιεί τους ίδιους τύπους Λόγων για να εκφραστεί. Αυτοί οι τύ­ ποι, συνεχίζει ο Θάνος Λίποβατς, βασίζονται στους τρεις «άξονες» του Φαντασιακού, του Συμβολικού και του Πραγματικού. Ο Λόγος είναι το τρίτο στοιχείο, κατά το συγγραφέα, που δημιουρ­ γεί ένα άνοιγμα στον φαύλο κύκλο της ταλάντευσης ανάμεσα στους δύο πόλους έλξης-απώθησης με το αντικείμενο. Ο Λόγος είναι το στοιχείο εκείνο που βοηθά κάποιον να ξεπεράσει την εμπάθεια, ν’ ανακαλύψει και ν’ αποδεχθεί ορισμένες αντικειμενικές αλήθειες. Ι­ διαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει το σημείο εκείνο όπου ο συγγρα­ φέας αναρωτιέται, μήπως η σχέση των Ελλήνων με την Πραγματι­ κότητα είναι, σε μεγάλο βαθμό, φαντασιακής μορφής, μήπως δη­ λαδή συγχέουν τις επιθυμίες τους με την «πραγματικότητα» (σελ.

Σ

22).

Όσον αφορά τη σχέση των Ελλήνων με το Νόμο πιστεύει πως δεν τον αναγνωρίζουν ως εδραίωση τόσο της Ισότητας και της Ε­ λευθερίας όσο και της δικαιωμένης Διαφοροποίησης, αλλά ζουν συ­ νήθως στην παρανομία, που δεν είναι κυρίως η παράβαση του νό­ μου, όσο είναι η αγνόηση και η περιφρόνησή του. ύμφωνα με τον Λίποβατς η Ελλάδα είναι ένας παρα-πολιτισμός, ένα περιφερειακό φαινόμενο σε σχέση με την Ευρώπη. Και θα συμφωνήσουμε απόλυτα μαζί του. Οι Έλληνες τονίζει έχουν το «σύ­ μπλεγμα του νησιώτη», εκούσια απομονωμένοι απ’ όλες τις μεριές, ενώ ως άτομα βρίσκονται παντού στον κόσμο, ως Διασπορά (σελ.

24). Και η εξήγηση που δίνει είναι ότι αυτό οφείλεται στη μη συνειδητοποίηση των οδυνηρών συνεπειών της ιστορικής τους μοίρας, έτσι ώστε η κυριαρχούσα αναξιοπιστία, η θρησκευτική και εθνική μισαλλοδοξία παραμένουν εμπόδιο στον πραγματικό εξευρωπαϊσμό. Την κατάσταση αυτή επιδεινώνει η λαϊκιστική ιδεολογία της ομά­ δας, που δυσφημεί κάθε προσπάθεια ορθολογισμού της ελληνικής κοινωνίας και του κράτους ως «ξενική» και «αντιλαϊκή». Και πάλι θα συμφωνήσουμε με το συγγραφέα όταν υπογραμμίζει, ότι η άρνηση του Λόγου ήταν εκείνη που έφερε στον 20ό αιώνα τα γνωστά καταστροφικά αποτελέσματα του φασισμού και του στα­ λινισμού, μαζί με τους δύο παγκόσμιους, μαζικούς πολέμους. Με το βιβλίο του «Η απάρνηση του Πολιτικού» ο Θάνος Λίπο­ βατς έχει σκοπό να δείξει πως μια σειρά έννοιες της ανάλυσης της

Σ

ποίηση Η Α ΙΑ Ν. Μ ΙΧΑΑΟΥ: Φως και σκιά. Ποιήματα. Αθήνα, Καλέντης, 1989. Σελ. 93 Στις 93 σελίδες της συλλογής ο υ­ πομονετικός αναγνώστης θα χρεια­ στεί ένα μεγάλο απόθεμα ιδεολογι­ κής συμπάθειας προς τις απόψεις του συγγραφέα προκειμένου να α­ ντλήσει από τα σύντομα σχετικώς κείμενα ποιητικότητα. Κι αυτό γιατί κυρίαρχο στοιχείο της προσπάθειας είναι η αφοριστικού χαρακτήρα ωμή παραγωγή ιδεολογίας σε τόσο μεγά­ λο βαθμό που ο διαφορετικής αντί­ ληψης αναγνώστης δεν είναι - δυ­ στυχώς - δυνατόν να κερδηθεί από το λογοτεχνικό υπόστρωμα της συλ­ λογής. Εξηγούμαι καλύτερα: Μπορεί ο Στάλιν να ήταν ανώτερος του Ηρόστρατου, αλλά δεν μπορώ να κα­ ταλάβω γιατί ο Τσώρτσιλ «ήρωας ε­ ποχής ακμής / άλλαξε τη ροή του αιώνα του», ενώ ο Μέγας Αλέξαν­ δρος «άφησε ανοιχτά / ένα πλήθος ερωτηματικά / και μια βεβαιότητα: Διέλυσε τον Ελληνισμό.» (Αφήνω α­ σχολίαστη τη θέση του Η.Ν.Μ. για τον Ιούλιο Καίσαρα και το ρωμαϊκό λαό: «Κορυφαίος λαού ληστών»). Ω­ στόσο, μερικά λυρικά στιχάκια ξυ­ πνούν το ενδιαφέρον του ρομαντι­ κού αναγνώστη, κερδίζοντας με το χαμηλόφωνο θέμα του τη συμπά­ θεια, άρα και τη συμμετοχή του: Υπάρχεις πάντα, ρυθμική λαλιά, κι όλους τους κρύφιους καημούς φροντίζεις. Κρυμμένη στα καινούρια, όπως παλιά, μια μουσική παρήγορη τονίζεις. ΑΝΤΩΝΗΣ ΚΑΛΦΑΣ

80/επιλογη γλώσσας και της ψυχανάλυσης μπορούν επίσης να βρουν τη θέση τους μέσα στην πολιτική και την κοινωνική επιστήμη. Αναρωτιόμαστε κι εμείς μαζί με τον συγγραφέα αν το συγκεκρι­ μένο έργο θα διαβασθεί από αυτούς στους οποίους απευθύνεται. Βέ­ βαια, δεν υπάρχει εγγύηση για το ότι από αυτούς που θα το διαβά­ σουν, πολλοί δεν θα καταλάβουν το αντίθετο από αυτό που εννοού­ με. Αλλά όπως πολύ ωραία γράφει στον επίλογό του ο Λίποβατς, ο «καιρός της κατανόησης» έρχεται πάντα εκ των υστέρων. ΣΩΤΗΡΗΣ ΝΤΑΑΗΣ

μες στους γκρεμούς του χρόνου Κ ϋ

ΝΙΚΟΥ ΧΟΥΛΙΑΡΑ: Ο χρόνος είναι πάντα με το μέρος του. Ποιή­ ματα και Εικόνες. Αθήνα, Ν εφ έ λ η , 1989. Σελ. 82.

