Τεύχος 228

(«ΣΤΟΥ ΓΚΟΒΟΣΤΗ») Ζωοδόχου Πηγής 21 - τηλ.: 3615433

ΑΥΤΗ Η ΚΑΤΑΧΩΡΗΣΗ ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ ΔΙΑΦΗΜΙΣΗ, θέλουμε μόνο να σας ευχαριστήσουμε για την αγάπη που μας δείξατε όλον αυτό το χρόνο. Σας καλούμε την τελευταία εργάσιμη μέρα, την Παραμονή της Πρωτοχρονιάς, να πάρουμε ένα ποτό και να ευχηθούμε τα: «Χρόνια Πολλά & Ευτυχισμένα» ΣΤΟΥ ΓΚΟΒΟΣΤΗ τηλ. 36.15.433 - 36.22.251

Ζω οδόχου Π ηγής 21

ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ ΕΙΝΑΙ ΤΟ ΚΑΛΥΤΕΡΟ ΔΩΡΟ ΑΠΟ 15 ΔΕΚ - ΕΩΣ 3 ΙΑΝ. 01 ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΜΑΣ ΠΡΟΣΦΕΡΟΥΝ ΓΙΑ ΚΑΘΕ ΑΓΟΡΑ ΣΑΣ, ΑΠΟ ΤΟ ΒΙΒΛΙΟΠΩΛΕΙΟ ΜΑΣ, ΣΟΛΩΝΟΣ 94, ΕΝΑ ΒΙΒΛΙΟ ΔΩΡΟ

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ -

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ -

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ -

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ -

από τις εκδόσεις ΝΕΑ ΣΥΝΟΡΑ Σόλωνος 94,106 80 Αθήνα, ΊηΙ: 3600398-3610589-3644409 FAX 3617791

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ ΕΙΝΑΙ ΤΟ ΚΑΛΥΤΕΡΟ ΔΩΡΟ ΑΠΟ 15 ΔΕΚ - ΕΩΣ 3 ΙΑΝ. 01 ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΜΑΣ ΠΡΟΣΦΕΡΟΥΝ ΓΙΑ ΚΑΘΕ ΑΓΟΡΑ ΣΑΣ, ΑΠΟ ΤΟ ΒΙΒΛΙΟΠΩΛΕΙΟ ΜΑΣ, ΣΟΛΩΝΟΣ 94, ΕΝΑ ΒΙΒΛΙΟ ΔΩΡΟ

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ -

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ -

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ -

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ -

SALMAN RUSHDIE

από τις εκδόσεις ΝΕΑ ΣΥΝΟΡΑ Σόίΐωνος 94,106 80 Αθήνα, Tnfi.: 3600398-3610589-3644409 FAX 3617791

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ ΕΙΝΑΙ ΤΟ ΚΑΛΥΤΕΡΟ ΔΩΡΟ ΑΠΟ 15 ΔΕΚ - ΕΩΣ 3 ΙΑΝ. 01 ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΜΑΣ ΠΡΟΣΦΕΡΟΥΝ ΓΙΑ ΚΑΘΕ ΑΓΟΡΑ ΣΑΣ, ΑΠΟ ΤΟ ΒΙΒΛΙΟΠΩΛΕΙΟ ΜΑΣ, ΣΟΛΩΝΟΣ 94, ΕΝΑ ΒΙΒΛΙΟ ΔΩΡΟ

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ -

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ -

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ -

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ -

από τις εκδόσεις ΝΕΑ ΣΥΝΟΡΑ Σόλωνος 94,106 80 Αθήνα, Tn/L 3600398-3610589-3644409 FAX 3617791

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ ΕΙΝΑΙ ΤΟ ΚΑΛΥΤΕΡΟ ΔΩΡΟ ΑΠΟ 15 ΔΕΚ - ΕΩΣ 3 ΙΑΝ. 01 ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΜΑΣ ΠΡΟΣΦΕΡΟΥΝ ΓΙΑ ΚΑΘΕ ΑΓΟΡΑ ΣΑΣ, ΑΠΟ ΤΟ ΒΙΒΛΙΟΠΩΛΕΙΟ ΜΑΣ, ΣΟΛΩΝΟΣ 94, ΕΝΑ ΒΙΒΛΙΟ ΔΩΡΟ

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ -

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ -

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ -

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ -

από τις εκδόσεις ΝΕΑ ΣΥΝΟΡΑ Σόλωνος 94,106 80 Αθήνα, Τη*.: 3600398-3610589-3644409 FAX 3617791

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ ΕΙΝΑΙ ΤΟ ΚΑΛΥΤΕΡΟ ΔΩΡΟ ΑΠΟ 15 ΔΕΚ - ΕΩΣ 3 ΙΑΝ. 01 ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΜΑΣ ΠΡΟΣΦΕΡΟΥΝ ΓΙΑ ΚΑΘΕ ΑΓΟΡΑ ΣΑΣ, ΑΠΟ ΤΟ ΒΙΒΛΙΟΠΩΛΕΙΟ ΜΑΣ, ΣΟΛΩΝΟΣ 94, ΕΝΑ ΒΙΒΛΙΟ ΔΩΡΟ

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ -

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ -

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ -

ΓΙΑΝΝΗ Π. ΚΑΤΗ

ν π ι ινιι:

από τις εκδόσεις ΝΕΑ ΣΥΝΟΡΑ Σόλων ος 94,106 80 Αθήνα, Τηλ.: 3600398-3610589-3644409 FAX 3617791

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ ΕΙΝΑΙ ΤΟ ΚΑΛΥΤΕΡΟ ΔΩΡΟ ΑΠΟ 15 ΔΕΚ - ΕΩΣ 3 ΙΑΝ. 01 ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΜΑΣ ΠΡΟΣΦΕΡΟΥΝ ΓΙΑ ΚΑΘΕ ΑΓΟΡΑ ΣΑΣ, ΑΠΟ ΤΟ ΒΙΒΛΙΟΠΩΛΕΙΟ ΜΑΣ, ΣΟΛΩΝΟΣ 94, ΕΝΑ ΒΙΒΛΙΟ ΔΩΡΟ

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ -

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ -

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ -

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ -

από τις εκδόσεις ΝΕΑ ΣΥΝΟΡΑ Σόλωνος 94,106 80 Αθήνα, ΊηΙ: 3600398-3610589-3644409 FAX 3617791

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ ΕΙΝΑΙ ΤΟ ΚΑΛΥΤΕΡΟ ΔΩΡΟ ΑΠΟ 15 ΔΕΚ - ΕΩΣ 3 ΙΑΝ. 01 ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΜΑΣ ΠΡΟΣΦΕΡΟΥΝ ΓΙΑ ΚΑΘΕ ΑΓΟΡΑ ΣΑΣ, ~ ΑΠΟ ΤΟ ΒΙΒΛΙΟΠΩΛΕΙΟ ΜΑΣ, ΣΟΛΩΝΟΣ 94, ΕΝΑ ΒΙΒΛΙΟ ΔΩΡΟ

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ -

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ -

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ -

από τις εκδόσεις

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ -

ΚΛΕΙΔΙ

Σόλωνος 94,106 80 Αθήνα, Τηλ.: 3600398-3610589-3644409 FAX 3617791

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ ΕΙΝΑΙ ΤΟ ΚΑΛΥΤΕΡΟ ΔΩΡΟ ΑΠΟ 15 ΔΕΚ - ΕΩΣ 3 ΙΑΝ. 01 ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΜΑΣ ΠΡΟΣΦΕΡΟΥΝ ΓΙΑ ΚΑΘΕ ΑΓΟΡΑ ΣΑΣ, ΑΠΟ ΤΟ ΒΙΒΛΙΟΠΩΛΕΙΟ ΜΑΣ, ΣΟΛΩΝΟΣ 94, ΕΝΑ ΒΙΒΛΙΟ ΔΩΡΟ

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ -

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ -

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ -

από τις εκδόσεις

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ -

ΚΛΕΙΔΙ

Σόλωνος 94,106 80 Αθήνα, Τη*.: 3600398-3610589-3644409 FAX 3617791

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

ΝΕΑ

ΒΙΒΛΙΑ

1989-1990

ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ ΧΕΝΕΚΑ ΧΑΝΣ ΠΕΤΕΡ

ΦΕΝΤ ΧΕΛΜΟΥΤ

Βασική κατεύθυνση της Κοινωνιολογίας της Παιδείας

Κοινωνική ένταξη και εκπαίδευση

ΑΝΑΓΝΩΣΤΟΠΟΥΛΟΣ ΒΑΣΙΛΗΣ

Κοινωνία και ψυχική υγεία Τόμοι A -Β'

ΜΑΔΙΑΝΟΣ ΜΙΧΑΛΗΣ

Θέματα παιδικής λογοτεχνίας (Συζητήσεις) Τόμος Β

(Επιμέλεια) Το παιδικό θέαμα

ΣΑΚΕΛΛΑΡΙΟΥ ΧΑΡΗΣ

ΡΕΪΜΟΝ-ΡΙΒΙΕ ΜΠΕΡΤ

Η κοινωνική ανάπτυξη του παιδιού *

Η κοινωνική ανάπτυξη του εφήβου

(Επιμέλεια) Επιθεώρηση παιδικής λογοτεχνίας 1988

ΣΑΚΕΛΛΑΡΙΟΥ ΧΑΡΗΣ

ΨΥΧΙΑΤΡΙΚΗ ΤΣΙΑΝΤΗΣ Γ. - ΜΑΝΩΛΟΠΟΥΛΟΣ Σ.

(Επιμέλεια) ΣΥΓΧΡΟΝΑ ΘΕΜΑΤΑ ΠΑΙΔΟΨΥΧΙΑΤΡΙΚΗΣ Θεραπευτικές προσεγγίσεις Τόμος Γ ΣΑΚΕΛΛΑΡΟΠΟΥΛΟΣ Π.

(Επιμέλεια) Ελληνογαλλικό συμπόσιο Κοινωνικής Ψυχιατρικής Τόμος Β'

ΕΚΔΟΣΕΙ Σ

ΚΑΣΤΑΝΙΩΤΗ

Η σ ύ γ χ ρ ο ν η ε κ δ ο τ ι κ ή π α ρ ο υ σ ί α σ τ α ε λ λ η ν ικ ά γ ρ ά μ μ α τ α Ζ. Π η γ ή ς 3 , 1 0 6 7 8 Α θ ή ν α , τ η λ . 3 6 0 .3 2 .3 4 - 3 6 0 .1 3 .3 1

Ν.Δ. ΚΑΡΟΥΖΟΣ: Σχύβαλο αθανασίας ΤΙΤΟΣ ΠΑΤΡΙΚΙΟΣ: 'Οράσεις χαί χώροι τού Νίχου Καρούζου ΕΚΤΩΡ ΚΑΚΝΑΒΛΤΟΣ: Σ τά άνάντη τού ποιητιχού λόγου ΚΩΣΤΑΣ ΓΕΩΡΓΟ ΥΣΟΙ ΙΟ ΥΑΟΣ: Τά πολύτιμα βάσανα τού λεξιμάρτυρος Ν .Δ . Καρούζου Ν.Δ. ΚΛΡΟΥΖΟΣ: Είναι μιά περιπέτεια πολλαπλή τό πνεύμα (Μιά συνομιλία μέ τόν Άντώνη Φωστιέρη καί τόν Θανάση Νιάρχο) ΛΑΕΞΗΣ ΖΗΡΛΣ: 77 έχλαμψη τού τίποτε

ΜΑΤΘΑΙΟΣ ΜΟΥΝΤΕΣ: « "Ωσπερ πελεκάν»

Κ. ΛΙΤΕΑΛΚΗ-ΡΟΥΚ: Ό τόπος τού Καρούζου

ΜΑΝΟΑΗΣ ΙΙΡΛΤΙΚΛΚΗΣ: Η όύσπνοια τής ύπαρξης σ ’ ένα χρεβάτι έχστρατείας

ΚΩΣΤΗΣ ΙΙΛΙΙΑΚΟΓΚΟΣ: Αιχμάλωτος τής ελευθερίας

ΑΚΟΣ ΔΑΣΚΑΑΟΙΙΟΥΑΟΣ: Κλεψύδρα

ΑΘΗΝΑ ΙΙΑΙΙΑΔΑΚΗ: Ή πόλη στήν ποίηση τού Νίχου Καρούζου

ΓΙΩΡΓΟΣ ΜΛΡΚΟΙΙΟΥΛΟΣ: Ρομαντιχός επίλογος ΓΙΩΡΓΟΣ ΒΕΗΣ: Ή έχσταση τού νομιναλισμού

ΜΑΝΟΣ ΣΤΕΦΛΝΙΔΗΣ: Γιά τόν είχαστιχό Ν. Καρούζο

νΛ2τν^> *3 / o-f* αφι έ ρ ωμ α Θ.Δ. ΦΡΑΓΚΟΙΙΟΥΑΟΣ: Μιχρό σχόλιο γιά τήν ποιητιχή τού Ν .Δ . Καρούζου ΕΥΓΕΝΙΟΣ ΑΡΑΝΓΓΣΗΣ: 'Οτιδήποτε αναιρεί τή θέληση θέλοντας, άνήχει στήν τυραννία ΚΩΣΤΑΣ ΣΟΦΙΑΝΟΣ: Νίχος Καρούζος: ένας άχέραιος υπηρέτης τού περιττού ΘΑΝΑΣΗΣ ΧΛΤΖΟΙΪΟΥΑΟΣ. Από στήθους ΓΙΩΡΓΟΣ ΚΑΚΟΥΛΙΔΗΣ: Ν. Καρούζος, ό έλληνας Μίσχιν ΑΑΕΞΗΣ Γ.Κ. ΣΛΒΒΙΔΗΣ: Ν .Δ. Καρούζος, ό έπιστήμονας ποιητής ΓΙΩΡΓΟΣ ΚΛΡΑΒΑΣΙΑΗΣ: Ανοιχτή επιστολή πρός τόν ποιητή Ν. Καρούζο, πού συνεχίζεται ή κλεψύδρα

Σχέδια καί ζωγραφική τού Γεράσιμου Σπέρη

όκτώβρης νοέμβρης ’89

88*8»

ειδικό τεύχος: δρχ. 400

«Η πλέον εκρηκτική ιστορία υψηλών ιδεών μέ­ σα στο χρόνο...» (Newsweek) « Έ ν α αξέχαστο ταξίδι...»

(Time Maqazine) «...Έ να βιβλίο που ζεσταίνει, διεγείρει, τρομο­ κρατεί» (Sunday Times)

η επιστήμη ιη$ μυΰολογια^ Ένα έργο που αποκαλύπτει το άλλο πρόσωπο της παγκόσμιας μυθολογίας. Μ ια πρότυπη έρευ να στο πεδίο της ψυχολογίας και της θρησκειο­ λογίας.

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΙΑ Μ Β Λ ΙΧ Ο Σ Μάρνη 5-7 (Μ ουσείο) · 10433 Αθήνα ·Τ η λ. 5227678

5221744

^

>- U

·" ' - " '

M ika Β αλταρι Ο Α γγελοι Τον Βορρά

Μ ικα Β αλταρι

U

ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΔΙΑΘΕΣΗ: ΑΘΗΝΑ Τ.Κ. 105 64 ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ 57 & ΕΜΜ. ΜΠΕΝΑΚΗ 2ος όροφος ■Τηλ. 32.41.200 · 32.41.958 .

I WC M A R

RGMAN

Α Υ Τ Ο B IΟ Γ P A Φ IA

Η ΜΑΓΙΚΗ ΚΑΜΕΡΑ

κάκτος

ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΔΙΑΘΕΣΗ: ΑΘΗΝΑ Τ.Κ. 105 64 ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ 57 & ΕΜΜ. ΜΠΕΝΑΚΗ 2ος όροφ ος ■Τηλ. 32.41.200 ■32.41.958

ΚΥΚΛΟΦΟΡΗΣΕ

ΔΙΑΒΑΖΩ

ΔΕΚΑΠΕΝΘΗΜΕΡΗ ΕΠΙΘΕΟΡΗΪΗ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ Α. Μεταξά 26, Αθήνα - 106 81

ΠΕΡΙΕΧΟΜ ΕΝΑ ΧΡΟΝΙΚΑ

Σύνταξη: 36.40.487 Λογιστήριο: 36.40.488 Διαφημίσεις: 36.42.789 Συνδρομές: 36.42.765

Η ΑΓΟΡΑ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ ΡΕΠΟΡΤΑΖ Το πρώτο συνέδριο ελληνικής βιβλιογραφίας (Γράφει ο Α δαμάντιος Ανεστίδης)

16 17

ΑΦΙΕΡΩΜΑ

Τεύχος 228 13 Δεκεμβρίου 1989 Τιμή: Juy. 700 Ιδρυτής: Περικλή; ΛΟαναοάπουλ»; Διευθυντής: Γιώργος Γαλάντη; Σύνταξη: Κατερίνα ΓρυπονησιώτοΓ. \ Βασίλη; Καλαμαράς. Ηρακλή; Παπαλίξης. Νένη Ράις, Βάσω Σπάθή. Κοίτη Τοπάλη Οικονομικός υπεύθυνος: Βάσω Σπάθή Συνδρομές: Κατερίνα Γρυπονησιιότου Διαφημίσεις: Ηρακλή; Παπαλέξή; Σελιδοποίηση-Μοντάζ: Νένη Ράι; Γλωσσική επιμέλεια-Διορθώσει;: Βίκυ Κωτσοβέλου Στοιχειοθεσία: Φωτοκύτταρο ΕΠΙ·.. Υμηττού 219. τηλ. 75.16.333 Φωτογραφίσει;-Μοντάξ: I. Χριστοδου λάκο; - 1. Κοργιαλά; Ο.Ε.. Α. Μεταξο 26. τηλ. 36.41.134 Εκτύπωση: Αφοί'Τσαλδάρη Ο.Ε.. Φυ­ λή; 35, Καματερό, τηλ. 26.10.918 Βιθλιοδεσία: Νικ. Κατριδάνο; και Σία Ο.Ε.. Στ. Γόνατά 48. τηλ. 57.49.951 Διανομή: Νέο Πρακτορείο Τύπου Ι6ιοκτήτη;-Εκδότη;: Γιώργο; Γαόαλά: Κεντρική διάθεση: Αθήνα: Πομώνη; Διονύσιο; Ζαλόγγου 1 τηλ. 36.20.889 Θεσσαλονίκη: Βιβλιοπωλείο Λασσάνη 9 τηλ. 237.463

Γιάννης Κουβαράς: Χρονολόγιο Τάσου Λειβαδίτη 20 Νικηφόρος Βρεττάκος: Μνήμη Τ. Λειβαδίτη 25 Ερατοσθένη Καψωμένου: «Αυτό το αστέρι είναι για όλους μας». Ζωικές και κοινωνικές αξίες στον Τ. Λειβαδίτη 26 Δ . Μεντή: Η θεματική της « Ά γο ν η ς γραμμής» στους μεταπολε­ μικούς ποιητές , 33 Αλέξ. Αργυρίου: Ο επικός, λυρικός και ελεγειακός χαρακτήρας του ποιητικού έργου του Τ.Λ.

41 Αθανάσιος Γκότοβος: Δοκιμή προσέγγισης στην ποιητική του Τ. Λειβαδίτη 45 Α. Ζήρας: 1960-1970: Η Δεκαετία-μεταίχμιο στο έργο του Τ.Λ.

52 Α πόστολος Μπενάτσης: η εικονοποιία της τρίτης περιόδου του Τ.Λ. 59 Γιώργος Κεντρωτής: Η σιωπή και η τρέλα των τυφλών ποιητών 63 Α λεξάνδρα Μπουφέα: Η αναζήτηση του ©εού στο έργο του Τ.Λ.

67 Γιάννης Κουβαράς: Το Περιθώριο στο ποιητικό έργο του Τ.Λ.

79 Ιουλίτα Ηλιοπούλου: Στην εποχή της βιολέτας 88 Γιάννης Κουβαράς: Εργογραφία - Βιβλιογραφία Τ.Λ.

90

Παρουσιάσεις 200 βιβλίων 100 εκδοτών (Α' Μέρος)

ΟΔΗΓΟΣ ΒΙΒΛΙΩΝ ΕΠΙΛΟΓΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ: Γράφει ο Παναγιώτης Βρετάκος ΠΟΙΗΣΗ: Γράφει ο Αντώνης Κάλφας ΙΣΤΟΡΙΑ: Γράφει ο Δημήτρης Μαλέσης

137 138 140

ΔΕΛΤΙΟ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΟ ΔΕΛΤΙΟ

145

ΚΡΙΤΙΚΟΓΡΑΦΙΑ

151

(

Εξώφυλλο: Γιώργος Γαλάντης.

101

στο επ όμενο «Διαβάζω»

αφιέρωμα στον Κ. Ντίκενς

Τα είκοσι βιβλιοπωλεία που ρωτήθηκαν για τη σύνταξη της αγοράς του βιβλίου είναι κατά αλφαβητική σειρά: Αίολος-ΑΘ., Αριστοτέλης-ΑΘ., Βάνιας-Θεσσ., Γνώση-ΑΘ., Δωδώνη-ΑΘ., Ελευθερουδάκης-Αθ., Ενδοχώρα-Αθ., Εξαρχόπουλος-ΑΘ., Εστία-ΑΘ., Ιανός-Θεσσ., Κατώι του Βιβλίου-Αθ., Κουρκάκης-Καρδίτσα, Λέσχη του ΒιβλίουΑθ., Libro-Αθ., Μεθενίτης-Πάτρα, Πολΰεδρο-Πάτρα, Μποστάνογλου-Πειραιάς, Ρόμβος-ΑΘ., Σύμβολο-Κηφισιά, Χαβιάρα-Χίος.

η ΑΓΟΡΑ του ΒΙΒΑΙΟΥ 15 Νοεμβρίου έω ς 30 Νοεμβρίου 1989

□ Ο πίνακας παρουσιάζει τα εμπορικότερα βιβλία ενός δεκαπενθημέρου, σύμφωνα με τα στοιχεία που μας παραχώ, ρησαν 20 βιβλιοπώλες απ' όλη την Ελλάδα, δηλώνοντας ο καθένας τους τέσσερα βιβλία που είχαν τις περισσότερες πωλήσεις στο βιβλιοπωλείο του κατά το διάστημα αυτό. Έτσι κάθε βιβλιοπωλείο δίνει τέσσερις βαθμούς στο βιβλίο που είχε τις περισσότερες πωλήσεις, τρεις βαθμούς στο αμέσως επόμενο, δυο βαθμούς στο τρίτο κατά σειρά βι­ βλίο, ενώ ένα βαθμό παίρνει το τέταρτο.

| ΘΕΛΑ Κ.Χ.: Η οικογένεια Π ασκουάλ Ντουάρντε

ΚΑΣΤΑΝΙΩ ΤΗΣ

| Π Α Π ΑΝΘΙΜ ΟΥ Α .: Αυριανισμός. Το σημερινό πρόσ ω πο του Φασισμού. ΘΕΜ ΕΛΙΟ | ΡΑ ΣΝ ΤΙ Σ.: Σατανικοί Σ τίχοι

Ν ΕΑ ΣΥΝΟΡΑ

| ΞΑΝΘΟ ΥΛΗ Γ.: Ο Χ άρτινος Σεπτέμβρης της καρδιάς μας | ΚΑΡΑΒΙΑ Μ .: Ο στοχαστής του Μαρουσιού | Κ ΑΠΑΝΤΑΗ I.: Ε πτά φορές το δαχτυλίδι | ΜΑΚ ΛΕΗ Ν Σ.: Ψ άχνοντας τον εαυτό μου ΒΑΛΤΑΡΙ Μ.: Ο Ά γ γ ελ ο ς του Βορρά | ΘΕΛΑ Κ.Χ.: Η κυψέλη

ΚΑΣΤΑΝΙΩ ΤΗΣ

ΚΑΣΤΑΝΙΩ ΤΗΣ ΕΣΤΙΑ ΚΑΚΤΟΣ

ΚΑΚΤΟΣ

ΖΑΧΑΡΟ Π ΟΥΛΟΣ

□ Ο κατάλογος που ακολουθεί παρουσιάζει, με αλφαβητική σειρά, τα υπόλοιπα βιβλία που δεν προτάθηκαν από δύο τουλάχιστον βιβλιοπωλεία.

Βακαλοπούλου Κ.: Νεώτερη Ιστορία της Ελλάδας (Βάνιας) · Βαλτάρι Μ.: Ο Αιγύπτιος (Κάκτος) · Γαλανάκη Ρ.: Ο βίος του Ισμαήλ Φερίκ Πασά ( Αγρα) · Γκάρντνερ Γκ.: Μπάτμαν (Ν. Σύνορα) · Δήμου Ν.: Τολμη­ ρές Ιστορίες (Νεφέλη) · Ιωάννου Γ.: Ο τρίτος δ ρόμος ήταν και πέρασε (Καστανιώτης) · Κανακάκη Γ.: Βλέ­ πω τα δάκρυα (Libro) · Καψής Γ.: Χαμένες Πατρίδες (Ν. Σύνορα) · Κεραμάς Β.: Το απόρρητο ημερολόγιο στο Καστρί (Παπαζήσης) · Κιτρομηλίδης Π.: Οι πολιτικοί στοχαστές των Νεώτερων Χρόνων Διά ττω ν) · Κορόμηλά Μ.: Ανατολή - Πόντος (Πρατσιώτη) · Λακλός: Επικίνδυνες Σχέσεις A + Β τόμοι (Ά γ ρ α ) · Μαραβέγια Ν.: Η ένταξη της Ελλάδας στην Ευρωπαϊκή Κοινότητα · Επιπτώσεις στον Αγροτικό Τομέα (Ίδρυμα Μ εσογειακώ ν Μ ελετών) · Μέσα στο πλοίο (Μαργαρίτα) · Η Βίβλος για παιδιά (Μ αλλιάρης) · Μοσκώφ Κ.: Για τον έρωτα και την επανάσταση (Καστανιώτης) · Μπράντ Β.: Μια ζωή αγώνες (Δημοσιογραφικός Ο ργα­ νισμός Λαμπράκη) · Ντάκου Θ.: Αστρολογία (Δωδώνη) · Ντολντό Φ.: Σεμινάρια για ψυχανάλυση παιδιών (Εστία) · Ουέλντον Φ.: Διαβολογυναίκα (Ωκεανίδα) · Πέτροβιτς-Ανδρουτσοπούλου Λ.: Το τσιμεντένιο δά­ σος (Πατάκης) · Πράις Ε. - Πάρρυ Τζ.: Πώς θα ενισχύσεται την αυτοπεποίθηση του παιδιού (Δω ρικός) · Σεμπρούν X.: Τι ωραία Κυριακή (Εξάντας) · Τασοπούλου Π.: Κινούμενα Σχέδια (Εστία) · Τζώρτζογλου Ν.: Το μυστικό των φίλων (Ψ υχογιός) · Χόπερ Ρ. Τζ.: Οι πρώτοι Έ λληνες (Βάνιας)

χρονικα/17

Το πρώτο συνέδριο ελληνικής βιβλιογραφίας Στις 21 και 22 Οκτωβρίου πραγματοποιήθηκε στο θέατρο του Κ ολλεγίου Αθηνών στο Ψυχικό το πρώτο συνέδριο ελληνικής βι­ βλιογραφίας με οργανω τές το Ελληνικό Λογοτεχνικό και Ιστορι­ κό Αρχείο (Ε.Λ.Ι.Α.) και το Σ ύλλογο Εκπαιδευτικών Λειτουργών Κ ολλεγίου Αθηνών (Σ.Ε.Λ.Κ.Α.). οργανωτική επιτροπή του συνεδρίου α­ σίες», ο Δ. Δασκαλόπουλος τα «Βιβλιογραφι­ πό τους Α. Ανεστίδη, Δ. Δασκαλόπουλο κά της νεοελληνικής λογοτεχνίας», ο Κ. Ντελόπουλος «Για μια βιβλιογραφία της παιδικής και Ν. Ντελόπουλο, σε μια εξελισσόμενη θε­ ματική προοπτική προσδιόρισε ως θέμα του λογοτεχνίας» και ο X. Καράογλου «Τη βιβλιοπρώτου συνεδρίου το «Βιβλιογραφικό προ­ γράφηση των περιοδικών του 20ού αιώνα». Και στον δεύτερο και τελευταίο κύκλο με σκήνιο στην Ελλάδα σήμερα», και το αφιέρω­ συντονιστή τον Π. Ζάννα παρουσίασαν η Μ. σε στον Κ.Θ. Δημαρά. Οι εργασίες του συνεδρίου αρθρώθηκαν σε Καρπόζηλου «Τη βιβλιογραφία των περιοδι­ τέσσερις κύκλους, δύο για κάθε μέρα. Την κών του 19ου αιώνα», ο Γ. Παναγιώτου «Τις δυ­ πρώτη μέρα στον πρώτο κύκλο με συντονί- σκολίες μιας καταγραφικής περιπέτειας», ο Μ. στρια την Κα Αικ. Κουμαριανού παρουσίασαν Τζεκάκης τη «Βιβλιογραφία: Από την οπτική ο I. Βούρτσης «Το βιβλιογραφικό προσκήνιο γωνία ενός βιβλιογράφου», ο Λ. Καρυάτογλου στην Ελλάδα σήμερα. Βιβλιογραφικές δρα­ τα «Προβλήματα βιβλιογράφησης εφημερί­ στηριότητες ιδρυμάτων και υπηρεσιών», ο Ν. δων 19ου και 20ού αιώνα» και ο Χρ. Σκουρλάς Παναγιώτου την «Κυπριακή βιβλιογραφία. Α­ τις «Δημόσιες β ιβλιογραφ ικές βάσεις δε­ πό την θεωρία στην πράξη» και ο Α. Ανεστί- δομένων». Ύστερα από κάθε κύκλο εισηγήσεων ακο­ δης την «Ελληνική Θεολογική Βιβλιογραφία. Προβλήματα και προοπτικές». Στον, κύκλο αυ­ λούθησε γόνιμη και ενδιαφέρουσα συζήτηση. τό προσκλήθηκε και αποδέχτηκε να εισηγη- Την πρώτη μέρα εξάλλου χαιρέτισαν το συνέ­ θεί ο Π. Νικολόπουλος, της Εθνικής Βιβλιοθή­ δριο ο Μ. Χαριτάτος ως Πρόεδρος του Ε.Λ.Ι.Α., κης, με θέμα «Προβλήματα προσδιορισμού ελ­ και ο Γ. Σπυρόπουλος ως Πρόεδρος του ληνικής βιβλιογραφίας», αλλά δεν παρουσιά­ Σ.Ε.Λ.Κ.Α. και η Αικ. Κουμαριανού διάβασε την στηκε να διαβάσει την εισήγησή του, ούτε και προσφώνηση του Κ.Θ. Δημαρά, που απούσια­ ζε στο εξωτερικό. έστειλε το κείμενό του να διαβαστεί. Στο τέλος του συνεδρίου από μέρους της Στον δεύτερο κύκλο, με συντονιστή το Β. Παναγιωτόπουλο, παρουσίασαν η Λ. Δρούλια οργανωτικής επιτροπής ο Α. Ανεστίδης συνό­ την «Οργάνωση της υποδομής της νεοελλη­ ψισε τα πορίσματά του στα εξής δέκα σημεία: 1) Τίποτε δεν μπορεί να αντικαταστήσει την νικής επιστήμης. Στόχοι και έργο του Κέντρου Νεοελληνικών Ερευνών», ο Κρ. Χρυσοχοΐδης εθνική βιβλιογραφία, που η έκδοσή της ανή­ τα «Ερευνητικά προγράμματα του Κέντρου κει στην ευθύνη του κράτους. Δεν απομένει περιθώριο αναβολής της έκδοσής της. Κρίμα Βυζαντινών Ερευνών. Συμβολές και προβλή­ ματα», και ο Μ. Χαριτάτος τα «Βιβλιογραφικά που απούσιασε τελικά ο διευθυντής της Εθνι­ προγράμματα του Ε.Λ.Ι.Α.». Στον κύκλο αυτό κής Βιβλιοθήκης και δεν ακούστηκε στο διή­ είχε προσκληθεί να παρουσιάσει «Τη βιβλιο­ μερο αυτό ο επίσημος προβληματισμός του. γραφική προσέγγιση της ιστορίας των Βαλ­ Περιμένουμε ωστόσο το πρώτο τεύχος κά­ κανίων» ο Αθ. Καραθανάσης, αλλά ούτε αυτός ποιας προσπάθειας που ανακοινώθηκε από το παρουσιάστηκε, ούτε και έστειλε το κείμενό ακροατήριο. του να διαβαστεί.

2) Μας λείπουν πολύ η βιβλιογραφία του Τη δεύτερη μέρα στον πρώτο κύκλο με συ­ Γαλλικού Ινστιτούτου, η Βαλκανική του Ι.Μ.ντονιστή τον κ. Π. Στεργιόπουλο, διαβάστη­ Χ.Α. και η φιλοσοφική του Πανεπιστημίου Ρεκε η παρουσίαση του Γ.Π. Σαββίδη «Δύο ερευ­ θύμνου. Ας ευχηθούμε ότι θα κατορθώσουν να νητικά προγράμματα», επειδή ο ίδιος αναγκά­ συνεχίσουν την προσπάθειά τους το συντο­ στηκε να απουσιάσει από την Ελλάδα και πα­ μότερο. ρουσίασαν η Ντ. Φιλιππίδη «Τον υπολογιστή 3) Εκτιμάται ως ιδιαίτερα σημαντική η προ­ στις βιβλιογραφικές και λεξιλογικές εργα­ σφορά του Κ.Ν.Ε., του Κ.Β.Ε., του Ε.Λ.Ι.Α. και

Γό

51

Η

& Μ

Γράφει ο Αδαμάντιος Στ. Ανεστίδης

18/χρονικα του Μ.Ι.Ε.Τ, αλλά χαρακτηρίζονται αρκετά ση­ τη συγκρότηση μιας σωστής υποδομής.

7) Είναι ανάγκη να κυκλοφορήσει ένα πε­ μαντικές και οι προσφορές των επώνυμων ει­ δικών βιβλιογραφιών, παρά τις ελλείψεις και ριοδικό αφιερωμένο αποκλειστικά στα βιβλιο­ ανεπάρκειες που παρουσιάζουν. γραφικά.

8) Είναι φανερό ότι πολλές από τις βιβλιο­ 4) Χρειάζονται να εκδοθούν μερικοί οδηγοί για τη δουλειά που έγινε ώς τώρα ή γίνεται, γραφικές προσπάθειες επικαλύπτονται σε κά­ όπως τα ελληνικά ψευδώνυμα του Κ. Ντελό- ποιο βαθμό μεταξύ τους. Αυτό, πέρα από τη πουλου, που πρέπει ωστόσο να συμπληρω­ σπατάλη δυνάμεων και χρημάτων συντελεί θούν. Για παράδειγμα να πω ότι χρειαζόμα­ στο να εμφανίζονται όλες αυτές οι εργασίες στε τη συμπλήρωση της εργασίας του Παν. ελλιπείς. Είναι ανάγκη να αρχίσει μια συνεν­ Μουλλά «Βιβλιογραφία ελληνικών σύμμει­ νόηση μεταξύ των ερευνητών για την αντιμε­ κτων», τη σύνταξη μιας βιβλιογραφίας λογο­ τώπιση αυτής της άσκοπης πολυτέλειας.

9) Το Ε.Λ.Ι.Α. και ο Σ.Ε.Λ.Κ.Α. ανταποκρίνοτεχνικών σύμμεικτων, τη σύνταξη ενός λεξι­ κού της νεοελληνικής λογοτεχνίας, ενός λε­ νται στο αίτημα να οργανώσουν το δεύτερο ξικού έργων, ενός καταλόγου περιοδικών, ε­ συνέδριο ελληνικής βιβλιογραφίας σε δύο νός καταλόγου των περιοδικών που έχουν ε.υ- χρόνια. Το θέμα αυτή τη φορά θα είναι ειδικό ρετηριαστεί, ή κάποιες νέες καταγραφές των και θα αναγγελθεί έγκαιρα μαζί με τα ονόμα­ εργαλείων που στήνονται στο Κ.Ν.Ε., στο τα των εισηγητών, τον τόπο σύγκλησής του Κ.Β.Ε. και στον Ε.Λ.Ι.Α. και στο Μ.Ι.Ε.Τ. Χαιρε­ και την ημερομηνία του.

10) Τα πρακτικά του συνεδρίου θα εκδο­ τίζουμε φυσικά την πρόσφατη καταγραφή του Τρ. Σκλαβενίτη «Ερευνητικοί φορείς, ερευνη­ θούν έγκαιρα. Αυτά θα περιλαμβάνουν και τις τικά προγράμματα και έργα για το νεότερο ελ­ εισηγήσεις και τις συζητήσεις. Στον τόμο των ληνισμό στη διαχρονική του πορεία», που δη­ πρακτικών θα καταγραφούν και όλες οι προ­ μοσίευσε στο τελευταίο τεύχος του Μαντα­ τάσεις που ακούστηκαν. Κατά γενική ομολογία, το πρώτο συνέδριο τοφόρου.

5) Υπάρχει μια σημαντική έλλειψη, η τακτι­ της ελληνικής βιβλιογραφίας πέτυχε περισ­ κή ετήσια βιβλιογραφία της νεοελληνικής λο­ σότερο απ’ ό,τι θα περίμενε κανείς. Η πραγ­ γοτεχνίας, στη μορφή ίσως που τη σχεδίασε ματοποίησή του ανταποκρίθηκε σε μια απαί­ ο Λίνος Πολίτης στα «Ελληνικά» το 1954 και τηση χρόνια ενός κλάδου σημαντικού και βα­ σικού για τη νεοελληνική επιστήμη, και η υ­ 1955.

6) Διαπιστώνουμε με χαρά πολλή τη συνερ­ πόσχεση του Ε.Λ.Ι.Α. και του Σ.Ε.Λ.Κ.Α. για τη γασία της βιβλιογραφίας με τα σύγχρονα τε­ σύγκληση το 1991 του δεύτερου συνεδρίου με χνολογικά μέσα. Πιστεύουμε πραγματικά ότι θέμα πιο εξειδικευμένο, συνθέτει μια ευοίω­ η συνεργασία αυτή θα ωφελήσει πάρα πολύ νη προοπτική.

| Οι εκδόσεις ΚΑΛΕΝΤΗΣ στη Βόρεια Ελλάδα Πρακτορείο διανομής βιβλίου: Α. ΠΟΥΛΟΥΚΤΣΗ ΚΑΙ Σία Ε.Ε. Λασσάνη 9 - Τηλ. 031-285.857, 031237.463 Θεσσαλονίκη

Εκδόσεις

ΚΑΛΕΝΤΗ Μαυρομιχάλη Τηλ. 36.23.553 106 79 ΑΘΗΝΑ

Τάσος Λειβαδίτης Με άγρυπνη συνείδηση ο Τάσος Λειβαδίτης κατέγραψε στην ποίησή του την πορεία ενός πνευματικού ανθρώπου σε μια ανήσυχη, ιδεολογικά και πολιτικά, εποχή. Ποιητής μεγάλου διαμετρήματος διοχέτευσε μέσα στους στίχους του όχι μόνο τα πιστεύω του αλλά και το ταξίδι προς τον εσώτερό του κόσμο με συνταξιδιώ­ τες το χρόνο και τη μνήμη. Αρκεί να διαβάσει κανείς λίγους μόνο στίχους από το μεγάλο του έργο για να οδηγηθεί μυστηριακά στο ποιητικό του σύμπαν και να παραδοθεί στο λόγο του και στους ρυθμούς του. Λίγοι είναι οι ποιητές που παρασύρουν τόσο εύκολα στο «τραγούδισμα» της ρίμας τους και πιο λίγοι εκείνοι που το μεγάλο και το ση­ μαντικό το κάνουν απλό κι ανθρώπινο, όπως αριστοτεχνικά εποίησε ο Τάσος Λειβαδίτης. Επιμέλεια αφιερώματος: Γιώργος Γαλάντης * Ευχαριστούμε τους οικείους του Τάσου Λειβαδίτη και τον κ. Γιάννη Κουβαρά για τη βοήθειά τους στην ολοκλή­ ρωση του αφιερώματος.

20/αφιερωμα

Γιάννης Κουβαράς

Χρονολόγιο Τάσου Λειβαδίτη ( 1922- 1988) 1922 20 Απριλίου: Γεννιέται ο Π αντελεήμων-Α ναστάσιος στην Α­ θήνα, στη συνοικία του Μ εταξουργείου, όπου θα περάσει κ αι τα παιδικά του χρόνια. Το δεύτερο όνομά του, Α ναστάσιος, που έ­ μελλε να υπερισχύσει του πρώτου, το οφείλει στη σύμπτωση του ότι γεννήθηκε με το «Χριστός Ανέστη», το Π άσχα του ’2 2 .0 π α­ τέρας του, Λύσανδρος Λειβαδίτης, κα ταγόταν από την Α ρκα­ δία (Κοντοβάζαινα) και είχε μετοικήσει στην πρωτεύουσα στις αρχές του αιώνα μας. Εύπορος μεγαλέμπορος που όμως επτώχευσε λόγω του πολέμου. Η μητέρα του, Βασιλική Κοντοπούλου, ήταν Αθηναία. Ο ποιητής είναι ο Βενιαμίν της οικογένειας όπου υπάρχουν και άλλα τέσσερα μεγαλύτερα αδέρφια, η Χρυσαφένια, ο Κωνστα­ ντίνος, ο Μ ίμης και ο Α λέκος. Οι δύο τελευταίοι μάλιστα διακρίθηκαν κ ι αυτοί στο καλλιτεχνικό στερέωμα, ο μεν Μίμης υ­ πήρξε μουσικός της Λυρικής, ο δε Α λέκος δεν είναι άλλος από τον γνω στό και λαμπρό ηθοποιό του θεάτρου και κινηματογρά­ φου Αλέκο Λειβαδίτη, που πέθανε (1980) κι αυτός από την ίδια πάθηση με τον ποιητή, ανεύρυσμα κοιλιακής αορτής.

1934 Εγγράφεται στο 9ο Γυμνάσιο που βρισκόταν τότε στην Μαιζώνος και Αγησιλάου (πλατεία Κουμουνδούρου), πλησίον του πα­ τρικού του (οδός Λεωνίδου). Ανέμελα κι ευτυχισμένα παιδικά χρόνια στη συνοικία «το Ό νειρο» - καθώ ς η οικονομική άνε­ ση του πατέρα επιτρέπει να έχουν στο σπίτι υπηρεσία και κ α τ’ οίκον δασκάλους μουσικής. Η νοσταλγία των παιδικών του χρό­ νων είναι έντονη σε ολόκληρο το έργο του, καθώς έμελλε να εί­ ναι το μόνο διάλειμμα ξενοιασιάς με τη μετέπειτα ένταξη του ποιητή στους κοινωνικούς αγώνες του τόπου και την ενεργό συμ­ μετοχή του ψυχή τε κα ι σώματι σε αυτούς. # 1940 Εγγράφεται στη Νομική σχολή του Π ανεπιστημίου της Αθή­ νας. Δεν θα τελειώσει όμως ποτέ, καθώς τον κερδίζει η Αντί­ σταση, οργανώνεται στην ΕΠΟΝ, παίζοντας καθημερινά κρυφτό με το θάνατο, και αργότερα με όλα τα συμπαρομαρτούντα, φυ­ λακές, εξορίες, κ.τ.λ. Στην καρδιά της Κ ατοχής (1943) χάνει και τον πατέρα του, ενώ αργότερα, όντας στη Μ ακρόνησο (1951), χάνει και τη μητέρα του.

1946 Παντρεύεται τη Μαρία, δευτερότοκη κόρη του Γεωργίου Στούπα και της Α λεξάνδρας Λογοθέτη, που γνωρίζονταν παιδιόθεν,

Λ α ϊκές Ιστορίες Τα σπίτια στην πατρίδα μου είναι χα­ μηλά, οι στέγες στάζουν, στην κου­ ζίνα ένας κουβάς / για τα βρώμικα νερά. Οι άνθρωποι κάθονται στο τρα­ πέζι / όπως γύρω από ένα νεκρό. Α π ’ τα σπασμένα παράθυρα / μπαινοβγαί­ νει η νύχτα, η βροχή κι ο χρόνος. / Τα παιδιά δουλεύουν στα μηχανουρ­ γεία και τα κορίτσια / μένουν ανύπα­ ντρα. / Σ ’ ένα τέτοιο σπίτι γεννηθή­ καμε. / Σ ’ ένα τέτοιο σπίτι μεγαλώ­ σαμε, αγαπήσαμε, ονειρευτήκαμε. / Σ ’ ένα τέτοιο σπίτι οχυρωθήκαμε / και πολεμήσαμε. / Αυτή είναι η ιστο­ ρία μου.

Κι ο αδελφός μου πέθανε στο νοσο­ κομείο. Μ όλις ξεψύχησε μάλιστα του ‘βαλανμπροστά ένα παραβάν /γ ια να μη μπορώ να ξεχάσω. (Μικρό...)

αφιερωμα/21 καθότι κ ι αυτή στην ίδια γειτονιά, στον αμέσως επόμενο δρόμο, επί της Αγησιλάου. Είχε χάσει κ αι η ίδια στην Κατοχή τον πα τέ­ ρα της κ ι ο ποιητής της έλεγε κάθε φορά «Π ότε θα βγάλεις, Μ α­ ρία, τα μαύρα να παντρευτούμε». Του στάθηκε στήριγμα όχι μόνο στα σκληρά χρόνια της εξορίας του ποιητή, σ υντηρώντας και τη μητέρα του αλλά κα ι φύλακας-άγγελος σε όλη του τη ζωή. Ο ποιητής την έχει ηρωίδα του στο «Αυτό το αστέρι είναι για ό­ λους μας» που της το αφιερώνει. Την ίδια χρονιά κάνει κα ι την πρώτη του λογοτεχνική εμφάνιση δημοσιεύοντας το ποίημα «Το τραγούδι του Χατζηδημήτρη» στο περιοδικό «Ελεύθερα Γράμ­ ματα» τ. 15, 15.-Νοεμ. 1946 που εξέδιδε ο Δ. Φ ωτιάδης.

1947

Γιατί οι άνθρωποι υπάρχουν α π ’ τη στιγμή που βρίσκουνε μια θέση / στη ζωή των άλλω ν / ή ένα θάνατο / για τη ζωή των άλλω ν. (Ποίηση I, 130)

Μια δειλή πράξη σου σε κάνει να πε­ θαίνεις μέσα στους άλλους / με μια συγγνώμη αργοπορημένη πεθαίνουν οι άλλοι μέσα σου... Κι όταν πεθάνεις / κανείς δεν ξέρει από πόσους καθη­ μερινούς θανάτους / σε προφυλάσσει / αυτό το μικρό χωματένιο ύψωμα.

Δ ημοσιεύεται στη ΝΕΑ ΕΣΤΙΑ , τ. 482, το εκτενές π οίημά του «Η κυρά της Ό σ τρ ια ς» . Ε κδίδει μαζί με άλλους νέους της αρι­ στερός (Πατρίκιο κ.ά.) το βραχύβιο λογοτεχνικό περιοδικό «Θε­ μέλιο» (2 τεύχη).

(Ποίηση I, 424)

1 9 48-1952 Ε ξόριστος για τις πολιτικές του ιδέες στον Μ ούδρο, τον ΑηΣτράτη και τη Μ ακρόνησο, μαζί με άλλους πνευματικούς αν­ θρώπους της Α ριστερός (Κ ατράκης, Ρ ίτσ ος, Δ εσποτόπουλος, Αλεξάνδρου, Π ατρίκιος, Καρούσος, κ .ά .) θητεύει στην «ποίη­ ση στρατοπέδου» που είναι από τους αντιπροσωπευτικότερους εκπροσώ πους της.

1950 Γεννιέται το μοναδικό τους παιδί, η Βάσω, σ χεδιάστρια και ζω γράφος. Έ χ ε ι φ ιλοτεχνήσει το πορτραίτο του ποιητή που κο­ σμεί τον π ρώ το τόμο τη ς Ποίησής του. Ε ίναι παντρεμένη με τον Μ άκη Χ αλά και έχει χαρίσει στον ποιητή τον μοναδικό του εγγονό, Στέλιο, που υπεραγαπούσε.

1952 Ε κδίδει τα πρώ τα του βιβλία «Μ άχη στην άκρη της νύχτα ς» κα ι «Αυτό το αστέρι είναι για όλους μας», γραμμένα στην εξο­ ρία, κερδίζουν γρήγορα την αγάπη του κοινού.

1953 Δημοσιεύει το «Φυσάει στα σταυροδρόμια του κόσμου», για το οποίο του απονέμεται το πρώ το βραβείο Π οίησης στο Παγκόσμιρ Φ εστιβάλ Ν εολαίας στη Βαρσοβία. Το βιβλίο κα τασχέ­ θηκε αργότερα κι ο ποιητής θα συρθεί στο εδώλιο του κα τηγο­ ρουμένου. Α ιτία το φιλειρηνικό του περιεχόμενο. Β ρισκόμαστε στην καρδιά της εποχής του ψυχρού πολέμου.

1955 10 Φεβρουάριου: Ο ποιητής δικάζετα ι στο Π ενταμελές Εφετείο για το «Φυσάει στα σταυροδρόμια του κόσμου», μαζί με τον Α. Π άγκαλο για τη μετάφραση και έκδοση του βιβλίου του Στάλιν «Ο ικονομικά προβλήματα του σιοσιαλισμού στην ΕΣΣΔ ». Μ άρτυρες υπεράσπισης προσέρχονται 4 μέλη του Δ .Σ . της Ε ­ ταιρείας Ε λλήνων Λ ογοτεχνών, ο Ά γ ις Θ έρος, ο Σ τρατής Δού­ κ α ς, ο Λέων Κ ουκούλας κα ι ο Χ ρήστος Λ εβάντας. Π λήθος κόσμου και ανάμεσά τους πολλές προσ ω πικότητες τω ν γρ αμ ­ μάτων θα παρακολουθήσουν αυτή την πνευματική δίκη όπου ο

Άη-Στρά της, 1951

Δ εν δικάζομαι για κανένα συγκεκρι­ μένο αδίκημα, αλλά γ ι’ αυτήν την ί­ δια την ποιητική μου ιδιότητα. Ακριβώς γι’αυτό το λό γο θεωρώ σαν ουσία της υποθέσεως ν ’ αναφερθώ όσο μπορώ πιο σύντομα στο θέμα της καλλιτεχνικής δημιουργίας... για να δημιουργηθεί αυτό το έργο που ο α­ ναγνώστης το παίρνει και το διαβά­ ζει για ένα βράδυ, ο συγγραφέας του μόχθησε και βασανίστηκε και μάτω­ σε και πολλές φορές έκλαψε για χρό­ νια... προσπάθησα να δείξω τη φρίκη και την αθλιότητα που επισωρεύει ο πόλεμος, να δείξω τη δραματική πεί­ ρα δύο παγκόσμιων πολέμων, και τα εκατομμύρια ξύλινους σταυρούς που φύτεψαν στη γη, σκόρπισαν όμως και

22/αφιερωμα ποιητής θα μετατρέψει το εδώλιο σε βήμα και όπου θα διατυπώ­ σει την ουσία και το σκοπό της τέχνης του. Θ α συγκινήσει όχι μόνο το ακροατήριο αλλά και τους δικασ τές που τελικά θα τον αθωώσουν πανηγυρικά. Η εφημερίδα ΤΑ ΝΕΑ 11-2-1955 έχει ως κύριο θέμα της, «Η δίωξις τω ν βιβλίων», τη δίκη της προηγού­ μενης ημέρας, την οποία δίκη σχολιάζει και ο Δ. Ψαθάς στο χρο­ νογράφημά του «Π νευματική Ελευθερία» στην ίδια σελίδα των ΝΕΩΝ. Ό π ω ς και ο Μ. Αυγέρης στην ΑΥΓΗ της 13-2-1955. Πε­ ρισσότερα για τη δίκη μπορεί κανείς να δει στην ΑΥΓΗ (10 και 12-2-55), στο ΕΘΝΟΣ (11-2-55) και στην Επιθ. Τέχνης, τ. I, τεύχ.

3, σ. 246-8.

τους σπόρους για μια πλούσια άνθι­ ση της αντιπολεμικής λογοτεχνίας. Αυτό το αντιπολεμικό ρεύμα δεν εί­ ναι μια θεωρητική άρνηση του πολέ­ μου αλλά η εξέγερση του παγκόσμιου ενστίκτου αυτοσυντηρήσεως μπρο­ στά στον αφανισμό και την καταστρο­ φ ή ... ανάμ εσα στα έργα αυτά φιλοδόξησα έστω και σε μια μικρή θέ­ ση πλάι τους να μπει και το δικό μου έργο. (Από την απολογία του, 1955)

1956 Δημοσιεύει τον « Ά νθρ ω πο με το ταμπούρλο» που γράφτηκε όταν κατασχέθηκε το «Φ υσάει...»

Είχαν αλλάξει οι καιροί, τώρα δεν σκότωναν, σ ’ έδειχναν μόνο με το δά­ χτυλο και αυτό αρκούσε.

1957 Ε κδίδει το ποιητικό βιβλίο «Συμφωνία αρ. I» - να σημειώ­ σουμε εδώ με την ευκαιρία ότι ο ποιητής έπαιζε πολύ ωραία π ιά­ νο - για το οποίο ο Δήμος Αθηναίων τον βραβεύει με το Πρώτο Βραβείο Ποίησης. Ή δ η από το 1954 εργάζεται ω ς δημοσιογράφος στην εφημερί­ δα Η ΑΥΓΗ όπου και κρατάει τη στήλη της κριτικής του βιβλίου μέχρι το 1980, με εξαίρεση τα έτη 1967-74 που η εφημερίδα έχει κλείσει λόγω της δικτατορίας. Σ ’ αυτό το διάστημα αλλά και αργότερα ο ποιητής για βιοποριστικούς λόγους μεταφράζει ή δια­ σκευάζει λογοτεχνικά έργα για λαϊκά περιοδικά ποικίλης ύλης με ψευδώνυμο Ρ όκκ ος.

1958 Δημοσιεύεται το βιβλίο του «Οι γυναίκες με τ ’ αλογίσια μάτια», σχέδιο για σύγχρονη τραγωδία, όπω ς λέει ο υπότιτλος, και το οποίο σημειώνει στροφή στη ποιητική πορεία του ποιητή, προε­ τοιμάζοντας τη δεύτερη λογοτεχνική του περίοδο που χ αρ ακ τη­ ρίζεται από εσωτερική αναδίπλωση κα ι υπαρξιακή αναζήτηση.

1960 Κυκλοφορεί η «Κ αντάτα» εκτενές σκηνικό ποίημα, με αφη­ γητή τον ποιητή και πρωταγωνιστή τον άνθρωπο με το κασκέτο και τα δύο ημιχόρια ανδρών και γυναικών.

Μ ο υ σ ικ ή Ξέχειλη από σιωπή η απέραντη αίθου­ σα. / Και το πιάνο ήταν η μεγάλη, ά­ για Τράπεζα / όπου πάνω της, τα χέρια ενός άντρα, λιγνά κι ασυγκρά­ τητα / κόβαν και μοίραζαν γύρω / τον άρτο της αιωνιότητας. (Ποίηση I, 327)

Θάταν αστείο, αλήθεια, κάποτε να γράψω την ιστορία μου / χριστιανός και άθεος, φιλόδοξος και δειλός, σύντροφος και κοινή πόρνη / με τονα χέρι ακουμπησμένο στις σημαίες μας και τ’ άλλο / στα σκέλια των πε­ ραστικών γυναικών. (Νυχτ. Επισκ.)

Η ΚΑΝΤΑΤΑ ανεβάζει τον Αειβαδίτη στην κορυφή των ομοτέχνων του. (Λιγνάδης, Καιν. Εποχή, τ. 37-38)

1961 Οκτώβρης: Περιοδεύει μαζί με τον Μ. Θ εοδωράκη την επαρ­ χία, Καβάλα, Σέρρες, Δ ράμα, Λάρισα, Νάουσα, Βέρροια και ό­ που ανάμεσα στα μουσικά διαλείμ ματα τω ν συναυλιών απαγγέλλει ή συνομιλεί με το κοινό. Α υτές τις εμπειρίες του τις έχει καταθέσει στο άρθρο του «Ποίηση και κοινό» στην Επιθε­ ώρηση Τέχνης, τ. 14, σ.σ. 608-611. Στη Βέρροια μάλιστα θα δε­ χθούν επίθεση από παρακρατικούς. Την ίδια χρονιά γράφει σε συνεργασία με τον Κ. Κοτζιά το σε­ νάριο της ταινίας «Συνοικία το όνειρο» με τους Κ ατράκη, Αλεξανδράκη, Γεωργούλη, κ.ά. κα ι όπου ακούγονται τα τραγούδια «Βρέχει στη φτωχογειτονιά», «Σαββατόβραδο» κ.λπ. όλα σε στί­ χους Λειβαδίτη και που με άλλα τραγούδια επίσης σε στίχους του ποιητή θα συμπεριλάβει αργότερα ο Θ εοδωράκης στο δίσκο του «Π ολιτεία». Η ταινία ω ς γνω στόν απαγορεύτηκε ενώ αρχι-

Φτάνοντας στο σημείο να σύρουν α­ δικαιολόγητα στο τμήμα καλλιτέχνες της σκηνής, να σπρώχνουν προς την έξοδο του κινηματογράφου πνευματι­ κούς ανθρώπους. Και όλα αυτά μπρο­ στά στα μάτια ξένων διπλωματικών αντιπροσώπων που είχαν προσκλη­ θεί να παρακολουθήσουν την ειδική προβολή της ελληνικής ταινίας. (Ε.Τ. Κράτος και φασισμός)

αφιερω μα/23 κά είχε δοθεί άδεια προβολής της. Τα αστυνομικά όργανα έλα­ βαν εντολή τηλεφωνικώς μάλιστα να εκκενώσουν βίαια την αίθουσα «Ράδιο Σίτυ». Α ργότερα βέβαια η ταινία πα ίχτηκε λογοκριμένη. Ο Έ λ λ η να ς Π ρόξενος στη Βενετία «πέτυχε» να μη γίνει δεκτή η συμμετοχή της ταινίας στο Διεθνές Κ ινηματογρα­ φικό Φεστιβάλ.

1962 Δημοσιεύει 15 ποιήματα στην Επιθ. Τέχνης, τ. 15, σ.ό. 165-172, μερικά από τα οποία δεν θα συμπεριλάβει ποτέ στο εκδομένο έργο του.

1963 Δημοσιεύει στην Επιθ. Τ έχνης, τ, 17, σ.σ. 282- 87 την «25η Ρ α ­ ψωδία της Ο δύσσειας». Στον επόμενο τόμο (18) της Ε.Τ. γράφει μια εκτενή εισαγωγή με τίτλο «Π ροσκυνούμεν σου τα πάθη» και με υπότιτλους σε κάθε ενότητα από τη Βίβλο κα ι παρουσιάζει στη συνέχεια μια σειρά επιστολώ ν σε φ υλακισμένους της περιό­ δου 1959-63.

1964 Προδημοσιεύει τους «Τελευταίους» στην Ε .Τ. (τ. 20), χω ρίς τίτλο και με μικροδιαφορές α πό το τελικό κείμενο της έκδοσης του 1966. Γράφει εκτενή κριτική για τις «Μ αρτυρίες» του Γ. Ρίτσου (ό.π. σ.σ. 218-222) 1965 Ά ρ θρο-διαμαρτυρία του για τ α πολιτικά τεκταινόμενα της ε­ ποχής (βασιλικό πραξικόπημα κ.λπ ., δολοφονία Π έτρουλα κ.ά.) στην Ε .Τ ., τ. 21, σ. 28. Α πό τις στήλες της ΑΥΓΗΣ θα κα τα γ ­ γείλει κα τά καιρούς όσους χαλκεύουν τα δεσμά της Δ ημοκρα­ τία ς. Στην ίδια εφημερίδα δημοσιεύει το «Μ οιρολόι για τον Γ. Λ αμπράκη» που θα απαγγείλει αργότερα σε δίσκο η Α. Π α π α ­ θανασίου σε μουσική του Δ. Φ άμπα. Την ίδια χρονιά εκδίδονται σε τόμο με τίτλο «Ποίηση 1952- 65» όλες οι μέχρι τότε π οι­ ητικές του συλλογές.

1966 Δημοσιεύει σ την Ε.Τ . (τ. 24, σ.σ. 132-141) τη μελέτη «Η ποιήση της ή ττα ς» με υπότιτλο «ένα θέμα για διερεύνηση» όπου διε­ ρευνά τα αίτια που οδήγησαν στην ήττα του προοδευτικού κινήμ ατος (στρατιωτική, πολιτική). Θ έμα που έμελλε να συζη­ τηθεί πολύ κα ι δεν φ αίνεται να έχει κλείσει ακόμη. (Δ ες το πρό­ σφατο βιβλίο του Β. Κάσσου, Η ασφυξία του β λ έμ μ α το ς, ΚΑΣΤΑΝΙΩΤΗΣ 1989, σ.σ. 47 κ.ε. όπου και πλούσια βιβλιοφραφία). Στον ίδιο τόμο της Ε.Τ. (σ.σ. 489- 90) άρθρο του Λειβαδίτη για τη δίκη «Α σπίδα», τους κινδύνους της δικτατο ρ ίας, το χρέ­ ος των πνευματικών ανθρώπων και τον τρόπο άμυνας τη ς δη­ μοκρατίας.

1967-72 Ο ποιητής βυθίζεται στη σιωπή. Το καθεστώ ς των συνταγμα­ ταρχώ ν κλείνει την ΑΥΓΗ. Ο ποιητής μένει άνεργος. Για λόγους επιβίωσης διασκευάζει ή μεταφράζει με ψευδώνυμο φυσικά (Ρόκκος) έργα λογοτεχνικά για περιοδικά ποικίλης ύλης. Αρνείται το αποκρουστικό παρόν κα ι μετακομίζει στο παρελθόν «μετα-

Ο Τάσος με τα αδέλφια τον: Χρυσαφένια, Μίμης, Αλέκος Μια δικτατορία, πέρα από τις εθνικές και οικονομικές καταστροφές, δεν πρόκειται ν ’ αφήσει περιθώρια Λ Ο ­ ΓΟ Υ παρά μόνον στους εγκωμιστές του καθεστώτος. Α ν η φιλοδοξία μας σαν πνευματικών ανθρώπων, είναι να τελειώσουμε τις ασήμαντες μέρες μας με ένα δοκίμιο «περί βλακείας», τό­ τε δεν έχουμε παρά να το γράψουμε. Α ν όμως πιστεύουμε σ ’ ό,τι πιο ιερό κι αναντικατάστατο έχει η ανθρώπι­ νη ζωή: την ελευθερία της σκέψης, τότε υπάρχουν χιλιάδες τρόποι να ε­ μποδίσουμε την κάθοδο των βαρβά­ ρων, χιλιάδες τρόποι να υπερασπί­ σουμε «την τιμή και την πεποίθησή μας», α π ’ το έντυπο ως το καυτό πε­ ζοδρόμιο. (Για τη Δημοκρατία, 1965)

Ό χ ι με τους λαθεμένους χειρισμούς του (μόνο), μα με τον αντιδημοκρατικό χαρακτήρα που καλλιεργούσε στους κόλπους του, το σφάλμα δηλ. δεν ήταν στις στρατηγικές και τις τα­ χτικές, μα στην ίδια τη γενική προ­ βληματική του, ή μάλλον την απροβληματική του... η καλλιέργεια ε­ νός κλίματος φοβίας προς τα μέσα και προς τα έξω, είχαν σαν αποτέλε­ σμα την πνευματική ισοπέδωση και την αποπροσωποποίηση των οπαδών του κινήματος. Τα πράγματα συζη­ τιούνταν στην κορυφή, παίρνονταν α­ ποφάσεις και η βάση απλώς συνυπήρ­ χε για να τις εκτελεί. Μα να που το 20ό Συνέδριο, σαν σιδερένιο χέρι, σπάει το τεράστιο απόστημα, αφήνο­ ντας σε κοινή θέα όλη την τραγική περιπλοκή μιας τριακονταετίας... Μας είχαν θέσει κυριολεκτικά εκτός μάχης. Α π ό μαχητές είχαμε μετατρα­ πεί σε πιστούς. (Η ποίηση της ήττας)

24/αφιερωμα νάστης μιας ωραιότερης αλήθειας». Το μεγάλο του θέμα είναι οι νεκροί του. Με τον «Νυχτερινό επισκέπτη» σημειώνεται μια μεγάλη τομή στο έργο του. Οι κριτικοί τον θεωρούν έναρξη της β ' φάσης του έργου του.

1976 κ α ι 1979

Συλλογιέμαι τόσο πολύ τους νεκρούς, πως να μ ’ αφήσουν να πεθάνω... πιω­ μένος, έπαιρνα από πίσω κάποιον από τους νεκρούς μου κι έτσι έβρισκα πάντα το σπίτι μου. (Ο τυφλός...)

Του απονέμεται το Β ' και A ' Κρατικό Βραβείο Ποίησης για τα βιβλία του «Βιολί για μονόχειρα» και «Εγχειρίδιο ευθανασίας» αντίστοιχα. Γράφει τη «Δραπετσώνα» κ.ά. τραγούδια σε μουσι­ κή Θ εοδωράκη. Για το ιστορικό της δες τη συνέντευξη του τε­ λευταίου στο PLAY BOY (1988) 1978 Γράφει τους στίχους των δίσκων «Τα λυρικά», «Οκτώβρης ’78» και «Λειτουργεία για τα παιδιά που σκοτώνονται στον πόλεμο», όλοι σε μουσική Μ. Θεοδωράκη. Τραγούδια με στίχους του έχει μελοποιήσει και ο Μ. Λοΐζος 1982 Αύγουστος: Αντιμετωπίζει έντονα προβλήματα υγείας. Νοση­ λεύεται με καρδιακό έμφραγμα σε νοσοκομείο. Ιδρυτικό μέλος της Εταιρείας Συγγραφέων.

1985 Ε κδίδονται η συλλογή «Βιολέτες για μια εποχή» που η κριτι­ κή χαρακτηρίζει ως το κύκνειό του άσμα (Έ χει μεταφραστεί στα γαλλικά από τον Ν. Δρίβα)

'Οταν θα ’ρθει η μέρα της κρίσεως εγώ θα έχω όλο το χρυσάφι να πλη­ ρώσω ... κι έραβα τις πληγές μου για να μη χαθεί ο θησαυρός που μου ε­ μπιστεύτηκαν, για να γεννήσω έναν ακόμη στεναγμό, για να με συγχωρέσει ο άνθρωπος που ασέλγησε πάνω μου. (Νυχτ. Επισκέπτης)

1988 Οκτώβρης: Ο ποιητής εισάγεται στο Γενικό Κ ρατικό Νοσο­ κομείο και υποβάλλεται σε δύο αλλεπάλληλες εγχειρήσεις για ανεύρυσμα κοιλιακής αορτής, διάρκειας 5 ωρών η καθεμιά, που όμως δεν μπόρεσαν να αποτρέψουν το μοιραίο. Είχε προβλέψει όχι μόνο την εποχή που θα έφευγε αλλά και τον μήνα «το ημε­ ρολόγιο θα δείχνει Ο κτώ βριο - μ ε τα μ αρ αμένα φ ύλλα και τις εξεγέρσεις» και την ημέρα, Κυριακή, όπω ς το ’θελε σε κείνο το αξέχαστο τραγούδι του, «Το Σ αββατόβραδο» «πάει κι απόψ ε τ ’ όμορφο τ ’ απόβραδο / από Δ ευ τέρα πάλι / π ίκρα και σκ οτάδι / Α χ να ’τα ν η ζωή μ α ς / Σαββατόβραδο / κι ο χάρο ς νάρχοταν / μ ι α Κυριακή το βράδυ». Βιάστηκε όμως και ήρθε Κυριακή πρωί (30-10-88), πέντε η ώρα, ώρα των εκτελεσμένων συντρόφων του. Στο συρτάρι του γραφέίου του βρέθηκε μια ποιητική συλλογή «Χειρόγραφα του φθινοπώρου» που θα εκδοθεί σύντομα. Τον τά ­ φο του στο A ' Νεκροταφείο κοσμεί ένα λιτό μνημείο, ένα κομ­ μάτι λευκό μάρμαρο σε σχήμα παπύρου που πάνω του έχουν σκαλιστεί οι παρήγοροι στίχοι του: «Π ρόλογος σ τη ν αιωνιότη­ τα: Κ ά πο τε θα ξανάρθω. Ε ίμαι ο μ όνος κληρονόμος. / Κ ι η κα­ τοικία μο υ είναι παντού όπου κοιτώ».

1989 Σ τις 17 Οκτωβρίου οργανώνεται συμπόσιο από το Πνευματι­ κό Κέντρο του Δήμου Ιωαννιτών και τη Φιλοσοφική Σχολή του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων — Τ ομέας ΜΝΕΦ. [Για τη σύνταξη του χρονολογίου στηρίχτηκα σε προσωπική έρευνα (Βιβλιοβήκες, εφημερίδες), καθώς και σε πληροφορίες που ευγενικά μου παραχώρησαν η σύζυγος του ποιητή, Μαρία Λειβαδίτη και η κόρη του Βάσω Χαλά],

Όμω ς, εδώ τέλειωσα. Ώ ρα να φύγω. Ό π ω ς θα φύγετε κάποτε και εσείς. Και τα φαντάσματα της ζωής μου θα μ ’ αναζητούν τώρα τρέχοντος μες τη νύχτα και τα φύλλα θα ριγούν και θα πέφτουν. Έτσι συνήθως έρχεται το φθινόπωρο. Γ ι’ αυτό, σας λέω , ας κοιτάξουμε τη ζωή μας με λίγη περισ­ σότερη συμπόνοια / μιας και δεν ήτανε ποτέ πραγματική. (Βιολέτες...)

αφιερω μα/25

Τάσου Αειβαδίτη Σε μια πρόσφατη τηλεοπτική εκπομπή είπα πως ο ποιητής Τάσος Λειβαδίτης είναι ένας ποιητής που διαρκώς θα ανακαλύπτεται, κι αυτό γιατί, το ξέρουμε όλοι, οι οπτικές στις οποίες μας υποχρέωσαν διάφορες καταστάσεις στη χώρα μας, ε­ μποδίζουν την άμεση σύλληψη των πραγματικών αξιών. Η ποίησή του και μιλώ ιδιαίτερα για τη δεύτερή της περίοδο, είναι καρπός μιας βαθύτατα εσωτερικής περισυλλογής, στην οποία οδηγήθηκε από έναν φόρτο οδυ­ νηρών εμπειριών. Ή ταν ένας από τους σκεπτόμενους εκείνους δημιουργούς που οδηγούνται στις πράξεις τους (και ο λόγος είναι πράξη) από την καθαρά ανθρώπι­ νη ευαισθησία τους και που το «πρέπει» γι’ αυτούς γίνεται υπαρξιακή ανάγκη, μιαν ανάγκη που αποκλείει τον υπολογισμό και την ιδιοτέλεια. Τα πράγματα και η συνέπεια υποχρέωσαν τον ποιητή να μείνει στο τέλος μόνος, ένας αξιοπρεπής τραυματισμένος, που διατήρησε μέσα του το όνειρο και τη φυσι­ κή του αθωότητα. Έτσι, από την όχθη του κόσμου θα έλεγα, συνέχισε, πυκνώ­ νοντας και επιγραμματοποιώντας το λόγο του, να εκφράζει τη μέσα του αλήθεια μέσα στην οποία βρίσκεται κατοπτρισμένη και η έξω πραγματικότητα. Η εσωτε­ ρική δοκιμασία συναρτιέται με την εποχή του και το φόβο που του προκαλεί. Και κάτι περισσότερο. Εκφράζει την εσωτερική πάλη του διαχρονικού ανθρώπου που συλλαβαίνει τη συνολική πραγματικότητα αυτού του κόσμου και σκέφτεται, είτε καταγράφοντάς την είτε όχι. Ευγενικός στη μοναξιά του ο ποιητής έφυγε ενωρίς και δεν πρόφτασε να λάβει το κέρδος που του ανήκε, την αναγνώριση δηλαδή και την αγάπη που του επιφύ­ λαξε (και του επιφυλάσσει) ο χρόνος, αυτός ο μόνος δίκαιος κριτής των δη­ μιουργών. Νικηφόρος Βρεττάκος

26/αφιερωμα

Ερατοσθένη Γ. Καψωμένου

"Αυτό το αστέρι είναι για όλους μ α ς ” Ζωικές και κοινωνικές αξίες στον Τάσο Λειβαδΐτη· Τα ερωτήματα που τροφοδότησαν την προβληματική αυτής της εισήγησης ανάγονται σε δύο προγενέστερες μ ελέτες που μας οδήγησαν, από διαφορε­ τικούς δρόμους - της εικονοποιίας απ’ τη μια, των σημασιακών δομών από την άλλη1 - σε ένα κοινό συμπέρασμα: ότι το πρόβλημα της σχέσης ανάμε­ σα στις ζωικές και τις κοινωνικές αξίες προσφέρει ένα καίριο τυπολογικό κρι­ τήριο για την ανίχνευση του μυθικού σύμπαντος και του αξιοκρατικού συστήματος ενός ποιητικού έργου. Τα ερωτήματα που μπαίνουν ξεκινούν από κριτήρια θεματικά και συναρτώνται με ζητήματα που αφορούν το σύστημα αξιών, δηλ. τις ιδεολογικές διαστάσεις του έργου. Αν η θεματική των λεγάμενω ν πολιτικών ποιητών, στους οποίους η κριτική κατατάσσει και τον Τάσο Λειβαδΐτη, είναι προσανατολισμένη προς την κοινωνική περιοχή, ποια σχέση διαμορφώνεται, μέσα στο ποιητικό σό­ μπαν, με τη φύση και τις ζωικές αξίες; σχέση αποκλεισμού; αντιθετική; αντα­ γωνιστική; διαλεκτική; α ερωτήματα αυτά είναι ουσιώδη, στο μέτρο που αφορούν τη σχέση φ ύ σ η ς-πο λ ιτισ μ ο ύ . Έ χ ε ι η πο ίη σ η τη ς ε π α ν α σ τ α τ ικ ή ς ε μ ­ πειρίας μόνο κοινωνική ή κα ι κοσμοθεωρητική διάσταση; κα ι με ποια έννοια; Οι απαντήσεις σε τέτοια προβλήματα οριοθε­ τούν τις βασικές συντεταγμένες του πολιτισμικού συστήματος στο οποίο εντάσσεται η συγκεκριμέ­ νη δημιουργία. Ποιο είναι λ.χ. το πολιτισμικό σύ­ στημα που προτείνεται από την ποιητική γενιά του Τάσου Λειβαδΐτη; και σε ποια σχέση βρίσκεται με τα δυτικά, ας πούμε, πολιτισμικά πρότυπα; σχέ­ ση αντίθεσης; σχέση υπαλληλίας; Να ένα γενικό­ τερο και ενδιαφέρον ζήτημα, με σημαντικές προ­ εκτάσεις. Δεν είναι πρόθεσή μας να προτείνουμε εδώ συ­ νολικές και οριστικές λύσεις σε τόσο πλατιά θέ­ ματα. Θα αρκεστούμε να μελετήσομε ενδεικτικά τη συνάρτηση ζωικών και κοινωνικών αξιών σ ’ έ­ να συγκεκριμένο κείμενο, που θα θέσει π αράλλη­ λα σε δοκιμασία την αξία των κριτηρίων που προτείναμε. Επιλέγομε μια σύνθεση της πρώ της πε­ ριόδου του Τάσου Λειβαδΐτη « Α υτό το αστέρι εί­

Τ

ναι για όλους μας»2, που στον τίτλο φαίνεται να συ­ μπυκνώνει, μέσα σε μια φυσική μεταφορά, ένα κοινωνικό μήνυμα. Η ένδειξη του τίτλου βρίσκει α νταπόκριση στα σημασιακά περιεχόμενα του έργου, όπου ένας α­ πό τους σημασιακούς άξονες είναι η διαλεκτική ανάμεσα στην εκδήλωση του ερωτικού ενστίκτου (ζωική αξία) κ α ι στην εκδήλωση της συντροφικό­ τητα ς (κοινωνική αξία). Σε παραδειγματικό επί­ πεδο η σχέση αυτή έχει την αφετηρία της σε μια διχοτομία, όπου τον ένα πόλο συνιστά το φυσικό πεδίο, θετικά σημασιοδοτημένο, και τον άλλο πό­ λο το κοινω νικό πεδίο, αρ νητικά σημασιοδοτημένο. Η σημασιοδότηση αυτή, αφετηριακή ω ς προς το χρόνο της ιστορίας, αλλά όχι και της αφήγησης,

Εισήγηση στο «Συμπόσιο Τάσου Λειβαδΐτη», που οργανώθη­ κε από το Πνευματικό Κέντρο του Δήμου Ιωαννιτών και τον Τομέα Νέας Ελληνικής Φιλολογίας του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων στα Γιάννινα (αίθουσα ΕΗΜ), στις 16-17 Σεπτεμβρίου

αφιερωμα/27 Ή ξ ερ ες να δίνεσαι, αγάπη μου. Δινόσουνα ολάκερη και δ εν κ ρ ά τα γες για το ν εα υτό σου παρά μόνο τη ν έγνοια αν έχεις ολάκερη δοθεί, (,ο.π., σελ. 65) Μ έσα α π ’ αυτή την ταύτιση έρχεται η ολοκλή­ ρωση κα ι η ευδαιμονία· η κατάφαση της ζωής: Π όσο ή τα ν όμορφο να ζει κανείς (ο.π ., σελ. 62) Είναι φανερό ότι το σημασιακό περιεχόμενο των δύο όρων, στη συγκεκριμένη του εκδοχή, καθιε­ ρώνει ανάμεσά τους μια σχέση ακραίας αντίθεσης και αμοιβαίου αποκλεισμού: πόλεμος

εξοντωτικός ανταγωνισμός

θάνατος

έρωτας

ολοκληρωτική ένωση

πληρότητα ζωής

Έ χ ε ι σημασία να υπογραμμίσουμε ότι η ερωτική εκδήλωση, απαλλαγμένη από τις κοινωνικές της διαστάσεις, προβάλλεται ω ς υπαρξιακή ροπή των ποιητικώ ν υποκειμένων, δηλ. ω ς ζωική αξία, και επομένως συναρτάται με το άτομ ο κα ι τη φύσηενώ αντίθετα, ο πόλεμος περιγράφεται ω ς συλλο­ γική, ιστορική εκδήλωση και συνδέεται με την κοι­ νωνία κα ι την κουλτούρα. Έ χο μ ε δηλ. τις αντιθε­ τικ ές ισότητες:

δεν ε ίν α ι χ α ρ α κ τ η ρ ισ τ ικ ή (p ertinente). Αντιπροσωπεύει την αρχική οπτική γωνία του ποιητικού υποκειμένου κάτω από συγκεκρι­ μένους ισ τορικό - κοινω νικούς κα ι υποκειμενι­ κούς όρους. Οι όροι αυτοί είναι η αναμέτρηση του ερωτικού βιώματος με την εμπειρία του πολέμου. Ο πόλεμος, ως επικρατούσα ιστορικοκοινωνική συνθήκη που ήρθε να ανατρέψει μια προγενέστε­ ρη ευτυχισμένη κατάσταση, συνδέεται με την κ α ­ ταστροφή και την ερήμωση, την απουσία, τη στέ­ ρηση κα ι το θάνατο· την άρνηση της ζωής: 27 όλους τους τοίχους απόψ ε ντουφεκίζεται η ζωή (Π οίηση, Αθήνα 1965, σελ. 51) Ο έρω τας εκδηλώνεται στην πρωτογενή, ανόθευ­ τη μορφή του, ως μια ροπή πλήρους αυτοπροσφο­ ράς του εγώ κα ι ταύτισής του με το αγαπημένο πρόσωπο:

έρωτας

άτομο

φύση

πόλεμος

κοινωνία

κουλτούρα

Οι σημασιακές αυτές αντιστοιχίες αναπτύσονται με περίσσεια και αναδείχνονται τόσο στο α­ φηγηματικό επίπεδο, όπου η ευδαιμονία του έρω­ τα σ υναρτάται με ένα πριν και η συμφορά του πο­ λέμου με ένα μετά, όσο κ αι στο εικονοποιιτικό και μεταφορικό επίπεδο, όπου αξιοποιούνται όλοι οι κλασικοί τρόποι σύνδεσης του ανθρώπου με τη φύ­ ση κα ι τον κόσμο.. Συνοπτικά θα μπορούσαμε να πούμε ότι στη συ­ νάρτηση αυτή δεσπόζει η ανθρωποκεντρική διά­ σταση. Είναι η πληρότητα του έρωτα που αναδείχγει την ομορφιά της φύσης κα ι του κόσμου, και όχι α ντίστροφα. Ωστόσο δεν είναι χω ρίς σημασία ότι το ομόλογο φυσικό κα ι κοσμικό περιβάλλον είναι εκείνο που προβάλλεται αφέτηριακά ω ς το * Σημειώσεις * Εισήγηση στο «Συμπόσιο Τάσου Λειβαδίτη», που οργανώθη­ κε από το Πνευματικό Κέντρο του Δήμου Ιωαννιτών και τον Τομέα Νέας Ελληνικής Φιλολογίας του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων στα Γιάννινα (αίθουσα ΕΗΜ), στις 16-17 Σεπτεμβρίου 1989.

28/αφιερωμα κατεξοχήν πλαίσιο ολοκλήρωσης της ανθρώπινης ευδαιμονίας. Από την άλλη μεριά, η πρώτη ενεργητική εισβο­ λή του κοινωνικού παράγοντα στην ατομική ζωή γίνεται με τον πόλεμο. Μ έσα α π ’ αυτή την εκδή­ λωση, κοινωνία και κουλτούρα σημασιοδοτούνται αρνητικά, ως παράγοντες διαταραχής και α­ νατροπής, τόσο της ατομικής ευτυχίας όσο και της αρχέγονης ενότητας του ανθρώπου με τη φύ­ ση και τον κόσμο. Μ εγά λα σιδερένια κράνη κλείνουν τον ορίζοντα (ο.π ., σελ. 49) Μ’ αυτούς τους όρους οι αρχικές διχοτομίες που επισημάναμε (έρωτας / πόλεμος = άτομο /κ ο ι­ νωνία = φύση / κουλτούρα), φαίνεται να συνθέ­ τουν ένα πλέγμα ριζικών και άρα ανυπέρβλητων αντιθέσεων, που διαιρεί το μυθικό σύμπαν του ποι­ ήματος σε δύο αντίπαλους πόλους, ανάμεσα στους οποίους δε χωρεί καμιά διαλεκτική. Την εικόνα αυτού του στατικού σύμπαντος ενι­ σχύει η διαπίστωση ότι η πληρότητα του ερωτικού ζεύγους και η συνακόλουθη αυτάρκειά του γίνε­ ται ένα αγαθό που εγκλωβίζει τα υποκείμενα μέ­ σα στα όρια της ευδαιμονίας τους: Κι ύστερα τίπ ο τ’ άλλο παρά η αγάπη μα ς τίπ ο τ’ ά λ λ ο παρά εγώ κι εσύ τίπ ο τ’ άλλο παρά οι δύο μα ς κι ούτε χ τες ο ύτε αύριο τίπ ο τ’ ά λλο παρά μόνο εγώ τίπ ο τ’ ά λλο παρά εγώ κι εσ ύ... {ο.π., σελ. 66) Ανάμεσα στο ευτυχισμένο ζεύγος κ αι στους άλ­ λους ανθρώπους υψώνεται έτσι ένα ασυνείδητο φράγμα, πίσω από το οποίο παραμονεύει ο ατο­ μισμός: οι δυο μ α ς vs οι άλλοι. Το φράγμα αυτό ενισχύεται από την αντίδραση του ζεύγους απέναντι στην απειλή του πολέμου, αντίδραση ατομικής αυτοσυντήρησης, που τείνει να τους απομονώσει από το ανθρώπινο περιβάλ­ λον τους. Η αναμέτρηση ω στόσο με τις γύρω τους κοινωνικές εμπειρίες μας οδηγεί σ ταδια κά στην πλήρη συνειδητοποίηση μιας τεράστιας εσωτερι­ κής αντίφασης που θα κάμει ρήγμα στο ατομικό τους αξιοκρατικό σύστημα κα ι θα τροφοδοτήσει την αφηγηματική πλοκή. Η αντίφαση, πιο συγκεκριμένα, λειτουργεί ως εξής: Η σχέση αξιών που προσδιορίζει αφετηριακά την οπτική γωνία κα ι τη στάση τω ν π ρω ταγω­ νιστών (του ήρωα - αφηγητή κα ι της αγαπημένης του) είναι η αντίθεση: έρω τας = ενότητα vs πόλε­ μος = εξοντωτικός ανταγωνισμός, σχέση που συ­ νεπάγεται την απόρριψη του πολέμου ως μοντέ­ λου κοινωνικών σχέσεων. Ωστόσο η πρακτική συ­

νέπεια της αντίθεσης οι δυο μ α ς vs οι άλλοι στο επίπεδο της κοινωνικής συμπεριφοράς είναι ένα είδος αναίρεσης της αρχής της ενότητας κα ι κ α ­ τά φ α σ η ς τη ς α ρ χ ή ς τη ς δ ιά κ ρ ισ η ς διαφοράς - αντίθεσης, που δικαιώ νει έμμεσα την κοινωνική εκδήλωση του ανταγωνισμού, δηλ. του πολέμου.. Η αντίφαση αυτή, αν και δεν εκδηλώ­ νεται ρητά, συνάγεται ω στόσο ω ς καλυμμένο πε­ ριεχόμενο (δομή βάθους) από μιαν άλλη ομόλογη αντίφαση, που αναπτύσσεται σε επίπεδο επιφά­ νειας κα ι αφορά τη σχέση του ερωτικού ζεύγους με το κοινωνικό του περιβάλλον και τις αντιδρά­ σεις του ενός κ αι του άλλου στο κοινωνικό επίπε­ δο. Η αντίφαση αυτή κω δικοποιείται σε δύο αλληλοσυναρτώμενες αντιθέσεις: συ μ β ίω σ η - κο ινή τύ χ η [ερω τ. ζεύγους -γειτόν ω ν ] vs αντίθετες α ντιδ ρά σεις· όπου το δεύτερο σκέλος αναλύεται στην αντίθεση: ερω τικό ζεύγος = ατομιστική σ τάση vs κοι­ νών. περιβ άλλον = συ λλογική στάση . Οσο αναπτύσσεται και προβάλλεται ο σύνδε­ σμος του ζεύγους με το άμεσο κοινωνικό του πε­ ριβάλλον (κοινή ζωή, κοινές αξίες, κοινή τύχη, αρ­ μονική συμβίωση στο παρελθόν) τόσο αναδείχνεται η αντίφαση και αναδύεται επιτακτικότερο το αίτημα της κοινωνικής αλληλεγγύης. Οι δεσμοί με το περιβάλλον της γειτονίας: Κι εκείνος ο ξανθός ο μπρελάς που τρα γου­ δούσε τα πρωινά ντουφ εκίστηκε κι ο π ερίπτερός που μ α ς άπλω νε τα ρέστα χ αμογελώ ντας ντουφ εκίστηκε και το παιδί που μα ς ζύγιζε τα κάρβουνα το θυμάσαι αλήθεια ντουφ εκίστηκε. Η αγαπημένη τους θα κοιτάει τώ ρα κ α τά ­ μ α τα τη νύχτα θα χώνει σα σ κ υ λ ί το πρόσω πο και θα μ υ­ ρίζει το πουκάμισό τους ίο.π., σελ. 50-51) Χ ιλιά δ ες άνθρωποι πεθαίναν έξω από τη ν πόρτα μα ς ίο.π., σελ. 50) Το υπονοούμενο αίτημα που απορρέει από τέ­ τοιες σκληρές εμπειρίες υπονο'μεύει την αυτάρκεια του ερωτικού ζεύγους. Και από μια πρώτη αντίδρα­ ση αναδίπλωσης, που αναζητά καταφύγιο στη θαλπωρή της ερωτικής σχέσης: Γύρισε λοιπόν τα μάτια σου να κοιτάξω τον ουρανό δος μ ου τα χέρια σου να κρα τήσω τη ζωή

αφιερωμα/29 μο υ (ο.π ., σελ. 49) περνούμε σε μια κατάσταση αμφιταλάντευσης και τύψεων, που τροφοδοτείται από μιαν άλλη αντί­ φαση, ανάμεσα στην ατομική ευτυχία και τη συλ­ λογική δυστυχία: Κ λείναμε πίσω μ α ς τη ν πό ρτα και κρυώ ναμε κλείναμε τα παράθυρα και κρυώ ναμε πιο πολύ και καθώς γύριζα να δω τα μά τια σου έβ λεπα τα μά τια της γειτό νισσ ας που της σ κ ό τω σ α ν τέσσερα παιδιά και καθώς άπλω να να βρω το χέρι σου ήταν σα να ’κλεβα το ψωμί α π ’ τα χέρια των πεινασμένω ν

το θάνατο vs κι ω στόσο λιγότερη από άλλοτε) δε σημαίνει καθόλου απομάκρυνση των δύο ερωτευ­ μένων, ρήξη της ερωτικής σχέσης. Ί σ α ίσα είναι χαρακτηριστική για την υπέρβαση μιας αντίφασης χωρίς υποβάθμιση των αντίστοιχων αξιών. Α ς ανακεφαλαιώσουμε τα σημασιακά δεδομέ­ να: η σύγκρουση ανάμεσα στο αγαθό της ερωτι­ κής πληρότητας και τη συλλογική αλληλεγγύη συναρτάται με το γεγονός ότι τα ποιητικά υποκεί­ μενα βιώνουν τον έρωτα ω ς καθαρά ατομική και ζωική αξία (φυσικό ένστικτο), που πραγματώνει την προσωπική ολοκλήρωση και ευδαιμονία. Σύμφωνα όμως με το αφετηριακό, όπω ς το ο­ νομάσαμε, σημασιακό σύστημα, το άτομο και η φύση (όπου ανάγεται ο έρωτας) βρίσκονται σε ρι­ ζική κα ι ανυπέρβλητη αντίθεση με την κοινωνία και την κουλτούρα, όπου αντιστοιχεί ο πόλεμος.

