Τεύχος 224

ΚΥΚΛΟΦΟΡΟΥΝ ΟΙ ΣΑΤΑΝΙΚΟΙ ΣΤΙΧΟΙ του ΣΑΛΜΑΝ ΡΑΣΝΤΙ

SALMAN RUSHDIE

Λίγο πριν από την αυγή ενός χειμωνιάτικου πρωινού ένα τζάμπο, στο οποίο είχε γίνει αεροπειρατία, εκρήγνυται πάνω από το Α γ­ γλικό Κανάλι. Μέσα από κομματιασμένα ανθρώπινα μέλη, δίσκους με ποτά, αναμνή­ σεις, κουβέρτες και μάσκες οξυγόνου, δυο φιγούρες πέφτουν στη θάλασσα χωρίς αλε­ ξίπτωτο- ο Τζιμπριήλ Φαρίστα, ένας ινδός ηθοποιός, πρωταγωνιστής σε θρησκευτικές ταινίες, και ο Σαλαντίν Τσάμτσα, ο άνθρω­ πος με τις χίλιες φωνές, αυτοδημιούργητος και φοβερός αγγλόφιλος. Αρπαγμένος ο ένας από τον άλλο, συναγωνίζονται στο τραγούδι, βουτούν στο κενό, και τελικά πέφτουν, ζω­ ντανοί, πάνω στη χιονοσκέπαστη άμμο μιας βρετανικής παραλίας. Ένα θαύμα, αλλά δι­ φορούμενο, γιατί σύντομα γίνεται φανερό ότι περίεργες αλλαγές τούς συμβαίνουν. Ο Τ ζι­ μπριήλ φαίνεται να αποκτά ένα φωτοστέφα­ νο, την ίδια στιγμή που ο Σαλαντίν βλέπει με τρόμο τις τρίχες να μεγαλώνουν στις γά­ μπες του, τα πόδια του να αποκτούν οπλές και στους κροτάφους του να εμφανίζονται ε­ ξογκώματα. Έ τσι αρχίζουν Οι Σατανικοί Στίχοι, το πολύκροτο μυθιστόρημα του ΣΑΛΜΑΝ ΡΑΣΝΤΙ

ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ ΠΟΥ ΣΥΓΚΛΟΝΙΖΕΙ ΤΟΝ ΚΟΣΜΟ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ ΠΑΡΑΓΓΕΛΙΕΣ: ΝΕΑ ΣΥΝΟΡΑ Α.Α. ΛΙΒΑΝΗ ΣΟΛΩΝΟΣ 94, ΑΘΗΝΑ 106 80 ΤΗΛ. 3600398-3610589

ΝΕΑ

ΒΙ ΒΛΙ Α

1989-1990

ΕΛΛΗΝΙ ΚΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙ Α Γκανάς Μιχάλης Μητριά πατρίδα (Πεζογράφημα) Κάραλη Μαλβίνα Αθώος οαν αγαπημένος (Αφήγημα) Κάτος Γιώργος Η βασιλεία των κατσαρίδων (Μυθιστόρημα) Μιλλιέξ-Γκρίτση Τατιάνα Αλλάζουμε; (Μυθιστόρημα) Αναδρομές (Διηγήματα) Μπρουντζάκης Ξενοφών Μια κοινή περιπέτεια του σώματος (Πεζογράφημα) Μωράίτης Γιώργος Αναμνήσεις ενός αντάρτη Ξανθούλης Γιάννης Ο χάρτινος Σεπτέμβρης της καρδιάς μας (Μυθιστόρημα) Πρωτοπαπάς Πάνος Η αθέατη πλευρά της σελήνης (Διηγήματα) Ρούσσος Τάσος Μιχαήλ και άλλα διηγήματα Σκούρτης Γιώργος Ιστορίες με πολλά στρας Το χειρόγραφο της Ρωξάνης Σουρούνης Αντώνης Τα τύμπανα της κοιλιάς και του πολέμου (Διηγήματα) Οι πρώτοι πεθαίνουν τελευταίοι (Μυθιστόρημα)

ΕΚΔΟΣΕΙΣ

Σφυρίδης Περικλής Από πρώτο χέρι (Διηγήματα) Τομαζάνη Δέσποινα Φωτιά μέσα στο νερό (Διηγήματα) Φακίνος Αρης Τα παιδιά του Οδυσσέα (Μυθιστόρημα) Φακίνος Μιχάλης Εφημερεύων θίασος και άλλες ιστορίες Χαριτόπουλος Διονύσης Τη νύχτα που φύγε ο Μπούκοσι (Διηγήματα) Χατζήπαπας Χρίστος Το χρώμα του γαλάζιου υάκινθου (Μυθιστόρημα)

Γκανάς Μιχάλης Γυάλινα Γιάννενα ΔενέΥρης Τάσος Η κατάσταση των πραγμάτων Κακουλίδης Γιώργος Το χρώμα της ορχήστρας Μοσκώφ Κωστής 25 θλιμμένα ποιήματα για τον Έρωτα και την Επανάσταση Νικόδημος (μοναχός) Ερωτικός Ασσύριος Παπαδάκη Αθηνά Ωχροτάτη έως του λευκού Χέλης Γιώργος Ότι στείρα έτεκεν επτά

ΚΑΣΤΑΝΙΩΤΗ

Η σ ύ γ χ ρ ο ν η εκδοτική π α ρ ο υ σ ία στα ε λ λ η ν ικ ά γ ρ ά μ μ α τ α Ζ. Π η γ ή ς 3, 106 78 Α θ ή ν α , τηλ. 3 6 0 .3 2 .3 4 - 3 6 0 .1 3 .3 1

ί«ΣΤΟΥ ΓΚΟΒΟΣΤΗ»)

ΡΟΜΑΙΝ ΡΟΑΑΑΝ

η

Μ αγεμένη Ψ υχή

Ε κ δ ό σ ε ι ς Γ κοβοςτη

Ν Ε Α

Β Ι Β Λ Ι Α

1 9 8 9 - 1 9 9 0

ΞΕΝΗ ΛΟΓ ΟΤ Ε ΧΝΙ Α ΑΠΝΤΑΪΚ ΤΖΩΝ Το παζάρι σιο άσυλο (Μυθιστόρημα)

ΜΟΡΑΝΤΕ ΕΑΣΑ Το νησί του Αρθούρου (Μυθιστόρημα)

ΒΓΓΟΡΙΝΙΕΛΙΟ Μικροαστοί (Διηγήματα)

ΜΠΕΝΙ ΣΤΕΦΑΝΟ Το μπαρ κάτω από τη θάλασσα (Μυθιστόρημα)

ΒΛΑΝΤΥ ΜΑΡΙΝΑ Βλαδίμιρος ή Η πχήοη που σταμάτησε

ΝΑΝΤΟΛΝΥ ΣΤΕΝ Η ανακάλυψη της βραδύτητας (Μυθιστόρημα)

ΓΕ ΤΣΟΥΝ-ΤΣΑΝ Το χωριό στο βουνό (Μυθιστόρημα)

ΝΉΝΤΕΡΟ 0 ανιιρός του Ραμώ (Μυθιστόρημα)

ΓΚΟΛΝΤΙΝΓΚ ΓΟΥΙΛΙΑΜ Μύηοις ταξιδευτού (Μυθιστόρημα) Γειτονικά καταλύματα (Μυθιστόρημα)

ΟΥΓΓΓΟΥΕΡΘ ΓΙΟΥΤΖΙΝ Τα εννέα πρόσωπα του Χριστού (Μυθιστόρημα)

ΓΟΥΝΤΧΑΟΥΖ ΠΕΛΑΜ Μην μπλέξεις με το Διάβολο (Μυθιστόρημα) ΖΕΛΟΥΝ ΤΑΧΑΡ ΜΠΕΝ 0 γραφιάς (Μυθιστόρημα)

ΣΑΚΙ ΟΛΙΒΕΡ 0 άνθρωπος που μπέρδει/ε τη γυναίκα του με ένα καπέλο (Μυθιστόρημα) —

.................................. —

ΘΕΛΑ ΚΑΜΙΛΟ ΧΟΣΕ Η οικογένεια του Πασκουάλ Ντουάρτε (Μυθιστόρημα)

ΑΝΘΟΛΟΓΙΑ ΧΙΛΙΑΝΟΥ ΔΙΗΓΗΜΑΤΟΣ (Επάογή-μετάφραση: Ρήγας Καπάτος)

ΚΑΛΒΙΝΟ ΙΤΑΛΟ Μαρκοβάλντο ή Οι εποχές στην πόλη (Μυθιστόρημα)

ΑΝΘΟΛΟΓΙΑ ΓΕΡΜΑΝΙΚΟΥ ΔΙΗΓΗΜΑΤΟΣ (Επάογή-μετάφραση: Γιάννης Πάταης)

ΕΚΔΟΣΕΙΣ

■

ΑΝΘΟΛΟΓΙΑ ΠΕΡΟΥΒΙΑΝΟΥ ΔΙΗΓΗΜΑΤΟΣ (Επάογή-μετάφραση: Ρήγας Καπάτος)

ΚΑΣΤΑΝΙΩΤΗ

Η σ ύ γ χ ρ ο ν η εκδοτική π α ρ ο υ σ ία στα ε λ λ η ν ικ ά γ ρ ά μ μ α τ α Ζ . Π η γ ή ς 3, 106 7 8 Α θ ή ν α , τηλ. 3 6 0 .3 2 .3 4 - 3 6 0 .1 3 .3 1

ΚΥΚΛΟΦΟΡΟΥΝ

• «Όσοι ασχολούνται με τη φυσική κατ όσοι απλά ενδιαφέρονται για μια ευρύτερη ενημέρωση στα σύγχρονα προ­ βλήματα της πρέπει να διαβάσουν το βιβλίο αυτό».

Scientific American • «Διαβάστε το και χαρίστε το στους φίλους σας που δεν γνωρίζουν τι ακρι­ βώς είναι η επιστήμη...»

John Gribbin-New Scientist • «Ένα αστραφτερό, συγκλονιστικό κείμενο για ένα θέμα μέγιστης σημαThe Times • «Όποιος ενδιαφέρεται για τις σχέ­ σεις επιστήμης και θρησκείας θα βρει το βιβλίο αυτό καταπληκτικό».

NewScientist • «Μακάρι να υπήρχαν περισσότεροι επιστήμονες που να κατανοούν τόσο βαθιά τις αρχές της φυσικής και να γρά­ φουν τόσο όμορφα».

New Scientist • «Δεν έχω συναντήσει καθαρότερη δια­ τύπωση των αρχών της γενείικής... Ένα βιβλίο γεμάτο συναρπαστικές πληροφοThe Oxford Times • «Είναι συγκλονιστική η εκτίμησή του ότι αν ο πολιτισμός μας δεν καταρρεύσει σύντομα (μέχρι το 2025 μ.Χ.), τότε το ανθρώπινο είδος θα εξαφανιστεί...».

Scientific American • «Ίσως είναι το σαφέστερο βιβλίο απ' όλα τα παρόμοια... Ο μη ειδικός που θέλει να ενημερωθεί στα σύγχρονα προβλήματα της κβαντικής φυσικής πρέ­ πει να αρχίσει μ' αυτό».

American Journal Physics • «Οι υπερχορδές ανήκουν στον 21ο αιώνα. Είχαμε την καταπληκτική τύχη να τις ανακαλύψουμε, χωρίς να αξί­ ζουμε κάτι τέτοιο...».

Edward Witten-Πανεπιστήμιο Princeton

QED του Richard Feynman TO ΧΡΟΝΙΚΟ TOY ΧΡΟΝΟΥ του Stephen Hawking Η ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΑ του Peter Atkins ΘΕΟΣ ΚΑΙ ΜΟΝΤΕΡΝΑ ΦΥΣΙΚΗ του Paul Davies Η ΕΛΑΦΡΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΒΑΡΥΤΗΤΑΣ του Jayant Narlikar ΤΟ ΕΓΩΙΣΤΙΚΟ ΓΟΝΙΔΙΟ του Richard Dawkins ΤΑ ΔΕΚΑ ΠΡΟΣΩΠΑ ΤΟΥ ΣΥΜΠΑΝΤΟΣ του Fred Hoyle ΚΒΑΝΤΟΜΗΧΑΝΙΚΗ-ΠΛΑΝΗ' Η ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ του Alastair Rae ΥΠΕΡΧΟΡΔΕΣ των Paul Davies και Julian Brown

ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΔΙΑΘΕΣΗ ΒΙΒΛΙΟΠΩΛΕΙΟ Τ ρ ο χ α λ ία ΕΚΔΟΣΕΙΣ Γριβαίων 5 (πάροδος Σκουφά 64) 106 80 - Αθήνα, τηλ. 3646426

Τα βιβλία της «γνώσης» ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΠΕΖΟΓΡΑΦΙΑ

ΞΕΝΗ ΠΕΖΟΓΡΑΦΙΑ

ΒΑΣΙΛΗΣ ΒΑΣΙΛΙΚΟΣ • Η άσπρη αρκούδα • «Ζ» • Τριλογία: Το Φύλλο Το Πηγάδι - Τ’ Α γγέλιασ μα • Το Σφράτο • Ιατροδικαστής

ΟΥΜΠΕΡΤΟ ΕΚΟ • Το εκκρεμές του Φουκώ • Το όνομα του ρόδου • Επιμύθιο στο «Όνομα του ρόδου»

ΝΑΠΟΛΕΩΝ ΛΑΖΑΝΗΣ Διαδρομή

ΑΝΑΤΟΛΙ ΡΙΜΠΑΚΟΦ Τα παιδιά από το Αρμπάτ

ΘΩΜΑΣ ΣΚΑΣΣΗΣ • Σ υλλέκτης αποκομμάτων • Ο βαλσαμωμένος γά το ς ΒΑΣΙΛΗΣ ΚΑΒΒΑΘΑΣ 50 + 1 γράμματα από έναν αυτόχειρα

ΜΕΣΑ ΣΕΛΙΜΟΒΙΤΣ Ο Δερβίσης και ο Θάνατος

(ΤΟΜΟΣ Α' και Β')

ΛΑΝΤΙΣΛΑΒ ΜΝΙΑΤΣΚΟ Η γεύση της εξουσίας ΡΕΪΝΤΑΡ ΓΙΟΝΣΟΝ Σαν c δέσποτο σκυλί

ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΗ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ ΝΙΚΟΛΑΟΣ ΨΗΜΜΕΝΟΣ Η Ελληνική φιλοσοφία: 1453-1821 Τόμος Α': Η κυριαρχία του Αριστοτελισμού Τόμος Β': Η επικράτηση της νεω τερικής φ ιλοσοφίας ΛΕΒ ΒΥΓΚΟΤΣΚΙ Σκέψη και γλώσσα

ΜΙΣΕΛ ΦΟΥΚΩ Οι λέ ξε ις και τα πράγματα ΖΑΝ-ΦΡΑΝΣΟΥΑ ΛΥΟΤΑΡ Η μεταμοντέρνα κατάσταση ΓΙΟΧΑΝ ΧΟΥΪΖΙΝΓΚΑ Ο άνθρωπος και το παιχνίδι ΤΟΜΑΣ ΧΟΜΠΣ Λεβιάθαν (ΤΟΜΟΣ Α' και

εκδόσεις «γνώση» Ιπποκράτους 31,106 80 Α θ ή ν α ,τη λ .3620941 - 3621194 rpny. Αυξεντίου 2 6,157 71 Ιλίσια, Αθήνα, Τηλ. 7786441

ΕΚ ΔΟ Σ ΕΙΣ ΕΘ ΝΙΚ Ο Υ Κ ΕΝ ΤΡΟ Υ Κ Ο ΙΝ Ω Ν ΙΚ Ω Ν Ε ΡΕΥ Ν Ω Ν

Η πολιτική οικονομία

Επιλογή Επαγγέλματος

της υγείας

Π ρ α γ μ α τ ικ ό τ η τ α ή Μ ύ θ ο ς ;

στη ν€0τ€ρη Ελλάδα

Κούλα Κασιμάτη Gerald A. Gutenschwager

TROIS ETUDES SUR LA GRECE RURALE MARCARiTI, LA PLAINE DU NESTOS, SAMARINA VERS 1960-1968

Bernard KAYSER. Pierre-Yves PfXHOUX, Michel SIVIGNON

ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΔΙΑΘΕΣΗ Βιβλιοπωλείο ΕΚΚΕ, Σοφοκλέους 5, 105 59 Αθήνα, Τηλ. 32 12 889

ΔΙΑΒΑΖΩ

ΔΕΚΑΠΕΝΘΗΜΕΡΗ ΕΠΙΘΕΟΡΗΣΗ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ

Α. Μεταξά 26, Αθήνα - 106 81

Σύνταξη: .16.40.487 Λογιστήριο: 36.40.488 Διαφημίσεις: 36.42.789 Συνδρομές: 36.42.765

Τεύχος 224

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ

Χ Ρ Ο Ν ΙΚ Α

18 Οκτωβρίου 1989 Τιμή: Δρχ. 350 Ιδρυτής: Περικλής ΑΟανασόπουλος Διευθυντής: Γιώργος Γαλάντης Σύνταξη: Κατερίνα Γρυπανησιώτου. Βασίλης Καλαμαράς. Ηρακλής Παπα/.ι ξης. Νένη Ράις. Βάοω Σπάθή. Καίτη Τοπάλη Οικονομικός υπεύθυνος: Βάσω Σπάθή Συνδρομές: Κατερίνα Γρυπονησιώτου Διαφημίσεις: Ηρακλής Παπάλέξης Σελιδοποίηση-Μοντάζ: Νένη Ράις Γλωσσική επιμέλεια-Διορθώσεις: Βίκυ Κιοτσοβέλου Στοιχειοθεσία: Φωτοκύτταρο ΕΠΕ. Υμηττού 219. τηλ. 75.16.333 Φωτογραφίσεις-Μοντάζ: I. Χριστοδου λάκος - I. Κοργιαλάς Ο.Ε.. Λ. Μεταξα 26. τηλ. 36.41.134 Εκτύπωση: Αφοί Τσαλδάρη Ο.Ε.. Φυ­ λής 35. Καματερό, τηλ. 26.10.918 Βιβλιοδεσία: Νικ. Κατρι6άνος και Σίιι Ο.Ε.. Στ. Γόνατά 48. τηλ. 57.49.951 Διανομή: Νέο Πρακτορείο Τύπου Ιδιοκτήτης-Εκδότης: Γιώργος Γαβαλά; Κεντρική διάθεση: Αθήνα: Πομώνης Διονύσιος Ζαλόγγου 1 Θεσσαλονίκη: Βιβλιοπωλείο «Κέντρο του βιβλίου» Λασσάνη 9 τηλ. 237.463 Εξώφυλλο: Γιώργος Γαλάντης

Η ΑΓΟΡΑ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ ΡΕΠΟΡΤΑΖ: Η ειδική υπηρεσία για την οργάνωση εκθέσεων ΕΠΕ ΕΡΕΥΝΑ: Η φύση των προτιμήσεων: μια διερεύνηση της σχέσης μεταξύ οικονομίας και ψυχολογίας. (Γράφει ο Paul G. Albanese) ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ: Μια νέα Ιστορία της Ιταλικής Λογοτεχνίας (Ο Τζουζέπε Πετρόνιο μιλάει στον Θάνο Φωσκαρίνη)

8 9 12 17

ΑΦΙΕΡΩΜΑ Παναγιώτη Καλαντζή: Το βιβλίο και η αγοραστική συμπεριφορά του αναγνωστικού κοινού Η αγορά του βιβλίου - Η εκδοτική δραστηριότητα Φορολογική πολιτική βιβλίου - Τα σωματεία των επαγγελματιών του βιβλίου Ο επαγγελματικός χώρος του βιβλίου Η εκδοτική δραστηριότητα του δημόσιου τομέα - Εισαγωγές και εξαγωγές βιβλίου Δαπάνες για βιβλία

21 22 24 25 26 29

ΟΔΗΓΟΣ ΒΙΒΛΙΩΝ ΕΠΙΛΟΓΗ ΠΑΙΔΙΚΟ: Γράφει ο Λευτέρης Παπαλεοντίου ΠΟΙΗΣΗ: Γράφει ο Γιώργος Βέης ΜΕΛΕΤΕΣ: Γράφει ο Στέλιος Παπαθανασίου

79 81 84

ΔΕΛΤΙΟ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΟ ΔΕΛΤΙΟ

37

ΚΡΙΤΙΚΟΓΡΑΦΙΑ

46

στο επόμενο «Διαβάζω»

αφιέρωμα: «Ρομαντισμός τότε Ρομαντισμός σήμερα»

η ΑΓΟΡΑ του

ΒΙΒΑΙΟΥ από 16 έως 30 Σεπτεμβρίου 1989

Τα είκοσι βιβλιοπωλεία π ο υ ρωτήθηκαν για τη σύνταξη της α γοράς του βιβλίου είναι κατά αλφαβητική σειρά: Βαγιονάκης-ΑΘ., ΓκρίτσηΓεωργιάδη-Καλλιθέα, Γρηγόρης-ΑΘ., Ελευθερουδάκης-Αθ., Ενδοχώρα-ΑΘ., Εστία-ΑΘ., Ιανός-Θεσσ., Καρδαμίτσα-ΑΘ., Κατώϊτου ΒιβλίουΘεσσ. Λαμπρικίδης-Παγκράτι, Λέσχη του ΒιβλίουΑθ., Μάτι-Κατερίνη, Μεθενίτης-Πάτρα, Παράμετρος-Χολαργός, Πειραϊκή Φωλιά-Πειραιάς, Ραγιάς-Θεσσ., Ρόμβος-ΑΘ., Νικολάκης-Πατήσια, Πολυεδρο-Πάτρα, Σύγχρονη Επόχή-ΑΘ.

□ Ο πίνακας παρουσιάζει τα εμπορικότερα βιβλία ενός δεκαπενθημέρου, σύμφωνα με τα στοιχεία που μας παραχώ­ ρησαν 20 βιβλιοπώλες απ' όλη την Ελλάδα, δηλώνοντας ο καθένας τους τέσσερα βιβλία που είχαν τις περισσότερες πωλήσεις στο βιβλιοπωλείο του κατά το διάστημα αυτό. Έτσι κάθε βιβλιοπωλείο δίνει τέσσερις βαθμούς στο βιβλίο που είχε τις περισσότερες πωλήσεις, τρεις βαθμούς στο αμέσως επόμενο, δύο βαθμούς στο τρίτο κατά σειρά βι­ βλίο, ενώ ένα βαθμό παίρνει το τέταρτο.

Β 9

ΞΑΝΘΟΥΛΗ Γ.: Ο χάρτινος Σεπτέμβρης της καρδιάς μας ΚΑΣΤΑΝΙΩΤΗΣ

Ε 9

ΕΚΟ ΟΥ.: Το εκκρεμές του Φουκώ ΓΝΩΣΗ

Ε

Ι

ΓΑΛΑΝΑΚΗ Ρ.: Ο βίος του Ισμαήλ Φερίκ Πασά ΑΓΡΑ

Κ

Ι ΛΙΓΝΑΔΗ Τ.: Καταρρέω ΟΛΚΟΣ ΜΟΥΡΑΤ Κ.Ν.: Της νεκρής Πριγκίπισσας ΩΚΕΑΝΙΔΑ

Μ Λ ΜΙΡΜΙΡΟΓΛΟΥ Β : Οι Δερβίσσαι ΕΚΑΤΗ Κ 9

ΚΕΡΑΜΑ Β.: Το απόρρητο ημερολόγιο στο Καστρί ΠΑΠΑΖΗΣΗΣ

W M ΑΝΔΡΟΥΤΣΟΠΟΥΛΟΥ- ΠΕΤΡΟΒΙΤΣ Λ.: Λάθος Κε Νόικερ ΠΑΤΑΚΗΣ ΙΝΓΚΙΟΦ Δ.: Εγώ η Κλάρα (σειρά) ΨΥΧΟΓΙΟΣ

Ο κατάλογος που ακολουθεί παρουσιάζει, με αλφαβητική σειρά, τα υπόλοιπα βιβλία που δεν προτάθηκαν από δύο τουλάχιστον βιβλιοπωλεία.

Αισχύλου: Ορέστεια Μετ. Κ.Χ. Μύρη (Εστία) · Αλιέντε I.: Εύα Αούνα (Ωκεανίόα) · Αριστοτέλους: Περί Ουρανού, Μετ. Π.Π. Παναγιώτου (Νέα Σύνορα) · Βέμπερ Μ.: Η επιστήμη ως επάγγελμα (Παπαζήσης) • Γκούλικ Ρ.Β.: Σκελετός στην καμπάνα (Θεμέλιο) · 17 Ιστορίες που ξεχωρίζουν (Γνώση) · Ενεπεκίδη Π.: Το Αρχιπέλαγος (Εστία) Το Χρονικό του Μορέως (Εκάτη) · Ζέη Α.: Η αρραβωνιαστικιά του Αχιλλέα (Κέδρος) · Ζιρού Φ.: Ά λμα Μάλερ. Η τέχνη να σ’ ερωτεύονται (Σ. I. Ζαχαρόπονλος) · Ζίσκιν Π.: Το άρωμα (Ψυχογιός) · θερβάντες Μ.: Η τσιγγανοπούλα (Γνώση) · Ιντρενκ Α.: Σκανδαλιές στο μικρό χω­ ριό (Ψυχογιός) · Καμπανίλε Α.: Αύγουστο μήνα γυναίκα μου δε σε ξέρω (Αστάρτη) · Κανταρέ I.: Ποιος έφερε την Τορουντίν (Ροές) · Τα κλασικά παραμύθια (Σειρά) (Κέδρος) · Λάντα Μ.: Τσαν το φάντασμα (Σύγχρονη Εποχή) · Μακ Αέην Σ.: Ψάχνοντας τον εαυτό μου (Κάκτος) · Μάνφρεντ Α.: Μορφές της Γαλ­ λικής Επανάστασης (Σύγχρονη Εποχή) · Μαρδάς Κ.: Η Ελλάδα στα δίχτυα των βάσεων (Καστανιώτης) · Μπαλξάκ Ο.: Μασιμίλα Ντόνι (Γνώση) · Μπέρντσλεϋ Μπ.: Ιστορία των Αισθητικών θεωριών (Νεφέλη) · Πανούση Τζ.: Η πάλη των τάξεων (Γνώσεις) · Πλάϊτον Ε.: Οι πέντε φίλοι (Σειρά) (Gutenberg) · Σαρή Ζ.: Τα Χέγια (Πατάκης) · Η Μυθολογία (Στρατίκης) · Τατσόπουλου Π.: Παυσίπονο (Εστία) · Τσάνοβιτς Τ.: Σκλάβοι της Νέας Υόρκης (Σέλας) · Μαρά, Σαιν Ζυστ, Ροβεσπιέρος (Σύγχρονη Εποχή) · Χάντερ Ρ.: Οι πρώτοι Έλληνες (Βάνιας) · Χιλλ Κ.: Χορεύοντας στο διάστημα (Aquarius) · Φίλντιγκ X.: Η ξωή του Τξόναθαν Ουάιλντ του μεγάλου (Σύγχρονη Εποχή) · Φλωμπέρ Γκ.: Ταξίδι στην Ελλάδα (ΟλκόεΙ

χρονικα/9

iifiiiiiiiEi

Η ειδική υπηρεσία για την οργάνωση εκθέσεων ΕΠΕ

δραστηριοποιείται στο εξωτερικό για χάρη του γερμανικού βιβλίου Η Ειδική Υπηρεσία για την Οργάνωση Εκθέσεων ΕΠΕ αντιπροσωπεύει πε­ ρισσότερα από «μονάχα» την οργάνωση της Έκθεσης Βιβλίου της Φραν­ κφούρτης. Σε όλο τον κόσμο ενεργεί για λογαριασμό του γερμανικού εμπο­ ρίου βιβλίων ως φορέας πολιτιστικών και εξαγωγικών δραστηριοτήτων στη διεθνή αγορά του βιβλίου. ε βάση τις αντικειμενικές απαιτήσεις αυτού τσυ έργου, αναπτύχθηκε στο παρελθόν μια διαφοροποιημένη αντίληψη, που επιτρέπει στην Υπηρεσία να χρησιμοποιεί, ανάλογα με τις ανάγκες της κάθε χώρας που φιλοξενεί έκθεση, διαφορετι­ κές μορφές επικοινωνίας. Μεγάλες μεταφερόμενες εκθέσεις βιβλίου και δι­ μερείς εβδομάδες βιβλίου, με ένα ευρύ ειδικό πρό­ γραμμα για τους Γερμανούς εκδότες και τους εκ­ δότες της φιλοξενούσας χώρας, αποτέλεσαν τους ακρογωνιαίους λίθους των εκδηλώσεων στο εξωτε­ ρικό κατά το παρελθόν. Επιπλέον, αποστέλλονται διεθνώς συλλογές βιβλίων σε μεγάλες εκθέσεις βι­ βλίου (π.χ.το 1988 σε 13 χώρες). Η συμμετοχή σε ει­ δικές εκθέσεις και συνέδρια είναι ένα ακόμη στοι­ χείο της δραστηριότητας για την προβολή του βι­ βλίου από την Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερ­ μανίας-, που αναπτύσσει η Ειδική Υπηρεσία για την Οργάνωση Εκθέσεων. Στηριζόμενη σε παρόμοιες φιλοδοξίες της Έκθε­ σης Βιβλίου της Φρανκφούρτης, η Υπηρεσία οργα­ νώνει σεμινάρια εργασίας για εκδότες σε χώρες του λεγάμενου «Τρίτου Κόσμου». Αυτά τα εντατικά σεμινάρια, που οργανώθηκαν σε συνεργασία με την Εταιρεία Καρλ Ντούισμπεργκ, συγκεντρώνουν από το ξεκίνημά τους (το 1980), μεγάλη εκτίμηση μετα­ ξύ των εκδοτών του «Τρίτου Κόσμου».

Μ

Μεγάλες μεταφερόμενες εκθέσεις βιβλίου Οι μεγάλες μεταφερόμενες εκθέσεις βιβλίου,

που συνήθως περιλαμβάνουν αρκετές χιλιάδες έρ­ γων, είναι ταξινομημένες κατά διαφορετικούς το­ μείς της εκδοτικής παραγωγής (λογοτεχνία, επι­ στήμη, θρησκεία, τέχνη, σχολικό και εκπαιδευτικό βιβλίο, τεχνική κ.ά.), και προσπαθούν να δώσουν μια περιεκτική εικόνα της εγχώριας παραγωγής βι­ βλίου, μαζί με τις πολλές ειδικές διακλαδώσεις της. Προέχει η προσπάθεια για εντάτικοποίηση των δ ε ­ σμών με τη φιλοξενούσα χώρα και για δημιουργία νέων επαφών. Εδώ, αποκτά ιδιαίτερη σημασία εκεί­ νη η πάντοτε ξέχωρα εκτεθειμένη ομάδα βιβλίων, που έχουν μεταφραστεί από τη γλώσσα της φιλοξενούσας χώρας στα Γερμανικά και αντίστροφα. Το 1987, η Ειδική Υπηρεσία για την Οργάνωση Εκθέσεων περιόδευσε με μια μεγάλη μεταφερόμενη έκθεση, που συνοδευόταν από ένα πλούσιο πλαίσιο εκδηλώσεων, εφτά πόλεις της Βραζιλίας. Και σαν απάντηση στην έκθεση των γερμανικών βι­ βλίων, που παρουσιάστηκε πέρυσι στην Ουγγαρία, προβάλλονται την άνοιξη του 1988 περισσότερα από 3.000 ουγγαρέζικα βιβλία, στη Φρανκφούρτη και στη Στουτγάρδη. Το 1988, το κέντρο βάρους της αντιπροσωπευτι­ κής εκθεσιακής δραστηριότητας τοποθετείται στην Ελλάδα και στην Τουρκία. Συλλογές (3.000 βιβλίων περίπου) από τους θεματικούς τομείς λογοτεχνία, τέχνη, τεχνική, ανθρωπιστικές και φυσικές επιστή­ μες, θα παρουσιαστούν το φθινόπωρο σχεδόν ταυ­ τόχρονα στις τρεις τουρκικές πόλεις Κωνσταντι­ νούπολη, Άγκυρα και Σμύρνη, καθώς και στην ελ­ ληνική πρωτεύουσα Αθήνα και τη Θεσσαλονίκη. Ιστορικής σημασίας θα είναι η ομοσπονδιακή

10/χρονικα γερμανική έκθεση βιβλίου, που από του χρόνου το φθινόπωρο θα βρίσκεται στη Γερμανική Λαοκρατι­ κή Δημοκρατία. Είναι η πρώτη στην ιστορία των πο­ λιτιστικών ανταλλαγών ανάμεσα στα δύο γερμανικά κράτη. Στο Βερολίνο, το Ροστόκ, τη Βαϊμάρη και τη Δρέσδη, θα εκτεθούν περίπου 3.000 τίτλοι από τους τομείς της λογοτεχνίας, επιστήμης και τεχνι­ κής.

Διμερείς εκθέσεις βιβλίου Έκφραση της νέας αντίληψης για την εργασία στο εξωτερικό της Ειδικής Υπηρεσίας για την Ορ­ γάνωση Εκθέσεων, κατά το πρόσφατο παρελθόν, υπήρξαν οι λεγάμενες διμερείς εκθέσεις βιβλίου. Η German Book Fair (Νέα Υόρκη, 1983) και η Semana Del Libro Aleman (Μαδρίτη, 1985) αποσκοπού­ σαν στην εντατικοποίηση των σχέσεων μεγάλων χωρών παραγωγής βιβλίων - πράγμα που σημαίνει, φυσικά, και μεγάλες αγορές βιβλίου. Ακριβώς με την οργάνωση τέτοιων διμερών εκδοτικών συνα­ ντήσεων, εκδηλώνεται η προσφορά της Ειδικής Υπηρεσίας για την Οργάνωση Εκθέσεων προς το γερμανικό εμπόριο εκδόσεων. Από τη μια πλευρά ανοίγονται οι πόρτες για νέες επαφές και από την άλλη προσφέρονται στους εκδοτικούς οίκους οι δυνατότητες για επωφελέστερη διεθνή εκμετάλ­ λευση των δικαιωμάτων τους. Η τρίτη εκδήλωση αυτού του είδους, προγραμμα­ τίζεται για το 1989, στο Παρίσι. Συνεργάτες θα είναι οι Γάλλοι βιβλιοπώλες και εκδότες. Οι προετοιμα­ σίες προχωρούν, ήδη, γοργά.

Διεθνείς εκθέσεις βιβλίου, ειδικές εκθέσεις και συνέδρια Στο πρόγραμμα της διεθνούς προβολής βιβλίων και περιοδικών από την Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας, υπάγεται η παρουσία της Ειδικής Υπηρεσίας για την Οργάνωση Εκθέσεων σε διε­ θνείς εκθέσεις βιβλίου (14 εφέτος). Αυτή η συμμε­ τοχή εξασφαλίζει ότι οι εκδοτικοί οίκοι και η παρα­ γωγή βιβλίων της Ομοσπονδιακής Γερμανίας προ­ βάλλονται μπροστά σε ένα ευρύ διεθνές (ειδικό) κοινό και εκεί όπου, για τους πιο διαφορετικούς λό­ γους, δεν αντιπροσωπεύονται επαρκώς ή και καθό­ λου. Η πολιτιστική παρουσία της Ομοσπονδιακής Γερμανίας μέσω των προϊόντων των εκδοτικών της οίκων, είναι ένα σημαντικό στοιχείο αυτών των εμ­ φανίσεων στο εξωτερικό. Φυσικά από αυτές τις συμμετοχές προκύπτουν για το γερμανικό εμπόριο βιβλίων πληροφορίες για αγορές, που στη συνέχεια συγκεντρώνονται σε ένα ιδιαίτερο πληροφοριακό φυλλάδιο και τίθενται στη διάθεση όσων εκδοτικών οίκων εξάγουν προϊόντα τους. Η προσεκτική παρατήρηση των αγορών βιβλίου του εξωτερικού από μέρους της Ειδικής Υπηρεσίας για την Οργάνωση Εκθέσεων, αφήνει αμέσως να διαφανούν τυχόν νέες κατευθύνσεις και διαφορετι­

κές ανάγκες κάθε περιφερειακής αγοράς. Ανάλο­ γες εμπειρίες χρησιμοποιούνται αργότερα στην Έκθεση Βιβλίου της Φρανκφούρτης για επιμέρους συναντήσεις. Φέτος, προβάλλονται συλλογές γερμανικών βι­ βλίων (ώς 1.600 από τους πιο διαφορετικούς το­ μείς), στις εξής διεθνείς εκθέσεις βιβλίου: The International Cairo Book Fair, The Calcutta Book Fair, The 8th New Delhi World Book Fair, IX. Feria Internatio­ nal del Libro, Mexico, Foire Internationale du Livre, Bru­ xelles, Internationale Leipziger Buchmesse, XIV. Feria internacional del Libro, Buenos Aires, Argentina, Fiera del Libro per Ragazzi, Bologna, 34. Internationale Warschauer Buchmesse, Kinderbuchgarten, Luanda, Ango­ la, 10. Bienal Internacional do Livro, Sao Paolo, Brasil, 2. Internationale Buchmesse, Peking, LIBER, Barcelo­ na, XI. Feria internacional del Libro, Montevideo, Uru­ guay Η συμμετοχή σε διεθνή συνέδρια και εκθέσεις με ειδική θεματολογία και ο εφοδιασμός τους με εκ­ θέσεις βιβλίου από την Ομοσπονδιακή Γερμανία, εξυπηρετούν τον ίδιο σκοπό. Επιπλέον εκεί, μπο­ ρούν να συλλεγούν άμεσα αξιοποιήσιμα εμπορικά

χρονικα/11 στοιχεία για γερμανικούς εκδοτικούς οίκους (συνέ­ δρια) και να ικανοποιηθούν ιδιαίτερα πολιτιστικά ενδιαφέροντα της Ομοσπονδιακής Δημοκρατίας της Γερμανίας (π.χ. το 1988, με την ευκαιρία της έκθεσης «Η εικόνα του γείτονα» ρτο Παρίσι και συ­ νοδεύοντας τη γερμανική εβδομάδα του βιβλίου στη Νέα Υόρκη «Για τι πράγμα μιλάει ο κόσμος στη Γερμανία»).

Σεμινάρια εργασίας εκδοτών σε χώρες του Τρίτου Κόσμου Σε διαφορετικό στόχο αποβλέπουν τα σεμινάρια εργασίας των εκδοτών στις χώρες του λεγάμενου «Τρίτου Κόσμου», που διοργανώνονται από το 1980 και μετά. Αυτά τα ειδικά σεμινάρια στρέφονται από­ λυτα γύρω από τις ανάγκες των νέων για το βιβλίο χωρών, στις οποίες μόλις τώρα εδραιώνεται κάποια αυτοτελής εκδοτική βιομηχανία. Τα σεμινάρια προσφέρουν στους συμμετέχοντες - συνήθως από διάφορες χώρες της περιοχής - θεωρητικές από­ ψεις διεθνών δομών σχετικών με το βιβλίο, πρότυ­ πα παραγωγής, μάρκετινγκ και πώλησης, μαζί με πρακτικές εφαρμογές, και κυρίως προσπαθούν να κάνουν αντιληπτές τις δυνατότητες μιας πιο απο­ τελεσματικής εκδοτικής δραστηριότητας, με τη χρησιμοποίηση μικρής και μεσαίας τεχνολογίας. Από τον κόσμο των γερμανικών εκδόσεων και τυ­ πογραφίας, καλούνται ειδικοί στους τομείς της δια­ μόρφωσης, του μάρκετινγκ και της παραγωγής, να διδάξουν σ' αυτά τα σεμινάρια. Τέτοια σεμινάρια φιλοξενήθηκαν στο παρελθόν στις Φιλιππίνες και την Ταϋλάνδη, στη Νικαράγουα, Νιγηρία, Κένυα, Ζάμπια, Ινδονησία. Το 1987, πραγματοποιήθηκε στη Villa de Leyva, ένα εντατικό σεμινάριο για εκδότες από την Κο­ λομβία και τις γειτονικές της χώρες. Το επόμενο σεμινάριο προγραμματίζεται πια για το 1989. Πρό­ κειται να γίνει στην πορτογαλόφωνη Αφρική.

Προϋποθέσεις της επιτυχίας Αυτές οι σε παγκόσμια κλίμακα εκδηλώσεις απαι­ τούν μια γερή βάση οργάνωσης, πληροφοριών και επικοινωνίας - όπως και ένα υγιές οικονομικό υπό­ βαθρο. Οι διεθνείς δραστηριότητες της Ειδικής Υπηρε­ σίας για την Οργάνωση Εκθέσεων πραγματοποιού­ νται σε στενή συνεργασία με τα ανά τον κόσμο Ιν­ στιτούτα Goethe και τις γερμανικές Πρεσβείες. Για τη διοργάνωση των ειδικών σεμιναρίων εργασίας συνεργάζεται, όπως προαναφέρθηκε, η Εταιρεία Καρλ Ντούισμπεργκ. Οι συμμετοχές και παρουσιά­ σεις γερμανικών βιβλίων στο εξωτερικό μέσω της Ειδικής Υπηρεσίας, σε αναγνώριση της σημασίας που έχει η μορφωτική αίγλη της Ομοσπονδιακής Δημοκρατίας της Γερμανίας στο εξωτερικό, από παράδοση ενισχύονται οικονομικά από κονδύλια του Υπουργείου Εξωτερικών της ομοσπονδιακής κυβέρνησης.