τίτλος της συλλογής είναι ήδη προσδιοριστικός του θέματος. Πρόκειται για ποιήματα, ποιήματα μάλιστα εικονογραφημέ­ να, που αφορούν το χρόνο και, φυσικά, το χρόνο του παρελθόντος, γιατί εκεί σωρεύονται οι εμπειρίες μας, μέσα στο βαθύ πηγάδι των περασμένων ημερών σκύβουμε ν’ αφουγκραστούμε την παλιά φω­ νή μας, να δούμε το σκαμμένο μας πρόσωπο, το διαβρωμένο απ’ το αδιόρατο οξύ, που ο χρόνος αφήνει επάνω μας. Ο χρόνος έρχεται άγνωστος από το μέλλον, μάς συναντάει στο διαρκώς μεταβαλλόμενο παρόν και ’κει μάς λαξεύει, παρασύροντας τη σκόνη από την τριβή του σώματός μας προς το παρελθόν. Τουλάχιστον αυτή είναι η ψευδαίσθησή μας. Αλλά και πάλι, ενώ ο χρόνος του παρελθόντος μας είναι γνώριμος ως προς τις επιπτώ­ σεις του, το ίδιο γνώριμος μάς είναι και ο χρόνος τού μέλλοντος, όσον αφορά την υφή του. Δεν μας ενδιαφέρουν οι αποχρώσεις των γεγονότων που θα επέλθουν, όσο και αν μας τρομάζουν με το αιφ­ νίδιο της εμφάνισής τους. Το πνεύμα του χρόνου είναι πάντα το ί­ διο, ανέπαφο, αδιάφορο, ανυποχώρητο, απαρασάλευτο. Ακολουθεί τη γραμμική ή κυκλική πορεία του χωρίς ταλαντεύσεις, γιατί «ο χρό­ νος είναι πάντα με το μέρος του», με το δικό του μέρος και κανενός άλλου. Ο χρόνος ανήκει στον εαυτό του. Ο άνθρωπος είναι βορά του χρόνου. Ανυπεράσπιστος μέσα στα αντίρροπα σφυριά του: το μέλλον και το παρελθόν. Ο τίτλος, βέβαια, θα μπορούσε να ερμηνευτεί και μ’ έναν δεύτε­ ρο τρόπο. Ό χ ι σαν μια τελειωμένη φράση, όπως το αναφέραμε πιο πάνω, αλλά σαν μια συνεχιζόμενη, που για λόγους καθαρά ποιητι­ κούς έμεινε μετέωρη. Την ολοκληρώνω χωρίς δισταγμό: «Ο χρό­ νος' είναι πάντα με το μέρος του θανάτου» και αυτό όχι γιατί έτσι αντηχεί καλύτερα αναγνωστικά και συναισθηματικά μέσα μου, αλλά γιατί αυτή είναι και η απήχηση των ποιημάτων της συλλογής. Ο Νίκος Χουλιαράς ανήκει στους λίγους ποιητές σήμερα που το­ ποθετούν την ποίησή τους μέσα στον ιδιαίτερο χώρο καταγωγής. Η τοποθέτηση αυτή έχει τη σημασία του σκηνικού χώρου που υπο­ δηλώνεται μέσα στα ποιήματα και, ακόμα, των εξιστορουμένων γε­ γονότων, που συνέβησαν στον εντόπιο χώρο και που για τον ποιητή αποτελούν τον βιωμένο χρόνο του. Η πρωταρχική και σχεδόν απο-

Ο

ποι %

επιλογη/81 κλειστική αυτή διακονία της ποίησης μας φέρνει στο νου τρεις άλ­ λους σύγχρονους ποιητές: Τον Μάρκο Μέσκο, τον Μιχάλη Γκανά και τον Γιάννη Δάλλα. Νίκος Χουλιαράς εικονογραφεί τη συλλογή του αυτή με το ί­ διο του το χέρι, χαρίζοντάς μας εικόνες σκοτεινές, σκιές του χρόνου, συμπάγειες υπό διάλυση, φθίνουσες καταστάσεις μέσα στη θλίψη του έρωτα και την αβάσταχτη μέσα στην αγνότητα, την πε­ τρωμένη μοναξιά του ηπειρωτικού χώρου. Τα ποιήματα εναγκαλίζονται από τα σιωπηλά συμπλέγματα των εικόνων και τα πρώτα χειρόγραφα του ποιητή, σπουδές ζωγραφικής και ποίησης συγχρό­ νως, δημιουργώντας μια όμορφη και πρωτότυπη σελιδοποίηση. Από το πρώτο ποίημα ο Χουλιαράς μάς εισάγει στις «έντρομες» υποψίες του για το χρόνο:

Ο

ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΗ ΕΚΔΟΣΗ ΕΝΤΥΠΩΝ

Ο

Τώρα φωτοστοιχειοΟετείστε, κερδίστε, εξυπηρετηθείτε,

χρόνος του Χουλιαρά είναι «σπλαχνικός», γιατί «ξηλώνει από μέσα τις ραφές», ο χρόνος είναι ένα συμφωνικό τραγούδι μαύ­ ρο, που ψηλαφεί τη χθόνια ακοή, ο χρόνος ένα «βροχερό σκοτά­ δι», όπου η κάφτρα του μοναχικού τσιγάρου φωτίζει απόκρημνες μεριές. Αλλά, ενώ ο χρόνος είναι προγραμματισμένος απ τη φύση του, απ’ τη συμπαντική ροή του, χωρίς καμιά τάξη του χωροχρόνου να διασαλεύεται, ο ποιητής μάς ξαφνιάζει, καθώς ξαφνιάζεται και ο ίδιος, όταν ορίζει τη μοιραία στιγμή «ως λάθος ώρα».

με την

Η φράση «απ’ αλλού» κρύβει το κλειδί όλης της θλίψης του ποι­ ητή. Αλίμονο βέβαια αν ο ποιητής δεν ήταν «απ’ αλλού». Ωστόσο, εδώ υπονοείται και μια γενικότερη κατάσταση. Καταδεικνύεται συγ­ χρόνως η μαύρη αφετηρία, που προοιωνίζει αμέσως την αμετάκλητη επιστροφή. Είμαστε χρεωμένοι στο «αλλού», στο σκοτεινό και ανέγνωρο τοπίο. Ο χρόνος διευκολύνει τη μεταλλαγή, τη βιολογι­ κή αναπροσαρμογή για το τελικό, επίφοβο ταξίδι. Τα ποιήματα, σχε­ δόν όλα, εστιάζονται στο αντιθετικό σχήμα: Της ανθρώπινης αδυναμίας λόγω των συναισθηματικών εξάρσεων και χθόνιων φό­ βων και της ουδετερότητας του χρόνου λόγω των κατά φύση αυ­ στηρών δεδομένων του. Τα ποιήματα του Ν. Χουλιαρά συνθέτουν μια μαύρη ακολουθία με ήχους υπόγειους και σκοτεινούς και συνάμα μειλίχιους και βου­ λιαγμένους σε μιαν αβάσταχτη θλίψη. Ό λα αυτά όμως δεν ξεφεύ­ γουν από τα απλά, ανθρώπινα πλαίσια, η ποιητική υπερβολή δεν προσβάλλει τον καθημερινό πόνο και προ παντός είναι συμβατή με κάθε είδους αναγνωστική διάθεση. Ποίηση και απλή καθημερινό­ τητα, φαντασία και συμβατική πραγματικότητα έρχονται και ταυ­ τίζονται και δίνουν το νόημα της τέχνης που όχι μόνο λειτουργεί μέσα στον άνθρωπο και υπέρ του ανθρώπου, αλλά και, συγχρόνως, απορρέει και επιστρέφει σ’ αυτόν. Τα ποιήματα αυτά μπορούν κάλλιστα να τραγουδηθούν και σαν πικρά, πολυφωνικά μοιρολόγια, καθώς συνοδεύουν τη ρικνή πορεία του ποιητή προς τα πίσω και τα παλιά και, ακόμα, προς τα μέσα και τα γύρω του. Ο χρόνος, το «χημικό μαύρο» αδειάζει τα χρόνια του σαν άχρηστα αντικείμενα, για να διαπιστώσει εκ των υστέρων ότι «όσο κι αν φαίνεται παράξενο / πράγματα ασήμαντα ορίζουν τη ζωή».

"Μία Εταιρεία στην υπηρεσία του γραφείου σας"

.. με αχ με ώι και με φωνίτσ’ αλλόκοτη.. ..παιδάκι είμαι απ’ αλλού χωρίς κανένα φίλο.. ..νιώθω παμπάλαιος..κοιτάω στο κομοδίνο το ρολόι και βλέπω έντρομος ακόμα μια φορά ότι ο χρόνος είναι με το μέρος του.