Π ώ ς να ζεστάνει πια η κουβέρτα μ α ς τόση παγωνιά; πώς να μ α ς π ρο σ τατέψ ει η πόρτα μ α ς α π ’ όλη αυτήν τη νύχτα. Α νά μ εσά μ α ς ρ ίχναν οι άνθρωποι το μ εγάλ ο ν ίσκιο τους. Τι θ ’ απογίνουμε, αγαπημένη; (ο.π., σελ. 51-52) Αυτός «ο μεγάλος ίσκιος των ανθρώπων», που κά­ νει ρήγμα στην ερωτική μακαριότητα του ζευγα­ ριού, σημαδεύει τη συνειδητοποίηση της προτε­ ραιότητας της συλλογικής αλληλεγγύης απέναν­ τι στην αμοιβαία ερωτική αφοσίωση του ζεύγους. Και θέτει ένα σκληρό δίλημμα επιλογής, καθώς στις παρούσες συνθήκες οι δυο αξίες δεν είναι συμβιβάσιμες· η κοινωνική αλληλεγγύη συνεπάγεται τη θυσία της ερωτικής ευδαιμονίας, γιατί επιβάλ­ λει το χωρισμό. Σ ’ αυτό το δίλημμα εξαντλείται ολόκληρο το πρώ το μέρος της σύνθεσης, που ζωγραφίζει δρα­ ματικά τις εσω τερικές συγκρούσεις, αμφιταλαν­ τεύσεις, μεταπτώσεις και εντάσεις που προκαλεί η αντιπαράθεση ατομικών και κοινωνικών αξιών: Π άρε

λοιπόν το κόκκινο στόμα σου από κοντά μου, Μαρία.

Κρυώνω Α γα πημ ένη μου σ ’ αγαπώ πιο πο λύ α π ’ ό,τι μπορώ να σου πω μ ε λόγια θα ’θελα να πεθάνω μ α ζί σου, α ν κ άπ ο τε πέθαινες κι όμως, αγαπημένη μου, δε μπορούσα δε μπορούσα πια να σ ’ αγαπώ όπως ά λλο τε (ο.π., σελ. 51) Αυτή η φαινομενικά αντιφατική θέση (αγάπη ω ς

Η Μαρία και ο Τάσος με τον εγγονά τους, Στέλιο

Μέσα σ ’ αυτή τη λογική δε χωρεί συμβιβασμός φυ­ σικών και κοινωνικών αξιών· και πώ ς θα μπορού­ σε να χωρέσει, όταν η στέρησ η του αγαπημένου προσώπου ισοδυναμεί με θάνατο, δηλ. η επιλογή του κοινω νικ ού θα σ ήμαινε αναίρεση του α­ τομικού; Αυτό το άκαμπτο σύστημα έρχονται ωστόσο να διαρρήξουν οι αντιφάσεις που είδαμε να ανακύ­ πτουν στην πράξη, ανάμεσα σε αξίες και συμπε­ ριφορές. Ο εγκλωβισμός στην ατομική ευδαιμο­ νία αναιρεί την ερωτική αρχή της ενότητας και δι­ καιώνει την αρχή του ανταγωνισμού, ενώ η κοι­ νωνική αλληλεγγύη καταφ άσκει την αρχή της ε­ νό τητας και απορρίπτει την αρχή του ανταγωνι­ σμού και του πολέμου. Το κλειδί για την υπέρβα­ ση των αντιφάσεων είναι λοιπόν η σταδιακή συνειδητοποίηση ότι η κοινωνική αλληλεγγύη είναι

30/αφιερωμα εκδήλωση ομόλογη με την ερωτική αφοσίωση, α­ νάγεται εξίσου στη θεμελιακή αρχή της ενότητας, άρα δεν είναι ασυμβίβαστη με τον έρωτα- αντίθε­ τα, ασυμβίβαστη είναι η εγωιστική αυτάρκεια εις βάρος τη ς ευρύτερης ανθρώπινης αλληλεγγύης. Την πορεία προς αυτή τη συνειδητοποίηση υπο­ δηλώνουν τα ακόλουθα παραθέματα, που σημα­ δεύουν το πρώ το την αποκάλυψ η της εσω τερικής αντίφασης κα ι την αντίδραση ενοχής: Π άρε λο ιπό ν το κό κκ ινο σ τό μ α σου από κο ντά μου, Μ αρία (ο. π.) και το δεύτερο, την οριστική λύση του διλήμμα­ τος, που σημαίνει, την υπέρβαση της αντίφασης: Μ α απόψ ε σ ’ ό λες τις γω νιές μ α ς περιμέ­ νουν οι άνθρωποι Λ ό σ ε μο υ μια στιγμή το σ τό μα σου. Κι ετοί­ μ α σ ε το ν μ π ό γο μου, Μ αρία. (ο.π ., σελ. 53) Έ τ σ ι το ποιητικό υποκείμενο περνά από το στε­ νότερο βίωμα της ερω τικής ευδαιμονίας, στο ευ­ ρύτερο βίωμα της σ υντροφικότητας, που ορίζει την αρχή της διαδικασίας προς μια ανώτερη σύνθεση. Το βίωμα αυτό ωριμάζει μέσα από έναν δεύτε­ ρο κύκλο δοκιμασιών, της εξορίας και του στρα­ τοπέδου συγκέντρωσης. Εμπειρία ανάλογη του πο­ λέμου, στον αντίποδα της ερωτικής πληρότητας, στοιχειοθετείται από την απόλυτη στέρηση, τόσο στο φυσικό επίπεδο (αποξένωση από τη φύση): Μ εγά λα μαύρα σ υ ρ μ α το π λ έγμ α τα αμπαρώ νουν το ν ουρανό (ο .π ., σελ. 54) όσο κ α ι σ το α ν θρ ώ π ινο (α π ώ λ εια μ ν ή μ η ς στέρηση επικοινωνίας): Ή τα ν σα να ’χ ε πεθάνει κι η τελευταία α ­ νάμνηση πάνω στη γη. Π ού είναι λο ιπό ν ένα χ α μ ό γελ ο να μ α ς β ε­ βαιώ σει πω ς υπά ρχουμε (ο .π ., σελ. 54) Κάτω α π ’ αυτούς τους όρους, που τους κάνουν σκληρότερους τα βασανιστήρια κι ο καθημερινός θάνατος, αναδείχνεται σ’ όλη τη σημασία της η αξία της συντροφικής αλληλεγγύης: Έ λ ε γες πω ς θα πέθαινες ίσως να ’χ ες κιό λας πεθάνει τό σ η ή τα ν η νύχτα κι η βροχή ο άνεμος οι πληγω μένοι ό τα ν ένιω σες ξαφ νικά ένα χέρι να ψ αχου­ λεύει σ το σκ ο τά δ ι

και να σφ ίγγει το δ ικό σου χέρι. 1 Κι ή τα ν σ α να ’χ ε γεννηθεί η πρώ τη ελπ ίδα πάνω στη γη. (ο.π ., σελ. 55) Έ χε ι ενδιαφέρον να επισημάνομε τις άμεσες και έμμεσες αναλογίες προς το ερωτικό βίωμα- την ε­ πικοινωνία μέσα στο σ κοτάδι με την αφή, κατεξοχήν χ αρακτηριστικό της ερωτικής επαφής- και μέσα από την αντίθεση πρ ος το θάνατο, την ταύ­ τιση με τη ζωή- με τον ίδιο τρόπο στην πρώτη ε­ νότητα συνάγεται η ταύτιση του έρωτα με τη ζωή. Έ τ σ ι, από τις ισότητες: έρω τας = ζωή, συντρο­ φικότητα = έρω τας. Υ πάρχει ωστόσο μια διαφορά. Ο έρω τας, στο μέτρο που βρίσκει την ολοκλήρωσή του στην πλή­ ρη ταύτιση με το αγαπημένο πρόσωπο, κάνει α­ διανόητη τη ζωή χω ρίς αυτό: Ό χ ι, δε θα μπορούσα να ζήσω μακ ριά σου, α γαπημένη μου (ο.π ., σελ. 53, 69) Θα ‘θελα να πεθάνω μ α ζ ί σου, α ν κά π ο τε πέθαινες (ο.π ., σελ. 51) Η συντροφικότητα αντίθετα προικίζει το υπο­ κείμενο με τη δύναμη να υπερβεί το φόβο του θανάτου: Π όσοι σύντροφοι αλήθεια κοντά σ τη ν ίδια λά μ π α και σ τη ν ίδιά ελπίδα μ προσ τά σ το ίδιο ψωμί και σ τον ίδιο θάνατο τη ν ώ ρα που κρυώ ναμε μ α ς σ κ έπ α σ α ν μ ε τα μ ά τια τους την ώρα που πεινούσαμε μα ς μοιράσανε την καρδιά τους. Κι ότα ν ή τανε να πεθάνουμε αυ τοί μ α ς μ ί­ λη σ α ν για τη ζωή. (ο.π ., σελ. 57) Το επόμενο στάδιο είναι η αναγνώριση της ου­ σιαστικής ταυτότητας του ερωτικού με το συντρο­ φικό βίωμα. Η συντροφικότητα είναι η έκφραση του ερωτικού ενστίκτου στο κοινωνικό επίπεδο. Μέσα στη συντροφικότητα εμπεριέχεται ο ερωτι­ κ ό ς πυρήνας: Και ξαφ νικά σ τα μ ά τια του συντρόφ ου που έφ ευγε τόσ ο απλά ξανάβ ρισκα τα μ ά τια σου, αγαπημένη. Ν α ία γα π η μ έ ν η μπορούσα πια και σ ’ έβρισκοτ-παντού. ... μοίρα ζα το ψωμί μ ε το δ ιπλανό μο υ σα να το μ οιρα ζόμα σ τε μ α ζ ί και καθώς ά πλω να να σφίξω ένα χέρι, έβρι­ σ κ α το χέρι σου

αφιερωμα/31 ...Ο ι άνθρωποι που μ α ς χώριζαν, οι ίδιοι τώ­ ρα σ ε ξανάδιναν σ ε μένα. ... Σ ’έβρισκα, αγαπημένη, στο χ α μό γελο ό­ λω ν τω ν αυριανώ ν ανθρώπων. (ο.π ., σελ. 58-59) Και αντίστροφα, ο έρω τας είναι η ζωική έκφραση της σ υντροφικότητας στο ατομικό επίπεδο· σπερ­ ματική εκδήλωση του κοινωνικού ενστίκτου: Και να που πια δ εν είμ α σ τε εμ είς οι δυο μ ες σ τη ν αγάπη μα ς ... μ ε ς σ τη ν αγάπη μ α ς διαβαίνουν μ ε καν­ τά δες ό λα τα σκ ο τω μ ένα παιδιά τη ς γειτο ­ νιάς μ α ς ... μ ε ς σ τη ν αγάπη μ α ς μια λ ά μ π α φέγγει στο υς ταπεινούς μ ες σ τη ν αγάπη μ α ς αχνίζει ένα ψω μί για όλους τους πεινασμένους (ο.π ., σελ. 74) - Η ερωτική πληρότητα εμπεριέχει δυνάμει την κοινωνική ολοκλήρωση: ... μ ες σ τη ν αγάπη μ α ς χ ιλιάδες άνθρωποι βαδίζουν μ ε σημαίες . . . κ ι όλο βαδίζουν κι ό λο προχω ράνε κι ό­ λ ο πηγαίνουν μ ε ζητω κραυγές - μ ε ς σ τη ν αγάπη μας. (ο.π., σελ. 74-75) Μέσα α π ’ αυτές τις νέες σχέσεις αξιών εξουδε­ τερώνεται η δύναμη της βίας κα ι του κ α ταναγκ α­ σμού, η απειλή της στέρησης και του θανάτου, για­ τί όλα αυτά στηρίζουν την εκβιαστική τους ισχύ στην προτεραιότητα του α τομικού ενστίκτου απέ­ ναντι στο συλλογικό, δηλ. στην ατομιστική αντί­ δραση του θύματος· απευθύνονται σ το άτομο και στο ένστικτο αυτοσυντήρησής του. Ό τ α ν όμως το άτομο βρίσκει την ολοκλήρωσή του όχι στην προ­ σωπική επιβίωση, ανάδειξη και επιβολή, αλλά μέ­ σα στην αυτοπροσφορά, στη συλλογική ευτυχία, στην ταύτιση με την ευρύτερη ανθρώπινη ολότη­ τα, ποια ισχύ μπορεί να ’χει ο εκβιασμός; Η κα ­ θολική αγάπη, ως πα ράγοντας συνοχής κα ι πηγή τη ς α το μ ικ ή ς κ α σ υυ λο γικ ής ευ τυ χ ία ς, είναι άτρωτη. Π οιος θα μ πο ρο ύ σε εμ ά ς τους δύο να μ α ς χω ρίσει! Ε μείς και μ ’ όλη τούτη τη μ εγά λ η θ άλα σσα α νάμ εσά μ α ς είμ α σ τε κοντά έτσ ι λίγο να κάνω και πάνω α π ’ όλη αυτήν τη ν θάλα σσα θ ’ αγγίξω τα μ α λ λ ιά σου. Θα βρω το σ τό μ α σου. (ο.π ., σελ. 75) Ομως εμ είς μπο ρο ύ με ν ’ α γα π ά μ ε και να χωρίζουμε

αυτό θα μείνει π ά ντο τε δ ικό μ α ς αυτό δ εν μπ ο ρ εί κανείς να μ α ς το πάρει. (ο.π ., σελ. 69) Η άλλη όψη του ίδιου νομίσματος είναι η μαχη­ τική υπεράσπιση της σ υλλογικής ευτυχίας· που δε σημαίνει καθόλου προσχώρηση στη λογική του αν­ ταγωνισμού κα ι του πολέμου. Με τη μορφή της συλλογικής αντίστασης στη βία σημαίνει θυσία της ατομ ικής ζωής του καθενός, για την προάσπιση τω ν σ υλλογικών, άρα κα ι τω ν ατομικών, αγαθών και αξιών: Χ ιλιά δ ες άνθρωποι υπερασπίζοντα ι τον κόσ μο και τη ν αγάπη μας. (ο.π ., σελ. 68) Μ έσα από μια τέτοια πορεία το ποιητικό υπο­ κείμενο κ α τα κτά μιαν ανώτερη συνείδηση για τη συνάρτηση ζωικών και κοινωνικών ροπών, που εί­ ναι η συνείδηση της βαθύτερης ενότητας των ο­ μόλογων βιωμάτων του έρωτα και της συντροφι­ κότητας. Η συνειδητοποίηση αυτή συνεπάγεται την πλήρη ανατροπή του αφετηριακού αξιοκρα­ τικού συστήματος και την απόρριψη τω ν απόλυ­ των διακρίσεων ανάμεσα στο άτομο και την κοι­ νωνία, στη φύση και τον πολιτισμό, μέσα από την κοινωνικοποίηση των ζωικών αξιών με μια διαλε­ κτική υπέρβαση των αντιθέσεων. Η ποιοτική διαφορά της νέας αυτής βιοθεωρητικής σ κοπιάς εκτιμάται από τις τελικές της συ­ νέπειες: πλουτίζει το ποιητικό υποκείμενο με ένα αίσθημα καθολικής ευφορίας κ αι πληρότητας, που όχι μόνο ξεπερνά το φόβο του θανάτου αλλά πο-

32/αφιερωμα λύ περισσότερο: του δίνει την αίσθηση μιας αθα­ νασίας: Κι ό τα ν πεθάνουμε, αγαπημένη μου, εμείς δε θα πεθάνουμε. Α φ ού οι άνθρωποι θα κοιτάζουν το ίδιο α ­ στέρι που κο ιτά ξαμ ε αφού θα τρα γουδά νε το τρα γούδι που α γα ­ π ή σα μ ε αφού θ ’ ανασαίνουν σ ’ ένα ν κό σ μο που εγώ κι εσ ύ το ν ο νειρευτήκα με ε, τότε, αγαπημένη, θα ’μ α σ τέ πιο ζω ντα­ νοί από κάθε ά λλη φορά. Α φ ο ύ κάθε σ τιγμή οι άνθρωποι θα μα ς βρίσκο υν στο ήρεμο ψωμί, σ τα δίκαια χέρια σ τη ν αιώνια ελπίδα, πως θα μπορούσαμε, α γαπημένη μου, να ’χο υμε πεθάνει... (ο.π ., σελ. 77) Συνοψίζοντας θα παρατηρούσαμε ότι η μετάβα­ ση από το ερωτικό βίωμα στο κοινωνικό βίωμα και η ταύτιση των δύο συμβαδίζει με μια σ ταδιακή πο­ ρεία ώς την πλήρη διάρρηξη των ορίων της ατο­ μικότητας· με τη μετάβαση από το αίτημα της α­ τομικής ευτυχίας στο αίτημα της συλλογικής ευ­ τυχίας- και το σπουδαιότερο, στη συνείδηση της αλληλοσυνάρτησής τους, που γεννά το βίωμα της προέκτασης της ατομικής ζωής μέσα στη συλλο­ γική ζωή, α π ’ όπου απορρέει ένα θριαμβευτικό αί­ σθημα υπέρβασης του θανάτου. Έ ν α αίσθημα, που κλείνοντας τον κύκλο, μας ξαναφέρνει από την κοινωνική ολοκλήρωση του ανθρώπου στην οντο­ λογική του ολοκλήρωση. Ανακεφαλαιώνοντας θα σταθούμε σε δύο ουσιώ­ δη σημεία. Το ένα είναι η λογική της αφηγηματι­ κής εξέλιξης, που αντιστοιχεί, σε επίπεδο βάθους, σε έναν μετασχηματισμό σημασιακών περιεχομέ­ νων, ο οποίος οδηγεί από μιαν αφετηριακή σχέση αξιών σε μιαν άλλη, εντελώς διαφορετική σχέση αξιών· από μιαν άλφα βιοθεωρία σε μια βήτα βιο­ θεωρία. Είδαμε ότι το αφετηριακό σημασιακό σύ­ στημα συντίθεται από μια σειρά απόλυτες αντιθέ­ σεις (έρωτας / πόλεμος = άτομο / κοινωνία = φύση / κουλτούρα), που δεν επιδέχονται καμιά διαλεκτική. Οι αντιθέσεις αυτές συνθέτουν το ση­ μασιακό σύστημα μέσα από το οποίο ο δυτικός άνθρωπος συλλαμβάνει, κατανοεί και σημασιοδοτεί τη σχέση του με τον κόσμο. Το σύστημα αυτό ανατρέπεται στη συνείδηση του ποιητικού υποκειμένου, από τη στιγμή που αναδείχνονται οι εσωτερικές του αντιφάσεις. Οι αν­ τιφάσεις λοιπόν είναι ο παράγοντας της ανατρο­ πής κα ι του μετασχηματισμού του συστήματος. Διαπίστωση που αποδείχνει την προτεραιότητα της αντίφασης απέναντι στη δομή. Κι αυτό είναι

μια μαρξιστική αρχή. Ο μετασχηματισμός αφετέρου πραγματοποιεί­ τα ι μέσα από την υπέρβαση τω ν αντιθέσεω ν (α τό μ ο υ —κ ο ιν ω ν ία ς , φ ύ σ η ς - π ο λ ιτ ι­ σμού) με μια διαδικασία που οδηγεί σε μια νέα, ανώτερη σύνθεση των αντιθέτων. Κι αυτό είναι ε­ πίσης μια αρχή του διαλεκτικού υλισμού· που θα πει πω ς η ποιητική λογική του Τάσου Λειβαδίτη είναι απόλυτα μέσα στη λογική του μαρξισμού. Το δεύτερο σημείο είναι το ίδιο το περιεχόμενο αυτής της νέας σύνθεσης. Α ς θυμηθούμε τα βασι­ κά της στοιχεία. Το πρώ το είναι η υπέρβαση των αντιθέσεων άτομο - κοινωνία, φύση - κουλτούρα, δηλ. η απόρριψη της λογικής του δυτικού πολιτι­ σμικού προτύπου. Το δεύτερο είναι η αποκάλυψη της βαθύτερης ενότητας του ζωικού ενστίκτου του έρωτα με την κοινωνική ροπή της συντροφικότη­ τα ς - κοινω νικότητας, και η προβολή της ω ς βα­ σικής αρχής διαπροσωπικών σχέσεων και κοινω­ νικής συγκρότησης. Μ ιας α ρχής που εναρμονίζει το άτομο με την κοινωνία, τη φύση με τον πολιτι­ σ μό, γιατί αποκαθιστά την χαμένη αρχέγονη ενό­ τητα του ανθρώπου με τη φύση και τον Κόσμο- κα­ θιερώνει ω ς πρώτο κανόνα κοινωνικής οργάνωσης την αυτόβουλη και έκθυμη ενεργοποίηση του ατό­ μου κα ι την αλληλοπροσφορά, χω ρίς έξωθεν ή ά­ νωθεν καταναγκασμό· εξασφαλίζει την ισοτιμία των μελών του όλου απορρίπτοντας κάθε έκφρα­ ση ατομισμού που θα μπορούσε να διαταράξει την κοινωνική αρμονία. Στα στοιχεία αυτά αναγνωρίζομε τις αρχές μιας συνεπώς υλιστικής οντολογίας και μιας αντίστοι­ χης σοσιαλιστικής βιοθεωρίας, όπου - καθώ ς έ­ χομε αναπτύξει αλλού3 - το σοσιαλιστικό μον­ τέλο οργάνωσης αποτελεί το ιδανικό τέρμα μιας αντίστοιχης σιαλιστικής βιοθεωρίας, όπου - κ α ­ θώς έχομε αναπτύξει αλλού3 - το σοσιαλιστικό μοντέλο οργάνωσης αποτελεί το ιδανικό τέρμα μιας θεμελιώδους ζω ικής - βιολογικής ροπής, προς το οποίο τείνει κ α ι ολοκληρώνεται όχι μόνο το άτομο και η κοινωνία αλλά και ο σ κοπός του κόσμου ολόκληρου. Μέσα σ ’ αυτό το όραμα δε χωρεί καμιά αποθάρρυνση ή απόρριψη του συστή­ ματος, με κριτήριο περιστασιακές αποτυχίες και πισωγυρίσματα. Γιατί ο ερωτικός πυρήνας του σο­ σιαλισμού ως οντολογική τάση ανατροφοδοτεί α­ έναα τη διαλεκτική της φύσης κα ι της ιστορίας, προς μια υπέρβαση και σύνθεση των αντιθέσεων. Η άποψη αυτή, για μια υλιστική οντολογία, δεν είναι, πάντω ς, μια ορθόδοξη μαρξιστική θέση.*1 Σημειώσεις 1. E.T. Καψωμένου, «Η διχοτομία φύση / πολιτισμός ως κρι­ τήριο οριοθέτησης της πρώτης μεταπολεμικής γενιάς», περ. Σπείρα, 2-3 (1989), σελ. 113-132, «Τ^σοσιαλιστικό μοντέλο καιη νεοελληνική λογοτεχνία», Συμπόσιο «Προβλήματα σο­ σιαλισμού. Σοσιαλισμός και δημοκρατία» (Χανιά, 21- 24 Αυγούστου 1988), περ. Σύγχρονα θέματα, 38 (Μάιος 1989), σελ.

43-52.

2. Τάσου Λειβαδίτη, Ποίηση, Αθήνα 1965, σελ.‘45-77.

αφιερωμα/33

Δ. Μεντή

Η θεματική της « Ά γ ο ν η ς γραμμής»* σ τους μ ετα π ολεμ ικ ούς ποιητές I.

Εισαγωγικά-γραμματολογικά στο θέμα

Μέσα από τη συλλογική πολιτική δοκιμασία των διώξεων και των εκτοπισμών των δυνάμεων της αριστερός, που πήρε μεγάλες διαστάσεις στο διάστημα 1948-1952, διαμορφώνεται η ποιητική έκφραση της μαρτυρίας και της κατάθε­ σης του βιωματικού υλικού στις συνθήκες εξορίας που γνώρισαν οι ποιητές. ρόκειται για μια σειρά ποιητικών συλλογών που εκδίδονται στη διάρκεια της δεκαετίας του ’501, κα τά το χρόνο της επιστροφής των ποι­ ητών στην «κοσμική» ζωή. Είναι οι παρακάτω , κα τά χρονολογική σειρά: 1950 - Δ. Δούκαρης: Π ρο σ ευχές (χρ. γραφής 1944-’49) 1951 - Δ. Δούκαρης: Π αλινω δία (χρ. γραφής 1950-’51) 1952 - Α. Αλεξάνδρου: Α γο νο ς γραμμή (χρ. γρ α­ φής 1947-'52) - Τ. Λειβαδίτης: Μ άχη σ την άκρη της νύχτας - Τ. Λειβαδίτης: Α υ τό το α σ τέρ ι είναι για όλους μα ς 1953- Δ . Δούκαρης: Κ α λλίσ τη Θ ήρα-Κ ρυπτεία (χρ. γραφής 1953-’54) 1954 - Τ. Π ατρίκιος: Χ ω μα τό δ ρο μο ς (τόπος-χρ. γραφής, Αη Στράτης 1953) 1956 - Τ. Λειβαδίτης: Ο άνθρωπος μ ε το τα ­ μ πο ύ ρλο (τόπος-χρ. γραφής, Μ ακρόνη­ σος 1950) - Θ. Κ ωσταβάρας: Α ναβίω ση 1957 - Β. Θεοδώρου: Π οιήματα - Τ. Σπυρόπουλος: Σ υ ρμα τό πλεγμα 1962 - Β. Θεοδώρου: Κ ατώ φλι και παράθυρο 1963 - Τ. Π ατρίκιος: Μ αθητεία (1952-'62f

Π

II. Η διαπραγμάτευση του θέματος στην ποιητική παραγωγή των: Δ. Δούκαρη, Α. Αλεξάνδρου, Τ. Δειβαδίτη, Τ. Πατρικίου, Β. Θεοδώρου, Κ. Κουλουφάκου

1. Αημήτρης Δούκαρης ( 1 9 2 5 -1 9 8 2 ) [Ε ξ ο ρ ίσ τ η κ ε σ τ η ν Ι κ α ρ ία κ α ι τη Μ α κ ρ ό ν η ­ σ ο : 1 9 4 7 -’50] Η πρώτη ποιητική συλλογή του Δ. Δ ούκαρη Π ροσευχές περιλαμβάνει επτά ποιήματα fix (;), x, xi, xii, xiii, xiv, χν] με χρονολογικές ενδείξεις γρα­ φής μεταξύ 2.8.1947/28.6.1949, του χρόνου κα τα ­ κράτησής του. Γράφει στο ποίημα που τιτλοφορεί «Εξορία»: Γνώ ρισα τη γεύση του νησιού τη σ κ ληρή του όψηΣτον ίδιο περίπου χώρο, η δεύτερη ποιητική του συλλογή Παλινω δία περιέχει τα στοιχεία ενός σύ­ ντομου απολογισμού που ανήκει στα «έτη νεότη­ τας» αυτής της γενιάς. Π ρόκειται για τα ποιήμα­ τα: «Θ ρίαμβος», «Απολογητική Υδραίου ναυτί­ λου», «Αιχμαλωσία», «Εξιλασμός», «Επιτύμβιο».

* Ο τίτλος της εργασίας παραπέμπει στην ομώνυμη ποιητική συλλογή του Α. Αλεξάνδρου Άγονος γραμμή, με την κυριολεκτική σημασία των «γραμμών» της εξορίας και την παραπληρωματική ιδεολογική χροιά του επιθέτου της «αγόνου» στην ιστορία ή την παθολογία της συνολικής πολιτικής δοκιμασίας.

34/αφιερωμα Στη συνέχεια με την Κ αλλίστη Θήρα, χρησιμοποιεί μια παραβολική σκηνοθεσία που αντιπαραβάλλει τους χριστοκεντρικούς-ιστορικούς του χαρακ τή­ ρες με τα πεπραγμένα του μεταπολεμικού κόσμου: «Αιδώς Γρηγορίου Θεολόγου», «Δίκη Νικολάου Π λουμπίδη», «Οσίου Βαρλαάμ έξοδος». Τ έλος στην Κρυπτεία, μια μικρή ποιητική συλλογή που κυ κλ οφ ό ρ ησε ε κ τό ς εμπο ρ ίο υ κ α ι αφ ιέρω σε «Στους φίλους της αντίστασης της Ικαρίας της Μακρονήσου», φτάνει στο έσχατο όριο μετασχη­ ματισμού των μορφών («Φάλαρις», «Κρυπτεία», «Λουκανός», «Φιλόξενος») χρησιμοποιώντας μια πλειάδα ιστορικώ ν και ψευδοϊστορικών προσώ­ πων, τα οποία κρυπτικά αναφέρονται στη σύγχρο­ νη πραγματικότητα. Τ ά σ ο ς Λ ε ι β α δ ί τ η ς (1921-1988) [Εξορίστηκε: Μούδρο, Μ ακρόνησο, Ά η Στράτη: 1948- ’52]

2.

Η πρώτη ποιητική συλλογή του Τ. Λειβαδίτη Μ άχη σ τη ν άκρη τη ς νύχτας περιλαμβάνει 14 α­ φηγηματικές ενότητες που συνθέτουν έναν σχεδόν πλασματικό χώρο στρατοπέδου. Η εκτύλιξη της πρώ της σκηνικής εικόνας δίνεται ω ς «φυλάκιο», ενώ της τελευταίας ω ς «τοίχος φυλακής». Ε ντός αυτών των τειχών επιχειρείται ο σχεδιασ,μός όλης της αφηγηματικής οργάνωσης με βάση την ύπαρ­ ξη και την προβολή των αντιθετικών σχέσεων α­ νάμεσα στους δραματικούς φορείς της υπόθεσης: από τη μια πλευρά του «Αυτοί» που αναφέρεται σ τις δυνάμεις της υλικής βίας κ αι των σ τρατιωτι­ κών ανδρεικέλων που χρησιμοποιούν· από την άλ­ λη, του «Εμείς» που αναφέρεται στη στάση των συντρόφων. Με σ κοπό να καταδείξει, μέσω της αντιπαράθεσης των δύο κόσμων τη μειονεκτική θέση των υλικών μέσων των πρώ των σχετικά με την αγωνιστική δύναμη ή το ηθικό σθένος των δεύτερων. Η επόμενη ποιητική συλλογή Α υ τό το αστέρι εί­ ναι για όλους μας, περιλαμβάνει 5 ενότητες, με τη μορφή ανεπίδοτων διαλογισμών στην αγαπημένη. Η Β ' ενότητα αναφέρεται εξ ολοκλήρου στην ε­ μπειρία της εξορίας, το βίωμα της σ υντροφικότη­ τα ς που επιχειρεί να συναιρέσει δραματικά όλη τη μέχρι τότε ζωή στον κοινό χώρο της σ κηνής «κο­ ντά στην ίδια λάμπα και στην ίδια ελπίδα». Στη συνέχεια, η ποιητική συλλογή Ο άνθρωπος μ ε το ταμ πούρλο έχει γραφτεί στη Μ ακρόνησο κ α ι διακρίνεται για την αμεσότητα στο χειρισμό των βιω­ ματικών σ τοιχείων της καθημερινής ζωής στην ε­ ξορία. Το ποίημα «Απλή κουβέντα» αφορά στη μορφή και στη δεοντολογία της.ποιητικής πράξης, ενώ τα άλλα δύο ποιήματα «Π αραμονή Χ ριστου­ γέννων» και «Μη σημαδέψεις την καρδιά μου» αναφέρονται στην ηθική και τη συντροφικότητα της αγωνιστικής πράξης.

3. Ά ρ η ς Α λ ε ξ ά ν δ ρ ο υ (1922-1978) [Εξορίστηκε: Ελ Ντάμπα (1944-’45), Μούδρο, Μακρόνησο, Ά η Στράτη: 1948-’51]

Η δεύτερη ποιητική συλλογή του Α. Αλεξάνδρου Ά γο ν ο ς γραμμή παρουσιάζει με αδρές γραμμές τις συνθήκες ζωής στην εξορία. Πρόκειται για διερεύνηση της «νεκρής ζώνης», σύμφωνα με δικό του χαρακτηρισμό - η οποία εκπηγάζει ω ς βίωμα της αγονίας και του βιασμού της ανθρώπινης ύπαρξης. Διερεύνηση ω στόσο, αγωνίας, για το πολιτικό «αντίκρυσμα» αυτής της περιπέτειας, η οποία συντελείται αποφασιστικά στην κατεύθυνση της ιδε­ ολογικής αμφισβήτησης και της κριτικής των ε­ πιλογών της ηγεσίας «ανατολικού τύπου». Μέσα από αυτόν τον προβληματισμό, τίθεται το θέμα του τιμήματος Έ τσ ι κι αλλιώ ς αυτό το αίμα δεν το πληρώ νουν χρόνια λευτεριάς («Ανεπίδοτα γράμματα», 18) αναφορικά με την κατάληξη της «ήττας» Ο ποιος βρεθεί μ ε άλογο του μένει να τραβήξει για τη ν ή ττα καβα λά ρης. («Η στενογραφία της νεκρής ζώνης», 5) Μεταξύ αυτών των δυο πόλων της ιδεολογικής αντιμετώ πισης εντείνεται η διαρκής αναζήτηση διεξόδων, μπροστά στους κινδύνους ύφεσης του αγωνιστικού χαρακτήρα του κινήματος και ιδεο­ λογικής στασιμότητας. Την κατεύθυνση αυτή ε­ πισημαίνει και η τρίτη του ποιητική συλλογή Ευθύτης οδών, η οποία επικεντρώ νεται στις αιχμές της αναζήτησης α) στο χώρο της πολιτικής αίρεσης β) στο πεδίο της εντεινόμενης π άλης για την α πο­ κατάσταση της ιδεολογικής και της ηθικής τάξης πραγμάτων.

4. Τ ίτ ο ς Π α τ ρ ί κ ι ο ς (1928) [Στρατιωτική θητεία στα στρατόπεδα: Μα­ κρονήσου, Ά η Στράτη 1951-’53]

Η πρώτη ποιητική συλλογή του Τ. Πατρικίου Χ ω ματόδρομος φέρει την εξής τοπική ή χρονική ένδειξη: Ά η Στράτης, Ο κτ. Δ εκ. 1953 και περι­ λαμβάνει ποιήματα με έκδηλο το στίγμα του χώ ­ ρου της εξορίας. Ό μ ω ς το μεγαλύτερο μέρος ποι­ ημάτων από αυτόν τον θεματικό κύκλο δίνεται στις δύο πρώ τες ενότητες της δεύτερης ποιητικής του συλλογής Μ αθητεία (1952-1962): Χ ρόνια της πέτρα ς και Χ ρόνια της ασφάλτου. Η γραφή του Πατρικίου είναι αποσπασματική, αντιγράφοντας σχεδόν στιγμιότυπα της βιωματι­ κής πρ αγμ ατικότητας. Σε αυτό το σημείο παρου­

αφιερω μα/35 σιάζει μια συναφή εκφορά με τον τύπο γραφής που χρησιμοποιεί ο Γ. Ρ ίτσος σ τις ποιητικές συλλογές που έγραψε στην εξορία: Η μ ερο λό για εξο ρίας 1948-1950 κα ι Π έτρινο ς Χ ρό ν ο ς (1949).

(1926) [Εξορίστηκε: Χ ίο, Τ ρίκερι-Μ ακρόνησοΤρίκερι: 1948- ’52] 5.

Β ικ τ ω ρ ία Θ ε ο δ ώ ρ ο υ

Μια ιδιαίτερη εκδοχή της ποίησης της εξορίας παρουσιάζει στο έργο της η Β. Θ εοδώρου. Ο αγω­ νιστικός χα ρ ακ τήρ ας και η στάση της γυναίκας προβάλλονται με αμεσότητα κα ι λαϊκή εκφραστι­ κή απλότητα στα ποιήματά της. Χ α ρά , σε μένα που ’ζησα πλάι σα ς αποδιω γμένοι για τη ν Α ν τίσ τα σ η (Κ ατώ φλι και παράθυρο, «Χ αρά σ ’ εμένα») Π ρόκειται κυριότερα για τις ποιητικές συλλο­ γές Π οιήματα, Κ ατώ φλι και παράθυρο, Η εκ δρ ο ­ μή, την οποία και αφιέρωσε στις συνεξόριστές της. Ό π ω ς αναφέρει σ τις σημειώσεις: Τα ποιήματα τω ν σελ. 48-58 (περίπου) «είναι ανάμνηση από τα αυτοσχέδια τραγούδια τω ν γυναικών». Α ς ακουστεί ό μω ς η ιδιαίτερη εκδοχή της εξό­ ριστης ποιήτριας, ό πω ς αναφέρεται στο ποίημα «Παραγγελία»: Π ιάσ ε μελάνι και χ α ρ τί να γράψ εις κ ά π ο τε που θα β γεις από τα σίδερα, τα όσα εβ ά σ τα ξ α και τάδες. Πίσω μο υ δυο μω ρά να κλα ίνε και να μ ε ζητούν κι η μά να μο υ κο ντά σ τ ο τέλο ς κάθε πρω ί και κάθε β ρά δ υ ο μπρό ς μο υ το κ α τά σ τιχ ο κι η πένα να υπογράψω . Τα όσα εβ ά στα ξα , ώ σπου να β άλω υ­ πογραφή, γρ α μμα τισμένη μο υ παρ α κα λώ σε μ η ν ξεχάσεις.

III.

Η θ ε μ α τικ ή τη ς « ά γ ο ν η ς γ ρ α μ μ ή ς»

θεματική περιοχή της εξορίας σε αυτούς τους μεταπολεμικούς ποιητές αφορά σε μια κοι­ νότητα εμπειρίας και σ υγχρόνως αποτελεί μια κα­ τάθεση της ατομ ικής περιπέτειας. Η έννοια της κοινότητας αναφέρεται στην υλική πρ α γμ ατικό ­ τητα του βιώματος των συνεξορίστων: μια ομάδα εγκλείστων ανθρώπων σε ένα απομονωμένο και «αμετάθετο» γεωγραφικό σημείο, άγονου τοπίου, θάλασσας κ α ι βράχου. Η αδρή χάραξη του χώρου της εξορίας είναι κοινή στους ποιητές:

Η

Το συρματό πλεγμα, η βροχή, ο άνεμος / . . . / σ α ν ένα ς το ίχο ς φ υλα κ ής - αυτός ή τα ν ο’

χώ ρος (Τ. Πατρίκιος, Μ αθητεία - «Αλλαγές στο χώρο») Ή λιο ς - Ά ν ε μ ο ς - Μ εταγω γές - Ε κτελέσ εις - Π αγω νιά!... β ροχή - Ά ν ε μ ο ς - Φ ουσκω μένο ποτά μι Θ άνατος... (Κ. Κουλουφάκος, «Εξόριστοι») Μ εγάλα μαύρα σ υ ρματοπλέγματα αμπαρώ ναν το ν ουρανό. (Τ. Λειβαδίτης, Α υ τό το ασ τέρ ι είναι για όλους μας) Μ έσ α α π ’ το φ υλάκιο / θα βγει ο ήλιος / κουρεμένος. (Α. Α λεξάνδρου, Ά γ ο ν ο ς γρ α μμή - «Η στενο­ γραφία της νεκρής ζώνης», 2) Π ρόκειται εν γένει για μια προσπάθεια αποτύ­ πω σης της σ κληρής υλικής π ρα γμ ατικότητας μέ­ σω της χρησιμοποίησης μιας α ντίστοιχης θεματι­ κής περιοχής που διαμορφώνεται ω ς διαλεκτική σχέση μεταξύ του περιβάλλοντος χώρου κα ι της ανθρώπινης ζω ής σε τρεις πα ραμέτρους και ανά δύο σκέλη: α, Ο κλεισ τός ορ ίζοντας κα ι η περιχαράκω ση του χώρου της εξορίας. α2 Η τραγική έκπτωση των ανθρώπων σε ένα πε­ ριβάλλον αποξένωσης, που συνεπάγεται υλικές κα ι συναισθηματικές στερήσεις. β] Οι αντίρροπες φυσικές δυνάμεις (ο άνεμος, η παγω νιά, η ομίχλη, η λάσπη) β2 Η δραματική συναίσθηση τη ς συνεχούς δίω­ ξης, του περιορισμού κα ι των βασανιστηρίων τω ν κρατουμένων. γ, Οι συνδετικοί κρίκοι τω ν καθημερινών πραγ­ μάτων και της συντροφικότητας στη ζωή των εξόριστων. γ2 Η εκφ ραστική αμεσότητα κα ι ο κουβεντιασ τός τόνος του ποιητικού λόγου. Η θεματική περιοχή τη ς ποίησης της εξορίας έ­ χει το ρόλο μια εξω τερικής κοινής συνισταμένης των πραγμάτω ν που ανιχνεύεται στο σύνολό της στην ψ υχογραφική διείσδυση της κ ολλεκτιβοποίησης του στρατοπέδου στις ατομικές συνειδήσεις. Η αποτύπωσή της στον ποιητικό λόγο τω ν μετα­ πολεμικών ποιητών μπορεί να θεωρηθεί ω ς στά­ διο επικέντρω σης στη βιωματική πρα γμ ατικότη­ τα της εξορίας και να εξεταστεί ω ς οδόσημο της πορείας τους. Α ποτελεί, δηλαδή, θέμα π ρ ος δια­ πραγμάτευση της επικαιρικής του διάστασης. Σαν θέμα όμω ς εντάσσεται σε μια μεγαλύτερη ενότη­ τα δοκ ιμασ ίας κα ι π αθολογίας της ελληνικής με­ ταπ ολεμικής ισ τορίας και του πολιτικού χώρου της αριστερός. Η ένταξη κα ι η παρακολούθησή

36/αφιερωμα του στην εξελικτική πορεία της μεταπολεμικής πο­ λιτικής ποίησης, παρέχει τις απαραίτητες προϋ­ ποθέσεις για την ουσιαστική ποιοτική αντιμετώ­ πιση κα ι τον ιστορικό του εντοπισμό. Η πορεία αυτή σχηματικά μπορεί να περιγρά­ φει σε ορισμένα στάδια ως: - Ποίηση της αντίστασης < 1943-1949 > - Ποίηση της εξορίας <1952 = 10 δεκαετία ’50 > - Ιδεολογική ποίηση, που θέτει την προβλημα­ τική της «ήττας», της αλλοτρίωσης, της α σ τικής πα ρακμής < 1956 κ.ε. > Η ποίηση της εξορίας δεν είναι ο συνδετικός κρί­ κ ος αλλά ένα περιορισμένο κρίσιμο μεσοδιάστη­ μα, στην πορεία ορισμένων μεταπολεμικών ποιη­ τών. Μια αξονική θεματική τομή που απ οκτά κα ­ θοριστική σημασία ω ς έσχατο όριο συλλογικότητα ς στον εντοπισμό μιας ποιητικής περιοχής και μιας αντίστοιχης ποιητικής λειτουργίας. Οι προσδιορισμοί της κοινωνικής ψυχολογίας, οι όροι που συνιστούν τη συντροφική ύπαρξη και τον ιδεολογικό εντοπισμό της κοινότητας ανασκευάζονται στη συνέχεια μπροστά στην απουσία των συλλογικών διασυνδέσεων που δημιουργούν οι οραματικοί σ τόχοι και οι κοινοί αγώνες. Με α­ ποτέλεσμα το διχασμό της διαλεκτικής αρχής, αν συγκριθεί με τα αρχικά δεδομένα, ω ς π ρος την α­ τομική χάραξη πορείας, την ιδεολογική στάση, την ποιητική εγχάραξη της άρθρωσης πολιτικού λόγου. Γι’ αυτούς τους λόγους η θεματική της «άγονης γραμμής», έχει τη σημασία ορίου ήθους κα ι σθέ­ νους της συντροφικότητας και της αντίστασης που εκφράστηκε μέσω της ποιητικής πράξης. Έ χ ε ι τις ρίζες της σε ένα σύμπαν υπαρκτό που προοικονόμησε η άσκηση βίας της εξουσίας, προκέιμένου να πετύχει την «εθνική αναμόρφωση». Αυτόν τον βιό­ τοπο κατέγραψ ε η ποιητική περιγραφή· εντός του θήτευσε συμβάλλοντας στον εξανθρωπισμό του. Ο οργανικός βιωματικός χρόνος του εξόριστου ποιητή είναι η ύστερη διαδικασία στη διαδοχή των συλλογικών παραστάσεων που δημιούργησε το κί­ νημα της αριστεράς, οι οποίες διεκπεραιώ νονται στο χώρο του στρατοπέδου, των βασανιστηρίων και της α γωνιστικής σ τάσης των συντρόφων, του αντίσκηνου και της συνωμοτικής κουβέντας, των λογοκριμένων γραφών, της ιδεολογικής στασιμό­ τητας σε συνδυασμό με τις πρώ τες ενδείξεις της κρίσης. Είναι το τελευταίο υπόλοιπο της ρομα­ ντικής επένδυσης της ο ραματικής περιόδου της πολιτικής ποίησης στους μεταπολεμικούς ποιητές. Η επένδυση αυτή διαθρύπτεται σταδιακά και προ­ χωρεί σε ένα δεύτερο επίπεδο κοινωνικού και ιδε­ ολογικού προβληματισμού που θέτει σε νέες βά­ σεις εξέτασης των πραγμάτων το θέμα της (στρα­ τιω τικής και πολιτικής) «ήττας» που προηγήθηκε, της κρίσης κα ι της διάσπασης που επήλθε

στους κόλπους της αριστεράς. Π ραγματοποιείται σε ξεχωριστά χρονικά δια­ στήματα ανάμεσα στους εξόριστους ποιητές και μπορεί να συγκαταλεχθεί στα διακριτικά εκείνα στοιχεία της Π οιητικής, που συνιστούν τα οδόση­ μα μιας πορείας κα ι μιας ιδεολογικής σχέσης με τα π ρ ά γ μ α τ α . Ε κ δ η λ ώ ν ε τα ι κ α τ ά διά φ ο ρ ες εκδοχές: α) Σε πολιτικό επίπεδο, στην ποίηση του Α. Α­ λεξάνδρου: όπου προάγεται το θέμα της ιδεολο­ γικής στάσης αντί της ένταξης στα σ τρατόπεδα της μιας ή της άλλης παράταξης. Ε ν πλήρει γνώ σει για το σ τίγμ α που ορίζει το στρατόπεδο εργασίας τ ’ αναμορφωτήρια τις απομονώ σεις ή τα κρεματόρια συνεχίζουμε σπρω γμένοι α π ’ το κ ο ρ μ ί μ α ς (Ευθύτης οδών, «Εν πλήρει γνώσει») β) Σε ρεαλιστικό επίπεδο, στην ποίηση του Τ. Π ατρικίου και του Κ. Κουλουφάκου: όπου διακρίνεται για τη συντροφική-αισθηματική διάθεση α­ π έναντι σε αυτές τις καταστάσεις του βιώματος και της μνήμης, ενώ παράλληλα διατηρεί αιχμη­ ρή την κριτική της στάσης απέναντι στην ιδεολο­ γική τακτική των κομματικών διαδικασιών. Γράφει ο Κ. Κουλουφάκος, για το ρόλο του στρα­ τοπέδου: Κ αθένας έχει πια τη θέση του μ ες στο ■ν τσ αντή ρι Κάθε τσ αντή ρι τη θέση του μ ες σ το σ τρ α ­ τόπεδο Το στρατόπεδο πήρε τη θέση του μέσα στον κόσ μο Ω ριμά σαμ ε («Εξόριστοι») Και ο Τ. Π ατρίκιος, ανακα λώ ντας στη μνήμη του το περιστατικό κάποιας στιγμής «αδυναμίας» ή αλλιώ ς «ιδεολογικής κρίσης» ένα βράδυ στην εξορία Και πιο πολύ σ κ εφ τόμου ν το Σω τήρη που ένα β ράδυ σ τη ν εξορία, ανάμεσα σε δυο κεφάλαια Π ολιτική ς Οικονομίας έκ λα ιγε κρυφά (Μ αθητεία, «Αλλαγμένοι δρόμοι») γ) Σε επίπεδο υπαρξιακής δοκιμασίας στην ποί­ ηση του Δ. Λούκαρη Είδα στο πρόσω πο το θάνατο / . . . / τα βράχια που υψ ώ νονταν / αλμυρά σύμβολα, έθραυσαν, / τη ν ώριμη έξαψ η τη ς ανεκπλή ρω της π ροσ δοκίας (Παλινω δία, «Επιτύμβιο») δ) Η ποίηση του Τ. Λειβαδίτη [1952-1956] διακρίνεται από το αγωνιστικό όραμα της θυσίας

αφιερωμα/37 μπροστά στην προοπτική των μελλούμενων κα ι­ ρών, μέσω της ρομαντικής θέασης του κόσμου, των συντροφικών δεσμών και της ηθικής δικαίω ­ σης της ιδεολογικής του πίστης. Ό π ω ς εκφράζε­ ται με αντιπροσωπευτικό τρόπο της βιοθεωρητικής αρχής που υιοθετεί μέσα στους κόλπους της κοινότητας. Δ εν ε ίμ α σ τε πια ποιητές / παρά μο νάχα / σύντροφοι μ ε μ εγά λ ες πλη γές και πιο μ εγά λ α όνειρα. (Ο άνθρωπος μ ε το ταμπούρλο, «Απλή κουβέντα»)

τούμενης αντίθεσης: της απώ λειας της ρομαντι­ κής εξιδανίκευσης, που έγινε βίωμα, αίμα και ι­ στορία, στις ημέρες και τα έργα των μεταπολεμι­ κώ ν ποιητών είδαμε, μ ε μ ια έκ π λη ξ η που έφ τα νε τη φρί­ κη, σ το στρατόπεδό μα ς - που το π ιστεύα­ μ ε (με α ρκ ετή δ όση ρ ομα ντισμού) σα ν ό ,τι πιο αγνό και καθάριο είχε δημιουργήσει μ έ­ χρι σήμερα η ιστορία - μεταφ ερ μένα μερι­ κά από τα χα ρα κ τη ρ ισ τικ ά του αντίπα λου

Α ν θέλεις να λ έγεσ α ι άνθρωπος μ π ο ρ εί να χ ρ εια σ τεί να σε κλείσο υν φ υλα­ κή για είκοσι ή και περισσ ό τερα χρόνια (Π α ρά ρτη μα A ’, «Αν θέλεις να λέγεσαι άνθρωπος») Σε αυτά τα πλαίσια η θεματική ποιητική του Τ. Λειβαδίτη απέχει πολύ από τη δρομολόγηση της «άγονης γραμμής», με προορισμό τους τόπους της εξορίας. Με την έννοια ότι, ενώ διανύει την «άγο­ νο» κρατιέται συσπειρωμένος στους αρχικούς προσδιορισμούς της αγωνιστικής ευφορίας που διέκρινε το ξεκίνημα του κινήματος και ώ ς ένα βαθμό την ποίηση της αντίστασης. Έ τ σ ι η ποιητική παραγω γή του Τ. Λειβαδίτη που επίσημα ανοίγει με τις δύο ποιητικές συλλο­ γές του θεματικού κύκλου που αφορά στην εξο­ ρία, επιχειρεί μορφολογικά τη σύνθεση μιας τάξης πραγμάτω ν ω ς προς τον άξονα της ενιαίας ιδεο­ λογικής θεώρησης της π ολιτικής ένταξης στην α ­ ριστερά κα ι της αντιπαράθεσης των δύο αντίπα­ λων στρατοπέδων. Για αυτούς τους λόγους η υλι­ κή δοκιμασία της εξορίας διαδραματίζεται σ χε­ δόν έξω από το χώρο και τους μηχανισμούς του κινήματος, σε σχέση με τις ανθρώπινες οντότη­ τες που συνιστούν το έμψυχο υλικό του αγώνα, κρατώ ντας ψηλά τις σ ημαίες των μελλούμενων οραματισμών, της συντροφικότητας και της θυσίας. Με τρόπο ώστε να μην παρατηρούνται στην ποί­ ησή του περιορισμοί της τάσης για τη συνθετική μορφή και την οραματική αντίληψη που διέπει ο­ λόκληρο το έργο του, αλλά να εμφανίζονται περιστασιακά ορισμένες αιχμές των αντιθέσεων, οι ο­ ποίες συνέβησαν στην πορεία των συλλογικών δια­ δικασιών της πολιτικής δοκιμασίας και της υπαρ­ ξιακής περιπέτειας που κατέγραψ ε η ποιητική πράξη.

IV.

Η θεματική της «άγονης γραμμής» και οι συνιστώστες της «ήττας» και της «αίρεσης»

ε αυτό το σημείο ο προβληματισμός της κρι­ τικής αναφορικά με τη θεματική της «ήττας», θίγει μια από τις πιο ουσιαστικές αιχμ ές της ζη­

Σ

στρατοπέδου: βία, ανελευθερία, δεσποτισμό, νεποτισμό κ.λπ. έγραφε στα 1966 ο Τ. Λ ειβαδίτης (Η ποίηση της ή ττας, περιοδ. Επιθεώρηση Τέχνης, τχ. 141), αναλογιζόμενος τη διείσδυση της ψυχολογίας της «ήτ­ τας» στην ποίηση. Μέσα από αυτές τις διαπιστώσεις φτάνοντας ώς τις μέρες μας, ο ποιητής συνεχίζει σκιαγραφώ­ ν τας μιαν εποχή ινδαλμάτω ν της μεταπολεμικής ιστορίας. Στη θέση της «ασώ ματης» πια Ε πα νά­ στασης, το υπάρχον «σώμα» των ποιητών: Σελίδες από μια χαμένη επ α νά στα ση που σ τα περιθώρια γρ άψ αμε κι εμείς τη ζωή μ α ς (Β ιολέτες για μια εποχή, «Εποχή») Κάτω από τους προσδιορισμούς μιας τέτοιας ε­ ποχής, διακρίνονται ορισμένοι χρονοδείκτες της μεταπολεμικής πολιτικής ποίησης. Ο χρόνος της επιστροφής των εξόριστων ποιητών, είναι η περίο­ δος της επισφράγισης τη ς π ολιτικής περιπέτειας, η οποία δεν τερματίζεται αλλά κακοφορμίζει σαν πληγή, στο αίσθημα κα ι την πρακτική της ελλη­ νικής μεταπολεμικής κοινωνίας. Έ τ σ ι από πλευ­ ράς της αριστερός τίθεται θέμα αξιολόγησης της πορείας και αμφισβήτησης της ιδεολογικής τακτι­ κής που ακολουθήθηκε. Σε αυτή την προβλημα­ τική συντέλεσαν δ ιαδοχικά οι δυνατότητες κριτι­ κής παρέμβασης που επιδίωξε να διαμορφώσει ο ποιητικός λόγος

38/αφιερωμα α) επικαιρικά, σ χετικά με τις άμεσες προτε­ ραιότητες του ιστορικού χρόνου, β) μακροπρόθεσμα κ αι βραδυφλεγώς, σχετικά με την ιδεολογική στάση απέναντι στα προβλήμα­ τα του σύγχρονου κόσμου: την αστικοποίηση της ζωής, τα περιθώρια δράσης των συλλογικών κι­ νημάτων, την υπαρξιακή αγωνία. Η επιχειρηματολογία που ανέπτυξαν οι πολιτι­ κοί ποιητές αποτείνεται σε όλο το χρόνο και το εύρος της δοκιμασίας, στις δεκαετίες ’40-’50. Εί­ ναι πολυμέτωπη και ασκείται αμφοτέρωθεν: Με την εμπειρία της «άγονης γραμμής», όπω ς ανα­ λύει στον «Απολογισμό» ο Τ. Π ατρίκιος: σκέψ ου πως δεν κο υράστηκα να γυρνάω από κρα τητήριο σ ε κρατητήριο, από σ τρ α ­ τόπεδο σε στρατό πεδο , από άγονη συνεδρίαση σ ’ άλλη Και από τη στάση μέσα στην πολιτεία, η οποία διακρίνεται για τη συνέπεια στη χάραξη της πορείας κα ι της μαχητικής της ένταξης Φ όρεσες τα πο λιτικά Μ α ακόμ α ανήκεις σε στρατώ να γράφει ο Γιάννης Δ άλλας, στο Ζω ντανό Χρόνο. Μέσα από αυτές τις διαστάσεις της πολιτικής περιπέτειας δίνεται στο χρόνο που συμβαίνει, το γεγονός της επιστροφής. Εκείνοι που γυρίζουν δια­ πιστώνουν την αλλοίωση και την αλλοτρίωση· το αίσθημα του αγνώστου μέσα στους αλλαγμένους δρόμους· του κυνηγημένου αγριμιού μέσα στο πλή­ θος· της ματαιότητας τη ς επιστροφής Έ τσ ι που γυρίσα με / γυαλίζουνε οι ράγιες σ το σκ ο τάδι α π ’ τη ν π ο λλή σιωπή V έ τσι που γυρίσα με β ρή κα μ ε τους εισ πρά κ το ρες σφ αγμένους και το πεντακο σ άρικο για το εισιτήριο θα μ α ς περισσεύει / και τα τέσσερα χρόνια γ ι ’ α υτό πο υ λ έ γ α μ ε ζωή μ α ς / θα μ α ς λείπουν γράφει ο Α. Αλεξάνδρου (Ά γ ο νο ς γραμμή, «Επι­ στροφή»). Ο Τ. Π ατρίκιος αναφέρεται περισσότερο στην κατάληξη της επιστροφής των εξόριστων, στους επιταχυνόμενους ρυθμούς των αλλαγών, την ισοπέδωση των οραμάτικών στοιχείων, την αλλοίω­ ση τω ν ανθρώπινων σχέσεων. Ό λ ο ι αυτοί οι πα­ ράγοντες εμφανίζονται ανεξέλεγκτα κα ι κ αταλυ­ τικά μέσα στην «κοινωνία της αφθονίας» και α­ ποτελούν άμεσο κίνδυνο για τον άνθρωπο που έρ­ χεται από τις κακουχίες ή τις υλικές στερήσεις της εξορίας Ο ταν εγύρισα στην πόλη / ύστερα από χρό­ νια σ ’έρημα νησιά βρή κα πιο εύκο λο το ν έ­

ρω τα, / πιο δ ύσκολη τη συνεννόηση, τα χ έ­ ρια που μ ε χ αιρετούσα ν πεινασμένα. (Μ αθητεία, «Βήματα στην άσφαλτο») Έ τ σ ι ώστε η σημασιοδότηση της πολιτικής περι­ πέτειας κλιμακώ νεται ανάλογα με τα βιωματικά στοιχεία και την τήρηση συγκεκριμένης ιδεολογικο-πολιτικής στάσης απέναντι στα πράγματα. Με φορά από και προς τους χώρους του ιστορι­ κού «γίγνεσθαι», ω ς αλληλένδετη σχέση καταγω­ γής και λειτουργίας τού ποιητικού λόγου. Σε αυτή την κατεύθυνση μπορεί να επισημανθεί η συναίσθηση του «χαμένου καιρού» στη θεματι­ κή της «άγονης γραμμής», η οποία εξειδικεύεται σε αναφορές για το μαρασμό της νεότητας, τις υλικές-σωματικές στερήσεις της χαράς της ζωής, την αποκοπή από τη δράση ή την αποδυνάμωση του ενεργητικού δυναμικού που διαθέτουν οι εξό­ ριστοι. Αρνούμενοι την περιχαράκωση σε έναν συρματοπλεγμένο χώρο, οργανώνουν εσωτερικές εστίες αντίστασης. Τα εικ οσιπέντε μου χρόνια συνω στισμένα σε δ εκα ετίες διωγμώ ν και στερήσεω ν όχι, δε θα σα ς κάνω τη χάρη να σα ς συνηθίσω, να βολευτώ μ α ζ ί σας. Λ εν προσαρμόζομαι στο θάνατο. γράφει ο Τ. Π ατρίκιος, στο Χ ω ματόδρομο (VIII). Στη συνέχεια, ο χρόνος της επιστροφής είναι το στάδιο της επαναδραστηριοποίησης μέσα στο ρυθ­ μό της ζωής που υπόκειται ολοένα σε μεταμόρφω­ ση. Η προσπάθεια που πρέπει να καταβληθεί από τους εκτοπισμένους ποιητές είναι μεγάλη σε όλους τους τομείς της δράσης. Προϋποθέτει αφενός την προσαρμογή στις νέες καταστάσεις και αφετέρου την ανάληψη ενεργητικού ρόλου στην πορεία των πολιτικο-κοινωνικών εξελίξεων. Διαφορετικά, τό­ σο η ζωή όσο κα ι η ποίησή τους θα ήταν παλι­ μπαιδισμός, επαναλήψεις «ηρωικές και πένθιμες». Της μακ ρινής μ α ς νιότης ιστορίες / ένδο­ ξες και κουραστικές για κείνους που β α­ ριούνται / τα λόγια τω ν παλιότερω ν. (Τ. Π ατρίκιος, Μ αθητεία, «Διηγήσεις») Σε αυτό το στάδιο της δοκιμασίας αξίζει να επιμείνει κανείς ιδιαίτερα με ερευνητικές και ιδεο­ λογικές προσεγγίσεις μιας ξεχωριστής εργασίας. Το άμεσο πρόβλημα που προκύπτει είναι επί της ουσίας, η συνέχεια κ αι επί της θεματικής, οι ποιο­ τικές διαβαθμίσεις και η έκταση που καταλαμβά­ νει στην ποίηση αυτών των ποιητών η προβλημα­ τική τη ς «ήττας», σε σχέση περισσότερο με τις ψυχολογικές-ηθικές εκτιμήσεις που αποδόθηκαν σε αυτήν3. Με σκοπό να επιχειρηθεί μια συστημα­ τική όσο γίνεται διερεύνηση των πραγμάτων στη βάση της ανίχνευσης της καταγωγής, της διαμόρ­ φωσης κ αι της εμφάνισης του φαινομένου στην ελ­ ληνική μεταπολεμική ποίηση. Τα όρια αυτής της

αψιερωμα/39 εξέτασης αφορούν στο σύνολο των βιωματικών σχέσεων των ποιητών ω ς προς τα γεγονότα της ιστορικο-πολιτικής περιπέτειας. Υπάρχει δηλαδή, μια —στοιχειώδης αλλά απαραίτητη? διαφοροποί­ ηση ανάμεσα στους μεταπολεμικούς πολιτικούς ποιητές, σε δύο κατηγορίες: Α) Αυτοί που υποβάλλονται σε συλλογικές πο­ λ ιτικές και ποινικές διώξεις από την εξουσία και γνωρίζουν για μακρύ χρονικό διάστημα την εμπει­ ρία της φυλακής και του στρατοπέδου4, όπω ς συμβαίνει στην περίπτωση των ποιητών που εξε­ τάσαμε. Β) Αυτοί που υφίστανται κυρίως ατομικά ω ς πο­ λίτες και φορείς ιδεολογίας, τις δεσμεύσεις και την αστυνόμευση του συστήματος, οι οποίοι από δια­ φορετικούς δρόμους ο καθένας, «χωρίς να παρα­ δέχονται την ήττα» διαμορφώνουν μια προσωπι­ κή στάση ή «αίρεση» όπω ς λ.χ. ο Μ. Αναγνωστάκης, ο Γ. Δ άλλας, ο Μ. Κατσαρός. Με αυτόν τον τρόπο, η «αίρεση» τόσο ω ς αιχ­ μή πολιτικής στάσης όσο και ως σημείο συνά­ ντησης και συνδιαλλαγής των μεταπολεμικών ποι­ ητών, απ οκτά καθοριστικό ρόλο στη διερεύνηση των σχέσεων της όλης προβληματικής. Πρόκει­ ται από τη μια πλευρά για ένα σ τάδιο αναμόχλευσης των παθών, που προήλθε ως νηφάλια κριτική στάση και άρνηση απέναντι στους κομματικούς μηχανισμούς παράλληλα με τη συντριβή του ιδε­ ολογικού οράματος και τη δοκιμασία που ακολού­ θησε. Αντιπροσωπευτική περίπτωση αποτελεί ο Α. Αλεξάνδρου: « Έ χ ο ν τα ς περάσει από τα ξερονή­ σια και τις φ υλακές (...) νιώθω αλλη λέγγυ ο ς και συνυπεύθυνος μ ε όσους αγω νίστηκαν, αγωνίζο­ νται και θα αγωνιστούν εναντίον όλω ν τω ν τυράν­ νων, εσ τεμμένω ν και τραγιασκοφόρω ν, εναντίον όλων των δεσποτών, γαλονάδων και ρασοφόρων», απα ντά σχετικά με την ερώτηση: «Σε ποιο κόμ­ μα ανήκεις;» (Α π ό συνέντευξη στο ν Δ . Ραυτόπουλο, περιοδ. Η ριδανός, τχ. 1, Αύγ. Σεπτ. 1975). Ε­ νώ από άλλες κατευθύνσεις, μεταφυσικής και α­ ναρχικής προέλευσης, διαμορφώνεται η απήχηση της «αίρεσης» στους ποιητές Δ. Δούκαρη ή Μ. Κατσαρό, αντίστοιχα: συχώ ρεσέ μ ε Ε πανάσ τασ η, αν κάθε μέρα μ ε το ό πλο που μο υ έδω σες πυροβολώ τη ν κάθε νύχτα μένω ξάγρυπνος πλάι στο όπλο Σου, που θέλει να πυροβολήσει: ε μ έ ν α (Δ. Δ ούκαρης, Το γυμνό Χ ώ μα, «Έ γερση III») κηρύσσω επ α νά στα ση χαμένη νέος α ντά ρτη ς στα βουνά ζητώ ν Βελούχι Α λα μ ά να και Σαραντάπορο (Μ. Κ ατσαρός, 4 μαζινό, «Αννίβας- και όχι») Και με π λασματικό αλλά λογοκρατούμενο στόχο

στον εν γένει «αιρετικό» εντοιχισμό της ποίησης του Αριστοτέλη Νικολαΐδη: Α φ ού η α νάσταση δ εν είναι δυνατή ας κάνουμε επ ανάσταση ! (Α. Ν ικολαΐδης, Η πείρα και η πυρά, «Το σκλη­ ρό τραγούδι») Επιχειρούμε αυτή τη συνοπτική αναφορά με τη συναίσθηση ότι θέτουμε τον «πρώτο λίθο» σε ένα

40/αφιερωμα πεδίο ανοικτής διερεύνησης και εκκολαπτόμενης ιδεολογικής πρα κτικής πάνω σε αυτό το θέμα. Ε­ δώ επισημαίνουμε απλώ ς ένα φαινόμενο που συναντάται «εν παρόδω» στη μεταπολεμική ποίηση και επικεντρώ νεται καθοριστικά στους πα ραπά­ νω ποιητές. Α νάμεσα σε αυτούς που κόβουν τα νή­ ματα από τους κομματικούς μηχανισμούς κα ι σε αυτούς που διατηρούν μια συνέχεια με την παρου­ σία τους στον πολιτικό στίβο. Π ρόκειται για την προσωπική προαίρεση της πολιτικής σ τάσης που εγγράφεται στην ποίηση του Μ ανόλη Α ναγνωστάκη, ω ς προς εκείνο το: Ό ρθιος, και μόνος σα ν και πρώ τα π ε ρ ιμ έν ω (Μ. Α ν α γ νω σ τά κ η ς, Η σ υ ν έχ εια , «Κι ήθελε ακόμη...») Και όπω ς γράφει αργότερα στο Περιθώριο ’68- ’69 (1985): Σ την οριζοντίωση της επ ο χή ς μ α ς να κρα­ τήσουμε όρθιες ισχνές καλαμιές. Είναι ο πιο 1

1. Πρώτες εμφανίσεις ποιημάτων για την εξορία στάλθηκαν α­ πό τη Μακρόνησο στο περιοδ. Ελεύθερα Γράμματα, όπου δη­ μοσιεύονται στο τχ. 2-4, Οκτ.-Δεκ. 1950, με το γενικό τίτλο «Μακρόνησος» (σ.σ. 123-130). Τα εξής ποιήματα: Γ. Ρίτσος, «Γράμμμα στο Ζολιό Κιουρί» (αποσπ.), Τ. Καρούτσος, «Η νύχτα στο κάτεργο», Τ. Λειβαδίτης, «Απλή κουβέντα», Κ. Κουλουφάκος «Στις έξι του Μάη». Άλλοι ποιητές που επί­ σης έγραψαν ποιήματα στην εξορία, αλλά δεν μπόρεσα να εντοπίσω αν και πότε τυχόν τα δημοσίευσαν είναι οι: Μανό­ λης Φουρτούνης, Μέμος Παναγιωτόπουλος κ.ά. (Πληροφο­ ρία: Κ. Κουλουφάκος, Τ. Πατρίκιος).

2. Ο Κ. Κουλουφάκος δημοσίευσε μια ενότητα ποιημάτων, με τον τίτλο «Εξόριστοι» (1-1V) και αφιέρωση «Στους αδερφούς μου που δέκα ή δεκαπέντε χρόνια τώρα κρατιούνται στις φυ­ λακές και τις εξορίες», στο περιοδικό Επιθεώρηση Τέχνης, τχ. 55-56, Ιούλ. Αύγ. 1959. Τόπος και χρόνος γραφής αναφέρεται η ένδειξη: Άη Στράτης, 1952. Βλ. ακόμη δύο ποιήμα­ τα «Μέρες στο Μακρονήσι» (αποσπ.), με ένδειξη: Μακρονήσι, 7ος Λόχος Β ', Ε.Τ.Ο., 20 Δεκέμβρη 1949, και [«Τα δώρα», με ένδειξη: Γυάρος, 15-8-1967], που δημοσιεύ­ ονται στο περιοδ. Το Δέντρο, τχ. 37-38, Μάρτ. Απρ. 1988.

3. Η εύστοχη κριτική τοποθέτηση του Βύρωνα Λεοντάρη δια­ κρίνει την «ποίηση της ήττας», σαν δημιούργημα έντονης ε­ σωτερικής σύγκρουσης, σαν λειτουργία συνείδησης σε κρίση» («Η Ποίηση της ήττας», Επιθεώρηση Τέχνης, τχ. 106, 1963, και «Λίγα ακόμη για την ποίηση της ήττας». Επιθεώρηση Τέ-

α χάρισ τος και συγχρόνω ς γελοίος - για τους άλλους - αγώ νας, γ ια τί είναι δύσ κο ­ λο να φ αντασ τείς το ν Δ ο ν Κιχώτη ψ ύχραι­ μο, υπολογιστικό, χωρίς αισθηματολογίες, να γνωρίζει ότι οι ανεμόμυλοι είναι πρα γμα­ τικ ο ί και μ ο λα τα ύτα να τους πολεμά. Την ίδια στιγμή η διαμόρφωση και η επιβίωση της «αίρεσης» στον ιστορικό χρόνο που διανύου­ με συναρτάται σε όλο το πλάτος των αναφορών της με τα βιωματικά στοιχεία της δοκιμασίας, σε μια περιοχή θεματικής και αισθηματικής μνήμης. Με την έννοια της «απόθεσης» ή της «κρύπτης» του χρόνου αυτού, μέσα στην ποίηση που μιλά για ένα παρελθόν - το παρελθόν που πέρασε, αλλά δε λέει να παρέλθει. Στην ποιητική συλλογή του Τ. Λειβαδίτη Ο τυ­ φ λός μ ε το λύχνο (1983), βρίσκουμε το ομώνυμο ποίημα «Η μεγάλη εποχή». Τελειώνουμε λοιπόν, αντί άλλης φωνής: Και τώ ρα που ξεμπερδέψ αμ ε πια μ ε τα μ ε­ γά λα λόγια, τους άθλους, τα όνειρα, καιρός να ξαναγυρίσουμε στη ζωή μας - αλλά, μ ά ­ ταια, το σχέδιο της πόλης άλλαξε, κατά πού πέφτει ο δ ρόμος που αγαπη θή καμε παιδιά, πού π ή γε ο άνεμος, πού σ κ ό ρπ ισε τόσους συντρόφους, υπάρχει ακόμα ο κόσμος; / . . . / - ένα τέτοιο παρελθόν και δεν απόμεινε πα­ ρά λίγη σ τά χτη , όπου σ κυμμένοι τα βράδια σχεδιάζουμε σημαίες, άστρα, λόφους, άλο­ γα κι ανάμεσά τους την τύψη ότι δεν τα δώ­ σα με όλα ελευθερώνοντας έτσι όρκους αλλοτινούς και τις πιο ω ραίες χειρονομίες του μ έλλοντος. χνης, τχ. 110,1964). Εξ αφορμής της παρατήρησης του «φαι­ νομένου» στη μεταπολεμική ποίηση προκλήθηκε μια συζήτηση που έμεινε ανοικτή - και άκαρπη - ανάμεσα στις δογματικές θέσεις του ιδεολογήματος που αντέταξε ο Τάσος Βουρνάς («Η ποίηση της ήττας και η ήττα της κριτικής», Ε­ πιθεώρηση Τέχνης, τχ. 109, 1964), τη διαλεκτική άποψη που διατύπωσε ο Γεράσιμος Λυκιαρδόπουλος («Η ποίηση της ήτ­ τας, σύγχρονη αντιστασιακή ποίηση», Επιθεώρηση Τέχνης, τχ. 113, 1964) και της τάσης για υπέρβαση του προβλήματος, που εξέφρασε ο Τ. Λειβαδίτης («Η ποίηση της ήττας: Ένα θέμα για διερεύνηση», Επιθεώρηση Τέχνης, τχ. 141,1966). Ως την τελευταία στρεβλή αντίληψη των πραγμάτων στο άρθρο του Γ. Παπαθεοδώρου («Η ποίηση της ήττας», Επιστημονι­ κή Σκέψη, τχ. 19, 1984).

4. Χρησιμοποιείται η διάκριση της συλλογικής δοκιμασίας στους χώρους των στρατοπέδων (Μακρόνησος) και του εκτοπισμού (Άη Στράτης). Όπως επίσης και των φυλακίσεων σε περιόδους γενικών διωγμών της αριστερός. Ιδιαίτερες περι­ πτώσεις από την άποψη αυτή αποτελούν: η δεύτερη «τραγε­ λαφική» περιπέτεια του Α. Αλεξάνδρου που σύρθηκε στις φυλακές της Αίγινας και της Γυάρου 1954-1958, ως ανυπό­ τακτος της στρατιωτικής του θητείας και του Μανόλη Αναγνωστάκη που κρατήθηκε στη φυλακή για μακρύ χρονικό διάστημα 1948-1951, ενώ μάλιστα είχε ληφθεί απόφαση θα­ νατικής καταδίκης από έκτακτο στρατοδικείο (1949). Για λό­ γους που έχουν σχέση με την ατομική ιδεολογική τοποθέτηση του Μ. Αναγνωστάκη κρίθηκε προτιμότερη η αναφορά σε αυ­ τόν στη δεύτερη «κατηγορία» ποιητών, όπως έχουν καταμε­ ριστεί στην εξέταση του παρόντος κειμένου.

αφιερω μα/41

Αλέξ. Αργυρίου

Ο επ ικ ό ς, λυρ ικ ός και ελ εγεια κ ό ς χ α ρ α κ τή ρ α ς του ποιητικού έργου του Τ ά σου

I,

Λ ειβαδίτη

Πριν να περάσω στο κύριο θέμα μου που δηλώνει ο τίτλος της ανακοίνω­ σής μου κρίνω σκόπιμο να πω μερικά προκαταρκτικά τα οποία ίσως να μας φα­ νούν χρήσιμα. α τά τη βούληση του ίδιου του Λ ειβαδίτη, ω ς ποιητής γεννιέται το 1950, φαντάζομαι όταν δημοσιεύει στα Ε λεύθερα Γ ρά μ μ α τα (Περ. Δ ', τ.

2-4, Ο κτ.-Δ εκ. 1950, σ. 126-127) το ποίημα « Α πλή κουβέντα», το οποίο περιλαμβάνει στη συλλογή Ο άνθρωπος μ ε τα τα μ πο ύρλο (1955). Π ριν από τη χρονολογία αυτή είχε δημοσιεύσει τρία ποιήματα, τα δύο σ τα Ε λεύθερα Γ ρ ά μ μ α τα (1946) κα ι το τρί­ το, περιέργως, στη Ν έα Ε σ τία (τέλος 1946). Ε πί­ σης είχε δημοσιεύσει στην περιοδική έκδοση Θε­ μέλιο (Σεπτ. 1947) μια μετάφραση του Γάλλου χριστιανοκομμουνιστή ποιητή Loys Masson. Τα τρία αυτά ποιήματα, σιωπηρά αποκηρυγμέ­ να, δεν εντάσσονται σ το κλίμα της αναγνω ρισμέ­

Κ

νης ποιητικής προσφοράς του. Ανήκουν στη "δημοτικοφ ανή” τάση που εγκαινίασε ο Γ κά τσ ος με την Α μ ο ρ γ ό (1943) κα ι ο Ρ ίτσ ος με την Κυρά τω ν α μ π ελιώ ν(1945). Στο είδος αυτό που κεφαλαιοποιήθη, ό χι ικανοποιητικά, ω ς « α ντισ τα σ ια κή ποίη­ ση» έγραψαν κα ι άλλοι, τότε, νέοι ποιητές, που έγιναν γνω στοί αργότερα (όπω ς ο Μ. Κ ατσαρός) α λ λ ά κ α ι αρκετοί άγνω στοι σήμερα, ίσω ς επειδή δεν συνέχισαν. Ε κ τό ς απ ό το ποιητικό του έργο, το οποίο βρί­ σ κεται συγκεντρωμένο σε τρεις τόμους, περίπου 1.200 σελίδων, ο Λ ειβαδίτης εξέδωσε κ α ι μια συλ­ λογή διηγημάτων (1966), κα φ κ ικά θα τα έλεγα, ή (αν θέλομε να αποφύγουμε τις συχνά πα ραπλανη­

42/αφιερω μα τικ ές συγκρίσεις) "ο νειρ ικά” εάν μέσα στα όνει­ ρα περιλάβομε και τους εφιάλτες - μια διάστα­ ση που δεν είναι άγνωστη κα ι στην ποίησή του. Ακόμη ο Λ ειβαδίτης από το 1953 δημοσίευε κρι­ τικά σημειώματα για ποιητικά έργα στην Α υγή έ­ ω ς το 1967, και έπειτα από το 1974 κα ι μετά, ό­ ταν η εφημερίδα αυτή εξέφραζε την "ανανεω τική” τάση της κομμουνιστικής Α ριστεράς - μια τάση η οποία στο πολιτισμικό πεδίο εκφράστηκε με πε­ ρίσκεψη κα ι σ υγκρατημένα από τα περ. Επιθεώ­ ρηση Τέχνης (τέλος 1954-1967) στο επιτελείο του οποίου ανήκε και ο Λ ειβαδίτης. Και για να συμπληρώσω τα τυπικά σ τοιχεία της πνευματικής του δραστηριότητας, έγραψε μαζί με τον Κώστα Κοτζιά το σενάριο της ταινίας «Συνοι­ κία τ ’ όνειρο», που παίχθηκε το 1961, και μερικά στιχουργήματα που μελοποίησε ο Μ ίκης Θεοδω ράκης. Αν δεχθούμε τη χρονική διαίρεση των τριών τό­ μων του ποιητικού του έργου έχομε την ακόλουθη εικόνα; Ο A ' τόμος περιλαμβάνει ποιήματα με τη χρονική ένδειξη 1950-1966, τα οποία ο ίδιος ο ποι­ ητής διαιρεί σε δύο μέρη. Μ έρος πρώτο: 1950-1956 και δεύτερο μέρος: 1957-1966. Ο Β ' τό μο ς έχει τη χρονική ένδειξη: 1972-1977 κα ι ο Γ ' τό μο ς 19791987. Εδώ πρέπει να παρατηρήσω (με το δεδομέ­ νο της πολυγραφίας του), ότι επειδή πεθαίνει σ τις 30 Ο κτ. του 1988, πρέπει να υπάρχουν στα κ α τά ­ λ ο ιπ ά του κ α ι ά λ λ α π ο ιή μ α τα , δύο περ ίπ ο υ χρόνων. Οι χρονολογίες μας επιτρέπουν να παρατηρή­ σομε τα χρονικά κενά: 1967-1971 κα ι 1978. Δεν πρόκειται όμως για ποιητική "εκλ ειψ η” ή "α φ α ­ σία” . Ο ποιητής απλώ ς χρονολογεί τις ε κδοτικές εμφανίσεις του· στα δυο αυτά χρονικά κενά δεν εξέδωσε βιβλία. Οι χρονολογίες δηλαδή δεν ση­ μαίνουν "ετη γραφ ής” των ποιημάτω ν, αλλά το χρόνο της έκδοσής τους. Μ άλιστα ο Λ ειβαδίτης δεν χρονολογεί τα ποιήματά του, ό πω ς κάνουν αίφνης ο Σεφέρης κα ι ο Ρίτσος. Ε κτό ς, από τρία ποιήματα που αναφέρουν τόπο και χρόνο (Μ ακρό­ νησος 1950) και δύο που γράφ τηκαν, το ένα για τον Στάλιν, με το θ άνατό του, κα ι το άλλο με την εκτέλεση στην Αμερική τω ν Ρόζενμπερκ, δημο­ σιευμένα στην Α υγή (η πρώτη μορφή τους). Και τα 5 περιλήφθηκαν μαζί με άλλα στη συλλογή Ο άν­ θρωπος μ ε το τα μ πο ύρλο (1955). Ε ιδικά το ποίη­ μα με α ρχικό τίτλο «Στάλιν» είχε μερικές περιπέ­ τειες για λόγους διαφανείς. Στην έκδοση του 1955 παίρνει τον τίτλο «Συντροφικό τραγούδι» κα ι έ­ χει ω ς υπότιτλο «Γράφτηκε ό ταν πέθανε ο Ιωσήφ Στάλιν». Στην τελική μορφή (έκδοση ’65) το ποί­ ημα έχει τον ίδιο τίτλο α λλά υπότιτλο «Για τον α ­ νώνυμο νεκρό της ΕΣΣΔ στον Β ' Π αγκόσμιο Π ό­ λεμο», ενώ έχουν αποκεφαλιστεί όλες οι αναφο­ ρές στον Στάλιν και αφαιρεθεί ο στίχος: θερίζον­ τα ς το χειμω νιάτικο στά ρι του Α υσ ένκο .

Θυμίζω τώ ρα μερικά αντικειμενικά δεδομένα. Πριν από το 1950, ο Λ ειβαδίτης, όπω ς κα ι οι άλ­ λοι συνομήλικοί του ποιητές, ζουν τις τελευταίες τάξεις του Γυμνασίου μέσα στη δικτατορία του 1936, τον πόλεμο στην Α λβανία (λόγω ηλικίας: α­ μέτοχοι), την Κατοχική Α ντίσταση, τη μάχη της Αθήνας (Δ εκέμβρης του 1944), όσοι τουλάχιστον ήταν Αθηναίοι, τη σύντομη φάση ’45-’46 με όλα τα σ κ ο τειν ά τη ς σ τοιχεία, τον Εμφύλιο Π όλεμ ο ’47-’49 με τις επιχειρήσεις, τα σ τρατοδικεία κ αι τις εξορίες. Ο Λ ειβαδίτης περνάει από το 1948 έως το 1951, από στρατόπεδο σε στρατόπεδο. Το πέρα­ σμά του από τη Μ ακρόνησο, ω ς πολιτικού κρ α ­ τούμενου κ αι όχι ω ς άσκηση της σ τρατιωτικής του θητείας υπαγορευόταν από την πρόθεση: να ανα­ μορφωθεί. Δεν αναμορφώθηκε. Και μάλιστα, αν κρίνουμε από την ποίηση, που γράφει έκτοτε, και αμέσως ύστερα, οι πεποιθήσεις του μπήκαν: σαν καρφιά βαθύτερα στο κορμί του - στη συνείδη­ σή του. Η ποίησή του προέκυψε: πολιτικά ενταγ­ μένη με σαφή ανθρω πιστικά - να το πω περιλη­ πτικ ά - σή ματα. Συνεχίζω. Το 1953 που πεθαίνει ο Στάλιν, όπω ς είπα, κα ι έχομε την υπόθεση Ρόζενμπεργκ (Μ ακαρθυσμός στην Αμερική), εκδίδει τη συλλογή Φυσάει στα σταυροδρόμια του κόσμου για την οποία κ α ι περνάει μια δικ α σ τικ ή τ α ­ λαιπω ρία. Το 1956 που ο ίδιος κάνει την τομή της ποίησής του έχομε την αποκαθήλωση του Στάλιν από τον Κρούστσεφ αλλά και την επέμβαση στην Ουγγα­ ρία. Μ όλις είχε προφτάσει ο Σαρτρ να ελπίσει ότι «η αποσταλινοποίηση θα αποσταλινοποιήσει του αποσταλινοποιούς.» Συνχίζω τις αναφορές σε γεγονότα που αφορούν στην Αριστερά. Στο εκδοτικό κενό 1967-1971 έχο­ με τη δικτατορία, την επέμβαση στην Τσεχοσλο­ βακία και τη διάσπαση της ηγεσίας της ελληνικής κομμουνιστικής Α ριστεράς. Το 1974, με την ομαλή ανατροπή της χούντας, βρίσκομε τον Λειβαδίτη να γράφει στην Α υγή, δη­ λαδή να προσχωρεί στη λεγάμενη ανανεωτική πτέ­ ρυγά της. Οι νύξεις αυτές νομίζω ότι είναι αρκετές για ό­ σους έχουν ποιάν τινά ηλικίαν, αλλά είναι ανεπαρ­ κείς για τους νεότερους κα ι θα παραμείνουν, όσο δεν υπάρχει μια ιστορία των πνευματικών ζυμώ­ σεων που συντελέστηκαν σε σχέση με τα ιστορι­ κά πολιτικά κα ι ιδεολογικά συμφραζόμενα. Αν αυτά στοιχειώνουν τον πολιτικό Λειβαδίτη ή αλλιώ ς ειπωμένο: του ποιητή ω ς: πολίτη μιας ε­ ποχής και ενός (όχι έρημου) τόπου, ας δούμε ποια ποιητική τον καθόρισε. Το ένα από τα τρία ποιήματα που γράφονται στη Μακρόνησο το 1950 τελειώνει με τους ακόλουθους στίχους Μ ας φτάνει να μιλή σουμε α π λά

αφιερωμα/43 όπω ς πεινάει κανείς α π λά όπω ς αγαπάει όπω ς πεθαίνουμε απλά Ό σ ο κρίνω, οι στίχοι αυτοί αντιδικούν με τους στί­ χους του Σεφέρη που έγραψε κι αυτός στην εξο­ ρία του. Το ’43. (Μια "εξορία” άλλης κατηγορίας). Δ εν θέλω τίπο τε ά λ λ ο παρά να μιλήσω α­ πλά, να μο υ δοθεί

αυτή η χάρη

I ιατι και το τραγούδι το φ ορτώ σα με μ ε τό­ σες μ ο υσ ικές που σιγά σιγά βουλιάζει και τη ν τέχνη μ α ς τη σ το λ ίσ α μ ε τό σ ο πολύ που φ αγώ θηκε από τα μ α λ ά μ α τα το πρόσω πό

της κι είναι καιρός να πούμε τα λιγο σ τά μ α ς λ ό ­ για [...] Στο σημείο αυτό μπορούμε να κάνομε δύο υπο­ θέσεις. Η 1η: Ό τ ι ο ποιητής αντιδρά απέναντι στον κα τ’ εξοχήν έλληνα αντιπρόσωπο μιας "δύσκολης ποί­ ησης” , που βλέπει και αντιμετωπίζει το λαό - άλ­ λη μαγική λέξη - ω ς γραφική παράσταση (Μακρυγιάννης, Θεόφιλος). Η 2η υπόθεση: Α ντιδρά πρ ο ς την αντίληψη ότι το έργο ενός δημιουργού είναι έργο εν προόδω, που συνεπάγεται ότι έχει αυτοβιογραφική βάση Πιστεύω ότι ο Λ ειβαδίτης ξεκινάει, ω ς ποιητής, έχοντας την αίσθηση ότι μετέχει σε ένα συλλογι­ κό σώμα κα ι το αντιπροσωπεύει. Ως κορυφαίος ενός χορού, εκφράζει τα αισθήματα και το ορά­ ματα του συλλογικού σ ώ ματος στο οποίο, οικεία βουλήσει, εντάχθηκε. Π όσο έμεινε πιστός, κα ι για πόσο, ο Λειβαδίτης στις δύο αυτές θέσεις (να μιλάει απλά κα ι να μην αυτοβιογραφείται) είναι αντικείμενο πα ρατή­

ρησης κα ι χαρακτηρισμού της εξέλιξης του έργου Καιρός να μπω στο θέμα μου, Θυμίζω τον τίτλο. Ο επικός, λυρικός και ελεγειακός χ αρακτήρ ας του ποιητικού έργου του Τάσου Λειβαδίτη. Ό μ ω ς πό­ σο είναι κα ι οι τρεις όροι συμβατοί, ταυτόχρονα σε όλη την πορεία της ποίησης του Λειβαδίτη. Για τους δύο πρώ τους όρους τον επικό και τον λυρι­ κό, σύμφωνοι με τα ποιητικά πεπραγμένα και τη φιλολογική τους αναγνώριση είναι δεδομένο ότι α­ ποτελούν "είδο ς μικτό αλλά μόνιμο” . Έ ν α μεγάλο τμήμα της ποίησης του Λειβαδίτη [και μάλιστα κυρίως (και σαφώς) της πρώ της πε­ ριόδου] ανήκει στο μικτό αυτό είδος, καθώς, όσο ξέρομε, ιδίω ς η νεοτερική ποίηση δεν έχει δείξει ότι ανέχεται τον καθαρά επικό λόγο. Στους υψηλούς τόνους της ποίησης του Λειβα-

δίτη υπόκεινται η ρω ικές πράξεις κα ι συμπεριφο­ ρές κα ι αυτές μνημειώνονται (επικό στοιχείο) ε­ νώ ταυτόχρονα, η συναισθηματική φόρτιση των κ α ταστάσεω ν, αναδεικνύεται μέσα από τους αν­ θρώπινους χαρακ τήρες και τις αντιδράσεις τους σε συγκεκριμένα περισ τατικά (λυρικό στοιχείο) και σε συνδυασμό (σχεδόν πάντοτε κα τά δόσεις) με την άμεση παρέμβαση / σχολιασμό του α­ φηγητή. Και για να μην επανέρχομαι. Η ποίηση του Λειβαδίτη υφαίνεται με ρομαντικά στοιχεία, με ρεα­ λιστικά, ακόμη και με νατουραλιστικά. Και εδώ έχομε " μ ικ τό είδος” με πολλές συνιστώσες. Από την πλευρά του φ ρονήματος, εντάσσεται σε ό,τι ονομάστηκε σοσιαλιστικός ρεαλισμός. Τονίζω το "φ ρόνημ ά” της γιατί δεν θεωρώ ότι ο "σοσ ιαλι­ σ τικός ρεαλισμός” αποτελεί " σ χολ ή ” αλλά "ιδε­ ολογία” . (Το τελευταίο αυτό παρενθετικά γιατί δεν είναι και το αντικείμενό μας). Ό σ ο βρίσκω, το σοσιαλρεαλιστικό φρόνημα πε­ ριορίζεται στην πρώτη φάση της ποίησης του Λειβαδίτη κα ι συμπληρώ νεται με τα ποιήματα της συλλογής Ο άνθρωπος μ ε το ταμπούρλο.