Νέες Εκδόσεις ΖΑΝΙΝ ΩΜΠΟΥΑΠΕ 4 ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ ΖΩΗ ΣΤΗΝ

ΖΩΡΖ ΚΟΝΤΕΝΩ

Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ ΖΩΗ ΣΤΗΝ ΒΑΒΥΛΩΝΑ ΚΑΙ ΣΤΗΝ ΑΣΣΥΡΙΑ

12/χρονικα

Η φύση των προτιμήσεων μια διερεύνηση της σχέσης μεταξύ οικονομίας και ψυχολογίας

Ο σχηματισμός των προτιμήσεων Η ιδέα της εσωτερικοποίησης των διαπροσωπικών σχέσεων συνιστά αυτό που είναι ευρύτερα γνωστό ως η δομική άποψη στα πλαίσια της ψυχαναλυτικής θεωρίας της προσωπικότητας. Από οικονομική άποψη, το κεντρικό σημείο είναι ότι η δομή της προσωπικότητας αντανακλάται στη φύση της κλίμακας προτιμήσεων του καταναλωτή, διαμέσου της εσωτερικοποίησης της κοινωνικά προσδιορισμένης θέσης και του ρόλου του. Μια έρευνα της δομής της προσωπικότητας είναι αποφασιστική για την κατανόηση του σχηματισμού των προτιμήσεων, έτσι ώστε να πραγματοποιηθεί ένα σημαντικό βήμα για το ξεπέρασμα του απλοϊκού ισχυρισμού ότι δεν υπάρχει καμία θεωρία*. σωτερικοποίηση είναι, κατά πρώτον, μια διαδι­ κασία που βασίζεται στις πρωταρχικές λειτουρ­ γίες της αντίληψης και της μνήμης. Οι διαδικασίες αυτές καταλήγουν σε πρότυπα και επίμονες «δο­ μές», που αντιπροσωπεύουν εσωτερικοποιημένες οργανώσεις διαπροσωπικών εμπειριών (Kernberg 1976: 25). Η δομική μορφοποίηση της προσωπικότη­ τας εξελίσσεται κατά επίπεδα που είναι ιεραρχικά οργανωμένα και αντικατοπτρίζουν την αυξανόμενη ωρίμανση των αρχικών λειτουργιών αντίληψης και μνήμης (Rapaport and Gill 1959: 157-158). Η διερεύνηση της δομικής μορφοποίησης της προσωπικότητας διαλαμβάνει σημαντικές έννοιες που έχουν σχέση με τους περιορισμούς της οικονο­ μικής θεωρίας, όπως αναπτύσσεται από τον Sen στο «Rational Fools (Λογικοί Τρελοί): A Critique of the Behavioral Foundations of Economic Theory». 0 Sen ήταν ιδιαίτερα κριτικός σε ό,τι αφο X τους περιορι­ σμούς της υπόθεσης ότι «οι Tip' τιμήσεις είναι δεδομένες». «Αποδίδεται στο άτομο μια ιεράρχηση των προτιμήσεών του που, αν και όταν η ανάγκη προκύπτει, υποτίθεται ότι αντικατοπτρίζει τα ενδια-

Ε

φέροντά του, αντιπροσωπεύει την ευμάρειά του, αποκρυσταλλώνει την άποψή του για το τι θα πρέπει να γίνει και περιγράφει τις πραγματικές επιλογές και τη συμπεριφορά του. Πώς είναι δυνατόν, μία ιεράρχηση των προτιμήσεων να τα κάνει όλα αυτά;» (Sen 1977: 335-336). Ο Sen ακόμα περισσότερο αμφισβήτησε τήν εγκυρότητα των βασικών αξιωμάτων του ορθολογισμού και διερωτήθηκε αν και κατά πόσον οι έννοιες της συμπάθειας και της δέσμευσης, μπορούν να αντα­ νακλώνται στην κλίμακα των προτιμήσεων του κατα­ ναλωτή κατά την επιδίωξη της ατομικής του ικανο­ ποίησης (Sen 1977: 326). Είναι δυνατόν να υποστηριχθεί ότι μια ιεράρχηση των προτιμήσεων μπορεί να κάνει όλα αυτά τα πράγματα και τούτο εξηγείται με την ανάλυση της δομικής διαμόρφωσης της προσω­ πικότητας. Ειδικότερα αυτό συνεπάγεται μια έρευ­ να της δομής του εγώ και του υπερεγώ (superego), που συνδέονται αντίστοιχα με το σχηματισμό των προτιμήσεων και των μεταπροτιμήσεων, δηλ. των προτιμήσεων σχετικά με τις προτιμήσεις (Sen 1977: 337).

χρονικα/13 Υποστηρίχθηκε ότι η κλίμακα των προτιμήσεων του καταναλωτή αντικατοπτρίζει την κοινωνικά προσδιορισμένη θέση και το ρόλο του, που εσωτερικοποιήθηκαν στην προσωπικότητα διαμέσου των σημαντικών διαπροσωπικών σχέσεων που χαρακτη­ ρίζουν τη ζωή ενός ατόμου. Πρέπει στη συνέχεια να στραφεί κανείς προς την έρευνα της φύσης της κλίμακας προτιμήσεων του καταναλωτή, έχοντας σαν δεδομένο τον ορθολογισμό, που στην οικονομι­ κή θεωρία σημαίνει κάτι περισσότερο από το ότι ο καταναλωτής διενεργεί συνειδητές επιλογές (Sen 1977: 323). Αυτό αποτελεί θεμελιώδη περιορισμό της θεωρίας και προϋπόθεση για τη διεύρυνση των αρχών της οικονομικής θεωρίας για τη συμπεριφο­ ρά. Στο σημείο αυτό, γίνεται επίκληση της ψυχαναλυ­ τικής θεωρίας, επειδή οι αρχές της ανατρέχουν στα προβλήματα της προσωπικότητας διαμέσου της έννοιας της διαπροσωπικής σχέσης. Αυτή η έννοια είναι σημαντική για την κατανόηση των προσδιοριστικών στοιχείων της συνεπούς συμπεριφοράς του καταναλωτή. Η πρώτη προϋπόθεση της διαπροσωπι­ κής σχέσης είναι ότι ένα πρόσωπο πρέπει να θεω­ ρείται ότι είναι καλό και κακό, δηλ. ένα πλήρες άτομο. Στην ορολογία της ψυχαναλυτικής θεωρίας, αυτή η ιδέα είναι γνωστή σαν «ολοκλήρωση του συνόλου των σχέσεων με το αντικείμενο». Με απλά λόγια, αυτή η σημαντική θεωρητική αντίληψη σημαί­ νει ότι το παιδί συνειδητοποιεί ότι η «κακία του» απευθύνεται προς το ίδιο αντικείμενο (μητέρα) που αγαπά» (Kernberg 1976: 69). Αυτό αντιπροσωπεύει μια κατάκτηση στην ανά­ πτυξη της προσωπικότητας, που πρέπει πρώτα να επιτευχθεί από το νήπιο στη σχέση του με τη μητέρα. Στην αρχή της ανάπτυξης της προσωπικό­ τητας, το νήπιο δεν έχει τη φυσιολογικά ολοκληρω­ μένη δυνατότητα να εσωτερικοποιεί συγχρόνως τις καλές και τις κακές πλευρές της σχέσης του με τη μητέρα. Οι καλές και οι κακές πλευρές αυτής της σχέσης εσωτερικοποιούνται εντελώς ξεχωριστά (Kernberg 1976: 35-36). Με την ανάπτυξη της αντίλη­ ψης και της μνήμης, εμφανίζεται η φυσιολογική ικανότητα εσωτερικοποίησης των καλών και των κακών πλευρών ενός άλλου προσώπου, που θα πρέπει να τείνει προς το συγκερασμό τους για να προχωρεί η ανάπτυξη της προσωπικότητας (Ker­ nberg 1976: 34-39). Η ολοκλήρωση των καλών και των κακών πλευρών ενός ατόμου αποτελεί στιγμιαία εξέλιξη της προσω­ πικότητας. Είναι η πρώτη προϋπόθεση για την επίτευξη της διαπροσωπικής σχέσης και η βάση της μοοφοποίησης του εγώ και του υπερεγώ. Από την άποψη της μορφοποίησης του εγώ, αντιπροσωπεύει την ωρίμανση της ικανότητας ενδιαφέροντος για κάποιο άλλο πρόσωπο (Winnicott 1955, 1960, Ker­ nberg 1976: 40). Αυτό ακριβώς είχε κατά νου ο Sen, στον ορισμό της συμπάθειας: «Όταν η ευτυχία ενός ατόμου εξαρτάται ψυχολογικά από την ευτυχία ενός άλλου, πρόκειται για περίπτωση συμπάθειας. Ceteris paribus, η συνειδητοποίηση της αυξανόμενης ευτυ­ χίας του άλλου προσώπου, κάνει το άτομο να αισθάνεται καλύτερα» (Sen 1977: 327). Η έννοια του αλτρουισμού συγκεντρώνει την αυξανόμενη προσοχή των οικονομολόγων. Η έννοια

του αλτρουισμού, όπως τη διατύπωσε ο Becker: δε σημαίνει τίποτα περισσότερο από αλληλεξάρτηση των συναρτήσεων χρησιμότητας (Becker 1981, 173). Ο ορισμός που διατύπωσε ο Sen για τη συμπάθεια, πλησιάζει την έννοια αυτή και την ψυχολογική αντίληψη του ενδιαφέροντος (Albanese 1982: 82-87, Kernberg 1976: 40-68, Sullivan 1953: 261-262, Winni­ cott 1955, 1965). Εντούτοις, ενώ ο Becker είναι στο σωστό δρόμο, η έννοια του αλτρουισμού εμπεριέχει κάτι περισσότερο από το ενδιαφέρον ή τη συμπά­ θεια, πράγμα που θα επεξεργαστούμε σε μεγαλύτε­ ρο βάθος, στη συνέχεια. Οι μεταπροτιμήσεις εξελίσσονται με τη μορφο­ ποίηση του υπερεγώ, που γίνεται δομικό στοιχείο της προσωπικότητας, όταν οι όψεις του καλού και του κακού μιας διαπροσωπικής σχέσης συνυφαίνονται. Στο επίπεδο αυτό, το υπερεγώ αντιπροσωπεύει την εσωτερικοποίηση ενός ηθικού συστήματος, που μπορεί να περιγράφει σαν εσωτερικοποίηση των πιο ρεαλιστικών γονικών απαγορεύσεων και απαιτή­ σεων ( Kernberg 1976:125-126). Το επίπεδο αυτό του υπερεγώ αναφέρεται σαν απαγορευτικό υπερεγώ. Το υπερεγώ, έχει τη δομή που περιέγραψε ο Sen, σαν μεταπροτιμήσεις: «Αυτή η διττή δομή μας επιτρέπει να διακρίνουμε αυτό που ένα άτομο πιστεύει ότι είναι καλό, από κοινωνική άποψη και αυτό που θεωρεί καλό από τη δική του προσωπική άποψη» (Sen 1977: 336). Η σύμπεριφορά που θεω­ ρείται καλή από κοινωνική άποψη, ενδυναμώνεται από το υπερεγώ με τα διάφορα συναισθήματα ενοχής (Kernberg 1976: 40). Η ολοκλήρωση των καλών και των κακών πλευρών μιας διαπροσωπικής σχέσης είναι προϋπόθεση της οικειότητας και χρησιμεύει σαν δάση, αφενός για τη μορφοποίηση του εγώ και της ικανότητας ενδιαφέ­ ροντος και αφετέρου για τη μορφοποίηση του υπερεγώ και της ικανότητας συναίσθησης ενοχής. Από οικονομικής πλευράς, ο αποφασιστικής σημα­ σίας υπαινιγμός συνίσταται στο ότι αυτή η εξέλιξη συμβάλλει στην πιο συνεπή συμπεριφορά ενός ατόμου. Η ανάγκη εσωτερικής συνέπειας είναι η sine qua non της οικονομικής θεωρίας του καταναλωτή (Kernberg 1976: 32). Η ανάπτυξη της προσωπικότη­ τας, όπως προσδιορίζεται από την ολοκλήρωση των καλών και των κακών πλευρών μιας διαπροσωπικής σχέσης, σημαίνει ότι το ατομικό συμφέρον μπορεί να επιδιωχθεί με παράλληλο ενδιαφέρον για κάποιο· άλλο πρόσωπο. Τούτο ενδυναμώνεται από τις απα­ γορεύσεις του υπερεγώ και τα συναισθήματα ενο­ χής. Η συμπεριφορά του καταναλωτή γίνεται όλο και πιο συνεπής, και για το λόγο αυτό πιο ορθολογική, σύμφωνα με την ιδιότυπη διάλεκτο της οικονομικής επιστήμης. Το υπερεγώ αναπτύσσεται κατά επίπεδα. Το απα­ γορευτικό υπερεγώ αντιπροσωπεύει την εσωτερικοποίηση ρεαλιστικών γονικών απαγορεύσεων και απαιτήσεων. 'Ενα άλλο επίπεδο του υπερεγώ, το προστατευτικό υπερεγώ, έχει επίσης σημαντικές μεταπροτιμησιακές συνέπειες. Το προστατευτικό υπερεγώ αποτελεί ένα πιο ώριμο στάδιο στην ανά­ πτυξη της προσωπικότητας από το απαγορευτικό υπερεγώ και εκφράζει την εσωτερικοποίηση ενός συστήματος αξιών (Kernberg 1977: 101). Ένα εσωτερικοποιημένο σύστημα αξιών, με τη σειρά του,

14/χρονικα αποτελεί τη βάση της έννοιας της δέσμευσης (Kernberg 1977: 101). Δέσμευση είναι μεταπροτιμησιακή θεώρηση και η ωρίμανση του προστατευτικού υπερεγώ σημαίνει ότι η ιεράρχηση των προτιμήσεων του καταναλωτή μπορεί να αντικατοπτρίζει την ικανότητά του να αναλαμβάνει δεσμεύσεις. Αυτό επιβεβαιώνει την παρατήρηση του Sen ότι: «Στο πνεύμα της συνέπειας στην επιλογή, δεν πρέπει να νομισθεί ότι η ανάληψη δέσμευσης συνεπάγεται υποχρεωτικά απομάκρυνση από τον ορθολογισμό» (1977: 342). Μια περαιτέρω οικονομική συνέπεια αυτής της μεταπροτιμησιακής θεώρησης είναι ότι η δέσμευση αποτελεί μια δυναμική έννοια, αφού (η δέσμευση) διαχέεται στο μέλλον. Αν ένα άτομο έχει την ικανότητα να αποδέχεται δεσμεύσεις, η μελλοντική του συμπεριφορά μπορεί πιο εύκολα να προσδιορισθεί. Αυτό ανοίγει το δρόμο για να υπερπηδηθεί η στατικότητα της ανάλυσης στην οικονομική θεωρία του καταναλωτή. Επιπλέον, με την έννοια του προστατευτικού υπερεγώ, η ψυχαναλυτική αντίλη­ ψη, για τη δομική διαμόρφωση της προσωπικότητας, έχει αποδώσει στο σύστημα αξιών, μια δική του θέση στην προσωπικότητα. Επομένως, η συσχέτισή του συστήματος αξιών προς την κλίμακα προτιμήσεων του καταναλωτή, επιτρέπει να επανακτηθεί ό,τι χάθηκε κατά τη μετάβαση από τη θεωρία της απόλυτης στη θεωρία της σχετικής χρησιμότητας. Η δέσμευση μπορεί επίσης να θεωρηθεί ένα άλλο και ίσως πιο σημαντικό μέρος της έννοιας του αλτρουισμού, αποδίδοντας ουσιαστικότερο περιε­ χόμενο στην έννοια του Becker. Ενώ ο Becker συνέβαλε σημαντικά στην οικονομική ανάλυση, με την εισαγωγή της έννοιας του αλτρουισμού, η αντίληψή του είναι κατά κάποιο τρόπο ατελής, όμως η ανάλυση του σχηματισμού των προτιμήσεων, αποδίδει στην έννοια του αλτρουισμού ακριβέστερη ερμηνεία. Έτσι, ο αλτρουισμός περιλαμβάνει όψεις της διαμόρφωσης του εγώ και του υπερεγώ, δηλ. έννοιες προτιμήσεων και μεταπροτιμήσεων και δεί­ χνει περαιτέρω ότι το ατομικό συμφέρον μπορεί να επιδιώκεται με διατήρηση του ενδιαφέροντος για το άλλο άτομο και της δέσμευσης προς ένα σύστημα αξιών, κοινά αποδεκτό. Συμπερασματικά, σε ό,τι αφορά το σχηματισμό των προτιμήσεων, υποστηρίζεται ότι διαμέσου της κατανόησης των επιπέδων εσωτερικοποίησης και δομικής διαμόρφωσης της προσωπικότητας, οι προσδιοριστικοί παράγοντες της συνέπειας στην προτιμησιακή συμπεριφορά, εντοπίζονται με ακρί­ βεια. Περαιτέρω, συνδυάζοντας την έννοια των μεταπροτιμήσεων προς το υπερεγώ, μπορεί να διαφανεί μια άμεση συσχέτισή μεταξύ των επιπέδων διαμόρφωσης του .υπερεγώ και της ενδυνάμωσης της συνεπούς συμπεριφοράς. Τέλος, η ανάλυση αυτή, αποδεικνύει ότι ο ορθολογικός καταναλωτής μπορεί να επιδιώκει το ατομικό συμφέρον με συμπά­ θεια και ενδιαφέρον για κάποιο άλλο πρόσωπο και δέσμευση προς ένα σύστημα αξιών.

Η φύση των προτιμήσεων υποστηριχθεί, ότι με τη θεωρία της προσω­ πικότητας διατυπώνεται ένα ολοκληρωμένο Ε εχει

πλαίσιο που μπορεί να συνυφαίνει τις προσεγγίσεις της οικονομίας και της ψυχολογίας και επιπλέον ότι η ψυχαναλυτική θεωρία της προσωπικότητας προ­ σφέρει ένα κοινό πεδίο ανάλυσης, μέσω της μελέ­ της της δομικής διαμόρφωσης της προσωπικότητας. Στο τμήμα αυτό, θα αναφερθούμε στη φύση των προτιμήσεων, όπως δε σημειώθηκε παραπάνω, στη φύση των προτιμήσεων του καταναλωτή δεν αντα­ νακλάται παρά η ανθρώπινη φύση. Η ψυχαναλυτική θεωρία συμβάλλει ουσιαστικά στο ξεπέρασμα της επιφύλαξης του Schumpeter, ότι η οικονομική θεω­ ρία του καταναλωτή «δεν προσδιορίζει, ή έστω υπονοεί, τίποτα αναφορικά με τη φύση των αναγκών ή των επιθυμιών, αν και αυτό αποτελεί σημείο εκκίνησης» (Schumpeter 1954: 1057). Ο Kernberg χρησιμοποίησε τη δομική άποψη της ψυχαναλυτικής θεωρίας για να προσεγγίσει την εξέλιξη της προσω­ πικότητας. Διαφορές στο επίπεδο της δομικής δια­ μόρφωσης της προσωπικότητας, εμφανίζονται σαν τμήματα μιας συνέχειας (continuum) και διαφορετι­ κές οργανώσεις προσωπικότητας εμφανίζονται σαν σημεία των τμημάτων. Υποστηρίχθηκε ότι η εσωτερικοποιημένη δομή της προσωπικότητας αντανα­ κλάται στην κλίμακα των προτιμήσεων του κατανα­ λωτή και συνεπώς κάθε τμήμα στο συνεχές της προσωπικότητας θα αντανακλάται σε ένα σημαντικά διαφοροποιημένο πρότυπο της καταναλωτικής συ­ μπεριφοράς. Αυτό ακριβώς το πρότυπο της κατανα­ λωτικής συμπεριφοράς, θεωρείται σαν η φύση των προτιμήσεων του καταναλωτή. Η ανάλυση αυτή θα επιτρέψει την έρευνα της εγκυρότητας της υπόθεσης, ότι οι προτιμήσεις του καταναλωτή είναι δεδομένες. Γενικά, οι οικονομικές συνέπειες της ψυχαναλυτικής αντίληψης περί δομι­ κής διαμόρφωσης της προσωπικότητας, στηρίζουν την υπόθεση ότι οι προτιμήσεις είναι δεδομένες. Η εσωτερικοποίηση των διαπροσωπικών σχέσεων συ­ νεπάγεται προτυποποιημένες και επίμονες δομές που αλλάζουν αργά, διαχρονικά (Rapaport and Gill 1959: 161). Εντούτοις, αυτό που αμφισβητείται με την ανάλυση, είναι η υπόθεση ότι το πρότυπο της καταναλωτικής συμπεριφοράς παραμένει σταθερό, δηλ. η φύση των προτιμήσεων. Δεν είναι δυνα ·:όν να μελετηθεί πλήρως κάθε θέση που καταλαμβάνεται από διαφορετικές οργανώσεις προσωπικοί π . ; ς στο συνεχές (continuum) της προσωπικότητας. Εντού­ τοις, οι οικονομικές συνέπειες ορισμένων από τα τμήματα του συνεχούς, θα συσχετίζονται με τη δομική διαμόρφωση τηο προσωπικότητας και τη φύση των προτιμήσεων που ανταποκρίνονται σε κάθε δομή (προσωπικότητας). Θα γίνει σύγκριση μεταξύ του μοντέλου της σταθερής και συνεπούς συμπεριφοράς και του μοντέλου της εναλλασσόμε­ νης και αντιφατικής συμπεριφοράς, που χαρακτηρί­ ζει την καταναγκαστική και επιρρεπή κατανάλωση. Η υψηλότερη θέση στο συνεχές της προσωπικό­ τητας επιβεβαιώνει με τρόπο εκπληκτικό τη θεωρία της σχετικής χρησιμότητας, δηλαδή η οικονομική άποψη του ορθολογισμού, που απαιτεί συνεπή κα­ ταναλωτική συμπεριφορά υποστηρίζεται απ' αυτή τη θέση στο συνεχές της προσωπικότητας. Η φύση των προτιμήσεων σ’ αυτό το τμήμα του συνεχούς της προσωπικότητας, μπορεί να περιγράφει σαν σταθε­ ρή και συνεπής. Επιπλέον, έχει διατυπωθεί η άποψη

χρονικα/15 ότι ο καταναλωτής, σ’ αυτό το ώριμο επίπεδο της ανάπτυξης της προσωπικότητάς του, μπορεί να επιδιώκει το ατομικό συμφέρον, παράλληλα με το κοινωνικό ενδιαφέρον και τη δέσμευσή του. Στα χαμηλότερα μέρη εντούτοις του συνεχούς της προσωπικότητας, δεν ενεργοποιούνται ορισμένα αποφασιστικά στοιχεία της δομικής διαμόρφωσης της προσωπικότητας. Σύμφωνα με την άποψη του Fairbairn, το υψηλότερο σημείο στο συνεχές της προσωπικότητας είναι μόνο μια «θεωρητική δυνατό­ τητα». «Αυτό θα ήταν φυσικά αληθές, στην περίπτω­ ση ενός θεωρητικά τέλειου προσώπου, του οποίου η ανάπτυξη ήταν άριστη. Αλλά τότε, δε θα υπήρχε κανείς που να τα συγκεντρώνει όλα. Πράγματι, είναι δύσκολο να φαντασθεί κανείς κάποιον με ένα εγώ τόσο ομοιόμορφο και σταθερό στα υψηλότερά του σημεία, ώστε ουδέποτε να υπάρξει κάποια ένδειξη σχάσης, που να φτάνει στην επιφάνεια σε αναγνωρί­ σιμη μορφή» (Fairbairn 1952: 8). Οι οικονομικές συνέπειες του συμπεράσματος αυτού είναι βαθύτερες. Κατά κάποιο τρόπο η οικο­ νομική υπόθεση του ορθολογισμού, παραβιάζεται από τη συμπεριφορά κάθε ατόμου και η απόλυτα συνεπής συμπεριφορά του καταναλωτή είναι, κατά συνέπεια, μόνο μια θεωρητική δυνατότητα. Η άρι­ στη ανάπτυξη της προσωπικότητας κατέχει στην ψυχολογική θεωρία την ίδια θέση που κατέχει ο ορθολογικός καταναλωτής στην οικονομική θεωρία - και οι δύο αντιπροσωπεύουν θεωρητικές δυνατό­ τητες. Αυτό οδηγεί στην εξέταση των άλλων τμημά­ των στο συνεχές της προσωπικότητας. Η κρίσιμη οικονομική συνέπεια είναι ότι τα χαρακτηριστικά πρότυπα της καταναλωτικής συμπεριφοράς είναι διαφορετικά σε άλλα τμήματα του συνεχούς της προσωπικότητας και η φύση των προτιμήσεων, στα τμήματα αυτά, δεν υποστηρίζει την οικονομική θεωρία για τον καταναλωτή. Το υψηλό τμήμα στο συνεχές της προσωπικότητας, μπορεί να αντιπαραβληθεί με το ενδιάμεσο τμήμα και τούτο θα φωτίσει σε όλη την έκταση τη δομή της προσωπικότητας και τα χαρακτηριστικά πρότυπα της καταναλωτικής συ­ μπεριφοράς, που είναι αντανάκλαση αυτής της δομής. Στο ενδιάμεσο τμήμα του συνεχούς δεν επιτυγχάνεται η ολοκλήρωση των καλών και των κακών πλευρών μιας διαπροσωπικής σχέσης και κατά συνέπεια, η φύση των προτιμήσεων δεν μπορεί να περιγράφει σαν σταθερή ή συνεπής. Το κύριο αξίωμα της οικονομικής θεωρίας του καταναλωτή, η αρχή του ορθολογισμού, παραβιάζεται. Παρόλ' αυτά, τούτο δε σημαίνει ότι ένα τέτοιο άτομο είναι αλόγιστο. Στην πραγματικότητα, πολλά από τα πρότυπα καταναλωτικής συμπεριφοράς που παρατηρούνται, αντιστοιχούν στο ενδιάμεσο τμήμα του συνεχούς της προσωπικότητας. Μόνο οι προσω­ πικότητες που αντιστοιχούν στο χαμηλότερο τμήμα του συνεχούς, μπορούν να θεωρηθούν πραγματικά αλόγιστες, από ψυχολογική άποψη. Έτσι, η ψυχανα­ λυτική έννοια του συνεχούς της προσωπικότητας, μας επιτρέπει να διερευνήσουμε την αλόγιστη συ­ μπεριφορά και ανοίγει διάπλατα όλο το εύρος της συμπεριφοράς μεταξύ του τέλεια ορθολογικού και του πράγματι αλόγιστου ατόμου. Αγνοώντας τη θεωρητική αντίληψη της ολοκλήρωσης των καλών και των κακών πλευρών μιας διαπροσωπικής σχέ­

σης, η φύση των προτιμήσεων χαρακτηρίζεται σαν εναλλασσόμενη και αντιφατική μάλλον, παρά σαν σταθερή και συνεπής. Αυτό το πρότυπο της φύσης των προτιμήσεων χαρακτηρίζεται από καταναγκαστική καταναλωτική συμπεριφορά και σε ακραία περίπτωση από επιρρεπή καταναλωτική συμπεριφο­ ρά (Kernberg 1975: 222). Ο χαρακτηρισμός της φύσης των προτιμήσεων σαν εναλλασσόμενης και αντιφατικής στο ενδιάμε­ σο τμήμα του συνεχούς της προσωπικότητας, παρα­ τηρήθηκε από τον Thomas C. Schelling στο βιβλίο του «The Intimate Contest for Self-Command» (1980) και τον Gordon C. Winston: «Addiction and Backsliding: A Theory of Compulsive Consumption» (1980). O Schelling παρατήρησε ότι στην περίπτωση της καταναγκαστικής καταναλωτικής συμπεριφοράς, «οι άν­ θρωποι συμπεριφέρονται, μερικές φορές, σαν να έχουν δύο εαυτούς» (Schelling 1980W 95). Ο Winston έκανε μια παρόμοια παρατήρηση αναφορικά με την επιρρεπή καταναλωτική συμπεριφορά: «Δύο δέσμες προτιμήσεων προσδιορίζουν ταυτόχρονα τις επιλο­ γ έ ς του ατόμου και δεν συμφωνούν μεταξύ τους, επιπλέον δε, οι προτιμήσεις του ατόμου δεν μένουν αυστηρά σταθερές διαχρονικά, αντίθετα κυμαίνο­ νται ανάμεσα στις δύο διαφορετικές προτιμησιακές καταστάσεις» (Winston 1980: 303). Τα μεταπροτιμησιακά στοιχεία του ενδιάμεσου τμήματος του συνεχούς της προσωπικότητας εξη­ γούν την έλλειψη σταθερός και σ υνεπούς συμπερι­ φοράς. Η κύρια δομική εξέλιξη που δεν πραγματο­ ποιήθηκε, δηλαδή η ολοκλήρωση των καλών και των κακών πλευρών μιας διαπροσωπικής σχέσης, αποτε­ λεί ακριβώς την εξέλιξη που συμβάλλει στη συνεπή συμπεριφορά και την ενδυνάμωση αυτής της συ-

ΕΚΠΤΩΤΙΚΗ ΚΑΡΤΑ ΕΚΠΤΩΣΙΣ 10-20%

ΔΙΑΡΚΕΙΑΣ ΣΕ ΟΛΑ ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΚΑΙ ΣΧΟΛΙΚΑ ΕΙΔΗ (ΕΚ ΤΟΣ ΒΙΒ ΛΙΩ Ν ΟΡ ΓΑΝ ΙΣΜ Ο Υ ) ΕΓΚ ΥΚΛΟΠ ΑΙΔΕΙΕΣ Μ ΙΣ Ο Τ ΙΜ Η Σ ΕΥΚΟΛΙΕΣ Π ΛΗ ΡΩ Μ Η Σ

Η ΕΚΠΤΩΣΗ ΙΣΧΥΕΙ ΚΑΙ ΓΙΑ ΤΙΣ ΔΙΑΤΑΚΤΙΚΕΣ ΔΑΣΚΑΛΩΝ ΚΑΙ ΚΑΘΗΓΗΤΩΝ ΥΠΕΡΑΓΟΡΑ ΒΙΒΛΙΟΥ

ΙΩΑΝΝΗΣ ΜΠΟΣΤΑΝΟΓΛΟΥ & ΣΙΑ Ο.Ε. ΚΟΛΟ ΚΟ ΤΡΩΝΗ

92 ΠΕΙΡ ΑΙΑΣ ΤΗΛ.

41.12.258 ΣΩ Τ Η ΡΟ Σ Δ ΙΟ Σ 13-15 ΠΕΙΡΑΙΑΣ - ΤΗΛ.

41.71.330 ‘ ΝΟΤΑΡΑ 75 ΠΕΙΡ ΑΙΑΣ - ΤΗ Λ. 41.12 258

16/χρονικα μπεριφοράς, διαμέσου της ολοκλήρωσης του υπε­ ρεγώ και της ικανότητας συναίσθησης ενοχής. Χω­ ρίς την ολοκλήρωση του υπερεγώ, που οδηγεί σε σ υνεπή σ υμπ εριφ ορά, το άτομο ε π ιδ εικ ν ύ ει εναλλασσόμενη και αντιφατική συμπεριφορά. Επο­ μένως, το ατομικό συμφέρον επιδιώκεται χωρίς να υπάρχει η ικανότητα ενδιαφέροντος για κάποιο άλλο πρόσωπο και χωρίς την ικανότητα δέσμευσης, ως προς ένα σύστημα αξιών, που ξεπερνά το συγκεκριμένο πρόσωπο. Η συμπεριφορά ενός ατό­ μου στο ενδιάμεσο τμήμα του συνεχούς της προσω­ πικότητας, μπορεί να χαρακτηριστεί σαν εγωιστική και σε ακραία περίπτωση σαν άστοργη (Kernberg 1975: 141, Winnicott 1955: 89). Η ποιότητα της εξάρτησης σε μια διαπροσωπική σχέση παρουσιάζει θεμελιώδη αναλυτική σημασία. Προσωπικότητες που καταλαμβάνουν το ενδιάμεσο τμήμα του συνεχούς της προσωπικότητας εκφρά­ ζουν, σε διαφορετικούς βαθμούς, τη μη-επίτευξη εξάρτησης στις σημαντικές διαπροσωπικές σχέσεις. Στην περίπτωση της επιρρεπούς καταναλωτικής συμπεριφοράς πιστοποιείται η ανικανότητα ενός προσώπου να εξαρτάται από ένα άλλο πρόσωπο, τη θέση του οποίου καταλαμβάνει ένα προϊόν (Ker­ nberg 1975: 17). Συμπερασματικά υποστηρίζεται ότι η φύση των προτιμήσεων σε κάποιο υψηλό σημείο ανάπτυξης της προσωπικότητας, μπορεί να χαρακτηριστεί σαν σταθερή και συνεπής. Επομένως, διαφορές στη I δομική διαμόρφωση της προσωπικότητας αντιστοι­ χούν σε διαφορές στη φύση των προτιμήσεων. *(Σ.τ.μ, Το εισαγωγικό τμήμα του άρθρου που αφορά στις οχέσεις μεταξύ οικονομικής και ψυχολογίας παραλήφθηκε λόγω της στενότητας του χώρου). (Journal of Economic Psychology Vol. 8 No 1 (1987) p. 3-18, North Holland). Βιβλιογραφία Albanese P., 1982. Toward a methodology for investigating the formation of preferences. Unpublished Ph. D. dissertation.

Harvard University. Cambridge, MA. Becker, Gary S., 1981. A treatise on the family. Cambridge, MA: Harvard University Press.

Becker, G. and R. Michael, 1973. On the new theory of consumer behavior. Swedish Journal of Economics 75, 378-396.

Becker, G. and G. Stigler, 1977. De gustibus non est disputandum. American Economic Review 67, 76-90.

Easterlin, R., 1969. «Towards a socioeconomic theory of fertility: a survey of recent research on economic factors in American fertility». In: S.J. Behrman and L. Corsa. Jr. (eds.), Fertility and family planning: a world view. Ann Arbor, Ml: Michigan University Press, pp. 127-156.

Fairbairn, W., 1952. Psychoanalytic studies of the personality.

London: Rutledge & Kegan Paul.

Freud, S., 1965. «The dissection of the psychical personality».

In: J. Strachey (ed.), New introductory lectures on psychoa­ nalysis. New York: W.W. Norton, pp. 57-80.

Hicks, 1934. A reconsideration of the theory of value. Economica 1, 52-76.

Hirschman, A., 1982. Shifting involvements: private interests and public action. Princeton, NJ: Princeton University Press.

Kapteyn, A. and T. Wansbeek, 1982. Empirical evidence on preference formation. Journal of Economic Psychology 2, 137-154.

Kernberg, O., 1972. Early ego integration and object relations.

Annals of the New York Academy of Sciences 192,233-247.

Kernberg, O., 1975. Borderline conditions and pathological

ψυχαναλυτική αντίληψη της δομικής διαμόρ­ φωσης της προσωπικότητας προσφέρει ένα κοινό πεδίο ανάλυσης και οι διαπροσωπικές θεωρίες της προσωπικότητας ένα ολοκληρωμένο πλαίσιο, όπου μπορούν να συνυφαίνονται οι επεξεργασίες της οικονομικής επιστήμης και της ψυχολογίας. Μέσω της κατανόησης της δομικής· διαμόρφωσης της προσωπικότητας, είναι δυνατόν να διερευνηθεί ο σχηματισμός των προτιμήσεων. Ο συσχετισμός του επιπέδου ανάπτυξης της προσωπικότητας μέ τη φύση των καταναλωτικών προτιμήσεων αποκαλύ­ πτει τις διαφορές των χαρακτηριστικών προτύπων της καταναλωτικής συμπεριφοράς. Ο κρίσιμος οικο­ νομικός υπαινιγμός αυτής της ανάλυσης είναι ότι, ορισμένα τμήματα του συνεχούς της προσωπικότη­ τας υποστηρίζουν την οικονομική θεωρία του κατα­ ναλωτή, ενώ άλλα τμήματα που αντανακλούν συνή­ θεις καταναλωτικές συμπεριφορές δεν την υποστη­ ρίζουν. Συνεπώς, πρέπει να διερευνάται η φύση των προτιμήσεων, πριν να διατυπωθεί η υπόθεση περί σ ταθερότητάς τους. Το επόμενο στάδιο στην ανάλυση των προτιμησιακών φαινομένων, είναι η διερεύνηση του συστηματι­ κού τρόπου μεταβολής τους. Οι μεταβολές στις προτιμήσεις, είναι δυνατόν να εξετάζονται με τη βοήθεια της προσέγγισης που περιγράφηκε, αφού μεταβολές των προτιμήσεων συνιστούν σχηματισμό νέων προτιμήσεων (Scitovsky 1976, Hirschman 1982).

Η

PAUL G. ALBANESE (Μ ετάφ ρ ασ η : N.X.) narcissism. New York: Jason Aronson.

Kernberg, O., 1976. Object relations theory and clinical psychoa­ nalysis. New York: Jason Aronson.

Kernberg, 0., 1977. Boundaries and structure in love relations.

Journal of the American Psychoanalytic Association 25, 81-114.

Maital, S., 1982. Minds, markets, and money: psychological foundation of economic behavior. New York: Basic Books.

Parsons, T., 1964. «The superego and the theory of social systems». In: T. Parsons (ed.), Social structure and perso­ nality. London: The Free Press, pp. 17-33.

Rapaport, D. and M. Gill, 1959. The points of view and assumptions of metapsychology. International Journal of Psycho-Analysis 40, 153-162.

Schelling, T., 1980. The intimate contest for self-command. The Public Interest 60, 94-118.

Schumpeter, J., 1954. History of economic analysis. New York: Oxford University Press.

Scitovsky, T., 1976. The joyless economy: an inquiry into human satisfaction and comsumer dissatisfaction. New York: Ox; ford University Press.

Sen, S., 1977. Rational fools: a critique of the behavioral foundations of economic theory. Philosophy and Public Affairs 6, 317-344.

Sullivan, H., 1953. The interpersonal theory of psychiatry. New York: W.W. Nprton.

Winnicott, D., 1955. The depressive position in normal emotional development. British Journal of Medical Psychology 28, 89-100.

Winnicott, D„ 1965. «The development of the capacity for concern». In: D.W. Winnicott (ed.), The maturational proces­ ses and the facilitating environment. New York: International Universities Press, pp. 73-82.

Winston, G., 1980. Addiction and backsliding: a theory of compulsive consumption. Journal of Economic Behavior and Organization 1, 295-324.

χρονικα/17

Μια νέα Ιστορία της Ιταλικής Λογοτεχνίας Τη συνέντευξη πήρε ο Θάνος Φωσκαρίνης Το Ιταλικό Ινστιτούτο Αθηνών προσκάλεσε πέρσι στην Αθήνα τον Τζουζέπε Πετρόνιο - έναν από τους πιο φημισμένους μελετητές στην πατρίδα του για να δώσει διαλέξεις με αφορμή την ολοκληρωμένη επανέκδοση της δικής του Ιστορίας της Ιταλικής Λογοτεχνίας. Βρήκαμε την ευκαιρία να τον συνα­ ντήσουμε στο διάλειμμα των παραδόσεών του και να συζητήσουμε πάνω στην οπτική γωνία από την οποία αντιμετωπίζει το θέμα. Το παράδειγμά του νομί­ ζουμε ότι μπορεί να αποτελέσει έναυσμα και για τις δικές μας αντίστοιχες ιστορίες λογοτεχνίας μιας και την αντιμετωπίζει υπό το φως της μαρξιστικής θεωρίας και ιδίως της σκέψης του Γκράμσι, ενώ αγκαλιάζει ταυτόχρονα πολ­ λά είδη λογοτεχνίας. Ο Πετρόνιο γεννήθηκε στη Νάπολη το 1909. Φοίτησε ιταλική φιλολογία στη Ρώμη, δίδαξε στο Graz (1936-38) στο Jassi της Ρουμα­ νίας (1938-43). Σήμερα διδάσκει ιταλική φιλολογία στο πανεπιστήμιο της Τερ­ γέστης. Έχει γράψει πάρα πολλές μελέτες, μονογραφίες και δοκίμιο και είναι γραμματέας ενός από τα Ινστιτούτα Γκράμσι της Ιταλίας. Το πιο σημαντικό έργο του είναι «Η λογοτεχνική δραστηριότητα στην Ιταλία» (Ιστορία της Ιτα­ λικής Λογοτεχνίας) που κυκλοφόρησε το 1987. ΙΙοια ανάγκη σας οδήγησε να γράφετε μια νέα ιστορία της ιταλικής λογοτεχνίας; Τι καινού­ ριο υπάρχει στη δική σας εργασία από τις άλ­ λες; Η ερώτηση είναι πολύ περίπλοκη και θα χρεια­ ζόταν μια πολύ μεγάλη συζήτηση. Ε ίν α ι φανερό

ότι κάθε γενιά , κάθε εποχή, πρέπει να γράφ ει μια δική της ιστορία της λογοτεχνίας γ ια τί με την πάρ οδο του χρόνου γεννιούνται νέες πληροφ ο­ ρίες α π ’ το παρελθόν κα ι έτσι διαφ ορ οποιού νται τα σημεία θεώρησης του λογοτεχνικού έργου. Κ άποια στιγμή λοιπόν γίνεται αντιληπτό ότι η

18/χρονικα ανασύνθεση της ιστορίας της λογοτεχνίας, όπως και κάθε είδους ιστορίας που πραγματοποιήθηκε από τις προηγούμενες γενιές, δεν ισχύει πια. Κι έτσι οδηγούμαστε σε μια νεότερη. Η δική μου ιστορία της λογοτεχνίας γράφτηκε για πρώτη φορά το 1964, δηλ. 25 χρόνια πριν και είχε ένα νέο κριτήριο. Ενώ δηλ. οι άλλες ιστορίες της λο­ γοτεχνίας των τελευταίων 30-40 χρόνων είναι κυρίως ιμπρεσσιονιστικές γιατί βασίζονται στην εντύπωση του μελετητή για διάφορους συγγρα­ φείς και το έργο τους, στη δική μου υπογραμμι­ ζόταν η σημασία της σχέσης μεταξύ λογοτεχνίας και κοινωνίας. Γι’ αυτό άλλωστε και τιτλοφορή­ θηκε όχι ιστορία της ιταλικής λογοτεχνίας αλλά «η λογοτεχνική δραστηριότητα στην Ιταλία», όπου «λογοτεχνική δραστηριότητα» σημαίνει ακριβώς αυτό: ότι η λογοτεχνία είναι μία δρα­ στηριότητα όπως τόσες άλλες που έχει όμως μια δική της κοινωνική λειτουργία η οποία διαφορο­ ποιείται από χρόνο σε χρόνο, από εποχή σε επο­ χή, κωδικοποιώντας την κοινωνία και κατά συ­ νέπεια τη σχέση της με την κοινωνία. Δηλαδή στο έργο μου παρουσιάζεται η ιστορία της ιταλι­ κής λογοτεχνίας 1) σαν λογοτεχνική δραστηριό­ τητα, 2) σαν ιστορία της σχέσης ανάμεσα σε λο­ γοτεχνία και κοινωνία, 3) σαν ιστορία μιας δρα­ στηριότητας. Αργότερα η έρευνά μου αυτή επα­ νεξετάστηκε πολλές φορές και εμπλουτίστηκε επανειλημμένα λαμβάνοντας υπόψη τις νέες κρι­ τικές μεθόδους που εμφανίστηκαν εν τω μεταξύ ως νέοι μέθοδοι ανάλυσης της σχέσης ανάμεσα στο συγγραφέα και το δημιούργημά του, και κοι­ νωνιολογικών προσεγγίσεων της εποχής κ.λπ. Η δική μου εργασία λοιπόν είναι μια ιστορία της ιταλικής λογοτεχνίας κάτω από το φως όλων των κριτικών γνώσεων που έχουμε σήμερα, καθώς και των πιο πρόσφατων μεθόδων ανάλυσης που χρησιμοποιούνται στην Ιταλία και αλλού. Έχετε κάτι χοινό με άλλους συναδέλφους σας (Sapegno, De Sanctis, Croce κ.λπ.) που έχουν γράψει χι αυτοί ιστορία της ιταλικής λογοτεχνί«ζΐ

ΑΣΧΟΛΟΥΜΑΣΤΕ με το ίδιο θέμα αλλά από διαφορετική οπτική γωνία. Αυτές οι ιστορίες υπήρξαν της προηγούμενης γενιάς. Αυτή που λέ­ τε του Σαπένιο είναι των χρόνων του ’40' το ίδιο με κείνη του Μαμιλιάνο. Ανήκουν κυρίως σε κεί­ νη τη φάση του Κρότσε που αποκαλώ ιμπρεσσιονιστική. Στα δικά μας χρόνια έχουν γραφτεί εμπλουτισμένες και κατά πολύ νεότερες ιστορίες της λογοτεχνίας αλλά δεν είναι γραμμένες από ένα μόνο πρόσωπο, αλλά από μια ομάδα, μια παρέα κριτικών. Υπάρχει αυτή που είναι εκδο­ μένη από τον Garzanti και που επιμελήθηκε ο Σαπένιο, υπάρχει μια άλλη από τις εκδόσεις Τοτza που εφρόντισε ο Μουζέτα και ήδη βρίσκεται προς έκδοση από τον Einaudi μια τρίτη από τον

Αζόρ Ρόσα. Αλλά όλες αυτές είναι ιστορίες πε­ ριληπτικές ή συλλογικού χαρακτήρα. Πώς βλέπετε τη μέθοδο συγγραφής μιας ιστο­ ρίας της λογοτεχνίας από πολλά πρόσωπα;

ΔΕΝ την πιστεύω. Φαντάζομαι ότι μπορεί να εί­ ναι εξαιρετικά ενδιαφέροντα τα ξεχωριστά κε­ φάλαια αλλά, θέλοντας και μη, λείπει η συνδετι­ κή θεώρηση. Μπορούμε να πούμε ότι στην ιστορία της ιταλι­ κής λογοτεχνίας υπάρχει μια αδιάλειπτη συνέ­ χεια της ποίησης;

Θ Α έλεγα ναι. Παρά τις κρίσεις σε διάφορες πε­ ριόδους της ιστορίας. Σκεφθείτε όμως ότι από το 1800 μέχρι σήμερα υπάρχουν πολύ σημαντικά έρ­ γα, υπάρχουν πολλοί και αξιόλογοι από την εποχή του Φώσκολο. Όχι εγώ δεν μιλώ γι’ αυτές τις περιόδους των ιταλικών γραμμάτων, ρωτώ για το αν υπάρχει ενότητα και συνέχεια της ιταλικής ποίησης ή της πεζογραφίας από τις αρχές της, από την «Άινειάδα» λ.χ.

