Τεύχος 56

Αφιέρωμι

:

ινα ώς τίς μέρες μας)

• • • •

Έ να βοήθημα για τον Καθηγητή και το Μαθητή. Ένας οδη γό ς και φίλος του ενδιαφερομένου για τα Γράμματα και την Εκπαίδευ­ ση στον τόπο μας. 'Ενας πρακτικός σύντρο φο ς στο μάθημα των Νέων Ελληνικών για τις τρεις τά­ ξεις του Γυμνασίου. Ένα ολοκληρωμένο και πο λύτιμο έργο.

Ζωή Κ. Μ πελλα * Δημήχρης Π τολεμαίου

ΚΕΙΜΕΝΑ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑΣ

ένα διδακτικό βοηθημα Τόμος 1ος: Τόμος 2ος: Τόμος 3ος: Τόμος 4ος: Τόμος 5ος:

Μ

Για την Α ' Γυμνασίου Για τη Β' Γυμνασίου Για την Γ ' Γυμνασίου (μέρος α') Για την Γ ' Γυμνασίου (μέρος θ') Ιστορία και Θεωρία Λογοτεχνίας O V O TO V t Κ

ό

Ο εκδοτικός οίκος μας, πιστός σε μια μακρά παράδοση στο χώρο του διδακτι­ κού βιβλίου, δίνει στο κοινό το πεντάτο­ μο βοήθημα για τα τρία γυμνασιακά αν­ θολόγια που από καιρό είχε αναγγείλει κα ι προετοίμαζε. Γραμμένο με προσοχή κα ι μεράκι, πάνω στις βάσεις της σύγ­ χρονης Παιδαγωγικής και της μοντέρνας Φιλολογίας, δίχως ακροβατισμούς όμως ή προσφυγές σε απρόσιτες μεθόδους έρευνας κα ι ανάλυσης, συστηματοποιημέ­ νο, πλήρες και αυτοδύναμο, απευθύνεται

στον απαιτητικό αναγνώστη, στον κα­ θηγητή που μεριμνά κ αι στον ανήσυχο μαθητή που ξέρει τ ι γυρεύει. Δουλεμένο τα τελευταία χρόνια από τους συγγρα­ φείς κα ι τους συνεργάτες τους, έρχεται να προσφέρει αυτό που αισθητά έλειπε από τη σχετική βιβλιογραφία, να προσ­ κομίσει ένα νέο πνεύμα αντιμετώπισης των λογοτεχνικών κειμένων, να προτείνει τη δ ό κιμ η'κα ι συγκροτημένη προσεγγιστική πορεία προς την αισθητική χαρά κα ι την κατανόηση των ποικίλω ν «τρό­ πων» που έχει να εκφράζεται λογοτε­ χνικά το συναίσθημα κ ι ο στοχασμός, η μνήμη κ ι ο διάλογος των ανθρώπων.

ΐ/ftfia ΕΠΙΒΕΒΡΗΣΗ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ

Τεύχος 56 ΣεπτέμδριοςΌκτώδριος 1982

Γραφεία: ’Ομήρου 34, ’Αθήνα (135), τηλ. 3640-487 (Σύνταξη) καί 3640-J88 (Λο­ γιστήριο, συνδρομές, διαφημίσεις). Διεύθυνση: Περ. Άθανασόπυυλος. Σύντα­ ξη: Γιώργος Γαλάντης, Δημήτρης Αεληπέτρος, Βασίλης Τσάμης, Sτυρίνα Τσοτσοροϋ-Πέζαρου. Γραμματεία Σύνταξης: Γιώργος Σαρηγιάννης. Διαχείριση: 'Ηρακλής Παπαλέξης. Συνδρομές: Βάσω Σπάθή. Διορθώσεις: Πέτρος Στει/ανάκης. Σελιδοποίηση-μοντάζ: Φούλη Καρύδα-Στασινάκη. Στοιχειοθεσία: Φωτο­ κύτταρο ΕΠΕ, Υμηττού 219, τηλ. 751-6333. ’Εκτύπωση: Βαλασάκης-Άγγε/.ής Ο.Ε., Ταύρου 21, τηλ. 346-6927. Διαφάνειες: Δ. Π. Άγγελής, Πειραιώς I. τηλ.

324-4325. Βιβλιοδεσία: Νικόλαος Κατριβάνος & Σία Ο.Ε., Στυλιανόν Γόνατά 48, τηλ. 574-9951. Διανομή: Νέον Πρακτορεΐον Τύπου.

Π Ε Ρ ΙΕ Χ Ο Μ Ε Ν Α

ΠΡΟΛΕΓΟΜΕΝΑ ΔΙΑΛΟΓΟΙ

Τιμή: Δρχ. 200

Γράφουν οί Κ. Γρυπονησιώτου, Π. Μπουρλάκις καί Σ. I. Ζαχαρόπουλος - Γ. Φερούσης - Θ. Άναστασιάδης - I. ΜποστάνοΧΡΟΝΙΚΑ

’Εξώφυλλο Γιώργον Γαλάντη

ΘΕΜΑΤΑ: ’Επιστημονική πληροφορία, πληροφόρηση καί πλη­ ροφορική στίς έπιστήμες τής ύγείας Η ΑΓΟΡΑ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ ΕΚΔΟΤΕΣ: Ό «Ήριδανός» - Τό «Πλέθρον» ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΕΣ: Ή Δημοτική Βιβλιοθήκη τής Νέας ’Ιωνίας ΧΡΗΣΙΜΑ: Βιβλία γιά βότανα

9 13 14 18 20

ΑΦΙΕΡΩΜΑ

Κεντρική διάθεση: ’Αθήνα: «Διαβάζω» 'Ομήρου 34 Τηλ. 3640-488 Θεσσαλονίκη: Βιβλιοπωλείο Μ. Κοτζιά & Σία Τσιμισκή 78 Τηλ. 279-720, 268-940 Κύπρος: Πρακτορείο βιβλίου Χρ. Άνδρέου & Σία Ρηγαίνης 64 Λευκωσία

Κωνσταντίνος Εύαγγελίδης: Σύντομη ιστορία τής Αγγλικής λο­ γοτεχνίας Παύλος Ναθαναήλ: Τζέφρεϋ Τσώσερ: ό Δάντης τής ’Αγγλίας ’Αλεξάνδρα Πλακωτάρη: Ούίλλιαμ Σαίξπηρ Μάριος Βύρων Ραίζης: Τζών Μίλτον Μάριος Βύρων Ραίζης: Τζόναθαν Σουίφτ Άλέξης Ζήρας: Τό βικτοριανό Λονδίνο καί ό Κάρολος Ντίκενς ’Αγγελική Worning: Οί βικτοριανές πεζογράφοι ’Αλίκη Μπακοπούλου-Χώλς: Τζώρτζ Μπέρναρντ Σώ: ό μπρο­ στάρης τής πορείας γιά τά περβόλια τ’ ούρανοϋ Γιώργος Γιαννουλόπουλος: Τζέημς Τζόυς "Αρης Μπερλής: Ή Βιρτζίνια Γούλφ καί τό μυθιστόρημα Νανά Ήαΐα: Γιά τόν Τ. Σ. Έλιοτ Κατερίνα Άγγελάκη-Ρούκ: Ή μεταπολεμική ποίηση στήν ’Αγ­ γλία Καίη Τσιτσέλη: Ή άγγλική μεταπολεμική πεζογραφία - Συνομι­ λία μέ τό ρεαλισμό Παύλος Μάτεσις: Τό Αγγλικό μεταπολεμικό θέατρο Κ. Θ. Δημαράς: Οί παλαιότερες έλληνικές μεταφράσεις Από τά Αγγλικά Κυριακούλα Σολωμού: ’Επιδράσεις τής έλληνικής ποίησης στήν ποίηση τού λόρδου Βύρωνα Μάνος Μοσχονάς: Ελληνική βιβλιογραφία Αγγλικής λογοτε­ χνίας

22 34 40 47 52 57 61 63 71 76 81 93 99 105 110 115 123

ΕΠΙΛΟΓΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ: Γράφει ή Μίνα Μαχαιροπούλου ΠΟΛΙΤΙΚΗ: Γράφει ό "Αλκής Ρήγος ΓΛΩΣΣΑ: Γράφει ή Αλόη Σιδέρη ΚΛΑΣΙΚΗ ΠΑΙΔΕΙΑ: Γράφει ό Γιώργος Κατσής ΠΟΙΗΣΗ: Γράφουν οί Γ. Καραβασίλης, Σπ. Τσακνιάς καί Δ. Πλάκας ΠΕΖΟΓΡΑΦΙΑ: Γράφουν ό Γιώργος Βελουδάκης καί ή Φούλα Χατζιδάκη ΘΕΑΤΡΟ: Γράφει δ Γιάννης Βαρβέρης ΙΣΤΟΡΙΑ: Γράφουν οί Χρ. Ροζάκης, Τ. Βουρνάς καί Δημήτρης Λουλές

131 134 135 137 139 149 153 155

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ

161

ΚΡΙΤΙΚΟΓΡΑΦΙΑ

175

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΟ ΔΕΛΤΙΟ

181

Μόλις κυκλοφόρησαν

άπό τίς ’Εκδόσεις NOTOS

• στή σειρά ΒΙΒΛΙΑ ΓΙΑ ΓΟΝΕΙΣ τό νέο συμβουλευτικό καί χιουμο­ ριστικό βιβλίο τού ΒΙΛΛΥ Μ Π ΡΑΪΝΧΟΛΣΤ ΤΑ ΒΑΣΑΝΑ ΕΝΟΣ ΠΑΤΕΡΑ 13 Μαθήματα γιά άρχάριους μπαμ­ • στή σειρά ΒΙΒΛΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΥΓΕΙΑ πάδες τό βιβλίο πού περίμεναν όί "Ελληνες Σελ. 130 μέ πλούσια εικονογράφη­ ρευματοπαθεΐς Μ.ΑΛΕΞΑΝΤΕΡ ση - Δρχ. 300 . ΟΙ ΡΕΥΜΑΤΙΣΜΟΙ ΘΕΡΑΠΕΥΟΝΤΑΙ Σελ. 150-Δ ρχ. 300 Τό καλύτερο δώρο γιά μέλλοντες καί άρχάριους μπαμπά­ "Ενα βιβλίο πού προσφέρει άνακούφιδες ση καί έλπίδα γιά θεραπεία σ’ όλους τούς ρευματοπαθεΐς ΠΩΛΟΥΝΤΑΙ Σ’ ΟΛΑ ΤΑ ΒΙΒΛΙΟΠΩΛΕΙΑ

ΕΚΔΟΣΕΙΣ NOTOS ΓΡΑΦΕΙΑ-ΒΙΒΛΙΟΠΩΛΕΙΟ: ΑΘΗΝΑ 1 3 5 -Ο Μ Η Ρ Ο Υ 15 - ΤΗΛ. 3636737 2

προλεγόμενα Τό δεκαπενθήμερο «Διαβάζω» Στό περασμένο τεύχος, άνακοινώνοντας τήν έναρξη μιας καινού­ ριας περιόδου στή ζωή τού «Διαβάζω», άναγγείλαμε δτι τό περιοδι­ κό θά κυκλοφορεί σέ λίγο καιρό κάθε δεκαπέντε μέρες. Όμως ή άλλαγή στή συχνότητα τής έκδοσής του δέν θά είναι τό μόνο χαρακτηριστικό τής νέας φάσης τού περιοδικού. 'Ένα άλλο βασικό στοιχείο τού άνανεωμένου «Διαβάζω» θά είναι τούτο: ό κύ­ ριος κορμός τής ύλης κάθε τεύχους θά άποτελεϊται άπό ένα μεγάλο άφιέρωμα (πληροφοριακό, άλλά καί κριτικό), είτε σέ ένα συγγραφέα είτε σέ ένα θέμα γιά τό όποΤο έχουν γραφτεί βιβλία. Ή έκταση μάλι­ στα καί ή πληρότητα αύτών τών άφιερωμάτων θά βαραίνουν τόσο πολύ στήν ύλη κάθε τεύχους, ώστε τά τεύχη θά «βαφτίζονται» πιά άπό τό άντικείμενο τού άφιερώματος. Όσο γιά τά θέματα τών άφιε­ ρωμάτων, ή παρουσία τής λογοτεχνίας θά είναι ισοδύναμη μέ έκείνη τών άλλων τεχνών καί τών έπιστημών, κοινωνικών καί άνθρωπιστικών. ( Εξάλλου αύτή ή ισορροπία άνταποκρίνεται καί σέ σχετική άπαίτηση τών άναγνωστών μας.) Φυσικά, γιά τή σύνθεση τών άφιερωμάτων, τουλάχιστον γιά όσα άφοροϋν ξένους συγγραφείς, τό «Διαβάζω» θά συνεχίσει τή συνερ­ γασία του μέ τό διεθνούς κύρους γαλλικό περιοδικό Magazine Litt0raire- σχεδιάζουμε μάλιστα καί τήν έπέκταση τής συνεργασίας μας μέ δύο πασίγνωστα άγγλόφωνα περιοδικά, τό άμερικάνικο The New York Review of Books καί τό άγγλικό Times Literary Supplement. ’Έτσι, τό «Διαβάζω», τόσο μέ τίς βιβλιοκριτικές δσο καί μέ τά άφιερώματα, θά ένισχύσει σημαντικά τόν κριτικό του χαρακτήρα καί θά βοηθήσει τούς άναγνώστες του: α) νά γνωρίσουν σημαντικά πρόσωπα τής ιστορίας τού πνεύματος καί μεγάλα θέματα τού σύγ­ χρονου κόσμου· καί β) νά διαμορφώσουν προσωπικά κριτήρια καί νά άναπτύξουν τό στοχασμό τους. Άλλά ή καινούρια περίοδος τού «Διαβάζω» θά έχει κι άλλο ένα βασικό χαρακτηριστικό: τή δυναμική καί ούσιαστική παρέμβαση τού περιοδικού στήν πνευματική έπικαιρότητα τού τόπου. Πρωτότυπα ρεπορτάζ καί άποκλειστικές έρευνες γιά συγκεκριμένα έκδοτικά καί πνευματικά ζητήματα, μαζί μέ άναλύσεις καί σχόλια γιά έπίκαιρα θέ­ ματα, δλα γραμμένα άπό ένα έπιτελείο διακεκριμένων συνεργατών, θά συνθέτουν αύτό τό τμήμα τού περιοδικού. Φιλοδοξούμε μάλιστα, τό «Διαβάζω», όχι μόνο νά παρακολουθεί τά γεγονότα, άλλά νά δη­ μιουργεί τό ’ίδιο τέτοια. Τέλος, σέ κάθε τεύχος θά δημοσιεύονται: μία, συνήθως έπίκαιρη, συνέντευξη, άνταποκρίσεις άπό τό έξωτερικό, γράμματα άναγνωστών, ό πίνακας μέ τά έμπορικότερα βιβλία, τό βιβλιογραφικό δελ­ τίο καί ή κριτικογραφία. Φυσικά -είναι αύτονόητο- δέν θά λείψουν, ούτε θά μειωθούν, οί κριτικές γιά τά άξιολογότερα νέα βιβλία. Όσο γιά τά κριτήρια τής έπιλογής τους, θά έξακολουθήσουν νά ισχύουν, ίσως καί μέ μεγαλύτερη αύστηρότητα, έκεΐνα άκριβώς τά κριτήρια πού έχουν προσδώσει στό περιοδικό τό εύσημο τής άμεροληψίας καί έναν ύψηλό βαθμό έγκυρότητας. Εξάλλου οί τακτικοί άναγνώ3

στες μας θά έχουν άντιληφθεϊ ότι κάθε άνησυχία, κάθε άναζήτηση μέσα στά πλαίσια τού ένεργού ούμανισμοϋ πού έχει κι ένα ποιοτικό άντίκρισμα, βρίσκει πάντοτε άμέριστη τή συμπαράστασή μας... Άνακεφαλαιώνουμε: τό «Διαβάζω», χωρίς νά έγκαταλείψει δ,τι μέχρι σήμερα προσφέρει (πληροφορίες γιά τίς νέες έκδόσεις καί άξιολόγησή τους), στή νέα περίοδο τής ζωής του θά προσπαθήσει νά γίνει κάτι περισσότερο: ένα περιοδικό μύησης στό έργο κορυ­ φαίων διανοητών, άλλά καί στά σύγχρονα πνευματικά καί κοινωνικά προβλήματα, ένα όργανο κριτικής παρέμβασης στήν πνευματική έπικαιρότητα τού τόπου καί, τέλος, ένα βήμα έλεύθερης διαπάλης Ιδεών καί άντιμετώπισης των πνευματικών φαινομένων τού καιρού μας. Κι δλ’ αύτά μέσα άπό τά βιβλία καί τούς συγγραφείς τους, ώστε ή φυσιογνωμία τού περιοδικού ώς έπιθεώρηση τού βιβλίου νά παραμείνει άναλλοίωτη. Άλλά γιά νά πραγματοποιηθούν οί παραπάνω φιλόδοξες έπαγγελίες δέν χρειάζεται μόνο θέληση, γνώση, σωστή όργάνωση καί σκληρή έργασία· άπαιτεϊται καί ένα κατάλληλο άνθρώπινο δυναμικό, τόσο μέσα στό «Διαβάζω» δσο καί δίπλα του. Εύτυχώς όμως δέν άνησυχοϋμε ούτε γιά τό ένα ούτε γιά τό άλλο. Ή έκδοτική όμάδα τού περιοδικού, ή όποια τό στήριξε έπί έπτά όλόκληρα χρόνια, έμπλουτίστηκε πρόσφατα μέ νέο αίμα καί τό έπιτελεϊο πού θά στελεχώσει τήν καινούρια έξόρμηση έγγυάται γιά τήν έπιτυχία της. Παράλληλα, οί άνθρωποι πού βρέθηκαν δλ’ αύτά τά χρόνια άφιλοκερδώς πλάι στό περιοδικό (συνεργάτες καί φίλοι ταυ­ τόχρονα) καί ή πρόθυμη συμπαράστασή τους μέχρι σήμερα, μάς δί­ νουν έλπίδες πολλές γιά τό μέλλον τού «Διαβάζω». Καί φυσικά δέν ξεχνάμε τούς πολυπληθείς άναγνώστες μας, στήν άγάπη καί ύποστήριξη τών όποιων βασίστηκε δλος ό σχεδιασμός τού δεκαπενθή­ μερου «Διαβάζω». Πέρα δμως άπό τόν άνθρώπινο παράγοντα, ύπάρχει καί ό οικονο­ μικός. Καί έπειδή πολλοί θά άναρωτηθοϋν πώς καί πού στηρίζεται τό «Διαβάζω» γιά νά κάνει τό τολμηρό άλμα τής δεκαπενθήμερης έκ­ δοσής του, χρήσιμο είναι νά ύπενθυμίσουμε τή σωματειακή μορφή τής έκδοτικής του όμάδας· κάτι πού έπιτρέπει στό περιοδικό τήν αυτοχρηματοδότησή του σέ μόνιμη βάση. 'Επομένως, ή προσεχής μεταλλαγή τού «Διαβάζω» δέν θά βασιστεί σέ κάποια άνθιση τών οικονομικών του, άλλά σ’ αύτήν άκριβώς τήν έσωτερική δομή του.

Άλλά έπειδή ύπάρχουν πολλά άκόμη νά διευκρινίσουμε (σέ ποιό κοινό φιλοδοξεί νά άπευθυνθεϊ τό δεκαπενθήμερο «Διαβάζω», ποιά θά είναι ή μέρα κυκλοφορίας του, ποιά θά είναι ή τιμή του, πώς θά ρυθμιστούν οί συνδρομές κλπ.), θά χρειαστεί νά έπανέλθουμε στό έπόμενο τεύχος, πού θά είναι καί τό τελευταίο τής μηνιαίας έκδο­ σης τού περιοδικού. Τό άνανεωμένο καί δεκαπενθήμερο πιά «Δια­ βάζω» θά άρχίσει νά κυκλοφορεί άπό τό Δεκέμβρη.

|κάθε δύο βδομάδες κοντά σας

|

©

\

Αποκλ€ΐστικότητ€ς φθινόπωρο — Χειμώνας Πέτ€ρ Χάντκβ Δύο άρ/στουργήμοτο

1. Σύντομο γράμμα για ένα μακρύ αποχαιρετισμό 2. Η αργή επιστροφή Β.Σ. Ναϊπουλ Υποψήφιος γιο το βραβείο Νόμπελ

1. Οι αντάρτες 2. Στην καμπή του ποταμού Κόλετ Ντόουλινγκ Το σύνδρομο της σταχτοπούτας ο φόβος της γυναίκας μπροστά στην ανεξαρτησία

Μ. Κατιέ Τί είπε πραγματικά ο Ράιχ ~

Φράνσις Γουίκς ωτερικός κόσμος της παιδικής ηλικίας

Γλάρος ΑΘΗΝΑ 141 . ΤΗΛ, 36 18 457

5

δι άλ ογοι "Ολα τά γράμματα, πού παρουσιάζουν κάποιο γενικότερο ένδιαφέρον, δημοσιεύονται είτε όλόκληρα (έφόσον είναι σύντομα) εϊτε άποσπασματικά (έάν είναι έκτενή). Γιά τό λόγο αύτό, παρακαλούνται οΐ άναγνώστες πού μάς γράφουν νά είναι όσο πιό σύντομοι μπορούν καί νά σημειώνουν τό πλήρες όνοματεπώνυμο καί τήν άκριβή διεύθυνσή τους. 'Υπενθυμίζουμε ότι γιά νά δημοαιευθεϊ ένα γράμμα, πρέπει νά ’χει φτάσει ατά γραφεία τού περιοδικού τουλάχιστον έξι έβδομάδες πριν άπό τήν ήμέρα κυκλοφορίας τού τεύχους.

Τό συμπόσιο τής Πάτρας Αγαπητό «Διαβάζω», Τό Δεύτερο Συμπόσιο Νεοελληνικής Ποίησης έγινε πάλι στό Πανεπιστήμιο τής Πάτρας άπό τίς 2 ώς τις 4 'Ιούλη καί είχε σάν βασικό θέμα: «Κριτική καί ποίη­ ση». Στις συνεδριάσεις τών τριών πρωινών τού συμ­ ποσίου, στίς όποιες προέδρευσαν οί Γ. Μανιάτης (πρύτανης τού Πανεπιστημίου τής Πάτρας), Μ. Μερακλής (πρύτανης τού Πανεπιστημίου Ίωαννίνων) καί Γ. Σαββίδης (καθηγητής στό Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης). έγιναν πολλές καί ένδιαφέρουσες εισηγήσεις άπό ένα πλήθος άξιων μελετητών καί συγγραφέων. Συγκεκριμένα μίλησαν οί Μ. Λαμπρίδης (Σύγχρονη μαρξιστική θεώρηση), Γ. Γιατρομανωλάκης ('Ελληνική ρωμαϊκή άρχαιότητα), Α. Μυλωνάς (Πολιτική συνάν­ τηση κριτικής καί ποίησης) κ.ά. Ή συνεδρίαση τού πρώτου άπογεύματος τού συμποσίου, στό μεγαλύτε­ ρο μέρος της, ήταν άφιερωμένη σέ μία παγκόσμια έρωτική άνθολογία πού έτοίμασε ό πατρινός ποιητής Σωκράτης Σκαρτσής. Τό δεύτερο άπόγευμα σέ μία άνθολογία «Ή ποίηση γιά τήν ποίηση», πού έχει έπιμεληθεϊ ό Α. Μπελεζίνης, ένώ τό τρίτο καί τελευταίο άπόγευμα άπήγγειλαν άδημοσίευτα ποιήματά τους ειδικά καλεσμένοι ποιητές καί άλλοι πού τό ζήτησαν έκείνη τή στιγμή. Ανάμεσα ατούς καλεσμένους ήταν ή Μελισσάνθη (τό ποίημά της άπάγγειλε ό Μ. Μερακλής), ό'Έκτωρ Κακναβάτος, ό ξυλοκαστρίτης ποιη­ τής Τάκης Μιχόπουλος, ό Χριστόφορος Λιοντάκης, ό Γ. Κοντός, ό πατρινός ποιητής Κώστας Λογαράς, ή Κ. Άγγελάκη-Ρούκ, ό Σταύρος Βαβούρης καί άλλοι. Στίς άπογευματινές συνεδριάσεις προέδρευσαν οί 'Αλεξ. Αργυρίου, Έρ. Καψωμένος καί Άλέξ. Κοτζιάς. Όλοι οί πρόεδροι, άντίθετα μ’ αύτά πού έγιναν στό περσινό συμπόσιο, δέν έκαναν καμιά μικροφωνική κατάχρηση καί ήτανε άψογοι. ('Εκτός άπό μία περί­ πτωση άπαγόρευσης τού λόγου σέ κάποιον άπό τούς συνέδρους χωρίς έπαρκή δικαιολογία γιά τό άκροατήριο.) 'Από τούς είσηγητές καί τούς παρεμβαίνοντες με­ ρικοί δέ σεβάστηκαν τά χρονικά δρια καί άρκετοί έκμεταλλεύτηκαν τή μεγάλη δημοκρατικότητα άπ’ τήν πλευρά τής όργανωτικής έπιτροπής, κάνοντας κατα­ χρήσεις στό μικρόφωνο. Τό έπίπεδο τών εισηγήσεων ήταν άπό μετριότατο καί βερμπαλιστικό μέχρι πολύ καλό. Ή είσήγηση Πού προκάλεσε τίς μεγαλύτερες άντιρρήσεις ήταν έκείνη τού ύφηγητή τού Πανεπι­ στημίου Ίωαννίνων Α. Καρπόζηλου στό θέμα «Βυζάν­ τιο καί Δυτικός Μεσαίωνας». (Ό λόγος ήταν ότι ό κ. Καρπόζηλος ύποστήριξε δτι στό Βυζάντιο στήν ούσία δέν ύπάρχει έρωτική ποίηση, καθώς έπίσης καί τό άτι δέν περιέλαβε στήν ποίηση τήν ύμνογραφία.) 'Ακόμη,

σέ πολλές άπό τίς εισηγήσεις έλειψε ή τόλμη και ή πρωτοτυπία καί τή θέση της πήραν, δπως θά έλεγε ό Καβάφης, «τίτλοι πολλοί καί όνόματα προπάντων ξε­ νικά». ΟΙ άπαγγελίες τών άπογευμάτων, άνεξάρτητα άπό τήν άξία τών κειμένων, ήταν άπό μέτριες μέχρι κακές, μέ έλάχιστες έξαιρέσεις. Τέλος, ή γενική όργάνωση τού συμποσίου έμφανίστηκε αισθητά βελτιω­ μένη σέ σχέση μέ τήν περσινή καί φαίνεται πώς ό θε­ σμός αύτός άποτελεϊ μιά θετική συνιστώσα τής πνευ­ ματικής ζωής τού τόπου. Εύχαριστώ γιά τή φιλοξενία Κατερίνα Γρυπονησιώτου Ξυλόκαστρο

"Ενας άλλος Φώκνερ ’Αγαπητοί φίλοι τού «Διαβάζω», Σάς γράφω λίγα γιά τό άφιέρωμα στόν William Faul­ kner πού φιλοξενήσατε στό περιοδικό σας. Θέλω νά σταθώ κυρίως σ’ ένα σημείο τής ζωής του, τότε πού, μαζί μέ τόν Bertrand Russell, βρέθηκε στήν τελετή τής άπονομής τού βραβείου Nobel, στή Στοκ­ χόλμη. Παραθέτω δύο γραπτά τού Bertrand Russell, σχετικά μέ τόν William Faulkner καί τήν άπονομή τού βραβείου. Τό πρώτο είναι άπό τήν Αύτοβιογραφία1 τού Russell (μιλά γιά τήν τελετή τής άπονομής): «The occasion, though very grand, was pleasant and I enjoyed it. I was sorry for another prize winner, who loo­ ked utterly miserable, and was so shy that he refused to talk to anyone». Γιά δσους έχουν άμφιβολίες σχετικά μέ τήν ταυτό­ τητα τού προσώπου αύτοϋ, πού ό Russell δέν κατονο­ μάζει ρητά στήν Αύτοβιογραφία του, Ιδού ένα άπόσπασμα άπό γράμμα2 τού Russell στό βιογράφο τού Faulkner: « Αγαπητέ κύριε Μπλότνερ... ή μόνη μου συνάντη­ ση μέ τόν William Faulkner ήταν στή διάρκεια τών τε­ λετών τής άπονομής τού βραβείου Νόμπελ στά 1950. Νομίζω πώς ένιωθε έκτός τόπου μέσα σ’ έκείνη τήν άνακτορική άτμόσφαιρα, στίς τρουμπέτες καί στή γε­ νική μεγαλοπρέπεια. Προσπάθησα λοιπόν νά τόν πλη­ σιάσω καί νά γίνουμε φίλοι, μά αύτό στάθηκε άδύνατο, γιατί ήτανε ντροπαλός κι άμίλητος. Όπως δλοι μας, έτσι καί έκεϊνος έπρεπε νά βγάλει έναν λόγο, μά δέν άκουγόταν καθόλου. Ή μόνη έντύπωση πού άπεκόμισα ήτανε πώς είναι τρομερά δύσκολο γιά τούς

βασιλιάδες νά είναι εύγενικοί στοάς έπαναστάτες». Νά ένας άλλος William Faulkner... Φιλικά Πάρις Μπουρλάκης Πειραιάς

ΚΥΚΛΟΦΟΡΗΣΕ

Σημειώσεις: 1. Russell Β„ Autobiography, London, 1978.

2. Ράσοελλ Μπ.,Αγαπητέ Μπέρτραντ Ράσσελλ, έκδόσεις Άρσενίδη (ή μετάφραση είναι τού Σπ. Βυ­ ζαντινού).

3α Τό ωράριο στον Πειραιά Αγαπητό «Διαβάζω», Έμεϊς οΐ Πειραιώτες βιβλιοπώλες, δχι οί παιχνιδοβιβλιοχαρτοπώλες, μέσα στά τόσα προβλήματα τού βι­ βλίου άντιμετωπίζουμε καί τό πρόβλημα του ώραρίου. Μέ μιά παλαιά άπόφαση του συλλόγου άναγκαζόμαστε νά άνοίγΰυμε άπό τήν 7.30 (λές καί θά που­ λήσουμε γάλα) καί νά κλείνουμε καθημερινώς στίς 14.30'. Τό ώράριο αύτό έξυπηρετοΰσε καί έξυπηρετεί τά παιχνιδοβιβλιοπωλεία του Πειραιά, έπειδή στή θερινή περίοδο δέν ύπάρχει έμπορική κίνηση στά καταστή­ ματα αύτά. Σέ τρεις γενικές συνελεύσεις προσπαθήσαμε νά έξηγήσουμε ότι έμεϊς τά βιβλιοπωλεία πρέπει ν’ άκολουθήσουμε τό ώράριο τών άλλων έμπορικών κατα­ στημάτων, έπειδή πράγματι παρατηρεϊται κάποια κί­ νηση τού βιβλίου τούς μήνες αύτούς στό άναγνωστικό κοινό, πού άγοράζει γιά τίς διακοπές του περισσό­ τερα βιβλία. Σέ άπάντηση αύτής τής προσπάθειας ό σύλλογος, χωρίς έγκριση τού νομάρχη, άποφάσισε τό ώράριο αύτό ν’ άρχίζει άπό τίς 15 Ίούνη καί έπιπλέον νά κλείνουμε καί τά Σάββατα. Στήν άπόφαση αύτή φυσι­ κά δέν πειθαρχήσαμε. Γιά μάς δέν ύπάρχουν έπιλογές. Ή θά πρέπει νά έξαιρεθοΰμε τού θερινού ώραρίου ή νά διαγραφοϋμε άπό τό σύλλογο μέ τήν προσπάθεια δημιουργίας νέου συλλόγου βιβλιοπωλών. ’Ελπίζουμε δμως άτι τε­ λικά τή λύση θά τή δώσει ό σύλλογος ή ή όμοσπονδία, άφού τόσο στήν ’Αθήνα όσο καί σ’ άλες τίς άλλες περιοχές τής ’Αττικής τά βιβλιοπωλεία παραμένουν άνοιχτά καί τό άπόγευμα καί τά Σάββατα. Εύχαριστοϋμε γιά τή φιλοξενία Σ. I. Ζαχαρόπουλος & Σία Ο.Ε. Γιάννης Μ. Φερούσης θεοδ. Άναστασιάδης Ίωάν. Μποστάνογλου

ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ ΓΕΝΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΕΣ ΚΑΙ ΨΥΧΟΚΟΙΝΩΝΙΚΕΣ ΒΑΣΕΙΣ ΤΗΣ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΣ

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Μέρος τρίτο /a/ Οί ψυχοκοινωνικές καί κοινωνι­ κές βάσεις τής επικοινωνίας Α.- Ταξεϊδι μέσα στό χρόνο Β.- ’Επικοινωνία καί κουλτούρα Γ.- ’Επικοινωνία καί κοινωνία Δ.- Ά πό τήν κοινωνία στήν όμάδα: Κοι­ νωνικές καί ψυχοκοινωνικές ομάδες - Εισαγωγή - Κοινωνικές ώμάδες - Ψυχοκοινωνικές όμάδες • Πλήθος • "Οχλος • Μάζα • Κοινή γνώμη Ε.- Άπό τήν όμάδα στό άτομο: Διαδικα­ σίες Κοινωνικοποιήσεως - Τό πρόβλημα τής μεθόδου - Ή «άνακάλυψη» τού άλλου - Στάση, συμπεριφορά, ρόλοι.

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΚΟΝΤΑΚΤΑ Κεντρική διάθεση Φιλελλήνων 4 (3ος όροφος) Τηλ.: 3227 510-3228 703

7

Εκδόσεις ΠΥΛΗ Αν δέν έχετε προμηθευτεί τά καινούργια μας βιβλία δέν εύθύνεστε σεις. Τό σφάλμα είναι άποκλειστικά δικό μας. Δέν φροντίσαμε -για τί δέν π ρολάβαμε- νά σάς ένημερώσουμε. Ζητάμε συγγνώμη καί έπανορθώνουμε.

Κυκλοφόρησαν Ά ρμάντα Γκουϊντούτσι: Τό μήλο καί τό φίδι, δοκίμιο φεμινιστικό, δρχ. 400. Μαίριλυν Φρέντς: Ούρητήρια γυναικών, μυθιστόρημα φεμινιστικό, δρχ. 700. Νίκος Κολοβός: Ταξίδια τού γυρισμού, ταξιδιωτικό, δρχ. 200. Δημήτρης ’Αρβανίτης: Ζωγραφικοί έφαρμογαί «ή αυταπάτη», δρχ. 300. Θύμιος Γαζής: Μεταξύ συνόρων, ποιήματα, δρχ. 200. Φώντας Λάδης: Τί είναι καί πού πηγαίνει ό εύρωκομμουνισμός (έπανέκδοση, δ' έκδοση).

Θά κυκλοφορήσουν Έ πανεκδόσεις έξαντλημένων:

Βίλχελμ Ράϊχ: Ό Φρόϋντ κι έγώ, δρχ. 150. Βίλχελμ Ράιχ: Ή Λίμπιντο, δρχ. 80. Νταίηβιντ Μποαντέλα: Βίλχελμ Ράιχ (Ή ζωή καί τό έργο του), δρχ. 450.

Ζητήστε τα σέ όλα τά βιβλιοπωλεία Εκδόσεις ΠΥΛΗ Ά γρ α ς 39 - Αθήνα (501 β) τηλ. 7223840-7211139.

8

ΧΡΟΝΙΚΑ 'Ε πιμ έλεια: Μαρία Τρουπάκη

ΘΕΜ ΑΤΑ·

Επιστημονική πληροφορία, πληροφόρηση καί πληροφορική στίς έπιστήμες τής ύγειας Ή γνώση στήν περιοχή τής έπιστήμης προάγεται μέ τήν περιγραφή, τήν παρατήρηση καί τό πείραμα. Ό λ α τά στοιχεία πού συγκεντρώνει ό έπιστήμονας γιά ένα συγκεκριμένο θέμα, μέ τίς μεθόδους πού προαναφέρθηκαν, τά κατα­ χωρεί μέ τό δικό του, σημειολογικό σύστημα, σέ κάποιο άρχεϊο. Τό ύλικό αύτό άποτελεΐ καί τό τεκμήριο (document) τής έρευνάς του. Στά τεκμήρια περιλαμβάνονται τό ύλικό καί ή μέ­ θοδος τής έρευνας καί τά εύρήματα ή τά άποτελέσματά του άπ’ τή συγκεκριμένη έρευνα. Τό ύλικό ένός τέτοιου άρχείου μπορεί νά π ε ­ ριέχει γραφτά, γραφικά, φωτογραφικά καί κά­ θε λογής όπτικά ή άκουστικά τεκμήρια. Ό τελικός σκοπός τής έπιστημονικής έρευ­ νας είναι, πρέπει νά είναι, ή έλεύθερη άνακοίνωση τών εύρημάτων της. Ό λ ω ν τών εύρημάτων, μαζί μέ τή μέθοδο πού άκολουθήθηκε. Ή περιγραφή τής μεθόδου καί τού ύλικοϋ μιας έρευνας πρέπει νά περικλείει δλα έκείνα τά στοιχεία πού θά έπέτρεπαν τήν έπανάληψή της άπό έκείνον πού θά τό έπιθυμοΰσε. Ή σο­ βαρότητα αύτής τής προϋπόθεσης έγκειται στή μοναδικότητά της νά κατοχυρώνει τήν άξιοπιστία τών εύρημάτων κάθε έρευνας. Ή φήμη τού ή τών έρευνητών καί τοϋ έρευνητικοϋ κέντρου είναι τελείως άδύναμα, στήν έποχή μας, νά άντικαταστήσουν τό κύρος τής προϋπόθεσης πού άναφέρθηκε. Ό έρευνητής είναι έλεύθερος νά προκρίνει τόν τρόπο μέ τόν όποιο θά μετουσιώ σει τά τεκμήρια πού έχει στό άρχεϊο του σέ πληρο­ φορίες. Ό πω ς είναι έλεύθερος νά διατυπώσει άπόψεις γιά τό τί μπορεί νά σημαίνουν αύτές οί πληροφορίες μέ τά σημερινά δεδομένα τής έπιστήμης του. Ή κατοπινή τύχη κάθε άνακοίνωσης, προφορικής ή γραφτής, βρίσκεται πέ­ ρα άπό τή δικαιοδοσία τοϋ έρευνητή. Έ δώ άρ-

χίζει ή συλλογική εύθύνη τοϋ έπιστημονικοϋ τομέα ή τών τομέων δπου άνήκει ή άνήκουν οί έρευνητές. Ή εύθύνη άρχίζει στήν έπιστημονική κοινότητα άλλά έπεκτείνεται σ' δλη τήν κυβερνητική μηχανή πού είναι ύπεύθυνη γιά τόν άντίστοιχο έπιστημονικό χώρο (πού στή δι­ κή μας συγκεκριμένη περίπτωση είναι ή ύγεία). ’Ακόμη έπεκτείνεται ατούς φορείς πού έχουν τήν εύθύνη ^ιά τήν έρευνα γενικότερα, τήν έκπαίδευση καί τή διάδοση τών σχετικών πλη­ ροφοριώ ν στό έξειδ ικευμένο άλλά καί τό εύρύτερο κοινό. ΟΙ διάφοροι έπιστήμονες πού έργάζονται γιά τήν ύγεία, γιατροί κατά κύριο λόγο άλλά καί φ υσικοί, βιολόγοι, χημικοί καί μαζί τους καί οί τεχνολόγοι τών κλάδων, παράγουν τίς πληρο­ φορίες μέ τή διαδικασία πού προαναφέρθηκε. Ή άξιοποίηση τών πληροφοριώ ν άποτελεΐ συ­ νάρτηση τοϋ βαθμού πληροφόρησης κάθε ένδιαφερόμενου γιά μιά δοσμένη πληροφορία. Οί ένδιαφερόμενοι μπορεί νά είναι άτομα, φο­ ρείς άλλά καί τό ίδ ιο τό κράτος. Ή έπιστημονική κοινότητα, στή δική μας πε­ ρίπτωση τό ιατρικό σώμα, έχει δλη τήν εύθύνη γ ι’ αύτό πού καλέσαμε πληροφόρηση τοϋ κάθε ένδιαφερόμενου. Ή όργάνωση έπιστημονικών άνακοινώσεων (τοπικών, έθνικών καί διεθνών), ή δημοσίευση σέ εΰλογο χρόνο τών πρακτικών αύτών τών συναντήσεων καί ή ϋπαρξη σοβα­ ρού περιοδικού Ιατρικού τύπου (έφημερίδων, περιο δικών, δελτίων) άποτελεΐ εύθύνη τοϋ ια­ τρικού σώματος. Τό έλληνικό ιατρικό σώμα κα­ τά τό νόμο τό διοικεί καί τό έκπροσωπεϊ στό σύνολό του ό Πανελλήνιος ’Ιατρικός Σύλλογος καί άποκεντρωμένα οί τοπικοί Ιατρικοί σύλλο­ γοι. Στήν πρωτεύουσα καί τίς μεγάλες πόλεις μέ Ιατρικές σχολές ή εύθύνη τής διάδοσης τών Ιατρικών πληροφοριώ ν πού παράγουν τά

9

ΘΕΜΑΤΑ έρευνητικά κέντρα έχει άνέκαθεν άναληφθεί άπό τίς έπιστημονικές ένώσεις ή έταιρεϊες. Οί ιατρικοί μας σύλλογοι δέν κατόρθωσαν νά συλλάβουν μέχρι σήμερα ένα άπό τά πιό σοβα­ ρά τους καθήκοντα. Ή Ιατρική έκπαίδευση, ή προπτυχιακή, καί ή μεταπτυχιακή, γιά νά βρί­ σκεται πάντα έκσυγχρονισμένη έχει άπόλυτη άνάγκη άπό πληροφόρηση. "Αλλωστε ή ’ίδια ή ιατρική έκπαίδευση πρέπει νά είναι άντικείμενο έρευνας. Ή εύθύνη τόσο τής παραγωγής τών πληροφοριώ ν στόν τομέα αύτό δσο καί τής διάδοσής τους, άνήκει στόν κρατικό τομέα τόν ύπεύθυνο γιά τήν έρευνα, τήν Ιατρική έκ­ παίδευση καί τήν πληροφόρηση. Ή δημόσια άνακοίνωση, προφορική ή γρα­ φτή, μιας πληροφορίας δέν έξασφαλίζει μόνη τή μακροχρόνια χρηστικότητα καί έπομένως καί τή χρησιμότητά της. Ή παραγωγή έντυπου ύλικού μέ πληροφορίες, δσο μεγάλη κι άν εί­ ναι, δέν όδηγεϊ αύτόματα στήν πληροφόρηση τού έπιστημονικού κοινού γιά τό όποιο καί προορίζεται. ’Αντίθετα, ό πληθωρισμός τών πληροφοριώ ν προκαλεϊ αύτό πού καλούμε θό­ ρυβο. Δηλαδή άδυναμία άνάκτησης συγκεκρι­ μένης πληροφορίας μέσα άπό ένα κυκεώνα γραφτών. Ή λειτουργία τής πληροφόρησης προϋποθέ­ τει τόν όρθό βιβλιοθηκονομικό χειρ ισ μό τών πληροφοριώ ν. Ό λ α ξεκινούν άπό τίς ύπηρεσίες τής όργανωμένης ιατρικής βιβλιοθήκης. Τό προσωπικό κάθε γενικής ή ειδικής βιβλιο­ θήκης, δπως είναι ή ιατρική, φροντίζει γιά τήν άναζήτηση τών πρωτογενών δημοσιευμάτων πού περιέχουν τήν πρωτότυπη (original) άρθρογραφία. Πρόκειται κυρίως γιά περιοδικές έκδόσεις, πρακτικά συνεδρίων, δελτία έταιρειών ή διατριβές κάθε είδους. Τό ύλικό τών τευχών καταγράφεται, άξιολογεϊται, ταξινομεί­ ται θεματικά, σύμφωνα μέ τούς κανόνες τής σύγχρονης βιβλιοθηκονομίας, ταξιθετεϊται καί άνακτάται τάχιστα άπό τό έξειδικευμένο προ­ σωπικό τής βιβλιοθήκης, μόλις ό χρήστης τό άπαιτήσει, μέ τή βοήθεια τού ειδικού εύρετηρίου. Σέ έθνικό έπίπεδο, οί κατάλογοι μέ τή θεματική κατάταξη τής άρθρογραφίας, καί κυ­ ρίως τής πρωτότυπης, πρέπει περιοδικά νά δη­ μοσιεύονται, ώστε οί χρήστες νά ένημερώνονται γρήγορα καί άπλά γιά τό σύνολο τών δημο­ σιευμάτων πού βρίσκονται στή ζώνη τού ένδιαφέροντός τους. Στις μέρες μας, ή πληροφόρηση, σάν ύπηρεσία άναπόσπαστη άπό τήν κάθε έπιστήμη πού ύπηρετεϊ, έχει έπιλύσει καί προσπαθεί συνε­ χώς νά βελτιώσει σειρά άπό άξιόλογα προβλή­ ματα, τά κυριότερα άπό τά όποια είναι ή ταχύ­ τητα, ή άκρίβεια, ή πληρότητα, ή άπλότητα καί

10

ή οικονομία στήν ανάκτηση τών πληροφοριώ ν. Τά μέσα γιά τήν έπίλυση πολύπλοκων προβλη­ μάτων, μερικά άπό τά όποια άναφέραμε ήδη, προμήθευσε ή σύγχρονη τεχνολογία, κυρίως ή ήλεκτρονική, πού σήμερα άπαρτίζει τόν κλάδο τής πληροφορικής. Στήν ούσία πρόκειται γιά άνατροπή τής βιβλιοθηκονομικής λογικής, άφοϋ τά ήλεκτρονικά άρχεία δέν άπαιτοϋν πα­ ρά εισαγωγή τών δεδομένων. Ή άνάκτησή τους μέ κάποιο λογικό σχήμα (άντικείμενο, πη­ γή, γλώσσα, χρονική περίοδος κ.ά.) είναι δυνα­ τή μόνο έφ ’ όσον τά έχει προθλέψει τό πρό­ γραμμα (software) τής μηχανής (hardware). Ή περιο δική έκτύπωση θεματικών καί άλφαβητικών λημματοκαταλόγων μέ τή βιβλιογραφία γί­ νεται πλέον άπό τά ήλεκτρονικά άρχεία τής βάσης παρόμοιω ν δεδομένων. 'Ήδη άξιόλογο ποσοστό έλλήνων γιατρών έχουν μιά πρώτη, άν καί άτελή, γνώση τέτοιων πληροφορικών μεθόδων τόσο άπό τίς πρόσφατες έπιδείξεις τής 'Εταιρείας ’Ιατρικών Σπουδών στό έφετινό 8ο ’Ετήσιο Πανελλήνιο 'Ιατρικό Συνέδριο, δσο καί άπό τήν έπαφή τους μέ τό τμήμα ξένης βι­ βλιογραφικής ένημέρωσης τού ’Εθνικού 'Ιδρύ­ ματος ’Ερευνών. Ή πληροφορική διαδικασία άπό αύτοματοποιημένες βάσεις δεδομένων (on line database) γιά τό γιατρό είναι πολύ άπλή. Τό μόνο πού πρέπει νά πράξει ό γιατρός είναι νά προσδιορίσει μέ σαφήνεια καί άκρίβεια τό άντικείμενο τής βιβλιογραφικής άναζήτησής του. Ή δημιουργία καλά όργανωμένων βιβλιο­ γραφικών βάσεων δεδομένων σέ έθνικό έπίπε­ δο άποτελεί εύθύνη τής πολιτείας. Πρώτον, για τί τό άρχικό κόστος ένός τέτοιου έγχειρήματος είναι πέρα άπό τίς δυνατότητες τών ’Ια­ τρικών Συλλόγων καί ’Εταιρειών γιά τήν πο λι­ τεία άντίθετα είναι άσήμαντο, καθώς θά συν­ δυαστεί μέ τήν έξυπηρέτηση καί άλλων έπιστημονικών κλάδων. Δεύτερο, γιατί ή πολιτεία καί τά έπιτελικά της όργανα πού σχεδιάζουν τήν Ιατρική έρευνα καί μεριμνούν γιά τήν προαγωγή τής ύγείας πρέπει νά γνωρίζουν τήν έγχώρια έπιστημονική παραγωγή. Τρίτο, ή εύρεία πληροφόρηση τού έλληνα γιατρού γιά τό έπίπεδο τής έρευνας στή χώρα μας άποτελεί άναντικατάστατη λειτουργία γιά τήν προαγωγή όχι μόνο τής ίδιας τής έρευνας άλλά καί τού σώματος τών γιατρών στό σύνολό τους. Ή ’Εταιρεία ’Ιατρικών Σπουδών έδώ καί ένα χρόνο ίδρυσε τό Κέντρο 'Ελληνικής ’Ιατρικής Πληροφόρησης, Τεκμηρίωσης καί 'Ορολογίας (ΙΑΤΡΟΤΕΚ). 01 δαπάνες λειτουργίας τού ΙΑΤΡΟΤΕΚ καλύπτονται άπό τήν ΕΙΣ καί τό ’ Ετή­ σιο Πρόγραμμα ’ Επιστημονικής "Ερευνας καί Τεχνολογίας. Ό πρώτος στόχος τού κέντρου

ΘΕΜΑΤΑ είναι ή άναζήτηση καί καταγραφή δλων των έλληνικών (καί σέ έλληνική γλώσσα) βιβλιο­ γραφικών πηγών, περιο δικών καί μή. Ό στόχος αύτός έχει ήδη έπιτευχθεϊ. Πενήντα βιοϊατρικά περιοδικά έχουν καταλογηθεϊ έως τώρα. ’Έχουν έπίσης έπισημανθεΐ οί πηγές τών θιοϊατρικών διατριβών καί μονογραφιών. Σέ πρώτη φάση, τό περιοδικό «’Ιατρική» σέ ειδικό πα­ ράρτημά του, «Ίατροβιβλιογραφία», άπό τό τεύχος Μαρτίου 1982 δημοσιεύει τά περιεχό­ μενα τών περιο δικών καθώς καί τών μονογρα­ φιών μέ τή σειρά πού φτάνουν. Μέ τήν έκδοση αύτή, κάτι άνάλογο μέ τά Current Contents ή τή British Medicine, γιά πρώτη φορά οί έπιστήμες ύγείας άποκτοϋν μιά δευτερογενή πηγή βι­ βλιογραφικών πληροφοριώ ν. Μέ μιά ματιά κά­ θε μήνα ό ένδιαφερόμενος μπορεί νά βρει τήν πηγή τού δημοσιεύματος πού τόν ένδιαφέρει. Πρός τό παρόν τά μεγέθη είναι συμβατικά μέ τό χρόνο πού διαθέτουν οί έπιστήμονές μας. Τελικά στόχος είναι βέβαια ή δημιουργία αύτοματοποιημένης βάσης βιβλιογραφικών δε­ δομένων καί κυρίως ή σύνδεση μέ τά εύρωπαϊκά δίκτυα πληροφοριώ ν, ώστε καί ή έλληνική Ιατρική έρευνα νά γίνει προσιτή στό διεθνές κοινό. Μέχρι σήμερα τήν έλληνική Ιατρική τή χαρα­ κτηρίζει μιά δυσανάλογη άρθρογραφική πλη­ θώρα. Ό λω ν τό ένδιαφέρον βρίσκεται συγκεν­ τρωμένο στήν παραγωγή πληροφοριώ ν· έλάχιστοι πρόσεξαν τό πρόβλημα τής πληροφόρη­ σης, τής βιωσιμότητας καί χρηστικότητας τής παραγωγής αύτής. "Ισως τό αίσθημα τού έλληνα έπιστήμονα γιά τόν άναπότρεπτα πρόωρο χαμό τής άνακοίνωσής του στις σελίδες κά­ ποιας άργοπορημένης έκδοσης, νά τόν όδηγει στό συχνό φαινόμενο τής άναμάσησης τού ’ί διου θέματος μέ μικροπαραλλαγές, ώστε νά τό διατηρεί πάση θυσία στήν έπικαιρότητα. Ή άποκατάσταση στή χώρα μας τής άλυσίδας: πληροφορία, πληροφόρηση, πληροφορική ίσως νά βοηθήσει τούς έπιστήμονές στό νά έπιλέξουν στό μέλλον τήν ποιότητα άντί τής ποσότητας. ΟΙ άπαιτήσεις τού κοινού γιά πληροφόρηση σ ’ δλα τά έπίπεδα, κοινωνικό, έπιστημονικό, τεχνικό, μετά τόν Πρώτο παγκόσμιο πόλεμο, παρουσιάζουν συνεχώς έπιταχυνόμενη αύξη­ ση. Βαθμιαία άναπτύχθηκε ό έπιστημονικός κλάδος τής πληροφορικής (Informatique ή Infor­ matics) μαζί μέ τήν πληροφορική τεχνολογία. Θά λέγαμε λοιπόν πώς ό νέος αύτός κλάδος άσχολεΐται μέ τή δομή καί τίς Ιδιότητες τής πληροφόρησης καί τής έπικοινωνίας. Διατυπώ­ νει θεωρίες γιά τίς μεθόδους άνάπτυξης καί βελτίωσης τών συστημάτων όργάνωσης, άπομνημόνευσης, άξιολόγησης, μεταβίβασης καί

διανομής τών πληροφοριώ ν άπό τήν πηγή πα­ ραγωγής τους μέχρι τούς τελικούς χρήστες. Οί πιό γνωστές θεωρίες τής πληροφορικής σάν έπιστήμης είναι ή θεωρία τών συστημά­ των, ή κυβερνητική καί ή θεωρία τού αύτοματισμού. ΒΥΡΩΝ ΣΑΜΙΟΣ

ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ

..ΠΑΡΑΤΗΡΗΤΗΣ" ΤΗΛ. 264 958

ΑΘΗΝΑ ..ΝΕΑ ΣΥΝΟΡΑ" ΤΗΛ. 3610589

11

ΟίQUALITY FICTION-CLASSICS-LITERARY STUDIES-DRAMA-POETRY-LANGUAGE o WOMEN'S FICTION-EDUCATION-REFERENCE BOOKS-BOOKS ABOUT GREECE g S T3 —I O ..

O

i

Compendium S Bookclubs i

11

English and American books at London bookshop prices!

i-o ' S

S d

......... —

....

_____________________________________________________________

~ 3 O

|s

* MONTHLY BULLETINS MAI LEV TO YOUR AVVRESS WITH REVIEWS 0F ALL INTERESTING NEW PUBLICATIONS (PAPERBACKS AS WELL AS HARDBACKS FEATURED) * NO SUBSCRIPTION FEE. NO POSTAL CHARGES. NO OBLIGATION TO ORDER.