82/επιλογή Πρόκειται για τον αθέλητο χρόνο, το ανεπιθύμητο ρήγμα, όπου «μια μακριά ουρά από σκοτάδι θα μας τυλίξει τότε και θα μας πά­ ρει, τον καθένα χωριστά, για το οριστικό του σπίτι». Μπροστά σε μια τέτοια προοπτική, η οποία ξεκινάει από το πρό­ σκαιρο της ψευδεπίφασης και καταλήγει στο τετελεσμένο της οιμωγής, ο ποιητής φιλοσοφεί ανατέμνοντας εικόνες από τα πίσω χρόνια και αντανακλάσεις από το «χάος του μυαλού του». Το κορ­ μί του ορίζεται σαν ξένο, ο ίδιος αισθάνεται σαν υλικό από τεμνόμενους κόσμους. Αισθάνεται το αλλόκοτο παιγνίδι μιας σφοδρής τυχαιότητας, μέσα στη λαίλαπα της οποίας εκείνο το οποίο μπορεί να διεκδικήσει ως αναφαίρετο κτήμα του είναι μονάχα η σιωπηλή μοναξιά. Η τελευταία εκδηλώνεται σαν έσχατη αίσθηση του κενού, μέσα στο οποίο ανθίζει σαν μύθος παρηγορητικός η ιδέα της μετενσάρκωσης «μοιραίων προκατόχων», η έξαρση, μ’ άλλα λόγια, της βιολογικής μνήμης που δε σπάει ποτέ την αλυσίδα της. Ο χρόνος καθώς τρέχει οδηγεί πάντα στο τελευταίο σημείο της βιολογικής ύπαρξης. Ο ποιητής ανιχνεύει διαρκώς το σημείο αυτό, αφού η ιδέα του θανάτου είναι ο αθέατος, αλλά και μοναδικός, στό­ χος της γραφίδος του. Από τα «πιο απίθανα σημεία» επισημαίνει στο τέλος το πλέον πιθανό. Την αδόκητη στιγμή. Τότε που ολόκληρη η ζωή δε φαίνεται παρά σαν ένα αμφισβητούμενο φτερούγισμα που­ λιού, χαμένο ξαφνικά στο βάθος του Στον Παύλο Κοντοσάκο συνέβη ετούτο το ατύχημα: Πέρασε από πάνω του ολόκληρη η ζωή από τη μια στιγμή στην άλλη. Ιδιαίτερη εντύπωση κάνει μέσα στην ποίηση του Χουλιαρά η πλη­ θώρα των εικόνων, που αλληλοδιαδέχονται ταχύτατες η μία την άλ­ λη και με αδιάσπαστες πάντοτε ενότητες. Πλατιά, νατουραλιστικά βουρκώματα, αλλά και συμμέτοχες φόρμες υπερρεαλιστικές εναλ­ λάσσονται με κοντράστ σύντομων προσωπογραφιών, σε αβάστα­ χτες και αποσβολωμένες στάσεις. Η ποίησή του,διαποτισμένη από μια γνήσια φλέβα συγκίνησης, «μιλάει» σε όλες της τις στιγμές και λειτουργεί τόσο στο άλογο, όσο και στο έλλογο στοιχείο της. Είναι το αποτέλεσμα της αυθεντικής ποίησης, που δεν προέρχεται από τα εγκεφαλικά γεννοβολήματα ενός αβίωτου χρόνου, αλλά από τις σπαραχτικές αναδύσεις των βιωμάτων, που φωτίζουν την ιδιαίτερη μνήμη του ποιητή, και τον επέκεινα χώρο. Το ηπειρώτικο τοπίο, κυρίως, και οι παλιοί άνθρωποι της βυθισμένης, μέσα στον αθέατο προσωπικό χώρο του ποιητή, επαρχίας, συνθέτουν φασματικές μορ­ φές που επιβάλλονται μέσα στα φανταστικά μοτίβα των ποιημά­ των. Χαίρεται κανένας, έτσι, «βουνά μεγάλα, έρημα· κατάφωτες πλαγιές» που «γκρεμίζονται από ψηλά κι όλο μπουκώνουνε με χιό­ νι τα στόματα των κοιμισμένων, που ονειρεύονται χωρίς κανένας να τους προστατεύει». Νίκος Χουλιαράς ερευνώντας ποιητικά τις συνιστώσες του χρό­ νου, με άλλα λόγια ψάχνοντας και ψαύοντας το πρόσωπο του θανάτου, τροφοδοτεί την ποίησή μας με εξαίσιες στιγμές. Στο τε­ λευταίο ποίημα της συλλογής, στον «πιο μακρύ χειμώνα», που συνιστά κι ένα από τα καλύτερα νεοελληνικά ποιήματα, συναντάμε συνοπτικά όλη την αγωνία της συλλογής, καθώς αποτελεί το ρε­ ζουμέ σχεδόν όλων των ποιημάτων. Εδώ η ανάγκη της γραφής προ­ βάλλεται ως «οριακή προσπάθεια μπροστά στον ισοπεδωτικό θάνατο».

Ο

επιλογη/83 ... Φίλε μου, σκύλε του χιονιού εσύ που ξέρεις από ερημιά κι αναγνωρίζεις εύκολα το σπάνιο αυτό που γίνεται μονάχα μια φορά και χάνεται την ίδια ώρα μη βγάζεις το παλιό σου το παλτό και ξέχνα με γιατί οι λέξεις, όπου νάναι θα μ ’ εκδικηθούν... Ο ποιητής φανερώνει τα έσχατα. Η προδοσία εκδηλώνεται πάντο­ τε έγγιστα και απλά. Και αν ο θάνατος είναι το άλλο πρόσωπο της ζωής, το κρυμμένο σε δεύτερο πλάνο αλλά το μόνο κυρίαρχο, για­ τί προδίδει στο τέλος όλες τις προελαύνουσες επιφάσεις της, στην ποίηση η προδοσία επέρχεται από τις λέξεις. Οι λέξεις, αυτό το α­ ναντικατάστατο υλικό της ποίησης, που ματαιώνουν πάντα ολοσχερώς ή, έστω, εν μέρει τα αιθέρια σχέδια του πλαστουργού των. Η ΑΙΑΣ ΚΕΦΑΛΑΣ

τα προβλήματα της ελληνικής κινηματογραφίας y r\

ΧΡΥΣΑΝΘΗΣ ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΥ: Ελληνική κινηματογραφία 1965-1975. Θεσμικό πλαίσιο - Οικονομική Κατάσταση. Αθήνα, Θ ε­ μ έ λ ιο , 1989. Σελ. 188.