ΒΕΒΑΙΑ και υπάρχει, αλλά μεσολαβεί ο μεσαίωνας κι αυτή είναι μία ανασταλτική περίο­ δος. Κι εσείς είχατε μεσαίωνα εδώ. Ναι, υπό κάποια διαφορετική μορφή (τουρκι­ κή κατοχή), αλλά παρ’ όλα αυτά η λογοτεχνική παραγωγή δεν ανεκόπη, και σήμερα έχουμε αρχίσει να εκτιμάμε σωστά τα έργα εκείνης της εποχής και να διαπιστώνουμε την ύπαρξη λ,χ. μιας μεγάλης εκκλησιαστικής ποίησης.

ΚΑΙ μεις ανακαλύπτουμε νέα στοιχεία, αλλά δεν έχουμε μεγάλους ποιητές εκείνης της περιόδου. Εμείς ξεκινάμε στην ιταλική λογοτεχνία από το 1200 με τους Δάντη, Πετράρχη, Βοκάκιο που αποτελούν την πιο υψηλή έκφραση της ιταλικής λογοτεχνίας εκείνης της εποχής. Κατόπιν συνεχί­ ζουμε και φθάνουμε στο 1800-1900 και συμπεριλαμβάνονται όχι μόνο συγγραφείς που γράφουν έμμετρα κείμενα, αλλά και λυρικοί ποιητές και καταλήγουμε σε μεγάλους συγγραφείς που θα γνωρίζετε, όπως ο Πιραντέλλο και ο Σβέβο και σε μεγάλους ποιητές όπως ο Ουνγκαρέττι, ο Μοντάλε, ο Σάμπα... Ο Κουαζίμοντο;

ΛΙΓΟΤΕΡΟ. Δεν βρίσκεται στο ίδιο ύψος. Αναφέρομαι μόνο στους κορυφαίους. Εξετάζετε στη μελέτη σας τα βι ολογικά έργα και τα απομνημονείψατα του εβηκού αγώνα για την Ιταλική απελευθέρωση;

Η δική μου ιστορία ξεκινά από το 1200. Δεν πε­

χρονικα/19 ριέχει τα κείμενα του Sant Agostino γιατί αυτός ανήκει στην περίοδο του μεσαίωνα. Ξεκινώ λοι­ πόν από τους Δάντη, Πετράρχη, Βοκάκιο απ’ αυτούς που προετοίμασαν το έδαφος. Εμείς άλ­ λωστε χωρίζουμε την ιστορία της λογοτεχνίας μας στη λατινική λογοτεχνία, στη μεσαιωνική λογοτεχνία και στην ιταλική λογοτεχνία, αυτή δηλ. που είναι γραμμένη στη σύγχρονη ιταλική γλώσσα. Ο Άγιος Φραγκίσκος είναι από τους πρώτους που γράφει στα ιταλικά έτσι όπως εν­ νοούμε την ιταλική γλώσσα σήμερα και γι’ αυτό τον συμπεριλαμβάνω στο βιβλίο μου. Κατόπιν στη δική μου ιστορία δεν υπάρχουν μόνο τα έργα του εθνικοαπελευθερωτικού αγώνα (αναμνήσεις, μαρτυρίες της αντίστασης, επιστολές, ποιήματα κ.λπ.) υπάρχουν επίσης και εξετάζονται ως και τα αστυνομικά μυθιστορήματα και τα έργα της επιστημονικής φαντασίας. Αξίζει να σας πω ότι η λέξη λογοτεχνία έχει ληφθεί στην πλέον ευρύ­ τατη έννοιά της. Ώ ς ποιο σημείο;

ΔΕΝ περιλαμβάνει μόνο τη λογοτεχνία υψηλού επιπέδου αλλά, και αυτά τα είδη που βρίσκονται σ’ ένα επίπεδο, ας πούμε, καταναλωτισμού. Ποιες είναι για σας οι κορυφές της ιταλικής λο­ γοτεχνίας

ΔΕΝ είναι για μένα μόνο, είναι για όλους. Και είναι μορφές που θα τις γνωρίζετε ασφαλώς κι εσείς εδώ, στην Ελλάδα: Δάντης, Πετράρχης, Βοκάκιο, Αριόστο, Τάσσο, Μακιαβέλι, Φώσκολο, Λεοπάρντι, Βέργκα, Ντ Ανούντσιο, Πάσκολι, Πιραντέλλο, Μοντάλε. \ Κρίμα που πολλοί απ’ αυτούς δεν έχουν μετα­ φραστεί τόσο όσο θα ’πρεπε (π.χ. Λεοπάρντι, Μαντσόνι, Βέργκα, Πάσκολι).

ΑΥΤΟ δεν είναι δικό μου λάθος. Η θέση σας ως διευθυντή σε κάποιο από τα Ιν­ στιτούτα Γκράμσι με οδηγεί να πιστέψω ότι το έργο του μεγάλου αυτού Ιταλού θα επηρέασε και τις θέσεις σας για την ιταλ,ική λογοτεχνία και τη σημασία της λογοτεχνίας γενικά.

ΝΑΙ, βέβαια. Φαίνεται στο έργο μου. Υπάρχει ένα εθνικό ινστιτούτο Γκράμσι και ακολουθούν τα τοπικά που διαδίδουν το έργο του Γκράμσι, αλλά κυρίως ενδιαφέρονται για αναλύσεις οικο­ νομίας, πολιτικής και ιστορίας. Εγώ βρίσκομαι στο Ινστιτούτο Γκράμσι του Φριούλι και ασχο­ λούμαστε με έρευνες και τη διάδοση των πολιτι­ στικών θεμάτων ξεκινώντας πάντα από τις δικές του θεωρίες. Ναι, λίγο πολύ είμαστε όλοι εκεί Γκραμσιανοί αν και συχνά προσκαλούμε να μι­ λήσουν πρόσωπα με διάφορες πολιτικές απο­

χρώσεις. Ο ίδιος μάλιστα, πριν από μερικά χρό­ νια, είχα προσκληθεί από ένα ελληνικό περιοδι­ κό που δεν θυμάμαι τ’ όνομά του για να συμμετάσχω εδώ σ’ ένα συνέδριο μ’ αφορμή τα εκατό­ χρονα του Γκράμσι. Αλήθεια, διαίκτ.ι τε καθόλου ελληνική λογοτε­ χνία;

ΕΧΩ διαβάσει κάτι, αλλά έτσι από περιέργεια. Τίποτα το συστηματικό. Έχω διαβάσει Καβάφη, αλλά πολύ λίγο. Αυτό, επιτρέψτε μου, είναι λάθος δικό σας για­ τί μια λογοτεχνία δεν εξελίσσεται ποτέ ανεξάρ­ τητα άλλων λογοτεχνιών. Και όσον αφορά τους Ιταλούς συγγραφείς βλέπετε κάτι πιο ενδιαφέ­ ρον μετά τον Μοράβια και τον Έκο;

Ο Μοράβια βρίσκεται στο τέλος. Είναι ήδη 80 χρονών κι είναι αρκετά χρόνια τώρα που δεν γράφει τίποτα το αξιόλογο. Ο Έκο θα ’λεγα ότι είναι ένας συγγραφέας πολύ γνωστός και έξυ­ πνος σαν κριτικός αλλά δεν νομίζω, δεν θα έλε­ γα ότι είναι μεγάλος συγγραφέας. Υπάρχει μια ομάδα νέων συγγραφέων που εργάζονται εδώ και πολλά χρόνια και μάλιστα έχουν αρχίσει να μεταφράζονται στο εξωτερικό, στη Γαλλία, Ισπανία, Πορτογαλία. Δεν ξέρω αν έχουν μετα­ φραστεί στην Ελλάδα. Ένας που χωρίς αμφιβο­ λία θα τον ξέρετε είναι ο Λεονάρντο Σάσα. Πέρ­ σι τον Ιανουάριο ήρθα εδώ ακριβώς για την προετοιμασία μιας μετάφρασης του Σάσα. Ά λ­ λοι είναι ο Μπουφαλίνο, ο Ταμπούκι, ο Κονσό­ λα. Αυτοί είναι νέοι, όχι οι νεότατοι που υπάρ­ χουν, αλλά πάντως οι αξιόλογοι που αποτελούν μια σύγχρονη ομάδα Ιταλών πεζογράφων. Έχουν ξεκινήσει καλό έργο.

αφιερώματα σε συγγράφει Τα τεύχη που σημειώνονται με αστερίσκο έχουν εξαντληθεί

Ο. ντε Μπαλζάκ No 60* Δ. Γληνός No 61* λ Τ. Τξόυς No 62* Κ. Χατζηαργΰρης No 63 Ζ. Ζενέ No 66 Νέοι λογοτέχνες No 69 \ ι Αριστοφάνης No 72 Ζ. Πρεβέρ No 73 Μ. ντε Σαντ No 77 Κ.Π. Καβάφης No 78 Χ.Α. Μπόρχες No 79 1 Μ. Κούντερα No 80 Μ. Γιουρσενάρ No 81 1 Α. Κοραής No 82 1 ,Κ. Μαρξ No 83 Μ. Βιάν No 85 V / j . Νέοι Λογοτέχνες No 87 Κ. Βάρναλης No 88 Τ. Μαν No 90 1 ΡοΤΑη: Φ. Νίτσε No 91 Κ. Θεοτόκης No 92 Ρ. Μπαρτ No 93 1 Ν. ΑαπαΟιώτης No 95 1 Ε. Ροίδης No 96 Ε. Ζολά No 97 >Σταντάλ No 98 1 Τ Μακρυγιάννης No 101 ) JT Λουκιανός No 102 Ντιντερό No 103 ■Τ' ν Τ. Άγρας No 104 I. Βερν No 105 " φ ί ■ * , Θ. Καΐρης No 106 Παραμυθάδες No 108 Ε. Έσσε No ίθ9

W

τ& Μ

Η. Γοιν.ο

Α. Καμΰ No 110 Β. Ουγκό No 111 Ε. Άλαν Πόε No 112 Φ. Κόντογλου No 113 Σ. Μπέκετ No 115 Κ. Πολίτης No 116 Α. Πάλλης No 118 Β. Μαγιακόφσκι No 121 Ε. Ιονέσκο No 122 Μ. Φουκώ No 125 Ζ. Λακάν No 126 Ζ. Πωλ Σαρτρ No 127 Φ. Ντοστογιέφσκι No 131 Ν.Χ. Λώρενς No 132 Γ.Σ. Έλιοτ No 133 Μ. Ντυράς No 134 Αριστοτέλης No 135 Σ. ντε Μπωβουάρ No 136 Γ. Θεοτοκάς No 137 Φ.Σ. Φιτζέραλντ No 138 Τ. Ουίλιαμς No 139 Α. Κάλβος No 140 Γ. Σεφέρης No 142 Γ. Φλωμπέρ No 143 Ο. Έκο No 145 Α. Δουμάς No 147 Α. Κρίστι No 149 Σ. Φρόυντ No 150 Α. Αρτιό No 151 Ο. Ουάιλντ No 152 Β. Γούλφ No 153 Γ.Β. Γκαίτε No 154 Κ. Καρυωτάκης No 157

Κ. Λεβί-Στρως No 158 Ε. Χεμινγουέη No 159 Ζ. Κοκτώ No 160 Μ. Χάιντεγκερ No 161 Β. Ναμπόκοφ No 162 Α. Παπαδιαμάντης No 165 Π. Λεκατσάς No 166 Αίσωπος No 167 Α. Αραγκόν No 168 Α. Τσέχωφ No 169 Σ. Τσίρκας No 171 Τ. Στάινμπεκ No 173 Όμηρος No 174 Μ. ντε Θερβάντες No 176 ΒολταίροςΝο 177 Ε. Πάουντ No 178 Μολιέρος No 179 Δ. Χατζής No 180 Ε. Ίψεν No 181 Ν. Χάμμετ No 182 Π. Βαλερί No 183 Ζ. Μπατάιγ No 187 Ν. Καζαντζάκης No 150 Θουκυδίδης No 191 Φ.Γ. Λόρκα No 192 Ρ. Τσάντλερ No 193 Β. Ράιχ No 197 Ρ. Μοΰζιλ No 199 Α. Τολστόι No 200 Π. Ελυάρ No 201 Ζ. Σιμενόν No 202 Γ. ντε Μιοπασάν No 204 Γ. Ρίτσος No 205 Α. Ζιντ No 206 Α. Μπρετόν No 207 Μ. Μπρεχτ No 211 Α. Αλεξάνδρου No 212 Δ. Σολωμός No 213 Φραντσέσκο Πετράρχης No 2 Αρσέν Λουπέν No 218

Το βιβλίο και η αγοραστική συμπεριφορά του αναγνωστικού κοινού ιαβάζουμε καθημερινά στον τύπο, ημερήσιο και περιοδικό, αποτελέσματα ερευνών που έχουν γίνει για να διαπιστωθεί η δημοτικότητα των πολιτικών κομμάτων, η ακροαματικότητα ορισμένων εκπομπών, αλλά και η ζήτηση κά­ ποιων καταναλωτικών αγαθών. Σπάνια όμως ή σχεδόν ποτέ δε θα διαβάσουμε τα αποτελέσματα μιας έρευνας για ένα τόσο «παραπονεμένο» προϊόν, το βι­ βλίο. Αναρωτιέται κανείς - και δικαίως - αν οι εκδοτικοί φορείς (κράτος, σύλλογοι εκδοτών κ.ά.), είναι τόσο ικανοποιημένοι από την καταναλωτική συμπεριφορά του Νεοέλληνα ως προς το βιβλίο, ώστε δεν ενδιαφέρονται να ενημερωθούν για τις απαιτήσεις του και τις ανάγκες του τις σχετικές με το προϊόν που οι ίδιοι προωθούν στην αγορά. Το «Διαβάζω», τον Ιανουάριο του ’82 δημοσίευσε στις σελίδες του έρευνα για το βιβλίο, της οποίας τα αποτελέσματα ήταν αποκαλυπτικά. Στα χρόνια που έχουν περάσει από τότε - και ενώ έχουν πληθύνει οι υπερασπιστές του βιβλίου - η έρευνα αυτή αποτέλεσε σχεδόν μοναδικό σημείο αναφοράς σε άρθρα μελε­ τητών, εκδοτών και, κυρίως, δημοσιογράφων στον έντυπο και προφορικό λόγο. Για άλλη μια φορά το «Διαβάζω» δημοσιεύει, χωρίς ιδιαίτερες τυμπανοκρου­ σίες, μια καινούρια έρευνα σχετική με το βιβλίο και το αναγνωστικό κοινό, προσπαθώντας να συμβάλλει σ’ αυτόν το χώρο, όπως εξάλλου του τάσσει ο ρό­ λος που έχει αναλάβει - της Επιθεώρησης του Βιβλίου. Ωστόσο θεωρούμε ανα­ γκαίο και ελπίζουμε ότι θα διενεργηθούν μεγαλύτερες σε δείγμα και πλουσιότε­ ρες σε ερωτηματολόγιο έρευνες από κρατικούς ή ιδιωτικούς φορείς που λόγο ύπαρξής τους έχουν δηλώσει το βιβλίο. Ευχαριστούμε θερμά τον Κο Παναγιώτη Καλαντζή που μας παραχώρησε την έρευνα, για την πραγματοποίηση της οποίας ασχολήθηκε συστηματικά επί πέντε μήνες.

Δ

22/αφιερωμα

Το συγκεκριμένο θέμα επιλέχτηκε με στόχο να διερευνηθεί η αγοραστική συμπεριφορά του Έλληνα καταναλωτή βιβλίων και παράλληλα να εντοπι­ στούν οι συνθήκες εκείνες που έπαιξαν πρωτεύοντα ρόλο στη διαμόρφωση αυτής της συμπεριφοράς. Επίσης για να γίνουν γνωστές οι θέσεις και οι προβληματισμοί του αναγνω­ στικού κοινού σχετικά με την ποιότητα της επιλογής και παρουσίασης τίτλων βιβλίων, καθώς και τον τρόπο προώθησής τους από την πλευρά των εμπό­ ρων, αλλά και από την πλευρά της πολιτείας. Ακόμη για να εντοπιστούν τα πιστεύω αυτού του κοινού όσον αφορά τη θέση και εξέλιξη του βιβλίου στη σημερινή ελληνική κοινωνία και ειδικότερα στην καθημερινή μας ζωή. Πιστεύουμε ότι το βιβλίο σήμερα αποτελεί την πιο δυνατή εγγύηση ανά­ πτυξης και ωριμότητας της ανθρώπινης προσωπικότητας και ότι είναι το μο­ ναδικό καταναλωτικό αγαθό του οποίου η τιμή αγοράς δεν αντιπροσωπεύει σε καμιά περίπτωση την αξία της προσφοράς του. ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ

ΚΑΛΑΝΤΖΗΣ

Η αγορά του βιβλίου Σύμφωνα με την εμπορική κίνηση που είχαν τα βιβλία την τελευταία πενταετία, όσον αφορά τον αριθμό αντιτύπων που πούλησαν, βγαίνει το συ­ μπέρασμα ότι ο μέσος Έλληνας αναγνώστης προσελκύεται κατ’ αρχάς από την ξένη σύγχρονη πεζογραφία. Προτιμά τα αστυνομικά και μυθιστορήματα ξένων διάσημων και καταξιωμένων λογοτεχνών, κυρίως της μεταπολεμικής γενιάς, καθώς και τα πολιτικά δοκίμια, κυρίως αυτά που αναφέρονται στη σύγχρονη σοβιετική ιστορία. Αυτό το είδος των βιβλίων καταλαμβάνει και το μεγαλύτερο ποσοστό της κατηγορίας από τις 5 έως 10 χιλιάδες πωληθέντων αντιτύπων ετησίως. Άλλωστε, οι μεταφράσεις έργων ξένων λογοτε­ χνών εξελίσσεται σε μια ανθούσα αγορά, η οποία ήδη κατέχει άνω του 30% της αγοράς του λογοτεχνικού βιβλίου. Γενικά, οι προτιμήσεις του αναγνωστικού κοι­ νού δεν ταυτίζονται αναγκαστικά και με το όνο­ μα και κύρος του συγγραφέα ή τη συγγραφική αξία ενός βιβλίου του. Ακόμα, συγκινούν το κοινό μερικά «κλασικά» πλέον έργα, καθώς και έργα Ελλήνων συγγρα­ φέων, κυρίως αυτά που ανήκουν στην κατηγορία των μελετών διαφόρων θεμάτων. Για το 1988 τα ελληνικά μυθιστορήματα κυ­ ριάρχησαν στα ρεκόρ πωλήσεων αντιτύπων ξεπερνώντας, σε μερικές εκδόσεις τους, τα 10 χι­ λιάδες ετησίως. Όμως και τα ξένα μυθιστορήμα­ τα ακολούθησαν σε απόσταση αναπνοής, ενώ και για τις δύο κατηγορίες το κοινό προτίμησε νέους ή λιγότερο γνωστούς συγγραφείς εκτός λί­ γων εξαιρέσεων.

Ειδικά γι’ αυτή τη χρονιά, τα διάφορα δοκί­ μια και μελέτες Ελλήνων και ξένων συγγραφέων είχαν απροσδόκητη εμπορική κίνηση, προκαλώντας την έκπληξη. Σημειώνω ότι για τα 3 τελευταία χρόνια η αγορά βιβλίου, όσον αφορά την ποσότητα πω­ λουμένων αντιτύπων, δεν παρουσίασε αξιοση­ μείωτες διαφορές. Μερικοί από τους εκδοτικούς οίκους, που σημείωσαν «εμπορικές επιτυχίες», είναι: α) «Ερμής», β) «Κάκτος», γ) «Καστανιώτης», δ) «Κέδρος», ε) «Νέα Σύνορα» κ.ά.

Η εκδοτική δραστηριότητα Σύμφωνα με τις πληροφορίες του προέδρου της Πανελλήνιας Ομοσπονδίας Εκδοτών Βιβλιο­ χαρτοπωλών (ΠΟΕΒ) προς τον ερευνητή, η εκ­ δοτική δραστηριότητα παραμένει σταθερή, όσον αφορά τον αριθμό έκδοσης νέων τίτλων βιβλίων. Ειδικότερα, για την τελευταία πενταετία, από το 1984 έως το 1988, έχουμε περίπου ετήσια πα­ ραγωγή 3.000 εκδόσεων νέων τίτλων. Από αυτές, το 80% περίπου, δηλαδή κοντά στις 2.500 εκδόσεις τίτλων, προέρχονται από τους επαγγελματίες του κλάδου του βιβλίου, ενώ το 20% περίπου, δηλαδή κοντά στις 500 εκδό­ σεις, προέρχονται από Δημόσιους Οργανισμούς, Τράπεζες, Ιδρύματα, Πανεπιστήμια και διάφορα Ινστιτούτα. Η λογοτεχνία καταλαμβάνει πάνω από το 50% των νέων τίτλων των επαγγελματιών εκδοτών, δηλαδή γύρω στις 1.250 εκδόσεις ανά έτος. Στη λογοτεχνία υπάγεται η πεζογραφία, η ποίηση, οι μελέτες και ανθολογίες, το θέατρο και το παιδί-

αφιερωμα/23

κό βιβλίο, που τα τελευταία χρόνια γνωρίζει με­ γάλη ανάπτυξη, όσον αφορά τον αριθμό των εκ­ δόσεων του και την ποιότητα των θεμάτων του. Τα άλλα είδη βιβλίου, όπως είναι κυρίως η φι­ λοσοφία, η ιστορία, η κοινωνιολογία και οι θετι­ κές επιστήμες, καταλαμβάνουν το άλλο περίπου 50% των εκδουιων, δηλαδή πλησιάζουν στις 1.250 εκδόσεις ανά έτος. Αν και η ΠΟΕΒ, αλλά και μερικά περιοδικά, όπως πρώτο το «ΔΙΑΒΑΖΩ» και αργότερα ο «ΙΧΝΕΥΤΗΣ», παρουσιάζουν πίνακες της εκδο­ τικής δραστηριότητας, πρέπει να επισημάνω, όπως άλλωστε λένε και οι υπεύθυνοι αυτών, ότι είναι πολύ δύσκολο να υπολογιστεί ο ακριβής αριθμός των τίτλων βιβλίων, που κυκλοφορούν κάθε χρόνο σ' όλη την Ελλάδα. Κι αυτό είναι φυσικό, διότι σήμερα: α) έχουμε πολλές πολύ μι­ κρές εκδοτικές μονάδες όπου αρκετές από αυτές δεν έχουν καν μόνιμη στέγη, αλλά και β) γίνο­ νται διάφορες μεμονωμένες εκδόσεις ατόμων σχετικών και μη με τον κλάδο του βιβλίου. Η ΠΟΕΒ σε συνεργασία με την Εθνική Βι­ βλιοθήκη μετά από προσπάθεια πολλών ετών έθεσε σε εφαρμογή από το Μάιο του 1988 το σύ­ στημα I.S.B.N. (Διεθνής Πρότυπος Αριθμός Βι­ βλίου), ώστε να υπάρχει βιβλιογραφικός έλεγχος σε εθνικό επίπεδο, ζητώντας παράλληλα τη νο­ μοθετική απαγόρευση κυκλοφορίας νέων τίτλων που δεν έχουν αυτό τον διεθνή αριθμό. Αυτός ο αριθμός είναι μοναδικός στον κόσμο για κάθε βιβλίο από οπουδήποτε και αν εκδίδεται και αποτελείται από τέσσερις επιμέρους αριθμούς. Ο πρώτος αριθμός είναι ο συγκεκριμένος κω­ δικός της χώρας, ο δεύτερος είναι ο κωδικός του εκδότη της χώρας, ο τρίτος είναι ο αριθμός που δίνει ο εκδότης στο βιβλίο και ο τέταρτος είναι ο αριθμός ασφαλείας που βγαίνει μέσω μιας διαδι­ κασίας αριθμητικών πράξεων των τριών πρώτων αριθμών.

Έτσι, λοιπόν, αναπτύσσεται στη χώρα μας σταδιακά η εφαρμογή του ISBN με απώτερο σκοπό, με τη βοήθεια της πληροφορικής, τη δη­ μιουργία Τράπεζας Βιβλίου, η οποία θα προ­ σφέρει πολύτιμες και ολοκληρωμένες υπηρεσίες ταξινόμησης, συντήρησης και ελέγχου όσον αφο­ ρά τον ελληνικό και ξένο πνευματικό πλούτο. Όλοι οι επαγγελματίες βιβλίου πρέπει να συ­ νειδητοποιήσουν τη μεγάλη αξία αυτού του συ­ στήματος βιβλιογραφικού ελέγχου για να σταμα­ τήσει κάποτε η ανευθυνότητα και η προχειρότη­ τα που υπάρχει από μερικούς στον κλάδο της παραγωγής του βιβλίου.' Σημειώνω ότι ο αριθμός αντιτύπων κάθε έκδο­ σης συνήθως είναι 3.000 αντίτυπα, ενώ υπάρ­ χουν και εκδόσεις με λιγότερα αντίτυπα ανά έκ­ δοση ή και περισσότερα από αυτόν τον αριθμό. Γενικώς, όμως, για διάφορους λόγους (φορο­ λογικούς, εμπορικούς, εκδοτικής κίνησης), οι ‘ εκδοτικοί οίκοι αποφεύγουν συστηματικά να δί­ νουν συγκεκριμένους αριθμούς, ενώ πολλές φο­ ρές ο ερασιτεχνισμός μερικών από αυτούς καθι­ στά αδύνατη τη συλλογή στοιχείων έστω και αν δέχονταν να δώσουν. Από τις συζητήσεις που είχα με τον πρόεδρο της ΠΟΕΒ, τον υπεύθυνο του ΣΕΚΒ (Σύνδεσμος Εκδοτών Βιβλίου) και από άλλες πηγές του κλά­ δου, διαπίστωσα ότι το βιβλίο σήμερα αντιμετω­ πίζει πολλά προβλήματα όσον αφορά την έκδοσή του και τα ωφέλη που έχουν οι εκδότες από αυ­ τή. Δυστυχώς, σήμερα το ποσοστό επιτυχίας ενός βιβλίου, που θα μπορέσει να επανεκδοθεί είναι πολύ μικρό με αποτέλεσμα ο εκδότης να βρίσκε­ ται συνήθως σε δυσχερή οικονομική θέση, αφού οι επιτυχημένες εκδόσεις του δεν ξεπερνούν το 10% και είναι συνήθως 4 με 5 ανά έτος. Έτσι, τα βιβλία μένουν απούλητα στα ράφια του εκδότη με αποτέλεσμα όχι μόνο να μην κερ-

24/αφιερωμα δίζει, αλλά και να βάζει χρήματα και από την τσέπη του. Γενικά, το ποσοστό κέρδους του εκδότη είναι πολύ μικρό και κυμαίνεται συνήθως γύρω στο 6 με 7 τοις εκατό επί της τιμής χονδρικής πώλησης του βιβλίου. Ένας άλλος λόγος διόγκωσης των προβλημά­ των είναι η ανάγκη διαρκούς ανανέωσης των τίτ­ λων των βιβλίων υπακούοντας στους νόμους της ξήτυστκ στην ανοοά αυτού του κλάδου.

Φορολογική πολιτική βιβλίου Σήμερα, όσον αηορά τη φορολογική πολιτική της πολιτείας έχουμε ποσοστό ΦΠΑ στο βιβλίο 3%, το οποίο έγινε πραγματικότητα μετά από συνεχή αγώνα της ΠΟΕΒ με τη συμπαράσταση της UNESCO και της Διεθνούς Ένωσης Εκδο­ τών, ενώ πρόσφατα καταργήθηκε και η ατέλεια χάρτου στους εκδότες. Οι επαγγελματίες, όμως, του βιβλίου διεκδικούν μηδενικό συντελεστή ΦΠΑ, όπως άλλωστε έχει γίνει σε άλλες χώρες της ΕΟΚ, όπως στην Πορτογαλία, Ιρλανδία και κυρίως στην Αγγλία, όπου οι εκδοτικοί οίκοι της χώρας αυτής συγκα­ ταλέγονται στις πλέον υγιείς και παραγωγικές μονάδες της οικονομίας της. Στη χώρα μας σήμερα υπάρχουν μερικές μεγά­ λες εκδοτικές εταιρείες με πλήρες λογιστικό σύ­ στημα και υπάρχουν και οι μικρές, που είναι και η πολύ μεγάλη πλειοψηφία του κλάδου, οι οποίες διατηρούν και β' κατηγορίας λογιστικά βιβλία. Από την πλευρά φορολογίας του εισοδήματος των εκδοτικών οίκων, οι συντελεστές στη χον­ δρική πώληση είναι 7%, στη λιανική 12%, ενώ είναι στο 10% για τα βιβλιοπωλεία. Αυτά τα ποσοστά οι εκδότες και έμποροι τα θεωρούν πολύ υψηλά και προσπαθούν με διάφο­ ρες ενέργειες να τα μειώσουν στο μισό.

Τα σωματεία των επαγγελματιών του βιβλίου Ο αρχαιότερος σύλλογος του κλάδου ιδρύθηκε πριν από 60 χρόνια και είναι ο Σύλλογος Εκδο­ τών Βιβλιοπωλών Αθηνών (ΣΕΒΑ). Αργότερα-ιδρύθηκαν άλλοι σύλλογοι, όπως ο Σύλλογος Εκδοτών Βιβλιοπωλών του Πειραιά και της Θεσσαλονίκης, καθώς και άλλοι σε διά­ φορες μεγάλες ή μικρότερες επαρχιακές πόλεις, όπως στο Ηράκλειο, στην Πάτρα και αλλού. Το 1961 ιδρύθηκε η Πανελλήνια Ομοσπονδία Εκδοτών Βιβλιοπωλών (ΠΟΕΒ), στη δύναμη της οποίας εντάχθηκαν όλοι οι σύλλογοι που προϋπήρχαν. Έτσι, μέχρι και σήμερα, η ΠΟΕΒ έχει στη δύναμή της συλλόγους επαγγελματιών του βιβλίου από όλες τις πόλεις της Ελλάδας. Επίσης, η ΠΟΕΒ είναι μέλος των οργανισμών της Διεθνούς Ένωσης Εκδοτών, που έχει έδρα τη Γενεύη, του Ομίλου Εκδοτών Χωρών ΕΟΚ, με έδρα τις Βρυξέλλες, και του Ομίλου Βιβλιο­ πωλών Χωρών ΕΟΚ πάλι με έδρα τις Βρυξέλλες. Μετά τη μεταπολίτευση, έχουμε μεγάλες ανα­ κατατάξεις στον κλάδο του βιβλίου και, έτσι, το 1982 αποχωρεί από την ΠΟΕΒ ένας μεγάλος αριθμός εκδοτών, οι οποίοι ίδρυσαν τον Σύνδε­ σμο Εκδοτών Βιβλίου (ΣΕΚΒ), καθώς και τον Σύνδεσμο Εκδοτών Βορείου Ελλάδας (ΣΕΒΕ). Επίσης, δημιουργήθηκαν μετά από διαφωνίες μέσα από τα μέλη του ΣΕΚΒ διάφορα παραρτήματά του, τα οποία, όμως, δεν είχαν πετυχημένη πορεία. Εδώ και μερικά χρόνια, όμως, η ΠΟΕΒ συ­ νεργάζεται με τον ΣΕΚΒ και προσπαθούν από κοινού για την προστασία και ανάπτυξη των επαγγελματιών του κλάδου, αλλά και για την προώθηση και επαφή του βιβλίου με το πλατύ κοινό, διοργανώνοντας κυρίως διάφορες εκθέ­ σεις και πολιτιστικές εκδηλώσεις. Οι κυριότερες εκθέσεις, που διοργανώνουν τα σωματεία των επαγγελματιών του βιβλίου, είναι: α) Η Έκθεση Βιβλίου στην Κηφισιά, που ορ­ γανώνεται κάθε Ιούνιο από τον ΣΕΒΑ. β) Το Φεστιβάλ Βιβλίου στο Πεδίο του Άρεως, που οργανώνεται κάθε Σεπτέμβριο από τον ΣΕΚΒ. γ) Το Φεστιβάλ Βιβλίου στη Θεσσαλονίκη, που οργανώνεται κάθε Μάιο από τον ΣΕΚΒ και ΣΕΒΕ. δ) Η Έκθεση Βιβλίου στο Πνευματικό Κέντρο

αφιερωμα/25 Αθηνών, που οργανώνεται κάθε Νοέμβριο από την ΠΟΕΒ. ε) Η Έκθεση Παιδικού Βιβλίου στο Πνευμα­ τικό Κέντρο Αθηνών, που οργανώνεται κάθε Απρίλιο από την ΠΟΕΒ. ζ) Η Πανελλήνια Έκθεση Βιβλίου στον Πει­ ραιά, που οργανώνεται κάθε Δεκέμβριο από την ΠΟΕΒ. η) Η Έκθεση Βιβλίου στο Ζάππειο κάθε Μάη. Επίσης, γίνονται διάφορες άλλες εκθέσεις και σε μικρές και σε μεγάλες επαρχιακές πόλεις με την υποστήριξη των τοπικών συλλόγων τους, όπως για παράδειγμα η Έκθεση Βιβλίου στο Ηράκλειο Κρήτης κάθε Ιούλιο. Οι εκθέσεις αυτές περιλαμβάνουν σχεδόν όλη την εκδοτική δραστηριότητα του βιβλίου και έχουν σαν κοινό χαρακτηριστικό την επιδίωξη των πωλήσεων βιβλίων. Ακόμα, εκθέσεις βιβλίου γίνονται και στην Κύπρο. Οι περισσότερες και μεγαλύτερες εκθέσεις γί­ νονται και με τη συμπαράσταση του Υπουργείου Πολιτισμού και Επιστημών.

Ο επαγγελματικός χώρος του βιβλίου Σ ί'υηω να με τον 3ο Οδηγό Βιβλίου του 1986 της Πανελλήνιας Ομοσπονδίας Εκδοτών Βιβλιο­ χαρτοπωλών (ΠΟΕΒ), υπάρχουν στην Ελλάδα 478 πηγές έκδοσης βιβλίων. Όμως, όπως πληροφορήθηκα από την ΠΟΕΒ, και όπως άλλωστε είδα από διάφορες δημοσιεύ­ σεις καταλόγων εκδοτών, ο αριθμός αυτός δεν είναι ακριβής, κυρίως διότι στη χώρα μας υπάρ­ χουν οι ευκαιριακές και οι μεμονωμένες εκδόσεις διαφόρων ατόμων, ώστε να είναι πολύ δύσκολο να προσδιοριστεί επακριβώς για κάθε χρονιά ο αριθμός τους. Οι περισσότεροι εκδοτικοί οίκοι είναι στη με­ γάλη πλειοψηφία τους μικρές επιχειρήσεις, συ­ χνά οικογενειακές. Οι εκδότες αναπτύσσουν ποικίλες δραστηριό­ τητες ανεξαρτήτως μεγέθους, όπως για παρά­ δειγμα ο «Ελευθερουδάκης», που είναι εκδότης και βιβλιοπώλης, ο «Παντελίδης», που είναι διανομέας και βιβλιοπώλης, και η επιχείρηση «Ευσταθιάδης» που είναι μαζί εκδότης και δια­ νομέας.

Η Αθήνα, φυσικά, έχει τη μερίδα του λέοντος και στον αριθμό των εκδοτικών οίκων, αλλά και στον αριθμό νέων εκδόσεων κάθε χρόνο, αφού καλύπτει άνω του 80% της συνολικής εκδοτικής δραστηριότητας. Από τους μεγαλύτερους εκδοτικούς οίκους εί­ ναι: α) «ΚΑΣΤΑΝΙΩΤΗΣ ΘΑΝ.», β) «ΣΥΓ­ ΧΡΟΝΗ ΕΠΟΧΗ», γ) «ΚΕΔΡΟΣ», δ) «BELL», ε) «GUTENBERG», ζ) «ΡΟΗ», η) «ΝΕΦΕΛΗ», θ) «ΕΣΤΙΑ», οι οποίοι είχαν για το 1988 πάνω από 40 τουλάχιστον εκδόσεις νέων τίτλων βι­ βλίων. Όσον αφορά τις εγλυκλοπαίδειες, οι εκδοτι­ κοί οίκοι «ΠΑΠΥΡΟΣ Α.Ε.» και «ΕΥΡΩΕΚΔΟΤΙΚΗ» είναι δύο από τους μεγαλύτερους οί­ κους στο χώρο τους. Τα τελευταία χρόνια δημιουργήθηκαν και αναπτύσσονται μερικοί μεγάλοι εκδοτικοί οίκοι, οι οποίοι εκδίδουν διαφόρων ειδών βιβλία, αλλά κυρίως στο χώρο της λογοτεχνίας και, ειδικότρα, του μυθιστορήματος, εκδίδοντας μεταφρα­ σμένα έργα ξένων συγγραφέων με μεγάλη επιτυ­ χία, όπως για παράδειγμα οι εκδόσεις «BELL». Όσον αφορά τα βιβλιοπωλεία, σύμφωνα με τα στοιχεία της εφημερίδας «Βιβλιοεμπορική». για το 1987 υπάρχουν σ’ όλη την Ελλάδα 1.554 βι­ βλιοπωλεία. Από αυτά, τα 237 βρίσκονται στην Αθήνα και καταλαμβάνουν το μεγαλύτερο ποσο­ στό της εμπορίας του βιβλίου και πολλά από αυ­ τά είναι μαζί εκδοτικός οίκος και βιβλιοπωλείο. Μεγάλα βιβλιοπωλεία της Αθήνας είναι: α) «Ελευθερουδάκης», β) «Εστία», γ) «Δωδώνη», δ) «Ενδοχώρα», ε) «Σύγχρονη Εποχή» και άλλα. Στον Πειραιά έχουμε 44 βιβλιοπωλεία και στα προάστια Αθήνας και Πειραιά 188 βιβλιοπω­ λεία. Στη Θεσσαλονίκη έχουμε 157 βιβλιοπωλεία, όπου τα τελευταία χρόνια παρατηρείται συνεχό­ μενη αύξηση της δραστηριότητας του βιβλίου όσον αφορά τις εκδόσεις νέων τίτλων βιβλίων. Για την υπόλοιπη Ελλάδα, δηλαδή για τις επαρχιακές πόλεις και κοινότητες, έχουμε 928 βιβλιοπωλεία. Από αυτά ένα μεγάλο ποσοστό εί­ ναι μαγαζιά, που επέκτειναν τη δραστηριότητά τους και σε άλλα είδη, όπως χαρτικά και παιχνί­ δια λειτουργώντας σαν βιβλιοπωλεία, κυρίως σε εποχιακή βάση πουλώντας σχολικά βιβλία το φθινόπωρο και διάφορα τουριστικά βιβλία τους καλοκαιρινούς μήνες. Επίσης, υπάρχουν και οι επιχειρήσεις που ασκούν εμπορία βιβλίου, δηλαδή είναι αντιπρό­ σωποι εκδοτικών οίκων ή προμηθευτές βιβλίων ή γραφεία πώλησης αυτών. Η εφημερίδα «Βιβλιοεμπορική» αναφέρει ότι λειτουργούν 122 τέτοιες επιχειρήσεις που ασκούν εμπορία βιβλίου από τις οποίες 83 βρίσκονται στην Αθήνα, 26 στη Θεσσαλονίκη και 13 στις υπόλοιπες πόλεις της Ελλάδας.

26/αφιερωμα

Η εκδοτική δραστηριότητα του δημόσιου τομέα Τον μεγαλύτερο όγκο παραγωγής βιβλίων στον δημόσιο τομέα τον καλύπτει ο Οργανισμός Εκ­ δόσεων Διδακτικών Βιβλίων (ΟΕΔΒ), που είναι και ο μεγαλύτερος εκδότης στον Ελληνικό χώρο, ο οποίος προμηθεύει δωρεάν τα εκπαιδευτικά βιβλία στους μαθητές Δημοτικού, Γυμνασίου, Λυκείου, αλλά και στους σπουδαστές των Τ.Ε.Ι. Υπάρχουν, όμως, και διάφοροι εκδοτικοί οί­ κοι, όπως οι ΠΑΤΑΚΗΣ και GUTENBERG που προμηθεύουν σχολικά βιβλία στους μαθητές. Στον Πίνακα 1 βλέπουμε τον αριθμό εκδόσεων και αντιτύπων, που ικδοθηκαν από τον Ο.Ε.Δ.Β., καθώς και τα ποσά που δαπανήθηκαν γι’ αυτές για τα σχολικά έτη 1986/87 και 1987/88. Παρατηρώ μια μικρή αύξηση της εκδοτικής παραγωγής της τάξεως περίπου του 4.5% για τη σχολι­ κή περίοδο 1987/88 σε σχέση με την προηγούμενη.

Παραγωγή και κόστος βιβλίων του Ο.Ε.Δ.Β.

Έτος Σύν. τίτλων Σύν. αντιτύπ. Συν. Κόστος 1986/87 1987/88

450 512

33.869.500 35.272.060

2.445.502.870 2.794.069.442

Πηγή: Τμήμα Μηχανογράφησης Ο.Ε.Δ.Β.