44/αφιερωμα Στην εξαετία αυτή (1950-1955), που τα ποιήμα­ τα θεματικά ανήκουν στην στρατοπεδογραφία, ο ηρω ικός τόνος συνυπάρχει, όπω ς αναμένεται, με τον " ρητορικό τόνο” , ο οποίος δρα εις βάρος της οικουμενικότητας του λόγου. Ωστόσο αυτό δεν εμποδίζει την επικοινωνία και την αποδοχή του από την ιδεολογική κοινότητα στην οποία ανήκει ο ποιητής, η οποία κοινότητα ζει μέσα σε ένα ζοφερό πολιτικά, κλίμα, αποκλει­ σμένη από τον δημόσιο βίο. Ό σ ο ι δεν έχουν τις ανάλογες εμπειρίες πρέπει να καταβάλλουν προ­ σπάθεια, προκειμένου να αντιληφθούν: πώ ς η ποι­ ητική σύνθεση Φυσάει σ τα σταυροδρόμια του κό ­ σμου, δικάζεται στην Ε λλάδα και βραβεύεται στο Φ εστιβάλ της Βαρσοβίας. Ωστόσο το "ηρω ικό” στοιχείο υποχωρεί αισθη­ τά με τη Συμφωνία αριθμός 1 (1957) με την οποία ε­ γκαινιάζεται μια νέα ποιητική φάση. Τώρα πια έ­ χει αυξηθεί το πεδίο παρατήρησης, κα ι ο ποιητι­ κός κόσμος πλουτίζεται με παραστάσεις μιας πο­ λιτείας η οποία φθείρει και διαφθείρει ακόμη και την αγαθή μερίδα της. Ο επικ ό ς λόγος, με αφαι­ ρετικές διαδικασίες, εμποτίζεται με δραμ ατικής κατηγορίας υλικά, με συνέπεια ο λόγος να απο­ βαίνει περισσότερο ποιητικά αποτελεσματικός και αποδεκτός. Κυρίαρχα μοτίβα στην πρώτη φάση είναι: ο α­ γώνας, η μάχη, η συντροφικότητα κα ι τα ανθρω­ πιστικά ιδανικά, και στη δεύτερη, ενώ παραμένουν τα ίδια, υποφωτίζονται, με συνέπεια να λειτουρ­ γούν έμμεσα κα ι υποβλητικά καθώ ς πλουτίζεται το πεδίο καταγραφ ής με: συναισθήματα φθοράς, πτώ σης, αμφιβολίας, πικρίας, απογοήτευσης, τα οποία χρεώνονταν γενικά σ τους «ποιητές της π α ­ ρακμής», στο όνομα ενός επαναστατικού δέοντος αμφίβολης επιτυχίας. Συγχρόνως έχει κανείς να παρατηρήσει και δια­ φορές στην εκφορά του λόγου, στη στιχουργική. Ο κοφ τός σ τίχος, σαφής στην αυτάρκειά του, άμεσος, νευρικός κ α ι μ ονοσήμαντος στην πρώτη φάση, εγκαταλείπεται για ένα στίχο μεγαλύτερου και οργανικότερου εύρους, που αναλαμβάνει πε­ ρισσότερα φορτία σημασίας. Μέσα στον καταιγι­ σμό της διαδοχής των εκτενών αυτών στίχων, στε­ γάζονται κ αταστάσεις που εγγίζουν όλο το ανθρώ­ πινο πρόβλημα και ψηλαφούν τις αμφισημίες του. Ωστόσο, παρά τις μεταβολές του οπτικού πεδίου το " ό ρ α μ α ” παραμένει ζωηρό, κα ι αμετάβλητη: η σημασία, η αξία και η παρηγορητική του δράση. Τη σειρά της δεύτερης περιόδου, που λέμε (αλ­ λά και έμμεσα μας την υποδεικνύει ο ποιητής) κλείνει η συλλογή: Οι τελευταίοι (1966), η οποία έχει εξωτερικά τη μορφή διαλόγου 11 προσώπων. Κ άτι ανάλογο συνέβαινε κα ι με την Κ α ν τά τα (1960). Στους Τ ελευταίους όμω ς τα ονόματα με­ ρικών ηρώων α π ’ τους 11 παραπέμπουν στην αρ­ χαία τραγωδία. Ό π ω ς επίσης και η συλλογή «25η °αψωδία της Ο δύσσειας» (1963) παραπέμπει στην

αρχαία γραμματεία. Να παρατηρήσω ακόμη ότι πα ραπέμπει όχι στην Ιλιάδα α λλά στην Ο δύσσεια με ό,τι ο εντο­ πισμός αυτός συνεπάγεται. Τι μπορεί να δηλώνουν αυτές οι σημάνσεις; Νομίζω (ένας λόγος): την οικουμενικότητα και τη διαχρονικότητα της ανθρώ­ πινης κ ατάστασης. Εάν (και όσο) είναι σωστή αυ­ τή η παρατήρηση, εξηγείται όλη η από εκεί και πέ­ ρα εξέλιξη της ποίησης του Λειβαδίτη, η οποία δεν παρουσιάζει παρά μόνο εκδοτικό κενό. Το ότι α­ πό το 1966 που βγαίνουν Οι τελευταίοι, έως το 1972 που βγαίνει ο Νυχτερινός επισκέπτης, μεσολαβούν 5 χρόνια, είναι διότι παρεμβάλλεται η δικτατορία του ’67, η "σ ιω πή ” , όπω ς ονομάστηκε, των συγ­ γραφέων κυρίως της γενιάς του Λειβαδίτη, που σταμάτησαν να δημοσιεύουν στα λογοκρινόμενα έντυπα. Ο ποιητής φαίνεται ότι συμμερίστηκε τη στάση της σιω πής και ανέστειλε τις εκδοτικές του εμφανίσεις. Εξάλλου η συλλογή του 1972 περιέχει σύντομα, αφοριστικά και πυκνά ποιήματα που κα­ λύπτουν 100 σ χεδόν σ ελίδες. Ό σ ο εκτιμώ , η "στροφ ή” , του Λειβαδίτη και η έναρξη μιας δια­ φορετικής "ποιητικής” και "αντίληψης” φαίνεται σαφώς το 1972, αλλά προμηνύεται, κα τά κάποιο τρόπο, ήδη από το 1966 με τους τελευταίους. Την όρισα ω ς "στρ οφ ή” , μπορούμε να την θεωρήσου­ με και ως "κάθετη τομή” , καθώς το " επικό” στοι­ χείο περιορίζεται κα ι εξαντλείται στην αφηγημα­ τική και πεζόμσρφη ανάπτυξη του ποιητικού λό­ γου, ενώ το "λυ ρ ικό” δένεται με το "ελεγειακό” - οι τόνοι και το πνεύμα του παρουσιάζονται ε­ πικρατέστεροι. Ω στόσο το "ελεγειακό” : όχι ω ς θρηνητικό φρόνημα αλλά ω ς "τρ αγική” σύλληψη των ψυχικών γεγονότων. Λ όγος βαθύτατα συνειρμικός, που ταιριάζει "αντιθετικ ά δεδομένα” με τα οποία η πραγματι­ κότητα - ό,τι τέλος πάντω ν πρόχειρα έτσι ονο­ μάζομε - το όνειρο - όχι το ονειρώδες - και ο εφιάλτης, καταστρώ νουν ένα "ποιητικό σύμπαν” π α ρ ά λογο, όπου ο ανθρ ώ π ινος βίος κ α τα π ο ντίζεται. Η συνάντηση ενός κατεξοχήν ρομαντικού ποι­ ητή με τον υπερρεαλισμό - διότι υπερρεαλιστι­ κά λειτουργεί από εδώ κα ι πέρα ο λόγος του Λειβαδίτη - ήταν απόρροια μιας ποιητικής αντίλη­ ψης η οποία είχε αποδεχθεί όλες τις ελευθερίες που την κατοχύρωναν. Για έναν κατεξοχήν πολιτικό ποιητή που ήθελε πάντοτε να σκύβει και να ακούει το σφυγμό του κόσμου, η μετάβαση του από το " κ α ιρ ικό κα ι α­ γω νιστικό” στο συνολικό ανθρώπινο πρόβλημα, συμβαδίζει με την ω ριμότητα (που χορηγεί η αυ­ ξημένη εμπειρία) και την ιστορική-προοπτική (που καταρτίζεται από τη βιωμένη αίσθησή της), έτσι ώστε φυσιολογικά να περιγράφει και να σχολιά­ ζει τα φαινόμενα μιας κοινωνίας που ο θάνατός της αναβάλλεται και μιας κουλτούρας που οι τροποποιητικές προτάσεις δεν απέδωσαν.

αφιερωμα/45

Αθανάσιος Ν. Γκότοβος

Δ οκιμή π ροσ έγγισ η ς στην ποιητική του Τ άσου Λ ειβαδίτη 1

ΜΑι a i t A Στην εισήγησή μου που έχει τίτλο «Δοκιμή προσέγγιση ς στην ποιητική του Τάσου Λειβαδίτη» εξετάζεται η ποιητική του Λειβαδίτη, όπως διαμορφώνεται στα ποιητικά κείμενα της δεκαετίας του πενήντα. Αναφέρομαι κυρίως σε κεί­ μενα της πρώτης περιόδου - περίοδο της πίστης, τη χαρακτήρισε ο Κώστας Κουλουφάκος - προεκτείνοντας κάποτε τις αναφορές μου και σε κείμενα της δεκαετίας του εξήντα. Είναι κοινός τόπος ο έντονα βιωματικός χαρακτήρας αυτής της ποίησης. Α­ ποτελεί μετουσίωση των παθών του ποιητή και του λαού του, που μας τα έδω­ σε αυθόρμητα, αδρά κι ανεπανάληπτα με πλήρη επίγνωση της πράξης του, χω ­ ρίς παρέκκλιση από τους στόχους και την ιδεολογία του, όπως τα έζησε. Για τον Λειβαδίτη η ποίηση είναι πράξη και αγώνας. Στον «Ανθρωπο με το ταμπούρλο» - απάντηση στους διώκτες του, προκαλώντας αυτούς που του απαγορεύουν να είναι ποιητής και μιλώντας ε ξ ονόματος του λαού, με τον ο­ ποίο ταυτίζεται, συγκεφαλαιώνει πως η ποίηση είναι το στήριγμα της ζωής, ο τροφοδότης της ελπίδας.

46/αψιερωμα ο αντίδοτο σε όλες τις δυστυχίες: «Δ εκαπέ­ «μεγάλους ποιητές», αλλά αυτοί που προετοιμά­ ντε χρόνια τραγουδήσαμε και ζήσαμε», γρά­ ζουν το μέλλον του κόσμου. φει. Ξέρει καλά ότι «όποιος δεν τραγουδάει πεθαί­ Στον «ύποπτο μ ε το ταμπούρλο» ορίζει την ποί­ νει» (σ. 261).2 ηση ω ς επανασ τατικό λόγο και τον ποιητή ως Ταυτίζει την ποίησή του με την ελευθερία και τη μπροστάρη του λαού: ζωή. Στην αρχή της ποιητικής του σταδιοδρομίας, «Α πόψ ε είμαι ο τυμπανιστής μ ια ς απέ­ όπω ς γράφει, αλλιώς αντιλαμβανόταν την ποίη­ ραντης στρα τιά ς ση. Τη στοχοθεσία του την αναλογίζεται στο ποί­ μ ε δύο δισεκατομ μύρια μ α χ η τές ακρο­ ημά του που έχει τίτλο «Απλή κουβέντα»: βολισμένους μες στη νύχτα «Κ άποτε ονειρευόμαστε να γίνουμε μ ε­ Και προχω ράμε» γά λοι ποιητές (σ. 201) μιλο ύσ αμε για το ν ή λιο ....» Ο Λειβαδίτης δεν τρέφει αυταπάτες. Ξέρει ότι (σ. 160) η εποχή του είναι «αιώνας εμπορίου» κι ότι «η προΌ μ ω ς οι καιροί επιβάλλουν τις δικές τους ανα­ πουρύ κ ι η ζήτηση ρυθμίζουνε την κοινω νία». Ξε ρει ακόμα ότι και η «κάθε λέξη είναι ένα μικρό γκαιότητες: ανήθικο εμπόριο», γι’ αυτό και ο αγώνας του για «Ε κεί που ά λ λ ο τε λέγαμε: ουρανός τώ ­ την ποίηση και την κοινωνική αλλαγή ταυτόχρο­ ρα λέμε: κουράγιο να είναι σκληρός και βαρύ το τίμημα: Δ εν είμ α στε πια ποιητές «Κι αυτούς τους λίγους στίχους χρειά­ παρά μονάχα σ τη κ ε ένα ολόκλη ρο θη­ σύντροφοι σαυροφ υλάκιο πόνου, για να τους α­ μ ε μ εγά λ ες π λη γές και μ εγά λ α όνειρα.» ποσπάσω (σ. 160) α π ’ τη φ ιλάργυρη αιω νιότητα» Την ποιητική του «γέννηση» τη δίνει μ’ αυτά τα (σ. 426) λόγια: Μολονότι όμω ς γνωρίζει πω ς «και τα πιο υπέ­ «Είναι τα εκ ατο μμύρια αδέρφια μου ροχα ποιήματα πεθαίνουν μέσα στο χρόνο», είναι και ο αγώ νας μ α ς βέβαιος για την επιβίωση των έργων του που απο­ που σ α ν μια γόνιμη φαρδειά κοιλιά τελούν χρήσιμα εργαλεία, εγχειρίδια της αλήθειας. μ ε γέννησ αν σ ’ αυτό το σταυροδρόμι «Κι ό τα ν πεθάνω και δε θα ’μαι ούτε λί­ που φυσάει.» γη σκόνη πια (σ. 198) μ έσα στους δρόμους σας Έ τ σ ι κ ι η ποίησή του είναι κ α ρ π ό ς του ορ­ τα βιβλία μου, στέρεα και απλά μέμφυτου: θα βρίσκ ουν π ά ντο τε μια θέση πάνω σ τα ξύλινα τραπέζια «Το τραγούδι μο υ γεννήθηκε μ ε σ ’ α π ’ ανάμεσα σ το ψωμί τα αίμα τα και σ τα εργαλεία του λαού.» όπω ς γεννιέται μια σημαία» (σ. 162) (σ. 198)

Τ

Ο Λειβαδίτης γνωρίζει καλά τους αποδέκτες του λόγου του. Είναι αυτοί που δεν ξέρουν να διαβά­ σ ο υ ν είναι οι εργάτες, οι χωριάτες, οι αγωγιάτες, οι οδοκαθαριστές, οι καρβουνιάρηδες, οι γυρολό­ γοι, οι φυλακισμένοι του Ιτζεδίν, οι πλύστρες: « Τ ’ αδέρφια μου σ το θάνατο κι οι σύντροφοί μου σ την ελπίδα», όπω ς γράφει. Κι αν γράφει ποίηση, είναι γιατί έχει την πεποί­ θηση ότι «η δημιουργία του κόσμου δ εν τέλειω σε ακόμα, ότι την αποτελειώ νουν κάθε μέρα ισότι­ μα οι ερ γά τες και οι ποιητές» (σ. 160). Γι’ αυτό στο ποίημα «Κριτική της ποίησης» καλεί τους ποιητές να βγουν στους δρόμους, να παν στα εργοτάξια και στις λ αϊκές αγορές για να δια­ πιστώσουν αν έφτιαξαν κάτι στη ζωή τους. Γιατί εκεί δεν έχουν πέραση και θέση «οι μυξάρικοι στί­ χοι», όπως γράφει δηκτικά, ξαναγυρίζοντας στους

Κι αυτός ο προφητικός τόνος, η βεβαιότητα που μοιάζει με έπαρση, πηγάζει από τον σκληρό αγώ­ να του στο δρόμο της τέχνης, τη συνέπεια κ αι την επιμονή του στα ιδανικά που τον θέρμαναν στους αγώνες του και τον οδήγησαν με καιρό και με κ ό­ πο στο ωρίμασμα, στο πέρασμα από το «εγώ» στο «εμείς». Ω ρίμασμα που το πετυχαίνει με τις δια­ δοχικές ταπεινώ σεις και τη συντριβή του εγωι­ σμού, που φέρνει τον άνθρωπο ώ ς τη χω ρίς υστε­ ροβουλία αυτοθυσία. Έ τσ ι με επίπονη προσπάθεια φτάνει στην κατάκτηση της αλήθειας που την ταυ­ τίζει με την τέχνη, όπω ς φαίνεται στο ποίημα «Τέ­ χνη» με το οποίο κλείνει ο πρώ τος τόμος των ποι­ ημάτων του: «......Τις νύχτες έκ λαψ α συνθηκολόγησα τις μ έρες - αδιάκοπη πάλη μ ’ αυτόν τον

αφιερω μα/47 δαίμονα μέσα μου που τα ήθελε όλα έκανα το χρέο ς μο υ από υπολογισμό, και τη ν άλλη σ τιγμή χω ρίς κανείς να μ ο υ το ζητήσει έκοψ α μικρ ά - μικρ ά κ ο μμ άτια το ν ε ­ αυτό μου και το ν μοίρασα σ τα σκυλιά. Τώρα κάθομαι μ ες στη νύχτα και σ κ έ­ φτομαι πως ίσως πια μπορώ να γράψω ένα σ τίχο αληθινό.» (σ. 430)

ρου στίχου κα τά τα κ τά διαστήματα, όπω ς συμ­ βαίνει με τις λέξεις «φυσάει», «ειρήνη», ή «στα ό­ πλα» στο ποίημα «Φυσάει στα σταυροδρόμια του κόσμου» κι άλλοτε ω ς σταθερή και συνεχής επα­ νάληψη μιας λέξης όπω ς: «Ω αρετή τη ς συγγνώ μης, αρετή τη ς υ­ πομονής, αρετή της αυταπάρ νη σ ης....... » κ.λπ . («Καντάτα», σ. 297) ή ενός λεκτικού τρόπου, συνήθως στην αρχή του στίχου όπως:

« Λ εν είναι που έχ α σ ες τα πιο ωραία σου όνειρα, Σύμφωνα λοιπόν με τις παραπάνω παραδοχές δ εν είναι που φύγανε τα πιο ακριβά σου του ποιητή για το ρόλο της ποίησης, για τη θέση χρόνια του ποιητή μέσα στο κοινωνικό σύνολο, για το κοι­ δεν είναι π ο υ ....... νό στο οποίο απευθύνεται, διαλέγει τη θεματική («Τα ελάχιστα», σ. 396) του, υιοθετεί την τεχνική με την οποία θα την υΚι αλλού: ποστασιώσει σε ποίηση και δημιουργεί το έργο του, έργο που απεικονίζει πειστικά, όπω ς νομίζω, «Φ οβούνται το ν ουρανό που κοιτάζουμε την εποχή του. Φοβούνται το πεζούλι που ακουμπάμε Διάφοροι ομιλητές κι ανάμεσά τους, από τους Φ οβούνται...................... .......... πρώ τους, η Σόνια Ιλίνσκαγια3 μελετώ ντας την ...Κ ι ό τα ν μ α ς σκοτώ νουν ποίηση του Λειβαδίτη μαζί με την ποίηση των άλ­ νεκρούς μ α ς φοβούνται πιο πολύ» λων ποιητών της λεγάμενης πρώ της μεταπολεμι­ («Αυτό το αστέρι είναι για όλους μας», σ. 69) κής γενεάς, επισήμαναν πολλά από τα χαρακ τη­ ριστικά της. Έ τ σ ι έχει γίνει λόγος για την υιοθέ­ ή τηση νέων ευλύγιστων ρυθμών, για την πεζή εκμυ­ «Μ ες σ τη ν αγάπη μ α ς ........... στήρευση και την εισαγωγή του τόνου της καθη Μ ες σ τη ν αγάπη μ α ς .........» μερινής κουβέντας στην ποίηση αυτής της περιό δου, έχει επισημανθεΐ ο συνδυασμός του ελεύθε­ Α πό τα πιο χαρακτηριστικά για την επαναλη­ ρου στίχου με στοιχεία από την τεχνική του υπερ­ πτικότητα ενός τρόπου ποιήματα, όπου ο ποιητής ρεαλισμού που εντοπίζονται οργανικά ενσωματωφτάνει ώ ς την κατάχρηση αυτού του τρόπου, εί­ ιιι.νο στη\ ποίηση του Λειβαδίτη κι ε/ο ι ν r.vto-i ναι τα ποιήματα «Σύμβολο πίστεως» (σ. 373-375) στεί τα δραματικά στοιχεία που περικλείουν τα με­ και «Δ ημοτικό Β » (σ. 399): γάλα συνθετικά ποιήματα, η μεταφορά της κινη­ ματογραφικής τεχνικής στην ποίηση, η λακωνι«Σα ράντα μαχαίρια να σε ματώ σουνε κότητα στην επικοινωνία των μελλοθανάτων, ο σ α ράντα για τρ ο ί να μη. σ ε σώ νουν χαμηλός πεζός τόνος στις επεμβάσεις του ποιη­ σ α ρ ά ν τ α ......... κ .λ π ........... » τή, καθώς και η τάση του να τονίζει με νατουρα(σ. 399) λιστική ωμότητα κά ποιες λεπτομέρειες. Κοντά στις παραπάνω διαπιστώσεις, της ΙλίνΗ επανάληψη εκφέρεται συχνά κυκλικά. Προσκαγια κυρίως, και σε άλλες δευτερότερης σημα­ εξαγγέλλεται με μια φράση το περιεχόμενο, ανα­ σ ίας που δεν μπορώ να παραθέσω εδώ, βασισμέ­ πτύσσεται στη συνέχεια σε περισσότερους στίχους νος στην περισσότητα με την οποία εμφανίζονται κ αι τέλος κλείνει η στροφή ή η ενότητα με την διάφοροι λεκτικοί τρόποι - θα τους έλεγα ποιη­ πρώτη φράση ή στίχο. Χ αρακτηριστική περίπτω­ τικούς τρόπους - στην ποίηση της πρώ της περιό­ ση το γνω στό ποίημα «Αν θέλεις να λέγεσαι άν­ δου του Λειβαδίτη, θα επιχειρήσω να τους περι­ θρωπος» («Παράρτημα» σ. 121). Σε μερικές πε­ γράφω με την πεποίθηση ότι η συχνή επάνοδος του ριπτώσεις η επανάληψη παρουσιάζεται ω ς α ν α ­ ποιητή σ’ αυτούς αποτελεί στοιχείο της χαρακτηδ ίπ λ ω σ η της ίδιας λέξης ή φράσης που σπάζει ριστικότητας της ποίησής του και τελικά της ποι­ .· τη ροή του λόγου θυμίζοντας παράπονο ή λυγμό, ητικής του. π.χ. Κι αρχίζω από την επαναληπτικότητα: «Οι νικη μένοι σ τ ρ α τιώ τες, οι νικημένοι Είναι από τα βασικά χαρακτηριστικά αυτής της σ τρατιώ τες ποίησης. Παρουσιάζεται άλλοτε ως σταθερή επα­ έχουν τη σιωπή της απεραντοσύνης» νάληψη μιας λέξης* μιας φράσης ή ενός ολόκλη­

48/αφιερωμα Συχνά φ ράσεις-κλισέ αναδιατυπώνονται με μι­ κρές παραλλαγές-ποικίλματα, τεχνική παρμένη α­ πό τη μουσική - όπου μουσικές φράσεις-μοτίβα αποδίδονται σε διαφορετικούς τόνους. Στον Λειβαδίτη αυτά τα κλισέ λειτουργούν ω ς αρμοί, αρ­ θρώνοντας το ποίημα, όπω ς γίνεται στο ποίημα «Συμφωνία No 1»: «Και πη γαίνετε να πεθάνετε, εσείς που πρέπει να πεθάνετε» Ά λ λο τε πάλι η επανάληψη κλιμακώνεται για να φτάσει σε μια κορύφωση, όπω ς στον επίλογο του π ο ιή μ α τ ο ς « Φ υσ άει σ τα σ τ α υ ρ ο δ ρ ό μ ιά του κόσμου»: «Και πίσω τους έρ χεται ο άνεμος Και πίσω το υ ς έρ χεται ο μεγά λο ς άνεμος Και πίσω τους έρ χεται ο μ εγά λ ο ς άνε­ μ ο ς βουίζοντας» (σ. ΙΟΙ) Η επανάληψη εμφανίζεται κα τά κανόνα στην αρχή του στίχου, υπάρχει όμως κα ι η εξαίρεση: «Α ντίο, λοιπόν, αντίο Για να ’ναι π ά ν το τε τα μ ά τια σου γελ α σ τά αντίο για να μη χαθούν οι όμορφες σ τιγμ ές που ζήσα με αντίο................ κ.λπ. («Αυτό το αστέρι είναι για όλους μας», σ. 70) Συχνά η επανάληψη εμπεδώνει την αίσθηση της διάρκειας, του ατελείωτου, που επιτείνεται κ α ι ε­ ξυπηρετείται από το ασύνδετο σχήμα, πολύ συνη­ θισμένο στην ποίηση του Λειβαδίτη, που συνδυά­ ζεται κ ά ποτε αντισ τικτικά με το πολυσύνδετο. Η αφήγηση και η περιγραφή της πορείας των νεκρών στο Β ' μέρος του ποιήματος «Φυσάει στα σταυ­ ροδρόμια του κόσμου» είναι από τα πιο αντιπρο­ σωπευτικά μέρη, όπου το αίσθημα της διάρκειας επιτείνεται με την επαναληπτική χρήση στην αρ­ χή των σ τίχων του μακρόσυρτου προπαροξύτονου ρήματος «ερχόντουσαν». Στη δημιουργία του ίδιου αισθήματος συμβάλλει γενικά ο μακροπερίοδος λόγος, που σου πιάνει κυριολεκτικά την αναπνοή, όπω ς συμβαίνει στο ποίημα «Σύμβολο Πίστεως», όπου 66 πλατιοί στίχοι οργανώνονται ανάμεσα σε τέσσερις τελείες. Το αίσθημα της διάρκειας δεν είναι άσχετο, κα τά τη γνώμη μου, με τον ατέλειω­ το χρόνο της φυλακής ή της εξορίας, όπου η στιγ­ μή βιώνεται ω ς ατέλειωτος χρόνος. Η πορεία των νεκρών μνημειώνεται με επικές κα τά παράταξη συνδεμένες εικόνες, στις οποίες παρεμβάλλονται συνεχόμενες ασύνδετες μακρές προτάσεις που σταδιακά εξελίσσονται σε κορύφω­

ση με το πολυσύνδετο σχήμα κα ι με τη βράχυνσή τους μέχρι τον πυρήνα τους, το ρήμα: «Και προχω ρούσαν, και συστρέφ ονταν κι ανεβοκατέβα ιναν και κουλουριάζονταν και πλήθαιναν και προχω ρούσαν.» (σ. 95) Ο παραπάνω τρόπος με τον επικό χαρακτήρα, αλλά κυρίως με τον πα ρ ατακτικό τρόπο σύντα­ ξης που θυμίζει την τεχνική των λαϊκώ ν αφηγήσε­ ων, εξελίσσεται κα ι αναδεικνύεται σε βιβλικό ύ­ φος όπω ς μπορούμε να το διαπιστώσουμε στην πλατιά σύνθεση «Κ αντάτα για τρία δισεκατομμύ­ ρια φωνές», στα μέρη που αναφέρονται στον «άν­ θρωπο με το κασκέτο» που παραπέμπουν ευθέως στα πάθη του Χριστού και θυμίζουν έντονα τη «Γυ­ ναίκα της Ζ άκυθος» του Σολωμού κα ι τις «33 μέ­ ρες» του Βρεττάκου. Εδώ έχουμε κατάχρηση της στίξης, της τελείας ιδιαίτερα, παρά τη συνήθεια του ποιητή να. μη χρησιμοποιεί στίξη στα περισ­ σότερα από τα ποιήματά του. Αξίζει να αναφερθεί εδώ ότι κι όταν ο Λειβαδίτης καταργεί τη στίξη, εξακολουθεί να χρησιμο­ ποιεί τα αποσιω πητικά αρκετά συχνά, όπω ς στο «Φυσάει στα σταυροδρόμια του κόσμου». Αφήνει έτσι ελεύθερο τον αναγνώστη σε προεκτάσεις κι επιτρέπει την εισβολή στοιχείων in absentia στο λό­ γο του. Την ίδια σκοπιμότητα εξυπηρετούν κ αι τα ανα π ά ντη τα ερ ω τή μα τα που διατυπώνονται επα­ ναληπτικά εξυπηρετώντας τον εσωτερικό μονόλο­ γο. Σε πολλές περιπτώσεις πνίγονται ή αναιρούν­ ται αφήνοντας διάχυτα τα αισθήματα τις ανασφά­ λειας, της αγωνίας, του καταλυτικού φόβου που συνέχουν τα πρόσω πα. Τα ερωτήματα έρχονται και ξανάρχονται παρέμβλητα σαν νύξεις που εκ ­ φράζουν την απορία μπροστά σ ’ έναν ακατανόη­ το κόσμο. Κ άποτε θυμίζουν παραίσθηση ή πα ρα­ λήρημα: «Που είμ αστε; Τι ώρα να ’ναι; για τί φυ­ σάει ο άνεμος;.... «μια μέρα θα λογα ρια σ τούμε ποιος φώ ναξε κανείς φυσάει ο πόλεμος ο πόλεμος» (σ. 89) «τρέχουμε στο σκ οτά δ ι που πάμ ε σε κάθε ύψωμα μ α ς περιμένουν τα-τα-τα» (σ. 29) Αν όμως τα ερωτήματα παραμένουν κα τά κα­ νόνα αναπάντητα, συχνά συναντάμε απαντήσεις ή απανω τές αιτιολογήσεις που δίνονται εκ περισ­ σού, εμπεδώνουν όμως με την επαναληπτικότητά

αψ ιερω μα/49 τους την ελπ ίδα κα ι εξασφ αλίζουν δυνάμεις στα πρόσω πα που αγωνίζονται να κρατηθούν στις «θέ­ σ εις» τους με τα δόντια: «Θα ξημερώ σει Μ ’ α κ ό μ α είναι ν ύχ τα σύ ν τρο φ ε παγω ­ νιά σύντρο φ ε» Συχνά ο Λ ειβαδίτης ακολουθεί τόσ ο στην αφή­ γηση όσο κα ι στην περιγραφή α ν α λ υ τικ ή πορεία. Έ ν α ς σ τίχο ς α ναπτύσ σεται σε α λλεπ άλληλους στίχους ή σε ένα μεγάλο μέρος του π ο ιήμ ατο ς ό­ πω ς γίνεται στην αρχή του πο ιήματο ς «Φ υσάει α­ πόψ ε στα σταυροδρόμια του κόσμου» με το σ τί­ χο « παγω νιά» (μονολεκτικό) που α ναπτύσσεται σ ’ όλο το πρώ το μέρος του π ο ιήμ ατο ς σελ. 81-96. Ά λ λ ο τε πά λι προχω ρεί α νάστροφ α, από τη ν α ­ νάλυση σ τη σύνθεση συγκεφαλαιώνοντας το προη­ γούμενο νόημα σ ’ ένα σ τίχο, που π ολλές φορές ξε­ χω ρίζει από το κεφ αλαίο ή την απ ό στασ ή του α­ πό τους άλλους. Έ τ σ ι αφού δώ σει την πορεία του ξεσηκωμένου πλήθους με τρ ό π ο αναλυτικό κ α ι χειμαρρώ δη επα ν α λ η πτικό λόγο καταλήγει: «Μ ια γυ ν α ίκ α φωνάξει: γυιε μ ο υ και χ ύν ετα ι σ τ α πό δια ενό ς νεκρο ύ ένα ς ν τα μ α ρ τζ ή ς φωνάζει μ α ζ ί τους ένα ς χ τίσ τη ς : δολοφ όνοι ένα ς αχθοφ όρος ση κώ νει το χ έρι του κι η γροθιά το υ πελώ ρια κ ρ έμ ετα ι π ά ­ νω α π ’ τα μ έ γα ρ α βοήθεια μ α ζ ί το υς δολοφ όνοι γυ ιε μο υ - γυιε μο υ» («Φ υσάει στα σ ταυρ ο δ ρ ό μ ια...» , σ. 97) Ο Λ ειβαδίτης α ρ έσκ εται να περνά από το τρίτο πρόσ ω π ο τη ς αφήγησης ή τη ς περιγραφ ής σ το α ' πληθυντικό δημ ιουργώ ντας την αίσθηση τη ς ταύ­ τισ ής του με τον αγωνιστή - λαό, σ το υς αγώ νες του οποίου συμμετέχει ισότιμα. Το προηγούμενο παράδειγμα «είμαστε οι προλετάριοι» είναι χ α ρ α ­ κτηριστικό. Κι αλλού γράφει: «Είμαι ποιη τή ς κι α π ο σ το λ ή μο υ έχω να τρα γο υδά ω το λ α ό μου» Συχνά αυτή την αίσθηση τη ς σ υ μ μ ε το χ ή ς και τη ς σ υ ντροφ ικό τη τα ς τη μεταφέρει στους αναγνώ ­ σ τες εμ π λ έκ ο ν τά ς τους ευθέως στη δράσ η, τους κάνει συμμέτοχους, τους δημιουργεί τη συμπάθεια ή τη συνευθύνη, τους οδηγεί στην κατανόηση τη ς αδυναμία ς του ήρω α ή τους ανεβάζει σ το επίπεδο του μάρτυρα, όπου το δέον εμφ ανίζεται εφ ικτό, πραγματοποιήσιμο, κατακτημένο, μεταλαμπαδεύ­ ο ντα ς θάρρος κ ι ελπίδα:

« Κ ά π ο τε π ερ π α το ύ σ α ν τα π α π ο ύ τσ ια το υ ς τρίζαν πάνω σ τ α φ ύλλα σ υ λ λ ο γ ισ τε ίτε πάνω σ τ α φ ύ λλα .... (σ. 13) «Θ έλει να ζήσει ό π ω ς θ έ λ ε τ ε κ α ι σ ε ι ς ___» (σ. 25) « Η μ έ ρ α είναι α κ ό μ α μ α κ ρ ιά και φοβ άται μ η γονα τίσει ό π ω ς φ ο β ό σ α σ τ ε κ α ι ε σ ε ί ς ___» Τ έλος: «Ο λ ο χ α γό ς λέει: μ ίλ η σ ε ο β ο ύρδ ο υλα ς λέει: μ ίλ η σ ε η νύχ τα λέει: μ ίλ η σ ε μ α η νύχ τα είναι λίγη οι σύντροφ οι π ο λ λ ο ί κι έκ ο ψ ε μ ε τα δόντια του τη γλώ σ σ α ό π ω ς θα κ ά ν α τ ε κ ι ε σ ε ίς » Χ αρ ακ τηρ ισ τικό π οίημα γι’αυτή την τεχνική, την τεχνική τη ς απ οστροφ ής, είναι το ποίημα «περιπλανώ μενος Ιουδαίος» (σ. 415). Ε υρύτατα χρησιμοποιεί ο Λ ειβαδίτης κα ι την α­ ντίθεση. Κ άποτε για να οργανώ σει τη δομή ολό­ κληρου ποιήματος, όπω ς γίνεται στο «Φυσάει σ τα σταυροδρόμια του κόσμου». Το ίδιο γίνεται και στο ποίημα «Αυτό το αστέρι είναι για όλους μ ας», στο οποίο ο ποιητής αντιπαραθέτει το παρελθόν στο παρόν κ α ι στη συνέχεια αυτή την αντίθεση την

50/αφιερω μα αναιρεί με τη σύνθεση του μέλλοντος που είναι άρ­ νηση του πα ρόντος. Συχνά, με την αντίθεση προ­ βάλλεται ανάγλυφα ο αγώ νας ανάμεσα στους θύ­ τες κα ι τα θύματα, τους ν ικητές κα ι τους νικημέ­ νους. Στο ποίημα «Η δίκη» ο Λ ειβάδίτης προβάλ­ λει κα ι ταυτόχρονα αναιρεί τις αντιθέσεις τονίζον­ τα ς έτσι τη ρευστότητα τω ν ιδεώ ν κ α ι το π α ρ άλο ­ γο τη ς επο χής. Π αραθέτει σ υνοπτικά δικα σ τικές αποφάσεις: «Μ ίσησες: θάνατος. Α γά π η σ ες : θάνα τος. Α ρνή θη κες: θάνα τος Υ πάκ ο υσες: θά να το ς............. Δ είλια σες: θάνα τος. Τ ό λμη σες: θάνα τος Α δ ίκ η σ ες: θάνα τος. Συχώ ρεσες: θάνατος. (σ. 417-418) Με εξαίρεση την παρομοίωση που τη χρησιμο­ ποιεί κ α τά κόρον στην ποίηση αυτής της περιό­ δου, επιτυχημένη πάντα κ αι δοσμένη με ρεαλισμό, σπάνια καταφεύγει σ ’ άλλα σχή ματα. Η προτίμη­ σή του είναι το επίθετο. Π ολύ συχνά συσσωρεύει επίθετα, ό πω ς στο π α ρ ακάτω πα ράδειγμα που α­ ποτελεί κορύφωση κα ι κα τακλ είδα μιας μακ ριάς περιόδου που απλώ νεται σε 29 σ τίχους. Ε ίναι από τη «Συμφωνία No 1»: « α κα τα ν ίκη τη , ανεξιχνίαστη, αναπ ό ­ τρεπτη , α ν εξά ν τλητη , ανένδοτη, α σ υ γκ ρ ά τη τη , κυλάει, κ υ λά ει....» (υποκεί­ μενο: η ζωή). Κοινό γνώ ρισμα τω ν επιθέτων ο αρνητικός τους χαρ ακ τήρ ας. Α λλά κα ι τη χρήση τη ς ο ν ο μ α τικής π ρ ό τα σ η ς επιστρατεύει, συχνά σε συνδυασμό με την παρομοίωση, προκειμένου να περιγράφ ει με την τεχνική του κινηματογράφου σ τατικ ά, δίνο­ ν τας σε γκρο - πλαν λεπτομέρειες με καθαρότητα: «πίσω α π ’ τις ξ ιφ ο λό γχες που γυ α λ ί­ ζουν σ τριμ ώ χνετα ι ο λ α ό ς Φ άτσες μελ α ν ια σ μ έν ες α π ’ το κρύο, μ ε ­ λα ν ια σ μ έν ες α π ’ τις καπ νιές χ ο ν τρ ά δ υνα τά σιαγόνια, σ α πισμένα δό ντια μ ά τια κάτω α π ’ τα τσ α λ α κ ω μ έν α κ α σ κ έτ α κ ό κκ ιν α και β λο συρά. Κι αλλού σπάζο ντας τη σ υντακτική σειρά, κ ά ­ νει το ίδιο με το ανακόλουθο σχήμα: «ο έν α ς μυρίζουν τα χνώ τα του ο ο ο ο

έν α ς δύο τρύ π ες σ το κεφά λι ά λ λ ο ς τα πόδια το υ αλ λ ο ύ έν α ς κάρβουνο το πρόσω πο ά λ λ ο ς το πρόσω πο χ α ρτί» (σ. 36)

Το σπ ά σ ιμ ο τη ς ρο ή ς τη ς α φ ή γη ση ς μ ε π α ρ εμ ­

β ο λ ές π οικίλες είναι ένα άλλο γνώ ρισμα τη ς ποι­ ητικής του Λειβαδίτη. Οι παρεμβολές δίνονται συ­ νήθως με βάση το συνειρμό, κ ά ποτε όμω ς οργα­ νώ νονται με σ τόχο να δοθεί η πολυφωνία, η πο­ λυχρωμία, ο συμφυρμός ανόμοιω ν προσώ πω ν και π ραγμ άτω ν με την «τυχαία» συμπαράθεση αισθη­ μάτων, προθέσεων, αγωνιωδών καταστάσεων, ευ­ χών, ύβρεων, προσδοκιώ ν που έχουν διαφορετική προέλευση κα ι δίνουν έτσι μια εικόνα κομφούζιου, σύστοιχη με το χ ά ο ς κα ι τη σύγχυση τη ς μεταπο­ λεμικής περιόδου. Δίνεται έτσι ρεαλιστικά το παν­ δαιμόνιο μιας λ α ϊκή ς σ υγκέντρω σης ή ενός μνη­ μοσύνου στον Ά γ νω σ το . Ο ποιητής κάπου κάπου πιάνει το κομμένο νήμα της αφήγησης κ α ι π ροω ­ θεί αδιόρατα την εξέλιξη, όπω ς το διαπιστώ νου­ με πα ρακολουθώ ντα ς κ α τά διαστή ματα το λόγο του υπουργού που δίνεται κα τά ρ ιπές κα ι συμφύρεται με άλλες κραυγές ή περιγραφές ώ στε να υ­ πονομεύεται εκ των πραγμάτων. Μιλώ για το πρώ­ το μέρος του ποιήματος «Φυσάει στα σταυροδρό­ μια του κόσμου», όπου κάθε τόσο ο ποιητής δια­ κόπ τει για να πα ρεμβάλει άλλες σ κηνές κι επα­ νέρχεται για να συνεχίσει προηγουμένω ς που διέ­ κοψε, μ’ ένα τρόπο καθαρά κινηματογραφικό χρη­ σιμοποιώ ντας μια οπτική γω νία που αλλάζει τα ­ χύ τατα. Κι όλη αυτή η σύγχυση δίνει έκτυ πα το μπέρδεμα που δημιουργεί το σύμβολο του ανέμου με την πολυσημία του, μπέρδεμα που δίνεται και ρητά από την ποιητή επανειλημμένα: «Ο ά νεμος μ περδεύει τις φωνές τα χ ρ ό ­ νια τα η λ εκ τρ ικ ά καλώ δια μπερδεύει τα δόντια ενός κ α π νεργά τη μ ε τις ξ ιφ ολόγχες μ περδεύει το ν υπουργό μ ’ ένα μαύρο σκυλί μ περδεύει το μ α σ τό τη ς γυ να ίκα ς που θηλάζει μ ε τον τρού λλο τη ς γειτο νική ς εκ κ λ η σ ία ς φυσάει» (σ. 80) Τ έλος σταθερή είναι η θέση του απέναντι στα πρόσω πα της ποίησής του. Πολύ σπά νια π ροβ ά λ­ λ ει τη ν α το μ ικ ό τη τα του ήρωα. Τα πρόσ ω πα συ­ νήθως κατηγοριοποιούνται σε ο μάδες, συντεχνίες ή τάξεις. Η αναφορά της ιδιότητας ή της εργασίας που έκτελεί το πρόσ ω πο είναι ο κα νόνας για τον προσδιορισμό του. (Ο λ οχαγός, ο υπουργός, ο φαν τα ρ ά κος, έξι φαντάροι, ο σ αλπ ιχτής, ο σ κοπός, ο ένα ς, ο άλλος, εμείς, ο σύντροφος.) Συχνά τονί­ ζεται το απρόσω πο τω ν προσώ πω ν που ανήκουν u ρίΐ'ΐ; στην οιιάδα -ωνΟι τώ \, των ιιςιφσιυστών. Οι εξουσιαστές όπω ς και οι β ασανιστές δίνονται σ υνοπτικά με τονισμό υλικών χαρακ τηριστικώ ν, όπω ς: «Ε ξέδρες Τα ψ ηλά κ α π έλα τω ν υπουργώ ν

αφιερωμα/51 μονύελα γάντια ακριβές γούνες» (σ. 81-82)

ή

Σειρήνες: Η ΝΕΑ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΚΗ ΣΕΙΡΑ

«Και τις μέρες εκείνες οι άντρ ες μ ε τις κ α μ π α ρ ν τίν ε ς και τις χ α μ η λ ω μ έ ν ες ρεμ π ο ύ μ π λ ικ ες ....... » (σ. 299)

Οι Σ ε ι ρ ή ν ε ς του Οδυσσέα είναι εξόχως σαγηνευτικές, σύγχρονες, ενίοτε κλασικές, τραγουδούν όλες τις ξένες γλώσσες και μιλούν σωστά ελληνικά.

«Και οι άνθρωποι που ’χ α ν χάσει το πρόσω πό το υ ς............»

ΤΟΜΑΣ

Α πό την άλλη μεριά η περιγραφή του λαού βα­ σίζεται σε χαρακτηριστικά των προσώπων και του σώ ματός τους: «Φ άτσες τετράγω νες ρυτιδω μένες φ ά τσ ες μελανιασμ ένες χ ο ν τ ρ ά δ υ ν α τ ά σ ια γό ν ια , σ α π ισ μ έ ν α δ ό ντια ....» (σ. 82) Η Ιλίνσκαγια έχει παρατηρήσει π ω ς η τάση αυ­ τή του Λειβαδίτη δεν οφείλεται σε πίστη στην κολλεκτιβοποίηση των ανθρώπων, αλλά στην ταύτι­ ση του καθενός με τους ά λλους χάρη στη συντρο­ φικότητα κα ι την αγάπη που τους συνδέει στενά. Το ομολογεί ρητά ο ποιητής στο ποίημά του «Και αιοινας πολλαπλότητας», όταν λέει στην αγαπη­ μένη του: «Ά νθρω π ο ι μεγαλό ψ υχο ι ή τιποτένιοι ανυπ εράσπιστοι ή δυνατοί, αφ ήνοντας ο ένα ς μ έσα σ το ν άλλον, ό λα όσα του έδω σε ή του αρνήθηκε. Τόσα λόγια, τό σ ες χει­ ρονομίες, τόσα πρόσω πα μ έσα μου που πια δεν είμαι εγώ Κι εσύ, αγαπημένη, ό τα ν μ ε διώχνεις, κλείνεις έξω α π ’ τη ν πό ρτα σου ένα ο λάκα ιρο πι­ κρα μένο κόσμο» («Α ιώνας πολλαπλότητας», σ. 428)

MAN:

Οι εξομολογήσεις του απατεώνα Φέλιξ Κρουλ Τ ο τελ ευ ταίο μυθισ τόρημα του μεγάλου γερμ ανού σ υγγρ α φ έα , γεμ άτο χιού μορ κ α ι ειρ ω νεία , γ ια την αμφισβητήσιμη ηθικ ή του καλλιτέχνη. Έ ν α α π ό τα τε ­ λ ειότερ α π ο ρ τέτα τη ς λ ογοτεχνία ς του α ιώ να μας.

ΤΣΑΝ ΤΖΙΕ:

Α ς μην ξεχνάμε την αγάπη Μ ια σύγχρονη φωνή α π ό την Κ ίν α , π ου μας μιλάει γ ια τον έρ ω τα κ α ι την κ α τα ­ πίεσ η, γ ια την ηθική κ α ι τις α ν θρ ώ π ινες αντισ τάσ εις. Μ ια τολμηρή γυ ν α ικ ε ία π α ρ ο υσ ία .

ΙΤΑΛΟ ΚΑΛΒΙΝΟ:

Οι αόρατες πόλεις Π α νύψ η λες ω ς το ν ου ρ α νό , κατάμεστες κ α ι φ εγγερ ές, β ρ ίθου ν α π ό α ν θ ρ ώ π ινα λ άθη, ξεχειλ ίζο υ ν α π ό εμπορεύματα, μυ ρ μηγκιά ζουν α π ό την κυκλ οφ ορ ία. Τ ο π ιο ω ρ α ίο α π ό τα β ιβ λία του Καλβ ίνο. \ . Γχίντοιιπ ορ ογκ

Ο πρόσφατος θάνατος του Τάσου Λειβαδίτη δεν ήταν ένας ατομικός θάνατος, αλλά ένα μεγάλο κε­ νό. Χάθηκε μαζί του «ένας ολάκαιρος πικραμέ­ νος κόσμος».

Σημειώσεις 1. Ανακοίνωση που έγινε στο «Συμπόσιο Τάσου Λειβαδίτη», το οποίο πραγματοποιήθηκε στο πλαίσιο των εκδηλώσεων «Η­ ΠΕΙΡΩΤΙΚΑ» στις 16 και 17 Σ/βρίου 1989.

2. Οι παραπομπές γίνονται στην έκδοση «Τάσος Λειβαδίτης, Ποίηση, τ. πρώτος, Εκδόσεις Κέδρος, Αθήνα 1965».

3. Σόνια Ιλίνσκαγια, Η Μοίρα μιας γενιάς, Κέδρος 1976.

Ο

So (Tore <Χ$

52/αφιερωμα

Α . Ζήρας

1960- 1970: η Δ εκαετία-μεταίχμιο στο Έ ρ γο του Τ άσου Λειβαδΐτη Θα ήθελα να ξεκινήσω θίγοντας ορισμένα προβλήματα περιοδολόγησης που αφορούν στην ποίηση του Τάσου Λειβαδίτη, προβλήματα που κατά κάποιο τρό­ πο είναι συνυφασμένα με μια προϋπόθεση: με το ότι ο ποιητής είχε από μόνος του - και μάλιστα όχι μόνο μια φορά - βάλει ορισμένα όρια στις συγκεντρω­ τικές εκδόσεις της ποίησής του, όρια που είναι σχετικά με την εξέλιξη της μορ­ φολογίας του έργου του και με τα θέματα που κατά καιρούς τον απασχόλη­ σαν. Τα προβλήματα και οι προτάσεις περιοδολόγησης για ένα έρ γο όπως αυ­ τό έχουν, νομίζω, ιδιαίτερη σημασία. α τ’ αρχήν, γιατί έχουμε να κάνουμε με έναν ποιητή που το έργο του είχε πάντοτε απήχη­ ση στα λογοτεχνικά μας πράγματα, είτε αναφε­ ρόμαστε στην πρώτη περίοδο, την αγωνιστική ας πούμε· είτε αναφερόμαστε στη δεύτερη περίοδο, αυτή που σχηματικά θα μπορούσαμε να την αποκαλέσουμε περίοδο έντονης εσωστρέφειας και α­ νάλογης μεταβολής του ποιητικού του ήθους. Έ ­ πειτα, γιατί η κριτική στην οποία θα μπορούσαμε κα τ’ αρχήν να στηριχθούμε, για να έχουμε “μια πρώτη ανάγνωση και αναγνώριση του ποιητικού εδάφους, βρίσκεται ήδη σε μια φάση εσωτερικής κρίσης και αναζήτησης ν έας ταυτότητας, όταν ο Λειβαδίτης αρχίζει να διανύει την πιο πρόσφατη και μορφικά πιο αιρετική περίοδο της ποίησής του. Και αυτός πιστεύω είναι ένας λ όγος - ή τουλάχι­ στον ένας από τους σοβαρούς λόγους - που στη συνείδηση του ευρύτερου κοινού η τελευταία φά­ ση της ποιητικής του εξέλιξης παρέμεινε σχετικά άγνωστη και κ ά πω ς σκοτεινή, ερμηνευμένη ως ε­ πί το πλείστον με κοινωνιολογικούς κα ι ψυχολο­ γικούς όρους, άμεσα συνδεδεμένους με τις πολι­ τικές εξελίξεις της εποχής: την επιβολή του στρα­ τιωτικού καθεστώτος του ’67, τη διάσπαση του ελ­ ληνικού αριστερού κινήματος του ’68 και τη γενι­

Κ

κότερη κρίση ιδεών, σε παγκόσμιο επίπεδο. Από τους παλαιότερους ή τους συνομηλίκους με τον ποιητή κριτικούς, ο μόνος, α π’ όσο ξέρω, που διέγνωσε εγκαίρως τη μεταβολή του φρονήματος του Τ. Λειβαδίτη για την ίδια την ποίηση, ήταν ο Ανδρέας Καραντώνης - αν κ αι αυτός επίσης σε αρ­ κετά σημεία της αξιολόγησής του είχε παρασυρ­ θεί σε επιπόλαιες μάλλον πολιτικές ερμηνείες. Ό π ω ς και στην περίπτωση του Ρίτσου, αναφέρει ο Α. Καραντώνης σε ένα κείμενό του γραμμένο το 1975 που παρουσιάζει με αρκετή καθυστέρηση τον τόμο των Ποιημάτων του 1965, είναι δύσκολο να πούμε αν ο Λειβαδίτης μας έδωσε «οντότητες» ποιημάτων, ανάλογες σε αριθμό με όσες θα έπρε­ πε να μας έδινε το ταλέντο του, η μέσα λάβα του.

για να καταλήξει, όμως, ολοκληρώνοντας το ίδιο αυτό κείμενο, με τα εξής ενδιαφέροντα: Α λλά το αποθησαύρισμα καινούργιου υλικού ζω ­ ής τον τοποθετεί απέναντι από νέες δυνατότητες δημιουργίας. Και τις δημιουργίες αυτές άρχισε να τις πραγματοποιεί με τις δύο συλλογές του, τον Νυ­ χτερινό Επισκέπτη και τη Σκοτεινή Πράξη (1974). Μια άλλη μορφή υιοθετεί σ' αυτά τα δημιουργή­ ματα. Μια μορφή που τείνει προς τον πεζό λόγο.

αφιερωμα/53

Ό μ ω ς μεγαλύτερη σημασία έχει ο νέος τόνος που διαπερνάει αυτές τις μορφές. Και ο τόνος αυτός, τείνει στη δημιουργία μιας ποιητικής ατμόσφαιρας εσωτερικότερης από κάθε προηγούμενη του Λειβαδίτη. Μιας ατμόσφαιρας μυστηριακής που έχει κάποια συγγένεια με το μυστικισμό. Μέσα σ’ αυ­ τή τη μυστική ατμόσφαιρα ο ποιητής, ανακεφαλαιώνοντας τη ζωή του, κρούει τις θύρες του α­ γνώστου, ντύνει τα πράγματα τούτου του κόσμου με μια μεταφυσική αχλύ.

Ώ ς το 1978 - και σημειώνω το 1978, ό χι τυχαία βέβαια - ο Τ άσος Λ ειβαδίτης πραγματοποίησε δύο συγκεντρωτικές εκδόσεις του ποιητικού του έργου. Η μία είχε εμφανιστεί το 1965 - Π οίηση, 1952-1963 - και η δεύτερη το 1978 - Π οίηση, 1958-1966. Και οι δύο συγκεντρωτικές εκδόσεις έχουν ένα ιδιαίτερο ενδιαφέρον ω ς π ρ ο ς τη μελέ­ τη της εσω τερικής περιπέτειας του ποιητικού λό­ γου του Λειβαδίτη, γιατί κ α ι οι δύο εγγίζουν ή κ α ­ λύπτουν το χρονικό εκείνο διάστημα στο οποίο με­ ταλλάχθηκε το γλω σσικό, το υφολογικό αλλά και το νοηματικό του φρόνημα. Έ τσι, τίθενται από μό­ να τους κάποια όρια στην έρευνά μας, η οποία δεν μπορεί παρά να π ροσανατολιστεί σε ορισμένα λί­ γο πολύ, φανερά σημεία κα μπής, σημεία αποφα­ σιστικά βέβαια για τη μορφολογία και την αισθη­ τική αυτού του έργου. Και λέω αποφασιστικά, για­ τί φαίνεται ότι από τις αρχές της δεκαετίας του ’60 ακόμα, ο Τ. Λ ειβαδίτης αρχίζει να εγκαταλείπέι τον τύπο του εξάγγελου ποιητή, ο οποίος εν­ σαρκώνει κ α ι α ντιπροσωπεύει την επική συνείδη­ ση του κόσμου, κα τά το παράδειγμα ποιητών ό­ πω ς ο Β. Μ αγιακόβσκι, ο Ελυάρ, ο Α ραγκόν και ώ ς ένα βαθμό ο Ρίτσος. Το πότε ακριβώ ς συμβαίνει αυτό είναι αρκετά δύσκολο να καθοριστεί, προπάντω ν γιατί δεν έ­

χουμε αδιάσειστα στοιχεία για το χρόνο γραφής των ποιημάτω ν που δημοσιεύονται μεταξύ του 1960 κ α ι του 1966. Έ π ειτα , γιατί και στον Λειβαδίτη συμβαίνει αυτό που συναντούμε σε άλλους εύ­ φορους ποιητές: μια συλλογή ποιημάτω ν τους όπω ς για παράδειγμα, Οι τελευταίοι (1966) - μπο­ ρεί να ανήκει κ αι από την άποψη του θέματος και από την άποψη του τρόπου παρουσίασής του σε μια άλλη φάση της εξέλιξής τους, συνήθως σε μια προγενέστερη. Επίσης στον Λειβαδίτη έχουμε και άλλα τέτοια τεκμήρια καθυστερημένων δημοσιεύ­ σεων που δεν «εναρμονίζονται» με το φρόνημα των ποιημάτων του ’63 και του ’65, τεκμήρια που έχουν ομαδοποιηθεΐ - κάπω ς πρόχειρα και βιαστικά θα έλεγα - στο τέλος του τόμου Ποίηση, 1952-1963 (1965). Πρόκειται για ποιήματα με εμφανή το δια­ φορετικό χρόνο γραφής τους που δεν εντάχθηκαν, για άγνωστους λόγους, στις συλλογές ώ ς το 1963, και εδώ καταχω ρίστηκαν σε τρεις ενότητες: «Π α­ ράρτημα Β '» , «Σύμβολο Πίστεως» κα ι «Ποιήμα­ τα». Η δεύτερη συγκεντρωτική έκδοση, αυτή του 1978, περιλαμβάνει τις συλλογές του ποιητή από το 1958, δηλαδή τις Γυνα ίκες μ ε τ ’ Α λο γίσ ια Μ ά ­ τια, ώ ς το 1966, δηλαδή τους Τελευταίους. Ωστό­ σο, αυτή η δεύτερη συγκέντρωση ποιημάτω ν του Τ. Λειβαδίτη, μια κα ι κα λύπτεται στο μεγαλύτε­ ρο μέρος της από την προηγούμενη, του 1965, φαί­ νεται να μην έχει κάποιο ιδιαίτερο λόγο ύπαρξης, τώ ρα όπω ς τη βλέπουμε εμείς από μια απόσταση χρόνου. Γιατί να μαζέψει ο ποιητής το έργο μιας μικρής σ χετικά περιόδου, αφήνοντας α π ’ έξω τις συλλογές του ώ ς τη Συμφωνία αρ. 1 του 1957; Μή­ πω ς ήθελε να μας υποδείξει μ’ αυτό τον έμμεσο τρόπο ότι από το 1958 ώ ς το 1966 δημιουργείται μια νησίδα, αν και όχι με τόσο σαφές το περίγραμ­ μά της, μέσα στην όλη ποίησή του; Α ναμφίβολα προκύπτουν ερωτήματα όχι μόνο φιλολογικού ή ισ τορικού ενδιαφέροντος, αλλά α­ κόμα και ιδεολογικού, αν έχουμε τη διάθεση να δούμε παράλληλα τη διαμόρφωση της ποιητικής συνείδησης και τη διαμόρφωση μιας ορισμένης στάσης του ποιητή απέναντι στον κόσμο, έτσι ό­ πω ς η στάση αυτή διαφοροποιήθηκε σ ημαντικά με το πέρασμα του χρόνου. Το μόνο βέβαιο, λοιπόν, ω ς πρ ος το ερώτημα που κάναμ ε πιο πάνω, είναι ότι ο Τ. Λ ειβαδίτης θεώρησε πω ς Οι Τελευταίοι, η συλλογή με την οποία κλείνει η συγκεντρωτική έκδοση του 1978, σηματοδοτούν το τέλος μιας πε­ ριόδου, έτσι όπω ς την κάλυψε από τις αρχές του ’50 - ω ς ποιητής δηλαδή τω ν πολιτικώ ν κυρίως οραμάτων. Και διότι από το 1966 αρχίζει μιά πε­ ρίοδος σιωπής που κρατάει ώ ς το 1972, περίοδος που είναι ενδεικτική τουλάχιστον μιας κρίσης προκειμένου για έναν α ρκετά εύφορο ποιητή. Και διότι ο δεύτερος τό μ ο ς τω ν απ άντω ν του, Π οίηση, 1972-1977ο οποίος δημοσιεύεται το 1987, δεν αρ­ χίζει από εκεί όπου τελείωσε ο π ρώ τος τόμος, αλ­ λά αφήνει α π ’ έξω τους Τ ελευταίους κα ι αρχίζει

54/αφιερω μα με τη συλλογή του 1972, Ν υχτερινό ς Ε π ισ κ έπ τη ς. αίνεται πω ς, σε γενικές γραμμές, όσοι έχουν ασχοληθεί με την ποίηση του Τ. Λειβαδίτη συμφωνούν ω ς πρ ο ς το ότι με τον Ν υχτερινό Ε πι­ σ κ έπ τη εγκαινιάζεται μια νέα περίοδος στο έργο του. Και μολονότι είναι μάλλον επιπόλαιες οι ε­ κτιμήσεις ορισμένων νεότερων κριτικώ ν ό τι είναι ουσιωδέστερη η ποίηση του Τ. Λειβαδίτη κα τά τα τελευταία χρόνια, αναντίρρητα το έργο του έχει διαφοροποιηθεί σ ημαντικά από το 1972 κα ι στο ε­ ξής - τόσο από την πλευρά της θεματικής όσο και από την πλευρά τη ς τεχνικής κα ι της μορφο­ λογίας του. Η διαφοροποίηση όμως αυτή νομίζω ότι δεν είναι προϊόν πειραματισμού ή α ρ χιτεκ το ­ νικής δοκιμής στο επίπεδο της πο ιητικής γλώ σ­ σ ας. Για έναν ποιητή, στη δουλειά του οποίου έ­ πα ιξαν πάντοτε σημαντικό ρόλο οι γενικότερες κοινω νικές παράμετροι, ω ς πρ ο ς τη διαμόρφωση μιας σ τάσης ζωής που δεν αποσυνδέθηκε από τους όρους κα ι τα όρια ενός ευρύτερα, συλλογικότερα υπολογίσιμου ήθους, για έναν τέτοιο ποιητή - ό­ πω ς ο Τ. Λ ειβαδίτης - φ αντάζομαι ότι κ α ι οι πιο ελάχιστες μεταλλαγές του ω ς προς τον τρόπο γρα­ φής ενός ποιήματος, έχουν μια διαπροσωπική ση­ μασία. Και το ισχυρίζομαι αυτό όχι μόνο για την πρώτη κα ι πιο ορατά στρατευμένη ιδεολογικά πε­ ρίοδο της ποίησής του όχι μόνο για την επόμενη, γύρω στο ’60 με ’65, φάση των κρίσιμω ν αναπροσανατολισμώ ν του, αλλά κα ι για την πρόσφατη ακόμα, την ά κρω ς, όπω ς έχει επικρατήσ ει να θε­ ωρείται, αιρετική διαμόρφωση της ποιητικής του, την περίοδο δηλαδή κα τά την οποία δημοσιεύο­ νται Ο Τ υφλός μ ε το Λ ύ χν ο (1983) ή οι Β ιο λέτες για μ ια Ε πο χή (1985), δύο συλλογές ιδιαίτερα ση­ μαντικές. Και για την ποίησή μας, γενικότερα, των τελευταίω ν χρόνων, αλλά κα ι για τους νεότερους ποιητές (όπω ς, π .χ ., τον Γ. Κ οντό, τον Γ. Μαρκόπουλο, την Κ.Γ. Π απαγεω ργίου) οι οποίοι εντε­ λώς ξαφνικά και α ναπάντεχα βρήκαν κοινά θεμα­ τικά, γλω σσικά ή και τεχνικά χαρακτηριστικά, σ ’ έναν αρκετά προγενέστερο ποιητή που έμοιαζε να είναι αδιάσπαστα δεμένο το έργο του με την α τμό­ σφαιρα, τις συνθήκες κα ι τους όρους της δεκαε­ τία ς του ’50 κα ι της δεκ αετίας του ’60. Για την ώρα, πάντω ς, ας μείνουμε στο ότι οι δύο πρώ τες συγκεντρωτικές εκδόσεις της ποίησης του Τ. Λειβαδίτη, η μια του ’65 η άλλη του ’78, εγγίζουν ή καλύπτουν το χρονικό διάστημα 1963-1966, αφήνοντάιμας να συμπεράνουμε, με αρκετή ασφά­ λεια, ότι η αποφασιστική μετάλλαξη του ποιητή πραγμ ατοποιείται σε μια ιστορική στιγμή ιδιαίτε­ ρα σημαντική: μέσα στην κα ρδιά της επτα ετίας του στρατιω τικού κα θεσ τώ τος. Ε πιπλέον θα πρέ­ πει να λάβουμε εδώ υπ’ όψη μας ένα βιβλίο του Τ. Λειβαδίτη που δημοσιεύεται κ ι αυτό το 1966, το μοναδικό του βιβλίο αφηγηματικής λογοτε­ χνίας, Το Ε κ κ ρ εμ ές, που κα τά τη γνώμη μου έχει

Φ

αγνοηθεί ή παραγκω νιστεί από την κριτική αν και η σημασία του είναι κεφαλαιώδης για όποιον ερευ­ νά την εξέλιξη του έργου του ποιητή. Γ ιατί, πρώ ­ τα πρώ τα, εμφανίζεται σε μια περίοδο κα τά τα φαινόμενα κρίσιμη, από πολλές απόψεις για τον Τ. Λειβαδίτη. Έ π ε ιτα , γιατί τα πεζογραφήματα που περιέχει εμφα νίζουν καθαρά την κρίση που συντελείται στην ποιητική συνείδηση, μια κρίση που δεν ήταν τόσο εμφανής σ τις συλλογές ποιημάτω ν του χρο­ νικού διαστή ματος 1963-1966, που είναι η 25η Ρ α­ ψωδία τη ς Ο δύσσειας (1963) και Οι Τελευταίοι, ό­ πω ς κα ι στα ποιήματα που είχαν προστεθεί ω ς ε­ πίμετρο στη συγκεντρω τική έκδοση του 1965. Ποια κρίση; Την κρίση του τύπου του εξάγγελου ποιητή, τον οποίο ήδη αναφέραμε στην αρχή αυ­ τού του κειμένου, και, κ α τά συνέπεια, την κρίση της επικής και ρομαντικής συνείδησης της αριστε­ ρός που εξακολουθούσε ώ ς τη δεκαετία του 1960 να αποτελεί έκφραση της εγρήγορσης για π ολλτύς από τους ευρωπαίους καλλιτέχνες και λογοτέχνες της π ρω τοπορίας. Τέλος, κα ι σε συνάφεια με όσα προηγήθηκαν, είναι ενδιαφέρον να δούμε τα πε­ ζογραφήματα του Ε κκρ εμ ο ύ ς ως προθάλαμο ή ει­ σαγω γή στην ποίηση του Ν υχτερινού Ε πισ κ έπ τη . Και τούτο, γιατί από δομική κα ι γενικότερα μορφολογική άποψη προδικάζονται - όσο κι αν φαί­ νεται αυ ,ό ιδιαίτερα τολμηρό ω ς απ,όφανση κρι­ τική - η δομή κα ι η μορφή τη ς ποίησης που θα γράψει στα επόμενα χρόνια ο Τ. Λειβαδίτης. Π ρο­ πάντω ν ο πεζολογικός της χα ρ ακ τήρ ας. Θα έλεγα ότι δεν θα ήταν άσ τοχο να υπογραμ­ μίσουμε τη σημασία τω ν διηγημάτων, όπω ς τα ο­ ρίζει ειδολογικά ο ίδιος ο ποιητής του Ε κ κ ρ εμ ο ύ ς κα ι α πό την πλευρά τη ς θ εματικής τους ό πω ς και από την πλευρά του ύφους τους ή της υφολογικής τους διαστρω μάτω σης. Έ τσ ι: α. Θ εματικά, έχουμε να κάνουμε με μια σειρά από πρόζες κ α φ κ ικής γενεαλογίας που αναδεικνύουν κα ι αποδίδουν ένα από τα κυρίαρχα μοτίβα της μεταπολεμικής μας πεζογραφίας σ τα χρόνια εκείνα, απότοκο ί­ σως της ψ υχροπολεμικής περιόδου κα ι της απ ότομης α λλα γής τω ν καθημερινών όρων ζωής: τον φόβο μπροστά στο αβέβαιο πα­ ρόν κα ι την αγωνία μπροστά σ τις προοπτι­ κές τω ν διαφόρων τερατογονιώ ν του πολι­ τισμού μας. Χαρακτηριστικό είναι, λ .χ., ότι όλοι οι αφηγηματικοί τύποι των διηγημάτων είναι άτομ α νευρωσικά, υπερευαίσθητα· ά­ τομα που δεν είναι ικ ανά να ανταπεξέλθουν σ τις απαιτήσεις του σύγχρονου πραγμοποιημένου κόσμου, ορ γανώ νοντας την άμυνα και τις διαφυγές τους μέσα σε φαντασιώσεις κα ι ονειροπολήσεις. Χ αρακτηριστικό επί­ σης είναι εδώ κα ι το γεγονός ότι όλοι οι α ­ φηγηματικοί τύποι του Ε κ κ ρ εμ ο ύ ς είναι α-

αφιερωμα/55 νώνυμοι, πάντοτε όμως εύκολα αναγνωρί­ σιμοι έστω και αν η ιστορία τους υποβάλ­ λει με παραβολικό τρόπο ένα δίδαγμα προς τον αναγνώστη. Συχνά μάλιστα οι παραβο­ λές είναι α ρκετά διαυγείς, όπω ς στο διήγη­ μα «Η Ε σχάτη των Ποινών», όπου ο Τ. Λειβαδίτης έχει οπω σδήποτε προσφύγει στον μύθο της Δ ίκη ς του Φ. Κ άφκα, πατώ ντας όμως γερά κ αι σε άμεσα βιώματά του: στην εμπειρία της δικής του δίκης για τη δημο­ σίευση της συλλογής του Φυσάει στα Σ ταυ­ ροδρόμια του Κ όσμου (1953). β. Υφολογικά, πάλι, οι πρόζες του Ε κκρ ε­ μ ούς συγκεντρώ νουν αρκετά από τα γνω­ ρίσματα της προγενέστερης χρονικά ποίη­ σης του Τ. Λειβαδίτη. Υπάρχει, λ .χ., σε ο­ ρισμένα από τα διηγήματα ένας δ ραματικά τονισμένος λόγος, υπάρχει ένας ευδιάκρι: τος λυρικός παλμός και, κατά προέκταση, η τάση του ποιητή να δημιουργήσει μια υ­ ποβλητική ατμόσφαιρα για τον αναγνώστη. Ταυτοχρόνω ς όμως αρχίζει και γίνεται αν­ τιληπτή, σε άλλα από τα διηγήματα του βι­ βλίου, μια λιτότητα στον τρόπο σύνθεσης των προτάσεων και των εικόνων. Ό χ ι, κα­ τά τη γνώμη μου, επειδή έχουμε εδώ να κά­ νουμε με πεζογραφικό λόγο, αλλά περισσό­ τερο επειδή ο συγγραφέας / ποιητής μοιά­ ζει να έχει αποσπαστεί και από τις φιλόδο­ ξες και πολυπρόσωπες οραματικές συνθέ­ σεις - του τύπου που συναντούμε σ τις Γυ­ ναίκες μ ε τ ’ Α λο γίσ ια Μ άτια ή του τύπου της Κ αντά τα ς (1960) - τείνοντας προς ένα λόγο συχνά χιουμοριστικό ή ειρωνικό και πάντω ς σε σημαντικό βαθμό αποδραματοποιημένο. Κλείνοντας αυτή τη διερεύνηση των σχέσεων με­ ταξύ του ποιητικού και του αφηγηματικού έργου του Τ. Λειβαδίτη, και για να ξανασυνδεθούμε με την καθαυτό ποίησή του, σταματούμε για λίγο σε ένα συναφές, με τα όσα ήδη αναφέραμε προηγου­ μένως, στοιχείο που υπάρχει στο Ε κκρ εμές. Είναι ένα στοιχείο που με σπασμω δικό και αρκετά α­ βέβαιο τρόπο είχε διαφανεί στην 25η Ραψωδία της Οδύσσειας και που από τον Ν υχτερινό Ε πισκ έπτη και εφεξής θα γίνει μια από τις ορίζουσες την ποι­ ητική του Τ. Λειβαδίτη. Π ρόκειται για τον δυϊσμό του ανθρώπινου όντος και του κόσμου του, μια έν­ νοια που παίρνει συχνά σ τις πρόσφατες χρονικά συλλογές τραγικές διαστάσεις. Ο ποιητής μας υ­ πογραμμίζει ασταμάτητα ότι είμαστε μέσα στο κομμάτιασμα των πάντω ν, μπροστά σε μια μεταιχμιακή κατάσταση που αποκρυσταλλώνει ένα αθεράπευτο ρήγμα ανάμεσα στο εδώ και στο εκεί, ανάμεσα σ’ αυτό που υπάρχει και που είναι το σ κο­ τεινό, το εφιαλτικό, το χωρίς έξοδο και στο ποθούμενο να υπάρξει, το ιδεώ δες, το ουτοπικό, αυ-

αθεράπευτο ρήγμα ανάμεσα στο εδώ και στο εκεί, ανάμεσα σ’ αυτό που υπάρχει και που είναι το σκο­ τεινό, το εφιαλτικό, το χω ρίς έξοδο κα ι στο ποθούμενο να υπάρξει, το ιδεώδες, το ουτοπικό, αυ­

τό που θα επαναφέρει την ενότητα των αντιθέτων, την εναρμόνιση πράξης και σκέψης. Α ς δούμε, π.χ., δυο ποιήματα από τον Νυχτερινό Επισκέπτη· το «Μ ετά Χριστόν», Ν α σε καρφώ σουν σ το σταυρό, ή να σ τα υ­ ρωθείς πάνω σ ’ / αυτό το τίποτα που υπήρ­ ξες, είναι ο ίδιος δρόμος, έρη- / μ ο ς κι α­ κατανόητος, ανάμεσα σ τα λ ιγο σ τά δέντρα και / τη νύχτα που κατεβαίνει (σελ. 29) το «Μόνιμη Εγκατάσταση», Π α λιοί φίλοι σκ υλεύ α ν τώ ρα το πτώ μα του σ τη ν ανασ καμ- / μένη πόλη. Οι αφελείς! . Γ ια τί εκείνος β ρισ κ ό τα ν πά ντα / σ ’ ένα ν πύργο μακρινό, α π ’ όπου δεν είχε βγει π οτέ του. / Σα ν το ν τρελλό που κλειδω μένος σ το κελλ ί του, ζω- / γράφ ισε στο ν τοίχο μια πόρτα κι έφυγε. (σελ. 37)

56/αφιερωμα Το στοιχείο του δυϊσμού δεν υπάρχει στις προη­ γούμενες της 25ης Ραψω δίας συλλογές - και εί­ ναι μάλλον ευνόητο το γιατί. Δεν υπάρχει, π .χ ., στην Κ αντάτα, παρ’ όλες τις πυκνές παραβολικές έννοιες που συναντούμε λόγω των βιβλικών της α­ ναφορών και, πολύ περισσότερο, δεν υπάρχει στα ρητώς «στρατευμένα» ποιήματα του Α νθρώ που με το ταμπούρλο (1956) ή του Φυσάει στα Σταυροδρό­ μια του.Κόσμου (1953), συλλογών που λειτουργούν απολύτως κάτω από τον αστερισμό ενός μαγιακοφσκικού πολιτικού οράματος. Ώ ς τις αρχές του ’60 νομίζω ότι ο αναγνώ στης της ποίησης του Τ. Λειβαδίτη εξακολουθεί να βρίσκεται μέσα σ’ έναν χρόνο ιστορικά ελεγχόμενο - επικυρωμένο δηλα­ δή και στηριγμένο από βιώματα, μαρτυρίες και ε­ μπειρίες ενός αγωνιστικού παρελθόντος το οποίο και καθορίζει τη φορά των πραγμάτων - και συλ­ λογικά αναγνωρίσιμο - αφού οι περιγραφές του ανταποκρίνονται λίγο πολύ στα ιστορικά δρώμε­ να των χρόνων εκείνων. Και, προφανώς, ο ίδιος αναγνώ στης, εξακολουθεί να βρίσκεται μ έσα σ ’ έναν μύθο ακόμα αδιάσπαστο, έναν μύθο που υ­ πάρχει με διάφορες παραλλαγές σε όλες τις συλ­ λογές ή σε όλα τα ποιήματα του Τ. Λειβαδίτη της πρώ της περιόδου: μιλώ για τον μύθο του ανθρώ­ που / καταλύτη, τον μύθο που ανιχνεύουμε εύκο­ λα την παρουσία του και στην Κ αντά τα. Είναι ο αγωνιστής / ιδεολόγος και ο αγωνιστής / Χριστός (δύο όψεις της ίδιας ουσιαστικά μυθικής μορφής) που θυσιάζονται και οι δυο για το κοινό - το συλ­ λογικά καθορισμένο, δηλαδή - καλό. Η στέρεη κα­

ψη ότι ο Τ. Λειβαδίτης αρχίζει και διαμορφώνει μια διαφορετική - ωστόσο όχι ριζικά διαφορετι­ κή - ποιητική βιοθεωρΐα, αρκετά νωρίτερα από τις αρχές της δεκαετίας του ’70, χρονικό σημείο που οριοθετείται από τη δημοσίευση του Ν υχτερι­ νού Ε π ισκ έπτη αλλά Και καταφ ανώ ς από το γενι­ κότερο κλίμα ηθικής και πολιτικής κρίσης. Και λέω, «αρκετά νωρίτερα», γιατί δεν πιστεύω ότι οι αλλαγές στην πολιτική κα ι στην ποιητική ηθική του Τ. Λειβαδίτη συντελέστηκαν αστραπιαία. Ού­ τε άλλω στε η πολλαπλή κρίση κα τά την επταετία μπορεί να μ ας δώσει επαρκείς εξηγήσεις για πράγ­ μ ατα που συνέβησαν έτσι κι αλλιώς προηγουμέ­ νω ς. Π ώ ς να εξηγήσουμε, λ .χ., τη διαφοροποίη­ ση της στάσης του ποιητή, εμφανή ήδη στην 25η Ραψωδία της Οδύσσειας, στους Τελευταίους, στα διηγή ματα του Ε κ κ ρ εμ ο ύ ς κα ι διαχεόμενη έ­ ντονα σε αρκετά από τα ποιήματα που πρόσθεσε στην συγκεντρωτική έκδοση του.’65; Ας θυμηθού­ με για παράδειγμα το ποίημα «Τα Ελάχιστα» που, α π ’ όσο θυμάμαι, είχε προκαλέσει εντύπωση την εποχή εκείνη:

Γ ια τί αλήθεια, φίλοι μου, π έσ τε μου, τι ά λ ­ λ ο είναι λοιπόν η παντοδυναμία Α π ’ την απέραντη τούτη δίψα. Ν άσαι τόσο πρόσκαιρος, και να κάνεις όνειρα Τόσο αιώνια! (σελ. 56)

Δ εν είναι που έχ α σ ες τα πιο ωραία σου όνειρα. Δ εν είναι που φύγανε τα πιο ακριβά σου χρόνια. Λ εν είναι που είδες, όχι, τους τελευταίους σου φίλους Ν α σε προδίνουνε ή να λιποτα χτούν. Ε τού­ τη η τρύπα είναι φριχτή Σ το ν τοίχο που μ ε κόπο είχες σηκώ σει, νύχτες άγρυπνος, ρημάζοντας τα χέρια και τα χρόνια σου στις πέτρες τοίχο για να σ ε κρύβει α π ’ τη ν αμείλ ιχ τη αδιαφορία του· κενού. Και τώ ρα μια μικρ ή τρύπα, σχεδόν αόρα­ τη, α π ’ όπου μπαίνει αθόρυβα κι α νέκ κ λη τα όλο το ψύχος τη ς μ εγά λη ς μα τα ιότη τα ς (Ποίηση, 1952-1963, σελ. 396)

ολύ περισσότερο, βέβαια, δεν συναντούμε τον δυϊσμό που περιγράψαμε πιο πάνω , στο επίσης δραματικό ποίημα Οι Γυναίκες μ ε τ ’ Α λ ο ­ γίσια Μ άτια, όπου η όλη σύνθεση - αν και είναι μια παραβολική ανάπτυξη του γνωστού μύθου των Ατρειδών, με τα ονόματα της Κ λυταιμνήστρας, του Α γαμέμνονα, του Αίγισθου και την παρουσία του χορού των γυναικών - είναι απολύτως γειωμένη σε καταστάσεις, συναισθηματικές διαθέσεις ή κα ι διαπιστώσεις που κρίνουν αρνητικά το ήθος μιας συγκεκριμένης ιστορικής στιγμής. Και με τα κρατούμενα αυτά κλίνουμε μάλλον προς την άπο­

Η προσεκτικότερη εξέταση του ποιήματος της 25ης Ραψω δίας τη ς Ο δύσσειας, νομίζω ότι θα μας οδηγούσε σε ορισμένα σταθερότερα συμπεράσμα­ τα γύρω από αυτή τη διαφοροποίηση της ποιητι­ κής του Τ. Λειβαδίτη, στα χρόνια εκείνα. Αν και αγνοημένο το βιβλίο αυτό, κυρίως γιατί βρίσκεται στην ενδιάμεση φάση του συνόλου του έργου του, περιέχει κάποια ενδιαφέροντα στοιχεία. Είναι έ­ να συνθετικό και σπονδυλωτό ποίημα - όπω ς και μερικά άλλα παρόμοια ποιήματα που αποτέλεσαν στο παρελθόν αυτόνομες εκδόσεις του ποιητή δημοσιευμένο από τον Τ. Λειβαδίτη το 1963. Του ποιήματος προτάσσεται ένα μικρό απόσπασμα α­

τάφαση ω ς προς τη σκοπιμότητα της θυσίας ακούγεται άλλω στε με εξαιρετική διαύγεια στο τέλος του συνθετικού και δραματικά τονισμένου, σ’ ό­ λη του την έκταση, ποιήματος:

Π

αφιερωμα/57 πό την 24η Ραψ ωδία της ομηρικής Ο δύσσειας, έ­ τσι ώστε να γίνεται μια έμμεση υπόμνηση στον α­ ναγνώστη ότι αυτό που πρόκειται να διαβάσει στη συνέχεια λειτουργεί με περισσότερους του ενός τρόπους αντιστικτικά προς το ομηρικό έπος: ως συνέχεια και ω ς απάντηση, ω ς διάλογος τελικά με έναν ιστορικό μύθο και με ένα μυθικό πρόσω­ πο, τον Οδυσσέα, που υπήρξε ιδιαίτερα γόνιμο για την π αγκόσμια λογοτεχνία. Και πράγματι, ο τρό­ πος με τον οποίο αρχίζει το ποίημα δηλώνει ότι ο ποιητής διαλέγει όχι τυχαία να χρησιμοποιήσει την περσόνα, το προσωπείο δηλαδή, ενός πλάνητα, ενός ταξιδιώτη που ταυτόχρονα είναι μέσα στον ιστορικό χρόνο και έξω από αυτόν. Ο Τ αξι­ διώτης περιέρχεται τους τόπους και βλέπει τα θαυ­ μαστά των ανθρώπων όπω ς και τα δυσοίωνα ή τα τραγικά που σφραγίζουν με σχεδόν νομοτελειακή βεβαιότητα την ανθρώπινη μοίρα. Ως Ο δυσσέας / περσόνα του ποιητή αντιπροσωπεύει την ίδια στιγμή: ό,τι ο τελευταίος, δηλαδή ο ποιητής, έζησε και ό,τι οραματίστηκε να ζήσει, ό,τι υπήρξε και ό,τι επιθύμησε να υπάρξει. Και πα ρ ’ όλες τις πε­ ριηγήσεις του, τις δονούμενες συχνά από μια εκ ­ στατική κατάσταση, που σε πολλά σημεία μας θυ­ μίζει τον αποκαλυπτικό λόγο του Β. Μ αγιακόφσκι, τις επικές περιγραφές του των πόλεων, των μηχανών και της δύναμης του πλήθους, μας μέ­ νει η εντύπωση ότι ο ποιητής δεν παύει να είναι δεμένος συναισθηματικά με τα όσα και τους όσους τον καθόρισαν απολύτως βιωματικά: Εσείς, που ζή σα τε και πεθάνατε ταπεινά, μ α εγώ, παίζοντας γροθιές μ ε τη ν ανωνυμία και τους νεκροθάφτες σα ς άρπαζα

και σα ς έθαψα εδώ, μ έσ α σ τα κόκκα?„ά μου, για να μ π ο ρ ώ να τα ξ ιδ εύ ω τώ ρα σ τ ο δ ιάστημ α πικρός και σιω πηλός κι ολόδροσος σα ν ένα χ ω ριάτικο κοιμητήρι που διασχίζει το χρόνο. Ωστόσο, προς το τέλος του ποιήματος, όταν «τώρα, όλα είναι γνώριμα, σχεδόν παλιά», και έ­ χει επισφραγισθεί - έστω και στο επίπεδο της ποι­ ητικής φ αντασίας - η ενότητα χρόνου· όταν όλα είναι βέβαιο ότι συνυπάρχουν, περιγελώντας τη διαλεκτική πω ς μοιάζει «σαν τους παλιούς θαυ­ ματοποιούς / που αλλάζαν ένα πλήθος φτωχών θε­ ατών / σ ’ ένα λαό από γέλια παντοδύναμα», βλέ­ πουμε - στον Οδυσσέα / περσόνα - να ομολο­ γεί αναπάντεχα πως «ό,τι ζήσαμε / χάνεται / γκρε­ μίζεται μέσα στο σάπιο οισοφάγο του χρόνου», για να τονίσει, λίγο παρακάτω , με έμφαση, ότι «όσα δε ζήσαμε αυτά μας ανήκουν». Ό λ α αυτά θα έλεγα ότι είναι διατυπωμένα μέ­ σα στο ποίημα με αντιφατικό τρόπο. Ο ίδιος ο Ο­ δυσσέας έχει μια χαρακτηριστικά δίβουλη στάση. Συχνά ο ένας στίχος αναιρεί τον άλλο, ο ταξιδιώ­ της φεύγει και δεν φεύγει· είναι ελεύθερος να δια­ σχίσει το Ά πειρ ο, να αποδεσμευτεί δηλαδή από τα όσα έζησε και από τα όσα θυμάται, ενώ, από την άλλη μεριά, τον βλέπουμε να συμπάσχει - α­ κόμα κι όταν χρησιμοποιεί ειρωνικές εκφράσεις - με το δράμα της ιστορίας. Τελικά, όλη η 25η Ραψωδία μου φαίνεται πω ς είναι η ανάπτυξη ενός ερωτήματος διαρκούς, ενός ερωτήματος το οποίο σ τα επόμενα ποιήματα του Τ. Λειβαδίτη γίνεται όλο και περισσότερο οξύ: γιατί ο χρόνος μας πλη-

Β ι ο λ έ τ ε ς γ ια μ ια ε π ο χ ή ( Α π ό σ π α σ μ α κ ρ ιτ ικ ή ς τ ο υ Α . Α ρ γ υ ρ ί ο υ )

...Π ροφανώ ς πρόκειται για μια ποίηση συναισθηματικά φορτισμένη, στην οποία όμως το λυρικό της στοιχείο, επειδή οικοδομείται σε ένα δραματικό σκ ελετό, ε­ πιτρέπει στο ποίημα να μη βυθίζεται σε ένα ιδιωτικό τέλμα. Τα δημόσια στοιχεία που εύκολα αναγνωρίζονται, για τί έχουν αντικειμενικές προσβάσεις, κατασταίνουν το ιδιωτικό ω ς μερική τουλάχιστον απόρροια του δη­ μοσίου βίου. Τονίζω το μερική, γιατί βέβαια οι θάνατοι, οι κάθε λ ο γή ς απώ λειες, οι φθορές και οι μαστοριές του χρόνου, όλα όσα παρόμοια μπαίνουν στο παιχνίδι, έχουν το μερίδιο που τους αναλογεί. Θα έλεγα ακόμη ότι ο Τάσος Α ειβαδίτης είναι ένας ρομαντικός, αν αυτό δεν πρόκειται να μας μπερδέψει. Ρομαντικός με τη σημασία που έχει στην ιστορία της λογοτεχνίας. Οχι βέβαια ένας ρομαντικός της σχολή ς που γεννήθηκε στις αρχές του 19ου αιώνα και που σε μας άρχισε από το 1830 και έκλεισε το 1880, όπω ς το οριοθέτησε ο Π αλαμάς, αλλά ω ς ένας ποιητής που ανανεώνει τα διαχρονικά στοιχεία του ρομαντισμού, αυτά εξάλλου που θεωρούμε ότι ενίσχυσε και ο υπερ(εφ. Τα Νέα, 14.8.1985)

58/αφιερωμα γοινει, μας βασανίζει και αντί να επουλώσει τα τραύματά μας τα κάνει να αιμορροοϋν ασταμά­ τητα: \ ν σ τ ο ν Vi χτερινό Ε π ισ κέπ τη - και δε θα ήταν άσκοπο να λάβουμε εδώ υπ’ όψη μας την υ­ πόδειξη του ποιητή γιοι τον χώρο και τον χρόνο - ο χρόνος είναι τελείως διαμελισμένος, στην 25η Ραψωδία, έστω και με τρόπο αμφίβολο και διατα­ κτικό, ακόμα, βλέπουμε να έχει εκλείψει ή να τεί­ νει να εκλείψει μια από τις βασικές ορίζουσες την πρώτη περίοδο της ποίησης του Τ. Λειβαδίτη τουλάχιστον ώ ς την Καντάτα: εννοώ τη συνεπή α­ πό την άποψη του χρόνου ακολουθία των πραγ­ μάτων, έτσι ώστε να λειτουργεί ο μηχανισμός της διαλεκτικής. Στην 25η Ραψωδία μπορεί να γίνει αισθητός ο χρόνος και πέρα από τα ιστορικά συμφραζόμενα που ώ ς τώρα τον όριζαν και τον περιόριζαν. Γίνε­ ται δηλαδή χρόνος κ α τά κ άποιο τρόπο υποκειμε­ νικός, ή, πάντω ς, υποκειμενικότερος σε σχέση με την ποιητική του διαπραγμάτευση στη δεκαετία του '50. Δεν κινεί τα πράγματα, δεν ωθεί την αν­ θρώπινη μοίρα προς κά τι το «καλύτερο», το «η­ θικότερο» ή το περισσότερο «ελπιδοφόρο» - έν­ νοιες συνυφασμένες με μια ορισμένη πολιτική ο­ πτική του ποιητικού μηνύματος. Έ τσ ι, είναι αδύ­ νατο να οριστεί θετικά ή αρνητικά, με άλλα λό­ για ηθικά, και προφανώς δεν είναι δυνατό να ερμηνευθεί η κίνησή του ιδεολογικά, με την τρέχου­ σα σημασία της λέξης ιδεολογία. Αρχίζει λοιπόν, σ ’ αυτό ακριβώ ς το ποίημα, να διαμορφώνεται αμυδρά μια ποιητική περσόνα, η οποία αργότερα θα εξελιχθεί και θα αποτελέσει το alter ego του ποι­ ητικού υποκειμένου. Είναι η ποιητική περσόνα που αποκρυσταλλώνει την αγωνία του ποιητή να αι­ σθανθεί τα «όσα δε ζήσαμε», να υπερβεί τα διαχωριστικά όρια που έχουν τεθεί από τη συμβατι­ κή ποιητική ηθική, κά νο ν τα ς τη φαντασίωση πραγματικότητα και την πραγματικότητα φαντα­ σίωση, κάνοντας τη ζωή θάνατο και το θάνατο ζωή, κάνοντας το μοναδικό συλλογικό και το συλ­ λογικό μοναδικό. Μια δυϊστική, τραγική στη σύλ­ ληψή της, συνθήκη ύπαρξης η οποία ωστόσο αί­ ρεται μέσα στο γεγονός της ποιητικής πράξης. «Ο Θεός, ξέρεις για τί είναι Θεός; Γ ιατί κέρ­ δισε το χρόνο», έλεγε. Α η δίες - ο χρόνος έγινε για να κυλάει οι έρω τες για να τελειώ νουν η ζωή για να πηγαίνει σ το διάολο κ ι εγώ για να διασχίζω το Ά π ε ιρ ο μ ε το μ εγά λ ο δ ρα σ κελισ μ ό ενός μαθ ημα τι­ κού υπολογισμού, μο νάχα όποιος τα διψάει όλα μ π ο ρ εί να μ ε προφ τά σει (...) Αυτή η διπλή αίσθηση γίνεται ακόμα περισσό­ τερο εντυπωσιακή στον Τ. Λειβαδίτη, γιατί προ­ βάλλεται σε μια ποίηση που εξακολουθεί τη στιγ­

μή εκείνη καταφατική - τουλάχιστον στο μεγα­ λύτερο της μέρος - ω ς προς τη βεβαιότητα κατάκτησης του πολιτικού κοσμοειδώλου, της κ ομ­ μουνιστικής μ’ άλλα λόγια κοινωνίας. Γιατί, ως σύμπτωμα μιας ατομικής ή γενικότερης συνειδη­ σιακής κρίσης οφείλουμε να πούμε ότι ήδη είχε εμ­ φανιστεί την εποχή εκείνη - από τις αρχές προς τα μέσα της δεκαετίας του ’60 - στο έργο και άλ­ λων ποιητών της αριστερός, όπω ς του Τίτου Π α ­ τρικίου, του Ά ρ η Αλεξάνδρου, του Κώστα Κουλουφάκου, του Βύρωνα Λεοντάρη, και βέβαια, αρ­ κετά πιο πριν, στο έργο του Μ ανόλη Α ναγνωστάκη, του Μιχάλη Κατσαρού και του Κλείτου Κύρου. Αλλά είχε εμφανιστεί, επενδυμένη με θεωρητικούς όρους, και σε πεδία συγγενικά με τη λογοτεχνική δημιουργία, όπω ς λ .χ. σε ορισμένες σημαντικές κα ι σημαδιακές κριτικές μελέτες του Αλέξ. Αρ­ γυρίου, του Δημήτρη Ραυτόπουλου και του ίδιου του Τ. Λειβαδίτη. Α πό αυτή και μόνο την άποψη θα θεωρούσα ό­ τι η 25η Ραψωδία αποτελεί για το ποιητικό έργο του Τ. Λειβαδίτη ένα προκο σημείο / τομή. Α πο­ κρυσταλλώνεται εδώ με κάπω ς μεγαλύτερη από πριν σαφήνεια η κρίση της ποιητικής και της πο­ λιτικής ηθικής, γεγονός ιδιαίτερα σημαντικό για τύπο ενός ορισμένου τρόπου α ν ά π η ρ η - -η , ■■ .πί τικής και της μορφολογίας του ποιητικού λόγου. Π ραγματοποιείται το πέρασμα από την διαλεκτι­ κή σκέψη που ώς τότε έπρεπε να αποδεικνύεται, περισσότερο ή λιγότερο φανερά, στο ποίημα, στη διαλεκτική αίσθηση - κάτι που είναι πολύ σημα­ ντικό και που μας βεβαιώνει ότι μέσα στην πρά­ ξη της ποίησης τείνει πια να απελευθερωθεί η ύ­ παρξη του ποιητή. Γιατί τώρα δεν χρειάζονται κι αυτό θα φανεί φυσικά στα μετέπειτα δημοσιευ­ μένα βιβλία ποίησης του Τ. Λειβαδίτη - οι δε­ σμεύσεις που καθόριζαν τη γλώσσα, το ρυθμό, την τεχνική, το τι πρέπει να λέγεται. Α πομακρυνόμα­ στε από αυτό :ον τελετουργικό και συχνά στομ­ φώδη λόγο, τον ποδηγετημένο σε μια κανονιστι­ κή που του επιβάλλεται α π ’ έξω, τον υποχρεωμέ­ νο να χρησιμοποιεί έναν κώ δικα εννοιών και ση­ μασιών, αμετάβλητο και ανίκανο να συλλάβει μια διαρκώ ς μεταβαλλόμενη πραγματικότητα. (...) μέχρι που να μ ου ρ ίξετε μια καινούρια λέξη, μόλις κομμέντι από τους αμπελώ νες της αυριανής μ α ς τρυφ ερότητας. Μ ελλο­ ντικό κάρβουνο που θα καίγεσαι από έρωτα, και ποίημα εσ ύ αυριανό, όχι μ ε λέξεις, μα μ ε ανυπόκριτα κι αμά ραντα ερω τικά κρεβάτια και φ εγγερά μεγαλόφ ω να μάτια μουγγώ ν.