συγγραφέας φαίνεται ότι έχει αγαπήσει τον ελληνικό κινημα­ τογράφο. Έχει δουλέψει γι’ αυτόν από υπεύθυνη διοικητική θέση. Είναι κινηματογραφόφιλη κι ερευνήτρια. Συνέχεια αυτών των ενασχολήσεων, των συμπαθειών και αρμοδιοτήτων της το εξαιρε­ τικά χρήσιμο βιβλίο της. Ο όρος «κινηματογραφία» δεν είναι κοινά αποδεκτός απ’ τους ιστορικούς, τους κοινωνιολόγους και τους εγκυκλοπαιδιστές του κινηματογράφου. Από όσα γνωρίζομε, μόνο ο Τζιοβάννι Γκρατσίνι τον καταχωρεί με την έννοια που τον εκλαμβάνει η συγγραφέας (στο βιβλίο του Le mille parole del cinema). Η κινηματογραφία καλύπτει το σύνολο των παραγωγικών δραστηριοτήτων που αναφέρονται στον κινηματογράφο ως τέχνη, τεχνική, βιομηχανία. Συχνά, όμως, ακό­ μη και στο προλογικό σημείωμα, ο όρος συνοδεύεται απ’ τα κρα­ τούντα συνώνυμό του «κινηματογράφος» ή «σινεμά». Νομίζω ότι ορθότερος είναι ο όρος «κινηματογράφος». Στην ελληνική κινημα­ τογραφία η συγγραφέας εντοπίζει ένα συγκεκριμένο πεδίο έρευνας (το «θεσμικό πλαίσιο» και την «οικονομική κατάσταση»), σε μια συγκεκριμένη χρονική περίοδο (1965-1975). Με τους όρους «θεσμι­ κό πλαίσιο» εννοεί κυρίως, αν όχι αποκλειστικά, τις νομοθετικές ρυθμίσεις που ισχύουν στο διάστημα αυτό. Με τους όρους «οικονο­ μική κατάσταση» εννοεί τις συνθήκες παραγωγής, και κυρίως εκ­ μετάλλευσης, των ελληνικών ταινιών. Σε συνάρτηση με τα δύο αυ­ τά αντικείμενα έρευνας εξετάζει και τη στάση του κράτους απέναντι στην ελληνική κινηματογραφία. Περαιτέρω με μια εισαγωγική α­ ναφορά της (σελ. 11) νομιμοποιεί κάποιες επικίνδυνες παρεκκλί­ σεις της απ’ την ιστορία, την οικονομία και την κοινωνιολογΐα προς την αισθητική και τη θεωρία του κινηματογράφου (αναγκαστικά τώ­ ρα ο όρος αυτός).

Η

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΚΙΝΗΜΑΤΟΓΡΑΦΙΑ

1965-1975 Θεσμικό πλαίσιο - Οικονομική κατάσταση

84/εττιλογη τα κεφάλαια (Ιο,2ο,3ο,4ο), που αναφέρονται στην οικονομική και κοινωνική λειτουργία της ελληνικής κινηματογραφίας, ο αναγνώστης βρίσκει πάρα πολλά στατιστικά στοιχεία. Η συγγρα­ φέας, μάλιστα, του παρέχει τη δυνατότητα της σύγκρισης ανάμε­ σα στά ελληνικά μεγέθη και τα ευρωπαϊκά ποσοτικά δεδομένα. Απ’ τα τελευταία λείπει οποιαδήποτε αναφορά στην παραγωγή των σο­ σιαλιστικών χωρών. Το συμπέρασμά της (σελ. 41-42), ότι η κρατι­ κή παρέμβαση είναι απαραίτητη πρόκειμένου να διαφυλαχτεί η πο­ λιτιστική ταυτότητα και η απρόσκοπτη παραγωγικότητα των εθνι­ κών κινηματογραφιών, είναι ορθό. (Επαναλαμβάνεται και στη σελ.

114). Η αναφορά της όμως στην «κρίση του κινηματογράφου» μάλ­ λον αόριστη. Γιατί δεν διευκολύνεται ο αναγνώστης να αντιληφθεί αν υπονοείται η οικονομική ή άλλης τάξης κρίση. Έτσι κάποιος θα μπορούσε να αντιλέξει βάσιμα ότι στην περίοδο 1965-1975 στην Ελλάδα, και στην Ευρώπη, είχαμε μια «κρίσιμη» καλλιτεχνική άν­ θιση του φιλμικού γεγονότος. Αυτή η ασάφεια επανέρχεται και στην παρατήρηση που γίνεται σχετικά με την ευθύνη του κράτους, το ο­ ποίο διατήρησε υψηλή φορολογία και χαμηλό εισιτήριο, παρά την επιδείνωση «σ’ όλους (;) τους τομείς της κινηματογραφικής δρα­ στηριότητας» (σελ. 74). Οθρό ακόμη το συμπέρασμα (σελ. 52) ότι «η πολιτεία αδιαφορεί και αρκείται σε επιμέρους διευθετήσεις» (στην περίοδο 1965-1975 πάντα). Η «εισπρακτική έκρηξη», που παρατηρήθηκε στην ερευνώμενη δεκαετία, εξηγείται απ’ την πρωτοφανή σε παγκόσμιο επίπεδο προ­ σέλευση κοινού, η οποία πραγματικά ήταν «συγκυριακή» (σελ. 58, 62). Το πλεόνασμα όμως του κέρδους από αυτήν δεν στάθηκαν ι­ κανοί να το αξιοποιήσουν, ούτε οι ιδιωτικοί οικονομικοί παράγο­ ντες, μέσω μιας λογισμένης επενδυτικής δραστηριότητας, ούτε το κράτος, μέσω μιας ορθής διάθεσης του προϊόντος από την υψηλή φορολογία του κινηματογραφικού θεάματος (σελ. 62). Ο βαθμιαίος περιορισμός του κοινού της κινηματογραφικής αίθουσας δεν ανά­ γεται (μόνο) στην έλευση της τηλεόρασης, όπως επισημαίνει η συγ­ γραφέας. Οφείλεται και στην οργάνωση της κοινωνικής ζωής (τρό­ ποι ψυχαγωγίας, ευκολία μετακίνησης, διάσπαση των κοινωνικών ομάδων, διαφοροποίηση της ατομικής συμπεριφοράς).

Σ

το 3ο κεφάλαιο η συγγραφέας ασχολείται με την παραγωγή. Η θέση που αναπτύσσεται σ’ αυτό είναι σε γενικές γραμμές ορ­ θή. Η βιομηχανική (ή βιοτεχνική) οργάνωση της κινηματογραφικής παραγωγής απαιτεί πάγιο κεφάλαιο (και βέβαια λογιστικό χρήμα και εργασία). Ακόμη όσοι επενδύουν σ’ αυτήν αποσκοπούν στο κέρ­ δος. Αυτά έχουν άμεσες συνέπειες στην καλλιτεχνική παραγωγή. Η περιγραφή της κατάστασης της ελληνικής κινηματογραφικής πα­ ραγωγής είναι ακριβής. Επισημαίνουμε την ορθή παρατήρηση ότι η επιβαλλόμενη ενίσχυση των εθνικών κινηματογραφιών δεν είναι θέμα οικονομικό μόνο, αλλά και έντονα πολιτιστικό (σελ. 88). Στο ίδιο (3ο) κεφάλαιο η συγγραφέας επιχειρεί μια (μάλλον επι­ δερμική), αισθητική πλέον εκτίμηση των προϊόντων της ελληνικής κινηματογραφίας στην κρίσιμη δεκαετία. Με φευγαλέες αναφορές σε ψυχολογικές, ιδεολογικές, έπικοινωνιακές και βέβαια κοινωνιο­ λογικές επιστάσεις (σελ. 89-93). Συγχρόνως γίνεται λόγος για μια άλλη «ανάσα» κι ένα άλλο «κλίμα» με την άνοδο της κυβέρνησης Γ. Παπανδρέου (σελ. 93 και 95). Αυτό το τελευταίο, πέρα απ’ το ότι μένει ασαφές κι αναπόδεικτο, είναι αντίθετο με τα επικριτικά συμπεράσματα της κρατικής πολιτικής που καταγράφονται στα δύο προηγούμενα κεφάλαια. Ειλικρινά, θα θέλαμε να ξαναέβλεπε η συγ­ γραφέας το συμπέρασμά της τούτο: «Ελληνικό είναι τελικά καθετί που είναι αληθινό, και από τη σκοπιά αυτή όλη η παραγωγή των

Σ

. ποίηση ΧΡΙΣΤΙΝΑΣ ΚΑΡΥΔΟΓΙΑΝΝΗ: 20ός αιών. Το λυκόφως τον Τιτάνα. Α ­ θήνα, Νέα Σκέψη, 1988. Σελ. 80, σχ. 8ο. Ο χαρακτηριστικός πίνακας, έργο της ίδιας της ποιήτριας, που κοσμεί το εξώφυλλο, εισάγει τον αναγνώστη στον κόσμο της τον ποιητικό, έναν κόσμο εφιαλτικό, γεμάτο προβλήμα­ τα και αντιθέσεις, κινδύνους και συμ­ φορές ορατές και αόρατες ακόμα, που αιωρούνται πάνω από την ά­ γνοια μιας εφησυχασμένης ανθρω­ πότητας, που δε βλέπει πέρ' απ' τον ορίζοντα του επιούσιου. Η ποιήτρια επισημαίνει κι οραμα­ τίζεται. Ζει το παρόν κι ατενίζει πε­ ρίτρομη το μέλλον ζοφερό του αν­ θρώπου: «να διαβαίνει στο χάος του κόσμου/... ωσάν μία στιγμή/ βυθισμέ­ νη εντός της.» (Σελ 10). Αυτός ο φοβερός αιώνας «του αδί­ στακτου ατόμου» (27), που δεν είναι άλλο από ένα χάος παραλογισμών, ως «Ένας γίγαντας πεθαίνει.» (Σελ.