Το Υπουργείο Εθνικής Παιδείας και Θρη­ σκευμάτων (ΥΕΠΘ) είναι αυτό που χρηματοδο­ τεί τα Πανεπιστήμια για τα συγγράμματα που δίδονται στους φοιτητές. Στον Πίνακα 2 βλέπουμε τις εγκριθείσες προμήθειες επιστημονικών συγγραμμάτων y.ui υοηθημάτων από τον προϋπολογισμό του ΥΕΠΘ για τα έτη 1984 έως και το 1989, παρατηρώντας μια απότομη αύξηση για τα έτη 1985 και 1988. Ακόμη, πληροφορήθηκα ότι τα ποσά που δόθηκαν είχαν κάποιες διαφοροποιήσεις σχετικά με τα ποσά που φαίνονται σ’ αυτόν τον Πίνακα 2 και η μεγάλη διαφορά ποσών του έτους 1988 σε σχέση με το 1989 οφείλεται στην αφαίρεση χρημάτων από τον προϋπολογισμό του 1988 για αγορά συγγραμμά­ των για το Ακαδημαϊκό 'Ετος 1989. ΠΙΝΑΚΑΣ 2 Προμήθειες συγγραμμάτων και βοηθημάτων του ΥΕΠΘ (σε εκατομμύρια δρχ.) ΕΤΟΣ ΣΥΝΟΛΟ

1984 512

1985 1160

1986 1987 1988 1989 1350 1132 2900 1000

Πηγή: Οικονομική Διεύθυνση ΥΕΠΘ

αφιερωμα/27

Εισαγωγές και εξαγωγές βιβλίου Σύμφωνα με τα στοιχεία της ΕΣΥΕ (Πίνακας 3), οι εισαγωγές βιβλίων και φυλλαδίων εντύπων αυξήθηκαν σημαντικά για τα έτη 1986 και 1987. Οι εισαγωγές βιβλίων το 1982 ήταν αξίας 389 εκατομμυρίων δραχμών, ενώ το 1987 ήταν 2 δι­ σεκατομμύρια. Βέβαια, σημαντικός παράγοντας διαμόρφωσης αυτής της διαφοράς είναι η διαρκής πτώση της δραχμής σε σχέση με τα άλλα ξένα νομίσματα και η υποτίμησή της. Ωστόσο και η διαφορά στο βάρος είναι μεγάλη και απότομη για το έτος 1987, όπου παρατηρείται μια αύξηση περίπου στους 1.000 τόνους σε σύγκριση με τον προηγούμενο χρόνο, δηλαδή από τους 733 στους 1.740 τόνους. Το μεγαλύτερο ποσοστό εισαγομένων βιβλίων και φυλλαδίων προέρχεται από τη Βρεταννία. Σύμφωνα με τα στοιχεία της ΕΣΥΕ, οι εισαγω­ γές από αυτή τη χώρα σε δραχμική αξία από το 1982 έως το 1987 κυμάνθηκε σε ποσοστά από 70% έως και 87,5% επί του συνόλου των εισαγω­ γών. Το μεγαλύτερο μέρος των εισαγομένων βι­ βλίων και εντύπων φυλλαδίων από τη Βρεταννία είναι κυρίως εκπαιδευτικά βιβλία (ξένης γλώσ­ σας, Οικονομικών Επιστημών κ.λπ.) και είναι της τάξεως περίπου του 70% επί του συνόλου. Αντίθετα, οι εξαγωγές βιβλίων και εντύπων φυλλαδίων ουσιαστικά δεν παρουσίασαν αύξηση αλλά, απ’ ό,τι φαίνεται, σημείωσαν μια μικρή μείωση. βιβλίων και <| υλλαδίων εντύπων π. ·■· ; i το | ίν 2 ήταν 1.530 τόνοι, ενώ το 1987 ήταν 1.221, δηλαδή μία μείωση περίπου 20%. Ακόμη, αν και φαίνεται ότι υπάρχει μεγάλη αύξηση μεταξύ της αξίας των βιβλίων που εξήχθησαν το 1982 σε σύγκριση με το 1987, αυτή εί­ ναι εικονική, διότι ο πληθωρισμός στην Ελλάδα είναι ιδιαίτερα υψηλός σε σχέση με τα άλλα ευ­ ρωπαϊκά κράτη και κυρίως των κρατών μελών της Ευρωπαϊκής Οικονομικής Κοινότητας (ΕΟΚ). Το μεγαλύτερο ποσοστό των εξαγωγών το απορροφά η Κύπρος με ποσοστά που κυμάνθη­ καν από το 1982 έως το 1987 στο 58% έως 72% των συνολικών εξαγωγών σε δραχμική αξία, λό­ γω κυρίως κοινής γλώσσας. Γενικά οι εξαγωγές βρίσκονται σε χαμηλά επί­ πεδα και νομίζω ότι είναι φυσικό διότι η ελληνι­ κή γλώσσα δεν είναι διεθνής με αποτέλεσμα να αδυνατούν οι κάτοικοι των άλλων χωρών να διαβάσουν ελληνικά βιβλία. Συγκρίνοντας τα αριθμητικά δεδομένα βάρους και αξίας σε δραχμές των εισαγομένων και βά­

ρους και αξίας σε δραχμές των εξαγομένων βι­ βλίων φυλλαδίων εντύπων παρατηρώ τα εξής: Ενώ το βάρος των εξαγομένων είναι σαφώς μεγαλύτερο από το βάρος των εισαγομένων, η αξία σε δραχμές των εξαγομένων είναι πάρα πο­ λύ ιιικρότερη από την αξία σε δραχμές των εισαΓι« ΐιΐ.ιά διτγ ιια .-το έτο : 1986. που τ.» ..όρος των πσο-'οιιένω ν αντιστοιχεί μόνο στο <>" του βάτων εξαγομένων, η αξία οι Λοκ / μ. . των εισαγομένων είναι 150% περίπου μεγαλύτ» οη οπό την α ξία των εξαγομένων ο κ ά ιω ν και ; . ι π ω ν φ υλλαδίων (Π ίν α κ α ; 3 και Π ίνα κα : 1ι.

Φυσικά, για το έτος 1987, που έχουμε για πρώτη φορά μεγαλύτερο βάρος εισαγομένων σε σχέση με τα εξαγόμενα, η αξία σε δραχμές των εισαγομένων είναι πάνω από τέσσερις (4) φορές μεγαλύτερη από την αξία των εξαγομένων ελλη­ νικών βιβλίων και φυλλαδίων εντύπων. Από αυτά τα δεδομένα φαίνεται καθαρά ότι τα εισαγόμενα είναι πολύ ακριβά σε σχέση με τα ελληνικά, με αποτέλεσμα να δαπανάται κάθε χρόνο πολύτιμο συνάλλαγμα από τη χώρα μας για την εισαγωγή τους. Για καλύτερη απεικόνιση αυτών των δεδομένων, βλέπε σχεδιάγραμμα 1. Οι εκδοτικοί οίκοι θα πρέπει να δραστηριο­ ποιηθούν συστηματικά στην ποιοτική επιλογή και παρουσίαση εκπαιδευτικών βιβλίων και κυ­ ρίως εκμάθησης ξένων γλωσσών για να μπορέ­ σουν να αντιμετωπίσουν τα εισαγόμενα βιβλία και να πάρουν μερίδιο αγοράς από αυτά. Ά λ ­ λωστε, όπως πληροφορήθηκα, υπάρχουν αξιόλο­ γοι Έλληνες συγγραφείς που μπορούν να στηρί­ ξουν αυτή την προσπάθεια. Σημειώνω ότι πλη­ ροφορήθηκα με έκπληξη ότι υπάρχουν Έλληνες καθηγητές που συνεργάζονται με Βρεταννικούς εκδοτικούς οίκους που εκδίδουν βιβλία για τους Έλληνες και τα οποία, βέβαια, τα εισάγουμε. Πιστεύω ότι θα μπορούσε κάλλιστα αυτές οι εκδόσεις εκπαιδευτικών βιβλίων να γίνονταν στην Ελλάδα, ώστε και να είχαν σημαντικά οικο­ νομικά οφέλη οι εκδοτικοί οίκοι, που θα ανα­ λάμβαναν την έκδοσή τους, και να μη δαπανά η χώρα μας πολύτιμο συνάλλαγμα για τις εισαγω­ γές αυτών των βιβλίων.

28/αφιερωμα ΠΙΝΑΚΑΣ 3

ΠΙΝΑΚΑΣ 4

Εισαγωγές Βιβλίων και Εντύπων Φυλλαδίων

Εξαγωγές Βιβλίων και Εντύπων Φυλλαδίων

ΠΕΡΙΟΔΟΥ 1982 έως 1987

ΠΕΡΙΟΔΟΥ 1982 έως 1987

Έτος 1982 1983 1984 1985 1986 1987

Εισαγωγές σε(1000)κιλά 705 599 763 765 733 1.740

Εισαγωγές σε(1000)δρχ.

389.031 427.679 653.796 785.797 1.133.129 2.006.512

Έτος 1982 1983 1984 1985 1986 1987

Εξαγωγές σε(1000)κιλά

Εξαγωγές σε(1000)δρχ.

1.530 1.857 1.249 1.252 1.232 1.221

260.528 237.241 344.579 413.683 452.375 485.409

Πηγή Πίνακα 3, 4: Εθνική Στατιστική Υπηρεσία Ελλάδας

ΣΧΕΔΙΑΓΡΑΜΜΑ 1 ΕΙΣΑΓΩΓΕΣ ΚΑΙ ΕΞΑΓΩΓΕΣ ΒΙΒΛΙΩΝ ΚΑΙ ΕΝΤΥΠΩΝ ΦΥΛΑΔΙΩΝ ΠΕΡΙΟΔΟΥ 1982 ΕΩΣ 1987 Σε εκατομμύρια

ΕΙΣΑΓΩΓΕΣ

ΕΞΑΓΩΓΕΣ 1,:.

I ΠΗΓΗ: Ε.Σ.Υ.Ε.

αφιερωμα/29

Δαπάνες για βιβλία Σύμφωνα με τους υπολογισμούς του καθηγητή μου Δρ. Μιχάλη Πετράκη, ο πληθωρισμός στην Ελλάδα για τα έτη 1983 έως 1988 ήταν όπως φαί­ νεται στον Πίνακα 5: ΠΙΝΑΚΑΣ 5 ΠΛΗΘΩΡΙΣΜΟΣ ΕΛΛΑΔΑΣ ΕΤΩΝ 1983-1988 1983 1984 1985 1986 1987 1988 19,0 18,0 21,0 23,0 16,3 13,5

Ακόμα, σύμφωνα με την Έρευνα των Οικογε­ νειακών Προϋπολογισμών του 1981/82 της Ε.Σ.Υ.Ε. η δαπάνη για βιβλία και εγκυκλοπαί­ δειες μηνιαίως για κάθε νοικοκυριό σ’ όλη την Ελλάδα ήταν 276 δραχμές. Για να βρει ο ερευνητής βάσει αυτού του ποσού δαπάνης του 1982 την αντιπροσωπευτική δαπάνη του έτους 1988, έλαβε υπόψη του τον ετήσιο πληθωρισμό, όπως φαίνεται στον Πίνακα 5. Έτσι, βλέπουμε στον Πίνακα 6 ότι ο ερευνητής για κάθε χρονιά ξεχωριστά προσθέτει τον αντί­ στοιχο πληθωρισμό της με τη μορφή πραγιιατικού αριθμού, π.χ. για το έτος 1984 ο πληθωρισμός ήταν 59 δραχμές. ΠΙΝΑΚΑΣ 6 Αυτό επιτυγχάνεται πολλαπλασιάζοντας το ΔΑΠΑΝΗ ΓΙΑ ΒΙΒΛΙΑ ΚΑΙ ποσό δαπάνης του προηγούμενου έτους επί το ΕΓΚΥΚΛΟΠΑΙΔΕΙΕΣ / ΝΟΙΚΟΚΥΡΙΟ ποσοστό πληθωρισμού του επόμενου έτους. ΣΕ ΟΛΗ ΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ ΕΤΩΝ 1983 - 1988 Ό πω ς φαίνεται, ο υπολογισμός της αντιπρο­ σωπευτικής δαπάνης ανά νοικοκυριό έγινε βάσει ΕΤΟΣ μιας μεθόδου λογικών σκέψεων και ενεργειών = 52 δρχ.

1983 276 X 19,0% την οποία διδάχτηκα από τον καθηγητή μου.

276 + 52 = 328 δρχ. δαπάνη/ νοικοκυριό Έχουμε, λοιπόν, για το έτος 1988 μηνιαία δα­ πάνη για όλη την Ελλάδα 758 δραχμές για κάθε νοικοκυριό. Πολλαπλασιάζοντας τώρα το 758 επί 12 μήνες, βρίσκουμε την ετήσια δαπάνη, που είναι 9.096 δραχμές. Έτσι, για να βρω τώρα την κατά κεφαλή δα­ πάνη, πολλαπλασιάζω την ετήσια δαπάνη επί τον αριθμό των νοικοκυριών που υπάρχουν στην Ελλάδα και διαιρώ με τον πληθυσμό της. Έτσι, το ποσό που αντιστοιχεί ετησίως για δαπάνη βι­ βλίων και εγκυκλοπαιδειών για κάθε Έλληνα σ’ όλη την Ελλάδα είναι:

328 X 18,0% 328 + 59

1985

387 X 21,0% 387 + 81

1986

468 X 23,0% 468 + 107

1987

575 X 16,3% 575 + 93

_

1988

668 X 13,5% 668 + 90

= 90 δρχ. = 758 δρχ. δαπάνη / νοικοκυριό

9.096 (δρχ.) X 3.000.000 (νοικοκυριά περίπου) 10.000.000 (κατοίκους περίπου) δηλαδή = 2.728 δραχμές για το έτος 1988. Γνωρίζοντας τώρα ότι, σύμφωνα με τα στοι­ χεία της Ε.Σ.Υ.Ε., η μηνιαία δαπάνη για βιβλία

_

1984

59 δρχ. = 387 δρχ. δαπάνη/ νοικοκυριό 81 δρχ. = 468 δρχ. δαπάνη / νοικοκυριό

= 107

δρχ. = 575 δρχ. δαπάνη / νοικοκυριό 93 δρχ. = 668 δρχ. δαπάνη/ νοικοκυριό

30/αφιερωμα και εγκυκλοπαίδειες για κάθε νοικοκυριό στην Περιφέρεια Πρωτευούσης είναι 404 δραχμές, με τον ίδιο τρόπο όπως έκανα και προηγουμένως στον Πίνακα 6 βρίσκω την αντιπροσωπευτική δαπάνη του έτους 1988 στηριζόμενος στον πλη­ θωρισμό για κάθε χρονιά ξεχωριστά (Πίνακας 7).

ΠΙΝΑΚΑΣ 7 ΔΑΠΑΝΗ ΓΙΑ ΒΙΒΛΙΑ ΚΑΙ ΕΓΚΥΚΛΟΠΑΙΔΕΙΕΣ / ΝΟΙΚΟΚΥΡΙΟ ΣΤΗΝ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑ ΠΡΩΤΕΥΟΥΣΗΣ ΕΤΩΝ 1983 - 1988 ΕΤΟΣ 1983 404 X 19,0% 404 + 76 1984

480 X 18,0% 480 X 86

1985

566 X 21,0% 566 + 118

=

=

76 δρχ480 δρχ. δαπάνη / νοικοκυριό

=

86 δρχ.

566 δρχ. δαπάνη/ , νοικοκυριό

=

118 δρχ.

684 δρχ. δαπάνη/ νοικοκυριό

= =

1986

684 X 23,0% 684 + 157

=

157 δρχ.

841 δρχ. δαπάνη/ νοικοκυριό

1987

841 X 16,3% 841 + 137

=

137 δρχ978 δρχ. δαπάνη/ νοικοκυριό

1988

978 X 13,5% 978 + 132

=

= =

132 δρχ. δρχ. δαπάνη/ νοικοκυριό

= 1.110

Από τον Πίνακα 7 βλέπουμε ότι, για το 1988 η μηνιαία δαπάνη είναι 1.110 δραχμές για την Πε­ ριφέρεια Πρωτευούσης ανά νοικοκυριό. Πολλαπλασιάζοντας τό ποσό αυτό επί 12, βρί­ σκουμε την ετήσια δαπάνη, που είναι 13.320 δραχμές. Για να βρω τώρα την κατά κεφαλήν δαπάνη, πολλαπλασιάζω την ετήσια δαπάνη επί τον αριθμό των νοικοκυριών στην Περιφέρεια Πρω­ τευούσης και διαιρώ με τον πληθυσμό της. Έτσι, το ποσό που αντιστοιχεί ετησίως για δαπάνη βιβλίων και εγκυκλοπαιδειών για κάθε Έλληνα στην Περιφέρεια Πρωτευούσης, είναι: 13.320 (δρχ.) X 1.060.000 (νοικοκυριά περίπου) 3.500.000 (κάτοικοι περίπου) δηλαδή = 4.034 δραχμές για το έτος 1988. Παρατηρούμε ότι υπάρχει σήμαντική διαφορά της κατά κεφαλή δαπάνης συγκρίνοντας την Πε­ ριφέρεια Πρωτευούσης με το Σύνολο της Ελλά­ δας και είναι περίπου 1.306 δραχμές υπέρ της πρώτης.

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2

Μι-Ποσολογία Ερευνας Ια. ΕΙΔΟΣ ΔΕΙΓΜΑΤΟΛΗΨΙΑΣ Η μέθοδος δειγματοληψίας, που χρησιμοποίη­ σα στην έρευνά μου, ήταν αυτή της Περιορισμέ­ νης Δειγματοληψίας (QUOTA SAMPLING). Είναι μια μορφή ‘στρωματο.τοι ηιιένης δειγμα­ τοληψίας, όπου η εκλογή του διιγμιιτος γίνεται βάσει συγκεκριμένων χαρακτηριστικών των ατό-

Η εκλογή του δείγματος της έρευνας έγινε βά­ σει συγκεκριμένων ποσοστών και ομάδων ηλι­ κιών ανδρών και γυναικών διαφορετικών κοινω­ νικοοικονομικών τάξεων, που όλοι ανεξαιρέτως είναι αγοραστές διαφόρων ειδών βιβλίων.

1β. ΜΕΓΕΘΟΣ ΤΟΥ ΔΕΙΓΜΑΤΟΣ Γνωρίζοντας ότι ένα μεγάλο δείγμα οδηγεί σε περισσότερο αντιπροσωπευτικά συμπεράσματα ελαττώνοντας συγχρόνως τις πιθανότητες δειγ­ ματοληπτικού λάθους, προσπάθησα να περιλάβω στην έρευνα ένα αρκετά μεγάλο κομμάτι ατό­ μων που όλοι τους αγοράζουν βιβλία. Το δείγμα μου αποτελείται από άτομα που κα­ τοικούν στην Αθήνα και στους γύρω δήμους από αυτήν, στην ευρύτερη Περιφέρεια Πρωτευούσης.

αφιερωμα/31 1γ. ΔΗΜΟΓΡΑΦΙΚΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΔΕΙΓΜΑΤΟΣ Το δείγμα έρευνας αποτελείται από συγκεκρι­ μένο ποσοστό ανδρών και γυναικών, σύμφωνα με τα στοιχεία της Εθνικής Στατιστικής Υπηρε­ σίας της Ελλάδος (Ε.Σ.Υ.Ε.). Έτσι, το 49% του δείγματος αποτελείται από άνδρες και το 51% από γυναίκες. Βάσει αυτών των ποσοστών, πήρα 159 συντεντεύξεις από άν­ δρες και 166 συνεντεύξεις από γυναίκες, έχοντας ως άθροισμα αυτών 325 ερωτηματολόγια, που, όπως ανέφερα, είναι το μέγεθος του δείγματος της έρευνας (Πίνακας 1). ΠΙΝΑΚΑΣ 1 ΦΥΛΟ

ΑΡΙΘΜΟΣ ΕΡΩΤΗΜΑΤΟΛΟΓΙΩΝ

%

ΑΝΔΡΕΣ ΓΥΝΑΙΚΕΣ

159 166

49,0 51,0

ΣΥΝΟΛΟ

325

100,0

Η αντιπροσώπευση του δείγματος από πλευ­ ράς ηλικίας έγινε σύμφωνα με στοιχεία της Ε.Σ.Υ.Ε. Το δείγμα της έρευνας περιλαμβάνει άτομα ηλικίας από 17 έως 70 ετών, που ανήκουν σε συ­ γκεκριμένες ομάδες ηλικιών. Έτσι ο Πίνακας της Ε.Σ.Υ.Ε. δείχνει ότι σ’ αυτό το διάστημα ηλικιών ανήκει το 65,6% του συνολικού πληθυσμού των ανδρών και το 66,1% του συνολικού πληθυσμού των γυναικών (Πίνα­ κας 2). ΠΙΝΑΚΑΣ 2 Πληθυσμός της Ελλάδας κατά φύλο και ομάδα ηλικίας

Ομάδα Ηλικίας (17-24) (25-32) (33-40) (41-48) (49-56) (57-63) (64-70)

Προφίλ Ανδρών Προφίλ Γυναικών Καταναλωτών Καταναλωτών % % 12,3 10,8 9,8 11,0 9,7 6,2 5,8 65,6

11,2 10,4 10,0 11,4 10,0 6,6 6,5 66,1

Για να μπορέσω να βγάλω τα αντιπροσωπευτι­ κά ποσοστά για κάθε ομάδα ηλικίας του δείγμα­ τος, εξισώνω τα ποσοστά του 65,6% του συνολι­ κού πληθυσμού των ανδρών και το 66,1% του συνολικού πληθυσμού των γυναικών με το 100%. Έτσι, για τον ανδρικό πληθυσμό διαίρεσα το 100% με το 65,6% και βρήκα μια σταθερά που την ονόμασα λ ίσον με 1,52 (λ = 1,52). Ομοίως, για τον γυναικείο πληθυσμό διαίρεσα το 100% με το 66,1% και βρήκα μια σταθερά που την ονόμασα μ ίσον με 1,51 (μ = 1,51). Πολλαπλασιάζοντας, λοιπόν, σύμφωνα με τα δεδομένα του Πίνακα 2 της Ε.Σ.Υ.Ε. για τον αν­ δρικό πληθυσμό τη σταθερά λ επί κάθε ένα ξε­ χωριστά ποσοστό του προφίλ των καταναλωτών, που ανήκουν σε συγκεκριμένη ομάδα ηλικίας, βρήκα το αντιπροσωπευτικό ποσοστό ανδρών που έπρεπε να περιλάβω από κάθε ομάδα ηλι­ κίας στο δείγμα της έρευνας. Αναφέρομαι, φυσικά, για το 49% του συνολι­ κού δείγματος, δηλαδή για τα 159 εκ των 325 συμπληρωθέντων ερωτηματολογίων (Πίνακας 3).

32/αφιερωμα ΠΙΝΑΚΑΣ 3 ΟΜΑΔΑ ΗΛΙΚΙΑΣ

(17-24) (25-32) (33-40 (41-48) (49-56) (57-63) (64-70)

ΣΤΑΘΕΡΑ

ΠΡΟΦΙΛ ΑΝΔΡΩΝ ΚΑΤΑΝΑΛΩΤΩΝ % 12,3 10,8 9,8 11,0 9,7 6,2 5,8

ΑΝΤΙΠΡΟΣΩΠΕΥΤΙΚΟ ΠΡΟΦΙΛ ΑΝΔΡΩΝ %

(λ) X X X X X X X

1,52 1,52 1,52 1,52 1,52 1,52 1,52

= = = = =

65,6.

18,7 16,5 14,9 16,8 14,8 9,5 8,8 100,0

Ομοίως, σύμφωνα με τα δεδομένα του Πίνακα 2 της ΕΣΥΕ για τον γυναικείο πληθυσμό πολλάπλασιαζοντας την σταθερά μ επί κάθε ένα ξεχωριστό ποσοστό του προφίλ των καταναλωτών που ανήκουν σε συγκεκριμένη ομάδα ηλικίας, βρήκα το αντιπροσωπευτικό ποσοστό γυναικών

που έπρεπε "να περιλάβω από κάθε ομάδα ηλικίας στο δείγμα της έρευνας. Το δείγμα, φυσικά, για τις γυναίκες είναι το 51% του συνολικού δείγματος, δηλαδή 166 ερωτημαγολόγια εκ των 325 συμπληρωθέντων (Πίνακας 4).

ΠΙΝΑΚΑΣ 4 ΟΜΑΔΑ ΗΛΙΚΙΑΣ

ΠΡΟΦΙΛ ΑΝΔΡΩΝ KATANA \ΩΤΩΝ

ΣΤΑΘΕΡΑ

ΑΝΤΙΠΡΟΣΩΠΕΥΤΙΚΟ ΠΡΟΦΙΛ ΓΥΝΑΙΚΩΝ %

(μ) (17-24) (25-32) (33-40) (41-48) (49-56) (57-63) (64-70)

11,2 10,4 10,0 11,4 10,0 6,6 6,5 66,1

Έτσι, λοιπόν, αφού είχα τα αντιπροσωπευτι­ κά ποσοστά ανδρών και γυναικών κατά ομάδα ηλικίας, βρήκα σε ποιο αριθμό ερωτηματολογίων αντιστοιχούσαν πολλαπλασιάζοντας το κάθε ένα

X X X X X X X

1,51 1,51 1,51 1,51 1,51 1,51 1,51

= = = = = = =

16,9 15,8 15,1 17,3 15,1 10,0 9,8 100,0

αντιπροσωπευτικό ποσοστό επί το συνολικό δείγμοζ κάθε φύλου, δηλαδή για τους άνδρες επί Γ59 ενώ για τις γυναίκες επί 166 (Πίνακας 5) και (Πίνακας 6).

αψιερωμα/33 ΠΙΝΑΚΑΣ 5 ΟΜΑΔΑ ΗΛΙΚΙΑΣ

(17-24) (25-32) (33-40) (41-48) (49-56) (57-63) (64-70)

ΑΝΤΙΠΡΟΣΩΠΕΥΤΙΚΟ ΠΡΟΦΙΛ ΑΝΔΡΩΝ % ' 18,7 16,5 14,9 16,8 14,8 9,5 8,8

ΣΥΝΟΛ. ΔΕΙΓΜΑ ΑΝΔΡΩΝ X X X X X X X

159 159 159 159 159 159 159

ΑΡΙΘ. ΕΡΩΤΗΜΑΤ/ΓΙΩΝ ΑΝΑ ΟΜΑΔΑ ΗΛΙΚΙΑΣ = = = = = =

100,0

30 26 24 27 23 15 14 159

ΠΙΝΑΚΑΣ 6 ΟΜΑΔΑ ΗΛΙΚΙΑΣ

(17-24) (25-32) (33-40) (41-48) (49-56) (57-63) (64-70)

ΑΝΤΙΠΡΟΣΩΠΕΥΤΙΚΟ ΣΥΝΟΛ. ΑΡΙΘ. ΕΡΩΤΗΜ/ΓΙΩΝ ΠΡΟΦΙΛ ΓΥΝΑΙΚΩΝ ΔΕΙΓΜΑ ΑΝΑ ΟΜΑΔΑ ΗΛΙΚΙΑΣ % ΓΥΝΑΙΚΩΝ 16,9 15,8 15,1 17,3 15,1 10,0 9,8 100,0

Αποτέλεσμα, πιστεύω, ήταν να έχω από πλευ­ ράς ηλικιών ένα δείγμα αντιπροσωπευτικό σύμ­ φωνα με την Ε.Σ.Υ.Ε., αφού ο Πίνακας 2 ήταν η βάση της όλης διαδικασίας εξεύρεσης συγκεκρι­ μένου αριθμού ερωτηματολογίων ανά ομάδα ηλι­ κίας ανδρών και γυναικών. Φυσικά, καθ’ όλο το διάστημα της συλλογής των ερωτηματολογίων γινόταν προσωπικώς, διαρκής έλεγχος της σωστής αντιπροσώπευσης

X X X X X X X

166 166 166 166 166 166 166

= = = = = = =

28 26 25 · 29 25 17 16 166

ποσοστιαίας των δημογραφικών χαρακτηριστι­ κών του δείγματος. Τώρα, όσον αφορά τις κοινωνικοοικονομικές τάξεις στις οποίες ανήκουν τα άτομα του δείγμα­ τος τής έρευνας, κατέληξα με τη βοήθεια του καθηγητή μου Δρ. Μιχάλη Πετράκη να στηριχτώ στα στοιχεία της NIELSEN, που αναφέρονται συγκεκριμένα στην Περιφέρεια Πρωτευούσης (Πίνακας 7).

34/αφιερωμα ΠΙΝΑΚΑΣ 7 ΑΡΙΘΜΟΣ ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΕΩΝ

ΤΑΞΕΙΣ

%

Ανώτερη Μέση Κατώτερη

40,0 38,0 22,0

130 124 71

100,0

325

Σύμφωνα με τον Πίνακα, στην Ανώτερη τάξη ανήκει το 40% του συνολικού δείγματος, δηλαδή 130 συνεντεύξεις, στη Μέση το 38% δηλαδή 124 συνεντεύξεις και, τέλος, στην Κατώτερη τάξη το 22%, δηλαδή 71 συνεντεύξεις. Σαν κριτήριο, λοιπόν, επιλογής τάξεων για τη συμπλήρωση των ερωτηματολογίων, κατόπιν υποδείξεως του καθηγητή μου, έλαβα τις διάφο­ ρες συνοικίες και δήμους της Αθήνας, διότι συ­ νήθως η περιοχή κατοικίας αντιπροσωπεύει την κοινωνικοοικονομική τάξη του ατόμου. Βέβαια, και στις περιπτώσεις που ο τόπος δια­ μονής δεν αντιπροσωπεύει την κοινωνικοοικονο­ μική τάξη του ατόμου, έχουμε συμψηφισμό των περιπτώσεων, έτσι ώστε το ποσοστό δειγματολη­ πτικού λάθους να ελαχιστοποιείται. Έτσι, για τη συμπλήρωση του 40% των ερω­ τηματολογίων, χρησιμοποίησα άτομα κυρίως από το Κολωνάκι, Γλυφάδα, Κηφισιά, Χαλάν­ δρι, Βουλιαγμένη και Ψυχικό, για το 38% των ερωτηματολογίων άτομα κυρίως από Παγκράτι, Αμπελοκήπους, Καλλιθέα, Χολαργό, Κυψέλη,. Ηλιούπολη, Αργυρούπολη, Εξάρχεια και, τέλος, για το 22% των ερωτηματολογίων άτομα κυρίως από Κολωνό, Νίκαια και Περιστέρι. Οι συνεντεύξεις έγιναν, κυρίως, σε σπίτια και καταστήματα, αλλά και σε .δρόμους και πλατείες αυτών των περιοχών. Επέλεξα τα συγκεκριμένα δημογραφικά χαρα­ κτηριστικά του δείγματος κατόπιν προκαταρκτι­ κής έρευνας με υπεύθυνους βιβλιοπωλείων, εκ­ δοτικών οίκων και αρμόδιων φορέων, αλλά και από προσωπική εμπειρία. Τα συμπεράσματα αυτής της προκαταρκτικής έρευνας ήταν: α) ότι οι αγοραστές του βιβλίου είναι εξίσου άνδρες και γυναίκες, χωρίς εμφανείς διαηορές αναγνωστικότητας του ενός φύλου από το άλλο, β) ότι η συντριπτική πλειοψηφία των αγοραστών του βιβλίου βρίσκεται ανάμεσα στην ηλικία των 17 έως και 70 ετών. Οι νέοι κάτω των 17 ετών διαβάζουν, κυρίως, σχολικά και ελάχιστα εξωσχολικά βιβλία, ενώ οι άνθρωποι που έχουν μπει στην όγδοη δεκαετία

της ζωής τους για λόγους ευνόητους, π.χ. φυσι­ κής κούρασης, διαβάζουν ελάχιστα. Τέλος, όπως ανέφερα παραπάνω, το δείγμα της έρευνας απευθύνεται μόνο σε άτομα, τα οποία αγοράζουν βιβλία και αποκλείοντας, εξ αρχής, άτομα τα οποία δεν είναι αγοραστές βι­ βλίων.

2.

ΣΥΝΤΑΞΗ ΕΡΩΤΗΜΑΤΟΛΟΓΙΟΥ Το ερωτηματολόγιο της έρευνας συντάχθηκε από εμένα προσωπικά με την πολύτιμη συνεργα­ σία του καθηγητή μου Δρ. Μ. Πετράκη. Προηγήθηκε προκαταρκτική έρευνα και μελέ­ τη του κλάδου και των προβλημάτων του, όσον αφορά τους εκδότες, εμπόρους και καταναλωτές του βιβλίου. Στο ερωτηματολόγιο, που περιλαμβάνει 44 ερωτήσεις, χρησιμοποιήθηκαν και άμεσες και προκωδικοποιημένες και ανοικτές, αλλά και αλληλένδετες ερωτήσεις, ώστε να μου δοθούν οι ποιοτικές (qualitative) και ποσοτικές (quantitati­ ve) πληροφορίες που χρειαζόμουνα για την έρευνά μου. Μετά τη σύνταξη του ερωτηματολογίου, έγινε το PILOT TEST σε ένα αντιπροσωπευτικό δείγ­ μα 35 ατόμων για να διαπιστώσουμε εάν πράγ­ ματι το εωτηματολόγιο είναι κατανοητό, ευχάρι­ στο και οι ερωτήσεις του ακολουθούν μια λογική σειρά. Από το PILOT TEST προέκυψε ότι οι ερωτή­ σεις ήταν απόλυτα σαφείς και τοποθετημένες σωστά μέσα στο ερωτηματολόγιο.

Μέθοδος συγκέντρωσης των στοιχείων Χρησιμοποίησα στην έρευνά μου τη μέθοδο της προσωπικής συνέντευξης (PERSONAL INTERVIEW), επειδή ήθελα να έχω άμεση επα­ φή με τον ερωτώμενο, σωστή δειγματοληπτική κάλυψη, αλλά και προσωπική εμπειρία πάνω σ’ αυτή την έρευνα.

Διενέργεια της έρευνας Η συγκέντρωση των στοιχείων άρχισε τέλη Δε­ κεμβρίου του 1988 και τελείωσε τέλη Μαρτίου του 1989 και, όπως έχω αναφέρει, συμπληρώθη­ καν τελικά 325 ερωτηματολόγια. Επισημαίνω ότι το αναγνωστικό κοινό αντιμε­ τώπισε στην πλειοψηφία του με προθυμία και ενδιαφέρον την προσπάθεια του ερευνητή για τη συγκέντρωση των στοιχείων αυτής της έρευνας.

οφιερωμα/35 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3

ΠΙΝΑΚΑΣ Ια «Τα είδη βιβλίων π<>υ αγοράζω είναι;»

ΕΙΔΟΣ Λογοτεχνικά Ιστορικά Φιλοσοφίας Πολιτικά Θετικών Επιστημών Κοινωνιολογίας Οικονομικά Ψυχολογίας Παιδαγωγικά Τεχνολογικά Θρησκευτικά Νομικά Ά λλα είδη 1. Στόχος της πρώτης ερώτησης του ερωτημα­ τολογίου «Αγοράζετε βιβλία;» ήταν να δια­ πιστώσουμε εάν ο ερωτώμενος μπορούσε να συμπεριληφθεί στο δείγμα της ερευνάς μας. Έτσι, λοιπόν, εάν ο ερωτώμενος απα­ ντούσε θετικά σε αυτή την ερώτηση, η συνέ­ ντευξη συνεχιζόταν, ενώ εάν απαντούσε αρ­ νητικά, η συνέντευξη σταματούσε εκεί και τον ευχαριστούσαμε λέγοντάς του ευγενικά ότι δεν ανήκει στο δείγμα της έρέυνάς μας. Άλλωστε, όπως έχει αναφερθεί και στο κεφάλαιο της μεθοδολογίας της έρευνας, το δείγμα μας των 325 ατόμων περιλαμβάνει μόνο άτομα που αγοράζουν βιβλία, όπως φαίνεται και στον Πίνακα 1. ΠΙΝΑΚΑΣ 1 «Αγοράζετε βιβλία;»

ΝΑΙ ΟΧΙ

Α/Α 325 0

% 100,0 0

325

100,0

Ια. Η αμέσως επόμενη ερώτηση «Τι είδους βι­ βλία αγοράζετε» τέθηκε με σκοπό να εξα­ κριβώσω ποια είδη βιβλίων συγκινούν και προτιμούν περισσότερο οι Έλληνες ανα­ γνώστες. Η κατανομή των ποσοστών ανά είδος βι­ βλίου, όπως προέκυψε από την ανάλυση των απαντήσεων της ερώτησης αυτής, πα­ ρουσιάζεται στον Πίνακα Ια.

% 64,8 23,7 14,4 14,1 12,3 9,8 9,2 7,4 5,5 4,6 4,3 3,7 19,4

Από τα στοιχεία του Πίνακα Ια βλέπουμε ότι το 64,8% των ερωτώμενων απάντησαν ότι αγο­ ράζουν λογοτεχνικά βιβλία. Πιο απλά, οι δυο στους τρεις αναγνώστες προτιμούν τη λογοτεχνία, στην οποία περιλαμ­ βάνεται κυρίως η πεζογραφία, η ποίηση, το θέατρο, και οι μελέτες. Άλλωστε, είναι γνωστό, σύμφωνα με τα στοιχεία των τελευταίων ετών, που δίδονται από τους εκδοτικούς οίκους, ότι ο μεγαλύτερος όγκος πωλήσεων αντιτύπων ανήκει στο λογοτε­ χνικό βιβλίο και, κυρίως, στην Ελληνική και ξένη σύγχρονη πεζογραφία. Αυτή η προτίμηση των αναγνωστών επιβε­ βαιώνεται και από την ανθηρή πορεία των εκ­ δοτικών οίκων που ασχολούνται με την μετά­ φραση και έκδοση ξένων έργων σύγχρονων και καταξιωμένων δημιουργών. Πάλι από τον Πίνακα Ια παρατηρούμε ότι το 23,7% των ερωτώμενων, δηλαδή περίπου ο ένας στους τέσσερις προτιμούν και τα ιστορικά βιβλία και, όπως πληροφορήθηκα, κυρίως όσα αναφέρονται στη νεότερη Ελληνική και Ευρω­ παϊκή ιστορία. Στην τρίτη θέση του Πίνακα Ια βρίσκεται η φιλοσοφία με 14,1%, ακολουθεί στην τέταρτη η πολιτική με 13,8% και στην πέμπτη θέση οι θε­ τικές επιστήμες, κυρίως Μαθηματικά, Φυσική, Χημεία, Ιατρική κ.λπ. Μετά ακολουθούν τα άλλα είδη βιβλίου, όπως φαίνονται στον Πίνακα Ια, ενώ στα λοι­ πά είδη αναφέρονται κυρίως τα Γλωσσολογικά, Τέχνης, Αθλητικά, Μουσικής, Φιλολογικά και άλλα.

2. Η δεύτερη ερώτηση του ερωτηματολογίου «Προτιμάτε βιβλία Ελλήνων ή ξένων συγ­ γραφέων;» τέθηκε για να εξακριβώσω εάν

36/αφιερωμα το αναγνωστικό κοινό προτιμάει περισσότε­ ρο τους Έλληνες από τους ξένους συγγρα­ φείς ή αν συμβαίνει και το αντίστροφο. Στον πίνακα 2 βλέπουμε ποσοστιαία τα αποτελέσματα των απαντήσεων των ερωτώμενων στην ερώτηση αυτή. ΠΙΝΑΚΑΣ 2 «Προτιμώ βιβλία:»

Ελλήνων και ξένων Ξένων Ελλήνων

ΑΙΑ 188 71 66

% 57,9 21,8 20,3

325

100,0

Από τον πίνακα 2 βλέπουμε ότι το 57,9%, δηλαδή περίπου έξι στους δέκα ερωτώμενους, δεν έχουν ιδιαίτερη προτίμηση και αγοράζουν εξίσου έργα Ελλήνων και ξένων συγγραφέων. Αντίθετα το 21,8% των ερωτώμενων, δηλαδή περίπου οι 2 στους 10, προτιμούν έργα ξένων, ενώ το 20,3% των ερωτώμενων, πάλι οι 2 στους 10, προτιμούν έργα Ελλήνων συγγραφέων. Από τα παραπάνω ποσοστά βλέπουμε ότι υπάρχει ισορροπία στις προτιμήσεις του ανα­ γνωστικού κοινού, όσον αφορά τα έργα Ελλή­ νων ή ξένων συγγραφέων.

2α. Οι λόγοι για τους οποίους το 57,9% των αναγνωστών προτιμούν εξίσου βιβλία Ελ­ λήνων και ξένων συγγραφέων, φαίνονται από τις απαντήσεις τους στον πίνακα 2α. ΠΙΝΑΚΑΣ 2α

45%, δηλαδή σχεδόν ο μισός αριθμός των ερω­ τώμενων, αγοράζουν βιβλία μόνο βάσει των θε­ μάτων τους, ενώ αδιαφορούν για τον τόπο κατα­ γωγής των συγγραφέων. Επίσης, βλέπουμε ότι το 26,0%, δηλαδή ο ένας στους τέσσερις ερωτώμενους, που αγοράζει εξίσου Ελλήνων και ξένων, επιδιώκει την πολύ­ πλευρη γνώση και ενημέρωση απορρίπτοντας τη μονόπλευρη και κοντόφθαλμη. Ακόμα στον Πίνακα 2α βλέπουμε ότι το 11,7% των ερωτώμενων πιστεύει ότι το βιβλίο δεν έχει σύνορα, συνεπώς δεν μπορεί να κάνει διαχωρι­ σμούς σε ελληνικά και ξένα βιβλία, ενώ το 6,4% των ερωτώμενων ενδιαφέρονται για την αλληλο­ κάλυψη των θεμάτων που τους ενδιαφέρουν.

2β. Οι λόγοι, για τους οποίους το 21,8% των αναγνωστών προτιμούν βιβλία ξένων συγ­ γραφέων φαίνονται από τις απαντήσεις τους στον Πίνακα 2β. ΠΙΝΑΚΑΣ 2β «Προτιμώ βιβλία ξένων συγγραφέων διότι:»

%

- Έχουν καλύτερη παρουσίαση και τεκ­ μηρίωση του θέματος που διαπραγμα­ τεύονται - Έχουν καλύτερο τρόπο σκέψης και έκ­ φρασης - Λόγω του είδους των βιβλίων που αγο­ ράζω - Υπάρχει μεγάλη ποικιλία θεμάτων - Για προσέγγιση της ξένης κουλτούρας - Είναι αναγκαία για τη δουλειά μου - Άλλες απαντήσεις (συνήθεια, επαφές με το εξωτερικό κ.λ,π.)

35,2 21,2 11,2 8,5 5,6 5,6 12,7 100,0

«Προτιμώ βιβλία και Ελλήνων και ξένων διότι:»

%

- Διαλέγω βάσει θέματος και όχι βάσει εθνικότητας συγγραφέα - Θέλω πολύπλευρη γνώση και ενημέρω­ ση - Το βιβλίο δεν έχει σύνορα - Με ενδιαφέρει η αλληλοκάλυψη θεμά­ των - Λόγω επαγγέλματος - Άλλες απαντήσεις - Δεν απάντησαν

45,8 26,0 11,7 6,4 2,7 5,3 2,1 100,0

Παρατηρώντας τον πίνακα 2α βλέπουμε ότι το

Παρατηρώντας τον Πίνακα 2β βλέπουμε ότι πάνω από το 1/3 των αναγνωστών, που προτι­ μούν βιβλία ξένων συγγραφέων, πιστεύουν ότι αυτά τα βιβλία έχουν σωστότερη παρουσίαση και τεκμηρίωση θέματος σε σύγκριση με αυτά των Ελλήνων. Ακόμα φαίνεται ότι πάνω από το 1/5 αυτών των ερωτώμενων πιστεύουν στην υπεροχή των ξένων συγγραφέων έναντι των Ελλήνων όσον αφορά τον τρόπο σκέψης και έκφρασής τους. Άλλοι λόγοι προτίμησης των ξένων είναι το είδος του βιβλίου, η ποικιλία θεμάτων, το ενδια­ φέρον για την προσέγγιση της κουλτούρας των ξένων αλλά και οι επαγγελματικές ανάγκες.