* SPECIAL ORDERS ACCEPTED (no Aunchange on moAt bookA, 10-15% on te c h n ic a l and Ad e n t ic l e t i t l e A )

* FREE BIBLIOGRAPHICAL SERVICE AND SEARCHES FOR OUT-OF-PRINT TITLES * SUBSCRIPTIONS TO PERIODICALS OR STANDING ORDERS * FAST DELIVERY TO YOUR ADDRESS BY POST OR BY COURIER The {,Ιλ α £ buZZetlnA uilZZ be lAAued i n th e la A t week o O c to b e n . They wlXZ oZ ao ^eatune ApecZal o^e/iA and Ch/ilAtmaA g l ^ t book6. Fox. mone d e ta tlA icnZte on. teZe.ph.one. to : COMPENDIUM, 33 N t k li S tre e t, Plaka, Athem 118 TeZ. 3226931

CINEMA-PHOTOGRAPHY· SOCIOLOGY· PSYCHOLOGY

* STOCK AND SUBJECT LISTS ISSUED REGULARLY TO INFORM YOU OF RECOMMENDED PUBLICATIONS IN YOUR FIELDS OF INTEREST

~o o o £T>

o SCIENCE FICTION-COMICS-MYSTERIES-OCCULT · ASTROLOGY-MYSTICISM PHILOSOPHY-RELIGIONS OF EAST AND WEST-MYTH-SCIENCE-BUSINESS-ETC ETC

12

Τόν Ίούλιο-Αϋγουστο άγοράστηκαν περισσότερο τά έξη ς βι­ βλία: 1. Γκαμπριέλ Γκαρσία Μάρκες: Εκατό χρόνια μοναξιάς (Νέα Σύνορα) 2. Διδώς Σωτηρίου: Κατεδαφιζόμεθα (Κέδρος) 3. Γκαμπριέλ Γκαρσία Μάρκες: Ή άπίστευτη καί θλιβερή Ιστορία τής άθώας Έρέντιρα καί τής άσπλαχνης γιαγιάς της (Γράμματα) 4. Γκαμπριέλ Γκαρσία Μάρκες: Ό συνταγματάρχης δέν περιμένει γράμμα άπό πουθενά (Γράμματα) 5. Γιώργου Ίωάννου: Πολλαπλά κατάγματα (Εστία) 6. Γκαμπριέλ Γκαρσία Μάρκες: Ή κηδεία τής Μεγάλης Μάμας (Νεφέλη) 7. Νίκου Καρκάνη: Οί δοσίλογοι τής Κατοχής (Σύγχρονη Εποχή) 8. Έριχ Κέστνερ: Φάμπιαν (Όδυσσέας) 9. Τζάκ Λόντον: Μάρτιν Ήντεν (Νέα Σύνορα) 10. Έντουαρντ Ρόζενταλ: Στήν έξουσία τών ψευδαισθήσεων (Σύγχρονη ’Εποχή) 11. Γιώργου Καφταντζή: Τό Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης στόν καιρό τής Κατοχής 12. Δημήτρη Μπίτσιου: Πέρα άπό τά σύνορα, 1974-1977 (Εστία) Ό πίνακας αυτός καταρτίστηκε μέ βάση τά στοιχεία πού μάς παραχώρησαν τά έξής 40 βιβλιοπωλεία άπ' όλη τήν Ελλάδα: Αίολος, Σόλωνος 114, Αθήνα · Αριστοτέλης, Πανεπιστημίου 34, Αθήνα · Σ. Βαφείδης καί υίοί, Μητροπόλεως 45, Βέροια · Γνώση, Γ. Αύξεντίου 26, Αθήνα · Γρηγόρης, Σόλωνος 71, Αθήνα · Γ. Δίβρης, Βασ. Κωνσταντίνου 2, "Αργος · Σ. Δογάνογλου, Άιζενχάουερ 20, Σέρρες · Δωδώνη, Ασκληπιού 3, Αθήνα · Δωδώνη, Λαχλείδη 8, Γιάννινα · Ένδοχώρα, Σόλωνος 62, Αθήνα · Α. Έξαρχόπουλος, Σταθμός ΕΗΣ, 'Ομόνοια, Αθήνα · Επιλογή, Ίπποκράτους 151, Αθήνα · Εστία, Σόλωνος 60, Αθήνα · Δ. Καραμπέτσας, Έγνατίας 29, Θεσσαλονίκη · Μ. Καρδαμίτσα, Ίπποκράτους 8, Αθήνα · Γ. Κλάδος, Πλατεία Ε. Βενιζέλου, Ηράκλειο · Μ. Κοτζιά, Τσιμισκή 78, Θεσσαλονίκη · Αφοί Κωνσταντινίδη, Έγνατίας 125, Θεσσαλονίκη • Σ. Λαμπρικίδης, Ίφικράτους 4, Αθήνα · Λέσχη τού Βιβλίου, Σόλωνος 84, Αθήνα · Libro, Πατρ. Ιωακείμ 8, Αθήνα · Α. Μεθενίτης, Κανακάρη 178, Πάτρα · Μόλχο, Τσιμισκή 10, Θεσσαλονίκη · Ε. Μπαρμπουνάκης, Αριστοτέλους 4, Θεσσαλονίκη · "Ομηρος, Δημητριάδος 110, Βόλος · Πειραϊκή Φωλιά του Βιβλίου, Κολοκοτρώνη 90, Πειραιάς, · Α. Πιτσιλάς, Σοφοκλέους 4, Αθήνα · Πλέθρον, Τοσίτσα 1Α, Αθήνα · Προμηθεύς, Έρμού 75, Θεσσαλονίκη · Τ. Ραγιάς, Τσιμισκή 41, Θεσσαλονίκη · Ε. Ριζοπούλου, Βασ. Γεωργίου 1, Ατα­ λάντη · Ρόμβος, Καψάλη 6, Αθήνα · I. Σιδέρης, Σταδίου 44, Αθήνα · Σύγχρονη ’Εποχή, Ακαδημίας 78, Αθήνα · Συνεργατική, Σίνα 7, Αθήνα · Π. Τζεδόπουλος, Αραπάκη 81, Καλλιθέα, Αθήνα · Φωλιά τού Βι­ βλίου, Πανεπιστημίου 25-29, Αθήνα · I. Χατζηδανιήλ, Κεντρική Αγορά, Μυτιλήνη · Μ. Χατζούλη, Κούμα __________ 34, Λάρισα · Χνάρι, Κιάφας 5, Αθήνα.___________________________

Στό έπόμενο (διπλό) ν τεύχος

Μεγάλο άφιέρωμα στή σοβιετική λογοτεχνία

Κυκλοφορεί τό Νοέμβριο

13

ΕΚΔΟΤΕΣ

Ό «Ήριδανός»

Ένα τεύχος τού «ΉριδανοΟ»

’Από τούς πιό παλιούς έκδοτικούς οίκους τής 'Αθήνας, ό «Ήριδανός» ξεκίνησε τή θητεία του ατό χώρο τού βιβλίου τό 1950, μέ πρόθεση νά μεταφέρει στόν έλληνα άναγνώστη τά μη­ νύματα τής σύγχρονης προοδευτικής σκέψης. Ή ύλοποίηση όμως μιας τέτοιας πρόθεσης ήταν στή δεκαετία τού ’50, άλλά καί πολύ άργότερα, κάθε άλλο παρά εύκολη ύπόθεση· γ ι’ αύτό καί ή πορεία τού «Ήριδανοϋ» δέν ύπήρξε ποτέ όμαλή. Ό λ α αύτά τά χρόνια άναγκάστηκε πολλές φορές ν ’ άρχίσει ξανά άπό τό μηδέν, μέ καινούριο συνήθως όνομα, άλλά μέ τόν ίδ ιο πάντα ιδιοκτήτη, τόν Ά λ έ κ ο Παπακώστα, καί τίς ίδιες έκδοτικές προθέσεις. Στήν τριαντάχρονη πολυκύμαντη πορεία του ό «Ήριδανός» έχει έκδώσει κάπου 400 τίτ­ λους, άπό τούς όποίους οί περισσότεροι (οΐ νεότεροι κυρίως) κυκλοφορούν άκόμα. Οί τίτ­

14

λοι αύτοί καλύπτουν τούς παρακάτω τομείς: πεζογραφία, ποίηση, θέατρο, δοκίμιο, φιλοσο­ φία, ψυχολογία, παιδικό βιβλίο, πολιτικές καί ιστορικές μελέτες, έρευνα στό διάστημα, τέ­ χνη καί κλασική φιλολογία. Άνάμεσά τους τό «’Αναζητώντας τό χαμένο χρόνο» τού Μαρσέλ Προύστ, σέ μετάφραση Παύλου Ζάννα (οί 10 πρώτοι τόμοι), τό «Σαλαμπώ» τού Γκυστάβ Φλωμπέρ, ό «Έξάδελφος Πόνς» καί ό «Παπάς τής Τούρ» τού Ό νορέ ντέ Μπαλζάκ, τά «Φιλο­ σοφικά διηγήματα» τού Βολταίρου, τό «ΜπέλΆ μ ί» τού Γκύ Ντέ Μωπασσάν, τό «Άρμάνς» τού Στεντάλ, ή «Στενή πύλη» τού Άντρ έ Ζίντ, ό «Μικρός πρίγκιπας» καί ή «Γή τών άνθρώπων» τού Ά ντουάν ντέ Σαίντ Έ ξυπερύ, ή «Δί­ κη», ό «Πύργος» καί ή «Αμερική» τού Φράντς Κάφκα, ό «Ντέμιαν» τού Έ ρμαν Έσσε, ό «Λέντς» τού Γκεόργκ Μπύχνερ, τό «Μηδέν καί τό άπειρο» τού "Αρθουρ Καίσλερ, τά «Λυρικά άφιερώματα» τού Ραμπιντρανάθ Ταγκόρ, οί «Δουβλινέζοι» τού Τζέημς Τζόυς, ό «Τελευ­ ταίος μεγιστάνας» καί τό «Τρυφερή είναι ή νύ­ χτα» τού Φράνσις Σκώτ Φιτζέραλντ, οί «Φτω­ χοί» καί τό «Έγκλημα καί τιμωρία» τού Φιοντόρ Ντοστογιέφσκι, τά «Διηγήματα» τού Μαξίμ Γκόρκι, οί «Νεκρές ψυχές» τού Νικολάι Γκόγκολ, οί «Ρομαντικοί» τού Ναζίμ Χικμέτ, οί άραβικές «Χίλιες καί μιά νύχτες», οί «Ταξιδιωτικές εικόνες» τού ’Ερρίκου Χάινε, τά «Ποιήματα» τού Ράινερ Μαρία Ρίλκε, τό «Μοιρολόι γιά τόν Ίγνάθιο Σάντσεθ Μεχίας» τού Φεντερίκο Γκαρθία Λόρκα, τά «Ρουμπαγιάτ» τού Όμάρ Καγιάμ, τό «Τάνγκο» τού Σλάβομιρ Μρόζεκ, ό «Καλιγούλας» τού Άλμ πέρ Καμύ, τό «Σοσιαλι­ στικό όνειρο» τού Έ ρνστ Φίσερ, τό «Μ’ άνοιχτά χαρτιά» τού Λουί Άραγκόν, ή «'Ιστορία τής τρέλας» τού Μισέλ Φουκώ, τό «Μάζα καί έξουσία» τού Έ λία Κανέττι, ή «Φιλοσοφία τού άνθρώπου» τού ’Άνταμ Σάφ, τά «Γράμματα άπό τή φυλακή» τού Άντόνιο Γκράμσι, ή «Κυ­ βερνητική» τού Ζάκ Γκυγιωμό, τό «Ίδε ό άν­ θρωπος» τού Φρειδερίκου Νίτσε, τό «Ψυχανά­ λυση καί πολιτική» τού Χέρμπερτ Μαρκούζε, ό «Γράκχος Μπαμπέφ» τού Έ λία Έρενμπουργκ, ή «'Ιστορία τού Πελοποννησιακοϋ πολέμου» τού Θουκυδίδη, τά «Ερωτικά χαρακτικά» τού Πάμπλο Πικάσσο, τό «Μανιφέστο τού κομμου­ νιστικού κόμματος» τού Κάρλ Μάρξ, οί «Μύ­ θοι» τού Αίσωπου, τά «Παραμύθια» τού Χάνς Κρίστιαν ’Άντερσεν, ό «Θαυμαστός κόσμος τών παραμυθιών» τών άδελφών Γκρίμ, ό «Πέ-

ΕΚΔΟΤΕΣ τρος καί ό λύκος» τού Σεργκέι Προκόφιεφ, 6 «Μαρσέλ Προύστ» τού Ρότζερ Σάττακ, οί «’Εκλάμψεις» τού ’Αρθούρου Ρεμπώ κ.ά. Ή κίνηση των βιβλίων τού «Ήριδανοϋ», όπως μάς λέει ό σημερινός Ιδιοκτήτης του κ. Κώστας Παπακώστας (διευθύνει τίς έκδόσεις μέ τήν άδελφή του μετά τό θάνατο τού πατέ­ ρα τους), δέν είναι ιδιαίτερα μεγάλη, ούτε κα­ νένα άπό τά βιβλία τους έχει σημειώσει τερά­ στια έμπορική έπιτυχία. Ή έπιβίωση τού «Ήριδανοϋ» βασίζεται στή σταθερή κίνηση τών πολλών του τίτλων καί δχι στά μεγάλα τιράζ. «Τό βιβλίο» λέει πάνω σ ’ αύτό ό κ. Κώστας Πα­ πακώστας «δέν κινείται άπό μόνο του. ”Αν δέν είναι κανείς προσκολλημένος σέ κάποιο φ ο­ ρέα, κομματικό ή άλλο, ή κίνηση τών βιβλίων του είναι καταδικασμένη στή μετριότητα. Αύτό είναι μιά έξήγηση τού γιατί δέν κινούνται Ιδιαί­ τερα τά βιβλία μας, παρ’ δτι τά μισά τουλάχι­ στον άπ’ αύτά είναι καλά καί θά τό άξιζαν». Ό σ ο γιά τίς τιμές τών βιβλίων τού «Ήριδανού», πού θεωρούνται άπό πολλούς λιγάκι «τσουχτερές», ή έξήγηση σ ’ αύτό είναι -όπω ς πληροφ ορηθήκαμε- τό ύψηλό κόστος παρα­

γωγής τών βιβλίων. Ή χρήση π.χ. τής μονοτυ­ πίας - ό «Ήριδανός» δέν χρησιμοποιεί ποτέ φ ωτοστοιχειο θεσία- καί τά αύξημένα μετα­ φραστικά έξοδα έπιβαρύνουν πολύ τό κόστος παραγωγής, μέ άποτέλεσμα νά έπιβαρύνεται άντίστοιχα καί ή τιμή τών βιβλίων. Κλείνοντας, θά θέλαμε νά άναφερθοϋμε σέ μιά άκόμα άξιόλογη έκδοτική προσπάθεια τού «Ήριδανοϋ», τό περιο δικό «Ήριδανός», πού προκάλεσε Ιδιαίτερη αίσθηση όταν πρωτοεκδόθηκε στά χρόνια τής δικτατορίας. Τό περιο­ δικό στήν τετράχρονη διάρκειά του διάνυσε δυό φάσεις: Στήν πρώτη του (1972-1974), μέ διευθυντή σύνταξης τό Λεωνίδα Κύρκο, ήταν μιά δίμηνη έκδοση ένημέρωσης καί προβλημα­ τισμού, ένώ στή δεύτερη (1975-1976), μέ άρχισυντάκτη τό Δημήτρη Ραυτόπουλο, προσανα­ τολίστηκε κυρίως στό χώρο τής λογοτεχνίας καί τής γλώσσας. Καί στις δυό του φάσεις έκδιδόταν μέ μεγάλες δυσκολίες, γιατί παρά τήν άξια του δέν κατάφερε ποτέ νά προσεγγίσει άρκετούς άναγνώστες. Ή έκδοσή του έχει σταματήσει άπό τό 1976, άλλά δέν είναι άκόμη σίγουρο άν ή διακοπή αύτή είναι όριστική...

Τό «Πλέθρον» Μέ πέντε χρόνια ζωή καί κάπου 40 τίτλους στό ένεργητικό του, τό «Πλέθρον» είναι ένας άπό τούς πολλούς νέους έκδοτικούς ο’ίκους πού έμφανίστηκαν τήν τελευταία δεκαετία, θέλον­ τας νά δοκιμάσουν τίς δυνάμεις τους σ ’ αύτό τόν άναρχο καί δύσκολο χώρο πού λέγεται «έλληνικό βιβλίο». ’Ιδιοκτήτες τού «Πλέθρου» είναι δυό νέοι άνθρωποι, ό Σάμης Γαβριηλίδης κι ό Λουκάς Ρινόπουλος, πού έκτός άπό τίς έκδόσεις δια­ τηρούν, μέ τό ίδιο άνομα, κι ένα συμπαθητικό βιβλιοπωλείο πίσω άπό τό Μουσείο. Βασική κα­ τεύθυνση τού «Πλέθρου» άπό τόν πρώτο και­ ρό τής 'ίδρυσής του ήταν -δπ ω ς μάς είπαν οί ιδιοκτήτες το υ - νά έκδώσει κάποια σημαντικά, κλασικά στό είδος τους, βιβλία, πού ήταν άγνωστα στήν 'Ελλάδα. Μ’ αύτή λοιπόν τή βα­ σική κατεύθυνση τό «Πλέθρον» έχει έκδώσει μέχρι σήμερα 40 περίπου βιβλία, πού καλύ­ πτουν κυρίως τούς τομείς τής πεζογραφίας, τής ποίησης, τής θεωρίας τής λογοτεχνίας καί τής κριτικής. 'Υπάρχουν έπίσης δυό μικρές σειρές (πού πρόκειται σύντομα νά άναπτυ-

15

ΕΚΔΟΤΕΣ χθοϋν), ol «Μαρτυρίες» καί ό «Λαϊκός πολιτι­ σμός». Τό φθινόπωρο έξάλλου τό «Πλέθρον» έγκαινιάζει μιά νέα σειρά, τίς «Μονογραφίες», μέ στόχο νά παρουσιάσει άξιόλογα κείμενα άφιερωμένα σέ γνωστές προσωπικότητες τοϋ θεά­ τρου, τοϋ κινηματογράφου, τής λογοτεχνίας, τής φιλοσοφίας κλπ. 'Ήδη μεταφράζονται τέσ­ σερα βιβλία γιά τόν Χίτσκοκ, τόν Φελίνι, τόν Καζάν καί τόν Βάιντα, ένώ λίγο άργότερα θά κυκλοφορήσουν άνάλογες έργασίες γιά τόν Μπρέχτ, τόν Μπρετόν, τόν Μπακούνιν καί τόν Λέ Κορμπυζιέ. Μεγαλύτερη κίνηση άπό τά βιβλία τοϋ «Πλέ­ θρου» έχουν τά ποιητικά, ή «Ρεμπέτικη άνθολογία» τοϋ Τάσου Σχορέλη, ή «Ιστορία τοϋ σουρρεαλισμοϋ» τοϋ Maurice Nadeau, «Στό δρόμο» τοϋ Τζάκ Κέρουακ, καί ή «Μεταπολεμι­ κή μας λογοτεχνία» τοϋ Βάσου Βαρίκα. 'Αντίθετα, ή σειρά τής Θεωρίας τής Λογοτε­ χνίας, σάν σύνολο, δέν είχε μεγάλη άπήχηση, γ ι’ αύτό κι ό ρυθμός τής άνάπτυξής της έχει κάπως έπιβραδυνθεϊ.. ’Ανάμεσα στούς υπόλοι­ που τίτλους τοϋ «Πλέθρου» ύπενθυμίζουμε: τίς «Μπαλάντες κι άλλα ποιήματα» τοϋ Φρανσουά Βιγιόν, τά «Είκοσιοχτώ ποιήματα» τοϋ Σάρλ Μπωντλαίρ, τό «Παραθαλάσσιο νεκροτα­ φείο» τοϋ Πώλ Βαλερύ, τούς «Εύρωπαίους» καί τή «Ντέιζυ Μίλλερ» τοϋ Χένρυ Τζαίημς, τό «Έμεϊς» τοϋ Γεβγκένι Ζαμιάτιν, τούς «Κατα­ χτητές» τοϋ Άντρέ Μαλρώ, τό «Γραφείο Δο­ λοφονιώ ν ΕΠΕ» τοϋ Τζάκ Λόντον, Τό «Μοναχι­ κό ταξιδιώτη» τοϋ Τζάκ Κέρουακ, τά «Τετράδια τής Άνζέλ Κουρτιάν», τίς «Σημειώσεις γιά τόν όρισμό τής κουλτούρας» τοϋ Τ. Σ. Έ λιοτ, τή «Λογοτεχνία καί τό κακό» τοϋ Ζώρζ Μπατάιγ, τή «Θεωρία μορφών» τοϋ Άλέξη Ζήρα κ.ά. Τό «Πλέθρον» είναι άπό τούς λίγους έκδοτικούς οίκους -κ α ί μάλιστα μικρούς- πού χρησι­ μοποιούν έπιμελητές γιά τίς σειρές βιβλίων πού προγραμματίζουν. Τήν έπιμέλεια τής λο­ γοτεχνικής του σειράς καί τής σειράς τής θεω­ ρίας τής λογοτεχνίας έχει ό Άλέξης Ζήρας, ένώ τήν έπιμέλεια στίς «Μαρτυρίες» ή Κ. Πλασσαρά. Ό σ ο γιά τίς άρμοδιότητες αύτών τών έπιμελητών, είναι πραγματικά πολύπλευ­ ρες καί ούσιαστικές. ΟΙ έπιμελητές κάνουν προτάσεις γιά βιβλία, προγραμματίζουν τήν άνάπτυξη τών σειρών, έπιβλέπουν τίς μετα­ φράσεις, άντιμετωπίζουν κάποια γλωσσικά προβλήματα τών μεταφράσεων, κάνουν τήν έπιλογή τών εισαγωγικών κειμένων τών βι­ βλίων, μέ δυό λόγια, δηλαδή, διαμορφώνουν σ’ ένα μεγάλο βαθμό τήν έκδοτική φυσιογνωμία τοϋ «Πλέθρου». "Ενα άπό τά προβλήματα πού άντιμετωπίζει

16

τό «Πλέθρον» καί πού μάς τό έπισήμανε σάν ιδιαίτερα σοβαρό, είναι ή έλλειψη μιάς γενικό­ τερης στοιχειώδους όργάνωσης τής έλληνικής βιβλιοπαραγωγής. Ή έλλειψη αύτή -μ ά ς είπαν στό «Πλέθρον»- καθορίζει σημαντικά άκόμα κι αύτούς πού θά ήθελαν νά ξεφύγουν άπό τό γενικό κλίμα. Σάν μερικά πρώτα μέτρα γιά τό ξεπέρασμα αύτής τής κατάστασης τό «Πλέ­ θρον» θεωρεί τήν άνταλλαγή άπόψεων καί πληροφοριώ ν όνάμεσα στούς έκδότες καί τή συνεργασία τους στή διακίνηση καί τήν παρα­ γωγή τοϋ βιβλίου. ”Αν καί οί συνεργασίες αύτές είναι δύσκολες, γιατί σκοντάφτουν στή νοοτροπία τών έκδοτών, τό «Πλέθρον», δπως μάς πληροφόρησε, έχει ήδη κάτι ξεκινήσει σ’ αύτό τόν τομέα. Ή μικρή αύτή παρουσίαση τοϋ «Πλέθρου» θά ήταν λειψή άν δέν στεκόμαστε λίγο καί στίς δραστηριότητες τοϋ βιβλιοπωλείου του. Τό βι­ βλιοπωλείο αύτό φτιάχτηκε τό 1975, μακριά άπό τή γνωστή πιάτσα τοϋ βιβλίου, μέ πρόθε­ ση νά λειτουργήσει όχι μόνο σάν χώρος άγορών, άλλά καί σάν στέκι ένημέρωσης καί φ ιλι­ κής κουβέντας. Τό «Πλέθρον», έκτός άπό τίς συνηθισμένες δραστηριότητες τών περισσοτέ­ ρων βιβλιοπωλείων, έχει τόν τελευταίο καιρό καθιερώσει κάποιους καινούριους τρόπους συναλλαγής μέ τό άγοραστικό του κοινό: ’Αν­ ταλλάσσει τά μεταχειρισμένα βιβλία μέ άλλα, κάνει δεκαπενθήμερες προσφορές γνωριμίας άξιόλογων βιβλίων σέ τιμές κόστους καί προσ­ φέρει στή μισή περίπου τιμή βιβλία διαφόρων έκδοτικών οίκων πού δέν είναι άρτια στήν έκτύπωσή τους, χωρίς δμως νά είναι κακέκτυ­ πα ή έλλιπή. ’’Εχει έπίσης έγκαινιάσει ένα σύ­ στημα ταχυδρομικών άποστολών βιβλίων στήν έπαρχία μέ μικρή έπιβάρυνση τοϋ άγοραστή γιά τά ταχυδρομικά έξοδα. Τέλος, τό «Πλέ­ θρον» ξεκίνησε πρόσφατα ένα τρίμηνο βιβλιο­ γραφικό δελτίο, πού διατίθεται δωρεάν σέ δποιον τό ζητήσει, καί, τό κυριότερο, στέλνε­ ται έπίσης δωρεάν σέ πολλούς άνθρώπους στήν έπαρχία καί τό έξωτερικό.

ΑΣΤΕΡΙ κυκλοφορούν

ΑΣΤΕΡΙ ΣΟ Λ Ω Ν Ο Σ 121 ·

ΑΘ ΗΝ Α ·

ΤΗΛ. 3606.597, 3619.802

\ 17

ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΕΣ

Ή Δημοτική Βιβλιοθήκη τής Νέας Ιωνίας Στή Νέα 'Ιωνία, τήν παλιά προσφυγούπολη τής ’Αθήνας, λειτουργεί έδώ καί δέκα χρόνια μιά μικρή δανειστική βιβλιοθήκη. Παρ’ δτι οί βιβλιοθήκες -μικ ρ έ ς ή μεγάλεςδέν είναι συνηθισμένο φαινόμενο σ’ αύτό τόν τόπο, έκεϊνο πού μάς έντυπωσίασε σέ τούτη τή μικρή βιβλιοθήκη δέν ήταν τόσο τό γεγονός τής ύπαρξής της. ΤΗταν κυρίως οί πολλές της δραστηριότητες, οί δυσανάλογες καί μέ τό μι­ κρό της μέγεθος όλλά καί μέ τόν περιορισμέ­ νο συνήθως ρόλο μιας δανειστικής βιβλιοθή­ κης. Ή Δημοτική Βιβλιοθήκη λοιπόν τής Νέας ’Ιωνίας δέν δανείζει άπλώς βιβλία. ΟΙ έκδηλώσεις της καλύπτουν ένα εύρύ φάσμα τής σύγ­ χρονης πολιτιστικής ζωής: τό θέατρο, τόν κι­ νηματογράφο, τή λογοτεχνία, τή ζωγραφική, όλλά καί τό κοινωνικά έπίσης προβλήματα των άνθρώπων τής περιοχής. Ή βιβλιοθήκη Ιδρύθηκε άπό τό δήμο τής Ν. 'Ιωνίας τό 1972, όλλά λειτούργησε ούσιαστικά τρία χρόνια άργότερα, τό 1975. Είναι ΝΠΔΔ μέ πρόεδρο τού διοικητικού της συμβουλίου τόν έκάστοτε δήμαρχο καί διευθυντή τόν κ. Πολύ­ καρπο Πολυκάρπου. Περιέχει 6.000 περίπου τόμους βιβλίων (κυρίως λογοτεχνία, Ιστορία καί κοινωνικές έπιστήμες), τούς όποιους δα­ νείζει σέ όποιονδήποτε, μέ δεκαπενθήμερη προθεσμία έπιστροφής. ΟΙ κάτοικοι τής Ν. ’Ιωνίας, όπως δλοι άλλω­ στε οί "Ελληνες, δέν δείχνουν Ιδιαίτερο ένδιαφέρον νά δανειστούν βιβλία. Τό κοινό τής βι­ βλιοθήκης σέ σχέση μέ τόν άριθμό τών κατοί­ κων τής περιοχής είναι μικρό κι άποτελεϊται άποκλειστικά σχεδόν άπό νέους. ΟΙ ένήλικες πού έχουν έπισκεφτεϊ τή βιβλιοθήκη δλα αύτό τό χρόνια μετριούνται κυριολεκτικά στά δά­ χτυλα. Τό βιβλία τής βιβλιοθήκης προέρχονται στό μεγαλύτερο μέρος τους άπό άγορές, όλλά ύπάρχουν καί άρκετά άπό δωρεές. 'Ανάμεσα στούς δωρητές, ό ’Αλκιβιάδης Γιαννόπουλος, ό Ό κτάβ Μερλιέ -μ έ μερικά πραγματικά σπά­ νια β ιβλία- καί πολλοί άκόμα έλληνες λογοτέ­ χνες. Σ’ δ,τι άφορά τίς άγορές βιβλίων, σέ τε­ λευταία δηλαδή άνάλυση σέ 6,τι άφορά τήν οι­ κονομική κατάσταση τού Ιδρύματος, ή βιβλιο­ θήκη τής Ν. ’Ιωνίας είναι ’ίσως άπό τίς έλάχι-

18

VITA

QESTIS

C A R O L I S*R*E> C A R D IN A L IS , T I T V L I S. PB.AXEDIS A RC Η I EP JSC O n MEDIOIAM!

LibriSeptcrn.

Τό παλαιότερο βιβλίο τής βιβλιοθήκης (έκδοση 1592, δωρεά Όκτάβιου Μερλιέ) στες πού καταφέρνουν νά καλύπτουν σταθερά τίς άνάγκες τους. Ή έτήσια έπιχορήγηση τού δήμου (φέτος έφτασε τά 2.000.000) καί μιά, μι­ κρή σχετικά, βοήθεια άπό τό ύπουργείο Πολι­ τισμού τά τελευταία τέσσερα χρόνια συντέλεσαν στό ν ’ άνταπεξέρχεται ή βιβλιοθήκη, άν δχι πλούσια τουλάχιστον μέ άξιοπρέπεια, στά έξοδα τής λειτουργίας καί τών έκδηλώσεών της. ’Έτσι, έκτός άπό τίς άγορές βιβλίων ή βι­ βλιοθήκη έχει όργανώσει πάμπολλες άκόμα πολιτιστικές έκδηλώσεις: έκθέσεις ζωγραφι­ κής καί παρουσιάσεις λογοτεχνών τής Ν. 'Ιω­ νίας, βδομαδιάτικες προβολές ταινιών, έκδηλώσεις γιά τά παιδιά, άκόμα καί θεατρικές πα­ ραστάσεις μέ δικό της θίασο. Ό έρασιτεχνικός αύτός θίασος άνέβασε τό έργο τού Γεράσιμου Σταύρου «Καληνύχτα Μαργαρίτα» κι έτοιμάζει

ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΕΣ σύντομα τήν «Αύλή των θαυμάτων» τού 'Ιάκω­ βου Καμπανέλλη. 'Αφήσαμε τελευταία τήν έκδοτική δραστη­ ριότητα τής βιβλιοθήκης τής Ν. ’Ιωνίας, γιατί θά θέλαμε νά σταθούμε λίγο στό βιβλιογραφι­ κό δελτίο πού έκδίδει δυό φορές τό χρόνο μέ τά νέα βιβλία πού μπαίνουν στά ράφια της. Τό δελτίο αύτό, πού στέλνεται σέ δλες τίς δημό­ σιες βιβλιοθήκες τής χώρας καί στις δημοτικές τής 'Αττικής, είναι -π α ρ ’ δλες τίς δικαιο λογη­ μένες έλλείψεις του (ποιός άλήθεια νοιάζεται γιά τή βιβλιογραφία στήν Ε λ λ ά δ α ;)- μιά ση­ μαντική κι άπόλυτα άναγκαία βιβλιογραφική προσπάθεια. Ή βιβλιοθήκη σκέφτεται μάλιστα νά όλοκληρώσει αύτή της τήν προσπάθεια έκδίδοντας λίγο άργότερα τόν γενικό βιβλιογρα­ φικό κατάλογο τών βιβλίων της. Τό εύχόμαστε...

ΜΠΕΡΤΟΛΤ ΜΠΡΕΧΤ Οι μέρες τής Κομμούνας

Μ Μετάφραση ΣτάθηΊω. Δρομάζου

Η ΑΝΘΟΛΟΓΙΑ ΑΠΟΣΤΟΛΙΔΗ ΠΑΡΑΚΑΛΕΙ Ό Ρένος Ήρ. Άποστολίδης καί οί γιοι του, φι­ λόλογοι, 'Ηρακλής καί Στάντης, παρακαλοϋν θερ­ μά τούς καλούς ποιητές καί πεζογράφους μας, νέους καί παλιότερους, νά τούς έστελναν όσες συλλογές τους Ποίησης καί Πεζογραφίας δέν τούς έχουν τυχόν στείλει ώς τώρα, ή καί άνέκδοτά τους άκόμα ποιήματα καί πεζά (φτάνει νά κρατάν άντίγραφα), γιατί οί άνθολόγοι έτοιμάζουν έκδοση συμπληρωμάτων τής έπτάτομης 'Ανθολο­ γίας τής Νεοελληνικής Γραμματείας -τρίτομη Ποιητική, άπό τό Μεσαίωνα ώς τίς μέρες μας, καί τετράτομη τού Διηγήματος, άπ' τήν άρχή τού εί­ δους ώς σήμερα- καί θά ήθελαν νά μήν τούς ξεφύγει τίποτα καλό, παρά πού βέβαια παρακολου­ θούν πάντα συστηματικά δ,τι έκδίδεται, καί βλέ­ πουν, φυσικά, δ,τι σχετικό κατατίθεται κατά νό­ μον στήν 'Εθνική Βιβλιοθήκη καί τή Βιβλιοθήκη τής Βουλής. Μολαταύτα, κ’ έπειδή άνθρωποι εί­ μαστε καί πάντα ύπάρχει κίνδυνος κάτι νά ξεφύγει, άς μποϋν στόν κόπο οί φίλοι λογοτέχνες νά στείλουν δ,τι νομίζουν πώς δέν έστειλαν, άπό έκδεδομένα κι άνέκδοτά τους -γιατί ή άνθολόγηση γίνεται πάντα κι άπό άνέκδοτά- στή γνωστή διεύ­ θυνση: Μηθύμνης 43 (έκτος δροφος), πλατεία 'Αμερικής, Άθήναι, τ.τ. 823, τηλέφωνα: 8646977 καί 8676053. (Παρακαλούνται, όμως, δχι «συστη­ μένα». 'Απλά. Δέ χάνεται τίποτα στό Ταχυδρο­ μείο, ένώ ταλαιπωρία είναι καί καθυστέρηση ή παραλαβή «συστημένων».) ΟΙ άνθολόγοι εύχαριστοΰν. Καί γιά δσα κρατή­ σουν, σάν «κατ' άρχήν άνθολογήσιμα», θά ένημερώσουν πάλι προσωπικά τόν καθένα, δπως πάντα.

ΗΡΙΑΑΝΟΣ

ΤΌ ΔΕΝΤΡΟ

19

ΧΡΗΣΙΜΑ

Βιβλία γιά βότανα Τά βότανα ύπήρξαν πάντα γιά τόν άνθρωπο ένας πολύτιμος βοηθός του στήν προσπάθεια γιά θεραπεία των άσθενειών. Καί φυσικά σήμε­ ρα ή σύγχρονη φαρμακευτική έπιστήμη στηρί­ ζεται σ ’ ένα μεγάλο βαθμό στά βότανα. Πέρα όμως άπ’ αύτή τή διαπίστωση, συμβαίνει ό σύγχρονος άνθρωπος νά άγνοεί σχεδόν τά πάντα σχετικά μέ τή χρήση των βοτάνων. Καί πολύ περισσότερο συμβαίνει νά άγνοεί δ,τι έχει σχέση μέ τήν περιγραφή, τήν άνεύρεση τήν άναγνώριση, τήν καλλιέργεια, τή συγκομι­ δή, τήν άποξήρανση καί τή διατήρηση τών βο­ τάνων. ’Έτσι, πολύ λίγοι είναι έκεΐνοι πού μπο­ ρούν σήμερα νά κάνουν χρήση τών βοτάνων, τόσο γιά περιπτώσεις πού έχουν σχέση μέ τήν ύγεία, δσο καί γιά περιπτώσεις πού άφοροϋν στήν όμορφιά καί τήν άνανέωση. Μπορεί βέβαια ή άγνοια τούτη νά είναι άποτέλεσμα τής γενικότερης άπομάκρυνσής μας άπό τή φύση. Ή άκόμα μπορεί νά είναι άποτέλεσμα τής διάδοσης τών φαρμάκων, πού, πιό προσιτά -κ α ί πιό «σίγουρα» γιά όρισ μένους-, έχουν έκτοπίσει τά «βοτάνια τής γιαγιάς». "Ομως τά πράγματα δέν έχουν έτσι άκριβώς. Γιατί ή φύση άποτελεϊ πάντα τό φθηνότερο καί καλύτερο φαρμακείο, καί μάλιστα μέ τά πιό άγνά φάρμακα καί καλλυντικά. Γι’ αύτό καί θά ’ταν λάθος νά άγνοήσουμε τή φύση καί νά στραφούμε άποκλειστικά στό φαρμακείο τής γειτονιάς. Οί άρχαϊοι έλληνες ιατροφιλόσοφοι, άπό τό Διοσκουρίδη καί τό Θεόφραστο μέχρι τό Γαληνό καί τόν Ίπποκράτη, άφησαν πίσω τους ένα σωρό άπό πληροφορίες σχετικά μέ τή χρήση τών βοτάνων. 'Έτσι πού σήμερα νά γνωρίζουμε πραγματικά πολλά γιά τις θερα­ πευτικές τους Ιδιότητες καί ό καθένας νά μπο­ ρεί μόνος του -κ α ί μέ τή βοήθεια κάποιας σχε­ τικής βιβλιογραφίας- νά γνωρίσει άπό κοντά τά βότανα καί νά τά χρησιμοποιήσει. ΓΓ αύτόν άκριβώς τό λόγο δημοσιεύουμε πιό κάτω μιά σειρά άπό βιβλία -έλληνικές έκδόσ εις - πού άναφέρονται στά βότανα: 1) «Τά φαρμακευτικά βότανα τής Ε λ λ ά ­ δος», τού Έμμ. Άνάση.

2) «'Οδηγός τών φαρμακευτικών φυτών»,

20

τών Paul Schauenberg καί Ferdinard Paris (έπιμέλεια Μάριος καί Σωτήρης Μαρσέλλος).

3) «369 συνταγές», τού καλόγερου Πατέρα Γυμνάσιου (Λέων).

4) «Τά φαρμακευτικά βότανα καί οί θερα­ πευτικές τους Ιδιότητες», τού Λάμπρου Π. Σπύρου.

5) «Σύγχρονη πλήρης θεραπευτική μέ τά βότανα», τού 'Ιγνάτιου Ζαχαρόπουλου.

6) «230 βότανα», τής ’Ιουλίας Δαβάρα (TelePress). ΙΩΝΑΣ ΟΙΚΟΝΟΜΑΚΗΣ

ΑΦΙΕΡΩΜΑ

Ή αγγλική λογοτεχνία Τό «Διαβάζω», σέ μιά προσπάθεια νά γνωρίσουν οί άναγνώστες τον την εθνι­ κή λογοτεχνία διαφόρων λαών, προ­ γραμμάτισε μιά σειρά σχετικών άφιερωμάτων. Πρώτο στη σειρά, τό άφιέρωμα αντοϋ τοϋ τεύχους γιά την άγγλική λογοτεχνία. Μιά λογοτεχνία πού άποτελεί τόν κύριο κορμό τής λογοτε­ χνικής κληρονομιάς τοϋ άγγλόφωνου κόσμου καί πού ή άκτινοβολία καί ή επίδρασή της στήν παγκόσμια πνευμα­ τική παραγωγή δεν επαψε ποτέ νά εί­ ναι σημαντική. Στις σελίδες πού άκολονθοϋν προσ­ παθήσαμε νά δώσουμε ένα πανόραμα τής ιστορικής διαδρομής τής αγγλικής λογοτεχνίας, υπογραμμίζοντας τό έργο κάποιων κορυφαίων εκπροσώπων της. Επίσης, προσπαθήσαμε νά άνιχνεύσονμε τό στίγμα τής άγγλικής γραμμα­ τείας τών ημερών μας. Καταγράφουμε όμως καί τήν παρουσία τής άγγλικής λογοτεχνίας στήν εκδοτική ζωή τοϋ τό­ που μας, τόσο εκείνη τοϋ περασμένου αιώνα, όσο καί τή σημερινή. Τέλος, οφείλουμε νά διευκρινίσουμε ότι στόν όρο «άγγλική λογοτεχνία» περιλάβαμε καί τή λογοτεχνία τής Σκοτίας καί τής Ιρλανδίας, όση τουλάχιστον είναι γραμμένη στήν άγγλική γλώσσα.

21

Κωνσταντίνος Εύαγγελιδης

Σύντομη ιστορία τής αγγλικής λογοτεχνίας Ό δρος «άγγλική λογοτεχνία» είναι πολύ ευρύτερος από τά στενά πλαίσια στά όποια συνήθως τοποθετείται. Ή άγγλική λογοτεχνία σήμερα συμπεριλαμβάνει ποίηση, πεζογραφία καί δράμα γραμμένα στά άγγλικά από "Αγγλους, Ά μερικάνους, Αυστραλούς, Νιγηρούς, ’Ινδούς. Ό κοινός παρανομαστής είναι τό ότι τά έργα είναι γραμμένα στά άγγλικά. Στή σύντομη αυτή άνασκόπηση τής άγγλικής λογοτεχνίας θά περιοριστούμε σέ μιά άνάλυση τού έργου άποκλειστικά άγγλων λογοτεχνών, όπως υπαγορεύεται άπό τά πλαίσια αυτού τού «άφιερώματος». Σέ κάθε ιστορική άνασκόπηση οποιοσδήπο­ τε λογοτεχνίας ξεχωρίζει κανείς περιόδους, οί όποιες συνήθως ορίζονται είτε άπό τή βασιλεία έξεχόντων βασιλέων, είτε άπό αιώ­ νες, είτε άπό λογοτεχνικά ή άλλα γεγονότα. Στήν άνάλυση αυτή οί διάφοροι συγγραφείς καί τά έργα τους θά έξεταστούν μέσα στίς άκόλουθες έποχές: 1. Πρίν άπό τή νορμανδική εισβολή (1066

μ·χ ·);

2. Ά π ό τό 1066 ως τήν εποχή τού Chau­ cer (Τσώσερ), περίπου 1400.

3. Ά π ό τό 1400 ως τό 1550.

4. Ή ελισαβετιανή περίοδος: Ελισάβετ Α' (1558-1603).

5. 17ος καί 18ος αιώνας.

6. Ή ρομαντική περίοδος (1798-1832).

7. Ή βικτοριανή περίοδος: Βικτορία (1837-1901).

8. Ό 20ός αιώνας (ώς τό 1950 περίπου). Οί χρονολογίες αυτές δέν είναι άπόλυτες, γιατί ή αρχή καί τό τέλος μιάς περιόδου στή λογοτεχνία δέν είναι δυνατόν νά καθορίζον­ ται μέ άκρίβεια. Ή ελισαβετιανή περίοδος, παραδείγματος χάριν, δέν ξεκινά μέ τήν άνοδο τής Ελισάβετ στό θρόνο τό 1558. Εί­ χε ήδη άρχίσει άρκετά πρίν, έφτασε στό ζε­ νίθ τήν περίοδο πού στό θρόνο τής Αγγλίας 22

βρισκόταν ή Ελισάβετ Α ' καί συνεχίστηκε καί μετά τό θάνατο τής βασίλισσας.

1. Πρίν άπό τή νορμανδική εισβολή (1066 μ.Χ.) Τά πρώτα διατακτικά βήματά της έκανε ή άγγλική λογοτεχνία μέ τό Beowulf (Μπίογουλφ), ένα έργο τριών χιλιάδων στίχων, πού έφεραν μαζί τους οί Άγγλοσάξονες πού ήλθαν στήν Αγγλία άπό τή βορειοδυτι­ κή Γερμανία, στήν οποία είχαν άρχίσει νά εισβάλλουν διάφοροι βάρβαροι λαοί. Τό Beowulf, πού άναφέρεται στή σκανδιναβική μυθολογία, έζησε πολλούς αιώνες σάν θρύ­ λος πού μεταβιβαζόταν άπό γενεά σέ γενεά. Τελικά γράφτηκε, στά τέλη τού ένατου αιώ­ να. Ό ήρωας τού έργου Beowulf, άγωνίζεται καί νικά τό τέρας Γκρέντελ. Είναι ένα έργο γεμάτο βία, καί ελάχιστα συμβιβάζεται μέ τή χριστιανική εποχή στήν όπόία γρά­ φτηκε. Τό μόνο ίσως χριστιανικό στοιχείο είναι ότι ό Γκρέντελ είναι άπόγονος τού Κάιν. Τό πρώτο ίσως «χριστιανικό» έργο στήν άγγλοσαξονική Αγγλία είναι τό ποίη­ μα πού έγραψε ό Caedmon, εμπνευσμένος

άπό μιά μυστηριώδη φωνή. Τό ποίημα αυτό έντάσσεται στά πλαίσια τού Old English Verse (τής παλιάς άγγλικής ποίησης), ή όποια χαρακτηρίζεται άπό μελαγχολία. 'Ο μοναχός Venerable Bede (Σεβάσμιος Μπάιντ, 673-735 μ.Χ.) μετέφρασε τό Ευαγ­ γέλιο τού ’Ιωάννη. Τήν ίδια εποχή, σημαντική είναι καί ή προσφορά τού βασιλιά Alfred (Άλφρεντ), ό όποιος έζησε τόν 9ο αιώνα. Ό Alfred καί οί συνεργάτες του έκαναν πολλές μεταφράσεις άπό τά λατινικά. Έ ν α άλλο έργο ήταν τό Anglo-Saxon Chronicle (’Αγγλοσαξονικό χρονικό), γραμμένο άπό μοναχούς σέ επτά κατά σειρά μοναστήρια, καί καλύπτει τήν περίοδο άπό τά μέσα τού ένατου μ.Χ. αιώνα ως τό 1154 πού άνέβηκε ατό θρόνο ό Henry II (’ΕρρίκοςΒ'). Τό Chronicle είναι τό πρώτο ιστορικό ντοκουμέντο τών λαών γερμανικής καταγωγής καί τό πιό ένδιαφέρον έργο τής Old English (παλαιάς άγγλικής) πεζογρα­ φίας.

2. Ά π ό τό 1066 ώς τήν έποχή τοϋ Chaucer (περίπου 1400) Μέ τούς Νορμανδούς, οί όποιοι κυρίευσαν τή χώρα τό 1066, άρχίζει μιά νέα έποχή γιά τήν ’Αγγλία. 'Ο William the Conqueror (Γουλιέλμος ό Κατακτητής) διέταξε νά κα­ ταγράφει ή περιουσία του, δηλαδή τά λάφυ­ ρα τής εισβολής. Ό κατάλογος αύτός μέ τόν τίτλο Doomsday Book (Τό βιβλίο τής δευτέρας παρουσίας) είναι τό πρώτο δείγμα έρ­ γου γραμμένου στά νορμανδικά. Έ να νέο στοιχείο είναι ή παρουσία τής γαλλικής λο­ γοτεχνίας, ή όποια, άντίθετα μέ τήν κάπως στεγνή, άχρωμη παλιά άγγλική λογοτεχνία, είναι γεμάτη χρώμα καί ποίηση. Οί Νορμανδοί στήν ’Αγγλία έγραψαν ορισμένα λο­ γοτεχνικά έργα πού δέν μπορούν νά χαρα­ κτηριστούν ούτε σάν καθαρή άγγλική ούτε σάν γαλλική λογοτεχνία. Τά λατινικά ήταν ή μέση λύση καί διάφοροι μύθοι όπως τού βα­ σιλιά ’Αρθούρου καί τού Ρομπέν τών Δα­ σών γράφτηκαν στή γλώσσα αυτή. Μέ τήν πάροδο όμως τού χρόνου, ή γαλλική γλώσ­ σα, πού τά πρώτα χρόνια μετά τήν εισβολή είχε καθιερωθεί στή διοίκηση καί τήν έκκλησία, άρχισε νά χάνει τήν κυριαρχική θέ­ ση της καί νά άντικαθίσταται άπό μιά νέα άγγλική γλώσσα έμπλουτισμένη μέ πολλά στοιχεία νορμανδικής. Έργο τής εποχής αυ­

τής, πού μπορεί νά χαρακτηριστεί σάν ή έποχή τών μέσων άγγλικών (Middle English) είναι τό Ormulum (Όρμιουλαμ), μεταφρά­ σεις Ευαγγελίων, έργο τού Orm, γύρω στά 1200. Άλλο έργο τής ίδιας έποχής είναι τό Handlyng Sinne (Πώς νά άντιμετωπίζεις τήν άμαρτία) τού Robert Mannyng (Ρόμπερτ Μάννινγκ), μεταφρασμένο άπό τά γαλλικά, γύρω στά 1300. 'Υπάρχουν καί πολλά άνώνυμα λυρικά ποιήματα τά όποια δέν άναφέρονται σέ θρησκευτικά θέματα. 'Υπάρχουν καί μεγάλα ποιήματα όπως τό The Owl and the Nightingale (Ή κουκουβάγια καί τό άηδόνι) καί τό Sir Gawayn and the Green Knight (Ό σέρ Γκαβέιν καί ό πράσινος ιπ­ πότης). Έ να άλλο γνωστό ποίημα τού 14ου αιώνα είναι τό The Vision of Piers Plowman (Τό όραμα τού άγρότη Πήιρς), γραμμένο άπό τόν William Langland (Ούίλλιαμ Λάνγκλαντ, 1332-1400). Τό ποίημα παροτρύνει τούς άπλούς άνθρώπους νά άφήσουν τίς έγκόσμιες έπιδιώξεις καί νά άκολουθήσουν τό δρόμο τής «θείας άλήθειας». Έ να άλλο άλληγορικό ποίημα τής έποχής είναι τό Pil­ grim’s Progress (Ή πρόοδος τού προσκυνητή1), γραμμένο άπό τόν John Bunyan (Τζών Μπάνυαν), όπου πρωταγωνιστούν ή ’Απλη­ στία, ή Λαιμαργία, ή Θεολογία καί άλλες άφηρημένες έννοιες. Ή μορφή πού κυριαρχεί στήν άγγλική λο­ γοτεχνία τού Μου αιώνα είναι άναμφισβήτητα ό Geoffrey Chaucer (Τζέφρι Τσώσερ, 1340;-1400), ό όποιος έζησε σέ μιά έποχή πού χαρακτηριζόταν άπό πολιτικοκοινωνι­ κή άναστάτωση. Τό 1381 έγινε ή Peasant’s Revolt (ή έπανάσταση τών χωρικών), ένα ξεσήκωμα χωρικών καί έργατών, τών σκλά­ βων τής γής, πού ζητούσαν ίσα άνθρώπινα δικαιώματα μέ τήν άριστοκρατία καί τή με­ σαία τάξη. Ό Chaucer είναι περισσότερο γνωστός γιά τό περίφημο έργο του The Can­ terbury Tales (Οί ιστορίες τού Καντέρμπουρυ), γραμμένο στή διάλεκτο τού Λονδίνου, ή όποια βαθμιαία καθιερώθηκε σάν ή άγγλι­ κή γλώσσα. Ή διάλεκτος πού χρησιμοποίη­ σε ό Chaucer διαβάζεται καί σήμερα χωρίς άξεπέραστες δυσκολίες. Γιά πρώτη φορά τό 1362 κηρύχθηκε έναρξη περιόδου τής άγγλι­ κής βουλής μέ βασιλικό λόγο στά άγγλικά. Τό άρχικό σχέδιο τού Chaucer ήταν νά γρά­ ψει 120 ιστορίες, άλλά τελικά έγραψε μόνο 23. Στόν Prologue (πρόλογο) ό Chaucer πε­ ριγράφει τύπους όπως τή γυναίκα άπό τό Μπάθ, τό μάγειρα, τό νομικό, οί όποιοι μέ­ νουν ζωντανά χαραγμένοι στή μνήμη τού 23

Μπέν Τζόνσον

άναγνώστη.

3.

1400-1550

’Από λογοτεχνικής πλευράς αυτή ή περίο­ δος δεν έχει νά παρουσιάσει τίποτα τό ιδιαίτερο. Ή εποχή τοϋ Chaucer έδινε ένδείξεις δτι μιά παραγωγική περίοδος θά άρ­ χιζε γιά τή λογοτεχνία. ’Ίσως ή έμφάνιση τής μπαλάντας σάν λογοτεχνικού είδους νά είναι τό μόνο σημαντικό γεγονός. Ή μπα­ λάντα είναι ένα μακροσκελές ποίημα πού περιγράφει μιά ιστορία πολέμου, άγάπης, καί καμιά φορά άναφέρεται καί σέ υπερφυ­ σικά όντα. Γύρω στά 1480 ιδρύεται τό πρώτο τυπο­ γραφείο στήν ’Αγγλία καί τό 1484 ό William Caxton (Ούίλλιαμ Κάξτον) τύπωσε τό ποίη­ μα τού Sir Thomas Malory (Σέρ Τόμας Μάλορυ), Morte d’Arthur (Ό θάνατος τού ’Αρ­ θούρου).

4.

Ή ελισαβετιανή περίοδος

Τά όρια τής περιόδου αυτής, όπως άναφέραμε πιό πάνω, είναι κάπως δύσκολο νά προσδιοριστούν. Ή περίοδος μπορεί νά οριστεί μεταξύ 1550 καί 1611. Τό 1550 είναι άκριβώς στά μέσα τού αιώνα, όταν οί λογο­ τεχνικές τάσεις τής ελισαβετιανής περιόδου είχαν ήδη άρχίσει νά διαμορφώνονται. Τό 1611 (κατ’ άλλους τό 1613) είναι ή χρονιά πού ό Shakespeare (Σαίξπηρ, 1564-1616), 24

έγραψε τό τελευταίο του έργο, τό Tempest (Ή τρικυμία).2 Τό 1557 τυπώθηκε ή Tottel’s Miscellany (Ή άνθολογία τού Τόττελ) μέ ποιήματα τών Sir Thomas Wyatt (Σέρ Τόμας Ούάιατ, 1503-42) καί Earl of Surrey (Λόρδος τού Σάρρεϋ, 1517-47). Καί οί δύο ποιητές έγρα­ ψαν σονέτα επηρεασμένα άπό τόν ίταλό ποιητή Πετράρχη. Ό Πετράρχης έγραψε σονέτα γιά τή Λάουρα. Οί άγγλοι ποιητές πήραν τό μοντέλο τού Πετράρχη καί έγρα­ ψαν σονέτα γιά την «όμορφη, σκληρόκαρδη κυρά». Ό Shakespeare, ό όποιος έγραψε 154 σονέτα, ξέφυγε άπό τά στενά πλαίσια τών σονέτων τού Πετράρχη. Σ’ ένα άπό τά πιό γνωστά σονέτα του ό Shakespeare περι­ γράφει τήν κοπέλα πού άγαπά σάν άσχημη καί μελαχρινή, άντίθετα μέ τά πρότυπα τής έποχής, πού απαιτούσαν μιά ξανθιά, όμορ­ φη κοπέλα. Καί όμως, σέ πείσμα τών προτύ­ πων, ό Shakespeare δηλώνει ότι τήν άγαπά. ’Άλλος γνωστός ποιητής τής περιόδου είναι ό Edmund Spenser (Έντμοντ Σπένσερ, 1552-99). Ή ελισαβετιανή περίοδος είναι κατ’ εξο­ χήν ή περίοδος τού δράματος. Τό θέατρο γνώρισε μεγάλη άνθιση τήν εποχή τού Sha­ kespeare, παρόλο πού οί πουριτανοί προει­ δοποιούσαν όσους πήγαιναν στά θέατρα ότι οί ψυχές τους θά πήγαιναν στήν κόλαση. ΓΓ αυτό καί τά θέατρα τού Λονδίνου ήταν έξω άπό τά όρια τής πόλης. ’Ιδιαίτερη ώθηση έδωσε στό θέατρο ή Ελισάβετ Α', ή οποία αγαπούσε τό θέατρο. Δημιουργήθηκαν πολ­ λοί θίασοι, συνήθως ύπό τήν αιγίδα εύγενών. Καί στό θέατρο, όπως καί στήν ποίηση, οί συγγραφείς άκολουθούσαν ξενικά πρότυπα. Πολύ δυνατή επίδραση άσκησαν οί τραγω­ δίες τού Σενέκα. ’Εδώ θά πρέπει νά παρα­ τηρήσουμε ότι οί τραγωδίες τού Σενέκα ήταν γραμμένες γιά νά διαβάζονται, όχι γιά νά παίζονται στή σκηνή. Οί φόνοι, άκρωτηριασμοί καί άλλες σκηνές βίας πού χαρα­ κτηρίζουν τά έργα αύτά, γίνονται «στά πα­ ρασκήνια» καί άπλώς ανακοινώνονται ή περιγράφονται στή σκηνή. Οί μιμητές όμως τού Σενέκα, ’Ιταλοί καί ξένοι, παρουσίαζαν τίς σκηνές βίας στή σκηνή. Ό Titus Andronicus τού Σαίξπηρ δέν έχει τίποτα νά ζηλέ­ ψει άπό τήν άγριότητα καί τή βία τών έργων τών άλλων μιμητών τού Σενέκα. "Ενας άλ­ λος δραματουργός τής έποχής, ό Thomas Kyd (Τόμας Κίντ, 1558-94), στό έργο του The Spanish Tragedy (Ή ισπανική τραγω­ δία) ακολουθεί πιστά τούς μιμητές τού Σε-

νέκα. Την ελισαβετιανή εποχή, κυρίως στό Λον­ δίνο, άρχισαν νά κτίζονται θέατρα, ένώ με­ ρικά χρόνια πρίν υπήρχαν μόνο περιοδεύοντες θίασοι πού παρουσίαζαν έργα σε αυλές πανδοχείων καί πλατείες. Τό 1576 ό James Burbage (Τζέιμς Μπέρμπετζ), έκτισε τό «The Theatre» (Τό Θέατρο), έξω άπό τά όρια τού Λονδίνου. ’Αμέσως μετά κτίσθηκε τό «The Curtain» (Ή Αυλαία). Τό «ΊΤιε Globe» (Ή 'Υδρόγειος), τό θέατρο τοϋ Σαίξπηρ, κτίσθηκε τό 1598. Ά π ό τούς πιό γνωστούς δραματουργούς τής εποχής είναι ό Christopher Marlowe (Κρίστοφερ Μάρλοου, 1564-1593). Έγραψε μόνο τέσσερα έργα, άνάμεσα στά όποια ξε­ χωρίζει τό Dr. Faustus (Δόκτωρ Φόστος). Ό Μάρλοου σκοτώθηκε στά 29 του σέ μιά συμπλοκή σέ ταβέρνα. Ά ν είχε ζήσει πε­ ρισσότερο, όλα δείχνουν ότι θά γινόταν ένας δεύτερος Σαίξπηρ. 'Ο Σαίξπηρ σχεδόν μονοπώλησε τήν ελι­ σαβετιανή σκηνή μεταξύ 1600 καί 1611, πού ήταν τά πιό παραγωγικά του χρόνια. Μέσα σέ 20 χρόνια, 1591-1611, έγραψε 37 θεατρι­ κά έργα, τά όποια κατατάσσονται σέ τρεις κατηγορίες: τραγωδίες, κωμωδίες καί ιστο­ ρικά έργα. "Ενας άλλος δραματουργός, σύγχρονος τοϋ Σαίξπηρ, είναι ό Ben Jonson (Μπέν Τζόνσον, 1572-1637), γνωστός γιά τό «Co­ medy of Humours», τήν κωμωδία τών τυπο­ ποιημένων χαρακτήρων πού δέν άλλάζουν. Τά πιό γνωστά έργα τοϋ Ben Jonson είναι τά Volpone (Βολπόνι) καί The Alchemist (Ό άλχημιστής). Ό John Webster (Τζών Ούέμπστερ, 1580;-1638) έγραψε τραγωδίες γεμά­ τες βίαιους θανάτους όπως τά The White Devil (Ό άσπρος δαίμονας) καί The Duc­ hess of Malfi (Ή δούκισσα τοϋ Μάλφι). ’Άλλα λιγότερο γνωστά ονόματα στό χώρο τοϋ δράματος είναι οί Francis Beaumont (Φράνσις Μπώμοντ, 1584-1616), John Flet­ cher (Τζών Φλέτσερ, 1579-1625), John Ford (Τζών Φόρντ, 1586-1639;), Cyril Tourneur (Σύριλ Τουρνέρ, 1575;-1626) καί άλλοι. Οί δραματουργοί τής περιόδου δέν επι­ σκιάζουν τήν άκτινοβολία ένός μεγάλου δο­ κιμιογράφου, τοϋ Sir Francis Bacon (Σέρ Φράνσις Μπέικον, 1561-1626), πού είναι γνωστός στά ελληνικά σάν Βάκων. 'Ο Ba­ con έγραψε δοκίμια πάνω σέ μεγάλη ποικι­ λία θεμάτων. Χαρακτηριστικά του, ή συντο­ μία καί ή σαφήνεια στήν έκφραση.

5.

17ος καί 18ος αιώνας

Ό πιό γνωστός εκπρόσωπος τής λεγάμενης μεταφυσικής ποίησης (metaphysical poetry) είναι ό John Donne (Τζών Ντάν, 15731631). Χαρακτηριστικό τής μεταφυσικής ποίησης είναι ή σύζευξη άνομοιογενών ιδεών καί πραγμάτων σέ μιά επιφανειακά λογική σχέση. Αυτό λέγεται metaphysical conceit, δηλαδή μιά εξεζητημένη μεταφορά πού ξαφνιάζει. Ό Donne ξεκίνησε τήν καριέρα του σάν στρατιώτης, εραστής, φίλος τού καλού κρασιού. Στήν άρχή έγραφε ερω­ τικά ποιήματα, τά πιό ωραία τών οποίων βρίσκονται στή συλλογή Songs and Sonnets (Τραγούδια καί σονέτα). Αργότερα, «δημιουργείται» ό Dr. Donne, προϊστάμενος τοϋ ναού τού αγίου Παύλου, ό όποιος έκανε θαυμάσια κηρύγματα καί έγραφε θρησκευ­ τικά ποιήματα. Άλλοι ποιητές πού έντάσσονται στήν ίδια σχολή είναι οί Robert Her­ rick (Ρόμπερτ Χέρρικ, 1591-1674), Richard Crashaw (Ρίτσαρντ Κράσω, 1572-1626), George Herbert (Τζώρτζ Χέρμπερτ, 15931633), Henry Vaughan (Χένρυ Βών, 162295), καί Andrew Marvell (Άντριου Μάρβελ, 1621-78). Ή έπίδραση τού Όράτιου καί τού Βιργίλιου είναι φανερή στά ποιήματα τών μεταφυσικών ποιητών. Τό θέμα «carpe diem» είναι ένα άπό τά βασικά στή μεταφυ­ σική ποίηση. Ή φράση είναι τού ’Οράτιου καί μπορεί νά έρμηνευθεϊ: «Ά ς ζήσουμε τή ζωή μας όσο είναι καιρός, πρίν έλθει ό θά­ νατος». Ά π ό τό 1640 περίπου μέχρι τό 1660, ή Α γγλία σπαράσσεται άπό έσωτερικά προ­ βλήματα, μέ άποτέλεσμα τήν έπικράτηση τού Cromwell (Κρόμουελ) καί τόν άποκεφαλισμό τού Charles I (Καρόλου Α'), τό 1649. Ό Cromwell πέθανε τό 1658, καί τό 1660 έγινε ή παλινόρθωση τής βασιλείας μέ τήν < επάνοδο τού Charles II (Καρόλου Β'). Ή περίοδος τής κυριαρχίας τού Cromwell καί τών πουριτανών ήταν μιά νεκρή περίοδος γιά τό θέατρο. Τά θέατρα έκλεισαν τό 1642 καί ξανάνοιξαν τό 1660 μέ έργα χαμηλής ποιότητας πού κάλυπταν τήν άμεση ζήτηση ένός κοινού πού είχε μείνει γιά πολύ μεγάλο διάστημα χωρίς θεάματα, εκτός βέβαια άπό τίς δημόσιες έκτελέσεις. Γιά πρώτη φορά τούς γυναικείους ρόλους έπαιζαν γυναίκες. Μέχρι τότε, τούς γυναικείους ρόλους έπαι­ ζαν μικρά άγόρια 8-12 χρονών. Ή αύστηρή πειθαρχία τών πουριτανών έδωσε τή θέση της σέ άπόλυτη άσυδοσία.