32). Τι άλλο μπορεί να περιμένει τον άνθρωπο στο μέλλον εκτός από βα­ σανιστικό θάνατο, αφού «τώρα τα παιδιά δειπνούν με ψωμί/ ζυμωμένο με καίσιο»; (43). Η ποιητική ψυχή μπροστά στον ό­ λεθρο, που βλέπει να έρχεται ακάθε­ κτος, αισθάνεται το βάρος της ευθύ­ νης, που είναι και ευθύνη του καθε­ ί ς

επιλογη/85 ανθρώπων που προσπαθούν να εκφραστούν μέσα από τον κινημα­ τογράφο όταν είναι ειλικρινής είναι βαθιά εθνική» (σελ. 101-102). Με τις περιορισμένες μας διανοητικές και γνωστικές δυνάμεις δεν κατορθώσαμε να τό καταλάβουμε. Παραπέρα, ορθή η παρατήρηση για το δημιουργικό ρόλο του σκηνοθέτη - παραγωγού στην εξέλιξη της κινηματογραφίας μας απ’ το 1970 και μετά (σελ. 104). ληρέστερο απ’ όλα τα κεφάλαια θεωρούμε το 4ο παρά τις ε­ παναλήψεις (π.χ. για τη ζημιωτική εμφάνιση της τηλεόρασης σελ. 108, 133, για τους λόγους προτίμησης των ελληνικών ταινιών απ’ το κοινό, σελ. 132-144) και τις πολυλογίες του (π.χ. για τους θερινούς κινηματογράφους σελ. 157, για τη φορολογία του θεάμα­ τος σελ. 158, για τις αίθουσες τέχνης σελ. 161). Παραβλέποντας α­ κόμη τη δημοσιογραφική ή συναισθηματική διατύπωση ορισμένων ενοτήτων του (π.χ. «... την εξάρτηση των κυριοτέρων γραφείων απ’ τους Αμερικανούς...», σελ. 144, ή «η εξαφάνισή της δε θα σηματο­ δοτήσει απλώς τη δική της απώλεια (σ.σ. της κινηματογραφικής αίθουσας), αλλά θα συμπαρασύρει και τη γοητεία της τελετουργίας που καλλιεργήθηκε στις δικές της σκοτεινές και γεμάτες μυστήριο προβολές», σελ. 162). Η διήκουσα θέση του ότι οι πολυεθνικές ε­ ταιρείες διανομής ταινιών, οι οποίες ελέγχονται από αμερικανικά κεφάλαια, επιβάλλουν τους όρους διανομής στην Ευρώπη και στην Ελλάδα, είναι ορθή. Η ανάλυση κι η απόδειξη της θέσης αυτής εί­ ναι επαρκείς, νομίζομε. Στο σημείο αυτό θα πρέπει να επισημάνουμε ότι στον τομέα της κινηματογραφικής παραγωγής συμπλέκονται τρεις κλάδοι: η πα­ ραγωγή καθαυτήν, η διανομή και η προβολή. Η διάκρισή τους δεν είναι σαφής στα τέσσερα πρώτα κεφάλαια. Οι κλάδοι αυτοί, όσο κι αν οικονομικά αλληλεξαρτιώνται, οργανωτικά είναι διαφορετικοί.

Π

Σ

το 5ο κεφάλαιο η συγγραφέας προσεγγίζει ένα απ’ τα σημαντι­ κότερα κεφάλαια της κοινωνιολογίας του κινηματογράφου, τη σχέση του κοινού μ’ αυτόν. Ορθά επισημαίνει ότι δεν υπάρχει ένα κοινό, αλλά πολυάριθμα. Περαιτέρω παραθέτει δυο βασικές από­ ψεις για την επίδραση του κοινού στην παραγωγή του κινηματογρα­ φικού προϊόντος. Η μία, αποδίδει στο κοινό καθοριστική επιρροή ως προς το είδος και την ποιότητα. Η άλλη, αναιρεί οποιαδήποτε τέτοια δυνατότητα αναγνωρίζοντας την παντοδυναμία των παρα­ γωγών. Πρώτο, δε γίνεται διάκριση ότι και οι δυο παραπάνω αντί­ θετες απόψεις αφορούν τα προϊόντα μαζικής παραγωγής, όχι το σύ­ νολο των ταινιών. Δεύτερο, δεν αποσαφηνίζεται ότι κανείς από τους μελετητές στους οποίους αναφέρεται η συγγραφέας δε θεωρεί τη μία ή την άλλη αποκλειστικές (ή «απόλυτες»). Ο Sanchez Vazquez π.χ. στην επόμενη παράγραφο του βιβλίου του, την ανατρέπει μιλώντας για μια «απατηλή» εμφάνιση των σχέσεων παραγωγής/κατανάλωσης στην καπιταλιστική κοινωνία (Art and Society, σελ. 275 in fine).

O Rene Bonell μιλά για «εμπορευματοποίηση της τέχνης» και την πρακτική σκοπιμότητα που έχει αυτή για τον «κινηματογραφικό κα­ πιταλισμό» (La cinema exploite, σελ. 264-265). Ο Enrico Fulchignoni μιλά' για «πάτρωνες .του κιτς που εκμεταλλεύονται τις πολιτικές ανάγκες των μαζών για να ποριστούν κέρδος», παραθέτοντας στη συνέχεια κάποιο πολύ ενδιαφέρον απόσπασμα του Mac Donald για τα πολιτικά κίνητρα που οδηγούν στη μαζική παραγωγή πολιτιστι­ κών προϊόντων και στη Σοβ. Ένωση (La civilisation del' image, σελ.

200-201). Η Μελίνα Σεραφετινίδου (Κοινωνιολογία των Μέσων Μα­ ζικής Επικοινωνίας, σελ. 253-254 επ.) κι ο γράφων (Κοινωνιολογία του κινηματογράφου, σελ. 101 επ.) υποστηρίζουν τη σύνθετη μορ-

* 30]