2γ. Οι λόγοι, για τους οποίους το 20,3% των

αφιερωμα/53 αναγνωστών προτιμούν βιβλία Ελλήνων συγγραφέων, φαίνονται από τις απαντήσεις τους στον Πίνακα 2γ. ΠΙΝΑΚΑΣ 2ν «Προτιμώ βιβλία Ελλήνων συγγραφέων διότι:»

_% - Είναι κοντά στην Ελληνική πραγματι­ κότητα 27,3 - Με εκφράζουν καλύτερα από τους ξέ­ νους 18,2 - Λόγω κοινής γλώσσας 15,1 - Έχω συνηθίσει τους Έλληνες συγγρα­ φείς 9,1 - Λόγω κοινής καταγωγής 7,6 - Με ενδιαφέρει ειδική κατηγορία βι­ βλίων 7,6 - Έχουν άμεση σχέση με τη δουλειά μου 6,0 - Άλλες απαντήσεις 9,1 100,0

Από τον παραπάνω πίνακα φαίνεται ότι το 27,3% των ερωτώμενων, που προτιμούν τους Έλληνες συγγραφείς, πιστεύουν ότι τα βιβλία τους είναι πιο κοντά στη σημερινή Ελληνική πραγματικότητα και, συνεπώς, έχουν μεγαλύτε­ ρο ενδιαφέρον. Επίσης, το 18,3% αυτών προτιμά των Ελλή­ νων διότι τους εκφράζουν καλύτερα και αμεσό­ τερα σε σχέση με τους ξένους συγγραφείς. Άλλοι λόγοι αυτής της προτίμησης είναι η κοινή γλώσσα και καταγωγή, η συνήθεια, η κα­ τηγορία βιβλίου και οι ανάγκες της δουλειάς τους.

Από τα στοιχεία του Πίνακα 3 προκύπτει ότι πάνω από 7 στους 10 αναγνώστες δεν προτιμούν συγκεκριμένους εκδοτικούς οίκους κατά τις αγο­ ρές τους, ενώ αντίθετα περίπου οι 3 στους 10 δεν αγοράζουν τυχαία, αλλά έχουν τις προτιμήσεις τους.

3α. Οι λόγοι, για τους οποίους το 70,8% του αναγνωστικού κοινού δεν προτιμά συγκε­ κριμένους εκδοτικούς οίκους όταν αγοράζει τα βιβλία του, φαίνονται στον Πίνακα 3α. ΠΙΝΑΚΑΣ 3α «Δεν προτιμώ συγκεκριμένους εκδοτικούς οίκους όταν αγοράζω βιβλία, διότι:»

- Με ενδιαφέρει το θέμα του βιβλίου και όχι ο εκδοτικός οίκος - Κοιτάω παντού για ένα καλό και φτηνό βιβλίο - Δεν με απασχολεί, δε σκέφτομαι συγκε­ κριμένους εκδοτικούς οίκους - Υπάρχει μεγάλος αριθμός εκδοτικών οί­ κων και ποικιλία εκδόσεων - Με ενδιαφέρει μόνο ο συγγραφέας - Άλλες απαντήσεις - Δεν απάντησαν

_% — 33,5 24,8 12,2 11,7 8,7 7,4 1,7 100,0

Από τον πίνακα 3α βλέπουμε ότι το 33,5% δη­ λαδή το 1/3 αυτών των αναγνωστών αγοράζουν βιβλία κυρίως βάσει θέματος, αδιαφορώντας για την πηγή έκδοσής τους. Επίσης, το 24,8% αυτών συνηθίζουν να ψά­ 3. Στόχος της ερώτησης «Προτιμάτε συγκεκριμέ­ χνουν οπουδήποτε για την αγορά ενός καλού και νους εκδοτικούς οίκους όταν αγοράζετε τα φτηνού βιβλίου. βιβλία σας;» ήταν να διαπιστώσουμε το βαθ­ Ακόμη, απάντησαν ότι αδιαφορούν για το μό προτίμησης ή μη προτίμησης του αναγνω­ «ποιόν» των εκδοτικών οίκων και ότι υπάρχει στικού κοινού σε συγκεκριμένους εκδοτικούς πλήθος εκδοτικών οίκων και εκδόσεων, έτσι οίκους, όταν αγοράζει τα βιβλία του. ώστε να μην μπορούν να ξεχωρίσουν κάποιους Οι απαντήσεις των ερωτώμενων σ’αυτή την από αυτούς. ερώτηση παρουσιάζονται στον Πίνακα 3.

3β. Οι λόγοι, για τους οποίους το 28,9% των ΠΙΝΑΚΑΣ 3 αναγνωστών προτιμούν συγκεκριμένους εκ­ «Προτιμάτε συγκεκριμένους εκδοτικούς οίκους όταν δοτικούς οίκους, όταν αγοράζουν βιβλία, αγοράζετε τα βιβλία σας;» φαίνονται στον Πίνακα 3β.

ΟΧΙ ΝΑΙ Δεν απάντησαν

Α/Α 230 94 1

% 70,8 28,9 0,3

325

100,0

QP

54/αψιερωμα ΠΙΝΑΚΑΣ 4

ΠΙΝΑΚΑΣ 36

«Πιστεύετε ότι διαβάζετε όσο Βα θέλατε;»

«Προτιμώ συγκεκριμένους εκδοτικούς οίκους όταν αγοράζω βιβλία διότι:»

% - Έχω εμπιστοσύνη στην ποιότητα των θεμάτων τους και στην επιμέλεια έκδο­ σης 44,7 - Βρίσκεις το βιβλίο που θέλεις 21,3 - Έχουν μεγάλη ποικιλία και καλές τιμές 13,8 - Λόγω του είδους του βιβλίου που με εν­ διαφέρει 8,5 - Αποφυγή αποπροσανατολισμού 5,3 - Άλλες απαντήσεις 6,4 100,0

Από τον Πίνακα 3β βλέπουμε ότι το 44,7 αυ­ τών των αναγνωστών πιστεύουν ότι υπάρχουν συγκεκριμένοι εκδοτικοί οίκοι, οι οποίοι κάνουν σωστή εκλογή και παρουσίαση θεμάτων βιβλίων, γι’ αυτό και τους προτιμούν. Επίσης, το 21,3% απάντησε ότι ο λόγος προτί­ μησης συγκεκριμένων εκδοτικών οίκων είναι ότι βρίσκουν σ’ αυτούς τα βιβλία της αρεσκείας τους, ενώ το 13,8% απάντησε ότι έχουν μεγάλη ποικιλία θεμάτων και καλύτερες τιμές με εκπτώ­ σεις και προσφορές. Από τους πίνακες 3α και 3β βγαίνει το συμπέ­ ρασμα ότι οι αναγνώστες δίνουν μεγάλη σημασία στην ποιότητα των θεμάτων και στην ποιότητα έκδοσης αυτών. Επίσης, δήλωσαν ότι θέλουν να αγοράζουν μέ­ σα από μια μεγάλη ποικιλία θεμάτων, ενώ τους ενδιαφέρει άμεσα και η φτηνή τιμή βιβλίου. Ο ερευνητής πιστεύει ότι οι εκδοτικοί οίκοι θα πρέπει να εστιάσουν τις δράστηριότητές τους σύμφωνα με τα παραπάνω συμπεράσματα, εάν θέλουν να αποκτήσουν μόνιμους πελάτες και όχι ευκαιριακούς. Άλλωστε, είναι γνωστό ότι ο εκδοτικός οίκος, που έχει καταφέρει να κερδίσει την προτίμηση μιας μερίδας του αναγνωστικού κοινού, έχει κά­ νει ένα πολύ σημαντικό βήμα για την υγιή ανά­ πτυξη και καθιέρωσή του στο χώρο του βιβλίου.

4.

«Πιστεύετε ότι διαβάζετε όσο θα θέλατε;» Η ερώτηση αυτή τέθηκε με σκοπό να εξακρι­ βώσω εάν οι αναγνώστες είναι ικανοποιημένοι από το χρόνο που αφιερώνουν για διάβασμα βι­ βλίων. Τα αποτελέσματα των απαντήσεων σ’ αυτή την ερώτηση φαίνονται στον Πίνακα 4.

ΟΧΙ ΝΑΙ

Α/Α

%

260 65

80,0 20,0

325

100,0

Παρατηρώντας τα στοιχεία του Πίνακα 4 βλέ­ πουμε ότι το 80%, δηλαδή οι οκτώ στους δέκα ερωτώμενους δε διαβάζουν όσο θα ήθελαν, ενώ μόλις το 20% πιστεύει ότι διαβάζει όσο θα ήθε­ λε.

4α. Οι λόγοι, για τους οποίους οι αναγνώστες δε διαβάζουν όσο θα ήθελαν, φαίνονται από τις απαντήσεις που έδωσαν στον Πίνακα 4α. ΠΙΝΑΚΑΣ 4α «Δε διαβάζω όσο θα ήθελα λόγω:»

_% - Έλλειψης ελεύθερου χρόνου εξαιτίας οικογενειακών και επαγγελματικών υποχρεώσεων - Προχωρημένης ηλικίας - Διασκέδασης και χόμπυ - Προσωπικής αδράνειας - Τα βιβλία είναι ακριβά - Άλλες απαντήσεις (έλλειψη χώρου, άγχος κ.λπ.)

78,4 7,3 4,2 3,9 2,7 3,5 100,0

Από τον Πίνακα 4α προκύπτει ότι το 78,4% δηλαδή πάνω από τους τρεις στους τέσσερις αναγνώστες δεν διαβάζουν όσο θα επιθυμούσαν, διότι δεν έχουν ελεύθερο χρόνο. Άλλοι λόγοι είναι η αδυναμία λόγω προχωρη­ μένης ηλικίας και οι προτιμήσεις σε άλλες ασχο­ λίες εκτός βιβλίου. Ο ερευνητής πιστεύει ότι η έλλειψη ελεύθερου χρόνου, δυστυχώς, αποτελεί μια πραγματικότη­ τα για το αναγνωστικό κοινό του σήμερα. Αυτό είναι φυσικό γιατί, όπως ξέρουμε, το με­ γαλύτερο μέρος των φίλων του βιβλίου χαρακτη­ ρίζεται από έντονη επαγγελματική και κοινωνι­ κή δραστηριότητα.

5.

Αφορμή για την ερώτηση «Πιστεύετε ότι οι

αφιερωμα/55 Έλληνες διαβάζουν αρκετά» ήταν η γενική άπο­ ψη, που φαίνεται να επικρατεί, ότι οι Έλληνες δεν αγαπούν το βιβλίο και τη γνώση που πηγάζει μέσα απ’ αυτό. Έτσι, έθεσα στους αναγνώστες την παραπάνω ερώτηση για να μάθω και τη δίκιά τους γνώμη πάνω σ’ αυτή την ομολογουμένως δυσάρεστη άποψη. Τα αποτελέσματα των απαντήσεων σ’ αυτή την ερώτηση φαίνονται στον Πίνακα 5. ΠΙΝΑΚΑΣ 5 «Πιστεύετε ότι οι Έλληνες διαβάζουν αρκετά;»

ΟΧΙ ΝΑΙ ΔΕΝ ΞΕΡΩ

Α/Α

%

305 13 7

93,8 4,0 2,2

325

100,0

Από τα στοιχεία του Πίνακα 5 βλέπουμε ότι το 93,8%,δηλαδή πάνω «πό τους εννιά στους δέ­ κα ερωτώμενους πιστεύουν ότι οι Έλληνες δεν διαβάζουν όσο θα έπρεπε, ενώ ένα πολύ μικρό ποσοστό της τάξεως του 4% αυτών απάντησε ότι οι Έλληνες διαβάζουν ικανοποιητικά. Επιβεβαιώνεται, δηλαδή, και από τις απαντή­ σεις του αναγνωστικού κοινού η υποτονική σχέ­ ση του Έλληνα με το βιβλίο. Πιο καλή απεικόνιση των απαντήσεων των αναγνωστών έχουμε στο Σχεδιάγραμμα 3.

ΣΧΕΔΙΑΓΡΑΜΜΑ 3 «ΠΙΣΤΕΥΕΤΕ ΟΤΙ ΟΙ ΕΛΛΗΝΕΣ ΔΙΑΒΑΖΟΥΝ ΑΡΚΕΤΑ;»

ΟΧΙ

93.8 %

56/αφιερωμα 5α. Οι λόγοι, για τους οποίους οι αναγνώστες να μπορεί να είναι ευκολοπρόσιτο απ’ όλους πιστεύουν ότι οι Έλληνες δεν διαβάζουν αρκε­ τους Έλληνες. Άλλες απαντήσεις ήταν η πρωτοβουλία λήψης τά, φαίνονται από τις απαντήσεις τους στον Πί­ • κατάλληλων μέτρων από πλευράς πολιτείας, η νακα 5α. ποιοτική και σύγχρονη θεματολογία των βι­ βλίων, η ίδρυση βιβλιοθηκών και η σωστή αγωγή ΠΙΝΑΚΑΣ 5α του παιδιού από το οικογενειακό του περιβάλ­ «Δεν πιστεύω ότι οι Έλληνες διαβάζουν αρκετά, λον. λόγω;» Αναλυτικά τα αποτελέσματα της παραπάνω ερώτησης δίνονται στον Πίνακα 6. %_ ΠΙΝΑΚΑΣ 6 - Εσφαλμένη νοοτροπία του Έλληνα δεν τον ωθεί στο διάβασμα 21,5 «Οι παράγοντες που κατά τη γνώμη μου θα συ­ - Δεν υπάρχει σωστή υποδομή και οργά­ ντελούσαν στην αύξηση του αναγνωστικού κοινού νωση της Παιδείας 20,3 στην Ελλάδα είναι;» - Έχουν άλλα ενδιαφέροντα εκτός βι­ βλίου, όπως TV, διασκεδάσεις και κέντρ'α 20,0 - Χαμηλό το μορφωτικό επίπεδο των Ελ­ % λήνων 14,4 - Οργανωμένη και δημιουργική παιδεία - Έλλειψη ελεύθερου χρόνου λόγω επαγ­ σ’ όλα τα στάδια εκπαίδευσης 54,5 γελματικών υποχρεώσεων 10,2 - Συστηματική προώθηση και διαφήμιση - Σκληρές οι συνθήκες ζωής 9,2 του βιβλίου και των ωφελειών του (T.V., 28,3 - Εμπειρίας από το περιβάλλον μου 7,2 εκθέσεις) - Άλλες απαντήσεις (άγνοια προσφοράς - Το βιβλίο να είναι φτηνό 20,0 βιβλίου, κλίματος, έλλειψη χρημάτων) 28,9 - Κατάλληλα μέτρα της Πολιτείας 10,8 - Δεν ξέρω 1,3 - Αλλαγή των ενδιαφερόντων του Έλλη­ να 8,9 - Ποιότητα βιβλίου ως προς το θέμα και Από τις απαντήσεις των αναγνωστών στον Πί­ την επιμέλεια έκδοσής του 8,6 νακα 5α βλέπουμε ότι η νοοτροπία που επικρα­ - Ίδρυση βιβλιοθηκών, σωστή αγωγή του . τεί σήμερα στον Έλληνα, η κακή υποδομή και παιδιού από την οικογένεια, εξάλειψη οργάνωση της παιδείας στη χώρα μας και η ανά­ αναλφαβητισμού κ.λπ.

21,9 λωση του ελεύθερου χρόνου σε διαφόρων ειδών - Δεν ξέρω 7,3 διασκεδάσεις αποτελούν τους τρεις κυριότερους λόγους για τους οποίους οι Έλληνες δεν έχουν αναπτύξει μια στενή σχέση με το βιβλίο και τη Από τις απαντήσεις των αναγνωστών, όπως μάθηση που τους προσφέρει η μελέτη αυτού. φαίνονται στον Πίνακα 6, βγάζουμε το συμπέρα­ Άλλος λόγος είναι το χαμηλό μορφωτικό επί­ σμα ότι η δημιουργική συνεργασία των επαγγελπεδο, η έλλειψη ελεύθερου χρονου και οι σημερι­ ματιών του κλάδου και της Πολιτείας σ’ όλους νές σκληρές συνθήκες ζωής, που δημιουργούν τους τομείς, που αφορούν και επηρεάζουν την άγχος, ανασφάλεια και ψυχολογική πίεση. πορεία και εξέλιξη του βιβλίου, θα βοηθούσε πράγματι αποτελεσματικά στην αύξηση του ανα­ 6. Πάνω από τους πέντε στους δέκα αναγνώ­ γνωστικού κοινού στη χώρα μας. στες, που τους υποβλήθηκε η ερώτηση «Ποιοι Πιστεύω, και από την έρευνα αυτή, ότι σήμε­ παράγοντες, κατά τη γνώμη σας θα συντελούσαν ρα η ανάγκη αυτής της συνεργασίας είναι πολύ στην αύξηση του αναγνωστικού κοινού στην Ελ­ επιτακτική εξαιτίας των διαφόρων ανησυχητι­ λάδα», απάντησαν η σωστά οργανωμένη και δη­ κών φαινομένων που παρουσιάζονται και ανα­ μιουργική παιδεία στα σχολεία σ’ όλες τις βαθμί­ πτύσσονται καθημερινώς στην κοινωνία μας και δες εκπαίδευσης από το δημοτικό έως και το πα­ που οδηγούν στον αποπροσανατολισμό από τις νεπιστήμιο. , αξίες της ανθρώπινης ζωής και της υγιούς πο­ Επίσης τρεις στους δέκα αναγνώστες απάντη­ ρείας της. σαν ότι χρειάζεται συστηματική προώθηση του Ο κίνδυνος αυτού του αποπροσανατολισμού βιβλίου από τους επαγγελματίες του κλάδου με εστιάζεται κυρίως στη νεολαία, η οποία χρειάζε­ εκθέσεις, πολιτιστικές εκδηλώσεις, με την υπο­ ται δημιουργική καθοδήγηση και πραγματική στήριξη των μέσων επικοινωνίας και κυρίως της ηθική συμπαράσταση. τηλεόρασης. Ακόμη δύο στους δέκα αναγνώστες επεσήμα- 7. Η ερώτηση «Πολύ συχνά βλέπουμε τον τουρί­ ναν την ανάγκη να είναι το βιβλίο φτηνό, ώστε στα να ταξιδεύει με ένα βιβλίο στο χέρι, πόσο

αφιερωμα/57 συχνά το βλέπετε αυτό στον Έλληνα;» τέθηκε για να δούμε την εικόνα που έχει σχηματίσει ο αναγνώστης για τη θέση που έχει το βιβλίο στην καθημερινή ζωή του Έλληνα. Ο ερευνητής πιστεύει ότι τα οπτικά ερεθίσμα­ τα που δεχόμαστε αποτελούν βασικό παράγοντα επηρεασμού και προβληματισμού, γι’ αυτό και θεώρησε αναγκαίο να υποβάλει αυτή την ερώτη­ ση στο αναγνωστικό κοινό. Οι απαντήσεις αυτής της ερώτησης φαίνονται στον Πίνακα 7.

είναι άκρως σημαντική, διότι έτσι θα μπορέ­ σει να βγάλει τα συμπεράσματά του, όσον αφορά τις δυνατότητες περαιτέρω ανάπτυξης της αγοράς του βιβλίου προς τους ήδη υπάρ­ χοντες πελάτες αυτής. Τα αποτελέσματα αυτής της ερώτησης φαίνο­ νται στον Πίνακα 8. ΠΙΝΑΚΑΣ 8 «Υπάρχουν λόγοι που σας αναγκάζουν να μην αγορά­ ζετε όσα βιβλία θα θέλατε;»

ΠΙΝΑΚΑΣ 7 «Πολύ συχνά βλέπουμε τον τουρίστα να ταξιδεύει μ’ ένα βιβλίο στο χέρι. Πόσο συχνά το βλέπετε αυτό στον Έλληνα;»

Σπάνια Λίγες φορές Ποτέ ' Συχνά Πολύ συχνά

Α/Α

%

151 147 16 10 1

46,5 45,3 4,9 3,0 0,3

325

100,0

Δυστυχώς, όπως αναμενόταν, από τα στοιχεία του παραπάνω Πίνακα η συντριπτική πλειοψηφία των αναγνωστών έχει αρνητική εικόνα όσον αφορά τη θέση του βιβλίου στις απλές καθημερι­ νές στιγμές του Έλληνα. Συγκεκριμένα το 46,5% απάντησε ότι σπάνια βλέπει τον Έλληνα με βιβλίο στο χέρι, το 45.3% λίγε: ((ορές. ενώ το δεν τον έχει δει ποτέ.. Μονάχα ένα πολύ μικρό ποσοστό της τάξεως του 3% βλέπει συχνά τον Έλληνα να ταξιδεύει συντροφιά με ένα βιβλίο. Δυστυχώς, για μια ακόμη φορά επαληθεύεται η γενική αδιαφορία που υπάρχει για το βιβλίο από το μεγαλύτερο μέρος του Ελληνικού πληθυ­ σμού. Το βιβλίο δεν έχει περάσει στη ζωή του Έλλη­ να σαν μια ευχάριστη και ωφέλιμη διακοπή από τα καθημερινά προβλήματα και άγχη της ζωής. Έτσι, λοιπόν, τα οπτικά ερεθίσματα, που δε­ χόμαστε γύρω μας, δεν προωθούν την επαφή με το βιβλίο, ενώ αντίθετα συντελούν στην αποξέ­ νωση των ανθρώπων από αυτό.

8. Η ερώτηση «Υπάρχουν λόγοι που σας ανα­ γκάζουν να μην αγοράσετε όσα βιβλία θα θέ­ λατε;» τέθηκε για να διαπιστώσω κατά πόσον το αναγνωστικό κοινό είναι ικανοποιημένο-ή όχι από τον αριθμό των βιβλίων που αγορά­ ζει. Ο ερευνητής πιστεύει ότι η διαπίστωση αυτή

ΝΑΙ ΟΧΙ

Α/Α

%

203 122

62,5 37,5

325

100,0

Από τον παραπάνω πίνακα βλέπουμε ότι το 62,5%, δηλαδή περίπου οι δύο στους τρεις ανα­ γνώστες έχουν λόγους που τους εμποδίζουν να αγοράσουν όσα βιβλία επιθυμούν, ενώ αντίθετα το 37,5% αυτών δεν έχει λόγους μη αγοράς του αριθμού των βιβλίων που τους ενδιαφέρουν.

8α. Οι λόγοι, για τους οποίους το 62,5% των αναγνωστών αναγκάζεται να μην αγοράζει όσα βιβλία θα ήθελε, φαίνονται στον Πίνα­ κα 8α. ΠΙΝΑΚΑΣ 8α «Οι λόγοι, που με αναγκάζουν να μην αγοράζω όσα βιβλία θα ήθελα, είναι;»

- Λόγω έλλειψης χρημάτων 83,2 - Χρόνος περιορισμένος λόγω διαφόρων δραστηριοτήτων 21,7 - Περιορισμένος χώρος 5,4 - Αποπροσανατολισμός λόγω κακής πλη­ ροφόρησης 3,0 - Διάφορα χόμπυ, λόγοι υγείας κ.λπ.

4,7

Ό πω ς βλέπουμε από τον παραπάνω Πίνακα, το 83,2%, δηλαδή η συντριπτική πλειοψηφία των αναγνωστών, δεν έχει τα απαραίτητα χρή­ ματα για την αγορά όσων βιβλίων θα επιθυμούΕπίσης, το 21,7%, δηλαδή οι δύο στους δέκα απάντησαν ότι έχουν λίγο χρόνο στη διάθεσή

58/αφιερωμα τους για διάβασμα, λόγω διαφόρων επαγγελμα­ τικών, οικογενειακών και κοινωνικών δραστη­ ριοτήτων. Οι επαγγελματίες παραγωγής και επεξεργα­ σίας χάρτου και έκδοσης και εμπορίας βιβλίου, καθώς και η πολιτεία θα πρέπει να αντιμετωπί­ ζουν συλλογικά το πρόβλημα της τιμής με μια σειρά ενεργειών που θα καθιστούν δυνατή τη μείωσή της. Νομίζω ότι η μείωση της τιμής των βιβλίων θα είχε ως αποτέλεσμα την αύξηση στις πωλήσει: των αντιτύπων, έτσι ώστε και να μην θίγονται τα οικονομικά συμφέροντα των επαγγελματιών του κλάδου, αλλά και να μπορούν οι αναγνώστες να αγοράζουν πιο εύκολα τα βιβλία που επιθυμούν. Όμως, για να γίνουν αυτά πραγματικότητα χρειάζεται και από την πλευρά της πολιτεία; σωστότερη οικονομική και φορολογική πολιτική.

τους, φαίνονται από τις απαντήσεις τους στον Πίνακα 9α. ΠΙΝΑΚΑΣ 9α «Τα μειονεκτήματα που επισημαίνω στο περιεχόμενο των βιβλίων που αγοράζω είναι κυρίως;»

%

- Κακή μετάφραση από το πρωτότυπο 41,2 - Το θέμα είναι ελλιπές και προχειρογραμμένο 19,8 - Λάθη εκτύπωσης 18,0 - Δυσνόητη και ασαφής γλώσσα 13,6 - Λάθη ορθογραφικά 10,7 - Έλλειψη αντικειμενικότητας και υπερ­ βολές του συγγραφέα 10,2 9. «Επισημαίνετε μειονεκτήματα στο περιεχόμε­ - Ασήμαντες λεπτομέρειες που κουράζουν νο των βιβλίων πού αγοράζετε;» τον αναγνώστη 9,6 Η ερώτηση αυτή τέθηκε από τον ερευνητή - Έλλειψη συνάφειας και σαφήνειας γε­ στους ερωτώμενους με σκοπό να διαπιστωθεί γονότων, κακή σύνταξη, γλωσσική πο­ κατά πόσο οι αναγνώστες βιβλίου εντοπίζουν ή λυμορφία κ.λπ.

22,6 δεν εντοπίζουν διάφορα μειονεκτήματα μέσα στο περιεχόμενο των βιβλίων που αγοράζουν. Οι απαντήσεις του αναγνωστικού κοινού σ’ αυτή την ερώτηση δίνονται στον Πίνακα 9. Ό πω ς βλέπουμε από τον παραπάνω Πίνακα 9α, το 41,2%, δηλαδή πάνω από τους τέσσερις στους δέκα αναγνώστες, επισημαίνουν κακές με­ ταφράσεις έργων ξένων συγγραφέων. ΠΙΝΑΚΑΣ 9 «Επισημαίνετε μειονεκτήματα στο περιεχόμενο των Επίσης, επισημαίνουν ότι τα θέματα ορισμέ­ βιβλίων πού αγοράζετε;» νων βιβλίων είναι ελλιπή και προχειρογραμμένα με δυσνόητη γλώσσα, ενώ δεν λείπουν σε με­ ρικά από αυτά και τα λάθη εκτύπωσης, όπως και τα ορθογραφικά. Α/Α % Άλλα μειονεκτήματα είναι η δυσνόητη και ΝΑΙ 177 54,5 ασαφής γλώσσα, η έλλειψη αντικειμενικότητας, ΟΧΙ 148 συνάφειας και σαφήνειας γεγονότων, τα οποία 45,5 αφορούν τους συγγραφείς των βιβλίων.

325 100,0 Από τα παραπάνω συμπεραίνω ότι οι αναγνώ­ στες έχουν και ερευνητικό και κριτικό πνεύμα, έτσι ώστε να επισημαίνουν αρκετά μειονεκτήμα­ τα στο περιεχόμενο ορισμένων βιβλίων. Ό πω ς φαίνεται καθαρά από τον παραπάνω Πρέπει, λοιπόν οι εκδότες να δώσουν ιδιαίτε­ Πίνακα, το 54,5%, δηλαδή πάνω από τους μι- ρη προσοχή στην εκλογή, επιμέλεια και παρου­ σούς αναγνώστες, που ερωτήθηκαν, επισημαί­ σίαση των θεμάτων, που εκδίδουν, εάν θέλουν νουν μειονεκτήματα στο περιεχόμενο των βι­ να αποκτήσουν την αποδοχή και εμπιστοσύνη βλίων τους, ενώ το 45,5% αυτών δεν επισημαί­ του αναγνωστικού κοινού. νουν. Μετά από συζητήσεις με ανθρώπους του χώ­ 10. Τα αποτελέσματα της ερώτησης «Προτιμάτε ρου του βιβλίου, οδηγήθηκα στο συμπέρασμα ότι το βιβλίο που διαβάζετε να είναι εμπλουτι­ η πλειοψηφία των αναγνωστών, που εντοπίζουν σμένο με σχετικές εικονογραφήσεις» δεί­ μειονεκτήματα στο περιεχόμενο, έχουν μια συνε­ χνουν ότι οι τέσσερις στους δέκα αναγνώ­ χή και πολύπλευρη επαφή με το βιβλίο. στες θέλουν τα βιβλία τους να περιέχουν και εικόνες, ενώ αντίθετα οι δύο στους δέκα δε θέλουν.

9α. Τα μειονεκτήματα, που επισημαίνουν οι αναγνώστες στο περιεχόμενο των βιβλίων Ακόμα το 38,8% αυτών απάντησε ότι δεν

αφιερωμα/59 τους ενδιαφέρει εάν το βιβλίο θα έχει ή δε θα έχει εικονογραφήσεις. Αναλυτικά τα αποτελέσματα των απαντή­ σεων των ερωτώμενων σ’ αυτή την ερώτηση φαίνονται στον Πίνακα 10. ΠΙΝΑΚΑΣ 10

Τα ποσοστά των απαντήσεων των ερωτώμε­ νων δίνονται αναλυτικά στον Πίνακα 11. ΠΙΝΑΚΑΣ 11 «Σας επηρεάζει θετικά ή αρνητικά η ποιότητα χαρτιού και βιβλιοδεσίας και γενικά η εμφάνιση για την αγο­ ρά ενός βιβλίου;»

«Προτιμάτε το βιβλίο που διαβάζετε να είναι εμπλου­ τισμένο με σχετικές εικονογραφήσεις;»

ΝΑΙ ΟΧΙ Δε μ’ ενδια­ φέρει

Α/Α

%

128 71

39,4 21,8

126

38,8

325

100,0

Από τα αποτελέσματα του παραπάνω Πίνακα φαίνεται ότι ήδη ένα μεγάλο ποσοστό των ανα­ γνωστών θέλει τα βιβλία του να έχουν εικονο­ γραφήσεις, ενώ ένα εξίσου μεγάλο ποσοστό δεν τους ενδιαφέρει. Παρατηρούμε ότι το ποσοστό των αρνηι * απαντήσεων καλύπτει μόλις το μισό των θετι. απαντήσεων. Νομίζω ότι πρέπει οι εκδοτικοί οίκοι να εμπλουτίσουν τις εκδόσεις των θεμάτων τους με εικονογραφήσεις, οι οποίες, όμως, να είναι από καλλιτεχνικής άποψης ποιοτικές και από επιστη­ μονικής άποψης κατανοητές και ολοκληρωμένες, ώστε να ξεκουράζουν και να διευκολύνουν τον αναγνώστη στο διάβασμά του. Έτσι, θα μπορέσουν να δώσουν μια νέα σύγ­ χρονη μορφή στην επιμέλεια των εκδόσεών τους και θα επηρεάσουν θετικά και τους αναγνώστες που δεν ενδιαφέρονται για τις εικονογραφήσεις στα βιβλία τους. Ο εκδοτικός οίκος, που θα εφαρμόζει την ποιοτική και πρωτότυπη εικονογράφηση στις εκ­ δόσεις τους, θα μπορέσει να διαφοροποιηθεί έ­ ντονα από τους άλλους αποκτώντας έτσι την αποδοχή και, συνεπώς, την προτίμηση από τους αναγνώστες.

11.

Τα αποτελέσματα της ερώτησης «Σας επη­ ρεάζει θετικά ή αρνητικά η ποιότητα χάρτου και βιβλιοδεσίας και γενικά η εμφάνιση για την αγορά ενός βιβλίου» έδειξαν ότι το 75,7%, δηλαδή πάνω από τρεις στους τέσσε­ ρις αναγνώστες επηρεάζεται σαφώς από την ποιότητα έκδοσης ενός θέματος, ενώ μόνο το 15,7% αυτών απάντησε ότι δεν επηρεάζεται.

ΝΑΙ ΟΧΙ Μερικές φορές Δε με απασχολεί

Α/Α

%

246 51 21 7

75,7 15,7 6,5 2,1

325

100,0

Ό πω ς προκύπτει, λοιπόν, οι σημερινοί ανα­ γνώστες είναι απαιτητικοί και δεν ικανοποιού­ νται μονάχα από ένα καλό θέμα, αλλά ζητούν και τη σωστή επιμέλεια έκδοσής του. Οδηγούμαστε, λοιπόν, στο συμπέρασμα ότι η ποιοτική παρουσίαση ενός θέματος, αποτελεί ένα πολύ σημαντικό αγοραστικό πλεονέκτημα έναντι των άλλων, διότι επηρεάζει σαφώς θετικά από την πρώτη στιγμή τον αναγνώστη. Η σωστή επιμέλεια έκδοσης αποτελεί βασικό­ τατο παράγοντα αποδοχής και καθιέρωσης ενός εκδοτικού οίκου στο χώρο του βιβλίου.

12.

Από τις απαντήσεις του δείγματος στην ερώ­ τηση «Τα βιβλία που αγοράζετε είναι σχετι­ κά με το επάγγελμά σας ή τις επαγγελματικές σας επιδιώξεις γενικότερα;» βλέπουμε ότι το 53,9%, δηλαδή πάνω από τους μισούς ανα­ γνώστες αγοράζουν βιβλία που δεν έχουν καμία σχέση με τις επαγγελματικές τους δρα­ στηριότητες, ενώ αντίθετα το 22,4% αυτών αγοράζουν βιβλία αποκλειστικά για τις ανά­ γκες του επαγγέλματος που εξασκούν ή που θέλουν να εξασκήσουν. Υπάρχει, βέβαια, και ένα ποσοστό της τάξεως του 23,7% αυτών που απάντησε ότι αγοράζει βιβλία και για ικανοποίηση της προσωπικής τους ανάγκης προς το διάβα­ σμα, αλλά και επαγγελματικούς σκοπούς. Τα αποτελέσματα της ερώτησης αυτής φαί­ νονται αναλυτικά στον Πίνακα 12.

60/αφιερωμα ΠΙΝΑΚΑΣ 12 «Τα βιβλία πού αγοράζετε είναι σχετικά με το επάγ­ γελμά σας ή με τις επαγγελματικές σας επιδιώξεις γε­ νικότερα;»

ΑΙΑ

%

γλώσσα, η προχειρότητα και οι ελλείψεις του θέ­ ματος, καθώς και η υποκειμενικότητα του συγ­ γραφέα που μεταφράζεται με διάφορες υπερβο­ λές και υπέρμετρο φανατισμό πάνω στο θέμα που διαπραγματεύεται. Ακόμη, απωθούνται από την κακή μετάφρα­ ση, από τα εκτυπιοτικά λάθη και από την υψηλή

Από τα παραπάνω, καταλήγω στο συμπέρα­ σμα ότι ο σημερινός αναγνώστης απωθείται από την κακή ποιότητα δουλειάς και από την πλευρά του εκδότη αλλά και από την πλευρά του συγ­ 77 23,7 γραφέα. Βέβαια, το εάν απωθεί περισσότερο η κακή 325 100,0 έκδοση ή η κακή συγγραφική δουλειά, αυτό εξαρτάται από τα προσωπικά κριτήρια αξιολό­ γησης που έχει διαμορφώσει μέσα του ο κάθε Ό πω ς βλέπουμε, το αναγνωστικό κοινό στη αναγνώστης. μεγάλη πλειοψηφία του αγοράζει βιβλία που δεν 14. Αφορμή για την ερώτηση «Από ποια ηλικία έχουν σχέση με τις επαγγελματικές του δραστη­ αγοράζετε βιβλία;» ήταν η άποψη που επι­ ριότητες αλλά είναι αποτέλεσμα της προσωπικής κρατεί στην κοινωνία μας ότι το αναγνωστι­ τους έλξης προς το διάβασμα και τη μάθηση. κό κοινό αποτελείται κυρίως από ανθρώ­ Αυτό, άλλωστε, διαπιστώνεται έμμεσα και πους που είχαν από μικρή ηλικία αγάπη από τις προτιμήσεις του, που όπως γνωρίζουμε, προς το διάβασμα και τη γνώση και ψυχική αφορούν κυρίως τη λογοτεχνία και την ιστορία. ικανοποίηση που πηγάζει μέσα απ’ αυτό. Έτσι θέλησα να διαπιστώσω κατά πόσο αυ­ 13. Οι απαντήσεις των αναγνωστών στην ερώτη­ τή η άποψη ανταποκρίνεται στη σημερινή ση «Τι σας απωθεί συνήθως σ’ ένα βιβλίο;» πραγματικότητα. φαίνονται αναλυτικά στον Πίνακα 13. Τα αποτελέσματα, όπως προέκυψαν από τις απαντήσεις των ερωτώμενων, παρουσιάζο­ ΠΙΝΑΚΑΣ 13 νται στον Πίνακα 14. ΟΧΙ ΝΑΙ Σχετικά και μη επαγγέλματος

175 73

53,9 22,4

«Σε ένα βιβλίο με απωθεί συνήθως;»

ΠΙΝΑΚΑΣ 14 %

- Η κακή ποιότητα χαρτιού και βιβλιοδε­ σίας και γενικά η όλη εμφάνιση του βι­ βλίου 30,8 - Η θεματολογία του βιβλίου 17,4 - Δυσνόητη και ασαφής γλώσσα 15,0 - Θέμα που είναι ελλιπές και προχειρογραμμένο 13,5 - Έλλειψη αντικειμενικότητας, υπερβο­ λές και φανατισμός του συγγραφέα 12,9 - Δε με απωθεί κάτι ιδιαίτερα 6,5 - Κακή μετάφραση από το πρωτότυπο 5,2 - Λάθη εκτύπωσης, υψηλή τιμή κ.λπ.

13,9 - Δεν απάντησαν 2,7

Ό πω ς βλέπουμε από τον Πίνακα 13, το 30,8%, δηλαδή πάνω από τους τρεις στους δέκα αναγνώστες απάντησαν ότι απωθούνται συνή­ θως από την κακή επιμέλεια έκδοσης ενός θέμα­ τος, ενώ το 17,4% από τη θεματολογία του βι­ βλίου. Επίσης, τους απωθεί η δυσνόητη και ασαφής

«Από ποια ηλικία αγοράζετε βιβλία;»

Μεταξύ 15-20 ετών Μεταξύ 21-25 ετών Μεταξύ 26-30 ετών Μεταξύ 30-40 ετών Μεταξύ 40-50 ετών Ά νω των 50 ετών

AJA

%

254 47 11 7 4 2

78,1 14,5 3,4 2,2 1,2 0,6

325

100,0

Από τα αποτελέσματα του Πίνακα φαίνεται ότι η συντριπτική πλειοψηφία των αναγνωστών άρχισαν να αγοράζουν βιβλία από μικρή ηλικία. Συγκεκριμένα, το 78,1%, δηλαδή περίπου οι οκτώ στους δέκα αναγνώστες άρχισαν να αγορά­ ζουν βιβλία από ηλικία 15 έως 20 ετών, ενώ το 14,5% αυτών από ηλικία 21-25 ετών. Μ' άλλα λόγια, το 92,6% (78,1 + 14,5) των αναγνωστών άρχισαν να αγοράζουν βιβλία κάτω από την ηλικία των 25 ετών.

αψιερωμα/61 Δυστυχώς, διαπιστώνεται ότι η γενική άποψη που επικρατεί, ότι το αναγνωστικό κοινό αποτελείται από ανθρώπους που είχαν από νεαρή ηλι­ κία αγάπη για το βιβλίο, είναι πέρα για πέρα αληθινή. Άλλωστε, αυτή η πραγματικότητα δικαιολο­ γεί και τον μικρό αριθμό του αναγνωστικού κοι­ νού σε σχέση με το σύνολο του πληθυσμού της χώρας μας. Είναι, λοιπόν, σήμερα επιτακτική ανάγκη η πολιτεία να δραστηριοποιηθεί πάνω σ’ αυτό το θέμα και να προχωρήσει στην εφαρμογή μιας σειράς ενεργειών που θα οδηγήσουν στην ευχά­ ριστη και δημιουργική επαφή του μικρού παι­ διού με το βιβλίο, ώστε να το αγαπήσει και να γίνει αναπόσπαστο στοιχείο της ζωής του. Επίσης, οι εκδοτικοί οίκοι, φυσικά σε στενή συνεργασία με τους συγγραφείς, πρέπει να δρα­ στηριοποιηθούν πάνω στην αντιμετώπιση αυτής της πραγματικότητας, προσπαθώντας για πλού­

σιες και επιμελημένες εκδόσεις παιδικών βι­ βλίων, που θα παρέχουν συγχρόνως γνώση και διασκέδαση, έτσι ώστε το παιδί να αισθανθεί το διάβασμα σαν μια έντονη προσωπική του ανάγκη. Από τα στοιχεία που έχω συλλέξει και από διάφορες συζητήσεις με επαγγελματίες του κλά­ δου, οδηγήθηκα στο συμπέρασμα ότι σήμερα στην ελληνική αγορά του βιβλίου αρχίζει να κά­ νει έντονη την παρουσία του το παιδικό βιβλίο, το οποίο μάλιστα τις περισσότερες φορές το δια­ κρίνει η ποιότητα και η πρωτοτυπία. Αυτό είναι πολύ ενθαρρυντικό και αν συνεχιστεί πιο έντονα και πιο μεθοδευμένα, πιστεύω ότι θα οδηγήσει στη σταδιακή αύξηση του αναγνωστικού κοινού με ευεργετικά αποτελέσματα στην κοινωνία μας, αλλά και βεβαίως στους επαγγελματίες του κλά­ δου των βιβλίων. Καλύτερη απεικόνιση των αποτελεσμάτων της ερώτησης 14 έχουμε στο Σχεδιάγραμμα 6.

ΣΧΕΔΙΑΓΡΑΜΜΑ 6

«ΑΠΟ ΠΟΙΑ ΗΛΙΚΙΑ ΑΓΟΡΑΖΕΤΕ ΒΙΒΛΙΑ;»

62/αφιερωμα 15.

Οι απαντήσεις των ερωτώμενων στην ερώτη­ ση «Πόσα χρήματα ξοδεύετε (κατά μέσον όρο) το μήνα για βιβλία που σας ενδιαφέ­ ρουν;» φαίνονται αναλυτικά στον Πίνακα 15. ΠΙΝΑΚΑΣ 15 «Ξοδεύω (κατά μέσον όρο) το μήνα για βιβλία:»

Μέχρι 1.000 δρχ. Από 2.000 έως 4.000 δρχ. Από 4.000 έως 6.000 δρχ. Ά νω των 6.000 δρχ.

Α/Α

%

73 149 52 51

22,5 45,8 16,0 15,7

ΠΙΝΑΚΑΣ 16 «Αγοράζω (κατά μέσον όρο) το μήνα:»

Α/Α Μέχρι 2 βιβλία Από 3 έως 4 βιβλία Από 5 έως 6 βιβλία Ά νω των 6 βιβλίων

161 94 29 41 325

% 49,6 28,9 8,9 12,6 .