25

Ό μεγαλύτερος ποιητής τής περιόδου αυ­ τής είναι, αναμφισβήτητα, ό John Milton (Τζών Μίλτον, 1608-1674). Ή ποίηση τού Milton έχει μιά μελωδικότητα ή όποια ήταν άποτέλεσμα τής εκπαίδευσής του στή μουσι­ κή άπό τόν μουσικό καί συνθέτη πατέρα του. Ή άδύνατη όρασή του άδυνότισε άκόμα περισσότερο άπό τήν πολλή μελέτη, μέ άποτέλεσμα νά τυφλωθεί τελείως τό 1652. Τό πιό σημαντικό έργο του, τό άριστούργημα Paradise Lost (Ό χαμένος παράδεισος), γράφτηκε όταν ό Milton είχε τυφλωθεί τε­ λείως. Τό Paradise Lost είναι ένα θρησκευ­ τικό έπος μέ θέμα τήν πτώση τοϋ Σατανά καί τήν έκδίωξη τού άνθρώπου άπό τόν πα­ ράδεισο. Εκτός άπό τό μεγάλο αυτό έργο, ό Milton έγραψε τό δράμα Sampson Agonistes (Σαμψών άγωνιστής), πάνω στά άρχαΐα έλληνικά πρότυπα, μέ τό χορό καί τόν άγγελο. Έγραψε επίσης άρκετά σονέτα. Ή εποχή πού εγκαινιάστηκε μέ τήν παλι­ νόρθωση τής βασιλείας στήν ’Αγγλία ονο­ μάζεται καί έποχή τής λογικής. Ύστερα άπό τήν άναταραχή τών χρόνων πού προηγήθηκαν, οί Άγγλοι, μετά τό 1660, έβλεπαν ότι οί συναισθηματισμοί καί ό φανατισμός δέν οδηγούν παρά σέ έπικίνδυνες υπερβο­ λές. Θά μπορούσε κανείς νά συνοψίσει τά χαρακτηριστικά τής έποχής, στή λογοτε­ χνία, σέ μιά φράση: «’Από τό κεφάλι, όχι άπό τήν καρδιά». Στή λογοτεχνία προηγου­ μένων περιόδων, τίς σχέσεις άνθρώπων καί θεού καί άνθρώπων μεταξύ τους ρύθμιζαν τά συναισθήματα καί τά πάθη. Τώρα ή ύπαιθρος έπαψε νά είναι τό κέντρο καί ή λογοτεχνία στράφηκε στήν πόλη. Τά λογοτε­ χνικά θέματα τώρα ήταν σχετικά μέ τήν πο­ λιτική, τή ζωή στούς άριστοκρατικούς κύ­ κλους, καί θέματα επιστημονικά. Ή λογοτε­ χνία άποκτά μιά ψυχρότητα καί άκρίβεια πού δέν τή χαρακτήριζαν ως τότε. Οί επι­ στήμες πήραν μιά θετική ώθηση καί τό 1662 ό Charles II ίδρυσε τό Royal Society (Βασι­ λική Εταιρεία), ένα είδος άκαδημίας τών έπιστημών. Ή επανάσταση τού 1688 έστειλε τόν Ja­ mes II (’Ιάκωβο Β') στήν έξορία, καί έδωσε περισσότερες εξουσίες στό κοινοβούλιο. Τό άποτέλεσμα ήταν ότι ή βασιλεία έχασε τήν αίγλη της καί περιορίστηκε σέ πιό στενά πλαίσια. Ό ποιητής John Dryden (Τζών Ντράιντεν, 1631-1700), σχεδόν ταυτίστηκε μέ τήν έποχή του. Στήν ποίησή του σατιρίζει τήν πολιτική κατάσταση στήν ’Αγγλία, καί θεω26

Τξών Ντράιντεν

ρούσε τόν έαυτό του σάν ιστορικό τής έπο­ χής του. Τό 1666 έφερε τήν πανούκλα, τή μεγάλη πυρκαϊά τού Λονδίνου καί νίκη έπί τού όλλανδικού στόλου. Τά γεγονότα αύτά ό Dryden συνόψισε στό Annus Mirabilis. Τό πιό γνωστό του ποίημα είναι τό Absalom and Achitophel, στό όποιο σατιρίζει τήν προσπάθεια τών οπαδών τού Charles II νά άποκλείσουν τόν άδελφό τού βασιλιά άπό τό θρόνο καί νά προωθήσουν στή θέση του τόν νόθο γιό τού βασιλιά. Ή σάτιρα γίνεται πιό καυστική γιατί ό Dryden χρησιμοποιεί βιβλικά πρόσωπα. Ό Dryden θεωρείται άπό πολλούς σάν ό πρώτος κριτικός στήν άγγλική λογοτεχνία. Πιστεύει ότι ή λογοτεχνία πρέπει νά υπα­ κούει σέ κανόνες. «Ή λογοτεχνία», γιά τόν Dryden, «έχει σκοπό της νά δίνει τήν εικόνα τής άλήθειας καί νά μιμείται τή φύση». Ή περίοδος αύτή χαρακτηρίζεται άπό φι­ λοσοφικές άνησυχίες. Στή Γαλλία ό Descar­ tes (Ντεκάρτ), μέσ στίς άμφιβολίες του γιά τήν ύπαρξη άνθρώπων καί άντικειμένων, έφθασε στό cogito, ergo sum (σκέπτομαι, άρα υπάρχω). Στήν ’Αγγλία ό υλιστής Tho­ mas Hobbes (Τόμας Χόμπς, 1588-1678), έγραψε τόν Leviathan (Λεβάιαθαν, 1651). 'Ο John Locke (Τζών Λόκ, 1632-1704) είχε άντίθετη γνώμη άπό τόν Hobbes. Ό Hobbes

πίστευε στόν απόλυτο άρχοντα, ένώ ό Locke ήταν υπέρ ένός κοινωνικού συμβολαίου με­ ταξύ κυβερνώντος καί κυβερνωμένων. Γιά τόν Locke, άν ό άρχοντας παραβεϊ τούς όρους τού συμβολαίου, ό λαός έχει τό δι­ καίωμα νά άντιδράσει. ’Από τούς πιό ενδιαφέροντες λογοτέχνες τής εποχής είναι ό Samuel Pepys (Σάμιουελ Πίπς, 1632-1704), ό όποιος κατέγραψε τίς εμπειρίες του σέ ένα ημερολόγιο όπου άποκαλύπτει όχι μόνο τίς άνησυχίες ένός άνθρώπου, άλλα μιάς ολόκληρης έποχής, συγ­ κεκριμένα μεταξύ 1660 καί 1669. Θά μπορούσαμε τώρα νά έπανέλθουμε στό θέατρο τής παλινόρθωσης. Τά θέατρα ξανάνοιξαν μετά άπό 18 χρόνια καί τά έργα πού παίζονταν ήταν κυρίως κωμωδίες. Σκο­ πός των έργων ήταν νά κάνουν τούς θεατές νά γελάσουν, καί δέν γινόταν καμιά προσ­ πάθεια νά άναλυθοϋν τά κίνητρα γιά τίς πράξεις τών ανθρώπων. Τά έργα πού γρά­ φτηκαν τότε υπαγορεύτηκαν κατά κάποιον τρόπο άπό τή ζήτηση, δηλαδή τά γούστα τών θεατών. Οί θεατές τότε ήθελαν νά δια­ σκεδάσουν, νά γελάσουν, καί όχι νά αναγκαστούν νά σκεφτούν. Φυσικό ήταν νά λείπουν ό Shakespeare καί ό Ben Jonson άπό τά ρεπερτόρια τών θεάτρων τής περιό­ δου άμέσως μετά τό 1660. Δύο κάπως γνωστά ονόματα στό χώρο τής κωμωδίας ήταν οί George Etherege (Τζώρτζ Τθεριτζ, 1634-91) καί William Wycherley (Ούίλλιαμ Ούίτσερλι, 1640-1716). Λίγο άργότερα εμφανίζεται ό William Congreve (Ούίλλιαμ Κόνγκρηιβ, 1670-1729), ό όποιος έγραψε την έξαιρετικά πετυχημένη κωμωδία The Way o f the World ( Ό τρόπος τού κό­ σμου), πού παίζεται άκόμα καί σήμερα μέ μεγάλη έπιτυχία. Βαθμιαία όμως ή κωμωδία έχασε την αίγλη της. Οί θεατές είχαν πιά βαρεθεί τόν τύπο τής φτηνής, πολλές φορές αισχρής, κωμωδίας πού προκαλούσε γέλιο. Αυτή ή «πτώση» τού δράματος ίσως νά οδή­ γησε στή δημιουργία τού νέου λογοτεχνικού είδους, τού μυθιστορήματος, τό όποιο θά εξετάσουμε άργότερα. Τόν 18ο αιώνα γνωστοί δραματουργοί εί­ ναι οί Oliver Goldsmith (Όλιβερ Γκόουλντσμιθ, 1730-74) καί Richard Brinsley Sheri­ dan (Ρίτσαρντ Μπρίνσλι Σέρινταν, 17511816), οί όποιοι άναβίωσαν τήν κωμωδία τής παλινόρθωσης σέ μιά πιό πνευματώδη, καί πιό εξευγενισμένη, μορφή, χωρίς κακό­ γουστα άστεΐα. ’Από τά έργα τού Goldsmith ξεχωρίζουν τά The Good-natured Man (Ό

καλόκαρδος άνθρωπος) καί τό She Stoops to Conquer (Σκύβει γιά νά κατακτήσει). Τά πιό γνωστά έργα τού Sheridan είναι τά The Rivals (Οί αντίπαλοι) καί School for Scandal (Σχολή γιά κουτσομπολιό). Έδώ θά πρέπει νά άνοίξουμε μιά παρέν­ θεση γιά νά άναφερθοΰμε στην Augustan Age (Ή περίοδος τού Αύγούστου), όπως συχνά ονομάζεται ό 18ος αιώνας τής άγγλικής λογοτεχνίας. Τό όνομά της παίρνει άπό τήν περίοδο τού ρωμαίου αύτοκράτορα Αύ­ γούστου (27 π.Χ.-14 μ.Χ.), μιά εποχή πού ή Ρώμη άπολάμβανε μεγάλη δύναμη, ευημερία καί σταθερότητα. Κάτι άνάλογο συνέβαινε στήν Α γγλία τού 18ου αιώνα. ’Ηταν μιά περίοδος άπαλλαγμένη άπό συγκρούσεις καί άνασταστώσεις, ένας αιώνας ισορρο­ πίας. ’Από τούς ποιητές τού 18ου αιώνα ξεχω­ ρίζει ό Alexander Pope (Άλεξάντερ Πόουπ, 1688-1744). Ό π ω ς ό Dryden, έτσι καί ό Po­ pe πίστευε στήν τάξη στήν κοινωνία καί στή λογοτεχνία. Έ ργα τού Pope: τό Essay on Criticism (Δοκίμιο πάνω στήν κριτική) καί Essay on Man (Δοκίμιο γιά τόν άνθρωπο). Τό πιό ωραίο καί γνωστό ποίημα τού Pope είναι τό The Rape of the Lock (Ό βιασμός τής τούφας) ένα είρωνικό-έπικό ποίημα μέ θέμα μιά μπούκλα πού έκοψε κάποιος κύ­ ριος τής άριστοκρατίας άπό τά μαλλιά μιάς κυρίας τής ίδιας τάξης. Ό Pope έκανε καί μεταφράσεις τού Όμήρου όπως καί ό Wil­ liam Cowper (Ούίλλιαμ Κούπερ, 1731-1800). Τό ηρωικό δίστιχο (heroic couplet) τού Pope μιμήθηκαν καί άλλοι σύγχρονοί του ποιη­ τές, άνάμεσα στούς όποιους καί ό Oliver Goldsmith. Ό Goldsmith έγραψε ίσως τό δημοφιλέστερο ποίημα τού 18ου αιώνα, τό The Deserted Village (Τό έρημο χωριό), πού άναφέρεται στην άστυφιλία πού άρχισε μέ τή βιομηχανική επανάσταση, στό δεύτερο μισό τού αιώνα. Ά π ό τούς άλλους ποιητές πρέπει νά άναφέρουμε τόν Thomas Grey (Τόμας Γκρέυ, 1716-71), ό όποιος είναι γνωστός γιά τό Ele­ gy is a County Churchyard (’Ελεγείο σέ ένα νεκροταφείο τού χωριού). Άλλο γνωστό όνομα τής έποχής είναι ό Robert Burns (Ρόμπερτ Μπέρνς, 1759-96), ό πρώτος «επα­ ναστάτης» ένάντια στούς περιορισμούς τής παραδοσιακής ηθικής. Ό Burns γράφει γιά θέματα πού τόν ενδιαφέρουν, άνάμεσα στά όποια είναι τό κρασί καί οί γυναίκες. Στό έργο τού William Blake (Ούίλλιαμ Μπλέικ, 1757-1827) θά άναφερθούμε στό τέλος τής 27

Ονίλλιαμ Μπλέικ

περιόδου αυτής, γιατί γιά πολλούς κριτι­ κούς είναι ό συνδετικός κρίκος μεταξύ 18ου αιώνα καί ρομαντικής περιόδου. Πριν προχωρήσουμε στό μυθιστόρημα, θά πρέπει νά αναφέρουμε τούς σκαπανείς τής δημοσιογραφίας, τούς Richard Steele (Ρίτσαρντ Στήιλ, 1672-1729) καί Joseph Addi­ son (Τζόσεφ Άντισον, 1672-1719), οί όποιοι έξέδιδαν τά περιοδικά The Tatler καί The Spectator. Γνωστός κριτικός τής περιόδου είναι ό Dr. Samuel Johnson (Δόκτωρ Σάμιουελ Τζόνσον, 1709-84), ό όποιος έγραψε καί ποίηση. Γνωστό είναι τό έργο του Prefaces to Shakespeare (Εισαγωγές στόν Σαίξπηρ). Τό πιό σημαντικό έργο του είναι τό Dictio­ nary of the English Language (Λεξικό τής άγγλικής γλώσσας, 1755). Ή πιό σημαντική εξέλιξη στό χώρο τής λογοτεχνίας τόν 18ο αιώνα ήταν ή εμφάνιση τού μυθιστορήματος. Χρονικά πρώτος έρχε­ ται ό Daniel Defoe (Ντάνιελ Ντιφόου, 16601731), ό όποιος έγραψε τό Robinson Crusoe (Ρόμπινσον Κρούζο) τό 1719-20. Τό μυθι­ στόρημα αυτό δμως δέν παρουσιάζει τά χα­ ρακτηριστικά έκεϊνα πού ζητάμε σέ ένα μυ­ θιστόρημα. Είναι γραμμένο σέ μορφή ημε­ 28

ρολογίου, χωρίς πολλά πρόσωπα, καί χωρίς πλοκή. 'Ο Jonathan Swift (Τζόναθαν Σουίφτ, 1667-1745) έγραψε τό πασίγνωστο Gulliver’s Travels (Τά ταξίδια τού Γκάλιβερ, 1726), τό όποιο άπό πολλούς θεωρείται σάν τό πρώτο μυθιστόρημα στήν άγγλική γλώσ­ σα. Καί εδώ δέν υπάρχει πλοκή, καί τά πρόσωπα είναι διαφορετικά σέ κάθε ένα άπό τά τέσσερα μέρη τού βιβλίου. Τό μυθι­ στόρημα αύτό, πόύ γιά πολλούς είναι ένα παιδικό διήγημα, είναι μιά πολύ καυστική πολιτικοκοινωνική σάτιρα. 'Ο Samuel Ric­ hardson (Σάμιουελ Ρίτσαρντσον, 1689-1761) έγραψε τό μυθιστόρημα Pamela (Πάμελα) σέ σειρά επιστολών καί γΓ αύτό ό τύπος αυ­ τός τών μυθιστορημάτων λέγεται epistolary novels. Τό μυθιστόρημα μπορούμε νά πούμε δτι άρχίζει μέ τόν Henry Fielding (Χένρι Φήιλντιγκ, 1707-54), ό όποιος είναι γνωστός γιά τά μυθιστορήματά του Joseph Andrews (Τζόσεφ Άντριους) καί Tom Jones (Τόμ Τζόουνς). Τό Joseph Andrews (1742) θεω­ ρείται τό πρώτο μυθιστόρημα στήν άγγλική λογοτεχνία, γιατί καί πλοκή έχει καί οί χα­ ρακτήρες δρούν καί επηρεάζουν ό ένας τόν άλλο. Τά δύο αύτά μυθιστορήματα τού Fiel­ ding ανήκουν στήν κατηγορία τών picares­ que (άπό τήν Ισπανική λέξη picaro, πού ση­ μαίνει κάθαρμα, ή παλιάνθρωπος). Στά μυ­ θιστορήματα τού Fielding, picaresque σημαί­ νει μυθιστόρημα μέ δράση, καί γεγονότα πού ξετυλίγονται στό δρόμο κατά τή διάρκεια ταξιδιού. Άλλος γνωστός μυθιστοριογράφος τού 18ου αιώνα είναι ό To­ bias Smollett (Τομπάιας Σμόλλετ, 1721-71). 'Όπως άναφέραμε πιό πάνω, ό William Blake (Ούίλλιαμ Μπλέικ) είναι ό ποιητής πού γεφυρώνει δύο περιόδους. Τό έργο του είναι έργο ποιητή τού 18ου αιώνα, άλλά έχει καί στοιχεία ρομαντισμού. Ό Blake είναι γνωστός σάν ζωγράφος άλλά καί σάν ποιη­ τής γιά τίς δύο συλλογές ποιημάτων του Songs of Innocence (Τραγούδια άθωότητας) καί Songs of Experience (Τραγούδια πεί­ ρας). Ή φιλοσοφία τού Blake είναι άπλή. Απορρίπτει τή λογική, τό νόμο καί τήν πα­ ραδοσιακή θρησκεία καί πιστεύει δτι ή άνθρωπότητα εκπληρώνεται μόνο μέ τή φαν­ τασία καί τίς αισθήσεις. Σ’ αύτό τό τελευ­ ταίο σημείο, βλέπει κανείς δτι ό Blake έχει στοιχεία ρομαντισμού στή σκέψη καί φυσι­ κά στήν ποίησή του.

6. Ή ρομαντική περίοδος (1798-1832) Τό 1798 λαμβάνεται σάν ή χρονιά πού αρχί­ ζει ή ρομαντική περίοδος, γιατί τότε τυπώ­ θηκε μιά συλλογή ποιημάτων τών δύο ση­ μαντικότερων ρομαντικών ποιητών, τού William Wordsworth (Ούίλλιαμ Ούέρντσουερθ, 1770-1850) καί τού Samuel Taylor Coleridge (Σάμιουελ Τέιλορ Κόλεριτζ, 17721834), με τίτλο Lyrical Ballads (Λυρικές μπαλάντες). "Αλλοι τοποθετούν τήν άρχή τής περιόδου πιό πίσω, στή γαλλική επανά­ σταση, τό 1789. 'Οπωσδήποτε ό φιλελευθε­ ρισμός τής εποχής έπηρέασε σε μεγάλο βαθ­ μό τούς ρομαντικούς ποιητές, τουλάχιστο τά πρώτα χρόνια της, πρίν άπό τήν περίοδο τού τρόμου. Στήν εισαγωγή στίς Lyrical Ballads οί δύο ποιητές τονίζουν δτι ή ποίηση πρέπει νά γράφεται στή γλώσσα τών άπλών άνθρώπων, πού γιά τούς Wordsworth καί Colerid­ ge είναι οί άνθρωποι τής υπαίθρου. Ό δρος ρομαντισμός στήν άγγλική λογοτεχνία τού 1798-1832 δέν σημαίνει άπλώς συναισθημα­ τισμός. Ό άνθρωπος καί τά αίσθήματά του είναι τό έπίκεντρο τής ρομαντικής ποίησης, άντίθετα μέ τούς ποιητές τού 17ου καί 18ου αιώνα, πού πίστευαν στή λογική καί άπέκλειαν τελείως τά αισθήματα. Ό Wor­ dsworth πίστευε δτι ή φύση είναι ό μεγάλος δάσκαλος τής ηθικής, καί συχνά άφηνε νά έννοηθεϊ δτι φύση καί θεός ταυτίζονταν. Σέ πολλά ποιήματά του ό άνθρωπος καί ή φύ­ ση γίνονται ένα. Χαρακτηριστικά τέτοια ποιήματα είναι τά Michael, The Leech Gat­ herer ( Ό συλλέκτης βδελλών) καί The Old Cumberland Beggar (Ό γερο-ζητιάνος τής Κάμπερλαντ). 'Ο Coleridge ασχολήθηκε μέ ποιήματα στά όποια υπάρχουν ύπερφυσικά όντα, δπως τό The Rime of the Ancient Mariner (Τό ποίημα τού γερο-ναυτικοϋ), Christabel, καί Kubla-Khan. Σκλάβος τού πάθους του γιά τό δπιο, έβλεπε οράματα, καί μερικά ποιήματά του, δπως τό Kubla-Khan, γρά­ φτηκαν ύπό τήν έπήρεια ναρκωτικών. "Ενας άλλος ποιητής τής περιόδου αυτής είναι ό γνωστός φιλέλληνας Lord Byron (Λόρδος Βύρων, 1788-1824). ’Απολαμβάνει μεγαλύτερη εκτίμηση στήν Ευρώπη παρά στήν ’Αγγλία.' Ή ποίησή του είναι μάλλον έγωκεντρική καί ό ίδιος είναι ό ήρωας πολ­ λών ποιημάτων του. Ό Percy Bysche Shel­ ley (Πέρσυ Μπίς Σέλλυ, 1792-1822), δπως

Πέραν Μπίς Σέλλυ

καί ό Byron, ήταν επαναστάτης ένάντια σέ νόμους, έθιμα καί θρησκεία. Έγραψε όμορ­ φα ποιήματα, άνάμεσα στά όποια τό μελω­ δικότατο Ode to the West Wind (’Ωδή στόν δυτικό άνεμο). Ό Shelley πνίγηκε στήν ’Ιταλία. Ό John Keats (Τζών Κήιτς, 17951821) έγραψε πολλά ώραία ποιήματα, άνά­ μεσα στά όποια καί πέντε «’Ωδές». Ό Keats πέθανε άπό φυματίωση στή Ρώμη. Μπορούμε τώρα νά στραφούμε στό χώρο τού μυθιστορήματος, όπου υπάρχουν δύο πολύ γνωστά ονόματα. Πρώτος, όχι άπαραίτητα σέ άξια, ό Sir Walter Scott (Σέρ Ούώλτερ Σκώτ, 1771-1832), ό όποιος άσχολήθηκε μέ ιστορικά θέματα. Πολυγραφότατος ό Scott, δέν έγραψε μυθιστορήματα υψηλής ποιότητας. Πιό δυνατή πένα έχει ή Jane Austen (Τζέιν ’Ώστεν, 1775-1817), ή όποια έγραψε έξι μυθιστορήματα πού τήν τοποθετούν στήν πρώτη θέση τών μυθιστοριογράφων τής περιόδου. Ή Jane Austen έχει κατηγορηθεΐ δτι στά μυθιστορήματά της άγνόησε τά προβλήματα τής εποχής της. ’Εκείνο πού διακρίνει τό έργο της είναι ή ικανότητα νά δίνει μιά ακριβή εικόνα ενός μικρού μέρους τής άγγλικής κοινωνίας, δη­ λαδή τής τάξης τών ευκατάστατων κατοί­ κων τής υπαίθρου, στήν όποια ανήκε καί ή ίδια. Τά μεγάλα προβλήματα τής εποχής 29

Τϊ,ών Κήτς

της, όπως ό πόλεμος μέ τή Γαλλία, ή κοινωνικοπολιτική άναστάτωση πού ήλθε σάν άποτέλεσμα τής βιομηχανικής επανάστασης, δέν τήν άφησε άδιάφορη, άλλά ή ίδια μάλ­ λον έκρινε δτι δέν ήταν ικανή νά χειριστεί αύτά τά θέματα μέ τήν ίδια ευχέρεια πού έγραφε γιά άνθρώπους καί καταστάσεις τίς όποιες γνώριζε καλά. Στό Northanger Abbey (Τό άββαεΐο τού Νορθάνγκερ) κριτικάρει καί άπορρίπτει τά γοτθικά μυθιστορήματα (gothic novels), έργα μυστηρίου καί τρόμου γραμμένα άπό τήν Anne Radcliffe (”Ανν Ράντκλιφ, 1764-1822), τόν Matthew Gregory Lewis (Μάθιου Γκρέγκορυ Λιούις, 17751818), τόν Horace Walpole (Χόρες Ούώλποουλ, 1717-97) καί άλλους. ’Εδώ πρέπει νά άναφερθεϊ καί ό Thomas Love Peacock (Τόμας Λάβ Πήκοκ, 1785-1866), ό όποιος έγρα­ ψε άντιρομαντικά, σατιρικά μυθιστορήμα­ τα. Διαπρεπείς κριτικοί τής περιόδου είναι οί Charles Lamb (Τσάρλς Λάμπ, 1775-1834), William Hazzlitt (Ούίλλιαμ Χάζλιτ, 17781830), Leigh Hunt (Λή Χάντ, 1784-1859) καί Thomas De Quinsey (Τόμας Ντέ Κουίνζι, 1785-1859).

7. Ή βικτοριανή περίοδος (1837-1901) Γύρω στά 1832 τελειώνει ή ρομαντική περίο­ δος. Πέντε άπό τούς κυριότερους εκπροσώ­ 30

πους της, οί ποιητές Byron, Shelley καί Keats, καί οί μυθιστοριογράφοι Jane Austen καί Sir Walter Scott έχουν πεθάνει, καί οί Wordsworth καί Coleridge έχουν άπό καιρό προσφέρει τόν καλύτερο έαυτό τους στή λο­ γοτεχνία. Ή βικτοριανή έποχή χαρακτηρίζεται άπό τά πολλά κοινωνικά καί πολιτικά προβλή­ ματα. Τό δουλεμπόριο καταργήθηκε μέ νό­ μο τό 1833, ή άτμομηχανή άρχισε νά κατα­ κτά τή βιομηχανία καί μετά τήν ’Αγγλία ό σιδηρόδρομος έφτασε στά πέρατα τής ’Αμε­ ρικής, ’Αφρικής καί ’Ασίας. Οί πηγές τού Νείλου άνακαλύφθηκαν τό 1862. Ή ταν έπίσης ή έποχή πού άρχισε ό άγώνας γιά τήν προσάρτηση όσο τό δυνατόν περισσότερων άποικιών. 'Ο William Cobbett (Ούίλλιαμ Κόμπετ, 1762-1835) έκανε άγώνες γιά νά εξασφαλίσει πιό καλή έκπροσώπηση τών λαϊκών τάξεων στό κοινοβούλιο, μέ άποτέ­ λεσμα, ύστερα άπό πολλά ενδιάμεσα στά­ δια, τό 1884 νά δοθεί τό δικαίωμα ψήφου σέ όλους τούς άνδρες. Τό 1859, ό Charles Dar­ win (Δαρβίνος) έξέδωσε τό The Origin of the Species (Ή καταγωγή τών ειδών). Τό 1867 ό Μάρξ έξέδωσε τό Das Kapital (Τό κεφά­ λαιο). Γιά τή βικτοριανή κοινωνία τό σέξ ήταν ταμπού, καί υπήρχαν πολύ αυστηροί κανό­ νες ήθικής, οί όποιοι ίσως έπηρεάζονταν καί άπό τόν τρόπο ζωής τής βασίλισσας Βικτορίας. Οί συγγραφείς Thomas Carlyle (Τόμας Κάρλαϊλ, 1795-1881) καί John Ruskin (Τζών Ράσκιν, 1819-1900) έγραψαν πά­ νω σέ ήθοπλαστικά θέματα. Ό Matthew Ar­ nold (Μάθιου ’Άρνολντ, 1822-88) λάτρευε τήν άρχαία Ελλάδα καί Ρώμη, καί ήθελε νά υπάρξει καί στήν ’Αγγλία ένα είδος κλασι­ κής άρμονίας. Στήν ποίηση έχουμε μόνο δύο έξέχοντα ονόματα, τούς Robert Browning (Ρόμπερτ Μπράουνινγκ, 1812-1889) καί Alfred Lord Tennyson ("Αλφρεντ Λόρντ Τέννυσον, 18091892). Γενικά ή ποίηση δέν έχει νά δείξει τίποτα τό ιδιαίτερο αύτή τήν περίοδο. Ή βικτοριανή περίοδος μπορεί νά θεωρηθεί ώς ή κατεξοχήν περίοδος τού μυθιστορήματος, μέ πρώτο όνομα, χωρίς άμφισβήτηση, τόν Charles Dickens (Τσάρλς Ντίκενς, 18121870). Ό Dickens είχε άδυναμίες σάν μυθιστοριογράφος, αδύνατη πλοκή, λάθη γραμ­ ματικά καί έκφραστικά, καί υπερβολικό συ­ ναισθηματισμό. Πρίν άρχίσει νά γράφει, ό Dickens μελέτησε λεπτομερέστατα τούς διά-

φορους «τύπους» τού Λονδίνου καί έτσι μπορεί καί τούς παρουσιάζει με μεγάλη ζωντάνια. Με κάποια ίσως δόση υπερβολής, ό Dickens μπαίνει βαθιά μέσα στά προβλή­ ματα τής φτώχειας καί τής έγκληματικότητας. Πίστευε δτι οί καταστάσεις αυτές θά μπορούσαν νά βρουν λύσεις μέ νόμους καί Κινητοποιήσεις γιά περισσότερη κοινωνική δικαιοσύνη. 'Ο Dickens έγραψε κυρίως γιά άνθρώπους τών κατωτέρων τάξεων, ένώ άντίθετα ό William Makepeece Thackeray (Ούίλλιαμ Μέικπηις Θάκερυ, 1811-63) έγραψε γιά τήν υψηλή κοινωνία. Τό πιό γνωστό του μυθιστόρημα είναι τό Vanity Fair (Τό πανηγύρι τής ματαιοδοξίας). ’Από τούς άλλους μυθιστοριογράφους τής περιόδου, πολύ γνωστές είναι οί άδελφές Bronte. Ή Charlotte Bronte (Σαρλότ Μπροντέ, 1816-55), γνωστή γιά τό μυθιστό­ ρημά της Jane Eyre (Τζέιν Έυρ), καί ή Emily Bronte (Έμιλυ Μπροντέ, 1818-48), γνωστή γιά τό μυθιστόρημα Wiithering Heights (’Ανεμοδαρμένα ύψη). 'Η George Eliot (Τζώρτζ Έλιοτ, 1819-90), τής όποιας τό πραγματικό όνομα είναι Mary Ann Evans (Μαίρη Ά ν Ήβανς), είναι γνωστή κυρίως γιά τό μυθιστόρημά της Silas Marner (Σάιλας Μάρνερ). ’Ενδιαφέροντα είναι καί με­ ρικά άπό τά πολλά μυθιστορήματα τού An­ thony Trollope (Άντονυ Τρόλλοπ, 1815-88). Έ νας μυθιστοριογράφος πού καμιά φορά τοποθετείται στόν 20ό αιώνα, ένώ άνήκει στόν δέκατο ένατο, είναι ό Thomas Hardy (Τόμας Χάρντι, 1840-1928). Ό Hardy είναι άπαισιόδοξος καί βλέπει τόν άνθρωπο νά καταπιέζεται άπό τό χρόνο καί τό χώρο στόν όποιο ζεί. Ή ζωή του ελέγχεται άπό μυστηριώδεις δυνάμεις. Γνωστά μυθιστορήματά του είναι τό Tess of the D’Urbervilles, καί τό The Mayor of Casterbridge ( Ό δή­ μαρχος τού Κάστερμπριτζ).

8.

λανδό θεατρικό συγγραφέα, τόν Bernard Shaw (Μπέρναρντ Σώ, 1856-1950). Ύστερα άπό μερικές άποτυχημένες προσπάθειες νά γράψει μυθιστορήματα, τά όποια κανένας έκδοτης δέν δεχόταν νά τυπώσει, ό Shaw καταπιάστηκε μέ τό δράμα. Έχοντας σάν πρότυπο τόν νορβηγό δραματουργό Henrik Ibsen (Χένρικ Τμπσεν), ό Shaw έθιξε κοινω­ νικά προβλήματα τής έποχής του. Καί τά περισσότερα έγιναν έπιτυχίες. Στά πρώτα τριάντα χρόνια τού 20ού αιώ­ να ύπάρχουν πολλά μεγάλα ονόματα στό χώρο τού μυθιστορήματος. Ό Joseph Con­ rad (Τζόσεφ Κόνραντ, 1857-1924), πολωνι­ κής καταγωγής, έμαθε άγγλικά στά 29 του, καί έγραψε τό πρώτο του μυθιστόρημα στά 40 του. Τά θέματά του είναι σχετικά μέ τή θάλασσα. Ά π ό τά γνωστότερά του έργα εί­ ναι τά Lord Jim (Λόρντ Τζίμ), Nostromo (Νοστρόμο) καί Typhoon (Τυφώνας). Γνω­ στός είναι καί ό John Galsworthy (Τζών Γκόλσουερδι, 1867-1933), τού όποιου τό κα­ λύτερο έργο είναι τό The Forsyte Saga (Ό θρύλος τών Φόρσαϊτ), μιά σειρά έξι μυθι­ στορημάτων πού περιγράφουν τή ζωή μιάς οικογένειας άπό τή βικτοριανή έποχή ώς τό 1920. Ό Henry James (Χένρι Τζέιμς, 1843-

Ό εικοστός αιώνας

’Εδώ θά πρέπει νά ξεκινήσουμε άπό τό δρά­ μα, τό όποιο είχε παραμεληθεί μετά τό θά­ νατο τού Sheridan. Τόν 19ο αιώνα έγιναν ορισμένες προσπάθειες άπό διάφορους δρα­ ματουργούς, άλλά δέν άπέδωσαν πολλά. ’Από τούς πιό άξιόλογους δραματουργούς ήταν οπωσδήποτε ό Oscar Wilde (“Οσκαρ Ούάιλντ, 1854-1900), ό όποιος «έπιασε» τά όρια τού 20ού αιώνα καί κατά κάποιον τρό­ πο προλείανε τό έδαφος γιά τόν μεγάλο Ιρ­

Τζέιν “Ωατεν

31

1916) είναι ’Αμερικανός αλλά έζησε στήν ’Αγγλία καί αισθανόταν ότι ή πνευματική του πατρίδα είναι ή Ευρώπη. Τά πιό γνω­ στά του μυθιστορήματα είναι τό The Ambas­ sadors (Οί πρεσβευτές) καί τό The Euro­ peans (Οί Ευρωπαίοι). Στά πρώτα χρόνια τοϋ αιώνα πολύ αισθη­ τή γίνεται ή παρουσία τού Ε. Μ. Forster (Φόρστερ, 1879-1970), τοϋ όποιου τά πέντε μυθιστορήματα τόν τοποθετούν στήν πρώτη σειρά τών μυθιστοριογράφων τοϋ 20ού αιώ­ να. Τό πιό γνωστό του μυθιστόρημα είναι τό A Passage to India (Ταξίδι στήν ’Ινδία), πού έγραψε τό 1924. ’Από τότε ως τό θάνατό του, τό 1970, έγραψε κυρίως δοκίμια, νου­ βέλες καί κριτική. Άλλος σύγχρονος μυθιστοριογράφος εί­ ναι ό D. Η. Lawrence (Λώρενς, 1885-1930). Πολλά άπό τά μυθιστορήματά του (έγραψε ποίηση καί νουβέλες) έχουν γίνει κινηματο­ γραφικές επιτυχίες. Γνωστά έργα του είναι τά Sons and Lovers (Γιοί καί έραστές), Wo­ men in Love (’Ερωτευμένες γυναίκες) καί Lady Chatterley’s Lover ( Ό έραστής τής λαίδης Τσάττερλυ). Ό ιδιόρρυθμος ’Ιρλανδός, ό James Joyce (Τζέιμς Τζόυς, 1882-1941), παρουσιάζεται στό λογοτεχνικό προσκήνιο μέ τά έργα Du­ bliners (Οί Δουβλινέζοι) καί Portrait of the Artist as a Young Man (Πορτρέτο τού καλ­

έ. Μ. Φόρστερ (σκίτσο τοϋ Λέβιν)

32

λιτέχνη σάν νέου άνδρα). Τό έργο όμως πού τόν καθιέρωσε είναι τό τρομερά δύσκολο έργο Ulysses ( Ό Όδυσσέας), πού καλύπτει γεγονότα μιας μόνο μέρας στό Δουβλίνο. Τό κάθε κεφάλαιο άντιστοιχεϊ μέ ένα έπεισόδιο στήν «’Οδύσσεια» τού 'Ομήρου. ’Αργότερα έγραψε τό Finnegan’s' Wake (Φίννεγκανς; Ούέικ). Ή Virginia Woolf (Βιρτζίνια Γούλφ, 1882-1941) δέν χρησιμοποιεί πλοκή καί άνάλυση στά μυθιστορήματα της καί προτιμά νά κάνει μιά λεπτομερή άνάλυση τής διάθεσης ή μιάς σκέψης ενός άνθρώπου. Γνωστά έργα της είναι τά Mrs. Dalloway (Ή κ. Ντάλλοουεϊ) καί To the Lighthouse (Πρός τόν φάρο). Έ νας πολύ ενδιαφέρων μυθιστοριογράφος μέ πολύ χιούμορ είναι ό Arnold Bennett (Άρνολντ Μπέννετ, 1876-1931). Ό Evelyn Waugh (Ήβλιν Ούώ, 1903-66) έγραψε άρκετά μυθιστορήματα, άπό τά όποια ξεχωρίζει τό A Handful of Dust (Μιά χούφτα σκόνη). Τό μυθιστόρημα Brave New World ("Ενας ωραίος νέος κόσμος) τού Aldous Huxley (’Ώλντους Χάξλεϋ, 1894-1963) είναι ένα άπό τά πιό πολυσυζητημένα μυθιστορήματα τοϋ 20ού αιώνα. Θέμα του είναι ότι αν ό άνθρω­ πος γίνει άπόλυτα ευτυχισμένος, καί ή κοι­ νωνία πλήρως άποδοτική, τότε ό άνθρωπος θά χάσει τήν άνθρωπιά του. Αυτές οί ιδέες έρχονται σέ πλήρη άντίθεση πρός τίς θεω­ ρίες τού Η. G. Wells (Ούέλλς, 1866-1946), ό όποιος πίστευε ότι ό επίγειος παράδεισος θά δημιουργηθεί μέ πρόοδο στήν επιστήμη καί μέ βελτίωση τής κοινωνικής ζωής. Γνω­ στά μυθιστορήματα τού Wells είναι τά The War of the Worlds ('Ο πόλεμος τών κόσμων) καί The First Men on the Moon (Οί πρώτοι άνθρωποι στό φεγγάρι). Ό Rudyard Kipling (Ράντιαρντ Κίπλινγκ, 1865-1936) ήταν ό ύμνητής τού ιμπεριαλισμού καί είναι γνω­ στός άπό τό μυθιστόρημά του Kim (Κίμ). ’Άλλα γνωστά ονόματα είναι οί: Graham Greene (Γκρέαμ Γκρήιν, 1903), ό ό­ ποιος έγραψε πολλά «δυνατά» μυθιστορή­ ματα πρίν άπό τό 1950 άλλά συνεχίζει νά γράφει, άπτόητος άπό τό χρόνο· Robert Graves (Ρόμπερτ Γκρέηβς, 1895), μυθιστοριογράφος (/ Claudius, Έγώ ό Κλαύδιος) καί ποιητής· Somerset Maugham (Σώμερσετ Μώμ, 1874-1965), γνωστός γιά τά πολλά του μυθιστορήματα όπως τό The Ra­ zor’s Edge (Στήν κόψη τού ξυραφιού). Κλείνοντας τήν άνάλυση τού τομέα «μυθι­ στόρημα» στά πρώτα 50 χρόνια τού 20οϋ αιώνα, θά ήταν παράλειψη νά μήν άναφερ-

γεννημένος στίς Η.Π.Α., έζησε τά παραγω­ γικά του χρόνια στήν Αγγλία. Τό γνωστό­ τερο του ποίημα, τό γνωστότερο άγγλικό ποίημα στόν 20ό αιώνα, είναι τό The Waste Land (Ή έρήμη χώρα) καί παρουσιάζει τήν εικόνα έρήμωσης τής Ευρώπης λίγο μετά τόν Α' παγκόσμιο πόλεμο. Τό The Waste Land είναι ένα άπό τά πιό δύσκολα ποιήμα­ τα πού έχουν γραφτεί ποτέ. Μιά κάπως άναλυτική ιστορική άνασκόπηση μιας πλούσιας λογοτεχνίας όπως είναι ή αγγλική, πρέπει νά καλύπτει πολύ πε­ ρισσότερο χώρο άπό όσο χώρο καλύπτει ή μελέτη αυτή. ’Ελπίζουμε ότι οί κυριότεροι εκπρόσωποι τών διαφόρων περιόδων καί λογοτεχνικών τάσεων έχουν συμπεριληφθεί. ”Αν λείπουν μερικά ονόματα, αύτό οφείλε­ ται όχι στό ότι δέν άξιζε νά συμπεριληφθούν, άλλά στό ότι ό συγγραφέας τού άρ­ θρου έκανε έπιλογή έκείνων πού κατά τήν κρίση του θά έπρεπε νά μνημονευθούν. Σημειώσεις: Ονίλλιαμ Μπάτλερ Γέητς

θούμε στόν μεγάλο καλλιτέχνη τού πεζού λόγου, τόν George Orwell (Τζώρτζ Όρουελ, 1904-1950), ό όπ 'ος είναι κυρίως γνωστός γιά τά δύο μυθιστορήματα του Ani­ mal Farm (Ή φάρμα των ζώων) καί τό 1984. Τό Animal Farm είναι άλληγορικό καί δείχνει πώς μπορεί νά εκφυλιστεί μιά επα­ νάσταση ή όποια άρχίζει μέ ώραϊες προοπτικ ς σάν δημοκρατία τών πολλών, αλλά σιγά σιγά καταλήγει στό νά γίνει δικτατορία τών λίγων. Τό 1984 δίνει μιά εφιαλτική ει­ κόνα ζωής ύπό ένα σκληρό δικτατορικό κα­ θεστώς. Στήν ποίηση, από τά πρώτα ονόματα εί­ ναι ό Ιρλανδός W. Β. Yeats (Γέιτς, 18651939) καί ό W. Η. Auden (’Ώντεν, 19071973). Στόν Α' παγκόσμιο πόλεμο γράφτη­ καν ποιήματα, άντίθετα μέ τήν παράδοση, πού παρουσιάζουν τόν πόλεμο όχι σάν πηγή δόξας, άλλά σάν πηγή πόνου καί δυστυχίας. Ό πιό γνωστός άπό τούς ποιητές τού Α' παγκοσμίου πολέμου είναι ό Wilfred Owen (Ούίλφρεντ Όουεν, 1893-1918). Χωρίς αμφισβήτηση, τό πρώτο όνομα στό χώρο τής ποίησης στά πρώτα ογδόντα χρό­ νια τού 20οΰ αιώνα είναι ό Τ. S. Eliot (Έλιοτ, 1888-1965). Αγγλικής καταγωγής,

1. Ή μετάφράση είναι πιστή. Πιό Ακριβής θά ήταν αν λέγαμε «ταξίδι», Αντί «πρόοδος».

2. ”Ετσι άποδίόεται συνήθως στά έλληνικά, ένώ ή Ακρι­ βής μετάφραση είναι Ή θύελλα.

Σέ λίγο κάθε δύο βδομάδες

κοντά σας

Παΰλος Ναθαναήλ

Τζέφρεϋ Τσώσερ: ό Δάνχης τής Αγγλίας Λίγο πολύ όλες οί δυτικοευρωπαϊκές λογοτεχνίες έχουν κάποιο ποιητή πού στήν τελευταία φάση τού Μεσαίωνα με τό έργο του έδειξε ότι ή ’Αναγέννηση πλησίαζε. Γιά την Αγγλία ό ποιητής αύτός ήταν ό Τζέφρεϋ Τσώσερ. ”Ας άρχίσουμε μέ λίγα βιογραφικά στοιχεία. Γεννήθηκε γύρω στό 1340 άλλά ή άκριβής ήμερομηνία δέν είναι γνωστή. Ό πατέρας του καί ό παππούς του είχαν σχέση μέ τό έμπόριο κρα­ σιού. Ή μητέρα του προερχόταν άπό οικογένεια άνώτερων δημόσιων υπάλληλων. Ή πρώτη δουλειά πού ξέρουμε ότι έκανε ό νεαρός Τζέφρεϋ ήταν άκόλουθος στό σπίτι τής δούκισσας τού Κλάρεντ. Γιά τήν έποχή εκείνη μιά τέτοια θέση ήταν άπό τίς πιό άξιοζήλευτες. Δέν υπάρχει άμφιβολία ότι εκεί διδάχτηκε τούς καλούς τρό­ πους πού διακρίνει κανείς σέ όλα του τά γραψίματα. Τό 1359 στάλθηκε νά πολεμήσει στή Γαλλία, όπου συνεχιζόταν ό «Έκατονταετής πόλε­ μος». Πιάστηκε αιχμάλωτος άλλά άπελευθερώθηκε τόν επόμενο χρόνο ύστερα άπό τήν καταβολή λύτρων. 'Ο ίδιος ό βασιλιάς τής ’Αγγλίας πλήρωσε ένα μέρος άπό τά λύτρα, άκριβώς γιατί τόν θεωρούσε σάν ένα άπό τούς νεαρούς διανοούμενους μέ λαμπρό μέλλον, καί οί βασιλικές αυλές τήν έποχή έκείνη θέλανε νά έχουν τέτοια «άστέρια». Σημαντικό ρόλο σέ δλα αύτά έπαιξε καί ό δούκας τού Λανκάστερ, πού στάθηκε, σέ δλη τή ζωή τού ποιητή, ό μεγαλύτερος προστάτης καί θαυμαστής του. Δέν είναι γνωστό πότε άκριβώς άρχισε νά γράφει ποίηση ό Τσώσερ άλλά πάντως ή αιχμαλωσία του στη Γαλλία τού έδωσε τήν εύκαιρία νά έρθει σέ έπαφή μέ τή γαλλική λογοτεχνία τής εποχής του καί κυρίως μέ τά έρωτικά μεσαιωνικά καί μισοεπικά έργα πού ήταν ιδιαίτερα δημοφιλή. Έτσι κατα­ πιάστηκε μέ τή μετάφραση τού περίφημου «Roman de la rose», τού πιό γνωστού γαλλι­ κού ποιητικού έργου πού γράφτηκε τό 13ο αιώνα. Στό μεταξύ άρχισε νά άνεβαίνει τά σκα­ λοπάτια τής αύλικής ιεραρχίας, πράγμα πού τού εξασφάλιζε κοινωνική θέση άλλά καί κάποια οικονομική άνεση ώστε νά μπορεί 34

νά άφιερώνει άρκετές ώρες στήν άγαπημένη του ποιητική ένασχόληση. Τό 1367 παντρεύτηκε τήν Philippa de Roet, μιά άπό τίς δεσποινίδες «έπί τών τι­ μών» τής βασίλισσας. 'Ο γάμος του στάθηκε άρκετά εύτυχισμένος άλλά κράτησε λίγα μό­ νο χρόνια, γιατί ή Φιλίππα πέθανε άρκετά νέα. Ό βασιλιάς άρχισε σέ λίγο νά τόν χρησι­ μοποιεί γιά ειδικές άποστολές στό έξωτερικό, κυρίως γιά τή σύναψη έμπορικών συμ­ φωνιών. 'Υπάρχουν άρκετά στοιχεία πού πείθουν δτι διάβαζε μέ μεγάλη ευκολία λα­ τινικά, γαλλικά καί ιταλικά, ενώ παράλλη­ λα είχε άποκτήσει άρκετές γνώσεις σέ άστρονομία, ιατρική, φυσική καί άλχημεία. Φυσικά γνώριζε πολύ καλά καί τή Βίβλο, άπ’ δπου δανείζεται πολλές έκφράσεις καί περιγραφές στό έργο του. Μέ επίσημη άποστολή έκανε δύο ταξίδια στήν ’Ιταλία (τό 1372 καί τό 1378), πού φαί­ νεται δτι παίξανε σημαντικό ρόλο στήν έξέλιξη τής ποίησής του. Στήν προηγούμενη γαλλική επίδραση προστέθηκε τώρα καί ή ιταλική, καί κυρίως ό Βοκάκιος, άπ’ δπου δανείστηκε καί μερικά άπό τά θέματά του. Ή άνοδός του στή δημόσια υπηρεσία, πού ήταν τότε δεμένη μέ τήν ιδιότητα τού αύλικού, στάθηκε ραγδαία. Τό 1382 έγινε

υπεύθυνος γιά τά τελωνεία, τό 1385 δικα­ στής τής επαρχίας τοϋ Κέντ καί τό 1386 «Ιππότης» τής ίδιας έπαρχίας, δηλαδή ένα είδος διοικητή. Δεν υπάρχει άμφιβολία δτι τήν έποχή έκείνη ή οικονομική του κατά­ σταση ήταν άνθηρή. Τό Δεκέμβρη όμως τοϋ ίδιου χρόνου καθαιρέθηκε ξαφνικά άπ’ όλα του τά άξιώματα. Αιτία ήταν ότι ό μεγάλος του προστάτης, ό δούκας τού Λανκάστερ, έφυγε στόν πόλεμο καί ό δούκας τού Γκλώστερ, πού άπόκτησε επιρροή πάνω στό βα­ σιλιά Ριχάρδο Β', διόρισε δικούς του άνθρώπους σε όλα τά δημόσια πόστα. Τό 1389 όμως ό δούκας τοϋ Λανκάστερ επανήλθε καί έτσι ό Τσώσερ ξαναγύρισε στή δημόσια ύπηρεσία καί έγινε αύτή τή φορά ύπεύθυνος γιά τά δημόσια έργα στήν περιοχή τοϋ Γκρήνουιτς. Τά τρία χρόνια (1386-89) πού έμεινε μα­ κριά άπό τή δημόσια ζωή άποδείχτηκαν πο­ λύ εύεργετικά γιά τό δημιουργικό ποιητικό του έργο. Στό διάστημα αύτό έγραψε τό με­ γαλύτερο μέρος άπό τίς «Ιστορίες τού Καντερμπέρυ». Ό ποιητής πέθανε τόν Όκτώβρη τού 1400 καί τάφηκε στό άβαεϊο τού Γουεστμίνστερ, στό χώρο πού είναι γνωστός σάν «Γωνιά τών ποιητών» (Poets’ corner). Ά ς έρθουμε τώρα στό έργο τού Τσώσερ καί στή σχέση πού άναμφισβήτητα ύπάρχει άνάμεσα σ’ αύτό καί στήν έποχή του. Δέν ύπάρχει άμφιβολία ότι μολονότι έζησε στήν τελευταία φάση τού Μεσαίωνα, ό Τσώσερ παρουσιάζει όλα τά χαρακτηριστι­ κά ένός μοντέρνου ποιητή. Δέν πρόκειται γιά παραδοξολογία άλλά γιά μιάν άλήθεια πού ύστερα άπό λίγη άνάλυση φαντάζει λι­ γότερο παράδοξη. Ό 14ος αιώνας ήταν έποχή μεγάλων, σχεδόν κοσμογονικών, με­ ταβολών, άκριβώς όπως σήμερα. Θά μπο­ ρούσε μάλιστα νά πει κανείς ότι ή έποχή έκείνη βρίσκεται πιό κοντά στή δική μας παρά ό 17ος ή ό 18ος αιώνας, γιά παράδειγ­ μα. Ίσως νά μήν ύπάρχει κανένας μοντέρ­ νος όρος πού νά μήν ταιριάζει στήν έποχή τού Τσώσερ, έστω καί άν λεγόταν μέ άλλες λέξεις. Γιά παράδειγμα, βρίσκουμε πολλές ένδείξεις αύτού πού σήμερα συνηθίσαμε νά ονομάζουμε «φεμινισμό». Στόν κοινωνικό τομέα ή ’Αγγλία τού 14ου αιώνα παρουσιάζει τρομερό ένδιαφέρον. Οί μεγάλες έπιδημίες (Black death - ό «Μαύρος θάνατος») είχαν άποδεκατίσει τόν άγροτικό πληθυσμό, μέ άποτέλεσμα νά μήν ύπάρχουν άρκετά χέρια γιά νά δουλέψουν στά χωρά­ φια. "Οσοι άγρεργάτες έπιζήσανε δέν ήταν

πιά διατεθειμένοι νά συνεχίσουν νά ζούν σχεδόν σάν δούλοι όπως πρίν καί έτσι πα­ ρατηρήθηκε μιά «κοινωνική αφύπνιση» (κά­ τι παρόμοιο μέ τό έργατικό κίνημα τού δι­ κού μας αιώνα) πού κορυφώθηκε μέ τήν πε­ ρίφημη «’Εξέγερση τών άγροτών» (Peasants revolt), όταν χιλιάδες χωρικοί πήραν τά δρεπάνια τους καί βαδίσανε κατά τοϋ Λον­ δίνου μέ αρχηγό τόν Wat Tyler. Ό Τσώσερ έζησε αύτά τά γεγονότα καί ύπάρχουν ενδείξεις πού πείθουν ότι γνώριζε προσωπικά τούς πρωταγωνιστές καί άπό τίς δυό πλευρές. ’Ανάλυση τών κοινωνικών καί πολιτικών άντιλήψεων τού ποιητή θά μάς πήγαινε πολύ μακριά καί δέν νομίζω ότι θά μπορούσαν νά βγούν άναμφισβήτητα συμ­ περάσματα, γιατί δέν πρέπει νά ξεχνούμε ότι ήταν δημόσιος ύπάλληλος καί έπομένως τού ήταν πολύ δύσκολο, σχεδόν άδύνατο, νά έκφράζει προσωπικές πολιτικές άπόψεις. ’Εκείνο πού μπορούμε όμως νά πούμε σάν γενική παρατήρηση, είναι πώς ό Τσώσερ ήταν ένας προσεκτικός παρατηρητής τών κοινωνικών ρευμάτων καί άνακατατάξεων γύρω του καί πώς ό άπόηχος άπό τά γεγο­ νότα αύτά άκούγεται συχνά μέσα άπό τό στίχο του, κυρίως όταν ειρωνεύεται τούς άστούς καί τούς νεόπλουτους. Χαρακτηρι­ στική είναι ή περιγραφή τού έμπορου, πού είναι ένας άπό τούς προσκυνητές στίς «Ιστορίες τού Καντερμπέρυ». Σέ έλεύθερη άπόδοση λέει τά έξης: «Ήτανε κι ένας έμπορος μέ διχαλωτή γε­ νειάδα, καί πολύχρωμη φορεσιά, καβάλα στ’ άλογό του. Καπέλο άπό δέρμα κάστορα φορούσε στό 35

κεφάλι σύμφωνα μέ τή συνήθεια τής Φλάντρας καί στολισμένες μπότες. Μέ σοβαρότητα μιλούσε γιά τίς γνώμες καί τίς επιδιώξεις του καί πώς έβγαινε πάντα κερδισμένος! Ή θάλασσα έπρεπε ‘πόση θυσία’ νά μένει άνοιχτή έλεγε, στό πέρασμα άπό τό Χάραουιτς, στην ’Ολλανδία. Ήξερε όλων τών νομισμάτων την ισοτιμία ό σεβαστός αυτός έμπορος καί τό μυαλό του δούλευε σπαθί, δέν άφηνε κανένα νά νποπτευθεϊ πώς χρώσταγε πολλά. Τόσο άξιος ήταν σέ παζάρια, δάνεια καί κάθε λογής έμπορικές δοσοληψίες. ΎΗταν σέ δλα του κύριος σωστός αλλά στ’ αλήθεια τό ’όνομά του δέν τόμαθα ποτέ». Δύο παρατηρήσεις είναι άπαραίτητες γιά νά γίνει πιό κατανοητό τό παραπάνω άπόσπασμα. Πρώτα ή μνεία τής «Φλάντρας», πού άφήνει νά έννοηθεΐ ότι ό έμπορος ήταν φλαμανδικής καταγωγής. Πρόκειται γιά βασικό στοιχείο στούς κοινωνικούς άγώνες τής έποχής. Τό έμπόριο τής ’Αγγλίας είχε περιέλθει σέ μεγάλο βαθμό στά χέρια «ξένων», κυρίως Φλαμανδών. Ή δεύτερη παρατήρηση άναφέρεται στό πέρασμα «Χάρουιτς-’Ολλανδίας», πού ή­ ταν ή πιό πολυσύχναστη θαλάσσια διάβα­ ση τής έποχής καί είχαν γίνει πολλές προσ­ πάθειες γιά νά εξοντωθεί ή πειρατία στά νε­ ρά αυτά. Έ να άλλο στοιχείο πού πρέπει οπωσδή­ ποτε νά τονιστεί γιά νά γίνει πιό σαφής ό ρόλος του στήν ιστορία τής άγγλικής λογο­ τεχνίας είναι ότι γεννήθηκε στό Λονδίνο καί όχι σέ καμιά μακρινή έπαρχία ή μικρή πόλη. Σέ μιά έποχή πού οί βασιλιάδες ήτανε Νορμανδοί καί τά γαλλικά άποτελοϋσαν τήν έπίσημη γλώσσα στήν Αυλή, ένώ ή γλώσσα τών άπλών χωρικών ήταν άκόμη άδιαμόρφωτη, τό Λονδίνο ήταν τό μόνο μέρος τής χώρας δπου ή τοπική διάλεκτος μόλις άρχι­ ζε νά έξελίσσεται γιά νά γίνει ή άγγλική πού ξέρουμε σήμερα. Στήν κατεύθυνση αυτή ό Τσώσερ πρόσφερε πολλά. Έδωσε κυριολε­ κτικά στούς συγγραφείς καί ποιητές πού τόν άκολούθησαν μιά λογοτεχνική γλώσσα πού είχε τίς ρίζες της στούς ήχους καί τίς λέξεις πού άκούγονταν κάθε μέρα στούς δρόμους τού Λονδίνου. Έτσι ό Τσώσερ κέρδισε δικαιωματικά τούς χαρακτηρισμούς τού «πατέρα τής άγ­ 36

γλικής ποίησης», «πατέρα τής άγγλικής γλώσσας» καί «Δάντη τής ’Αγγλίας», γιατί στάθηκε πραγματικά καί τά τρία! ’'Ισως όμως νά ήταν μικρότερη ή έπιτυχία του άν δέν τήν είχε συνδυάσει καί μέ κάτι άλλο πο­ λύ άντιπροσωπευτικό τής έποχής του. Είχε άρκετές γνώσεις γιά τούς περισσότερους το­ μείς τής επιστήμης. ’Ίσως ή μεγαλύτερη διαφορά άνάμεσα στό 14ο καί τόν 20ό αιώνα, σέ δ,τι άναφέρεται στήν πνευματική στάση άπέναντι στή ζωή, είναι δτι σήμερα λατρεύουμε τήν ειδίκευση. Εξαντλούμε ένα θέμα ή έναν τομέα καί άγνοούμε όλους τούς άλλους. Τότε άντικειμενικός στόχος κάθε πνευματικού άνθρώπου ήταν νά διαμορφώσει μιά δσο γίνεται πιό γενική, εγκυκλοπαιδική ίσως, έποπτεία πάνω στό σύνολο τών γνώσεων. Βέβαια εί­ ναι άλήθεια δτι οί θετικές επιστήμες δέν εί­ χαν προχωρήσει δσο σήμερα άλλά αύτό καί μόνο δέν είναι άρκετό γιά νά εξηγήσει τή διαφορά στή νοοτροπία. ’Εάν θελήσουμε λοιπόν μέ τίς σημερινές αντιλήψεις νά άποδώσουμε στόν Τσώσερ κάποια «ειδίκευση», θά μπορούσαμε νά πούμε, δπως έγραψε καί ό βαθύς μελετητής τού Τσώσερ, George Lyman Kittredge, δτι ή ειδικότητά του ήταν ή μελέτη τού άνθρώπινου χαρακτήρα καί τής κοινωνίας. ’Ηταν δηλαδή εκτός άπό ποιητής καί ένα είδος ψυχολόγου-κοινωνιολόγου. ’Αλλά άς άφήσουμε όλες αυτές τίς άπόπειρες ταξινόμησης καί άς δούμε τά ίδια τά κείμενα τού Τσώ­ σερ, μέ τή σειρά πού γράφτηκαν. Μετά άπό τίς πρώτες μεταφράσεις του άπό τά γαλλικά δέν είναι άπόλυτα έξακριβωμένο ποιό άπό τά δημιουργικά του έργα γράφτηκε πρώτο. Πάντως πρίν άπό τό 1372 έγραψε τό «Βιβλίο τής δούκισσας». Σέ μιά άπό τίς μεγάλες επιδημίες πανού­ κλας πέθανε ή ίδια ή βασίλισσα Φιλίππα, ή γυναίκα τού βασιλιά Έδουάρδου, καί ή νύ­ φη της ή δούκισσα Μπλάνς, γυναίκα τού δούκα τού Λανκάστερ, πού προστάτευε, δπως είπαμε, πάντοτε τόν ποιητή. Ό Τσώ­ σερ δέν θρήνησε μέ στίχους τή βασίλισσα, παρ’ όλη τή μεγάλη της δημοτικότητα. "Αλ­ λωστε ό βασιλιάς Έδουάρδος δέν μιλούσε σχεδόν καθόλου άγγλικά καί τό ενδιαφέρον του γιά τήν άγγλική λογοτεχνία ήταν τε­ λείως άνύπαρκτο. Ό γιός του δμως ’Ιωάν­ νης, ό δούκας τού Λανκάστερ, ζήτησε άπό τόν ποιητή νά γράψει ένα έλεγεϊο γιά τή δούκισσα. Έτσι βγήκε τό «Βιβλίο τής δού­ κισσας». Ό ποιητής άφηγεϊται ένα όνειρο. Πώς