(25η Ραψωδία της Ο δύσσειας)

αψιερωμα/59

Απόστολος Μπενάτσης

Η εικονοποιία της τρίτης περιόδου του Τ άσου Λειβαδίτη* Θα ήθελα εδώ να παρουσιάσω όσο πιο συγκεκριμένα μπορώ την εικονοποιία της τρίτης περιόδου του Τάσου Λειβαδίτη, που καλύπτει τη χρονική περίοδο 1972-1978, με δεδομένο ότι η τελευταία συλλογή δεν έχει ακόμη εκδοθεί. Στον Νυχτερινό επισκέπτη, με τον οποίο αρχίζει η τρίτη περίοδος, έχουμε πολλαπλές εικόνες που περιγράφουν την κατάσταση ή τις ενέρ γειες των δρώντων προσώπων: 1. Η παιδική ηλικία μο υ γλ ίσ τρ η σ ε ανάμεσα σε παλιά ερμάρια, οι αμα ξάδες β λα στημ ο ύ σα ν καθώς παίρνανε τη στροφή, αργά, λογισμένοι α π ’ τη σκόνη κι η κοιλιά μ ο υ σκ ο υλίκιαζε από αναρίθμητες πείνες.

2. ... στο απάνω πάτω μα έμειναν οι Φ. κι εμείς έπ ρεπ ε να κάνουμε ησυχία, για τί η μ εγά λ η κυ­ ρία είχε π υρετό κι η μ η τέρα που τ η ν υπηρετού­ σε είχε μάθει να πετάει, για να μ η ν τη ς λερώ ­ σει το χαλί.

4. ... θυμήθηκα ότι σ το μ ο ναδικό δω μάτιο, που ζούσαμε, έτσι γινό τα ν πάντα , ό τα ν είχα με κα­ μιά επίσκεψη, αυτοί που κοιμόντουσαν ξυπνού­ σαν βιαστικά κι έφευγαν από την πίσω πλευρά. το πρώτο απόσπασμα δίνεται αρχικά ο τόπος. Β ρισκόμαστε σε μια συνοικία, με σκονισμέ­ νους δρόμους, που τη διατρέχουν αμάξια. Σ' αυ­ τό το χώρο βρίσκεται ο Ή ρ ω α ς. Τα παλιά ερμά­ ρια μας παραπέμπουν στο σήμα παλα ιό τητα ■"ΐ περιορισμός. Υπάρχουν πολυκαιριασμένα έ· και κ α τ’ επέκταση παλιά σπίτια. Μ έσα ο ■«. γίνεται ένα πέρασμα, μια μετάβαση, μια or.> ια ουσιαστικά της πα ιδικής ηλικίας του Ή ρ ω ι/. του γλίστρησε μέσα από τα χέρια του. Το σκηνικό συμπληρώνει το ρήμα σκουλίκιαζε, που φανερώ­ νει τη μεγάλη του ανέχεια. Π είνα, λοιπόν, φ τωχο­ γειτονιά κι απώλεια της νιότης είναι τα πρώτα γνω­ ρίσματα. Παρουσιάζεται, ακόμη, η στέρηση του δρώντος προσώπου «μητέρα», που εμφανίζεται ως μια φτω-

Σ

* Προδημοσίευση: Τα στοιχεία της ανακοίνωσης αυτής προέρχονται από την υπό έκδοση διατριβή με θέμα «Η ποιητική μυθολογία του Τάσου Λειβαδίτη», εκδόσεις «Επικαιρότητα»

60/αφιερωμα χή γυναίκα που υποχρεώνεται από την οικονομι­ κή ανάγκη να ικανοποιήσει κάθε επιθυμία της εργοδότριάς της, έστω κ ι αν είναι παράλογη. Έ χο υ ­ με επομένως εδώ τα ταξήματα, πιεστικά οικονο­ μ ικ ά π ρ ο β λ ή μ α τ α , μ ιζ έρ ια κ α ι ο ικ ο ν ο μ ικ ή ανάγκη. Στο τελευταίο παράθεμα έχουμε από τη μια με­ ριά την εισβολή των επισκεπτώ ν και από την άλ­ λη την αντίδραση, των ενοίκων, που μεταφράζε­ ται σ’ εσπευσμένη φυγή, γιατί η παρουσία τους θα ήταν αρνητική, αφού θα εμπόδιζε την κοινωνική επικοινωνία και θα επιβεβαίωνε τη μιζέρια. Αυτό το παιγνίδι του: μέσα / έξω αποκαλύπτει τη σ τέ­ ρηση του χώρου. Ό λ ες αυτές οι εικόνες δηλώνουν τη στέρηση του ποιητικού Υποκειμένου. Ε κτός όμως από τη στέρηση υπάρχουν στο κεί­ μενο ενέργειες που σημασιοδοτούνται αρνητικά και έχουν σχέση με γεγονότα της ζωής ή αποτε­ λούν διαπιστώσεις του Ή ρω α: 1. Ή τα ν εκ εί κι ο παιδοκτόνος μ ε το ά κα κο β λέμ­ μα, «για τί σκότω σες;» ακο ύσαμ ε μια νύχτα να τον ρω τάει ο Θεός, «τα παιδιά, Κύριε, πρέπει να μείνουν α γνά» είπε, και κάπου, μακριά, α­ νασ τέναξαν μέσα σ το ν ύπνο τους τα παιδιά, που έπρεπε να μεγαλώ σουν. Το άλλο πρω ί βρή­ καμε έξω από τη ν πόρτα του ένα κερί, μια παι­ δική ζωγραφιά κι ένα τσεκούρι.

2. κι ο θείος Η λίας, χρόνια μετά το θάνατό του, σ τεκ ό τα ν α κόμ α στο πεζοδρόμιο, ο πλούσιος συγγενής μας, όμως, ούτε γύρισε να μα ς δει, «θείε, του είπα, αφού ήξερες, για τί ξανάρθες;», «δεν μπορώ να κοιμηθώ, μου λέει, πρέπει να χάσω ακόμα».

3. στο βάθος σ α κά τη δ ες παίζαν τη ν τύχη μου σ τα χαρτιά.

4. ... κάπου αλλο ύ παίζεται η ζωή μας.

5. η αμα ρτία μ ο υ ή τα ν ότι προσπάθησα να ξεφύγω το πεπρωμένο. Το πρώτο σύνταγμα παραπέμπει στην κατηγο­ ρία διάπραξη εγκλή ματο ς. Π ροβάλλεται η άποψη του παιδοκτόνου, που αδυνατεί να συναρμόσει την α ξιοκρατία του με την πρακτική του. Θ έλοντας να κάνει καλό οδηγείται στο έγκλημα. Το κερί, η παιδική ζωγραφιά και το τσεκούρι είναι τα ση­ μ αίνοντα της πρα κτικ ής του. Το παράδειγμα σημ ασιοδοτεί μια κρίση αξιών και κω δίκων συμπε­ ριφοράς: κάθε έγκλημα, ακόμη και το πιο φανε­ ρό, επικαλείται ηθικές σκοπιμότητες. Ο «θείος Η λίας» δίνει μια νέα διάσταση του αν­ θρώπινου επιπέδου στο σύμπαν του Ν υχτερινού ε­ πισκ έπτη . Δεν πρέπει να δούμε εδώ απλά μια επι­ στροφή ενός νεκρού στο κόσμο των ζωντανών. Η περίπτωση του θείου Η λία μας παραπέμπει στα λό­ για του Ιησού ε φ ’ ό σον ουκ επ ο ιήσ ατε εν ί τούτω ν των ελάχιστω ν, ουδέ εμ ο ί επ ο ιήσ ατε (Ματθ. 25, 45). Κ ατ’ αναλογία, όσο οι άνθρωποι εξακολου­ θούν να υποφέρουν είναι σαν να επαναλαμβάνε­

ται το μαρτύριο των πεθαμένων προγόνων τους. Πρόκειται μάλλον για μεταφορική έκφραση της ιδέας ότι τα βάσανα των φτωχώ ν δεν τελειώνουν ποτέ. Η κοινωνική δηλαδή αδικία και ανισότητα τα αναπαράγει σε κάθε γενιά. Δεν έχει επομένως αλλάξει τίποτε. Μια διαπίστωση του Υποκειμένου αφορά την προσωπική του τύχη. Οι σακάτηδες πα­ ρουσιάζονται χω ρίς χέρια. Επομένως τους λείπει μια βασική προϋπόθεση για ενέργεια. Κι όμως αυ­ τοί παίζουν την τύχη του Ή ρ ω α στα χαρτιά. Αυ­ τή η συνύπαρξη: αδυναμίας vs δυνα τότητα ς πα­ ρουσιάζει την παράλογη διάσταση του ανθρώπι­ νου πεδίου στο οποίο ζει ο Ή ρ ω α ς χωρίς να έχει τη δυνατότητα να αποφασίσει για τη ζωή του, α­ φού οι αποφάσεις παίρνονται από ανθρώπους α­ νίκανους, δηλαδή ακατάλληλους για τέτοιο έργο. Βρισκόμαστε, λοιπόν, μπροστά σε μια κα τάστα­ ση κοινωνικού προκαθορισμού. Έ χουμε να κάνου­ με μ’ ένα ταξικό πεπρωμένο, όπω ς φαίνεται από το τελευταίο παράθεμα. Στο Δ ιάβολο μ ε το κηροπήγιο, που κυκλοφόρη­ σε το Μάρτιο του 1975, ο Ή ρ ω α ς ανατρέχει στο απώ τατο παρελθόν: 1. Η ιστορία μου ή τα ν κοινή, είχα γεννηθεί εδώ και δέκα δώ δεκα / χιλιετη ρίδες / το ίδιο αμή­ χανος, ενώ το τσ άι μου κρύωνε σ τη ν άλλη ά­ κρη τη ς γης 2. έβαλα, λοιπόν, τον διάβολο να κρατάει το κη­ ροπήγιο, έθαψα και τ ο ν /κ α θ ρ έ φ τη για να μη ν μπορώ να θυμηθώ, / κι αποκοιμήθηκα για χ ί­ λια χρόνια.

3. αργότερα, στις σταυροφορίες, άνοιξε ένα μικρό πανδοχείο, σ τ ’ όνομα / του Ιησού Χ ριστού, φυ­ σικά, / απλησία στος ό ταν μεθούσε, σιχαμερός ότα ν έκλαιγε, σα ν τη γυναίκα / που πλένεται για το φόβο της εγκυμ οσύνης.

4. Φ υσικά, είμ α σ τε από τις πρώ τες οικογένειες που μ ετα νά σ τευ σ α ν / τη ν επ οχή τω ν μεγάλω ν διωγμών.

5. Η Τ Α Ν την επ οχή που φόρτω ναν τα πρώ τα κ α ­ ράβια για τη μεγά λη /εξ ερ εύ ν η σ η '« καλή τύ­ χη, καλή τύχη», επ αναλάμβ ανε ο πα πα γά λος βραχνά / - φυσικά, τη φράση την είχε μάθει γ ι’ ά λλους λόγους / σ τη ν είσοδο του πορνείου - ύστερα ανακάλυψ αν την πυξίδα, για ν α / πε­ θαίνουν κι αλλού, και τη ν απληστία, για να μ έ­ νουν νεκ ροί / για πάντα, Το λέξημα «αμήχανος» και το εκφώνημα «το τσάι μου κρύωνε σ τη ν άκρη τη ς γης» δηλώνουν έλλειψη σαφούς προσανατολισμού, αδυναμία του ανθρώπου να συλλάβει και να θέσει έναν προορι­ σμό στη ζωή του και στη δράση του. Αλλού είναι η θέση του (αλλού τον περιμένουν) κι αλλού βρί­ σκεται. Το «αποκοιμήθηκα για χίλια χρόνια» α­ φενός ενισχύει το τάξημα αμηχανία κ αι σύμφωνα με το παραμυθιακό πρότυπο που υπονοεί («Η κοι­

αφιερωμα/61 μισμένη βασιλοπούλα» κ.τ.ο .) σημαίνει μια μα­ κρόχρονη αναβολή της δράσης (ακριβώς λόγω της αμηχανίας), αφετέρου δηλώνει ότι η ανθρώπινη ι­ στορία δεν προχώ ρησε ουσιαστικά, έμεινε πραγ­ ματικά σε σ τασιμότητα από τη σκοπιά που ενδια­ φέρει το ποιητικό Υποκείμενο. Οι επόμενες στιγμές της ιστορίας (ενδεικτικά: σταυροφορίες- μεγάλες εξερευνήσεις) είναι εξίσου ανερμάτιστες και άγονες, δεν οδηγούν σε κάποιες κατακτήσεις ή αξίες (-.«απλησίαστος ό τα ν μεθού­ σε, σιχαμερός ό τα ν έκλαιγε»). Η πυξίδα δεν δεί­ χνει κάποιον προορισμό, απλώς βοηθά να φτάσεις κάπου, αλλά για να πεθάνεις εκεί - όχι για να δη­ μιουργήσεις μια νέα ζωή. Η ισοδυναμία α πλη στία = ν εκ ρο ί για πάντα, δείχνει πω ς το κριτήριο αποτίμησης τω ν ανθρώ­ πινων περιπετειών είναι η δημιουργία αξιώ ν πολι­ τισμού. Έ χουμε μια αποτίμηση της ανθρώπινης ιστορίας α π ’ αυτή ακριβώ ς τη σκοπιά των αξιών. Το ποιητικό Υ ποκείμενο διαπιστώνει ότι επί χιλιε­ τηρίδες η ανθρωπότητα δεν καταφέρνει ν ’αναπτύξει αξίες πολιτισμού - σημεία προσανατολισμού (μόνο τις αδυναμίες της αναπτύσσει) και παραμέ­ νει αμήχανη κι ανερμάτιστη: Φτωχή ανθρω πότητα, δ εν π ρό φ τα σες ούτε ένα μ ικρ ό κεφά λαιο να / γράψ εις ακόμ α Στο Β ιολί για μονόχειρα (1975) νέες εικόνες πα­ ρουσιάζονται στον αναγνώστη: 1 1. ...εγώ ονειρεύτηκα να ’μ α ι ένα πρόσωπο μυθιστορηματικό κι ας γελάνε μ α ζί μου.

2. και μη έχ ο ντα ς τίπ ο τε κ αλύτερ ο κάθομαι και θησαυρίζω, (εν αγνοία τους, βέβαια, αφού μου είχανε πά ντα γυ­ ρισ μένες τις π λά τες) Στο πρώ το σύνταγμα παρουσιάζεται το διαφο­ ρετικό στίγμα του Ή ρω α, η ιδιαιτερότητα, που δεν την σέβονται όμως οι άλλοι και γ ι’ αυτό τον περι­ γελούν. Θέλει να είναι ένα «πρόσω πο μ υθιστορη­ ματικό». Υ ποδηλώνονται εδώ, ίσως, φαντασιώ ­ σεις άθλω ν ή εξεζητημένη συμπεριφορά, που συ­ γκρούεται με την πεζή ή καθιερωμένη εκδοχή. Έ χου με επομένως μια σύγκρ ουση ατόμου/κοινωνίας. Η π α ρ έκκλισ η από τους κώ δικες συμπε­ ριφοράς τροφοδοτεί την αντίθεση, την παρακολού­ θηση, τις ενοχές, τη δίκη και την κα ταδίκη, που αναφέρονται στο έργο. Δ ηλώνεται επομένως σε σημασιακό επίπεδο η περιθωριοποίηση του ατό­ μου που διαφέρει. Δε θα ασχοληθούμε εδώ αναλυτικά με τις εικό­ νες καθολικής σήψης που δίνονται στην Α π ο κ ά ­ λυψ η ούτε με την αποξένωση του ατόμου στη σύγ­ χρονη μεγαλούπολη που επανέρχονται στον Τυφλό μ ε το λύχνο. Θα μείνουμε απλά στην εικονοποιία του Εγχειριδίου Ευθανασίας.

1. Χ ρόνια ο λόκλη ρα προετοιμαζόμουν για κείνη τη μ εγά λη στιγμή , θα ή τα ν το θαύμα του αιώ­ να, εξάλλου, πρέπει να το παρ αδεχτείτε, είμαι μια μεγαλοφ υία στο είδος μου - αλλά, Θεέ μου, τι συνέβη, ποιος μ ε πρόδωσε, πού β ρή κα ν τό σ α αποδ εικτικά στοιχεία; Η διαδικασία ή­ τα ν σύντομη, ο εισ α γγελέα ς συντριπτικός, «εί-

Στον αδελφό μου Τάσο Λειβαδίτη Α π ό καιρό τους περίμενες μ ε δέος. Και ήρθαν, οι νεκροί σου και σε πήραν μ ε σ ’ το νυχτερινό ψιλόβροχο / Σ τάθηκες λίγο μ ε βρεγμένα μαλλιά με βρεγμένο σα κκάκι κάτω από το φανοστάτη της πλατείας Μ εταξουργείου / Α κο ύγο ντα ς α π ’ τις ταβέρνες τις φωνές των μεθυσμένω ν και τα παλιά λαϊκά τραγούδια πούχες αγαπήσει / Και πιο μακριά τα επαναστατικά συνθήματα τω ν απεργώ ν οικοδόμω ν ήσυχος επιτέλους ολότελα, κρυμμένος στη σκιά της μ εγά λη ς εκείνης σημαίας πούχε υψώ σει αλαλάζοντας ο λαός / Τώρα αποκοιμήθηκες σ ’ ένα βαθύ χαμόγελο, γνω ρίζοντας πω ς οι νεκροί δεν γερνούν πια, δεν διαψεύδονται κ ι’ ούτε πεθαίνουν Ό μ ω ς την πίκρα τη δική μας ποιος θα την λογαριάσει; / Έ τσ ι που μείναμε έρημοι μπρο σ τά στην πιο κλεισμένη πόρτα.

____________________________

Γ. Ρ ΙΤ Σ Ο Σ

_______________

62/αψιερωμα σαι αυτός», μου λέει, «αυτός» α πά ντησα. Υ­ πάρχει μ εγαλύτερ η κατηγορία; 2. Κι ό τα ν αργότερα ο Θ εός έφ τια ξε το ν κόσμο, εγώ δ εν είχα πού να πάω - εκεί, λοιπόν, που βάδιζα συναντάω κάποιον, «άκου να σου πω ένα παραμύθι» του λέω, κι όταν τελείωσα, «ξέ­ ρω κι εγώ ένα» μου λέει κι άρχισε κι εκείνος. Και μόνο, καμιά φορά, πο λύ σπάνια, ερ χό τα ν από μακ ριά η μ ελα γχ ο λία τη ς π ρα γμα τικής ζωής Το Υποκείμενο εμφανίζεται στο έργο να αγνοεί ποιος είναι. Έ χο υ με εδώ μια κρίση τα υτό τη τας. Η ταυτότητα που ζητά το ποιητικό Υποκείμενο εί­ ναι μέσα στη σχέση του με τους άλλους, γι’ αυτό ρωτάει τους περαστικούς. Τι αντιπροσωπεύει για τους άλλους, τι προσφέρει με το έργο του ίσως. Νιώθει την κρίση ταυτότητας, γιατί τη συναρτά με την προσφορά του στο σύνολο, για την οποία αμ­ φιβάλλει και βασανίζεται. Ό τ α ν ο «Ε ισα γγελέα ς» του λέει «αυτός είσαι», εδώ έχουμε την εκδοχή της τυπικής του ταυτότη­ τας (ονοματεπώνυμο κ .τ.λ.) όχι της ουσιαστικής, της κοινω νικής δηλα δή τα υ τό τη τας. Το πρόβλη­ μα λοιπόν συνδέεται μάλλον με το ερώτημα αν ο ποιητής και η ποίησή του έχουν κάποιο κοινωνι­ κό ρόλο στις συγκεκριμένες ιστορικοκοινωνικές συνθήκες ή μήπως είναι εντελώς αποκλεισμένα και «καταδικασμένα» στα αζήτητα. Γι’ αυτό και στο έργο έχουμε την εικονοποιία των δικαστηρίων, των διώξεων κ .τ.λ. που δεν παραπέμπουν όμως κυριολεκτικά σε διώξεις της αριστερός, μολονό­ τι τα παλιά βιώματα ευνοούν βέβαια αυτή την εικονοποιία. Υποδηλώνεται εδώ η μοναξιά του ποιητή σ’ έ­ ναν αντιποιητικό κόσμο. Ό τα ν λέει «εγώ π ο τέ κ α­ νόναν δ εν αγάπη σα και αυτό το τρυφερό β λέμμ α μου ή τα ν για εντελώ ς ιδιωτική χρήση» ίσως εννο­ εί ότι δεν βρήκε εξωτερική ανταπόκριση (πικρία). Έ τ σ ι θεράπευε ουσιαστικά μόνο τη δική του α νά­ γκη ν ’ αγαπά τους άλλους. Το τελευταίο παράθεμα παραπέμπει φυσικά στο μύθο της δημιουργίας του κόσμου. Ό σ ο ι μένουν σε επίπεδο επιφάνειας βλέπουν σε τέτοιες περιπτώ­ σεις μια «μεταφυσική» στροφή του ποιήτή. Η διερεύνηση όμως του επιπέδου βάθους δείχνει ότι δεν άλλαξε η ιδεολογία του, αλλά μόνο το υλικό της μυθολογίας του. Με το «όταν α ργό τερα...» , ειρω­ νεύεται αυτό το μύθο (αφού υποτίθεται ότι η δη­ μιουργία του κόσμου είναι η «πρώτη αρχή» - υ­ πονοεί λοιπόν μια εκ των υστέρων ερμηνεία, μέ­ σα στην οποία υπάρχει η ιδέα ότι ο θεός τα έφτια­ ξε και τα διευθέτησε όλα τέλεια (είδε το δημιούρ­ γημά του και αποφάνθηκε «ότι καλόν», το ευχα­ ριστήθηκε και αφιέρωσε την 7η μέρα να αναπαυ­ θεί κ.τ.λ.). Μέσα σ’ αυτό λοιπόν το μύθο της τε­ λειότητας, η δυστυχία, η ατέλεια, η κάθε είδους παρέκκλιση δεν έχει θέση. Μένει α π ’ έξω.

Με το μύθο της δημιουργίας θα μπορούσε να π α­ ραβληθεί κάθε είδους μύθος (κοσμολογικός, κοι­ νω νικός, ιδεολογοπολιτικός) που επιχειρεί να τα­ ξινομήσει και να ερμηνεύσει απ αρχής τον κόσμο δίνοντάς του ένα νέο νόημα. Έ τσ ι λ.χ. θα μπορού­ σε να θεωρηθεί ω ς νέος «μύθος Δημιουργίας» το μοντέλο καταναλω τικής ευδαιμονίας που επικρα­ τεί στον δυτικό καπιταλιστικό κόσμο - ή ειδικό­ τερα το μοντέλο «Ελλάς Ελλήνων Χριστιανών» με όλα τα αρνητικά συμφραζόμενά του. Ό τ α ν επι­ βάλλονται τέτοιοι μύθοι, το ποιητικό Υποκείμενο «δεν έχει πού να πάει». Στην τρίτη περίοδο δεν χάνεται η αγωνιστική διάσταση. Ο Ή ρ ω α ς είτε στην ατομική είτε στη συλλογική του διάσταση ανήκει στην αντιστασια­ κή γενιά και ζει στο περιθώριο. Οι διώξεις δεν παύ­ ουν την περίοδο της χούντας, αλλά αυτός μένει πι­ σ τός στα οράματα και τους στόχους του αγώνα.

II α ,/άπη του για τη .<ιιμ η άρνηση του \(ι όκ/ρρηξει εντελώς την επαφή του με την πραγματικότη­ τα, αποτελούν τα στηρίγματά του σ ’ έναν κόσμο που του αρνείται τα πάντα. Ο πρωταγωνιστής δεν είναι ενεργός αγωνιστής και δεν μπορεί πάντοτε να συλλάβει τα νέα κοινωνικοπολιτικά μηνύματα. Ό τ α ν όμως έχει κάποιες ενδείξεις ότι στον κοι­ νωνικό χώρο εμφανίζονται νέες δυνάμεις αντιδρά θετικά. Κ αμιά φορά, ενώ είναι ησυχία, το σπίτι τρα ντάζεται άξαφνα, τα ποτήρια τρέμουν πάνω στο τραπέζι, ένα κάδρο μετακινείται - και τ ό τε σκ έφ τομαι πως κάποιοι είναι έ­ ξω και βαδίζουν, είναι έξω και βαδίζουν προς νέες εποχές. Έ τσ ι ενεργοποιείται. Ψάχνει όμως ακόμη αυτός ο «τυφλός με το λύχνο» να βρει το δρόμο του για να μπορέσει να υλοποιήσει σε ορισμένη αγωνιστι­ κή κατεύθυνση την επιθυμία του για αλλαγή. Η μελέτη της εικονοποιίας του Τάσου Λειβαδίτη αποκαλύπτει την πολιτική και κοινωνική διά­ σταση της ποίησής του. Πρόκειται για τη σύγκρου­ ση ατόμου vs κοινωνίας που στρέφει το άτομο σε μια απελπισμένη εσωστρέφεια. Ό τ α ν ο Ή ρ ω α ς παίρνει εντολή σε επίπεδο συ­ νείδησης ν ’ αναζητήσει την αναγνώρισή του και την κοινωνική του ολοκλήρωση και οδεύει στο ε­ πίπεδο της δράσης, οι κοινωνικές συγκυρίες με την αντιφατικότητά τους τον οδηγούν στη μοναξιά και τη στροφή στον εαυτό του. Ό τ α ν η κοινωνία τον οδηγεί στην αποξένωση και του αρνείται την ανα­ γνώριση, στρέφεται στο φ αντασιακό επίπεδο και αναζητεί τη φαντασιακή αναπλήρωση που τον ο­ δηγεί σε επίπεδο συνείδησης στην αναζήτηση διε­ ξόδων. Έ χουμε, λοιπόν, ταυτόχρονα μια ήττα και μια νίκη του Ή ρ ω α κι αυτή η διπλή όψη των πραγ­ μάτων πλουτίζει τη θεματική και τη σημασιακή πολυσημία της ποίησης του Τάσου Λειβαδίτη.

αφιερω μα/63

Στην αρχή ας μου επιτραπείμια εξομολόγηση. Θεωρώ την ποιητική σ υλλο­ γή «Ο Τυφλός με τον Λύχνο»1 το αρτιότερο βιβλίο του Τάσου Λειβαδίτη και το βιβλίο-σταθμό στο έρ γο του. ΓΤ αυτό και οι πιο π ολλές παραπομπές θα γί­ νονται σε α υ τό 2. ο βιβλίο ι:ρχι:τ«ι απο τη μια μεριά να σφραγί­ σει το τέλος της «μεταφ υσικής» περιόδου του ποιητή, περιόδου που είχε αρχίσει το 1972 με την έκδοση του «Νυχτερινού Ε πισκέπτη» κα ι α­ πό την άλλη μεριά να εγκαινιάσει την «περίοδο τω ν εποχώ ν και τω ν ονείρων»3· ό πω ς είναι γνω ­ στό ακολούθησαν το 1985 οι αριστουργηματικές «Βιολέτες για μια εποχή» και το 1987 το βαθυστό­ χασ το «Μ ικρό βιβλίο για μεγάλα όνειρα»4. «Ο Τυφλός με τον Λύχνο» χω ρίζεται σε τέσσερεις-ενότητες - «Δάφνες για νικημένους», «Συνο­ μιλίες», «Ο αδελφός Ιησούς» κ α ι «Διανυκτέρευση» - και περιλαμβάνει 96 ποιήματα, κανένα από.τα οποία δεν υπερβαίνει τη μία σελίδα σε έκτα ­ ση, ενώ έχουν γραφεί όλα με τον τρόπο του Λειβαδίτη από τον «Νυχτερινό Επισκέπτη» και εντεύ­ θεν. Σε αυτή την τελευταία συλλογή5 ο ποιητής κλείνει το σ ημαδιακό ποίημα «Η έκτη ημέρα» με τα ακόλουθα λόγια: κάθησα σ τη ν άκρ η το υ δρό ­ μου, τόσ ο θλιμμένος, που οι τυ φ λ ο ί μ ’ έβλεπαν. Τις χιλιάδες τυφλούς που κούρντιζαν τα όργανά

Τ

τους μέσα στην ακαθόριστη βουή της πόλης τις είχε επικαλεσθεί, ωστόσο, κα ι αλλού: ήδη στις «Γυναίκες με τ ’ αλογίσια μάτια»6. Τώρα πια ήλ­ θε η ώρα να ανακαλύψει τον τυφλό της αντικρυνής του κά μ α ρ α ς (σ. 9) να περπατά με έναν λύ­ χνο στο διάδρομο ζητώ ντας να βρει τη σωτηρία της ανθρω πότητας. Πού; Ό χ ι πια στον έξω κό­ σμο, ό χι πια σ τις πόλεις τω ν ηρώων, των επανα­ στατών και των ερωτευμένων, αλλά στον μέσα κό­ σμο ενός σπιτιού μυστικού, ψαλιδίζοντας μεγά λα όνειρα πάνω σ το χ α ρ τί (σ. 23) ή β λέποντα ς για μια σ τιγμ ή μ έσ α σ το βάθος του καθρέφ τη όλη τη ν έ­ ρη μο που μ α ς ακολου θεί (σελ. 85). Α ς το πούμε ευθύς εξαρχής, δεν είναι δα και κανα εφτασφράγιστο μυστικό: ο τυφλός με τον λύ­ χνο είναι ο ίδιος ο Λειβαδίτης, είναι ο ποιητής που σπεύδει να μας ικετεύσει να λυπηθούμε τους ποι­ η τές που τους τρελαίνουν δυο δισεκατομ μύρια ε κ ­ δο χές / για ένα ν μοναδικό κόσ μο7 ή να τον ακού­ σουμε να μας εκμυστηρεύεται de profundis ότι οι επ α ν α σ τά τες είναι ανήσυχοι για το μέλλο ν, οι ε ­

64/αψιερωμα ρ α σ τές για το παρελθόν, οι ποιητές έχο υν επω μι­ σ τεί και τα δύο8. Ο τυφλός της αντικρυνής πόρ­ τα ς είναι ο άρρω στος για Θεό (σ. 12), ο αλκοολι­ κός για τα δαιμόνια (σ. 13) ποιητής· είναι αυτός ο τυφλός που με τα ανίατα όνειρά του και με το φλάουτό του κάνει ν ’ ανθίζει το σ κοτάδι9. Η νύχτα - φθινοπωρινή, με βροχή - είναι σ χε­ δόν σε όλα τα ποιήματα η πρώτη αναφορά του ποι­ ητή, το ξόρκι της ημέρας. Με φόντο το μαύρο ντεκόρ παίζεται με πυρετό και τρέλα το έργο μιας πανάρχαιης αντιδικίας (σ. 10): αντίκρυ από τον στε­ ρημένο το φ ώς ποιητή στέκεται με την π άσα λ αμ­ πρότητα των Φ ώτων Του ο Θ εός, άγνω στος κ α τ’ ουσίαν. Κύριε, γράφει ο Λειβαδίτης, συγκα το ικο ύ­ μ ε χρόνια μ ες σ τη ν ίδια κάμαρα, α λλά δεν μ π ο ­ ρώ να δω το πρόσω πό σου (σ. 52). Ο γυρευτής του φωτός ποιητής, αν και γνωρίζει ότι η τόση τελειό­ τη τα είναι ήδη ένα μαρτύριο (σ. 47), μόλις πέσει για τα καλά το σούρουπο, ώρα που υπόσχεται τον Θεό και προοιωνίζει το ν δήμιο (σ. 31), προαιρεί­ ται την τρέλα που του επιδαψιλεύει το δυσανάγνω­ στο των ουρανών (σ. 105), για να ψελλίσει με όλη του την ευλάβεια μπροστά στον Δημιουργό: εγώ είμαι το μεγά λ ο μ υσ τικ ό σ ου (σ. 56). Γι’ αυτό επι­ στρατεύει τις πιο τρυφερές εικόνες για να ορίσει αυτή τη νυχτερινή σχέση του με τον Κύριο: είμαι ά οπλος σ α ν ένα φωνήεν που ξεσηκώ νει μια πόλη (...), προσεύχομαι προφ έροντας τ ’ όνομα του Θ ε­ ού σα ν μια γυναίκα ερω τευμένη που δαγκώ νει το μαντίλι της (σ. 90). Ε πικαλείται στίχους που μας φέρνουν στον νου τον πιο αισθαντικό Βερλαίν, τον πιο πονεμένο Τ ρακλ, αλλά και τον ώριμο Μίλτο Σαχτούρη. Και πώ ς αρωματίζουν με τη μελαγχο­ λία του τοπίου τους την πεπρωμένη εξάρτηση του Ανθρώπου από το Θείο που γράφεται κάθε μέρα αιώνες τώρα! Διαβάζουμε: είδα τα μ ε γά λ α ρο λό ­ για τω ν εκ κλησ ιώ ν να συ μμα χο ύν μ ε τ ο ν διάβολο (σ. 11)· μοιράζω μακρινο ύς ορίζοντες στο υς αργοπορημένους (σ. 27)· η υδρορροή σα ν ένα κ ο μ­ μένο λα ρύ γγι τρα γο υδο ύσε το φθινόπωρο (σ. 44)· ένα δ ίχτυ από ουρανό όπου οι τρ ε λ ο ί ρίχνουν τα πιο ωραία πουλιά (σελ. 73) κ.λπ . Κάθε φορά, καθώ ς πέφτει το βράδυ10, ο ποιη­ τής βιώνει μ α κ ριές σιω πές σε κρύα δω μάτια (σ.

38), εδραιώνει την πίστη του στις άδειες κάμ αρες (σ. 41): πεποίθησή του κραταιά είναι πια ότι εκεί μέσα και αυτή ακριβώ ς είναι η μοίρα του. Η «πέ­ μπτη συνομιλία» (σελ. 51) δεν επιτρέπει περιθώ­ ρια αμφιβολιών. Με περίσσευμα παρρησίας αρ­ θρώνει τον αγώνα του: Κύριε, τι θα ’κανα χωρίς εσένα; Είμαι η ακα το ίκη τη κάμαρα και είσαι ο με­ γά λος ξένος που ευδό κησ ες να τη ν επ ισκεφτείς. / Κύριε, τ ί θα ’κάνες χω ρίς εμένα; Είσαι η μεγά λη σιω πηλή άρπα και είμαι το εφήμερο χέρι που ξυ­ πνάει τις μελω δίες σου. Ο έγκλειστος ποιητής με το εφήμερο χέρι και ο μέγας ξένος μουσουργός, ο τυφλός με τον λύ­ χνο και ο φωτοδότης Κύριος είναι στενοί συγγε­

νείς - κι ας είναι οι συγγένειες τόσο ανεξή γη τες (σ. 13) - είναι ο ένας και μοναδικός ένοικος του Ενός; με τη διαφορά ότι το εφήμερο χέρι του εκλε­ κτού των Μουσών ρίχνει πάνω στο τραπέζι του παιχνιδιού μ α κ ρό σ υ ρτα σούρουπα11 κ ά κτο αθά­ νατο χέρι του Θεού τον κερδίζει σ κορπώ ντας τη ν καινούργια μέρα (σ. 10). Π ανάρχαιο, σκοτεινό παι­ χνίδι, όπου ο ποιητής ξέρει να χάνει μ ε μ ια ν απρό­ βλεπτη κίνηση12: γιατί το φως τη ς μέρας είναι πιο απα ραίτη το για τους τυφλούς που χρειάζονται, τουλάχιστον να τους δούμε12: ή για να θυμηθού­ με τ α λόγια του Συμεών από τους «Τρεις»14: ώρα για ύπνο, η μέρα τέλειω σε, ώρα (...) ν ’ ανάψει το λύχνο του ο τυφλός. Μέσα στις κρύες κ άμαρες, όπου ενδιαιτάται, ο τυφλός ανάβει το λύχνο του μόνο με όνειρα. Εί­ ναι μικρά κα ι μεγάλα όνειρα, όνειρα τρελά, μιας πονεμένης πα ιδικής η λικίας, μ ιας εξέγερ ση ς που χάθηκε εδώ και χρόνια (σ. 15), όνειρα αγώνων, κα­ τατρεγμών, εξοριών και απογοητεύσεων. Επόμε­ νο, λοιπόν, είναι να ξεχειλίζουν πίκρα - αλλά ό­ χι φ αρμάκι - οι στίχοι του Αειβαδίτη, όταν αναλογίζεται τα περασμένα χρόνια της φ ωτιάς - ζήσα μ ε μ ε χ αμένα όνειρα και σκοτω μένη μουσική (σ. 91) - ή φαντάζεται τό σε όλους τους πολιτι­ σμούς κα ι όλες τις εποχές με ελπίδες φορτωμένο μέλλον: μ α εγώ κοιμήθηκα πάνω σ ε ράγιες για να ταξιδέψ ω σ ’ ένα όνειρο ανεκπλή ρω το (σ. 90). Μα δεν είναι μόνο το όνειρο που βλέπει ο τυ­ φλός· είναι και - κυρίως αυτό - το όνειρο που βλέπει τον τυφλό άνθρωπο να διεξάγει στους δια­ δρόμους του ένδον κόσμου αγώνες σκληρούς και πολύμοχθους για αλήθεια κα ι λύτρωση. Κάθε νύ­ χ τα το ίδιο αλλόκοτο όνειρο (σ. 22): να σε βλέπουν τα νεκρά αγαπημένα σου πρόσωπα να παλεύεις μες στο τέλειο σκοτάδι του νου να γνω ρίσεις ό,τι δεν μπορεί να γνωσθεί, να ζήσεις ό,τι δεν μπορεί να βιωθεί, να εκπληρώσεις εν ζωή το α νεκπλήρω­ το. Στο ποίημά του «Βιογραφία»15 γράφει: και το σπίτι που είχα γεννηθεί κ α τά κ λεισ το α π ’ τους θα­ νάτους - ενώ α π ’ το παράθυρο έρ χετα ι η μυρω ­ διά τω ν κυπαρισσιώ ν σ α ν μ ια μουσική που μ α ν­ τεύει το τέλο ς τη ς16. Σε τούτο το όνειρο που επισ κέπτεται τον ονειρευόμενο ποιητή, έρχονται όλοι του οι νεκροί σύντροφοι νεκ ροί που ά ρχισα ν κιόλας να λη σ μ ο ­ νιούνται (σ. 97) - και τον κάνουν να υπάρχει π ά ­ ντα α π ’ τη ν άλλη μ εριά της ζωής (σ. 111). Τις πιο πολλές φορές του χτυπάει την πόρτα η μητέρα του (σ. 32) κά νοντας όλον τον κόσμο να της μοιάζει: αγαπη μένος και χα μένος για πά ντα (σ. 37)· είναι μια μητέρα-Παρθένος (σ. 41), μητέρα-Θεοτόκος (σελ. 63), της οποίας την πολυθρόνα ο ποιητής την κουβά λησ ε σε ό λο υς τους α νεμοδαρμένους αυτού του μαύρου αιώνα (σ. 87), γιατί όσο κι αν η λησμονιά ολοένα κερδίζει (σ. 99), αυτός εξακολου­ θεί να πιστεύει σ τα ωραία πουλιά που πετάγονται μ έσα α π ’ τα πιο πικρά βιβλία και σ το απίσ τευτο

αφιερωμα/65 (σ. 41). Τρία είναι τα πικρά βιβλία, όπου γράφεται η ι­ στορία της μοίρας: το βιβλίο της ανωνυμίας, το β ιβ λίο τη ς μ α τ α ιό τ η τ α ς κ α ι το βιβ λίο τη ς αιω νιότητας17. Κ ρούοντας σιγανή μουσική ο ποι­ ητής διαβεβαιώνει όλους τους συντρόφους του που πέθαναν, αλλά και όσους επέζησαν σ ταματώ ντας τα ρολόγια τους σ ’ έναν άλλο χρόνο, ότι πα ρ’ ό­ λο που οι άνθρωποι τους σπίλωσαν, θα τους διαφυλάξει ωραίους η ανωνύμια της Ιστορίας (σ. 17). Α λλά , ως δαμόκλειος σπάθη, πλανάται αμέσως το ερώτημα: τί παρηγοριά να σου παράσχουν τό­ σοι χρυσόδετοι τόμοι ανιαρής Ιστο ρίας (σ. 109); Τί κι αν κά ποτε είδε τ ’ ά σ τρα ν ’ αναιρούν τη μ α ­ ταιότητα (σ. 11); Α πό ένα τέτοιο παρελθόν δεν απόμεινε παρά λίγη σ τά χ τη (σ. 14) κα ι η μυρωδιά τω ν κυπαρισσιώ ν τα βράδια / που σε παρηγορεί για τη ν ίδια μ α τα ιό τη τα (σ. 15). Τί πίκρα χωνεύει μέσα της η γνώση να ξέρεις ότι ένα ς κρεμα σ μέ­ νος α π ’ το ύψος μιας αγριαπιδιάς / πήδηξε έξω από τη μ α τα ιό τη τα (σ. 73), κα ι όταν έλθει η ώρα να κάνεις τον απολογισμό σου να πρέπει έτσι κι αλλιώς να παραδεχθείς ότι η μ α τα ιό τη τα είναι έ ­ νας κήπος όπου παίξουμε τους αθάνατους’8; Η ματαιότητα είναι η ειμαρμένη του κόσμου- εί­ ναι ο φοβερός τοίχος που άλλοι τον νιώθουν κελλί από μέσα κι άλλοι κελλί από έξω - κι είναι μό­ νο ένας τοίχος. Γιατί υπάρχει και η αιωνιότητα, το παιχνίδι των αθανάτων. Μ ας το εμπιστεύεται ο ίδιος ο Λειβαδίτης στον σύντομο «Πρόγονο στην Αιωνιότητα» (σ. 16): Κ άπο τε θα ξανάρθω. Είμαι

λήθεια, είναι να τραβά κάθε τόσο το σεντόνι και να μάς δείχνει το σκοτεινό κυπαρίσσι, με το οποίο ανέκαθεν συζούσε19. Επικαλούμενος τη μνήμη των συγγενών και των συντρόφων του, αλλά πρωτ’ απ’ όλα των αδελφών του Ντίνου, Μίμη κα ι Α λέκου υποδεικνύει την α­ σφαλή κατεύθυνση: που δεν είναι άλλη από τον α­ τμό - τον άπιαστο κα ι τον διαφεύγοντα - των θρησκευτικών σκέψεων (σ. 94) που τον οδηγούν τη μια στον Θεό, την άλλη στον Διάβολο, αλλά πάντοτε στο Πνεύμα. Μολονότι έχει δει τα μ ε γά ­ λ α ρολόγια τω ν εκ κλησ ιώ ν να συμμαχούν μ ε τον διάβολο (σ. 11) και τον τελευταίο να χτυπάει τις θύρες ζητώ ντας καθυστερημένα νοίκια (σ. 20), στην «Δ ωδέκατη - και τελευταία - συνομιλία» του (σ. 58) ομολογεί με συντριβή: Κύριε, όλα από σένα ξεκινούν. Κι όλα σε σένα θα ’ρθουν να τε­ λειώσουν. Ό λ α ξεκινούν από το άφατο και καταλήγουν στο άφατο. Ο ποιητής-ταξιδιώτης είναι ξένος και τυφλός20. Μαθαίνει τον κόσμο οδοιπορών, περ­ νώ ντας κυριολεκτικά δια πυρός και σιδήρου: και κάτι απόμακροι ήχοι βροχής τού μιλάνε πάντα για ένα αναπ ότρεπτο ταξίδι υπαινισσόμενοι - ακρι­ βώς επειδή το ταξίδι είναι αναπότρεπτο! - το θρόισμα της αιω νιότητας (σ. 74), που όμως, δεν, είναι μ αταιότητα- βιώνοντας ώς τα σώψυχά του το ανέφικτο του σκοπού του, να αγγίξει την αιω­ νιότητα στην existentia αλλά και στην essentia ε­ νός Θεού, κα ι όντας χω ρίς περιστροφές, ή μάλ­ λον με τεράστιο απόθεμα παιδικού πείσματος, υ­

ο μόνος κληρονόμος. / Κι η κατο ικία μο υ είναι παντού όπου κοιτώ. Μ όλις πέσει το βράδυ, όλοι μπορούν να διαλογισθούν ότι οι νεκρο ί αφήνουν πίσω τους αξόδευτη μια ολόκληρη αιωνιότητα (σ.

77), γι’ αυτό και απαράγραπτη μοίρα μας είναι να είμαστε επ ιβά τες τω ν τάφω ν για τη ν αιω νιότητα (σ. 87), πληνό μω ς - κα κ ά τα ψ έμ μ α τα ! - το τα­ ξίδι μας στερείται σκοπού: η αιωνιότητα έμεινε για πάντα σ τον παλιό πα τρικό κήπο (σ. 93) με τα κυ­ παρίσσια. Να γιατί από παλιά ο αθώος όλων τού­ των των καταστάσεω ν «νυχτερινός επισκέπτης» το μόνο που κάνει, με χιλιάδες τρόπους είναι η α­

περήφανος για την «τυφλότητά» του αποκαλύπτει πόσο υπέροχο, μολονότι ρηξικέλευθο, είναι να στέ­ κεσαι α πτόητος σ το σ ταθμό κοιτά ζοντας τα που­ λιά να τσιμπολογούν τα ψίχουλα των χαμένω ν ταξιδιών (σ. 86). Χ αμένα ταξίδια στις Εποχές και στον Χρόνο έ­ χουν κάνει όλοι οι μεγάλοι ποιητές. Κι ο Λειβαδίτης δεν τρομάζει να μας τα εκθέσει με τόνο πεζό και ψύχραιμο: τα τρένα φ εύγαν γρήγορα σα ν τις Ε πο χές (σ. 102), μόνο και μόνο, τελικά, για να σε ωθήσουν να αιστανθείς απλός μικροδιεκπεραιω τής του ανέφικτου μ ες σ τη ν αιώνια λησμονιά2'

66/αφιερωμα και ένοχος όλω ν των εποχώ ν11, αφού - τι τα θες, τι τα γυρεύεις; - σου είναι αδύνατο να ορύξεις α­ πό τα νταμάρια της γλώ σσας το ρήμα του Θεού. Αυτή τη μοιραία, την πεπρωμένη ήττα π ώ ς να την αντέξει μια ευαίσθητη ποιητική ψυχή; Π οιά κα ρ­ διά δύναται να εκλογικεύσει τους παλμούς της μπροστά στο παράλογο ενός ταξιδιού που έχει σ κοπό και δεν έχει τέρμα; Τι τεράστιο φορτίο εμ­ πειριών, αγωνιών κ α ι πόνου πρέπει να κουβαλάει πάνω του κ αι μέσα του ο άνθρωπος, ο καθ’ ομοίωσιν του Θεού άνθρωπος, που τολμά να ενσωμα­ τώνει εικόνες σαν κι αυτή: Α ν ρίχναν ένα καράβι μες στο μυαλό μου θα ναυαγούσε (σ. 107); Και ποια εγρήγορση φρενών και βλέμματος διεκδικεί ατρό­ μητη υπέρ της ομολογίες θανάτου σαν κι αυτή: την ώρα που πεθαίνεις, σα ν ένας φονιάς που α πο μ α­ κρύνεται βια στικά / φεύγει από μέσα σου ο άγνω ­ σ τ ο ς που υπήρξες23; Ξεκάθαρα πράγματα: άγνωστος στον άνθρωπο εντέλει δεν είναι μόνο ο Θεός, είναι και ό ίδιος ο άνθρωπος. Και ιδού το μέγα παράδοξο: ένας άν­ θρωπος τυφλός, άγνωστος στον ίδιο του τον εαυ­ τό, ψάχνει μες στο σ κοτάδι της ν ύχτας του ντου­ νιά να βρει τον άγνωστο Θεό, να αρθρώσει με ρή­ μα κατανοητό στην πεπερασμένη διάνοιά του το άρρητο και το αιώνιο κα ι να διασκεδάσει με τη μέλλουσα, την επαγγελλόμενη, γνώση το φως που τον τυφλώνει κι άλλο. Κι όταν η σκληρή ανθρώ­ πινη μοίρα σου θυμίζει με κάθε ευκαιρία ότι ο χρό ­ νος είναι ίσως μια αργοπορημένη τιμω ρία για κά­ ποιο πανάρχαιο σφάλμαΜ, αλλά εσύ, ο νικημένος στρατιώτης, έχεις για πά ντα αχόρταγη τη ν πείνα τη ς αιω νιότητας25, ξορκίζεις το κα κό με τρέλα και σιωπή. Ο Αειβαδίτης πιστεύει στο υς τρελο ύς τη ν ώρα που προσεύχονται (σ. 41), γι’ αυτό κα ι γράφει ποιήματα -κλειδιά για τη ν τρέλα ή το ν ουρανό (σ. Σημειώσεις 1. «Ο Τυφλός με τον Λύχνο» εκδόθηκε το 1983 από τις εκδό­ σεις «Κέδρος», Αθήνα, 120 σελίδες. Οι παραπομπές θα γί­ νονται σε αυτή την έκδοση.

2. Οι αριθμοί μέσα σε παρένθεση στο κείμενο θα παραπέμπουν στο βιβλίο, όπως περιγράφεται στη σημείωση υπ’ αριθ. 1.

3. Η σχετική με τις περιόδους της ποίησης του Λειβαδίτη ορο­ λογία προτείνεται από τον γράφοντα. Για την πρώτη περίο­ δο του ποιητή, την «αγωνιστική», βλ. τις προτάσεις της Σόνιας Ιλίνσκαγια στην έξοχη μελέτη της «Η μοίρα μιας γε­ νιάς», «Κέδρος», 2η έκδοση συμπληρωμένη, Αθήνα, 1986, 200 σελίδες, κυρίως στις σελ. 49-75, 85- 95, 107-112, 140-143 και 150-152.

4. Και τα δύο βιβλία εκδόθηκαν από τον «Κέδρο».

5. «Νυχτερινός Επισκέπτης», Εκδόσεις Αφών Τολίδη, Αθήνα, σελ. 18.

6. «Οι γυναίκες με τ’ αλογίσια μάτια», 1958, 4η έκδοση, «Κέ­ δρος», Αθήνα, 1984, σελ. 8.

7. «Βιολέτες για μια εποχή», 1985, «Κέδρος», Αθήνα, σελ. 27.

8. Ο.π., σελ. 37.

9. Πρβλ. τα ομότιτλα ποιήματα «Εκλεκτικές συγγένειες» στον «Τυφλό με τον λύχνο» (σελ. 13) και στις «Βιολέτες για μια εποχή» (σελ. 63).

95). Γποιδή, όμως, αισθάνεται ότι η σιωπή είναι η μόνη ελευθερία26, αυτός, ο ποιητής της άρθρω­ σης του αφάτου, προβαίνει με συντριβή εκλύουσα μεγαλείο ψυχής σε μια διπλή παραδοχή απέ­ ναντι του Θεού, του ποιητή τω ν πάντω ν: 1) Κύριε, μόνο μ ε τη σιωπή σε νιώθουμε (σ. 48), κα ι 2) Κ ύ­ ριε, είσαι η απερίγρ απτη σιωπή που τη ν ακόύμε μ έσα μ α ς και μ ιλά μ ε (σ. 53). Π αραδεχόμενος δια της σιωπής αίσθηση του Θεού θα αιτηθεί κλαίων την ευσπλαχνία, ομολογώντας ότι θα περνούσαν αιώνες και αιώνες και δε θα ’χ α μ έ να πούμε τ ίπο­ τε ωραιότερο α π ’ αυτό (σ. 64). Παραδεχόμενος την δια της σιωπής γέννηση του λόγου, ορίζει την ποί­ ηση ω ς τέχνη του θανάτου: η ποίηση είναι ένας ά λ­ λ ο ς τρόπος να πεθαίνει κανείς (σ. 101), η ποίηση είναι σα ν μια εξομολόγηση, αργά την νύχτα, σε ένα πρόσωπο που άξαφνα πέθανε / και μεις συνε­ χίζουμε να μιλάμε27. Η σιωπή και η τρέλα, λοι­ πόν: οι μεγάλοι δίαυλοι της ποίησης του Λ ειβαδίτη. Α λλά, για το τέλος, ας διαβάσουμε καλύτερα το ποίημα «Εις μνήμην» (σ. 34): Κ ά ποτε θα πάρουμε ένα γράμμα, θα ’ναι από μ ια ν ά λλη εποχή, θα το ακουμπή σουμ ε σ το τρ α ­ πέζι αμήχανοι, θα σ κ εφ τούμ ε πόσο είμ α σ τε α κ ό ­ μα ξένοι, οι λέξεις θα ’χουν γίνει φαντάσματα , στο δρόμο θα β ρίσκεις καμιά φορά ένα επισκεπτήριο, α λλά δε θα ’χ ουμε μνήμη, τα καφενεία άδεια σα ν τοπία του υπερπέραν - και μόνον εγώ, τότε, ο τρε­ λό ς θα σηκωθώ και θα φωνάξω: «σύντροφοι», σαν ν ’ απαντάω σ τη ν ατέλειω τη αυτή σιω πή... Το ημερολόγιο θα δείχνει Οκτώβριο - μ ε τα μα ­ ραμένα φ ύλλα και τις εξεγέρσεις. Πριν έναν χρόνο ακριβώς πέθανε ο μεγάλος ποι­ ητής Τάσος Α ειβαδίτης κ ι αυτό το κείμενο γρά­ φ εται in memoriam. Αθήνα, 31 Οκτωβρίου 1989.

10. Βλ. το ομώνυμο ποίημα στη σελ. 38.

11. «Ο Διάβολος με το κηροπήγιο», 1975, 3η έκδοση 1984, «Κέ­ δρος», Αθήνα, σελ. 9.

12. «Σκοτεινή Πράξη», 1974, 2η έκδοση 1980, «Κέδρος», Αθή­ να, σελ. 33.

13. «Βιολίγια μονόχειρα», 1977,3η έκδοση 1984, «Κέδρος», Α­ θήνα, σελ. 15.

14. «Οι Τρεις», 1975,2η έκδοση 1980, «Κέδρος», Αθήνα, σελ. 19.

15. «Νυχτερινός Επισκέπτης», ο.π., σελ. 27.

16. «Βιολί για μονόχειρα», ο.π., σελ. 23.

17. Ως σύνοψη των βιβλίων αυτών μπορούμε να θεωρήσουμε την «Τετάρτη Διάσταση» του Γιάννη Ρίτσου, 1972, «Κέδρος», Αθήνα.

18. «Βιολέτες για μια εποχή», ο.π., σελ. 39.

19. «Νυχτερινός επισκέπτης», ο.π., σελ. 68.

20. Να άλλη μια παράλληλος προς την ποίηση του Γκέορκ Τρακλ.

21. «Βιολέτες για μια εποχή», ο.π., σελ. 10.

22. «Βιολέτες για μια εποχή», ο.π., σελ. 17.

23. «Νυχτερινός ταξιδιώτης», ο.π., σελ. 40.

24: «Βιολέτες για μια εποχή», ο.π., σελ. 13.

25. «Συμφωνία αριθμός 1», 1957, 3η έκδοση 1979, «Κέδρος», Α­ θήνα, σελ. 19.

26. «Βιολέτες για μια εποχή», ο.π., σελ. 39.

27. «Βιολέτες για μια εποχή», ο.π., σελ. 74.

αφιερωμα/67

Αλεξάνδρα Μπουφέα

Η αναζήτηση του Θεού

«Κύριε, μόνο με τη σιωπή σε νιώθουμε. Κάθε ομιλία σε πληγώνει», γράφει ο Τάσος Λειβαδίτης και θα ’ταν ενδεχομένω ς ασέβεια το εγχείρημα μιας φι­ λολογικής και ορθολογιστικής προσέγγισης ενός κόσμου, που ο ποιητής θε­ μελίωσε περισσότερο με την ψυχή παρά με τη λογική. Τους ενδοιασμούς μου να ασχοληθώ με ένα θέμα θρησκευτικό σ ’ ένα ποιητή που είχε Θεό του την επανάσταση, τουλάχιστον στην α φάση της δημιουργίας του, διασκέδασε κα­ τηγορηματικά ο ίδιος ο ποιητής σε μια συνομιλία μας, κατά την οποία όχι μό­ νο ενέκρινε τις προθέσεις μου να ασχοληθώ με το συγκεκριμένο θέμα αλλά και τόνισε χαρακτηριστικά ότι το πρόβλημα του Θεού αποτελεί κυρίαρχο άξο­ να και διατρέχει ολόκληρη την ποίησή του και όχι μόνο την ύστερη περίοδο, όπως αρχικά είχα σκοπό να διερευνήσω και να υποστηρίξω. Α ' Περίοδος (1952-1965) ε μια προσωπική μαρτυρία που ενισχύεται και από μια στερνή δήλωση του ποιητή στον Τύπο «είμαι θρησκευόμενος» (24 Ώ ρες, 27-1-1988) αρχίζουμε τη περιδιάβασή μας στο ποιητικό το­ πίο της α ' περιόδου. Τα πράγματα βέβαια δεν είναι τόσο απλά. Ο ποιητής στα πρώ τα του φανερώ ματα δεν αναζη­

Μ

τεί το Θεό, άλλοτε η ύπαρξη του είναι δεδομένη, άλλοτε την αμφισβητεί. Α ς δούμε όμως με τη σειρά. Χ ρησιμοποιεί απλές επικλήσεις περισσότερο σαν λεκτικές τυπικότητες και λιγότερο σαν ουσία «Κι αυτός ο δ εκα νέας της α λλα γή ς / Θεέ μου / αργεί» (12) « Έ λ α λοιπόν σ κ ούπισε τα μά τια σου μη κλαις. Θεέ μου τι όμορφα μάτια» (71),

68/αφιερωμα Δ έχεται την ύπαρξη του Θεού σαν σ τάση ζωής. Από τις εμπειρίες του σε στρατόπεδα εξορίας γρά­ φει για τους αδελφούς του «Ο ένας νυστάζει / ο ά λλο ς μασάει το για­ κά του / ο ένα ς έχει ψείρες / ο ά λλο ς πι­ στεύει σ το Θεό» (21) Μια ήπια και επιδερμική στάση στο θέμα, όπως συμβαίνει με όλους μας τα πρώ τα χρόνια της νε­ ότητας. Με τη συνειδητοποίηση όμως του κόσμου, την ωρίμανση του ποιητή και τη στροφή του στα επανασ τατικά ιδεώδη αρχίζουν οι πρώ τες αμφι­ σβητήσεις. Στο «Φυσάει στα σταυροδρόμια του κόσμου» οράματα για κοινωνική δικαιοσύνη αναμεμιγμένα με εκκλησιαστικές φράσεις πετυχαί­ νουν να μεταδώσουν την υποβλητικότητα βιβλι­ κών κειμένων αλλά και τη διαστρέβλωση των χρι­ στιανικών ιδεωδών από τους θεωρούμενους εκπρο­ σώπους τους (κληρικούς - πολιτικούς - ηθικο­ λόγους). «Α νάπαυσον ο Θεός τους δούλους σου / αλ­ ληλούια / Φυσάει» (82)... « Έ ν α ς α ρτεργά τη ς φτύνει / καθάρμα τα / αλληλούια / και η φ τυσιά του πηγμένη α π ’ τ ’ αλεύρι φουσκώνει σα προζύμι / για ένα μ εγά λο αυριανό ψ ω μ ί/λ ά β ετε φάγετε» (83) Ο ποιητής δεν μπορεί να δεχτεί τον εξευτελισμό των αξιών υψώνει μια νέα αξία - αφού και ο Θε­ ός αλώθηκε - τον άνθρωπο και τη δύναμή του «Χιλιάδες άνθρωποι π ρ ο χ ω ρ ά ν ε/β λ ο σ υ ρ ο ί / χοντροκομμένοι / βρώμικοι / μη πιστεύο­ ν τας στο Θεό / κουβαλώ ντας σα ν ένα και­ νούργιο πελώριο Θεό / τη δύναμή τους» (101) Ακόμα και η κα μπάνα του εσπερινού του η χεί τη διάβρωση. « Α κ ο ύσ τη κ ε μα κ ριά κι ο εσπερινός / σα ν ένας Θ εός που το ν ξέχ α σα ν κι α π ’ το β ά ­ θος του χρόνου καλο ύσε βοήθεια» (210) στίχοι διαμαρτυρίας βεβαρημένοι από την αλλο­ τρίωση «Π εριμέναμε αιώνες το Μ εσσία κι ύστερα β ά λα μ ε το ν / χιτώ να του σ τα ζάρια» (307) και η απογοήτευση «άνθρωποι κομμένοι κατακό ρυφα στη μ έ­ ση παρακολουθούν τη /λ ε ιτ ο υ ρ γ ία τη ς Κυ­ ριακής / τ ’ ά λλο μισό τους παζαρεύει στα μ π α κ ά λ ικ α και τα μ π ο ρντέλα » (349) Πάνω στο ίδιο σκεπτικό θα συνθέσει κι άλλα ποι­ ήματα ο Λ. και αρκετές φορές μάλιστα θα προ­ βληματιστεί πάνω σ’ ένα καινούριο πιστεύω

«Πιστεύω σε εκείνον που χτίζει και αγεροκρέμεται μες σ τον ουρανό, σα ν Θεός» (373) Έ ν α τρισέλιδο ποίημά του (σ. 373-375) έχει τον τί­ τλο Σύμβολο Πίστεως σκόπιμα προκαλώ ντας τη μνήμη μας και ανυψώνοντας τα απλά και επου­ σιώδη «Η αφθονία τη πίστης μου είναι ένα ς ά λ­ λο ς έκ το ς, δίχω ς / όνομα ω κεανός που ταξιδεύω πάνω του» (374) γράφει κ α ι είναι πίστη ξέχειλη α­ πό ανθρωπισμό και βαθιά εμπιστοσύνη στον άν­ θρωπο στον οποίον έχει εναποθέσει όλες του τις ελπίδες για κ ά τι καλύτερο. Πασίδηλη η εκτίμησή του για τους εργάτες και τους χτίστες που στο μυα­ λό του συνδέονται με το χτίσιμο ενός ομορφότε­ ρου κόσμου. Θα προτείνει μάλιστα και μια Β ' βελ­ τιωμένη, θα λέγαμε, έκδοση της Γένεσης «Η δημιουργία του κόσμου δ εν τέλειω σε α­ κόμα / την αποτελειώ νουν κάθε μέρα οι ερ­ γά τες / κι οι ποιητές» (160) Ά ξ ιο παρατήρησης όμω ς είναι ότι ο ποιητης δε θα βρει καλύτερο τρόπο εξύψωσης των ανθρώπων του μόχθου από τη μυστική σχέση και συνάρτη­ σή τους με το Θεό, γράφει λοιπόν για τα χέρια των αντρών «Τα μεγάλα φθαρμένα τους χέρια σα μικρές εκ κ λη σ ιές που ερειπώ θηκαν Κι ούτε παπάς πια τώρα τις λειτουργεί κι ού­ τε / πιστός μ ε β άγια πηγαίνει Και κατεβαίνει ο ίδιος ο Θεός και κλαίει / μέσα σ τα χέρια τους» (324) Τα ασήμαντα και ταπεινά τον γοητεύουν. Τα μι­ κρά ερημοκλήσια συντελούν σίγουρα περισσότε­ ρο στην τόνωση του θρησκευτικού βιώματος από τις μεγάλες εκκλησίες, που εύκολα διαφεύγεις το μάτι του Θεού και η προσέλευση μπορεί να οφεί­ λεται σε κοινωνικό κα ταναγκασμ ό και προβολή και όχι πάντα σε εσωτερική ανάγκη. Ας προσέ­ ξουμε το επίθετο ο ίδιος. Μια ανάλογη επικοινω­ νία ανιχνεύει για τους μαρμαράδες και τους λι­ θοξόους «Ενώ οι μεγά λες τους σφυριές που τον π λα ­ τύ ουρανό / ξεχείλιζα ν σα ν κούπα ζω γρα­ φ ιστό πάνω σ το θόλο / σ κ υφ τό κρα τούσ α­ νε τον Π αντοκ ράτορα » (286) Και ο ίδιος ο Θεός συγκλονίζεται α πό την τελειό­ τητα των δημιουργημάτων του. Ο ποιητής παρομοιάζει αλλού, μια γυναίκα με δένδρο γράφοντας «Κι οι επουλω μένες π λη γές / α π ’ τα κ ομ­ μένα του κλωνάρια / είναι τα μάτια ενός Θε­ ού τυφλω μένου από τη ν ίδια του τη / λ ά μ ­ ψη» (286) Το ποίημα όμως, που είναι ιδιαίτερα φορτισμένο

αφιερωμα/69 από τις αντιλήψεις του ποιητή στην πρώτη φάση και παρουσιάζει πλούσιο ενδιαφέρον είναι «Ο Παντοκράτω ρ». Αν και είναι γραμμένο αρκετά χρό­ νια πριν από τότε που σαν παραμύθι επιστημονι­ κής φ αντασίας παρακολουθούσαμε, με έκθαμβα μάτια στην τηλεόραση την προσελήνωση του δια­ στημόπλοιου με τους τρεις αστροναύτες κα ι τους βλέπαμε να κατεβαίνουν σαν ήρωες και να περ­ πατούν στο φεγγάρι, το ποίημα ήδη λειτουργεί προφητικά: Η πόρτα του διάστημά- / πλοίου τρίζοντας /ά ν ο ιξ ε. Μ α είδαμε τό τε ξαφνιασμένοι / να κατεβαίνει ένας πανάρχαιος γέρος μ ε μεγά ­ λ α γένεια - σύ — / γνεφα / κι ένα γα λάζιο φαρδύ μανδύα από ουρανό. Έ ν α ν ουρανό φαγω / μένο από το σκώ ρο τω ν άστρω ν / και τ ' απελπισμένα β λέμ μ α τα τω ν φτωχών. Η τα ν / ο έ κ π τω το ς Θεός, που β γή κ ε σιω­ πη λός... Κι εκ εί / σ τη β ασιλεία τω ν ουρα­ νών, π α τέρα ς παντο κ ράτω ρ / π οιητής ου­ ρανού και γης, ο ρατώ ν τε πάντω ν και αο­ ράτω ν / όρθιος, πάνω σ ’ ένα θρόνο από κάρβουνο και στά χυ α και / φ λάουτα και σπασμένα ντουφέκια /έ σ τ ε κ ε τώρα ένας ευ­ ρύστερνος, ηλιομέτω πος άντρας, μ ε τα / μ ε ­ γά λα παρήγορα χέρια του ανοιγμένα / σ ’έ ­ να πελώριο αδελφικό χαιρετισμό. / Και τ ’ όνομά του ή ταν / Ά ν θρω π ο ς (363-4) δεν έχουμε πια μόνο πίστη στη δύναμη του ανθρώ­ που αλλά κάτι περισσότερο, αποθέωσή του. Ο ποι­ ητής δεν απορρίπτει την ύπαρξη του Θεού, απλά την αντικαθιστά με τον νέο αγωνιζόμενο άνθρω­ πο καθότι η παραδοσιακή θρησκεία πρόδωσε τις αρχές της κα ταντώ ντας «κούφια λόγια» και τυ­ πολατρεία. «Κι οι εκ κ λ η σ ιές / σ α ν τυφλά απομεινάρια ενός γκρεμισμένου Π αρά- / δεισου που σω­ ριά σ τη κ ε πάνω στη γη (334) ο Π αράδεισος υπήρχε. Ποιοι τον γκρέμισαν και γιατί αναρωτιέται ο ποιητής, συχνά προβληματί­ ζεται και απορεί «μα όστις απολέσει την ψυχήν αυ­ τού με τι θέλει την αντικαταστήσει» (341) πα ρα­ φ ράζοντας το ευαγγελικό, κα ι καταλήγει «η ση ­ μαία μ α ς είναι σκ ληρή σα ν το ν Θεό» (334), «η κ α ­ λοσύνη είναι το χέρι του Θεού πάνω α π ’ το ν κό­ σμο» (328). Τα δύο πρόσωπα του Θεού το ένα πε­ ρισσότερο στο χώρο της Π αλαιός Διαθήκης και το άλλο της Καινής διχάζουν την εικόνα που ο ποι­ ητής πασχίζει να δημιουργήσει μέσα του. Από τα παιδικά του χρόνια φαίνεται να πιστεύ­ ει σε μια μυστική μετάγγιση του ανείπωτου μέσα του «παιδικές νύχτες που ένα ς ά γγελ ο ς μ α ς υπογόρευε τα / έκθαμβ α π α ρ αμιλη τά μα ς» (325) με­ γαλώ νοντας σε κάποιες άλλες νύχτες, που σημα­ δεύουν μια εποχή θα πάρει το πρώ το έναυσμα για

την αναζήτηση του Θεού «ω νύχτες, νύχτες ταπεί­ νωσης που η περιφρόνηση του κόσμου / σου ανοί­ γει τη ν ίδια τη ν α γκα λιά του Θεού» (325). Θα ’λεγε κανείς ότι τα επανασ τατικά του πρό­ τυπα τον υποχρεώνουν να αρνηθεί το Θεό, ενώ α π ’ την άλλη το ένστικτό του μένει γατζω μένο επάνω του: Μ α ναι, σου λέω, πιστεύω σ το Θεό, γ ι’ αυ­ τό σε θέλω ολόγυμνη / μ έσ α σ τη ν εκ κ λη σιά / να ’ρχονται να μ α ς βλέπου ν οι πα ρ ά ­ λυτοι, να β γά ζουνε φ τερά / να β λέπουνε οι τυ φ λό ■το φως, να τρέχου ν μ ε φωτιές σ τη ν πόλη: θαύμα, θαύμα (243) θέμα που αργότερα επανέρχεται και στον Ελύτη, και θα σόκαρε ενδεχομένω ς έναν «χριστιανό». Στους στίχους αυτούς υπάρχει βέβαια απόηχος των βιβλικών θαυμάτων περί θεραπείας τυφλών, παραλυτικών κ .λ π ., ο ποιητής ό μ ω ς δε διστάζει να καθ-ιερώσει τον έρωτα, να ταυτίσει την ερωτι­ κή σύζευξη με το ύψιστο θαύμα του Θεού και α­ παλλαγμένος από προκαταλήψεις να δεχτεί την οικουμενικότητα του θεϊκού προσώπου. Η συνύ­ παρξη του ερωτικού και ιερού στοιχείου απαντά ιδιαίτερα σ τις ινδικές θρησκείες, όπου οι ναοί κο­ σμούνται με παραστάσεις και αγάλματα ερωτικών συμπλεγμάτων. Το γυμνό για τον ποιητή είναι ιε­ ρότητα «Θεέ μου, ας δω μια γυναίκα γυμνή κι ας πεθάνω». Τα αγκάθια της αμφιβολίας δεν του επιτρέπουν εφησυχασμούς, η πορεία της συνειδητοποίησης εί­ ναι αργή κι επίπονη, δύο βήματα μπροστά, ένα πίσω: Α ν έρθετε μια μέρα σ το δω μάτιό μου / θα σα ς δείξω ένα ν μεγά λο πίνακα, την α ποκ α­ θήλωση του Χ ρισ τού / μισοτελειωμένοι·, βέ­ βαια. είναι τόσο δ ύσ κο λο να τελειώσει καθυμάμαι / δ ε μπ ό ρεσα να τελειώσω π ο τέ ... χρόνια λοιπόν μ ε βασανίζει η έκφραση του προσώ που / εννοώ τον πίνακα, μ ε κ α τα λα ­ βαίνετε; ένας άνθρωπος που / πίστεψ ε ολό­ κλη ρος σ τη ν αιώνια ζωή και που τώρα νε­ κρός / δ εν συναντάει τίποτα. Ορίστε; Δ εν μ ιλή σα τε; (285) Α ποτέλεσμα της προσπάθειάς του να ισορροπή­ σει πάνω από το κενό οι στίχοι αυτοί, όπω ς και κάποιοι άλλοι «στο Ε υαγγέλιο σήμερα έχει παγω ­ νιά», δεν είναι παρά η στάση του σε στιγμές πα ­ ραίτησης ό πω ς έχει δηλώσει ο ίδιος. Κατά τα άλ­ λα παραμένει βέβαιος στην αβεβαιότητά του: Κι αναρω τιόντουσαν μ ετα ξ ύ τους: τι συμ­ βαίνει / λ οιπόν μη τά χ α αναστήθηκε; Κι ύσ τερα γέλα σ α ν πω ς τά χ α δ εν γίνονται σ το ν / αιώνα μ α ς θαύματα - ένα γέλιο α­ βέβαιο (342)

70/αφιερωμα στον τελευταίο στίχο η μεταστροφή έχει συντελεστεί κα ι πά λι ένας καινούριος δρόμος ανοίγεται, «ο Θεός ξέρεις για τί είναι Θεός; Γ ια τί κ έρδισε το χρόνο» (358) αναζητώ ντας μια ερμηνεία έξω από το εφήμερο του ανθρώπου. Α λλά και για τους νε­ κρούς κά ποιος π ρέπει να υ πάρχει για να νοιαστεί «άθαφτοι οι ν εκ ρο ί στο υς δρόμους, αφημένοι σ τα σκ υλιά και το Θεό» (220). Στίχοι αναθεωρητικοί όπω ς οι επόμενοι δεν παύ­ ουν να κρύβουν μέσα τους μια τρυφερότητα και συμπόνια για την εγγενή ανάγκη του ανθρώπου να πιστέψει σε κάτι: Α κριβ ώ ς το μ α ντέψ ατε: Είμαι ο Λ ά ζα ρο ς / εγώ που μ ο υ φω νάξανε μια νύχτα τέσσερις μέρες νεκρός Λ ά ζα ρ ε β γες έξω. Κι ενώ ή­ ξερα πως κανείς δ εν μ πο ρο ύ σε / να μ ’αναστήσει / συμπόνεσα τόσο την ανθρώπινη ευπιστία / που σηκώ θηκα (413) θέση που απαντά κα ι σε άλλους ποιητές της πρώ ­ της μεταπολεμικής γενιάς «Εσύ που ξέρεις το υλά­ χ ισ το ν πως γυρεύω ένα τίπο τα για να πιστέψ ω πο­ λύ και να πεθάνω» (Α ναγνω στάκης) Μερικές φορές το ύφος του ποιητή συντελεί στο να παραλληλίσει κα ι να ταυτίσει ο αναγνώ στης την πορεία λαϊκώ ν αγωνιστών με τη ζωή του Χρι­ στού. Ιδιαίτερα στην «Κ αντάτα» ο κύριος ήρωας, ο Ά ν θ ρ ω π ο ς με το κα σκέτο, παρουσιάζεται σαν ένα ς ανώνυμος Χ ριστός: Και τις η μέρες εκείνες οι άντρ ες μ ε τις χ α ­ μη λω μένες ρεπ ο ύμ π λικ ες πή ραν το έγ γρ α ­ φο της διατα γή ς. / Και π ή γα ν να το ν συλλάβουν / Ή τα ν δε αυτός άνθρωπος φτωχός, επιγραφ οποιός το επ ά γγελ μ α . / Κι είχ εν απαρνηθεί τη μη τέρα του και τα εργαλεία του / ... Και μάζευε, έλ ε γε η διατα γή, κρυφά τους μερο κα μ α τιά ρη δ ες και τους χερ ο μ ά ­ χο υς / και τους μ ιλο ύσ ε για τη ν ελπ ίδα και το μ έ λ λ ο ν - κι ά λ λ ε ς τέτο ιες β λασφ ή μιες / ... Π ου ενώ μ ιλο ύσ ε για β άσα να, ξαλάφρωνε όλο τη ς ψ υχής του το β άρο ς / Και την άλλη μέρα, ώρα λύχνου, οι ά ντρ ες μ ε τις χαμη λω μένες ρ ε πο ύμπλικ ες (για να μη φ αίνονται τα τυφλά τους μάτια), χ τύ π η σ α ν τη μικρ ή ξύλινη πόρτα , δυτικ ά τη ς πόλης, κοντά σ τα παλιά βυρσοδεψ εία. / Κι αυτός άνοιξε. Και το ν ερώ τησαν: Π ω ς λέγεσ αι; / Κι εκείνος απά ντησ ε. / Και τ ’ όνομά του ή­ τα ν μεγάλο, σα ν οποιοδήποτε ανθρώπινο ό­ νομα (300) Ό λ η η ατμόσφαιρα του ποιήματος παραπέμπει συ­ νειρμικά στο κλίμα της δίκης του Ναζωραίου α­ πό τον Π ιλάτο καθώ ς κα ι σε προηγούμενα ορια­ κά επεισόδια της ζωής του, ό πω ς το ξεκίνημα α­ πό τη Ναζαρέτ, την απάρνηση των γονιών του και του ταπεινού ξυλουργείου του Ιωσήφ, την «κλή­

ση»· των μαθητώ ν κ α ι ->; .ν δ α σ κ α λ ία τοι . Ι ο ιι ποτέλεσμα το ευρήματος είναι διττό, κα ι ο ήρω­ ας εξυψώνεται κ ι απο - θεώνεται α λλά κα ι η μορ­ φή του Χριστού αποβαίνει πιο οικεία και προσι­ τή, καθώ ς Εκείνος κυκλοφορεί ανάμεσά μας ιδα­ νικός μέσα στην απλότητα και επαναστατικότητά του, έτσι όπω ς τον παρουσιάζει κα ι ένας άλ­ λος ποιητής της γενιάς του Λειβαδίτη, ο Θ. Φραγκόπουλος στο ποίημά του «Ε πα νασ τατημ ένος Χριστός». Σε μεταγενέστερό του ποιήματα ο ίδιος ο ποιητής ταυτίζεται με το Χριστό. Συνοψίζοντας παρατηρούμε κ ατά την πρώτη πε­ ρίοδο του έργου του (1952-1965) βρίσκεται σε θρη­ σκευτική α-πορία, αισθάνεται μετέωρος. Επιμένει σε νέες εκδόσεις της «Γένεσις», έκδοση γ ': Σ τη ν α ρχή ή τα ν το χ ά ο ς / μ ε τ ά γεννήθηκα εγώ μονά χος σ ’ ένα κόσ μο ρα γισμένο / μ ’ ένα κουρελιασμένο Θεό που γύριζε από π όρ­ τα σε πόρτα / ζητια νεύοντα ς τη ν ύπαρξή του (408) κά ποτε ο ποιητής του ανοίγει την πόρτα. Α ς θυ­ μηθούμε τον γνω στό πίνα κα «Ο Χ ρ ισ τό ς κρούει τη ν πόρτα », εκείνη κλειστή, το πόμολο πά ντα α­ πό μέσα, ο Χ ριστός δεν επιβάλλει την είσοδο, το άνοιγμα αφήνεται στην προαίρεση του καθενός. Οι ιδέες του γκρεμισμένου παράδεισου, του κου­ ρελιασμένου Θεού φανερώνουν έννοιες, που κ α κο­ ποιήθηκαν κ α ι εκφυλίστηκαν από φαρισαίους και κ α τ ’ επ ά γ γ ελμ α «χ ρ ισ τια ν ο ύ ς », κ α θόσον κ α ι στους πιο ε πανασ τατικούς στίχους του ο ποιητής φαίνεται πω ς δεν έχει διαρρήξει τους δεσμούς με τα πα ιδικ ά θρησκευτικά του βιώματα. Στην πρώτη λοιπόν περίοδο της λογοτεχνικής του παραγω γής, που συμπίπτει με τα χρόνια της νεότητάς του, η αγαπητική σχέση του ποιητή με τον Θεό δοκιμάζεται από παλιρροϊκά κύματα έλ­ ξης και άπωσης. Μεθυσμένος από τα οράματα της γενιάς του για κοινωνική δικαιοσύνη έχει το θάρ­ ρος να γκρεμίσει τον κόσμο και να τον φτιάξει πά­ λι από την αρχή. Είναι σίγουρο ότι κατεδαφίζει, οπω σδήποτε όμως και χτίζει, και αυτό θα φανεί στα επόμενα χρόνια της δημιουργίας του. Π ρος το παρόν ομολογεί: Θα ’τα ν αστείο, αλήθεια, κά π ο τε να γράψω τη ν ιστορία μου χριστια νός κι άθεος, φιλόδοξος και δειλός (233) Β ' Περίοδος (1966-1978) ' ρ ντονη είναι η διαφοροποίηση του ποιητή στη Χ_/ στάση του προς το θείο, ήδη, με την έναρ­ ξη της β ' περιόδου. Ακόμη και σε μια πρώ τη λε­ κτική ανίχνευση θα παρατηρούσαμε τις πολύ συ­ χνές επικλήσεις στο πρόσωπο του Θεού, σχεδόν δε, υπερτερούν έναντι των κοινών ονομάτων τα ο-

αφιερωμα/71 νομάτα από τη Βίβλο (Ελισάβετ, Μ ατθαίος, Στέ­ φανος, Μ ατθίας, κ .ά.). Κάποτε μάλιστα οι περι­ γραφές τόπων θυμίζουν λιτές ευαγγελικές περικο­ πές , «το δω μάτιο συνοικιακό μ ε λιγο σ τά έπιπλα, σα ν περικοπή από το Ε υαγγέλιο». Ο ποιητής εξομολογείται π ώ ς έφτασε στο πρώ ­ το στάδιο κατάφασης του Θεού υπερβαίνοντας την αμφισβήτηση και τους ενδοιασμούς του: Θεέ μ ο υ υπέφερα τόσο πολύ που α κό μ α κι αν δεν υπάρχεις, έπ ρεπε να γεννηθείς μόνο για μένα (Εκκρ. 126) είναι λοιπόν μια προσωπική εσωτερική σχέση γεν­ νημένη από ένα βαθύ πόνο Δ ιάβαζα Ν τοστογιέφ σκυ - ονειρευόμουν έ­ να θάνατο όλο / αφέλεια ή να / πονέσω τό σ ο πο λύ / που ο Θ εός να υπά ρ­ ξει (Δ ιάβολος C 21) φαίνεται ότι εδώ ο ποιητής καρπώνεται ποιητικά τη γνωστή θέση του Ν τοστογιέφσκυ «κι αν δεν υ-

πήρχε ο Θεός, θα είμαστε αναγκασμένοι να τον επινοήσουμε». Τώρα πια δεν υπάρχουν αμφιβο­ λίες, κι ο ποιητής είναι σίγουρος για τις επιλογές του και τις απαντήσεις σ τα μεταφυσικά ερωτήμα­ τα και προβλήματα που τον απασχολούν. Αιώ νες τώ ρα χτυπάω το ν τοίχο, μα κανείς δεν απαντάει. Ό μ ω ς / εγώ ξέρω πως πίσω α π ’ το ν τοίχο είναι ο Θεός. Γ ια τίμό νο εκείνος δ εν απα ντάει (Νυχτ. επ. 71) Ο Θ εός κατά τον ποιητή προσεγγίζεται διαισθητι­ κά, κι όχι νοησιαρχικά. Για τις ώρες της αγρύ-

πνιας έχει τη δική του άποψη «κι ίσως αυτό να ’ναι ο Θεός, για τί / ο Θεός / είναι να μη μπορείς να κοιμηθείς» (Ανακ. 142). Ο Θεός θεωρείται ο αναμ­ φισβήτητος δημιουργός του ανθρώπου, όποιος υ­ βρίζει αυτόν, ασελγεί έμμεσα στο δημιουργό Θέλουν τώρα να παίξουν και μ ε την ίδια μου την ύπαρξη, σκ έφ τη κα . Ω ς ε κ εί λοιπόν φτάνει η ατιμία τους; Α υ τό είναι έ­ γ κ λ η μ α ενα ντίον σου Θεέ μου που μ ’ έπ λα ­ σες, είναι σα ν να σε φτύνουν (Εκκρ. 49) αλλά κα ι ο άνθρωπος, όταν γίνεται απάνθρω πος, ή δεν εκπληρώνει το καθήκον του, προσβάλλει το Θεό, «μά λισ τα έφ τυσες κα τά μουτρα τον ίδιο το Θεό, που άφησες τόσα χρόνια αχρησιμοποίητη τη δύναμη που σου ’β ά λε μέσα σου» (Εκκρ. 124), το ευαγγελικό δηλαδή «ενεφύσησεν πνοήν ζωής». Α­ ξιοσημείωτη η χρήση του ρήματος «φτύνω» και στα δύο απ οσπάσματα, που συνείρεται με τους εξευτελισμούς και τα φτυσίματα «τους κολασμούς και τα ρα π ίσμα τα » στο πρόσωπο του Χριστού α-

πό τους Ιουδαίους. Ο Θεός πλάθει τον άνθρωπο οικεία βουλήσει, χωρίς να εισακούει τις προτιμήσεις του δημιουρ­ γήματος του, «και σύ Κύριε, φώ ναξε ερεθισμένα, για τί δε μ ’έφ τια ξες όπως ήθελα;» (Εκκρ. 134). Το ανθρώπινο παράπονο μετριάζεται από την έκκλη­ ση προς το Θεό για συμπαράσταση, «Θεέ μου, εί­ πα, αφού γεννήθηκα μ ’ ένα τόσ ο φριχτό ελά ττω ­ μα, κάνε μ ε του λά χισ τον να το φτάσω ως το τέ­ λ ο ς» (Εκκρ. 67) Η γνώση του Θεού οδηγεί στην αυτογνωσία και μέσω Εκείνου μπορεί να κατακτηθεί «μ ’ έλουσε

72/αφιερωμα μια απέραντη α γαλλίαση. Σ ’ ευχα ριστώ Θεέ μου που μου ’δειξες το αληθινό μου πρόσω πο» (Εκκρ.