νός, να την πιέζει προς την κατεύ-' θυνση της προσπάθειας γι' αποτρο­ πή του κακού. Κι ανατρέχει, όχι χω­ ρίς λόγο, στις ρίζες της πίστης και της ζωής ν' αντλήσει από κει το μό­ νο ζωντανό νερό, το μαγικό νερό, για να ραντίζει τον κόσμο, να ποτίσει τους ανθρώπους και να τους κάμει να ξαναθυμηθούν την προέλευσή τους, να συνειδητοποιήσουν τον α­ ληθινό προορισμό τους. Κι αυτό το νερό δεν είναι τα αθάνατο, αλλά το μαγικό, το θαυματουργό, η Αγάπη! Τι να τη ν κάμει ο άνθρωπος ο ταλαί­ πωρος μια ατέλευτη ζωή ατελεύτη­ των θασάνων; Το σπέρμα του κακού είναι μέσα στον άνθρωπο και βλασταίνει επικίν­ δυνα όπου δεν υπάρχει Αγάπη. Κι α­ πό τον κόσμο με τις τόσες μέριμνες «υπέρ των αναξιοπαθούντων» συ­ νανθρώπων μας, λείπει η Αγάπη! Χρειάζεται να ξαναγεννηθεί ο κό­ σμος μαζί με τον ποιητή, μαζί με την Αγάπη. Η ποιήτρια με στίχους απλούς, πε­ ζούς συχνά, αλλά βαθύτατα ανθρώ­ πινους, μεσ' από την εφιαλτική νύ­ χτα του κόσμου μας, όπου κι η ίδια ζει, φέρνει αυτό το μεγάλο μήνυμα: Την αναζήτηση και πραγμάτωση της μοναδικής εντολής: Αγαπάτε αλλήλους! Και δεν βλάφτει αν αυτό έρχε­ ται μεσ' από ευαγγελικά ή αποστολικά κείμενα ή αν ακούγεται από α­ πλούς και ταπεινούς ποιητές. Αρκεί ο άνθρωπος κι ο κόσμος να ξαναβρεί τον χαμένο εαυτό του, ή αν θέλου­ με, να βρεί τον εαυτό του μεσ' από την αλλοτρίωση και το διασκεδασμό της προσωπικότητάς του.

ΕΛΕΝΗ ΧΩΡΕΑΝΘΗ

86/επιλογή φή της σχέσης αυτής. Η συγγραφέας με τον τρόπο που παραπέμπει σ’ όλους τους παραπάνω μελετητές δίνει την εντύπωση ότι η ίδια έρχεται να αναιρέσει με μια ολιγόλεκτη, πεντέμισι σειρών, παρά­ γραφο (σελ. 165- 166) τη μονομέρεια των δύο αντιτιθέμενων α­ πόψεων. το ίδιο κεφάλαιο σοβαρότατα και σύνθετα προβλήματα, όπως η σχέση θεατή/φιλμικού κειμένου πλέον, συνοψίζονται σε α­ ποφθεγματικές φράσεις όπως τούτη εδώ: «ο θεατής αναπαράγει το σινεμά κι αυτό αναπαράγει την αστική ιδεολογία» (σελ. 167). Η τε­ λευταία αυτή φράση ανήκει βέβαια στον Barthelemy Amengual και συνδέεται με μια προηγούμενη, την οποία επίσης παραθέτει (σε ει­ σαγωγικά τώρα) η συγγραφέας. Και οι δύο μαζί λένε: «Ο καπιτάλισμός παρήγαγε τον κινηματογράφο, ο οποίος παρήγαγε το θεατή. Κι ο θεατής δε μπορεί παρά να αναπαράγει αυτόν τον κινηματο­ γράφο ο οποίος αναπαράγει την αστική ιδεολογία» ( Clefs pour le cinema, σελ. 186). Ακόμη με τη σωρευτική παράθεση βιβλιογραφίας, απ’ τον κοινωνιολόγο - ιστορικό Pierre Sorlin ώς τον Φρόϋντ και τους ψυχαναλυτές-συγγραφείς J. Laplanche και J.B. Pontalis, δεν εξηγούνται «οι πολύπλευρες φαντασιώσεις και εξαρτήσεις» (σελ.

167) του θεατή απ’ την προβαλλόμενη ταινία. Οι τρεις τελευταίοι μάλιστα συγγραφείς μακρινή κι έμμεση σύνδεση μπορούν να έχουν με το πρόβλημα. Μ’ αφορμή την τελευταία βιβλιογραφική παρατήρηση ρωτούμε: α) ποιά σχέση έχει το δοκίμιο της Annie Goldman με την ανασταλ­ τική επίδραση που είχε η επιβολή της απριλιανής δικτατορίας στην ελληνική κινηματογραφία (σελ. 96, σημ. 27). β) σε ποιο σημείο ο Georges Sadoul αναφέρει στοιχεία για τις ταινίες των Φελλίνι, Μπέργκμαν, Μπουνιουέλ που προβλήθηκαν στην Ελλάδα και πόσους θε­ ατές προσέλκυσαν (σελ. 139, σημ. 20). Δεν επεκτεινόμαστε περισ­ σότερο στο τελευταίο αυτό. Παραδείγματα δίνομε. Η Χρυσάνθη Σωτηροπούλου εργάστηκε, κατά την γνώμη μας, α­ ποτελεσματικά στη συγκέντρωση και ανάλυση των αριθμητικών δε­ δομένων. Ευστόχησε στον εντοπισμό καίριων προβλημάτων της ευ­ ρωπαϊκής και της ελληνικής κινηματογραφίας, σχετικών με νομι­ κά, ορισμένα κοινωνιολογικά, και οικονομικά δεδομένα. Δεν θα λέγαμε το ίδιο για τις θεωρητικές παρεκβάσεις ή παρενθέσεις της. Ούτε για την ορθή πάντοτε αξιοποίηση του βιβλιογραφικού υλικού. Παρά τις ασήμαντες επιφυλάξεις μας όμως, το βιβλίο της θεωρού­ με ότι συμπληρώνει ένα μεγάλο κενό στην πενιχρή ελληνική βιβλιο­ γραφία και αναδείχνει την ίδια μία συγγραφέα με ιδιαίτερες ερευ­ νητικές ικανότητες.

Σ

ΝΙΚΟΣ ΚΟΛΟΒΟΣ

η αναζήτηση της σχέσης του δημιουργού με το θεό ΓΤΛ

ΜΟΣΧΟΥ ΕΥΑΓΓΕΛΟΥ: Μύρο και δάκρυ. Αθήνα, Ί κ α ρ ο ς , 1988. Σελ. 305.

άθε πνευματικό έργο κλείνει μέσα του μύρο και δάκρυ. Είναι η δημιουργία του πόνου και της αναζήτησης του Θεού. Γιατί στα βάθη της υπαρξιακής αγωνίας του ανθρώπου, στην αναζήτηση του βαθιού νοήματος της ζωής του, κρύβεται σχεδόν πάντα η ανα-