ένώ περιδιαβάζει στό δάσος συναντά έναν ιππότη ντυμένο στά μαύρα. Πιάνουν κου­ βέντα καί ό ποιητής μαθαίνει την αιτία τής λύπης τού ιππότη. Ξεχνά τά δικά του βάσα­ να καί προσπαθεί νά τόν παρηγορήσει. "Οταν ξυπνά, δέν θυμάται τίποτε άπό τήν παράξενη συνάντηση. Μέ τόν τρόπο αυτό ό ποιητής καταφέρνει νά μή γράψει έναν συ­ νηθισμένο ύμνο γιά τήν πεθαμένη, άλλά τήν πονεμένη ιστορία πού βγαίνει άπό τό στόμα τού ίδιου τού δούκα (μέ τή μορφή τού μαυ­ ροντυμένου ιππότη) γιά τό χαμό τής άγαπημένης του γυναίκας. Έχουν διατυπωθεί διάφορες άπόψεις γιά τό πρώιμο αύτό έργο τού Τσώσερ καί έχει χαρακτηριστεί άπό μερικούς σάν άπλή μίμη­ ση γαλλικών πρότυπων. Δέν υπάρχει αμφι­ βολία δτι δανείστηκε τή βασική ίδέα άπό τόν Froissart, τό σύγχρονό του γάλλο ποιητή πού έγραψε τό «Paradys d’amours» καί πού μέ τή σειρά του είχε σάν πρότυπο τή «Fon­ taine amoureuse» τού Guillaume de Machaut. Άλλά στήν περίπτωση τού Τσώσερ ή έπίδραση περιορίζεται στό δανεισμό τού θέ­ ματος. Ή προσαρμογή όμως καί πάνω άπ’ όλα ό επιδέξιος χειρισμός τής άγγλικής γλώσσας, πού βρίσκεται στά πρώτα της βή­ ματα, πείθουν τόν άναγνώστη πώς έχουμε νά κάνουμε μ’ έναν ποιητή πού σίγουρα όδεύει πρός τή μεγαλοσύνη. Στήν ίδια περίοδο άνήκουν καί ή «Άλφάβητος τής Παρθένου» (ABC of the Virgin), ένα είδος μισοθρησκευτικοϋ ποιήματος πού κάθε στροφή του άρχίζει μ’ ένα γράμμα άπό τό άλφάβητο, καί μερικές άκόμη μεταφρά­ σεις. Κανένα άπό τά έργα αυτά δέν παρου­ σιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον. Στή δεκαετία 1372-1382, άνάμεσα στά διάφορα έπίσημα ταξίδια του στήν Ιταλία καί άλλες χώρες τής Ευρώπης, γράφει τό «Παλάτι τής Φήμης» (House of Fame) καί τό «Κοινοβούλιο τών πουλιών» (Parliament of fowls). Τό πρώτο, πού είναι καί πολύ πιό έπιτυχημένο (άν καί είναι άλληγορικές συνθέσεις καί τά δύο, γεμάτες ευαισθησία καί χιού­ μορ), άς μάς άπασχολήσει λίγο περισσότε­ ρο. Χωρίζεται σέ τρία μέρη: τό πρώτο άποτελεϊ τήν εισαγωγή, τό δεύτερο περιγράφει τό θαυμαστό ταξίδι τού ποιητή στούς αιθέ­ ρες καί τό τρίτο άσχολεΐται μέ τό ίδιο τό παλάτι τής Φήμης καί τά περιεχόμενά του. Τό τέχνασμα τού όνείρου χρησιμοποιείται καί εδώ μέ επιτυχία. Στήν άρχή μάς προει­ δοποιεί δτι θεωρεί τόν έαυτό του ευτυχισμέ­ νο πού είδε τέτοιο όνειρο καί εύχεται σέ

όλους νά βλέπουν όμορφα όνειρα πού νά τούς βγαίνουν σέ καλό. Αντίθετα καταριέ­ ται όσους ειρωνευτούν τό ποίημά του «νά βλέπουν κακά όνειρα»! Τό παλάτι τής Φήμης είναι όλο φτιαγ­ μένο άπό γυαλί καί είναι αφιερωμένο στήν Αφροδίτη. Κανείς δέν κατοικεί έκεϊ άλλά οί έσωτερικοί τοίχοι είναι σκεπασμένοι μέ εικόνες άπό διάφορα έπη, κυρίως άπό τήν Αίνειάδα, πού ό ποιητής περιγράφει μέ πολλές λεπτομέρειες. Ξαφνικά όμως βρίσκε­ ται έξω άπό αύτό τό λαμπρό κτίριο, σέ μιά άπέραντη καί άφιλόξενη έρημο. Στό σημείο αύτό τελειώνει τό όνειρο άλλά ή έπιθυμία του νά πάει στό παλάτι τής Φήμης γίνε­ ται πραγματικότητα όταν κατεβαίνει άπό τούς ουρανούς ένας χρυσός άετός σταλμένος άπό τό Δία πού τόν μεταφέρει στό πραγμα­ τικό πιά παλάτι πού είναι χτισμένο πάνω σέ ένα παγωμένο βουνό. Στή διαδρομή ό άετός παίζει ρόλο όδηγού καί τού έξηγεΐ όλους τούς άστερισμούς πού βλέπουνε καθώς διασχίζουνε τούς αιθέρες. Οί άστρονομικές γνώσεις τού Τσώσερ φαί­ νονται καθαρά στό σημείο αύτό. Ό ποιητής φτάνει άκριβώς τήν ώρα πού ή Φήμη ετοι­ μάζεται νά δεχτεί σέ άκρόαση όποιους θέ­ λουν νά τή δούν καί νά τής ζητήσουν κάτι. "Ολοι οί άνθρωποι όμως θέλουν νά τής μι­ λήσουν καί έτσι άποφασίζει νά δεχτεί τό σύ­ νολο τής άνθρωπότητας, χωρισμένο σέ έννέα όμάδες. Οί πρώτες τρεις όμάδες άποτελούνται άπό άξιους άνθρώπους πού επιζητούν τήν καλή φήμη σάν δίκαια άναγνώριση. Ή Φή­ μη τούς μεταχειρίζεται διαφορετικά: τήν πρώτη όμάδα τήν καταδικάζει σέ λήθη καί τά ονόματα τών μελών της χάνονται, τή δεύ­ τερη όμάδα τήν περιμένει χειρότερη τύχη, γιατί δυσφημείται καί έτσι άποκτά άδικα κακή φήμη, ένώ στήν τρίτη όμάδα άπονέμεται ή καλή φήμη, όπως τής άξίζει. Τά μέλη τής τέταρτης καί τής πέμπτης ομάδας ζητούν νά ξεχαστούν οί πράξεις τους, γιατί ό,τι κάνανε, τό κάνανε μόνο γιά τή δόξα τού θεού. Ή Φήμη ικανοποιεί τή μιά όμάδα άλλά όχι τήν άλλη, πού τά έπιτεύγματά της διασαλπίζονται στά πέρατα τής γής. Ή έκτη όμάδα άποτελεΐται άπό άτομα πού σπαταλήσανε τή ζωή τους χωρίς νά κά­ νουνε τίποτε, ούτε καλό ούτε κακό. Ε π ιζη ­ τούν όμως τή φήμη καί τό πετυχαίνουνε. Αντίθετα, τά μέλη τής έβδομης ομάδας, ένώ καί αύτά δέν κάνανε τίποτε, δέχονται τό διασυρμό. Τά μέλη τής όγδοης ομάδας είναι 37

κακοποιοί καί άπατεώνες πού ζητούν φήμη πρόκειται γιά άπιστία. Ό Τσώσερ πιέστηκε άλλα τό αίτημά τους δεν ικανοποιείται. άφόρητα νά άποκηρύξει τήν άποψη αύτή. Στην ένατη τέλος ομάδα άνήκουν καί πάλι κακοποιοί καί εγκληματίες πού άποκτοϋν Έ τσι καταπιάστηκε μέ μισή καρδιά νά γρά­ την κακή φήμη πού τούς άξίζει. ψει τήν «Ιστορία τών καλών γυναικών», Ή άλληγορία, έτσι συνοπτικά δοσμένη, δπου θά άφηγιόταν περιπτώσεις γυναικών φαντάζει ψυχρή καί σχηματική άλλά στήν πού έμειναν πιστές στήν άγάπη τους ως τό πραγματικότητα είναι γεμάτη άπό ποιητικές θάνατο. Τό έργο αύτό δέν τό τελείωσε ποτέ. εικόνες καί περιγραφές. Τό ίδιο δέν θά μπο­ "Οπως παρατήρησε χιουμοριστικά ό Lydga­ ρούσε νά πει κανείς γιά τό «Κοινοβούλιο te, ένας ποιητής πού τόν μιμήθηκε σέ πολ­ τών πουλιών», δπου οί περιγραφές είναι πιό λά, τού ήταν «άδύνατο νά άνεχθεί τήν ιδέα άφελεΐς, αν καί τό χιούμορ είναι άναμφι- δτι υπάρχουν τόσες πολλές καλές γυναίκες στόν κόσμο». σβήτητα καλής ποιότητας. ’Ανάμεσα στά χρόνια 1382-1385 ό Τσώσερ ’Από τό 1386 καί μετά ό Τσώσερ άφιέρωέγραψε φιλοσοφικές μελέτες ένώ παράλληλα σε δλο του τό ταλέντο στίς «Ιστορίες τού σύνθεσε τό έργο «Τρωίλος καί Χρυσηίδα», Καντερμπέρυ». Πρόκειται γιά μεγαλεπήβοένα άπό τά πραγματικά του άριστουργήμα- λο συνθετικό ποιητικό έργο πού θά είχε σάν τα. Πρόκειται γιά μακροσκελές έργο πού κορμό τό ταξίδι τριάντα προσκυνητών πού προμηνύει τίς «Ιστορίες τού Καντερμπέρυ» πηγαίνουνε άπό τό Λονδίνο στό Καντερμπέ­ πού θά άκολουθήσουν ένώ συνάμα άποτελεϊ ρυ γιά νά προσκυνήσουνε τόν τάφο τού ένα άπό τά καλύτερα άφηγηματικά ποιήμα­ ' Α γίου Θωμά Μπέκετ. Τό ταξίδι κρατά πέν­ τα πού γράφτηκαν ποτέ στήν άγγλική γλώσ­ τε μέρες καί γιά νά μή βαρεθούν στό δρόμο σα ή τό πρώτο «μυθιστόρημα» πού γράφτη­ οί προσκυνητές συμφωνούν ό καθένας νά κε ποτέ στήν Ευρώπη. Κύριο θέμα είναι ή διηγηθεϊ άπό μιά ιστορία στόν πηγαιμό καί άγάπη, καί ή πλοκή φυσικά στηρίζεται στόν μιά στήν επιστροφή. Ό Τσώσερ τελείωσε "Ομηρο. μόνο τό μισό έργο καί σταμάτησε όταν οί Ό Τρωίλος, γιός τού Πρίαμου καί άδελ- προσκυνητές φτάσανε στό Καντερμπέρυ. φός τού Έκτορα, ερωτεύεται τή Χρυσηίδα, Στό σημείο αύτό ζητά συγγνώμη άπό τόν κόρη τού μάντη Κάλχα πού έχει καταφύγει άναγνώστη καί εγκαταλείπει τήν ιδέα νά στό στρατόπεδο τών Ελλήνων γιά νά άπο- βάλει στά στόματα τών προσκυνητών άλλες φύγει τήν άναπόφευκτη καταστροφή τής τριάντα ιστορίες στήν επιστροφή. ’Αφού Τροίας. Ή Χρυσηίδα άνταποκρίνεται στόν δμως ή κάθε μιά άπό τίς ιστορίες είναι αυ­ έρωτα τού Τρωίλου άλλά ή καταστροφή έρ­ τοτελής, στό τέλος δέν μένει κανείς μέ τήν χεται όταν οί Τρώες τή δίνουν στούς "Ελλη­ εντύπωση δτι τό έργο είναι μισοτελειωμένο. νες σέ άντάλλαγμα γιά τόν Άντήνορα. Στό Οί «Ιστορίες τού Καντερμπέρυ» άρχίέλληνικό στρατόπεδο ό Διομήδης πολιορκεί ζουν μέ τόν περίφημο Πρόλογο, πού άποτεμέ έπιμονή έρωτικά τή Χρυσηίδα καί έκείνη λεΐ θαυμάσια περιγραφή τής άγγλικής κοι­ τελικά ενδίδει. νωνίας τής εποχής, γιατί οί τριάντα προσ­ Τό ποίημα άποτελείται άπό οκτώ χιλιάδες κυνητές άντιπροσωπεύουν δλα σχεδόν τά στροφές, καί ίσως αύτό νά δίνει τήν εντύ­ έπαγγέλματα καί τίς κοινωνικές τάξεις. πωση δτι πρόκειται γιά πολλούς στίχους γιά Στό σύνολό τους οί «Ιστορίες» μέ τούς μιά ιστορία πού στό κάτω κάτω δέν είναι συνδετικούς στίχους δίνουν τήν έντύπωση ιδιαίτερα περίπλοκη καί άσχολεΐται μέ ένα μιας άδιάσπαστης ενότητας. Ή ιδέα μιάς συνηθισμένο θέμα: τήν ερωτική άπιστία. συλλογής ιστοριών χρησιμοποιήθηκε άπό Καί δμως άκόμη καί στήν έποχή μας ή άνά- πολλούς σύγχρονούς του άλλά ό Τσώσερ γνωση τού «Τρωίλου» δέν κουράζει. Πάνω ήταν ό πρώτος πού σκέφτηκε νά ένώσει τούς άπ’ όλα άξιοπρόσεχτη είναι ή ψυχολογική άφηγητές σέ μιά ομάδα μέ κοινό σκοπό: αύ­ άνάλυση τών χαρακτήρων, κυρίως τών δύο τή τή φορά τό προσκύνημα στό Καντερμπέ­ πρωταγωνιστών. Ή άπιστία τής Χρυσηίδας ρυ. δέν συντελεΐται άπλά καί χωρίς νά προηγηΌ ποιητής μέ σύντομες παρατηρήσεις καί θεί έντονη εσωτερική διαμάχη. έπιμονή σέ λεπτομέρειες δίνει πειστικά τήν Πάντως ή βασίλισσα "Αννα τής Βοημίας, εικόνα τού κάθε προσκυνητή. Άντρες καί γυναίκα τού Ριχάρδου τού Β', θύμωσε πολύ γυναίκες, γέροι καί νέοι, κληρικοί καί λαϊ­ γιατί, δπως είπε, ό Τσώσερ ουσιαστικά έλε­ κοί, γραμματισμένοι καί άγράμματοι, άπα­ γε στό ποίημά του δτι οί γυναίκες έχουν λι- τεώνες καί έντιμοι πολίτες περνάνε ένας γότερους δισταγμούς άπό τούς άντρες δταν ένας συνθέτοντας τό μωσαϊκό τής κοινωνίας 38

τού 14ου αιώνα. Εκτός από την άπόλυτη σαφήνεια στη διήγηση εκείνο πού κάνει ιδιαίτερη έντύπωση είναι ή πειστικότητα καί άντιπροσωπευτικότητα τών χαρακτή­ ρων. Οί «'Ιστορίες τού Καντερμπέρυ», μέ άλλα λόγια, είναι κείμενο κλασικό.

OL ιστορίες πού άφηγοΰνται οί προσκυνη­ τές είναι δανεισμένες άπ’ όλη τήν Εύρώπη. Μερικές άπό σύγχρονους ποιητές τής Γαλ­ λίας καί ’Ιταλίας κυρίως, άλλες άπό τούς άρχαίους. Κάθε ιστορία τελειώνει μέ κά­ ποιο ήθικό δίδαγμα ή κάποιο σχόλιο γιά μιά κοινωνική αλήθεια. Στά πλαίσια μιάς σύντομης παρουσίασης όπως αύτή εδώ, δέν είναι δυνατό νά γίνει ευρύτερα άνάλυση τών «'Ιστοριών τού Καν­ τερμπέρυ». ’Αρκεί μόνο νά πούμε δυό λόγια γιά τή θέση πού έξασφαλίσανε στόν Τσώσερ μέσα στήν ιστορία τής άγγλικής λογοτε­ χνίας. 'Υπήρξαν κριτικοί πού άμφισβητήσανε τή μεγαλοσύνη τού Σαίξπηρ. Κανένας δέν άμφισβήτησε ποτέ άπό τόν Τσώσερ τό ρόλο τού πρώτου χρονολογικά μεγάλου ονό­ ματος στήν εξέλιξη τών άγγλικών γραμμά­ των. Ίσως, θά μπορούσε νά προστεθεί ότι, έκτος άπ’ όλα τά άλλα, τό έργο του περιέχει

ΤΑΚΗΣ ΠΝΟΠΟΥΛΟΣ:

καί τά πρώτα δείγματα τού άγγλικού χιού­ μορ! Παράδειγμα τούτη ή περιγραφή ενός άπό τούς προσκυνητές: «Ήταν μαζί τους κι ένας μάγειρας κανείς δέν τοϋ παράδγαινε στά κοτόπουλα πού έβραζε μαζί μέ λίγο μεδούλι, νόστιμη σάλτσα καί κανένα μπαχαρικό! Ξεχώριζε άμέσως κάθε λοντρέζικη μπίρα άπό τή γεύση. Στό ψήσιμο, στό βράσιμο καί στό τηγάνι άφθαστος ήτανε καί στίς σούπες καί δλα τά γλυκά! Τί κρίμα μόνο -έτσι μοϋ φάνηκεπού είχε μιά πληγή ατό γόνατο. Τήν τυρόπιτα πάντως τήν έφτιαχνε μέ τά καλύτερα υλικά». Στούς έξι αιώνες πού περάσανε άπό τότε ή άγγλική λογοτεχνία έξελίχτηκε στήν πλου­ σιότερη λογοτεχνία τών νεότερων χρόνων. Οί ’Ιταλοί έχουν τόν ποιητή τής «Θείας κω­ μωδίας». Οί ’Εγγλέζοι στό πρόσωπο τού Τσώσερ τόν ποιητή τής «’Ανθρώπινης κω­ μωδίας». Έτσι έχουν χαρακτηριστεί οί «'Ιστορίες τού Καντερμπέρυ».

ΤΟ ΓΚΡΙΖΟ ΦΩΣ και οχτώ ΠΙΝΑΚΕΣ

Δ. Ν. ΜΑΡΩΝΙΤΗΣ: ΠΡΩΤΗ ΑΝΑΓΝΩΣΗ

' Εκδοση σε περιορισμένο αριθμό αντιτύπων αριθμημένα από το 1-500

Μ ιά προσεκτική συγκριτική μελέτη θα δείξει πιστεύω ότι το Γ κ ρ ί ζ ο φ ώ ς κ α ίγ ε τ α ι από τον Ν ε κ ρ ό δ ε ι π ν ο και θα π ρέπει να διαβαστεί ως σ υνέχεια του. Πάντως καίρια θέματα εκείνης της σύνθεση ς επανέρχονται εδώ σ ε καινούριες α ναλογίες και κατανομές. Μ ήτρες ποιητικές, που είδαν εκεί γιά πρώτη φ ορά το φώς, μεταφέρονται (αυτούσιες σχεδόν) εδώ και δοκιμάζονται κάτω από διαφορετικό φώς. Ο ποιητικός, λοιπόν, λ ό γο ς φαίνεται να γυρ εύ ει, ύστερα απ ό τη δραματική του περιπέτεια στον Ν ε κ ρ ό δ ε ι π ν ο , τη γεν έθ λια γη: ξυπνώ ντας στην Ιθάκη του, μας αφήνει να διακρίνουμε πάνω στο σώμα της γλώ σσας του σημάδια απ ό τα πάθη και τις γνώσεις του. Α υτό είναι όλο, κι αυτό είναι πολύ. Δ .Ν . Μ ΑΡΩ Ν ΙΤΗΣ

ΕΚΔΟ ΣΕΙΣ ΚΕΔΡΟΣ

ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΓΕΝΝΑΔΙΟΥ 6 (Πάροδος Ακαδημίας) Τηλ. 36.15.783

39

’Αλεξάνδρα Πλακωτάρη

Ούίλλιαμ Σαίξπηρ Όταν γίνεται λόγος γιά την ’Αγγλία, στό νού μας ξεπηδά ενα όνομα: Σαίξπηρ. ’Από τόν 16ο αιώνα καί δώθε είναι ό άγγλος συγγραφέας με τό μεγαλύτερο διε­ θνές κύρος, ενώ γιά τόν ατομικό του βίο έλάχιστα στοιχεία είναι γνωστά. ’Έτσι τό έργο του προβάλλεται άτόφιο κι ανεπηρέαστο άπό μικρολεπτομέρειες πού ίσως αδικαιολόγητα θά άπορροφοϋσαν τήν προσοχή μας. Τί ξέρουμε γιά τη ζωή τού 'Ομήρου; Τίπο­ τα, καί όμως τό έργο του έρευνάται, μελε­ τιέται, άναλύεται καί μεταφράζεται αιώνες τώρα άπό άναρίθμητους φιλόλογους καί γραμματολόγους. Τό ίδιο συμβαίνει καί μέ τό έργο τοϋ Σαίξπηρ, άλλά ωστόσο κάτι πα­ ραπάνω ξέρουμε γιά τή ζωή του, κάτι κοινά γνωρίσματα κάθε θνητού. Ό Σαίξπηρ γεν­ νήθηκε τόν ’Απρίλιο τοϋ 1564 σέ μιά μικρή άλλά άκμάζουσα κι ευχάριστη πόλη τής ’Αγγλίας, τό Στράτφορντ-όν-Αϊηβον, καί πέθανε τόν ’Απρίλιο τοϋ 1616 στήν ίδια πό­ λη, όπου είχε άποσυρθεΐ μερικά χρόνια πρίν. Μιά ζωή 52 χρόνων πού άρχισε σέ μιάν άνοιξη καί έκλεισε πάλι σέ μιάν άνοι­ ξη, μιά ζωή άνθοφόρα, πλουσιότατη σέ καρπούς, μιά άτέλειωτη άνοιξη πού κατά καιρούς, βέβαια, άπειλήθηκε άπό θύελλες κι ολέθρους, θεομηνίες καί τρικυμίες πού, όμως, ξεπεράστηκαν καί στίς στερνές του ώρες ό συγγραφέας βρήκε τήν άκρα γαλήνη τού σοφού του Πρόσπερο. Στό Στράτφορντ-όν-Αιηβον πέρασε τά πρώτα νεανικά του χρόνια. Ξέρουμε ότι φοίτησε στό έκεϊ σχολειό ως τά δώδεκά του χρόνια, παντρεύτηκε στά 18 μιά γυναίκα μεγαλύτερή του κατά 8 χρόνια, έκανε τρία παιδιά, ένα άγόρι καί δύο κορίτσια, τό άγόρι πέθανε στήν παιδική του ηλικία. Δέν ξέ­ ρουμε άκριβώς πότε κατέβηκε στό Λονδίνο καί πώς καί γιατί μπήκε στόν θεατρικό κύ­ κλο τής εποχής, πού δέν ήταν, ώστόσο, άπό τά πιό προσοδοφόρα επαγγέλματα. Τά θέα­ τρα δέν άφθονούσαν μέσα στήν πόλη τού Λονδίνου, άλλά υπήρχε πάντως μιά ζωηρή θεατρική κίνηση. Οί θίασοι όμως ως τό 1576 δέν είχαν μόνιμα στέκια, συνήθως έπαιζαν σέ αύλές πανδοχείων ή έδιναν παραστάσεις, 40

σπάνια βέβαια, σέ αίθουσες άρχοντικών ή στά παλάτια βασιλιάδων, ή καί στήν αύλή τού δημαρχείου. Τό κοινό προερχόταν τό περισσότερο άπό τίς λαϊκές τάξεις, άλλά άραιά καί πού άνθρωποι τών άνώτερων τά­ ξεων καί διανοούμενοι ένδιαφέρονταν καί παρακολουθούσαν τίς παραστάσεις. Πάν­ τως, τόν καιρό έκεϊνο οΐ ήθοποιοί ήταν πιό γνωστοί στό κοινό παρά οί συγγραφείς, πού έμεναν συνήθως στό περιθώριο, γιατί ούτε οί ήθοποιοί άλλά ούτε καί οί ίδιοι οί συγ­ γραφείς θεωρούσαν άκόμα τά θεατρικά τους έργα λογοτεχνικά δημιουργήματα, πα­ ρόλο πού μερικοί άπό αυτούς θαυμάζονται καί σήμερα άκόμα σάν άριστοι λογοτέχνες, όπως ό Κρίστοφερ Μάρλοου, πού μέ τή ρω­ μαλέα του τέχνη άνέβασε τήν ποιότητα τού άνομοιοκατάληκτου στίχου έκεϊ πού μόνο ό Σαίξπηρ τήν ξεπέρασε. ’Εκείνο πού ξέρουμε θετικά γιά τόν Σαίξ­ πηρ είναι ότι πρώτα έγινε γνωστός σάν λυ­ ρικός ποιητής, μέ τά κάπως πολύστιχό ποιήματα του «’Αφροδίτη καί Άδωνις» καί «Ή άρπαγή τής Λουκρητίας». ’Αργότερα άσχολήθηκε καί μέ τό σονέτο μέ μεγάλη επι­ τυχία, ξεπερνώντας τίς συνηθισμένες επι­ δόσεις τών συγχρόνων του στό δύσκολο αυ­ τό είδος τής λυρικής ποίησης καί άκολουθώντας τόν τύπο πού καθιέρωσε ό Έ ντμουντ Σπένσερ, τρία όμοιοκατάληκτα τε­ τράστιχα καί ένα δίστιχο, πού όπως είναι έπιγραμματικό κλείνει τό νόημα συμπερα­ σματικά: αβ, αβ - γδ, γδ - εζ,'εζ - ηη. Τά σονέτα αύτά, μαζί μέ τή σειρά σονέτων Astrophel and Stella τού Σέρ Φίλιπ Σίντνεϋ καί τά Amoretti τού Έντμουντ Σπένσερ, καθώς καί τά καλύτερα τού Μίλτον, έμειναν άξεπέραστα στήν άγγλική γραμματολογία.

Παραθέτουμε ένα άπό τά σονέτα τοϋ Σαίξ­ πηρ σάν παράδειγμα: Νά πώ πώς μοιάζεις μέρα τοϋ καλοκαιριού; Είσαι πιό ώραία, αρμονικά συνταιριασμένη: 'Αψύς άγέρας δέρνει τ ’ άνθια τοϋ Μαγιοϋ, Καί τής καλοκαιριάς ή διάρκεια μετρημένη. Πότε πολύ καυτό είναι τ ’ ουρανού τό μάτι, Πότε θαμπή ’ναι ή όψη του ή χρυσή, Κι άπό τήν ομορφιά τ ’ώραίο χάνει κάτι, “Αν φταίει ή φύση, ή μοίρα, ό χρόνος, ποιος θά πει; Αιώνιο θά ’ναι τό δικό σου καλοκαίρι, Κι Αμάραντη είναι ή ομορφιά ή δική σουΣτά μαύρα τοϋ αδη έσύ δέ θά διαδείς τά μέρη. Σέ στίχο άθάνατο χαράχτηκε ή μορφή σουΚι όσο οι θνητοί θά ’χουνε μάτια καί πνοή Τόσο θά ζεϊ κι αυτό νά δίνει σου ζωή, Ό Σαίξπηρ δέν ήταν παρά άνθρωπος άντιπροσωπευτικός τοϋ καιρού του, άλλά τό έργο του έμεινε έργο όλων τών καιρών. Ζούσε, συμμεριζόταν τή ζωή, τίς χαρές καί τίς άνησυχίες τής έποχής του καί τών συ­ νανθρώπων του άτόφια καί τή ζωντάνεψε μέ δλες της τίς πτυχές, προχωρώντας ως τά βάθη τής άνθρώπινης ψυχής καί ξεγυμνώνοντάς την, ερευνώντας δλες της τίς πλευ­ ρές, πάθη, άγάπες, μίση, συμφέροντα. Αναμφίβολα τό πιό μεγάλο του ενδιαφέρον ήταν ό άνθρωπος, ό παντοτινός πρωταγωνι­ στής στήν παγκόσμια σκηνή, δπως μονολο­ γεί ό μισάνθρωπος Jacques στό «Όπως άγαΌ κόσμος όλος είναι μιά σκηνή Κι όλοι, άντρες, γυναίκες θεατρίνοι Πού μπαινοβγαίνουν μέσα έκεϊ κι είναι φορές πού ένας παίζει πολλούς ρό­ λους.... Ό Σαίξπηρ, αυτός ό αύτοδίδακτος, πού σχολειό του στάθηκε ή ίδια ή ζωή, θέατρο δπου μαθήτεψε χρόνια, διαλέγοντας καί διαβάζοντας τά βιβλία πού τοϋ ήταν χρήσι­ μα ή πού τοϋ άρεσαν, εκπαιδεύτηκε άντιγράφοντας ή ξαναγράφοντας σκηνές ολό­ κληρες θεατρικών έργων γιά νά τίς προσαρ­ μόσει στά γούστα τού κοινού της έποχής. Ή μέθοδος αύτή άποδείχτηκε τελικά ό καλύτε­ ρος δάσκαλος. Κι δσο προόδευε, φυσικό ήταν νά έχει καί άντίζηλους άνάμεσα στούς ήδη καθιερωμένους συγγραφείς, δπως ό Ρόμπερτ Γκρήν, άπό τούς πετυχημένους συγγραφείς τής έποχής, άλλά στά γεράματά

Ούίλλιαμ Σαίξπηρ

του ξεχασμένος καί πάμφτωχος, πού είχε πικρά λόγια γιά τόν Σαίξπηρ, άποκαλώντας τον «κόρακα μέ καρδιά τίγρης». Γνωστός πολύ κι ό Μπέν Τζόνσον μέ τήν περίφημη κατηγορία του δτι ό Σαίξπηρ ήξερε λίγα λα­ τινικά κι άκόμα λιγότερα έλληνικά. Παρα­ τήρηση ώστόσο δικαιολογημένη, γιατί οί πε­ ρισσότεροι θεατρικοί συγγραφείς τού και­ ρού αυτού ήταν άπόφοιτοι πανεπιστημίου. Άλλά ή περίπτωση τού Σαίξπηρ άποδεικνύει δτι ή γνώση δέν βρίσκεται δλη στά βι­ βλία, ή δέ μόρφωσή του στάθηκε μιά όλότελα προσωπική του υπόθεση. Οί άμεσες έπαφές του μέ τό θέατρο πλούτισαν τήν έμπειρία του κι έδωσαν τροφή στή φαντασία του. Ή σκέψη σπάνια τόν άπασχόλησε σάν σκέ­ ψη, άλλά κυρίως σάν μεταφορά σέ πράξη, τίς δέ προσωπικές του έμπειρίες καί άγωνίες, δπως λέει ό Τ. Σ. Έλιοτ, τίς μετέτρεπε «σέ κάτι πλούσιο καί παράδοξο» (άπό τό τραγούδι τού Ariel στήν «Τρικυμία»). Προ­ σωπικό τόνο είχαν βέβαια τά σονέτα του, βγαλμένα άπό τίς χαρές καί πίκρες τής αι­ σθηματικής του ζωής. 'Όσο γιά τό θέατρο τής έποχής, ήταν μάλ­ λον ένα είδος λαϊκής ψυχαγωγίας, τά δέ σινάφια τών θεατρίνων χαρακτηρίζονταν σάν όντα άνυπόληπτα, σάν μαχαιροβγάλτες (cut-throats)· καί δικαιολογημένα, γιατί ή βία καί οί συγκρούσεις μεταξύ ήθοποιών καί τού ταβερνόβιου κοινού τής έποχής δέν έλειπαν. Γνωστό είναι δτι ό μεγαλύτερος θεατρικός συγγραφέας τής έποχής, ό πολύς 41

Κρίστοφερ Μάρλοου, σκοτώθηκε όταν ήταν άκόμα μόλις 29 χρονών σέ μιά τέτοια συμ­ πλοκή σέ ταβέρνα. Άλλα ή κατάσταση σιγά σιγά καλυτέ­ ρευε. Τό 1583 γίνεται λόγος γιά θίασο πού ονομαζόταν Θίασος τής Βασίλισσας (The Queen’s Men), πού σημαίνει ότι τό θέατρο είχε άρχίσει νά βρίσκει τήν έκτίμηση ένός έκλεκτότερου κοινού, γιατί ό θίασος αυτός έκλήθηκε νά παίξει στό παλάτι κατά τή διάρκεια τών γιορτών τών Χριστουγέννων. Ά π ό τό θάνατο τού Μάρλοου, τό 1594, ώς τό 1598 ό Σαίξπηρ είχε άποκτήσει πείρα καί φήμη καί ή υπόληψή του άνέβαινε κα­ θώς άνέβαινε καί ή στάθμη τού κοινού. Με­ τά τό θάνατο τής Ελισάβετ ό θίασος τών άνδρών της μετονομάστηκε θίασος τού Βα­ σιλέα (King’s Men), τού ’Ιακώβου Α', καί ήταν γνωστός καί ώς θίασος τού Λόρδου Σφραγιδοφύλακα. Στέλεχος τού θιάσου αυ­ τού, μέτοχος καί συγγραφέας ήταν ό Σαίξ­ πηρ, καί τά συμπεράσματα είναι δτι σ’ αύτή τήν έποχή έγραψε τά ώριμα έργα του, κω­ μωδίες καί τραγωδίες, δπως τά «Ρωμαίος καί Ίουλιέτα», «Όνειρο καλοκαιριάτικης νύχτας», «Έμπορος τής Βενετίας» καί τά δύο μέρη τού «Ερρίκος Δ'» καί τό «"Οπως άγαπάτε». Ό τα ν μιλάμε γιά τήν έξέλιξη τού Σαίξπηρ πρέπει νά μήν ξεχνάμε δτι αύτή συμβαδίζει καί μέ τίς αλλαγές στά γούστα καί τά σταθ­ μά τού κοινού. Στίς αρχές τού 1590 τό κοινό ευχαριστιόταν άκόμα νά άκούει άτέλειωτους μονόλογους, γεμάτους ρητορισμούς καί σπάνιες λέξεις ήχηρές, μέ άναφορές στήν παγκόσμια μυθολογία καί σέ παλιά ιστορι­ κά γεγονότα καί πρόσωπα. Μέ άλλα λόγια, ή γλώσσα περνούσε μιά έποχή νεοπλουτι­ σμού, δπου συγγραφείς σάν τόν Μάρλοου θάμπωναν κι ενθουσίαζαν τό κοινό, καί βέ­ βαια ό Σαίξπηρ, στά πρώτα τουλάχιστον βήματά του, δέν άποτέλεσε εξαίρεση. Ά κ ό­ μα καί στό τρυφερό καί λυρικό του «Ρω­ μαίος καί Ίουλιέτα» βρίσκουμε άπομεινάρια τής μόδας αυτής, πού δμως εύκολα σβή­ νουν μέσα στή γενική εντύπωση καί τίς συγ­ κινήσεις μιάς ιστορίας πού αρχίζει σάν ένα έρωτικό ποίημα γιά νά πάρει ένα άναπάντεχα τραγικό τέλος. Τό «Ρωμαίος καί Ίουλιέτα» άκολούθησε μιά πλούσια παραγωγική περίοδος, στή διάρκεια τής οποίας τό ύφος τού Σαίξπηρ έγινε πιό εύστροφο, πιό ευλύγιστο καί δυ­ νατό καί πιό προσωπικό. Μέ τό «“Ονειρο καλοκαιριάτικης νύχτας», τή μαγευτική αύ­ 42

τή κωμωδία πού ξετυλίγεται κάτω άπό τόν έναστρο άθηναϊκό ουρανό, πού δέν είχε, βέ­ βαια, δεί ποτέ ό Σαίξπηρ, μά πού τόν φαν­ τάστηκε γεμάτο μάγια καί παιχνίδια ερωτι­ κά, μάς παρουσιάζει τό νεραϊδόκοσμο νά συνεργάζεται μέ τόν όνειρόκοσμο, γιά νά ορ­ γανώσει ένα ξεφάντωμα, δπου ό σκανταλιά­ ρης Πάκ, ενάντια στίς έντολές τού κυρίου του Όμπερον, σκαρώνει μάγια κι άντιμάγια καί πονηρά σκαρφίσματα σέ ξωτικά κι άνθρώπους κάθε κατηγορίας. Κι δλα αύτά μέ τήν ευκαιρία τών εορτασμών τού γά­ μου τού Θησέα μέ τήν Ίππολύτη. Έ νας λε­ πτότατος ειρωνικός νυφικός πέπλος αίωρεΐται πάνω άπό τό θέμα έρωτας-γάμος. Πιθα­ νολογείται δτι τό έργο γράφτηκε μέ τήν εύκαιρία κάποιου υψηλού γάμου. Αλλά είναι αξιοθαύμαστο πώς σύγχρονα μ’ αύτό τό γιορταστικό κλίμα ξενοιασιάς καί γλεντιού, πού χειρίστηκε μέ τόσο κέφι καί μέ τόση χάρη, ό Σαίξπηρ μπόρεσε νά συλλάβει καί νά βγάλει πέρα τό «Ριχάρδος Β'», ένα έργο μέ όλότελα διαφορετικό οί­ στρο. Έδώ ένας βασιλιάς αινιγματικός, μέ άδύνατο χαρακτήρα, άμφισβητεί τίς καθιε­ ρωμένες άξιες. Στό πρόσωπό του, ό συγγρα­ φέας άναμφίβολα έκφράζει προσωπικές του άνησυχίες γιά τήν πολυτάραχη έποχή του, καλυμμένα βέβαια, γιά περισσότερη άσφάλεια. Μιλεί ό Ριχάρδος Β': Καί τί πρέπει ό βασιλιάς νά κάνει τώρα; Νά ύποκύψει; Ό βασιλιάς θά τό κάνει: πρέπει νά έκθρονιστεϊ; Ό βασιλιάς θά είναι ευχαριστημένος νά χά­ σει Τόν τίτλο τού βασιλιά, γιά τό Θεό, ας πάει κι αυτό. καί συνεχίζει: Δώστε μου τό στέμμα, ’έλα ξάόελφε, πιάσε τό στέμμα, Ά πό ’όώ τό δικό μου χέρι, άπό κεϊ τό δικό σου. Τώρα τό χρυσό αύτό στέμμα είναι σάν ένα βαθύ πηγάδι Μέ δυό κουβάδες, πού ό ένας γεμίζει τόν άλλο, Κι ό πιό άδειος πάντα στόν άέρα νά χορεύΚι ό άλλος χαμηλά, άόρατος, νερό γεμάτος, Αυτός ό κουβάς χάμω, δάκρυα γεμάτος, εί­ μαι έγώ. Αυτός ό άδύνατος άνθρωπος δέν μπορεί, σάν τούς άλλους ήρωες τού Σαίξπηρ, νά κά­

νει τη σκέψη του πράξη, κατά πώς τό θέλει ό Τ. Σ. Έλιοτ. Ή σκέψη μένει σκέψη Αβά­ σταχτα πικρή. Έδώ, Ανάμεσα σ’ αυτούς τούς στίχους γράφεται ένα δοκίμιο. Τό πολύπλευρο πνεύμα, ή εύστροφία, τό βάθος καί τό πλάτος τής Αντίληψής του, αύτά είναι τά καταπληκτικά στοιχεία τής προ­ σωπικότητας τού Σαίξπηρ. ’Από τόν κωμι­ κό Φάλσταφ ώς τόν τραγικό Λήαρ, μιά γκά­ μα άπό Ανθρώπινες καταστάσεις πρωτοφα­ νέρωτες σε ένα καί μόνο συγγραφέα. Στόν «Ερρίκο Δ'», ένα άκόμα ιστορικό έργο, μάς πρωτοπαρουσιάζει ό Σαίξπηρ τόν Ανε­ πανάληπτο στά άγγλικά γράμματα Φάλ­ σταφ, πού είναι ένας μέθυσος τύπος, ζωη­ ρός, παχύς καί στρογγυλός σάν τό γέλιο πού σκορπάει. Τέτοια ήταν ή έπιτυχία του, πού ή βασίλισσα Ελισάβετ ζήτησε άπό τόν Σαίξπηρ νά τόν ξαναφέρει στή σκηνή, καί μάλιστα ερωτευμένο, κι έτσι έχουμε τό «Εύ­ θυμες κυράδες τού Ούίντσορ» (1597). Τίς πρώτες του κωμωδίες Ακολούθησαν κι άλλες, όπως τό «Πολύ κακό γιά τό τίποτα», τό «"Οπως άγαπάτε» καί τό «Δωδέκατη νύ­ χτα», όλες γνωστές στό ελληνικό κοινό, για­ τί παίχτηκαν άπό ελληνικούς θιάσους. Καί βέβαια είναι όλες γραμμένες στό ίδιο κλίμα τής λυρικής ποίησης τής εποχής, τό ειδυλ­ λιακό. Μερικοί πιστεύουν ότι τά σονέτα τού Σαίξπηρ πού τυπώθηκαν τό 1609 ανήκουν κι αύτά σ’ αύτή τήν εποχή. Τόν καιρό έκεϊνο ή συγγραφή σειράς σονέτων έθεωρεϊτο σάν Απαραίτητο σημπλήρωμα στό έργο ενός ποιητή. Τά σονέτα αύτά φέρνουν σημάδια τής ατομικής ζωής τού Σαίξπηρ μέ μιάν Αμεσότητα καί ειλικρίνεια ξεχωριστή, μι­ λώντας γιά τούς έρωτές του, τίς συγκινήσεις καί τίς χαρές καί πίκρες πού τού έδωσαν οί διάφοροι δεσμοί του. Βέβαια δέ θά μάθουμε ποτέ ποιά ήταν ή «μελαχρινή κυρία», Αλλά τά ποιήματα πού έγραψε γι’ αύτήν θά μεί­ νουν Αθάνατα. Τό πιό συζητημένο έργο τού Σαίξπηρ εί­ ναι τό «”Αμλετ». Έδώ τό θέμα είναι ή εκδί­ κηση, θέμα πού ήταν παράδοση τήν έποχή έκείνη στήν ’Αγγλία, καί θέμα Αγαπητό. ’Αλλά στό έργο αύτό ή όλη ύπόθεση τής έκδίκησης ξεπερνά τά περιθώρια τής τοπικής παράδοσης όταν τήν επωμίζεται ένα άτομο σάν τόν ”Αμλετ, ένας Όρέστης πολύ πιό δι­ ατακτικός, πού Αντιμετωπίζει τή μάνα του άπό άλλη θέση, γιατί ή Γερτρούδη δέν είναι Κλυταιμνήστρα, είναι μιά γυναίκα άβουλη, τής λείπει ή Ανταγωνιστικότητα, κι αύτό τόν

Αηδιάζει κι άναλογίζεται άν άξίζει νά τήν έκδικηθεΐ. Αύτές καί άλλες Ανάλογες Αμφι­ βολίες τόν καταπονούν ψυχικά καί δέν τόν άφήνουν νά βρει διέξοδο, νά Αντιμετωπίσει τό «κάτι σάπιο στό βασίλειο τής Δανίας». Τό άν είναι τρελός ή άν προσποιείται τόν τρελό, μένει πάντα αναπάντητο. "Ισως έχει δίκαιο ό Τ. Σ. Έλιοτ, πού συμπεραίνει ότι «πρέπει νά καταλάβουμε πράγματα πού δέν κατάλαβε ό ίδιος ό Σαίξπηρ». ”Ας Απολαύ­ σουμε τήν εξαίρετη ποίηση τού όλου έργου, κι άς μείνουμε έκεί. Σέ άλλα έργα τού Σαίξπηρ προβάλλονται τύποι Ανθρώπων πού μένουν στή μνήμη μας ξεκάθαροι. Τέτοιος ό Όθέλλο, τίμιος, Αξιο­ πρεπής, άδολος, σέ Αντίθεση μέ τόν ρα­ διούργο, φιλοχρήματο Ίάγο: «Βάλε λεφτά στό πονγγί σον, βάλε λεφτά στό πονγγί σου» καθώς καί ό τοκογλύφος Σόυλωκ μέ τό έπικίνδυνο παιχνίδι πού παίζει στόν «Έμπορο τής Βενετίας». « Ό βασιλιός Λήαρ» βασίζεται σέ ένα Από έκεϊνα τά παγκόσμια παραμύθια πού κανείς δέν ξέρει Από πού ξεκίνησαν καί πώς ταξί­ δεψαν Από τόπο σέ τόπο. Τό υλικό αύτό όμως, στά χέρια τού Σαίξπηρ παίρνει τίς διαστάσεις μιάς μεγάλης τραγωδίας, όπου ή ένταση τών δραματικών γεγονότων, πού εί­ ναι συνέπεια Απάνθρωπης μεταχείρισης ενός γέρου άπό τά παιδιά πού εύνόησε, φτάνει σέ κορύφωμα όταν καί οί ούρανοί άκόμα έξαπολύουν τή θύελλα πάνω στό γέ­ ρικο κεφάλι του. Ό γέρος Λήαρ τελικά πε­ θαίνει κρατώντας στά χέρια του νεκρή τήν καλή του κόρη πού Αποκλήρωσε παρεξηγώντας τήν είλικρίνειά της. Στό «Μάκβεθ», άλλο άπό τά σημαντικά, πολυπαιγμένα του έργα, ή αύλαία Ανοίγει έντυπωσιακά Αλλά καί σημαδιακά μέ μιά συνάντηση μαγισσών στό ύπαιθρο, κάτω άπό Αστραπόβροντα, πού σά νά θέλουν νά μάς προδιαθέσουν γιά δ,τι θά Ακολουθήσει μέ τά λόγια τους: Τό καλό είναι κακό, τό κακό είναι καλό, Αίωροϋνται στήν όμίχλη καί σ’άέρα βρωμερό. Οί ίδιες οί μάγισσες σέ άλλη σκηνή θά προσφωνήσουν τόν Μάκβεθ μέ τίτλους πού δέν έχει ώς τότε, καλώντας τον καί βασιλιά άκόμα, καί όλη ή ιστορία ΘΑ εξελιχθεί πάνω σ’ αύτά τά Αχνάρια. Γιά νά πραγματοποιη­ θούν οί προφητείες ό Μάκβεθ θά σκοτώσει τό βασιλιά του, τόν πρώτο αύτό φόνο θά Ακολουθήσουν άλλοι γιά νά στερεωθεί ό Μάκβεθ στό θρόνο του -μάταια βέβαια.

43

Στη βδελυρή του δράση έχει έμπνεύστρια καί σύνεργό τή γυναίκα του, δυναμικότερη καί σκληρότερη, πιό άπάνθρωπη άπό αυ­ τόν. Μιά μόνο στιγμή σε όλη τή φρικιαστική σειρά τών γεγονότων δείχνει λίγη ανθρω­ πιά, όταν ή εικόνα τού δολοφονημένου βα­ σιλιά Ντάνκαν τής θυμίζει τόν πατέρα της. ’Αλλά αυτή ή αδίστακτη καί άπάνθρωπη γυναίκα καταρρέει πρώτη, σύντομα, μετά τήν άνατριχιαστική σκηνή τής υπνοβασίας της. Τό 1594 ό Σαίξπηρ μάς έδωσε, στή συγκι­ νητική ιστορία τού Ρωμαίου καί τής Ίουλιέτας, μιά υπόθεση έρωτικοϋ δεσμού δύο νέων ανθρώπων, πού άπό κάποια κακοτυχία άπρόβλεπτη συμπτώσεων είχαν ένα άναπάντεχα τραγικό τέλος. Τό 1607 περίπου ό Σαίξπηρ, ώριμος άντρας πιά, μέ μιά σειρά μεγάλες θεατρικές έπιτυχίες πίσω του, ξανακαταπιάνεται μέ τό ίδιο θέμα σέ όλότελα άλλη κλίμακα. Στό «’Αντώνιος καί Κλεοπά­ τρα» ό έρωτικός δεσμός δύο άνθρώπων, φορτωμένων μέ πλούσιο συναισθηματικά παρελθόν, παίρνει μιάν άλλη διάσταση. 'Ολόκληρη ή Ρωμαϊκή αύτοκρατορία συμ­ πλέκεται μέσα στή δράση, δίνοντάς της μιάν άλλη μεγαλοπρέπεια, έναν άλλο τόνο. Έδώ χρειάζεται ένας όλότελα άλλος γλωσσικός οπλισμός, μιά άλλη διαίσθηση καταστάσεων καί μεγάλη μυϊκή δύναμη λόγου. Καί τί πά­ θος! Ή Κλεοπάτρα, μιά γυναίκα πού «τά χρόνια δέν μπορούν νά τή μαράνουν», ό ’Αντώνιος, μέλος τής παντοδύναμης τριαν­ δρίας τής Ρώμης. Τή σκηνή τής πρώτης τους συνάντησης στήν Αίγυπτο τήν περιγράφει πολύ παραστατικά ό κυνικός Ένόβαρβος στούς φίλους του στή Ρώμη, μιά λύση πού δίνει ό Σαίξπηρ γιά τήν άδυναμία τού χώ­ ρου καί τού σκηνικού οπλισμού τών θεά­ τρων τής έποχής του νά τήν άποδώσουν. Πώς νά παρασταθεΐ ό πλούτος καί ή χλιδή τού περιβάλλοντος τής Κλεοπάτρας; “Επρε­ πε ή ποίηση νά λύσει τό πρόβλημα, νά ορα­ ματιστεί ορίζοντες πλατύτερους, νά κινηθεί σέ τόπους άγνωστους γιά πολλούς. ’Εξάλ­ λου ό σκηνικός διάκοσμος τότε ήταν πολύ άπλός, τά σκηνικά δέν τά θεωρούσαν άπαραίτητα, τό έργο αύτό καθαυτό ένδιέφερε περισσότερο. Τά πρόσωπα πού εμφανίζον­ ταν καί οί άνάλογες περιγραφές έλυναν τό πρόβλημα: «Ποιά χώρα είναι αυτή;» ρωτάει ή Βιόλα στή «Δωδέκατη νύχτα». «Αύτή εί­ ναι ή Ίλλύρια, κυρία» άπαντά ό καπετά­ νιος. “Αλλωστε οί συχνές άλλαγές σκηνικών θά ήταν πρόσθετος λόγος άργοπορίας. Τά έργα συνήθως διαρκοΰσαν πολύ, φθάναν 44

στίς πέντε πράξεις. Μόνο ή τέταρτη πράξη τού «’Αντώνιος καί Κλεοπάτρα» περιλαμ­ βάνει 13 σκηνές. Περισσότερη σημασία εί­ χαν τά κοστούμια. Συχνά τά ρούχα, τών ήθοποιών ήταν ραμμένα μέ άκριβά υφάσμα­ τα, μεταξωτά ή βελούδα. Ό βασιλιάς φο­ ρούσε πανοπλία σέ ώρα μάχης, ένας φύλα­ κας μέ φανάρι άναμμένο στό χέρι παράσταινε ώρα νυχτερινή, καθώς οί παραστάσεις γί­ νονταν μέ τό φώς τής ημέρας. Τρφπέτες καί σαλπίσματα συνόδευαν τήν είσοδο καί έξοδο τών βασιλιάδων μέ τήν άκολουθία τους καί εντυπώσιαζαν τό κοινό άνάλογα. Τίς σκηνικές έλλείψεις τίς συμπλήρωνε ή με­ γάλη ποίηση. Οί παραστάσεις γενικά είχαν ρεαλιστικό χαρακτήρα. Σκηνές βίας καί φό­ νων διαδραματίζονταν επάνω στή σκηνή. Οί μαχαιρωμένοι έπρεπε νά χύνουν αίμα, δπως τό μαρτυρά ό περίφημος λόγος τού Μάρκου ’Αντώνιου στό «’Ιούλιος Καίσαρ»: Κοιτάξτε, έδώ έμπηξε τό σπαθί τον ό Κάσσιος, Δείτε τή σχισμή πού έκανε ό φθονερός Κά­ σκα, Έδώ τον πολναγαπημένον Βρούτον ή μα­ χαιριά, Καί καθώς τραβούσε έξω τό καταραμένο ατσάλι, Δείτε πώς έτρεξε τού Καίσαρα τό αίμα... Μιά άλλη αξιοπρόσεκτη λεπτομέρεια είναι δτι ό θίασος λειτουργούσε μέ ένα σύστημα υπεύθυνου συνεταιρισμού. Ό Σαίξπηρ έπρεπε νά γράφει γιά τόν συνασπισμό όπου άνήκε καί δπως ήταν συγκροτημένος. Δέν μπορούσε νά έπιστρατεύσει ήθοποιούς άπό άλλους συνασπισμούς γιά τούς ρόλους τών έργων του. Συνεπώς οί χαρακτήρες πού δη­ μιουργούσε έπρεπε νά είναι μέσα στόν κύ­ κλο τών δυνατοτήτων τού θιάσου του. Κα­ θώς ώρίμαζαν οί ήθοποιοί πού κάποτε έπαιζαν τό Ρωμαίο, γιά παράδειγμα, ό Σαίξπηρ έπρεπε νά γράψει γι’ αυτούς ρό­ λους δπως ό Όθέλλο, ό Λήαρ ή ό Πρόσπερο. Τούς γυναικείους ρόλους τούς έπαιζαν νεαρά άγόρια, γι’ αύτό βλέπουμε καμιά φο­ ρά γυναίκες στά έργα του νά ντύνονται αν­ δρικά, μέ κάποια δικαιολογία, πάντα, βέ­ βαια. 'Ιστορικές έρευνες μάς πληροφορούν δτι τά περισσότερα έργα πού γράφονταν στήν ελισαβετιανή εποχή συν-γράφονταν μάλλον άπό δύο ή τρεις, καμιά φορά καί ώς πέντε συγγραφείς. Έτσι ή συν-γραφή τού θεατρι­ κού έργου ήταν περισσότερο μιά έπιχείρηση

παρά ένα υψηλό λογοτεχνικό δημιούργημα. Γνωστοί καί άναγνωρισμένοι συγγραφείς συχνά συνεργάζονταν κατ’ αυτό τόν τρόπο. Συνέβαινε όμως ταυτόχρονα νά γράφουν καί έργα μόνοι τους. Φυσικά, τά περισσότε­ ρα άπό αυτά τά έργα δεν έπέζησαν. ’Αντί­ θετα, άρκετά άπό δσα έγραψαν μόνοι τους οί συγγραφείς φτάσαν ώς τά τυπογραφεία, έπειδή οί ίδιοι φρόντισαν γιά τό τύπωμά τους. Στό μεταξύ τά έργα υποβάλλονταν σε άλλαγές καί προποποιήσεις. ’Αλλαγές δια­ πιστώθηκαν καί σέ έργα τού Σαίξπηρ, όπου προστέθηκαν ή άφαιρέθηκαν σκηνές όλόκληρες. Λέγεται δτι οί δύο σκηνές πρός τό τέλος τού έργου στόν «Μάκβεθ», δπου εμ­ φανίζονται πάλι οί μάγισσες, είναι πρόσθε­ τες. Ό ίδιος ό Σαίξπηρ φαίνεται δτι πληρω­ νόταν γιά νά κάνει προσθήκες σέ έργα πού είχαν γράψει άλλοι. Μέσα σ’ αύτό τό κλίμα άναπτύχθηκαν οί συγγραφικές ικανότητες τού Σαίξπηρ, σέ άμεση επαφή μέ θέατρο, ηθοποιούς καί συγ­ γραφείς. Άρχισε παρακολουθώντας καί μι­ μούμενος τούς σύγχρονους συγγραφείς, δμως γρήγορα, μέσα σέ λίγα χρόνια, τούς ξεπέρασε δλους, παίζοντας στό θέατρο καί γράφοντας γιά τό θέατρο. Γεγονός είναι δτι πολύ συχνά δανειζόταν θέματα, δτι γιά τόν «Άμλετ» ωφελήθηκε άπό την «’Ισπανική τραγωδία» τού Κίντ, καί γιά τόν Σάυλωκ άπό τόν «Εβραίο τής Μάλτας» τοϋ Μάρλοου. Τά θέματα δμως πού δανειζόταν τά χειριζόταν δπως ήθελε ό ίδιος. 'Υπάρχουν καί έργα όλότελα δικής του έμπνευσης, δπως: «Οί εύθυμες κυράδες τοϋ Ούίντσορ», τό «Love’s Labour Lost» (’Αγάπης άγώνας άγονος, κατά μετάφραση τοϋ Ά λ. Σολο­ μού), τό «Όνειρο καλοκαιριάτικης νύχτας», «Ή τρικυμία». Μέσα σέ λίγα χρόνια, 1594-1602, κατόρ­ θωσε νά άναπτύξει προσωπικό ύφος, μιά γλώσσα δυνατή καί ευλύγιστη, παραστατι­ κή, ικανή νά χρωματίσει τίς πιό δραματικές, άλλά καί τίς πιό κωμικές σκηνές, καθώς καί σκηνές δυνατού πάθους ή νεανικής τρυφε­ ρότητας, ή σκηνές δόλου καί ώμής βίας, νά μάς δώσει διαλόγους γρήγορους καί ζωη­ ρούς, εύστοχους, μονόλογους γεμάτους βα­ θιά σκέψη ή άξεδιάλυτα νοήματα, σκηνές συναρπαστικού περιεχομένου, άπειρες άνθρώπινες καταστάσεις καί ποικιλίες χαρα­ κτήρων καί τίς συγκρούσεις τους, καί τό αιώνιο παιχνίδι θλίψης καί χαράς. Κάθε έρ­ γο του έχει τή μοναδικότητά του, σχεδόν κανένα δέν θυμίζει άλλο. Ό στίχος του, άλ­ λά καί ό πεζός του λόγος, μέ τόνο καί ρυθμό

Απεικόνιση τοϋ θεάτρου «Σφαίρα», δπον άνέβαιναν τά έργα τον Σαίξπηρ

άνάλογα μέ τήν περίσταση- παράδειγμα οί σκηνές τών μαγισσών μέσα στό «Μάκβεθ». Ή ποίηση συμπλέκεται μέ τήν πρόζα όλότε­ λα φυσικά. Οί μονόλογοι είναι συνήθως γραμμένοι σέ ποιητική μορφή, είτε μέ ομοιοκαταληξία είτε δχι, οί διάλογοι είναι συνήθως πρόζα. Γενικά, ό Σαίξπηρ άφησε στίς έρχόμενες γενεές μιά γλώσσα πολύ πιό πλούσια άπό αυτήν πού βρήκε, έκμεταλλεύθηκε δλες τίς έκφραστικές της δυνατότητες, τόν πλούτο ήχων, χρωμάτων καί παλμού. 'Υπάρχουν στίχοι στό έργο του πού προβλη­ ματίζουν τόν έρμηνευτή, δπως αύτός στό «Μάκβεθ» : Macbeth, I f we should fail Lady Macbeth, We fail πού μπορεί νά έρμηνευθεϊ κατά τρεις τρό­ πους: «Κι άν άποτύχουμε; ’Εμείς νά άποτύχουμε;» ή «Κι άν άποτύχουμε; Άποτύχαμε.» (Τί νά γίνει, θά τό άντιμετωπίσουμε κι αύτό) ή «Άποτύχαμε!» (άπελπισμένα). Μιλώντας γιά τό θεατρικό έργο τού Σαίξ­ πηρ δέν πρέπει νά παραλείψουμε νά άναφερθοϋμε καί στά έκατό περίπου τραγούδια του πού είναι σπαρμένα μέσα στίς κωμωδίες καί τίς τραγωδίες του, τό καθένα βαλμένο ή έμπνευσμένο άνάλογα μέ τήν άτμόσφαιρα τού δλου έργου, ή τής ιδιαίτερης σκηνής, εί­ τε είναι ειδυλλιακή, είτε τραγική, δπως τής Όφηλίας τά άσυνάρτητα ψελλίσματα καί τής Δυσδαιμόνας τό τραγούδι τής ιτιάς πού άκούεται σάν προάγγελος γιά δ,τι θά άκολουθήσει, τού μεθυσμένου ναύτη, ή τού αι­ θέριου Ariel, είτε τού τυμβωρύχου στήν τε­ λευταία πράξη τού «Άμλετ». Μερικά άπό αυτά ίσως δέν τά είχε γράψει ό Σαίξπηρ, παρά ήταν δημοφιλή τραγούδια τής έποχής. Δεμένα μέ τά δρώμενα, τά τραγούδια αύτά προσθέτουν στήν έμφαση τού κειμένου. Ό Σαίξπηρ άγάπησε τόν άνθρωπο, τόν ένιωσε σέ δλες του τίς μορφές βαθύτατα, δέν έμίσησε ούτε τόν πιό άσυνείδητο κα45