68). Ο χρόνος της προσευχής είναι ιδιαίτερα πρό­ σφορος για ενδοσκόπηση, η οποία τον φέρνει α­ ντιμέτω πο με έναν ξένο, τον α λλοτριωμένο εαυτό του Ωρα λοιπό ν να προσευχηθούμε: Κύριε μη μ α ς εγκα τα λείπ εις ιδιαίτερα τη ν ώρα που βραδυάζει και πη γαίνουμε σ χεδ ό ν μ ε προφ ύλαξη πίσω α π ’ τη σκιά μ α ς που πιο ξένη κάθε μέρα, κάποιον άλλο ν και κεί­ νη ακολουθεί» (Σκοτ. 30). Ταπεινοφροσύνη και μετριοφροσύνη που θεω­ ρούνται κύριες χριστιανικές αρετές προβάλλονται ιδιαίτερα κα ι από τον ποιητή. Η πρώτη μάλιστα θεωρείται αναγκαίος τρόπος μέθεξης στο θείο, «ό­ μω ς εκείνος που έμεινε ταπεινός είναι μια Θεία π α ­ ρέμβαση, για τί διαβαίνει α πα ρα τή ρη το ς σα ν να μ α ς έχει αφήσει κιόλας πίσω ... ενώ η λ ά μ π α που κρατάει νιώθει σα ν από χέρι Θεού να πηγαίνει μόνη τη ς» (Σκοτ. 27). Ο ταπεινός ανακαλύπτει τη ρίζα του κακού κα ι μπορεί να το αποφύγει, «μακάριοι εκείνοι που μ ίσ η σ α ν το ν εα υτό τους, ότι αυτο ί γκ ρ έμ ισ α ν ένα βασίλειο, για να βρουν από κάτω το σ πυ ρί της άμμου που ενο χλεί το ν οφθαλμό» (Ανακ. 137), μακαρισμός, που νοηματικά και υφολογικά θα μπορούσε να ενταχθεί στους Μ ακαρι­ σμούς της επί του όρους ομιλίας. Χ αρακτηριστι­ κό είναι ότι, ω ς προμετωπίδα σε διήγημά του, χρη­ σιμοποιεί ο ποιητής το ευαγγελικό «Ο μ ισώ ν την ψυχήν αυτού εν τω κόσμω τούτω εις ζωήν αιώνιον (/>! λιιίι.:ι αυτήν» (Εκκρ. 128). Μια ιδιότυπη μυστικιστική σχέση αναπτύσσε­ ται ανάμεσα στο Θεό και στους περιθωριοποιημέ­ νους της κοινωνίας που ο ποιητής αγκαλιάζει κ ά ­ τω α π ’ τις « μεγάλες φ τερούγες του». Θαυμάζει σιωπηλά τον ενορατικό τρόπο με τον οποίο επι­ κοινωνούν με το δημιουργό, «καμ ά φορά η κω ­ φ άλαλη στο υπόγειο, /χ τ υ π ο ύ σ ε ανελέητα το ν τε­ νεκέ, ώ σπου ο Θεός ράγιζε / κι α κουγόταν» (Διαβ.

13), ή άλλού «και τα λό για του ηλίθιου α κ α τά λ η ­ π τα / σα ν το αρμόνιο του Θεού που έπ αιζε στο υ­ πόγειο» (Νυχτ. 56). Ο Θεός δεν έχει βέβαια πρόσωπο (Νυχτ. Επ. 15) αλλά η παρουσία του διαχέεται παντού, είναι ο ρυθμιστής του κοσμικού γίγνεσθαι, ο χορηγός της ημέρας και της νύχτας, «Θ εέ μου, λέω, β γά λ ε τον ήλιο σου για όλους τους ανθρώπους και δος μου και μένα ένα μ ικρ ό κο μμ α τά κι τό σ ο δά» (Εκκρ.

103), έχουμε εδώ δηλαδή μια παραλλαγή του εδά­ φιου της Γραφής «ότι τον ήλιον αυτού ανατέλλει επί πονηρούς και αγαθούς και βρέχει επί δικαίους κα ι αδίκους» (Μ ατ. Ε ' 43-48). Ο ποιητής όχι μό­ νο αποδέχεται την παρέμβαση του θείου αλλά και την επιζητεί καθότι «ο ζητώ ν ευρίσκει»: Γ ια τί και ’γω όπως όλοι σ α ς ονειρεύτηκα έ­

ναν κ α λλίτερο κ όσ μο / και συχνά άνοιξα τα χέρια μου μ ε τόση α­ πελπισία που ο Θεός μοίρα σε α κόμ α τρεις μέρες στους αναξιοπαθούντας (Ανακ. 62) Σ ’ αυτήν την περίοδο διαπιστώνουμε μια σκλη­ ρότητα στο πρόσωπο του Θεού προσκείμενη στο ύφος της Π αλαιός Δ ιαθήκης, ο Θεός γίνεται τιμωρός και δημιουργεί τρομερές παραισθήσεις (μέλη πιθήκου σε άνθρωπο, Ε κκρ. 27) όταν ο άνθρωπος ακολουθώντας το ρεύμα του επιστημονικού (θεω­ ρία Δαρβίνου) τολμά ν’ αμφισβητήσει τον δημιουρ­ γό. Ά λ λ ο τε πάλι μεταμορφώνεται σε εκδικητή που εφαρμόζει τον μωσαϊκό νόμο, «οφθαλμόν αντί οφθαλμού»: είσ α σ τε κακούργοι που μ ε βασα νίζετε κι ο Θεός θα σα ς κάψει όπω ς έκ α ψ ε και εκείνη (Εκκρ. 149) Κάποια πράγματα ερμηνεύονται από μια τάση μοιρολατρείας, «το χ τύπ η μ α είναι θέλημα Θεού» (Α­ νακ. 53), ακόμα και η φυσική αδυναμία, «η αρ­ ρώ στια του Θεού μ ’ έρριχνε κάτω » (Σκοτ. 43)· οι ήρωες του Λειβαδίτη δέχονται με καρτερία την ορ­ γή του Θεού υπακούοντας, τον συγχωρούν και δεν θεομαχούν, όπω ς συμβαίνει σε περιπτώσεις της πρώτης λογοτεχνικής του περιόδου, «καθώς οι μη­ τέρες που συγχω ρούν το Θεό κι / αποτελειώ νουν το ρούχο του παιδιού που πέθανε» (Σκοτ. 49). Στη μεγαθυμία του Θεού καταφεύγει ο ποιητής και ως πνευματικός δημιουργός, «Δώ σε λοιπόν, Κύριε, σε κάθε βιβλίο να υπάρχει μια σελίδα σκ ισμένη» (Διαβ. 12), παράκληση προς την οποία τον έχουν ωθήσει η απελπισία από τις άκοπες σελίδες τόσων βιβλίων που δεν βρήκαν τον προορισμό τους. Ο Θεός του Λειβαδίτη δεν είναι μόνον ο δημιουρ­ γός του ανθρώπου αλλά κα ι όλων των απλώ ν και ταπεινώ ν όντων που έχουν τον δικό τους σιωπη­ ρό λόγο ύπαρξης: Τι χρειάζονται αυτά τα δ υσ τυχισμένα π λ ά ­ σ μ α τα οι κοριοί, ποιό νόημα εξυπη ρε­ τούν και πως κα τα δ έχ τη κε ο δημιουργός να φτιάξει τόσο άθλια όντα. Α ργό τερ α ότα ν μ εγάλω σα, κα τά λα β α μόνο α ν είσαι και συ Θεός μπορείς να νιώσεις ποιο κρυφό νόημα έχουν και τα πιο ασ ήμα ντα και τα πιο σιχαμερά (Εκκρ. 146) Το κείμενο αυτό πρέπει να ερμηνευτεί σε συνάρ­ τηση με την αράχνη εκείνη που έφτιαχνε τον ιστό της και ενώ κάθε μέρα της τον κατέστρεφαν, ε­ κείνη ξεκινούσε πάλι α π ’ την αρχή στηρίζοντας το φρόνημα των αγωνιστών που καθημερινά μαρτυ­ ρούσαν στα κελιά τω ν φυλακών (Καντάτα 305) Δεν πρέπει βέβαια κανείς να ζητάει να τα εξη­ γήσει όλα, αυτή είναι η θέση του ποιητή, που μέ­

αφιερωμα/73 νει άφωνος μπροστά στην πίστη του απλού αν­ θρώπου: Σύντροφοι κ α λ ο ί μου, φ ύγα τε τό σ ο απλά, σα ν το ν α γρά μ μ α το χω ρικό που / λ έει ένα α κ α τά λ η π το Π ά τερ ημώ ν / κι όμω ς ο καπ νός ανεβαίνει (Διαβ. 25) μια ακατάληπτη σύνδεση πραγματοποιείται ανά­ μεσα στον άνθρωπο και στον Θεό, όπω ς με τη σκάλα του Ιώβ, ανάλογα συμβαίνει και με την προσευχή, «η εξέγερ ση έριχνε πάνω από τη ν πό­ λη τη σ κ ά λα σα ν τη ν προσευχή» (Διαβ. 26) Μ ετατρέποντας λοιπόν το πάθος σε μάθος, ο­ δηγείται ο ποιητής στην αναγνώριση του θείου σ τα­ ματώ ντας πια να ντρέπεται για τ ' αληθινά σου αι­ σθήματα: Έ να πρωινό ήμουν σ τη ν τρίτη γυμνασίου, πάνω α π ’ τη ν έδρα, σε μ εγά λ ο μ έ γε­ θος είχαμε το Χ ρ ισ τό σ το όρος τω ν ελαιών, γλυ κ ύ τα το ς και ξαλαφρω μένος, για τί είχε διαλέξει πια, μό λις έγινε, λοιπόν, διά­ λ ειμμα, β γή κ α ν όλοι, έμεινα ο λομόνα­ χος, γο νά τισα κάτω σ τη ν έδρα, κάτω α π ’ το Χ ρ ισ τό κι άρχισα να κλαίω , ο ύτε κι εγώ ήξερα για τί έκ λα ιγα . Έ ν α π αιδί μ π ή κ ε απότομα, τά χ α σ ε σ τη ν αρχή, ύστερα σα να γέ λα σ ε κι έφ υγε τρέχο ν τα ς να το διαδόσει. Εγώ ν τρά πηκ α, Θέ μο υ πω ς ντρά πηκ α, και π ά ντο τε απορούσα γ ια τί να ν τρεπό μα σ τε για τα πιο αληθινά μ α ς αισθήματα (Εκκρ.

50) Ο ποιητής θα πιστέψει πω ς τα δάκρυα της μετά­ νοιας, όχι μόνο δεν υποβιβάζουν τον άνθρωπο αλ­ λά αντίθετα τον ελευθερώνουν, γ ι’ αυτό κα ι θα ο­ μολογήσει Ή μουνα έφηβος, ονειρευόμουνα να γυρίσω όλο τον κό σ μο ολομό ναχο ς και να κηρύ­ ξω μια νέα θρησκεία, δ εν έχει σημασία τι ακριβώ ς, κάτι που να φέρνει δ άκρυα και να σε ξεπλένει (Εκκρ. 95) από τα δύο τελευταία αποσπάσμα τα είναι φανε­ ρή η επίδραση που ασκεί στον ποιητή η συγκλο­ νιστική «κοινωνία» του με τη μορφή του Χριστού και αυτό είναι προφανώς αποτέλεσμα θητείας του στα κείμενα της Καινής Δ ιαθήκης. Το εντυπωσια­ κό είναι η προσπάθεια ταύτισης του ίδιου με τη ζωή του Χριστού, «μα όλα τα λ αγήνια ή τα ν αναπ ο δο ­ γυρισμένα σ το ν πόλη Κ ανά... εγώ κυνηγημένος μοίραζα πάνω σ το λόφ ο το κ ρ α σ ί μο υ μ ε λ η σ τέ ς και ψ ευδομάρτυρες» (Νυχτ. 11) κι αλλού «η τελ ε­ τή γινόταν στη μ εγά λ η σά λα, μ ό λ ις μ ε είχ α ν ξεκρεμάσει α π ’ το ηλιοβασίλεμα, μ ε τύ λιξα ν μ ’ ένα σεντόνι, μ α οι πληγές φάνηκαν στο ν τοίχο, το πλή­ θος συνωστιζόταν στις σ κάλες, ζητούσε ν ’ αναστη­ θώ» (Νυχτ. 34), «κι όλη τη νύχτα α κο ύ γα μ ε τους

σιδεράδες που ετοιμάζαν τα καρφιά, σα να υπήρ­ χ ε κάποιος Ιη σούς ανάμ εσα στους τρεις μα ς» (Νυχτ. 57). Α πό τα κείμενα αυτά αναδύεται το γνω στό βι­ βλικό κλίμα από τον γάμο της Κανά, την α π οκα­ θήλωση του Ιησού και στη σταύρωση. Αυτή η τά ­ ση του ποιητή να ταυτιστεί με τον Χ ριστό μπορεί να ερμηνευτεί πιθανόν από το γεγονός ότι κι ο ί­ διος ανέβηκε ένα Γολγοθά, αγωνιζόμενος για α­ ξίες ανάλογες με εκείνες της διδασκαλίας του Χρι­ στού, εντασσόμενος στους κοινωνικοπολιτικούς α γώ νες του κα ιρού του. Λ εν λ είπ ο υ ν επ ίσ η ς οι α­ ν α φ ο ρ ές και σε α υτού σια π ερ ισ τ α τ ικ ά της ,ω η ς

του Χ ριστού,1 τα οποία ο ποιητής βλέπει μέσα α­ πό το προσω πικό του χρίσμα, «και χ ρ ιστια νοί εί­ μ α σ τε και μ α ς αρέσει η πρω τοτυπία» λέει κάπου. Μια άλλη αντίληψη που πρεσβεύει ο ποιητής εί­ ναι ότι «ο Χ ρισ τό ς θα ’ρθει κι ά λλες φορές» (Νυχτ.

63) κα ι η ιστορία θα επαναληφθεί, ιδέα που απα­ ντά και σε άλλους ποιητές, «χίλιες φορές να γεν­ νηθείς, χίλιες θα σ ε σταυρώ σουν» λέει ο Βάρναλης. Γράφει ο Λειβαδίτης: Γιατί όσο θα σταυρώ νουν τον Ιησού, θα παί­ ζεται το ίδιο δράμα , μ ε ά λλα πρό­ σω πα σε άλλους καιρούς μ ε νέα επιχειρή­ μ α τα ή κατηγορίες. Ομως σ το τέλος θα κρεμιέται σ το ν α γρό του Κεραμέω ς (Τε­ λευταίοι 20) και πάντα θα αναζητείται ένας Σίμωνας Κυρηναίος για να σηκώσει τον σταυρό, ο ποιητής του βάζει στο στόμα του τα λόγια «πλαγιάζω σ το ν τάφο και τρέμω , πως κάθε τόσο θα μ ε ξανασηκώ σουν» (Νυχτ. 54). Ο ποιητής αναρωτιέται «μήπω ς το μ έγισ το μ ά ­ θημα του Ιησού ήτα ν η ώρα η νεανική που θα ’πρεπε να πεθάνουμε» (Τελ. 20), κι ο στίχος βέβαια δεί­ χνει το συγκλονισμό του από τη νεανική θυσία του Ν αζωραίου, αλλά και τη διάψευση των ονείρων που ακολούθησαν τον ίδιον στην ώριμη ηλικία ώ­ στε ίσως να ’πρεπε να προτιμήσει κ ι ο ίδιος ένα θάνατο τον καιρό των μεγάλων προσδοκιών. Π ά­ ντως υπάρχει μια οικειότητα του ποιητή με το πρό­ σωπο του Χριστού, ακόμα κα ι μια τρυφερότητα, «όταν εμείς α μαρτάνουμε ο Χ ρισ τός υποφέρει, και τούτος δω τον τύφλω σε μ ε το πιο θανάσιμο αμάρ­ τημα, τη ν αμφιβολία» (Εκκρ. 98). Έ χ ε ι ξεπεράσει το στάδιο της αμφιβολίας, η θέση του είναι α­ πόλυτη, η ζωή δεν είναι γΓ αυτόν παρά ένα προστάδιο για να οδηγηθεί ο άνθρωπος μέσω του θα­ νάτου στην ουσιαστική ζωή και γνώση του εαυτού του, « για τί τη ν ώρα που πεθαίνεις , σα ν ένα ς φο­ νιάς που απομ ακρύνεται β ια στικά φεύγει από μ έ­ σα σου ο άγνω στος που υπήρξες» (Νυχτ. 40), ά­ ποψη που θα γενικευτεί σαν θέση στην τρίτη πε­ ρίοδο δημιουργίας του ποιητή. Συχνά τον απασχολούν σκέψεις για τη μέρα της Κρίσεως που τη φαντάζεται με ένα ιδιαίτερα ποι­

74/αψιερωμα ητικό τρόπο: Η μέρα τη ς αποκαλύψ εω ς, σ κ έφ το μα ι θα ’ναι από π ο λ λ ά πρ ά γμ α τα / από δολοφ ο­ νημένα φ τερ ά ... από ίκτερο παιδιώ ν που ή­ τα ν το μόνο χρυσά φ ι που κ ρ ά τη σ α ν κι ανάμ εσά τους ο Χ ρ ισ τό ς να τρα γουδά ει μ ε μια φωνή χ α λ α ­ σμένη ένρινη (Διαβ. 3) κι αλλού, « κό σ μ ο ς αγνώ μω ν που τη ν ημέρα τη ς Κ ρίσης δ ε σ κ έφ τη κ ε κάποιος να σηκώ σει τη ρ α ­ π τομη χανή που ήθελε να πει και κείνη ένα λ ό γο » (Ανακ. 64). Η συνεχής έγνοια κ αι μέριμνα του ποι­ ητή να δώσει λόγο στα ανείπω τα κα ι στα ασήμα­ ντα, βρίσκει κι εδώ θέμα. Η ραπτομηχανή πολλά θα μπορούσε να καταθέσει υπερασπίζοντας το μό­ χθο τω ν απλώ ν γυναικών του λαού για τις οποίες ο ποιητής έχει αφιερώσει πολλούς στίχους του. «Έ νοιω σα τη δύναμη που συγχω ρεί» γράφει για το Θεό ο Λ ειβαδίτης κ α ι πιστεύοντας στη δύναμη τη ς μετάνοιας, εξαγνίζεται α πό τ ις αμαρτίες του: Σ ε τι χ ρ η σ ιμ έ υ σ α ν λ ο ιπ ό ν οι α μ α ρ τίε ς μου;... τό τε κα τά λ α β ε πως δ εν είμαι μόνος και πω ς ό τα ν θα ’ρθει η μέρα τη ς Κ ρίσεω ς εγώ θα ’χω όλο το χρυσά φ ι να πληρώ σω (Νυχτ. 12) Μια περίοπτη θέση σ ’αυτή τη δεύτερη περίοδο θα βρουν κα ι οι άγιοι, « συχνά μ η ν έχ ο ν τα ς πια να περιμένω τίπο τα άνοιγα το π αλιό η μερολόγιο, τα ­ πεινοί άγιοι συνωστίζονταν στα κιτρινιασμένα φύλ­ λα , τους καλο ύσα ψιθυριστά» (Α νακ. 18) κα ι αλ­ λού, «οι άγιοι φοβισμένοι είχα ν καταφ ύγει σ τα η­ μερολόγια » (Α νακ. 21). Ο διάλο γες που επιθυμεί ο ποιητής μαζί τους μένει ανεκπλήρω τος. Α νακεφαλαιώ νοντας τη δεύτερη φάση της λο­ γοτεχνικής πορείας του παρατηρούμε ότι ξεκινά­ ει και διαμορφώνεται από τον ποιητή μια ολόκλη­ ρη θεο - θεωρία καθώ ς τη θέση της απογοήτευσης από το ανεκπλήρωτο ιδανικό της επανάστασης υποκαθισ τά η αναζήτηση της ύπαρξης του Θεού. Α νυπεράσπιστος, απομονώνεται, προτιμά την ου­ σία της σιωπής από τη φθορά της δημοσιότητας κα ι «αποζητάει το Θεό» (Βιολί 22). Έ ν α ς κριτικός που έχει παρακολουθήσει συστη­ ματικά τη μακρά πορεία του ποιητή έχει γράψει χαρακτηριστικά «Ο Λ ειβαδίτης αίρει τις αμαρτίες όλων μας, σηκώνει τον καθολικό σταυρό μας κι ανηφορίζει» (Κ. Σταματίου, Τα Νέα 16-5-87). Και δεν ξέρω βέβαια κα τά πόσο μας αίρει τις αμαρ­ τίες, οπω σδήποτε όμως μας παρηγορεί αφού «οι ποιη τές είναι οι αιώνια α πα ρηγόρητοι παρηγο ρη ­ τές του κόσμου». Γ ' Περίοδος (1979-1987)

Η

κατάφαση του ποιητή στο θείο είναι εντονό­ τερη στην τρίτη φάση του έργου του, γεγο­

νός αναμενόμενο εν μέρει από το αναπόφευκτο πέ­ ρασμα τω ν χρόνων, γιατί όπω ς ήδη έχει πα ρατη­ ρήσει κ α ι ο Π λάτω νας ο άνθρωπος στη δύση της ζωής του παραιτείται από ενδοιασμούς κα ι αμφι­ βολίες, γίνεται ένθεος αποδεχόμενος την ύπαρξη του Θεού ω ς λύση τω ν μεταφυσικών του ερωτη­ μάτων. Ο Λειβαδίτης βέβαια δεν περίμενε στο λυ­ κόφω ς της ζωής του να «ανοίξει ένα παράθυρο» κα ι διάλογο με το Θεό, αλλά οι απ αρ χές τω ν μυ­ στικώ ν συνομιλιών του με το Θεό, ανάγονται ήδη στην εποχή της ωριμότητας. Στη στερνή αυτή φά­ ση του πνευματικού οδοιπορικού του όχι μόνο α­ ποδέχεται την ύπαρξη κα ι την αναγκαιότητα του απόλυτου αλλά, κυρίως, τον αποσχολεί το βαθύ­ τερο νόημα της ηθικής διδασ καλίας του Χριστού. Ο ποιητής αισθάνεται τα σημεία των καιρών, «μόνο η έλλειψ η κάθε ενδιαφ έροντος για τους ά λ ­ λο υς είναι που έδω σε σ τη ζωή μ α ς αυτό το α τέ­ λειω το βάθος» (Εγχ. 9), δεν διστάζει να ομολογή­ σει εκ βαθέων, «το ξέρω α μα ρτή σαμ ε, προσπεράσ α μ ε μ ε αδιαφορία τους άλλου ς ή νιώ σαμε το ρί­ γος κάποιου κέρδους ό ταν ο ζητιάνος δεν ήταν στη γωνία» (Βιολ. 23) κ αι ανησυχεί «τι κάνεις εκεί; του λέω. Τι να κάνω, μου λέει, ανησυχώ. Και.μου ’δείξε ένα πλήθος π ό ρ τες κ λ εισ τές.» (Εγχ. 17). Καθώς η μοναξιά κ α ι η αδιαφορία για τον πλησίον, που διαπιστώνει ο ποιητής κάνει τον σύγχρονο άνθρω­ πο να ασφυκτιά, ο ποιητής σ κέφ τεται ότι είμαστε «υπεύθυνοι όχι μόνο για ό ,τι κάνουμε α λλά και για ό, τι δ εν κάνουμε»: Το τέλειο έγκ λη μ α : Κ αμιά φορά μαζεύετα ι κ όσ μος κάπου, όλοι κοιτά ζουν σ το ίδιο σημείο α λλά δ εν β λέπου ν τίποτα. Γ ια τί π ά ντα γίνεται ένα έγκ λη μ α ε κ ε ί που δ ε συμβαίνει τίπ ο τα (Βιολ. 109) Στα «κοινω νικά» αυτά συμπτώ ματα ο ποιητής έ­ χει τις δικές του προτάσεις, «κάνε λο ιπ ό ν Κύριε' να ’χει κανείς ένα φίλο, δος του ένα σκυλί, ή ένα φανάρι του δρόμου» (Μικρ. 19), ή αναζητεί τη λύ­ ση σε κά τι ουσιαστικότερο «μα ότα ν ένας άνθρω­ πος σ το δρόμο γυρίσει και σε κοιτά ξει μ ε πόνο, η μ ισή ανθρω πότητα έχει σωθεί» (Βιολ. 34). Επει­ δή «οι τύψεις σ α μ εγά λα κηροπήγια» τον κρατούν άγρυπνο, σκέφτεται π ω ς ο πόνος, η συμπόνια και γενικά το ενδιαφέρον για τον συνάνθρωπό είναι αυ­ τά που θα ’διναν ένα νόημα στη ζωή μας αφού «ό­ ταν δεν πεθαίνει ο ένας για τον άλλο είμαστε κιό­ λ ας νεκροί». Οι χ ρισ τιανικές αρετές της εγκαρτέρησης, της μεγαθυμίας, της ιώβειας υπομονής προς τ ις δοκ ι­ μασίες της ζωής βρίσκουν την ποιητική τους έκ­ φραση στους στίχους του ττοιητή, «Κύριε για τί β α ­ σανίζομαι; ρ ώ τησα. Κανείς δεν α π ά ντησ ε και τό ­ τε κα τά λα β α το θείο προορισμό μου» (Μικρ. 50). «Μ ακάριοι εσ τέ ό ταν ονειδίσωσιν υμάς», διδάσκει ο Χριστός, «ότα ν ά ρχισα ν όλοι να γελά νε μ α ζ ί μου, δόξα σοι ο Θ εός είπα μέσα μου, εμένα εκ π λη ­

αφιερω μα/75 ρώ θηκε ο προορισμός μου» α παντά αντισ τικτικά ο Λ ειβαδίτης στις Βιολέτες (137). Πιστεύει ως χρέ­ ος του ανθρώπου το ανιδιοτελές ανάλωμα για τους άλλους, θέση που χαρακτηρίζει και τη χριστιανι­ κή διδασ καλία, « λοιπόν ποια πρά ξη μ α ς θα β α ­ ρύνει τη ν ημέρα τη ς Κ ρίσης;... ώ σπου σ το τέλο ς κερδίζει μόνο όποιος χάνει: πανάρχαιη ανεξή γη ­ τη ανταμοιβή» (Μ ικρ. 34). Ο ποιητής μάλιστα υ­ περακοντίζει γιατί αντί για τον Π αράδεισο που θα κερδίσουν σαν ανταμοιβή όι χριστιανοί, αυτός αρκείται σε κ ά τι ασύγκριτα λιγότερο, «ευλογημένοι α υ το ί που τα δ ώ σανε όλα κι ύσ τερα κο ίτα ξα ν ένα άσ τρο σ α ν τη μόνη αντα πόδοση» (Βιολ. 108). Μια άλλη αντιπροσωπευτική χριστιανική αρετή, η τα ­ πεινοφροσύνη, έρχεται κα ι επανέρχεται συχνά στην ποίηση του Λειβαδίτη με παρόμοιο πρίσμα και την θεωρεί μάλιστα κύριο μέσο κατανόησης του κόσμου, «καμ ιά φορά η μη τέρα μ ε ρω τούσε δακρυσμένη: Γ ια τί σ ’ αρέσει να ταπεινώ νεσαι; Θέλω να καταλάβ ω μη τέρα » (Μ ικρ. 32). Ενδεχομένως θα μπορούσαν να προβληθούν ενστάσέις για τη «θρησκευτικότητα» κάποιω ν από τους προηγούμενους στίχους. Μ ια επανάγνωσή τους όμως θα έπειθε κα ι τους πλέον αντιρρησίες επιφυλακτικούς, ότι βρίσκονται μέσα στο κλίμα της παράδοσ ης της χριστιανικής ηθικής, ευρύτε­ ρα νοουμένης, που θέλει τον άνθρωπο αλληλέγγυο και να θυσιάζεται για την ευτυχία τω ν άλλω ν, ι­ δέες βέβαια που καθόλου δεν είναι αντίθετες από

τα επανασ τατικ ά οράματα του ποιητή για περισ­ σότερη κοινωνική δικαιοσύνη στα οποία πίστεψε κα ι για τα οποία αγωνίστηκε ήδη από τα πρώ τα χρόνια της νεότητας του. Η θρησκεία βέβαια δεν έχει αποστολή της τη λύ­ ση τω ν κοινωνικών προβλημάτω ν του ανθρώπου, κά τι τέτοιο εμπίπτει στη σφαίρα της πολιτικής, κανείς όμως δεν μπορεί να αρνηθεί ότι αποτελεί ένα ισχυρό ψυχολογικό στήριγμα του ανθρώπου, ο οποίος «ουκ ε π ’ άρτω μ ο νον ζήσεσαι». Ο ποιη­ τής δεν κρύβει την πείνα του για Θεό, όπω ς ο Ά ­ γιος Φ ραγκίσ κος της Ασΐζης: Γύριζα λοιπόν τις νύχτες και τρά ντα ζα τα γρ α μμα τοκιβ ώ τια τω ν δρόμω ν — μου οφείλουν μια α π ά ντησ η... και νύχτω νε σιγά σιγά, η πόλη χ α νό τα ν πέρα σ ’ένα απίθανο βάθος - κι εγώ ήμουνα άρ­ ρω στος για Θεό» (Τυφ. 12) Π άντα το σούρουπο είναι για τον Λειβαδίτη «η ώ­ ρα που υπόσ χεται το Θεό» κ α ι η νύχτα η ώρα της προσευχής, «ω νύχτα μ υσ τικ ή δέξου μ ε και γω προσεύχομαι προφ έροντας το όνομα του Θεού σα μια γυναίκα ερω τευμένη που δαγκώ νει το μ α ντή ­ λι τη ς - τίπ ο τε ά λλο παρά ένα ς άνθρωπος του αιώνα μου, α νεξή γη τος και τρω τός» (Τυφ. 90). Η συνύπαρξη ερωτικού κ α ι θρησκευτικού στοι­ χείου, που παρατηρείται εδώ, δεν είναι ξένη, ως

Giotto: Ο Ά γιος Φραγκίσκος υποδέχεται τους Στιγματισμένους (Λεπτομέρεια). Μουσείο Λούβρου, Παρίσι

76/αφιερωμα γνω στόν, και σε εκκλησ ιασ τικά κείμενα όπω ς στον Α κάθιστο Υμνο κα ι στο Ά σ μ α Α σμάτων. Η σιωπή, στοιχείο λειτουργικό στον ερωτικό διά­ λογο, είναι και το μόνο μέσον με το οποίο μπο­ ρούμε να έρθουμε πλησιέστερα στο Θεό, «και πως αλλιώ ς ο Θ εός είναι Θ εός αν όχι μ ε τη σιωπή» (Βιολ. 75). Αλλού ταυτίζει το Θεό με την κ ατακτημένη εσωτερική αγαλλίαση και την ελπίδα που πα­ ραμένει το έσχατο στήριγμα του ανθρώπου ακ ό­ μα κ ι όταν όλα έχουν χαθεί, «κι αυτή η α λλό κο τη ευδαιμονία που νιώθεις καμ μιά φορά ακόμ α κι ό­ τα ν ό λα γύρω σου έχο υν γίνει σ τά χτη , ίσως αυτό είναι ο Θεός» (Βιολ. 39). Και μια κι ο Θεός «είναι ακα τά λη πτο ς μέσα στο ίδιο του το σπίτι» (Βιολ. 25) ο ποιητής παλεύει να τον γνωρίσει: Α ν τίκ ρ υ μο υ εκεί, κάθε νύχτα, σ τέκ ετα ι ο Θεός, εγώ προσπαθώ να του ξεφύγω, εφευρίσκω πανουργίες, θανάσιμα αμ α ρτή ­ μ α τα , κάνω αποτρόπαιες σκέψ εις α λλά εκείνος μ ε διεκδικεί ολόκληρο, λυσσάω που δ ε μπορώ να βρω μια υπεκφυγή, μια διέξοδο... ώ σπου αρχίζει να ξημερώνει. Α νοίγω τό τε το παράθυρο κι άθελά μο υ χαμογελώ . Ο Θ εός για μ ια α κ ό ­ μ α φορά μ ε κέρδισε μ ε τη ν καινούργια μ έ ­ ρα του (Τυφ. 10). Και τι διαφέρει αυτή η πορεία από εκείνη του Σαύλου που έγινε Π αύλος, και μήπως θα μπορούσα­ με να πούμε ότι υπάρχουν άνθρωποι ένθεοι που κουβαλούν το Θεό μέσα τους, αλλά και κάποιοι άλλοι, όπω ς ο Λ ειβαδίτης, που ο Θ εός τους πλη­ σιάζει για να τους εναποθέσει το μεγάλο τους μυ­ στικό. Μ ήπως άραγε αυτό το μυστικό κρύβει η «Διαθήκη» του: « Ίσ ω ς να το ’βρα. Α λ λ ά δ ε θα σας το πω, Γ ια τί τό τε εσείς τι θα ψάχνετε;» (Βιολ.

91). Η μορφή του Χριστού, σαφώς διαχωρισμένη α­ πό του Θεού και στην τρίτη περίοδο, αποτελεί και εδώ συχνό σημείο αναφοράς και έγνοιας του ποι­ ητή, «έτσι ό τα ν μ ε ρώ τη σα ν σ το ν προθά λαμο " ποιόν περίμενε”; Π οιόν να περιμένω, β ρε άθλιοι τους λέω, αν όχι τον Ιησού Χ ριστό;» (Εγχ. 87). Το­ ποθετεί τις σχέσεις Θεού και ανθρώπου σε επίπε­ δο ισοτιμίας, δεν υπάρχει η διαφορά του ύψους του θρόνου, ο Λ ειβαδίτης εξανθρωπίζει το Θεό του για να τον κάνει πιο οικείο και καθημερινό, με αυτό άλλωστε το πνεύμα έστειλε ο Θ εός στη γη τον Θε­ άνθρωπο Υιό του: Ο Θ εός χρειάζεται τη βοήθεια μας: Κάτω χρο ς κι εξαντλη μένο ς ο Ιησούς σ τ ά ­ θηκε κοντά σ το ν τάφο, Ά ά ζ α ρ ε β γες έξ ω ’. Ολοι περίμεναν. Κι ο φτω χός νεκρός που ένιω σε πω ς εδώ σ το ν τάφο του παίζεται η τύχη του κόσμου, τι να ’κάνε; Η γη είχε χ α ­

θεί, πως θα ’φηνε χω ρίς α νάσ τασ η ένα ν ο ­ λά κ ερ ο ουρανό;» (Εγχ. 23) Ο ποιητής στην ακριβώ ς απέναντι σελίδα α π α­ ντά «κι εγώ χρειάζομαι τη βοήθεια του Θεού». Η τάση του ποιητή να ταυτίζεται με τον Χριστό είνα εξίσου έντονη κα ι στην τρίτη περίοδο. Ονει­ ρεύεται για τον εαυτό του το ρόλο του Σωτήρα, «ή­ ταν νύχτα κι είχε πάρει τη μεγα λύ τερ η απόφαση του αιώνα: θα έσωζα την ανθρω πότητα» (Τυφ. 9) και αλλού «έτσι δεν εμ π ισ τεύτη κ α σε κανέναν έ­ να α π ’ τα πιο ωραία μου όνειρα: να πεθάνω για τη ν α νθρω πότητα» (Μ ικρ. 67). Ο ποιητής αναπο­ λεί συχνά την αθωότητα της παιδικής ηλικίας που του επιτρέπει να ταυτιστεί ευκολότερα με το Χρι­ στό. Επιλέγει μάλιστα το μοναδικό γνω στό επει­ σόδιο από τη νεανική ζωή του Χριστού και το αξιοποιεί ποιητικά «εξάλλου μ ε τις διαρκείς ανα­ βολές, όλο αύριο κι αύριο έμεινα για π ά ντα δω δε­ καετής» (Βιολ. 14). Αντίθετα με το Χ ριστό που τα δωδεκάχρονά του είναι η έναρξη της θείας του πο­ ρείας, ο ποιητής αισθάνεται ότι δεν μπόρεσε να δρασκελήσει το όριο αυτό, από τη φθορά της κα­ θημερινότητας. Ιδιαίτερη γοητεία ασκεί στον ποιητή το θαύμα της πορείας του Χριστού επί των υδάτων, θέμα που α παντά και στην προηγούμενη περίοδο, «τώ ρα γερνάω κι ονειρεύομαι να περπατή σω πάνω στη θάλα σσα » (Βιολ. 79) και π άλι «Μα πω ς π ερπατά ς επ ί τω ν κυμάτω ν; Ρώ τησα. Έ χ α σ α το δ ρόμο μου λέει» (Βιολ. 92). Έ χα σ ε βέβαια το δρόμο της λο­ γικής, αλλά κέρδισε κά τι ουσιαστικότερο, τη μεταρσίωση. Μ ιας όμως κα ι παραμένει άνθρωπος ο ποιητής, αναπόφευκτα βρίσκεται ακόμα πιο κοντά στον Π έτρο, τον αρνητή του δασκάλου του «τρεις φο­ ρές αρνήθηκα το Θεό μου, κι ότα ν λά λ η σ ε ο α λέ­ κτω ρ έγειρα σ το ν τοίχο κι έκ λαψ α. Κύριε είμ αστε άνθρωποι, ψιθύρισα. Και τό τε κα τά λα β α πως εί­ χ α συχωρεθεί. Ο Κ ύριος φ εύγοντας άφηνε μ ε μ έ­ να πάνω σ τη γη τη ν πρώ τη ανάμνηση της άπειρης ευ σπλα χνία ς του» (Τυφλ. 70). Ο ποιητής αν ζούσε στα χρόνια του Χριστού, ενδεχομένω ς να είχε γί­ νει ο 13ος μαθητής του. Μην ξεχνάμε ότι ο χρι­ στιανισμός στα πρώ τα του στάδια αλλά και αρ­ γότερα, παραμένει επανασ τατικός. Τα δάκρυα ε­ πανέρχονται κι εδώ σαν στοιχείο μετάνοιας κι ο ποιητής όπω ς είδαμε και στη β ' περίοδο τα θεω­ ρεί κα ταλυτικά και λυτρω τικά, «Κι ω Κύριε, μη μ α ς αφήσεις τίπ ο τ’ άλλο σ τον κόσμο παρά την εύ­ νοια να κλα ίμ ε χω ρίς κόσ μο» (Εγχ. 93). Μια ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα σχέση αρχίζει να αναπτύσσεται σταδια κά κα ι με το πρόσωπο της Π αναγίας. Τολμά να δηλώσει «Π ιστεύω σ τη ν ά­ σπιλη σύλληψ η της Παρθένου» (Τυφλ. 41), ενώ στην ίδια συλλογή «Ο τυφλός μ ε το λύχνο» δια­ λέγει για τέλος τους στίχους «Γλυκιά μ η τέρα του Χ ριστού ψ ιθύρ ισα /επιτέλου ς όλα τέλειω σαν/ τώ­

αφιερωμα/77 ρα μπορώ να ξαναρχίσω ». Το προνόμιο του να παραμείνουν στο βασίλειο της αθω ότητας και κα τά συνέπεια της παιδικής ηλικίας, που τόσο νοσταλγεί ο ποιητής για τον ε­ αυτό του, το έχουν τελικά κερδίσει μονάχα οι Ά ­ γιοι που δορυφορούν τη μορφή του Χριστού, «Η ­ μερολόγιο ήσυχο σ το ν τοίχο, μια ημερομηνία κι οι άγιοι σιωπηλοί, χλω μοί κι αναμάρτητοι, σημειω­ μένοι μόνο μ ε το μικρό τους όνομα όπως τους φώ­ ναζε η μητέρα τους. Κύριε, κανείς δεν ήθελε να μ ε­ γαλώ σει» (Τυφλ. 69). Οπω σδήποτε μια εξέχουσα θέση στο πάνθεον του Λειβαδίτη έχουν και οι άγγελοι κι όχι μόνο στην τρίτη περίοδο αλλά σε ολόκληρο το έργο του. Θέλει να επικοινωνεί μυστικά μαζί τους, «το ίδιο βράδυ β ρή κα κάτω από το προ σ κεφ άλι μο υ ένα σημειω ματάριο μ ε διευθύνσεις αγγέλω ν» (Μικρ.

30). Βλέπει τους αγγέλους ως προπομπούς του Θε­ ού για βοήθεια στον πάσχοντα άνθρωπο «είχα μια πυρκαϊά μ ες σ το κεφάλι μο υ και μια καταραμένη τύχη που μου ’σ τελ ν ε ένα ν άγγελο τη ν ώρα που ε ­ γώ χρειαζόμουνα όλο το ν ουρανό» (Βιολ. 135). Ά λ λ ο τ ε π ά λ ι οι ά γ γ ελ ο ι ε μ φ α ν ίζο ν τα ι ω ς φύλακες - προστάτες των παιδιών, «είχα κουρά­ σει πολύ τους α γγέλο υς ό τα ν ήμουν παιδί» κ ι άλ­ λοτε ω ς τιμωροί που με τη ρομφαία της δικαιοσύ­ νης την αποκαθιστούν έστω και μετά θάνατο: Και το ωραίο κορίτσι της οδού Ν ηλέω ς που πλάγιαζα μ α ζί τη ς έφηβος, ό ταν έμεινε έγγυο ς τη χ τύπη σα, εκείνη α πελπι­ σμένη πή γε σ ’ ένα σκιτζή για τρό και πέθανε από αιμορραγία. Α λ λ ά τώ ρα έρ χε­ ται κάθε νύχτα φ έρνοντας μ α ζί της μια ο λόκληρη χορωδία αγγέλω ν - ίσως γ ι ’ α υτό δ εν μπορώ τις νύχτες να κοιμηθώ (Μικρ. 47) Στους ζητιάνους, «πανάρχαιους μνη στή ρες των εκκλησ ιώ ν» και στους μέθυσους «με τις μπουκάλ ες σ το σ τόμα σα ν τις σ ά λπ ιγγες τη ς αποκαλύψεως» προσδίδει ο ποιητής μια θρησκευτική χροιά και κάλυψη δεδομένου ότι και ο χριστιανισμός ό­ χι μόνο δεν αδιαφόρησε αλλά κα ι στηρίχτηκε στους απόκληρους της κοινωνίας στους οποίους επαγγέλθηκε τη βασιλεία των ουρανών. Τίποτα σχεδόν δεν υπάρχει σ το οποίο να μην προβάλει ο ποιητής τις καταβολές από θρησκευτικά του βιώ­ ματα. Ο Θεός, κα τά τον ποιητή, είναι πανταχού παρών, ακόμα και στα λαϊκά οινομαγειρεία «ό­ τα ν τρώω σ τα βρώ μικα οινομαγειρεία και βλέπω το ν α τμ ό από τις κα τσα ρό λες το ν παρομοιάζω με το ν Χ ρ ισ τό που α να λή πτετα ι» (Βιολ. 118) και «φτω χή λυπημένη συνοικία... που α π ’ τ ’ ανοιχτά παράθυρα των καπηλιών, ερχότα νε η μυρωδιά του κρασιού σα ν Θεία συγχώ ρεση» (Μικρ. 47) Στην τελευταία φάση του έργου του είναι ιδιαί­ τερα έντονη η στροφή του ποιητή στις μεταφυσι­ κ ές αναζητήσεις και αντιλήψεις. Η σκέψη του πε-

ριπλανάται στο Επέκεινα, πιστεύει ότι η ζωή που τάξο υμε τη ζωή μα ς μ ε λίγη περισσ ότερη συμπό­ νια μια και δεν ή τανε π ο τέ πρα γμα τική» (Βιολ.

158) και «η αληθινή ζωή β ρίσκ ετα ι αλλού, η αλη ­ θινή ζωή μ α ς είναι α λλού και εμείς εδώ περιπλα­ νιόμαστε χα μ ένο ι» (Τυφλ. 93). Αυτό κάνει τον ποι­ ητή να βλέπει με περισσότερη συμπάθεια και κα­ τανόηση γύρω του, «ας κ οιτα χτούμε σ τα μάτια, αφού είμ α στε ένοικοι τη ς μα τα ιότη τα ς και θα μα ς διώ ξουν σε λίγο» (Μικρ. 50). Η αντίληψη για τη ματαιότητα δεν τον οδηγεί σε απαισιόδοξη στά­ ση στη ζωή, αλλά τουναντίον σε κατάφαση και στράτευση των δυνάμεών του για την σάρκωση του ουμανιστικού του οράματος. Ακλόνητη είναι η πίστη του για τη μεταθάνατο ζωή, «Ησυχία. Κοι­ μάμαι. Ο Θ άνατος θα μ ε ξυπνήσει.» (Μικρό 21) Παράλληλα με την αντίληψη για «τη ζωή του Μ έλ­ λο ντο ς», ο ποιητής φ αίνεται να πιστεύει κ α ι στην ύπαρξη μιας άλλης ζωής που ζήσαμε πριν να εμ­ φανιστούμε στη γη, θέμα γνωστό από την Π αλαιά Δ ιαθήκη κα ι τον διωγμό των Π ρωτοπλάστων α­ πό τον παράδεισο, «άνθρωποι που πολύ τους τα ­ πείνω σαν κι ο Θεός τους λυπή θη κε και τους έδω ­ σε και μια προηγούμενη ζωή - έτσι θυμούνται τώ­ ρα περισσότερα » (Τυφλ. 103), και «ολόκληρη η ζωή μ α ς δεν είναι παρά η θαμπή ανάμνηση μιας άλλη ς ζωής» (Μικρ. 19). Το τελευταίο κείμενο πα­ ραπέμπει σαφώς στην πλατω νική θεωρία της «αναμνήσεω ς» που εν μέρει απαντά και στον χρι­ στιανισμό αλλά και σε προγενέστερες φιλοσοφι­ κές αιρέσεις. Π ροσδοκά ανάσταση νεκρών «και περιμένω τώ ­ ρα τη ν ανάσταση των νεκρών» (Εγχ. 82), στο σύμ­ βολο της πίστης του εμπεριέχεται η ελπίδα να συ­ ναντήσει κα τά τη Δευτέρα Π αρουσία τα αγαπη­ μένα του πρόσωπα, «έχω βρει ένα ωραίο τρόπο να κοιμάμαι: συλλογιέμαι τους ανθρώπους που πέρα­ σα ν δίπλα μου και δεν θα τους ξαναδώ ω ς τη συ-

78/αφιερωμα ντέλεια τω ν αιώνων» (Βιολ. 132). Αφήσαμε για το τέλος και χωρίς σχόλια τους στίχους που'αποτελούν το κύκνειο άσμα της πνευ­ ματικής «κοινω νίας» του ποιητή με το Θεό, την ενότητα «Συνομιλίες» (σ. 47-58) κα ι τον «Α δελφ ό Ιησού» (σ. 61-66, οι τίτλοι των ποιημάτω ν είναι ό­ λοι παρμένοι από τα κύρια επεισόδια της ζωής του Χριστού, Ε υαγγελισμός, Γέννηση, Ταφή, Α νάλη­ ψη) από τη συλλογή «Ο τυφλό ς μ ε το λύχνο», τις οποίες διαβάζοντας ο αναγνώ στης θα μπορούσε να αναρωτηθεί αν έχουν γραφτεί από εκκλησ ια­ στικό υμνογράφο καθώς αποπνέουν τη μουσικό­ τητα και υποβλητικότητα των Ύ μνω ν. Ο Κ. Γεωργουσόπουλός παραβάλλει τον Λειβαδίτη με τον Ιωάννη της Κ λίμακος, τον Ιωαν. Δ αμασκηνό και τον Συμεών το νέο Θ εολόγο (Τα Ν έα, 6-7-88). Και μόνο η προσέγγιση αυτών των στίχων θα αρκούσε να αποδείξει τη βαθύτερη διαλεκτική σχέση του ποιητή με το Θεό (το κλίμα τους γειτνιάζει με ε­ κείνο του Ρ ίλκε και του Χέλντερνιν). Τους πα ρ α­ κάμψαμε όμως προτιμώ ντας να θέσουμε τα δά­ χτυλα επί « το ν τύπον των ήλων» κα ι να. παρου­ σιάσουμε τα ίχνη του Θεού στο υπόλοιπο ποιητι­ κό σώμα του Λειβαδίτη, για να μπορέσει ο ανα­ γνώ στης να παρακολουθήσει όλο το Γολγοθά του ποιητή, που καταλήγει στην ανάσταση και την πί­ στη. Λίγες μέρες μετά το θάνατο του ποιητή γ ρ ά ­

φτηκε: «Πάνω α π ’το ν εκρό πια σώ μα του ποιητή Λειβαδίτη άρχισε κιόλας ν ’ ακούγεται ο θεϊκός λό­ γος που μα ς υποσχέθηκε» (Μ. Πρατικάκης, Το Έ ­ να, Νοέμ. ’88). Ας τον αφήσουμε λοιπόν ν ’ α­ κουστεί: «Κύριε, η αμα ρτία μ ου στά θη κε ότι θέλησα να εξιχνιάσω το αίνιγμά σου, να εισδύσω στο μυσ τή ριο σου κι έτσ ι πα ραπλανήθηκα ο τρελό ς - αφού εγώ είμαι το μ εγά λο μ υσ τικ ό σ ου»(Τυφλ. 56)

πνος (Ι4υχτ. 33), Η Δίκη του Χριστού (Νυχτ. 82), Η ανάσταση (Σκοτ. πράξη 39), Η ανακάλυψη (Νυχτ. 48). Συντομογραφίες Τυφλ.: Ο τυφλός με το λύχνο Βιολ.: Βιολέτες για μια εποχή Εγχ.: Εγχειρίδιο ευθανασίας Ανακ.: Ανακάλυψη Νυχτ.: Νυχτερινός επισκέπτης Σκοτ.: Σκοτεινή πράξη I: Ποίηση I Μικρ.: Μικρό βιβλίο για μεγάλα όνειρα Για την Ποίηση A ’ οι παραπομπές δίνονται μόνο σε σσ. του βι­ βλίου. Τα άλλα έργα σμντομογραφούνται με τη βασική λέξη του τίτλου τους.

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΕΣ ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΚΡΗΤΗΣ ΚΡΗΤΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ Ετήσια επιστημονική έκδοση

Γ. Μ. Σηφάχης ΓΙΑ ΜΙΑ ΠΟΙΗΤΙΚΗ ΤΟΥ ΕΛΛΗΝΙ ΚΟΥ ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ ΤΡΑΓΟΥΔΙΟΥ (1987, σσ. 236)

ΑΦΙΕΡΩΜΑ ΣΤΟΝ ΝΙΚΟ ΣΒΟΡΩΝΟ Εκδοση του Πανεπιστημίου Κρήτης Ρέθυμνο, 1986 (2 τόμοι, σσ. κδ'+374 και σσ. 552)

ΒΕΝΙΖΕΛΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΑΣΤΙΚΟΣ ΕΚΣΥΓΧΡΟΝΙΣΜΟΣ (σσ. 458) Εκδοτική επιμέλεια: Γ. Μαυρογορδάτος και X. Χατζηιωσήφ

I. Ε. Στεφάνής ΔΙΟΝΥΣΙΑΚΟΙ ΤΕΧΝΙΤΕΣ Συμβολές στην προσωπογραφία του θεάτρου και της μουσικής των αρχαίων Ελλήνων (1988, σσ. 616+15 πίν.)

Ε. Σαββάκη ΟΙ ΠΑΡΑΛΛΗΛΟΙ ΕΑΥΤΟΙ ΜΑΣ & ΤΟ ΒΟΥΒΟ ΔΕΞΙ ΗΜΙΣΦΑΙΡΙΟ

EDUCATION IN EUROPE

(1989, σσ. 134)

(ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΤΟΥ ΔΙΔΑΚΤΙΚΟΥ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΥ ΣΤΗΝ ΕΥΡΩΠΗ) (1988, σσ. 760) edited by A. Kazamias and M. KassotaJds

Λ. Οικονόμου ΣΥΜ ΒΙΩΣΗ ΧΩΡΙΣ ΜΕΛΛΟΝ

N. Γ. Κοντοσόπουλος ΓΛΩΣΣΙΚΟΣ ΑΤΛΑΣ ΤΗΣ ΚΡΗΤΗΣ (1988, σσ. 50+172 έγχρωμοι γλωσσικοί χάρτες)

Πυρηνικά όπλα και ανθρώπινος πολιτισμός (1985, σσ. 130)

Β. Ξανθόπουλου ΠΕΡΙ ΑΣΤΕΡΩΝ ΚΑΙ ΣΥΜΠΑΝΤΩΝ (1985, σσ. 112)

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΕΣ ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΚΡΗΤΗΣ ΤΗΛ. 01-3643318, 081-231299, 0831-25810

αφιερω μα/79

Γιάννης Κουβαράς

Το περιθώ ριο σ το ποιητικό έργο του Τ ά σου Λ ειβαδίτη

Αναμφίβολα η θεματική του Τ. Λ. προσφέρει άλλα θέματα περισσότερο πρω­ τεύοντα. Επιλέξαμε ωστόσο ως κύριο θέμα το «Περιθώριο««, αφ ενός λόγω ε ­ πίγνω σης των θεωρητικών μας αδυναμιών - ένα θέμα πρω τεύον σίγουρα θα πρόβαλλε περισσότερες αντιστάσεις και θα απαιτούσε ως εκ τούτου υψηλό­ τερο βαθμό θεωρητικού εξοπλισμού για μια αποτελεσματική διαπραγμάτευ­ σή του - αφετέρου (και κυρίως) διότι ο ίδιος ο Λ. είναι ποιητής που όχι μόνο δ εν επεδίω ξε την προβολή του (ουδέποτε λ.χ. παραχώρησε συνέντευξή του παρά τις πιέσεις), αλλά έμεινε συνειδητά στο περιθώριο, ύμνησε τον άγνωστο ήρωα της καθημερινότητας, έγραψ ε την αποσιωπημένη εποποιία των ημερών του, έδω σε νόημα και όνομα στην ανωνυμία, «οι άνθρωποι μας σπίλωσαν μα θα μας διαφυλάξει ωραίους η ανωνυμία της ιστορίας» (Τυφλ. 17). ο περιθώριο εξάλλου είναι ίσω ς το μόνο τμή­ μα τη ς κο ινω νίας που δεν υποκρίνεται, που δεν υποτάσ σεται σε κοινω νικές σ υμ βατικότητες κα ι καθω σπρεπισ μούς, κ α ι που αρνείται εντέλει την π λαστογράφηση του προσώπου του. Αυτή του λοιπόν η αυθεντικότητα κα ι γνησιότητα, καθώ ς κα ι η κραυγαλέα σε β άρος του κοινωνική αδικία ήταν εύλογο να έχει σ υγκινήσει την ευαισθησία ε­ νός ποιητή που από ιδιοσυγκρασία αποστρεφόταν συμβιβασμούς, κο σ μ ικ ό τη τες, σ υναλλαγές κα ι π ρ οπ α ντός το ψεύδος κα ι την πα ραποίησ η. Κ ατ’ αυτόν οι περιθω ριακοί είναι εντιμότεροι αρνητές του συστήματος από τους επαγγελματΐες αμφισβητίες, που αργά ή γρήγορα αναδεικ νύ ο νται κα ι στους καλύτερους στυλοβάτες του. Έ ν α ς κόσ μο ς, λοιπόν, απ όκληρω ν κ α ι αποσυ­ νάγω γω ν, άστεγω ν ή που ζει έστω σ ’ ανήλιαγα υ­

Τ

πόγεια κ α ι που δεν έχει κυριολεκ τικ ά κ α ι μετα­ φ ορικά στον ήλιο μοίρα, βρίσκει μια περίοπτη θέ­ ση κα ι στέγη σ το ποιητικό σύμπαν του Λ ., απο­ τελ ώ ντας ταυ τόχρ ονα β ασικό σ τοιχείο τη ς μυθο­ λο γίας του. Δ εν τους εξιδανικεύει, δεν τους παραμορφώνει, απ λά τους δικαιώ νει, συγγράφει την καθημερινή τους Οδύσσεια, απ εικονίζοντάς τους με τα πάθη κ α ι τις ιδεοληψίες τους αλ λά κα ι το ασύντριπτο α π ό τις αντιξοότητες ψ υχικό τους μεγαλείο. Αυ­ τούς τους σ ημαδεμένους κα ι αποδεκατισμένους τη ς Μ οίρας, τους εξορισμένους κ α ι λεηλατημέ­ νους τη ς κυνω νίας (ορθογραφώ Βαρναλικά) θα προσ τατεύσει ο ποιητής με τη ρομφαία τη ς πένας του, αυτούς που τον μ οναδικό τους πλούτο επί γης, το περίσσευμα της κα ρδ ιάς τους, τον σ παταλούν ασύστολα για τους άλλους. «Αρετή είναι ν ’ αγω ­

80/αφιερωμα νίζεσαι για την ευτυχία των περισσοτέρων», αυτή τη ρήση του Σταντάλ έβαλε ω ς μότο ο Λ., στην πρώτη του κιόλας ποιητική συλλογή, κα ι με αυ­ τήν ευθυγράμμισε ολόκληρη τη μετέπειτα ζωή του. Ζητιάνοι, τρελοί, κω φάλαλοι, τυφλοί, επιληπτι­ κοί, πλύστρες, υπηρέτριες, λησμονημένοι, ομοφυ­ λόφιλοι, ιδανικοί αυτόχειρες, πόρνες, μέθυσοι, κα­ ταραμένοι, ένας τραγικός χορός σύγχρονης τρα­ γω δίας, χω ρίς κάθαρση, αναδύεται από τις σελί­ δες του Λ., κα ι εξαγνίζεται μέσα στο ποιητικό του φως. Και πρώ τα ΟΙ ΤΡΕΛΟ Ι, οι τρ αγικές αυτές φι­ γούρες σ’ ένα θέατρο σκιών, είναι η ενσάρκωση του θαυμαστού κα ι του ιερού - ιερά μανία, έλεγε ο Ιππ οκρ άτης την επιληψία - αυτοί που τα πέ­ π λ α της παραφροσύνης τους τύλιξαν α νέκκλητα, μην αντέχοντας άλλο τον παραλογισμό κα ι τη σ κληρότητα της ζωής. Τα όρια άλλω στε της τρέ­ λας κα ι της μεγαλοφυΐας είναι κοντά - ας θυμη­ θούμε μερικούς χτυπημένους της μοίρας, τον Μητσ άκη, τον Βιζυηνό, τον Φιλύρα, τον Α ρτώ, τον Νίτσε. Ο τελευταίος βλέποντας μια φορά στους δρόμους της Βενετίας έναν αμαξά να μαστιγώνει ανελέητα το κα τάκο π ο άλογο, αγκάλιασε το κε­ φάλι του αλόγου για να το προστατεύσει, κλαίγον τας και λέγοντάς του «αδερφέ μου». Για τον Λ., οι τρελοί είναι τρομοκρατημένα παι­ διά που φοβήθηκαν να μεγαλώσουν, αρνήθηκαν να μπουν στον άσπλαχνο κόσμο των μεγάλων με το βαρύ τίμημα να μετατραπούν σε αποδιοπο­ μπαίους του κοινωνικού συνόλου. Κάθε χωριό και κάθε κλειστή κοινωνία διαθέτει σ υνήθως έναν τέ­ τοιο τρελό, κι ό ταν δεν έχει, φροντίζει να τρελά­ νει τον πιο ευαίσθητο κι ευάλωτο, για τον καθη­ μερινό της άρτον και θέαμα. Ο ποιητής προσφέ­ ρει άσυλο σ’ αυτούς τους κυνηγημένους: Η χρεω κοπία τω ν αριθμών Κι ο τρελός της παλιά ς συνοικίας - μια νύ­ χτα. θυμάμαι, τον κυνηγούσα ν και για να πι "L i, κ ρ ύφτηκε σ το γειτο ν ικ ό σχολείο, κα

νείς δ εν τον ξανάδε από τό τε, τι απέγινε, ά­ γνω στο. Μ όνο που α π ’ την άλλη μέρα ο δά ­ σκ α λ ο ς έκ α ν ε πάντα λάθος σ το μέτρη μα κι έβ ρισ κε ένα π α ιδ ί περισσότερο. (Α νακ. 96) Η τρέλα, αποτέλεσμα των κοινωνικών αντιφά­ σεων, είναι συχνά μια έξοδος κινδύνου από τον α ­ σ φυκτικά παράλογο κοινωνικό κλοιό: Σ α ν τον τρελό που κλειδω μένος σ το κ ε λ ί του, ζω γράφισε σ το ν τοίχο μια πό ρτα κι έφ ευγε (Νυχτ. 37)

φιζα α σ τό χα σ τα ένα παράθυρο πάνω στο ν τοίχο. Α π ό αυτό το παράθυρο ήρθε ο πυρο­ β ολισμός (Α νακ. 143) Η γριά ψαρεύει μ ες σ τις φ α κές τη ς π αλιούς πνιγμένους (Διαβ. 17) Σύμμαχος των απανταχού διωκομένων ο ποιητής, δεν είναι δυνατόν να εξαιρέσει από το μαρτυρο­ λογίο του τα τραγικά αυτά πλάσματα, που κατέρρευσαν οι μηχανισμοί άμυνάς τους, αφήνοντάς τα ανυπεράσπιστα στον κοινωνικό ρατσισμό και στη βία: πιστεύω στους τρελούς τη ν ώρα που προσεύχονται και σ τις μη λιές το βράδυ που συλλογιούνται (Τυφλ. 41) ξοδεύει τη μέρα του σε άτυπα επισκεπτήρια στα άσυλα, στην αυλή των θαυμάτων τους μαζεύει τη γύρη των ποιημάτω ν του κα ι πα ρ ίσταται αρωγός στο μαρτύριο αυτών των θυμάτων της κοινωνικής αναλγησίας. Ανιχνεύει τις αιτίες της αρρώστιας τους, επικηρύσσει τους θύτες τους, που συχνά δεν είναι άλλος από τη μωροφιλοδοξία μας: Τα φαινόμενα απατούν «Εγώ είμαι κλειδούχος» έλεγε κι όρθιος στη μέση του θαλάμου χειρονομούσε σα ν ν ’ ά­ νοιγε κλειδιά, ύσ τερ α α φ ουγκραζόταν τα τραίνα που περνούσα ν κι ύσ τερ α πά λι χει­ ρονομίες, σινιάλα, είκοσι χρόνια τώ ρα στο άσυλο, ακόμ η και οι τρ ελο ί γελούσ α ν μ α ζί του, «δεν είσαι τίποτα» του έλεγαν, έκλαιγε. Έ να βράδυ το ν πλη σίασ α, «το ξέρω», του λέω, «είσαι κλειδούχος», χαμογέλασ ε, όχι, μου λέει, το κάνω για τους άλλους, - εγώ είμαι επ ιστή μω ν ιατρός, όπω ς μ ε ήθελε η μη τέρα μου (Τυφλ. 82) Τους αναγνωρίζει μια δεύτερη όραση, όπω ς άλλω­ στε δίσημη είνα η λέξη «τρέλα» που τόσο συχνά κι ανυποψίαστα χρησιμοποιούμε θέλοντας να εκφράσουμε τη μεταρσίωσή μας από το τετριμμένο, τη ρήξη μας από την πεζότητα, «τρελάθηκα α π ’ τη χαρ ά μου», «είσαι η τρέλα μου» κ.α.: Κι η τρέλα, σκέφ τομαι, είναι ίσως το απλό συ μπέρ α σμα ότι μπορείς να τρα γουδά ς κι από τις δύο μεριές (Ανακ. 57)

Ό μ ω ς η κοινωνία άτεγκτη δεν συγχωρεί π οτέ τέ­ τοιες αποδράσεις:

Ά λ λ ο τε π άλι υποψιάζεται ότι τους έχει αγγίξει το μαγικό ραβδί της αθανασίας, ενώ η έγνοια τους έχει σκοτώ σει τον ύπνο του:

μ ’ένα κομμάτι κιμω λίας που β ρή κα ζωγρά­

Α λ λ ά το β ράδυ οι γρ ύλλοι ακουμπισμένοι

αφιερωμα/81 στα παλιά φέρετρα, τραγουδούσαν / σ τ ’ άρ­ ρω στα παιδιά κι η τρελή της στέγη ς ήθελε δικό τητ (>/.(> τον ι'πνο, ώ σπου η σ ε/ή νη έγερνε πάνω σ το λόφο αιμόφυρτη - σ α ν τον ποιητή πάνω σ ’ αυτό / το πεπαλαιωμένο α λ­ φ άβητο (Α νακ. 15) φωτίζονται τα χλω μά χέρια των παιδιών που θα πεθάνουν σε λίγο και τα / όνειρα των τρε­ λώ ν που είναι ίσως αθάνατοι (Μ ικρ. 12) Κατά την απλουστευτική εξήγηση της ψυχιατρι­ κής οι τρελοί είναι όντα που έχουν απωλέσει την ταυτότητά τους και ταυτίζονται με άλλες προσω­ πικότητες σε μια απέλπιδα προσπάθεια να σωθούν από τον εαυτό τους που δεν τον αποδέχονται. Η κοινωνία αντί του προλαμβάνειν, ασχολείται (ό­ σο βέβαια ασχολείται, τα πρόσφατα αποστήμα­ τα της Λέρου και της Αγιάσου δεν αφήνουν περι­ θώρια ψευδαισθήσεων) με το «θεραπεύειν» - ανατρέποντας το ιπποκράτειο αξίωμα «κάλλιον το προλαμβάνειν του θεραπεύειν» - χτίζοντας άσυ­ λα, στρατόπεδα συγκεντρώσεως αιχμαλώ των δη­ λονότι του σιωπηρού κα ι ακήρυχτου πολέμου στους κόλπους της, που κοινωνικού πολέμου. Ο ποιητής, φύλακας άγγελος πάντα των απανταχού διωκομένων, των αντιρρησιών συνείδησης, δίνει μια μυστικιστική δι ίσταση στις ταραγμένες αυ­ τές συνειδήσεις, που έχουν δρασκελίσει το κα τώ ­ φλι της Λογικής, για να ψυχανεμιστούν στον ω­ κεανό του μυστηρίου, εκεί όπου απαγορεύεται η είσοδος για τους αμύητους: Α παγορεύεται η είσοδος Η είσοδος δεν επ ιτρεπ ό ταν παρά μόνο σ ’ ε­ κείνους τους φτω χούς τρελο ύς που / φ α­ ντάζονται ότι είναι πουλιά, σ κ ά λ ες ή δέν­ τρα - μα ντεύο ντα ς αόριστα ότι για / να μ που ν σ το μυστήριο πρέπει ν ’ αφήσουν έ ­ ξω το ν εα υτό τους (Τυφλ. 33) Ταυτίζονται δηλαδή με πουλιά, σκάλες ή δέντρα, ό,τι πιο ελεύθερο, ωραίο και υψηλό, νοσταλγούν τη μεταρσίωση στην ουράνια πατρίδα. Μόνο ίσως ο Σ. Γεράνης έχει πλησιάσει με την ίδια ευαισθησία κα ι στην ίδια έκταση το πρόβλη­ μα των τρελών στη συλλογή του «Μ εσοτοιχίες τρελών». Μ ετά τους τρελούς ΟΙ ΖΗΤΙΑΝΟΙ, η ενσάρκω­ ση της κοινωνικής αδικίας, τα δαχτυλικά της α­ ποτυπώματα σ τις παρόδους κ αι τα κράσπεδα των πόλεων, οι αθέατοι μεταμορφωμένοι Χριστοί. Μ α­ ζί τους ο ποιητής ισομοιράζεται το νερό, τη χολή κα ι το κρασί τους: Β ασίλευε ο ήλιος πίσω α π ’ τους στρατώ νες, οι ζητιάνοι ψ άχνανε για λ ίγο νερό / μα όλα

τα λαγήνια ή ταν αναποδογυρισμένα στην πόλη Κανά, οι γυναίκες φεύ- / γα νε μέσα σ το κίτρινο σούρουπο, εγώ, κυνηγημένος, μοίραζα πάνω στο λόφο το κρα σί μου μ ε λη ­ σ τές και ψευδομάρτυρες, ενώ ο σταυρός δάγκω νε / κιόλας την άκρη του π αλτού μου (Νυχτ. 31) Α υτό το μοίρασμα συνιστά και την ιδεολογία του ποιητή που βρίσκει την πληρότητά του στην προ­ σφορά του στους άλλους. Έ τ σ ι δεν διστάζει, σαν άλλος Τειρεσίας, να μεταμορφώνεται σε γυναίκα, για να μπορέσει να λιγοστέψει τον πόνο του τυ­ χόντος ζητιάνου: Ό τα ν πια κάθησα να ξεκουραστώ ήτα ν αρ­ γά για όλα, ο άνεμος έφερνε τις καμπάνες, / η μέρα ξαναγύριζε, - κι όμω ς εμένα μ ’ είχα ν διώξει, εγώ που για μ ια νύχτα / έ γ ιν α γυναίκα κι έβ γα λα μα σ τούς, για να θηλά­ σω μ έσα σ τα χωράφια, ένα ν / παλιοζητιάνο που ψ υχορραγούσε και ζητούσε τη μ η τέ­ ρα του /Ε κ ε ίν η τη νύχτα άδειασα τόσο, που ό τα ν μ ο υ π έ τα ξ α ν τ ο μα χ α ίρ ι

δι: βρήκε - ου

(Νυχτ. 31) Οι μεταμορφώσεις στο έργο του Λ. παρουσιά­ ζουν συχνότητα και δ ραματικότητα που αντίστοι­ χη ίσως μόνο στο έργο του Σαχτούρη θα μπορού­ σ αμε να συναντήσουμε. Θα άξιζε επί του προκειμένου να γίνει μια συγκριτική μελέτη. Ά γρυπνη η συνείδηση του ποιητή υπενθυμίζει το χρέος μας σ ’ αυτούς που καταλήστευσε η απλη­ στία και ταπείνωσε η αναλγησία μας. Ο ζητιάνος είναι ο κάθε άνθρωπος που τον υποχρεώνουν να επαιτεί αντί να απαιτεί: Και τις νύχτες οι τύψεις σα μεγά λα κηρο­ πήγια μ ε κρατούσαν άγρυπνο. / Έ τσ ι ήμουν εξαγνισμένος το πρωί... ενώ έξω ακούγεται η υπόκωφη φωνή του / ζητιάνου σ α ν α πα ί­ τηση ενός χρέους (Μικρ. 29) Τους περιλαμβάνει στο σύμβολο της πίστης του, «πιστεύω στον ανθρωπάκο στη γωνιά του δρόμου, / που βγάζει το καπέλο και χαιρετάει ταπεινά, την ώρα που οι άλλοι τον / σκουντάνε και τον χλευά­ ζουν. Και δοξάζομαι κι εγώ μαζί του» (I, 374). Οι συχνές αυτές αναφορές του στοχεύουν στο να δο­ ξάζεται ο γυμνός, ανέστιος κι ανυπεράσπιστος άν­ θρωπος. Στηλιτεύει ακόμη την χριστιανική αδια­ φορία και την αστική περιφρόνηση: η κουρελαρία τω ν ζητιάνων, παράλυτοι, ε­ πιληπτικοί, τυφλοί, στοιβαγμένοι σ τη ν πέ­ τρινη αδιαφορία της εκ κ λη σ ία ς (I, 236) κάθισα σ τη ν είσοδο του ναού και μου ’ρι-

82/αφιερωμα ξαν τις τρύπες των ματιώ ν τους μες στο κα­ πέλο μου (Νυχτ. 22) Τονίζουμε ότι η οπτική του δεν είναι απλά η στε­ νή κομματική γωνία, η προλεταριακή ηθική, ού­ τε περισσότερο η «αλλήθωρη» χριστιανική ηθική - τουτέστιν το ένα μάτι στο συμφέρον κ αι το ά λ­ λο στον παράδεισο με εισιτήριο φτηνό τις τρύπιες δεκάρες, που φυσικά δεν λύνουν το πρόβλημα, ού­ τε καν το καλύπτουν (όπω ς οι λευκοί της Αμερι­ κής που ρίχνουν το σεντς στους μαύρους και για να τους ελεήσουν αλλά κα ι για να τους δουν να σκύβουν τη μέση) - αλλά η ποιητική ηθική, που ξεπερνά κάθε μέρους ηθική, ένας διευρυμένος ου­ ρανισμός. Α πό αυτή τη σκοπιά καταγράφει την περιπέτεια των ζητιάνων, σαν αίτημα ζωντανό για αποκατάσταση της κοινωνικής δικαιοσύνης, που αν δεν υπάρχει σ’ αυτόν τον κόσμο, δεν υπάρχει και πουθενά. Οι ζητιάνοι του Λ ., όπω ς οι γυναίκες του Μεσολογγιού στη «Γυναίκα της Ζάκυθος» του Σολω­ μού, διστάζουν στην αρχή ν’ απλώσουν το χέρι της επαιτείας, γιατί ήταν αμάθευτοι: Είναι μια ολό κλη ρη ιστορία, αλήθεια, τού­ το ς ο ζητιάνος. Κ άπο τε του ή τα ν αδύνα τον να ζητιανέψει / ντρεπότανε κι έκ λ α ιγε / Ω­ σπου ά γρυπνος νύχτες ολάκερες έπεισε τον εα υτό του / πως οι άνθρωποι του χρω σ τάνε . μια περιουσία τεράστια / που κα ταχράστηκαν α π ’ αυτόν, είτε παλιό τερα / α πό τους μακρυνο ύς του προγόνους. Ά φ η σ ε λ οιπόν γένια, φό- / ρεσε κουρέλια / κρέμασ ε στη φωνή του κι αυτό το ραγισμένο σήμαντρο / προσπαθώντας να κρύψει το τρομερό πρό­ σω πο τη ς δικαιοσύνης / ή ίσως γ ια τί ήξερε πω ς στο βάθος οι άνθρωποι / ε ίν α ι πιότερο πο νετικο ί παρά δίκαιοι. / Κ α ι σ τέκετα ι τώ ­ ρα, χρόνια ε κ εί μ ε το χέρι απλω μένο / μ α ­ ζεύοντας δεκά ρα-δεκάρα όλα τα προαιώ­ νια, ανεξόφ λητα χρέη τη ς ανθρω πότητας στο ν άνθρωπο (I, 270) Τ ο π ρ οη γού μ ενο π οίημα α π ο τ ελεί ποιητική κάρ-

πωση του κοινωνιολογικού αξιώ ματος ότι η συσ­ σώρευση πλούτου από λίγους σημαίνει συνήθως και την εξαθλίωση των πολλών. Με τις πένθιμες φωνές ακόμη των τυφλών και κω φαλάλων, θα πασχίσει ο ποιητής να ξυπνήσει τις εφησυχασμένες συνειδήσεις, τις βουλιαγμένες στην αστική ευδαιμονία, ενώ η φιγούρα του ΡΑ ­ ΚΟΣΥΛΛΕΚΤΗ, σκιάχτρο υπαρκτό κατά της'μακαριότητας, είναι η ίδια η κοινωνική εκδίκησή, με­ ταμφιεσμένη σε τιμωρό Οδυσσέα για δήμιους και δημαγωγούς: κάθομαι καμιά φορά και συλλογιέμαι τους

ρα κ οσυλλέκτες... τόσο θλιμμέ- / νοι... τους λυπά μαι γ ια τί μ ες σ τα γένια τους έχουν λί­ γα άχυρα α π ’ αυτά / που αμά ρτη σα παιδί, έχουν δύο πυροβολισμούς μ έσα σ τα μάτια τους από / τη ν έκ π λη ξ η τη ς μ έρας και τα μαγειρεία που τρώ νε σιωπηλοί, βγά ζουν / . καπνούς σ ε σχή μα τα α γχόνης όπου θα κρε­ μ ά σ ουν κά π οτε όλους τους δημαγω γούς (Εγχ. 45) Μ οιράζεται μαζί τους την αγάπη, πασχίζει να χαρίσει το φως στους τυφλούς, τον ήχο στους κωφούς: Σ το υπόγειο ονειρευόταν το ραχιτικό παιδί, εγώ πίστευα στους πλανά- / διους οργανο­ παίκ τες, που η δυστυχία τους είναι πιο ου­ ράνια κι α π ’ τους / ουρανούς, πλαγιάζο­ ντας μ ε γυναίκες κω φάλαλες για να μη ν χ ά ­ σω ο υ τ’ ένα / ήχο από τους στεναγμούς που άκουγα γύρω μου (Νυχτ. 12) και καμιά φορά η κω φάλαλη στο υπόγειο, χτυπούσε ανελέητα τον τενεκέ, ώσπου ο Θε­ ός ράγιζε κι ακου γότα ν (Διαβ. 13) Ο ποιητής προσφέρει άσυλο στους κυνηγημένους, δάφνες στους νικημένους, χλευάζει την αλαζονεία της εξουσίας αντιπυροβολώντας αποτελεσματικά με το σαρκασ τικό του γέλιο τους διώ κτες όλων αυτών των περιθω ριοποιημένω ν ξέρει από τον Ν τοστογιέφσκι πω ς ένα από τα αποτελεσματικά μέσα για να πολεμήσει κά ποτε τους ασύνετους ι­ σχυρούς είναι η γελοιοποίηση: Συγκομιδή Κι ότα ν μ ε πλη σία σ α ν μ ε προτεταμ ένα ό­ πλα, εγώ χα μ ο γέλα σ α μ ε περιφρόνη- / ση και σηκώ νοντας τα χέρια μου ψηλά, / άρ­ χισα να μαζεύω τα μ ή λα τη ς χρονιάς (Βιολ. 85) κι αλλού τονίζει τις γενναίες πράξεις. Γυμνός εί­ ναι πιο κοντά στη γνησιότητα. Λ ρ απέτης Το παντελόνι το άφ ησε σ τα δόντια τω ν σκυλιώ ν Μ ε το σ α κά κι του σ κ έπ α σ ε ένα άγαλμα (Βιολ. 110) Π αλμογράφος των απελπισμένων, γράφει το ρέκβιεμ «Μην απελπίζεσθε», άλλοτε πάλι απλώ ­ νει το χέρι του να σώσει τους «Αυτόχειρες» στις ράγες των τραίνων κι όταν δεν τους προφταίνει, γράφει ένα ποίημα-μαυσωλείο που χαράζει την α­ θανασία τους:

αφιερωμα/83 Ταξίδι στη Λούλα, που δε θα το διαβάσει

Ζ ούσ ε τη ν τελευταία του ώρα. Σ το σταθμό, νύχτα, περίμενε το τραίνο, / που θα ’πεφτε μ π ρ ο σ τά του να τελειώνει. Ά ξ α φ να , από μια παλιά ξεχασμένη / παρόρμηση ανέβη­ κ ε στη γρ αμμή να περπατήσει όπως ά λλο ­ τε που / ή τα ν ένα αιώνιο παιδί. Τ ότε μ ’ έ κ ­ πληξη, είδε τη μικρή πεθαμένη εξαδέλ- / φη να περπατά ει σ τη ν άλ λ η γραμμή, απλώ νοντάς του το χέρι, για να κρα- / τηθούν πιο στέρεα, πάνω α π ’ τ ’ όνειρο, π ερπάτη σα ν ώ­ ρα, χα μο γελώ ντα ς ο / ένας στο ν ά λλο , κι ότα ν π έρασε το τυφλό τραίνο, βουίζοντας, τα δυο / παιδιά χειροπιασμένα συνέχιζαν να προχω ράνε πάνω σ τις ρόγες, / ε ν ώ το π τώ ­ μ α ενός άντρα κείτο ντα ν πιο ε κ εί (Νυχτ. 32) Μ ανιώδης συλλέκτης άστρων για τα οποία νέ­ ος πεινούσε κ άποτε «Τόσα άστρα κι εγώ να λιμο­ κτονώ», άγρυπνά τις νύχτες σ χεδιάζοντας «έκτα­ κτα δρομολόγια τραίνων για κείνους που άργη­ σαν», μεταμοσχεύοντας σε στίχους την ψυχή του «ώστε το βράδυ οι ανήσυχοι να έχουν κι εκείνοι ένα επίδομα λησμονιάς κι οι ταπεινοί ένα ολόκλη­ ρο στασίδι», ήταν αναπόφευκτο να πεθάνει από καρδιά καθώς ζούσε «τριανταπέντε χρόνια κάτω α π ’ τη λαιμητόμο της καρδιάς του» μέσα στα χει­ ρουργεία της ποίησης, μέσα στην αθλιότητα της ζωής. Γράφει στις Βιολέτες (93) για τον ποιητή: Π ροσ παθεί να φ αίνεται ήρεμος. Ν α μοιάζει μ ε τους άλλους. Κι είναι στιγμ ές που το κατορθώνει. Ό μ ω ς τις νύχτες δ εν μ π ο ρεί να κοιμηθεί. Οι μ εγά λ ες φ τερούγες του δε χω ράνε μ έσα σ το ν ύπνο. Κάτω α π ’ αυτές τις φτερούγες κουρνιάζουν κάθε είδους απόκληροι και κοινωνικά εξόριστοι, όλοι σ ’ όσους η κοινωνία αρνήθηκε τη σκέπη της κι έ­ χουν εσωτερικεύσει τη βία κι αδικία της. Μαζί τους μοιράζεσαι τη δυστυχία: Στις γωνιές οι μέθυσοι μ ε τις μπουκάλες στο στόμα σαν τις σ ά λπιγγες της Α ποκαλύψ εω ς (Βιολ. 9) Οι αλήτες κοιτάζουν τα τραίνα που φεύγουν και τα μάτια τους για μια / σ τιγμή μένουν ορφανά... οι μεθυσμένοι τρεκλίζουν κάτω α­ πό το βάρος / τη ς απεραντοσύνης, έξω α­ πό ορφανοτροφεία σω παίνουν τα διωγμένα παραμύθια (Βιολ. 36) κι όπως αργά μ εσάνυχτα γυρίζαμε σ τα σπί­ τια μας, τρεκλίζο ντας, δεν εί- / μ α σ τέ μ ε­ θυσμένοι. Γυρίζαμε β αριοί από αλήθειες (I, 310)

Το κρασί λοιπόν, το αίμα του Ηρακλή όπω ς το λένε στη Νεμέα, δεν είναι μόνο μέσο διασκέδασης «οίνος ευφραίνει καρδίαν» (Βίβλος) ή στοιχείο ε­ νίσχυσης των δυνάμεων (Ό μηρ ος) αλλά κυρίως μέσον διαφυγής από την καθημερινή αθλιότητα ο αλκοολισμός ήταν η μεγάλη πληγή της εργατι­ κής τάξης τον 18ο αιώνα στο κορύφωμα της βιο­ μηχανικής επανάστασης - ένα μικρό διάλειμμα λήθης από την τυραννία της εγγαστρίμυθης μνή­ μης με τους χιλιάδες σκοτωμένους συντρόφους. Η μεγάλη περιπέτειά του είναι οι νεκροί του που τον συντρίβουν κι από τους οποίους δεν θέλει ν ’ απαλλαγεί: Σ υλλογιέμαι τόσ ο πολύ τους νεκρούς, πως να μ ’ αφήσουν να πεθάνω (Βιολ. 33) Π ήγαινα σ το οινομαγειγείο, όπου ο α τμ ός από τις κα τσα ρόλες μ ε γέμιζε θρη- / σκευτικ έ ς σκ έψ εις, σ υ νω σ τιζό τα ν φ τω χόκοσμος, μέθυσοι μ ε ποδοπατημένα κ α π έ -/λ α , λόγια χιλιοειπωμένα σα ν τις εποχές, ώσπου τέλο ς πιω μένος, έπαιρνα από / πίσω κά­ ποιον α π ’ τους νεκρούς μου κι έτσι έβρισκα πά ντα το σπίτι μου (Τυφλ. 94) Μ ετά την πρώτη περίοδο ο ποιητής και την τρα­ γική διάψευση των ελπίδων και οραμάτων του, α­ ναδιπλώνεται για να αναδυθεί μέσα του ο ντοστογεφ σκικός αντιήρωας, ο ταπεινός άνθρωπος που

84/αψιερωμα αντικρύζει τον κόσμο με αγιότητα και μεγαλείο. Ανεξίγνωμος, μακριά από σκοπιμότητες και που­ ριτανισμούς, παραλλαγές δηλονότι του καθημε­ ρινού μικροφασισμού, παρίσταται μάρτυς της α­ πόγνωσης παντός δοκιμαζόμενου: ένας ομοφυλόφιλος παζαρεύει την απόγνω ­ σή του μ ε δυο ναύτες και το / κο ρμ ί του λυγάει σα μια θλιβερή φ λό γα που το ν κ α ­ τατρώει (I, 239) αυτούς που η ανθρώπινη ευκολία τους λέει έκφυλους, μήπω ς η αμα ρτία και / η αυτο­ ταπείνω ση και η περιφρόνηση του κόσμου σκ επάσ ο υν για λίγο / μέσα τους μια ά λλη πιο μεγά λη συντριβή (I, 271) Με κατανόηση σκύβει ο ποιητής και στο δρά­ μα των κοριτσιών του πληρωμένου έρωτα, τις ΠΟΡΝΕΣ, που όπω ς οι πλύστρες, σφουγγαρίζουν ξένα σπίτια και σπίτι δεν έχουν, έτσι κι αυτές που­ λάνε τον έρωτά τους κι αγάπη δεν έχουν. Μ ικρές τραγωδίες συμπυκνωμένες σε λίγους στίχους, συμφυρμένες με άλλες τραγωδίες. Έ ρ ω τα ς κ ι επανά­ σταση στο στάδιο της συντριβής τους: κι εκείνος σ το αντικρυνό μπο ρντέλο μ ε το στόμα παραμορφωμένο / από μια παλιά χει­ ροβομβίδα / η πόρνη γυρίζει α π ’ τ ’ άλλο μ έ­ ρο ς για να μη ν το ν βλέπει / κι αυτός θυμά­ ται τις ημέρες του αγώ να / για να μη ν κλάψ ει (I, 215) Αυτός ο Γολγοθάς του αυτοεξευτελισμού δεν ήταν δική τους επιλογή, αλλά εξωθήθηκαν αναπόφευ­ κ τα εκεί από τους άτεγκτους εκμεταλλευτικούς μηχανισμούς της κοινωνίας: απελπισμένες γυναίκες που δόθηκαν μονά­ χ α για να ξεφύγουν τη μοναξιά / κι άλλες για να ξεχάσουν εκείνον ή από εκ δίκησ η ή για να μπορούνε / ύστερα στη συντριβή και τη μετάνοια να βρίσκουν επιτέλους κάποιον προορισμό (I, 223) Ό π ω ς ο Ά γ ιο ς Φ ραγκίσκος της Ασίζης είχε το­ νίσει το κοινωνικό έργο που προσφέρουν οι εταί­ ρες παρομοιάζοντάς τες με αποχετευτικούς αγω­ γούς και πτυελοδοχεία που διατηρούν όμως κα­ θαρή την κοινωνία, έτσι κι ο ποιητής τις βλέπει κά­ ποτε σαν τον τελευταίο θάμνο πριν τον γκρεμό, να κρατηθεί κάποιος στη ζωή· τους δίνει μια άλ­ λη διάσταση πέραν από εκείνη του σκεύους ηδο­ νής που την έχει προορίσει η ανδροκρατική υπε­ ροψία, τους επιφυλάσσει έναν άλλο ρόλο: Και συλλογιέμαι συχνά εκείνο το ζευγάρι