Κ

επιλογη/87 ζήτηση του Θεού. Είναι η σχέση του ανθρώπου με το μεταφυσικό του πρόβλημα. Και εκείνοι που πίστεψαν σ’ ένα Θεό και εκείνοι που δεν πίστεψαν έζησαν την ίδια οδυνόμενη πορεία αναζήτησης της υ­ περβατικής Αλήθειας. Πέρασαν από ίδια ή παραλλαγμένα σκοτει­ νά κανάλια της πνευματικής αγωνίας αναζητώντας το φως. Το ουρανικό φως. Ο Ευάγγελος Μόσχος, καταξιωμένος πια μελετητής και ώριμος στοχαστής, στον δοκιμιακό τόμο του «Μύρο και Δάκρυ» που πε­ ριλαμβάνει μια σειρά από έξοχα μελετήματα, ακριβώς αναζητά αυτή τη σχέση του δημιουργού με το Θεό. Αναζητά τη μυστική διάσταση του προσώπου, το δέος της ψυχής. Με ματιά οξυδερκή, με πνεύμα διεισδυτικό, επιχειρεί βαθιές τομές στο έργο που αναλύει, αναζη­ τώντας αυτή τη συγκεκριμένη ρωγμή από φως, από ουρανό, από χριστιανικό μύρο, από μοναχικό δάκρυ, από εσωτερική ενότητα, από υπέρβαση. Έτσι, καίτοι είναι ανόμοιο και ασυγγενές το έργο των ποιητών και στοχαστών που μελετά, ωστόσο το συνδέει αυτή η συγκεκριμέ­ νη οπτική, αυτή η κοινή υπαρξιακή αγωνία, αυτό το ίδιο ουρανικό φως. Το εκφρασμένο με διαφορετικούς καταυγασμούς του λόγου, με διάφορη εσωτερική λάμψη. Όμω ς και πέρα απ’ αυτό, στο «Μύ­ ρο καί Δάκρυ» χαίρεται κανείς τον εμβριθή κριτικό λόγο του Ευάγ­ γελου Μόσχου. Λόγος βαθιά βιωμένος, πολυδιάστατος, κι ακόμα λόγος λυρικός, μεστός από γνώση και υψηλά νοήματα. Ευάγγελος Μόσχος δεν είναι μόνον ο αποκαλυπτικός και ο­ ξυδερκής μελετητής των άλλων, είναι ο ίδιος ένας δημιουρ­ γός. Γιατί η κριτική ανάλυση, ως αναγωγή του λόγου στις δημιουρ­ γικές πηγές του, είναι μια αυθύπαρκτη δημιουργία, που μας οδηγεί στις πηγές των οραματισμών και της αγωνίας του ίδιου του μελε­ τητή, μας οδηγεί στις υπαρξιακές αλήθειες του, στην προσωπική του διαίσθηση για τον κόσμο και την ύπαρξη, στις δικές του μετα­ φυσικές θέσεις. Μιλάμε για τον φωτισμένο μελετητή. Και ο Ευάγγελος Μόσχος αυτές τις διαστάσεις δίνει στο κριτικό έργο του. Γράφει στον πρό­ λογο: «Εκείνο που με απασχολεί σε σημαντική έκταση στα δοκί­ μια αυτά είναι το μεταφυσικό πρόβλημα. Και χύνοντας μύρο συν δάκρυσι (οι δημιουργοί) σε κάποιες ώρες απέραντης γαλήνης και γόνιμης μοναξιάς, αναζητούν μες στα κατάβαθα της ύπαρξής τους το Θεό, τη μυστική ουσία της ζωής, την εσωτερική ενότητά τους. Χρέος μας επιτακτικό ν’ ακούσουμε την πιο μύχια φωνή της ψυχής τους». Και πριν περάσουμε στους επιμέρους στοχαστές και ποιητές του βιβλίου του, θέτουμε κάποια βιογραφικά της πνευματικής πορείας του στην Ελληνική Γραμματεία. Ο Ε.Μ. έχει στο ενεργητικό του εφτά λογοτεχνικά βιβλία, παράλ­ ληλα με πλήθος κριτικών και δημοσιευμάτων σε εφημερίδες και πε­ ριοδικά. Το πρώτο του είναι: «Τα Δέκα Χορικά» του T.S. Eliot, ει­ σαγωγή, μετάφραση και σχόλια, για το οποίο ο Παπατσώνης είπε: «βλέπω επιτέλους να τονίζεται το θεολογικό βάθος του Έλιοτ». Α­ κολουθεί το βιβλίο «T.S. Eliot, ένας Ποιητής Προφήτης του καιρού μας» (1973). Είναι επίσης μια μελέτη σε βάθος της ποίησης του Έ ­ λιοτ, που φωτίζει τις μεταφυσικές προεκτάσεις του έργου και δίνει νέες οπτικές της υπερβατικής θεώρησης. Το 1975 κυκλοφόρησε το βιβλίο του «Ελευθερία και Γλώσσα», μια σειρά από δοκίμια μεστά, γεμάτά αλήθειες βιωμένες. Ακολουθούν τα βιβλία του «Τάσος Αθανασιάδης, ένας ανατόμος της κοινωνίας και της ψυχής». Πρό­ κειται για ένα μεγάλο μελέτημα πάνω στο έργο του διακεκριμένου συγγραφέα και Ακαδημαϊκού. Το 1978 κυκλοφόρησε ένας μεγάλος τόμος με τίτλο «Αποτιμήσεις» που βραβεύτηκε από την Ακαδημία

Ο

Γ1ΩΡΓΗ ΜΑΝΟΥΣΑΚΗ: Χώροι Αναπνοής - Ένα Τρίπτυχο. Αθήνα, Πρόσπερος, 1988. Σελ. 64, σχ.

8ο. Ο αγώνας κι η αγωνία του ποιητή να βγει από τα δίχτυα της νύχτας που τον καταδυναστεύει, η προσπάθειά του να ξεκαθαρίσει τους ανοι­ χτούς λογαριασμούς του με τον κό­ σμο των απωθημένων, αποτελούν τον πυρήνα των 48 ποιημάτων των Χώρων Αναπνοής, που χωρίζονται σε τρεις επιμέρους ενότητες με τους χαρακτηριστικούς τίτλους: Εν αγρυ­ πνία, Μνήμες και στιγμές, Καθη­ μερινά. Χωρίς αμφιβολία, είναι χώροι ανα­ πνοής τα καλοδουλεμένα ποιήματα του Γ.Μ. Οι στίχοι του χωρίς να εί­ ναι επίπεδοι, είναι διαυγείς, οι λέξεις είναι καίριες και πλήρεις νοημάτων, είναι περιεκτικές. Τα σύμβολά του λειτουργούν σε λογικούς συσχετι­ σμούς με τα πράγματα. Ο ποιητής ψηλαφεί τον κόσμο του, και δίνει σχήμα συγκεκριμένο στα οράματά του. Ο χρόνος του είναι παρελθοντικός, ακόμα κι όταν ο χώρος φαι­ δρύνεται από τις ερωτικές στιγμές, που τρυφεραίνουν τα πράγματα και χαροποιούν τα σώματα μέσα σ' ένα λυτρωτικό φως, όπου τα πάντα κα­ ταξιώνονται κι ο ποιητής βλέπει ν' «αναπηδούνε ψίχουλα άστρων/(...) απ' το πηγάδι της νύχτας» (22). Η νύχτα πολύμορφη κυριαρχεί στην ποίησή του. Μέσα στον υπο­ βλητικό της χρόνο μπορεί να κινεί-