κοϋργο ή δολοφόνο. Συμπαθεί τόν Μάκβεθ όταν μετά τόν πρώτο φόνο πού διαπράττει φωνάζει άπελπισμένα: «Μην κοιμάσθε πιά, ό Cawdor, Glamis (νέοι τίτλοι τού Μάκβεθ) σκότωσε τόν ύπνο, γι’ αύτό δε θά κοιμηθεί πιά.» Μάς κάνει νά λυπόμαστε καί την άπάνθρωπη Λαίδη Μάκβεθ, στην άνατριχιαστική σκηνή τής υπνοβασίας της, γιά τήν κατάντια της. Λυπόμαστε καί τόν Σάυλωκ άκόμα, παρ’ δλο πού τόν περιφρονοϋμε, συμπαθούμε ολόκαρδα τόν Άμλετ· μέσα στό άδιέξοδό του. ’Αγαπούσε πολύ καί τή φύση ό Σαίξπηρ καί τραγούδησε μέ πολλή χάρη τίς ομορφιές της. ’Ανεμόβροχα κι άστραπόβροντα, θύελ­ λες καί τρικυμίες, ή οργή τού ουρανού, συμ­ πληρώνουν δραματικές σκηνές, ή μαγεία της καί ή δύναμή της παντού αισθητή. ’Αγα­ πούσε καί τή μουσική. Μουσικά όργανα εμ­ φανίζονται στή σκηνή συχνά, είτε συνοδεύ­ ουν τό τραγούδι είτε όχι. Στό «Δωδέκατη νύχτα» ή αύλαία άνοίγει μ’ αυτά τά λόγια: “Α ν ή μουσική είναι τροφή γιά τόν έρωτα, παίξτε άκόμα, Δώστε μου πολλή μουσική... Άλλωστε σέ όλη τήν ’Αγγλία ή μουσική καί τά τραγούδια ήταν σέ μεγάλη άνθιση τήν έποχή εκείνη. Ή γλώσσα τού Σαίξπηρ δέν δημιουργεί μεγάλα προβλήματα στόν σημερινό άγγλο άναγνώστη, γιατί ή γλώσσα είναι παράδοση γιά κάθε λαό. 0 ί ειδικοί ήθοποιοί τή χειρί­ ζονται άνετα καί όπως άποδίδεται τό κείμε­ νο ό θεατής δέ δυσκολεύεται νά τό καταλά­ βει. Πρόβλημα μεγάλο είναι ή μετάφραση. Πώς νά άποδοθεϊ σέ ξένη γλώσσα ό ρυθμός, οί λεπτεπίλεπτες έννοιες καί άποχρώσεις, ό μουσικός της κραδασμός; Οί Ε. Legouis καί L. Cazamian, στήν ιστορία τους τής αγγλι­ κής λογοτεχνίας, καταδικάζουν κάθε μετα­ φραστή, γιατί δέν είναι δυνατό, λένε, όλη αύτή ή υπέροχη μαγεία τής γλώσσας τού Σαίξπηρ νά μεταδοθεί σέ άλλη γλώσσα. ’Εκείνο πού οί μεταφραστές μπορούν νά δώσουν, επιμένουν, είναι τό μερικό νόημα τής όλης έκφρασης. Στήν Ελλάδα έχουμε δύο εμπνευσμένους καί ευσυνείδητους μεταφραστές τού Σαίξ­ πηρ, τόν Καρθαΐο καί τό Β. Ρώτα, πού δού­ λεψαν μέ όλες τους τίς δυνάμεις γιά νά άποδώσουν δυσκολότατα κείμενα πού θά έφερ­ ναν σέ άπογοήτευση όποιον δοκίμαζε νά τά μεταφράσει. Άθλος ό τεράστιος αυτός μό­ χθος τους, πού βρίσκει όμως δικαίωση γιατί φέρνει στόν Έλληνα, όσο είναι άνθρώπινα 46

δυνατό, τό πολύπλευρο καί πολύπλοκο έργο αύτοϋ τού κορυφαίου Άγγλου, καί πρέπει νά τούς είμαστε διπλά, τριπλά εύγνώμονες γιά τό κατόρθωμά τους, γιατί χάρη σ’ αυ­ τούς τούς ακούραστους εργάτες τού ξένου λόγου τό έλληνικό κοινό παίρνει μιά γεύση άπό ό,τι θά τού ήταν άλλιώς ένα κλειστό βι­ βλίο. Πολύ συντέλεσε καί ό κινηματογράφος στή διάδοση τού έργου τού Σαίξπηρ. Γυρί­ στηκαν ταινίες πολύ μελετημένες, πού εκμε­ ταλλεύτηκαν σοφά τό κείμενο καί τό πλού­ τισαν οπτικά γιά όσους δέν έχουν πλούσια φαντασία. Ή εύκολη μετακίνηση τής κάμε­ ρας άπό ένα πεδίο δράσης σέ άλλο βοήθησε κι αύτή πρός τό άποδοτικότερο. Χάρη στόν κινηματογράφο, είδαμε άρτιες έρμηνεϊες άπό έξέχοντες ήθοποιούς, ειδικευμένους γιά τά έργα τού Σαίξπηρ. Τά έργα τού Σαίξπηρ έχουν έμπνεύσει καί μεγάλους μουσικοσυνθέτες, όπως ό Φ. Μέντελσον-Μπάρτολντυ, πού μέ τήν εξαίρετη σύνθεσή του έρχεται νά συμπληρώσει τό μα­ γευτικό «Όνειρο καλοκαιριάτικης νύχτας». Ό Μπερλιόζ καί ό Προκόφιεφ συγκινήθηκαν ιδιαίτερα άπό τό «Ρωμαίος καί Ίουλιέτα». Μέ μιά μουσική σύνθεάη πού είναι τό έρ­ γο του «Ή τρικυμία» άποφασίζει νά κλείσει τόν κύκλο τής συγγραφικής του δράσης ό Σαίξπηρ. Μεγάλη άπόφαση, καί μέ πόση ηρεμία τή δέχεται: Τά γλέντια μας τώρα τελειώνουν, οί θεατρί­ νοι μας αυτοί "Οπως σάς έχω πει, είναι όλοι πνεύματα, καί Σβήνουν μές στόν άέρα, τόν λεπτό άέρα.... ............ Είμαστε άπό τό ίδιο υλικό πού καί τά όνειρα είναι καμωμένα, κι ή σύν­ τομη ζωή μας

Μάριος Βύρων Ραΐζης

Τζών Μίλτον Ό Τζών Μίλτον, ό μεγαλύτερος άγγλος ποιητής μετά τόν Σαίξπηρ, γεννήθηκε στό Λονδίνο τό 1608. Ό πατέρας του, ένας αρκετά μορφωμένος καί μουσικόφιλος συμβολαιογράφος, ένθάρρυνε τήν κλίση τού παιδιού του γιά μόρφωση. Μετά από έγκύκλιες σπουδές στό σχολείο τού αγίου Παύλου, δπου έμαθε τέλεια αρχαία έλληνικά καί λατινικά, ό νεαρός συνέχισε τίς σπουδές του στό κολέγιο τού Χριστού* στό Καίμπριτζ, καί πήρε τά πτυχία Β.Α. (1629) καί Μ.Α. (1632) στά κλασικά γράμματα. Ό μελετηρός νέος έξακολούθησε εντατική προσωπική μελέτη στό εξοχικό σπίτι τών γονιών του, στό Χόρτον τού Buckinghamshi­ re, διαβάζοντας τόμους όλων τών τότε γνω­ στών έπιστημών καί τελειοποιώντας τίς γνώσεις του στίς ευρωπαϊκές γλώσσες καί τά εβραϊκά. Ή πολυμάθεια καί γλωσσομά­ θεια υπήρξαν καταλυτικοί παράγοντες στή μετέπειτα έξέλιξη τοΰ νεαρού άνθρωπιστή, πού άρνήθηκε τήν εύκολη λύση νά γίνει διαμαίρτυρόμένος κληρικός καί προτίμησε ν’ άφιερώσει τίς πνευματικές του δυνάμεις καί γνώσεις στή λογοτεχνία καί άρθρογραφία. Γιά νά ολοκληρώσει τή μόρφωσή του ό Μίλτον ταξίδεψε στήν Ευρώπη (1638-39), σκοπεύοντας νά φτάσει καί στήν Ελλάδα, πού όμως δέν τό κατάφερε. Στή Φλωρεντία συναντήθηκε μέ τόν Γαλιλαίο, καί σ’ άλλα μέρη μέ διάφορους σοφούς σέ πολλούς κλά­ δους. Οί πολιτικές ταραχές στήν πατρίδα του τόν άνάγκασαν νά επισπεύσει τήν έπιστροφή του. Ή τεράστια μόρφωση καί τό ζωηρό του ενδιαφέρον γιά τά κοινά έστρεψαν τόν Μίλ­ τον πρός τίς έντονες πολιτικές, θρησκευτι­ κές καί κοινωνικές διαμάχες τής εποχής του, παίρνοντας σαφή θέση ενάντια σέ κα­ θιερωμένους καί κατεστημένους θεσμούς. Έτσι, στήν πολιτική έγινε ένθερμος άντιμοναρχικός, στή θρησκεία πουριτανός καί άντίπαλος τής Επισκοπικής (Άγγλικανικής) Εκκλησίας, ενώ στήν παιδεία ζητούσε ριζι­ κό έκσυγχρονισμό μέ τήν εισαγωγή τών θε­ τικών έπιστημών καί τών προσφάτων άνάκαλύψεων στά εκπαιδευτικά προγράμματα. ’Ανάμεσα στά πολυάριθμα φυλλάδια πού

δημοσίευσε, άγγλικά ή λατινικά, γιά νά προπαγανδίσει τίς ιδέες του, πρώτο ήταν τό Περί μεταρρυθμίσεως σχετικά μέ τήν έκκλησιαστικήν πειθαρχίαν στήν ’Αγγλίαν (Of Reformation Touching Church-Discipline in England), τό 1641, πού τό άκολούθησαν πολλά άντιεπισκοπικά άρθρα. Οι πολιτικές του πεποιθήσεις φαίνονται καθαρά στό άντιβασιλικό Ή θητεία τών βασιλέων καί δι­ καστικών (The Tenure of Kings and Magi­ strates), 1649, οί έκπαιδευτικές του στό Περί έκπαιόεύσεως (Of Education), 1644, όπου συνηγορεί γιά τήν παιδαγωγική άξία τών ανθρωπιστικών σπουδών. Ή άποτυχία τού πρώτου γάμου του τόν παρότρυνε νά γράψει μιά σειρά κοινωνιολογικών μελετών υπέρ τού διαζυγίου. Οί' τολμηρές, γιά τήν εποχή, ιδέες του τόν έφεραν άντιμέτωπο μέ τό κοινοβούλιο. Έτσι έγραψε τά Άρεοπαγιτικά (Areopagitica), 1644, υποστηρίζοντας τήν ελευθερία τού λόγου. Στά λατινικά έγραψε πολλά δοκίμια δικαιολογώντας τόν άποκεφαλισμό τού βασιλιά Καρόλου Α' από τό «δικτάτορα» Κρόμγουελ πού τόν εί­ χε προσλάβει από τό 1649 διπλωματικό του γραμματέα (Latin Secretary) -γιά νά καθη­ συχάσει τίς διάφορες ευρωπαϊκές αύλές πού είχαν σοκαριστεΐ άπό τή βασιλοκτονία, πού γιά τόν Μίλτον καί τούς πουριτανούς ήταν σωστή «τυραννοκτονία». Ή άρθρογραφία αύτή τοΰ ποιητή συνεχί­ στηκε σχεδόν ως τό τέλος τού βίου του. Τό τελευταίο δοκίμιό του ήταν άποκλειστικά θεολογικό, καί κυκλοφόρησε τό 1673. Τό τε­ λευταίο πολιτικό του άρθρο, Γιά μιά έλεύθερη κοινοπολιτεία (For a Free Common­ 47

wealth), κυκλοφόρησε συμπτωματικά τό 1660, τή χρονιά τής παλινόρθωσης τού μο­ νάρχη Καρόλου Β'. Τότε φυλακίστηκε γιά λίγο ό Μίλτον άπό τούς εξοργισμένους βασιλόφρονες, πού έδήμευσαν τήν περιουσία του. Ή μεσολάβηση όμως τών φίλων καί θαυμαστών του στό νέο μονάρχη τού έσωσε τη ζωή. 'Ο Μίλτον δέν έχάρηκε ήσυχη οικογενεια­ κή ευτυχία. Ό πρώτος γάμος του, μέ τή Ma­ ry Powell (1642-52), διακόπηκε πρώτα άπό τήν άποστασία της, καί ύστερα άπό τόν πρώιμο θάνατό της, άφοϋ τό ζεύγος άπόκτησε τρεις κόρες. Τό 1656 ξαναπαντρεύτη­ κε, άλλά πέθανε καί ή νέα σύζυγός του, Katharine Woodcock, χό 1658 σέ γέννα. Ό τρίτος γάμος του, μέ τήν Elizabeth Minshull, έγινε τό 1663, ενώ ό γερασμένος Μίλτον ήταν ήδη τυφλός, φτωχός καί νικημένος στούς πολιτικούς καί έκκλησιαστικούς του άγώνες. Τά βάσανα αυτά όμως δέν τόν έμπόδισαν νά έμπνευστεΐ καί νά συνθέσει τό περίφημο άριστούργημα Ό χαμένος παρά­ δεισος (Paradise Lost) καί άλλα σημαντικά καί μακροσκελή έργα, πού τά υπαγόρευε σέ γραφείς. Ό θάνατός του προήλθε άπό επι­ πλοκές τής ποδάγρας πού τόν είχε ταλαιπω­ ρήσει (1674). Οί πολιτικές καί κοινωνικές δραστηριό­ τητες άπασχόλησαν τόν Μίλτον κυρίως στη μεσαία άπό τίς τρεις φάσεις τής δημιουργι­ κής του ζωής. Ή πρώτη φθάνει μέχρι τήν εποχή τού έκπαιδευτικού του ταξιδιού στήν Ευρώπη, ενώ ή τρίτη καί τελευταία άρχίζει λίγο μετά τήν παλινόρθωση τής μοναρχίας (1660). Ά π ό τά σχολικά καί φοιτητικά του χρόνια ό Μίλτον άρχισε νά συνθέτει ποιητι­ κές άσκήσεις στά λατινικά καί τά άγγλικά καί νά κάνει έμμετρες μεταφράσεις ή άπομιμήσεις. Αργότερα έγραψε, μέ άρκετή έπιτυχία, ποιήματα -καί στά ιταλικά καί τά άρχαϊα ελληνικά, επηρεασμένος κυρίως άπό κλασικά, ιταλικά καί άλλα ευρωπαϊκά ύποδείγματα καί έμπνεόμενος άπό διάφορα πε­ ριστατικά. Τό πρώτο άξιόλογο ποίημά του, «Στό πρωί τής γέννησης τού Χριστού» (On the Morning of Christ’s Nativity), 1629, είναι γραμμένο σέ μορφή καί ύφος μπαρόκ. Αξιοσημείωτα είναι επίσης τά ιταλικού τύ­ που σονέτα, όπως «Στον Σαίξπηρ», καί τά συντροφικά καί πολύστιχα ποιήματα, «Ό εύθυμος» καί « Ό σκεπτικός», μέ τούς ιταλι­ κούς τους τίτλους L’Allegro καί II Penseroso, πού συνέθεσε τό 1631. Ό δραματικής μορφής «Κώμος» (Comus), τού ελισαβετια­ 48

νού είδους masque, γράφτηκε γιά παρου­ σίαση μέ μουσική καί χορό στόν πύργο Λάντλοου τό 1634. Τό μεγάλο αύτό έργο δείχνει τήν τεχνική μαεστρία τού νεαρού ποιητή στίς λεπτομέρειες τής στιχουργίας καί σύν­ θεσης τής μορφής, καθώς καί τήν προσήλω­ σή του στόν πλατωνικό ιδεαλισμό καί τήν αυστηρή χριστιανική ήθική. Αποκορύφωμα τής πρώτης δημιουργικής του περιόδου εί­ ναι ή ποιμενική έλεγεία «Λυκίδας» (Lycidas), πού συνέθεσε τό 1637 γιά τό θάνατο σέ ναυάγιο του πρώην συμφοιτητή του καί νεαρού ιερέα, Edward King. Πρόκειται γιά υπέροχο δείγμα εναρμόνισης κλασικών ελε­ γειακών μοτίβων καί στοιχείων μέ τό χρι­ στιανικό ήθος τών καιρών καί μέ τίς προσω­ πικές πνευματικές καί καλλιτεχνικές άνησυχίες τού ποιητή. Γενικά, τά πολλά λυρικά ποιήματα πού έγραψε ό Μίλτον στή ζωή του (έλεγεϊες, ύμνοι, ψαλμοί, σονέτα, τραγούδια καί άφιερώματα) διακρίνονται άπό τή σημαντική δεξιοτεχνία του στή χρήση παραδοσιακών, άλλά καί συγχρόνων του, ατροφικών μορ­ φών καί μέτρων, άπό τήν προτίμησή του γιά μιά καλλιεργημένη, έκλεπτυσμένη γλώσσα, άπό τίς πολλές άναφορές σέ κλασικά καί νεότερα πολιτιστικά στοιχεία, καί τήν έντε­ χνη άλλά μετρημένη προβολή τών προσωπι­ κών βιωμάτων καί αισθημάτων τού δη­ μιουργού τους. Τό άτομικό, ή αύτοβιογραφικό, στοιχείο έχει έπισημανθεϊ άπό σοβαρούς κριτικούς στό βαθμό τής έκφρασης τών συναισθημά­ των σ’ όλα τά λογοτεχνικά, άλλά καί κοινω­ νικά, κείμενά του. Τό άγωνιστικό του πνεύ­ μα καί ψυχικό σθένος, καθώς καί ή βαθμι­ αία τύφλωσή του, τόν έκαναν νά ταυτισθεί ψυχικά μέ τόν πρωταγωνιστή τού δράματός του Ο Σαμψών Αγωνιστής. Ή εσωτερική του άνάγκη νά προσφέρει μιά νέα ερμηνεία στή σχέση θεού καί άνθρώπου καί νά δι­ καιολογήσει τήν άνθρώπινη μοίρα, τού έδω­ σε τή δύναμη καί τή δημιουργική ένέργεια νά πραγματοποιήσει τό μεγάλο του χριστια­ νικό έπος. Στόν Χαμένο παράδεισο ό Ά δάμ (ό προπάτορας καί άντιπρόσωπος τού άν­ θρώπου) άντιμετωπίζει μέ θάρρος τίς άντιξοότητες καί συνέπειες τού τραγικού σφάλ­ ματος πού διέπραξε μέ τή συμβία του. Σύμ­ φωνα μέ τίς θεολόγικές δοξασίες τού Μίλ­ τον, ή άμαρτία τών πρωτοπλάστων συμβόλι­ ζε τά όρια τής έλευθερίας τους νά σκέπτον­ ται καί νά πράττουν σύμφωνα μέ τίς ψυχι­ κές καί φυσικές τους δυνατότητες. Ή στωική καί έντιμη παραδοχή τής ενοχής τους, ή

ειλικρινής μετάνοια καί ή θέλησή τους νά υποταχθούν στους θεϊκούς νόμους, γιά τόν Μίλτον άποτελούσαν ήρωικό παράδειγμα τής άντιμετώπισης τού αγώνα τής ζωής. Ό χαμένος παράδεισος πρωτοβγήκε τό 1667. Στήν άναθεωρημένη, τελική μορφή του (έκδοση 1674) άποτελεϊται άπό δώδεκα βιβλία (ραψωδίες) μέ πάνω άπό 10.000 στί­ χους, σέ ιαμβικό πεντάμετρο χωρίς ομοιο­ καταληξία (blank verce). Ή γλώσσα είναι κατάλληλα προσαρμοσμένη στό ύψος τού θέματος -«νά δικαιώσει τή συμπεριφορά τού Θεού πρός τούς άνθρώπους»- μέ τή χρήση λατινογενούς (λογίου) λεξιλογίου καί άρχαίξουσας ή κλασικίζουσας σύνταξης. Τό ύφος χαρακτηρίζεται άπό πλούτο σχημάτων λόγου, περιγραφικών επιθέτων καί άλληγορικών ή είκονογραφικών άναπαραστάσεων τών άφηρημένων έννοιών. Μερικοί μελετητές παραπονέθηκαν γιά τή δυσκολία κατανόησης τών δογματικών καί φιλοσοφικών εδαφίων πού έναλλάσσονται μέ τά άπλούστερα περιγραφικά, ή τίς ύπέροχες δημηγορίες τών διαφόρων χαρακτή­ ρων του, πού, φυσικά, παρουσιάζουν μεγα­ λύτερο δραματικό ένδιαφέρον. Δέν θά ήταν δμως δυνατόν ό Μίλτον νά επιτύχει στό σκοπό του -νά σχηματοποιήσει μιά νέα χρι­ στιανική θεολογία καί κοσμοθεωρία- χωρίς τήν προσφυγή στή λεπτομερή διατύπωση καί σχολαστική δικαιολόγησή τους, σ άνάλογα εξευγενισμένη (όχι καθομιλουμένη) γλώσσα. Αυτή ήταν άλλωστε καί ή ρητορική αισθητική τής έποχής του. Ήρωας τού έπους δέν είναι ό Σατανάς, όπως νόμισαν οί Dryden, Blake, Shelley καί άλλοι, ιδίως ρομαντικοί, καλλιτέχνες πού έντυπωσιάστηκαν άπό τή θαυμαστή ένέργεια καί ηρωική άποφασιστικότητα τού άρχιδαίμονα, ιδιαίτερα στίς δυό πρώτες ρα­ ψωδίες τού έπους. Ήρωάς του δέν είναι ού­ τε ό μαχητικός καί θριαμβευτής Χριστός, ούτε ό παντογνώστης καί παντοδύναμος Θεός. Καί οί δύο τους ύφίστανται καί ενεργούν πέρα καί πάνω άπό κάθε άνθρώπινο όριο. Πρωταγωνιστής τού Χαμένου παραδείσου είναι, όπως είδαμε, ό Άδάμ, πού, μετά άπό τό σφάλμα του, ανυψώνεται στή συνείδηση τού άναγνώστη μέ τή σωστή διαγωγή του, μέσα στά πλαίσια τών δυνατο­ τήτων τής άνθρώπινης φύσης του. Μοντέλα τού έργου είναι τά έπη τού 'Ομήρου καί τού Βιργίλιου, κατά κύριο λό­ γο, άλλά καί ή Θεία κωμωδία τού Δάντη, Ή Νεραϊδοβασίλισσα τού Σπένσερ, καί άλ­ λα λογοτεχνήματα. Ή υπόθεση προέρχεται,

Τζών Μίλτον

φυσικά, άπό τή Βίβλο, πού ό Μίλτον τήν εί­ χε άπομνημονεύσει. "Ολες οί ιστορικές, φι­ λοσοφικές, έπιστημονικές καί θεολογικές (όλων τών δογμάτων) πραγματείες πού εί­ χαν δημοσιευθεϊ μέχρι τότε, σ’ όλες σχεδόν τίς γνωστές γλώσσες, έχουν έπίσης συνει­ σφέρει σημαντικές ή μικρές λεπτομέρειες, πού ό σοφός Μίλτον ενσωμάτωσε σέ διάφο­ ρα μέρη τού έπους του γιά νά δώσει μιά σφαιρική, άν καί βέβαια συνοπτική, εικόνα τής εγκυκλοπαιδικής παντογνωσίας του. Ή δομή τού Χαμένου παραδείσου συν­ δυάζει μέ εξαιρετική δεξιοτεχνία τήν επική άρχιτεκτονική τής ’Οδύσσειας καί τής Ίλιάόας, όπως τήν είχε έντεχνα άπομιμηθεϊ ή ΑΙνειάόα. 'Υπάρχουν, δηλαδή, μέρη πού είναι «άναλογίες» τής 5Οδύσσειας, άλλα τής Ίλιάδας καί άλλα τής πιό σύνθετης Αίνειάδας. Τά δώδεκα βιβλία τού έπους άποτελούν ημιαυτόνομες ένότητες άνά τρία. Συγ­ κεκριμένα, τά τρία πρώτα αρχίζουν τήν ιστορία στή «μέση» της, in medias res, σύμ­ φωνα μέ τήν ποιητική τού Όράτιου, μέ τή δραματική έμφάνιση τού Σατανά καί τών δαιμόνων του (πρώην άγγέλων) στή θεμελίωση τής κόλασης στή γή, καί τήν αντίστοι­ χη παρουσία τού Θεού καί τού Χριστού στόν ουρανό, μέ τή δήλωση τών σκοπών τών δύο άντιμαχομένων ομάδων, δηλαδή μέ τή διατύπωση τού γενικού θέματος, όπως γίνε­ ται σ’ όλα τά κλασικά έπη. Τά βιβλία IV έως VI παρουσιάζουν τήν είσοδο τού Σατα­ νά στόν παράδεισο καί, μέ άναδρομή στό παρελθόν, τό πώς είχε γίνει στόν ουρανό ή κολοσσιαία σύγκρουση τών λεγεώνων του μέ τίς στρατιές τών αρχάγγελων τού Χρι­ στού, πώς έγινε ή ήττα τους καί ή «άπύθμε49

νη πτώση» τους στή γή. Τά βιβλία VII έως IX περιγράφουν τή δημιουργία, έξηγοϋν προβλήματα σχετικά με την κατανόησή της, καί παρουσιάζουν ξανά τό Σατανά πού ει­ σχωρεί στόν παράδεισο γιά νά διαφθείρει τήν Εΰα καί τόν Ά δάμ με τόν καρπό τού δέντρου τής γνώσης. Τά τρία τελευταία πε­ ριγράφουν τίς συνέπειες τής άποπλάνησης τών πρωτοπλάστων, δηλαδή τή γέννηση τής αμαρτίας καί τοΰ θανάτου, τή μεσολάβηση τού Χριστού στόν πατέρα του γιά τή δυνα­ τότητα μελλοντικής σωτηρίας τους, καί τήν άποπομπή τους άπό τήν Έδέμ άπό τόν άρχάγγελο Μιχαήλ, άφού πρώτα τούς εξιστο­ ρεί τήν πορεία τής άνθρωπότητας (σύμφωνα μέ τή Βίβλο) καί προφητεύει τή δευτέρα πα­ ρουσία τοΰ Χριστού μέ τή ζωογόνο ελπίδα τής τελικής τους άπολύτρωσης άπό τά έπακόλουθα τής άμαρτίας. Ό Ά δάμ καί ή Εύα, μετανοημένοι καί αποφασισμένοι νά δεχτούν τίς εύθύνες τους, δέχονται τά λόγια αυτά μέ άνακούφιση καί ψυχική γαλήνη. Τό έπος, όπως βλέπει κανείς, έχει κάθε είδους τεχνικές καί ύφολογικές άναλογίες μέ τά αρχαία έπη. 'Υπάρχουν καί πολλών άλλων ειδών εσωτερικές δομικές άντιστοιχίες πού ισορροπούν καί διέπουν τή μορφή. Π.χ. , οί περιπέτειες τού Σατανά (Ι-ΙΙΙ) προ­ διαγράφουν κάπως τίς περιπέτειες τής άν­ θρωπότητας (Χ-ΧΙΙ). Τό συμβούλιο τών δαιμόνων στό πανδαιμόνιο καί λίγο πρίν (II) άντιστοιχεϊ μέ τό θεϊκό συμβούλιο στόν ουρανό (III). Ή άγια τριάδα άναλογεϊ μέ τή διαβολική τριάδα (Σατανάς, άμαρτία καί θάνατος). Αρκετοί έπίσης άπό τούς χαρα­ κτήρες (άγγελους καί δαίμονες) έχουν άντιστοιχίες ρόλων, πολλά δέ συμβάντα άποτελούν συστήματα τύπου «θέση-άντίθεση», ή άμοιβαίας συμπλήρωσης. "Οπως καί ό 'Όμηρος, ό Μίλτον παρουσιάζει τό άφήγημά του σάν θεόπνευστο, καί άπευθύνεται στήν ουράνια μούσα, τό άγιο Πνεύμα κ.τ.τ., γιά τή βοήθειά τους νά έκτελέσει τόν ύψηλό του προορισμό. Σημαντικά κατώτερο στήν ποιότητα τής έκφρασης, τόν πλούτο τής φαντασίας καί τήν πρωτοτυπία τής δομής καί τών ιδεών εί­ ναι τό πολύ συντομότερο «συντροφικό» έπος, ‘Ο ανακτηθείς παράδεισος (Paradise Regained), πού ό Μίλτον έδημοσίευσε τό 1671. Στά τέσσερα βιβλία (ραψωδίες) του ό ποιητής δραματοποιεϊ τό θέμα τοΰ πειρα­ σμού, πού αυτή τή φορά ό Σατανάς προσφέ­ ρει στό Χριστό. Μέ κάθε είδους ρητορικές έξάρσεις καί τεχνάσματα, ό Πονηρός προ­ τρέπει τό Σωτήρα ν’ άπαρνηθεΐ τή θεία φύ­ 50

ση καί τό ρόλο του, γιά ν’ άπολαύσει τά υλι­ κά καί άλλα άγαθά -άπόλυτη επιτυχία καί ευδαιμονία- σέ μιά αιώνια ύπαρξή του στή γή. Τό ανθρώπινο γένος παρουσιάζεται άνάξιο τής συμπόνιας καί τών θυσιών του. Ό ’Ιησούς Ακούει τά πάντα μέ ηρεμία, άντιλέγει χωρίς πολλή πρωτοτυπία ή δυναμι­ σμό, καί γυρίζει ανεπηρέαστος στήν Πανα­ γία. Καί εδώ παρατηρεί ό άναγνώστης μιά άλληγορική αναφορά ατούς πειρασμούς πού δοκίμασε ό ίδιος ό Μίλτον στήν άγωνιώδη ζωή του καί τή συνεχή πάλη νά διαλέξει τό «αγαθό» καί ν’ άντισταθεϊ στό «πονηρό». Ή πάλη αυτή, δπως καί τό. δράμα Άδάμ καί Εύας, είναι, φυσικά, «μεταφορές» γιά τόν άγώνα τού κάθε άνθρώπού. Τήν ίδια χρονιά (1671) ό Μίλτον έκυκλοφόρησε καί τή σπουδαία κλασική του τρα­ γωδία Ό Σαμψών άγωνιστής (Samson Agonistes). ’Εδώ ή λέξη «άγωνιστής» φαίνεται νά έχει τό νόημα τού άγαθού άθλητή πού άγωνίζεται γιά κάτι τό ηθικά ανώτερο. ’Ίσως δμως έχει καί τήν έννοια τού ειδικού δρου στή θεατρική ορολογία, δηλαδή τού κύριου ηρώα στό σχήμα «πρωταγωνιστήςάνταγωνιστής» στή δραματική σύγκρουση πού καταλήγει σέ τραγωδία καί κάθαρση. Ή υπόθεση είναι καί έδώ παρμένη άπό τή Βίβλο, ενώ τά λογοτεχνικά υποδείγματα εί­ ναι ό Προμηθέας Δέσμώτης τού Αισχύλου καί ό ΟΙδίπονς επί Κολιυνώ τοΰ Σοφοκλή. Ή δομή του βασίζεται στό έξυπνο μοτίβο «πειρασμός-ύπερνίκηση πειρασμού», πού ό Μίλτον έγνώριζε καί άπό τήν ιστορία τού Ίώβ. Τό ίδιο μοτίβο διέπει τή δομή καί τή δραματική λειτουργία τής τραγωδίας τού Αισχύλου, δπου ό άκαμπτος Προμηθέας αν­ τιμετωπίζει μέ έπιτυχίά τούς θετικούς ή αρ­ νητικούς «πειρασμούς» πού τού προσφέ­ ρουν ό Χορός, ό ’Ωκεανός, ή Ίώ , ό Ερμής, καί Αποφεύγει τόν ήθικά ταπεινωτικό συμ­ βιβασμό μέ τό Δία. Τά πρόσωπα τού Σαμψών άγωνιστή είναι λίγα: Σαμψών, Δαλιδά, Μανοά, Χαραφά, άξιωματούχος, αγγελιοφόρος καί χορός Δαναϊτών. Ή πλοκή του είναι άπλή. Στήν άρχή ό Ισραηλίτης ήρωας -τώρα τυφλός καί ταπεινωμένος στά δεσμά τών βαρβάρων Φιλισταίων- είναι απελπισμένος. 'Ο χορός τού συμπαραστέκεται δπως μπορεί, ενώ ό πατέ­ ρας του (Μανοά) υπόσχεται νά κάνει τό πάν γιά τήν άπελευθέρωσή του. Ή Δαλιδά προσπαθεί νά τόν δελεάσει μέ τίς μελλοντι­ κές χαρές τού σέξ; Ό Χαραφά τόν προκαλεΐ μέ τή φυσική του δύναμη. Τέλος, ό άξιωμα­ τούχος τόν προστάζει νά πάει καί νά δια-

σκεδάσει τούς Φιλισταίους πού γιορτάζουν. Ό Σαμψών άντιστέκεται σ’ δλους αυτούς τούς «πειρασμούς», άλλά, καθώς αισθάνε­ ται ενδόμυχα τή θεϊκή χάρη νά τού επιστρέ­ φει την υπερφυσική του δύναμη, δέχεται ν’ άκολουθήσει τόν φιλισταίο έχθρό του στό ξεφάντωμα. Στό μεταξύ, γυρίζει ό Μανοά με καλά νέα γιά τό γιό του -ή τραγική ει­ ρωνεία- άλλά μαθαίνει σύντομα άπό τόν άγγελιοφόρο ότι ό Σαμψών κατέστρεψε τούς Φιλισταίους καί τόν εαυτό του σε μιά πράξη δικαίωσης καί διατράνωσης τής πί­ στης του στό θεό τού ’Ισραήλ. Τό δράμα αυτό σέ 1758 ιαμβικά πεντάμε­ τρα είναι ή πιό προσεχτική καί έπιτυχημένη απομίμηση άρχαίας ελληνικής τραγωδίας στή γλώσσα τού Σαίξπηρ. 'Ο Μίλτον δέν τήν προόριζε γιά παράσταση σέ θέατρο, γιατί τή θεωρούσε closet drama, δηλαδή έρ­ γο γιά άνάγνωση. Νεότεροι ειδικοί όμως έχουν δείξει ότι Ό Σαμψών άγωνιστής δέν στερείται θεατρικών, σκηνικών άρετών σάν δράμα. 'Ο Μίλτον, όπως βλέπει ό άναγνώστης, συνέθεσε ποιήματα καί στά τρία είδη: λυρι­ κό, δραματικό, έπικό. Στό δράμα δέν έφτα­ σε τό μεγαλείο τού Σαίξπηρ καί των πολλών άλλων δραματικών ποιητών τής ’Αναγέννη­ σης καί τής έποχής του. Στά λυρικά είδη όμως τό έπίτευγμά του είναι πολύ κοντά σέ ό,τι καλύτερο έχει νά δείξει ή άγγλική ’Αναγέννηση καί ό 17ος αιώνας. Στό έπος παραμένει μοναδικός καί άπαράμιλλος στήν ποιητική παράδοση τής χώρας του. Δίκαια λοιπόν οί συγκριτικοί φιλόλογοι τόν κατα­ τάσσουν στή χορεία τών πέντε μεγάλων έπικών ποιητών τού κόσμου, παρέα μέ τούς "Ομηρο, Βιργίλιο, Δάντη καί Καμόενς. Λίγοι λογοτέχνες έχουν συνδυάσει μέ τό­ ση έπιτυχία τή λατρεία τής μούσας μέ τή δράση γιά τό κοινό καλό τών συμπολιτών τους -pro bono publico- σέ ώρες κοσμοϊστορικής κρίσης, όπως κατόρθωσε ό Τζών Μίλ­ τον. Καί σάν πολίτης καί σάν συγγραφέας ό Μίλτον έκανε πάντοτε τό καθήκον του μέ άκεραιότητα. Πολλοί συμπατριώτες του ποιητές καί λόγιοι συνέθεσαν ώραϊα έργα γιά τό θάρρος, τήν πίστη, τήν τιμιότητα, τό ταλέντο, τό παράδειγμα τού «τυφλού ραψω­ δού τής Άλβιόνας».

ΙΛ Υ ΙΙ0 1 ) Κ0ΥΚΙ1ΚΙ

ΜΙΚΡΗ ΑΠΟΚΑΛΥΨΗ απο την Πολωνία ένα μεγάλο μυθιστόρημα πριν απο τη σιωπή. Το αριστούργημα μιας ανατρεπτικής λογοτεχνίας. Δ ιεθνές βραβείο Mondeilo 1981

δεληθανασης Μαυρομιχάλη 93Α - ΑΘΗΝΑ, τηλ. 3234 270

ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΙΚΟ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙ ΜΟΥΣΕΙΟΥ ΦΑΛΤΑΙΤΣ Σταμπωτά Κεραμεικά Κοσμήματα μ έ πηλό Χαρακτικά Σχέδια κεντημάτων Χαρ. Τρικούπη 75 τηλ. 3605463 51

Μάριος Βύρων Ραΐζης

Τζόναθαν Σουίφτ Ό Τζόναθαν Σουίφτ (1667-1745) γεννήθηκε στό Δουβλίνο άπό αγγλους διαμαρτυρομένους γονείς. ’Ορφανός άπό μικρός, μορφώθηκε με τή βοήθεια ενός θείου του στό σχολείο Κίλκεννυ καί στό γνωστό πανεπιστημιακό κολέγιο τής 'Αγίας Τριά­ δας τού Δουβλίνου. Τά πολιτικά γεγονότα καί ή εισβολή τού βασιλιά Ιακώβου Β ' στήν Ιρλανδία άνάγκασαν τόν Σουίφτ νά καταφύγει στήν Αγγλία, δπου μπήκε γιά δέκα χρόνια στήν υπηρεσία τοϋ συγγενούς του σέρ Ούίλλιαμ Τέμπλ, συντα­ ξιούχου διπλωμάτη, πού ήταν εύγενέστατος καί καλλιεργημένος άνθρωπος. Τή δεκαετία αυτή, 1689-1699, ό νεαρός Τζό­ ναθαν συμπλήρωσε τή μόρφωσή του με προ­ σωπική μελέτη, άντιλήφθηκε ότι είχε λογο­ τεχνικό ταλέντο καί κλίση στή σάτιρα καί, μή έχοντας άλλη διέξοδο, δέχθηκε άπρόθυμα νά χειροτονηθεί ιερέας στήν άγγλικανική εκκλησία. Οί πρώτες του σάτιρες, Μιά ιστο­ ρία ένός κάδον (A Tale of a Tub) καί Ή μάχη των βιβλίων (The Battle of the Books), πού γράφτηκαν στήν Α γγλία τότε καί πρωτοδημοσιεύτηκαν τό 1704, είχαν γιά στόχους τους τίς καταχρήσεις καί τή διαφθορά στή θρησκεία καί στή μόρφωση. "Οταν ό Σουίφτ γύρισε τελικά στήν Ιρλανδία, σάν προσωπι­ κός ιερέας τού άρχιδικαστή κόμητα τοϋ Μπέρκλεϋ, τό 1699, είχε σαφή άντίληψη των πνευματικών του προσόντων καί ικανοτή­ των. Στό άνετο σπιτικό τοϋ Τέμπλ, στό Μούρ Πάρκ τοϋ Σάρρυ, ό Σουίφτ γνώρισε τή μόνη γυναίκα πού έπαιξε σπουδαίο ρόλο στή ζωή του, τήν Έστερ Τζόνσον, κόρη τού επιστά­ τη τοϋ Τέμπλ. Παιδαγωγός καί σύντροφος τής νεαρής Έστερ, ό Σουίφτ σιγά σιγά συν­ δέθηκε μαζί της πνευματικά καί συναισθη­ ματικά γιά πολλά χρόνια, άν καί δέν φαίνε­ ται ν’ αληθεύει δτι -πολύ άργότερα, στό Δουβλίνο, δπου είχε μετοικήσει καί ή κοπέ­ λα- είχαν τελέσει τό γάμο τους μυστικά. Στή νέα αύτή, πού τήν άποκαλούσε μέ τή λατινι­ κή λέξη Στέλλα (άστρο), ό Σουίφτ αφιέρωσε άρκετά ειδικά γραμμένα ποιήματά του κα­ θώς καί τό δίτομο 'Ημερολόγιο στή Στέλλα (Journal to Stella), μιά σειρά επιστολών του πρός τήν "Εστερ, πού κυκλοφόρησε σάν βι­ βλίο μετά τό θάνατό του, τό 1766. Ή γυναί­ 52

κα αύτή, πού δέν υπήρξε όμορφη ή κομψή ή κοσμική, άποτελεϊ τό μεγάλο αίνιγμα τής αι­ σθηματικής ζωής του. Μιά άλλη, πολύ νεό­ τερη κόρη, ή Χέστερ Βανούμερυ (Hester Vanhomrigh), τόν ερωτεύτηκε μέ πάθος. ’Αλλά οί συναισθηματικές της έκρήξεις καί εκμυστηρεύσεις δέν κατάφεραν νά άποξενώσουν τόν Σουίφτ άπό τή Στέλλα. Στό ποίημά του Ό Καντένονς καί ή Βανέσσα (Cadenus and Vanessa) ό Σουίφτ έδωσε μιά σχεδόν άλληγορική, άποπροσωποποιημένη, ιδέα τής σχέσης του μέ τή νεαρή Βανούμερυ. Ό Σουίφτ μέ τό χαρακτήρα του κέρδισε τήν ισόβια φιλία καί άφοσίωση πολλών προσωπικοτήτων. Οί συγγραφείς Άλεξάντερ Πόουπ, Τζόζεφ ’Άντισσον, Τζών Γκέυ, Μάθιου Πράιορ, ό Δρ. ’Άρμπουθνοτ, οί πολιτικοί Όξφορντ καί Μπόλινμπροουκ, στήν ’Αγγλία, καθώς καί πολλοί διανοούμε­ νοι στήν ’Ιρλανδία, τού πρόσφεραν τήν άγάπη τους. Ή ήθική του ακεραιότητα καί ή κοινωνική του συμπεριφορά έκτιμήθηκαν όσο έπρεπε. 'Υπήρξαν όμως καί σχολιαστές πού προσπάθησαν νά τονίσουν μερικές ίδιοσυγκρασιακές του συνήθειες, μιά χρόνια πάθηση στό άφτί καί άλλες ενοχλήσεις, γιά νά παρερμηνεύσουν τό πηγαίο του χιούμορ καί τή δηκτική του πένα, καταλήγοντας νά τόν παρουσιάσουν σάν σκληρόκαρδο μισάν­ θρωπο, ή άκόμη καί παράφρονα μέ νοσηρή φαντασία. Ή άλήθεια είναι δτι δλα σχεδόν τά κείμε­ να τού Σουίφτ παρουσιάζουν επίτηδες ύπερβολικές, τολμηρές, άκραίες ή καί πα­ ράλογες καταστάσεις πού σκοπό τους όμως έχουν νά σοκάρουν τόν άναγνώστη καί νά

τόν κάνουν νά σκεφτεΐ μόνος του πόσο πα­ ράλογα συχνά δροϋνε οί κυβερνήσεις, οί κοινωνίες, οί θεσμοί, τά δήθεν υπεύθυνα άτομα. Επηρεασμένος από τίς γενικές φι­ λοσοφικές τάσεις τών καιρών του, τής «επο­ χής τής λογικής» (Age of Reason), δπως λέ­ γεται στά αγγλικά ό Διαφωτισμός, ό Σουίφτ εξηγούσε τόν «μισανθρωπισμό» του μέ τό επιχείρημα δτι θεωρούσε τόν άνθρωπο «ζώον ικανόν λογικής» (animal rationis capax), όχι όμως καί «ζώον λογικόν» δπως παραδέχονταν οί πολλοί. Ή «ιερή του άγανάκτηση» ήταν συνεπώς δικαιολογημένη δταν πρόσωπα, ομάδες ή έθνη ικανά νά συλλογιστούν σωστά καί νά κάνουν δ,τι πρέπει, έκαναν άκριβώς τό αντίθετο, καταχρώμενα τής διανοίας τους καί καταστρέφοντας τούς συνανθρώπους καί τούς εαυ­ τούς τους. Γιά τήν άνθρωπότητα στό σύνολό της ό Σουίφτ δέν είχε κανένα θαυμασμό, ού­ τε συμμεριζότανε τήν άβασάνιστη αντίληψη τών πολλών δτι ό άνθρωπος συνεχώς προο­ δεύει καί βελτιώνεται ήθικά. ’Αντίθετα, άγαπούσε καί έθαύμαζε μεμονωμένα άτομα σάν μονάδες, δπως συμπεραίνει ό προσεχτι­ κός μελετητής τού έργου καί τής ζωής του. Ό Σουίφτ είχε μεγάλο σεβασμό στήν επί­ σημη έκκλησία, τήν άγγλικανική, πού τήν ύπηρέτησε μέ έπιτυχία μέχρι τά γεράματά του. Συχνά ή άφοσίωση καί ή πίστη σ’ αύτό τό δόγμα τού ύπαγόρευσαν καί τήν πολιτική τοποθέτησή του. Τό 1710 έγκατέλειψε τό παλιό του κόμμα, τούς «φιλελεύθερους» Whigs, καί συμμάχησε μέ τούς «συντηρητι­ κούς» Tories, γιατί οί πρώτοι άδιαφορούσαν γιά τά προβλήματα τής άγγλικανικής εκκλησίας στήν Ιρλανδία. Παρόμοιοι λόγοι τόν έκαναν ν’ άντιπαθεΐ τούς καθολικούς, τούς θεϊστές (Deists), τούς διαφωνούντες (Dissenters) μέ τήν επίσημη θρησκεία, καί τούς κάθε είδους θεολόγους καί πολιτικούς πού παρέκκλιναν από τό κατεστημένο καί τό επίσημο. Στήν πολιτική ό Σουίφτ ύποστήριξε τούς ύπουργούς τών Tories, Όξφορντ καί Μπόλινμπροουκ, διευθύνοντας τήν επιθεώρηση ό ’Εξεταστής (Examiner) μέ ζήλο. Τό 1713 οί ύπηρεσίες του άνταμείφθηκαν μέ τή ση­ μαντική θέση τού πρωτοπρεσβύτερου (Dean) τού καθεδρικού ναού τού αγίου Πα­ τρικίου στό Δουβλίνο. Ό θάνατος τής βασί­ λισσας ’Άννας, τό 1714, έσβησε γιά πάντα τό όνειρό του νά γίνει επίσκοπος κάπου στήν Αγγλία.

Τξόναθαν Σουίφτ

Στήν ’Ιρλανδία ό Σουίφτ έτίμησε τό άξίωμά του, τόσο σάν άνώτερος κληρικός δσο καί σάν ύπερασπιστής τών άνθρωπίνων δι­ καιωμάτων τών καταπιεσμένων ’Ιρλανδών, παίρνοντας συχνά θέση ενάντια στίς διάφο­ ρες μορφές έκμετάλλευσης καί δεσποτισμού τών Άγγλων. Τό 1724, μέ τό ψευδώνυμο «Μ. Β., Drapier», έδημοσίευσε άνοικτές επιστολές καταγγέλλοντας δτι ό Ούίλλιαμ Γούντ, εύνοού μένος τού βασιλιά Γεωργίου Α', είχε κόψει έλλιποβαρή κέρματα τής μισής πέννας γιά κυκλοφορία στήν ’Ιρλανδία, χειροτερεύοντας έτσι τήν ήδη κακή οικονο­ μική κατάσταση τού νησιού. Μέ τό ίδιο πνεύμα καί θέμα έδημοσίευσε άνώνυμα καί μιά έμμεση σάτιρα σέ δίστιχα μέ τόν τίτλο «Προμηθέας», καυτηριάζοντας τήν άπάτη τού Γούντ. Ά ν καί όλοι οί ’Ιρλανδοί έγνώριζαν δτι ό Σουίφτ ήταν ό συγγραφέας αυ­ τών τών «άντιστασιακών» κειμένων, κανέ­ νας δέν τόν κατέδωσε στίς άρχές, πού είχαν έπικηρύξει τόν άγνωστο «έμπορο» γιά σεβα­ στό ποσό. Τέτοιες πράξεις επέβαλαν τόν Σουίφτ στή συνείδηση τών ’Ιρλανδών σάν ένα τίμιο προστάτη τους καί άγωνιστή γιά τά δίκαιά τους. Μέχρι καί σήμερα θεωρείται στήν ’Ιρ­ λανδία εθνικός ήρωας, καί τιμάται δπως αυτοί πού πέσανε γιά τή λευτεριά καί άνεξαρτησία τού άτυχου αύτού έθνους, Τό γε­ γονός αύτό άποτελεΐ τή μεγάλη ειρωνεία τής 53

τύχης στη ζωή του, γιατί ό Σουίφτ πάντοτε ποθούσε νά ζήσει καί νά δράσει στήν ’Αγ­ γλία, παρ’ δλο πού υπηρέτησε την ’Ιρλανδία μέ άφΟσίωση καί σθένος. Σάν συγγραφέας ό Σουίφτ φημίζεται σάν ένας άπό τούς καλύτερους πεζογράφους στήν αγγλική γλώσσα. Τό ύφος του -πού βασίζεται στήν αρχή του: «κατάλληλες λέ­ ξεις σέ κατάλληλες θέσεις»- διακρίνεται άπό τή χρήση ειρωνείας κάθε είδους καί μορφής ή σχήματος. Τό λεξιλόγιό του είναι συγκεκριμένο, χωρίς εξεζητημένες ή άφηρημένες εκφράσεις καί περιττολογίες. Ή σύν­ ταξη είναι ομαλή, απλή· τά νοήματα διαυγέ­ στατα. Τά συναισθήματα, ιδιαίτερα ή αγα­ νάκτηση, εκφράζονται άπό τήν ένταση τού ύφους, πού πάντα όμως παραμένει υπό έλεγχο. Δέν χρησιμοποιεί ό Σουίφτ αισχρο­ λογίες, βαρύγδουπες λέξεις ή συναισθηματι­ κά φορτισμένες έκφράσεις. Τό ίδιο παρατη­ ρούμε καί στήν ποίησή του, πού δέν διακρίνεται γιά λυρικές εξάρσεις καί πού κυριαρ­ χείται άπό τή λογική, όχι άπό τό συναίσθη­ μα. Ό Σουίφτ άπεχθανόταν τή ρομαντική διάθεση, τή στιγμιαία έμπνευση καί τά αι­ σθηματικά θέματα. Παρ’ όλα αυτά, τόσο ή πρόζα όσο καί ό στίχος του, δέν στερούνται κωμικών, έλαφρών, στιγμών ξεγνοιασιάς, άν καί αυτό γίνεται περισσότερο γιά νά δι­ δαχθεί παρά γιά νά διασκεδάσει ό άναγνώστης του. Τά χαρακτηριστικά αύτά τού Σουίφτ σάν συγγραφέα καί κοινωνικού στοχαστή τού έδωσαν τό άνάστημα καί τή φήμη τού κλα­ σικού καί αθάνατου. ’Ά ν σκεφτεί κανείς πρός στιγμήν τά δεινά πού μαστίζουν τήν ανθρωπότητα σήμερα, τίς άντιθέσεις, συγ­ κρούσεις καί πολέμους λόγω διαφορών κά­ θε είδους, καταλαβαίνει πόσο δίκαιο είχε ό ιδεαλιστής άγγλοϊρλανδός λόγιος πού μέ πάθος πολέμησε τίς καταχρήσεις τής διά­ νοιας καί τίς διαστρεβλωμένες μεθόδους πού υπαγόρευσε στούς άνθρώπους γιά τήν έπίλυση τών διαφορών τους. Ό γίγαντας αυτός τής πρακτικής καί δυ­ ναμικής λογικής πέρασε τά τελευταία έξι χρόνια του σέ φυσική καί πνευματική αδρά­ νεια. Τό χάσιμο τής άκοής του τόν έκαμε ν’ άποσυρθεϊ άπό τά κληρικό του καθήκοντα τό 1739. Τρία χρόνια άργότερα ό γεροντικός μαρασμός τόν άνάγκασε νά τεθεί υπό κηδε­ μονία. 'Ο θάνατός του, τό 1745, ήρθε ήσυχα καί άναπόφευκτα σάν τελική φάση τού ληθάργου τών τελευταίων του χρόνων. 'Ο Σουίφτ κέρδισε τήν άθανασία μέ τό 54

πασίγνωστο καί ογκώδες σατιρικό του πε­ ζογράφημα Τά ταξίδια τοϋ Γκάλιβερ (Gulli­ ver’s Travels), πού συμπληρώθηκε καί πρωτοβγήκε τό 1726. Τό φανταστικό αύτό έργο άποτελείται άπό τέσσερα μεγάλα μέρη, ή βι­ βλία, μέ πολλά κεφάλαια τό καθένα. Κεν­ τρικό πρόσωπο σέ όλα είναι ό άφηγητής τους, ό γιατρός Λέμιουελ Γκάλλιβερ (άπό τή λέξη gullible: ευκολόπιστος), πού συνδυάζει τήν παρατηρητικότητα, άντικειμενικότητα, άλλά καί έλλειψη φαντασίας τού πρακτικού επιστήμονα. Άνθρωπος τίμιος, δραστήριος καί καλοπροαίρετος, ό Γκάλλιβερ γίνεται άκούσιος παρατηρητής καί, κατά κάποιον τρόπο, χρονογράφος καταστάσεων καί γε­ γονότων πού συναντά στά περιπετειώδη τα­ ξίδια του σέ άγνωστα καί φανταστικά μέρη. Χρησιμοποιώντας τό κλασικό αύτό μοτίβο τής δομής τής ’Οδύσσειας, ό Σουίφτ έντεχνα φέρνει τόν ήρωά του άντιμέτωπο μέ άπίθανα όντα καί συστήματα διαβίωσης, ένώ ταυ­ τόχρονα τό πλαίσιο αύτό τής ιστορίας θέτει τή ρεαλιστική βάση πάνω στήν οποία εγεί­ ρεται τό πολύπλοκο καί πολυδιάστατο άφήγημα τύπου «έπιστημονικής φαντασίας». ’Έτσι προσελκύεται καί τό ενδιαφέρον τού άναγνώστη -πού πάντοτε τού άρέσουν οί περιπέτειες, οί ανακαλύψεις καί τά παράξε­ να- καί ή συμπάθεια, ή καί ή ταύτισή του ίσως, μέ τό πρόσωπο τού «άθώου» καί άντιπροσωπευτικού άφηγητή, τού Γκάλλιβερ. Ό άφηγητής εξιστορεί καί περιγράφει μέ λεπτομέρεια τά πάντα, σχολιάζει μέ άπλή λογική ό,τι αντιλαμβάνεται καί άφήνει (μα­ ζί μέ τό συγγραφέα) τό σχολιασμό σέ βάθος καί τήν εξαγωγή επιστημονικών συμπερα­ σμάτων στόν άναγνώστη. Τά παιδιά βέβαια, κάθε έποχής καί ηλικίας, γοητεύονται άπό τό εξωτικό στοιχείο στή γόνιμη φαντασία τού Σουίφτ, χωρίς νά προβληματίζονται άπό τά ύπονοούμενα ή τό συμβολισμό καί τή σημασία τών λεπτομερειών. Στό πρώτο μέρος ό Γκάλλιβερ ναυαγεί καί βρίσκεται στίς άκτές τής άγνωστης Λίλλιπουτ (Lilliput), όπου ζεί ένα γένος ανθρώ­ πινων νάνων μέ τόν αύτοκράτορά του. Στή χώρα αύτή όλα είναι μικρογραφίες τής κοι­ νωνικής καί ιστορικής κατάστασης στίς «πολιτισμένες» χώρες τής Εύρώπης. Μίση, πάθη, πόλεμοι, αύλικές ίντριγκες καί μικρό­ τητες τών Λιλλιπουτίων καί τών παραδο­ σιακών τους «εχθρών» παρουσιάζονται καί τονίζονται θεαματικά άπό τίς μικροσκοπικές διαστάσεις καί τή μικροψυχία τους. Αύτός είναι ό κόσμος τών «μικρών» (κακής

ποιότητας) άνθρωπίσκων, πού αντιστοιχεί μέ τή διεφθαρμένη πραγματικότητα. Πολλοί μελετητές έχουν προσδιορίσει την ταυτότη­ τα τών σπουδαιότερων άξιωματούχών τής ΛίλλιπΟυτ καί Μπλεφουσκιού σάν καρικα­ τούρες συγχρόνων προσωπικοτήτων στην ’Αγγλία καί άλλου. Στό δεύτερο ταξίδι του ό Γκάλλιβερ έγκαταλείπεται στό Μπρομπντινιάγκ (Brobdingnag), τή χώρα τών Γιγάντων, πόύ είναι δέ­ κα φορές μεγαλύτεροι από αύτόν. Είναι όμως καί στήν κυριολεξία άνώτεροι, ύψήλόφρονες άνθρωποι πού κυβερνούνται άπό ένα συνετό καί φιλάνθρωπο πρίγκιπα. Στήν «πεφωτισμένη» αυτή χώρα ό άφηγητής, πού στη Λίλλιπουτ ήταν «άνθρωπος βουνό», λό­ γω τού μεγέθους του, βρίσκει τόν έαύτό του νά παίζει τό ρόλο τού νάνου. ’Αντιστρέφον­ ται δηλαδή οί δροι τής πρώτης φανταστικής του περιπέτειας. Μετά τούς άρχικούς του φόβους, ό Γκάλλιβερ παρατηρεί καί ση­ μειώνει τή μεγαλοψυχία καί άνωτερότητα τών μεγαλόσωμων κατοίκων σέ κάθε λεπτο­ μέρεια τής κοινωνικής καί άτομικής τους διαγωγής. Ή ουτοπία τού Μπρομπντινιάγκ άποτελεϊ άλληγορία τού πώς πρέπει νά εί­ ναι, καί τού πώς μπορεί πραγματικά νά εί­ ναι, μιά «σωστή» άνθρώπινη κοινότητα. Τά­ ξη, ειρήνη, εργατικότητα, μόρφωση, χαρα­ κτηρίζουν τούς λογικούς Γίγαντες, σέ πλήρη άντίθεση μέ τούς καχύποπτους, δεισιδαίμονες καί συνωμοτικούς νάνους τής ΛίλλιΣάν άλληγορία τής πολιτικής κατάστασης στήν ’Αγγλία κατά τή διακυβέρνηση τού ήγέτη τών Whigs, σέρ Ρόμπερτ Ούόλποουλ (Walpole), έχει έρμηνευθεϊ τό τρίτο ταξίδι τού Γκάλλιβερ, στη μακρινή καί... ιπτάμενη νήσο Λαπούτα (Laputa). ’Εδώ ό Σούίφτ γε­ λοιοποιεί καί καυτηριάζει καταχρήσεις καί άκρότητες στή φιλοσοφική θεωρία, τήν πο­ λιτική καί τά οικονομικά τών άεροβατούντων Λαπούτιων, πού, φυσικά, θυμίζουν πο­ λύ άνάλογες άνοησίες τής δικής του πατρί­ δας. Εύκολα συμπεραίνει κανείς δτι ό συγ­ γραφέας μέ τήν ειρωνεία καί τίς υπερβολές του δέν άποβλέπει τόσο στή διακωμώδηση γιά διασκέδαση, δσο στήν άπόδειξη τού τί είναι άρνητικό, λανθασμένο καί παράλογο, πού χρειάζεται ριζική διόρθωση καί άναμόρφωση μέ ορθολογικές βάσεις καί άρχές. Στό τέταρτο καί τελευταίο του ταξίδι ό πολύπαθος κάί υπομονετικός γιατρός φτά­ νει στή χώρα τών Χουίνιμς (Houyhnhnms) -άπό τήν άγγλική ονοματοποιία γςά τό χλι-

μίντρισμα-, μιά κοινωνία λογικών άλογων! Τά ζώα αυτά, πού είναι πολιτισμένα, ευγε­ νικά καί μπορούν νά συζητάνε, δηλαδή animalia rationis capaces, δπως ό Σουίφτ ήθελε τούς άνθρώπους, ζοΰν ύποδειγματικά, καί υπηρετούνται άπό τούς Γιαχούς (Yahoos), πού τόσο στά σωματικά δσο καί στά ψυχικά τους χαρακτηριστικά είναι χοντροειδείς κα­ ρικατούρες άνθρώπων μέ χυδαία ένστικτα καί άκόρεστες ορέξεις. Ό πρωτογονισμός καί ή άγριάδα τους, δπως καί ή μικρότητα τών Αιλλιπουτίων, σέ χτυπητή άντίθεση μέ τήν ευγένεια τών Χουίνιμς καί τήν άνωτερό­ τητα τών Γιγάντων, καθώς καί ή πραότητα καί ειλικρίνεια τού Γκάλλιβερ, συμπληρώ­ νουν τήν πανοραμική άλληγορική άναπαράσταση τής άνθρωπότητας, τό τί υπάρχει καί τό τί θά μπορούσε νά υπάρχει μέ λίγη λογι­ κή καί καλή θέληση. ’Εκτός άπό τό άθάνατο άριστούργημά του, ό Σουίφτ έγραψε καί άλλα εντυπωσια­ κά έργα, πλήθος άρθρων καί φυλλαδίων γύ­ ρω άπό καυτά κοινωνικά καί θρησκευτικά θέματα τής εποχής του, καθώς καί ποιήμα­ τα, δπως ήδη άναφέραμε, νεοκλασικής τε­ χνοτροπίας καί θεματολογίας. Στήν προαναφερθείσα Μιά ιστορία ένός κάδον (1704), ό Σουίφτ άλληγορεί γιά τά δεινοπάθήματα τής χριστιανοσύνης χρησι­ μοποιώντας τή «μεταφορά» ένός ένδύματος. Παρόμοιος ενδύματα κληροδοτεί στούς τρεις γιούς του (Πέτρο, Μάρτιν καί Τζάκ) ένας πατέρας (ό ιδρυτής τής πρώτης χριστιανικής εκκλησίας) μέ τήν εντολή νά τά διατηρή­ σουν γιά πάντα. Μετά άπό χρόνια, τά τρία άδέλφια συναντιούνται, δηλαδή ή ρωμαιο­ καθολική, ή λουθηριανή ή άγγλικα-Ψκή καί ή καλβινιστική εκκλησία, καί διαπιστώνεται δτι ό ,μέν Πέτρος έχει τροποποιήσει τό μαν­ δύα μέ τήν προσθήκη κουμπιών καί στολιδιών (νέων δηλαδή δογμάτων καί τελετουρ­ γιών), ό Τζάκ τόν έχει άπλοποιήσει καί κον­ τύνει, μόνο δέ ό Μάρτιν -ή σωστή πίστη, σύμφωνα μέ τό δόγμα τού Σουίφτ- τόν έχει διατηρήσει στήν άρχική του μορφή. Ή άπλή αύτή παραβολή, μέ τήν ξεκάθαρη λογική της, δείχνει πώς άλλαξε καί διεφθάρηκε ή χριστιανική εκκλησία. Στήν Κατάργηση τοϋ χριστιανισμού στήν ’Αγγλία (1711) ό Σουίφτ διαμαρτύρεται έξυ­ πνα καί ειρωνικά -μέ τή μέθοδο τού παρά­ λογου, reductio ad absurdum- γιά τήν άρνη­ ση συμπαράστασης τών άγγλικών άρχών πρός τήν άγγλικανική έκκλησία τής ’Ιρλαν­ δίας, άλλά καί τής ’Αγγλίας, μέ τήν άρση 55

όρισμένων μέτρων εις βάρος τών καθολικών καί τών διαφωνούντων διαμαρτυρομένων (Dissenters), πού αντιπαθούσε με πάθος. Πιό δηκτική, καί σχεδόν μακάβρια, είναι ή σατιρική διάθεσή του στό σαρκαστικό δο­ κίμιο Μιά μετριοπαθής πρόταση (A Modest Proposal), τού 1729. Με προσποιητή αφέ­ λεια καί έπιστημονική άντικειμενικότητα ό Σουίφτ έδώ προτείνει μιά κάθε άλλο παρά μετριοπαθή, μιά τερατώδη λύση στό δημογραφικό πρόβλημα τής φτωχής καί πεινασμένης ’Ιρλανδίας. Νά διαλέξουν οί αρχές γερά ζευγάρια ’Ιρλανδών πού θά παράγουν καί θά διατρέφουν βρέφη γιά σφάξιμο καί κατανάλωση σάν κρέας! Τά έπιχειρήματά του στό φυλλάδιο αύτό δείχνουν δτι κάτω άπό τήν ειρωνεία, τό σαρκασμό, τήν υπερ­ βολή τού Σουίφτ κρύβεται ή συμπόνια του γιά τούς έξαθλιωμένους καθολικούς, κυ­ ρίως, χωριάτες καί άνεργους τής χώρας, καί γενικά γιά όλους τούς ’Ιρλανδούς πού, άπό χρόνια, «καταβροχθίζονται» άπό τούς Ά γ ­

γλους. Ή χρήση τών σχημάτων αυτών τού λό­ γου, καί φαινομενικά λογικών προτάσεων -στήν πραγματικότητα τελείως παραλόγων, ή παρανοϊκών- μαρτυρεί τήν άγωνία τού συγγραφέα, τόν βαθύ πόνο καί τόν ειλικρι­ νή άνθρωπισμό τού Σουίφτ γιά τίς αδυνα­ μίες καί τά πάθη τών συνανθρώπων του. ’Ό χι μόνο δέν υπήρξε ποτέ του μισάνθρω­ πος ό τρυφερός άλληλογράφος τής Στέλλας καί δημιουργός τού Γκάλλιβερ, άλλά, άντίθετα, διακήρυξε μέ στεντόρεια φωνή, μέ τά μέσα καί τίς μεθόδους πού γνώριζε καί θαύ­ μαζε ή εποχή του -ό Διαφωτισμός-, τή φι­ λανθρωπία του. Τό ελληνικό ρητό «τέρπειν άμα καί διδάσκειν» ταιριάζει απόλυτα στήν έπιφανειακά κωμική, μά βασικά διδακτική, καί πάντοτε επίκαιρη καί πρωτότυπη, σάτι­ ρα τού ιερέα καί λογοτέχνη Τζόναθαν Σουίφτ.