που ερ χότα ν κάπ οτε κι α ντί να γδύνεται και να κάνει όπως ό λ ο ι/έ β γ α ζ ε αυτός από την τσ έπη του μια παμπάλαια, κιτρινισμένη ε ­ φημερίδα / που έγραφ ε για μ ια π αλιά του ε­ πιτυχία που δ εν είχε συνέχεια / κι έβαζε τη γυναίκα και την διάβαζε / κι ύστερα την πλήρω νε κι έφευγαν (I, 279) Παντού ο ανθρώπινος τόνος κι ο ο ίκτος προς αυ­ τά τα ανθρώπινα πλάσματα, τα θύματα της πιο α­ νελέητης εκμετάλλευσης, που τα περιμένει πά ­ ντα αναπότρεπτα, όπω ς στην αρχαία τραγωδία, ένα σκληρό τέλος: - πόρνες, γερασμένες κόβουν βόλτες, β α μ ­ μένες κι α στείες / σα ν τις φ τηνές αποκριά­ τικες μ ά σ κ ες που ό τα ν τελειώ σει η γιορτή / τις πετάνε (I, 243) - Και οι καιροί είναι τόσο δύσκολοι / έτσι ώ στε ν ’ αρχίσει να χαλάει λίγο το σώ ιια σου, δε σ ε σηκώνει πια η πρω τεύουσα / παίρνεις φ ύσημα για την επαρχία - το σώ μα σου β λέ­ πεις, / είναι το εργαλείο της δουλειάς σου, κι αν πάθει κάτι / μ ε τι θα δουλέψεις, όχι βέβαια μ ε τη ν ψυχή σου - ποιος τη ν γυρεύει αυτήν και μ ά λισ τα να σ τη ν πληρώ σει κιό­ λας. / Α η ψυχή σου, όχι κανένα κέρδος δε σου πρόσφερε η ψυχή σ ο υ / μ α ίσια ίσια συ­ χνά σε ζημίωσε, συχνά η ψυχή σου σε ζη­ μίω σε πολύ (I, 302) Ά λ λ ο τε καταγγέλλει τον ηθικό φαρισαϊσμό, το σύστημα συναλλαγής που εμπορευματοποιεί ασύσ τολα τα ιερά και τα όσια του ανθρώπου και που αποτελεί μια μόνο πτυχή του προβλήματος της εκ­ μετάλλευσης του ανθρώπου από άνθρωπο- αποκα­ λύπτει τους ανδροκρατικούς μηχανισμούς, τη λε­ ηλασία του έρωτα που θυμίζει τόπο εγκλήματος: Οι μισάνοιχτες π όρτες μ ε τη μικρή τα μ π έ­ λα καρφω μένη α π ’ έξω - αυτοί οι δημόσιοι αποχετευτικοί αγω γοί της θλιβερής αρσενι­ κής κυριαρχίας - τα κορίτσια φοράνε φ τη ­ νές ρ όμπες... και μ ερικές δεν έχουν π αρ α­ πάνω α π ’ τα χρόνια της κόρης σας, αξιότι­ μ ε κύριε, εχ τές ακόμ α βαφτίζανε τις κού­ κλες τους, μ ε τα ίδια χέρια που ψ αχουλεύ­ ουν τώρα τα γεννητικά όργανα των αντρών, αδιάφορα όπως ένας για τρός (I, 301) Και βέβαια ο ποιητής είναι με το μέρος των θυ­ μάτων πάντα που τραγικά κά ποτε δεν έχουν συ­ νείδηση της καταστάσεώ ς τους. Το επόμενο ποί­ ημα οφείλει ίσως τον πυρήνα της έμπνευσής του στο γνωστό επεισόδιο της Μ αρίας της Μ αγδαλη-

αφιερωμα/85 νής από τη Γραφή, που μετανιώ νοντας για τον πρότερον βίο της, έπλυνε τα πόδια του Ιησού να εξαγνιστεί κ α ι κ ατόπιν τα σκούπισε με τα μαλλιά της· εδώ ο Λ ειβαδίτης αντιστρέφει τους όρους, ο ά ντρας είναι εκείνος που θα ζητήσει συγγνώμη για το χρόνιο ποδοπάτημα της γυναικείας αξιοπρέ­ πειας:

ευαισθησία το θέμα της εταίρας. Ο Δ Ο Κ Α Θ Α ΡΙΣΤΕΣ, χο ρ το μ α ζώ χτρ ες, πλύ­ στρες, πλανόδιοι μ ικροπωλητές, θυρωροί, φτωχοί ωρολογοποιοί, ο κόσμος γενικά της ταπείνω σης, της προσφοράς κα ι της εξουθένωσης, είναι ο κό­ σ μος του ποιητή, οι δ ικοί του άγιοι, που ανάμεσά τους ψάχνει τον δικό του Χριστό:

Έ να περίεργο επ εισόδιο διαβάζαμε τελ ευ­ ταία στις εφ ημερίδες / ένα ς άντρ ας, πή γε σ ’ ένα α π ’ αυτά τα σπίτια, πήρε μ ια γυναί­ κα / μ α μ ό λ ις μπα ίνουν σ το δω μάτιο / α ν τί να γδυθεί και να επαναλάβ ει τη ν αιώνια κί­ νηση / γο ν ά τισ ε μ π ρ ο σ τά της, λέει, / και της ζητούσε να κλάψει σ τα πόδια της. Εκεί­ νη βάζει τις φωνές / «Εδώ έρχο ντα ι γι' ά λ ­ λ α π ρ ά γ μ α τα » οι άλ λ ο ι α π ' έξω δόστου χ τυ ­ πή μα τα σ τη ν πόρτα . / Μ ε τα πο λ λ ά άνθι­ ζα ν κ α ι τον διώ ξανε μ ε τις κλω τσιές - άκου εκ εί διαστροφ ή, / να θέλει λέει, να κλάψ ει μπρος σ ε μια γυναίκα /Ε κ ε ίν ο ς έστριψ ε στη γωνία και χάθη κε καταντροπια σμένος. Κ α­ νείς δ εν το ν ξ ανάδε πια / Κ αι μό νο εκείνη η γυναίκα, θα ’ρθει η α να π ό τρεπτη ώρα / μια νύχτα, που θα νιώσει μ ε τρό μ ο ξαφνικά / πως ρτέρη σε τον εαυτό της α π ’ τη ν πιο β α ­ θιά, τη ν πιο μ εγά λ η ερω τική πράξη / μ η ν αφ ήνοντας ένα ν άντρα να κλάψ ει σ τα πό­ δια της (I, 304)

Είδα τα μ εγά λα ρολόγια τω ν εκ κλη σ ιώ ν να συμμαχούν μ ε το διάβολο, εί- / δ α τους φτω­ χούς να π ερπ α τά νε αθόρυβα σ το δρόμο ό­ πω ς ο Ιησούς ε π ί / τω ν υδάτων, λα ϊκ ές ε ­ ξ ε γ έ ρ σ ε ις μ ο υ χ ά ρ ισ α ν β α σ ιλ ικ ά α π ο ­ γεύμα τα (Τυφ. 11) πιστεύω σ τα δ ιατα κτικά αδέξια β ήματα των ταπεινώ ν και σ το ν Χ ρ ισ τό / που διασχίζει τη ν Ιστορία (ο.π. 61) Οι χο ρτο μ α ζώ χτρ ες γυρίζουν τα χωράφια μαζεύοντας σ τη ν ποδιά τους / σφαίρες, σά ­ πιες αρβύλες, κιτρινιασμένα άρβυλα (I, 86)

Η πόρνη δεν είναι άλλο από τον πλησίον μας που ασελγούμε πάνω του, που αίρει τις α μαρτίες όλων, το αλεξικέραυνο τω ν εγωιστικώ ν επιθυμιών μας: Κι άξαφ να ένα πρωί, ό τα ν ξυπνήσαμε, μ ε μια γυναίκα δ ίπλα μ α ς σ το κρύο / δω μάτιο ενός ξενοδοχείου, κ α τα λ ά β α μ ε / πό σο λ ί­ γο είχα με αγαπή σει το ν πλη σίο ν (Μικ. 13) Η συχνή παρουσία της εταίρας στην ποίηση του Λ. οφείλεται πιθανώς εν μέρει στο γεγονός ότι ο ποιητής μεγάλωσε στη συνοικία του Μ εταξουρ­ γείου που παραδοσ ιακά ήταν η Μ έκκα του εμπο­ ρίου λευκής σ αρκός, με τα σπίτια με τον κ όκκινο θυρεό κ αι την «ταμπέλα». Α λλά κ αι αργότερα που κατοικούσε στην αρχή της Α χαρνών, καθώς πήγαινορχότανε καθημερινά στην δουλειά του, στην εφημερίδα, με τα πόδια, διέσχιζε την π λατεία Βάθης, δεύτερο στέκι του αγοραίου έρωτα, όπου τα «κορίτσια» πεταλούδιζαν δεξιά, αριστερά, περιμένοντας τον αγοραστή τους υπομονετικά στη βροχή και σ το κρύο. Φυσικό ήταν αυτές οι εμπει­ ρίες να τον αγγίξουν; να μετουσιωθούν σε ποίηση. Έ π ειτα ο Λ. είναι ερωτευμένος με καθετί το θηλυ£ό:, νύχτα, γυναίκα, ζωή. Μόνο ίσως η Γαλάτεια Καζαντζάκη στο γνωστό ποίημα της «Α μαρτω λό» έχει αγγίξει με την ίδια

^

παντού λοιπόν τα καρφιά επί τον τύπον της μνή­ μης, κανένα θέμα ο ποιητής δεν θεωρεί αντιποιη­ τικό, γράφει ακόμη για τις γριές «που καθαρίζουν τα δημόσια αποχωρητήρια με τα μάτια τους κ ό κ ­ κινα από την αμμωνία» (I, 88). Στην «Ποιητική» του, νεανικό κείμενο διαποτισμένο από τις αρχές του σοσιαλιστικού ρεαλισμού, φοδραρισμένο όμως με την προσωπική σφραγίδα και ευαισθησία του ποιητή, αφιερώνει τους στίχους του σ ’ αυτούς α­ κριβώ ς που αιμοδότούν την ποίησή του: Γράφω γΐα κείνους που δεν ξέρουν να δια­ β ά σ ο υ ν /γ ια τους ερ γά τες που γυρίζουνε το βράδυ μ ε μάτια κόκκινα από την άμμο / γ ι α σα ς χω ριάτες, που ήπιαμε μ α ζί σ τα χάνια τις χειμω νιάτικες νύχτες του αγώ να / ενώ μ α κ ριά α κο υ γό τα νε το ντουφεκίδι τω ν συ­ ντρόφω ν μας. /Γ ρ ά φ ω για να μ ε διαβάζουν αυτοί που μαζεύουν τα χαρτιά α π ’ τους δρό­ μους / και σκορπίζουνε τους σ πόρους όλω ν τω ν αυριανώ ν μ α ς τραγουδιώ ν (I, 161) Το τρα γούδι μ ου είναι ένα κουρέλι μ ά λλινο για να τυλίξει ο ο δοκαθα ριστής / τα κρυοπ α γ η μ έ ν α π ό δ ια το υ , γρ ά φ ω για τις π λύσ τρ ες (I, 194). Κ ανένας ά λλος π οιητής, με εξαίρεση ίσως τον Ρίτσο, δεν έχει υμνήσει τόσο τα χέρια ΤΗ Σ ΠΛΥ­ ΣΤΡΑΣ, τα χέρια της καθαριότητας που οι φου­ σκωμένοι τους κόμ ποι μοιάζουν με μπουμπούκια αμυγδαλιάς: τα μ εγά λα φθαρμένα χέρια τους σα μ ικρ ές εκ κ λ η σ ίες που ερειπώ θηκαν / κι ούτε πα.-

86/αφιερωμα πά ς τώ ρα τις λ ειτο υργεί κι ούτε π ιστό ς μ ε βάγια πηγαίνει / και κατεβαίνει ο ίδιος ο Θε­ ός και κλαίει μ έσ α σ τα χέρια τους (I, 324) Κι αλλού εξαντλεί όλη του την τρυφερότητα και στοργή για τον κισσό της θρομβοφλεβίτιδας που ανακλαδίζεται στα πόδια αυτών τω ν ταλαιπω ρη­ μένων πλασμάτω ν:

και το ωραίο κορίτσι τη ς οδού Ν ηλέω ς που π λάγιαζα μ α ζ ί τη ς έφηβος, / ό τα ν έμεινε έ­ γκυος την κτύπησα, εκείνη απελπισμένη πή­ γε σ ’ ένα σκιζτζή / για τρό και πέθανε από αιμορραγία. Α λ λ ά τώρα έρχεται κάθε νύχτα / φέρνοντας μ α ζ ί τη ς μια ολόκλη ρη χορω ­ δία αγγέλω ν - ίσως γ ι’ αυτό δεν μπορώ / τίς νύχτες να κοιμηθώ (Μικ. 47)

Υϊκή στοργή Η μ η τέρα μου, από τις κ α λ ές π λ ύσ τρ ες του καιρού της, έπ α σ χ ε από αρθριτικά / κι ήτα ν ε δ ύσ κο λο τώ ρα να κατέβει, Έ πρεπε, λοιπόν, εγώ κάθε νύχτα ν ’ ανεβαί­ νω σ το ν ουρανό (Εγχ. 55) ·

Ο ποιητής δεν πιστεύει στους επώνυμους, στους αρχηγούς, στους σωσίες, πιστεύει στον κάθε άν­ θρωπο που όταν πέφτει αυτός, έρχονται άλλοι και παίρνουν την θέση του στον αιώνιο αγώνα για α­ λήθεια και δικαιοσύνη · έτσι συντάσσει βιογραφίες ανωνύμων κα ι φτωχώ ν που «γνωρίζουν το μυστή­ ριο του να μην είσαι κανείς» (Βιολ. 70), ένοικος της ματαιότητας χαρίζει αθανασία στους άγνω­ στους ήρωες της καθημερινότητας, «τι άλλο είναι ΥΠΗΡΕΤΕΣ και ΥΠΗΡΕΤΡΙΕΣ, πρόσωπα κομ­ η ανωνυμία από το να ζήσεις αγνός κα ι να φύγεις πάρσοι στο κοινωνικό δράμα και γελωτοποιοί στη αγνότερος» (Μικ. 38). Χαίρεται τον ήλιο που η α­ ζωή των πλουσίων, πρωταγωνιστούν στην ποίηση νταύγειά του όταν ανατέλλει «λούζει με χρυσάφι του Λειβαδίτη. Τους προορίζει τον Π αράδεισο, α­ τους φ τωχούς στο δρόμο», μακριά από κοσμικόφού την κόλαση την έζησαν εδώ κάτω, καθώς γνώ­ τητες, από το φως της προβολής κα ι τα σαλόνια, ρισαν από κοντά τη σ κληρότητα τω ν κυρίων, ε­ γυρίζει στα πά ρ κα «όπου σιτίζεται η ανωνυμία», κείνη τη σκληρότητα που έχουν συνήθως, όσοι δεν ενώ «τα θλιβερά απογεύματα στέκεται συνήθως έ­ γνώ ρισαν τη φτώχεια: ξω από κάποιο ορφανοτροφείο κ αι απορεί που στα άσυλα μοιράζουν τόσο νωρίς το δείπνο» (Μικ. 24), Η μεγάλη κυρία είχε πυρετό κι η μητέρα που ζητάει να κοινωνήσει στο μυστήριο του πα ντός με την υπηρετούσε είχε μάθει να πετάει, για να την ταπείνω ση «καμιά φορά με ρωτούσε η μητέ­ μ η ν τη ς λερώνει το χ α λ ί ρα δακρυσμένη» γιατί σ ’ αρέσει να ταπεινώνεσαι. (Νυχ. 13) «Θέλω να καταλάβω μητέρα» (Μικ. 32). Ή ρ ω ες ενώ η ραχιτική Ελισάβετ, η πανάρχαιη υπη­ και πρότυπά του είναι όσοι ζουν σεμνά κι αθόρυ­ ρέτρια, που είχε σφουγγαρίσει / όλη τη ν κό­ βα, «το οστεοφυλάκιο των φτωχών στο παλιό κοιλασ η και τώ ρα όπου αγγίζουν τα χέρια της, μητήρι όλων αυτών που πέθαναν αθόρυβα κι έφυ­ κυμάτιζαν ήρεμα στάχυα. Το ίδιο β ράδυ γαν σιωπηλοί κ ι ανώνυμοι για να μπορεί μ’ ένα ό ­ βοηθούντος και του αγίου Συμεών, το φτω ­ νομα όλους να τους θυμάται τώρα ο Θεός» (Διαβ. χ ο κο μείο / πήρε φωτιά. Κι έβ λεπ ε κ ανείς έ ­ 29). Τα βράδυα προσπαθεί να εξορκίσει τη μονοναν πρω τοφανή συνω στισμό σ τη ν είσοδο ξιά της μεγαλούπολης και να φέρει τη δροσιά της του παραδείσου υπαίθρου στις άρρωστες πόλεις, «αν κάποτε μ’ ά(Νυχ. 24) κουσαν να γαβγίζω τα βράδυα / ήταν για να δώ ­ σω έναν αέρα εξοχής στο δωμάτιο / μιας κ αι στην Π λάσμ ατα δύστυχα που «αφήνουν το ράψιμο μο­ νά χα για να κλάψουν», που δεν γνώ ρισαν την α- - ύπαιθρο η ανωνυμία γίνεται κά πω ς υποφερτή / κι αυτό το κομ μάτι που το λέμε καρδιά, / είναι το γάπη παρά μονάχα τον οίκτο που πληγώνει. Ο ποι­ χέρι του Θεού την ώ ρα που μας καταστρέφει» (Αητής συχνά, κι όταν ακόμη έχουν πεθάνει, δεν τα να κ. 126) Γράφει ακόμη για τον πατέρα που «έ­ αφήνει έξω από την έγνοια του, ανοίγει συχνά την σερνε το πόδι του σαν ένα κρίμα» (Αν. 123) και πόρτα του ύπνου να τα παρηγορήσει: για τον σακάτη «που βιάζεται κα ι πηδάει ανάμε­ Κι η μικρ ή πεθαμένη υπηρέτρια, που π λ α ­ σα στα δεκανίκια του σαν πουλί» (Αν. 25) γιάζαμε κάποτε, άπλω νε τώ ρα το /χ έ ρ ι τη ς Μια ποίηση λοιπόν που μέσα της βρέχει ασίγα­ μέσα στις αγρύπνιες μο υ να τη ς δώσω ένα στα, μια βροχή που ο βελονισμός της μουδιάζει ζευγάρι κ ά λ τσ ες που / τη ς είχα υποσχεθεί και που η φ τω χολογιά τη νιώθει σκληρότερη κα ­ (Νυχ. 55) θώς στάζει μέχρι μέσα στο σπίτι: Ο ύπνος λειτουργεί σαν γέφυρα π ρος το παρελθόν, από όπου έρχονται αυτοί που δεν εκπληρώσαμε τα χρέη μας απέναντι τους κ α ι μ ας ζητούν τα καθυστερούμενά. Δ ιάτρητος ύπνος από τις ενοχές κα ι τις παραλείψ εις, αδικαίω τος:

Λ α ϊκές ιστορίες Τα σπίτια σ τη ν πατρίδα μου είναι χ αμη λά ' / ο ι σ τέγες στάζουν, σ τη ν κουζίνα ένας κου­ β άς / γ ι α τα βρώ μικα νερά. Οι άνθρωποι κά­ θονται στο τρ α π έζ ι/ό π ω ς γύρω από ένα νε­

αφιερω μα/87 κρό. Α π ’ τα σ πα σμένα π α ρ ά θ υ ρ α /μ π α ιν ο ­ β γαίνει η νύχτα, η βροχή, ο χρό νο ς. / Τα παιδιά δουλεύουν σ τα μ ηχα νουργεία και τα κορίτσια παρ αμένο υν α νύπ αντρα. / Σ ’ ένα τέτοιο σπίτι γεννηθήκαμε. Σ ’ ένα τέτοιο σ πί­ τι μ ε γα λώ σ α με, α γα πή σα με, ο νειρ ευτήκα­ με. / Σ ’ ένα τέτοιο σ πίτι οχυρω θήκαμε / και π ολεμήσ α με. / Α υ τή είναι η ιστορία μου (I, 161) Η ομπρέλα αναπόφευκτα γίνεται λέξη-σύμβολο σε μια τέτοια ποίηση· κα ι εμφανίζεται σε υψηλή συ­ χνότητα στη μυθολογία του Λ ., άλλοτε ω ς τρύπια ασ πίδα των φ τωχώ ν, άλλοτε ω ς αλεξίπτω το της φ αντασ ίας ή σωσίβιο στον κα τακλυσ μό κ ι άλλο­ τε στους πλημμυρισμένους δρόμους μοιάζει «με ι­ πτάμενα πένθη». Π αράδοξα απογεύματα Μ ια γυναίκα κ α θ ό τα ν σ ’ ένα π α γ κ ά κ ι σ το π ά ρ κο ο λο μό ναχη / κρ α το ύσ ε μ ια ν ομ π ρέ­ λα , δ εν είχ ε πού να πάει / ώ σπου σηκώ θη­ κ ε και μ ε αργά αβέβαια β ή μ α τα ανέβη κε σ το ν ουρανό (Βιολ. 88) Α ν τίο λοιπόν. Α ς ανοίξουμε τη ν ο μπρέλα μ α ς κι α ς π ρο σ περά σο υμ ε β ια σ τικά / το τ έ­ λ ο ς μ ια ς επ ο χή ς (Τυφ. 42) κό σ μ ο ς μικρ ό ψ υ χο ς που δ εν άνοιξε π ο τέ μ ια ν ο μ π ρ έ λ α πάνω α π ’ το δ έν τρ ο πο υ β ρέχ ετα ι (Βιολ. 23) Ό λ ο ς αυτός λοιπόν ο αδικαίω τος κόσ μος, ο ε­ ξορισμένος στα κρ άσ πεδα τη ς κοινω νικής αδια­ φορίας, θα ζήσει τη ζωή που του στέρησαν σ τις υ­ πέροχες σελίδες του Λ ειβαδίτη κ α ι θα τον αναζη­ τήσει όπω ς προφ ητικά είχε γράψει ο ίδιος: Ό μ ω ς εδώ τέλειω σα. Ώ ρ α να φύγω. Θα φύ­ γε τε και σεις. Και τα φ α ν τά σ μ α τα / τη ς ζω­ ής μο υ θα μ ’ α ναζητούν τώ ρα τρέχοντας μες σ τη / νύχτα και τα φ ύλλα θα ριγο ύν και θα πέφτουν. Έ τσ ι συνήθως έρ χετα ι / το φθινό­ πωρο. ΓΤ αυ τό σα ς λέω , ας κο ιτά ξο υ με τη ζωή μ α ς μ ε λίγη περισσ ό τερη / συμπόνια μ ια ς και δ εν ή τα ν π ο τέ π ρα γμ α τική (Βιολ. 138) Είχε προβλέψει όχι μόνο την εποχή που θα ’φεύ­ γε, φθινόπωρο, αλλά κ α ι τον μήνα, «το ημερολό­ γιο θα δείχνει Ο κτώβριο - με τα μαραμένα φύλλα κα ι τις εξεγέρσεις» (Τυφ. 34), του το είχε πει ο Ηλίας Π εσκόφ , «άδολο τέκνο της Α γίας Ρ ω σ ίας, μαχητής της μεγάλης Οκτωβριανής Ε πανάστασης / που δεν έγινε ακόμα» (Βιολ. 133). Έ φυγε Κυρια­ κή, όπω ς το ’θελε σε ’κείνο το α ξέχασ το τραγού­ δι του «πάει κι απόψε τ ’ όμορφο / τ ’ όμορφο τ ’ απόβραδο / από Δ ευτέρα πά λι / πίκρ α κα ι σ κο ­

τάδι. Α χ να ’ταν η ζωή μας / Σαββατόβραδο / κι ο χάρος να ’ρχοταν / μια Κυριακή το βράδυ». Βιά­ στηκε όμω ς κ ι ήρθε Κυριακή πρω ί, πέντε η ώρα, ώ ρα τω ν εκτελεσμένων συντρόφων του: Κι ο αξιω μ ατικός του α π ο σ π ά σ μ α το ς όπως είναι αρχαίο συνήθειο, π ή γε / και σ τά θη κε μ π ρ ο σ τά σ το ν αντικρυνό σύντροφο και τον ρώ τησε: - Π οιά είναι η τελευτα ία σου επ ι­ θυμία; Κι εκ είνος ζή τη σε να καπνίσει. Και / τούδω σαν. Κ αι ο α ξιω μ ατικός π ή γε και σ τά θ η κε σ το δ εύτερο σύντροφ ο. / Και τον ρ ώ τη σε κι αυτόν. Και κείνος ζ ή τη σε μια πέ­ τρ α μ εγά λη . Κι ο α ξιω μ ατικός / περίεργος, διέταξε να τη φέρουν. Κι α πομακρύνθηκε λί­ γο. / Τ ότε αυτός πή ρε τη ν π έτρα που ζή τη ­ σ ε και τη ν α κ ο ύ μ π η σ ε κ ά το υ σ το χώ μ α / ανάμεσα σ τους δύο άλλους συντρόφους του. Κι ανέβη κε πάνω. / Γ ια τ ίή τ α ν κοντός. / Κ ι ο τρίτο ς σύντροφ ος δ ε ζή τη σε τίποτα. / Κι ή τα ν άνοιξη. Κι ο επ ικεφ αλή ς π ή γε και σ τ ά ­ θη κε π λά ι σ το α πόσ πα σμ α . / Κι έδω σε το παρ ά γγελμ α : - Ε π ί σκ οπόν. Οι τρεις σύν­ τροφοι, τότε, γύ ρισα ν και κ ο ιτά χ τη κ α ν μια σ τιγμή . / Κι ύσ τερ α στρ έψ α ν π ά λι τα μ ά ­ τια τους μ π ρ ο σ τά /κ ο ιτά ζο ν τα ς πάνω α π ’ τα κράνη του α π ο σ π ά σ μ α το ς / μ α κ ριά / το μέλλο ν. / - Π υ ρ / Κ ι ή τα ν η ώ ρα που κάθε μέρα β γα ίνει ο ο λό λα μ π ρ ο ς ήλιος / Κι αρ­ χίζει η ζωή.

(I, 332)

Ένα ιστορικό μυθιστόρημα γεμάτο ποίηση και πάθος για ζωή Ελένη Χωρεάνθη Μεσολόγγι

88/αφιερωμα

Ιουλίτα Ηλιοπούλου

Στην εποχή της βιολέτας ια χαμηλή μουσική βιολιού, κι η ώρα είναι πά ντα περασμένη για να φύγει, «παρα­ πλανημένος» κα ι μ ’ ανίατα όνειρα «μέσα στον ύπνο του να νοσταλγεί κά τι που ποτέ δεν υπήρξε», στην πιο ατελεύτητη, που γνωρίζει κα λά αυταπάτη, «με τις μεγάλες φτερούγες του διπλωμένες» ο ποιητής. Ό π ω ς στα πρώ τα έργα του De Chirico οι πλατείες αδειάζουν α π ’ τους ανθρώπους, τα τόξα επαναλαμβάνουν μονότονα πολλές φορές τη σιωπή, συγκρατώ ντας ανάμεσα στους όγκους των αγαλμάτω ν το βάρος του πιο αμφίβολου ουρανού, έτσι παρόμοια στα ποιή­ ματα, ένα ερώτημα έρχεται π ά ντα χω ρίς απάντηση, στο ίδιο μυστήριο στην ίδια βαθύτα­ τη μελαγχολία τω ν λόγων, μια αγωνία «σ ’ ένα δρόμο μακρύ α π ’ αυτούς που τους παίρνει π ά ντα κανείς μόνος του», όπω ς στους πίνα κες με το λίγο πλάγιο φω ς το «αίνιγμα της ώρας» δεν ζητά κα ν τη λύση του, όμοια με τις επίμονες λέξεις το αίνιγμα της ζωής μένει, σ τα πολλά που συνιστούν την ποίηση του Λειβαδίτη γυμνάσματα Λησμονιάς. Κρατώντας πά ντα - στην τελευταία τουλάχιστον περίοδο - το ίδιο μορφικό λεξιλό­ γιο, απλώνει το ποίημα σαν σε επιφάνεια ζωγραφική, βηματίζοντας αργά και μόνος σε απροσδιόριστους χώρους («Ο Φρουρός των Ημερών») άλλοτε μπαίνοντας σε δωμάτια στε­ νά σ αν σχεδόν υπνοβάτης, με την διαρκή αίσθηση ότι έχει χαθεί κάπου ψηλά («Η Δύναμη τω ν Λέξεων») ανάμεσα στο όνειρο («Λυκόφως») κα ι την προδοσία, πιο δεξιά την αιωνιό­ τητα ή τη νύχτα («το θλιμμένο γραμματοκιβώτιο»), ένοχος του πιο μεγάλου στεναγμού, κατηφορίζοντας το χρόνο προς τα πίσω («τα χέρια θυμούνται») με συντροφιά τ ’ αγάλμα­ τα και τους νεκρούς τους φίλους, («Τα μ οναχικά βήματα») στη «σκιά α π ’ τα μακρινά φώτα» λιγάκι πά ντα πριν ξημερώσει, «Ν οσταλγεί μια ευτυχία που έζησε κα ι ξυπνά μόνο για να πεθάνει» υπογράφοντας τον ημιφώτιστο πίνακα, με τη λέξη ερημία ή λησμονιά («Νυ­ χτερινός άνεμος»). Το ποίημα λειτουργεί σαν μνημονική εικόνα, κα ι οι σκέψεις του πα ρόντος απορρέουν πάντα α π ’ αυτής το παρελθόν. Οι εικόνες δεν είναι πα ρά μεμονωμένες στιγμές φανταστι­ κές ή κα ι π ρα γμ ατικές κα ι κά ποτε πολύ συχνά θα ’λεγα ανομολόγητα γεγονότα ονείρου. Μια γυναίκα στέκεται πίσω α π ’ το τζάμι και περιμένει, ένα μικρό κοιμητήρι αχνίζει σαν τσαγερό, ο ποιητής σηκώνει τον καθρέφτη για να αρχίσει η εξέγερση, το γράμμα που έ­ γραφε παιδί είναι ακόμα μες το μικρό σχίσιμο τη ς πολυθρόνας, με το αυτί σ τις φλούδες των δέντρων ακούει τον α ρχαίο λυγμό, τα βήματα τω ν παλιώ ν πνιγμένων μέσα σ τον ύπνο του, και ξυπνά με την αίσθηση πω ς εκεί μέσα στον ύπνο του, έχει ανακαλύψει τι σημαίνει ευτυχία. Αν παραδεχτούμε ότι το όνειρο είναι ένα ψηλό ψυχικό φαινόμενο, και μαζί εκπλήρωση επιθυμίας, ανεξάρτητη κ ι όμω ς παρεμβλητή σ τις νοητικές πράξεις του ανθρώπου, τότε το ποίημα μες την λανθάνουσα ονειρική λειτουργία που ακολουθεί γίνεται η επαλήθευση μιας αμφίβολης ζωής («Οι σάλπιγγες της Αποκαλύψεω ς»). Η εμπειρική πραγμ ατικότητα προβάλλεται σε μια δεύτερη οραματική, κι αυτή πά λι μετατοπίζεται μες την ρευστότητα και το ακατανόητο της πρώ της. «Α, ζήσαμε μεγάλα χρόνια, όμω ς πρά γμ ατα ασήμαντα μας πέθαναν / κ ι αυτό το ωραίο όνειρο μας πήγε τόσο μακριά που δεν ξαναβρήκαμε το δρόμο». Τα περάσματα προς το μέλλον που αφήνει το παρόν των ονείρων βγάζουν κα ι πά λι σε τόπους ψυχικούς κ α τ’ εικόνα του παρελθόντος εκεί όπου η αίσθηση του χαμένου τέλους, της αργοπορίας, του ατέρμονα ανέφικτου (ένας μικροδιεκπεραιωτής του ανέφικτου, ο ποι­ ητής μες την αιώνια λησμονιά...) ταυτίζει το κ:·.·... m: το άπειρο, το άπειρο με το τίποτα κα ι οδηγεί σε μια θυμική ένταση αρχέγο νη; ι π αρ κτικής προέλευσης. Το λυπηρό κυριαρ­ χεί, η γνώση γίνεται δύσθυμη, κι η μόνη βέβαιη νοητική κα τάσταση είναι η απορία. Ο ποιητής γίνεται «αυτίτης και μονώτης» μέσα στον κόσμο.

Μ

αφιερωμα/89 Είναι προφανές σε τι ταραγμένο και ανήσυχο έδαφ ος ορθώνεται αυτή η μοναξιά, η με­ λαγχολία. Αν θέλουμε να φτάσουμε στην αρχή της, θα ’ταν κα λό να παραμερίσουμε τους κοινωνικούς αγώνες και τις πολιτικές ιδεολογίες, να πάρουμε το δρόμο που βγάζει κ α τ’ ευθείαν στην πρώτη σύγκρουση του ανθρώπου με τον κόσμο, όπου κόσ μος νοείται μια ρυθμιστική τάξη που ισορροπεί αφ’ εαυτής, και όπου η σύγκρουση μεταγράφεται σε εξέ­ γερση τω ν συναισθημάτων, σε απορία του νου. Η έλλειψη πόρου οδηγεί τον άνθρωπο σε μια σχεδόν σωματική κα τάσταση πόνου. Α ναμετρώ ντας συνεχώς τις δυνάμεις του με τον πόνο και το κ α κό του κόσμου, το κ α κό κα ι τον πόνο της ψυχής του ο ποιητής φτάνει να εγκλωβίζεται μέσα του, έτσι που η θλίψη να είναι ομόλογη της υπάρξεω ς, κα ι ο καη­ μός το επιστέγασμα της εκφρασμένης λέξης. Για λογαριασμό της μελαγχολίας άλλω στε λογοδοτούν αιώ νες τώρα τα ποιήματα κι α π ’ το «ού μέν γάρ τί ποί έστίν όιζυρότερον άνδρός / π ά ντω ν...» ω ς το τραγούδι που δεν είναι πια « αχό ς ανθρώπινος» αναδύεται η ίδια πικρή μυρωδιά. Χ ρειάζεται δυνάμεις πολ ­ λών ίππω ν για να ξεπεράσεις την ένστικτη κίνηση του παράπονου, ν ’ ανακαλύψ εις μιαν άλλη πρα γμ ατικότητα, όχι πέραν αυτής που ζούμε αλλά μέσα της, άξια να βιωθεί. Ο Λ ειβαδίτης τάσσεται ά λλοτε με οργή κι άλλοτε π άλι σ χεδόν ευλαβικά απέναντι στην «ανάγκη», σε μιας ανεξιχνίαστης βουλής το αναντίρρητο- δουλεύοντας με ευγένεια στην α λχ η μ εία των λ έξ εω ν και των νοημάτω ν, έτσι που α π ’ τ ο λιγάκι φωτισμένο του π α ρ ά θ υρ ο ~."ΐι.ι.< . ι - > . η · : α ; τη· νύχτα και τη σιωπή δεν γυρεύει κ ρ α υ γ ές και χ α λ α ο μ υ τ α για να πληρωθεί, μα της μουσικής ζητά την δικαιοσύνη κα ι της βιολέτας την εποχή. φ ύλλα του φθινοπώρου κίτρινα - τα παίρνει ο άνεμος, ω μη ρω τάς πού πάνε τα β ράδυα πλανιέμαι στο υς δ ρόμους α ν α κ α λ ύπ το ντα ς ω ραίες θλίψεις γ ι ’ αύριο κι η ποίηση είναι η ν ο στα λγία μ α ς για κάτι α κα θόριστο που ζήσαμ ε κ ά π ο τε μ ε ς σ τ ’ όνειρο ω, μ η ρω τά ς πού πά μ ε...

ΒΙΒΛΙΑ ΓΙΑ ΤΗ ΜΟΤΣιΚΗ______________

ΕΡΙΚ ΣΑΛΤΣΜΑΝ Εισαγωγή στή μουσική του 20ου αιώνα Τ ό βιβλίο αύτό είναι κά τι περισσότερο από μιά «Ε ισαγω γή» στήν μουσική τοΰ 20οΰ αι­ ώνα. ’Αναλύονται έκτενώς οΐ σχέσεις πού συνδέουν τόν 19ο καί τόν 20ο αιώνα, όπως έπίσης τά κύρια ρεύματα τοΰ 20οϋ αιώνα: έθνικά στύλ, άτονικότης, νεο-κλασικισμός, νεοτονικότης, δωδεκάφθογγο, σειραϊσμός, ήλεκτρονική μουσική, έννοιακή τέχνη, πολύ-τεχνα, μουσικό θέατρο... Έ ν α βιβλίο χρήσιμο, γ ιά κάθε φίλο τής μουσικής.

Ν ΕΦ Ε Λ Η

90/αφιερωμα

Β. Έ ρ γα δημοσιευμένα σε διάφορα έντυπα

Γιάννης Κουβαράς

Εργογραφία Βιβλιογραφία Τ άσου Λειβαδίτη I.

Το τραγούδι του Χατζηδημήτρη, περ. «Ελεύθερα Γράμ­ ματα», τ. 15, 15-11-1946 Η κυρά της Ό στριας, περ. «Νέα Εστία», τ. 482, 1947. Ποιήματά του έχουν επίσης δημοσιευτεί στο περιοδικό «Θεμέλιο» τ. 1-2, στην «Επιθεώρηση τέχνης» τ. 9 και 15 και στην εφημ. Η ΑΥΓΗ και τα οποία δεν περιέχονται στις εκδόσεις των έργων του.

β. Π εζά «Συνοικία το όνειρο» (έγραψε με τον Κ. Κοτζιά το σε­ νάριο της ομώνυμης ταινίας), 1961. «Ποίηση και Κοινό» (Σημειώσεις από μια περιοδεία), Ε­ πιθεώρηση Τέχνης, 1961 (τ. 14, σσ. 608) «Η ποίηση της ήττας» (άρθρο). Επιθεώρηση Τέχνης (τ.

24, σσ. 132-141), 1966. «Προσκυνούμεν σου τα πάθη» (Γράμματα σε φυλακισμέ­ νους παρουσιασμένα από τον Τ.Λ.), Επιθ. Τέχνης (τ. 18, σσ. 265-284), 1963.

ΕΡΓΟΓΡΑΦΙΑ

Α. Εκδόσεις α. Π ο ίη σ η Μάχη στην άκρη της νύχτας 1952, 41985 Αυτό το αστέρι είναι για όλους μας 1952, 61989 Φυσάει στα σταυροδρόμια του κόσμου 1953, 61989 (Πρώτο Βραβείο Ποίησης στο Παγκόσμιο Φεστιβάλ Νεολαίας της Βαρσοβίας) Ο άνθρωπος με το ταμπούρλο 1956, 41986 Συμφωνία αρ. I (Α ' Βραβείο Ποίησης 1957, 51987 Δήμου Αθηναίων) Οι γυναίκες με τ ’ αλογίσια μάτια 1958, 41984 Καντάτα 1960, 51986 25η Ραψωδία της Οδύσσειας 1963, 41989 Ποίηση (1952-1963) 1965 Οι τελευταίοι 1966, 31985 Νυχτερινός επισκέπτης 1972, 21984 Σκοτεινή πράξη 1974, 31985 Οι τρεις 1975, 31985 Ο διάβολος μ ε το κηροπήγιο 1975, 31984 Βιολί για μονόχειρα (Β ' Κρατικό 1976, 31984 Βραβείο Ποίησης) Ανακάλυψη 1978, 41989 Ποιήματα (1958-1963) 1978, 31984 Εγχειρίδιο ευθανασίας (Α ' Κρατικό 1979, 31989 Βραβείο Ποίησης) Ο Τυφλός με τον λύχνο 1983,'31987 Βιολέτες για μια εποχή 1985, 31988 Μ ικρό βιβλίο για μεγάλα όνειρα 1987, 31988 Συγκεντρωτικές εκδόσεις: Ποίηση 1 (1952-1966) 41985, 51988 Ποίηση 2 (1972-1977) 1987 Ποίηση 3 (1979-1987) 1988 Ό λ α τα προηγούμενα έργα έχουν κυκλοφορήσει στις εκδόσεις ΚΕΔΡΟΣ ενώ τα «Φυσάει στα σταυροδρόμια του κόσμου» και «Νυχτερινός επισκέπτης» έχουν επιπλέον κυκλοφορήσει και στις εκδόσεις «ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΛΟ­ ΓΟΤΕΧΝΙΚΕΣ ΕΚΔΟΣΕΙΣ» (1955) και «Αφοί ΤΟΛΙΔΗ» (1972) αντίστοιχα.

β. Π εζο γ ρ α φ ία Το εκκρεμές (διηγήματα), ΚΕΔΡΟΣ

α. Π ο ιή μ α τα

1966, 31982

γ . Κ ρ ιτική Έ χει γράψει πάνω από 300 κριτικές για ποιητικά κυρίως και άλλα βιβλία στην εφημερίδα «Η Αυγή» (1954-1967 και 1974-1980).

δ . Μεταφράσεις - διασκευές κλασικών έργων για λό­ γους βιοποριστικούς σε λαϊκά περιοδικά (Φαντάζιο κ.α.) με το ψευδώνυμο Ρόκκος.

Γ. Δισκογραφία Έχει γράψει τους στίχους των δίσκων «Πολιτεία» (1976), «Τα Λυρικά» (1983), «Οκτώβρης ’78» και «Λειτουργία για τα παιδιά που σκοτώνονται στον πόλεμο» όλοι σε μουσική Μ. Θεοδωράκη, ενώ ο Δ. Φάμπας έχει γράψει τη μουσική για το ποίημα του Λειβαδίτη «Μοιρολόι για τον Γ. Λαμπράκη» που απαγγέλλει σε δίσκο η Α. Πα­ παθανασίου.

II.

Μ ΕΤΑΦΡΑΣΕΙΣ ΕΡΓΩΝ

α. Ο λ ικ έ ς Livaditisz Taszosz, Kantata harommiliard hangrad, Tr. Kalman Szab6, A'rpad Rapp. Eur6pa Budapest 1980.

Livadhitis Tasos, Fryn neunhekry, qet e botes, Tr. Aleks Caci, Naim Frasheri, Titane 1978.

Livaditis Tasos, Kantata dlya tryokh milliardov golosovi.

Stikhi i poemy. Moskva, «Progress» 1968.

β. Α ν θ ο λ ο γ ίε ς Πολλά ποιήματά του μεταφρασμένα στα ιταλικά, γαλ­ λικά, αγγλικά, τσεχικά, πολφνικά, ολλανδικά, γερμα­ νικά, ουγγρικά, ρωσικά, αλβανικά, περιλαμβάνονται σε αντίστοιχες ξένες ανθολογίες (βλ. Ε. Σταυροπούλου, Βι­ βλιογραφία Ελλην. μεταφράσεων, Ε.Λ .Ι.Α. 1985 τα λήμ­ ματα 1679, 1680, 1690, 1706, 1738,1741, 1768,1792, 1801, 1803, 1804 και 1894).

αφιερωμα/91

III.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

Α . Δ ια τρ ιβ έ ς Σόνια Ιλίνσκαγια, Η μοίρα μιας γενιάς, Μόσχα 1974, Α­ θήνα (Κέδρος) 1976 και 21986. Απόστολος Μ πενάτσης, Η ποιητική μυθολογία του Τ. Λειβαδίτη, Ιωάννινα 1988. Δώρα Μεντή, (Υπό έκδοση, Παν. ϊωαννίνων).

Β. Μ ελέτες - 'Αρθρα

νη, 1976, σσ. 217- 230. Κατσίμης Σ., Η Καθημερινή, 27-3-80. Κωστελένος Δ. Π ., Ακρόπολις, 10-10-1962. Λαμπρίδης Μ., Εφημερίδα των ποιητών τ. 2, Ιούλιος 1956. Λιγνάδης Τ., Καινούργια εποχή, τ. 37-38, 1965, σσ.

241-244. Μερακλής Μ., Σύγχρονη ελληνική Λογοτεχνία. Ποίηση. Πατάκης, 1986, σσ. 226-231.

β. Γ ια επ ιμ έρ ο υ ς έρ γα

«Μικρό βιβλίο για μεγάλα όνειρα»: . Μενδράκος Τ ., Η Αυγή, 10-5-87. Αργυρίου Α ., «Ο επικός, λυρικός και ελεγειακός χαρα­ Σταματίου i t , ,Τα Νέα, 16-5-87. κτήρας της ποίησης του Τ. Λειβαδίτη» (ανακ. Στο Συμ­ Τσαούσης Κ,, 'Εθνος, 17-5-87. πόσιο Τ.Λ. 16-17 Σεπ. 1989, Παν/μιο ϊωαννίνων). Ριζοσπάστης, 24-5-87. Γκότοβος Α ., «Δοκιμή προσέγγισης στην ποιητική του Μ αρκόπουλος Γ., Ένα, 2-7-87. Τ. Λειβαδίτη» (ο.π.). Κάσσος Β., Το Βήμα, 9-8-87. Ζήρας Α., «Η 25η Ραψωδία της Οδύσσειας. Ένα’μεταίχ- j Παπαγεωργίου Κ., Καθημερινή, 27-8-87. μιο στην ποίηση του Τ.Λ .» (ο.π.). Καφάογλου.Η., Η Αυγή, 22-11-87. Ιλίνσκαγια Σ,, «Τ. Λειβαδίτης, Μερικές πτυχές μιας ποι­ Καρβέλης ί . , Το Τραμ, τ. 3, Οκτ. 1987. ητικής πορείας»,περ. Αντί, τ. 416, σσ. 48-50.

Santas C., World Literature Today; Oklahoma Καψωμένος Ε., «"Αυτό το αστέρι είναι γιά όλους μας” .

Winter 1987 Ζωικές και κοινωνικές αξίες στον Τ. Λειβαδίτη» (Συ­ «Βιολέτες για μια εποχή»: μπόσιο ο.π.). Χατζηβασιλείου Β., Μεσημβρινή, 21-6-85.

- «Το σοσιαλιστικό πολιτιστικό μοντέλο και η νεο­ Τσαούσης Κ., Έθνος, 10-7-85, 28-7-85. ελληνική λογοτεχνία», περ. Σύγχρονα θέματα, τ. 38 Αργυρίου Α ., Τα Νέα, 14-8-85. (Μάιος 1989), σσ. 42-52. Ριζοσπάστης, 1-9-85. Κουλουφάκος Κ., «Η πίστη, η κρίση, η ανάκαμψη», Σταματίου Κ., Τα Νέα, 7-9-85. (Συμπόσιο ο.π.) Σταμέλος Δ ., Ελευθεροτυπία, 6-3-86. Κουβαράς Γ., «Ο νόστος της παιδικής ηλικίας στο έργο Χουζούρη Ε., Γράμματα και Τέχνες, τ.46, Ιούλ. 1986. του Λειβαδίτη.» Περ. ν. Τομές, τ. II, Δεκ. 1987. Κεντρωτής Γ., Διαβάζω, τ. 143, Απρ. 1986.

- Τ. Λειβαδίτη, «"Ο άνθρωπος με το κασκέτο” » Καραβασίλης Γ. Κ., Η Πρώτη, 30-5-86. Φιλολογική προσέγγιση. Περ. Νεοελληνική Παιδεία, Anastasopoulou Μ.Ο., W.L.T. Oklahoma, Spring τ. 16 (Χειμώνας 1989) σσ. 47-58.

1986.

- «Το περιθώριο στο έργο του Τ. Λειβαδίτη» (Διά­ «Ποίηση 2»: λεξη στο Πνευμ. Κέντρο Δήμου Αθηναίων, 9-12-88). Σταμέλος Δ ., Ελευθεροτυπία, 18-2-88. ΜαρκόπουλΟς Γ., «Τ. Λειβαδίτης: Η καταφυγή από τη Καρβέλης Τ., Επίκαιρα, 26-2-88. μιζέρια της πραγματικότητας» Περ. Νεοελληνική Π αι­ Σταματίου Κ., Τα Νέα, 25-6-88. δεία, τ.16 (Χειμ. 1989) σσ. 24-46. «Ποίηση 3»: - ’Ά - «Τ. Λειβαδίτης....» Περ. Η Λέξη, τ. 20, σσ. 784 Σταμέλος Δ ., Ελευθεροτυπία, 7-7-88. κ.ε. Τσαούσης Κ:, Έθνος, 6-11-88. Μεντή Δ ., «Η θεματική της άγονης γραμμής στους πρώ­ Καρβέλης Τ., Καθημερινή, 6-11-88. τους μεταπολεμικούς ποιητές» (Συμπόσιο ο.π.) Μπενάτσης Α ., «Η εικονοποιΐα της γ ' περιόδου του Τ. Α. Νεκρολογίες Λειβαδίτη» (Συμπόσιο) Μπουφέα Α., «Η μάνα μιας γενιάς» Περ. ν. Τομές τ.4 Πατρίκιος Τ., «Κατέβηκα σκάλες που δεν υπήρχαν», Η (Ιαν. 1 - Μαρ. 1986) σσ. 16-24. Αυγή, 6-1Π88. Πατρίκιος Τ., «Τάσος Λειβαδίτης, ένας νέος ρομαντι­ Βουρνάς Τ., «Ο θάνατος του Τ. Λειβαδίτη», Η Αυγή, κός» (Συμπόσιο ο.π.)

1-11-88. Σπάνιας Ν ., «Η εξαιρετική συμβολή στην ποίηση του Τ. Παναγιωτούνης Π., «Τάσος Λειβαδίτης», Νέα Σκέψη, Λειβαδίτη», εφημ. Εθνικός Κήρυξ, Αυγ. 1988 (Ν. Υόρκη) τ. 300, Ιαν. 1989.

Chiclet Christophe, «Le Grand Exercise de Γ oubli», Politis, (Paris) Nov. 1988.

Γ. Κριτική έργων

α. Γ ε ν ικ ά Αυγέρης Μ., Η νέα ποίηση, Η Αυγή 23-9-1960. Βαρίκας Β., Περ. Η εφημερίδα των ποιητών, τ. 2, Ιού­ λιος 1956. Βουρνάς Τ., Η Αυγή 10-10-65'. . Βρεττάκος Ν., Επιθεώρηση Τέχνης^ τ. Η', 1958 σ. 64-66. Ελληνικά χρονικά, τ. 43 18-1-1952. Επιθεώρηση Τέχνης, τ. 13, 1961, σσ. 623-627. Καραντώνης Α ., Η ποίηση μετά τον Σεφέρη, εκ. Δωδώ­

Γενικότερα κείμενα με αφορμή το θάνατό του Θεοδοσοπούλου Μ., Κάπα, τ. 35, Νοεμ. 1988. Κοντράρου - Ράσσιά Ν., «Μετανάστης μιας άλλης αλή­ θειας», Εικόνες, τ. 210, 9-11-88. Λιόντης Κ., «Ο παλμογράφος των απελπισμένων», Αντί, τ . 386, 4-11-88. Μενδράκος Τ., Η Αυγή, 13-11-88. ΙΙρατικάκης Μ ., « Έ ­ νας διαφορετικός άνθρωπος», Ένα, Νοεμ. 1988. Χειμάρας X ., Η Πρώτη, 31-10-88. Κόρφης Τ., Ανακύκληση 20, Μάρτιος 1989.

1 9 9 0 !^ _ ^ .γνώ σ η ^ .^ 1 9 9 0 .!®®»!ίΒ!γνώ<ιη^ί(8^/

Τα βιβΑία της «γνώσης» ΜΙΓΚΕΛ ΝΤΕ Θ ΕΡΒΑΝΤΕΙ

ΠΑΜΠΛΟ ΝΕΡΟΥΛΑ

Η τ σ ιγ γ α ν ο π ο ύ λ α

Ε κα τό ε ρ ω τ ικ ά σ ο ν έ τ α

ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑΤΙΚΕΣ ΝΟΥΒΕΛΕΣ 1

(Cien so n e to s d e am or)

ΗΛΙΑΣ ΜΑΤΘΑΙΟΥ

ΗΛΙΑΣ ΜΑΤΘΑΙΟΥ

Δίγλωσση έκδοση

i

—

Ί

mmsatm «m

h ϋ ■ ■

■

i ΣΥΓΧΡΟΝΗ ' ΙΣΠΑΝΙΚΗ ΠΟΙΗΣΗ · - *

*

- .

I

ΑΝΘΟΛΟΓΙΑ ΙΣΠΑΝΙΚΗΣ ΠΟΙΗΣΗΣ ' *

I Σ ύ γ χ ρ ο ν η ι σ π α ν ικ ή π ο ί η σ η

Α ν θ ο λ ο γ ία ισ π α ν ικ ή ς π ο ίη σ η ς

Από τη «Γενιά του εμφυλίου πολέμου» έως σήμερα

ΑΠΟ ΤΟ ΑΣΜΑ ΤΟΥ ΜΙΟ ΘΙΔ ΩΣ ΤΗ ΓΕΝΙΑ ΤΟΥ 1927

εκδόσεις «γνώση» Ιπ ποκράτους 31, 106 80 Αθήνα, τ η λ . 3620941 - 3621194 Γρηγ· Αυξεντίου 2 6 ,1 5 7 71 ΐηίσια, Αθήνα, ΤηΑ. 7786441

1Ρ(γν^η!Ι(|Β^199Ο !Κ ϊΙ0Ιώ !γΗ ίχηι!β!(ΙΟ Ιώ Ι!199Ο !Ιί(Η Κ ΐΙ!*£^

Το Καλαντάρι της «Γνώσης» t-γραφΕ ο ΦΩΝΤΑΣ ΛΑΔΗΣ · το ζιογράφ ισ£ η ΣΟΦΙΑ ΦΟΡΤΩΜΑ

rn r ,νιά κι αρχιχρονιά κι αρχή με... σπαζοκεφαλιά!... Το Κ α λα ν τά ρι τη ς «Γνώσης», το πρώ το σ τ ο είδ ο ς του παιδικό η μ ερ ο λό γιο σ τ η ν Ε λλάδα, κ υ κ λ ο φ ο ρ εί πάλι και σα ς προσφέρει, σ τ ις 12 σ ε λ ίδ ες του, ένα σω ρό πράγματα, πανέμορφ ες ζω γραφιές, ποιήματα, παροιμίες, ζώδια, κ.ά., κ.ά., κ.ά... και μ α ζ ί μ ’ ό λ α αυτά κι ένα διαγω νισμ ό που α πα ιτεί π ο λύ π ροσ οχή , γνώ ση και... β έβ αια λ ίγ η τύχη. Ο διαγω νισμ ό ς α υτό ς θα κ ρ α τή σ ει ένα ο λ ό κ λ η ρ ο χ ρ ό ν ο και έχ ει 435 βραβεία. Σω στά διαβάσατε. Τ ετρα κό σ ια τριά ντα πέντε! Κ α λ ή δια σ κ έδ α σ η λοιπόν, μ ε γά λ η π ρο σ ο χή και κ α λή τύχη!...

I s -S si J

τα βιβλία της «γνώσης;

η

■

1 ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΠΕΖΟΓΡΑΦΙΑ Β Α Σ ΙΛ Η Σ Β Α Σ ΙΛ ΙΚ Ο Σ 2^ · Η άσπρη αρκούδα

«

· «ζ» • Τ ρ ιλ ο γ ίε ς Τ ο Φ ύ λλο Το Π ηγάδι - Τ ’ Α γ γ έλ ια σ μ α • Το Σφ ρά το • Ιατροδικαστής

~

Ν ΑΠ Ο Λ ΕΩ Ν Λ Α ΖΑ Ν Η Σ

Μ Διαδρομή ^

Μ

ΟΥΜ Π ΕΡΤΟ ΕΚΟ • Το ε κ κ ρ ε μ έ ς του Φουκώ • Το όνομα του ρόδου • Επιμύθιο σ τ ο .« Ό ν ο μ α του ρόδου» Μ Ε Σ Α Σ Ε Λ ΙΜ Ο Β ΙΤ Σ Ο Δ ερ β ίσ η ς και ο Θ ά να τος Α Ν Α ΤΟ Λ Ι ΡΙΜ Π Α Κ Ο Φ Τ α παιδιά από το Αρμπάτ

ΘΩΜ ΑΣ ΣΚ Α ΣΣΗ Σ

'fa · Σ υ λ λ έ κ τ η ς αποκομμάτων I

ΞΕΝΗ ΠΕΖΟΓΡΑΦΙΑ

(ΤΟΜΟΣ Α' και Β )

Λ Α Ν Τ ΙΣ Λ Α Β Μ Ν ΙΑ Τ ΣΚ Ο

· Ο β α λ σ α μ ω μ ένο ς γ ά το ς

Η γ ε ύ σ η της εξο υ σ ία ς

Β Α Σ ΙΛ Η Σ Κ Α Β Β Α Θ Α Σ 50 + 1 γράμματα

Ρ Ε ΪΝ Τ Α Ρ ΓΙΟ Ν Σ Ο Ν

από ένα ν αυτό χειρα

Σα\ c δέσπ οτο σκυλί

ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΗ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ Ν ΙΚ Ο Λ Α Ο Σ Ψ Η Μ Μ ΕΝ Ο Σ Η Ε λλ η ν ική φ ιλοσοφία: 1453-1821 Τ ό μ ο ς Α': Η κυριαρχία

Μ ΙΣ Ε Λ Φ Ο Υ Κ Ω Οι λ έ ξ ε ις και τα πράγματα Ζ Α Ν -Φ Ρ Α Ν Σ Ο Υ Α Λ Υ Ο Τ Α Ρ Η μεταμοντέρ να κατάσταση

του Α ρ ισ τοτελισμ ού Τ ό μ ο ς Β': Η επικράτηση

ΓΙΟ Χ Α Ν Χ Ο Υ ΪΖ ΙΝ Γ Κ Α

τη ς νεω τ ερ ική ς φ ιλο σο φ ίας

Ο άνθρω πος και το παιχνίδι

Λ ΕΒ Β ΥΓΚ Ο ΤΣΚΙ Σκέψ η και γ λώ σ σ α

ΤΟΜ ΑΣ ΧΟΜ ΠΣ Λ εβιάθαν (ΤΟΜΟΣ Α' και Β )

εκδόσεις «γνώστρ Ιπ ποκράτους 31, 106 80 Αθήνα, Τ η λ . 3620941 - 3621 1 9 4

Τ' Τ' Τ' Τ' Τ' Τ' Λ Τ' Τ' Τ' Τ' Τ' * * * * * Τ' 3 Τ' Τ' Τ' Τ' Τ' Τ' Τ' Τ' Τ' Τ' Τ' > Τ' Τ' Τ' Τ' Τ' Τ' Τ' Τ' Τ' Τ' Τ' 7'Τ ' Τ' Τ' 3 7* Τ' Τ' Τ' Τ' Τ' Τ' Τ' Τ' Τ' Τ' Τ' Τ' Τ' Τ' Τ' Τ' Τ' Τ' Τ' Τ' Τ' Τ' Τ' Τ' Τ' Τ' Τ' Τ' Τ' Τ' Τ' Τ' Τ' Τ' Τ' Τ' Τ' Τ' Τ' Τ' Τ' Τ' Τ' Τ' Τ' Τ' Τ' Τ'

9

χ <

* 8 < 9

Ε * Ν * A * X Ρ Ο Ν Ο X *

Β

Ι

ο Β Λ

ο Ι

Α

GUTENBERG Οί Έκδόσας· «Gutenberg» αισθάνονται την ειλικρινή ανάγκη να ευχαριστήσουν όλους τούς συνεργάτες τους, πού χάρη στην πολύτιμη τους συμβολή έγινε κα­ τορθωτό, μέσα στο έτος πού πέρασε, να ο­ λοκληρωθεί τό επίμοχθο πρόγραμμα έκατό νέων εκδόσεων στούς τομείς τής εκ­ παίδευσης, των επιστημών του άνθρώπου και τής λογοτεχνίας. Εκφράζουν τη βα­ θύτατη ικανοποίησή τους από τό επίπεδο συνεργασίας πού τηρήθηκε καί, με την ευ­ καιρία των Γιορτών, εύχονται Χρόνια Πολλά σ ’ όλους καί για τον Καινούργιο Χρόνο iggo ευτυχία καί δημιουργικότητα.

Κ ΥΚ ΛΟ Φ Ο ΡΟ ΥΝ

τά ποιητικά άπαντα (ελληνικό και ξενόγλωσσο έργο)

τον Γιώργου Σαραντάρη ( 1908- 1941) Έ λεος στα περιστέρια και στην ψυχή μας Τό έπ,ίσημο έργο μην ταράξει ή φωνή μας Τής θάλασσας, ή χαρά τον έρωτα Θά σβήσουμε από τή μνήμη τό θάνατο Ά τι’ τις εικόνες την ανυπαρξία ’Ελεύθεροι και καθαροί, μεταρσιωμένοι Σ ά νά μην είχαμε πονέσει Θά πατήσουμε πάνω ατά δάκρυα Κ α ι στη χυμένη ματαιοδοξία ’Ακολουθώντας την ιερή μας ορμή 'Όπως σκιρτάει.

ΓΙΩΡΓΟΣ ΣΑΡΑΝΤΑΡΗΣ

ΠΟΙΗΜΑΤΑ Σέ 5 έξαιρετικά φροντισμένους καί καλαίσθητους τόμους ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ, ΕΙΣΑΓΩΓΗ, ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ, ΣΧΟΛΙΑ ΚΑΙ ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ:

Γ. Γ. Μ ΑΡΙΝ ΑΚ Η Σ

’Από τις ’Εκδόσεις GUTENBERG

Εκδόσεις Πλέθρον Σ ε ι ρ ά : ΕΠ ΙΚΟ ΙΝ Ω Ν ΙΑ

ΚΥΚΛΟΦ ΟΡΕΙ

Βιβλιοπωλείο - Εκδόσεις: Μ ασσαλία ς 20α, 106 80 Α θήνα, Τηλ. 36.41.260,36.45.057

εκδόσεις

ΜΕΔΡΟΣ Γ. Γενναδίου 3 - τηλ. 36.02.007

ΓΙΑΝΝΗΣ ΡΙΤΣΟΣ ΠΟΙΗΜΑΤΑ 1958-1967 Τ Ο Μ Ο Σ 9ος ΟΙ ΓΕΡΟΝΤΕΣΕΣ ΚΙ Η ΘΑΛΑΣΣΑ 1958 ΕΝΑΣ ΠΙΝΑΚΑΣ ΜΕ ΜΙΚΡΕΣ ΠΙΝΕΛΙΕΣ 1959 ΧΡΩΜΑΤΙΚΕΣ ΛΕΠΤΟΜΕΡΕΙΕΣ 1960 ΜΟΝΑΧΙΚΑ ΣΧΕΔΙΑ 1962 ΟΣΤΡΑΒΑ 1962 Η ΜΠΡΑΤΙΣΛΑΒΑ ΕΙΝΑΙ Ο ΕΡΩΤΑΣ 1962 ΤΟ ΔΕΝΤΡΟ ΤΗΣ ΦΥΛΑΚΗΣ ΚΑΙ ΟΙ ΓΥΝΑΙΚΕΣ 1962 ΠΟΙΗΜΑΤΑ ΠΑ ΤΟΝ ΚΑΒΑΦΗ 1963 ΜΑΡΤΥΡΙΕΣ ΣΕΙΡΑΠΡΩΤΗ1957-1963 ΜΑΡΤΥΡΙΕΣ ΣΕΙΡΑΔΕΥΤΕΡΗ 1964-1965 ΜΑΡΤΥΡΙΕΣ ΣΕΙΡΑΤΡΙΤΗ1961-1967 ΑΡΧΑΙΟ ΦΡΟΥΡΙΟ 1966 ΤΑΝΑΓΡΑΙΕΣ 1967

ΚΥΚΛ Ο Φ Ο ΡΗ ΣΑ Ν

ΠΟΙΗΜΑΤΑ 1963-1972

ΓΙΑΝΝ ΗΣ ΡΙΤΣΟΣ

Τ Ο Μ Ο Σ 10ος

ΠΟΙΗΜ ΑΤΑ

Π°ίΗ Μ ΑΤΑ

ΓΙΛΝΝΗΣ Ρ I ΤΣΟ Σ

Π Ο ΙΗ Μ ΑΤ Α

Γ ΙΑ Ν Ν Η Σ . Ρ I Τ Σ Ο Σ Π Ο Ι Μ ΝΑ Α Τ Α

ΕΠΑΝΑΛΗΨΕΕ ΣΕΙΡΑΠΡΩΤΗ 1963-1965 ΕΠΑΝΑΛΗΨΕΙΣ ΣΕΒΡΑΔΕΥΤΕΡΗ1968 ΕΠΑΝΑΛΗΨΕΕ ΣΕΙΡΑΤΡΙΤΗ 1969 ΠΕΤΡΕΣ 1968 ΚΙΓΚΛΙΔΩΜΑ 1968-1969 ΔΕΚΑΟΧΤΩ ΛΙΑΝΟΤΡΑΓΟΥΔΑ 1968-1970 ΔΙΑΔΡΟΜΟΣ ΚΑΙ ΣΚΑΛΑ 1970 Ο ΤΟΙΧΟΣ ΜΕΣΑ ΣΤΟΝ ΚΑΘΡΕΦΤΗ 1967-1971 ΘΥΡΩΡΕΙΟ 1971 ΠΑΡΟΔΟΣ 1971-1972

Π ο λ λ ά α ξ ιό λ ο γ α β ιβ λ ία τ α ο π ο ία ε κ δ ό θ η κ α ν , τ α π ε ρ ισ σ ό τ ε ρ α , τ ο 198 9 δ ε ν έτ υ χ α ν κ ρ ι τ ι κ ή ς π α ρ ο υ σ ί α σ η ς α π ό τ ις σ ε λ ί δ ε ς τ ο υ π ε ρ ι ο δ ι κ ο ύ γ ι α κ α θ α ρ ά π ρ α ­ κ τ ικ ο ύ ς λ ό γ ο υ ς . Α π ό φ α σ ίσ α μ ε , λ ο ιπ ό ν , ν α π α ρ ο υ σ ιά σ ο υ μ ε π ε ρ ί τα 2 0 0 β ιβ λ ία τ α ο π ο ί α α ξ ίζ ε ι ν α ε π ι σ η μ α ν θ ο ύ ν έ σ τ ω κ α ι « ε ν σ υ ν τ ο μ ί α » . Α π ό τ ο υ ς 5 3 4 ε κ δ ο τ ι ­ κ ο ύ ς ο ίκ ο υ ς ε π ιλ έ ξ α μ ε τ ο υ ς 100, τ ο υ ς π ιο δ ρ α σ τ ή ρ ιο υ ς , κ α θ ώ ς κ ι α υ τ ο ύ ς π ο υ κ α ι μ ε έ ν α έ σ τ ω β ιβ λ ίο τ ο υ ς έ χ ο υ ν ν α κ α τ α θ έ σ ο υ ν κ ά τ ι σ η μ α ν τ ικ ό . Α κ ό μ η , π ρ ο σ π α θ ή σ α μ ε ν α υ π ά ρ χ ο υ ν β ιβ λ ία , π ο υ ν α κ α λ ύ π τ ο υ ν ό λ α τ α ε ν δ ια φ έ ­ ρ ο ν τ α ε κ τ ό ς α π ό τα α π ο λ ύ τ ω ς ε ξ ε ιδ ικ ε υ μ έ ν α . Ο ι π α ρ ο υ σ ιά σ ε ις ε ίν α ι σ ύ ν τ ο μ ε ς κ α ι κ α τ α τ ο π ισ τ ικ έ ς χ ω ρ ίς ν α π ρ ο β α ίν ο υ μ ε σ ε κ ρ ίσ ε ις , α φ ή ν ο ν τ α ς σ τ η δ ι α κ ρ ι τ ι κ ή ε υ χ έ ρ ε ι α τ ω ν α ν α γ ν ω σ τ ώ ν ν α α π ο φ α σ ί ζ ο υ ν γ ι α τ ο α ν τ ο ε κ ά σ τ ο τ ε π α ρ ο υ σ ι α ζ ό μ ε ν ο β ι β λ ί ο τ ο ύ ς ε ν δ ια φ έ ρ ε ι. Ε ξ ά λ λ ο υ κ ά π ο ι ε ς φ ο ρ έ ς , υ π α ιν ικ τ ικ ά , δ η λ ώ ν ο υ μ ε τη γ ν ώ μ η μ α ς . Τ α 100 β ιβ λ ία -σ ’ α υ τ ό τ ο τ ε ύ χ ο ς τ ο υ « Δ ια β ά ζ ω » - θ ’ α κ ο λ ο υ θ ή σ ο υ ν ά λ λ α τ ό σ α σ τ ο ε π ό μ ε ν ο τ ε ύ χ ο ς , ο λ ο κ λ η ρ ώ ν ο ν τ α ς έ τ σ ι τ η ν π α ρ ο υ σ ία σ η δ ια κ ο σ ίω ν κ α ι π λ έ ­ ο ν β ι β λ ί ω ν , ε κ α τ ό σ υ ν ο λ ι κ ά ε κ δ ο τ ι κ ώ ν ο ίκ ω ν . Επιμέλεια αφιερώματος: Ηρακλής Παπαλέξης.

102/αφιερω μα

Ελληνικό λεξικό, 1989. Ερμηνευτικό, ετυμολογι­ κό, συνωνύμων, αντιθέ­ των, κυρίων ονομάτων. Αθήνα, Τεγόπουλος - Φυτράκης, 1989. Σελ. 1006. Αρχ. 5000.

Η σημερινή γλωσσική πραγματικό­ τητα με τις αλλαγές που έχουν ση­ μειωθεί σε όλους τους τομείς, θέτει προβλήματα γραφής και ομιλίας. Το «Ελληνικό Λεξικό» (Β' έκδοση, βελτιω­ μένη και συμπληρωμένη) φιλοδοξεί να καλύψει τις ανάγκες του σύγχρο­ νου Έλληνα ανεξάρτητα από μόρφω­ ση και επάγγελμα. Στις 70.000 λήμματα ο αναγνώστης θα βρει κάθε λέξη με την ερμηνεία της, την ορθογραφία τής, την ετυμο­ λογία, τα συνώνυμα και τ' αντίθετά της και τη θέση της σε δόκιμες φρά­ σεις της λογοτεχνίας μας. Ο τόμος περιέχει επίσης λεξικό Κυρίων ονο­ μάτων και αρχικόλεξων καθώς και γραμματικές και συντακτικές πληρο­ φορίες. Ας σημειωθεί τέλος, ότι ο ο­ γκώδης τόμος περιλαμβάνει όλους τους νέους όρους που επέβαλανστη γλώσσα μας η νέα τεχνολογία, οι·1ε­ πιστήμες, η ένταξή‘μας στην Ε.Ο.Κ, οι διεθνείς σχέσεις και η ισότητατων δύο φύλων.

λεύ μα Τ Α Κ Η ΨΑΡΑΚΗ: Γονυ­ κλισίες. Αθήνα, Βιβλιόφι­ λ α , 1989.

Ένα νέο λεύκωμα με φωτογραφι­ κό υλικό από το αρχείο του γνωστού δημοσιογράφου Τάκη Ψαράκη έχει για βασικό του θέμα τις γονυκλισίες. Μια συγκεκριμένη σωματική κίνη­ ση που μπορεί να εκφράζει ποικίλα συναισθήματα ανάλογα με το χρόνο Και το χώρο: Οι φωτογραφίες συνο­ δεύονται από ποιητικά αποσπάσμα­ τα μεγάλων μας ποιητών ακολου­ θώντας, ίσως, κάττοια αντιστοιχία λό­ γου και εικόνας τελείως προσωπική. Το λεύκωμα αυτό κυκλοφορεί μόνο σε 510 αριθμημένα αντίτυπα.

Γ ΙΑ Ν Ν ΑΡ Α ΧΡΗΣΤΟΥ: Το πραγματικό και το φαντασιώδες στην πολιτι­ κή οικονομία. Αθήνα, Δό­ μος, 1989. Σελ. 292. Δρχ.

1500.

Στο βιβλίο αυτό γίνεται μια προ­ σπάθεια φιλοσοφικής παρέμβασης στην Πολιτική Οικονομία. Ο Γιανναράς εντοπίζει τα αδιέξοδα και αναλύ­ ει τη σχέση τους με την «επιστημολογίά» πού θεμελιώνει τη σύγχρονη οικονομική θεωρία και πρακτική, και διαπιστώνει έναν εγκλωβισμό των κοινωνικών επιστημών, και ιδιαίτερα της Πολιτικής Οικονομίας, στη νευτώνια αντίληψη της πραγματι­ κότητας. Επίσης το βιβλίο προεκτείνει την προβληματική του Μαξ Βέμπερ για τις θρησκευτικές ρίζες του καπιταλι­ σμού καταδείχνοντας τη σύγχυση πράγμάτικοι'ςκαι φαντασιώδους στη μεταφυσική θεμελίωση της οικονομι­ κής επιστημολογίας.

ΧΟ Μ Π Σ ΤΟΜΑΣ: Λεβιά­ θαν ή Ύ λη, Μορφή και ε­ ξουσία μιας εκκλησιαστι­ κής και λαϊκής πολιτικής κοινότητας. Μετ. Α. Μεταξόπουλος, Γρ. Πασχαλίδης. Τόμοι Α ' + Β ’. Α ­ θήνα. Γνώση, 1989. Σελ.

428 + 338. Δρχ. 2000 + 2000.

Ο Λεβιάθαν είναι ένα βιβλικό τέρας δηλ- το κράτος. Αναλαμβάνει να κυ­ βερνήσει τους ανθρώπους, οι οποίόι βρίσκονται σε μια διαρκή διαμάχη, ε­ πιβάλλοντας την ειρήνη σε μια κοι­ νωνία με απόλυτες εξουσίες. Ο Χομπς βασιζόμενος στο ότι οι άνθρω­ ποι είναι από τη φύση τους κακοί θε­ ώρησε ότι οφείλουν να ζήσουν κοι­

νωνικά κάτω από μια ισχυρή κρατι­ κή εξουσία. Γι- αυτό δημιούργησαν έναν πανί­ σχυρο Λεβιάθαν και του παραχώρη­ σαν όλες τις εξουσίες. Ο Χομπς (1588-1679) απαντά στο ~τι είναι μια οργανωμένη κοινότητα ανθρώπων, τι τη δημιουργεί, τι τη συντηρεί και τι την καταστρέφει· στο τι είναι ισχύς, τι εξουσίες και τι θεσμοί και πώς εί­ ναι φτιαγμένος ο άνθρωπος. Παράλληλα διατυπώνει τις επιστη­ μολογικές και μεθοδολογικές αρχές, οι οποίες σήμαναν την αποκοπή της σύγχρονης θεωρητικής σκέψης από τις μεσαιωνικές και θρησκευτικές πα­ ραδόσεις. Ο «Λεβιάθαν» αποτελεί ένα από τα μνημεία του ανθρώπινου πνεύματος.

ΜΠΑΡΑΚΑΗ Χ Α Ρ .: Γνωμικά και παροιμίες. Γ ν ω μ ικ ά κ α ι αποσπά­ σματα των Αρχαίων Ελ­ λήνων (Κείμενο - Μ ετά­ φραση). Παροιμίες - πα­ ροιμία κές φράσεις - δη­ μο τικά δίστιχα. Αθήνα, Εσ τία, 1989. Σελ. 264. Δρχ. 1600. Π Α Π Α Θ Α Ν Α Σ ΙΟ Υ ΚΩΝ. Απάνθισμα Σοφίας. Συλλογή γνωμικών από την αρχαιότητα μέχρι σή­ μερα. Αθήνα, Π ύρινος Κόσμος, 1987. Σελ. 451. Δρχ. 2700. Ο Χαρ. Μπάρακλης ασχολείται συ­ στηματικά με την ανθολογία της αρ­ χαίας ελληνικής γραμματείας, καθώς και τη σοφία του λαού μας. Εκατοντάδες γνωμικά και αποσπά­ σματα των αρχαίων Ελλήνων διανοητών, με το πρωτότυπο και τη μετά­ φρασή τους, ταξινομούνται σε ενό­ τητες θεμάτων στο. πρώτο μέρος γου βιβλίου. Στο δεύτερο μέρος περιέχονται λαϊκές παροιμίες, παροιμιακές φράσεις και δημοτικά δίστιχα από την αρχαιότητά μέχρι σήμερα. Το βι­ βλίο συμπληρώνεται με περιληπτι­ κές βιογραφίες των αναφερόμενων στοχαστών, με ευρετήριο εννοιών και κυρίων ονομάτων και πλούσια βι­ βλιογραφία.

• Στο σημείο αυτό είναι χρήσιμο να θυμίσουμε και το βιβλίο του Κων. Πα­

αφιερωμα/103 παθανασίου «Απάνθισμα Σοφίας. Συλλογή γνωμικών από την αρχαιό­ τητα μέχρι σήμερα», που το περιεχό­ μενό του συντίθεται από διατυπώ­ σεις έγκυρης αλήθειας, που έχουν δι­ δακτική αξία. Καί, όπως διαβάζουμε στο λήμμα «ΑΛΗΘΕΙΑ» του βιβλίου, «Δεν υπάρ­ χει δώρο μεγαλύτερο για τον άνθρω­ πο να πάρει, ούτε για τον θεό σεμνό­ τερο να χαρίσει, από την αλήθεια». (Πλούταρχος, Περί Ίσιδσς και Οσίριδος)

ψυχο λο, για Κ Α Ν Α ΚΑ ΚΗ ΓΙΩΡΓΟΥ: Β λέπω τα δάκρυά σου. Μετ. Καίτη Α. Κομμένου. Α θή να , Libro, 1989. Σελ.

278. Δρχ. 1.800. Η θλίψη από κάποια απώλεια, έ­ να πένθος που δεν έχει ξεπεραστεί είναι η αιτία πολλών ενοχλημάτων και ιασθενειών Ο ψυχολόγος Γιώργος Κανακάκης στο βιβλίο του «Βλέπω τα δάκρυά του» παρουσιάζει πρακτικούς και εν­ θαρρυντικούς τρόπους για να συμβιώσουμε χωρίς φόβο με τη θλίψη που προκαλεί η απώλεια και ο χω­ ρισμός όχι μόνον προσφιλών προ­ σώπων, αλλά και της εργασίας, του σπιτιού, της πατρίδας και της υγείας. Και πώς μπορούμε αυτό το συναί­ σθημα να το χρησιμοποιήσουμε για μια δημιουργική καινούρια αρχή στη ζωή μας.

ΤΣΑΛΙΚΟΓΛΟΥ ΦΩΤΕΙ­ ΝΗΣ: Μ υθολογίες βίας και καταστολής. Αθήνα, Π απαζήση, 1989. Σ ελ.

256. Λρχ. 1.500. Η Φ. Τσαλίκογλου, ψυχολόγος και αναπληρώτρια καθηγήτρια στο Πάντε.ιο Πανεπιστήμιο, μας είναι γνω­ στή και από τα δύο προηγούμενα βι­ βλία της, «Σχιζοφρένεια και φόνος» και «Ο Μύθος του Επικίνδυνου Ψυ­ χασθενή». Στην παρούσα μελέτη η συγγρα­ φέας προσεγγίζει με διεισδυτικό και προωτότύπο τρόπο τα φαινόμενα της βίας και της παρέκκλισης. Επιχει­ ρεί να δώσει τη δική της απάντηση στα εξής ερωτήματα: Τι είναι τελικά και πώς ορίζεται η παρέκκλιση; Ποιοι είναι οι μηχανισμοί κατασκευ­ ής της; Αποτελεί ιδιότητα μιας προ­ σωπικότητας ή χαρακτηρισμό που α­ ποδίδεται σε μια συμπεριφορά; Απο­ τελεί προϊόν ψυχικών ή καί κοινωνι­ κών συγκρούσεων; Ποια είναι η α­ πάντηση Της κοινωνικής ομάδας στην παρέκκλιση; Η έννοια της παρέκκλισης είναι στενά συνυφασμένη με τις έννοιες της βίας και της επικινδυνότητας. Ό ­ μως, όπως αναφέρεται στην εισαγω­ γή του βιβλίου, «ο φόβος, η απειλή, ο θανάτος που ελλοχεύουν μέσα στις έννοιες αυτές, ενεργοποιούν την α­ νάδυση ανορθολογικών κοινωνικών στάσεων και συμπεριφορών απέναντί τους. Έτσι, αυτές οι συνάισθηματικά και ιδεολογικά φορτισμένες έν­ νοιες ευνοούν την ανάπτυξη μιας πλούσιας μυθολογίας που αλλοιώ­ νει δραματικά την πραγματικότητα, προσφέροντας πλασματικούς εφη­ συχασμούς στην ευρύτερη κοινωνι­ κή ομάδα».

NAPIER A. — WHITA­ KER C.: Οικογένεια, Μαζί όμως αλλιώτικοι. Μετ.: Ά γ γε λ ο ς Νίκας. Αθήνα, Κέδρος, 1989. Σελ. 416. Λρχ. 1.500. «Οι ρίζες των προβλημάτων του α­ τόμου πρέπει να αναζητηθούν στην οικογένειά του», υποστηρίζουν ο Καρλ Χουήτεκερ και Ωγκουστ Νέπιαρ και μας καλούν να παρακολου­ θήσουμε τη θεραπευτική τους μέθο­ δο. Μια συνηθισμένη οικογένεια, οι Μπράις, απειλείται με διάλυση. Οι συγγραφείς μας αναλαμβάνουν να ανακαλύψουν τα αίτια και τους κρυμ­

μένους εχθρούς για να τους εξουδε­ τερώσουν. Την αποκατάσταση της οικογένειας καταγράφουν οι συγ­ γραφείς - ψυχίατροι μ' ένα συναρπα­ στικό τρόπο και ταυτόχρονα προ­ βάλλουν την ελπιδοφόρο μέθοδο που ακολούθησαν.

ΟΥΣΠΕΝΣΚΥ ΠΗΤΕΡ. Ο Τέταρτος Δρόμος. Μετ. Χ α ρ ά λ α μ π ο ς Γ α λα νό πουλος. Αθήνα, Πύρινος Κόσμος, 1988. Σελ. 656. Δρχ. 3.800. Στο βιβλίο αυτό που είναι μια κα­ ταγραφή ομιλιών και απαντήσεών του σε ερωτήσεις, ο ΓΪήτερ Ουσπένσκυ (1878-1946) μιλάει για τον «τέ­ ταρτο δρόμο». Ο «τέταρτος δρόμος» είναι δρόμος για την αλλαγή του ανθρώπου, για την ανάπτυξή της συνειδητότητάς Τον αποκαλεί «τέταρτο» γιατί τον αντιδιαστέλλει από. τρεις άλλους δρόμους: του φακίρη, του μοναχού «Ο άνθρωπος πρέπει να μελετήσει τον εαυτό του... Ψυχολογία είναι η μελέτη του εαυτού», μας λέει ο Ουσπένσκυ, δείχνοντας προς την ίδια κατεύθυνση που το οικείο σε μας «γνώθι σαυτόν» δείχνει.

κοινω ψυχολο Kf| ΛΟγια Π Α Π Α Σ Τ Α Μ Ο Υ ΣΤΑΜΟΥ: Εγχειρίδιο κοινω­ νικής ψυχολογίας. Αθή­ να, Οδυσσέας, 1989. Σελ.

528. Δρχ. 2.500. Από τους πιο γόνιμους κλάδους της σύγχρονης ψυχολογίας, η κοινώνική ψυχολογία — νέα επιστήμη η ο­ ποία αναπτύχθηκε τα τελευταία 60 χρόνια — θεωρείται ως η επιστήμη που μελετά το άτομο μέσα στην οΓ μάδα και ως επιστήμη της κοινωνι­ κής συμπεριφοράς. Το κενό που υπάρχει στην Ελλάδα

104/αψιερωμα σε σχέση με την Κοινωνική Ψυχολο­ γία φιλοδοξεί να πληρώσει αυτό το επιστημονικό εγχειρίδιο, το οποίο α­ ποτελεί λεπτομερή εισαγωγή στο γνωστικό αντικείμενο αυτής της νέ­ ας επιστήμης. Ο αναγνώστης θα βρει πολλές κοινωνικοψυχολογικές θεωρίες και πει­ ραματικές έρευνες που αναφέρονται στις' ενδο-ατομικές επεξεργασίες πληροφοριών, στις σχέσεις μεταξύ των ομάδων μ<ι στα φαινόμενα κοι­ νωνικής επιρροής της ιδεολογικής προπαγάνδας.

παρα ψυχο λο, για Ν ΤΑΚΟ Υ ΘΕΟΔΩΡΑΣ: Αστρολογία. Δ ' έκδοση. Αθήνα, Δωδώνη, 1989. Σελ. 480. Δρχ. 2.800.

Με την αρχή της καινούριας χρο­ νιάς, σχεδόν «όλοι», θα θέλατε να ξέ­ ρατε τι σας επιφυλάσσει το μέλλον. Απαραίτητο βοήθημα για τις προβλέ­ ψεις σας, είναι το ογκώδες βιβλίο της Θ. Ντάκου «Αστρολογία». Θα μάθε­ τε για τη σχέση του ζωδίου σας με τους πλανήτες, την επιρροή του κά­ θε πλανήτη στο ζώδιό σας, τη σχέ­ ση των ζωδίων μεταξύ τους και βασικά στοιχεία του χαρακτήρα σας, ανάλογα με την ημερομηνία γέννη­ σης, τα οπε α και σας καθορίζουν. Για τους πιστούς του είδους.

δήμο

ΥΡ« φ

ια

VALLIN JACQUES: Ο πληθυσμός της γης. Εξε­ λ ίξ εις , Π ροβλήματα, Προοπτικές. Μετ. Γ. Σερελέα. Επιμέλεια: Δ.Γ. Τ σαούσ ης. Α θήνα, G utenberg, 1989. Σ ελ.

144. Δρχ. 1.100.

Τα τελευταία 40 χρόνια ο πληθυ­ σμός της γης έχει διπλασιαστεί. Από 2,5 δισεκατομμύρια μέχρι το 1950, σήμερα ανέρχεται σε 5 δις. Αυτή η δημογραφική έκρηξη στο δεύτερο μι­

σό του 20ού αιώνα δημιουργεί πολ­ λά ερωτήματα. Μερικοί ισχυρίζονται ότι μερικές δεκαετίες μετά ο πλανή­ της μας δε θα μπορεί να θρέψει τους κατοίκους του. Άλλοι διατείνονται ό­ τι ο φυσικός πλούτος της γης είναι σε υπερβολικό βαθμό αναξιοποίη­ τος. Υπάρχουν βέβαια κι άλλες πολ­ λές θεωρίες σχετικά με τον πληθυ­ σμό της γης και τα αδιέξοδα που μπορεί να δημιουργήσει. Ο J. Vallin επιχειρεί να απαντήσει σ' αυτό το πολύπλοκο πρόβλημα του παγκόσμιου πληθυσμού σήμε­ ρα, μελετώντας όλες τις δυνατές πα­ ραμέτρους του. Και μια παρατήρηση. Γιατί δεν υ­ πάρχει καμιά πληροφορία για το συγγραφέα στο βιβλίο;

κοινω νιο λο, για Μ Ο Υ Σ Ο Υ Ρ Ο Υ Λ . Μ .: Κοινω νιολογία της σύγ­ χρονης οικογένειας. Αθή­ να, Gutenberg, 1989. Σελ.

206. Δρχ. 1.300.

Η «κρίση» του θεσμού της οικογέ­ νειας, η αξιοποίηση του αρχειακού υ­ λικού από ιστορικούς και ιστορικούς δημογράφους (υλικό που αντιδια­ στέλλει τη «σύγχρονη» από την «πα­ ραδοσιακή» οικογένεια), η δράση του γυναικείου κινήματος, η έμφαση στη συζυγική σχέση σε αντίθεση με την υποβαθμισμένη σχέση γονέώνπαιδιών, ο πολλαπλασιασμός των δηυοσιεύσεων των σχετικών με την οικογένεια, είναι λόγοι που επιβάλ­ λουν τη μελέτη και ερμηνεία των οι­ κογενειακών φαινομένων, με σκοπό την πρόβλεψη και χάραξη μιας π ο­ λιτικής. Με βάση αυτά τα δεδομένα η Λ. Μουσούρου έγραψε την «Κοινωνιολογία της Σύγχρονης Οικογένειας», βιβλίο που πραγματεύεται τις λει­ τουργίες της συμβατικής σύγχρονης

οικογένειας, τα δημογραφικά στοι­ χεία σχετικά μ' αυτήν, τα εναλλακτι­ κά προς αυτήν σχήματα, την επίδρα­ ση των νέων τεχνολογιών και τον κύ­ κλο της οικογενειακής ζωής.

ΦΙΔΙΑ I. ΒΑΣΙΛΗ: Κοι­ νωνικά συστήματα στον 20ό αιώνα. Τόμος A '. Α ­ θήνα, Gutenberg, 1988. Σελ. 176. Δρχ. 1.300.

Ο κοινωνιολόγος καθηγητής του Παντείου Πανεπιστημίου Βασίλης Φιλίας στο βιβλίο του «Κοινωνικά συ­ στήματα στον 20ό αιώνα», επιχειρεί προσεγγίσεις στα φιλοσοφικά και ι­ δεολογικά ρεύματα που επηρέασαν, τόσο την κοινωνιολογική, όσο και την πολιτική σκέψη στον αιώνα μας. «Στο πλαίσιο αυτό», γράφει ο συγ­ γραφέας στον πρόλογό του, «δόθη­ κε ιδιαίτερο βάρος στην ανάλυση των απόψεων εκείνων, που εμφανίστη­ καν ως αντιτοποθετήσεις ή συμπλη­ ρώσεις του μαρξισμού με κύριο στό­ χο την κριτική αναθεώρησή του». Το βιβλίο απευθύνεται κυρίως στους φοιτητές κοινωνιολογίας. Ό ­ μως, πέρα από τους σπουδαστές, το έργο αυτό του Β. Φίλια έχει σκοπό του να γίνει η αφορμή να ξεκαθαρι­ στούν θεωρητικά ζητήματα που ώς τώρα αντιμετωπίζονταν ευκαιριακά και ενδιαφέρουν κάθε σύγχρονο σκεπτόμενο άνθρωπο.

L IPPM AN N XV.: Κοινή γνώμη. Μετ. Γιώργος Καραγιάννης. Αθήνα, Κάλβος, 1988. Σελ. 376. Δρχ.

1.500.

Η έννοια της έκφρασης «κοινή γνώΜη» είναι σε όλους οικεία, ώστε την μεταχειριζόμαστε ως κάτι αυταπόδει­ κτο. Ήδη ορισμένες εκφάνσεις της «κοινής γνώμης» ανευρίσκονται στις κλασικές έννοιες: φήμη (fama), δημό­ σια υπόληψη (public reputation), διά­ δοση (rumor), φωνή λαού (vox ροpuli), συναίνεση των εθνών (consesus gentium), από τις οποίες η τελευταία σήμαινε - στη Ρωμαϊκή Αυτοκρατο­ ρία - την κοινή γνώμη ως βάση της νομικής και πολίτη ής κυριαρχίας. Η «Κοινή Γνώμη», ενώ εκδόθηκε για

αφιερωμα/105 πρώτη φορά στις Η.Π.Α το 1922, ε­ -κισμό στις συνθήκες του αυταρχικού ξακολουθεί να θεωρείται σήμερα α­ γρατισμού.