isr

88/επιλογη Αθηνών. Περιλαμβάνει δοκίμια και μελετήματα για τον Ανδρέα Κάλβο, τον Παλαμά, τον Σικελιανό, το Σεφέρη και άλλους. Στη συ­ νέχεια, από τις εκδόσεις της Εστίας κυκλοφόρησε ένα αξιόλογο βι­ βλίο για τον Καβάφη, «Επιστολές στο Μάριο Βαγιάνο». Είναι μια σειρά επιστολές που έστειλε ο Καβάφης στον Μ. Βαγιάνο, με πλού­ σια σχόλια και κρίσεις. Και ερχόμαστε στο «Μύρο και Δάκρυ». ι ποιητές και στοχαστές που αναλύει είναι, με τη σειρά του βι­ βλίου: «Κωστής Παλαμάς και οι επιστημονικές αναζητήσεις» (Η δίψα του για εσωτερική ενότητα και κοσμοθεωρία). Ο μελετη­ τής επιχειρεί να ανασύρει από το παλαμικό έργο μια άλλη διάστα­ ση, έναν άλλο εσωτερικό κραδασμό, καθώς φωτίζει τις βαθύτερες αγωνίες της ψυχής του ποιητή, τη σχέση Επιστήμης και Θρησκείας που αποτελεί μια δική του σχέση με το Θεό. Ακολουθεί το δοκίμιο «Ο Ερνέστος Ρενάν και οι Ψυχάρηδες». Στο εκτεταμένο αυτό δοκίμιο μιλά όχι μόνο για το έργο του Ρενάν και των Ψυχάρηδων, αλ­ λά και για την προσωπική ζωή τους. Πώς ο εγγονός του Ρενάν, Ερ­ νέστος Ψυχάρης, έχοντας ζήσει σ’ ένα κλίμα άρνησης του Θεού και αδιαφορίας, με το βιβλίο του «Το ταξίδι του Εκατόνταρχου», που είναι ένα ψυχογράφημα περισσότερο, γίνεται ένθερμος οπαδός της χριστιανικής πίστης. Ακολουθεί το δοκίμιο «Βίκτορ Ουγκό και Πολ Κλοντέλ». Και εδώ επίσης ο συγγραφέας μέσα από το έργο των ποι­ ητών προσπαθεί να σκιαγραφήσει το χριστιανικό πρόσωπό τους. Και διεισδύει ακόμα πιο βαθιά, αντιπαραθέτει την πίστη του Κλο­ ντέλ μ’ αυτή του Ουγκό και εξηγεί γιατί ο πρώτος αρνήθηκε τον δεύ­ τερο, ποια ήταν η αγωνία της δικής του σχέσης με το Θεό, ποιο ή­ ταν το περιεχόμενο της πίστης. Ακολουθεί «Η χριστιανική μαρτυρία στο έργο του Καβάφη». Μέσα από μια εμπεριστατωμένη έρευνα του καβαφικού έργου αλλά και του προσώπου, αναζητά τη θρησκευτική αγωνία του ποιητή, τις κρυμμένες πηγές της πίστης του. Και βέβαια, θα δει πως είναι ολο­ φάνερη «Η έλλειψη βιωματικής και ουσιαστικής προσέγγισής του στο χριστιανισμό». Ακολουθούν τα δοκίμια «Ιωάννης Πολέμης, η λησμονημένη ποιητική μας παράδοση», «Η θρησκευτική φύση του 'Αγγέλου Σικελιανού», ένα εμπνευσμένο κείμενο όπου προσπαθεί να συνδέσει ή να βρεί σημεία επαφής της θρησκευτικότητας του ποι­ ητή με τον αρχαίο ελληνικό κόσμο. Και συνεχίζει «Ο Άγγελος Σικελιανός, ο ποιητής του πολέμου», για να φτάσει στο έξοχο δοκί­ μιό του, «Ο Τ. S. Eliot ανάμεσα στην Πύλη της κόλασης και στην Πύλη τ’ Ουρανού», όπου μας λέει: «Ανάμεσα στην πύλη της κόλα­ σης και στην πύλη τ’ ουρανού κινήθηκε και ο ίδιος ο ποιητής στο μάκρος μιας ολόκληρης ζωής». Ακολουθεί το δοκίμιο «Η Εξαστράφτουσα Παρουσία - Τοποθέ­ τηση και κατάταξη του έργου του Τ. Κ. Παπατσώνη». Εδώ έχουμε την κατεξοχήν θρησκευτική φύση, έχουμε τη χριστιανική ποιητική συνείδηση, που αντλεί το υλικό της ποίησης από τις πιο καθαρές πηγές της ελληνικής ορθοδοξίας. Και επειδή και ο μελετητής βα­ θιά θρησκευόμενος, συνεχίζει με το δοκίμιο «Τρόπαιον Αγάπης και Καταλλαγής - Η εορταστική ποίηση του Τ. Κ. Παπατσώνη». Ο Τάφος του Χριστού είναι για τον Παπατσώνη πηγή ζωής, θα μας πει. Και το βιβλίο κλείνει με τα δοκίμια: «Ι.Μ. Παναγιωτόπουλος, ο δοκιμιογράφος, ο κριτικός και η μάχη με την ενότητα», όπου βέ­ βαια δεν μπορεί να βρεί θρησκευτική συνείδηση και αναζητά εσω­ τερική ενότητα. «Η τίμια πνευματική άθληση του Θεόδωρου Ξύδη» και τέλος, «Η πνευματική και κοινωνική προσφορά της Αύρας Σ. Θεοδωροπούλου». Πιστεύω πως το βιβλίο, μ’ αυτή την ιδιαίτερη θέση του,-αποτελεί σημαντική προσφορά στα Ελληνικά Γράμματα.

Ο

ΜΑΡΙΑ ΛΑΜΠΑΔΑΡΙΔΟΥ - ΠΟΘΟΥ

ται άνετα στους δαιδαλώδεις δρό­ μους του ονείρου και να σχηματίζει τις εικόνες του κόσμου του, να ισορ­ ροπεί κάπου ανάμεσα στο. σωρό των απωθημένων και στις καθημερινές συμβατικότητες. Και τότε διαρρηγνύ­ οντας τ' όνειρο και τον ιστό της «γριάς αράχνης», αφυπνίζεται περί­ τρομος και κατάμονος μέσα σ' ένα τρομαχτικό κι εφιαλτικό τοπίο, νιώ­ θει εγκαταλελειμμένος «καταμεσίς στην έρημο/ νύχτας αβυσσαλέας κι εκατόγχειρης» (9), κρατώντας το έσχα­ το απόκτημα της οδυνηρής εμπει­ ρίας: «το τίποτα» (14). Και τότε προς τι η αγωνία κι ο αγώνας; Όμως ο ποιητής δεν θα μείνει ε­ κεί. Θα 'ρθει η στιγμή η ευλογημένη που θα τον βυθίσει σ' έναν ύπνο γλυ­ κό «το σμήνος των ήχων» και θ' ακού­ ει μια κρυφή μουσική σαν ν' «ανάβλυζε απ' την καρδιά του». Καί τότε ο κό­ σμος όλος θα ημερέψει, μια γλυκιά ευδαιμονία θα χυθεί παντού σαν να έγινε όλος ο κόσμος «πιο πράος, πιο ειρηνικός/ χωρίς εξάψεις κι έριδες» (58). Καταλήγοντας έτσι δίνει μια καθολικότητα στα ποιήματά του και μαζί και το λογικό συμπέρασμα των εμπειριών του, που μας βοηθάει, κοι­ τάζοντας προς τα πίσω, να δούμε πιο καθαρά τον κόσμο του, ν' ανα­ γνωρίσουμε τα σύμβολά του και να εκτιμήσουμε θετικά την ποιητική του προσφορά.

Ε.Χ.

ΕΚΔΟΣΕΙΣ Κ ΕΔΡΟ Σ Γ. Γενναδί

ΙΣΑΑΚ ΑΣΙΜΟΦ

α ρ η ς

ιβλιοθήκη του Σύμπαντος

°JK S

%*

Ο Η Λ ΙΟ Σ Ο Γ α λ α ξία ς μ < $ * και ά λλαf Γ ά λ α ξίε ς

-

*

Τ ο Ή λ ια κ ό μ α ς Σ ύ σ τη μ α Κ βά ζα ρς, Π ο ύ λζα ρς και Μ α ύ ρ ες Τ ρύ π ες

«Να θυμάστε ότι η επιστήμη έχει την ικανότητα, αν χρησιμοποιείται με σωφροσύνη, να λύνει τα τεράστια προβλήματα που αντιμετωπίζουμε καθημερινά. Η επιστήμη, επίσης, έχει ικανότητα, αν δε χρησιμοποιείται με σωφροσύνη, να καταστρέφει την ανθρωπότητα. Α πό τα πα ιδιά μας εξαρνα μάθουν τόσα γ ι’ αυτήν, ώστε να τη χρησιμοποιήσουν με σοφία.» Η Βιβλιοθήκη του Σύμπαντος είναι ένα συναρπαστικό κράμα επιστημονικών γεγονότων και θεωριών που παρουσιάζεται μέσα σε 33 βιβλία με θαυμάσια εικονογράφηση. Ο Ισαάκ Ασίμοφ απευθύνεται σ’ όλες τις ηλικίες. Η Β ιβλιοθήκη τον Σ ύμπα ντος είναι γραμμένη με το δικό του χαρακτηριστικό χιούμορ, με διαύγεια ύφους, με ενθουσιασμό και με βάση την τεράστια γνώση του γύρω από διαστημικά και επιστημονικά γεγονότα, πετυχαίνοντας έτσι να μυήσει τους νεαρούς αστρονόμους στο θαύμα του Σύμπαντος.