100,0

Ό πω ς προκύπτει από τις απαντήσεις των ερωτώμενων στον Πίνακα 16, το 49,6%, δηλαδή περίπου οι πέντε στους δέκα αναγνώστες αγορά­ ζουν μέχρι και 2 βιβλία μηνιαίως, ενώ το 28,9% 325 100,0 αυτών, δηλαδή περίπου οι τρεις στους δέκα ανα­ γνώστες αγοράζουν από 3 έως 4 βιβλία μηνιαί­ Από την ανάλυση των απαντήσεων στον Πίνα­ ως. κα 15 προέκυψε ότι το 45,8% των αναγνωστών Επίσης, το 8,9% των ερωτώμενων απάντησε ξοδεύουν από 2 έως 4 χιλιάδες δραχμές το μήνα ότι αγοράζουν 5-6 βιβλία μηνιαίως,' ενώ το για βιβλία, ενώ το 22,5% αυτών ξοδεύουν έως 12,6% αυτών άνω των 6 βιβλίων το μήνα και χίλιες δραχμές. αντιπροσωπεύουν την ομάδα των HEAVY Επίσης, το 16,0% των αναγνωστών απάντησε USERS, δηλαδή των «υπερκαταναλωτών» του ότι ξοδεύει από 4 έως 6 χιλιάδες δραχμές το μή­ αγοραστικού κοινού. να για βιβλία, ενώ το 15,7% αυτών απάντησε ότι Σύμφωνα με τα στοιχεία που πήρα κατά τη ξοδεύει άνω των έξι χιλιάδων και αντιπροσω­ διάρκεια της έρευνας, διαπίστωσα ότι σ’ αυτή πεύουν την ομάδα των HEAVY USERS της την ομάδα ανήκουν αναγνώστες με καλή ώς άριαγοράς του βιβλίου (Σχεδιάγραμμα 7). στη οικονομική κατάσταση, αλλά και αναγνώ­ Βλέπουμε ότι, το μεγαλύτερο μέρος των ανα­ στες με μέτρια ώς κακή και, όπως χαρακτηριστι­ γνωστών ξοδεύει σχετικά λίγα χρήματα για αγο­ κά μου είπαν μερικοί από αυτούς, προτιμούν να ρά βιβλίων και πιστεύω ότι αυτό είναι αποτέλε­ στερηθούν ακόμα και το φαγητό, προκειμένου σμα της οικονομικής τους αδυναμίας για διάθε­ να αγοράσουν τα βιβλία που θέλουν να διαβά­ ση περισσοτέρων χρημάτων. σουν. Αυτό, άλλωστε, φάνηκε καθαρά από προηγού­ 17. Αφορμή για την ερώτηση «Για το ίδιο περιε­ μενη ερώτηση και, συγκεκριμένα του Πίνακα 8α, χόμενο θα επιλέγατε ένα μικρό βιβλίο τσέπης όπου πάνω από οκτώ στους δέκα ερωτώμενους (ΒΙΠΕΡ) ή ένα βιβλίο κλασικών διαστά­ απάντησαν ότι δεν αγοράζουν όσα βιβλία θα σεων;» ήταν η αυξημένη εκδοτική δραστη­ ήθελαν λόγω ελλείψεως των αναγκαίων χρημά­ ριότητα που παρατηρείται τα τελευταία χρό­ των. νια σχετικά με την έκδοση έργων κυρίως ξέ­ 16. Στόχος της ερώτησης «Πόσα βιβλία αγορά­ νων λογοτεχνών σε μικρό σχήμα. ζετε (κατά μέσον όρο) το μήνα;» ήταν να Τα αποτελέσματα των απαντήσεων σ’ αυτή δούμε ποια είναι μηνιαίως η συχνότητα αγο­ την ερώτηση φαίνονται αναλυτικά στον Πί­ ράς βιβλίων από το αναγνωστικό κοινό. νακα 17. Οι απαντήσεις των ερωτώμενων σ’ αυτή την ερώτηση φαίνονται αναλυτικά στον Πίνακα

αφιερωμα/63 ΠΙΝΑΚΑΣ 17 «Για το ίδιο περιεχόμενο βα επέλεγα:»

Ένα βιβλίο κλασικών διαστάσεων Ένα ΒΙΠΕΡ Δε μ’ ενδιαφέρει

Α/Α

%

174 90 61

53,5 28,0 18,5

325

100,0

Από τα στοιχεία του Πίνακα 17 βλέπουμε ότι το 53,5%, δηλαδή η πλειοψηφία των αναγνω­ στών προτιμούν τα βιβλία των κλασικών διαστά­ σεων, ενώ το 28,0% αυτών απάντησε ότι προτι­ μούν τα μικρά βιβλία τσέπης. Οι υπόλοιποι αναγνώστες, δηλαδή το 18,5% αυτών, απάντησαν ότι δεν τους ενδιαφέρει διό­ λου το μέγεθος του βιβλίου. Αν και το βιβλίο κλασικών διαστάσεων κρατά τα πρωτεία στην προτίμηση των αναγνωστών, δεν μπορούμε, όμως, να μην επισημάνουμε ότι το βιβλίο τσέπης έχει κάνει σημαντικά βήματα προόδου στην αγορά και ήδη έχει αποκτήσει την προτίμηση σχεδόν των τριών στους δέκα ανα­ γνωστών.

17α. Οι λόγοι, για τους οποίους το 53,5% των αναγνωστών επιλέγει για το ίδιο περιεχό­ μενο ένα βιβλίο κλασικών διαστάσεων, φαίνονται από τις απαντήσεις τους στον Πίνακα 17α. ΠΙΝΑΚΑΣ 17» «Προτιμώ ένα βιβλίο κλασικών διαστάσεων,

-

Μου αρέσει, με εκφράζει καλύτερα Έχει σωστή επιμέλεια έκδοσης Έχει μεγάλη διάρκεια ζωής Διαβάζεται άνετα λόγω μεγέθους Το θέλω για τη βιβλιοθήκη μου Έχω συνηθίσει το διάβασμά του Είναι αξιόπιστο, εμπνέει εμπιστοσύνη Δε χάνεται, αισθητικά ωραίο κ.λπ. Δεν απάντησαν

20,1 19,0 18,4 13,8 10,9 7,5 5,7 12,0 1,1

Από τα στοιχεία του Πίνακα 17α φαίνεται ότι το 20,1% των αναγνωστών προτιμούν βιβλία κλασικών διαστάσεων, διότι τους εκφράζουν καλύτερα, ενώ το 19,0% αυτών επειδή έχουν ποιοτική επιμέλεια έκδοσης σε σύγκριση με τα βιβλία τσέπης.

Επίσης, το 18,4% των αναγνωστών τα προτι­ μούν, διότι έχουν πιο μεγάλη διάρκεια ζωής, το 13,8% επειδή διαβάζονται πιο εύκολα, ενώ το 10,9% αυτών τα θέλουν στο σπίτι τους, πάνω στη βιβλιοθήκη τους. Άλλοι λόγοι προτίμησης ήταν η συνήθεια προς το διάβασμα βιβλίων κλασικών διαστά­ σεων, καθώς και η αξιοπιστία και η ωραία αι­ σθητική που τα διακρίνει.

17β. Οι λόγοι, για τους οποίους το 28,0% των αναγνωστών επιλέγει για το ίδιο περιεχό­ μενο ένα βιβλίο τσέπης, φαίνονται από τις απαντήσεις τους στον Πίνακα 17β. ΠΙΝΑΚΑΣ 176 «Προτιμώ ένα βιβλίο τσέπης (ΒΙΠΕΡ) διότι:»

-

Είναι, γενικά, πιο εύχρηστο Έχει χαμηλότερη τιμή αγοράς Δεν καταλαμβάνει πολύ χώρο Έχω συνηθίσει το διάβασμά του Είναι ελαφρύ και μεταφέρεται εύκολα Διαβάζεται οπουδήποτε Άλλες απαντήσεις

% 58,9 25,6 10,0 7,8 6,7 6,7 3,3

Από τα στοιχεία του Πίνακα 17β φαίνεται ότι το 58,9%, δηλαδή περίπου οι έξι στους δέκα αναγνώστες προτιμούν το βιβλίο τσέπης, διότι είναι πιο εύχρηστο από το βιβλίο κλασικών δια­ στάσεων, ενώ το 25,6% αυτών, διότι έχει σαφώς χαμηλότερη τιμή αγοράς. Επίσης, το 10,0% των αναγνωστών το προτι­ μούν, διότι λόγω σχήματος πιάνει λίγο χώρο, ενώ το 7,8% αυτών γιατί το έχουν συνηθίσει στο διάβασμφ. Άλλοι αναγνώστες μου είπαν ότι το προτι­ μούν το βιβλίο τσέπης γιατί μεταφέρεται και διαβάζεται εύκολα οπουδήποτε, όταν έχεις λίγο χρόνο και θέλεις να τον αφιερώσεις στο διάβα­ σμα ενός βιβλίου. Πιστεύω ότι το βιβλίο τσέπης έχει πολύ καλές προοπτικές ανάπτυξης και εξέλιξης μέσα στην αγορά, διότι· είναι και πρακτικό και φτηνό σε σχέση με τα βιβλία κλασικών διαστάσεων. Η αγορά βιβλίου τσέπης δίνει λύση στο πρό­ βλημα της έλλειψης χρόνου, διότι ο αναγνώστης μπορεί να το διαβάζει όπου και αν βρίσκεται, κάνοντας ένα ευχάριστο διάλειμμα, κάτι το οποίο δεν μπορεί να κάνει με το βιβλίο κλασικών διαστάσεων. Επίσης, το μικρό βιβλίο δίνει λύση στο πρό­ βλημα της τιμής διότι είναι φτηνό με αποτέλεσμα ο αναγνώστης να μπορεί να αγοράσε,ι μεγαλύτε­ ρο αριθμό βιβλίων, κάτι το οποίο δεν μπορεί να

64/αφιερωμα κάνει λόγω υψηλής τιμής με το βιβλίο κλασικών διαστάσεων. Βέβαια, τα βιβλία τσέπης πρέπει να είναι ποιοτικά, όσον αφορά το θέμα, τη μετάφραση και την επιμέλεια έκδοσης, για να μπορούν να έχουν τα συγκριτικά πλεονεκτήματα, που αναφέ­ ραμε, έναντι των βιβλίων κλασσικών διαστά­ σεων. Οι εκδοτικοί οίκοι, πιστεύω ότι, πρέπει να δραστηριοποιηθούν προς την κατεύθυνση του καλού βιβλίου τσέπης, διότι με αυτό τον τρόπο θα φέρουν πιο εύκολα σε άμεση επαφή το πλατύ κοινό με το βιβλίο και τη γνώση που πηγάζει απ’ αυτό. Πρέπει, λοιπόν, το βιβλίο να αποκτήσει μια σύγχρονη μορφή ακολουθώντας τις επιταγές της εξέλιξης και της ανανέωσης.

17γ. Οι λόγοι, για τους οποίους το 18,5% των αναγνωστών δεν ενδιαφέρεται για το σχήμα του βιβλίου, φαίνονται αναλυτικά από τις απαντήσεις τους στον Πίνακα 17γ. ΠΙΝΑΚΑΣ 17γ «Δεν με ενδιαφέρει το μέγεθος του βιβλίου,

%

- Ενδιαφέρομαι μόνο για το θέμα, του βι­ βλίου 60,0 - Αγοράζω οτιδήποτε, ανεξαρτήτως σχή­ ματος 14,5 - Διαβάζω το ίδιοεύκολα και τα δυο 9,8 - Μου αρέσουν και τα δυο, διαβάζω πά­ ντα σπίτι μου κ.λπ.

16,4 - Δεν απάντησαν 5,0

Από τα στοιχεία του Πίνακα 17γ βλέπουμε ότι το 60,0% αυτών των αναγνωστών απάντησαν ότι ενδιαφέρονται μόνο για το θέμα του βιβλίου, ενώ το 14,5% αυτών απάντησαν ότι αγοράζουν οτιδήποτε χωρίς να δίνουν καμιά σημασία στο σχήμα. Άλλοι απάντησαν ότι διαβάζουν εξίσου εύκο­ λα και το μικρό και το μεγάλο βιβλίο, ότι τους αρέσουν το σχήμα και των δυο και ότι διαβά­ ζουν πάντα στο σπίτι τους.

18.

«Έχετε βιβλιοπωλείο κοντά στην περιοχή που κατοικείτε;» Η ερώτηση αυτή τέθηκε από τον ερευνητή για να διαπιστωθεί εάν τα ήδη υπάρχοντα βιβλιοπωλεία καλύπτουν όλες τις περιοχές

των Δήμων της Περιφερείας Πρωτευούσης. Οι απαντήσεις των ερωτώμενων στην ερώτη­ ση αυτή φαίνονται αναλυτικά στον Πίνακα 18. ΠΙΝΑΚΑΣ 18 «Έχετε βιβλιοπωλείο κοντά στην περιοχή που κατοικείτε;»

ΝΑΙ ΟΧΙ

Α/Α 243 82

% 74,8 25,2

325

100,0

Ό πω ς βλέπουμε από τα στοιχεία του Πίνακα 18, το 74,8% δηλαδή οι τρεις στους τέσσερις αναγνώστες έχουν κοντά στην περιοχή τους βι­ βλιοπωλείο, ενώ το 25,2% αυτών των αναγνω­ στών δεν έχουν κοντά τους. Υπάρχουν, δηλαδή, περιοχές Δήμων που δεν έχουν βιβλιοπωλείο για την εξυπηρέτηση του αναγνωστικού κοινού. Πιστεύω ότι κάποιες από αυτές τις περιοχές θα εκπληρούν τις απαραίτητες προϋποθέσεις, όπως είναι η ύπαρξη αγοραστικής κίνησης και ο ικανοποιητικός αριθμός κατοίκων για τη δη­ μιουργία βιβλιοπωλείων, τα οποία θα εξυπηρε­ τούν και το αναγνωστικό κοινό, αλλά και τους μαθητές των γύρω σχολείων. Οι επαγγελματίες του κλάδου θα πρέπει να ε­ ντοπίσουν αυτές τις περιοχές και να μελετήσουν τις δυνατότητες λειτουργίας βιβλιοπωλείων σ’ αυτές.

18α. Αφορμή για την αμέσως επόμενη ερώτηση «Εάν έχετε βιβλιπωλείο κοντά σας αγορά­ ζετε βιβλία απ’ αυτό;» ήταν η εντύπωση που επικρατεί ότι οι αναγνώστες αγορά­ ζουν κυρίως τα βιβλία τους από τους εκδο­ τικούς οίκους και βιβλιοπωλεία του κέ­ ντρου της Αθήνας, όπου εκεί, όπως γνωρί­ ζουμε, βρίσκεται το μεγαλύτερο μέρος της βιβλιοπαραγωγής στην Ελλάδα. Οι απαντήσεις των αναγνωστών σ’ αυτή την ερώτηση φαίνονται στον πίνακα 18α.

αφιερωμα/65 ΠΙΝΑΚΑΣ 18α «Αγοράζετε βιβλία από το βιβλιοπωλείο της περιοχής σας;»

ΝΑΙ ΟΧΙ

Α/Α

%

137 106

56,4 43,6

243

100,0

Όπω ς βλέπουμε από τον Πίνακα 18α, το 56,4% των αναγνωστών που έχουν βιβλιοπωλείο στην περιοχή που κατοικούν, αγοράζουν βιβλία απ’ αυτό, ενώ το 43,6% αυτών δεν αγοράζουν βιβλία από την περιοχή τους. Επίσης, κατά τη διάρκεια της έρευνας πληροφορήθηκα και από τους αναγνώστες, που αγο­ ράζουν βιβλία από τα βιβλιοπωλεία της περιο­ χής τους, ότι ο αριθμός αγορών τους από αυτά είναι μικρός σε σχέση με το συνολικό αριθμό των αγορών τους, διότι προτιμούν περισσότερο τα βιβλιοπωλεία του κέντρου της Αθήνας. Διαπιστώνουμε, δηλαδή, ότι πράγματι οι εκ­ δοτικοί οίκοι και τα βιβλιοπωλεία του κέντρου της Αθήνας απορροφούν το μεγαλύτερο μέρος των συνολικών αγορών βιβλίων του αναγνωστι18β. Οι λόγοι, για τους οποίους το 43,6% των αναγνωστών δεν αγοράζουν βιβλία από τα βιβλιοπωλεία της περιοχής τους, φαίνονται αναλυτικά από τις απαντήσεις τους στον Πίνακα 18β. ΠΙΝΑΚΑΣ 18β «Δεν αγοράζω βιβλία από τα βιβλιοπωλεία της περιοχής μου, διότι»:

- Δεν έχουν μεγάλη ποικιλία θεμάτων 37,7 - Αγοράζω μόνο από τα βιβλιοπωλεία του κέντρου της Αθήνας 24,5 - Δε βρίσκω τα βιβλία που με ενδιαφέ­ ρουν 23,6 - Έχουν υψηλές τιμές τα βιβλία στα βι­ βλιοπωλεία της περιοχής μου 11,3 - Τα βιβλιοπωλεία του κέντρου κάνουν εκπτώσεις 6,6 - Δεν έχω συνηθίσει να αγοράζω από τη γειτονιά μου, πηγαίνω σε συγκεκριμένα βιβλιοπωλεία κ.λπ.

14,8 - Δεν απάντησαν 1,2

Ό πω ς βλέπουμε από τον Πίνακα 18β, το 37,7 των αναγνωστών δεν αγοράζει από τα βιβλιοπω­ λεία της περιοχής τους, διότι δεν υπάρχει μεγάλη ποικιλία θεμάτων, αλλά περιορισμένη, ενώ το 24,5% αυτών απάντησε ότι οι αγορές των βι­ βλίων τους γίνονται αποκλειστικά από βιβλιο­ πωλεία του κέντρου της Αθήνας. Επίσης, το 23,6% αυτών απάντησε ότι δε βρί­ σκει στη γειτονιά του τα βιβλία που θέλει, το 11,3% αυτών απάντησε ότι έχουν υψηλές τιμές τα βιβλία στην περιοχή του, ενώ το 6,6% αυτών ότι τα βιβλιοπωλεία του κέντρου κάνουν διάφο­ ρες εκπτώσεις στην τιμή των βιβλίων τους.

19.

Τα αποτελέσματα της ερώτησης «Θα δεχό­ σαστε ή θα κάνατε με ευχαρίστηση δώρο ένα βιβλίο;» φαίνονται από τις απαντήσεις των ερωτώμενων στον Πίνακα 19. ΠΙΝΑΚΑΣ 19 «θα δεχόσαστε ή θα κάνατε με ευχαρίστηση δώρο ένα βιβλίο;»

ΝΑΙ ΟΧΙ Εξαρτάται από τον άνθρωπο

Α/Α

%

311 6

95,7 1,8

8

2,5

325

100,0

Όπως βλέπουμε από τα στοιχεία του Πίνακα 19, το 95,7%, δηλαδή η συντριπτική πλειοψηφία των αναγνωστών θα δέχονταν ή θα έκανε με ευ­ χαρίστηση δώρα βιβλία, ενώ αντίθετα ένα παρά πολύ μικρό ποσοστό της τάξεως του 1,8 απάντη­ σε αρνητικά στην ερώτηση. Επίσης, το 2,5% αυτών απάντησε ότι αυτό εξαρτάται από τον άνθρωπο, που χαρίζει ή που σου χαρίζει ένα βιβλίο, δηλαδή από τη γνώμη που έχει για τον χαρακτήρα και την προσωπικό­ τητα αυτού του ατόμου. Πιστεύω ότι οι επαγγελματίες του κλάδου πρέ­ πει να αρχίσουν μια συστηματική συλλογική προσπάθεια με τη χρησιμοποίηση των μέσων μα­ ζικής ενημέρωσης (τηλεόραση, ραδιόφωνο) πα­ ρουσιάζοντας στο πλατύ κοινό το βιβλίο σαν ένα ευχάριστο και χρήσιμο δώρο για μικρούς και με­ γάλους ανθρώπους. Άλλωστε, όπως φαίνεται και από τον Πίνακα 19, η συντριπτική πλειοψη­ φία του αναγνωστικού κοινού είναι έτοιμη να στηρίξει αυτή την προσπάθεια.

20. Ία αποτελέσματα της ερώτησης «Αγοράζετε περιοδικά συχνά;» φαίνονται από τις απα­ ντήσεις των αναγνωστών στον Πίνακα 20.

66/αφιερωμα Ό πω ς βλέπουμε στον Πίνακα 20α, το 55,2%, δηλαδή πάνω από τους πέντε στους δέκα ανα­ γνώστες αγοράζουν περιοδικά ποικίλης ύλης, το 27,9% αυτών αγοράζει επιστημονικά, ενώ το 19,1% αυτών κυρίως πολιτικά. Επίσης, το 16,8% των αναγνωστών απάντησε ότι αγοράζει λογοτεχνικά και το 10,4% αυτών αγοράζει οικονομικά. Ακόμα, απάντησαν ότι αγοράζουν ξενόγλωσ­ σα, μόδας, καθώς και περιοδικά ειδικού τύπου.

ΠΙΝΑΚΑΣ 20 «Αγοράζετε περιοδικά συχνά;»

ΝΑΙ ΟΧΙ

Α/Α

%

172 153

53,0 47,0

325

100,0

Ό πω ς προκύπτει από τον Πίνακα 20, το 53,0% των αναγνωστών απάντησε ότι αγοράζει συχνά περιοδικά, ενώ το 47,0% αυτών απάντησε ότι δεν αγοράζει συχνά. Αυτό σημαίνει ότι πάνω από τους μισούς αναγνώστες ξοδεύουν χρήματα για αγορές περιοδικών και αφιερώνουν χρόνο για το διάβασμά τους και αυτό, φυσικά, έχει άμεσες επιπτώσεις στην αγορά των βιβλίων. Τα περιοδικά, και κυρίως τα ποικίλης ύλης, έρχονται σε άμεση επαφή με το πλατύ κοινό λό­ γω τη συχνής διαφήμισής τους από αφίσες, τη­ λεόραση και ραδιόφωνο, κάτι που δε συμβαίνει με τις εκδόσεις νέων θεμάτων βιβλίων. Οι αναγνώστες, όπως πληροφορήθηκα, αγο­ ράζουν περιοδικά για την ενημέρωσή τους πάνω σε τρέχοντα ζητήματα και σε πρόσωπα κυρίως της πολιτικής και κοινωνικής ζωής του τόπου, αλλά και για ενημέρωση πάνω σε ειδικά θέματα, που έχουν σχέση με τις επαγγελματικές τους ασχολίες ή τα εξωεπαγγελματικά τους ενδιαφέ­ ροντα.

20α. Η αμέσως επόμενη ερώτηση «Εάν αγοράζε­ τε, τι είδους περιοδικά αγοράζετε;» τέθηκε με σκοπό να εξακριβώσω ποια είδη περιο­ δικών προτιμάει περισσότερο το σημερινό αναγνωστικό κοινό. Η κατανομή των ποσοστών ανά είδος πε­ ριοδικών, όπως προέκυψε από την ανάλυ­ ση των απαντήσεων σ’ αυτή την ερώτηση, φαίνονται στον Πίνακα 20α. ΠΙΝΑΚΑΣ 20α «Αγοράζω περιοδικά κυρίως:»

Ποικίλης ύλης Επιστημονικά Πολιτικά Λογοτεχνικά Οικονομικά Ξενόγλωσσα Μόδας Ειδικού τύπου Άλλα είδη

% 55,2 27,9 19,1 16,8 10,4 9,3 9,3 7,0 8,7

21.

«Σας παρότρυναν οι γονείς σας στο διάβα­ σμα βιβλίων;» Με την ερώτηση αυτή ο ερευνητής θέλησε να μάθει το ποσοστό των αναγνωστών που προωθήθηκαν ή δεν προωθήθηκαν από το οικογενειακό τους περιβάλλον προς τη μελέ­ τη βιβλίων. ' Οι απαντήσεις των ερωτώμενων στην ερώτη­ ση αυτή φαίνονται αναλυτικά στον Πίνακα 21 .

ΠΙΝΑΚΑΣ 21 «Σας παρότρυναν οι γονείς σας στο διάβασμα βι­ βλίων;»

Α/Α ΝΑΙ ΟΧΙ Κράτησαν ουδέτερη στάση Ήταν αδιάφοροι, δε θυμάμαι, κ.λπ.

%

178 105

54,8 32,3

23

7,1

10

5,8

325

100,0

Παρατηρώντας τον Πίνακα 21, βλέπουμε ότι το 54,8% των αναγνωστών απ«ντ»ιε ότι πράγ­ ματι οι γονείς τους τούς είχαν π«ρ< ρύνει προς τη μελέτη βιβλίων, ενώ το 32,3% α<\ απάντη­ σε αρνητικά. Επίσης, το 7,1% των αναγνωστών .στάντησε ότι οι γονείς τους είχαν κρατήσει ουδέ ρη στά­ ση πάνω σ’ αυτό το θέμα, ενώ το 5,8: αυτών απάντησε ότι ήταν αδιάφοροι ή ότι δε θυ, ύνται λόγω ηλικίας. Πιστεύω, παρά τη θετική απάντηση της πλειοψηφίας των αναγνωστών στην παραπάνω ερώτη­ ση, ότι το ποσοστό των γονέων που δεν παρό­ τρυναν τα παιδιά τους ή ήταν ουδέτεροι και αδιάφοροι είναι πολύ μεγάλο και σίγουρα καθό­ λου ενθαρρυντικό για την Ελληνική κοινωνία του σήμερα.

αφιερωμα/67 Η πολιτεία πρέπει να δραστηριοποιηθεί έντο­ να στην αντιμετώπιση αυτού του προβλήματος παίρνοντας τα κατάλληλα μέτρα, που θα οδηγή­ σουν σταδιακά στη θεαματική μείωση αυτού του ποσοστού. Ένας τρόπος μείωσης αυτού του ποσοστού νομίζω ότι είναι τα οργανωμένα σεμινάρια για τη σωστή αγωγή του παιδιού προς τους γονείς των μαθητών του δημοτικού σχολείου, καθώς και η προώθηση της ιδέας της αξίας του βιβλίου για την πνευματική και ψυχική καλλιέργεια του ανθρώπου από τα μέσα μαζικής ενημέρωσης και από τις εκδόσεις ποιοτικών ενημερωτικών εντύ­ πων και φυλλαδίων. Επίσης, οι επαγγελματίες του βιβλίου πρέπει να φροντίσουν να εκδίδουν ποιοτικά και ευχάρι­ στα θέματα παιδικών βιβλίων, ώστε να κεντρί­ ζουν και το ενδιαφέρον του παιδιού, αλλά και το ενδιαφέρον του γονέα που αδιαφορεί για την πραγματική σωστή ανατροφή του παιδιού του.

22.

τουβουλία μια πλούσια και ποιοτική βιβλιοθή­ κη. Από συζητήσεις που είχα κατά τη διάρκεια της έρευνας, πληροφορήθηκα ότι μερικοί από τους αναγνώστες είχαν πολύ μεγάλο αριθμό βι­ βλίων, δηλαδή της τάξεως των δυο χιλιάδων βι­ βλίων και άνω και ότι ήταν συλλέκτες σπάνιων βιβλίων Ελλήνων και ξένων συγγραφέων και εκ­ δοτών.

23.

Η ερώτηση «Διαβάζουν οι γονείς σας βι­ βλία;» τέθηκε για να δούμε κατά πόσο οι γο­ νείς των αναγνωστών έχουν ή δεν έχουν άμε­ ση επαφή με το βιβλίο. Ο ερευνητής πιστεύει ότι οι συνήθειες και τα ενδιαφέροντα των γονέων παίζουν πρωτεύο­ ντα ρόλο στη διαμόρφωση του χαρακτήρα και στην επιλογή ενδιαφερόντων των παι­ διών τους. Οι απαντήσεις των αναγνωστών σ’ αυτή την ερώτηση φαίνονται αναλυτικά στον Πίνακα 23.

Η ερώτηση «Ποια η θέση του βιβλίου μέσα στην οικογένειά σας;» ήταν η συνέχεια της προηγούμενης ερώτησης και ο στόχος μου ήταν να διαπιστώσω το ποσοστό των ανα­ γνωστών που έχουν πράγματι δώσει στο βι­ βλίο τη θέση που του αξίζει μέσα στο οικο­ γενειακό τους περιβάλλον. Τα αποτελέσματα των απαντήσεων σ’ αυτή την ερώτηση φαίνονται αναλυτικά στον Πί­ ΝΑΙ νακα 22. ΟΧΙ ΠΙΝΑΚΑΣ 22

ΠΙΝΑΚΑΣ 23 «Διαβάζουν οι γονείς σας βιβλία;»

Α/Α

%

188 137

57,8 42,2

325

100,0

«Ποια η θέση του βιβλίου μέσα στην οικογένεια σας;»

Πλούσια βιβλιοθήκη Μικρός Αριθμός Ανύπαρκτη

AJA

%

226 97 2

69,5 29,9 0,6

325

100,0

Ό πω ς μπορεί κάποιος να διαπιστώσει, παρα­ τηρώντας τον Πίνακα 22, το 69,5%, δηλαδή οι επτά στους δέκα αναγνώστες, απάντησαν ότι έχουν σπίτι τους πλούσια βιβλιοθήκη, ενώ το 29,9% αυτών, δηλαδή οι τρεις στους δέκα, απά­ ντησαν ότι η βιβλιοθήκη τους έχει μικρό αριθμό βιβλίων. Επισημαίνω ότι οι περισσότεροι αναγνώστες, που απάντησαν ότι έχουν μικρό αριθμό βιβλίων, ήταν νέοι άνθρωποι, οι οποίοι προσπαθούν να δημιουργήσουν αποκλειστικά με δική τους πρω-

Ό πω ς βλέπουμε στον Πίνακα 23, το 57,8%, δηλαδή περίπου οι έξι στους δέκα αναγνώστες απάντησαν ότι οι γονείς τους διαβάζουν βιβλία, ενώ αντίθετα το 42,2% αυτών απάντησε ότι δε διαβάζουν οι γονείς τους. Οι παρακάτω Πίνακες 23α και 23β μας δεί­ χνουν αναλυτικά κατά πόσο επηρεάστηκε το 57,8% των αναγνωστών από το γεγονός ότι οι γονείς τους διαβάζουν βιβλία και, επίσης, κατά πόσο επηρεάστηκαν το 42,2% των αναγνωστών από το γεγονός ότι οι γονείς τους δε διαβάζουν βιβλία.

68/αφιερωμα ΠΙΝΑΚΑΣ 23α «Πόσο σας επηρέασε ότι οι γονείς σας διαβάζουν βιβλία;»

% Πολύ Λίγο Καθόλου Άλλες απαντήσεις

52,2 27,7 18,0 2,1

βάζουν, ενώ, αντίθετα, το 19,6% αυτών απάντη­ σε ότι επηρεάστηκε σε πολύ μεγάλο βαθμό απ' αυτό το γεγονός. Ακόμα το 18,3% των αναγνωστών απάντησε ότι οι γονείς τους επηρέασαν σε μικρό βαθμό τη συμπεριφορά τους προς το διάβασμα βιβλίων.

24. Η ερώτηση «Διαβάζετε βιβλία από βιβλιοθή­ κες;» τέθηκε για να διαπιστώσω κατά πόσο οι αναγνώτες προτιμούν τις βιβλιοθήκες για το διάβασμά τους. Τα αποτελέσματα της ερώτησης αυτής φαί­ νονται αναλυτικά στον Πίνακα 24.

100,0

ΠΙΝΑΚΑΣ 24 «Διαβάζετε βιβλία από βιβλιοθήκες;»

Όπω ς προκύπτει από τον Πίνακα 23α, το 52,2%, δηλαδή πάνω από τους πέντε στους δέκα αναγνώστες απάντησαν ότι επηρεάστηκαν πολύ θετικά προς το διάβασμα από τους γονείς τους που διαβάζουν βιβλία, ενώ το 27,7% των ανα­ γνωστών απάντησαν ότι επηρεάστηκαν λίγο από τους γονείς τους, όσο αφορά την επαφή τους με το βιβλίο. Επίσης, τονίζουμε ότι το 18,0% των αναγνω­ στών απάντησε ότι δεν επηρεάστηκε καθόλου από τους γονείς, αλλά ότι η έλξη τους προς το βιβλίο είναι αποκλειστικά δική τους επιλογή, που ήρθε να ικανοποιήσει την ανάγκη τους για μάθηση. Από τα αποτελέσματα αυτής της ερώτησης μπορούμε να οδηγηθούμε στο συμπέρασμα ότι πράγματι οι γονείς που διαβάζουν βιβλία επη­ ρεάζουν θετικά σε σημαντικό βαθμό τα παιδιά τους προς το διάβασμα. ΠΙΝΑΚΑΣ 23β «Πόσο σας επηρέασε ότι οι γονείς σας δεν διαβάζουν βιβλία;»

ΟΧΙ ΝΑΙ

Α/Α

%

231 94

71,4 28,6

325

100,0

Οι απαντήσεις του Πίνακα 24 μου δείχνουν ότι πάνω από τους επτά στους δέκα αναγνώστες απάντησαν ότι δεν διαβάζουν βιβλία από βι­ βλιοθήκες, ενώ, αντίθετα, περίπου οι τρεις στους δέκα απάντησαν ότι διαβάζουν σ’ αυτές. Συνεπώς, καταλήγουμε στο συμπέρασμα ότι ένα μικρό μέρος του αναγνωστικού κοινού δια­ βάζει από τις βιβλιοθήκες.

24α. Οι λόγοι, για τους οποίους το 71,4% των αναγνωστών, που ρωτήθηκαν, δεν διαβά­ ζουν βιβλία από βιβλιοθήκες, φαίνονται αναλυτικά στον Πίνακα 24α. ΠΙΝΑΚΑΣ 24α «Δεν διαβάζω βιβλία από βιβλιοθήκες, διότι:»

% Καθόλου Πολύ Λίγο Άλλες απαντήσεις

60,6 19,6 18,3 1,5 100,0

Όπως φαίνεται από τον Πίνακα 23β, το 60,6% δηλαδή πάνω από τους έξι στους δέκα αναγνώστες απάντησαν ότι δεν επηρεάστηκαν καθόλου, όσον αφορά την επαφή τους με το βι­ βλίο, από το γεγονός ότι οι γονείς τους δεν δια­

_% - Δεν έχω χρόνο, λόγω επαγγελματικών και οικογενειακών υποχρεώσεων - Προτιμώ να αγοράζω και να διαβάζω σπίτι μου τα βιβλία που θέλω - Δε συνηθίζω να πηγαίνω σε βιβλιοθήκες - Υπάρχουν λίγες βιβλιοθήκες - Δεν υπάρχει κοντά στην περιοχή μου βι­ βλιοθήκη - Δεν λειτουργούν σωστά, ώστε να εξυπη­ ρετούν τις ανάγκες του κοινού - Δεν υπήρξε ανάγκη για να απευθυνθώ σε βιβλιοθήκη - Άλλες απαντήσεις - Δεν απάντησαν

36,7 19,9 9,6 8,2 7,0 5,6 4,8 10,8 2,8

αφιερωμα/69 Ό πω ς βλέπουμε από τον Πίνακα 24α, το 36,7% των αναγνωστών δεν διαβάζουν βιβλία από βιβλιοθήκες, διότι δεν έχουν ελεύθερο χρό­ νο, ενώ το 19,9% αυτών, διότι προτιμούν να αγοράζουν και να διαβάζουν σπίτι τους τα βι­ βλία που προτιμούν. Επίσης, το 9,6% των αναγνωστών δεν διαβά­ ζουν σε βιβλιοθήκες, διότι δε συνηθίζουν να πη­ γαίνουν, το 8,2% διότι υπάρχουν λίγες, ενώ το 7,0% αυτών διότι δεν υπάρχουν κοντά στην πε­ ριοχή τους. Άλλοι απάντησαν ότι οι βιβλιοθήκες δεν λει­ τουργούν σωστά και ότι δεν υπήρξε ανάγκη για να απευθυνθούν σ’ αυτές. Νομίζω ότι η πολιτεία πρέπει να εκσυγχρονίσει το σύστημα λειτουργίας των βιβλιοθηκών, ώστε να εξυπηρετούν άμεσα το πλατύ κοινό μέσα σ’ ένα ευχάριστο περιβάλ­ λον. Επίσης, να γίνει εμπλουτισμός των βιβλιοθη­ κών με ποιοτικά και σύγχρονα θέματα βιβλίων και να εφαρμοστεί σε έκταση ο δανεισμός των βιβλίων τους, ώστε να διευκολυνθεί σημαντικά η επαφή του πλατιού κοινού με το βιβλίο. Ακόμη, να γίνει ενημέρωση από το ραδιόφωνο και την τηλεόραση για τις βιβλιοθήκες που υπάρχουν και για την προσφορά τους στο κοινω­ νικό σύνολο. Σημειώνω ότι, σύμφωνα με τα στοιχεία της Στατιστικής Υπηρεσίας του Υπουργείου Πολιτι­ σμού και Επιστημών, υπάρχουν σε όλη την Ελ­ λάδα 615 βιβλιοθήκες. Από αυτές, οι 133 βρί­ σκονται στην Περιφέρεια Πρωτευούσης και εί­ ναι 1 Εθνική, 43 Γενικές και 89 Ειδικές Βιβλιο­ θήκες.

24β. Οι λόγοι, για τους οποίους το 28,6% των αναγνωστών διαβάζουν βιβλία από βιβλιο­ θήκες, φαίνονται αναλυτικά στον Πίνακα 246. ΠΙΝΑΚΑΣ 24β «Διαβάζω βιβλία από βιβλιοθήκες, διότι;»

% - Βρίσκεις βιβλία που δεν μπορείς να αγοράσεις λόγω της παλαιότητάς τους - Δεν έχω αρκετά χρήματα για να τα αγοράζω - Παίρνω πληροφορίες για εργασίες της δουλειάς μου - Υπάρχει μεγάλη ποικιλία 0ι6λίων - Μου αρέσει το περιβάλλον της βιβλιο­ θήκης - Είναι κοντά στην περιοχή μου - Άλλες απαντήσεις - Δεν απάντησαν

46,8 23,4 19,2 8,5 6,4 4,3 10,6 2,2

Ό πω ς παρατηρούμε στον παραπάνω Πίνακα, το 46,8% του δείγματος, δηλαδή σχεδόν οι μισοί αναγνώστες διαβάζουν από βιβλιοθήκες, διότι βρίσκουν βιβλία που τους ενδιαφέρουν άμεσα και τα οποία, λόγω της παλαιότητάς τους, δεν μπορούν να τα βρουν στα βιβλιοπωλεία. Επίσης, το 23,4% των αναγνωστών διαβάζουν σ’ αυτές, διότι δεν έχουν τα απαραίτητα χρήμα­ τα για να αγοράσουν τα βιβλία που τους ενδια­ φέρουν, ενώ το 19,2% αυτών, διότι θέλουν στοι­ χεία για διάφορες μελέτες πάνω στο επάγγελμά τους.

25.

«Επισκέπτεστε τις εκθέσεις βιβλίου;» Η ερώτηση αυτή τέθηκε από τον ερευνητή με σκοπό να διαπιστώσει εάν το αναγνωστικό κοινό έχει έντονη παρουσία στον χώρο των εκθέσεων. Οι απαντήσεις των αναγνωστών σ’ αυτή την ερώτηση φαίνονται αναλυτικά στον Πίνακα 25. ΠΙΝΑΚΑΣ 25 «Επισκέπτεστε τις εκθέσεις βιβλίου;»

Συχνά Σπάνια Λίγες φορές Πολύ συχνά Ποτέ

Α/Α

%

133 63 59 37 33

40,9 19,4 18,1 11,4 10,2

325

100,0

Ό πω ς μπορεί κανείς να παρατηρήσει από τα στοιχεία του Πίνακα 25, το 40,9% δηλαδή πάνω από τους τέσσερις στους δέκα αναγνώστες επι­ σκέπτονται συχνά τις εκθέσεις, ενώ το 19,4% αυ­ τών, δηλαδή περίπου οι δύο στους δέκα σπάνια. Επίσης, το 18,1 αυτών τις επισκέπτονται λίγες φορές, το 11,4% αυτών πολύ συχνά, ενώ το υπό­ λοιπο 10,2% δεν τις επισκέπτονται ποτέ. Έτσι, λοιπόν, από τα αποτελέσματα της ερώ­ τησης, μπορούμε να πούμε ότι η πλειοψηφία των αναγνωστών επισκέπτεται συχνά τις εκθέσεις βι­ βλίου. Πρέπει, όμως, να επισημάνουμε ότι υπάρχει και μια μερίδα των αναγνωστών που δεν επισκέπτεται ποτέ αυτές τις εκθέσεις.

25α. Οι λόγοι, για τους οποίους το 40,9% των αναγνωστών επισκέπτονται συχνά τις εκθέ­ σεις βιβλίου, φαίνονται αναλυτικά στον Πίνακα 25α.

70/αφιερωμα ΠΙΝΑΚΑΣ 25α «Επισκέπτομαι συχνά τις εκθέσεις βιβλίου,

%

- Για ενημέρωση των νέων εκδόσεων του βιβλίου 75,2 - Γιατί βρίσκω όλα τα βιβλία συγκεντρω­ μένα 6,7 - Για αγορές βιβλίων λόγω καλύτερων τι­ μών 6,7 - Γιατί μου προκαλούν το ενδιαφέρον 5,3 - Γιατί μου αρέσει το περιβάλλον των εκ­ θέσεων 4,5 - Άλλες απαντήσεις 3,8 - Δεν απάντησαν 1,5 Ό πω ς φαίνεται στον παραπάνω Πίνακα, οι τρεις στους τέσσερις αναγνώστες επισκέπτονται συχνά τις εκθέσεις για να ενημερωθούν για την εκδοτική δραστηριότητα του βιβλίου. Ακόμα, διότι έχουν την ευκαιρία να δουν όλα τα βιβλία συγκεντρωμένα, καθώς και να αγορά­ σουν απ’ αυτές λόγω καλύτερων τιμών από τα βιβλιοπωλεία. Οι εκδότες θα πρέπει με μια σειρά προωθητικών ενεργειών και διαφήμιση να τονίσουν αυτά τι< πλεονεκτήματα που προσφέρουν οι εκθέσεις, ν« αυζηθεί το ενδιαφέρον του πλατιού κοι­ νού.

25ο Οι λόγοι, για τους οποίους το 19,4% των νωστών επισκέπτονται σπάνια τις εκι; βιβλίου, φαίνονται αναλυτικά στον Πίνακα 25β. ΠΙΝΑΚΑΣ 25β «Επισκέπτομαι τις εκθέσεις βιβλίου σπάνια, λόγω κυρίωςι» %

- Έλλειψης χρόνου λόγω επαγγελματικών και οικογενειακών υποχρεώσεων 44,4 - Γιατί δεν συνηθίζω να πηγαίνω σε εκθέ­ σεις 15,9 - Γιατί δεν μου αρέσουν αυτές οι εκθέσεις 11,1 - Γιατί προτιμώ να πηγαίνω στα βιβλιο­ πωλεία 9,5 - Λόγω έλλειψης σωστής ενημέρωσης για τις εκθέσεις 7,9 - Άλλες απαντήσεις (λίγες εκθέσεις κ.λπ.) . " 17,5 - Δεν απάντησαν 3,4

Ο κυριότερος λόγος που το 44,4% των ανα­ γνωστών επισκέπτονται σπάνια τις εκθέσεις βι­ βλίου, είναι η έλλειψη χρόνου λόγω επαγγελμα­ τικών και οικογενειακών υποχρεώσεων. Άλλοι λόγοι είναι ότι δεν συνηθίζουν να τις επισκέπτονται, ότι δεν τους αρέσουν και ότι προτιμούν να βλέπουν τα βιβλία μέσα στα βι­ βλιοπωλεία.