I | & πό τις πιο θεμελφ^ιςάιργμ^τείες Πολιτικά ενδιαφέρουσα καΐϊπίκα|ΐ πολιτικής φιλοσ^Ιάς καί Μινώνικής Βρ η Ι μετάΐΤη συγκράτηση ιηςαικαφψυχολογίας. μενικής κυβέρνησης, είναι η παρα­ Ο W. Lippmann εξετάζει κάτω α­ τήρηση του Κώστα Σημίτη στην εισαπό ποιές συνθήκες διαμορφώνεται η1 . γωγή του βιβλίου ότι «η απάντηση κοινή γνώμη και τι λειτουργίες επ/στην κρίση δεν μπορεί να προτελεί στα ^μδ%®ι!ανό^ιτεθίιατ^!' : έλθει μόνον απότη« αντιπαράθεση Ειδικότερα, αναφέρεται στη λογοκρι­ κομμάτων. Θα προέλθει και από την σία και την ατομικότητα, στα στερε­ αντιπαράθεση λαϊκιστών και εκσυγ­ ότυπα και την ανίχνευσή τους, στην χρονιστών μέσα στα κόμματα». έννοια του συμφέροντος, στον εγω­ κεντρικό άνθρωπο, cfro ρόλο της βίας, στο ρόλο των εφημερίδων και οήην οργανωμένη συλλογή πληροφορίων. Μ ΛΝ ΤΕΛ Α Ν Ε^ΣΟΝ:

περασμένου αιώνα και, επίσης, τα εί­ δη που απευθύνονταν σ' ένα κοινό, . που συμττεριελάμβανε και τα κατώ­ τερα, λαϊκά'στρώματα του αστικού χώρου. Μ' αυτόν τον τρόπο μας ει_ σάγει ο Μ. Μερακλής στο βιβλίο του το οποίο απαρτίζεται από τα τέσσε­ ρα δοκίμια:-Τι είνα^λογοτεχνία, Το παραμύθι, Παροιμία - αίνιγμα, Λαϊ­ κό μυθιστόρημα. Γραμμένο με σαφήνεια και επιστημονικότητα το βιβλίο αυτό του Μ.

1 Μερακλή'—'όπωςάλλωστβ και όλη { του η ρουλειά — είναι έναίχρήσιμο I εργαλείο για σπουδαστές, καθηγηI τές, μελετητές. ,, γ.κ..

Το Απαρτχάιντ. Μετ. Ελέ­ νή Αστεριού. Αθήνα, Η­ ρόδοτος,·] 989. Σελ. 12Ζ. Δρχ. 400.

πολιτική

Ο Νέλσον Μαντέλα, είναι παγκόσμια γνωστός από τους αγώνες του κατά'του Απαρτχάιντ. Υπήρξε κύριος ..•,.καίΧΙΥΡρούμενος στις δυο γνωστές δί­ κες κατά των Νοίίόάφρϊκάνών πα­ τριωτών ήγετών ifj 1962 και 1964, ό­ ΜΟΎΖΕΛΗ Ν ΙΚΟΥ που υπερασπίστηκε ο ίδιος τον εαυ­ ΛΙΠΟΒΑΤΣ ΘΑΝΟΥ τό του. Σ Π Ο Υ Ρ Δ Α Λ Α Κ Η ΜΙΣτις δύρ αυτές αγορεύσεις του, οι ΧΑΑΗ: Λαϊκισμός και οποίες σΰνθέτουν-και τρ.βιβλίο, παί ; πολιτική. Εισαγωγή: Κώ­ ρουσιάζει την ιστόρίά ταυ Αφρικανι­ στας Σημίτης. Αθήνα, κού Εθνικού Κογκρέσου από το ξεκίΓνώσή; 1989. Σελ' 76. % νημά του, ενώ αποκαλύπτει τη. δια­ Αρχ. 400. δικασία μίέσα από.την οποία οί ήγέ; Το φαινόμενο τρυ λαϊκισμό^) εξετά­ !: τες τού πέρασαν διαδοχικά, από Τη ζεται στα κείμενα ποό αποτελούν το ! νομιμόφρονα αντιπολίτευση στην α' 'πέργίΟΤΤΗ δίκη τής Πρετόριας, -220-, I βιβλίο αυτό.

■...·ΣτθΛρώτο.Λ.α,Μ..Μουζέληςυ3αχαί.. κτωβρίου - 7 Νοεμβρίου 1962) και α­ ντά (πο ερώτημα αν ο λαϊκ|σμός. ι:ί- · πό την απεργία σϊ|> σαμποτάζ (EJ δί­ κη της Ριβόνια, Οκτώβρης 1963 ναι ένας τρόπος ένταξης των. μαζών Μάιος 1944). '.:ύΆ στις πολιτικές διαδικασίες, 6 Θάνος Λ[ποβατς αναλύει το. φαινόμενο του λαϊκισμού από τηΌΚόπιά της πολι­ τικής ψυχολογίας, ενώ ο Μ, Σπρυρ- " δαλάκης τοποθετεί τον ελληνικίτλαϊ-

λαο,γρα φια Μ ΕΡΑ ΚΛΗ ΜΙΧΑΛΗ : Τι είναι λαϊκή λογοτεχνία. Αθήνα, Σύγχρονη Εποχή, W89. Σελ. 72. Δρχ. 350. Με τον όρό λαική.λογοτεχνία, ορί­ ζουμε τα λογοτεχνία εκείνα είδη, ? που'γνώρισαν και ΐΓάρήΥαγαν οι α, ' Υρόίες;’(ττά πλαίσιά, ιης χωριάτικης κοινότητας, ώς τα τέλη.τΐέρίποο του

Κ Ο Υ Ρ ΙΛ Σ Κ Ι Φ ΙΛ Ι Π: DNA. Το νήμα της ζωής και οι γενετικές επεμβά­ σεις. Αθήνα, Εκδόσεις Ράππα, 1989. Σελ. 400. | Δρχ. 1.800.

To «pNA» είναι από τα βιβλία που αναφύονται στις γενέτικέιξ επεμβά­ σεις. Με τη διαΰγειά του και τη σχε­ τική απλοποίηση τήςε'πιήπίημονικής ορολογίας; γίνέταίπροσιτό και στους μη ειδικούς. Ακόμη απαντά σε όσους ζητούγ να μάθομν πώς ο άνθρωπος έφταά&στο σήμείο ν!α καθορίζει την κληρονομικότητα, κι αν ταχαρακτη­ ριστικά1'' ^ διαφόρων ειδών των έμ­ βιων θα εξαρΤώνται προσεχώς από τη δική μας εκλογή. Ο Κουρίλοκι εξι­ στορεί τη .μοναδική περιπέτεια των γενετικών επεμβάσεων, ενώ περιγρά­ φει ι ις: μεθόδους και τα εργαλεία που χρησιμοποιούνται σ’ αυτό ιο μαστό­ ρεμα ;τών ζώντων οργανισμών.

ΝΕΑ ΒΙΒΛΙΑ από τις ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΠΑΤΑΚΗ Ζ«*Σορ« Το ηαραράδιασμα Μ;χαήλ Εχρογκόφ

ΕΚ Δ Ο ΣΕΙΣ

ΠΑΤΑΚΗ Σύγχρονα βιβλία μ ε σεβασμό στην υπεύθυνη γνώση WKHTAPA 3. 10678 ΑΘΗΝΑ, ΤΗΛ. 36.38.362

αφ ιερω μα/107

ι α τ ρ ι Κ ή

MIRKO D. GRMEK: Οι α­ σθένειες στην αυγή του δυ­ τικού πολιτισμού. Μετ. Α. Νικολαΐδον, Π. Ταμβάκη, Γ. Βερέμης, Σ. Ποταμιάνος. Αθήνα, Χατζηνικολή, 1989. Σελ. 528. Αρχ.

5.000. Βιβλίο που ασχολείται με την ιστο­ ρία των νόσων, ιδιαίτερα δε με ορι­ σμένες νοσολογικές αντιλήψεις της αρχαιότητας, οι οποίες μπορούν να μας διαφωτίσουν σχετικά με τις πραγ­ ματικές παθολογικές καταστάσεις. Αν και η μελέτη αυτή περιορίζεται στην ανατολική Μεσόγειο, υπερβαί­ νει αυτό το γεωγραφικό πλαίσιο και καταλήγει σε συμπεράσματα που α­ φορούν το σύνολο των χωρών της Η πρωτοτυπία του βιβλίου συνίσταται σε μια διεπιστημονική προ­ σέγγιση και στην εφαρμογή πολλών νέων μεθόδων ιατρικο-ιστορικής έ­ ρευνας, όπως της παλαιοπαθολογίας και της παλαιοδημογραφίας, της εικονογραφίας, των πρόσφατων γνώσεων της γενετικής, της ανοσο­ λογίας, της επιδημιολογίας και της κλινικής ιατρικής.

τ έ χ ν ί;ς

ΣΤΕΦΑΝΙΑΗ ΓΙΑΝΝΗ: Ζωγραφική στην εξορία. Αθήνα, Σύγχρονη Εποχή, 1988. Σελ. 60. Αρχ. 2.000. Το άλμπουμ με 24 ακουαρέλλες και 30 σχέδια του Γιάννη Στεφανίδη εί­ ναι μια επιλογή από 138 έργα που έγιναν στην εξορία το 1948-49 στο Κοντοπούλι της Λήμνου. Ο εξορισμέ­ νος καλλιτέχνης ζωγραφίζει εικόνες μέσα από το στρατόπεδο αλλά και από το χωριό όπως το έβλεπε πίσω από τα σύρματα. Γεμάτα κίνηση τα σχέδιά του και χρώματα οι ακουαρέλ­

λες του σε κάνουν να αναρωτιέσαι πού έβρισκε τέτοια δύναμη να εκφράσει με το χρωστήρα του μια ζωή ήρεμη, ζωντανή, αρμονική. Στα θε­ τικά του άλμπουμ πρέπει να προ­ στεθεί και η περιεκτικότατη εισαγω­ γή - μαρτυρία που διακρίνεται από μια βαθιά ανθρωπιά και καλοσύνη.

ΚΟΥΝΕΝΑΚΗ ΠΕΓΚΥΣ: Νέοι Έ λληνες Ρεαλιστές.

1971-1973. Αθήνα, Εξά­ ντας, 1988, Σελ. 150. Αρχ.

1.000. Η γνωστή δημοσιογράφος Πέγκυ Κουνενάκη μ' αυτή την ενδιαφέρου­ σα εργασία, αναφέρεται στη δράση της εικαστικής ομάδας των «Νέων Ελ­ λήνων Ρεαλιστών» που καταγράφε­ ται στην ιστορία της νεοελληνικής τέχνης στη διάρκεια της τριετίας 1971-73. Την ομάδα αποτελούσαν οι πέντέ, νέοι τότε, Έλληνες ζωγράφοι, Γιάννης Βαλαβανίδης, Κλεοπάτρα Δίγκα, Κυριάκος Κατζουράκης, Χρόνης Μπότσογλου και Γιάννης Ψυχοπαίδης που με τα έργα τους προ­ σπάθησαν να επιτύχουν μια παρέμ­ βαση εικαστική και κοινωνική σε δύ­ σκολους καιρούς... Στο βιβλίο παρατίθενται τα ντο­ κουμέντα που συνοδέυσαν την είσο­ δό τους στον καλλιτεχνικό χώρο, οι κριτικές που γράφτηκαν στον τύπο και οι συνεντεύξεις τους.

SYLVESTER DAVID: Η ωμότητα των πραγμάτων. Συζητήσεις 'με τον Francis Bacon. Α θ ή να , Ά γ ρ α , 1988. Σ ελ . 232. Α ρ χ .

2.2m . Οι αποκαλυπτικές συνεντεύξεις του ζωγράφου Francis Baconcrrov κριτικό τέχνης David Sylvester έγιναν στο διάστημα 1962-1986. Σ' αυτές βρίσκεται συμπυκνωμένη μια μονα­ δική κατάθεση του διάσημου ζωγρά­ φου πάνω στην τέχνη του και την τέ­ χνη γενικά. Ο F. Bacon μιλά για τους

στόχους του ως ζωγράφος, τον τρό­ πο που δουλεύει, τη ζωή ίου. Η έμ­ μονη προσπάθειά του πάνω σε έρ­ γα παλιών ζωγράφων και σε φωτο­ γραφίες, η εξάρτησή του απ' το τυ­ χαίο, οι απόψεις του για τους τρό­ πους με τους οποίους έχει ερμηνευθεί η δουλειά του, είναι μερικά από τα θέματα που συζητήθηκαν και διερευνήθηκαν σε βάθρς, κατά τη διάρ­ κεια αυτών των συναντήσεων με τον D: Sylvester. Την καλαίσθητη έκδοση συμπλη­ ρώνουν 146 φωτογραφίες, ένα χρονόλόγιο, ένα δοκίμιο του Andrew Durham για την τεχνική του Bacon καθώς και 14 έγχρωμες εικόνες.

αρχι Α Τ ί.

κτο.

ν ι κ η

Ελληνική Παραδοσιακή Α ρχιτεκτονική. Βέροια. Αθήνα, Μ έλισσα, 1989. Σελ. 40. Αρχ. 9m . Ελληνική Παραδοσιακή Αρχιτεκτονική. Καστοριά. Αθήνα, Μ έλισσα, 1989. Σ ελ. 72. Α ρχ. 16m. Ακόμη 2 τεύχη για την ελληνική παραδοσιακή αρχιτεκτονική. Σειρά που σκοπό έχει την περισυλλογή ε­ νός διάσπαρτου υλικού έτσι, ώστε να δοθεί μια εικόνα του αρχιτεκτονικού φαινομένου των τελευταίων αιώνων στον ελληνικό χώρο! Τα έργα γρά­ φονται από αρχιτέκτονες και έχουν ως αντικείμενο κυρίως τους παραδο­ σιακούς οικισμούς και τις κατοικίες. Στους τόμους αυτούς παρουσιά­ ζονται δύο αξιόλογες για την αρχιτε­ κτονική τους αισθητική πόλεις της Μακεδονίας, η Βέροια και η Κα­ στοριά. Η Βέροια, πόλη ιστορική με συνε­ χή παρουσία μέσα στο χρόνο, δια­ μόρφωσε την τοπική αρχιτεκτονική της μορφή κατά την τελευταία περίο­ δο της Τουρκοκρατίας. Η Καστοριά γνώρισε ιδιαίτερη άν­ θιση τα Βυζαντινά χρόνια όπως αποδεικνύει ο μεγάλος αριθμός των

Γ

ΕΚ ΔΟ ΣΕΙΣ ΟΛΚΟΣ ΚΥΚΛΟΦΟΡΟΥΝ ΓΟΥΣΤΑΤΟΣ

£ ΓΟΥΣΤΑΥΟΣ Φ Λ Ω Μ Π Ε Ρ «Το Τ α ξίδι στη ν Ε λ λ ά δα » Π ρόλογος Κ .Θ . Δ η μαράς Σ ειρ ά Κ οινω νική ς Α νθρω πολογίας Μ ετάφρ. Π .Α . Ζ άννας 1. «Βαυβώ — Το μυθικό αιδοίο» του Ζω ρζ Ν τεβερέ μτφρ. Γ. Τ όλιας 2. «Ο μύθος του Ανδρογύνου» του Ζαν Λ ιμ π ίς μτφρ. Αριστ. Π αρίση Τ η λέμ α χο ς Μ αράτος «Η άλλη πλευρά»

ΝΕΕΣ ΕΚΔΟΣΕΙΣ 3. «Θ ρησκεία κ α ι Έ ρ ω ς» του Β. Σ ούμπαρτ μτφρ. Μ ιχ. Κ ο π ιδ ά κη ς «Α λληλογραφ ία Γ . Σ εφέρη - Τ . Μ αλάνου» Ε π ιμ έλεια : Δ. Δ ασκαλόπουλος

Κ ΕΝΤΡΙΚ Η ΔΙΑ Θ Ε ΣΗ : ΒΟΥΚΟΥΡΕΣΤΙΟΥ 3 (1 0 5 64) ______________ Τ η λ. 3 2 54 5 3 8 - 32 53 173

αφιερωμα/109 ρ περίκομίΜ ^τοιχογρΛ^ μένω ^^ ' κλησιών.-ΐα ωραία αρχοντόσπιτα σε συνδυασμό με την ομορφιά τρυ φ υ­ σικού τοπίου παρουοιάζ&'σΐ' ένα θέ­ αμα α ρ γ ί α ς και γραφιΐίότηϊο®..

κινη ματο , γρα φος

Γουέλςρταρουσιάζεται ρ*_αυτό το βι­ βλίο, β ο υ εντάσ σετ^^ τΐη σ ^ρά «Πρόσωπα και ιδέες»,' Ο Ουρς Τζέγι γράφει για τογ «Αυρλοκλφωτο» Γουέλς;«ο Π.Μ: Ααντί- J τζις το: «Ο Ό ρ σ ο ν Γουέλ δεν 'απά-,.. ντά», ενώ ο Πίτερ,Μπούτσα παρου1'νιάξέ?0&!·σχολιάσβενη φιλμογράφία ί!

ΓΡΗΓΟΡΙΟ Υ ΓΡΗΓΟ­ ΡΗ: Μνήμες σε Ά σπ ρο και σε Μαύρο. Αθήνα, Αιγόκερως,4988. Σελ. 192. Δρχ. 800:.:-^, «Ο Κόκκινες, Β, άχος», «Το πικρό ψωμί», «Η, θύελλα στο φάρο», έίνάι οι τίτλοι τφν^αινιών οι οποίες π ρ σ βλήθηκαν Ja πρώτα μεταπολεμικά XffWa σ τ ® τόπο' μας., G σκηνοθέ- : της αυτώνπων ταινιών, ο Γρηγόρης Γρηγορίου^λοότισε την εληνική; κι-,, νηματογραφίακαι με άλλα αξιόλογα έργά. 0 f 'Τρηγορίου συγκέντρωσε π ς αναμνήσεις του α πό την εττοχή των γυρισμάτων σ' ένα βιβλίο. Έτσι, -στις σελίδεςρυτής της έκδοσης δια­ βάζουμε γιά'τα κωμικά παραλειπόμένατων 'nMubv αλλά και τις ιδέες του σκηνοθέτη γϊα όσα διαδραματί- ; ζονται στα πλατώ. Το βιβλίο περι­ λαμβάνει μια σειρά φωτογραφιών;< α πό τα γυρίσματα των ταινιών εκεί­ νης της εποχής αλλά και χαρακτηρι­ στικές αφίσες.

ORSON WELLES: Μετ. Μαρία Αγγελίδου. Επιμέ­ λεια: Ά ρ η ς Εμμανουήλ. Αθήνα, Π λέθρον, 1988. Σελ. 163. Δρχ. 700. Ο σκηνοθέτης και πρωταγωνιστής της ταινίας «Πολίτης Καίην», Ό οσ ο ν

β .Α . Μ ΟΤΣΑΡΤ Α ' • Η Ζωή, Το 'Εργο, Η Ε­ ποχή του.

• Ο Κατάλογος Κέχελ Αθήνα, Ζαχαρόπουλος, 1989. Σελ. 608.

Για το ποια ήταν η πιρ αγαπημέ­ νη του ταινία ο Ό ρ σ ο ν Γουέλς λέει: «"Η Δίκη” είναι η καλύτερη ταινία π ου έκανα ποτέ μου. Ή μουν πιο ευ­ τυχισμένος παρά ποτέ- Ό σ ο κράτη­ σαν τα γυρίσματα πέρασα υπέροχες μέρες. Ή ταν αναζωογονητικό, μόνο χαρά Και ευχαρίστηση. Δεν μπορεί­ τε να φανταστείτε πώ ς ένιωθα».

Π Α ΖΟ ΔΙΝΙΠ ΙΕΡ ΠΑΟΑΟ : Ο κινηματογράφος της ποίησης. Αθήνα, Λιγόκερως, 1989. Σελ. 48. Δρχ. 350. ΠΑΖΟΔΙΝΙ ΠΙΕΡ ΠΑΟΛΟ: 6 κείμενα για τον κι­ νηματογράφο. Μ ε τ. Β. Μωυσίδη. Α θ ή να , Αιγόκερω ς, 1989. Σ ελ. 64. Δρχ. 350.

Β.Α. Μ ΟΤΣΑΡΤ Β ’ • Ντον Τζιοβάννι • Μαγικός Αυλός Αθήνα, Ζαχαρόπουλος, 1989. Σ ελ. 399. Δ ρχ.

2. 000. Στην αξιόλογη σειρά των μεγάλων μουσουργών και των έργων τους που εκδίδει ο οίκος Σ. I. Ζαχαρόπουλος έρ­ χονται να προστεθούν δύο ακόμα τό. i φαί, αφιερωμένοι και οι δύο στον Β.Α. Μότσαρτ. Στον πρώτο, θαυμάσια ει­ κονογραφημένο, ο αναγνώστης πληρόφορέίται α πό τον Γιώργο Ν. Δρό­ σο για τη ζωή του μουσουργού και το ιστορικό των έργων του. Τα τελευταία δημοσιεύονται σ' έναν χρονολογικό και θεματικό κατάλογο κατά Κέχελ. Στον δεύτερο τόμο περιλαμβάνονται οι δύο μεγάλες όπερες του ;μΜότσαρτ, ο Ντον Τζιοβάννι και ο Μαγικός Αυλός. Το λιμπρέτο του Λορέντζο ντα Πόντε για τον Ντον Τζιοβάννι και αυτό του Εμάνουελ Σικανέντερ για τον Μαγικό Αυλό μετέφρασε η Α­ λεξάνδρα Καμπουροπούλου. Εδώ πρέπει να π ούμε ότι εκτός α πό την ελληνική απόδοση, παρατίθεται τό­ σο Η6 ιταλικό όσο και το γερμανικό πρωτότυπο. Παρτιτούρες, γκραβούοες και σκίτσα συμπληρώνουν την 7 θαυμάσια εικόνα του τόμου.

Δυο μικρά σε σχήμα'βιβλία με κεί­ μενα για τον κινηματογράφο γραμ­ μένα από έναν από τους κύριους εκ­ φραστές του, τον Πιερ Πάολο Παζολίνι. Και στα δύο αυτά βιβλία ανα­ πτύσσονται οι θεωρητικές αναζητή­ σεις του Π. γύρω από την τέχνη του κινηματογράφου. Διερευνάται η γλώσσα των εικόνων μέσα Ο π ό μίά σημειολόγική α ­ νάλυση. Η δουλειά του κινηματογραφικού : δημισύργού είναι πρωταρχικά γλωσ* σολογικής φύσης και κατά δεύτερον αισθητικής, υποστηρίζειο Παζολίνί ' και ταυτόχρονα σημειώνει'ότι έχει αρχίσει να διαμορφώνεται μια κοινή χ τεχνικο-στυλιστική παράδοση: μια γλώσσα δηλαδή του κινηματογρά' φ ου της ποίησης. Στο δεύτερο βιβλίο υπάρχουν 6 κείμενα για τον κινηματογράφο με παρατηρήσεις πάνω στο πλά νοσεκάνς, το φόβο του νατουραλισμού κ.ά. : Τα κείμενα αυτά αν και-είναι π ρ ο ­ σωπικές απόψεις του συγγραφέα, βοηθούν τον αναγνώστη στο να μπο■κρεί να διαβάζει μια ταινία σ έ πολλά επίπεδα.

j

| ! ί | } 1 j ! } j ί

WADO Οι στιγμιαίες κινήσεις της ευεξίας W A-DO; Κινήσεις που φέρουν άμεση ανακούφιση.

WA στα ιαπωνικά σημαίνει αρμονία, γαλήνη DO, κινήσεις.

να ανακουφιστείτε:

να προστατευτείτε: α αναλάβετε δυνάμεις:

5(H) κινήσεις άμεσης σωματικής ευεξίας πού εύκολα μπαίνουν στην καθημερινή σας ζωή. Διαλέξτε αυτές που σας ταιριάζουν, ώστε: επαναφέρουν την ισορροπία σε πολλές περιπτώσεις σωματικής και νευρικής ανωμαλίας (πόνοι της πλάτης, κεφαλαλγίες, αϋπνία, άγχος και στρες, διαταραχές γυναικολογικές. αναπνευστικές, κυκλοφοριακές. πεπτικές, πόνοι του γήρατος στις αρθρώσεις και τους μύές κλπ.)· ενισχύουν τη ζωτικότητα και αποτρέπουν τις χρόνιες διαταραχές· ευνοούν το σωστό συντονισμό όλων των λειτούργιών του σώματος· , με δυο λέξεις: σας βοηθούν να αισθάνεσθε

To W A-DO είναι μπορείτε νά το εφαρμόσετε ό,τι κι άν φοράτε, όπου κι αν βρίσκεστε, οποιαδήποτε στιγμή της ημέρας, χωρίς ειδικά εξαρτήματα ή όργανα, σε δέκα δευτερόλεπτα έως ένα λεπτό σας ανακουφίζει. δεν απαιτεί ειδική προσπάθεια ή καταναγκασμό.

• ενεργοποιεί όλες τις βασικές λειτουργίες του

WA-DO: Tran Vu Chi:

ένα διασκεδαστικό αντανακλαστικό υγείας. Δημιουργός του WA-DO. Είναι γιατρός (Πανεπιστήμιο Παρισίων), διπλωματούχος φυσικής ιατρικής (Γαλλία), παραδοσιακής ιαπωνικής ιατρικής (Τόκιο), και μέλος του Ινστιτούτου Μελέτης του Στρες του Τόκιο. Εδώ και δεκαπέντε χρόνια έχει αφιερώσει τις εργασίες του στη βελτίωση του ανθρώπινου δυναμικού υγείας.

ΕΞΑΝΤΑΣ ΕΚΔΟΣΕΙΣ Τζαβέλα 1. Αθήνα 106 81, τηλ. 3613065 - 3604885

αφιερω μα/111

ποίηση ΜΠΩΝΤΛΑΙΡ ΣΑΡΛ: 20 πεζά ποιήματα. Αθήνα, Ί­ κ α ρος, 1989. Σ ελ. 80. Δρχ. 800. Ο Μπωντλαίρ, γεννημένος πριν ενάμιση περίπου αιώνα, έζησε τον εκ­ φυλισμό και την παρακμή της γαλ­ λικής αστικής κοινωνίας του καιρού του, την κενότητα της ηθικολογίας της και το αδιέξοδο του πολιτισμού της. Σ' αυτά αντέτεινε την προσωπική ροπή π ρ ος το όπιο και την κραιπά­ λη, την εκκεντρικότητα και την πρόκληση - στάση για την οποία τι­ μωρήθηκε α πό την ακαδημαϊκή τέ­ χνη του καιρού του. Ο Μπωντλαίρ μέσα απ' τα 20 αυτά πεζά ποιήμα­ τα σαρκάζει την ανία της αστικής ζω­ ής, περιφρονεί τα υλικά της αγαθά, αρνείται τα ταμπού και την υποκρι­ σία της, απεχθάνεται την ορθολογιστκή της σχολαστικότητα. Μιλάει για τον εκφυλισμό και την ατροφία της πνευματικής μας υπόστασης και προφητεύει μία πραγματική αναγέν­ νηση της ανθρώπινης ψυχής μέσα α­ π ό τη μαγεία της μελαγχολικής νοσταλγικής και μοναχικής του ποίησης.

ελλη ν ι κη πεζό.γρα φία ΚΑΠ ΑΝ ΤΑΗ ΙΣΜΗΝΗ: Επτά φορές το δαχτυλίδι. Αθήνα, Εστία, 1989. Σελ.

176. Δρχ. 900. «Εγώ πεθαίνω», είπε, και έβγαλε το δαχτυλίδι του. «Πάρε το, κύριε λοχα­ γέ, είναι παλιό, π ά π π ο π ρ ος πάπ π ο το έχουμε, μην μού το βρουν και με σΚυλέψουν». Ένα δαχτυλίδι περνάει από χέρι σε χέρι κι εμείς παρακολουθούμε την ι­ στορία των προσώ πω ν στα χέρια

των οποίων περνάει. Είναι επτά ιστο­ ρίες, καθημερινές και ανθρώπινες, π ο ο η Ισμήνη Καπάνταη εμπνεύσθηκε διαβάζοντας την Ιστορία μας, ιδιαί­ τερα των χρόνων της Τουρκοκρα­ τίας, και ζώντας το κλίμα της εποχής.

Κοσμάς Πολίτης αλλά και τόσοι άλ­ λοι ανώνυμοι π ου ο Κούμανταρέας με καίριους χαρακτηρισμούς αποτυπώνει στην οθόνη της μνήμης μας.

ΠΕΝΤΖΙΚΗ ΝΙΚ.~ ΓΑΒΡΙΗΑ: Σημειώσεις εκα­ τό ημερών. Θεσσαλονίκη, Παρατηρητής, 1988. Σελ.

284. Δρχ. 750. Ο Νίκος Γαβριήλ Πεντζίκης, ιδιό­ τυπ ος δημιουργός (ποιητής, μυθιστοριογράφος, ζωγράφος) έχει κυ­ κλοφορήσει δεκάδες βιβλία, ανάμεσά τους και το «Σημειώσεις εκατό ημε­ ρών». Το βιβλίο κυκλοφόρησε π ρ ό ­ σφατα σε δεύτερη έκδοση, διορθω­ μένη και βελτιωμένη. Το θέμα του, όπω ς ορίζεται στον υπότιτλο του βιβλίου, είναι: Εξομο­ λογήσεις πρ ός καταστροφή του φυ­ σικού προσώπου σε μια προσπάθεια π ρ ος απόκτηση προσώ που «έν έτέρς» μορφή». Ο Πεντζίκης παρακαλεί τον αναγνώστη του βιβλίου να κάμει υπομονή διαβάζοντας το κείμενο μέ­ χρι τέλους, όπου και θα αντιληφθεί την ενότητα του διασπαρμένου και κονιορτοποιημένου κόσμου των φαι­ νομένων π ο υ περιγράφεται.

Κ Ο Υ Μ ΑΝ Τ ΑΡ Ε Α ΜΕΝΗ: Π λανόδιος Σ αλπι­ γκτής. Αθήνα, Κέδρος, 1989.. Σ ελ. 376. Δ ρ χ .

1.500. Ένας πλανόδιος σαλπιγκτής περιδιαβαίνει τόπους, συναντάει ανθρώ­ π ο υ ς και θυμάται όσους δε βλέπει πια στις περιπλανήσεις του. Η διάρ­ κεια των μετακινήσεων του σαλπιγ­ κτή - Μένη Κουμανταρέα - κρατάει δεκαπέντε χρόνια. Άλλοτε τον βρί­ σκουμε στη Φινλανδία, άλλοτε επι­ σκέπτεται την Πάτρα κι άλλοτε π α ­ ρακολουθεί όσα συμβαίνουν στην κοντινή Ομόνοια. Ανάμεσα στα πρόσω πα που κατα­ γράφει στις αναμνήσεις του, συγκα­ ταλέγονται ο Γιώργος Ιωάννου, ο Δημήτρης Χατζής, η Μέλπω Αξιώτη, ο

ΦΟΝΤΑΝΕ ΤΕΟΝΤΟΡ: Έφη Μπριστ. Αθήνα, Ε­ στία, 1989. Σελ. 387. Δρχ.

1500. Το εσωτερικό δράμα μιας ηρωίδας, περιγράφει αυτό το βιβλίο, η οποία έχει τη δύναμη να καταστρέψει ένα γάμο π ο υ έγινε α πό συμβατικότητα και όχι α πό έρωτα. Ο Φοντάνε με ο­ ξυδέρκεια προβάλλει τις συγκρού­ σεις των ανθρώπων της κοινωνίας στη Γερμανία το >895, και με δεξιοτεχνία αποτυπώνει στο βιβλίο του τις σχέσεις π ου δημιουργούνται ανάμε­ σα στους πρωταγωνιστές της ιστο­ ρίας του, Γυναίκα - Άντρα - Εραστή. Ο Τέοντορ Φοντάνε μ' αυτό το τελευ­ ταίο του βιβλίο, επισφράγισε την προσπάθειά του να τελειοποιήσει το κοινωνικό γερμανικό μυθιστόρημα. ΝΤΙΝΤΕΡΟ ΝΤΕΝΙ: Ο α­ νεψιός του Ραμώ. Μετ.: Ελένη Μ πόλλη. Αθήνα, Στοχαστής, 1989. Σελ.

128. Δρχ. 500. Τό έργο «Ο ανεψιός του Ραμώ» άρ­ χισε να γράφεται α πό τον Ντιντερό το 1762, πρωτοκυκλοφόρησε όμως το 1805 στα γερμανικά, α πό ιον Γκαίτε, και γαλλικά μόλις το 1821. Το μυθιστόρημα αυτό, αν θα 'π ρεπε να χαρακτηρίζεται μυθιστόρημα, είναι γραμμένο σε μορφή διαλόγ αυτόν τον τρόπο σχολιάζωται η ζωή και η στάση κάποιων προσώπων και παράλληλα τα ίδια αυτά άτομα γί­ νονται αφορμή για να διατυπώσει ο συγγραφέας την ποικιλία των ιδεών του, την τόλμη της φαντασίας του και γενικά τις φιλοσοφικές του θέ­ σεις. Βίαιο, σαρκαστικό, διαλεχτικό

ΠΟΙΗΣΗ ΓΙΑΝΝΗΣ ΚΟΝΤΟΣ

Δ ω ρ ε ά ν Σ κ ο τά δ ι

ΚΩΣΤΑΣ ΜΑΥΡΟΥΔΗΣ

Τ ό δ ά ν ε ιο τ ο ν χ ρ ό ν ο ν

ΤΖΕΝΗ ΜΑΣΤΟΡΑΚΗ ΛΡ έ ν α σ τ ε φ ά ν ι φώ ς

εκδόσεις

ΚΕΔΡΟΣ

Γ. Γενναδίου 3 - τηλ. 36.02.007

ΠΑΥΑΙΝΑ ΠΑΜΠΟΥΔΗ

Ό έν ο ικ ο ς

αφιερω μα/113 αλλά καπρυφερό συνάμα αγαπήθη­ κε αττςι τους μεγαλύτερους ποιητές και, από τους σημαντικότερους φιλο­ σόφους, όπω ς τον Μαρξ και τον Έγ; γκελ,ς που το αποκαλούοαν «Διαλεχτικό και λογοτεχνικό α’ώστβυργη-, μα».

ΝΤΑΡΕΛ ΤΖΕΡΑΛΝΤ: Η οικογένεια μου και άλ­ λα ζώα. Μετ.: Μ. Δήμη­ τρα - Δ. Σιμού. Αθήνα, Αμμος, 1989. Σελ. 320. Δρχ. 900.

'

Την Κέρκυρα, αρκετά χρόνιά πριν, έχει για φόντο το μυθιστόρημα του Ντάρελ και ήρωές του είναι μια ιδιόρ­ ρυθμη οικογένεια ,φλεγματικών "Αγ­ γλων. Τρία αγόρια, ένα κορίτσι και η χήρα μητέρα τους φτάνουν στο νησίχ ζητώντας νρ βρουν tqv ίδιο τρά-, π ο ζωής με τον τόπο τους, με α πο ­ τέλεσμα άλλοτε να συγκρούονται με τα ήθη και τα έθιμα και άλλοτε να γοητεύονται α πό αυτά, Στο χιουμο­ ριστικό αυτό, παιχνίδι π ουοΝ τά ρελ παίζει, με γοητευτικό τρόπο, παρε­ λαύνει άμεσα και παιδαγωγικά μεγά­ λο μέρος της πανίδας και της χλω­ ρίδας του .νησιού. Βλέπετε ο συγγρα­ φέας είναι διευθυντής και του Ζωο λογικού Πάρκου του Τζέρσυ και της Εταιρείας Προστασίας Αγρίων Ζώων της ίδιας πόλης.

τςν, δεν,αρκέίται 0Τη σκιαγράφηση μιας ασυνήθιστης ηρωίδας, αλλά γε­ μίζει ίο έργο f ης μ’ ένά σωρό π ρ ό ­ σωπα όπως ένα σκληρό μαατρωπό, ένα ρατσιστή ιερέά, μ|α πικρόχολη θεία, δύο καλόκαρδους φορτηγατζή­ δες κ.ά. Ό Χ ο ύ ς'Τ ό υς ά ξίοπ όιέί σ υνθέτο­ ντας ένα γοητευτικό περιβάλλον καί φτιάχνοντας μία ταχύτατη',' σέ ρυθ­ μούς, ιστορία. Η συγραφέας δηλώ­ νει «δεν πρόκειται γϊα μια αυτοβιο­ γραφία... η οίκργένέιά μού έίναίμια χαρά!».

Ω ΣΤΙΝ ΤΖΕΪΝ: Ερμα. Μετ. Φώντα Κονδύλη. Α ­ θήνα, Καστανιώτης, 1989. Σελ. 588. Δρχ. 1200. Η Έμμα χαρακτηρίστηκε α πό τη δημιουργό της Τζέιν Ώστίν, ως ή ήρωίδα π ου «μόνο στον εαυτό'της ή­ ταν αρεστή και σε κανέναν άλλον».' Στο μεγαλύτερο μέρος του βιβλίου τα ατέλειωτα προξενιά π ου Μηχανεύε­ ται για τούς γύρώ ίής/άνδρες κάι γυ­ ναίκες, όι άκακες, μα και γούστόζικες, μηχανορραφίες της, το πείσμα της και η ξεροκεφαλιά της δημιουρ­ γούν μια ιλαρή ατμόσφαιρα στο κέ­ ντρο ακριβώς .'Υδιίτ βικτορϊανόύ κόσμου. Βιβλίο με χιούμορ π ου σκιαγραφεί έναν κόσμο χαμένο, μα Τόσο οικείο; π ου μοιάζει σημερινός!

ΑΒΑΝΤΕΝ ΚΡΙΣΤΙΝ: Με την καρδιά στην τσέπη. Μετ.: Αόισκα Αβαγιανού. Αθήνα, Αστάρτη, 1989. Σελ. 172. Δρχ. 700.

ΜΠΕΛΟΟΥ ΣΑΟΥΛ: Οι αναμνήσεις του Μόσμπυ. Μετ. Σωκράτης Ηλιάδης. Α θήνα, Ν εφέλη , 1988. Σελ. 264. Δρχ. 800.

Η νεαρή συγγραφέας» Κριστίν .Α­ βά ντέν - χαρακτη ρίστηκε. η Σαγκάν της εποχής.μας - διηγείται ατρ.βι­ βλίο της την ιστορία ενός κοριτσιού που έχει μητέρα μια πόρνη. Η Αβάν-

Τον τίτλο τόϋ βιβλίου ¥οο;«Οι α ­ ναμνήσεις του Μόσμπυ», δανείζεται α πό το ομώνυμο διήγημα που μαζί με άλλα έχεΓ Υ ράψέι 0 ΣΓάουλ Μ πέλοου. · Τα διηγήματα πομ γράφτήκαν α­ π ό το 1951 ως ίο 1968, χαρακτηρί­ ζονται α πό μια βαθύτατα ανθρώπι­ νη καλοσύνη· ιστορίες α πό την κα­ θημερινή ζώή, πρόσωπα κοινότυπα, μικρά οράματα ανθρώπων π ο ύ θα μπορούσαν ν' ανήκουν σε ο ποιαδή­ ποτε ήπειρο, χώρα ή... εποχή. Ν Τ Ο Σ Π Α ΣΟ Σ ΤΖΩΝ: Τα Π ολλά Λεφτά. Μετ. Σούλα Παπαϊωάννου. Α ­ θήνα, Οδυσσέας, 1988. Σελ. 624. Δρχ. 1100

«Η ιστορία είνάι πιο ζωντανή και πιο ενδιαφέρουσα α πό τη μυθιστο­ ρία», έγραφε ο Πάσος το 1927 στον π ρώ το τόμο της τριλογίας του, «D.S.A;». Αυτή την αρχή προσπάθη­ σε να αποδείξει στη μνημέιώδή επι­ κή! Υσύ τριλογία. Στους δύο πρώτους τόμους, περι­ γράφει την πολυτάραχη πορεία των Η.Π.Α. από τις αρχές του αιώνα μας ώς το τέλος τόυ A ' Παγκοσμίου Πολέμου. Στο τρίτο μέρος! «Τα Πολλά Λε­ φτά», καταγράφεται τό αποκορύφω­ μα όλης της προηγούμενης πορείας: η οικονομική κρίση και η συνακόλου­ θη κατάρρευση του αμερικάνικου ο­ νείρου. Ιδιαίτερα άξιοπρόσεκτή η πείραμα» τική τεχνική'του μυθιστορήματος, που χρησιμοποιώντας Κάθέ είδους λικό της εποχής του, επιχειρεί να διασπάσει την πραγματικότητα σε ασυ­ νάρτητα κομμάτια, να αποκαλύψει την παρακμή και το χάος του σύγ­ χρονου ανθρώπου μέσα σ' ένα άο­ κνο καθεστώς. Να τονίσουμε την εύ­ στοχη μετάφραση της Σοόλας Παπαϊωάννου που εξελλήνισε με επιτυ­ χία" ένα δύσβατο και πολυεπίπεδσ κείμενο.

ΓΙΟΥΡΣΕΝΑΡ ΜΑΡΓΑ­ ΡΙΤΑ: Αρχεία του Βορρά. Μετ.: I. Χατζήνικολή. Α ­ θήνα, Χατζηνικολή, 1988. Σελ. 304. Δρχ. 1500 Τα «Αρχεία του Βορρά» είναι το δεύτερο μέρος της αυτοβισγραφικής; τριλογίας της Μαργαρίτας I ιουρσενάρ «Ο λαβύρινθος του κόσμου». Ύ­ στερα από τις μεγαλειώδεις μυθιστορήματικές της συνθέσεις «Τα α πο ­ μνημονεύματα του Ανδριανού* και η «Αβυσσος», η Γίουρσενάρ επιχείρη­ σε να ανασυγκροτήσει τις παιδικές της μνήμες, τις ιστορίες των π ρ ο γό ­ νων της και ειδικά σε αυτό το βιβλίο την εσωτερική και ευαίσθητη επαφή με τον πατέρα της. Ο απέριττος και διεισδυτικός λόγος· τη'ς γυναικείας της αισθαντικότητάς παρουσιάζει την πολύπλευρη σχέση της και ακό»

114/αφιερω μα μα βαθύτερα τόν «παιδαγωγικό πλα­ τωνικό της έρωτα» γι αυτόν, μέσα α­ π ό μια γλώσσα πρισματογραφική π ου αναλύει τις διαβαθμίσεις των συγκινήσεών της σε λεπτότατες α πο ­ χρώσεις. Ιδιαίτερα σημαντική είναι και η σχέση της Γιουρσενάρ με την Ιστορία, μέσα α π ό την ανάμνηση· η ανασυγκρότηση του χαμένου χρόνου στον ξανακερδισμένο χρόνο του καλ­ λιτεχνικού έργου. Έτσι η Γιουρσενάρ αναδημιουργεί την προσωπική της ιστορία ως ιστορία ολόκληρου του κόσμου πέρα α πό διαχωρισμούς φυ­ λής και φύλου, ως μία διαμαρτυρία παγκόσμια απέναντι στη φθορά κάι το θάνατο.

M A N Τ Ο Μ Α Σ : Τ ρεις νουβέλες. Αναστάτωση και πρώιμος πόνος - Το αίμα των Βέλζουγκεν - Η Απατημένη. Μετ. Γιάννης Κοιλής. Αθήνα, Κριτική, 1989. Σελ. 240. Δρχ. 1000 Ταυτόχρονα με τα τεράστια σε έ­ κταση μυθιστορήματά του, όπω ς το «Μαγικό βουνό», οι «Μούντεμπρουκ» κ.α. ο Τόμας Μαν συνέθεσε πολλές ενδιαφέρουσες νουβέλες π ου ανανέ­ ωσαν βαθιά το λογοτεχνικό αυτό εί­ δος. Οι τρεις αυτές νουβέλες φανε­ ρώνουν με εξαιρετική γλαφυρότητα στην αφήγηση, χιούμορ και ειρωνεία στην περιγραφή των καταστάσεων, κριτική και λεπτότατη ψυχογράφηση στη διαγραφή των χαρακτήρων, τη μοναδική ικανότητα του Τόμας Μαν να συμπυκνώνει το σχεδόν επι­ κό του ταλέντο σε αδρούς και βραχυλογικούς μύθους. Πολύ α ξιοπρό­ σεκτη η αφηγηματική τεχνική της πρώτης νουβέλας. Παράλληλα π ο ­ λύ διαφωτιστική η ερμηνευτική επι­ στολή του Τέοντορ Αντόρνο για την κατανόηση των ιδεολογικών π ρ ο ϋ ­ ποθέσεω ν της τρίτης νουβέλας, ό­ π ου επιση μαίνεται ο «ατέρμονα απε­ λευθερωτικός» χαρακτήρας της τέ­ χνης του Τ. Μαν.

ΚΑΦΚΑ ΦΡΑΝΤΣ: Η με­ ταμόρφωση, Ο πύργος, Α ­ μερική. Με τ. Βασίλης Τομανάς, Αθήνα, Εξάντας 1989. Σελ. 850. Δρχ. 2500 Ο Κάφκα είναι ίσως ο συγγραφέ­ ας στο έργο του οποίου ο σύγχρο­ νος δυτικός άνθρω πος αναγνώρισε τις βαθύτερες φοβίες, ανασφάλειες

και ενοχές της ψυχής του. Γι αυτό και τα τρία αυτά έργα αποτελούν μια θαυμάσια εισαγωγή στο έργο του το οποίο σημειωτέον κορυφώνεται στη «Δίκη» και στις μικρές ιστορίες της τε­ λευταίας του περιόδου. Η «Αμερική» - η πρώτη του π ρ ο ­ σπάθεια να γράψει μυθιστόρημα είναι το πρώτο μέρος της λεγάμενης «τριλογίας της μοναξιάς» και παρέμεινε ατέλειωτη. Ο «Πύργος» ωστόσο και η «Μετα­ μόρφωση» είναι έργα εξαιρετικής συμπύκνωσης και δύναμης και επ η­ ρέασαν βαθύτατα τη δυτική λογοτε­ χνία α π ό τον Μ πόρχες και τον Μάρ­ κες ώς το σ ύγχρονο γερμανικό μυθι­ στόρημα. Η παρούσα έκδοση συ­ γκεντρώνει το διάσπαρτο σε ελληνι­ κή μετάφραση έργο του Κάφκα.

Α Π Ν Τ Α ΪΚ ΤΖΩΝ : Σ. Μ ε τ. Κατερίνα Τξαμουράνη. Αθήνα, Νέα Σύνο­ ρα, 1989. Σελ. 312. Δρχ.

1200 Μια γυναίκα στα 42 χρόνια της ε­ γκαταλείπει τον γιατρό άντρα της και προσχω ρεί σε μια ινδουϊστική ομά­ δα στην Αριζόνα. Εκεί γνωρίζει και τον έρωτα της ζωής της στο π ρόσω ­ π ο του αρχηγού του κοινοβίου. Ζώντας αυτήν την ερωτική εμπειρία α­ πελευθερώνεται α πό τις προκαταλή­ ψεις της. Δεν αργεί όμως να ανακα­ λύψει την απάτη π ου παίζεται πίσω α π ό τη γοητεία αυτής της σχέσης · γρ ή γο ρ α εγκαταλείπει τα πάντα, παίρνοντας μαζί της το ταμείο του κοινόβιου. Κάπου αλλού η ίδια θ' α­ ποφασίσει να ξαναγεννηθεί. Ο Απντάϊκ έχει μια περίεργη αντίληψη για τη γυναικεία φύση, και απέραντο θαυμασμό για τη δύναμή της. Ας θυ­ μηθούμε και Το άλλο του βιβλίο «Οι μάγισσες του Ήστγουϊκ».

Τ ΣΕ ΧΩ Φ A N T O N : Η στέπα. Μ ε τ. Δ έ σ π ο ιν α Δετζώρτζη, Αθήνα, Γκοβόστης, 1989. Σελ. 253. Δρχ. 900 Ο πρωταγωνιστής σ' αυτή τη νου­ βέλα του Τσέχωφ είναι η Στέπα. Στο

φυσικό αυτό χώρο σ υναντάς όλη τη Ρωσία α π ό τους μικροαστούς και τους μουζίκους ώς τις όμορφες κό­ μισσες. Το έργο του Τσέχωφ είναι τε­ λείως διαφορετικό α π ό αυτό των σύγχρονών του Ρώσων συγγραφέΣυγκρατη μένος, λιγόλογος, τραγι­ κός, διοχέτευσε μέσα α π ό το έργο του επαναστατικά μηνύματα και άποτέλεσε σταθμό στην παγκόσμια λογοτεχνία.

ΒΑ ΑΤΑΡΙΜ ΙΚΑ: Ο Ά γ ­ γελ ο ς του Βορρά. Μετ. Νικόλαος Χρηστάκης, Α ­ θήνα, Κάκτος, 1989. Σελ.

584. Δ ρχ. 1500 Ο Φινλανδός συγγραφ έας Μίκα Βάλταρι είναι γνω στός στο ελληνικό κοινό α π ό τα βιβλία π ο υ κυκλοφό­ ρησαν στον τό π ο μας και κατατάσ­ σονται στο είδος του «Ιστορικού Μυ­ θιστορήματος». Κάθε έργο του Βάλταρι τοποθετείται και σε μια μεγάλη ιστορική περίοδο, γεγονός που γίνε­ ται αντιληπτό κι α πό τους τίτλους των βιβλίων όπω ς «Ο Αιγύπτιος», «Ο Ετρούσκος» κ.α. Η υπόθεση του μυ­ θιστορήματος «Ά γγελος του Βορ­ ράς» διαδραματίζεται το 16ο αιώνα στη Φινλανδία, στο Παρίσι, στην Κο­ πεγχάγη, στη Στοκχόλμη, στη Ρώμη, και στην Ιερουσαλήμ. Στα ταξίδια του ο ήρωας θα ανα­ καλύψει τα ευρωπαϊκά δράματα της επ οχής και ο συγγραφέας θα βρε! την ευκαιρία να καταγράψει π λο ύ ­ σιες πληροφορίες για ιστορικά γεγο­ νότα, γεωγραφικούς τ ό π ο υς και να εντυπωσιάσει τον αναγνώστη για την ακρίβεια και την πιστότητα των ανα­ φορών του.

ΓΙΕΒΤΟΥΣΕΝΚΟ Γ1ΕΒΓΚ ΕΝ Ι: Α ρ ντ α μ π ιό λ α . Μετ. Κύρα Σίνου. Αθήνα, Κέδρος, 1989. Σελ. 130. Δρχ. β ω Η Αρνταμπιόλα είναι το πρώτο μυ­ θιστόρημα του Γιεβτουσένκο - συνέ­ ντευξή του δημοσιεύτηκε π ρόσφατα στο «Διαβάζω». Ο ήρωάς του, ένας βιολόγος, κάνει ένα πείραμα με το ο­ π οίο π ροσπαθεί να διασταυρώσει έ­ να φ υτό μ' ένα έντομο. Το αποτέλε­ σμα θα επηρεάσει τη ζωή σε τέτοιο

αφ ιερ ω μα/115 6αθμό ώστε κι όταν ακόμα ολοκλη­ ρώσει τις έρευνές του, το φ υτό - δη­ μιούργημά του - να τον ακολουθεί στη ζωή του. Με παράξενους συμβο­ λισμούς και π ολλά στοιχεία επιστη­ μονικής φαντασίας η Α ρνταμπιόλα ονομασία του φυτού - διαβάζεται με ενδιαφέρον.

ΘΕΡΒΑΝ ΤΕΣ ΜΙΓΚΕΛ ΝΤΕ: Η Τσιγγανοπούλα. Εισαγ. -Μετ. -Σημ.: Η λίας Ματθαίου. Αθήνα, Γνώ­ ση, 1989. Σελ. 352. Αρχ.

1200 Δώδεκα είναι οι υποδειγματικές νουβέλες του Θερβάντες και θεω­ ρούνται μαζί με τον Δον Κιχώτη τα σημαντικότερα έργα του. Στο βιβλίο «Τσιγγανοπούλα» περιλαμβάνονται οι πέντε πρώτες νουβέλες. Σ' ένα δεύτερο τόμο θα δημοσιευτούν οι υπόλοιπες εφτά. Στην εκτενή εισαγω­ γή του ο μεταφραστής Ηλίας Ματ­ θαίου αναφέρεται στο έργο και τη ζωή του Θερβάντες - όπ ω ς άλλω­ στε έχει κάνει και στο σχετικό για τον ίδιο συγγραφέα αφιέρωμα του «Δια­ βάζω» - και μας ενημερώνει για τις π ηγές αλλά και τον τ ρ όπ ο γραφής π ο υ ακολούθησε ο μεγάλος Ισπανός συγγραφέας.

Μ Ο Υ Ρ Α Τ ΚΕΝΙΖΕ: Της νεκ ρή ς π ρ ιγκ ίπ ισ σ α ς . Μετ:. Ευδοκία Π απαγκίκα. Α θή να , Ω κεανίδ α, 1988. Σ ελ. 610. Αρχ. 2200 Την ιστορία της οικογένειάς της και κατ' επέκτασή την προσωπική της, π ροσπ α θεί ν' αναβιώσει μέσα α πό τις σελίδες «Της Νεκρής Πριγκίπισσας» η τουρκικής καταγωγής Γαλλίδα δημοσιογράφος. Η νεκρή πριγκίπισσα δεν είναι άλ­

λη α π ό τη μητέρα της π ο υ μετά την πτώση της Οθωμανικής Αυτοκρατο­ ρίας καταφεύγει στη Βηρυτό, για να γνωρίσει α π ό φωτογραφία!!! τον πρίγκιπα του Μ πανταλπούρ και να τον παντρευτεί. Αργότερα μη αντέχοντας το ασφυκτικό «χρυσό κλου­ βί» των ανακτόρων δραπετεύει στο Παρίσι. Εκεί πεθαίνει μέσα στην α­ θλιότητα είκοσι εννιά χρόνων. Η συγγραφέας κατορθώνει να εμφυσήσει ζωντάνια και αμεσότητα στους ήρώές της. Βιβλίο π ο υ διαβά­ ζεται ευχάριστα.

ΙΡΒΙΝΓΚ ΤΖΩΝ: Ξενοδο­ χείο Νέο Χάμσαϊρ. Μετ. Τάσος Δαρβέρης. Αθήνα, Μέδουσα, 1989. Σελ. 587. Αρχ. 2.500. Ο Ίρβινγκ έγινε ευρύτερα γνωστός με το βιβλίο του «Ο κόσμος σύμφω­ να με τον Γκαρπ». Στο μυθιστόρημα αυτό περιγράφεται η ζωή μιας αμε­ ρικάνικης οικογένειας, με τα δικά της πιστεύω και τις δικές της αρχές. Η ιστορία πέντε παιδιών και μιας αρκούδας δοσμένη με πολύ χιούμορ, λεπ τό τη τα , ειρωνεία και τ ρ υφ ε­ ρότητα. Ένα α πόσπασμα: «Που λέτε», άρ­ χιζε η μαμά, «εκείνη την εποχή δεν μιλούσαμε ελεύθερα για το σεξ σε παρέες π ο υ ήμασταν και κορίτσια και αγόρια. Γίνονταν βέβαια χαϊδέμα­ τα και χόυφτώματα, αθώα ή όχι· συ­ νήθως σε αυτοκίνητα».

αστυ νο μ ι

κά

ΠΙΤΕΡΣ ΕΛΙΣ: Οράματα και λείψανα. Μετ. Ν ίκος Σ ακαλίδη ς. Αθήνα, Ά γρωστις, 1989. Σελ. 261. Αρχ. 1.000. Η Αγγλίδα συγγραφέας Έλις Πίτερς με το «Οράματα και λείψανα» α­ κολουθεί τη μεγάλη παράδοση της αγγλικής αστυνομικής λογοτεχνίας, με πλαίσιο τη μεσαιωνική Αγγλία. Κέντρο των περιπετειών ένα μονα­ στήρι Βενεδικτίνων στο Σρούσμπερυ και ήρωας ο αδελφός Κάντφελ, ένας

μεσαιωνικός Σέρλοκ Χολμς, π ο υ με­ τά α π ό μια περιπετειώδη ζωή, α π ο ­ φάσισε να μονάσει. Αλλά ότάν ο προϊστάμενος της μονής του α ποφα­ σίζει να απαιτήσει τα οστά μιας αγίας α πό ένα μακρινό χωριό της Ουαλίας, η εμπειρία α π ό το παρελθόν του αποδεικνύεται π ο λύ χρήσιμη.

Κ Ρ ΙΣ Τ Ι Α Γ Κ Α Θ Α : Έ ­ γκ λη μ α στο O rient Express. Μετ. Α μ υ Βόμ­ βα. Αθήνα, Ερμείας, χ.χ. Σελ. 222. Αρχ. 1.000. Α πό τα π ιο δημοφιλή βιβλία της Αγκάθα Κρίστι το «Έγκλημα στο Orient Express», ανανέωσε τη φήμη του μετά την επιτυχημένη μεταφορά του στον κινηματογράφο. Ο Ηρακλής Πουαρό, ελπίζοντας σ' ένα ευχάριστο ταξίδι, καθόταν στο κομψό εστιατόριο και διασκέδαζε π α ­ ρατηρώντας τους συνταξιδιώτες του σ' ένα τρένο ασυνήθιστα γεμάτο για εκείνη την εποχή του χρόνου. Ύστερα α πό μια ήσυχη νύχτα, ο μι­ κρόσωμος Βέλγος ντετέκτιβ ξύπνη­ σε για να βρεθεί μπροστά σε μια τρα­ γωδία. Το τρένο είχε μεταφερθεί σ' έναν μικρό σταθμό εξαιτίας μιας χιο­ νοστιβάδας κι ένας επιβάτης είχε δο­ λοφονηθεί. Οα ανακαλύψει άραγε το δολοφόνο;

ΦΙΑΙΠΠΟΥ Φ.: Το χαμό­ γελο της Τζοκόντας. Αθή­ να, Το Κλειδί, 1988. Σελ.

336. Αρχ. 600. Ένας δημοσιογράφος αποφασίζει να ανακαλύψει μόνος του το δ ολο­ φ όνο και τα κίνητρα του φόνου ενός υποψήφιου Δημάρχου. Στην πορεία της έρευνάς του αντιμετωπίζει μια σειρά φόνων, π ροσώ πω ν π ο υ ανή­ κουν στην αθηναϊκή κοινωνία· ενώ η αστυνομία αδιαφορεί, ο ήρωάς μας ψάχνει τα κοινά σημεία στις ζωές των δολοφονημένων, στο περιβάλλον και στις σχέσεις τους. Συναντά την όμορ­ φη γυναίκα του υποψήφιου δημάρ­ χου, ένα φιλόλογο, έναν εκδότη, έ­ να συγγραφέα, έναν εφοπλιστή, έ-

ΣτςεπανοβιτΣ ΣΤΟΜΑ ΧΩΜΑ

Νέες Εκδόσεις

Τ Ο Δ ΙΚ Α ΙΟ A : v r

7? 7

ΣΤΗΝ ΑΘΗΝΑ . ΤΩΝ ΚΛΑΣΙΚΩΝ ΧΡΟΝΩΝ

ΜπρεχΤ ΡΟΜΑΝΤΣΟ ΠΕΝΊΓΑΡΑΣ

ΜιχατλοβιτΣ ΑΝΘΙΖΑΝ ΚΟΛΟΚΥΘΙΑ

ΠΑΡΑΣΚΗΝΙΟ

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΔΗΜ. Ν. ΠΑΠΑΔΗΜΑ Ιπποκράτους 8

ΣΟΛΩΝΟΣ 116 - ΑΘΗΝΑ

τη λ . 36.27.318

ΤΗΛ. 3608348 - 3619724

αφιερω μα/117 I { I | | ί > ΐ

ναν πρώην ναυτικό κι έναν πυγμάΠαύλος Χριστοδουλίδης. ζωή, το/έργο και την προσωπικότη­ χο. Ποιος απ' αυτούς θα είναι ο δοΑ θή να , Ν εφ έλη , 1989. τά του έρχεται να σημαδέψει μια (α­ λοφόνος και ποιος α πό ιοικ, ίδιυιχ Σελ. 398. Δρχ. 2.000. ξιοσημείωτη^ άνθηση των οιιουδών το επόμενο θύμα; νιατοντραγικ ό αυτόχειρα της Πρέ­ Ο δημοσιογράφος θα ολοκληρώΚλασικό στο είδος του το βιβλίο βεζας. Πολλά μάλιστα α πό τα κεί|εσει την ερευνά τουΑΗ Τζοκόντα χιρ- jrou Μπήρντβλευ θεωρείται ρ π ρ τα, vg α υτά-αποτελούν προδρομικές ρίς να πάψει να χαμογελά, fib μας,«- .ί βασικότερα βοηθήματα π ο υ πρέπει σιιρζολές·(|Γην άνθηση αυτή, όπως, ποκαλύψει πολλά. να διαθίτει ο μεΜΐητη^Υ&ν αισθη­ * λογάυ φ ρ ή ; το πρώτο δοκίμιο τΒυ τικών θεωριών. Ο Αμερικανός συγ­ 1972 «Ο Καρυωτάκης ανάμεσά μα^». γραφέας έίναι γνωστός κάι α π ό άλ­ Ιδιαίτερα σημαντική η «Αποχαιρε­ λα βιβλία του π ο υ ανήκουν στο χώτιστήρια επιστολή» του Καρυωτάκη, >ρο της·Φιλο®θφίας:και.της,.^3:ικ;ής«., , πομ,μρις τ|αρουσιάζει ανάγλυφοίτο αλλά και από το περιοδικό Journal of αδιέξοδο μιας ζωής και ίσως μιαή ο­ μ ε λ έ χ ε ς λόκληρης γενιάς.

Aesthetics and Art Criticism του ο­ π οίου υπήρξε εκδότης και διευθυ­ ντής. Το βιβλίο «Ιστορία των Αισθη­ τικών Θεωριών» π ο υ λίγο καθυστε­ ΦΡΟΝΤ ΣΙΓΚΜΟΥΝΤ: VITT1 M ARIO: Φθορά ρημένα, μεταφράστηκε στον τόπο Για τον Γκαίτε. Μ ε τ. Μα­ και Λ ό γ ο ς . Ε ισαγω γή μας, εξετάζει με σαφήνεια και ευρύ- J ρία Μίχα. Αθήνα, Δωδώ­ στην ποίηση του Γιώργου τητα αντιλήψεων τη γραμματεία πάνη, 1988. Σελ. 120. Δρχ. Σεφέρη. Αθήνα, Εστία, νω στην τέχνη και το ωραίο, άρχίζο-1 600.

1989. (Νέα έκδοση, ανα­ ντας α πό την ελληνική αρχαιότητα I θεω ρημένη). Σ ε λ . 300. και φτάνοντας ώς τις μέρες! μας. | Φυσικά ο Σ . Φρόυντ δε χρειάζεται Δρχ. 1.400. συστάσεις. Κάθε έργο τρυ αποτέλεί ένα σημαντικό γεγονός που εμ βφ ύ■■Η μελέτη μου είναι βασικά πάραΜΠΕΛΙΝΣΚΙ: Θεωρητι­ νει τη γνώση της ανθρώπινης ψυχής δ ο σ ια ^ . Κρατιέται μακριά α π ό αδικά Κείμενα Λογοτεχνίας. και αποκαλύπτει τις υ πρλανθάφ υκαιολόγητε<θβιογραφ[κέ$ περιέρ­ Αθήνα, Gutenberg, 1989. σες πτυχές της. Η ενασχόληση μά­ γειες, ενδιαφϊρεται όμωςέκεί που το Σελ. 200. Δρχ. 600. λιστα τόϋ φρόυντ με τη λογοτε|νία θεωρείίαπαραίτ ητο, για τα βιώματα και ιο ύ ς λογοτέχνες, συνέβαλε οήην π ου αποτελούν αναφορά ανάπόI Ο μεγάλος Ρώσος στοχαότής τόυΕ κατανόησή και την ερμηνεία της συμ­ σπαστη α πό ,το κείμενο. Στηρίζεται 19ου αιώνα Β.Γ. Μπελίνσκι, άφησε έ-Μ βολικής των συγγραφέων. στη διατύπωση του ποιήματος; δεν γα πλούσιο σε προβληματισμό έρ γο || Σ' αυτό το χώρο κινείται και r| με­ 1 μ π ο ι^ ^ ^ ^ ν ^ Υ ν ο ή ί& Γ ίιζ σκέψεις ττΌόαγκαλιάζεί αισθητικά;-Κοινωνι­ λέτη του για τον Γκαίτει, όπου έπι! που εξυπακούονται». Έτσι χαρακτηκά, φιλοσοφικά και καλλιτεχνικά ζη­ χειρείται μέσα α π ό την υπόμνηση 1 ρίζει τη μελετή του αυτή ο Μ. Vitti, τήματα. Αρκετούς από τους προβλη­ μιας παιδικής ανάμνησης του φυγ| ο σεσημασμένος «ιστορικός» τη^ λοματισμούς του Μπελίνσκι μπορούμε γραφέα του «Φάουστ» να διαφωτι­ j γοτεχνίας όπω ς αυτοαποκαλείται. να διαπιστώσουμε διαβάζοντας τα στεί η προσωπικότητά του ως!δη­ ι «Φθορά» και «λόγος» είναι δύο π ό ­ κείμενα που περιλαμβάνονται στην μιουργού και καλλιτέχνη. Η μετά­ λοι ανάμεσαστους οποίους κινείται έκδοση «Θεωρητικά Κείμενα Λογοφραση. η εισαγωγή και τα σχόλια της ο Σεφέρης ήδη με το πρώτο του έρ­ Μαρίας Μίχα; συμβάλλουν στη\! κα­ : ίχνί«ςτ, '. γο, ΣΤΡΟΦΗ, στα. 1931. Με τον ποιΊ>< π.ν η ^ τ ν .'γ α ί,ν ώ υ ιη υ π ά ρ * τανόηση j o ^ φροϋδικού έργοή. * ητικρ«Λογο» αποπειραθηκε, νοί αντιχέ’ι έναπρόσθετο ενδιαφέρον. Σ' α υ ® σ τ α | εί στη «φθορά»' στην οποία βρίτήν,την έκδοση δημοσιεύονται και Tcflf σκετάι εκτεθειμένος Ο. άνθρωπος του ΖΗΡΑ ΑΛΕΞΗ: Θεωρία κείμενα εκείνα το" Μπελίνσκι που α^ εικοστού αιώνα, υποχρεωμένος να μορφών. Αθήνα, ,Γαβριηναφέρονται στην τέχνη και τον ποί ζει aj έναν κόσμο «διαλυμένο και ναρ­ λψΊσμό της άρχαίάς Ελλάδας. «£> λίδη, 1989. Σελ. 184. Δρχ. κωμένο, όπου οι·αισθήσεις εξατμί­ _ 700. ζονται και χάνρόν την πραγματικό­ τητά τους,, μέσα στο χάος των εντυ­ Σε έξισυγγράφείς επικεντρώνεται ΣΑΒΒΙΔΗ Γ. Π.: Στα χνά­ πώσεων» όπω ς εγκαίρως τον χαρα­ το ενδιαφέρον των αντίστοιχων μερια του Καρυωτάκη. Κεί­ κτήρισε ο ίδιος ο ποιητής. λέτήμάτώντόΰ Αλέξη 2ήρα (Α. 2ιντ, μενα 1966-'88. Αθήνα, Νέ- i Στην έκδοση εκτός α π ό -τους π ρο­ Φ. Κάφκα, Α. Μαλρώ, Ε. Χέμινφ έλή, 1989. Σ ελ. 224. λόγους (Λ ; και Β ’ έκδοσης), περι­ γούαίη, Α. Καρό; Ζ.Π. Σαρτρ),|οι οΔρχ. 1..200. λαμβάνονται ακόήη χρονολογικά ■ ττοίοι έχΟύ.ν έναέτουλάχιστον Κοινό στο ιχεκχΓεΐ >ρετ ήΤπή^οορκον'το ι>Iττοιχά^ικτη ρισ^σ;'™ έργο τουςίείναι Οι μελέτες μιας1 εικοσαετίας toij καταξιωμένο στην παγκόσμια λογο­ διαπρεπούς πανεπιστημιακού φιλο­ και φωτογραφίες του ποιητή. τεχνία, λόγου με θέμα τον Κ. Καρυωτάκη, τη Ο μελετητής επιχείρησε να διερευνήσει ορισμένα βασικά προβλήματα που σχετίζονται με την κοινωνική και BEARDSLEY C. MON­ ■ ROE: Ιστορία των Αισθη­ τικών Θεωριών. Μετ. Δη{ΐ-οσθένη-ς-Κοΰρτοβικ,..-...

αψΐΓ^ωμα/119 πολιτιστική κατάσταση της εποχής π ου έχουν γραφτεί τα αντίστοιχα έρ­ γα· το πρόβλημα του ηθικού ή μη η­ θικού περιεχομένου της ανθρώπινης δράσης, το πρόβλημα της συντροφι­ κότητας και της πολιτικής στράτευ­ σης· τέλος, το πρόβλημα π ο υ π ρ ο ­ κύπτει α π ό τη σύγκρουση διαφορε­ τικών στη σύστασή τους πολιτισμών. Μία παρατήρηση: ενώ στο εξώ­ φυλλο του βιβλίου αναφέρονται οι εκδόσεις «Γαβριηλίδη», εντός του βι­ βλίου φέρονται ως κάτοχοι του co ­ pyright οι εκδόσεις «Πλέθρον». Γιατί;

Μ Ο Υ Α Λ Α Π Α Ν.: Για τη μεταπολεμική μας πεζο­ γραφία. Κριτικές καταθέ­ σ εις . Α θ ή να , Σ τιγμ ή , 1989. Σελ. 141. Αρχ. 800. Κείμενα γραμμένα μεταξύ '60-'65, αποτελούν, όπω ς διατυπώνει ο συγ­ γραφέας στον π ρ όλογό του, α π ό τα «πρώτα κριτικά μου σημειώματα». , Α πό τις σελίδες του καλοτυπωμένου τόμου, παρουσιάζονται καταξιω-. μένοι σήμερα πεζογράφοι: Ε.Χ. Γονατάς, Αντώνης Σαμαράκης, Κοσμάς Πολίτης, Νίκος Κάσδαγλης, Αλέξαν­ δρος Κοτζιάς, Τηλέμαχος Αλαβέρας, Νίκος Καχτίτσης, Γιώργος Χειμωνάς, Βασίλης Βασιλικός, ΣτρατήςΤσίρκας, Πάνος Καραβίας, Αντώνης Βουσβούνης, Τατιάνα Γκρίτση-Μιλλιέξ, Γιώρ­ γος Ιωάννου, Γιάννης Μπεράτης. Τα κείμενα α κολουθούν τη σειρά της π ρ ώ τ η ς δ η μ οσ ίευσ ή ς τ ο υ ς , σε περιοδικά-σταθμούς π ο υ σημάδε­ ψαν τη δεύτερη μεταπολεμική δεκα­ ετία: «Διαγώνιο», «Κριτική», «Διάλο­ γο», «Εποχές». Ο Π. Μουλλάς, σε μια εκ βαθέων εξομολόγησή του σημειώνει: «Αν τα έγραφα σήμερα, φυσικά δεν θα τα έ­ γραφα έτσι· ίσως και να μην τα έγρα­ φα διόλου. Κι όμως, αισθάνομαι πω ς

δεν παύ ου ν να αποτελούν σάρκα εκ της σαρκός μου. Αλλιώς δεν θα επι­ χειρούσα να τα εμπλέξω σ' αυτήν την επικίνδυνη περιπέτεια π ο υ είναι η ό­ ψιμη και αναγκαστική συμβίωσή τους στον ίδιο χώρο».

K O T T JA N : Έ να θέατρο ουσίας. Μετ. Ε. Π ατρι­ κίου - Ε. Παπάζογλου. Ει­ σαγωγή Martin Esslin. Α ­ θήνα, Χατζηνικολή, 1988. Σελ. 280. Αρχ. 2.000. Συγγραφέας του, γνω στού στην π;άγκόσμια θ εα τρ ο λ ο γία , έρ γο υ «Σαίξπηρ, ο σ ύγχρονός μας», ο Γιαν Κοτ στο βιβλίο του «Ένα θέατρο ου­ σίας», ασχολείται με τους μεγάλους θεατρικούς συγγραφείς και το θέα­ τρο αναλύοντας διεισδυτικά το έργο του Σαίξπηρ, του Ίψεν, του Γκόγκολ, του Ιονέσκο, του Βίτκιβιτς, του Γκόμπροβιτς, του Γκροτόσκι, του Μ πορόφσκι, του θεάτρου No, του θ εά τρ ο υ Καμπούκι και του Μ πουνρακού. «Ή θελα π άντα νά αφήνομαι στον εντυπωσιασμό. Νομίζω π ω ς γι' αυ­ τό το λόγο έγινα θεατρικός κριτικός» γράφει ο Κοτ. «Πηγαίνω στο θέατρο για να μπορώ να π ω στους άλλους τι γίνεται εκεί».

Β Α Μ Β Α Α Η ΓΙΩ ΡΓΟ Υ: Διογένης ο Κυνικός και συντροφιά. Αθήνας Επί­ κουρος, 1989. Σ ελ. 78. Αρχ. 500. Ο Διογένης δε φρόντισε να μας α­ φήσει γρα πτά κείμενα. Ένας άλλος όμως Διογένης, ο Λαέρτιος, αφιέρω­ σε στον ομώνυμό του ένα μικρό αλ­ λά επαρκές κεφάλαιο. Ο Γ. Βαμβαλής, στηριζόμενος στον Διογένη το Λαέρτιο έβγαλε α π ό τον Διογένη τον Κυνικό αποφθέγματα, αφορισμούς, σκέψεις, αστεία, ανέκδο­ τα, διαλόγους, ρήσεις και αντιρρή­ σεις, τρόπους συμπεριφοράς και κα­ μώματα του πραγματικά αγοραίου αυτού φιλοσόφου. Μαζί με την εισα­ γωγή, η οποία κινείται στο ίδιο πνεύ­ μα με τις ρήσεις και αντιρρήσεις του Διογένη, το μικρό αυτό βιβλίο α π ο ­ τελεί μιαν ευχάριστη γνωριμία με τον τόσο γνω στό φιλόσοφο και την ευ­ τ ράπελη φιλοσοφία του.

ΚΑ ΡΑΠ Ο ΣΤΟ ΛΗ ΒΑΣΙ­ ΛΗ : Ή πιος Λ όγος. Αθή­ να, Πλέθρον, 1989. Σελ.

130. Αρχ. 550. Ο Βασίλης Καραποστόλης, ανα­ πληρωτής καθηγητής στο Τμήμα Πο­ λιτικής Επιστήμης του Πανεπιστη­ μίου της Αθήνας, χρησιμοποιώ­ ντας έναν παρεμβατικό λόγο, θέτει με ενάργεια και σαφήνεια, το φαινό­ μενο της ήπιας συμπεριφοράς, έτσι, ό π ω ς αυτή εμφανίζεται στις σημερι­ νές μεταβιομηχανικές κοινωνίες μάς. Ο συγγραφέας αναζητά κάτω α πό τον ήπιο λόγο, τη βία, η οποία — κα­ τά τη γνώμη του — αναπτύσσεται ε­ κεί εν κρυπτώ. Και συμπεραίνει, ότι σκοπ ός του δεν είναι να αντιταχθεί στη βία με μια παθητική στάση, αλ­ λά ν' αρθρώσει την δική του αντίστα­ ση, ενάντια στην απομόνωση και στην αδιαλλαξία. Γράφει ο ίδιος, «...η χρησιμοποίη­ ση της συμπαγούς, κωδικοποιημένης και άθυμης γλώσσας του οικονομικού συμφέροντος, της τεχνοκρατικής αποδοτικότητας, της πολιτικής και κομματικής στερεοτυπίας, όλων των κλειστών μορφών λόγου. Μέσα εκεί πνίγεται, και αντιδρά γι' αυτό, ένα κομμάτι του ομιλούντος εαυτού, α­ κόμη κι αν η εξουσία παρέχει κάποια προνόμια. Το φερέφωνο καμιά ικα­ νοποίηση δεν γνωρίζει ακέραια».

ΝΤΕΒΕΡΕ ΖΩΡΖ: Βαυβώ , το μυθικό αιδοίο. Μετ. Γ. Τόλιας. Αθήνα, Ο λκός, 1989. Σελ. 224. Αρχ. 1.400. Αντικείμενο, βαθιάς λογιοσύνης και επιστημονικού προβληματισμού αυ­ τού του. βιβλίου, είναι το αιδοίο. Ο

ΘΕΑΤΡΟ

OP BO

ΑΠΟ ΤΙΣ 21 ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΥ <MIA ΠΑΡΕΛΑΣΗ ΜΕΤΑΠΑΡΕΛΑΣΗ > Μ ια βουβή σατιρική

επιθεώρηση

ΧΟΡΙΚΙΟΣ Πληροφορίες για τις ώρες των παραστάσεων στα τηλέφωνα του θεάτρου ΟΡΒΟ 32.31.259, 32.53.421 Βουκουρεστίου 3

αφιερωμα/121 συγγραφέας του, Ζωρζ Ντεβερέ, γνωστός εθνοψυχολόγος, επιχείρη­ σε στη μελέτη του τη διερεΰνηση του θέματος και τήν παρακολούθηση των σχετικών μετασχηματισμών α π ό την Αρχαιότητα ώς τις μέρες μας. Με τη μυθολογική και ψυχαναλυτική π ρ ο ­ σέγγιση ο συγγραφέας εντοπίζει την αρχέγονη ουσία της θηλυκότητας, αντικρούει ορισμένες πλευρές του σύγχρονου φεμινισμού και προτείνει νέες υποθέσεις.

ΧΑ ΤΖΙΔΑΚΙΜ ΑΝΟΥ: Ο καθρέφτης και το μαχαίρι. Αθήνα, Ίκαρος, 1989. Β' έκδοση. Σελ. 272. Δρχ.

1800. Το βιβλίο περιέχει 36 κείμενα του Μάνου Χατζιδάκι για την Τέχνη, την Πολιτική, τη Νεότητα. Κείμενα π ου έχουν δημοσιευτεί σε εφημερίδες και περιοδικά ή έχουν εκφωνηθεί απευ­ θείας στο κοινό. Η γλωσσική ατμόσφαιρα, π ου δημιουργείται α π ό τη χυμώδη χρήση της ελληνικής γλώσσας, δίνει ένα τό­ νο μουσικό και το συνδέει απευθείας με την αρμονία, την ευαισθησία και το ρυθμό του μουσικού του έργου. Το πλούσιο φωτογραφικό υλικό παίρνει διαστάσεις αυτοβιογραφίας, π ου μας οδηγεί σιγά σιγά και με σι­ γουριά σε ό,τι πιο μυστικό συνθέτει τη ζωή αλλά και το έργο του Μ.Χ. Α­ κούστε το!!!

ΝΤΕ ΣΑΝΤ: Ο Δήμιος και το θύμα τον. Μετ. Γιώργος Κόκκινος. Αθήνα, Κριτι­ κή, 1989, Σελ. 308. Δρχ.

1500. Ακόμα και σήμερα, η κοινωνία μας π ο υ αυτάρεσκα αποκαλείται φιλε­ λεύθερη, δυσφορεί και αγανακτεί, ό­ ταν αναφερθεί το όνομα του ντε Σαντ. Παρ’ όλα αυτά όμως ο ντε Σαντ εξακολουθεί να παραμένει ένας άγιος

της απελευθερωμένης επιθυμίας, έ­ νας κοινωνικός αναμορφωτής π ου ε­ ξακολουθεί να συγκινεί και να π ρ ο ­ βληματίζει. Στο βιβλίο αυτό βρίσκον­ ται συγκεντρωμένα «μικρότερα έργα ή αποσπάσματα έργων του μαρκήσιου, π ου εκθέτουν με αμεσότητα και α π ρ ο κ α τά λη π τη ελευθ ερ ο στομία, τις απόψεις του για τη σχέ­ ση βίας κ ι έρωτα, εξουσίας και αυ­ τονομία όιαίτερα σημαντικό το κεί­ μενό του ~Γάλλοι, ακόμη μια προσπά­ θεια για να γίνετε δημοκράτες».

τού, παρουσιάζει τις σχέσεις του με τα αγαπημένα του πρόσωπα, είτε αυ­ τά ανήκουν στο συγγενικό του περι­ βάλλον είτε προέρχονται α π ό το ε­ ρωτικό - φιλικό. Κύριος άξονας της διήγησής του η σχέση ίου.μι Ίον ΒΓ σκόντι. Στο περιθώριο αυτής της σχέ­ σης παρελαύνουν σε διάφορα επει­ σόδια και ταινίες, οι μυθικές μορφές της Κόλας, της Μανιάνι, της Γκάρμπο, του Ολιβιέ και τόσων άλλων. Θα πρέπει να σημειώσουμε όμως ότι ο Τζεφιρέλι κλείνει το βιβλίο του γρά­ φοντας «...μου λείπει όλο και πιο π ο ­ λύ ο Λουκίνο Βισκόντι».

μαΡτυρίες

ρία Μ ΕΡΧ ΝΤΕ A ΤΡΙΡ: Τα παιδιά του χειμώνα. Αθή­ να, Ψυχογιός, 1989. Σελ.

284. Δρχ. 1000. «Ποτέ μέχρι σήμερα, μια γυναίκα δεν καταπιάστηκε να περί γράψει τον τοκετό της», είπε η Δανή συγγραφέ­ ας Ντέα Τριρ Μερχ και ανέλαβε η ί­ δια να καλύψει το κενό μ' ένα βιβλίο, στο ο ποίο καταγράφονται τα συναι­ σθήματα, οι σκέψεις, οι αγωνίες και οι ελπίδες μιας γυναίκας π ο υ σε λί­ γες ώρες θα φέρει στον κόσμο μια καινούρια ζωή. Η συναρπαστική αυ­ τή ανθρώπινη εμπειρία διαδραματί­ ζεται σ' ένα μαιευτήριο, κάπου στη Δανία, όπ ου κάποιες γυναίκες ζουν τις στιγμές του τοκετού.

βίο.

γΡφί^ ΤΖΕΦΙΡΕΛΙ: Η αυτοβιο­ γραφία του Φράνκο Τζεφιρέλι. Μετ. Μαρίνα Αώμη. Αθήνα, Αστάρτη, 1988. Σελ. 550. Δρχ. 2000. Μια αυτοβιογραφία ενός διάσημου σκηνοθέτη του κινηματογράφου και της όπερας παρουσιάζει ιδιαίτερο εν­ διαφέρον για το αναγνωστικό κοινό π ο υ έχει κοινό σημείο αναφοράς τις κινηματογραφικές επιτυχίες του πρώτου- Ό μω ς, σ' αυτό το βιβλίο ο Τζεφιρέλι, έκτος α π ό τις δημιουργίες

Κ1ΤΣΙΚΗ ΔΗΜΗΤΡΗ: Ι­ στορία της Οθωμανικής Α υ το κρ ατο ρ ίας 1280-

1924. Β' έκδ ο ση . Σ ελ.

244. Δρχ. 1.000. Ά σπ ονδος φίλος και γείτονάς μας η Τουρκία, παραμένει μολοντούτο ά­ γνωστη ως προς τις ιστορικές της κα­ ταβολές ακόμα και στο ειδικευμένο κοινό των ιστορικών. Η παρούσα συνοπτ'· ή ιστορία της οθωμανικής αυ­ τοκρατορίας του Δημ. Κιτσίκη έρχε­ ται να καλύψει αυτό το κενό και να διαγράψει περιληπτικά και με την α­ παραίτητη ενη(. '.ρωση τις βασικές φάσεις εξέλιξης του μακραίωνος αυ­ τού κράτους π ο υ κατέλαβε τη θέση της Βυζ. Αυτοκρατορίας και δέσπο­ σε του γεωγραφικού χώρου της νο­ τιοανατολικής Ευρασίας για 644 χρόνια. Ο συγγραφέας εξετάζει τις διαδο­ χικές μετεξελίξεις της Αυτοκρατορί­ ας, την πληθυσμιακή της σύνθεση, την κρατική της λειτουργία και στελέχωση, την οικονρμική της ακμή, τυ θρησκευτικό της κατεστημένο και φθάνει ώς την περιγραφή της παρακ­ μής της π ο υ έγινε με την άνοδο του Κεμάλ Ατατούρκ και την ανακήρυξη

1 ° 7 / e ° v v ,

Ξ έν η Λ ο γ ο τ ε χ ν ία Λ ονϊ Α ραγκόν ΟΙ ΚΟΜΜΟΥΝΙΣΤΕΣ Μ ϊγκ ελ Α ν χ ε λ Α σ το ύ ρ ια ς ΑΝΘΡΩΠΟΙ ΑΠΟ ΚΑΛΑΜΠΟΚΙ Α λ έ χ ο Κ α ρπ εν τιέρ ΜΕΘΟΔΟΥ ΤΕΧΝΑΣΜΑ Τ ζα κ Λ ό ν τ ο ν ΜΑΡΤίΝ ΙΝΤΕΝ Β άσκο Π ρα το λΐνι Η ΓΕΙΤΟΝΙΑ

αφιερωμα/123 της δημοκρατίας. Ταυτόχρονα εξετά­ ζει τις σχέσεις και τις αλληλεπιδρά­ σεις της με τα όμορα έθνη και ιδίως με την πατρίδα μας.

Ρ Ο ΟΥΛ ΙΝ ΜΑΡΤΖΟΡΙ: Η καθημερινή ζωή στο Μεσαίωνα. Μετ. Έ λλη I. Α γ γέλο υ . Α θήνα , Δ .Ν . Π απαδήμ α, 1988. Σ ελ.

256. Αρχ. 1.300. Ο σ υγγραφέας Μαρτζορί Ρόουλίν αποφεΰγόντας ακραίες κρίσεις για τη φυσιογνωμία του Μεσαίωνα παρα­ τηρεί προσεχτικά το λαό π ου έζησε και εργάστηκε ανάμεσα στη βασιλεία του Καρλομάγνου και τον ερχομό της Αναγέννησης. Ο κόσμος που μελετά είναι άνδρες και γυναίκες όλων, των τάξεων και των επαγγελμάτων: ο δουλοπάροι­ κος και η οικογένειά του, ο αφέντης και η γυναίκα του, οι φεουδάρχες και οι υποτελείς, κάτοικοι και έμποροι της πόλης, γυναίκες που φροντίζουν το σπίτι περιμένοντας την επιστρο­ φή του συζύγου α π ’ τους αγίους τόπους. Παρελαύνουν επίσης καλόγεροι, μεγάλοι λόγιοι, κατασκευαστές εκ­ κλησιών, καλλιτέχνες, γιατροί, επι­ στήμονες, τεχνολόγοι. Πρόκειται για ένα βιβλίο, π ου αναπαριστά με γλα­ φυρό τρόπο την «Καθημερινή ζωή στο Μεσαίωνα» δίνοντάς μας ττολύτιμες πληροφορίες γι’ αυτή τη ζοφε­ ρή π ερ ίο δ ο της ευ ρ ω π αϊκ ής ι­ στορίας.

ταξί

δκατικα

ΚΟΥΚΤΖΕΪΜ Σ: Τα ταξίδια γύρω από τον κόσμο. Α και Β ταξίδι. Γ ταξί­ δι. Μετ. Νένια Γλύπτη. Α ­ θήνα, Α ίολος, 1989. Σελ.

298 + 151. Αρχ. 1400 + 800. Ο Τζέιμς Κουκ, τέκνο της ανάγκης, μια και ήταν παιδί μιας φτωχής οικο­ γένειας, ξεχώρισε για τις ικανότητές

του στο πολεμικό ναυτικό, κατά τη διάρκεια του επταετούς π ολέμου (1756-1763). Έκανε συνολικά τρία τα­ ξίδια α π ό το 1768 ώς το 1779. Κατάφερε να διασχίσει τον Ειρηνικό Ωκε­ ανό και να ανακαλύψει καινούριους τόπους. Εκτός α π ό τις γεωγραφικές γνώ­ σεις που προσκομίζει στον αναγνώ­ στη, καταθέτει και πολύτιμες πληρο­ φορίες του πρωτόγονου τρόπου ζω­ ής Των Μαορί, των Φουέγιων, των ι­ θαγενών του Τόγκα, της Ταϊτής και της Χαβάης. Και γιατί όχι; Μπορεί να διαβαστεί ως ένα ταξιδιωτικό βιβλίο απολαμβά­ νοντας ο καθένας μας την αμεσότη­ τα της γραφής του και να ταξιδέψει με τη φαντασία του σε μέρη, π ο υ ί­ σως δεν θα μπορέσει να γνωρίσει ποτέ!

HARRER HEINRICH: Ε­ πτά χρό νια στο Θιβέτ. Μετ. Γιάννης Ανδρουτσόπουλος. Αθήνα, Το Κλει­ δί, 1989. Σελ: 422. Αρχ.

1300. Ο διάσημος εθνολόγος περιηγητής και γνώστης του Θιβέτ, Χάϊνριχ Χάρρερ, καταγράφει σ' αυτό το βιβλίο τις εμπειρίες του στην αυλή του Δαλάι Λάμα, στην α παγορευμένη πόλη Ο αναγνώστης ενώ παρακολουθεί μια περιπέτεια που κόβει την ανάσα, π λη ροφ ορείτα ι τα υτό χρ ο να όσα συμβαίνουν τα τελευταία χρόνια, στό μυστηριακό Θιβέτ. Ο Χάρρερ μ' αυ-, τό το ταξίδι εκπλήρωσε ένα εφηβικό του όνειρο που είχε σαν αποτέλεσμα να τον οδηγήσει ολοκληρωτικά στην εθνολογική έρευνα φέρνοντας στο φως ξεχασμένους πολιτισμούς του πλανήτη μας.