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΥΑΚΙΝΘΟΣ Θά κυκλοφορήσουν μέσα στό Φθινόπωρο

1.

2.

3.

4.

5.

Φ. Σ. Φ ιτζέραλντ: Π ρω τομαγιά Τ ό μα ς Μ άν: Ό Μ ά ριο καί ό Μ άγος X. Τζ. Ο ύ έλλς : Ν ο υ β έλλες κα ί δ ιηγή μα τα Τ ζαίη μς Κ όνρ α ντ: Η κα ρδιά τού σ κο τα διο ύ Τ ό μα ς Ντέ Κ ο υ ϊνσ υ : Ε ξ ο μ ο λ ο γ ή σ ε ις ενός Α γγλου ό π ιο μ α νή 6. Γιώ ργος Χ ρυ σ ο β ιτσ ά νο ς: Η σ υ νέχεια στό επ ό μ ενο 7. Θ όδ ω ρο ς Σ α ρ α ντό π ο υ λο ς : Η νύχτα

ΣΟΛΩΝΟΣ 47 Τηλ. 3615078 - 3609751 56

Ά λέξης Ζήρας

Τό βικχοριανό Λονδίνο καί ό Κάρολος Ντίκενς Ή βαθιά κοινωνική καί ιστορική άνάλυση, έγραφε ό Μάρξ, στή μελέτη του «Ή άγγλική μεσαία τάξη»,1 είναι αυτή πού χαρακτηρίζει τή «σημερινή λαμπρή άδελφότητα τών άγγλων μυθιστοριογράφων πού οί παραστατικές καί εύγλωττες σελί­ δες τους έχουν προσφέρει στόν κόσμο πολύ περισσότερες άλήθειες άπό όλους μαζί τούς έπαγγελματίες πολιτικούς, δημοσιολόγους καί ήθικολόγους».2 Καί, λέγοντας «άδελφότητα», εννοούσε τούς Ντίκενς, Θάκερέη, Μπροντέ, Γκάσκελ, τούς μυθιστοριογράφους πού μαζί μέ τήν Τζόρτζ Έλιοτ Αποτελούσαν τήν προφυλακή τής «στρατευμένης» κοινωνικά λογοτεχνίας στή βικτοριανή ’Αγγλία.3 Πραγματικά, τό άγγλικό μυθιστόρημα κατά τά μέσα τοϋ 19ου αί., στήν ιστορική έκείνη στιγμή όπου άλλάζει βίαια μορφή ή οικονο­ μία τής χώρας καί άπό τό στάδιο τών μικρομεσαίων επιχειρήσεων περνά στό στάδιο τών σύγχρονων μεγάλων βιομηχανιών,4άντικαθρεφτίζει καθαρά τίς ριζικές άλλαγές πού γίνονται όχι μόνο στό έπίπεδο τών κοι­ νωνικών άνακατατάξεων -δημιουργία μιάς ολόκληρης στρατιάς ανέργων ή υποαπασχο­ λούμενων έργατών- άλλά καί στό έπίπεδο τών προσωπικών σχέσεων, άφού τό καινού­ ριο οικονομικό καθεστώς διαμορφώνει άλλα πρότυπα γούστου καί συμπεριφοράς στούς κατοίκους τών μεγάλων άστικών κέντρων. Μιά άπό τίς άμεσες επιπτώσεις τής βίαιης αυτής άλλαγής είναι καί ή άντίδραση μιάς περιορισμένης, έστω, μερίδας τής κοινής γνώμης, μπροστά στήν εξαθλίωση τών άσθενέστερων κοινωνικών στρωμάτων, άντίδρα­ ση συναισθηματική άπό μιά πλευρά, άλλά, πάντως, δημιουργική, προοπτικά, άν σκεφτούμε δτι συγγραφείς μέ διαφορετική ταξι­ κή προέλευση, όπως, λ.χ., ό Ντίκενς καί ό Θάκερέη, ευαισθητοποιήθηκαν καί έγιναν τιμητές τών άνισοτήτων τοϋ κοινωνικού συ­ στήματος. Παραλληλίζοντας τήν Τζέην Έ ιρ τής Σαρλότ Μπροντέ ή τήν ’'Ανίες Γκρέη τής

άδελφής της, Ά ν Μπροντέ, μέ πολλές άπό τίς ιστορίες πού δημοσιεύονταν, σέ συνέ­ χειες, στά εβδομαδιαία λαϊκά περιοδικά τής εποχής, βρίσκουμε, άπό τήν άποψη τής πλο­ κής άλλά καί τής δομής τοϋ συναισθήματος πού προβάλλουν, ότι ταυτίζονται σέ αρκετά σημεία.5 'Υπάρχει, γιά παράδειγμα, ό κοι­ νός τύπος τής μητέρας πού τρελάθηκε, ό τύ­ πος τοϋ μέθυσου πατέρα ή, άκόμα, ό τύπος τού μικρέμπορου ή βιοτέχνη πού έχει καταστραφεΐ οικονομικά μέ τίς νέες συνθήκες καί πού οί πιστωτές του τόν φυλακίζουν. Αυτό δέν προδίδει έναν υπολογισμό άπό τή μεριά τού συγγραφέα; Μήπως οί ταυτίσεις πού προαναφέραμε σκόπευαν στήν ευνοϊκή υποδοχή τού μυθιστορήματος άπό τά λαϊκά στρώματα τών άναγνωστών; Θά έλεγα όχι. Ά ν παρακινούσε κάτι τούς άγγλους μυθιστοριογράφους τών βικτοριανών χρόνων νά άσχοληθούν μέ θέματα άνάλογα, αύτό ίσως ήταν ή μαχητική πλευρά τού ρομαντισμού τους, μιά «συνειδητή» στάση ζωής πού έβλε­ πε στό πρόσωπο τού λαού τόν καταλύτη καί άναμορφωτή τής 'Ιστορίας. Ή σχέση αυτή πού παρατηρεϊται άνάμεσα στή λογοτεχνία τής έποχής καί στίς μορ­ φές πού παίρνει τό λαϊκό συναίσθημα, έχει μεγάλη σημασία γι’ αυτόν πού θά ’θελε νά μελετήσει τίς μορφές εξέλιξης τής άγγλικής 57

Κάρολος Ντίκενς

κουλτούρας. Ό Ντίκενς, λ.χ., μισούσε τό κοινωνικό σύστημα τής βικτοριανής ’Αγ­ γλίας. Πολλές άναφορές μπορούν νά έντοπιστούν στό έργο του πού δείχνουν δτι οί προσωπικές διαθέσεις του ήταν σχεδόν έπαναστατικές,6 μέ δλη τή σημασία τής λέξης. Τό πάθος του δμως γιά κοινωνική δικαιοσύ­ νη ήταν άδύνατο νά μετουσιωθεϊ αύτούσια στά βιβλία του, γιά τόν άπλούστατο λόγο δτι, παρά την εύαισθητοποίηση μιας μερί­ δας τού κοινού, ή πλατιά μάζα τών άναγνωστών θά προσεγγιζόταν καί τό μυθιστόρημα θά άποκτούσε δημοτικότητα -κάτι πού επι­ θυμούσε πάνω απ’ δλα ό Ντίκενς- άν ό συγ­ γραφέας τηρούσε τίς ύπάρχουσες λογοτεχνι­ κές συμβάσεις. Ή ριζοσπαστικότητα τού μηνύματος θά έπεφτε στό κενό άν τό βιβλίο έρχόταν σέ πλήρη ρήξη μέ τό φιλολογικό γούστο τής μεσαίας άστικής τάξης,7 τουλά­ χιστον ώς πρός τό λεξιλόγιο καί τά ήθικά διδάγματά του. Έτσι, οί άγγλοι μυθιστοριογράφοι -καί επιμένουμε στούς μυθιστοριογράφους, γιατί στην άφήγηση βρήκε πληρέστερη έκφραση τό πέρασμα άπό τήν προβιομηχανική στή βιομηχανική κοινωνίαπού είχαν ταχθεί κριτές τών πουριτανικών ήθών καί στηλιτευτές τών κατεστημένων καί άπηρχαιωμένων θεσμών, έπρεπε νά διαλέ­ ξουν έναν έμμεσο καί διαμεσολαβημένο τρό­ 58

πο γιά νά έχει τό έργο τους ευρύτερη άπήχηση. Ή περίπτωση, λ.χ., τού όρφανοϋ παιδιού ή τού παιδιού πού χάνει τήν περιουσία του ή τού κοριτσιού πού προέρχεται άπό φτωχή οικογένεια καί άναγκάζεται νά εργαστεί σέ μιά οικογένεια νεόπλουτων, ήταν μιά συμ­ βατική κοινοτυπία στά λαϊκά μυθιστορήμα­ τα τής έποχής, καί αύτό λαμβανόταν υπόψη άπό πολλούς συγγραφείς γιατί εδώ ενσωμα­ τώνονταν πολλά άπ’ τά βαθιά συναισθήμα­ τα τών άναγνωστών, πού κυριαρχούσαν τό­ τε. Τούς συμβατικούς αυτούς μυθιστορημα­ τικούς χαρακτήρες χρησιμοποίησε ό Ντίκενς (στόν Νίκολας Νίκλεμπι περιγράφει τίς πε­ ριπέτειες ενός παιδιού σ’ ένα σχολείο μέ άπηρχαιωμένες μεθόδους διδασκαλίας), δπως καί ή Σαρλότ Μπροντέ (στήν Τζέην Έ ιρ μιά κοπέλα άπό φτωχή οικογένεια πη­ γαίνει νά δουλέψει σ’ έναν πύργο δπου ζεϊ φυλακισμένη μιά τρελή γυναίκα). 'Ωστόσο, ειδικότερα στόν Ντίκενς, οί χαρακτήρες αυ­ τοί χρησιμεύουν σάν διάμεσα καί προσχή­ ματα γιά τόν άπώτερο στόχο του: δέν άποτελούν μόνο παραδείγματα τών άνισοτήτων καί τής διαφθοράς τού κρατούντος συστή­ ματος, άλλά είναι καί έκφράσεις μιας γενι­ κής, δπως τή μεταδίδει ό συγγραφέας, άρνητικής κρίσης γιά τήν άνθρώπινη ποιότητα τού κυρίαρχου τρόπου ζωής. ’Από τήν άποψη αύτή, άν καί τελικά ό άναγνώστης παραδέχεται τήν αυθεντικότη­ τα τών άφηγηματικών χαρακτήρων, τά πρό­ σωπα πού δημιούργησε ό Ντίκενς είναι μάλ­ λον έπίπεδα. Τσως ό Τόμ Σόγιερ καί ό Ντέηβιντ Κόπερφηλντ νά άποτελοϋν δυό περιπτώσεις πού τείνουν νά ολοκληρωθούν ώς ζωντανές υπάρξεις, καί πάλι δμως δέν φαίνεται νά είναι τελείως συμπαγείς. Σέ τε­ λευταία άνάλυση, θά μπορούσε τό καθένα άπό αύτά τά πρόσωπα νά περιγράφει σέ έλάχιστες γραμμές, σέ μιά καί μόνο πρότα­ ση. Αύτό συμβαίνει γιατί ό Ντίκενς δέν ένδιαφέρεται τόσο γιά τή διείσδυση στόν ψυ­ χικό κόσμο τους, γιά τήν προβληματικότητα τής συμπεριφοράς τους, γιά τίς άντινομίες τους πού πηγάζουν άπό εσωτερικές συγ­ κρούσεις. Έ χει στραμμένη τήν προσοχή του περισσότερο σ’ αυτό που λένε, σ’ αύτό πού διαμέσου τους άκούγεται. Ά ν , γιά παρά­ δειγμα, συγκρίναμε τούς Δύσκολους και­ ρούς μέ τό σύγχρονό του μυθιστόρημα, Μαίρη Μπάρτον, τής Έλίζαμπεθ Γκάσκελ, θά είχαμε νά παρατηρήσουμε δτι οί Δύσκολοι καιροί είναι περισσότερο μιά κριτική θεώ­

ρηση τής βικτοριανής περιόδου καί λιγότε­ ρο μιά αφηγηματική αναπαράστασή της. Οί χαρακτήρες στό βιβλίο αυτό τού Ντίκενς εί­ ναι άνολοκλήρωτοι σέ σχέση μ’ εκείνους τής Ε. Γκάσκελ, καί ή σύγκριση είναι εύκολη γιατί καί τά δύο μυθιστορήματα πραγμα­ τεύονται τη ζωή των βιομηχανικών εργα­ τών. Ό Ντίκενς στούς Δύσκολους καιρούς δέν σκόπευε στήν πολύπλευρη διαγραφή τού καθενός άπό τούς άνθρώπινους τύπους· δ,τι ήθελε, ήταν νά δώσει τό γενικό κλίμα τής εποχής, νά άσκήσει κριτική στά κοινω­ νικά ήθη, νά διερευνήσει την κυρίαρχη, τό­ τε, φιλοσοφία τής εκβιομηχάνισης. Σάν συγ­ γραφέας πού δεσμεύεται άπό τό παρόν προ­ τιμά νά παραθέτει έκτεταμένες περιγραφές τού διάκοσμου, τών άντικειμένων, νά άνασυνθέτει δσο μπορεί πιό πειστικά τό περι­ βάλλον, τίς έξωτερικευμένες μορφές ήθών, τούς γλωσσικούς τύπους. Καί στό σημείο αύτό δέ θά ήταν άστοχη μιά σύγκριση, άπό τήν άποψη τής μυθιστορηματικής σύνθεσης, τών Μεγάλων προσδοκιών καί τού Σεζάρ Μπιροτό τού Μπαλζάκ ή τής Μαντάμ Μποδαρί τού Φλομπέρ. Τό μεγάλο δμως δπλο τού Ντίκενς, ό άποτελεσματικότερος τρόπος του γιά νά διαπεράσει τόν πουριτανισμό τού άναγνωστικοϋ κοινού του ήταν ή σάτιρα. Συνδεόμενος μέ τή μεγάλη παράδοση τού χιουμοριστικού μυθιστορήματος στήν ’Αγγλία, μέ τόν Χένρι Φίλντινγκ, τόν Λόρενς Στέρν, τόν Τωβία Σμόλετ, ό Ντίκενς δέν βρίσκει μόνο τόν πιό κατάλληλο τρόπο, γιά τήν έποχή εκείνη, νά προσβάλλει καίρια τίς συνθήκες πού έπικρατούσαν στήν εργασία, στήν εκπαίδευση, στά σωφρονιστήρια. Ή έπιλογή του αύτή, παράλληλα, τόν βοηθάει νά έλέγξει τόν έν­ τονο συναισθηματισμό καί τή συγκίνηση, πού, τουλάχιστον στό δεύτερο μυθιστόρημά του, Τά χαρτιά τοϋ Πίκονικ, τόν εμπόδισαν νά άναπτύξει μέ επάρκεια τήν πλοκή καί τούς χαρακτήρες τού βιβλίου. Έτσι, ξαναγυρνώντας στούς Δύσκολους καιρούς, ένα μυθιστόρημα άφιερώμένο στόν Καρλάιλ,8 έχω τή γνώμη δτι ή έμφαση πού δίνεται στίς κοινωνικές συνθήκες τής εποχής, μπορεί νά μή συνοδεύεται άπό τόν αυθορμητισμό καί τήν άκρατη συγκίνηση τών Χαρτιών τοϋ Πίκουικ, δμως ή μελετημένη αύτή σάτιρα τού φιλελεύθερου οικονομικού συστήματος (lais­ sez-faire) κερδίζει, άκριβώς, μέ τήν ειρωνι­ κή άπόσταση τού συγγραφέα άπό δ,τι κατα­ δικάζει.9 Στό χιουμοριστικό μυθιστόρημα τού Ντί­

κενς οργανώνεται, στήν πράξη, αύτό πού, άρκετές δεκαετίες άργότερα, θά θεωρήσει ό ρώσος αισθητικός Μιχαήλ Μπαχτίν σάν τό πιό χαρακτηριστικό στοιχείο τού σύγχρονου μυθιστορήματος: ό πολυγλωσσισμός. Πραγ­ ματικά, σέ πολλά άπό τά βιβλία τού Ντίκενς συναντούμε άδιάλειπτα τήν μέ παρωδιακό, δηλ. μέ διακωμωδητικό, τρόπο παράθεση τών περισσότερων γλωσσικών τύπων πού γράφονταν ή άκούγονταν κατά τή βικτοριανή έποχή. ’Ετσι, στήν άφήγηση καταχωρί­ ζονται: τό γραπτό ιδίωμα πού χρησιμοποι­ ούσαν γιά τή σύνταξη τών δημόσιων έγγράφων, οί ρητορικές καί πομπώδεις μορφές λόγου πού άκούγονταν στό Κοινοβούλιο, τό φτωχό σέ πλούτο λεξιλόγιο τών έπιχειρηματιών καί τών έμπορευομένων πού είχαν τά γραφεία τους στό Σίτι, οί συζητήσεις πού γίνονταν στίς εργατικές συνοικίες τού Λον­ δίνου. ”Αν οί χαρακτήρες στά μυθιστορήμα­ τα τού Ντίκενς δέν διαγράφονται μέ έπιθυμητή γιά τόν άπαιτητικό άναγνώστή έπάρκεια, άν πλάθονται περισσότερο σάν περι­ γράμματα, φιγούρες άνθρώπινων μορφών, δέν συμβαίνει τό ίδιο καί μέ τή συμβολή τους στή γλωσσική πολυσπερμία τής άφήγησης. Ό συγγραφέας άντιπαθεί, λ.χ., τήν προσποίηση. 'Ωστόσο, ένα άπό τά κύρια πρόσωπα στή Μικρή Ντάρα είναι ό κ. Μέρντλ, προσωποποίηση τής υποκρισίας καί τής διβουλίας. Αύτό γίνεται άντιληπτό στόν άναγνώστή χωρίς ποτέ νά έξατομικευτεί ό ίδιος ό Ντίκενς ως αύτόνομος άφηγητής. Ό χαρακτήρας τού κ. Μέρντλ σχηματί­ ζεται βαθμιαία, καθώς ό μυθιστοριογράφος «άφήνει» τό λόγο τών άλλων προσώπων ή τής κοινής γνώμης νά μιλήσουν γιά λογα­ ριασμό του. Ή δική του έπέμβαση βρίσκε­ ται στόν τρόπο μέ τόν όποιο ύφοποιοΰνται τά διάφορα, κοινωνικά πάντοτε προσδιορι­ σμένα, γλωσσικά ιδιώματα. Συχνά, γιά πα­ ράδειγμα ή διακωμώδηση τού κ. Μέρντλ10 πραγματοποιείται μέ τήν άντιπαράθεση τού πομπώδους τρόπου πού χρησιμοποιεί, γιά νά τόν έκθειάσει, ό γαμπρός του, Έντμουντ Σπάρκλερ, καί τού κοινότοπου ύφους μιάς γλώσσας πού μιλιέται άπό τήν πλειονότητα τών άπλών άνθρώπων. Ή σύγκρουση αύτών τών γλωσσικών τύπων καί ύφών, άπό τή μιά μεριά ενός εκπροσώπου τής μεσαίας άστικής τάξης κι άπό τήν άλλη κάποιου άνώνυμου, ταπεινής καταγωγής, όμιλητή, είναι πού δημιουργεί τό όκωπτικό άποτέλεσμα.11 Μέ άνάλογες παρωδιακές ύφοποιήσεις, πού άλλοτε στοχεύουν στή δραματο­ ποίηση μιάς κατάστασης καί άλλοτε στήν 59

υπονόμευσή της, ό Ντίκενς υπογραμμίζει, άξιολογεϊ, ειρωνεύεται, άποτιμά την κοινω­ νική προοπτική τού άλλου, δηλ. τό πώς έκφράζεται, ζεΐ, συμπεριφέρεται, σκέφτεται. Με δλα αύτά πού άναφέρθηκαν δε θά ’θελα νά θεωρηθεί δτι ό Ντίκενς θυσίασε στόν μελετημένο σχεδίασμά τής πλοκής ή στό άρχιτεκτονημένο μέ επιμέλεια ύφος τήν άμεσότητα καί τό πάθος πού διαπνέουν τήν άφήγησή του. Νομίζω, άντίθετα, δτι άκριβώς αύτό τό πολιτικό πάθος, πού δέν κατάφερε τελικά νά τό ύποκαταστήσει ή άσχολία τού συγγραφέα, είναι πού τόν έμπόδισε νά προ­ σεγγίσει τήν αίσθηση τής τραγικότητας, νά ξεφύγει άπό τή μονοδιάστατη σύλληψη τού κόσμου. Ή μεγαλοφυία του βρίσκεται σέ τούτο: ότι δημιούργησε πρότυπα ή καρικα­ τούρες άνθρώπων πού τά οδήγησε σέ άποτελέσματα κάθε άλλο παρά μηχανιστικά. Κι αύτό γιατί ό κόσμος τού Ντίκενς, ένας πολυφωνικός, σχεδόν σαιξπηρικός στόν πλού­ το του κόσμος, κατεχόταν διαρκώς άπό ένα διόλου ρηχό όραμα τής άνθρωπότητας. Σημειώσεις:

5.

6.

7.

8.

9.

10.

■

1. Ό Μάρξ καί ό Ένγκελς γιά τή λογοτεχνία καί τήν τέχνη, Σαίν Λιούις, Η.Π.Α., 1973.

2. Άναφέρεται άπό τόν Ρέημοντ Ούίλιαμς ατό Μαρ­ ξισμός καί λογοτεχνία, κεφ. «”Ένταξη καί στράτευ­ ση», μετφρ. Πέτρος Λ ινάρδος, περ. Γράμματα καί Τέχνες, άρ. 7/8, Ίούλιος-Αϋγουστος 1982.

3. 'Ενθουσιασμένη άπό τά γεγονότα τής παρισινής Κομμούνας ή Τζόρτζ “Ελιοτ έγραφε: «Οί έργατικές τάξεις μας είναι κατά πολύ ύποόεέστερες άπό τή μά­

60

4.

11.

ζα τού γαλλικού λαού. Στή Γαλλία τό πνεύμα τού λαού είναι πολύ άνεβασμένο...» Βλ. Ή ζωή τής Τζόρτζ Έλιοτ, έπιμ. Τζ. Κρός, τόμος 1ος, σελ. 131. Βλ. τό πολύ κατατοπιστικό μελέτημα τού Βίκτορ Κίρναν, *Βικτοριανό Λονδίνο», περ. ’Επιθεώρηση τής Νέας ’Αριστερός, άρ. 76, Νοέμβριος-Δ εκέμβριος 1972, Λονδίνο. ’ Βλ. Ρέημοντ Ούίλιαμς, Ή μακρόχρονη έπανάσταση, έκδ. Πέλικαν, Λονδίνο, 1965. Οί διαθέσεις του αύτές φαίνονται περισσότερο στό μυθιστόρημά τον Μπάρναμπι Ράτζ (1841). Οί πλούσιοι στό βικτοριανό Λονδίνο κατέχονταν άπό τό φόβο δχι ένός όργανωμένου κινήματος έξέγερσης, άπό τή μεριά των φτωχών καί των άνέργων, άλλά μιας ξαφνικής όχλαγωγίας. “Αλλωστε σέ δλη τή Δυτική Εύρώπη ήταν κοινός τόπος, μετά τή συν­ τριβή τής Κομμούνας, δτι τό προλεταριάτο προοιώ­ νιζε μιά βαρβαρική εισβολή, μιά συντριβή τού δυτι­ κού πολιτισμού καί τήν είσοδο σέ έναν καινούριο Μεσαίωνα. ’Ιδέα, ώστόσο, τού Καρλάιλ ήταν νά όργανωθονν οί άνεργοι σέ τάγματα έργασίας, ώστε νά βροϋν έτσι δουλειά. Τό φιλελεύθερο οικονομικό σύστημα είχε υιοθετηθεί άπό τή σχολή τού Μάνταεστερ. Ή σκωπτική πρόθεση τού Ντίκενς φαίνεται καί στήν έπινόηση μερικών άπό τά όνάματα πού συναντούμε στά βιβλία του: ό κ. Μπάμπλ (Μπούμπουρας) στόν Όλιδερ Τουίστ, ό Έντμονντ Σπάρκλερ (Σπινθηροβόλος) στή Μικρή Ντόριτ, ό Γιουράια Χίπ (παρα­ φθορά τής γνωστής ζητωκραυγής τών ’Αγγλοσαξό­ νων) στόν Ντέηβιντ Κόπερφηλντ. "Αν διαβάσουμε τά μυθιστορήματα πού άναφέρουμε θά διακρίνουμε άμέσως δτι υπάρχουν άναλογίες άνάμεσα στά όνόματα καί σ’ αύτό πού σημαίνουν ώς χαρακτήρες, ώς τρόποι συμπεριφοράς, στήν άφήγηση. Ό Μιχαήλ Μπαχτίν στό βιβλίο τον Προβλήματα λο­ γοτεχνίας καί αισθητικής, μετφρ. Γ. Σπανός, Πλί­ θραν 1980, άφιερώνει άρκετές σελίδες στόν Ντίκενς, θεωρώντας τό έργο του βασικό καί άντιπροσωπευτικό δείγμα τού χιουμοριστικού μυθιστορήματος.

’Αγγελική Worning

Οι βικτοριανές πεζογράφοι Τά πιό γνωστά γυναικεία ονόματα τής άγγλικής λογοτεχνίας τοΰ 19ου αιώνα, με την έμμεση κριτική τους στάση απέναντι στήν έποχή τους, ξανάρχονται στην έπικαιρότητα κυρίως άπό τά φεμινιστικά κινήματα. Ξαναμεταφράζονται γιά πολλο­ στή φορά, μιά καί ή έμπορική τους επιτυχία, βασισμένη στήν ένταση τής πλοκής, είναι δοκιμασμένη, καί γίνονται άντικείμενο μελέτης γιά όσους άναζητοΰν τούς προδρόμους τής αμφισβήτησης στη γυναικεία λογοτεχνία. Παρότι ή έλλειψη κοινωνικοπολιτικής προοπτικής καί οί άσαφεΐς στόχοι τους κρα­ τούν τίς βικτοριανές συγγραφείς μακριά άπό τίς γραμμές τού ριζοσπαστικού φεμινι­ σμού, ή άντικομφορμιστική πρόθεσή τους νά εκφράζουν προσωπικές άπόψεις, ό εσω­ τερισμός πού ταυτίζεται μέ μιά προσπάθεια αυτοκριτικής καί ή έπίδραση τής σφοδρότητας καί τού πάθους τους σέ νεότερες συγ­ γραφείς πού άντιτάχθηκαν στήν Ιδεολογική ίσοπέδωση προσδίδουν ένα διαρκές ενδια­ φέρον στά έργα τους. Ή Τζαίην ’Ώστεν, ή Μαίρη Σέλλεϋ, ή Τζώρτζ Έλιοτ, οί δυό άπό τίς άδελφές Μπροντέ (Σαρλότ καί Έμιλυ) καί ή Έλίζαμπεθ Γκαίησκελ είναι τά πιό γνωστά όνόματα αυτής τής περιόδου, πού πήρε τό όνο­ μά της καί τά χαρακτηριστικά της άπό μιά συντηρητική καί κάπως ιδιόρρυθμη μονάρχισσα, τή Βικτορία. Ή Τζαίην ’Ώστεν, άν ταλαντεύεται άσταμάτητα ανάμεσα στό ρασιοναλισμό καί στό συναίσθημα καί προβληματίζεται μέ τίς πε­ ριπλοκές τού άποκλειστικού, μονογαμικού πάθους, δέν προτείνει έναλλακτικές λύσεις κι άφήνει τίς ήρωίδες της νά βυθιστούν στήν υποταγή καί τήν παραχώρηση. Ή Μαίρη Σέλλεΰ ζεϊ στή φαντασίωση καί βιώνει σέ όλες του τίς λεπτομέρειες τό χά­ σμα ανάμεσα στό πνεύμα καί στό σώμα. Στό μυθιστόρημά της «Φρανκεστάιν» τό καλό καί τό κακό (σχεδόν στή μεταφυσική τους έννοια) είναι φανερά διαχωρισμένα, ενώ ή σεξουαλικότητα -κίνητρο όλου τού θέμα­

τος- καί ή γυναίκα -τό βασικό πρόσωποδέν είναι μέσα στήν πλοκή. Ή Τζώρτζ Έλιοτ πλάθει τίς ήρωίδες της σύμφωνα μέ ένα υποδειγματικό πορτρέτο γυναίκας πού δίνει τήν εντύπωση μιας προ­ βολής τού δικού της έξιδανικευμένου υπερε­ γώ. Αυτό τό μοντέλο, άν καί δέν συμπίπτει μέ τά πρότυπα τοΰ καιρού τής Έ λιοτ, κινεί­ ται μέσα σ’ έναν κόσμο χριστιανικών πουριτανικών αντιλήψεων γιά τήν άρετή καί τή δικαιοσύνη. Αυτές οί αντιλήψεις δέν άποτε-

Έμιλν καί Σαρλότ Μπροντέ

λούν μόνο ένα ηθικό πλαίσιο, άλλά καί ένα υποστήριγμα στόν υποκειμενικό άτομικό ηρωισμό. 'Όμως συμβαίνει κάπου ή κοινή μοίρα τών γυναικών νά ξεπερνιέται μέ τό θάνατο, παρά τήν παράλληλη πεποίθηση τής συγγραφέα ότι ή γνώση θά καλυτερέψει τή θέση τής γυναίκας. Ή Σαρλότ Μπροντέ, γνωστή στό έλληνικό κοινό άπό τό μυθιστόρημα «Τζαίην Έυρ», άν καί μένει προσκολλημένη σέ κά­ ποιο μυστικισμό τού στενού της περιβάλ­ λοντος καί τής παιδικής της ήλικίας, δονεϊ61

ται άπό τή λαχτάρα τής ανεξαρτησίας καί τού πάθους. Τό άγχος τής ευαισθησίας πού δεν διατυπώνεται ορθολογιστικά καί τού έρωτισμοϋ πού δεν έκφράζεται άμεσα κυ­ ριαρχεί στά έργα της, πού έχουν άποκλειστικά γυναίκες γιά ήριρίδες. Ή Έμιλυ Μπροντέ, γνωστή στήν Ελλά­ δα άπό τό μυθιστόρημα «’Ανεμοδαρμένα ύψη», έκφράζει ένα δυνατό ερωτισμό, δχι άπαλλαγμένο άπό μοιρολατρία, στίς παθια­ σμένες σχέσεις τών προσώπων της καί στήν έξίσου παθιασμένη λύση τους, μέσα σ’ ένα κλίμα βιαιότητας καί μυστικισμοϋ, ρομαντι­ σμού καί τραγικότητας. Ή Έλίζαμπεθ Γκαίησκελ προκαλεΐ τήν κινητοποίηση τών άστικών συνειδήσεων περιγράφοντας μέ ρεαλισμό, ειλικρίνεια καί διεισδυτικότητα τή δύσκολη ζωή τών έργα-

πύρινο:

τών στά έργοστάσια τού Μάντσεστερ, άλλά δέν προτείνει άλλη λύση άπό τό αφελές όρα­ μα μιας φιλειρηνικής συνύπαρξης έργατών καί εργοδοτών. ’Αλλού, οί γυναίκες, μόνες, χωρίς τήν κηδεμονία τών άνδρών, είναι τά κύρια πρόσωπα τής πλοκής. Οί έμπειρίες τους όμως δέν άποχτούν ένα πλατύτερο εν­ διαφέρον, ούτε προσφέρουν τίποτε ουσια­ στικό στόν καθορισμό τής γυναικείας χειρα­ φέτησης. Οί βικτοριανές, χωρίς νά έχουν ευθυ­ γραμμίσει τή σκέψη τους μέ τή λογική τού συστήματος τού 19ου αιώνα, σταμάτησαν, σά μεμονωμένες περιπτώσεις πού ήταν, στά όρια πού τό ίδιο τό συντηρητικό σύστημα είχε προκαθορίσει.

eo:ivio: ΒΙΒΛΙΑ - ΕΚΔΟΣΕΙΣ

Η ΜΥΪΙΣΙΙ ΣΤΟ ΘΙΒΕΤ

CNQCH

ΒΙΒΛΙΟΠΩΛΕΙΟ ΙΠΠΟΚΡΑΤΟΥΣ 33 ΑΘΗΝΑ ΤΗΛ. 3602883

62

ΑΡΧΑΙΑ ΜΥΣΤΗΡΙΑ ΠΑΡΑΔΟΣΙΑΚΑ ΚΕΙΜΕΝΑ ΕΣΩΤΕΡΙΚΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΜΕΤΑΦΥΣΙΚΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΘΡΗΣΚΕΙΕΣ-ΙΕΡΑ ΚΕΙΜΕΝΑ ΓΙΟΓΚΑ· ΙΝΔΙΚΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΙΔΕΕΣ ΓΙΑ ΤΗ ΝΕΑ ΕΠΟΧΗ

Αλίκη Μπακοπούλου-Χώλς

Τζώρτζ Μπέρναρντ Σώ: ό μπροστάρης τής πορείας γιά τά περβόλια τ ’ουρανού Te ipsum nosce. Τό «γνώθι σαυτόν» ήταν τό έμβλημα τής οικογένειας τοΰ Shaw, πού προέρχονταν, απ’ τή μεριά τοΰ πατέρα του, από έναν άξιιοματικό τού στρα­ τού τού William of Orange. Βέβαια ό Sonny (έτσι φώναζαν τόν Bernard Shaw οί δικοί του όταν ήταν μικρός) δέ γεννήθηκε στό πατρογονικό τών Shaw, τό Bushy Park, Rathfarnham, πού άκόμη καί σήμερα άνήκει στήν οικογένεια, άλλά, σύμφω­ να μέ τό φίλο καί βιογράφο του, St. John Ervine, ήταν ίσως έκεΐνος πού τίμησε περισσότερο άπ’ όλους τούς άλλους συγγενείς τό οικογενειακό έμβλημα. ’Ίσως μά­ λιστα τά έρωτήματα πού ό Shaw θέτει σέ κάθε ένα άπό τά έργα του νά είναι ερωτήματα πού τά έθετε πρώτα άπ’ όλα στόν εαυτό του. Ή υπόθεσή μου αυτή βασίζεται στό πρώτο κεφάλαιο ένός άπ’ τά πρώτα βιβλία τοΰ Shaw, τό The Quintessence of Ibsenism (Ή πεμπτουσία τού ίψενισμοΰ), τήν πρώτη φράση τοΰ όποιου έχω παραφράσει στόν τίτλο. Μου φάνηκε πολύ κατάλληλη γιά νά περιγράφει τήν ιδιαιτερότητα τοΰ Shaw, γιατί, όπως λέει καί ό Eric Bentley μιλώντας γιά τόν Ibsen, ό σχετικά νέος τότε Shaw (35 χρόνων περίπου) εκθέτει περισσότερο τίς δικές του απόψεις, τά δικά του πιστεύω, τούς δικούς του όραματισμούς. Ταιριάζει άκόμη ό τίτλος αυτός στόν Bernard Shaw γιατί είναι σάν ένας πυρήνας πού κλείνει μέσα του τά βασικά χαρακτηριστικά τής ύπαρξής του, μιας ύπαρξης πού ενώ οραμα­ τίζεται ποιητικά τήν πορεία τοΰ άνθρώπου βρίσκεται κάθε στιγμή σέ εγρήγορση, έτοιμη νά κλονίσει άκόμη κι αύτά πού ή ίδια στηρί­ ζει, έτοιμη νά άμφισβητήσει καί νά έλέγξει τό κάθε βήμα τής πορείας πού ή ίδια προ­ τείνει. Τό βιβλίο αυτό (The Quintessence of Ibse­ nism), πού γεννήθηκε μέ βάση μιά ομιλία τοΰ συγγραφέα του γιά τόν Ibsen στή Fabian

Society τοΰ Λονδίνου τό 1890, καταβαρα­ θρώνει τούς πιστούς τών ξεπερασμένων ιδα­ νικών καί βάζει στή θέση τους τούς πραγμα­ τικούς πρωτοπόρους τής άναζήτησης, σ’ όλους τούς τομείς τής ζωής. Μέσα άπό τή διαδικασία τής «κατεδάφισης» βέβαια φα­ νερώνει ένα ρομαντισμό καί μιά ούτοπιστική διάθεση πού ξαφνιάζει τόν άναγνώστη πού πλησιάζει τό κείμενο αυτό τοΰ Shaw έχοντας στό νοΰ τήν εικόνα τοΰ σκληροτρά­ χηλου κριτικού καί σαρκαστή τής δυτικής κοινωνίας. "Ομως καί γιά έναν άλλο λόγο είναι τό βιβλίο αυτό σημαντικό γιά όποιονδήποτε θελήσει νά άξιολογήσει καί νά τοπο­ θετήσει τόν Shaw στήν κατηγορία πού ό ίδιος θεσμοθετεί, δηλαδή άνάμεσα στούς άληθινούς πρωτοπόρους. Οί έξαιρετικά τολμηρές ρήσεις του, πού δείχνουν άνθρωπο μέ μεγάλο ηθικό θάρρος, τόν κάνουν όχι μό­ νο πρωτοποριακό άλλά καί προφητικό γιά τήν εποχή του, καί άπό ορισμένες άπόψεις καί γιά μάς. Αυτό δέν σημαίνει φυσικά ότι πρέπει νά δεχτούμε όλα όσα. τό βιβλίο λέει σάν άποκαλυπτική άλήθεια. Στόν πρόλογο γιά τήν τρίτη έκδοση τοΰ 63

The Quintessence of Ibsenism, γραμμένο τό 1922, μιλώντας γιά τόν Πρώτο παγκόσμιο πόλεμο γράφει: «Τώρα... οί μανίες μας έχουν ξεχαστεϊ... οί στρατιώτες... έχουν απολυθεί καί πεθαίνουν της πείνας γιατί δεν μπορούν νά βρουν δουλειά καί νά Ανοι­ κοδομήσουν αυτά πού έμεϊς καταστρέψαμε...» «"Ανθρωποι με άδειες φράσεις στό στόμα τους καί άνόητους μύθους στά κεφά­ λια τους είδαν ό ένας τόν άλλο όχι σά συνάθρωπο άλλά σά δράκο καί διάβολο, καί κα­ τά συνέπεια άλληλοσφάχτηκαν.» Κι δταν άναφέρεται στά ιδανικά πού οί άνθρώπινες κοινωνίες διατηρούν έπί αιώνες γιατί φο­ βούνται νά τά κριτικάρουν («γιατί αύτό θά ήταν ένα είδος αυτοκριτικής») λέει: «Ή ρηχότητα τών ιδανικών των άνθρώπων πού άγνοούν τήν ιστορία άποβαίνει ή καταστρο­ φή τους». Κι άκόμη νωρίτερα, στόν πρόλο­ γο τής δεύτερης έκδοσης, τό 1913, ταυτίζει τά είδωλα καί τήν ειδωλολατρία τής Βίβλου μέ τά ξεφτισμένα ιδανικά καί τόν ιδεαλισμό τού αιώνα μας, τήν πορνεία τής 'Αγίας Γρα­ φής μέ τήν έκπόρνευση τού δημοσιογράφου, τού δικηγόρου, τού φιλόδοξου πολιτικού, τού τυχοδιώκτη βιομήχανου καί άλλων. Στόν ίδιο πρόλογο άναφέρεται σέ κοινω­ νικές άλλαγές πού ευαγγελίζεται ό Ibsen τό άνάθεμα τών περισσοτέρων ευρωπαϊκών κοινωνιών τού τέλους τού 19ου αιώνα καί τών άρχών τού 20ού, καί μέ παράδειγμα τή Νόρα συμπεραίνει ότι «οί άνδρες μόλις πού άρχισαν νά άντιλαμβάνονται ότι σκοτώνον­ τας τίς ψυχές τών γυναικών σκότωσαν καί τίς δικές τους». Γιά νά δείξει τή σύγχυση πού συνήθως έπικρατεΐ γύρω άπό ιδεολογικές, πολιτικές, οικονομικές κλπ. θεωρίες, όχι μόνο σ’ αυ­ τούς πού είναι υπεύθυνοι γιά τή μαζική ενη­ μέρωση άλλά καί στούς ίδιους τούς πιστούς αύτών τών θεωριών, υπογραμμίζει τό γεγο­ νός πώς ένώ «ή άξιοπιστία τών οικογενεια­ κών μας ιδανικών έχει συνταραχτεί άπ’ τά θεμέλια... οί σοσιαλιστές άσχολούνται μέ τά ιδανικά, αισθηματολογούν κι άποκηρύσσουν τόν καπιταλισμό γιατί θυσιάζει τήν άγάπη, τό σπίτι καί τήν οικογενειακή ευτυ­ χία, τήν οικογένεια καί τό καθήκον στά λε­ φτά, τήν άπληστία καί τή φιλοδοξία. Παρ’ όλα αύτά παραμένει κοινός τόπος τής πολι­ τικής δημοσιογραφίας νά παίρνεται σά δε­ δομένο ότι ό σοσιαλισμός είναι ό πιό θανά­ σιμος έχθρός τών οικογενειακών ιδανικών καί ό μή-σοσιαλισμός ή μόνη τους έλπίδα καί καταφύγιο».

64

Ό πρόλογος καταλήγει άπαισιόδοξα, προκλητικά καί κυνικά θά έλεγα, ίσως όμως αυτός είναι πάντα ό τρόπος πού χρησιμο­ ποιεί ή σάτιρα γιά νά ξυπνήσει άπό τό λή­ θαργο τής έφησύχασης τό βολεμένο άνθρω­ πο: «Συνήθιζαν νά μάς λένε ότι οί άνθρωποι πού περπατούσαν στό σκοτάδι έχουν δει ένα μεγάλο φώς. "Οταν οί άνθρωποί μας βλέπουν τούς ουρανούς νά φλέγονται μέ ήλιους κλείνουν άπλώς τά μάτια τους καί συνεχίζουν νά περπατούν στό σκοτάδι ώσπου νά μάς οδηγήσουν στό βάραθρο». Μέ τό φώς ενός τέτοιου φλέγόμενου ήλιου, μ’ όλα τά ευεργετικά άλλά καί τά επικίνδυνα άποτελέσματα πού μπορεί νά έχει αυτός ό ήλιος, θέλησε νά φωτίσει ό Shaw πολλές πτυχές τής άνθρώπινης ζωής καί τής κοινωνίας πού τήν οριοθετεί. Στόν άγώνα του νά λευτερώσει τόν άνθρωπο άπό τά φαντάσματα τού παρελθόντος ξεχνάει μερικές φορές ότι «οί άνθρωποι δέν μπο­ ρούν νά λευτερωθούν άπό τίς άδυναμίες τους άπό έξω. [Πώς] πρέπει νά λευτερώσουν οί ίδιοι τούς εαυτούς τους», όπως ό ίδιος άλλωστε λέει άναλύοντας τήν Άγριόπαπια τού Ibsen. Ό Shaw δέν άρχισε τή συγγραφική του σταδιοδρομία γράφοντας θεατρικά έργα άλ­ λά μυθιστορήματα, καί τά περισσότερα άπ’ αύτά άπορρίπτονταν άπό τούς εκδότες πού τά έστελνε. 'Όμως άπό τήν άρχή τά θέματα πού τόν άπασχολούν είναι τά ίδια μ’ αύτά πού πραγματεύεται άργότερα στά θεατρικά του έργα: ή κοινωνική άδικία, οί δυνατότη­ τες τού σοσιαλισμού, ή καταπίεση τού σέξ, ή καπιταλιστική φιλανθρωπία, ή κοινωνική υποκρισία, οί σχέσεις τών δύο φύλων. Αύτά όμως είναι θέματα πού πραγματεύτηκαν συγγραφείς πρίν καί μετά τόν Shaw. Εκείνο πού χαρακτηρίζει τό έργο τού ίρλανδού συγγραφέα είναι ή όξυδερκής θεώρηση πού ξεσκεπάζει πληγές πού πονάνε καί οί ριζο­ σπαστικές λύσεις πού προτείνει γιά τή θερα­ πεία τους, καθώς καί ή σχεδόν ιερόσυλη άμφισβήτηση «καθαγιασμένων» κοινωνικών θεσμών. Σ’ ένα άπό τά πιό ώριμα έργα τού Shaw, τό John Bull’s Other Island, ό ’Ιρλαν­ δός Larry Doyle λέει: «Ά ν είχα πάει σέ κοντινούς λόφους νά ξαναθυμηθώ τό Δουβλίνο καί νά σκεφτώ γιά τόν έαυτό μου, ίσως κι έγώ νά είχα γίνει ποιητής σάν τόν Yeats, τόν Synge καί τούς άλλους. ’Αλλά περηφανευόμουνα ότι σκε­ φτόμουνα καθαρά καί γι’ αύτό δέν μπορού­ σα νά μείνω. "Οπότε έπιανα ένα πρόβλημα

ή μιά κατάσταση τής ζωής γιά την όποια οί σύγχρονοί μου ’Ιρλανδοί τραγουδούσαν θλιμμένα τραγούδια, πάντοτε την τραβούσα ως τη λογική της κατάληξη, καί τότε άναπόφευκτα έξελισσόταν σε κωμωδία. Γι’ αύτό δεν έγινα ίρλανδός ποιητής... Δεν μπορού­ σα νά μείνω έκεϊ ξοδεύοντας τή ζωή μου σε όνειρα πάνω ατούς ιρλανδέζικους λό­ φους...» Μ’ αύτά τά σχεδόν αύτοβιογραφικά λόγια περιγράφει ό Shaw τή στάση πού κράτησε σ’ όλα τά καίρια προβλήματα πού τόν άπασχόλησαν στή ζωή του. ’Εκείνο πού δέν άναφέρει ό ’ίδιος άλλά βγαίνει εύκολα άπό τίς διά­ φορες βιογραφίες καί τά έργα του είναι ότι οί «κωμωδίες» του είναι τίς πιό πολλές φο­ ρές πικρές φαρμάκι άλλά καί πώς ό ίδιος φρόντιζε νά υπάρχει ή μεγαλύτερη δυνατή συνέπεια ανάμεσα σ’ αύτά πού κήρυττε καί τήν προσωπική του ζωή. "Οταν ό Shaw έγκατέλειψε τή δουλειά του καί τήν ’Ιρλανδία, πικαρισμένος γιά έναν άδικο παραγκωνισμό, καί ήρθε στό Λονδί­ νο, έμεινε στό σπίτι τής μητέρας του, πού είχε έγκατασταθεΐ έκεϊ μέ τίς δυό κόρες της πρίν άπό αρκετά χρόνια. (Ή μικρότερη πέθανε λίγο πρίν φτάσει ό Shaw στήν άγγλική πρωτεύουσα.) Προσπάθησε νά βρει δου­ λειά, καί όταν άπέτυχε νά πείσει κάποιον τραπεζίτη νά τόν προσλάβει στράφηκε στό μόνο άλλο πράγμα πού ήξερε νά κάνει τότε. Έγινε μουσικός κριτικός, γράφοντας γιά κάποιον άλλον, τόν George John Vandaleur Lee, ένα διευθυντή ορχήστρας τού Δουβλί­ νου πού είχε άσκήσει τή φωνή τής μητέρας του καί τής άδελφής του Lucy. Δούλεψε με­ τά σέ εφημερίδες, γράφοντας κριτική γιά μουσική καί θέατρο, κάνοντας πάντα τή δουλειά του πολύ πιό ευσυνείδητα άπό τούς περισσότερους συναδέλφους του. Παράλληλα μέ τό βιοποριστικό ό Shaw έξασκούσε ένα δεύτερο «επάγγελμα», τό ίδιο σημαντικό γι’ αυτόν, άν κρίνουμε άπό τό γεγονός ότι πολλές φορές άφηνε δουλειά γιά τήν όποια θά πληρωνόταν γιά νά άσχοληθεΐ μ’ αύτό χωρίς χρηματική αμοιβή. ’Εν­ νοώ τήν άνάμιξή του στή Fabian Society, τίς δημόσιες διαλέξεις του κι δ,τι είχε γενικά σχέση μέ τά πολιτικά καί κοινωνικά του ένδιαφέροντα. Στήν τέχνη τής συζήτησης ό Shaw άρχισε νά έξασκεΐται άπό πολύ νέος, όταν, ύπάλληλος μεγάλου κτηματομεσιτικού γραφείου στό Δουβλίνο, είχε τήν εύκαιρία νά κουβεν­ τιάζει γιά φλέγοντα ζητήματα μέ τούς άλ­

Τζώρτζ Μπέρναρντ Σώ

λους νεαρούς συναδέλφους του, πού ήταν οί περισσότεροι άπόφοιτοι τού πανεπιστημίου. ’Εκείνο όμως πού τόν έκανε διάσημο ομιλη­ τή, εύνοούμενο ρήτορα, μέ μεγάλη ζήτηση άπό οργανώσεις καί ομάδες πολύ διαφορε­ τικών σκοπών καί άποκλίσεων, ήταν σίγου­ ρα τό πείσμα του νά ύπερνικήσει τήν έμφυ­ τη ντροπαλοσύνη του, πού στίς άρχές του­ λάχιστον τών δημόσιων έμφανίσεών του έκανε τά χέρια του νά τρέμουν. Μαζί μέ τό πείσμα, καί ίσως πιό ισχυρός παράγοντας, ήταν βέβαια καί ή βαθιά πίστη του στά ζη­ τήματα πού προσπαθούσε νά προωθήσει. ’Ηταν άκόμη ή συνέπεια καί ή εύσυνειδησία μέ τήν όποια καταπιανόνταν μ’ δ,τι τόν απασχολούσε. Τό κλασικό παράδειγμα πού άναφέρουν οί βιογράφοι του είναι τό σχετι­ κό μέ τόν Marx. Σέ μιά συζήτηση στή Σο­ σιαλιστική Δημοκρατική 'Ομοσπονδία, μιά έταιρεία πού είχε ιδρύσει ό εύπορος άπόστολος τού Marx, Henry Mayer Hyndman άπό τό Ulster, ό Shaw έκανε ένα σχόλιο άλ­ λά κάποιος άλλος ομιλητής τού παρατήρησε δτι δέν είχε τό δικαίωμα νά μιλάει γιά σο­ σιαλισμό άφού δέν είχε διαβάσει τό Das Καpital τού Marx. Ό Shaw διάβασε τό έργο στή γαλλική του μετάφραση γιά νά άνακαλύψει άργότερα δτι ήταν ό μόνος στήν ομά­ δα τής Σοσιαλιστικής Δημοκρατικής Όμο65

σπονδίας πού τό είχε κάνει. Με τό διάβα­ σμα τού Das Kapital ό Shaw προσηλυτίστηκε στόν κομουνισμό καί παρέμεινε, θεωρητικά τουλάχιστον, ώς τό τέλος τής ζωής του. ’Εκτός άπό τη μουσική, μέ την όποια άσχολήθηκε ό Shaw συστηματικά άπ’ τή νεαρή του ήλικία, κάτω άπό την επίδραση τού περιβάλλοντος τής μητέρας του, καί τή ζωγραφική, πού τή «σπούδασε» μέ άτέλειωτες ώρες στίς πινακοθήκες, δέν είχε κατα­ πιαστεί σοβαρά μέ άλλο άντικείμενο γνώσης ώσπου άρχισε νά διαβάζει πολιτική οικονο­ μία. Διάβασε Adam Smith, Ricardo, Malthus, Proudhon, Marx καί Engels. "Ολα αυ­ τά ήταν άπαραίτητα γιά νά κατατοπιστεί όσο π ιό ολοκληρωμένα μπορούσε στίς θεω­ ρίες πού έπρεπε νά πολεμήσει καί κείνες πού ήθελε νά προωθήσει, τόσο στά γραψί­ ματά του όσο καί στίς διαλέξεις του. Γιατί ή ενασχόλησή του μέ τή Fabian Society δέν εί­ χε άπλά θεωρητικό χαρακτήρα, άφού καί ή ίδια ή εταιρεία είχε πρακτικά καί άμεσα άποτελέσματα στήν πολιτική ζωή τού τό­ που. ’Αναφέρω ένα, άλλά ίσως τό πιό ση­ μαντικό, τήν ίδρυση τού ’Εργατικού Κόμ­ ματος. ’Αρχικά ή Fabian Society συμπαρα­ τάχθηκε μέ τό Φιλελεύθερο Κόμμα, πού ήταν τότε άρκετά ισχυρό, άλλά γρήγορα οί έταίροι κατάλαβαν ότι ό έργαζόμενος κό­ σμος έπρεπε νά άντιπροσωπεύεται στή Βου­ λή άπό άνθρώπους πού προέρχονταν άπό τίς τάξεις του. Ό Shaw ήταν άπό τούς πρώ­ τους πού τό άντιλήφθηκε καί τό 1892 έγρα­ ψε ένα άρθρο γιά τή Fabian Society παρο­ τρύνοντας τό προλεταριάτο νά δημιουργή­ σει δικό του κόμμα. Προβλέποντας άκόμη τή δύναμη τών συνδικαλιστικών ενώσεων, καί πάλι προφητικά, υπογράμμισε τό γεγο­ νός ότι τό οργανωμένο έργατικό δυναμικό θά μπορούσε νά άποβεί τό πιό ισχυρό κόμ­ μα άριθμητικά καί οικονομικά μέ τίς εισφο­ ρές τών μελών του. Ή πληρωμή τών βου­ λευτών καί τών εκλογικών τους έξόδων άπό κονδύλια τού δημοσίου πού καθιέρωσε ή έργατική κυβέρνηση τό 1920 ήταν αίτημα τού Shaw, πού όμως δέν ήταν ό πρώτος πού ζήτησε κάτι τέτοιο. Τό είχαν πρωτοζητήσει οί Chartists πρίν πενήντα πέντε ολόκληρα χρόνια. Τό άρθρο τού Shaw γιά τήν ίδρυση ’Εργατικού Κόμματος κυκλοφόρησε καί λί­ γους μήνες μετά ιδρύθηκε πράγματι τό ’Ανεξάρτητο ’Εργατικό Κόμμα. Ό Shaw μαζί μέ τόν Keir Hardie έγραψαν τό πρώτο πρόγραμμα τού κόμματος. Μιά τυχαία συνάντηση μέ τόν William Ar­ 66

cher, θαυμαστή τού Ibsen, τό χειμώνα τού 1882-83, καί μιά μεταμεσονύκτια συζήτηση μέ τόν Jacob Thomas Grein, τό 1891, πού κράτησε ώς τίς πρωινές ώρες, ήταν τά έξωτερικά γεγονότα πού έστρεψαν τόν πολιτι­ κοποιημένο δημοσιογράφο Shaw στή στα­ διοδρομία τού δραματουργού. Ό Archer γνώριζε όχι μόνο τά έργα άλλά καί τόν ίδιο τόν Ibsen, καί γοητευμένος άπό τήν καινού­ ρια πνοή πού έφερνε στό θέατρο ό νορβηγός δραματουργός έψαχνε τρόπο νά κάνει τό έργο του πιό γνωστό στήν ’Αγγλία, καί άν ήταν δυνατό νά γράψει άνάλογα έργα. Ή πρώτη καί μοναδική προσπάθειά του σέ συ­ νεργασία μέ τόν Shaw έμεινε άτέλειωτη άλ­ λά ό Shaw χρησιμοποίησε τό υλικό γιά τό πρώτο του έργο, τό Widowers’ Houses. Τό άνέβασε ό Grein, ό όλλανδός Εβραίος πού είχε άφήσει τίς έμπορικές καί προξενικές του άσχολίες γιά νά ιδρύσει τό ’Ανεξάρτητο Θέατρο, μέ βάση τίς άρχέςτού Antoine, πού είχε ιδρύσει τό Theatre Libre στό Παρίσι τό 1887. Τό Widowers’ Houses, «ένα πρωτό­ τυπο, διδακτικό, ρεαλιστικό έργο», όπως τό διαφήμισαν, παραστάθηκε δυό φορές μόνο άλλά δημιούργησε άρκετό θόρυβο στίς έφημερίδες, όπου μερικοί τό κατηγόρησαν σά φανερή άπομίμηση τών ιψενικών έργων, μ’ όλο πού ό Shaw δέν είχε διαβάσει ούτε είχε δει έργο τού Ibsen όταν έγραψε τά δύο πρώ­ τα μέρη τού έργου. ’Εκείνο όμως πού βασι­ κά ενόχλησε τούς θεατρικούς κριτικούς ήταν πού τό έργο μιλούσε γιά εκμετάλλευση ένοικιαστών καί γιά φτωχογειτονιές, πράγ­ μα πού ήταν τόσο κακόγουστο όσο καί ή άναφορά σέ κέρδη άπό πορνεία. ’Εδώ πρέπει νά θυμηθούμε τήν κατάστα­ ση πού επικρατούσε στά θεατρικά πράγμα­ τα τήν εποχή πού άρχισε νά γράφει ό Shaw τά έργα του. Συνεχίζοντας τήν παράδοση τού 18ου αιώνα οί θεατρικοί συγγραφείς τού 19ου, μέ σχετική έξαίρεση τόν Pinero, έγραφαν τά «καλοφτιαγμένα έργα τους» (well-made plays), όπου, άφού γαργαλούσαν τήν περιέργεια τών θεατών τους σέ ορισμέ­ νες πράξεις, προχωρούσαν στή «λύση» τού δράματος, πού ήταν συνήθως ή άναγνώριση χαμένου παιδιού, ή άποκατάσταση τής τι­ μής «άτιμασθείς κόρης» πού θά έλεγε καί ό Μπόστ, ή κάτι παρόμοιο. "Οπως άνέφερα, ό Shaw έγραψε τό The Quintessence of Ibsenism στήν άρχική του μορφή τό 1890. Έ ργα τού Ibsen είχαν παι­ χτεί άρκετά στήν ’Αγγλία (άρχίζοντας του­ λάχιστον άπό τό 1880), ξεσηκώνοντας δια­