25γ. Οι λόγοι, για τους οποίους το 18,1% των αναγνωστών επισκέπτονται λίγες φορές τις εκθέσεις, φαίνονται αναλυτικά στον Πίνα­ κα 25γ. ΠΙΝΑΚΑΣ 25γ «Επισκέπτομαι τις εκθέσεις βιβλίου λίγες φορές, κυρίως:»

% - Λόγω έλλειψης χρόνου σε επαγγελματι­ κές και οικογενειακές υποχρεώσεις 30,5 - Γ ι α ενημέρωση των εκδόσεων του βι­ βλίου 18,5 - Γιατί δεν συνηθίζω να πηγαίνω σε εκθέ­ σεις 13,6 - Γιατί είναι λίγες οι εκθέσεις του βιβλίου 11,9 - Γιατί βρίσκω μόνος μου τα βιβλία που θέλω 8,5 - Γιατί δεν πληροφορούμαι γι’ αυτές 6,8 - Άλλες απαντήσεις 16,9 - Δεν απάντησαν 3,4 Ό πω ς προκύπτει από τον παραπάνω Πίνακα 25γ, οι τρεις στους δέκα αναγνώστες επισκέπτο­ νται λίγες φορές τις εκθέσεις, γιατί δεν έχουν χρόνο, ενώ περίπου οι δύο στους δέκα για μία ενημέρωση των εκδόσεων του βιβλίου. Επίσης, το 13,6% αυτών δεν συνηθίζουν να πηγαίνουν σε εκθέσεις, ενώ το 11,9% γιατί οι εκ­ θέσεις βιβλίου είναι λίγες. Ακόμη, γιατί βρίσκουν μόνοι τους από διάφο­ ρα μέρη τα βιβλία που τους ενδιαφέρουν και γιατί δεν έχουν επαρκή πληροφόρηση γι’ αυτές για το πότε και πού γίνονται κάθε φορά.

25δ. Οι λόγοι, για τους οποίους το 11,2% των αναγνωστών επισκέπτονται πολύ συχνά τις εκθέσεις, φαίνονται αναλυτικά στον Πίνα­ κα 25δ.

αφιερωμα/71 ΠΙΝΑΚΑΣ 25δ «Επισκέπτομαι τις εκθέσεις βιβλίου πολύ συχνά, κυρίως:»

%

- Γ ι α ενημέρωση των εκδόσεων του βι­ βλίου 75,6 - Λόγω μεγάλης ποικιλίας βιβλίων 16,2 - Γιατί το περιβάλλον σ’ αυτές είναι ευχά­ ριστο 13,5 - Για αγορά νέων βιβλίων 10,8 - Για επαγγελματικούς λόγους 5,4 - - Λ/ 7 : απαντήσεις 5,4

’Οπως βλέπουμε στον Πίνακα 25δ, οι τρεις στους τέσσερις αναγνώστες επισκέπτονται πολύ συχνά τις εκθέσεις για την πλήρη ενημέρωση τους πάνω στις εκδόσεις θεμάτων βιβλίου. Επίσης, το 16,2% αυτών, διότι έχουν μεγάλη ποικιλία θεμάτων, ενώ το 13,5% γιατί τους αρέ­ σει το περιβάλλον τους. Ακόμα, τις επισκέπτονται για να αγοράσουν νέα θέματα βιβλίων, καθώς και για διάφορους επαγγελματικούς λόγους.

25ε. Οι λόγοι για τους οποίους το 10,2% των αναγνωστών δεν επισκέπτονται ποτέ τις εκ­ θέσεις βιβλίου, φαίνονται αναλυτικά στον Πίνακα 25ε. ΠΙΝΑΚΑΣ 25ε «Δεν επισκέπτομαι ποτέ τις εκθέσεις βιβλίου, κυρίως:» %

- Λόγω έλλειψης χρόνου από επαγγελματι­ κές και οικογενειακές υποχρεώσεις 36,4 - Γιατί είμαι ενημερωμένος για τα βιβλία που με ενδιαφέρουν 30,3 - Γιατί δε μου αρέσουν οι εκθέσεις 12,2 - Γιατί δε με απασχολούν οι εκθέσεις 12,2 - ’Αλλες απαντήσεις 9,0 - Δεν απάντησαν 3,0

Όπω ς βλέπουμε στον Πίνακα 25ε, οι κυρτότε­ ροι λόγοι που οι αναγνώστες δεν επισκέπτονται ποτέ τις εκθέσεις είναι η έλλειψη ελεύθερου χρό­ νου και η εκ των προτέρων ενημέρωσή τους πά­ νω στα νέα θέματα βιβλίων. Επίσης, γιατί δεν τους αρέσει ο τρόπος προω-

θησης του βιβλίου από αυτές τις εκθέσεις και, έτσι, τις αντιμετωπίζουν με πλήρη αδιαφορία. Κατά τη διάρκεια της έρευνας, διαπίστωσα ότι πολλοί από αυτούς τους αναγνώστες είχαν πολύ στενή σχέση με το βιβλίο, ώστε να ξέρουν τις εκδόσεις νέων θεμάτων από την πρώτη κιό­ λας εβδομάδα της κυκλοφορίας τους στο εμπό­ ριο.

26.

Με την ερώτηση «Πιστεύετε ότι οι εκθέσεις βιβλίου συντελούν αποτελεσματικά στην προώθησή του;» στόχευα στο να διερευνήσω κατά πόσο το αναγνωστικό κοινό έχει απο­ δεχτεί τις εκθέσεις σαν ένα ισχυρό θεσμό προβολής του βιβλίου. Οι απαντήσεις των αναγνωστών σ’ αυτή την ερώτηση, φαίνονται αναλυτικά στον Πίνακα 26. ΠΙΝΑΚΑΣ 26 «Πιστεύετε ότι οι εκθέσεις βιβλίου συντελούν αποτελεσματικά στην προώθησή του;»

ΝΑΙ ΟΧΙ Δεν ξέρω

Α/Α

%

218 93 14

67,1 28,6 4,3

325

100,0

’Οπως βλέπουμε στον Πίνακα 26, το 67,1%, δηλαδή περίπου οι επτά στους δέκα αναγνώστες πιστεύουν ότι οι εκθέσεις βοηθούν αποτελεσμα­ τικά στην προώθηση του βιβλίου, ενώ το 28,6% αυτών απάντησαν αρνητικά. Επίσης, ένα μικρό ποσοστό, δηλαδή το 4,3% αυτών, δεν γνωρίζουν εάν οι εκθέσεις προωθούν αποτελεσματικά την επαφή του πλατιού κοινού με το βιβλίο.

26α. Οι λόγοι, για τους οποίους το 67,1% των αναγνωστών πιστεύουν ότι οι εκθέσεις συ­ ντελούν αποτελεσματικά στην προώθηση του βιβλίου, φαίνονται αναλυτικά στον Πί­ νακα 26α.

72/αφιερωμα ΠΙΝΑΚΑΣ 26α

ΠΙΝΑΚΑΣ 26β

«Πιστεύω ότι οι εκθέσεις συντελούν αποτελεσματικά στην προώθηση του βιβλίου, διότι:»

«Πιστεύω ότι οι εκθέσεις δεν συντελούν αποτελεσματι­ κά στην προώθηση του βιβλίου, διότι:»

%

- Ενημερώνεται ο κόσμος για παλιές και νέες εκδόσεις ϋιβλίων 23.0 - Έρχεται το κοι νό σε άμεση επαφή με το βιβλίο 22 νΠ - Επισκέπτεται τις εκθέσεις μεγάλος αριθμός ατόμων 18.8 - Υπάρχει μεγάλος αριθμός βιβλίων ποι­ κίλου ενδιαφέροντος 15,6 - Δημιουργούνται πλήθος ερεθισμάτων και συναισθημάτων στους επισκέπτες 10,6 - Βρίσκεις και αγοράζεις το βιβλίο που θέλεις 8,7 - Επισκέπτονται τις εκθέσεις και άνθρω­ ποι που δεν έχουν επαφή με το βιβλίο 6,9 - Άλλες απαντήσεις 13,8 - Δεν απάντησαν 3,4

Ό πω ς βλέπουμε στον Πίνακα 26α, οι αναγνώ­ στες πιστεύουν στην αποτελεσματικότητα των εκθέσεων, διότι το κοινό ενημερώνεται για την εκδοτική δραστηριότητα και έρχεται σε άμεση επαφή με τον ιδιαίτερο χώρο του βιβλίου. Επίσης, γιατί επισκέπτεται τις εκθέσεις πολύς κόσμος και υπάρχουν πολλά και διαφόρων ει­ δών βιβλία, έτσι ώστε να δημιουργούνται στους επισκέπτες πλήθος ερεθισμάτων και συναισθη­ μάτων.

26β. Οι λόγοι, για τους οποίους το 28,6% των αναγνωστών πιστεύουν ότι οι εκθέσεις δεν συντελούν αποτελεσματικά στην προώθηση του βιβλίου, φαίνονται στον Πίνακα 26β.

- Δε γίνεται σωστή επαφή με το βιβλίο γιατί οι εκθέσεις είναι άκρως εμπορικές 44,9 - Δεν ενδιαφέρεται ουσιαστικά για το βι­ βλίο ο κόσμος που επισκέπτεται τις εκ­ θέσεις 12,3 - Είναι μικρός ο αριθμός των εκθέσεων που γίνονται κάθε χρόνο 10,2 - Ο κόσμος που επισκέπτεται τις εκθέσεις είναι σχεδόν πάντα ο ίδιος 8,2 - Οι εκθέσεις είναι ευκαιριακές ως προς την οργάνωση και λειτουργία τους 6,1 - Άλλες απαντήσεις 18,4

Ό πω ς βλέπουμε από τις απαντήσεις, οι ερωτώμενοι δεν πιστεύουν στην αποτελεσματικότητα των εκθέσεων, διότι έχουν μορφή άκρως εμπορι­ κή με αποτέλεσμα να μην μπορεί να γίνει δη­ μιουργική επαφή του πλατιού κοινού με το βι­ βλίο. Επίσης, γιατί η παρουσία του κόσμου σ’ αυτές είναι επιφανειακή και όχι ουσιαστική και γιατί είναι μικρός ο αριθμός των εκθέσεων που διοργανώνονται κάθε χρόνο. Νομίζω ότι οι εκδοτικοί οίκοι θα πρέπει να στραφούν και στην οργάνωση μικρών εκθέσεων σε διάφορους δήμους της Αθήνας σε χρονικές περιόδους που δε θα λειτουργούν οι μεγάλες κα­ θιερωμένες εκθέσεις ή φεστιβάλ βιβλίου.

27.

Τα αποτελέσματα της ερώτησης «Γιατί, κατά τη γνώμη σας, τόσο σπάνια βλέπουμε διαφή­ μιση βιβλίων από τα μέσα μαζικής ενημέρω­ σης;» φαίνονται από τις απαντήσεις των αναγνωστών στον Πίνακα 27.

αφιερωμα/73 ΠΙΝΑΚΑΣ 27 «Βλέπουμε σπάνια διαφήμιση βιβλίου από τα μέσα μαζικής ενημέρωσης, διότι:»

% - Οι εκδοτικοί οίκοι αδυνατούν να ανταπεξέλθουν οικονομικά στα υψηλά κόστη επικοινωνίας 33,2 - Οι Έλληνες δεν ενδιαφέρονται για το βιβλίο, δεν το αγαπάνε 12,3 - Το βιβλίο δεν είναι εμπορικό είδος 7,4 - Αδιαφορεί η πολιτεία για την προώθη­ ση του βιβλίου 3,4 - Το μορφωτικό επίπεδο των Ελλήνων εί­ ναι χαμηλό 2,8 - Γίνεται για διάφορες σκοπιμότητες προσπάθεια αποπροσανατολισμού του κόσμου από το βιβλίο 2,5 - Άλλες απαντήσεις 11,4 - Δεν ξέρω 25,8 - Δεν απάντησαν 1,2 100,0

Ό πω ς βλέπουμε στον Πίνακα 27, οι ερωτώμενοι πιστεύουν ότι η οικονομική αδυναμία των εκδοτών και η αδιαφορία του Έλληνα για το βι­ βλίο είναι οι κυριότεραι λόγοι του φαινομένου της σπάνιας διαφήμισης βιβλίων από τα μέσα μαζικής ενημέρωσης. Επίσης, γιατί πιστεύουν ότι το βιβλίο δεν εί­ ναι ένα καθαρά εμπορικό είδος και ότι η πολι­ τεία αντιμετωπίζει με αδιαφορία την προσπά­ θεια προώθησής του από τους εκδοτικούς οί­ κους. Εντύπωση μου προκάλεσε η γνώμη μερικών ότι γίνεται από διάφορα κέντρα προσπάθεια αποπροσανατολισμού του κόσμου από το βιβλίο. Σημειώνω ότι ένα ποσοστό των αναγνωστών της τάξεως του 25,8% αυτών απάντησε ότι δεν ξέρει γιατί βλέπουμε σπάνια διαφημίσεις βι­ βλίων. · Ό πω ς διαπιστώνουμε, οι αναγνώστες γνωρί­ ζουν τα προβλήματα που αντιμετωπίζει σήμερα το βιβλίο στην προσπάθειά του ν’ αγγίξει τις πλατιές μάζες, προβλήματα τα οποία αφορούν κυρίως τη νοοτροπία του Έλληνα και τις αντι­ κειμενικές δυσκολίες των επαγγελματιών του κλάδου.

28.

Η ερώτηση «Πιστεύετε ότι πρέπει να καθιε­ ρωθεί ειδική εκπομπή για την προώθηση του βιβλίου από την τηλεόραση;» τέθηκε για να

διαπιστώσω κατά πόσο το αναγνωστικό κοι­ νό αποδέχεται την τηλεόραση σαν ένα μέσο προβολής και επαφής του βιβλίου με το ελ­ ληνικό κοινό. Οι απαντήσεις των αναγνωστών σ’ αυτή την ερώτηση φαίνονται αναλυτικά στον Πίνακα 28. ΠΙΝΑΚΑΣ 28 «Πιστεύετε ότι πρέπει να καθιερωθεί ειδική εκπο­ μπή για την προώθηση του βιβλίου από την τη­ λεόραση;»

ΝΑΙ ΟΧΙ

Α/Α

%

303 22

93,2 6,8

325

100,0

Ό πω ς φαίνεται στον παραπάνω Πίνακα, το 93,2%, δηλαδή η συντριπτική πλειοψηφία των αναγνωστών πιστεύουν ότι πρέπει να καθιερω­ θεί ειδική εκπομπή προώθησης και δημιουργικής προσέγγισης του πλατιού κοινού με το βιβλίο, ενώ μόνο το 6,8% αυτών πήραν αρνητική θέση σ’ αυτό το θέμα.

28α. Οι λόγοι για τους οποίους το 93,2% των αναγνωστών πιστεύει στην καθιέρωση εκ­ πομπής προώθησης του βιβλίου από την τηλεόραση, φαίνονται αναλυτικά από τις

74/αφιερωμα του πλατιού κοινού με το χώρο του βιβλίου, κα­ θώς και τη συνεχή ενημέρωσή του πάνω στις πα­ λιές και νέες εκδόσεις βιβλίων.

ΠΙΝΑΚΑΣ 28α «Πρέπει να καθιερωθεί ειδική εκπομπή στην τηλεόραση;»

% - Για συνεχή επαφή του πλατιού κοινού με το χώρο του βιβλίου 23 ,4 - Γ ι α πολύπλευρη ενημέρωση του κοινού για τις εκδόσεις των βιβλίων 14,9 - Γιατί η TV, λόγω μεγάλης θεαματικότη­ τας είναι το καλύτερο μέσο επικοινω­ νίας 13,9 - Για να στραφεί το ενδιαφέρον του κοι­ νού γενικά προς το διάβασμα 11,3 - Για να αυξηθεί το αναγνωστικό κοινό 8,6 - Γ ι α να ανέβει το μορφωτικό επίπεδο του Έλληνα 8,2 - Για γνωριμία με τους συγγραφείς και το έργο τους 5,6 - Γ ι α να προβάλλονται αξιόλογα έργα που θα προσφέρουν στο αναγνωστικό κοινό 5,6 - Άλλες απαντήσεις 7,2 - Δεν απάντησαν 1,3 100,0

Ό π ω ς βλέπουμε στον Πίνακα 28α, οι αναγνώ­ στες πιστεύουν ότι η καθιέρωση ειδικής εκπο­ μπής θα έχει σαν αποτέλεσμα τη συνεχή επαφή

Επίσης, γιατί η T.V. έχει πολύ υψηλό δείκτη παρακολούθησης από το πλατύ κοινό και γιατί μπορεί να στρέψει το ενδιαφέρον του προς το διάβασμα, ώστε να έχουμε αύξηση του αναγνω­ στικού κοινού. Ακόμα για να γνωρίσει ο κόσμος τους συγγρα­ φείς και για να προβάλλονται έργα αξιόλογα που θα ωφελήσουν τον Έλληνα πολίτη. Πιστεύω ότι πρέπει να καθιερωθεί ειδική εκ­ πομπή η οποία θα έχει στόχο τη δημιουργική προσέγγιση του κοινού με την αξία του βιβλίου και με την ικανοποίηση που προσφέρει. Η εκπομπή αυτή πρέπει να προβάλλεται κάθε εβδομάδα σε ζώνη μεγάλης θεαματικότητας, ώστε να επιτύχουμε τη σταδιακή εξοικείωση του κοινού με το χώρο του βιβλίου. Πολλοί από τους αναγνώστες μου είπαν ότι εί­ ναι δυσάρεστημένοι και αδιάφοροι απέναντι σε κάποιες εκπομπές που εμφανίζονται κατά δια­ στήματα στην τηλεόραση, γιατί δεν προωθούν την ιδέα του βιβλίου, αλλά απλώς κάνουν μια στεγνή αναφορά κάποιων βιβλίων που κυκλοφο­ ρούν. Μερικοί αναγνώστες έφεραν σαν παράδειγμα προς μίμηση την εκπομπή “Apostrophes” του γαλλικού καναλιού TV5. Γενικά από την έρευνα αυτή παρατήρησα την έντονη επιθυμία των ερωτώμενων για την καθιέ­ ρωση ειδικής εκπομπής που να προάγει άμεσα το βιβλίο σαν το μέσο εξέλιξης και υγιούς ωρίμανσης του ανθρώπου.

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4

Συμπεράσματα ανά ερώτηση 1. Το μεγαλύτερο μέρος των αναγνωστών, και συγκεκριμένα το 64,8% αυτών, απάντησε ότι αγοράζει λογοτεχνικά βιβλία, ενώ το 23,7% αυτών ότι αγοράζει και ιστορικά βιβλία.

2. Υπάρχει ισορροπία προτιμήσεων των ανα­ γνωστών μεταξύ Ελλήνων και ξένων συγγρα­ φέων, αφού το 57.9% αυτών προτιμά εξίσου βιβλία Ελλήνων και ξένων, το 21,8% αυτών των ξένων και το υπόλοιπο 20,3% αυτών των Ελλήνων. Οι αναγνώστες, που προτιμούν βιβλία και Ελλήνων και ξένων συγγραφέων, διαλέγουν βάσει θέματος και ενδιαφέρονται για ολοκλη­ ρωμένη γνώση και ενημέρωση.

Οι αναγνώστες, που προτιμούν βιβλία ξένων συγγραφέων, πιστεύουν στην καλύτερη πα­ ρουσίαση και τεκμηρίωση των θεμάτων των ξένων, αλλά και στον καλύτερο τρόπο σκέψης και έκφρασης αυτών έναντι των Ελλήνων.

3. Οι επτά στους δέκα αναγνώστες δεν προτι­ μούν συγκεκριμένους εκδοτικούς οίκους, όταν αγοράζουν βιβλία, διότι τους ενδιαφέ­ ρει κυρίως το θέμα και η καλή τιμή του βι­ βλίου και όχι ο εκδοτικός οίκος. Αντίθετα, οι τρεις στους δέκα αναγνώστες προτιμούν συγκεκριμένους εκδοτικούς οίκους για τις αγορές τους, διότι τους έχουν εμπιστο­ σύνη, όσον αφορά την ποιότητα των εκδόσεών τους και βρίσκουν σ’ αυτούς τα βιβλία που θέλουν και σε φτηνές τιμές.

4. Οι οκτώ στους δέκα αναγνώστες δε διαβά­ ζουν όσο θα ήθελαν, κυρίως λόγω ελλείψεως ελεύθερου χρόνου, εξαιτίας οικογενειακών και επαγγελματικών υποχρεώσεων.

αφιερωμα/75 5. To 93,8%, δηλαδή η συντριπτική πλειοψηφία των αναγνωστών πιστεύουν ότι οι Έλληνες δε διαβάζουν αρκετά, κυρίως λόγω εσφαλμέ­ νης νοοτροπίας, κακής παιδείας, άλλων εν­ διαφερόντων εκτός βιβλίου και χαμηλού μορ­ φωτικού επιπέδου.

6. Το 54,5% των αναγνωστών πιστεύει ότι η ορ­ γανωμένη και δημιουργική παιδεία σ’ όλα τα στάδια της εκπαίδευσης θα συντελούσε απο­ φασιστικά στην αύξηση του αναγνωστικού κοινού στην Ελλάδα, ενώ για το ίδιο θέμα το 28,3% αυτών πιστεύουν στη συστηματική προώθηση και διαφήμιση του βιβλίου.

7. Οι εννέα στους δέκα αναγνώστες βλέπουν σπανίως ή λίγες φορές τον Έλληνα να κρατά ένα βιβλίο στο χέρι, ενώ το 4,9% αυτών δεν τον βλέπουν ποτέ.

8. Το 62,5% των αναγνωστών απάντησε ότι δεν αγοράζει όσα βιβλία επιθυμεί, κυρίως λόγω έλλειψης των αναγκαίων χρημάτων.

9. Περισσότεροι από τους μισούς αναγνώστες (54,5%) απάντησαν ότι επισημαίνουν μειονε­ κτήματα στο περιεχόμενο των βιβλίων που αγοράζουν. Τα κυριότερα μειονεκτήματα, που επισημαί­ νουν, είναι η κακή μετάφραση από το πρωτό­ τυπο, το προχειρογραμμένο θέμα, τα ορθο­ γραφικά και εκτυπωτικά λάθη, καθώς και οι συγγραφικές αδυναμίες που αφορούν κυρίως τη γλώσσα και την έλλειψη αντικειμενικότη­ τας.

10. Οι τέσσερις στους δέκα αναγνώστες απάντη­ σαν ότι προτιμούν το βιβλίο που διαβάζουν να είναι εμπλουτισμένο με σχετικές εικονο­ γραφήσεις, οι άλλοι τέσσερις στους δέκα απάντησαν ότι δεν τους ενδιαφέρει η εικονο­ γράφηση, ενώ οι υπόλοιποι δυο στους δέκα απάντησαν αρνητικά.

11. Οι τρεις στους τέσσερις αναγνώστες απάντη­ σαν ότι σαφώς επηρεάζονται θετικά ή αρνη­ τικά από την ποιότητα χαρτιού ναι βιβλιοδε­ σίας και, γενικά, από την εμφάνιση για την αγορά ενός βιβλίου.

12. Το 53,9% των αναγνωστών αγοράζουν βι­ βλία που δεν έχουν καμιά σχέση με το επάγ­ γελμά τους, το 22,4% αυτών μόνο βιβλία του επαγγέλματος τους, ενώ το υπόλοιπο 23,7% αυτών αγοράζουν βιβλία σχετικά και μη επαγγέλματος.

13. Το αναγνωστικό κοινό απωθείται συνήθως από την κακή ποιότητα έκδοσης και εμφάνι­ σης του βιβλίου, από τη θεματολογία του βι­ βλίου, από τη δυσνόητη και ασαφή γλώσσα του, καθώς και από την προχειρότητα και υποκειμενικότητα του συγγραφέα.

14. Περίπου οι οκτώ στους δέκα αναγνώστες απάντησαν ότι άρχισαν να αγοράζουν βι­ βλία από ηλικία 15 έως 2Θ ετών, ενώ το

15.

16.

17.

18.

14,5% αυτών από ηλικία 21 έως 25 ετών. Το 45,8% των αναγνωστών ξοδεύουν κατά μέσο όρο 2 έως 4 χιλιάδες δραχμές το μήνα για βιβλία, το 22,5% αυτών έως χίλιες δραχ­ μές, το 16,0% αυτών από 4 έως 6 χιλιάδες και, τέλος το 15,7% αυτών άνω των 6 χιλιά­ δων δραχμών μηνιαίως. Οι πέντε στους δέκα αναγνώστες αγοράζουν κατά μέσο όρο μέχρι 2 βιβλία το μήνα, ενώ οι τρεις στους δέκα αγοράζουν από 3 έως 4 μηνιαίως. Επίσης το 8,9% αυτών αγοράζουν από 5 έως 6 βιβλία το μήνα, ενώ το υπόλοιπο 12,6% αυτών άνω των 6 μηνιαίως. Το 53,5% των αναγνωστών προτιμούν για το ίδιο περιεχόμενο ένα βιβλίο κλασικών δια­ στάσεων από ένα μικρό (βίπερ), κυρίως διό­ τι τους εκφράζουν καλύτερα, έχουν σωστή επιμέλεια έκδοσης, μεγάλη διάρκεια ζωής και διατηρούνται στη βιβλιοθήκη. Το 28,0% των αναγνωστών προτιμούν ένα μικρό βιβλίο τσέπης, κυρίως διότι είναι εύ­ χρηστο, έχει χαμηλή τιμή και δεν πιάνει πο­ λύ χώρο. Τέλος, το 18,5% αυτών δεν ενδιαφέρονται για το μέγεθος του βιβλίου παρά μόνο για το θέμα του, αφού διαβάζουν το ίδιο άνετα και το μικρό και το μεγάλο βιβλίο. Οι τρεις στους τέσσερις αναγνώστες απάντη­ σαν ότι έχουν βιβλιοπωλείο κοντά στην πε­ ριοχή, που κατοικούν. Από αυτούς το 56,4% αγοράζουν βιβλία από τα βιβλιοπωλεία της περιοχής τους, ενώ το 43,6% δεν αγοράζουν από αυτά, κυρίως διό­ τι δεν έχουν μεγάλη ποικιλία θεμάτων και

76/αφιερωμα

19.

20.

21.

22.

23.

24.

25.

βλίων. Το 19,4% των αναγνωστών επισκέπτονται σπάνια τις εκθέσεις κυρίως διότι: α) δεν έχουν χρόνο, β) δεν έχουν συνηθίσει, γ) δεν τους αρέσουν, προτιμούν βιβλιοπωλεία.

•Το 18,1% των αναγνωστών επισκέπτονται τις εκθέσεις αλλά λίγες φορές, κυρίως διότι, α) δεν έχουν χρόνο, β) θέλουν να έχουν μια ενημέρωση της εκδοτικής δραστηριότητας, γ) οι εκθέσεις είναι λίγες. Το 11,4% των αναγνωστών πηγαίνουν πολύ συχνά κυρίως λόγω α) ενημέρωσης για τις νέες εκδόσεις, β) της μεγάλης ποικιλίας θε­ μάτων και του ωραίου περιβάλλοντος σ’ αυ­ τές. Το υπόλοιπο 10,2% των αναγνωστών δεν τις επισκέπτονται ποτέ, κυρίως λόγω α) έλλειψης χρόνου, β) είναι ενημερωμένοι για τα βιβλία που κυκλοφορούν, γ) δε τους εν­ διαφέρει, δεν τις συμπαθούν.

26. Το '67,1% των αναγνωστών πιστεύει ότι οι εκθέσεις βιβλίου συντελούν αποτελεσματικά στην προώθηση του βιβλίου κυρίως διότι: α) ενημερώνεται ο κόσμος για τα βιβλία που εκδίδονται, β) έρχέται το κοινό σε άμεση επαφή με το βιβλίο, γ) επισκέπτεται τις εκ­ θέσεις πολύ κόσμος, δ) υπάρχει μεγάλη ποι­ κιλία θεμάτων και δημιουργούνται διάφορα θετικά συναισθήματα στον κόσμο. Ενώ το 28,6% των αναγνωστών πιστεύει ότι οι εκθέσεις δεν συντελούν αποτελεσματικά στην προώθηση του βιβλίου, κυρίως διότι: α) οι εκθέσεις είναι εμπορικές και συνεπώς δεν προωθούν την ιδέα του βιβλίου, β)δεν ενδιαφέρεται ουσιαστικά ο κόσμος που τις επισκέπτεται, και γ) είναι μικρός ο αριθμός των εκθέσεων ετησίως καί τις βλέπουν πάντα τα ίδια πρόσωπα.

27. Οι αναγνώστες πιστεύουν ότι το φαινόμενο της έλλειψης διαφημίσεων βιβλίων από την τηλεόραση οφείλεται κυρίως α) στην οικονο­ μική αδυναμία των εκδοτών να ανταπεξέλθουν στα υψηλά κόστη διαφήμισης, β) στην αδιαφορία του πλατιού κοινού για τις δρα­ στηριότητες του χώρου του βιβλίου και γ) γιατί το βιβλίο δεν είναι ένα καθαρά εμπορι­ κό είδος.

28. Πάνω από τους εννέα στους δέκα αναγνώ­ στες (93,2%) πιστεύουν ότι πρέπει να καθιερωθεί ειδική εκπομπή προώθησης του βι­ βλίου από την τηλεόραση για να έρθει το πλατύ κοινό σε άμεση επαφή με το βιβλίο και να ενημερωθεί πολύπλευρα για τις εκδό­ σεις νέων θεμάτων. Ακόμα πιστεύουν ότι η τηλεόραση είναι το Το 40.9% των αναγνωστών απάντησαν ότι καλύτερο μέσο επικοινωνίας βιβλίου-κοινού επισκέπτονται συχνά τις εκθέσεις βιβλίων λόγω μεγάλης ακροαματικότητας για την ου­ κυρίως για ενημέρωσή τους στις νέες αλλά σιαστική και δημιουργική προώθηση του βι­ και σε μερικές παλιές εκδόσεις θεμάτων βι­ βλίου. δεν βρίσκουν τα βιβλία, που τους ενδιαφέ­ ρουν. Ακόμη, διότι αγοράζουν από τα βιβλιοπω­ λεία του κέντρου, τα οποία δεν έχουν υψη­ λές τιμές όπως αυτά της περιοχής τους και παράλληλα κάνουν και διαφορετικές εκπτώ­ σεις. Το 95,7% δηλαδή η συντριπτική πλειοψηφία των αναγνωστών, θα δεχόταν ή θα έκανε με ευχαρίστηση δώρα βιβλία. Το 53,0% των αναγνωστών αγοράζουν συ­ χνά περιοδικά, ενώ αντίθετα, το 47,0% αυ­ τών δεν αγοράζουν συχνά. Τα περιοδικά που αγοράζουν είναι κυρίως ποικίλης ύλης και επιστημονικά, αλλά και πολιτικά και λο­ γοτεχνικά. Πάνω από τους μίσους αναγνώστες (54,8%) απάντησαν ότι παροτρύνθηκαν από τους γο­ νείς τους στο διάβασμα βιβλίων. Αντίθετα, το 32,3% των αναγνωστών δεν παροτρύνθηκε από τους γονείς τους, ενώ το 7,1% αυτών αντιμετώπισε την ουδέτερη στάση των γο­ νιών τους. Οι επτά στους δέκα αναγνώστες απάντησαν ότι έχουν πλούσιο αριθμό βιβλίων στο σπίτι τους, ενώ οι υπόλοιποι τρεις στους δέκα απάντησαν ότι έχουν σπίτι τους μικρό αριθ­ μό βιβλίων. Το 57,8% των αναγνωστών απάντησαν ότι οι γονείς τους διαβάζουν βιβλία, ενώ το 42,2% αυτών ότι οι γονείς τους δε διαβάζουν. Οι πέντε στους δέκα αναγνώστες επηρεάστη­ καν πολύ σημαντικά από το διάβασμα των γονιών τους, ενώ οι έξι στους δέκα αναγνώ­ στες δεν επηρεάστηκαν καθόλου από το γε­ γονός ότι οι γονείς τους δε διαβάζουν βι­ βλία. Περίπου οι επτά στους δέκα αναγνώστες (71,1%) δε διαβάζουν βιβλία από βιβλιοθή­ κες, κυρίως διότι: α) δεν έχουν χρόνο για να τις επισκεφθούν .και β) προτιμούν να αγορά­ ζουν και να διαβάζουν στο σπίτι τους τα βι­ βλία που τους ενδιαφέρουν. Περίπου οι τρεις στους δέκα αναγνώστες (28,9%) διαβάζουν βιβλία από βιβλιοθήκες, κυρίως διότι βρίσκουν σ’ αυτές βιβλία που δεν μπορούν να βρουν στο εμπόριο λόγω της παλαιότητάς τους. Ακόμα τις επισκέπτονται για να διαβάζουν όσα βιβλία δεν μπορούν να αγοράσουν λόγω έλλειψης χρημάτων, αλλά και για να πάρουν υλικό για κάποιες επιστημονικές τους εργα-

αφιερωμα/77

Σύμφωνα με τα αποτελέσματα της έρευνας οι προτάσεις του ερευνητή για το θέμα του βιβλίου είναι: α) Δημιουργική και ειλικρινής συνεργασία των επαγγελματιών του κλάδου και της πολιτείας για την πολύπλευρη προώθηση του βιβλίου προς το πλατύ κοινό και ιδιαίτερα πρ.ος τη νεολαία. Πρέπει, δηλαδή, να περάσει σε κάθε σπίτι το μήνυμα της αξίας τους βιβλίου για τη ζωή του ανθρώπου και για την πρόοδο της κοινω­ νίας μας. β) Οι εκδοτικοί οίκοι πρέπει να δώσουν ιδιαίτε­ ρη προσοχή στην ποιότητα επιμέλειας και έκ­ δοσης ενός βιβλίου, διότι μ’ αυτόν τον τρόπο θα μπορέσουν να καταξιωθούν στην αγορά και να αποκτήσουν το δικό τους αγοραστικό κοινό, το οποίο θα αποτελέσει τη βάση της υγιούς ανάπτυξής τους. γ) Πρέπει να βελτιωθεί η φορολογική και οικο­ νομική πολιτική της πολιτείας προς τους επαγγελματίες του κλάδου, ώστε να μπορούν κι αυτοί να αναπτύξουν τις επιχειρήσεις τους, αλλά και οι αναγνώστες να αγοράζουν πιο ποιοτικά βιβλία και σε καλύτερες τιμές, δ) Οι εκδοτικοί οίκοι πρέπει να δραστηριοποιη­ θούν στην έκδοση βιβλίων τσέπης, τα οποία όμως θα είναι ποιοτικά και στο θέμα και στην επιμέλεια έκδοσής τους για να προτιμούνται

από τα βιβλία κλασικών διαστάσεων. Το μι­ κρό βιβλίο έχει τα πλεονεκτήματα ότι είναι φτηνό και πρακτικό, ώστε να διαβάζεται άνε­ τα από τους αναγνώστες σε οποιονδήποτε χώρο και αν βρίσκονται, ε) Όλοι οι εκδότες πρέπει να εργαστούν συλλο­ γικά στη συστηματική διαφήμιση του βιβλίου σαν ένα φτηνό και καλό δώρο για κάθε άν­ θρωπο κάθε ηλικίας. ^Επίσης, να χρησιμοποιήσουν σε μεγαλύτερη έκταση την ποιοτική και πρωτότυπη εικονο­ γράφηση στα βιβλία, γιατί, όπως διαπιστώ­ σαμε, υπάρχει πολύ θετική στάση από μια με­ γάλη μερίδα του αναγνωστικού κοινού. Μ’ αυτό τον τρόπο θα μπορέσουν να δώσουν μια σύγχρονη μορφή στις εκδόσεις τους επη­ ρεάζοντας θετικά το πλατύ κοινό, ζ) Η πολιτεία πρέπει να εκσυγχρονίσει το σύ­ στημα της παρεχόμενης παιδείας σ’ όλα τα στάδια εκπαίδευσης, έτσι ώστε να αποκτή­ σουν από μικρή ηλικία οι μαθητές μια σωστή σχέση με το βιβλίο και το διάβασμα. Ακόμη, να οργανώσει επιμορφωτικά σεμινά­ ρια για τους γονείς των μαθητών σχετικά με τη σωστή μέθοδο αγωγής των παιδιών τους. 'Αλλωστε, όπως διαπιστώσαμε, η πλειοψηφία των αναγνωστών επηρεάζονται έντονα από τη θέση της οικογένειάς τους απέναντι στο βι­ βλίο και στο διάβασμα. η) Οι έμποροι θα πρέπει να μελετήσουν ποιες περιοχές των διαφόρων δήμων είναι κα­ τάλληλες για τη λειτουργία ενός βιβλιοπωλεί­ ου, αφού έχουμε διαπιστώσει από την έρευνα ότι τουλάχιστον το 1/4 των αναγνωστών δεν έχουν βιβλιοπωλείο κοντά στην περιοχή που κατοικούν. Ακόμη, θα πρότεινα στους βιβλιοπώλες των διαφόρων περιοχών των δήμων να προμη­ θεύονται τα βιβλία εκείνα που έχουν κάθε φορά τη μεγαλύτερη εμπορική κίνηση στα βι­ βλιοπωλεία του κέντρου, ώστε να μπορούν να προσελκύσουν το αναγνωστικό κοινό, θ) Πρέπει να γίνει εκσυγχρονισμός του συστή­ ματος λειτουργίας των βιβλιοθηκών για να εξυπηρετείται καλύτερα το πλατύ κοινό, ενώ χρειάζεται ο εμπλουτισμός τους με νέα θέμα­ τα, καθώς και πλατιά εφαρμογή του δανει­ σμού των βιβλίων απ’ αυτές, ι) Οι εκδοτικοί οίκοι πρέπει να εκδίδουν ποιο­ τικά και ευχάριστα παιδικά βιβλία, ώστε να προσελκύσουν το ενδιαφέρον του μικρού παι­ διού για το βιβλίο και τη γγώση που πηγάζει απ’ αυτό. κ) Πρέπει να καθιερωθούν από την τηλεόραση ειδικές εκπομπές προώθησης του βιβλίου σε ζώνες μεγάλης θεαματικότητας, ώστε να δο­ θεί στο πλατύ κοινό η ευκαιρία της συνεχούς επαφής με το χώρο του βιβλίου.

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΕΞΑΝΤΑΣ Μόλις κυκλοφόρησαν

Τζαβέλλα 1 και Ζωοδόχου Πηγής Τηλ.: 36.04.885 - 36.13.065

ένα άρτιο λογοτεχνικό έργο για μεγάλα παιδιά ν~ΓΛ ΜΑΡΙΑΣ ΑΒΡΑΑΜΙΔΟΥ: Γράμμα στο μοναχικό αδελφό μον. Νουβέλα για μεγάλα παιδιά. Αθήνα, Π α τ ά κ η , 1988. Σελ. 95.