παι δι κά ΑΓΓΈΛΟΠΟΥΑΟΥ ΒΙΤΩ — ΒΑ ΑΑΣ Η ΖΩΗ: Δια­ λέγουμε βιβλία για παιδιά. Για μια βασική βιβλιοθή­ κη. Αθήνα, Gutenberg, 1989. Σελ. 336. Αρχ. 1200. Ποια βιβλία θα μπορούσαν να αποτελέσουν μια βασική βιβλιοθήκη με

εκδόσεις για παιδιά; Αυτό το ερώτημα έρχεται να καλύ­ ψει ο χρήσιμος οδηγός «Διαλέγουμε βιβλία για παιδιά». Οι χίλιοι περίπου τίτλοι πόυ περιλαμβάνονται στην έκ­ δοση είναι διαλεγμένοι με αυστηρά κριτήρια, α πό τις Βίτω Αγγελοπούλου - Ζωή Βαλάση και είναι ταξινο­ μημένοι κατά ηλικία και κατά περιε­ χόμενο. Πρέπει να σημειώσουμε ότι τα βιβλία που σχολιάζονται στην έκ­ δοση έχουν κυκλοφορήσει α πό το 1974 ώς το καλοκαίρι του 1988.

Ο Δ Η Γ Ο Σ Π Α ΙΔ ΙΚ Ο Υ ΝΕΑΝ ΙΚΟ Υ ΒΙΒΛΙΟΥ. Αθήνα, Π ανελλήνια Ομο­ σπονδία Εκδοτών - Βι­ βλιοπωλών, 1988. Σελ. 88. Στον.τομέα του παιδικού βιβλίου έχει πραγματοποιηθεί αληθινή επ α ­ νάσταση στην ποιοτική και ποσοτι­ κή παρουσία του στον τόπ ο μας. Η ελληνική βιβλιοπαραγωγή π ροσφ έ­ ρει πληθώρα βιβλίων π ο υ μπορούν να χρησιμοποιηθούν α πό τους πρώ­ τους μήνες ζωής των νηπίων ώς το τέλος της εφηβικής ηλικίας. Η ΠΟΕΒ συνεχίζοντας την προσπάθειά της για την προώθηση του παιδικού βιβλίου κυκλοφόρησε τον Οδηγό Παιδικού Νεανικού Βιβλίου. Περιλαμβάνει αλφαβητικά όλους τους εκδότες παιδικών βιβλίων με τα βιβλία τους ταξινομημένα κατά ηλι­ κίες. Η έκδοση διατίθεται δωρεάν.

ΣΑΚΕ ΑΑΑ ΡΙΟΥ Χ Α Ρ Η - Μ Π Α ΡΤΖΗ ΓΙΑΝΝΗ - ΚΑΡΑΓΙΑΝ ΝΗ ΘΑ­ ΝΑΣΗ: Οδηγός παιδικού - νεανικού βιβλίου, 1989. Α θή να , Κ α στα νιώ τη ς, 1989. Σελ. 206. Αρχ. 800. Κριτικές παρουσιάσεις και αναλύ­ σεις 100 και π λέον βιβλίων για παι­ διά και νέους, χωρισμένων κατά κα­ τηγορίες με βάση την ηλικία των παι­ διών, περιλαμβάνει αυτός ο χρήσιμος οδηγός, ο οπ οίος τείνει να γίνει μια παγκόσμια εγκυκλοπαίδεια παιδικής - νεανικής λογοτεχνίας. Ήδη κυκλο­ φορεί ο 4ος τόμος καλύπτοντας τα παιδικά βιβλία τα οποία κυκλοφόρη­ σαν το 1989, ενώ οι τρεις π ροηγού­ μενοι τόμοι αφορούν στα βιβλία π ου

124/αφιερωμα κυκλοφόρησαν το 1988, 1987, 1986 αντίστοιχα. ΝΤΕΚΑΣΤΡΟ ΜΑΡΙΖΑ: Αρχαιολογία (Έ να ταξίδι στο παρελθόν). Αθήνα, Κέδρος, 1988. Σελ. 40. Δρχ. 600. Πώς προσδιορίζεται η ηλικία ενός παλαιού αντικειμένου; Που σκάβουν οι αρχαιολόγοι και πώς; Είναι ερωτή­ ματα π ου εξετάζει η επιστήμη της αρχαιολογίας και στα οποία με απλό τρ όπ ο προσπαθεί να μας δώσει α­ παντήσεις το βιβλίο της Μαρίζας Ντεκάστρο, επιδιώκοντας ταυτόχρο­ να να μας εισάγει στην Αρχαιολογία π ου την χαρακτηρίζει σαν ένα ταξί­ δι στο παρελθόν. Η έκδοση αυτή δεν είναι μόνο ένας οδηγός στο χώρο των ανασκαφών είναι κι ένα βιβλίο εργασίας όπ ου το παιδί παρατηρεί, μαθαίνει και παίζει.

Η A WKES NIGEL: Ηρωί­ νη. Μετ.: Ό λ γα Μαύρου. Εικ.: Ron Hayard Asso­ ciates. Αθήνα, Κέδρος, 1989. Σελ. 34. Δρχ. 850. Σ' όλο τον Χόσμο καθημερινά χιλιά­ δες άνθρωποι, κυρίως νέοι, αυτοκαταστρέφονται. Η ηρωίνη για λίγο μόνο φέρνει ευχαρίστηση και ύστε­ ρα ατέλειωτο π όνο. Γιατί λοιπόν αυ­ ξάνεται ο αριθμός των χρηστών; Και ενώ η αγορά της είναι απαγορευμέ­ νη, π ώ ς βρίσκεται παντού; Και πώ ς πουλιέται στις γωνιές όλων των μεγαλουπόλεων; Αυτό το βιβλίο μαζί με άλλους τόμους απαρτίζουν μια παι­ δική σειρά στην οποία δίνονται α­ παντήσεις στα φλέγοντα προβλήμα­ τα της εποχής μας.

HAWKESNIGEL: Πυρη­ νική Α σφάλεια. Μ ετ.: Α ρ τ ε μ η Π ο λ υ χρ ό ν η . Ε ικ .: Ron H ayw ard Associates. Αθήνα, Κέ"δρος, 1989. Σελ. 34. Δρχ.

850. Για τους κινδύνους α πό την πυρη­ νική ενέργεια, τα απόβλητα π ο υ δημιουργούνται, γιά την ασφάλεια των πυρηνικών εγκαταστάσεων αλλά και για τόσα άλλα συναφή προβλήματα μας ενημερώνει το βιβλίο «Πυρηνική Ασφάλεια». Οι φωτογραφίες, τα σχε­ διαγράμματα, παρουσιάζουν ανά­

γλυφ ο το πρόβλημα, π ο υ κάνει μικρούς και μεγάλους αναγνώστες να αναρωτηθούν για το μέλλον αυτού του κόσμου. Ευτυχώς! Τα παιδιά σή­ μερα ενημερώνονται π ο λύ γρήγορά γι' αυτά τα θέματα και παλεύουν α πό π ολύ νωρίς για τη λύση τους.

Η A WKES NIGEL: AIDS. Μετ. Α ρ τεμη Π ολυχρό­ νη. Εικον. Ron Hayward Associates. Αθήνα, Κέ­ δρος. 1988. Σελ. 34. Δρχ.

850. Μάστιγα του αιώνα μας χαρακτη­ ρίστηκε το Aids που α πό το 1981 μέ­ χρι σήμερα στέρησε τη ζωή σε αναρίθμητες χιλιάδες ανθρώπους. Το μόνο π ου μπόρεσαν να μάθουν οι ε­ πιστήμονες που ασχολήθηκαν με την έρευνα για την καταπολέμηση του ίού της νόσου, είναι οι μέθοδοι που πρέπει να ακολουθηθούν για την α­ ποτροπή της μετάδοσής του. Τους τρόπους αυτούς παρουσιάζει με παι­ δαγωγικό τρόπο το βιβλίο AIDS που ανήκει στην ενδιαφέρουσα σειρά με γενικό τίτλο «Θέματα».

Me CORM ICK JOHN: Ό ξινη Βροχή. Μετ. Ό λ ­ γα Μαύρου. Εικ. Ron Hayward Associates. Αθή­ να, Κέδρος, 1988. Σελ. 34. Δρχ. 850. Ο John Me Cormick μας παρουσιά­ ζει διεξοδικά το θέμα της όξινης κα­ ταστροφής. Το χιόνι, η βροχή, η ομίχλη, το πούσι, όλα τους μολυσμένα α π ό τα καυσαέρια και τις κάπνες των εργοστασίων και των αυτοκινή­ των, μεταβάλλονται σε οξέα. Αυτή την «όξινη βροχή», π ου καταστρέφει σιγά-σιγά το φυσικό περιβάλλον και απειλεί όλες τις χώρες του κόσμου, προτείνει να καταπολεμήσουμε ο Μακ-Κόρμικ στο έργο του. Επίσης, καταγράφονται όλες οι καταστροφές π ο υ έχουν γίνει όπ ω ς και οι αποτε­ λεσματικότερες αντιδράσεις του κοι­

νού για την καταπολέμηση του φαινομένου.

ΚΑ Ρ Θ ΑΙΟ Υ ΡΕΝ ΑΣ — ΜΑΝΟΥ-ΠΑΣΣΑ ΚΑΤΕ­ ΡΙΝΑΣ: Χαρούμενες Δια­ κ ο π ές. Χ ρ ισ το ύ γεννα , Πρω τοχρονιά. Ε ικονο­ γράφηση: Τατιάνα Βολανάκη. Αθήνα, Πατάκης. Σελ. 112. Δρχ. 620. Σε παιδιά του δημοτικού σχολείου απευθύνεται το βιβλίο «Χαρούμενες Διακοπές. Χριστούγεννα, Πρωτοχρο­ νιά». Μ πορούν π αρέα μ' αυτό το βι­ βλίο να περάσουν ευχάριστα τις Χριστουγεννιάτικες και Πρωτοχρο­ νιάτικες διακοπές, διαβάζοντας σχε­ τικά κείμενα, λύνοντας αινίγματα, σταυρόλεξα, γρίφους, παίζοντας παιχνίδια, τραγουδώντας ή παίζοντάς με μουσικά όργανα διάφορες μελωδίες, γράφοντας, κατασκευάζο­ ντας· κι όλα αυτά με θέματα σχετικά με τις γιορτές. Η εικονογράφηση με πολύχρωμες και μαυρόασπρες εικό­ νες είναι της Τατιάνας Βολανάκη.

ΤΣΟΤΑΚΟΥ-ΚΑΡΒΕΑΗ Α .: Εικονογραφικό Αεξικό της Ελληνικής Μυθο­ λογίας για παιδιά. Αθήνα, Γνώση, 1988. Σελ. 230. Δρχ. 1.000. Ένα μυθολογικό λεξικό είναι ένα βιβλίο π ο υ προσπαθεί να βοηθήσει τον αναγνώστη να σχηματίσει μια πληρέστερη εικόνα για τους μύθους και τα μυθολογικά όντα. Αυτές τις α­ νάγκες φιλοδοξεί να καλύψει το βι­ βλίο της Αικατερίνης Τσοτάκου Καρβέλη, π ου απευθύνεται κυρίως στους μαθητές αλλά και σε όλους ε­ κείνους — γονείς και δασκάλους — οης ιων παιδιών αυτών. Εκιός αιιό τα λήμματα και την κατατοπιστική ει­ σαγωγή, στα περιεχόμενα του βι­ βλίου περιλαμβάνονται η πλούσια εικονογράφηση και οι πίνακες με γε­ νεαλογικά δέντρα των σπουδαιότε­ ρων θεών και ηρώων.

αφιερωμα/125 Μ Α Ν Τ Ο Υ Β Α Λ Ο Υ ΣΟ ­ ΦΙΑΣ: Ο μαγικός καθρέ­ φτης. Ε ικ ον. Κ έλυ Ματαθία Κόβο. Θεσσα­ λονίκη, ΑΣΕ, 1989. Σελ.

36. Δρχ. 700. Εκπαιδευτικό βιβλίο, για παιδιά προσχολικής και πρώτης σχολικής.ηλικίας. Περιέχει ένα μικρό καθρέφτη π ου τοποθετώντας τον το παιδί π ά ­ νω στις ζωγραφιές, βλέπει τα σχήμα­ τα ν' αλλάζουν. Βλέπει μισά δέντρα, μισά αυτοκίνητα, μισά σπίτια να γί­ νονται ολόκληρα, σκάλες να ψηλώ­ νουν. Εξοικειώνεται έτσι με έννοιες ό π ω ς α να λογ ίες, συμμ ετρίες, σχήματα.

ΑΑΣΤΡΕΓΚΟ ΧΡΙΣΤΙ­ ΝΑ — ΤΕΣΤΑ ΦΡΑΝΤΣΕΣΚΟ. Μ ’ αρέσει να ζωγραφίζω. (5 τεύχη). Ε­ πιμέλεια Αθηνά Ρικάκη. Μετ. Έφη Καλλιφατίδη. Αθήνα, Διάγραμμα, 1989. Σελ. 48 (το καθένα). Δρχ.

750 (το καθένα). Σειρά α π ό 5 ανεξάρτητα βιβλιοτετράδια που προωθεί την έκφραση, την επικοινωνία και τη δημιουργικό­ τητα των παιδιών. Τα βιβλία αυτά μπορεί να γίνουν αντικείμενο συνερ­ γασίας των μεγάλων με τους μι­ κρούς, με π ολλές προτάσεις για ζωγραφική, πειραματισμό με μολύ­ βια, κερομπογιές, μαρκαδόρους. Εκ­ παιδευτική σειρά με βασικά στοιχεία την εικόνα, το χρώμα και το λόγο.' Ό λ ες οι εργασίες των Ιταλών συγ­ γραφέων γεννήθηκαν στα σχολεία με τη συνεργασία, τις υποδείξεις και τις κριτικές παιδιών και δασκάλων.

PO NT A P I ΤΖΙΑΝΙ. Το βιβλίο με τα λάθη. Με τ. Α ν να Κωστάλα - Μαργαριτοπούλου. Αθήνα, Τεκμήριο, 1989. Σελ. 152. Δρχ. 700. Αίίόμη ένα καλό βιβλίο του Ιταλού συγγραφέα Τζιάνι Ροντάρι (βραβείο

Ά ντερσεν το 1970) π ου τόσο έχει α­ γαπηθεί από τα παιδιά σε όλα τα μέ­ ρη του κόσμου.Ά ς σημειωθεί ότι έχει μεταφραστεί σε 25 γλώσσες. Σ' αυτό το βιβλίο, ο συγγραφέας, διορθώνει, με τα μπλε και κόκκινα μολύβια του, τον κόσμο μετάτρέποντάς τον σ' ένά παράδοξο, χαρούμε­ νο λούνα-παρκ. Ποιήματα και ιστο­ ρίες ανοίγουν διάλογο με παιδιά και γονείς. Τα σκίτσα, π ου ανήκουν σ τ ο ν ’ Bruno Munari, λιτά και λειτουργικά, δένούν θαυμάσια με τα κείμενα.

MURRA Υ DA VID CHRI­ STIE: Η Βίβλος για τα παιδιά. Μετ. Δημήτρης Σ οφός. Θ εσσαλονίκη , Μ αλλιάρης - Παιδεία, 1989. Σελ. 412. Δρχ.

2.500. Η Βίβλος είναι το πρώτο βιβλίο π ου τυπώθηκε στον πλανήτη μας α πό τον Γουτεμβέργιο. Στο βιβλίο αυτό, προσαρμοσμένο για παιδιά, περιέχονται μόνο μερικές ιστορίες. Έχουν διαλεχτεί γιατί είναι ολοκλη­ ρωμένες, αλλά και γιατί έχουν μια ε­ σωτερική συνέχεια και γι' αυτό πρέπει να διαβαστούν με τη σειρά. Μόνο έτσι μπορεί κανείς να δει πώ ς ενεργεί ο θεός μέσα στην Ιστορία. Το βιβλίο ξεκινά από το πρώτο κε­ φάλαιο της Γένεσης και τελειώνει με την Αποκάλυψη. Γραμμένο σε απλή δημοτική γλώσσα, παρουσιάζει τα γεγονότα-σταθμούς της χριστιανο­ σύνης με παραστατικότητα και κρα­ τά ζωντανό το ενδιαφέρον των παιδιών. Η εντυπωσιακή εικονογρά­ φηση των Ken Petts, John Berry, Nevile Dear και Norma Burgin βοη­ θά στην ανετότερη μελέτη της έκδοσης.

Μ ΠΟΥΛΩΤΗ ΧΡΗ­ ΣΤΟΥ: Η Σεμέλη διώχνει το νέφος. Εικονογράφη­ ση: Νίνα Σταματίου. Αθή­ να, Αωτός, 1988. Σελ. 44. Δρχ. 860. Ένα βιβλίο για παιδιά με θέμα τη μό­ λυνση της ατμόσφαιρας. Εδώ, η μι­ κρή Σεμέλη θα δει να μαραίνεται το γιασεμί της και να σκοτώνεται η καρ­ δερίνα της από τον κίτρινο δράκο — το νέφος. Θα επαναστατήσει και θα ξεσηκώσει όλα τα παιδιά της π όλης για να διώξουν τον κοινό εχθρό. Τώ­

ρα απομένει στους μεγάλους να ανπδράσουν και να κάνουν κάτι τέλος πάντων. Πλησιάζουν Χριστούγεννα και αναρωτιέται ο αναγνώστης αν τα παιδιά θα γυρίσουν πίσω στα σπίτια τους ή θα μείνουν μακριά α πό τους γονείς τους. Θα δεχτούν τους όρους τους οι μεγάλοι;

ΤΖΩΡΤΖΟΓΛΟΥ Ν.: Τα τρία σίγμα. Αθήνα, Καστανιώτης, 1989. Σελ.

136. Δρχ. 500. Μια αυτόματη φωτογραφική μηχα­ νή πρωταγωνιστεί σ' αυτό το μυθι­ στόρημα. Ανήκει στον Στέλιο και την παρέα του, Σίμο και Στάθη. Τα παι­ διά ασχολούνται με το σύγχρονο μη­ χάνημα τραβώντας φωτογραφίες της γειτονιάς τους. Άθελά τους, η αυτό­ ματη μηχανή καταγράφει μια ληστεία π ου γίνεται στην κοντινή τράπεζα. Η φωτογραφία τους γίνεται αποδει­ κτικό στοιχείο για την αστυνομία αλ­ λά και βάσανο για τους τρεις φίλους π ου αντιμετωπίζουν ένα σωρό πιέ­ σεις, και κυνηγητό... Οι μικροί ήρωες παρασύρουν και τους αναγνώ­ στες,. στην παράξενη ατμόσφαιρα του αστυνομικού σασπένς.

Μ ΟΣΧΟΒΙΤΗ Τ. — ΛΣΗΜΑΚΟΠΟΥΛΟΥI. — Π Α Π ΑΔΟ Π Ο ΥΛΟ Υ Υ.: Χριστούγεννα - Πρωτο­ χρονιά (Στολίδια - Κατα­ σκευές). Αθήνα, Κέδρος, 1989. Σελ. 18. Δρχ. 400. Δύο αγγέλους, ένα κερί, ένα καρά­ βι, ένα αστέρι, μια καμπάνα, μια φάτνη και τόσα άλλα στολίδια έχουν ετοιμάσει για τα Χριστούγεννα και την Πρωτοχρονιά οι δημιουργοί αυ­ τής της έκδοσης. Αλλά δεν είναι π α ­ νέτοιμα και ζητούν α π ό τα παιδιά των 4-9 ετών να τις βοηθήσουν να τα κόψουν, να τά κολλήσουν ώστε να διακοσμήσουν τα δωμάτιά τους. Στις προετοιμασίες των εορταοτικών ημε­ ρών περιλαμβάνεται και ο χριστου­ γεννιάτικος διάκοσμος του σπιτιού μας. Μ' αυτό τον τρόπο, λοιπόν, θα απασχοληθούν μικροί και μεγάλοι παίζοντας αλλά και στολίζοντας.

Ε κ δ ό σ ε ις Χ Α Τ Ζ Η Ν Ι Κ Ο Λ Η ΚΥΚΛΟΦΟΡΟΥΝ MIRKO D.GRMEK

Οι α σ θ ένειες σ τη ν α υ γ ή τ ο υ δυ τικ ο ύ π ο λ ιτ ισ μ ο ύ

GEDROESY M oustaki

“ ®ό £ ο ν

ΤΑ Κορίτσια της

Μ νημης **··«*» tHur

Σόλωνος 76 Τηλ. 36.29.923

Τα άγρια άλογα

αφιερωμα/127 R IU S Μ . & P A R R A M O N J .M .: Η ζωή κάτω από τη γη. Μ ετ.: Φίλιππος Αέτζης. Αθήνα, Κέδρος, 1989. Σελ. 32. Δρχ. 650. Ένας κόσμος από φυτά και ζώα που κρύβεται κάτω από το εντελώς ακίνητο έδαφος, εμφανίζεται στις διαδρομές που κάνουν τα μικρά μας λαγουδάκια, πρωταγωνιστές της ι­ στορίας, για να κρυφτούν από τους εχθρούς τους αλλά και για να φτιά‘ξουν τη φωλιά τους. Όμως, καθώς σκάβουν τις τρύπες στο χώμα συνα­ ντούν ρίζες, σπόρους, τα στρώματα και γνωρίζουν έναν άλλον κόσμο από αυτόν που υπάρχει πάνω στη γη. Το βιβλίο χρησιμοποιώντας μια μικρή ιστορία ενημερώνει τους μι­ κρούς αναγνώστες με περισσότερες λεπτομέρειες για τον υπόγειο κόσμο.

R IU S Μ . & PA R R A M O N J .M .: Η ζωή πάνω στη γη. Μ ετ.: Φίλιππος Αέτζης. Αθήνα, Κέδρος, 1989. Σελ. 52. Δρχ. 650. Ένα δεντράκι φυτεμένο σε μια γλά­ στρα μέσα στο σπίτι ήταν λυπημέ­ νο. Μια μέρα τα παιδιά, που ζούσαν στο σπίτι, πήραν τό δεντράκι και το πήγαν στο δάσος, όπου και το φύ­ τεψαν. Εκεί το μικρό δεντράκι μαθαί­ νει από ένα μεγάλο δέντρο, την ιστορία του δάσους. Μαθαίνει ακό­ μα, ότι η διατήρηση του φυσικού πε­ ριβάλλοντος είναι πάρα πολύ σημαντική και ότι εξαιτίαςτης κακο­ μεταχείρισης που υφίστανται τα δά­ ση, πολλές χώρες αποφάσισαν να καθιερώσουν τη γιορτή της «Ημέρας του Δέντρου». Το βιβλίο συμπληρώ­ νεται μ' ένα «επιστημονικό» κεφάλαιο που βοηθάει τους μεγάλους να α­ παντήσουν στους μικρούς σχετικά με τη χρησιμότητα των δέντρων και των δασών.

R IU S M A R IA & P A R R A ­ M O N J .M .: Η ζωή στη θάλασσα. Μ ετ.: Φίλιππος Αέτζης. Αθήνα, Κέδρος, 1989. Σελ. 32. Δρχ. 650. Το ταξίδι ενός σολομού, από τα νε­ ρά ενός ποταμού στο βυθό της θά­ λασσας, διηγείται αυτό το βιβλίο. Στη διαδρομή αυτή το ψαράκι έχει ξενα­ γό ένα μεγαλύτερο σολομό ο οποίος τον- οδηγεί στον κόσμο της θάλασ­ σας, στη μεγάλη ποικιλία φυτών και κοραλλιών αλλά και στα πολλά είδη ψαριών. Στο βιβλίο που όλες του οι σελίδες καλύπτονται από θαυμάσιες ζωγραφιές, υπάρχουν και σελίδες με περιεχόμενο βοηθητικό για δασκά­ λους και γονείς που θά 'θελαν να μι­ λήσουν στα παιδιά για τη ζωή στη θάλασσα.

R IU S Μ . & P A R R A M O N J .M .: Η ζωή στον αέρα. Αθήνα, Κέδρος, 1989. Σελ. 34. Δρχ. 650. Από ένα αυγό ραγισμένο προβάλ­ λει ένά μικρό πουλάκι που αρχίζει νά τιτιβίζει. Το μικρό πουλάκι διδάσκε­ ται από τους γονείς του ττώς και τί να τρώει, από ποιους να προφυλάσσεται και κυρίως πώς να πετάει. Πετώντας θα μάθει ότι ο ουρανός είναι γεμάτος κι από άλλα πουλιά και έ­ ντομα και πως οι άνθρωποι μιμού­ μενοι το πέταγμά τους έμαθαν να τα­ ξιδεύουν με τ' αεροπλάνα. Για τη ζωή στον αέρα προσφέρονται οι συγγρα­ φείς να μας δώσουν κι άλλες πληρο­ φορίες όταν βέβαια διαβάσουμε όλο τους το βιβλίο.

D E L P E U X Η .: Κούκλες και Μαριονέτες (Δημιουρ­ γική Αισθητική Αγωγή). Αθήνα, Gutenberg, 1987. Σελ. 104. Δρχ. 1000. Πίσω από τις κούκλες και τις μαριονέτες υπάρχει πάντα ένας καλλι­ τέχνης - έμψυχωτής που ζωντανεύει μέσα σε λίγα λεπτά έναν ολόκληρο κόσμο. Όμως πόση προεργασία χρειάζεται για να φτάσει σ' ένα απο­ τέλεσμά; Ποιές τεχνικές θα ακολου­ θήσει στην'κατασκευή των κουκλών και των μαριονετών; Σε ποιές μεθό­ δους πρέπει να υπακούει για να συν­ δυαστούν οι φυσικές τους επιδόσεις με τις τεχνικές απαιτήσεις της παρά­ στασης; Είναι ορισμένα μόνο από Τα θέματα που απασχολούν τον παιδα­

γωγό που θέλει να διασκεδάσει και να διαπαιδαγωγήσει ταυτόχρονα τους μαθητές του με το κουκλοθέα­ τρο. Αυτές λοιπόν τις ανάγκες εξυ­ πηρετεί Το βιβλίο του Η. Delpeux «Κούκλες και Μαριονέτες» το οποίο ανήκει στην πολύ ενδιαφέρουσα σει­ ρά βιβλίων «Δημιουργική αισθητική αγωγή». Ρ Α Β Α Ν Η -Ρ Ε Ν ΤΗ ΔΗΜ Η Τ Ρ Η : Το Παραμνθέατρο 1, Οι Μαρμαρωμένοι. Αθήνα, Σύγχρονη Εποχή, 1988. Σελ. 54. Δρχ. 600. Το βιβλίο «Οι Μαρμαρωμένοι», α­ νήκει σε μια σειρά παιδικών εκδόσε­ ων στην οποία παρουσιάζονται σε θεατρική διασκευή'γνωστά μας πα­ ραμύθια και τα οποία είναι γραμμέ­ να με τέτοιο τρόπο ώστε να λειτουρ­ γούν και ως ανάγνωσμα. Τα θεατρι­ κά αυτά μονόπρακτα, μπορεί να χρησιμοποιηθούν και για παραστά­ σεις από ομάδες παδιών, ή για κου­ κλοθέατρο, στα σχολεία, στους Θεατρικούς Ομίλους Πνευματικών Κέντρων ή Συλλόγων. Ο Ραβάνης Ρεντής, θεατροποιεί τα παραμύθια με το χαρακτηριστικό του χιούμορ και η Μποζινάκη εικονογραφεί με ι­ διαίτερη ευαισθησία την έκδοση.

Φ Ρ Α Ν Σ ΙΣ Γ Ο Υ ΙΛ Σ Ο Ν : Ο καιρός. Αθήνα, Μαλ­ λίαρης, 1989. Δρχ. 3.000. ΡΟ Ο ΥΔ Α Ν Τ ΘΙΟΝΤΟΡ: Τρισδιάστατος Π α γκό­ σμιος 'Α τλα ς. Α θήνα, Μάλλιαρης, 1989. Δρχ.

3.000. Δύο πολύ ενδιαφέροντα βιβλία που δίνουν τη δυνατότητα στα παι­ διά να μάθουν με εύκολο τρόπο κά­ θε λεπτομέρεια της σημερινής δια­ στημικής μετεωρολογίας και μια πλή­ ρη εικόνα του πλανήτη μας. Στο πρώτο βιβλίο-παιχνίδι ανακα­ λύπτουμε παίζοντας πώς αλλάζει ο καιρός, πώς δημιουργούνται οι θύ-

Ε Κ Δ Ο Σ Ε ΙΣ Μ ΕΔΟ ΥΣΑ

Η Μέδουσα @

Με

παρουσιάζει:

τις

καλύτερες ευχές μας για το

1990

ΑΛΥΣΑΝΔΡΑΤΟΣ - ΠΙΤΟΥΡΟΠΟΥΛΟΣ & ΣΙΑ Ε,Ε.

αφιερωμα/129 ελλες, οι άνεμοι, οι Βροχές και γενι­ κά όλα όσα συνδέονται με τα καιρι­ κά φαινόμενα. Στο δεύτερο βιβλίο με πολύχρωμες εικόνες, μικρά περιεκτικά κείμενα και με μια μεγάλη χάρτινη υδρόγειο σφαίρα μάς δίνεται μια πλήρη και πολύχρωμη εικόνα του πλανήτη μας. Όλες αυτές οι παραστάσεις μάς προσφέρονται μέσα από τρισδιάστα­ τες κατασκευές που υπάρχουν και στα δύο αυτά βιβλία.

Σε παιδιά από 9 ετών και πάνω α­ πευθύνεται η νέα σειρά εγκυκλοπαι­ δικών βιβλίων σε σχήμα τσέπης. Πρόκειται για μια συλλογή βιβλίων που δίνουν το χαρακτήρα ενός πραγματικού «ντοσιέ» με απαντήσεις κάθε φορά σε συγκεκριμένα θέματα.

1.

ANTRE BEATRICE. Η εφεύρεση της γραφής. Εικον.: Chira. Μετ.: Γιώρ­ γος Ξενάριος. Αθήνα, Πατάκης, 1989. Σελ. 72. Δρχ. 260. Η ιστορία της γραφής από τη Με­ σοποταμία στην Αίγυπτο και από τη Φοινίκη στην Κίνα.

2.

PIERRE AVEROUS. Η ανακάλυψη του βυθού και των θαλασσών. Εικον.

Averous Pierre. Μετ. Ά ν ­ να Πατάκη. Αθήνα, Πα­ τάκης, 1989. Σελ. 72. Δρχ. 260. Μεγάλη περιπέτεια στα βάθη των θαλασσών και των ωκεανών. Η εξε­ ρεύνηση ενός κόσμου σχεδόν ακόμη άγνωστόυ.

3. BROOMHEAD L. — SASSIER D. Η κατάκτηση του διαστήματος. Εικον. Daniel Henon, Μετ. Άννα Πατάκη. Αθήνα, Πατάκης, 1989. Σελ. 72. Δρχ. 260. Ένα ταξίδι συναρπαστικό στο διά­ στημα. Η ανακάλυψη Των πυραύλων και των διαστημόπλοιων, η ζωή των αστροναυτών, όλα τα μυστικά του διαστήματος.

4.

LAJUS POUTS DELEDICQ A.: Το πρώ­ το μου βιβλίο για τους η­ λεκτρονικούς υπολογι­ στές. Εικον. Jean-Pierre Lacroux. Μετ. Άννα Πα­ τάκη. Αθήνα, Πατάκης, 1989. Σελ. 72. Δρχ. 260. Απαντήσεις στα παιδιά για τους η­ λεκτρονικούς υπολογιστές, τη χρή­ ση τους και τις δυνατότητές τους.

παι ημ*;

δι κο

ρολό γιο

1990. Το Καλαντάρι της «Γνώσης». Το έγραψε ο Φώντας Λάδης. Το ζω­ γράφισε η Σοφία Φόρτω­ μα. Αθήνα, Γνώση, 1989. Σελ. 30. Δρχ. 2.000. Ένα εξαιρετικά καλαίσθητο, ημερο­ λόγιο για παιδιά, το πρώτο στο εί­ δος του στην Ελλάδα, βασισμένο σε μιαν έξυπνη ιδέα. Σε κάθε σελίδα που αντιστοιχεί και σ' έναν από τους 12 μήνες του χρόνου, υπάρχουν α­ νάλογα ποιήματα, παροιμίες, ζώδια. Επιπλέον όμως εγκαινιάζεται κι ένας πρωτότυπος διαγωνισμός για παιδιά που θα διαρκέσει ολόκληρο το χρό­ νο και θα έχει 435 βραβεία. Στην τε­ λευταία σελίδα του ημερολογίου υ­ πάρχουν 60 παροιμίες, 5 για κάθε μήνα. Όποια παιδιά βρρυν ποιες παροιμίες αντιστοιχούν σε κάθε μή­

να, δεν έχουν παρά γα στέλνουν τις απαντήσεις τους στον εκδοτικό οίκο «Γνώση» κι έτσι θα κερδίζουν, μετά από κλήρωση πολύ όμορφα παιδι­ κά βιβλία. Στο τέλος του 1990 θα γί­ νει η τελική κλήρωση με τα ονόματα όλων όσοι απάντησαν σωστά και στους δώδεκα μήνες για να βγουν οι τρίτος μια βιβλιοθήκη με όλα τα παι­ δικά βιβλία της «Γνώσης» και μια πλή­ ρη σειρά αγγλικών λεξικών και παι­ δικών βιβλίων του οίκου Longman· ο δεύτερος τυχερός ένα μήνα το καλο­ καίρι διακοπές στις κατασκηνώσεις της σχολής Μωραΐτη, ενώ ο πρώτος τυχερός τρεις βδομάδες σε κολέγιο για παιδιά στην Αγγλία, το καλοκαί­ ρι του 1991. Πρέπει όμως παράλληλα να επισημάνουμε και το άρτιο αισθητικό α­ ποτέλεσμα αυτού του ημερολογίου. Οι πανέμορφες ζωγραφικές συνθέσεις της Σοφίας Φόρτώμα, καθώς και η πρωτότυπη ιδέα του «περιτυλίγμα­ τος» - ένας τεράστιος φάκελος αλ­ ληλογραφίας - θα.ξετρελάνουν παι­ διά και μεγάλους. Καλή διασκέδαση, λοιπόν, στα παιδιά και καλή τύχη γία τη χρονιά που μας έρχεται!

εκδόσεις ΠΕΤΡΟΣ ΑΜΠΑΤΖΟΓΛΟ Υ Προσωπική αποκάλυψη

4ΚΕΔΡ0Σ Γ. Γ ε ν ν α δ ί ο υ 3 - τ η λ . 3 6 .0 2 .0 0 7

Τη σειρά αυτή την ονόμασα Διηγήματα Συγκι­ νησιακής Φαντασίας (emotional fiction) κατά τη γνωστή σειρά των βιβλίων Επιστημονικής Φα­ ντασίας (science fiction). Αν δηλαδή στα έργα Επιστημονικής Φαντασίας οι ήρωες ταξιδεύουν στο διάστημα, σε κόσμους φανταστικούς και σε περιπέτειες σε διαφορετικούς χρόνους ακόμα και σε διαστάσεις, οι δικοί μου πρωταγωνιστές ζουν φοβερες διαχρονικές εσωτερικές περιπέ­ τειες που στηρίζονται στις αναμνήσεις'και στη φαντασία. Ξαφνικά το παρελθόν γίνεται πα­ ρόν, αλλά και το παρόν γυρίζει πίσω να συνα­ ντήσει το παρελθόν του.

ΣΩΤΗΡΗΣ Φ. ΔΗΜΗΤΡΙΟΥ Έ να παιδί απ’ τη Θεσσαλονίκη Οι ήρωες των διηγημάτων του Σ. Δημητρίου ακροβατούν στο όριο μεταξύ κρινωνιας και πε­ ριθωρίου. Στιγματισμένοι από μια σκοτεινή μοίρα, κυνηγημένοι από την αγωνία που γεννά η αδυναμία αφομοίωσης του κοινωνικού προ­ τύπου, με τραυματισμένο ερωτισμό και οδυνη­ ρά βιώματα, μοιάζουν να μην έχουν πολλές επι­ λογές. Στο επόμενο βήμα τους, παραμονεύει ο θάνατος ή το άσυλο.

ΠΑΝΤΕΑΗΣ ΚΑΛΙΟΤΣΟΣ Στρατιωτικές ασκήσεις Ο Παντελής Καλιότσος ομολογεί στο οπισθό­ φυλλο ότι γράφει καλύτερα όταν είναι θυμωμέ­ νος και πιστεύει ότι χωρίς θυμό δεν υπάρχει τα­ λέντο. Αυτά λοιπόν τα τέσσερα διηγήματα είναι γραμμένα υπό το κράτος θυμού. Στις ΣΤΡΑ­ ΤΙΩΤΙΚΕΣ ΑΣΚΗΣΕΙΣ εκφράζεται μέσα στη συγκλονιστική αλήθεια αυτού του ίδιου του θέ­ ματος. Στο ΤΣΕΡΝΟΜΠΙΛ με κλαυσίγελο καί πικρότατο χιούμορ, όπως και στην αφιέρωση στον «Αγαπημένο του φίλο» Γιώργο Κοσκωτά: ΠΡΟΤΑΣΗ ΓΙΑ ΤΗΝ ΙΔΡΥΣΗ ΙΔΙΩΤΙΚΗΣ ΦΥΛΑΚΗΣ. Τέλος στην ΩΧΡΑ ΚΗΛΙΔΑ η επανάσταση του οργισμένου λαού εκφράζεται με την κραυγή του Μήτσου: «Θεέ, παραιτήσου, ν ’ αναλάβω εγώ!»

ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ ΚΟΤΖΙΑΣ Η μηχανή Το ζήτημα είναι, βέβαια, ο κόσμος τούτος, όπου διαβατικός βρέθηκες είναι, ωστόσο, ακόμα και το πως εσύ αντιμετωπίζεις τούτο τον κόσμο. Κάποια τέτοια εκδοχή - νεοελλη­ νική; - επιχειρεί να «μοντάρει» ο βίος και η πολιτεία του «ήρωα» της Μηχανής.

ΚΩΣΤΑΣ ΜΟΥΡΣΕΑΑΣ Βαμμένα κόκκινα μαλλιά Έ να μυθιστόρημα που προκαλεί, ερεθίζει, εξοργίζει. Ερωτικό, αισθησιακό, χυδαίο, απο­ τρόπαιο, δοσμένο απλά, με χιούμορ, ειρωνεία και καυστική διάθεση.

- Σύγχρονοι Ά μλετ, σύγχρονοι Ζορμπάδες, αγιοποιημένα κοπρόσκυλα, πόρνες, μπορντέλα, γειτονιές, παράγκες, νυμφομανείς, αυνάνες, παπατζήδες, μικροαστοί, πρώην προλετάριοι, πρώην ιδεολόγοι και νυν «επιτυχημένοι» καριε­ ρίστες, κάλπηδες, ξεφτίλες, άνθρωποι που ερω­ τεύονται πρόσωπα μέσ’ από καθρέπτες και όχι τα ίδια τα πρόσωπα, μια τοιχογραφία εποχής και ανθρώπων, διηγημένα ασθματικά, παράφο­ ρα, ωμά μ’ ένα φρενήρη ρεαλισμό που τα κάνει όλα να διαστέλλονται, να μεγενθύνονται και να γίνονται ωκεανός, θάλασσα, χρώμα, μουσική, αλμύρα, έρωτας.

Μόλις κυκλοφόρησαν

εκδόσεις

4ΚΕΔΡ0Σ Γ. Γ ε ν ν α δ ί ο υ 3 - τ η λ . 3 6 .0 2 .0 0 7

ΕΛΙΑΝΑ ΧΟΥΡΜΟΥΤΖΙΑΔΟΥ Η Γειτονιά των Καλών Κλεφτών Σε κάθε μεγαλούπολη υπάρχουν κάποιοι άν­ θρωποι που προτιμούν να ζουν τη νύχτα. Έτσι και σε τούτη την πόλη υπάρχουν οι κάτοικοι της Γειτονιάς των Καλών Κλεφτών. Με τις από­ ψεις, τις συνήθειες, τις αδυναμίες και τα όνειρά τους. Μέσα από τις παράλληλες ιστορίες δύο νέων γυναικών της Γειτονιάς που αναζητούν κάποιο υποκατάστατο για να γεμίσουν την «άδεια θέση της ευτυχίας» στη ζωή τους και με φόντο την Αθηναϊκή νύχτα και την ατμόσφαιρα των μπαρ διαγράφεται μια πορεία από το ποτό και τα ναρκωτικά προς την παρακμή και το θά-

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΑΓΡΩΣΤΙΣ Κεντρική διάθεση: Βιβλιοπωλείο Αριάδνη, Ζωοδόχου Πηγής 2-4 106 78 Αθήνα, τηλ. 36.23.113-36.05.097

3η έκδοση____________ |

ί Λ

4η έκδοση

ΠΕΤΡΟΣ ΤΑΤΣΟΠΟΥΔΟΣ

ΠΕΤΡΟΣ ΤΑΤΣΟΠΟΥΛΟΣ

Κ ΙΜ Μ Η Α >:χ ι : λ ιλ

¥- — ~

w

f

=·^—-

■ Β ΙΒ Λ ΙΟ Π Ω Λ Ε ΙΩ Ν Τ Η Σ ΕΣΤ ΙΑ Σ

ςολωνος

60 · α θ η ν α · τ η λ . 3615077

Ζ. Μ. Γ. Λε Κλεζιό

ΤΟ ΜΕΞΙΚΑΝΙΚΟ ΟΝΕΙΡΟ Τον Μάρτιο του 1517, όταν οι απεσταλμέ­ νοι του Μοντεζούμα, βασιλιά της πόλης του Μεξικού, πήγαν να υποδεχτούν στο πλοίο τον Ισπανό κατακτητή Ερνάν Κορτές, αρχίζει μια από τις πιο τρομερές περιπέ­ τειες του κόσμου, που τελειώνει με την κα­ ταστροφή του ινδιάνικου πολιτισμού του Μεξικού. Αρχίζει τότε και το όνειρο, ένα όνειρο δι­ πλό, που ενώνει τους νικητές και τους ηττημένους με την ομορφιά και τις κρυφές δυνά­ μεις του Μεξικού.

Άντζελο Ρινάλντι

ΤΑ ΤΡΙΑΝΤΑΦΥΛΛΑ ΤΟΥ ΠΛΙΝΙΟΥ Ή τ α ν μ ια φ ο ρ ά σ ’ έ ν α ν η σ ί έ ν α α γ ό ρ ι π ο υ μ ε τά τ ο ν θ ά ν α τ ο τ ω ν γ ο ν ι ώ ν τ ο υ κ λ η ρ ο ν ό ­ μ η σ ε μ ια π λ ο ύ σ ια β ίλ α .

Η βίλα ήταν το βασίλειό του και η Ρόζα, η ξαδέλφη του, τη φρόντιζε με την ίδια αγάπη που ένιωθε για τον μικρό ιδιοκτήτη της. Είκοσι χρόνια αργότερα, στο Παρίσι, το αγόρι αναπολεί τα παλιά και το παρελθόν αναβιώνει μέσα σ’ ένα αδιάκοπο στροβίλι­ σμα των αναμνήσεων, οδηγώντας τον ανα­ γνώστη στο βάθος μιας συνείδησης, μιας ζωής.

Λεωνίδας Ντε Πιάν

ΕΞΗΝΤΑ ΑΥΛΑΙΕΣ Παρίσι, Λονδίνο, Νέα Υόρκη, Ρώμη, Μεξι­ κό, Ρίο ντε Ζανέιρο είναι οι χώροι όπου δια­ δραματίζονται τα γεγονότα αυτού του βι­ βλίου. Π α ρ α σ τ ά σ ε ις γ ια τ α μ ε γ α λ ύ τ ε ρ α θ έα τρ α τ ο υ κόσμου.

Γοητεία και ίντριγκες παρασκηνίων . Φώτα και χειροκροτήματα, παράλληλα ό­ μως κούραση, κρύο και συχνά πείνα. Μια ζωή γεμάτη δουλειά, ταξίδια και γοη­ τεία, αλλά και μόχθο και απογοήτευση. Τέτοια ζωή διάλεξε να ζήσει ο Λεωνίδας ντε Πιάν και τις αναμνήσεις του τις γράφει τώ­ ρα σε τούτο το βιβλίο.

ΩΚΕΑΝΙΔΑ

Μια πρόταση από ης ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΨΥΧΟΓΙΟΣ

ΜΙΧΑΕΛ ΕΝΤΕ Ισ τ ο ρ ία χ ω ρ ίς τ έ λ ο ς

Ο κ α θ ρ έφ τη ς μ ες σ τον

Η Μ όρο

κα θ ρ έφ τη

ΠΑΤΡΙΚ ΖΙΣΚΙΝΤ Το άρω μα Τ ο π ε ρ ισ τ έ ρ ι Τ ο κ ο ν τ ρ α μ π ά σ ο *I

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΨΥΧΟΓΙΟΣ I ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗ 1- 106 79 ΑΘΗΝΑ ΤΗΛ : 3602535 - 3618654 Για α να γν ώ σ τε ς με απα ιτή σεις

I

1

Ρ

ε λ ιζ α μ π ε θ

ΦΟΡΣΑΪΤ-ΧΕΪΛΙ Το η μερολόγιο ενός γάμου

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΕΞΑΝΤΑΣ Μόλις κυκλοφόρησαν

Τζαβέλλα 1 και Ζωοδόχου Πηγής Τηλ.: 36.04.885 - 36.13.065

ίμερος αθανασίας r r ~ \ Ν ΙΚ Ο Υ Μ Α Κ Ρ Η : Μελέτη θανάτου. Αθήνα - Γιάννινα, Δω δώ νη, 1988. Σελ. 194.

φιλοσοφική εργασία του Νίκου Μ άκρη «Μελέτη θανάτου» αναψηλαφίζει το αρχέγονο υπαρξιακό ερώτημα της προσωπικής αθανασίας. Επιχειρεί ν ’ ανέβει σ’ αυτό το μυστηριακό κάστρο, του οποίου η κορυφή χάνεται στα σύννεφα της μεταφυσικής. Ν’ απ α­ ντήσει σ ’ ένα αγωνιώδες ερώτημα, που η φιλοσοφία όλο το ξετυλί­ γει, αλλά ουδέποτε το ξεμπερδεύει. Δ ιότι πρόκειται για μια εξ ορι­ σμού άλυτη απορία, αφού και ό πιο αιχμηρός συλλογισμός αμηχανεί μπροστά στο ωκεάνειο βάθος της. «Π ολλά γάρ τά κωλύοντα ειδέναι, ή τε άδηλότης καί βραχύς ών ό βίος τοϋ άνθρώπου.» Εν τούτοις το ερώτημα παραμένει αήττητο. Αν κρίνουμε τουλά­ χιστον από την προσπάθεια των φιλοσόφων που επιχειρούν, αδια­ φορώντας για το κόστος, να περάσουν το χάο ς πάνω στο τεντωμέ­ νο σχοινί της μεταφυσικής. Αλλά ενώ αυτός ο αγώνας «περί του εσχάτου» είναι ατελέσφορος, κι ενώ η μάχη χάνεται, εν τούτοις ο πόλεμος συνεχίζεται. Και τούτο διότι στη φιλοσοφία δεν υπάρχουν αθάνατες απαντήσεις παρά μόνο αθάνατα ερωτήματα. Αυτά τα ε­ ρωτήματα είναι τα αιώνια ζώπυρα του πνεύματος που συντηρούν το μεγαλείο της φιλοσοφία,ς. Που αναπαράγουν τα θέλγητρά της. Που εξάπτουν την υπέροχη ουτοπία ότι θα μπορέσουμε κάποτε να δούμε τι γίνεται πίσω από τις πανύψηλες κορυφές της μεταφυσικής. Επέκεινα τη ς εγκόσμιας ουσίας. Μια τέτοια εκζήτηση ο Νίκος Μ ακρής την καθιστά αξιόπιστη στη «Μελέτη θανάτου». Π ρόκειται για ένα περίσκεπτο έργο που γρά­ φτηκε «με λογισμό και μ’ όνειρο». Για μια νέα ανίχνευση του φιλο­ σοφικού εδάφους, αλλά κα ι για μια άλλη κατάστρω ση του προ­ βλήματος.

Η

Ι

δού η συλλογιστική του! Ο άνθρωπος είναι ένα ον που προορίζε­ ται για το θάνατο. Έ ν α έγχρονο ον που τρέχει π ρος το πεπρωμέ­ νο του. Δ ιότι ο χρόνος είναι ο ορίζοντας του μηδενός. «Η π ροσωπι­ κή σύλληψη τού χρόνου», γράφει, «προϋποθέτει το θνήσκον στοι­ χείο της ύπαρξης». Αυτή είναι η εξωτερικότητα του όντος. Ταυτό­ χρονα όμως έχουμε κα ι μια εσω τερικότητα. Μ ια άμεση πληροφό­ ρηση για τη ζωή, η οποία δεν είναι εμπειρική, αλλά περιέχει «υπερ­ βατικά στοιχεία». Π ρόκειται για την απαρχή του ανθρώπινου είναι. Ο θάνατος βέβαια αποτελεί θεμελιακή συνιστώσα του βίου. Α λλά καί μια παρόρμηση για την υπέρβασή του. Μια υπέρβαση που κερ­ δίζεται «μ? την εμβάθυνση στην οντολογική, στην ηθική και στην αισθητική αλήθεια». «Δεν υπάρχουν», γράφει, «αντικειμενικές α-,

138/επιλογη ποδείξεις». «Η αθανασία του προσώπου δεν προκύπτει από σειρά συλλογισμών». Είναι ορθότερο να μιλάμε για a priori βεβαιότητα. Ωστόσο «η θνήσκουσα συνείδηση αυτοΰπερβαί ται με το πάθος το οποίον τη σφραγίζει». «Η αισθητική συγκίνηση μαρτυρεί περισσό­ τερο από οτιδήποτε άλλο την Πρωταρχή, γιατί αποκαλύπτει και τους οντολογικόύς κα ι τους ηθικούς θησαυρούς του προσώπου». Η Τέ­ χνη αποτελεί ρωγμή στη σκιά του θανάτου. «Για την προσωπική αθανασία, «δεν υπάρχουν αντικειμενικές αποδείξεις, αλλά αέναη προσωπική μαρτυρία, που αναβλαστάνει, που αναδύεται, που αναβλύζει α π’ την προσπάθειά μας να σ υλλάβούμε τα έγκατα του είναι μας. Και η οντολογική και η ηθική και η αισθητική θεώρηση της αθανασίας αυτό μας πληροφορούν». ε όλα αυτά η εγρήγορη συνείδηση του φιλοσόφου επιχειρεί να συλλάβει το κρυπτικό νόημα του αιτήματος της αθανασίας. Ανιχνεύει το κίνητρο των εξαιρέτων πράξεων κα ι των μνημειακών έργων. Τον οίστρο της υστεροφημίας και το αίτημα της υπέρβασης. Η προβληματική του θανάτου αφορά στην ίδια τη ζωή. Δ ιότι τιθεμένου του ενός αίρεται η άλλη. Και διότι μια αρνητική απάντηση στο αίτημα της προσωπικής αθανασίας ακυρώνει τη μεταφυσική διάσταση της ύπαρξης. Αλίμονο αν πιστέψουμε ότι όλα τελειώνουν με το θάνατο. Π ρόκειται συνεπώς για την οντολογία του βίου. Για το αρχέγονο ερώτημα του όντως όντος. Για την υπαρξιακή διάσω­ ση ή τη συντριβή μας. Κατά τούτο η «Μελέτη θανάτου» του Νίκου Μ ακρή είναι μια α­ ναζήτηση των ορίων. Είναι ένας εύτολμος λόγος για το μέγα αίνιγ­ μα. Μια κινδυνώδης αναρρίχηση στις κλιτύες του μυστηρίου. Το τίμιο κέρδος από μια τέτοια αποκοτια είναι η ενδυνάμωση της φι­ λοσοφικής ευψυχίας. Είναι η αγωνιστικότητα του φιλοσοφικού πνεύ­ ματος, που δεν προσφέρει μεν εσχατολογική παραμυθία θρησκευ­ τικού τύπου, αλλά που κομίζει το μήνυμα του μαχόμενου ουμανισμού. Μια και η φιλοσοφία ουδέποτε εγκαταλείπει την προσπάθεια κατανόησης της ανθρώπινης μοίρας. Ο Νίκος Μ ακρής διαθέτει τον οπλισμό της φιλοσοφικής παιδείας, αλλά και την πτητική ικανότητα της απογείωσης. «Τό γε φιλομα­ θές καί φιλόσοφον ταυτόν». Διαθέτει τη ρεαλιστικότητα αλλά και την ποίηση. Την περίσκεψη αλλά κα ι την αισιόδοξη ματιά. Στοι­ χεία που συνθέτουν έναν ελληνικού τύπου περσοναλισμό ανοιχτών οριζόντων.

Μ

ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ ΒΡΕΤΑΚΟΣ

εναντίον του διαφωτισμού

ποι ΓΤΛ

ΣΤΕ Φ Α Ν Ο ΥΡ Ο Ζ Α Ν Η : Κτερίσματα. Αθήνα, Έ ρ α σ μ ο ς , 1989. Σελ.

30.

βασική ιδιομορφία τής ποιητικής συλλογής - αλλά κ αι της ποι­ ητικής εν γένει του Στέφανου Ροζάνη - είναι η διατύπωση, έκ ­ φραση και διαπραγμάτευση όλων εκείνων των κοινών τόπων που αποτελούν την ουσία των Ρομαντισμώ ν, κα ι ακόμα πιο συγκεκρι­ μένα, η ιδιαίτερη σχέση η οποία λειτουργεί ω ς συνδετικός κρίκος «της ρομαντικής περιπέτειας με την ιστορία, τη φύση κα ι την τέχνη».1 Εάν, ωστόσο, είναι πα ραδεκτό ότι ο ρομαντισμός ω ς κίνημα εμ­

Η

ησ η

επιλογη/139 φανίστηκε ακριβώ ς για να αντιδράσει τόσο στον ορθολογισμό τού ύστερου διαφωτισμού, όσο και στις ιδεαλιστικές κοσμοθεωρήσεις του πραγματωμένου κλασικού κόσμου2, τότε η κα τασκευή των ποιημάτων που στεγάζονται στον προσεκτικά επιλεγμένο τίτλο «Κτερίσματα» αποτελεί τη ρητορική επένδυση αλλά και τη σημασιολογική θεμελίωση της παραπάνω αρχής. Η ποιητική συλλογή ανοίγει με μια κατεξοχήν ρομαντική εικόνα δάνειο της τέχνης από την ποίηση της φύσης, όπω ς θα δούμε πα­ ρακάτω: * Ό τα ν στο βάθος του ορίζοντος τα σύννεφα προμηνύουν Ο ταν του ανέμου η βοή προμαντεύει Και τη ς αιφνίδιας λά μψ η ς η σύσπασ η κρ ο τεί εκ κω φ αντικά Ό τ α ν μ έσα στο στροβ ίλισμα τω ν φύλλω ν αποσβολω μένες συρρέουν οι άτυ χες στιγμ ές του βίου μ α ς Τότε οι αναμενόμενες ριπές της βροχής είναι η σπλα χνιά που μ α ς κατευνάζει Η ίδια μυθολογία της φύσης εμφανίζεται σταθερά σ ’ όλο το σώ­ μα της συλλογής, ντύνοντας ταυτόχρονα την άρνηση, τη συνειδη­ τή καταγγελία του υπάρχοντος κόσμου με τρόπους και στρατηγι­ κές που προϋποθέτουν τη φυσική μεταφορολογία: Μ ε συνεπαίρνει ίω ν δέντρω ν η αιφνίδια μεταβ ο λή Μ ε καταβ άλλει και του ορίζοντος τη θέα μου αρνείται Ύ σ τερ α έρχονται τα μαυρισμένα χείλη τω ν νεκρώ ν Π ίνουν νερό και πλαταγίζο υν Και το χο ρτάρι αναδύεται δυο πιθαμές χορτάρι Ο κόσμος που καταγγέλεται είναι ο κ όσμος της συναλλαγής, της αντιπνευματικής αστικότητας, της συσσώρευσης του κέρδους ω ς μονοδικής αξίας και στάσης ζωής, είναι η επικράτησή και η απο­ θέωση της προοδεύουσας σκέψης, του διαφωτισμού: Μ όνο εμείς: άφρονες τη ς αιω νιότητας, εφήμεροι δυνάστες, ψυχές φτιασιδω μένες όλο καμώ ματα, ασήμαντοι ερ α στές των λόγω ν μας. Έ τοιμ α τα χ α ρίσμ α τά μ α ς γρήγορη πούληση να προλάβουμε. Κ έρ­ δος πάνω σ το κέρδος, μ α κ ρό συ ρτες κρα υγές ο υρανομήκεις καθώς σω ρεύονταν το βιος μ α ς [...] υτό που σήμερα κυριαρχεί είναι η ανωνυμία, «η απληστία του Α βλέμματος», το σπάσιμο της αρμονίας κατατρέχει τους κή­ πους κα ι το λυρικό τραγούδι, από το οπτικό πεδίο του σύγχρονου πολίτη / αστού εξορίστηκε η φαντασία και η κουλτούρα των λέξε­ ων, καταργείταιη προσπάθεια εννοημάτωσης του κόσμου και η καλ­ λιέργεια της παράδοσης, δηλ. ο διάλογος και το ψάξιμο του νου με αυτό που συντελέστηκε, με τον πολιτισμό της ουσίας της μνή­ μης· Και το κυριότερο: για την κοινή λογική, αξία, ουσία και νόη­ μα έχει αυτό που λάμπει, το χρυσοφόρο κέρδος και οι καθημερινές πρα κτικ ές του πεφωτισμένου κόσμου· αντίθετα, για τον ποιητή, το κέρδισμα της ψυχής επιτυγχάνεται με τον φρενίτη αγώνα του νου στο βασίλειο τοϋ πένθιμου, στον λαμπρό κόσμο του παρωχημένου, στην κουλτούρα των κτερισμάτων. Ρίχνεται ο νους φ ρενίτης σ το ν αγώνα, έρπουν και περνάνε οι σκιές. Κ ανείς δεν θα κινήσει σε τέτοια κο σ μο χα λασιά να βρει τις λέξεις, τα επιτάφια τα σήματα, τις μ ετα λά ξεις τω ν χρω μάτω ν και τους ιριδισμούς σ τα ξένα βήματα.

επιτελούς για τον ε­ σωτερικό δεσμό που υπάρχει ανάμεσα στη φυσική επιστήμη και την υπόλοι­ πη ανθρώπινη έκφραση. Να καταγρά­ ψουμε κάποτε με ειλικρίνεια τη σχο­ λική ενδοχώρα και τη τεμαχισμένη πραγματικότητα που βιώνουν καθημε­ ρινά οι άνθρωποι/δάσκαλοι και οι άν­ θρωποι/μαθητές τους. Διακόσιες είκοσι σελίδες για ανα­ γνώστες οι οποίοι έχοντας επίγνωση του κατακερματισμού της ανθρώπινης υπόστασής μας και διακατεχόμενοι α­ πό το πάθος της συνολικότητας φτά­ νουν στο σημείο να επιδιώκουν κρυ­ φές και ανομολόγητες συναντήσεις με το φάντασμα του Λεονάρντο ντα Βίντσι, του τελευταίου «ολόκληρου» αν­ θρώπου που έζησε στον πλανήτη μας».

200 σελ., 1.000 δρχ. Εκδόσεις ΚΑΤΟΠΤΡΟ

ΕΚΔΟΣΕΙΣ Τροχαλία ΒΙΒΛΙΟΠΩΛΕΙΟ Γριβαίων 5 (πάροδος Σκουφά 64) 106 80 Αθήνα τηλ. 3646426

140/επιλογη Η ποίηση του Στέφανου Ροζάνη επιθυμεί - κα ι το πετυχαίνει - να είναι «καθολική ποίηση» (Universalpoesie)· επιζητεί να υλοποιήσει τη θεωρητική πρόταση που κατατίθεται από τον Φρήντριχ Σλέγκελ στο υπ. αριθ. 116 Athenaeum - Fragment: «Η ρομαντική ποίηση εί­ ναι μια προοδευτική καθολική ποίηση. Στοχεύει όχι απλώ ς στο να επανενώσει τα διαχωρισθέντα είδη της ποιήσεως και να συνδέσει την ποίηση με την φιλοσοφία και την ρητορική. Θα όφειλε και πρέ­ πει να αναμίξει κ α ι να συγχωνεύσει την ποίηση κα ι την πρόζα, την ιδιοφυία και την κριτική, την ποίηση της τέχνης κ αι την ποίηση της φύσης, να κάνει την ποίηση ζωντανή και κοινωνική κα ι τη ζωή και την κοινωνία ποιητική, να ποιητικοποιήσει το πνεύμα, να γεμίσει και να διαβρέξει τις μορφές της τέχνης με αξιόλογο πολιτιστικό υ­ λ ικ ό κά θε είδο υ ς, κ α ι να τις εμ ψ υ χώ σ ει μέσα α π ό μια ροή χιούμορ».3 υτό που βιώνουμε, ωστόσο, στη σημερινή φιλοσοφική και κοι­ νωνική πρακτική του βιομηχανικού κόσμου είναι ακριβώ ς το αντίθετο: οι χωριστές επιστήμες και οι δραστηριότητες των ανθρώ­ πων, οι τεχνικές της σκέψης και η καλλιέργεια της τέχνης κατοι­ κούν σ τα χωριστά τους κενοτάφια, συναντιώνται για να αναιρεθούν και όχι να συμπραγματώσουν, πασχίζουν για την εξουσία του λό­ γου τους θέλοντας να επιβάλλουν την υποταγή στη θέση της διαφο­ ράς, τον ολοκληρωτισμό στη θέση του μύθου. Τα ποιήματα της συλλογής πρέπει να διαβαστούν κάτω από την οπτική γωνία αυτής της επανένωσης των διαχωρισθέντων και όχι ω ς λυρική επίπληξη του υπάρχοντος (εξάλλου γνωρίζουμε κα λά ό­ τι δεν μπορούμε να γυρίσουμε στην εποχή των σπηλαίων: είμαστε πάρα πολλοί). Μια τέτοια θεώρηση θα βοηθούσε, αναμφισβήτητα, τον αναγνώστη, να κατανοήσει και να αποδώσει δικαιοσύνη, φω­ τίζοντας την τρέχουσα πορεία της ανθρώπότητας με τον ίδιο ακρι­ βώς τρόπο που οφείλει να το πραγματοποιήσει π .χ. η φιλοσοφία για τον Μ αρξ Χ ορκχάιμερ: «Σ’ αυτή τη λειτουργία η φιλοσοφία θα εί­ ναι η μνήμη και η συνείδηση των ανθρώπων και μ ’ αυτόν τον τρόπο θα συμβάλλει στο να μην μοιάζει η πορεία της ανθρωπότητας με τον χω ρίς νόημα γύρο των τροφίμων του ασύλου την ώρα της α­ ναψ υχής».4

Α

Αλέξανδρου Σχινά

ΑΝΑΦΟΡΑ Π Ε Ρ ΙΠ Τ Ω Σ Ε Ω Ν επαυξημένη έκδοση 1989

Βιβλιοπωλείο της

Ε Σ Τ ΙΑ Σ

Α Ν Τ Ω Ν Η Σ Κ Α ΛΦ ΑΣ Σημειώσεις 1. Στέφανος Ροζάνης: Η Ρομαντική εξέγερση, Ύψιλον 1987, σελ. 12.

2. GERO VON WILPERT: Sachwoerterbuch der literatur, Alfred Kpoener verlag,-Stuttgart, σελ. 1979, σελ. 701.

3. Βλ. σημ. 1, σελ. 13.

4. Μαξ Χορκχάιμερ: Η έκλειψη του Λόγου, Kpmt0V 1987, σελ.

228.

η κίνηση των ιδεών στην Ελλάδα του 19ου αιώνα r x -Λ Π ΑΛ ΗΣ Σ Κ Ο Π Ε Τ Ε Α : Το «Πρότυπο Βασίλειο» και η Μεγάλη Ιδέα. Όψεις τον εθνικού προβλήματος στην Ελλάδα (1830-1880). Αθήνα, I I ο λύ τ ύ π ο , 1988. Σελ. 456

Η

τελική ρύθμιση των συνόρων του νεοσύστατου Ελληνικού κράτους (διακανονισμός Κωνσταντινουπόλεως, 9/21 Ιουλίου

ποι n<rn

επιλογη/141 1832), προϊόν έντονων, και πολλές φορές, παρασκηνιακών διαβουλεύσεων μεταξύ των Μ εγάλων Δυνάμεων, άφηνε έξω από την ελλη­ νική επικράτεια ένα μεγάλο μέρος εδαφών, τα οποία από άποψη πληθυσμιακή, εθνολογική, ιστορική θεωρούνταν ελληνικά. Έ τσι από τα πρώτα χρόνια της ζωής του ελληνικού κράτους τέθηκε βά­ σει των ελληνικών προσδοκιών το αλυτρωτικό ζήτημα και διατη­ ρήθηκε στο προσκήνιο της ελληνικής πολιτικής ζωής, με διαφορε­ τικό τρόπο και ένταση κάθε φορά, καθ’ όλον τον 19ο αιώνα και τις πρώτες δεκαετίες του 20ού. Στο βιβλίο αυτό η Σκοπετέα επιχειρεί να «καταγράψει» και να «κωδικοποιήσει» τις αντιλήψεις «για το ελληνικό έθνος και τον “προορισμό” του, όπως διαμορφώθηκαν στην Ελλάδα, κατά τις πρώτες δεκαετίες της ανεξαρτησίας της». Συγκεκριμένα, αφορά τις πέντε πρώτες δεκαετίες της διαδρομής του ελληνικού κράτους, την περίοδο δηλαδή εκείνη που τέθηκαν τα θεμέλια του κράτους και επιχειρήθηκε η οργάνωσή του με βάση τα δυτικοευρωπαϊκά θεσμι­ κά πρότυπα. Με την έλευση των Βαυαρών (1833) τα ζέοντα προβλήματα που είχε να αντιμετωπίσει η νέα Α ρχή και που αποτέλεσαν το κύριο πε­ δίο της πολιτικοϊδεολογικής διαπάλης, ήταν κατά την Ε.Σ., δύο: αφενός η στενότητα αλλά και η αοριστία - με βάσή πάντα τις έλληνικές προσδοκίες - των συνόρων κι αφετέρου η οργάνωση του κράτους. Σχετικά με το δεύτερο πρόβλημα θα πρέπει να επισημανθεί η συστηματική προσπάθεια των Βαυαρών - όπως και την περίο­ δο 1828-1831 με τον Κ αποδίστρια, αλλά σε λιγότερο βαθμό1 - να προικοδοτήσουν το νεοσύστατο κράτος με δυτικογενείς θεσμούς, γεγονός που απετέλεσε μόνιμο σημείο τριβών και αντιπαραθέσεων μεταξύ του παραδοσιακού αυτόχθονος στοιχείου και των δυτικοστρεφών εκσυγχρονιστών. Η προσπάθεια εμπέδωσης και λειτουρ­ γίας των νέων θεσμικών πλαισίων στο αρτισύστατο ελληνικό κρά­ τος θα συναντήσει τη σθεναρή αντίσταση των κοινωνικών και πο­ λιτικών φορέων, που παραδοσιακά νέμονταν την εξουσία κατά τό­ πους και οι οποίοι διέβλεψα^ ότι διακυβεύονταν τα συμφέροντά τους με την παγίωση της νέας τάξης πραγμάτων. Η αντιπαλότητα αυτή θα διαφανεΐ σ ’ όλες τις εκφάνσεις του ελληνικού κοινωνικού γίγνεσθαι, το στρατό, την εκκλησία, τη διοίκηση, την εξωτερική πολιτική κ.α. Ό σ ο ν αφορά το πρώτο ζήτημα, εκείνο των συνόρων και κατ’ επέ­ κταση τη «λύτρωση» των εκτός επικράτειας Ελλήνων, η πολιτική σύγκρουση παρουσιάστηκε εθίσου έντονη. Με τη διαφορά ότι η διαμάχη δεν αφορούσε αυτή καθ’ εαυτήν τη Μ εγάλη Ιδέα (Μ.Ι.) όρος που γεννήθηκε με την αγόρευση του I. Κωλέττη στην Εθνο­ συνέλευση τον Ιανουάριο του 1844 - όσο στον τρόπο αντιμετώπι­ σης του προβλήματος και υλοποιήσεώς του από τα κυβερνητικά σχήματα της περιόδου. Η Μ .Ι. απετέλεσε, πράγματι, το εφαλτήριο για την άσκηση έντονης κριτικής και αντιπολίτευσης, υπό την έν- · νοια ότι η κάθε παράταξη που| δε συμμετείχε στην κυβέρνηση έκρι­ νε ατελέσφορη την κυβερνητική πολιτική επί του ζητήματος. ατά τη συγγραφέα, η Μ. I. υπήρξε η επάλληλη ιδεολογία που διαμορφώνεται μετά την| ανεξαρτησία, καθώς η προϋπάρχουσα αντίληψη για τ η . σύγκροήση «πολιτισμού» (ελληνισμός) και «βαρβαρότητα» (οθωμανός κάτακτητής) της περιόδου 1821-1830 εξέλειψε. Ο ρόλος της Μ. I. εξετάζεται, αφοί'· προηγουμένως ανα­ λυθεί η «εικόνα του Έθνους» μέσα από τη συμπεριφορά και τη νοοτροπία των «μελών της ελληνικής εθνότητας»: Αυτόχθονες και ετερόχθονες, μέσα και έξω Έ λληνες, Επτανήσιοι και Φαναριώτες είναι φορείς διαφορετικών ιδεολογιών και η συμπεριφορά τους ε-

Κ

Για πρώτη φορά στην Ελλάδα Marvin Harris

Η ιερή αγελάδα και ο βδελυρός χοίρος η ιερή αγελάδα και ο βδελυρός χοίρος

Α ιν ίγμ α τα τη ς δ ια τροφ ή ς και του π ο λιτισ μ ο ύ «Ένα βιβλίο πειστικό και πνευμα­ τώδες, γεμάτο εκπλήξεις,.. Εκμεταλ­ λεύεται τις γνώσεις μας για τη Γη από τους, προϊστορικούς χρόνους μέχρι σήμερα για να στηρίξει τα ε­ πιχειρήματα του για την καταλλη­ λότητα ή μη των τροφών». Μ. Douglas, The Los Angeles Times «Ένα γοητευτικό βιβλίο. Ένας από αξιολογότερους εν ζωή ανθρωπολόSmithsonian • «Ένα ευχάριστο, ευκολοδιάβαστο, συναρπαστικό βιβλίο».

The New York Times

273 σελ. 1.700 δρχ. ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΔΙΑΘΕΣΗ ΕΚΔΟΣΕΙΣ τροχαλία ΒΙΒΛΙΟΠΩΛΕΙΟ Γριβαίων 5 (πάροδος Σκουφά 64) 106 80 Αθήνα τηλ. 3646426

142/επιλογη ντός ή εκτός της ελληνικής επικράτειας καθορίζεται από διαφορε­ τικά κίνητρα και συμφέροντα. Η κατάληψη του κρατικού μηχανισμού κατά τα πρώτα χρόνια της ανεξαρτησίας από τους ετερόχθονες, βάσει των προσδοκιών που οι ίδιοι είχαν για τις υπηρεσίες που πρόσφεραν στην επαναστατημένη Ελλάδα, δημιούργησε αναπόφευκτα, τη σύγκρουση με τους αυτόχθονες. Η αντεπίθεση των τελευταίων μετά το 1844 και η επικράτησή τους ήταν μια «νίκη αμφίβολη». Είχε γίνει αφορμή, ωστόσο, για να τεθεί για πρώτη φορά - και στα πλαίσια ακριβώς αυτής της διαμάχης - το ζήτημα της Μ. I. Ό σ ο ι Έλληνες έμειναν έξω από τα όρια του ελλ,ηνικού κράτους μετά την απελευθέρωση, οι «έξω»Έλληνες, - το εύρωστο οικονομι­ κά παροικιακό κεφάλαιο - παραμένουν έξω από τήν ελληνική επι­ κράτεια μέχρι τη δεκαετία του 1860 και κάνουν έντονη την παρου­ σία τους μέσα στο ελληνικό κράτος μετά το 1870, ασκώντας απο­ κλειστικά οικονομικές δραστηριότητες και αποφεύγοντας τη σύ­ γκρουση με τους ακίνδυνους, για τα οικονομικά τους συμφέροντα, αυτόχθονες. Το μόνο που μπορούσαν να αντιτάξουν οι αυτόχθονες στους «έξω» Έλληνες ήταν η ιδεολογική τους υπεροχή, αλλά αυτό σε καμιά περίπτωση δε δημιούργησε συγκρούσεις, στο βαθμό που οι δεύτεροι φάνηκαν να αδιαφορούν για την πολιτική και δεν αισθάνθηκαν απειλούμενοι στον προνομιακό γ ι’ αυτούς οικονομικό χώρο της ελληνικής επικράτειας. ς μέλη της ελληνικής εθνότητας θεωρούνται ακόμη οι Επτανήσιοι και οι Φαναριώτες, που αποτελούν ξεχωριστές περι­ πτώσεις. Οι πρώτοι ως φορείς του δυτικοευρωπαϊκού πνεύματος με τη χαρακτηριστική πρωτοτυπία της προσπάθειας να συζευχθούν «παιδεία και εθνική αφύπνιση» και οι Φαναριώτες, η «κάστα» εκεί­ νη που τροφοδότησε με γραφειοκράτες τόσο την οθωμανική αυτο­ κρατορία όσο και το ελληνικό κράτος, έχοντας το διφυή χαρακτή­ ρα από τη μια του (πετυχημένου) Ανατολίτη, που υπερείχε και από την άλλη, του δυτικοστρεφούς εκσυγχρονιστή που ενσωματώνεται σταδιακά μέσα στο ελληνικό κράτος καταλαμβάνοντας υψηλές θέ­ σεις στην πολιτική και πνευματική ζωή. Με την ανάλυση τριών βασικών συστατικών της ταυτότητας του ελληνικού έθνους - της γλώσσας, της θρησκείας και της παιδείας σ ’ ένα ξεχωριστό κεφάλαιο η Ε.Σ. δίνει το στίγμα της ιδεολογικής διαπάλης που διεξαγόταν κατά τον 19ο αιώνα, μέσα ακριβώς από αυτές τις τρεις σημαντικές εκφάνσεις της πνευματικής ζωής του ελ­ ληνικού κράτους. Μ ια διαπάλη που αφορά, κατά κύριο λόγο, το σύγχρονο με το παλαιό, τις εκσυγχρονιστικές τάσεις με τη νοοτρο­ πία των παρωχημένων και, εν πολλοίς, αντιδραστικών τάσεων. Στη γλώσσα, μέσα στο κλίμα του ρομαντικού εθνικισμού της πε­ ριόδου, νεκρανασταίνεται η αρχαΐζουσα, με την παράλληλη, ωστό­ σο, χρησιμοποίηση από το λαό της καθημερινής λαλιάς με τα κατά τόπους γλωσσικά ιδιώματα. Στη θρησκεία, η βαυαρική απολυταρχία επιχειρεί να επιβάλει έναν ιδιόμορφο καισαροπαπισμό, εμπνεόμενή από προτεσταντικά πρότυπα, γεγονός που γίνεται η αφορμή για εκδηλώσεις αλυσιδω­ τών αντιδράσεων, ακόμη και εξεγέρσεων2 κοινωνικοπολιτικού χα­ ρακτήρα. Ανεξαρτήτως πάντως των βουλήσεων των Βαυαρών, η σύ­ γκρουση στο εκκλησιαστικό επίπεδο εστιάζεται στη διαμάχη δυο βασικών τάσεων μιας που έπιδιώκει κάποια πιο εκσυγχρονισμένη μορφή της εκκλησίας, αποκομμένης από το «τουρκόφρον» Πα­ τριαρχείο της Κωνσταντινούπολης, με κύριο εκπρόσωπο τον Θ. Φαρμακίδη και μιας άλλης που αντιδρά σθεναρά σε οποιοδήποτε βήμα αλλοιώσεως της πατρώας παράδοσης κάι συνεπώς στην αυτό-

Ω

επιλογη/143 κήρυξη του αυτοκέφαλου της ελλαδικής εκκλησίας από το Πα­ τριαρχείο (1833). Στην ουσία επρόκειτο για μια διαμάχη των δυτικοστρεφών εκσυγχρονιστικών φορέων με όλους όσοι αντιλαμβά­ νονται τη δυτικοευρωπαϊκή επιρροή ως τον ολετήρα των «ελληνο­ χριστιανικώ ν» παραδόσεων3, που τελικά επικράτησαν. την παιδεία διαπιστώνεται επίσης ένας δισυπόστατος χαρακτή­ ρας: συνυπάρχουν και το «εθνικό» και το «ευρωπαϊκό» σκέλος αλλά, όπως τονίζει η Ε.Σ., «παρωδημένα». Η κλασική παιδεία με μια στείρα προγονοπληξία συνδυάζεται με την προσπάθεια να πα­ ρακολουθηθεί η προηγμένη δυτικοευρωπαϊκή παιδεία. Το αποτέλε­ σμα τελικά ήταν η ύπαρξη μιας παιδείας στείρας και παρωχημένης, που αδυνατούσε να παίξει κι αυτόν ακόμη το ρόλο του αγωγού μιας «οργανωμένης κρατικής ιδεολογίας» στους Έ λληνες. Α ν κάτι χα ­ ρακτήριζε την παιδεία, συμπεραίνει η Έ .Σ ., είναι η δημοσιοϋπαλ­ ληλική νοοτροπία, η οποία έτσι κι αλλιώς διαχεόταν, προϊόντος του χρόνου, σ ’ όλη την κοινωνία. Η «σιωπηρή ομοφωνία» των Ελ­ λήνων όλη αυτή την περίοδο για εξομοίωση με την Ευρώπη, για τη δημιουργία του «προτύπου Βασιλείου εν τη Α νατολή» (Γεώργιος Αν), φαινόταν μια προσπάθεια ανερμάτιστη και αντιφατική, που εί­ χε να αντιπαλέψει μεταξύ δυο κόσμων, δυο αντιλήψεων: από τη μια η παράδοση και η ιστορική συνέχεια, όπως αυτή γινόταν αντιλη­ πτή και από την άλλη το σύγχρονο, το δυτικοευρωπαϊκό. Η προ­ σπάθεια να ταυτισθεί ή μάλλο,ν να ακολουθήσει η Ελλάδα το δυτι­ κοευρωπαϊκό πρότυπο ανάπτυξης και προόδου γινόταν μέσω της προσπάθειας να αποδειχθεΐ η ιστορική - από την κλασική αρχαιό­ τητα ώς το «Ελληνικό Βυζάντιο» (Π απαρρηγόπουλος) - συνέχεια, αποσπώντας έτσι και την υπόληψη και αναγνώριση των Ευρω­ παίων. Ή ταν η εποχή που οι απόψεις του Φαλμεράυερ είχαν προκαλέσει αναταραχή και ζητούσαν απόκριση από τους ίδιους τους Έ λληνες ιστορικούς. Α λλά αν οι απαντήσεις αυτές δόθηκαν και από τον Ζαμπέλιο και (κυρίως) από τον Π απαρρηγόπουλο, το «πρό­ τυπον Βασίλειον» έμοιαζε με καχέκτυπο μπροστά στην αναπτυγμέ­ νη, από κάθε άποψη, Ευρώπη. Α ν σε κάτι προσιδίαζε η ελληνική πραγματικότητα προς την Ευρωπαϊκή ήταν η κακή και στείρα απο­ μίμηση των ηθών της και η «ξενοζηλία» των μελών της αθηναϊκής κοινωνίας, που επεδίωκαν μ’ αυτόν τον τρόπο τον εξευρωπαϊσμό!

Σ

έσα σε αυτές τις ιδεολογικές και κοινωνικές συντεταγμένες, της σύγχυσης και του εφησυχασμού, η γέννηση της Μ. I. φαίνεται να παίζει το ρόλο της συνεκτικής ιδεολογίας όλων των Ελλήνων, του ειδώλου των ελληνικώ ν ελπίδων για κάτι καλύτερο. Δεν ήταν, όμως, μόνον η αοριστία, που έτσι κι αλλιώς το διέκρινε από την πρώτη στιγμή, αυτού του «δράματος» αλλά και η χρησιμο­ ποίησή του για εσωτερικές ιδιοτελείς και μικροπολιτικές επιδιώ­ ξεις που καθιστούν - και για αυτό το λόγο - την πραγματοποίησή του ανέφικτη. Κ ι αν η διπλωματία των Μ εγάλων Δυνάμεων έπαιξε ρόλο ευεργετικό στο ελληνικό ζήτημα μέχρι την ανεξαρτησία, η ίδια η διπλωματία έβλεπε σαν κάτι οχληρό και, κυρίως, επικίνδυνο τη συχνή επαναφορά τού, αόριστου ή ανέφικτου εκ των πραγμά­ των, ζητήματος της ελληνικής Μ .Ι. Η ανασύστατη της βυζαντινής αυτοκρατορίας πέρα από τον τραγελαφικό τρόπο που παρουσιαζό­ ταν από το, ανέτοιμο από κάθε άποψη, κράτος, διακύβευε κι αυτήν ακόμη την/αξιοπρέπειά του (Κ ριμαϊκός πόλεμος, 1854) αλλά και την ακεραιότητά του (πόλεμος του 1897). Η απάντηση από τον ομογενειακό κύκλο των εύπορων της Κων­ σταντινούπολης με τη «νέα ιδέα του ελληνοθωμανισμού» τη δεκαε­ τία του 1870, της συγκυριαρχίας δηλαδή Ελλήνων και Τούρκων μέ-

Μ

ΕΝΑ ΒΙΒΛΙΟ ΜΟΝΑΔΙΚΟ ΣΤΟΝ ΚΟΣΜΟ ΚΥΚΛΟΦΟΡΕΙ ΤΩΡΑ ΚΑΙ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ

J Λρονος και ο Χώοοι του θείου Αλβέρτου

Russell Stannard Ο Χρόνος και ο Χώρος του Θείου Αλβέρτου Ένα βιβλίο για νέους και για λιγότε­ ρο νέους που θέλουν να κατανοήσουν το μαγικό περιεχόμενο της Ειδικής Θεωρίας της Σχετικότητας του Αϊν­ στάιν. Μια ιστορία γεμάτη δράση, χιούμορ, φρεσκάδα και πολύ επιστήμη.

• «Πρέπει να το διαβάσουν όλοι οι νέοι από τα 12 και πάνω».

New Scientist —Anp.' 89

950 δρχ., 125 σελ., έγχρ. Εκδόσεις Κ ΑΤΟΠ ΤΡΟ ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΔΙΑΘΕΣΗ ΕΚΔΟΣΕΙΣ τροχαλία ΒΙΒΛΙΟΠΩΛΕΙΟ Γριβαίων 5 (πάροδος Σκουφά 64) 106 80 Αθήνα-τηλ. 3646426

144/επιλογη σα σε μια εκσυγχρονισμένη οθωμανική αυτοκρατορία, ήταν πρό­ σκαιρη και πολύ σύντομα αποδείχθηκε έωλη με την ανατολική κρ ί­ ση του 1875-1878. Πολύ ενδιαφέρουσα είναι η ανάλυση που κάνει η συγγραφέας της σερθικής Μ. I., παρέχοντας έτσι ένα μέτρο σύγκρισης με την ελληνική, δεδομένου, μάλιστα, ότι η σέρβική περίπτωση παρου­ σιάζει πολλά κοινά σημεία με την ελληνική σ ’ όλη τη βαλκανική χερσόνησο. Η σέρβική Μ. I., δηλαδή η «απελευθέρωση και ένωση όλου του σερβικού κόσμου», που εμφανίζεται για πρώτη φορά στα μέσα της δεκαετίας του 1840, δείχνει τις αντιστοιχίες με την ελλη­ νική εμπειρία - οργάνωση του κράτους από τον Milos Obrenovic με πρότυπα όμοια με αυτά των Βαυαρών στην Ελλάδα - και τις διαφο­ ρές, όπως είναι η συνέπεια και η συνέχεια της κρατικής πολιτικής των Σέρβων στο εθνικό ζήτημα, ανεξάρτητα από τις αλλεπάλληλες αλλαγές των εσωτερικών αλλά και των διεθνών συγκυριών. Η μελέτη της Ε.Σ., στηριγμένη σε ένα πλήθος πηγών της επο­ χής, εφημερίδων και περιοδικών, διεκδικεί μια πρωτοτυπία και μια πληρότητα. Πρωτοτυπία, με την έννοια ότι για πρώτη φορά εξετά­ ζεται με τρόπο συστηματικό το ζήτημα της κίνησης των ιδεών στην Ελλάδα του 19ου αίωνα, έχοντας παράλληλα την ικανότητα να αποδεικνύει τις υποθέσεις που θέτει μέσα από την εμβριθή μελέ­ τη των πηγών. Τελειώνοντας, πρέπει να επισημανθεί η γλωσσική αρτιότητα και η προσεκτική χρήση των όρων, που χαρακτηρίζουν τη μελέτη και που την καθιστούν, εκτός από έγκυρη, και πολύ εν­ διαφέρουσα. ΔΗΜ ΗΤΡΗΣ ΜΑΛΕΣΗΣ

Το νέο μυθιστόρημα του

ΕΚΠΤΩΤΙΚΗ ΚΑΡΤΑ

Σταύρου Λαγκαδιανού

ΕΚΠΤΩΣΙΣ 10-20%

ΔΙΑΡΚΕΙΑΣ ΣΕ ΟΛΑ ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΚΑΙ ΣΧΟΛΙΚΑ ΕΙΔΗ (ΕΚΤΟΣ ΒΙΒΛΙΩΝ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΥ) ΕΓΚΥΚΛΟΠΑΙΔΕΙΕΣ ΜΙΣΟΤΙΜΗΣ ΕΥΚΟΛΙΕΣ ΠΛΗΡΩΜΗΣ

Η ΕΚΠΤΩΣΗ ΙΣΧΥΕΙ ΚΑΙ ΓΙΑ ΤΙΣ ΔΙΑΤΑΚΤΙΚΕΣ ΔΑΣΚΑΛΩΝ ΚΑΙ ΚΑΘΗΓΗΤΩΝ ΥΠΕΡΑΓΟ ΡΑΒΙΒΛΙΟ Υ

ΙΩΑΝΝΗΣ ΜΠΟΣΤΑΝΟΓΛΟΥ & ΣΙΑ Ο.Ε. ΚΟΛΟΚΟΤΡΩΝΗ

92 ΠΕΙΡΑΙΑΣ - ΤΗΛ.

41.12.258 ΣΩΤΗΡΟΣ ΔΙΟΣ 13-15 ΠΕΙΡΑΙΑΣ - ΤΗΛ.

41.71.330 ΝΟΤΑΡΑ 75 ΠΕΙΡΑΙΑΣ - ΤΗΛ. 41.12.258 Το μυθιστόρημα για το στρατό

«Εν Δυο κάτω» κυκλοφορεί σε Γ' έκδοση

»sas~

Επιμέλεια: Έφη Απάκη

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΟ 228

ΤΟ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΟ Δελτίο συντάσσεται με την πολύτιμη συνεργασία του βιβλιοπωλείου της «Εστίας», τη διεύθυνση και το προσωπικό του οποίου ευχαριστούμε θερμά. Η ΤΑΞΙΝΟΜΗΣΗ των, βιβλίων γίνεται με βάση το γνωστό Δεκαδικό Σύστημα Ταξινόμησης, προσαρμο­ σμένο στην ελληνική βιβλιογραφία. ΣΕ ΚΑΘΕ κατηγορία βιβλίων προηγούνται^ αλφαβητικά οι έλληνες συγγραφείς και ακολουθούν οι ξένοι. Η ΚΑΤΑΤΑΞΗ των ξένων συγγραφέων γίνεται σύμφωνά με το ελληνικό αλφάβητο. ΣΤΗΝ ΚΑΤΗΓΟΡΙΑ των περιοδικών δεν περιλαμβάνονται εβδομαδιαία έντυπα. ΓΙΑ ΤΗΝ ακόμη μεγαλύτερη πληρότητα του Δελτίου, παρακαλούνται οι εκδότες να μας στέλνουν έγκαιρα .τι; καινούριες εκδόσεις τους.

Γ Ε Ν ΙΚ Α Ε Ρ Γ Α

147

Γραφτείτε συνδρομητές Συνδρομές εσωτερικού και Κύπρου 25 τευχών 7.500 δρχ. - Σπουδαστική 6.700 δρχ.

15 τευχών 5.000 δρχ. - Σπουδαστική 4.500 δρχ. Οργανισμών, Τραπεζών, Ιδρυμάτων: 8.500 δρχ. Συνδρομές εξωτερικού 25 τευχών 67 δολ. (ΗΠΑ) Σπουδαστική 25 τευχών 62 δολ. Ιδρυμάτων, Βιβλιοθηκών 80 δολ. Τα παλιά μηνιαία τεύχη κοστίζουν 600 δρχ., τα δεκαπενθήμερα 350 δρχ. και τα διπλά 600 δρχ.

Εμβάσματα στη διεύθυνση: Κατερίνα Γρυπονησιώτου Α. Μεταξά 26, Αθήνα-1 0 6 81

149

11 Οκτωβρίου24 Οκτωβρίου 1989

ΚΡΙΤΙΚΟΓΡΑΦΙΑ 228

152

Β Α Σ ΙΛ ΙΚ Η Π . Β Λ Α Χ Ο Υ Συνεργασία: Α . Λ α φ τ α ίδ η ς

________Λεξικό Ρημάτων________ της Α ρ χ α ία ς Ε λληνικ ής Γλώ σσας Επιμέλεια: T P . I. Δ Ε Λ Η Σ ΒΑΣΙΛΙΚΗ ΠΑΝ. ΒΛΑΧΟΥ

Α6ΞΙΚΟ ΡΗΜΑΤΩΝ ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΚΕΔΡΟΣ Γ. Γενναδίου 3, Αθήνα 106 78, τηλ. 36.02.007

Κυκλοφορούν ΤΑ ΠΟΙΗΤΙΚΑ ΑΠΑΝΤΑ του

*

Τάσου Α ε ιβ α ά ίτη ΙΙΟΙΗΣΗ 1 (1950-1966) ΠΟΙΗΣΗ 2 (1972-1977) ΙΙΟΙΗΣΗ 3 (1979-1987)

||! '' ΓΑΙΟ»«·Ι*4"" \ fV’'·'

Β

,W %

Bfe fk

J m f/

mw ΖΗ H

• ’ '· .* ,ι : JL '#/ .

Μ

· :·'M