μαρτυρίες μέ τη μορφή φαρμακερών κριτι­ ξει τή Θηλυκότητά της, τό καθήκον πρός τόν κών, αλλά ό Shaw βρήκε σ’ αυτά τή φόρμου­ άντρα της, τά παιδιά της, τήν κοινωνία, τό λα πού θά τού χρησίμευε γιά νά έκφράσει νόμο καί πρός κάθε άλλον εκτός άπό τόν τίς ιδέες πού φλεγόταν νά διδάξει στόν κό­ εαυτό της, δέν μπορεί νά άπελευθερωθεί. σμο. Είναι λοιπόν τό «θέατρο τών ιδεών», ή ’Αλλά τό καθήκον στόν έαυτό της δέν είναι δυνατότητα δηλαδή νά συζητηθεί ένα άν- καθόλου καθήκον, άφοϋ ένα χρέος διαγρά­ θρώπινο πρόβλημα πάνω στή σκηνή, πού φεται όταν ό όφείλων καί ό οφειλέτης είναι καθιέρωσε ό Ibsen, αυτό πού Ενστερνίστηκε τό ίδιο πρόσωπο... είναι ψέμα νά πούμε ότι ό Shaw (πού είχε παλέψει νά κάνει τό ίδιο ή γυναίκα είναι τώρα άμεσα ή σκλάβα ιού στά μυθιστορήματα του χωρίς επιτυχία) κι άντρα: είναι ή άμεση σκλάβα τού καθήκον­ δχι φυσικά οί ίδιες οί ιδέες τού Ibsen. Ό τος· κι όπως τό μονοπάτι γιά τή λευτεριά νορβηγός δραματουργός άγωνίστηκε κυρίως τού άντρα είναι στρωμένο μέ τά συντρίμμια γιά νά πείσει τούς συνανθρώπους του ότι τών καθηκόντων καί τών ιδανικών πού πο­ έπρεπε σάν άτομα νά παλεύουν γιά νά δοπάτησε, τό ίδιο πρέπει νά είναι καί τό δι­ έχουν τό δικαίωμα νά σκέφτονται καί ν’ κό της... Μιά ολόκληρη άρμαθιά άπό ιδανι­ άποφασίζουν έλεύθερα, χωρίς προκαταλή­ κά τής πιό καθαγιασμένης ποιότητας θά ψεις καί χωρίς καταπίεση τής όποιασδήποτε συντρίβουν μέ τήν.άπόκτηση ισότητας άνάπλειοψηφίας. Ό Shaw προσπάθησε νά κά­ μεσα σέ γυναίκες καί άντρες... Αυτοί πού νει τό σύνολο νά συνειδητοποιήσει τά προ­ οπισθοχωρούν μπροστά σ’ ένα θόρυβο κι βλήματα πού τού δημιουργούσαν δυστυχία, ένα θρυμμάτισμα άς παρηγορηθοϋν μέ τή καί πρότεινε λύσεις γιά μιά πιό υγιή καί δί­ σκέψη ότι ή άντικατάσταση τών σπασμένων καιη κοινωνία. Καί οί δυό χτύπησαν καθιε­ άγαθών θά είναι άμεση καί σίγουρη... Τό ρωμένους θεσμούς, ιδανικά καί άντιλήψεις πλεονέκτημα τής δουλειάς τής καταστροφής πού δέσμευαν τό άτομο ή τό σύνολο στήν είναι ότι κάθε καινούριο ιδανικό είναι λιγό­ πορεία τής δημιουργικής του εξέλιξης. Μι­ τερο μιά ψευδαίσθηση άπ’ αυτό πού άντικαλώντας γι’ αυτήν άκριβώς τή διαδικασία τής τέστησε· έτσι ώστε ό καταστροφέας ιδανι­ άπόρριψης παλιών θέσφατων ό Shaw γρά­ κών, άν καί άποκηρύσσεται σάν έχθρός τής φει στό πρώτο κεφάλαιο τού The Quintes­ κοινωνίας, στήν πραγματικότητα καθαρίζει sence of Ibsenism: «Τό σημείο πού πρέπει ν’ τόν κόσμο άπ’ τά ψέματα». "Ομως κάθε άλάντιληφθοϋμε είναι ότι ή κοινωνική πρόο­ λαγή, κάθε πρόοδος φοβίζει «γιατί φαίνεται δος συντελεΐται μέσα άπό τήν άντικατάστα- έπικίνδυνη, άπειλητική, φρικιαστική, γιατί ση παλιών θεσμών μέ νέους· καί άφοϋ κάθε μοιάζει νά κλίνει πρός τό χάος». θεσμός προϋποθέτει τήν παραδοχή τού κα­ Ή διορατικότητα, ή όξύνοια καί ή ριζοθήκοντος νά. υποτάσσεσαι σ’ αύτόν, ή πρόο­ σπαστικότητα τού Shaw μεγεθύνονται όταν δος πρέπει νά προϋποθέτει τήν άπόταξη συγκρίνει αυτά πού λέει, π.χ., γιά τά ιδανι­ ένός καθιερωμένου καθήκοντος σέ κάθε βή­ κά, μέ σύγχρονες ρήσεις προβληματισμένων μα... Δέν υπάρχει λοιπόν τίποτε καινούριο άνθρώπων. Λέει ό Shaw στό κεφάλαιο στήν περιφρόνηση τού καθήκοντος άπό ένα «’Ιδανικά καί ιδεαλιστές»: καθώς ό άνθρω­ μεταρρυθμιστή: κάθε βήμα προόδου σημαί­ πος άναπτύσσεται μέσα στούς αιώνες, άνανει κι ένα καθήκον άποταγμένο, καί μιά καλύπτει τόν έαυτό του τολμηρότερο καθώς “ γραηή" ξεσκισμένη... Υπάρχουν πολλοί τό θάρρος του αυξάνει... καί τολμάει όλο άνθρωποι πού δέν μπορούν νά άντιληφθούν καί περισσότερο ν’ άγαπά καί νά εμπιστεύε­ αυτό τό πράγμα σάν ένα πρόβλημα χωρίς ται άντί νά φοβάται καί νά μάχεται. Ά λλ’ κατάληξη. Γι’ αυτούς κάθε άπόρριψη άνα- αυτό τό κουράγιο έχει κι άλλες συνέπειες: γνωρισμένων κωδίκων συμπεριφοράς είναι άνυψώνει τόν έαυτό του άπ’ τήν άπλή συπρόκληση γιά μή-κοινωνική συμπεριφορά νειδητοποίηση στή γνώση, τολμώντας όλο καί κάθε τι πού λέγεται καί δέν υποδηλώνει καί πιό πολύ ν’ άντιμετωπίσει γεγονότα καί τό δεδομένο τής αιώνιας άξίας αυτών τών νά πει στόν έαυτό του τήν άλήθεια. Γιατί κωδίκων είναι μιά παραδοξολογία. Κι όμως στή νήπιακή του ηλικία τής άδυναμίας καί ή πρόοδος προϋποθέτει τό γκρέμισμά τους τού τρόμου δέν μπορούσε ν’ άντιμετωπίσει άπ’ αυτή τή θέση». Κάνοντας μιά τέτοια κα­ τό άνέκκλητο· καί έπειδή τά γεγονότα είναι τάσταση συγκεκριμένη, λέει στό περίφημο άπ’ όλα τά πράγματα τάπιό άνέκκλητα, έβα­ κεφάλαιο τού The Quintessence of Ibsenism ζε μάσκες σ’ όλα όσα ήταν άπειλητικά άμέ«Ή θηλυκή γυναίκα»: «Ή κατάληξη τής σως μόλις τ’ άνακάλυπΐε... έτσι ώστε τώρα υπόθεσης είναι ότι άν ή γυναίκα δέν άποτά- κάθε μάσκα χρειάζεται έναν ηρώα γιά νά 67

τήν ξεσκίσει. Οί μάσκες ήταν τά ιδανικά του, δπως τά έλεγε, καί τί, θά ρωτούσε, θά ήταν ή ζωή χωρίς ιδανικά;» Στό φιλμ τού πολωνοΰ σκηνοθέτη A. Weida «Χωρίς άναισθητικό», ό διάσημος, δημοφιλής άλλά άβαθής δημοσιογράφος-καθηγητής ύφίσταται ένα κυριολεκτικό strip-tease δσον αφορά θε­ σμούς, άξιες, ιδανικά καί κάθε άλλου εί­ δους συναισθηματικό ή ήθικό στήριγμα. ’Εξουθενωμένος οδηγεί τόν εαυτό του πα­ θητικά στην καταστροφή, έχοντας στό μετα­ ξύ άναρωτηθεΐ «καί πού μπορεί κανείς νά στηριχτεί δταν δέν υπάρχουν πιά άξιες;». Σέ μερικά τέτοια δσια καί ιερά επιτίθεται ό Shaw στό έργο του Mrs. Warren’s Profes­ sion. Οί δύο πόρνες, ή κ. Γουώρρεν καί ή άδελφή της (πού δέν εμφανίζεται στό έργο) δέν πεθαίνουν στην ψάθα, περιφρονημένες άπό μιά άτεγκτη κοινωνία, άλλά πετυχαί­ νουν κι οί δυό οικονομική άνεση πού τούς έπιτρέπει νά ζοϋν σάν ευυπόληπτα μέλη τής υποκριτικής ομάδας πού τούς περιστοιχίζει. Τό Mrs. Warren’s Profession είναι τό έργο στό όποιο γιά πρώτη φορά έμφανίζεται ή πνευματικά άνεξάρτητη γυναίκα, ό τύπος πού οραματίζεται ό Shaw. Ή Vivie είναι τό πρότυπο τής γυναίκας πού προτείνει ό Shaw: έξυπνη, ρεαλίστρια, χωρίς συναισθη­ ματικούς ρομαντισμούς καί μέ απόλυτα ξε­ καθαρισμένη πρόθεση νά άποφασίζει ή ίδια γιά τά προβλήματα πού τήν άφοροΰν. Είναι ή κόρη πού δέ συγκινεϊται άπό τίς επικλή­ σεις τής μητέρας, δταν οί έπικλήσεις έχουν στόχο τους τό κατά γενική παραδοχή έμφυ­ το συναίσθημα τής θυγατρικής άγάπης καί δέν έχουν καμιά άπολύτως σχέση μέ τή λογι­ κή. Στά κλαψουρίσματα τής μητέρας της δτι υπήρξε θύμα τών περιστάσεων άντιτάσσει: «Δέν πιστεύω στίς περιστάσεις. Οί άνθρω­ ποι πού προχωρούν στόν κόσμο είναι οί άν­ θρωποι πού ξεσηκώνονται καί ψάχνουν τίς περιστάσεις πού θέλουν, κι άν δέν μπορούν νά τίς βρούν τίς φτιάχνουν». ’Ακόμη καί σήμερα μιά τέτοια στάση θά χαρακτηριζό­ ταν άπό τόν περισσότερο κόσμο σάν αφύσι­ κα σκληρή, γιατί δταν δέ θέλουμε νά παρα­ δεχτούμε τήν άλήθεια τήν υποβαθμίζουμε δίνοντάς της άλλα ονόματα. Μιά νύξη μέσα στό έργο γιά αιμομικτική σχέση ήταν άρκετή γιά νά άπαγορευτεΐ τό άνέβασμά του γιά 32 ολόκληρα χρόνια. Άνεβάστηκε γιά πρώτη φορά δημόσια τό 1925, δταν ή πολεμική του είχε πιά ξεπεραστεϊ. Ό Shaw, σάν κοινωνικός μεταρρυθμι­ στής. θά ’πρεπε πάντως νά είναι ευχαριστη­ μένος, μιά πού καί χωρίς τό έργο του, μέσα 68

άπό άλλα μονοπάτια, οί πρωτοπόροι είχαν καταφέρει νά προχωρήσουν στήν κατεύθυν­ ση πού θά έδειχνε καί ό ίδιος. Μά νεαρή γυναίκα παρόμοια μέ τή Vivie παρουσιάζει ό Shaw καί στό Major Barba­ ra, δμως τό κεντρικό θέμα τού έργου δέν εί­ ναι ή άνεξάρτητη, θεληματική γυναίκα άλλά ή απογοήτευση τού κάθε καλοπροαίρετου «ιδεαλιστή πού άνακαλύπτει δτι τά ιδανικά [του] είναι ψεύτικα ή δέν μπορούν νά πραγ­ ματοποιηθούν στή διάρκεια τής ζωής του». Ό «σοφός», ρεαλιστής πατέρας τής Barba­ ra, άξιωματούχου τού Στρατού τής Σωτη­ ρίας, πείθει τήν κόρη του δτι τό χειρότερο έγκλημα είναι ή φτώχεια καί τής εξηγεί πώς θά έσωζε αύτός τούς άλήτες πού περιμαζεύ­ ει ή φιλανθρωπική οργάνωση πού ύπηρετεί εκείνη. Τό σόκ καί ή άπογοήτευση τής ίδεαλίστριας Barbara προέρχονται άπό τό γεγο­ νός δτι ό Στρατός τής Σωτηρίας δέχεται δω­ ρεές χρημάτων άπό κατασκευάστές οινο­ πνευματωδών ποτών καί βιομηχάνους δπλων μέ τόν ίδιο τρόπο πού -λέει μιά λιγο­ στά διαδεδομένη κι δχι έξακριβωμένη φή­ μη- σεβαστά ιδρύματα γνώσης δπως τό Har­ vard παίρνουν λεφτά άπό τή Μαφία. Μά δέ χρειάζεται ίσως νά καταφεύγουμε σέ άνεξακρίβωτες πληροφορίες, άφού είναι γνωστό δτι ή ’Εκκλησία τής ’Αγγλίας είχε ως πρόσ­ φατα σοβαρές μετοχές στή Νότια ’Αφρική, καί τό Βατικανό, μέ τήν ιδιαίτερη τράπεζά του, επενδύει «Κύριος οίδεν» σέ ποιές έπιχειρήσεις τά είσοδήματά του. Τό άλλο βασι­ κό θέμα τού έργου είναι βέβαια κάτι πού ό Shaw είχε ήδη έπισημάνει στό The Quintes­ sence of Ibsenism πέντε χρόνια νωρίτερα: «Ή έξαθλίωση τής φτώχειας πού ύφίστανται τά τέσσερα πέμπτα τού άνθρώπινου πληθυσμού δημιουργεΐται τεχνητά καί είναι κάτι πού διορθώνεται», φτάνει νά θυμόμα­ στε πώς «μόνο έκείνοι πού βοήθησαν τόν έαυτό τους ξέρουν πώς νά βοηθήσουν άλ­ λους καί νά εκτιμούν τό δικαίωμά τούς νά βοηθούν τούς εαυτούς τους». Γιατί λοιπόν άφήνουμε τούς φτωχούς φτωχούς, άδύνατους, άμόρφωτους, βρώμι­ κους; Αύτό είναι τό έμμεσο έρώτημα πού θέτει ό Shaw στόν πρόλογο τού Major Bar­ bara. Ή άπάντηση είναι βέβαια αυτονόητη: Γιά νά είμαστε σέ θέση νά παριστάνουμε τούς σωτήρες τους, πετώντας ένα ξεροκόμ­ ματο κάθε φορά πού έκτελούν τήν «άσκηση τού γόνατος», τή γονυκλισία δηλαδή πού έμεϊς τούς έπιβάλλουμε σάν άπαραίτητη προϋπόθεση τής τρισάθλιας επιβίωσής τους. Ό Shaw δέν ήταν ριζοσπαστικός μόνο

στό περιεχόμενο τών έργων του άλλά καί στή μορφή. Στό Arms and the Man ό κεντρι­ κός χαρακτήρας άπουσιάζει από ολόκληρη σχεδόν τή δεύτερη πράξη κι οί κριτικοί τόν κατηγόρησαν γι’ αυτό δτι δεν ήξερε τήν πρακτική τής δραματικής τέχνης. “Ομως ό Shaw, έπαναστάτης συνεπής καί σ’ αυτό τό σημείο, δημιουργούσε τίς δικές του συμβά­ σεις άπορρίπτοντας τίς παλιές φόρμουλες. Τό έργο έπρεπε, κατά τόν Shaw, νά εξελίσ­ σεται οργανικά κι όχι όπως άπαιτοϋσαν τά προκατασκευασμένα μέτρα τών «μαραγκών τής σκηνής». Στό ίδιο έργο ό Shaw δημιουργεί άκόμη έναν από τούς πιό χαρακτηριστικούς άντίήρωες τού θεάτρου στόν εικοστό αίώνα, τόν έλβετό άξιωματικό πού έχει διαπιστώσει άπό προσωπική πείρα «ότι είναι πιό σημαν­ τικό νά έχει κανείς λίγα σοκολατάκια νά φάει στό πεδίο τής μάχης άπό τό νά έχει σφαίρες γιά τό πιστόλι του...» Στόν πρόλο­ γο τού δεύτερου τόμου τών Plays, Pleasant and Unpleasant γράφει: «Δέν μπορώ πιά νά βρίσκω ικανοποίηση στά ψεύτικα ήθη καί τήν πλαστή καλή διαγωγή, νά σωριάζω δό­ ξα στή ληστεία, τήν πείνα, τήν αρρώστια, τό έγκλημα, τό πιοτό, τόν πόλεμο, τή σκληρό­ τητα... πού οδηγούν τούς ανθρώπους στό θέατρο, όπου υποκρίνονται ότι αυτά τά πράγματα είναι πρόοδος, επιστήμη, ήθη, θρησκεία, πατριωτισμός, αύτοκρατορική υπεροχή, έθνική μεγαλοσύνη... Γιά μένα ή τραγωδία καί ή κωμωδία τής ζωής έγκειται στίς συνέπειες, μερικές φορές φοβερές, με­ ρικές φορές γελοίες, τών συνεχών προσπα­ θειών μας νά έγκαθιδρύσουμε τούς θεσμούς μας μέ βάση τά ιδανικά πού προτείνουν στή φαντασία μας τά μισοϊκανοποιημένα πάθη μας άντί τήν άληθινή έπιστημονική φυσική ιστορία». Οί περισσότεροι άπό τούς χαρα­ κτήρες τού έργου τινάζουν στόν άέρα τή μιά μετά τήν άλλη τίς ρομαντικές ψευδαισθήσεις τού γενναίου πολεμιστή, τού πιστού έραστή, τής καλοαναθρεμμένης κόρης καί πολλών άλλων. Στούς επικριτές του ό Shaw απάντη­ σε: «Δέ βλέπω τό χάος καί τήν άναρχία σάν τή μόνη έναλλακτική λύση άντί γιά τίς ρο­ μαντικές συμβάσεις». Ά π ό τή σύντομη καί άποσπασματική αυ­ τή παρουσίαση τού George Bernard Shaw δέ θά μπορούσε νά λείψει ή άναφορά στή «δη­ μιουργική έξέλιξη». "Ενας άπό τούς βιογρά­ φους του μάλιστα, ό Colin Wilson, ισχυρίζε­ ται ότι ό Shaw θά έπρεπε νά κριθεί μέ βάση τό γεγονός ότι «αύτός περισσότερο άπό

όποιονδήποτε προκάτοχό του παρουσίασε στή σκηνή “τόν άνώτερο εξελισσόμενο χα­ ρακτήρα” ... Σύμφωνα μέ τόν Shaw, ό άν­ θρωπος έχει “άνώτερες παρορμήσεις” πού είναι τόσο ενστικτώδεις όσο καί οί κατώτε­ ρες παρορμήσεις του. Ό Freud ήταν ύποβιβαστής· υποβίβαζε τό άνώτερο στό κατώτε­ ρο... 'Ο Shaw ήθελε νά παρουσιάσει [αύτή τήν παρόρμηση γιά έξέλιξη] θετικά, μιά πού δέν πίστευε δτι τό νά κατέχεσαι άπό [μιά τέ­ τοια] παρόρμηση αποτελεί τραγική μοίρα... [καί] δέν έβλεπε κανένα λόγο γιά τόν όποιο οί όραματιστές δέ θά ’πρεπε νά προσπαθή­ σουν ν’ άλλάξούν τόν κόσμο καί νά τόν κά­ νουν περισσότερο σάν τά όράματά τους... Ό Shaw είχε τήν... άποψη ότι ή ιστορία ήταν ή έκφραση κάποιας “δύναμης” πού έκφράζεται μέσα άπό τά άτομα, καί ότι έπομένως τό πιό συναρπαστικό θέμα γιά τό δραματουργό -ή τό μυθιστοριογράφο- είναι ή σύγκρουση άνάμεσα σ’ αύτή τήν άνώτερη δύναμη καί στίς δυνάμεις τής άντίδρασης καί τής τελμάτωσης... αυτό πού προσπαθεί νά κάνει ό Shaw [στά έργα του είναι] νά δη­ μιουργήσει ένα καινούριο είδος ήρωα καί νά λύσει ένα τεράστιο πρόβλημα: τό πρό­ βλημα τού πώς ή δύναμη τής έξέλιξης, δρώντας μέσα άπό τά άτομα -καί έπομένως δρώντας τυφλά καί ένστικτώδικα, εμποδι­ ζόμενη άπό τήν άγνοια καί τά προσωπικά κίνητρα- μπορεί νά άποφύγει τήν τραγωδία καί τή σπατάλη. Ή ιστορία είναι γεμάτη άπό μάρτυρες άλλά ή μαρτυροσύνη είναι ένας πολύ άκριβός τρόπος γιά νά διαδοθεί μιά ιδέα». Ή βαθιά πίστη τού Shaw σ’ αύτή τήν ιδεολογία μείωσε τή συνηθισμένη του όξυδέρκεια καί τόν εμπόδισε νά δει τίς τραγι­ κές προεκτάσεις πού μπορεί νά έχει ή εγ­ κληματική έγωπάθεια καί ή παραφροσύνη πού έμφανίζεται σάν δημιουργική έξέλιξη. Αύτό είχε σά συνέπεια τήν έμμεση τουλάχι­ στον έπιδοκιμασία ιστορικών τεράτων όπως ό Μουσολίνι κι ό Χίτλερ. Ή σοβαρή αύτή παραδοξολογία, όπως καί μερικές άλλες αν­ τιθέσεις, γιά έναν άνθρωπο πού γράφει τό­ σο προφητικά όσο τό Hearbreak House άποδείχνει, είναι βέβαια άντικείμενο μελέτης καί άφορμή γιά προσεκτική έκτίμηση όλων τών πλευρών μιάς άπαστράπτουσας προσω­ πικότητας, γιά νά μήν πέφτουμε θύματα ει­ δώλων, πράγμα πού ό ίδιος ό Shaw θά επι­ κροτούσε πρώτος. Ή προσεκτική εξέταση καί ή έκτίμηση τής προσωπικότητας καί τής προσφοράς τού Shaw είναι σίγουρο ότι δέ θά κατέληγε ποτέ σέ γενική άπόρριψη, γιατί 69

έκτος άπ’ δλα τά άλλα ό Shaw, όπως προσ­ πάθησα νά δείξω άπ’ τήν αρχή, διέθετε ό ίδιος ευαισθησία καί καλώς έννοούμενο ρο­ μαντισμό καί μπορούσε νά γράψει έργα δπώς τό Saint Joan, ικανό νά συγκινήσει με τήν ποίησή του όποιοδήποτε άκροατήριο. Είχε έπίσης τήν ίδια πίστη στή φαντασία πού πιστεύω δτι έχουμε δλοι, είτε τό ξέρου­ με είτε δχι, παρά τίς «διατριβές» του γιά τή λογική, κι αύτό τό στοιχείο τόν φέρνει μέ κάποιο παράδοξο τρόπο κοντά στό μέσο άν­ θρωπο. Σ’ ένα γράμμα σέ μιά φίλη του γρά­ φει σχετικά μέ τή δύναμη τής φαντασίας, μέ τό συνηθισμένο του άφοριστικό στύλ: «Μιά άδεια ζωή γεμίζει άπ’ αυτούς πού είναι άπόντες κι αυτούς πού φανταζόμαστε: ή γε­ μάτη πρέπει νά καθαρίζεται κάθε μέρα από τήν υπηρεσία τής λησμονιάς γιατί άλλιώς δέ θά μπορούσαμε ν’ άναπνεύσουμε τόν άέρα».

ΓΡΑΜΜΑΤΑ καί Τέχνες Καβάφης Σεφέρης Έγγονόπουλος Χειμώνας Σεφέρ Σεφέρης Φραγκιάς Καβάφης Πικιώνης Άσλάνογλου Δικταΐος Έγγονόπουλος Καβάφης Χειμώνας Φραγκ Φραγκιάς Σακελλαρόπουλος Πικιώνης Καζαντζής Π Χειμωνάς Δικταΐος Καβάφης Έγγονόπουλος Σεφέρ Σεφέρης Έγγονόπουλος Γουνελάς Γαλάντης Καβάφ Σακελλαρόπουλος Άσλάνογλου Καζαντζής Τσιάρας Δικταΐος Χαραλαμπόπουλος Μάλλιαρης Γεωργιάδης Μάρκες Μάνσφηλντ Λούκατς Τράκλ Μπασελάρ Λοΰ Λούκατς Μάρκες ! Μρρκες Μπασελάρ Μάνσφηλντ Ντόιτσερ Τράκλ

Βιβλιογραφία: Ervine, St. John. Bernard Shaw: His Life, Work and Friends. New York: William Morrow & Company, 1956.

Shaw, Bernard. A Selection frQm Shaw’s Prefaces. Lon­ don: Longman, 1977.

Shaw, Bernard. Sixteen Self Sketches. London: Constable & Company Limited, 1949.

Shaw, Bernard. The Portable Bernard Shaw. Penguin Books, 1977.

Shaw, Bernard. The Quintessence of Ibsenism. New York: Hill and Wang, 1957.

Wilson, Colin. Bernard Shaw: A Reassessment. London: The Macmillan Press Ltd., 1981.

Σχόλια ' Ποίηση ' Θεωρία Σχόλια Θεωρία Ποίηση Ψυχανάλυση Διήγημα Βιβλι Βιβλιοκριτική Διήγημα Ποίηση 'Αρχιτεκτονική Θέα Θέατρο Ψυχανάλυση ’Αρχιτεκτονική Σχόλια Θεωρία

αντί Τό ζήτημα δέν είναι μόνο νά διαβάζετε «ΑΝΤΙ» άλλά νά μπορείτε ν ’ άνατρέχε,τε' σ’ αυτό σταθερά.

• Τό καλύτερο δώρο γιά σάς καί τούς φίλους σας: • Ένας πανόδετος τόμος τού περιοδικού «ΑΝΤΙ»

70

Γιώργος Ν. Γιαννουλόπουλος

Τζαίημς Τζόυς Εφέτος γιορτάζονται τά έκατό χρόνια άπό τή γέννηση τού James Joyce. Οί επέ­ τειοι είναι σχετικά πρόσφατη εφεύρεση, άν καί άποτελοΰν κατά κάποιον τρόπο στά καθ’ ήμάς προσαρμογή τής παραδοσιακής θρησκευτικής πρακτικής. Ταυτό­ χρονα όμως ικανοποιούν μιά βαθιά σύγχρονη άνάγκη γιά ακριβή μέτρηση. Ό αυθαίρετος καί μηχανικός χαρακτήρας τους έπιβεβαιώνεται άπό τήν τελετουργική καί στείρα φύση τών υποχρεωτικών σχολίων πού γίνονται «επ’ ευκαιρία» μιας έπετείου, καθορισμένης άπό τήν πάροδο κάποιας μονάδας χρόνου πού βασίζεται στό δεκαδικό σύστημα μέτρησης. Στήν περίπτωση τοϋ Τζόυς όμως θά μπο­ ρούσαμε νά εκμεταλλευτούμε τήν περίσταση καί νά προσδώσουμε σημασία στά έκατό χρόνια πού πέρασαν άπό τή γέννησή του. "Οταν γεννήθηκε, τό 1882, ή λογοτεχνία ήταν άπόλυτα σχεδόν ταυτισμένη μέ τόν βικτοριανό ρεαλισμό. Έ να αιώνα αργότερα ή άντίδραση στήν τεχνοτροπία αύτή έχει θριαμβεύσει καί σήμερα ό μοντερνισμός, πού δίχως τόν Τζόυς στήν πεζογραφία του­ λάχιστον θά ήταν σχεδόν άδιανόητος, έχει επιβληθεί καί σάν πρωτοπορία καί σάν κα­ τεστημένο. Ή άντίφαση δέν είναι τυχαία, καί ή άνάλυση τού έργου τού Τζόυς μπορεί νά μάς βοηθήσει νά τήν κατανοήσουμε. Ό Τζόυς δέν ήταν ούτε "Αγγλος ούτε κάν Βρετανός. Ό πιό άκριβής χαρακτηρισμός του είναι: άγγλόφωνος ’Ιρλανδός. Μέχρι τό μεσοπόλεμο ή πατρίδα του άποτελοΰσε τμή­ μα τοϋ άγγλικοϋ βασιλείου, διατηρώντας ταυτόχρονα τήν έθνική ιρλανδική ταυτότη­ τα, πού κύρια συστατικά της στοιχεία ήταν ό εθνικισμός καί ό καθολικισμός. Ή χρήση όμως τής αγγλικής γλώσσας στήν ’Ιρλανδία άποτέλεσε έναν ιδιόμορφο δεσμό μέ τόν άλλόφυλο κατακτητή. Τό κοινωνικό στίγμα τής οικογένειας Τζόυς θά μπορούσε νά χαρακτηρισθεί ως μεσοαστικό μέ όλισθαϊνον βιοτικό επίπεδο. Ό πατέρας του, παρερμηνεύοντας τόν δρο «ρευστοποίηση τών περιουσιακών στοι­ χείων», μετουσίωσε μεθοδικά τίς οικογενεια­ κές πηγές εισοδήματος σέ άλκοόλ, μέ άποτέλεσμα ή γυναίκα του καί τά πολυάριθμα τέ­ κνα πού έφερε στόν κόσμο, ύπακούοντας στίς ορέξεις τού συζύγου της καί στό δόγμα τής καθολικής έκκλησίας, νά ύποστούν δει­

νές οικονομικές στερήσεις. Οί άστικές συνή­ θειες δμως δέν καθορίζονται άμεσα άπό τήν ύπαρξη ή μή χρήματος, καί έτσι ό πρωτότο­ κος γιός Τζαίημς στάλθηκε σέ ένα άπό τά καλύτερα σχολεία τής ’Ιρλανδίας. "Οπως συνηθιζόταν εκείνη τήν έποχή, ήταν σχολείο ’Ιησουιτών. Ό νεαρός Τζαίημς έδωσε άπό πολύ νωρίς δείγματα τού ταλέντου του. Ή απόδοσή του στό σχολείο τόν έκανε νά ξε­ χωρίσει. Μπαίνοντας στήν εφηβεία αίσθάνθηκε τόν πειρασμό νά άφιερώσει τή ζωή του στό τάγμα τών ’Ιησουιτών, άλλά μετά άπό άμφιταλαντεύσεις καί έντονη εσωτερική πά­ λη ύπέκυψε στόν ισχυρότερο, δπως άποδείχθηκε, πειρασμό τής σάρκας καί άποφάσισε τελικά νά άφιερώσει τόν έαυτό του στή λο­ γοτεχνία μέ θρησκευτικό φανατισμό. ’Ακολουθώντας τό παράδειγμα πολλών άλλων νεαρών έπίδοξων συγγραφέων, άρχι­ σε νά γράφει άρθρα γιά περιοδικά καί έφημερίδες, πολλά άπό τά όποια δέν έφθασαν ποτέ στό τυπογραφείο. Αίσθάνθηκε έντονα τήν άνάγκη γιά αναγνώριση καί τή γνωστή πικρία γιά τήν έλλειψη άναγνώρισης. "Αν τά έργα τού Τζόυς πού έχουν αύτοβιογραφικό χαρακτήρα άπεικονίζουν μέ άκρίβεια τή νεανική του φυσιογνωμία, τό συμπέρα­ σμα πού εξάγεται είναι δτι ό Τζόυς παρου­ σίασε άπό άρκετά νωρίς έγωκεντρικές τά­ σεις πού άναπτύχθηκαν άργότερα σέ επικίν­ δυνο σημείο. Τό 1902 πήρε τό πτυχίο του άπό τό πανεπιστήμιο τού Δουβλίνου καί στή συνέχεια άποφάσισε νά μεταναστεύσει, γιά νά προσφέρει τό ταλέντο του, πού είχε άγνοηθεϊ στή γενέτειρά του, στόν κόσμο γε­ νικότερα καί τό Παρίσι ειδικότερα. Μετά άπό μερικές εβδομάδες μποέμικης ζωής στό 71

Παρίσι γύρισε πίσω γιά νά δει τή μητέρα του νά πεθαίνει, ξαναπήγε στην Ευρώπη, συνοδευόμενος άπό τή μέλλουσα σύζυγό του αυτή τή φορά, καί με εξαίρεση δύο βραχείες επισκέψεις τό 1909 δέν ξαναπάτησε τό πόδι του στήν ’Ιρλανδία. Στήν άρχή δούλεψε σάν δάσκαλος άγγλικής στήν Τεργέστη καί άλλου στήν ’Ιταλία κάτω άπό άθλιες οικονομικές συνθήκες. Τό­ τε τελείωσε τούς «Δουβλινέζους», τό πρώτο σοβαρό έργο του, πού μετά άπό πολλές πε­ ριπέτειες έκδόθηκε τό 1914. "Οταν άρχισε ό Πρώτος παγκόσμιος πόλεμος πήγε στή Ζυ­ ρίχη, όπου έγραψε τό αύτοβιογραφικό βι­ βλίο «Τό πορτρέτο τού καλλιτέχνη σέ νεαρή ήλικία». "Οταν τελικά κυκλοφόρησε, τό 1916, τό όνομα τού Τζαίημς Τζόυς άρχισε γιά πρώτη φορά νά άκούγεται στούς λογο­ τεχνικούς κύκλους. Γνώρισε τόν Έ ζρα Πάουντ καί κίνησε τήν προσοχή τής Γερτρούδης Στάιν καί τών φίλων της. Τήν ίδια εποχή άρχισε νά δουλεύει τόν «Όδυσσέα», τό άριστούργημά του. Τό τελείωσε στό Πα­ ρίσι, όπου εγκαταστάθηκε τό 1920, καί μετά άπό άτελείωτους καβγάδες, επεισόδια κι άπογοητεύσεις πρωτοκυκλοφόρησε τό 1922 τυπωμένο σέ ιδιωτική έκδοση 1000 άριθμημένων άντιτύπων. Ό «Όδυσσέας» είχε τεράστιο άντίκτυπο στόν κόσμο τής λογοτεχνίας. Κατάφερε πα­ ράλληλα νά προσελκύσει καί τήν προσοχή τού πλατύτερόυ κοινού γιά διαφορετικούς λόγους. Τό ύφος τού «Όδυσσέα» μπορεί νά συγκίνησε τούς ειδικούς άλλά μερικά άποσπάσματά του άποτέλεσαν τό άντικείμενο ιδιαίτερης προσοχής εκ μέρους τών δικαστι­ κών αρχών. Τό τελωνείο τής Νέας Ύόρκης έκανε κατάσχεση τού βιβλίου στήν προσπάθειά του νά άποτρέψει τή διείσδυση τής εύρωπαϊκής «πορνογραφίας» στίς Ήν. Πολι­ τείες, καί στή Βρετανία πέρασαν χρόνια πρίν ό «Όδυσσέας» έκδοθεΐ καί κυκλοφο­ ρήσει κανονικά. Μέχρι τό 1937 άντίτυπα τού βιβλίου περνούσαν κρυφά τά σύνορα άπό τή Γαλλία. "Οπως είναι φυσικό, όταν ένα βιβλίο φθάσει νά γίνει άντικείμενο λα­ θρεμπορίου, ή φήμη του άπλώνεται, μέ άποτέλεσμα όλοι νά τό έχουν άκούσει καί ελάχι­ στοι νά τό έχουν διαβάσει, Δυστυχώς άκόμα καί στίς μέρες μας τό ίδιο πάνω κάτω ισχύει. Ό «Όδυσσέας» πουλιέται ελεύθε­ ρα, άγοράζεται άπό πολλούς, κοσμεί άπειράριθμες βιβλιοθήκες, άλλά διαβάζεται άπό λίγους καί άρέσει σέ άκόμα λιγότερους. Ό Τζόυς έμεινε στό Παρίσι μέχρι τό 1940 δουλεύοντας τό τελευταίο καί πιό άπρόσιτο 72

βιβλίο του, πού έχει τόν τίτλο «Finnegans Wake». Πρίν μπούν οί Γερμανοί στή γαλλι­ κή πρωτεύουσα διέφυγε στή Ζυρίχη, όπου πέθανε τόν ’Ιανουάριο τού 1941 άπό διά­ τρηση στομάχου. Ή ταν ήδη σχεδόν τυφλός καί άλκοολικός. Αυτά είναι συνοπτικά τά βιογραφικά στοιχεία τού Τζαίημς Τζόυς. ’Από μόνα τους δέν παρουσιάζουν ιδιαίτερο ένδιαφέρον. Ή παράθεσή τους όμως μπορεί νά μάς βοηθήσει νά κατανοήσουμε τό «φαινόμενοΤζόυς», ύπό τόν όρο ότι θά τά εντάξουμε σέ ένα έρμηνευτικό πλαίσιο άπό τό όποιο θά άντλήσουν τήν ουσιαστική σημασία τους. Πρώτο καί βασικό στοιχείο τού φαινόμενου είναι ή εποχή τού Τζόυς. Τά τέλη τού 19ου αιώνα καί οί άρχές τού 20οΰ έχουν συχνά χαρακτηριστεί σημαντική καμπή όχι μόνο τής λογοτεχνίας άλλά έπίσης τής επιστήμης, τής πολιτικής καί τής τέχνης γενικότερα. Ή διαπίστωση είναι σωστή άλλά ή σημασία της έγκειται στήν όρθή έντόπιση τής πραγματι­ κής φύσης αυτής τής καμπής. Ή περίπτωση τού Τζόυς παρουσιάζει τεράστιο ενδιαφέ­ ρον όχι μόνο γιατί πρόκειται γιά τή μεγαλύ­ τερη ίσως λογοτεχνική φυσιογνωμία τής σύγχρονης εποχής άλλά καί γιά τόν πρόσθε­ το λόγο ότι μέσα άπό τό έργο του μπορούμε νά άνιχνεύσουμε τό φαινόμενο τού μοντερ­ νισμού. Ά ς ξεκινήσουμε μέ τό πρώτο του βιβλίο, τούς «Δουβλινέζους», πού είναι συλλογή διηγημάτων. Πρόκειται γιά τό λιγότερο επαναστατικό βιβλίο του σέ ύφος, άν καί ή διαπίστωση αύτή γίνεται πιό εύκολα σήμε­ ρα, 60 χρόνια μετά τήν έκδοση τού «Όδυσ­ σέα». Οί «Δουβλινέζοι» παρέμειναν άνέκδοτοι έπί πολύ, γιατί οί λιγόψυχοι Ιρλανδοί έκδοτες σοκαρίσθηκαν άπό μερικές άνευλαβείς άναφορές στήν καθολική εκκλησία καί τό κράτος. Σίγουρα ό Τζόυς επιδίωξε τό σόκ άλλά τά επίμαχα αύτά σημεία θά μπο­ ρούσαν θαυμάσια νά είχαν λείψει δίχως νά μειωθεί ή άξια τού έργου. Τό σόκ ήταν πάν­ τοτε δευτερεύων στόχος τού Τζόυς, γι’ αύτό έξάλλου καί τό ενδιαφέρον γιά τό έργο του διατηρείται άμείωτο στίς μέρες μας, όταν οί λέξεις πού πρωτοτόλμησε νά χρησιμοποιή­ σει περνούν τελείως άπαρατήρητες. Πρω­ ταρχικός του στόχος ήταν νά ξενίσει. Οί «Δουβλινέζοι» είναι ένα βιβλίο πού ξενίζει άν τό δούμε πάνω στό πεζογραφικό φόντο τής εποχής του. Ξενίζει γιατί τού λείπει ή δράση, τού λείπει τό περιεχόμενο. Στά πε­ ρισσότερα διηγήματα δέν συμβαίνει σχεδόν τίποτα. Αύτό πού πιάνει ό άναγνώστης εί­

ναι ή παρουσία ένός αισθήματος πού διαποτίζει τούς ανθρώπους, τίς καθημερινές σχέ­ σεις καί πράξεις τους. Επιπλέον -καί αυτό έχει ακόμα μεγαλύτερη σημασία- τό κάθε αίσθημα δέν περιγράφεται άπό τό συγγρα­ φέα άλλά αναδύεται μέσα άπό τη φαινομε­ νικά ουδέτερη γλώσσα πού χρησιμοποιεί. Οί «Δουβλινέζοι» είναι τό πρώτο δείγμα μιας νέας γραφής πού στό κατοπινό έργο του ό Τζόυς άνέπτυξε μέχρι τά άκρα, δια­ γράφοντας έτσι ολόκληρη τήν τροχιά τού μοντερνιστικοΰ λόγου. Ή αναμφισβήτητη μεγαλοφυΐα του έγκειται στήν ικανότητά του νά εγκαινιάσει τόν μοντερνισμό σάν κί­ νημα στήν πεζογραφία καί στή συνέχεια νά έξαντλήσει τίς δυνατότητές του. Μετά τόν Τζόυς ή επάνοδος στήν προτέρα κατάσταση είναι άδύνατη, ή μοντερνιστική γραφή γίνε­ ται επανάληψη ή τό πολύ άνάπτυξη καί έπεξεργασία τών μοτίβων του, καί τό ξεπέρα­ σμα τού μοντερνισμού τό μόνο άξιο λόγου ζητούμενο. Ακόμα καί στίς μέρες μας, όταν τό μοντερνιστικό ύφος γίνεται ένστικτωδώς δεκτό, ή ποιοτική διαφορά άνάμεσα στό μοντερνι­ σμό καί τό τί προηγήθηκε δέν άναλύεται αρ­ κετά. Πρίν άπό τόν Τζόυς σκοπός τής πεζο­ γραφίας ήταν ή σωστή καί ταυτόχρονα έντε­ χνη περιγραφή κάποιου άντικειμένου πού προϋπάρχει τής γλώσσας καί έχει σημασία άνεξάρτητα άπό αύτήν. Ό ορισμός είναι έσκεμμένα ευρύς γιά νά καταδείξει τή συγ­ γένεια πού υπάρχει άνάμεσα στό ρεαλισμό, όταν προέχει τό αντικείμενο, καί στόν λυρι­ κό ρομαντισμό, όταν τονίζεται τό υποκείμε­ νο καί οί συναισθηματικές του άντιδράσεις. Μέ τούς «Δουβλινέζους» πρώτα καί άργότερα μέ τόν «Όδυσσέα» τό βάρος πέφτει στό έκφραστικό μέσο, δηλαδή στή γλώσσα. Δε­ δομένου δέ ότι τό περιεχόμενο καί ή γλώσσα είναι ποσά άντιστρόφως άνάλογα -ή τουλά­ χιστον αυτό πρεσβεύει ό μοντερνισμός - ή ίσχνότητα τού περιεχομένου συνοδεύεται άπό τό προβάδισμα τής γλώσσας. Ή προβληματική πάνω στήν όποια στηρί­ ζονται οί «Δουβλινέζοι» έμβαθύνεται καί άναπτύσσεται άκόμα περισσότερο στό «Πορτρέτο τού καλλιτέχνη σέ νεαρή ήλικία». Τό έργο είναι αύτοβιογραφικό, μέ τίς επιφυλάξεις όμως πού συνεπάγεται ή χρήση τής μοντερνιστικής γραφής. Ό Τζόυς πα­ ρουσιάζει τόν έαυτό του, πού ονομάζει Στέ­ φανο Δαίδαλο, αρχίζοντας άπό τήν προσχολική ηλικία καί φθάνοντας μέχρι τή στιγ­ μή πού, φοιτητής πιά, άποφασίζει νά άφοσιωθεΐ στή λογοτεχνία. Λόγω τής βιογραφι-

κής φύσης τού βιβλίου τό περιεχόμενό του αποκτά μεγαλύτερη σημασία. Τό «Πορτρέ­ το» είναι τό μόνο βιβλίο τού Τζόυς -μέ εξαί­ ρεση τό προγενέστερο «Στέφανος ήρωας», πού έκδόθηκε μεταθανάτια- τό όποιο περι­ γράφει κάποιο συγκεκριμένο αντικείμενο. Ή ύπαρξη θέματος όμως δέν συνιστά πα­ ρέκκλιση άπό τόν μοντερνιστικό λόγο, μάλ­ λον τό άντίθετο ισχύει. Ό Τζόυς εκφράζον­ τας σωστά τή βαθύτερη ούσία τού μοντερνι­ σμού περιγράφει τόν έαυτό του άφήνοντας νά εννοηθεί ότι ή μοντερνιστική γραφή, έχοντας άπορρίψει τρ παραδοσιακό προϋπάρχον «θέμα», δέν μπορεί παρά νά ασχο­ ληθεί μέ τόν έαυτό της καί μέ τήν πηγή της, δηλαδή τό συγγραφέα. Ό «Όδυσσέας» έχει άναγνωρισθεί ομό­ φωνα σχεδόν σάν τό άρ ιστού ργη μα τού Τζόυς καί τό πιό χαρακτηριστικό ίσως πε­ ζογράφημα τής σύγχρονης λογοτεχνίας. 'Όπως συμβαίνει μέ όλα τά κλασικά έργα άπό τόν "Ομηρο καί μετά, ό «Όδυσσέας» τού Τζόυς μελετήθηκε, σχολιάσθηκε καί άναλύθηκε ευρύτατα άπό τούς ειδικούς. Σέ άντίθεση όμως μέ τά ύπόλοιπα κλασικά έρ­ γα τής λογοτεχνίας, όσο πληθαίνουν οί με­ λέτες πάνω στόν «Όδυσσέα» τόσο βαθαίνει τό μυστήριο. "Αν ή ανάλυση κάποιου λογο­ τεχνικού έργου είναι προσπάθεια νά δοθεί άπάντηση στό έρώτημα «τί σημαίνει;», στήν περίπτωση τού «Όδυσσέα» έχουμε τόσες θεωρίες όσες καί άπόπειρες έρμηνείας. Ξα­ νά ό Τζόυς έκφράζει πεντακάθαρα τή λει­ τουργία τού μοντερνιστικοΰ λόγου.

73

Ό «Όδυσσέας» δεν στερείται πλοκής. Μέσα στίς 700 περίπου σελίδες του ό ανα­ γνώστης άναγνωρίζει πρόσωπα, γεγονότα καί τό Δουβλίνο, πού περιγράφεται με άκρίβεια μέχρι τήν τελευταία τοπογραφική λεπτομέρεια. “Εχουμε μπροστά μας μιά φαι­ νομενικά απλή ιστορία: Τίς σκέψεις καί τίς πράξεις τών τριών ήρώων τήν 16η ’Ιουνίου 1906. Τά δέκα χρόνια τής «’Οδύσσειας» μέ τίς περιπέτειες καί τίς περιπλανήσεις τού ήρωά της συμπυκνώνονται σέ μιά ημέρα τού Δουβλίνου. Ό πρώτος ήρωας είναι ό Στέ­ φανος Δαίδαλος, πού συναντήσαμε στό «Πορτρέτο». Στόν «Όδυσσέα» ή προσωπι­ κότητα τού Δαίδαλου-Τζόυς αποκτά τήν πρόσθετη διάσταση τού Τηλέμαχου πού ψά­ χνει γιά τόν ιδανικό πατέρα, καί τόν βρί­ σκει δταν συναντιέται τυχαία μέ τόν Λεσπόλδο Μπλούμ-Όδυσσέα. 'Ο Όδυσσέας τού Τζόυς είναι ένας 35ντάρης μικροαστός 'Εβραίος, κάτοικος τού Δουβλίνου. Έ χει χάσει μεταφορικά μόνο τήν Πηνελόπη του. Ή Μόλλυ Μπλούμ, ή γυναίκα του, ζεϊ μαζί του αλλά μετά τό θάνατο τού γιου του ό Όδυσσέας έχει διακόψει τίς σεξουαλικές του σχέσεις μέ τήν Πηνελόπη. Πρός τό τέλος τού βιβλίου ό Στέφανος Δαίδαλος άποφασίζει νά ζήσει μέ τό ζεύγος Μπλούμ. Ό Όδυσσέας, ή Πηνελόπη καί ό Τηλέμαχος βρίσκονται ξανά μαζί. Αυτή, μέ λίγα λόγια, είναι ή πλοκή τού «Όδυσσέα». Προκύπτει τό ερώτημα: τί ση­ μαίνει; Πολλοί κριτικοί μέχρι σήμερα προσ­ πάθησαν νά απαντήσουν, καί σίγουρα στό μέλλον καί άλλοι θά άκολουθήσουν τό πα­ ράδειγμά τους. Πού έγκειται δμως τό μυ­ στήριο; γιατί μέχρι σήμερα δέν βρέθηκε τό κλειδί τού «Όδυσσέα»; Ό «Όδυσσέας» -αν θεωρηθεί ένα συγκεκριμένο κείμενο πού γράφτηκε από τόν Τζαίημς Τζόυς καί τίπο­ τα παραπάνω- δέν έχει κλειδί. Τούτο φυσι­ κά δέν σημαίνει δτι δλες οί ερμηνείες πού δόθηκαν είναι εξίσου καλές ή εξίσου κακές. Σημαίνει άπλώς δτι τό μήνυμα τού «Όδυσ­ σέα» δέν βρίσκεται στό κείμενο τό ίδιο άλλά στή σχέση πού ή μορφή τού κειμένου συνιστά άνάμεσα στό συγγραφέα καί τόν άναγνώστη. Ά ς δούμε άπό πιό κοντά τά στοιχεία τού προβλήματος. Μετά άπό δεκαετίες κριτικής έπεξεργασίας τού κειμένου καί μετά άπό πολυάριθμες βιογραφίες τού συγγραφέα, εί­ ναι δυνατόν σήμερα νά έντοπίσουμε ορισμέ­ να μοτίβα του. Ό παραλληλισμός μέ τό ομηρικό έπος είναι σαφής. Ό Τζόυς έσκεμμένα διαγράφει τήν ομηρική αντιστοιχία 74

τού κάθε προσώπου καί τού κάθε έπεισόδιου. Οί Δουβλινέζοι γίνονται Κύκλωπες καί Λαιστρυγόνες καί άνάμεσά τους διακρίνου­ με τήν Κίρκη, τή Ναυσικά, τό Νέστορα, τόν ’Αλκίνοο κλπ. Ό συμβολισμός δμως δέν πε­ ριορίζεται στήν ομηρική άντίστιξη. Τό κάθε κεφάλαιο κυριαρχείται άπό κάποιο όργανο ή λειτουργία τού σώματος, όπως ή δράση, ή άκοή, τά έντόσθια. Παράλληλα έχουμε εναλλαγή τών βασικών κατηγοριών τού χώ­ ρου καί τού χρόνου καί σέ κάθε ένότητα το­ νίζεται ένα συγκεκριμένο σύμβολο. “Αν πά­ ρουμε δέ στά σοβαρά μερικούς κριτικούς πού άφιέρωσαν τή ζωή τους στή μελέτη τού βιβλίου, θά πρέπει νά άναγνωρίσουμε έπίσης τόν θρησκευτικό, ιστορικό καί γλωσσολογικό παραλληλισμό πού ισχυρίζονται δτι διαβλέπουν σέ κάθε επεισόδιο τού βιβλίου. Ό «Όδυσσέας» είναι ένας γρίφος πού δέν επιδέχεται οριστική λύση άν πάρουμε σάν δεδομένο δτι ή άπάντηση βρίσκεται μόνο μέσα στό κείμενο. Ό «Όδυσσέας» άναιρεΐ τή βασική ιδεολογική αρχή τής λογοτεχνικής κριτικής, δτι δηλαδή τά λογοτεχνικά κείμε­ να έχουν κάποια σημασία τήν όποια ό έμ­ πειρος κριτικός είναι σέ θέση νά βγάλει μέ­ σα άπό αύτά. Τό γιατί, δέν άποτελεί μυστή­ ριο στίς μέρες μας. Ό Τζόυς, δίχως προφα­ νώς νά έπιδιώξει κάτι τέτοιο, έγραψε τό κλασικό μοντερνιστικό κείμενο πού δίνει σάρκα καί οστά στίς αρχές τής δομικής γλωσσολογίας. Τό νόημα τού «Όδυσσέα» βρίσκεται στό έπίπεδο τής γλώσσας, καί ή συγκεκριμένη σημασία τής κάθε λέξης ή ένότητας λέξεων δέν καθορίζεται άπό κά­ ποιο μή γλωσσικό παράγοντα -είτε μιά πραγματικότητα έξω άπό τό κείμενο είτε τήν πρόθεση τού συγγραφέα- άλλά προκύ­ πτει άπό τίς άπειρες έν δυνάμει σχέσεις, πού δλες μαζί συνιστούν τή δομή τής γλώσ­ σας του. Ή άτέρμονη πολυφωνικότητα τού λόγου καθιστά άδύνατη τήν τελεσίδικη έρμηνεία του. Τό συμπέρασμα αύτό ένισχύεται άπό τό τελευταίο έργο τού Τζόυς, τό «Finnegans Wake», πού γιά πολλούς είναι τό πιό δυ­ σνόητο βιβλίο πού γράφτηκε μέχρι σήμερα. Ή διαπίστωση είναι σωστή άλλά εκείνο πού παρουσιάζει μεγαλύτερο ένδιαφέρον είναι ή σκέψη δτι τό κύκνειο άσμα τού Τζόυς άποτελεϊ τό δριο τής μοντερνιστικής γραφής. Πέρα άπ’ αύτό υπάρχει μόνο ή σιωπή ή ή έκ θεμελίων άναίρεση τών άρχών τής λογοτε­ χνίας. ’Από άποψη περιεχομένου τό «Finne­ gans Wake» είναι πιό ισχνό άπό τόν

«Όδυσσέα». Ήρωάς του ένας προτεστάντης πού ζεϊ στό Δουβλίνο, καί ολόκληρο τό βιβλίο άποτελεϊ την καταγραφή τού ονείρου του, στό όποιο εμφανίζονται καί μετουσιώνονται ελλειπτικά οί δύο γιοί του, ή γυναί­ κα του, οί σκέψεις του καί μιά σειρά άπό μοτίβα σέ συνδυασμούς πού έπιδέχονται άπειράριθμες ερμηνείες. 'Ο Τζόυς φθάνει στά άκρα τής συγγραφικής του ιδεολογίας. Ή γλώσσα πού χρησιμοποιεί είναι, άπό τή μιά, ερμητικά ιδιωτική, οί περισσότερες λέ­ ξεις είναι κατασκευασμένες άπό τόν ίδιο μέ βάση τήν άρχή τής συνειρμικά δημιουργικής παραποίησης. Ά π ό τήν άλλη, ή γλώσσα του είναι παγκόσμια, γιατί έχει φορτισθεΐ μέ άποχρώσεις καί συνειρμούς πού ούτε ό ίδιος ό συγγραφέας δέν είναι σέ θέση νά έλέγξει ή νά προβλέψει. Τά μοτίβα τού βι­ βλίου λειτουργούν σάν τά τετράγωνα τού σταυρόλεξου. Ή σημασία, ή λειτουργία καί ή έγκυρότητά τους στηρίζονται πάνω στή δαιδαλώδη άμοιβαιότητα τών διαφορικών τους σχέσεων. Ή άντίφαση πού έρχεται στήν επιφάνεια είναι δτι ή έννοια τού σταυ­ ρόλεξου προϋποθέτει καθορισμένο άριθμό τετραγώνων. Ά ν έπιμηκύνουμε τίς λέξεις καί επεκτείνουμε τά τετράγωνα στό άπειρο, τό σταυρόλεξο καθίσταται έξ ορισμού ανε­ πίλυτο. Αύτό είναι τό ακραίο ερώτημα πού θέτει ό μοντερνισμός. Ερώτημα πού δέν επιδέχεται άπάντηση δίχως ριζική υπέρβα­ ση τού λόγου άπό τόν όποιο πηγάζει. 'Ο Τζόυς μέ τόν «Όδυσσέα» καί τό «Fin­ negans Wake» έφερε στήν έπιφάνεια τήν άρ­ χή πάνω στήν όποια στηρίζεται καί άπό τήν όποια εκπορεύεται ή λογοτεχνική πρακτική. Τήν άρχή τής όντολογικής υπόστασης τού έκφραστικού μέσου, πού στήν περίπτωση τής λογοτεχνίας είναι ή γλώσσα. Παρά τίς προσπάθειες πού κατέβαλαν καί καταβάλ­ λουν οί νατουραλιστές καί οί ρεαλιστές τό νόημα τού λογοτεχνικού έργου εκπορεύεται άπό τή γραφή. Τό περιεχόμενό του, είτε εί­ ναι κάποιο κοινωνικό άντικείμενο είτε είναι τά προσωπικά αισθήματα τού συγγραφέα, φορτίζεται μέ σημασία μόνο εφόσον έχει μετουσιωθεΐ σέ λογοτεχνικό κείμενο. Γι’ αύτό ή ποίηση καί ή λογοτεχνία γενικότερα δέν άποδεικνύουν τίποτα. ΓΓ αύτό δέν μπορού­ με νά έπικαλεσθούμε έξωλογοτεχνικά στοι­ χεία γιά νά καταρρίψουμε ένα λογοτεχνικό κείμενο, δπως θά κάναμε στήν περίπτωση μιας επιστημονικής θεωρίας. Ό «Όδυσσέας» καί τό «Finnegans Wake» δέν έχουν κλειδί. Οί κριτικοί τής λογοτε­

χνίας, πού στήν πραγματικότητα δέν είναι σέ θέση νά άσκήσουν ούσιαστική κριτική τής λογοτεχνίας έπειδή συμμερίζονται άπόλυτα τίς θεμελιακές της άρχές, άκονίζουν έπί δεκαετίες τό έννοιολογικό τους νυστέρι γιά νά άνοίξουν ένα κείμενο πού άρνιέται πεισματικά νά υλοποιηθεί άρκετά ώστε νά γίνει ή χειρουργική έπέμβαση. Μάς λένε δτι διακρίνουν τό μοντέλο τής όπερας, τίς θεω­ ρίες τού Vico ή μιά σύγχρονη εκδοχή τού μεσαιωνικού σχολαστικού σύμπαντος, ένα είδος «Θείας κωμωδίας» στόν 20ό αιώνα. Τό τί επιδίωξε συνειδητά ό Τζαίημς Τζόυς δέν είναι έξακριβώσιμο, καί σέ τελική άνάλυση δέν έχει καί πολύ μεγάλη σημασία. Τό σημαντικό γεγονός είναι δτι μέσα άπό τό έρ­ γο του κατάφερε νά έκφράσει καί ταυτόχρο­ να νά συστήσει μιά βαθιά κοινωνική σχέση άνάμεσα στό συγγραφέα καί τόν άναγνώστη. Μιλήσαμε πιό πάνω γιά τήν όντολογική υπόσταση τού λογοτεχνικού λόγου, πού άποτελεϊ τό άναγκαστικό θεμέλιο τής λογο­ τεχνίας. Ά ν σκάψουμε λίγο βαθύτερα θά άνακαλύψουμε καί κάτι άλλο, δτι ή λογοτε­ χνία παράγεται καί καταναλώνεται άπό κοινωνικά όντα.Ό Τζ. Τζόυς έδειξε καθα­ ρά ως πού μπορεί νά φθάσει αύτή ή σχέση εξουσίας, καί δτι δέν υπάρχει τίποτα πέρα άπό αύτή άν δέν άναγνωρισθεί ώς σχέση έξουσίας. Ό συγγραφέας τού «Όδυσσέα» καί τού «Finnegans Wake» εκπλήρωσε τή φιλοδοξία τού Στέφανου Δαίδαλου, πού περιγράφεται τόσο παραστατικά στίς σελίδες τού «Πορτρέτου τού καλλιτέχνη». Οί κριτικοί είδαν καθαρά τό συμβολισμό τού ονόματος πού διάλεξε ό Τζόυς γιά τόν εαυτό του. Ό Δαίδαλος ήταν ό εφευρέτης τού λαβύρινθου καί επιπλέον εκείνος πού έδωσε στόν άνθρωπο φτερά. Ακολουθών­ τας τά διδάγματα τού μοντερνισμού είναι τελείως θεμιτό νά άναπτύξουμε άκόμα πε­ ρισσότερο τόν άρχικό αύτό συμβολισμό. Ό λαβύρινθος είναι δαιδαλώδης επειδή δέν μπορούμε νά τόν δούμε άπό ψηλά. Βλέπου­ με μόνο ένα τμήμα του κάθε φορά. Ό λαβύ­ ρινθος άποτελεϊ πρόβλημα γιά δσους παρα­ μένουν στό έδαφος. Τά φτερά είναι ή μόνη ούσιαστική κριτική καί τό ξεπέρασμα τού λαβύρινθου. Τό γεγονός δτι ό Τζόυς δέν εί­ δε τήν άντίφαση άνάμεσα στά δύο αύτά στοιχεία, σημαίνει δτι δέν κατάφερε νά βγει ούτε αύτός άπό τόν τελειότερο λαβύρινθο τής εποχής μας, τό έργο του.