ίναι το δεύτερο βιβλίο πεζογραφίας της Μ. Αβρααμίδου, με­ τά τη συλλογή διηγημάτων Ο τελευταίος χωρισμός (1979). Η Μ. Αβρααμίδου (Κερύνεια. 1939) ασχολήθηκεεπίσης με το θέατρο: Ο σκληρός άγγελος (1985), Η κραυγή του Αγαμέμνονα (1987). Το Γράμμα στο μοναχικό αδελφό μου είναι μια νουβέλα-επιστολή, την οποία απευθύνει η κεντρική ηρωίδα του έργου - η δεκαπεντάχρονη Κόριννα - προς τον προβληματικό αδελφό της. Ό λο το κείμενο είναι μια οδυνηρή εξομολόγηση· συμπυκνώνει τις σκέψεις, τα συναισθήματα, τις ανησυχίες και τα προβλήματα της εφήβου. Η συγγραφέας κατορθώνει να πετύχει μια αποστασιοποίηση από τα δρώμενα του έργου, τα οποία στηρίζονται σε προσωπικά της βιώματα. Για να αναφερθούμε στην ορολογία της αφηγηματολογίας, στο βιβλίο γίνεται χρήση της εσωτερικής εστίασης· δηλ. η συγγραφέας είναι δρων.πρόσωπο του έργου, όμως περιορίζεται σε ένα δευτερεύοντα ρόλο, της μητέρας, η οποία μάλιστα φέρει το ίδιο όνομα της δημιουργού. Το γεγονός ότι η πρωτοπρόσωπη αφήγηση (η οποία συχνά μετα­ πηδά σε δεύτερο πρόσωπο για να μας θυμίζει ότι το επιστολικό κείμενο απευθύνεται στον αδελφό) περνά στο στόμα της δεκαπεντάχρονης ηρωίδας, επιτρέπει στη συγγραφέα να «δει» τα πράγ­ ματα, τα δικά της βιώματα - που κάποτε είναι τραγικά και κάπου ταυτίζονται με τη μοίρα της Κύπρου - από κάποια απόσταση. Κα­ θώς μας παρουσιάζονται τα γεγονότα μέσα από την οπτική γωνία της εφήβου, κατορθώνει η συγγραφέας σε σημαντικό βαθμό να πείσει και να συγκινήσει τον αναγνώστη. Η Κόριννα, ως έφηβος, έχει τη δύναμη να αμφισβητήσει αξίες, να χλευάσει βολικές κατα­ στάσεις, να αντισταθεί στην καλπάζουσα ξενομανία, να καταγγεί­ λει με αγανάκτηση το δράμα της Κύπρου, να προβάλει τις βαθιές ελληνικές ρίζες του τόπου (βλ. αρχαιοπρεπή ονόματα)κ.τ.λ., χωρίς να υποπέσει η γραφή σε γλυκερότητες και διδακτισμούς. Αυτή ακριβώς η αποστασιοποίηση, καθώς και το τέχνασμα της επιστολής βοηθούν τη δημιουργό να μας δώσει έναν αφηγηματικό λόγο άμεσο, εξομολογητικό, ειλικρινή. Σε ορισμένα σημεία νιώ­ θεις πως ο λόγος της αφήγησης πηγάζει κατευθείαν από το υποσυ­ νείδητο της εφήβου, συνειρμικός, αλάξευτος, ορμητικός· ως να βιάζεται η μικρή ηρωίδα να τα πει όλα μαζί: τα όνειρα και τις

Ε

τταιί τ

οι κο

80/επιλογη ανησυχίες της, τα προβλήματα και τις σχέσεις της με τα πρόσωπα που την περιβάλλουν κυρίως προβάλλει η σχέση της με τη δυναμι­ κή (κάποτε φορτική) μητέρα της, ενώ ο πατέρας πάει να γίνει ένα βουβό σχεδόν πρόσωπο. Την οικογένεια συμπληρώνει ο «μοναχι­ κός» αδελφός, ο οποίος κάπου επηρεάζει αρνητικά τις σχέσεις των προσώπων μεταξύ τους. Τη συντροφιά της Κόριννας αποτελούν ο Βάσος, η Μιράντα κι ο Αιμίλιος (σ’ αυτή την τετράδα είναι αφιερωμένο το βιβλίο). Ωστόσο βαθύτερα διαγράφεται η σχέση της ηρωίδας με τον νεαρό ανθυπολοχαγό Ορέστη. Αυτή η σχέση, η οποία θα εξελιχθεί σε ει­ δύλλιο, ωριμάζει πρόωρα την έφηβο. έσα από τη σχέση Ορέστη-Κόριννας σκιαγραφείται το δρά­ μα της Κύπρου, της μοιρασμένης Λευκωσίας. Αυτή η κατά­ σταση της ημικατοχής και αβεβαιότητας στο νησί βαραίνει αρνητι­ κά πάνω στις σχέσεις των προσώπων. Η κεντρική ηρωίδα νιώθει συχνά την πατρίδα ως αντίζηλη· πραγματικά αυτή είναι που θα της «κλέψει» τον αγαπημένο της: Ο Ορέστης δολοφονείται από τους Αττίλες, στην προσπάθειά του να κατεβάσει την εχθρική ση­ μαία από το σχολείο του Αγίου Κασσιανού. (Πρόκειται για ιστο­ ρικό γεγονός). Το ζεύγος Ορέστης-Κόριννα είναι οι πιο ζωντανοί χαρακτήρες του έργου. Χώρος δράσης της νουβέλας είναι η ημικατεχόμενη Λευκωσία, ενώ αρκετές σελίδες (58-83) αφιερώνονται για το ταξίδι της Κό­ ριννας και της μητέρας της στην Ελλάδα (Αθήνα, Σκιάθος). Εκεί προστίθεται ένα νέο πρόσωπο, ο Φοίβος, ο οποίος παρουσιάζει αρκετές αναλογίες με τον Ορέστη (είναι η πρώτη αγάπη της μητέ­ ρας, είναι κι αυτός ταγμένος στο χρέος για την πατρίδα κ.τ.λ.). Ο χρόνος της ιστορίας διαρκεί κάπου δεκατέσσερις μήνες (από τις 14 Ιούλη 1985 ώς τις αρχές Σεπτεμβρίου του 1986). Επανέρχονται στο κείμενο αρκετές φιλολογικές αναφορές, οι οποίες κάποτε ενοχλούν, ίσως, τον αναγνώστη. Βέβαια κάπου δι­ καιολογούνται, κυρίως όταν ακούγονται από το στόμα της μητέρας-φιλολόγου. Σίγουρα μια απλή βιβλιοπαρουσίαση αδικεί ένα άρτιο λογοτε­ χνικό έργο, όπως το Γράμμα στο μοναχικό αδελφό μου της Μ. Αβρααμίδου. Πέρα από τις νύξεις - αναφορές που επιχειρήθηκαν εδώ, το κείμενο παραμένει «ανοικτό» για πολλές αναγνώσεις. Πι­ στεύω πως το συγκεκριμένο έργο θα πάρει τη θέση που του αξίζει στην κυπριακή (και παραπέρα στη νεοελληνική) λογοτεχνία για την ευθύτητα, την απλότητα, την αμεσότητα του λόγου και κυρίως για την ειλικρίνειά του. ΛΕΥΤΕΡΗΣ ΠΑΠΑΑΕΟΝΤΙΟΥ

Μ

Τώρα φω τοστοιχειοθετείστε, κερδίστε, εξυπηρετηθείτε,

με την Η Λ Ε Κ Τ Ρ Ο Ν ΙΚ Η Ε Κ Δ Ο Σ Η Ε Ν Τ Υ Π Ω Ν

C o m p u t e r iz e d O f f ic e S e r v ic e "Μία Εταιρεία στην υπηρεσία του γραφείου σας" Χαλκοκονδύλη 9

-

2ος όρ.,

Γρ.:14

-

106 77 Αθήνα

-

Τηλ.:36 39 641

εττιλογη/81

με τα αιρετικά, αειθαλή ελληνικά του μύθου r -ΓΛ . IΗΜΗΤΡΗ ΚΑΛΟ ΚΥΡΗ: Ο Κακός Αέρας. Αθήνα, Ύ ψ ι λ ο ν , 1988. Σελ. 216

«Κακός Αέρας», το όγδοο ποιητικό βιβλίο του Δημήτρη Καλοκύρη, ένα εξαιρετικά εύγλωττο και πολυσχιδές «σύγγραμ­ μα ερωτικό» (βλ. σελ. 5), που περιλαμβάνει δέκα εννέα ενότητες και εκτείνεται σε διακόσιες, περίπου, μεγάλου σχήματος, σελίδες, συνιστά, μεταξύ των άλλων, ένα λαμπρό παράδειγμα μαθητείας στη μεγαλοθυμία του παρελθόντος. Η ποίηση αρέσκεται στο να θυμίζει, με παραστατικό τρόπο, το βίο της. Η όποια ευεξία της έγκειται στο ότι ξέρει πότε και πώς να περιαυτολογήσει. Ως τέχνη είναι απόλυτη: η γνωστή σε όλους αυτάρκειά της και η πεποίθησή της να παραμένει συνεπής με τον εαυτό της, τον οποίο υπεραγαπά, την οδηγούν συνήθως σε ανοι­ κτή ρήξη μ’ έναν κόσμο, που έχει αποκηρύξει τη γλώσσα του, που προτιμά δηλαδή να παραμένει ασκεπής παρά να συζεί με τις λέ­ ξεις του. Η ένταση που προκαλείται από την αντιπαράθεση αυτή οφείλεται, κυρίως, στο ότι μόνο η ποίηση έχει επίγνωση του παρα­ δείσου που χάθηκε για πάντα. Η ποίηση, ως συνείδηση της μηαπώλειας, θα αντιτίθεται πάντα στην τυποποίηση της λήθης. Όσο και αν οι πολλοί διατείνονται, ενίοτε φορτικά, ότι καθετί το αναχρονιστικό είναι, τουλάχιστον, ανιαρό ή και ανήθικο, ένας έμπειρος ποιητής, όπως είναι π.χ. ο Δημήτρης Καλοκύρης, γνωρί­ ζει πάντα καλλίτερα από οποιονδήποτε άλλο πότε επιβάλλεται, εκ των πραγμάτων, η απόσπασή μας από την πραγματικότητα και η ενασχόλησή μας, στη συνέχεια, με το ονειρικό. Η διατριβή στο ποιητικό χθες δε συνιστά, κατ’ ανάγκην, ανίατη ασθένεια. Ο Δημήτρης Καλοκύρης, ένας δόκιμος ερανιστής παρα­ δόξων, δεν προσκολλάται στην ουτοπία του εξαιτίας μιας παραισθητικής ψύχωσης της επιθυμίας, αλλά εκτελεί σε όλες τις σελίδες, που ρυτιδώνει ο «Κακός Αέρας», ορισμένες λογικές πράξεις, καθ’ όλα αποτελεσματικές: εκτός δηλαδή του ότι δημιουργεί (και συνο­ μιλεί με) τους προγόνους του, ενοποιεί μεθοδικά τους χρόνους, διαστέλλοντας ομοιόμορφα τις αφηγηματικές στιγμές, ανακαλύ­ πτει αποδοτικότερους μηχανισμούς δραστηριοποίησης της μνήμης, συλλογικής και ατομικής, και συμφιλιώνεται με τη μεγάλη εσωτε­ ρική του νύχτα, που είναι (αυτό δεν κρύβεται) και δική μας Νύ­ χτα.

Ο

υνοπτικά θα έλεγα ότι ο Δημήτρης Καλοκύρης με την τελευ­ ταία του συμμαχία με το Μύθο, καρπός της οποίας είναι ο Σ «Κακός Αέρας» στο σύνολό του, αποβλέπει στο να εκμηδενίσει εκείνο που επιβάλλει, με όλη τη δύναμή της, η τιμωρός Ιστορία: την αθλιότητα του Πολιτιστικού μας θανάτου. Από την άποψη αυτή, η ποίηση του «Κακού Αέρα» δεν είναι ο ανθοσκεπής τάφος, αλλά το ζωηρό παιδί που διαβάζει άφοβα και το - κυριότερο - ζει διαρκώς τα απαγορευμένα βιβλία των μεγάλων. Η ηδονή της ανά­ γνωσης εισπράττεται, λοιπόν, αβίαστα, αθώα: οι λέξεις δεν επι­ βάλλονται, αλλά προκαλούν. Σε αντίθεση με τη λογοτεχνία του συρμού, η αληθινή τέχνη των στίχων αναμοχλεύει διαρκώς το είναι της, την ολότητα δηλαδή

ποι n<rn

82/επιλογή του φαντασιακού (και μη) χωροχρόνου. Το διακριτικό γνώρισμα των επιπόλαιων ψυχών, ιδίως εκείνων που είναι εθισμένες στην εύκολη έμπνευση, θεωρείται η ταύτισή τους με τη, δήθεν αθώα, ευδαιμονία του στιγμιαίου αλλά και την αποκαρδιωτική ευήθεια που συνεπάγεται. Η συστηματική αναζήτηση εκείνου που ξεχάστηκε άδικα επαφίεται αποκλειστικά στην ευγένεια και στο σθέ­ νος του ποιητή. Ένα τέτοιο έργο ανέλαβε και ολοκλήρωσε, με επι­ τυχία, ο Δημήτρης Καλοκύρης. Επαρκής γνώστης των κλασικών και αλεξανδρινών πηγών, της μεσαιωνικής φιλολογίας, της σύγχρονης ποίησης αλλά και της Βί­ βλου, σε όλη την έκτασή της, ο δημιουργός του «Κακού Αέρα» πι­ στεύει ότι σε μια φονική περίοδο γενικότερης αβελτηρίας και γλωσσικής απορίας, έχει κάθε δικαίωμα να ακούγεται δυνατά, με τα αιρετικά, πλην όμων ευηχότατα ελληνικά της, η ποίηση των συναξαρίων, των συνταγών σολωμονικής, των αφελών αλλά χαριτω­ μένων χρονογραφιών, της Σοφίας Σειράχ, των λαϊκών δοξασιών αλλά και των ασήμων επικολυρικών ασμάτων, που αντιστάθηκαν γενναία, ώς τις ημέρες μας, στη σκόνη και στα ζωύφια των σκοτει­ νών βιβλιοθηκών του κράτους. Μερικοί επιφανείς σουρρεαλιστές. επώνυμοι και ανώνυμοι θεολόγοι του δεύτερου και τρίτου αιώνα μ.Χ., ο Jorge Luis Borges, με όλα τα φανταστικά όντα του, ένας Άραβας φιλόσοφος, ο Νίκος Εγγονόπουλος αλλά και ο Οδυσσέας Ελύτης, κρατώντας προσεκτικά το χέρι του Ιουλίου Βερν, είναι παρόντες, συγχαίρουν τον ποιητή και ευλογούν διακριτικά τις εκρηκτικές αυτές ενώσεις. Βέβαια ο ίδιος ο Δημήτρης Καλοκύρης προειδοποιεί εγκαίρως τον αναγνώστη του, από την πέμπτη κιόλας σελίδα του βιβλίου, ότι πρόκειται να αναφερθεί διεξοδικά στα «Πάθη των Τριών Γυ­ ναικών ενός Έθνους πληγωμένου καθώς και σε μακάρια χρονικά από συγκεχυμένες αυτοκρατορίες» κι ότι το σύγγραμμα είναι «κα­ τάσπαρτο με θρυλικά ονόματα, κοινοτυπίες, παραφράσεις, αναπόδοτα, ανθυποφορές αλλά και επουράνιες τοποθεσίες που υποβάλ­ λουν τις ευτράπελες στοές όπου κατέφυγε ο ετερόφωτος ερανιστής τους». Ο ανώνυμος αφηγητής, που φέρει το παρώνυμο ή «παρανόμισμα» του «Κακού Αέρα», η σύζυγός του Αγγέλικα, η μητέρα του Μελανθία, ο αδελφός της Μάρκος, η πρώην γυναίκα του τελευταί­ ου, ονόματι Ρεγγίνα, ο Λέων, ο παρακοιμώμενος της Μελανθίας, ο Μαίστωρ Μαυραγάνης, ένας μισότρελος στρατηγός του Βοτανειάτη, ο «Σκυλοφιλόσοφος» Διονύσιος, ο ευνούχος (;) Συμεών, σύζυγος της Ζωής Χαρισάμενης, ο ιώβιος εραστής Σάντολος, ο Ποσειδώνας, ο Νώε, οι αδελφοί Ορλώφ, ο ποιητής Αλβεδώνας Οβούζης, ο Ρωμαίος στρατηγός Αιμίλιος Παύλος, ο στρατηγός Κλείτος και άλλα διακόσια τριάντα, περίπου, πρόσωπα ανταποκρίνονται στο προσκλητήριο του Δημήτρη Καλοκύρη. Αν μάλιστα σ’ αυτά προστεθούν και μερικές καθαρά παραπλανητικές μορφές, όπως π.χ. είναι ο Ονλόθριξ Αθανάσιος, ο Καθ' ν γητίς ή Ελ Χαρ­ μάνι, που υπονοεί τον εκδότη του «Ύψιλον» κ. Αθανάσιο Χαρμά­ νη, ή ο Βασίλης, ρήτωρ Κολάμδιος, της Κοινωνίας των Διεσπαρ­ μένων, που έλκει την καταγωγή του, κατά πάσα πιθανότητα, από τον ομογενή καθηγητή της νεοελληνικής φιλολογίας, που ζει και εργάζεται στην πόλη Columbus του Ohio των Η.Π.Α. κ. Βασίλειο Λαμπρόπουλο, κ.λπ., μας παρέχεται ένα επαρκές μέτρο της μεγά­ λης προσωπογραφίας που ξεδιπλώνει, με επιδεξιότητα, ο «Κακός Αέρας». πλοκή είναι στοιχειώδης. Ο θίασος, μερικές φορές, εγκατα­ λείπει αιφνιδιαστικά τη σκηνή. Τότε ακούγεται μόνο το τρί­ ξιμο του χρόνου, ο καθαρός λόγος της ποίησης. Έτσι διατηρείται

Η

ΚΑ Θ Η ΓΗ ΤΡΙΑ γερμανι­ κώ ν, φιλόλογος, απόφ οιτος πανεπιστημίου, πα ραδίδει μαθήματα σε αρχάριους και προχωρημένους. Τηλ. 41.74.898 απογεύματα

επιλογή/83 ανέπαφη η δομή του έργου, έτσι τα πράγματα παραμένουν ακέ­ ραια: «Μιλούσαν μια πασίγνωστη δηλαδή, / αλλά φθαρμένη γλώσ­ σα I - η κάθε συλλαβή σαν πηρουνιά / που ξέφευγε απ\ το πιάτο - / και άφηναν χαρακιές τα λόγια τους / στα τζάμια και τα άλλα γυα­ λικά I όπως μικρές ραγισματιές αδιόρατες / που άμα κοίταζες κα­ λά / ήταν διάφανα σχέδια ψιλά ψιλά / ζώα, ανθρώποι, σπίτια, δέ­ ντρα / αλλά και ό,τι όύνατάι να συνθέσει / ξυπνώντας ανεξέλεγκτα ο πανικός. [...]. Ακόμα εκεί θα βρίσκεται το βλέμμα τους / να τρύ­ πα τα χώματα / και τον ασβέστη / γυρεύοντας στον αιθέρα / το όραμα της Ιλαρίας / με ουροβόρες χλιδόνες / στα ωραία σφυρά / να ανεμίζει σα μαΐστρα την εικόνα I ταξιδεύοντας / στ’ ανεξίτηλα μέ­ ρη». (Σελ. 117 και 191). Ο «Κακός Αέρας» υπομνηματίζει πολλά από τα όνειρά μας. Εκτός του ότι, ως πνεύμα, «όπου θέλει πνεί», διαθέτει το κύριο γνώρισμα της αλληγορίας: ενώ παίζει με τις σκιές, παράγει φως. Το απόσπασμα από την δέκατη πέμπτη ενότητα, που ακολουθεί, αποτυπώνει αυτές ακριβώς τις εναλλαγές: « Όποιος μετράει τους χρόνους του κάνει λογαριασμό με το θάνατο, υποπτεύεται ο Μπερτόλδος, γράφει. Αυτός που σπέρνει νόμους, θερίζει χωροφύλακες. Και όποιος ταξιδεύει στη θάλασσα της πορνείας ξεμπαρκάρει στο λιμανάκι της κακομοιριάς. Και μονάχα αν έχει κλωστή από το πετραχείλι του Αγίου Ισιδώρου ραμμένο στο εσώρουχο μπροστά ξεγλιστρά στα τενάγη όπως το ρύγχος τον ξιφία. Και στην κορφή του Ιδαίου να ξημερωθεί όπου δε φύσηξε ποτέ και από πουθενά ή να βαδίσει στα υπόγεια ρεύματα του Αχελώου, Πάλι θα έχει το φόβο ό,τι ξυπνώντας στα πενήντα εφτά του απότομα θα βρει το δέρμα του κατάστικτο με γράμματα οξυφώνον αλφαβήτου και πάλι θα υπακούει στα πνεύματα των χρωμάτων - ανερμάτιστος - του Ιπποδρόμου, γιδοκέφαλε. Διότι οι μοίρες σου τυλίγονται σαν τις σκιές που βλέπεις στις φλεβώσεις πετρωμάτων να καιροφυλακτούν περικλείοντας τα αρχέγονα. Όπως τα μάρμαρα εκ Μυκηνών με το αίμα τού άνακτα νωπό, λόγου χάρη, και με τις δαχτυλιές του Ορέστη: Ό ,τι απόμεινε από το χέρι αόρατο που το κοιτάζεις να σου διαγράφει οριστικά το όνομα από τους καταλόγους της Αθανασίας». (Σελ. 155 επ.) α προεπαναστατικά χρόνια, οι αγώνες για την απελευθέρωση του Γένους συνιστούν το υποτυπώδες πραγματολογικό βάθρο. Τ Ο ποιητικός λόγος, παράλληλα, οργανώνει διαρκώς τις δικές του επαναστάσεις, τις δικές του συνωμοσίες. Έτσι τα διάφορα γλωσ-

ΣΤΙΣ ΕΚΔΟΣΕΙΣ

«δόμος»

Χρήστου Γιανναρά Ί ο π ρ α γ μ α τ ικ ό κ α ί τ ό φ α ν τ α σ ιώ δ ε ς σ τ η ν Π ο λ ιτ ι κ ή Ο ικ ο νο μ ία

’Ο ρθός λ ό γ ο ς κ α ί κ ο ιν ω ν ικ ή π ρ α κ τ ικ

Π ρ ο τ ά σ ε ις κ ρ ιτ ικ ή ς ο ν τ ο λ ο γ ί α ς

Σ χ ε δ ία σ μ α Ε ισ α γ ω γ ή ς σ τ ή Φ ιλ ο σ ο φ ία

Τ ό π ρ ό σ ω π ο κ α ί ό έρ ω ς

Χ ά ϊν τ ε γ γ ε ρ κ α ί ’Α ρ ε ο π α γ ίτ η ς

ΣΤΑ ΚΕΝΤΡΙΚΑ ΒΙΒΛΙΟΠΩΛΕΙΑ

84/επιλογη σικά πάθη και οι ιστορικές περιπέτειες συμπίπτουν: το έργο τέ­ χνης δεν αποδίδει, δε θέλει να αποδώσει δικαιοσύνη, απλώς ανακεφαλαιώνει τον «κόσμο». Στο στίχο «η τέχνη μου δεν είναι ζήτη­ μα δικαιοσύνης, μα ευκρασίας», σελ. 57, που δε διστάζει να φανε­ ρώσει την αντι-Σεφερική καταγωγή του, κατατίθεται, με χαρακτη­ ριστική παρρησία, το δωρικό credo της ποιητικής του Δημήτρη Καλοκύρη. Κι η ευκρασία αυτοβιογραφείται, μεταγλωττίζεται, αποκαλύπτοντας διαδοχικά όλες τις πλευρές των οραμάτων. «Το νόμισμα σου επιβάλλει / τη γεύση πως δαγκώνεις / μια κηλίδα κε­ νού. I Όπως σου άφηνε άλλοτε / μια υγρασία παράξενη στη χού­ φτα / σα να χαιρέτησες άνθρωπο του νόμου. I Και συλλογίζεσαι ότι το φίδι / θα ρουφήξει μια μέρα τη θάλασσα / αλλά και πως η θάλασσα / θα καταπιεί σαν ποτάμι το φίδι / ενώ θα τρεμοσβήνει ακόμα / η φλογίτσα στο κεφάλι του / διαιωνίζοντας το Αίνιγμα του Λύχνου. / Είναι γνωστό όμως ότι τα νομίσματα / είναι τα λείψανα εκείνων των ψαριών / που σύρθηκαν φωτεινά ώς την όχθη I και μασούσαν το χόρτο / σε καιρούς μαύρης πείνας / όταν έπηζαν το γάλα της λεχώνας / για να τραφεί το στράτευμα / και κουρεύαν το πλήθος/ για να ταΐσουν τα υποζύγια / λέγοντας οι Χιλίαρχοι ανεν­ δοίαστα πως / «Αφού κι ο Θεός / σαν αγίνωτο λεμόνι I ωριμάζει από την υπομονή του ανθρώπου, / αλίμονο σ’ εκείνον οπού γεύτη­ κε / από τη λεμονιά του Παραδείσου». / Αλλά, στο τέλος, τα φοβή­ θηκα όλα I Κύριοι Βουλευτές / (τους έλεγε ο λεγόμενος Κακός Αέ­ ρας) / και σημάδεψα το σώμα, όπως βλέπετε, / με βιτριόλι και με­ λάνι προσεκτικά, I για να φανεί πως τάχατε / πληγώθηκε παράφο­ ρα / στα σαράκια του έθνους, / την πατριδογνωσία και τη μετα­ ποίηση I ημερομίσθιος στα λατομεία των ερώτων». (Σελ. 198 επ.) Είμαι βέβαιος ότι ο Δημήτρης Καλοκύρης θα ήθελε πάρα πολύ να εκδώσει, σε ιδιόκτητες τυπογραφικές εγκαταστάσεις, κάπου στην ορεινή δυτική Κρήτη, όλες τις κωμωδίες του Αισχύλου, τα άσεμνα ποιήματα του Αρείου, ή έστω να σχολίαζε το λεπτομερέ­ στατο ημερολόγιο, που τηρούσε ο Άγιος Ιωάννης ο Θεολόγος, όταν έγραφε την Αποκάλυψη - προς το παρόν αρκείται να μας εμπιστευτεί τον «Κακό Αέρα», παραβαίνοντας την παλιά εντολή, που θέλει τα μείζονα έργα να παραμένουν άγραφα, για να μην προκαλούν το φθόνο των πολλών: «Διό δη πας ανήρ σπουδαίος των όντως σπουδαίων πέρι πολλού δει μη γράψας ποτέ εν ανθρώποις εις φθόνον και απορίαν καταβάλη».1 Ο «Κακός Αέρας» δια­ κινδυνεύει, λοιπόν, τα πάντα. Αν και ξέρει καλά ότι «αρχή της σοφίας είναι ο φόβος» (βλ. σελ. 201) δεν πρόκειται να λυγίσει, η μήνις των πολλών τού είναι παντελώς αδιάφορη: έχει με το μέρος του έναν αδιάφθορο Αίολο. Σημειώσεις 1. Από την 7η Πλατωνική επιστολή, 344 C.

ΔΙΟΡΘΩΣΗ γαλλικών κειμέ­ νων (διατριβές, αρχαιολογικά και φιλολογικά κείμενα). Δα­ κτυλογράφηση σε Η/Υ γαλλι­ κών και αγγλικών κειμένων από Γαλλίδα φιλόλογο. Τηλ.

97.51.285 (πρωινά) και 97.07.260 (απογεύματα).

ΓΙΩΡΓΟΣ ΒΕΗΣ

εργαλείο από εργάτη ΓΤλ

Μ ΑΝ Ο Υ ΚΟΝΤΟΛΕΟΝΤΟΣ: Απόψεις για την παιδική λογοτεχνία. Αθήνα. Π α τ ά κ η , 1988. Σελ. 82.

πό τη Μεταπολίτευση μέχρι σήμερα έχουν σημειωθεί σημα­ ντικές μεταβολές στο χώρο της παιδικής λογοτεχνίας. Η κατακόρυφη αύξηση της παραγωγής λογοτεχνημάτων για παιδιά, η εμφάνιση αξιόλογων σχετικών μελετών, η έκδοση ειδικών περιοδι-

Α

TCS

εττιλογη/85 κών, η παρουσίαση αφιερωμάτων και η ένταξη της διδασκαλίας της παιδικής λογοτεχνίας στα προγράμματα σπουδών των παιδα­ γωγικών τμημάτων είναι οι πιο χαρακτηριστικές από τις μεταβο­ λές αυτές. Ωστόσο, ούτε ο κριτικός λόγος ούτε οι λογοτεχνικές αναγνώσεις-προσεγγίσεις και έρευνες έχουν αποχτήσει το εύρος και το βάθος που απαιτείται για τη θεωρητική υποστήριξη της λογοτε­ χνίας για παιδιά. Η σχέση του κριτικού της λογοτεχνίας (ή του φι­ λολόγου) και του λογοτέχνη, η αμφίδρομη λειτουργία της οποίας βοηθάει στη διαιώνιση του λογοτεχνικού έργου,1 δεν έχει προχω­ ρήσει ικανοποιητικά στο συγκεκριμένο χώρο. Το βιβλίο του Μάνου Κοντολέοντος, όπου βρίσκονται συγκε­ ντρωμένα δέκα μελετήματά του για την παιδική λογοτεχνία, πέρα από τη συμβολή του στη διερεύνηση των υπαρχόντων προβλημά­ των με την κατάθεση έγκυρων απόψεων, παρουσιάζει μια ευτυχή συγκυρία: ο λογοτέχνης με την πλούσια προσφορά μετατρέπεται σε αναγνώστη-κριτικό, προσεγγίζοντας τον πολύ οικείο χώρο του με τόλμη και αρετή. Ο συνδυασμός αυτός λογοτέχνη και κριτικού οδηγεί, κατά τη γνώμη μου, σ’ ένα λόγο καθαρό και γι’ αυτό πει­ στικό, οι εξομολογητικοί τόνοι του οποίου υποδηλώνουν με σαφή­ νεια την αγάπη αλλά και την αγωνία του συγγραφέα για το αντι­ κείμενό του. Πριν καλά-καλά ξεκινήσει ο Μάνος Κοντολέων, φτάνει, νομί­ ζω, στην καρδιά του προβλήματος, που επανέχεται κάθε τόσο, με τον ένα ή τον άλλον τρόπο, σε όλα σχεδόν τα μελετήματα, που απαρτίζουν την ύλη του βιβλίου: τη σχέση του αναγνώστη με το κείμενο, την οποία ο Μ. Riffaterre ορίζει ως «λογοτεχνική επικοι­ νωνία»,2 Αυτός είναι και ο λόγος για τον οποίο προτείνει την επι­ λογή της «προσέγγισης» και όχι της «κρίσης» του λογοτεχνικού έρ­ γου, επισημαίνοντας μεταξύ άλλων και τον ερωτικό χαρακτήρα που θα μπορούσε να προσλάβει η ανάγνωση κάτω από ορισμένες προϋποθέσεις. «Η δημιουργία σωστών αναγνωστών, ανθρώπων δηλαδή οι οποίοι θα έχουν μια σχέση δημιουργίας με το κείμενο που θα επιλέγουν να διαβάσουν», πρέπει να αποτελεί τον βασικό­ τερο στόχο όσων ασχολούνται με το παιδικό βιβλίο, υποστηρίζει ο συγγραφέας στο τέλος του πρώτου μελετήματος που επιγράφεται «Η προσέγγιση της ανάγνωσης». Τα κριτήρια επιλογής (αλλά και η επιλογή των κριτηρίων) λογο­ τεχνικών βιβλίων για παιδιά, πόυ προτείνει ο Μάνος Κοντολέων στη δεύτερη εργασία, καλύπτουν με σφαιρικότητα το λεπτό και σοβαρό αυτό θέμα που απασχολεί γονείς και εκπαιδευτικούς και την καθιστούν μια από τις λειτουργικότερες και χρηστικότερες της όλης συλλογής. Θεωρώντας ο συγγραφέας αυτονόητη και του ανα­ γνώστη τη συμμετοχή στη διαδικασία επιλογής βιβλίων λογοτε­ χνίας, προτιμά τα «κριτήρια» και απορρίπτει τους «κανόνες». Υπερβάλλοντας κάπως, «Λεν πιστεύει στους ειδικούς» ενώ στο πέ­ μπτο κατά σειρά κριτήριο (επί συνόλου εννιά) δίκαια απαιτεί από το βιβλίο που απευθύνεται στα παιδιά να εκφράζει μια ιδεολογία, έστω και αν διαφέρει από τη δική του, αφού «ο πλουραλισμός πλάθει ολοκληρωμένες συνειδήσεις». Προσεγγίζοντας στη συνέχεια τη «θεματολογία της νεοελληνι­ κής λογοτεχνίας για παιδιά και νέους», ο Μάνος Κοντολέων επι­ σημαίνει με τόλμη την ατολμία των νεοελλήνων συγγραφέων που γράφουν για παιδιά στην επιλογή των θεμάτων αλλά και στον τρόπο ανάπτυξής τους. Η παραμένουσα παιδικότητα (ο όρος ανή­ κει στον ίδιο), χαρακτηριστικό του συγγραφέα λογοτεχνικών κει­ μένων (και) για παιδιά, τον οδηγεί στην αναζήτηση της επικοινω­ νίας «με την ιδέα της αιώνιας παιδικότητας» (ο ορισμός, υπενθυ-

Μλ.ΝΟΣ ΚΟΝΤΟΛΕΩΝ ΑΠΟΨΕΙΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΑΙΔΙΚΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ

86/επιλογη μίζει ο Μάνος Κοντολέων, ανήκει στον Μίκαελ Έντε). Όμως η παραμονή του στο χώρο της παιδικής ματιάς «δεν τον εμποδίζει να παραμένει κι ένας συνειδητοποιημένος άνθρωπος της εποχής και του χώρου του». Αυτό σημαίνει πως δεν πρέπει να δημιουργεί στεγανά στην επιλογή των θεμάτων και των σκηνοθετικών λύσεων. «Σωστή τέχνη είναι αυτή που τολμά και διερευνά», καταλήγει ο συγγραφέας. Παρεκκλίνοντας λίγο από την κριτική παρουσίαση του συγκε­ κριμένου βιβλίου, όχι όμως και από την «περιρρέουσα ατμόσφαι­ ρα», θα πρόσθετα πως ο Μάνος Κοντολέων δεν περιορίζεται στις προτάσεις. Μια διεισδυτική ματιά στη νουβέλα του Οι όνο τους κι άλλοι όνο, που κυκλοφόρησε πρόσφατα, αποκαλύπτει την κοσμο­ θεωρία του (βαθιά ανθρώπινη, αισιόδοξη και συναινετική) και οδηγεί στο συμπέρασμα πως ο ίδιος τολμά, ανιχνεύοντας νέα σχή­ ματα περιεχομένου και μορφής. Δε στέκει αμήχανος μπροστά στις αμηχανίες των ηρώων του. Αντίθετα, τους οδηγεί ακροβατώντας στην κάθαρση, παρακολουθώντας στοργικά τις ψυχολογικές μετα­ πτώσεις και συγκρούσεις τους και δίνοντας πρωτότυπες λύσεις, έξω από τα καθιερωμένα. εύκολη και (τόσο) βολική ταύτιση της πολιτικοποίησης με την κομματικοποίηση καταλήγει, σύμφωνα με το συγγραφέα, «σε αφελείς απλουστεύσεις, σε εύκολους συνδυασμούς και σε τυ­ ποποιημένες κρίσεις». Στην τέταρτη κατά σειρά εργασία με θέμα «Λογοτεχνία για παιδιά και πολιτικοποίηση» φαίνεται να δικαιώ­ νεται η πολιτική κοινωνικοποίηση και η δημιουργία στάσεων (atti­ tudes) στα παιδιά μέσα από διαδικασίες «έγκυρης» μυθοπλασίας και παιδείας κι από ανθρώπους με γνώση κι ευαισθησία· πάντως, όχι από χώρους εξουσίας που μονοπωλούν την πολιτικοποίηση σύμφωνα με το νόμο, υποβάλλοντας και επιβάλλοντάς την με χίλιους δυο τρόπους.1 Με αφορμή ένα εύλογο, εκ πρώτης όψεως, ερώτημα αναγνω­ στών του (γιατί θα έπρεπε να απασχολούν τα παιδιά των οχτώ χρόνων εργασιακά προβλήματα), ο συγγραφέας κάνει μια σύντομη αναφορά στο παραμύθι του Κάποτε στην Ποντικονπολη (θέμα του η απεργία), όπου «στόχος του ήταν να δώσει στους αναγνώστες του την ευκαιρία να μάθουν πως μια απεργιακή κινητοποίηση εί­ ναι κάτι ουσιαστικότερο από μια μέρα αργίας». Οι πολυπληθείς αναφορές του, στη συνέχεια, σε συγγραφείς που καταπιάστηκαν με ανάλογα θέματα, πέρα από το ενδιαφέρον που παρουσιάζουν, θα μπορούσαν να χρησιμεύσουν και ως εξειδικευμένος βιβλιογρα­ φικός οδηγός. Η ατολμία, η διστακτικότητα και, ώς ένα βαθμό, ο καθωσπρε­ πισμός φαίνεται να χαρακτηρίζουν και το σύγχρονο έντεχνο πα­ ραμύθι, κάτι που δε συνέβαινε στο αντίστοιχο λαϊκό, το οποίο λειτουργούσε υπόγεια και γι’ αυτό υπονομετικά σε σχέση με το υπαρκτό, υποστηρίζει ο Μάνος Κοντολέων στην εργασία που ακο­ λουθεί. «Όταν ένα έργο αυτολογοκρίνεται, όταν ο δημιουργός του προαποφασίζει σε ποια μερίδα κοινού θέλει να αποταθεί, τότε η μη επαφή [παραμυθιού και αναγνώστη] οφείλεται στο έργο», καταλήγει ο συγγραφέας.

Η

ιδεολογική λειτουργία των μύθων του Αισώπου, στην επόμε­ νη εργασία, έχει ιδιάζουσα σημασία για το σύγγραφέα, ο οποίος, προσεγγίζοντας και αναλύοντας τις γραφικές και φαινο­ μενικά ακίνδυνες ιστορίες, διαπιστώνει πω; «εκπέμπουν μια αί­ σθηση συντηρητικότητσς- 4 Η αμφισβήτηση «ι η 'νατρεπτικότητα, βασικά γνωρίσματα της λογοτεχνίας, απουσιάζουν από τους

Η

Μαθήματα Ιταλικής, παραδίδει καθηγήτρια που έχει σπου­ δάσει ιταλική γλώσσα και κουλτούρα, διερμηνεία και με­ ταφραστική σε πανεπιστήμια εξωτερικού. Επίσης αναλαμβά­ νει μεταφράσεις από αγγλικά, ιταλικά και ισπανικά. Τηλ.: 65.21.583.

επιλογη/87 Αισώπειους μύθους, που σε αρκετές περιπτώσεις προβάλλουν και επιβραβεύουν την υποκρισία και τη σκοπιμότητα. Χωρίς να πα­ ραβλέπει τη γενικότερη αξία του έργου του Αισώπου και τα ιδιαί­ τερα προτερήματα των μύθων του, ο Μάνος Κοντολέων θεωρεί ότι απλώς «νουθετούν και προτρέπουν προς τη “σοφή” κατανόηση του κοινωνικού γίγνεσθαι», αποφεύγοντας την κριτική και την αντιπαράθεση. Οι τέσσερις διαφορετικές αναγνώσεις - προσεγγίσεις της «Τοσο­ δούλας» που επιχειρεί ο ίδιος στο ομώνυμο παραμύθι τού Χανς Κρίστιαν Άντερσεν έρχονται να επιβεβαιώσουν την άποψη περί πολυσημίας του λογοτεχνικού έργου, αλλά και να φανερώσουν την ευρύτητα της κριτικής ματιάς του συγγραφέα. Έτσι, πίσω από τη «γλυκερή» ιστορία με το happy end, ο Μά­ νος Κοντολέων ανακαλύπτει σύμβολα, δομές, θεσμούς και, τελι­ κά, μια ταξικά διαρθρωμένη κοινωνία στην οποία η Τοσοδούλα αγωνίζεται να επιβιώσει, υπερασπίζοντας τις ιδιαιτερότητές της και αποφεύγοντας την αλλοτρίωση. Με την ευκαιρία της «δεύτερης ανάγνωσης» της «Τοσοδούλας» του Άντερσεν ο συγγραφέας δε χάνει την ευκαιρία να υπενθυμί­ σει την αναγκαιότητα της επαφής παραμυθιού και ενηλίκων, που στις μέρες μας τείνει να ξεχαστεί. Στις δυο τελευταίες εργασίες, με τις οποίες ολοκληρώνονται οι Απόψεις για την Παιδική Λογοτεχνία, ο Μάνος Κοντολέων προ­ τείνει τους προσφορότερους, κατά τη γνώμη του, τρόπους επαφής των παιδιών με τα βιβλία, ενώ καταδικάζει απερίφραστα το λαϊ­ κισμό και την πολιτική της ισοπέδωσης, με αφορμή κάποιες εκδη­ λώσεις για το παιδικό βιβλίο. Στο σύντομο κριτικό σημείωμά του για το ίδιο βιβλίο ο Αντ. Δελώνης (Διαδρομές, τεύχ. 12, Χειμώνας 1988, σελ. 285-86) αποφαίνεται ότι ο Μάνος Κοντολέων «βαδίζει, βέβαια, σε γνωστά μονο­ πάτια». Δεν μπορώ να γνωρίζω, αν εννοεί «γνωστά» στον ίδιο το συγγραφέα (δηλ. οικεία) ή «γνωστά» γενικώς (δηλ. καθιερωμένα), ενώ δυσκολεύομαι να πιστέψω πως το «βέβαια» εκφράζει μια τά­ ση υποτίμησης. Πάντως, όπως και αν έχει το πράγμα, η διαφωνία μου είναι δεδομένη. Οι προτάσεις που καταθέτει ο Μάνος Κοντο­ λέων σ’ ένα χώρο ο οποίος χαρακτηρίζεται εν πολλοίς από διστακτικότητα και ατολμία και σε μια κοινωνία μάλλον συντηρητική είναι ασυνήθιστα προωθημένες. Και μεθοδολογικά όμως το βιβλίο είναι καινότροπο. Ο. συγγραφέας, με σεμνότητα και «εις μικρόν γενναίος», αποφεύγει τους δογματισμούς και.δίνει στον αναγνώ­ στη τη θέση που του αρμόζει, επιβεβαιώνοντας έτσι την τριπλή υπόσταση του λογοτεχνικού φαινομένου (συγγραφέας-κείμενοαναγνώστης). Θα καταλήξω χρησιμοποιώντας την κοινότοπη αλλά και λει­ τουργική λέξη, που συνήθως επισφραγίζει τις βιβλιοκριτικές, προκειμένου να χαρακτηρίσω το βιβλίο αυτό του Μάνου Κοντολέοντος: εργαλείο· ένα εργαλείο όμως που προέρχεται άπό εργάτη, ο οποίος γνωρίζει καλά τη γη και τα σύνεργα της καλλιέργειας. _______

ΣΤΗΛΙΟΣ ΠΑΠΑΘΑΝΑΣΙΟΥ

1. Βλ. Ζωής Σαμαρά, Προοπτικές τον κειμένου, Κώδικας, Θεσσαλονίκη, 1987, σελ.234 2. Βλ. Ζωής Σαμαρά, όπ.π., σελ. 17.

3. Ενδεικτικά αναφέρω την πολιτική που καθιέρωσε το ΥΠΕΠΘ, συντάσσοντας κα­ ταλόγους με βιβλία για παιδιά και νέους, από τους οποίους κατ’ αποκλειστικότη­ τα οι εκπαιδευτικοί θα είναι υποχρεωμένοι να επιλέγουν τα βιβλία που χρειάζο­ νται για τον εμπλουτισμό των σχολικών βιβλιοθηκών.

4. Σε παρόμοια συμπεράσματα κατέληξε και η Άννα Φραγκουδάκη αναλύοντας μύ­ θους του Αισώπου που υπήρχαν σε αναγνωστικά βιβλία του Δημοτικού. Βλ. Ά ν ­ νας Φραγκουδάκη. Τα αναγνωστικά βιβλία τον Δημοτικού Σχολείου, Θεμέλιο. Αθήνα; 1979, σελ. 74.

Νεφέλη — Μουσική PAUL BEKKER

Ή ορχήστρα

Σ ’ αύτό τό βιβλίο παρακο­ λουθούμε δλη την έξέλιξη της ορχήστρας· τούς συνθέτες πού έπέδρασαν στήν δημιουργία της — άπό τόν Haydn καί τόν Mo­ zart μέχρι τόν Schoenberg καί τόν Stravinsky— καί τίς μορφές πού της έδωσαν, τόν κοινωνικό περίγυρο της έκάστοτε εποχής καί τίς επιρροές πού άσκησε πά­ νω της. Τήν μορφή καί τήν έξέ­ λιξη των οργάνων καί τόν τρό­ πο πού μιμήθηκαν καί ύποκατέστησαν τήν άνθρώπινη φωνή γιά νά φτάσουν στήν σημερινή αύτονομία της λειτουργίας τους. Έ ν α σημαντικό βιβλίο γιά τούς φίλους καί λάτρεις της μου­ σικής.

Ε Κ Δ Ο Σ Ε ΙΣ ΝΕΦΕΛΗ Μαυρομιχάλη 9, ’Αθήνα τηλ. 3 604793 — 3607744

ΕΚ ΔΟ ΣΕΙΣ ΕΘ ΝΙΚ Ο Υ Κ ΕΝΤΡΟ Υ Κ Ο ΙΝ Ω Ν ΙΚ Ω Ν ΕΡΕΥ Ν Ω Ν επ ιθεώ ρ η σ η κοινωνικών ερ ευ ν ώ ν 71

t

jess

Κοινωνικές καί οικονομικές έπιπτώσεις τής τουριστικής άνάπτυξης στό Νομό Κυκλάδων καί ιδιαίτερα στά νησιά Ίος καί Σέριφος κατά τήν περίοδο 1950 1980

Πάρις Τσάρτας

^ΣΓΖΖϋΐ ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΔΙΑΘΕΣΗ Βιβλιοπωλείο ΕΚΚΕ, Σοφοκλέους 5, 105 59 Αθήνα, Τηλ. 32 12 889

ΒΑΣΙΛΙΚΗ Π. ΒΛΑΧΟΥ Σ υ ν ε ρ γ α σ ία : Α. Λαφτσίδης

______ Λεξικό Ρημάτων______ της Α ρχαίας Ελληνικής Γλώσσας Επιμέλεια: TP. I. Δ Ε Λ Η Σ ΒΑΣΙΛΙΚΗ ΠΑΝ. ΒΛΑΧΟΥ

Λ€ΞΙΚΟ ΡΗΜΑΤΩΝ ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ

Με 300 αναλυτικούς πίνακες

Ε Κ Δ Ο Σ Ε Ι Σ GUTENBERG Δ Ι Δ Ο Τ Ο Υ 55 - 57 · Τ Η Λ . : 3 6 . 4 3 . 5 1 1 - Α Θ Η Ν Α

ΕΚΔΟ ΣΕΙΣ ΚΕΔΡΟΣ

Αλέξανδρος Κοιζιάς

Γ. Γενναδίου 3 τη λ. 36.02.007

Α Λ B Ξ A N Δ P Ο Σ

ΚΟΤΖΙΑΣ

Μ'i *ν■ ΧΜΜΙ

Αντιποίηαις αρχής. Μυθιστόρημα, Η Απόπειρα. Μυθιστόρημα Ιαγονάρος. Νουβέλα Μια σκοτεινή υπόθεση. Μυθιστόρημα Ο γενναίος Τηλέμαχος. Μυθιστόρημα Ο Εωσφόρος. Μυθιστόρημα Φανταστική περιπέτεια. Μυθιστόρημα Η Μηχανή. Νουβέλα

ΜΗ

tttm

To ζήτημα είναι, βέβαια, ο κόσμος τούτος, όπου διαβατικός βρέθηκεςείναι, ωστόσο, ακόμα και το πώς εσύ αντιμετωπίζεις τούτο τον κόσμο. Κάποια τέτοια εκδοχή - νεοελληνική; - επιχειρεί να «μοντάρει» ο βίος και η πολιτεία τον «ήρωα» της Μηχανής.

ΜΕΛΕΤΕΣ Μεταπολεμικοί πεζογράφοι. Κριτικά κείμενα A Αφηγηματικά. Κριτικά κείμενα Β ' Αοκιμιακά και άλλα. Κριτικά κείμενα Γ '