75

Αρης Μπερλής

Ή Βιρτζίνια Γούλφ καί τό μυθιστόρημα Οί δυσκολίες προσέγγισης, σ’ ένα συνοπτικό σημείωμα, μιας μεγάλης συγγραφέως όπως ή Βιρτζίνια Γούλφ, έλλιπώς καί παραμορφωτικά γνωστής στό έλληνικό κοι­ νό, είναι σημαντικές. 'Ο ψίθυρος, πού έχει ύποκαταστήσει σέ πολλά τήν κριτική, δέν τή θέλει κάν συγγραφέα, άλλά ‘φεμινίστρια’ καί μάλιστα μέ τίς σημερινές, αγοραίες υποδηλώσεις τού δρου -κάτι πού ή ίδια θά λοιδωροϋσε αμείλικτα. 'Όσο πρωτότυπες, πρωτοποριακές καί εύστοχες κι άν είναι οί απόψεις της γιά τήν ισό­ τητα των φύλων καί τήν παροχή (άν)ισων ευκαιριών, γιά τίς γυναίκες καί τήν υπόθεσή τους, γιά τή γυναίκα-συγγραφέα (απόψεις πού αναπτύχθηκαν σέ δύο βιβλία της, στό έξοχο Ένα δωμάτιο δικό σου, 1929, καί στό πικρόχολο καί άτυχές Τρεις γκινέες, 1938), δσο ένδιαφέρουσες κι άν είναι οί βιογραφικές άναφορές, ή έμφαση, σέ μιά σύντομη παρουσίαση, πρέπει νά δοθεί στήν τέχνη της (δπως δια­ μορφώνεται στό καθαρά δημιουργικό της έργο, έργο πρώτου μεγέθους, πού συνιστοϋν δύο, τουλάχιστον, μεγάλα λογοτεχνήματα, τά μυθιστορήματα Ή κ. Ντάλλαγοναίη, 1925, καί Στό φάρο, 1927) καί στόν προβληματισμό της γιά τή λογοτεχνία (δπως διαγράφεται στά πολύ άξιόλογα κριτικά της δοκίμια). Ή Βιρτζίνια Γούλφ βρίσκεται μέσα στη μεγάλη παράδοση τής δυτικής λογοτεχνίας καί συναριθμεϊται μέ τόν Προύστ καί τόν Τζόυς στήν τριάδα τών μεγάλων καινοτόμων πεζογράφων πού άνοιξαν νέους δρόμους στό ευ­ ρωπαϊκό μυθιστόρημα τίς τρεις πρώτες δε­ καετίες τού αιώνα. ’Από τούς κύριους καί πιό μαχητικούς πρωταγωνιστές τού ‘μοντερ­ νισμού’ (τής σημαντικότερης μεταστροφής πού έγινε, μετά τό ρομαντισμό, στό ύφος καί τήν ευαισθησία), είχε πλήρη έπίγνωση τού γεγονότος πώς ή επανάσταση στό ύφος ήταν άναγκαία συνέπεια μιας άλλαγής στά­ σης καί προοπτικής. 'Ωστόσο, δέν τής διέ­ φευγε πώς τελικά ‘ό ιστορικός τής λογοτε­ χνίας θ’ άποφασίσει· αυτός θά πει άν αρχί­ ζουμε τώρα, άν τελειώνουμε, ή άν βρισκό­ μαστε στό μέσον μιάς μεγάλης περιόδου τής πεζογραφίας’.1 Κι άκόμη, γνώριζε πολύ κα­ λά τήν τερατώδη άδράνεια καί έπιθετικότητα τού κοινού πού είχε ν’ άντιμετωπίσει: Ό καθένας μας έχει τό δικό τον δραμα γιά τόν κόσμο· είναι φτιαγμένο από προσω­ πικές εμπειρίες, προκαταλήψεις, ματαιοδοξίες καί άγάπες. Κι έτσι είναι Αδύνατο νά μή νιώσονμε πληγωμένοι καί θιγμένοι, δταν 76

μάς παίζουν διάφορα παιχνίδια κατα­ ' ' άρμονία ' τον ιδιωτικού μας στρέφουν τήν κόσμου. "Οταν λοιπόν έμφανίζεται τό μυθι­ στόρημα τοϋ Τόμας Χάρντυ «Jude the Ob­ scure», ή ένας καινούριος τόμος τοϋ Προύστ, οί εφημερίδες κατακλύζονται άπό διαμαρτυρίες. Ό ταγματάρχης κ. Γκίμπζ, πού μένει στό Τσέλτεναμ, ορκίζεται πώς αύ­ ριο κιόλας θά τίναζε τά μυαλά του στόν αέ­ ρα αν ή ζωή είναι πράγματι έτσι δπως ό Χάρντυ τήν παρουσιάζει. Καί ή δεσποινίς Ούίγκζ, πού μένει στό Χάμπστεντ, υποστη­ ρίζει πώς, μπορεί ή τέχνη τοϋ Προύστ νά εί­ ναι θαυμάσια, άλλά ό πραγματικός κόσμος, δόξα τω Θεώ, δέν έχει καμιά σχέση μέ τίς παραμορφώσεις ένός διεστραμμένου Γάλ­ λου. 'Ο κύριος ταγματάρχης κι ή δεσποινίς έπιχειροϋν νά έλέγξονν τήν προοπτική τοϋ μυθιστοριογράφου, έτσι ώστε τό δραμά τον νά μοιάζει μέ (καί νά ενδυναμώνει) τό δικό τους δραμα. 'Ωστόσο, ό μεγάλος συγγρα­ φέας -ό Χάρντυ, ό Προύστ- πορεύεται κι Ανοίγει τό δρόμο του, Αδιάφορος γιά τά δι­ καιώματα τής ιδιοκτησίας. Μέ τόν ιδρώτα τοϋ προσώπου τον φέρνει τάξη στό χάοςφυτεύει τό δέντρο του έόώ, τόν άνθρωπό

του έκεϊ- παίρνει μακριά τό θεό του, ή τόν φέρνει κοντά, όπως βούλεται.2 Ή Γούλφ άνοιξε καί πορεύτηκε τό δρόμο της, αδιάφορη γιά τά δικαιώματα τού θε­ σμοθετημένου γούστου, παίζοντας τά επι­ κίνδυνα παιχνίδια της, άκολουθώντας με πείσμα καί άκρα συνέπεια τό όραμά της. Τό ιερό πάθος της γιά τή μορφή καί την τεχνική - ένα πάθος πού έκδηλώθηκε μέ συνεχείς (καί ολέθριους γιά τήν ψυχική της ήρεμία) πειραματισμούς, άπό μυθιστόρημα σέ μυθι­ στόρημα, άπό τό πρώτο της, τό Ταξίδι (1915), μέχρι τό τελευταίο της, τό ’Ανάμεσα στις πράξεις (1941)- δέν ήταν συγκάλυψη άνεπαρκειών τού συγγραφικού της τάλαν­ του, ούτε έμμονη καί ίδεοληπτική επιδίωξη τού ‘καινοφανούς’. Τό κυνήγι τής μορφής ήταν κυνήγι τής πραγματικότητας - μιας νέας πραγματικότητας πού οί παλαιοί ‘τύ­ ποι’ τού μυθιστορήματος δέν μπορούσαν νά παραστήσουν καί νά παραδώσουν. Τό μυθιστόρημα γιά τή Γούλφ δέν είναι κριτική τής ζωής, ούτε διασκευή καί συμμά­ ζεμα τών δεδομένων της, άλλα άναπαραγωγή τής πολλαπλότητας τής εμπειρίας. Ή ζωή είναι πρωτεϊκή καί ρευστή, πολυσύνθε­ τη καί άλλοιότροπη. Δουλειά τού μυθιστοριογράφου είναι νά δώσει, νά άναπαραγάγει τίς μυριάδες παραλλαγές καί φωτοσκιά­ σεις, τίς άναρίθμητες άποχρώσεις τής έμπειρίας, στή μόνη έγκυρη πραγματικότητά τους: στή συνειδησιακή ροή τους. Σ’ ένα περιλάλητο πιά άπόσπασμα, ή Γούλφ, προλαβαίνοντας τήν κριτική, ορίζει ώς έξής τήν ύλη τού μυθιστορήματος: Ά ς έξετάσουμε γιά λίγο τό μυαλό ένός κανονικού άνθρώπου μιά κανονική μέρα. Τό μυαλό δέχεται μυριάδες έντυπώσεις -ά λ­ λες κοινές καί τετριμμένες κι άλλες αλλόκο­ τες, άλλες εφήμερες καί φευγαλέες κι άλλες χαραγμένες μ ’ άτσάλι. ’Έρχονται άπό παν­ τού -μιά άκατάπαυστη ροή Αναρίθμητων Ατόμων. Καί καθώς πέφτουν, καθώς σχημα­ τίζουν τή ζωή τής Δευτέρας ή τής Τρίτης, ή έμφαση πέφτει Αλλού, δχι όπως άλλοτε· ή καίρια στιγμή έρχεται έδώ, δχι έκεϊ. Κι έτσι, άν ό συγγραφέας είναι έλεύθερος άνθρωπος κι δχι δούλος, άν μπορεί νά γράφει αυτό πού αυτός διαλέγει, κι δχι αυτό πού πρέπει νά γράφει, τότε δέ θά υπάρξει πλοκή, κω­ μωδία ή τραγωδία, έρωτας ή καταστροφή, σύμφωνα μέ τή συμβατική τεχνοτροπία, κι ίσως ούτε ένα κουμπί δέ θά ραφτεί δπως θά τό ’θελαν οί καθιερωμένοι ραφτάόες. Ή ζωή δέν είναι μιά διάταξη άπό λαμπάκια το­ ποθετημένα συμμετρικά· ή ζωή είναι μιά

Βιρτζίνια Γούλφ

φωτεινή άλως, ένας ήμι-διαφανής χιτώνας πού μάς περιβάλλει άπό τήν Αρχή τής συνεί­ δησης ως τό τέλος. Μήπως δέν είναι έργο τού μυθιστοριογράφον νά δώσει αυτό τό ευ­ μετάβλητο καί ποικίλο, αυτό τό άγνωστο καί ά-περίγραπτο πνεύμα, δσο έτερόνομο, δσο πολύπλοκο κι άν είναι, Απαλλαγμένο δσο τό δυνατόν άπό ■κάθε τί τό ξένο καί εξωτερικό; Δέν Απαιτούμε Απλώς θάρρος καί ειλικρίνεια■ αυτό πού έννοοϋμε είναι πώς ή ϋλη τού μυθιστορήματος είναι κάπως διαφορετική Απ’ αύτήν πού ή συνήθεια θά μάς έκανε νά υποθέτουμε.3 ’Αλλά άς δούμε τούς ‘τύπους’ πού χρησι­ μοποίησε ή Γούλφ γιά νά πραγματώσει τό συγγραφικό της αίτημα, χωρίς καί νά άγνοήσουμε τή συμβουλή της: «Πρώτο μας έργο, καί συχνά φοβερά δύσκολο, είναι νά συλλάβουμε τήν προοπτική τού συγγραφέα. 'Ωσότου μάθουμε πώς ό μυθιστοριογράφος ορίζει τόν κόσμο του, τά στολίδια αύτού τού κόσμου, μέ τά όποια οί κριτικοί μάς βομβαρδίζουν, κι οί περιπέτειες τού συγ­ γραφέα, τίς όποιες οί βιογράφοι του μάς ύπογραμμίζουν, δέν είναι παρά άχρηστα πράγματα πού δέ μάς βοηθάνε σέ τίποτα».4 Στήν προσπάθειά μας νά συλλάβουμε τήν προοπτική τής Γούλφ, θ’ άναφερθούμε στήν τυπολογία τού έργου της, άκολουθώντας άπό κοντά τήν υποδειγματική άνάλυση τού Έ ρ ιχ νΑουερμπαχ.5 'Όσο κι άν φανεί πώς αύτό πού μάς άπασχολεϊ είναι ή τεχνική της, ή βαθύτερη διάταξη τού κόσμου της καί ή ίδιάζουσα προοπτική της είναι βέβαιο 77

πώς θ’ άποκαλυφθοΰν. Μέ άφορμή, λοιπόν, το 5ο κεφάλαιο άπό τό Παράθυρο τοϋ μυθι­ στορήματος της Στό φάρο, 6 "Ασυερμπαχ διακρίνει τά εξής χαρακτηριστικά τής τέ­ χνης της: 1. Ό συγγραφέας, σάν άφηγητής ‘αντι­ κειμενικών’ γεγονότων, έχει σχεδόν έξαφανιστεΐ καί, συνάμα, ή άφήγηση δέν παραδίδει τήν ‘άντικειμενική’ πραγματικότητα μιά πραγματικότητα γενικώς άναγνωρίσιμη καί άποδεκτή. "όλα σχεδόν περνάνε (καί παρουσιάζονται) μές άπ’ τή συνείδηση τών χαρακτήρων τοϋ έργου. Δέν υπάρχει ‘άπο­ ψη’ έξω άπ’ τό μυθιστόρημα, άπ’ τήν όποια νά ‘βλέπονται’ τά πρόσωπα καί τά γεγονό­ τα. Ό συγγραφέας παρουσιάζεται συχνά σάν κάποιος πού άμφιβάλλει, άπορεΐ, δι­ στάζει - σάν νά μή γνωρίζει τήν άλήθεια γιά τά πράγματα καί τούς χαρακτήρες του πε­ ρισσότερο άπ’ δσο τή γνωρίζουν οί ίδιοι ή ό άναγνώστης. Παλαιότεροι συγγραφείς, όπως ό Ντίκενς, ό Ζολά, ό Μπαλζάκ, περιέγραφαν μέ βεβαιότητα τίς πράξεις τών ήρώων τους, τίς σκέψεις καί τά αίσθήματά τους, κι άκόμη μάς χειραγωγούσαν έτσι ώστε νά μήν πα­ ρερμηνεύσουμε τά δρώμενα, είτε αύτά συνέβαιναν επί σκηνής είτε στή συνείδηση τών χαρακτήρων. Οί συγγραφείς αυτοί ήξεραν τά πάντα γιά τούς ήρωές τους. Ή Γούλφ γνωρίζει όσα, περίπου, γνωρίζει ό άναγνώ­ στης. ['Ωστόσο, θά πρέπει νά παρατηρηθεί (ή νά διασαφηθεί) πώς αύτή ή «άγνοια», αύτή ή «άπορία» τής Γόύλφ, είναι τέχνασμα μάλ­ λον παρά ουσία. Γνωρίζει έξίσου καλά, όσο κι οί παλαιοί, τά πάντα γιά τούς ήρωές της. Ό ενδοιασμός καί ή άμφιβολία δέν έχουν άντικείμενο τούς χαρακτήρες της (πού τούς βυθομετρεϊ μέ άπαράμιλλη δεξιότητα) αλλά τό κύρος μιάς (υποτιθέμενης) άντικειμενικής πραγματικότητας καί άλήθειας. Ή ίδια ή τελεσφόρος ενέργεια συγκεκριμένων έρ­ γων της πιστοποιεί τήν ‘παντογνωσία’ της, τήν κυριαρχία της πάνω σέ μιά σοφά έπιλεγμένη ΰλη (μέρος τής όποιας άποτελοϋν καί οί ήρωές της). Αύτά τά τεχνάσματα τής «άγνοιας» καί τής «άνημπόριας» άποτελοϋν κοινούς τόπους στό νεότερο μυθιστόρημα (ό Μπέκετ δηλώνει πώς συνέλαβε τούς ήρωές του τή μέρα πού συνειδητοποίησε τήν ήλιθιότητά του) καί δέ θά ’πρεπε νά λαμβάνονται τοίς μετρητούς.]

2. "Ενα άλλο ούοιώδες στοιχείο τής τεχνι­ κής τής Γούλφ είναι πώς δέν μάς άποκαλύ78

πτεται ή συνείδηση ένός μόνον προσώπου (δηλ. οί έντυπώσεις πού ή συνείδηση αύτή δέχεται) άλλά πολλών προσώπων, μέ συχνές καί συνεχείς μετακινήσεις άπό τό ένα στό άλλο. Ή πληθώρα τών προσώπων υποδη­ λώνει πώς, τελικά, ό στόχος είναι νά έρευνηθεΐ μιά ‘αντικειμενική’ πραγματικότητα, ιδωμένη άπό πολλές καί διαφορετικές πλευ­ ρές. Στό Φάρο, μιά τέτοια ‘πραγματικότητα’ είναι ή ’ίδια ή κ. Ράμζυ. ’Αποτελεί ένα αί­ νιγμα καί παραμένει ένα αίνιγμα, κι ωστόσο ή προσπάθεια τής συγγραφέως είναι νά προσπελάσει αύτό τό αίνιγμα, αύτή τήν πραγματικότητα, μές άπ’ τίς συνειδήσεις πολλών καί διαφόρων προσώπων (συμπεριλαμβανομένης καί τής κ. Ράμζυ), μές από πολυάριθμες υποκειμενικές εντυπώσεις. Έ δώ βρίσκεται καί ή διαφορά ανάμεσα στόν ‘μονοπροσωπικό’ υποκειμενισμό (πού αφήνει ένα μόνο, καί συχνά ασυνήθιστο, πρόσωπο νά παρατηρεί, νά διαλογίζεται, νά αισθάνεται καί νά έκθέτει) καί στόν ‘πολυπροσωπικό’ υποκειμενισμό τής Γούλφ, πού σκοπεύει στή σύνθεση διαφορετικών ‘άπόψεων’. [Έδώ θά ’πρεπε νά σημειωθεί πώς ένα άλλο χαρακτηριστικό είναι οί συχνές μετα­ στροφές τής γνώμης, ή διγνωμία τών χαρα­ κτήρων. Ή ‘πραγματικότητα’ (πού συνιστοΰν, κυρίως, τά πρόσωπα) προσεγγίζεται μέ συνεχείς παλινωδίες αισθημάτων καί σκέψεων. Έ τσι, γιά νά άναφερθούμε ξανά στό Φάρο, πού άποτελεί πρότυπο, ή Λίλυ Μπρισκόου άντιμετωπίζει μέ άνάμικτα αι­ σθήματα όλους τούς άλλους χαρακτήρες τού έργου: τήν κ. Ράμζυ, τόν κ. Ράμζυ, τόν Τσάρλς Τάνζλυ, τόν Ούίλλιαμ Μπάνκς. Τό ίδιο μπορούμε νά πούμε καί γιά τήν κ. Ράμ­ ζυ όταν διερευνά τή σχέση της μέ τόν άντρα της καί τό σπίτι της, όταν κρίνει, άλλοτε μέ σκληρότητα κι άλλοτε τρυφερά, τόν Ούίλ­ λιαμ Μπάνκς, τόν Τσάρλς Τάνζλυ. Τό ίδιο γιά τόν τρόπο πού αντιμετωπίζουν τόν πα­ τέρα τους, στό τελευταίο μέρος τού έργου, ή Καμίλλια κι ό Τζέημς Ράμζυ. Τό ίδιο, άκό­ μη, γιά τήν αινιγματική πραγματικότητα πού συνιστά ό ίδιος ό Φάρος, διεγείροντας τίς πιό έτερότροπες διαθέσεις καί σκέψεις (καί, στόν άναγνώστη, ερμηνείες). Τό παι­ χνίδι αύτό τής πολυγνωμίας, άριστοτεχνικό στήν έκτέλεσή του, άφήνει συχνά τόν οκνη­ ρό άναγνώστη (πού έχει τήν τάση ν’ άκολουθεί μονότροπες καί ‘ασφαλείς’ προσεγγί­ σεις) αμήχανο καί άνικανοποίητο. Μοιάζει σάν ή συγγραφεύς νά ‘προδίδει’ συνεχώς

τούς ήρωές της, παίζοντας τους διάφορα παιχνίδια, σάν τή γάτα μέ τό ποντίκι, έγκαταλείποντάς τους την. τελευταία στιγμή τής άποκάλυψης, συγκεντρώνοντας ξανά τό εν­ διαφέρον της πάνω τους. Αυτή ή δυσαρέ­ σκεια τού αναγνώστη είναι εύλογη άν τόν δούμε σάν κάποιον πού άναζητεΐ στό μυθι­ στόρημα κατηγορηματικά δεδομένα καί ‘σταθερές’ πού θά τόν εύκόλυναν στήν ‘έκκαθάριση’ τών χαρακτήρων καί τών σχέσεών τους. ”Αν τά έβρισκε, τό μυθιστόρημα δέν θά ’ταν αύτό πού είναι (άναπαραγωγή τής πολυσύνθετης, καί πάντα αντιφατικής, έμπειρίας) άλλά κάτι άλλο. Στήν καλύτερη περίπτωση θά ’ταν διασκευή καί κριτική τής ζωής (ένα ‘ρεαλιστικό’ μυθιστόρημα τού 19ου αιώνα) καί στή χειρότερη θά ’ταν κα­ κέκτυπο κέρμα τής ζωής, μέ πολύ άμφίβολη έξαργυρώσιμη αξία (ένα τυπικό best­ seller).]

3. 'Υπάρχει άντίθεση ανάμεσα στόν ‘έσωτερικό’ καί τόν ‘έξωτερικό’ χρόνο. Ή έσωτερική ζωή άνιστορεϊται μές από τυχαίες συνδέσεις καί συνειρμούς πού δέ δεσμεύον­ ται άπό καθορισμένες προθέσεις ούτε ‘ελέγ­ χονται’ άπό ένα συγκεκριμένο διανόημα. Τά έξωτερικά γεγονότα έχουν χάσει τή σπουδαιότητά τους, τήν πρωτεύουσα σημασία τους μέσα στό έργο, έχουν υποβαθμιστεί καί χρησιμεύουν γιά νά άπελευθερώσουν εσωτε­ ρικά (συνειδησιακά) γεγονότα. (Στό παλαιό μυθιστόρημα γινόταν τό αντίστροφο: οί εσωτερικές διεργασίες προετοίμαζαν καί δραστηριοποιούσαν τά έξωτερικά γεγονό­ τα.) Τά συνειδησιακά γεγονότα δέν δε­ σμεύονται άπό τό παρόν τού έξωτερικού συμβάντος. Ή εξωτερική ‘αντικειμενική’ πραγματικότητα τής παρούσης στιγμής (τήν όποια ή συγγραφεύς εκθέτει άμεσα καί ή όποια εμφανίζεται σάν δεδομένο γεγονός), δέν είναι παρά έναυσμα, περίσταση. Ή έμ­ φαση δίδεται σ’ αύτά πού ή περίσταση απε­ λευθερώνει: πράγματα πού δέν αποτελούν άντικείμενα άμεσης θέασης άλλά συλλογι­ σμού.

4. 'Υπάρχει μιά συγκέντρωση ενδιαφέ­ ροντος γιά τά έλάσσονα, ασήμαντα, κοινά περιστατικά συμβάντα: τό μέτρημα μιας κάλτσας, μιά κουβέντα μέ τήν ύπηρέτρια, ένα άσχετο τηλεφώνημα. Κρίσιμα γεγονότα, βαρυσήμαντα έξωτερικά συμβάντα (γιά κα­ ταστροφές καί συμφορές νά μή γίνεται λό­ γος) δέν παρουσιάζονται. Στό Φάρο, π.χ., μολονότι άναφέρονται τέτοια γεγονότα, ή μνεία είναι παρεμβατική, έπί τροχάδην, χά-

ριν τής πληροφορίας καί μόνο. Αυτή ή με­ τατόπιση τής έμφασης έκφράζει κάτι πού θά μπορούσαμε νά ονομάσουμε μετατόπιση τής άξιοπιστίας. Ή σημασία τών μεγάλων γεγο­ νότων υποβαθμίζεται· άμφισβητειται ή φερεγγυότητά τους, ή δυνατότητά τους νά πα­ ρέχουν κρίσιμες πληροφορίες γιά τό υποκεί­ μενο. ’Αντίθετα, υπάρχει πεποίθηση πώς ή όλότητα τής μοίρας τού υποκειμένου περιέχεται (καί μπορεί νά δειχτεί) σέ ένα όποιοδήποτε θραύσμα, σέ μιά όποιαδήποτε στιγ­ μή, τής ζωής του· πώς ή σύνθεση πού έπιτυγχάνεται μέ τήν πλήρη άξιοποίηση ένός καθημερινού συμβάντος είναι μεγαλύτερη άπ’ αυτήν πού θά έξασφάλιζε μιά χρονολο­ γικά διατεταγμένη, ολική άνάπτυξη, πού συνοδεύει τό υποκείμενο άπό τήν άρχή μέ­ χρι τό τέλος, πού δέν παραλείπει τίποτα τό έξωτερικό, πού ύπογραμμίζει τίς μεγάλες καί κρίσιμες καμπές τής μοίρας. Τά διακεκριμένα αύτά χαρακτηριστικά τής τέχνης τής Γούλφ είναι, συνάμα, ουσιώδη γνωρίσματα τού νεοτερικού μεσοπολεμικού μυθιστορήματος. Μπορούμε νά τά διακρί­ νουμε καί στόν Προύστ καί στόν Τζόυς. Κοινά σημεία τους: ή πολυπροσωπική άνα­ παραγωγή τών συνειδησιακών τελουμένων, οί χρονικές διαστρωματώσεις, ό θρυμματισμός τού ιστορικού χρόνου, ή άλλαγή θέσεως καί συνεχής μετατόπιση τής αφηγημα­ τικής σκοπιάς. Μέ ισχυρό ένστικτο καί μιά όξύτατη ευαισθησία, οί συγγραφείς αυτοί συνέλαβαν καί χρησιμοποίησαν ‘τροπές’ καί ‘τύπους’ πού όχι μόνο παρέδωσαν καί έρμήνευσαν τή διαχρονικά άναλλοίωτη στό βά­ θος της άνθρώπινη έμπειρία (τά λογοτεχνή­ ματα, όσο κι άν έποχιακά φυλλορροούν, παραμένουν πάντα καί έξηγούν) άλλά καί τό ιδιαίτερο ‘περιεχόμενο’ τού καιρού τους. Μιά πραγματική κοσμογονία έγινε στήν Ευρώπη τή δεκαετία τού ’20. Μόνο τό 1922, έμφανίστηκαν ή ’Έρημη χώρα τού Έλιοτ, ό Όδνσσέας τού Τζόυς, οί Έλεγεϊες τον Ντουίνο τού Ρίλκε. Τό ’25 καί τό ’27 τά μυ­ θιστορήματα Ή κ. Ντάλλαγοναίη καί Στό φάρο τής Γούλφ. Λογοτεχνήματα πού σημά­ δεψαν οριστικά τόν αιώνα, φέρνοντας ένα νέο ‘ήθος’, έναν έντελώς ά λ λ ο χαρακτήρα, στήν πραγματικότητα τής γλώσσας καί τής ζωής. Ό τα ν οί κορυφώσεις τής δράσης (ιε­ ρός κανόνας τής παλαιός λογοτεχνίας) άγνοούνται καί άντικαθίστανται άπό ψυχι­ κές υπερεντάσεις καί έγρηγόρσεις, πού τέ­ μνουν καί άποδομούν τόν ιστορικό χρόνο, τότε κάτι πολύ καινούριο έχει συντελεστεϊ.

79

Ή ζωή γίνεται εμπειρία τής ζωής, τό γεγο­ νός γίνεται βίωση, ή ‘άναξιοπιστία’ τοϋ εξωτερικού συμβάντος έγκειται στήν αμφι­ σβήτηση τής καθαυτής οντότητας του καί σημασίας του άνεξάρτητα άπό τούς άντικτύπους πού έχει στή συνείδηση τού υποκει­ μένου. Οί ‘ένδον εξελίξεις’ αποτελούν αυθυ­ πόστατη καί σημαίνουσα πραγματικότητα. Ή ‘ιστοριογραφία’ γίνεται ‘βιογραφία’. Δεν είναι δύσκολο νά συλλάβουμε τίς επιπτώ­ σεις πού είχε αύτή ή μετατόπιση τής έμφα­ σης, αυτή ή νέα ‘αγωγή’, όχι μόνο στό χώρο τής λογοτεχνίας καί τής γλώσσας, άλλα καί, γενικότερα, στή σκέψη καί τή συμπεριφορά. Ή κριτική δέν άντιμετώπισε θετικά πάντα τό έργο τής Γούλφ. Οί μομφές πού διατυπώ­ θηκαν είχαν σάν κύριο στόχο αύτό άκριβώς πού περιγράψαμε σάν ιδιαίτερη ποιότητα τού έργου της: τή θεωρία της τού κόσμου, τήν προοπτική της. Τά μυθιστορήματά της, λέγουν, θά ’πρεπε νά άναφέρονται περισσό­ τερο στήν ‘πραγματικότητα’, τήν όποια καί νά ορίζουν σύμφωνα μέ σταθερές ήθικών αξιών. Οί χαρακτήρες της, ισχυρίζονται, εί­ ναι άνθρωποι λίαν ευαίσθητοι άλλά παθητι­ κοί, δέν άναμετρώνται μέ τή ζωή, τούς λεί­ πει τό ήθικό σθένος, φοβούνται τήν πράξη, άπομονώνονται σ’ ένα κλειστό κόσμο αίσθαντικών συνειδητοποιήσεων. Ή κριτική αύτή στάση βρίσκει τήν άκριβέστερη διατύ­ πωσή της στόν Φ. Ρ. Λήβις: «'Ο χιτώνας πού περιβάλλει τίς δραματοποιημένες ευαισθησίες τής Γούλφ μπορεί νά είναι ‘ήμι-διαφανής’, μοιάζει όμως νά άποκλείει τίς έμπειρίες έκεϊνες πού συνοδεύουν τίς βουλητικές καί ήθικές μας προβολές στόν έξωτερικό κόσμο: έμπειρίες πού δέν εί­ ναι πρωτίστως συνειδητοποιήσεις αυτού τού κόσμου. Ή άδιάπτωτη μέριμνα νά δοθεί ‘νόημα’ σέ λεπτές άποχρώσεις τών συνειδη­ σιακών διεργασιών, τό άδιάκοπο παιχνίδι μιάς παραστατικής είκονοποιίας, ή άπουσία ενεργού ήθικοΰ ένδιαφέροντος καί διάθεσης γιά δράση, 6λ’ αύτά έχουν σάν άποτέλεσμα κάτι πού δέν άπέχει πολύ άπό τόν έπιτηδευμένο αισθητισμό».6 Οί κριτικοί αύτοί, ύπό τό πρόσχημα μιάς άναμφισβήτητης ‘άντικειμενικότητας’ τού εξωτερικού κόσμου, επιχειρούν νά έπιβάλουν τή δική τους προοπτική γιά τή ζωή, τό δικό τους σύστημα άξιων. Ή κριτική τους συγκαλύπτει ήθικές υπαγορεύσεις· συνηγο­ ρούν ύπέρ τών άξιων έκείνων πού, γιά τή Γούλφ, δέν άνταποκρίνονται στή βαθύτερη άλήθεια τής άνθρώπινης φύσης. Ή άπόρρι80

ψη τών συμβατικών ‘πραγματικοτήτων’ τής εποχής της ήταν, γι’ αυτήν, καθώς παρατη­ ρεί ό A. Ν. Μούντυ,7 συνέπεια τής πεποίθη­ σής της δτι οί ‘άλήθειες’ αυτές δέν υπηρε­ τούσαν πιά άνθρώπινες άνάγκες. ”Ισως όμως είναι μοιραίο ή κριτική νά μήν μπορέ­ σει ποτέ, όσο κι άν τό έπιδιώκει, νά εκφέρει τήν άνεπηρέαστη άπό ιδεολογικές καί ήθι­ κές υπαγορεύσεις έτυμηγορία της γιά τό έρ­ γο τέχνης. Ή λειτουργία της (ή ερμηνεία τού έργου τέχνης, ή διόρθωση τού γούστου, ή επιβεβαίωση καί διαφύλαξη τού κύρους καί τού γοήτρου τής λογοτεχνίας) θά καθο­ ρίζεται πάντα άπό προσωπικές προκαταλή­ ψεις καί δεσμεύσεις. Τό αίτημα τής Γούλφ, άν τελικά ύπάρχει τέτοιου είδους ‘πρόταση’ στό έργο της, είναι μιά νέα ολοκλήρωση τού άτόμου, πέρα άπ’ τίς άντιφάσεις τού λόγου καί τής σκέψης. Μιά άκεραιότητα πού προϋποθέτει τήν, προσωρινή έστω, άπόσβεση τής προσωπικό­ τητας, δωρίζει όμως τήν π λ ή ρ η (όχι άπλώς ηθική) προβολή μας στόν κόσμο: Κι αυτή τήν άνάγκη ένιωθε τώρα συχνά νά σκέφτεται ή μάλλον ούτε κάν νά σκέφτε­ ται. Νά σωπαίνει· νά είναι μόνη. Τότε δλη σου ή ύπαρξη, όλες σου οί πράξεις -άστραφτερές, λυρικές, Ιμφωνες- εξανεμίζονταν κι άποτραβιόσουν, μέ μιά αίσθηση τελετουργικότητας, στόν εαυτό σου, σ’ ένα σφη­ νοειδή πυρήνα σκοταδιού, κάτι άόρατο γιά τούς άλλους... "Οταν ή ζωή έσβηνε καί χα­ νόταν γιά λίγο, τό φάσμα τής εμπειρίας φαι­ νόταν άπεριόριστο... Χάνοντας τήν προσω­ πικότητά σου, έχανες τόν εκνευρισμό, τή φούρια, τήν έξαψη- κι άνέβαινε πάντα ατά χείλη της ένα έπιφώνημα θριάμβου έπί τής ζωής, όταν ολα συνέρχονταν σ’ αύτή τή γα­ λήνη, αύτή τήν ησυχία, αύτή τήν αιωνιότη­ τα.8 ■ Σημειώσεις: 1. Virginia Woolf, The Common Reader, First Series, The Hogarth Press, 1925, a. 184.

2. Virginia Woolf, The Common Reader, Second Series, The Hogarth Press, 1932, a. 53.

3. Virginia Woolf, The Common Reader, First Series, The Hogarth Press, 1925, a. 189.

4. Virginia Woolf, The Common Reader, Second Series, The Hogarth Press, 1932, a. 52.

5. Erich Auerbach, Mimesis, tr. by W. R. Trask. Pronceton, 1968, a. 525-553.

6. F. R. Leavis, «After To the Lighthouse», Scrutiny, X, 1942, a. 297.

7. A. D. Moody, Virginia Woolf, Oliver & Boyd, 1963, a. 112.

8. Βιρτζίνια Γούλφ, Στό φάρο, I, 11.

Νανά Ή σαΐα

Για τον Τ. Σ. Ελιοχ

-γ~Λ

/

/

ΓΤΠ

5 /τ ^

Λ

Παρά τόν περιορισμένο χώρο πού μάς δόθηκε γιά μιά συνολική παρουσίαση τού Έλιοτ, ό σκοπός μου δέν είναι νά γράψω ένα πληροφοριακό άρθρο -άλλωστε έχομε ήδη πάρα πολλές πληροφορίες- άλλά ένα, έστω καί μικρό, κριτικό δοκίμιο. "Αν ό χρόνος άπότό θάνατο τού Έλιοτ δέν είναι πολύς, ό χρόνος, ώστόσο, άπό την εποχή πού έδωσε τά βασικά έργα τής ωριμότητάς του είναι άρκετός γιά μιά κριτική άποτίμηση αυτών τών έργων καί τής έπίδρασης πού άσκησαν γενικά στό δυτικό πολιτισμό καί πιό συγκεκριμένα στόν τόπο μας. Φυσικά είμαι συνειδητή τών δυσκολιών πού παρουσιάζει ένα τέτοιο εγχείρημα, δυσκο­ λίες πού έχουν γιά μένα καί πολλά νά κά­ νουν μέ τό γεγονός δτι έχω ύπάρξει μαθή­ τρια τού Έλιοτ, κυρίως τής δοκιμιακής του σκέψης. Τά δοκίμιά του ήταν εκείνα άκριβώς πού μοϋ άνοιξαν τό δρόμο πρός όποια θεωρητική σκέψη είμαι ικανή νά κάνω γιά τήν ποίηση καί γενικά την τέχνη. Καί τώρα, ξαφνικά, μετά άπό τόσα χρόνια μελέτης καί παραδοχής σέ μεγάλο βαθμό τών άπόψεών του, βρίσκω τόν έαυτό μου έτοιμο νά κρίνει καί νά επικρίνει τό δάσκαλό του, αυτόν τό δάσκαλο χωρίς τόν όποιο δέν θά ήμουνα κάν σέ θέση νά γράψω αυτό τό δοκίμιο. ’Αλλά φαίνεται ότι ή στιγμή τής έπανάστασης τού μαθητή ένάντια στό δάσκαλο είναι άναπόφευκτη: Ο σκοπός τής διδασκαλίας δέν είναι πάντα ή παράδοση τής σκυτάλης σέ κάποιον πού μοιραία θά τήν πάει πιό πέ­ ρα, γιά νά τήν παραδώσει κι αυτός μέ τή σειρά του σέ κάποιον άλλο; Καί είναι αυτό τό «πιό πέρα» στό χώρο τής τέχνης καί τής σκέψης πού δέν μπορεί παρά νά σημαίνει είτε τή διόρθωση τών λαθών, είτε τήν επί­ κριση, είτε καί τήν κατάργηση στό τέλος. Ά ν καί πάντα δέν μπορεί παρά νά σημαίνει καί τήν άναγνώριση τού χρέους. Ό ίδιος ό Έλιοτ, μέ όσο σεβασμό καί άν μιλάει γιά τούς φορείς τής παράδοσης πού κληρονόμησε, σύγχρονα καί πιστεύει ότι κάθε περίπου έκατό χρόνια θά πρέπει πάν­ τα νά παρουσιάζεται έκεϊνος ό κριτικός πού θά είναι σέ θέση ν’ αναθεωρήσει τά έργα τού παρελθόντος. «Δέν έχει τίποτα νά κερ­ δίσει κανείς άντιμετωπίζοντας συναισθημα­

τικά τό παρελθόν» μάς λέει. Καί άκόμα: «Ή κριτική είναι τόσο άναπόφευκτη όσο καί ή άναπνοή». ”Αν καί κρατώντας πάντα τό ρό­ λο τού μεγάλου υπερασπιστή τής παράδο­ σης, λέει καί τά έξής: «Κάποιος είπε: Οί νε­ κροί συγγραφείς είναι μακριά άπό μάς γιατί εμείς ξέρομε τόσα πολύ περισσότερα άπ’ όσα ήξεραν εκείνοι. ’Ακριβώς, καί αυτοί εί­ ναι αύτά πού ξέρομε έμεϊς τώρα». ’Αλλά άς μήν παρασυρθώ τώρα σέ μιά άνάπτυξη τών ιδεών του πάνω σέ αυτό τό κεντρικό θέμα τής σκέψης του, τή σχέση άνάμεσα στήν παράδοση καί τό παρόν άπό τήν άποψη τής δημιουργικής δραστηριότη­ τας, μιά καί σκοπεύω νά εξετάσω μέ τή σει­ ρά τίς τρεις ιδιότητες τού Έλιοτ, τού ποιη­ τή, τού θεατρικού συγγραφέα καί τού κριτι­ κού καί θεωρητικού τής ποίησης, μέ τίς όποιες έπαιξε κυρίαρχο ρόλο στή σκέψη καί στήν τέχνη τού δυτικού κόσμου. Ξεκινώντας μέ αύτήν τού ποιητή θά πρέ­ πει νά πώ ότι ή ποίησή του ποτέ δέν μού άρεσε καί ούτε ποτέ μέ συγκίνησε Ιδιαίτερα. Καί αύτό παρά τό γεγονός ότι θά μπορούσε νά πει κανείς γιά τήν ποίηση πού γράφω ή ίδια ότι άνήκει στή γραμμή ποίησης τού Έλιοτ. Μιά γραμμή πού συνεχίζεται ως τίς μέρες μας διαμέσου πολλών άλλοιώσεων, άν καί ώστόσο χωρίς ποτέ νά χάνει τά κύρια χαρακτηριστικά της, πού είναι: ή άναγνώρι­ ση τής άλληλεπίδρασης μορφής καί περιεχο­ μένου, ή άκρίβεια στή διατύπωση, ή επιμο­ νή στό σωστό σύνολο τών ποιητικών ένοτήτων πέρα άπό τίς όποιες πετυχημένες φρά­ σεις, ή έκμετάλλευση τών καινούριων δυνα­ τοτήτων τού ρυθμού στόν ελεύθερο στίχο 81

μέ αυτό τόν τρόπο ποτέ δεν είναι έλεύθερος», όπως έπεσήμανε καί ό ίδιος πασίγνωστο άρθρο του «Σκέψεις πάνω “Ελεύθερο στίχο”» (1917)-, ή πεποί­ θηση ότι ή ποίηση πρέπει νά στηρίζεται στόν τόνο τής καθημερινής ομιλίας καί στή γλώσσα πού άκούει γύρω του ό ποιητής, ή αποφυγή τής κενής ρητορείας, ή χρησιμο­ ποίηση τών λέξεων καί όρων τής καθημερι­ νής πραγματικότητάς μας. Βέβαια τά πιό πάνω, όπως είπα, άποτελούν μόνο τά κύρια χαρακτηριστικά αυτής τής ποίησης, όπως δέ θά έχει ήδη διακρίνει ό άναγνώστης, πρόκειται γιά άρκετά γενικά χαρακτηριστικά πού, καί γι’ αυτό τό λόγο, θά μπορούσαν ν’ άποδοθοϋν σέ πολλά, έκ πρώτης όψεως τουλάχιστον, διαφορετικά είδη ποίησης. Έ κ πρώτης όψεως δέν θά μπορούσε κανείς νά φανταστεί δύο πιό δια­ φορετικά είδη ποίησης άπό αυτά τού Έλιοτ καί τής Πλάθ, π.χ., καί ωστόσο σέ πολλά πράγματα ή Πλάθ συνεχίζει τόν ’Έλιοτ. Έ να, πάντως, άπό αύτά τά χαρακτηρι­ στικά πιστεύω ότι ενέχει σοβαρούς κινδύ­ νους: ή χρησιμοποίηση στήν ποίηση τού τό­ νου τής καθημερινής ομιλίας. Χωρίς καθό­ λου νά θέλω νά πώ ότι ως πρός αύτό ό Έλιοτ είχε άδικο, ωστόσο τό γεγονός παρα­ μένει ότι αύτό τό στοιχείο μπορεί ν’ άποβεί καταστροφικό καί θά έλεγα ότι αύτό υπήρξε γιά την ποίηση τού ίδιου τού Έλιοτ, τής οποίας ό επίπεδος τόνος σέ αύτό κυρίως θά πρέπει ν’ αποδοθεί. "Οπως είπα, ποτέ δέν μέ συγκίνησε ή ποίησή του, πού πρωτοδιάβασα πολύ νέα -στά είκοσι μου χρόνια-, έπιστρέφοντας σέ αύτήν άποσπασματικά στά χρόνια πού άκολούθησαν άπό τότε ώς τώρα. Τώρα δέ πού, γιά νά γράψω αύτό τό κείμενο, τη διάβασα συνολικά, είδα ότι όχι μόνο δέν είχα άδικο ώς πρός τήν πρώτη έκείνη άντίδραση τών είκοσι μου χρόνων άλλά ότι τά πράγματα εί­ ναι καί λίγο χειρότερα άπ’ ό,τι τά είχα νομί­ σει. Είδα μέ λίγα λόγια ότι είχα νά κάνω μέ μιά ποίηση άπόλυτα έπίπεδη, πού τής έλει­ πε ή μεταφυσική διάσταση καί ή όποια πα­ ρά τόν πάντα σωστό της ρυθμό δέν είχε ώστόσο νά προσφέρει καί πολλές εναλλαγές ρυθμού καί έκπλήξεις. Είδα επίσης ότι, πα­ ρά τήν πίστη τού δημιουργού της στά σωστά σύνολα, ή σύνθεση άρκετών ποιημάτων δέν ήταν καί πολύ γερή καί ότι ειδικά ή σύνθε­ ση τής «Έρημης χώρας» θά μπορούσε νά θεωρηθεί ότι φτάνει καί ώς τό' σημείο τού άπαράδεκτου. Καί άκόίια είδα ότι παρά τά 82

όσα μάς έχει πει γιά τήν κενή ρητορεία, συ­ χνά ό ίδιος ήταν ένοχος αύτού τού ολισθή­ ματος. Κυρίως δέ είδα ότι είχα νά κάνω μ’ έναν ποιητή πού, μέ τήν έξαίρεση δύο ή τριών ποιημάτων τής πρώτης του συλλογής, έκρυβε τόν εαυτό του, έχοντας προτιμήσει τή σοβαροφάνεια τών «μεγάλων» θεμάτων καί προβλημάτων τού άνθρώπου τών και­ ρών μας ή καί, έστω, τών όποιων καιρών. Θανάσιμο άμάρτημα αύτό, ιδιαίτερα γιά μάς τίς γυναίκες, πού έχοντας βρει πιά άρ­ κετά τή δική μας φωνή, μιά φωνή πού έχει πολλά νά κάνει μέ τά βαθύτερα στρώματα τής ύπαρξης, έχομε άρχίσει νά διακρίνομε τό ποιος μάς λέει έπιφανειακά πράγματα καί ποιος όχι. Έχομε άρχίσει νά βλέπομε ότι λίγοι άνδρες δημιουργοί -ο ί πραγματικά μεγαλοφυείς μόνο- μπόρεσαν νά καταργή­ σουν τούς φραγμούς πού εμποδίζουν τόν άνθρωπο νά μιλήσει γιά τόν βαθύτερο εαυτό του. Καί έχομε οπωσδήποτε άρχίσει νά θαυ­ μάζομε λιγότερο αύτό τό περίφημο «πλά­ τος» τής άνδρικής ποίησης καί γενικά τέ­ χνης, πού συχνά στό όνομα ενός ολόκληρου λαού ξεχνάει τό άτοιιο. ’Αλλά όλα αύτά αποτελούν γενικότητες, πού όμως φοβάμαι ότι πιό ειδικευμένες άναλύσεις δέν θά μπορέσουν νά τίς άκολουθήσουν. Καί έξαιτίας τού περιορισμένου χώρου άλλά καί λόγω τού ότι ένα μεγάλο μέρος τού έλληνικού κοινού δέν θά μπορού­ σε νά παρακολουθήσει μιά άνάλυση τών στίχων τού Έλιοτ, στά άγγλικά φυσικά, μιά καί τέτοιου είδους άναλύσεις πάνω σέ μετα­ φράσεις δέν γίνονται. Τό περισσότερο πού μπορώ νά κάνω εί^αι θεματικά νά δείξω γιατί ή σύνθεση τής «Έρημης χώρας» δέν λειτουργεί, λέγοντας καί γενικά κάποια πε­ ρισσότερα λόγια γι’ αύτό τό βασικό του ποίημα, πού διαμέσου τού Σεφέρη έχει ασκήσει μεγάλη έπίδραση στήν ποίησή μας.1 ’Ακόμα μπορώ νά πάρω ένα άπό τά ρητορι­ κά του κομμάτια, δείχνοντας καί πάλι θεμα­ τικά τό γιατί είναι ρητορικό. Μπορώ ίσως νά έξηγήσω κάπως γιατί ό ποιητής αύτός εί­ χε τόσο άποτελεσματικά καταφέρει νά μάς πει τόσο λίγα γιά τόν έαυτό του, στά ποιήματά του τουλάχιστον, μιά καί στά θεατρι­ κά του έργα ύπάρχουν μονόλογοι πού θά μπορούσε νά πει κανείς ότι εκφράζουν δι­ κές του εμπειρίες. Καί τέλος ίσως νά μπορέ­ σω νά ύποστηρίξω αύτή τήν έλλειψη μιάς μεταφυσικής του άντιμετώπισης τών πραγ­ μάτων. Είναι γνωστό ότι ό Πάουντ είχε έπέμβει

στη σύνθεση τής «Έρημης χώρας» μέ μιά Αφαιρετική διαδικασία, πού μοιραία είχε Αλλοιώσει σε μεγΑλο βαθμό τήν Αρχική της μορφή. Δεν ξέρω πώς ήταν τό ποίημα πρίν ύποστεϊ αυτή τη διαδικασία -στό σύνολό του δημοσιεύθηκε σχετικό πρόσφατα. Ή θέση μου, ώστόσο, είναι ότι κανένας ποιη­ τής στόν κόσμο δέν θά έπέτρεπε σέ κανέναν Αλλο ν’ Αλλάξει τή σύνθεση ενός ποιήματος του στήν όποια θά συνέβαινε νά πιστεύει. ’Από τήν Αρχή ή σύνθεση τής «Έρημης χώ­ ρας» δέν ήταν σωστή, καί γι’ αύτό Αλλωστε ό Έλιοτ έπέτρεψε καί αυτή τήν έπέμβαση. Στό πρώτο μέρος, μέ τόν τίτλο «Ή ταφή τών νεκρών», έχομε ήδη πολλά στοιχεία πού δέν δένουν: στούς πρώτους δέκα στίχους άκοΰμε ότι ή Ανοιξη είναι μιά έπικίνδυνη εποχή καί ότι τό καλοκαίρι ήρθε ξαφνικά, πρώτα μέ βροχή καί μετά μ’ έναν ήλιο πού έπέτρεψε κι έναν καφέ στό ωραίο του φώς, καί ξαφνικά -στήν ίδια ένότητα- Αντιμετω­ πίζομε μία παιδική Ανάμνηση μέ κάποια Μαρία κι ένα έλκηθρο, πού δέν έχει καμιά σχέση μέ τά πιό πάνω, γιά νά μεταφερθοϋμε καί πάλι ξαφνικά, στή δεύτερη ένότητα, στό τοπίο ενός κόκκινου βράχου, πού καί πάλι έρχεται σέ πλήρη καί όχι σωστή Αντίθεση μέ τόν καφέ στόν ήλιο, τό έλκηθρο καί τή Μα­ ρία. Στή δέ τρίτη ένότητα, άκόμα πιό ξαφ­ νικά, μάς βγαίνει στή μέση καί μία Κυρία Σοσόστρις, ένά φημισμένο μέντιουμ, όπως φαίνεται, σέ σχέση μέ τό όποιο πολλά καί άλλα, Ασχετα μέ τά πιό πάνω, πάλι λέγον­ ται. ’Αφήνω δέ πιά τό δεύτερο μέρος τού ποιήματος μέ τόν τίτλο «Μιά παρτίδα σκακιού», όπου πιά έντελώς άλλα συμβαίνουν. Δέ νομίζω ότι χρειάζεται νά προχωρήσω μέ αύτό τόν τρόπο ως πρός όλα τά μέρη τού ποιήματος -κάτι Αλλωστε πού θ’ Απαιτούσε ένα ολόκληρο δοκίμιο. Ή καλή μέρα, ή ή κακή, άπό τήν Αρχή φαίνεται, καί αύτή ή άρχή πού περιέγραψα είναι δηλωτική καί τού υπόλοιπου ποιήματος. Στίς σημειώσεις πού Ακολουθούν τό ποίημα ό Έλιοτ μάς λέει ότι τό βιβλίο τής Jessie L. Weston «From Ritual to Romance» όπως καί τό «Golden Bow» -βιβλία παρουσίασης μύ­ θων- Αποτελούν τό μίτο πού θά ήταν δυνα­ τόν νά οδηγήσει τόν Αναγνώστη έξω άπό τό λαβύρινθο τού ποιήματος. "Ομως τά βιβλία αυτά μέ ποιόν τρόπο μπορούν νά δικαιώ­ σουν τίς Απότομες μεταβάσεις άπό τό ένα θέμα στό Αλλο; Ά π ’ όπου κι Αν προέρχεται ένα ποίημα, έχει πάντα κάτι τό αυτόνομο καί κανενός είδους προέλευση ένός ποιήμα­

τος στόν κόσμο δέν μπορεί νά σταθεί σάν έξήγηση τής καλής ή κακής σύνθεσής του -καί αυτά πού λέω τώρα θά τά προσυπέ­ γραφε καί ό Έλιοτ! Πιθανότατα ορισμένα άπό τά πιό πάνω στοιχεία τού ποιήματος μπορούν νά εξηγη­ θούν σάν Αναφορές ή συμβολισμοί αύτού ή εκείνου τού πράγματος. Δεκάδες, Αν όχι εκατοντάδες, μελετητών καί φιλολόγων βρήκαν τόν προορισμό τής ζωής τους κυνη­ γώντας αύτά τά στοιχεία, όπως καί τά πολ­ λά Αλλα κρυπτογραφικά τού ποιήματος. Κι ένώ μοιάζει σάν νά τά βρήκαν καί νά τά σκέφτηκαν όλα, ένα μόνο δέν σκέφτηκαν: ότι άντί νά ψάχνουν τήν εξέλιξη τού ποιή­ ματος κι εγώ δέν ξέρω σέ ποιές καί πόσες πηγές, τό καλύτερο πού θά είχαν νά κάνουν θά ήταν νά δούν άπλούστατα ότι καμιά εξέ­ λιξη δέν υπάρχει! Τό θέμα είναι σοβαρό, γιατί αύτού τού εί­ δους ή κακή σύνθεση πέρασε καί στόν τόπο μας μέ τόν Σεφέρη, συγκεκριμένα μέ τήν «Κίχλη», πού παρουσιάζει τήν ίδια έλλειψη συνοχής τών θεμάτων. Γιατί, παρά τό πολύ πιό ένοποιημένο «Μυθιστόρημα», άπό τήν «Κίχλη» επηρεαστήκαμε -μιά καί είναι πολύ πιό εύκολο νά έπαναλάβει κανείς, φαίνεται, τά λάθη τών μεγάλων ποιητών άπ’ ό,τι τά σωστά τους. "Ετσι, τώρα έχομε κι εμείς νά παρουσιάσομε, άπό τή μιά μεριά, Αρκετούς μελετητές πού άκόμα ψάχνουν ή μελετούν τίς πηγές τής «Κίχλης» καί, άπό τήν Αλλη, Αρκετούς ποιητές πού γράφοντας τόν ένα μήνα ένα κομμάτι, πού άμυδρά τούς ύπο83

βάλλει την ιδέα τόν έπόμενο μήνα ότι κάτι σχετικό με αυτό έχουν νά πουν άκόμα καί τόν παράλλο μήνα άκόμα κάτι περίπου ίδιο, μάς έχουν κατακλυσει με ποιήματα άριθμημένα με διάφορα A, Β, Γ κλπ., πού κάθε άλλο παρά τά πολυπόθητα σύνθετα ποιήμα­ τα πού θά ήθελαν νά έχουν παραγάγει είναι -δεν είναι τίποτ’ άλλο άπό άσύνδετα κομμά­ τια. Τό άξιοσημείωτο είναι ότι ό Σεφέρης άκολούθησε αύτό τόν λανθασμένο δρόμο παρά τό γεγονός ότι μόλις πήρε στά χέρια του τήν «Έρημη χώρα» διαπίστωσε καί ό ίδιος τό όχι κατανοητό τού σχεδίου της, όπως γράφει στό γράμμα πού έστειλε στόν ένα άπό τούς δύο επιμελητές τής έκδοσης τού οίκου Frank Cass & Co Ltd πού έγινε μέ τήν εύκαιρία τής συμπλήρωσης έξήντα χρόνων άπό τή γέννηση τού Έλιοτ καί πε­ ριέχει πολλά άρθρα γι’ αυτόν. Θά ήθελα άκόμα νά σημειώσω ότι όταν βγήκε ή «Έρημη χώρα» ύπέστη μιά αυστηρότατη κριτική άπό τόν σύγχρονο ποιητή καί φίλο τού Έλιότ, Conrad Aiken, στήν οποία τό κακό σχέδιο τού ποιήματος έπισημαίνεται επίσης, σύν τό γεγονός ότι σ’ αυτήν ό Ai­ ken, λειτουργώντας καί σάν... άσπονδος φί­ λος, μαρτυρεί ότι ό ίδιος ό Έλιοτ τού είχε δείξει ένα άπό τά κομμάτια τού ποιήματος πολύ πρίν ή ιδέα κάν αύτοϋ τού ποιήματος περάσει άπό τό νοϋ του. Ή δη όμως αύτά τά λίγα πού είπα γιά τήν «Έρημη χώρα» έκάλυψαν ένα μεγάλο μέρος τού περιορισμένου μας χώρου. Μέ πολλή συντομία λοιπόν θά πρέπει νά δείξω ότι άπό τόν Έλιοτ έλειπε ή μεταφυσική διάστα­ ση, πού συμβαίνει νά είναι καί τό χαρακτη­ ριστικό τού μεγάλου ποιητή -διάσταση πού προσπαθούσε ν’ άποκτήσει μιλώντας στήν ποίησή του γιά... τή μεταφυσική στάση, καί δή μέ μεγαλόστομο καί ρητορικό τόνο, κάτι πού έξ όρισμοϋ δέν συμβαίνει ποτέ στή με­ ταφυσική ποίηση, όπως άλλωστε λέει καί ολόκληρο τό... δικό του δοκίμιο μέ τόν τίτ­ λο «Οί μεταφυσικοί ποιητές». Δέν βρίσκω άλλο πιό σύντομο τρόπο άπό τό νά παραθέ­ σω (σέ δική μου μετάφραση) ένα δικό του κομμάτι αύτοϋ τού είδους τής προσπάθειας, δίπλα σ’ ένα άλλο πολύ πιό πραγματικό καί άμεσο, ενός άλλου ποιητή, τού Τσεχοσλοβά­ κου Χόλαν, πού ως ένα σημείο λέει σχετικά πράγματα μέ αύτά πού προσπαθεί νά πεί ό Έλιοτ. Τό κομμάτι τού Έλιοτ είναι άπό τό πρώτο τώγ «Τεσσάρων κουαρτέτων»: Θά πείτε δ η επαναλαμβάνω 84

Κάτι πού είπα πρίν. Θά τό πώ πάλι. Νά τό πώ πάλι; Γιά νά φτάσεις έχει, Νά φτάσεις εκεί πού είσαι, νά φτάσεις άπό έχει πού δέν είσαι, Πρέπει νά περάσεις άπό ένα δρόμο δπου δέν υπάρχει ή έκσταση. Γιά νά φτάσεις σέ αύτό πού δέν ξέρεις Πρέπει νά περάσεις άπό ένα δρόμο πού εί­ ναι ό δρόμος τής άγνοιας. Γιά νά άποκτήσεις αύτό πού δέν έχεις Πρέπει νά περάσεις άπό τό δρόμο τής στέρησης. Γιά νά φτάσεις σέ αυτό πού δέν είσαι Πρέπει νά περάσεις άπό τό δρόμο στόν όποιο δέν υπάρχεις. Καί αυτό πού δέν ξέρεις είναι τό μόνο πού ξέρεις Καί αύτό πού έχεις είναι αύτό πού. δέν έχεις Καί εκεί πού είσαι είναι έκεϊ πού δέν είσαι. ”Ας δούμε τώρα τό ποίημα τού Χόλαν «’Αλ­ λαγές»: Αύτή είναι ή ελπίδα μας: δτι έχομε περάσει τά δρια τής τελευταίας πραγματικότητας. ’Αλλά ενώ ή συνείδηση εξαφανίζεται είναι άκριβώς ή ίδια ή συνείδηση τής όποιας οί διαρκείς αλλαγές παραμένουν... Φανερά, ενώ ό Έλιοτ σκέφτεται πάνω στούς μηχανισμούς καί τήν πορεία τής συ­ νείδησης, πού πάει νά ξεπεράσει τό χρόνο καί τόν τόπο, ό Χόλαν καταγράφει αύτή τήν ίδια τήν πορεία τής συνείδησης πρός τήν εκτός τόπου καί χρόνου μεταφυσική στάση -παρά τή διαπίστωση τού ποιήματος ότι όλα αύτά καί πάλι τή συνείδηση, άπό τήν όποια θέλομε νά φύγομε, σημαίνουν. ”Ας σημειωθεί δέ επίσης σχετικά ότι ό Έλιοτ έχει πει γιά τίς «Έλεγεΐες τού Ντουίνο» -ορισμένα άπό τά ώραιότερα μεταφυσικά ποιήματα στόν κόσμο- ότι ή σκέψη πού πε­ ριέχουν τού είναι δύσκολη καί μή συγγενι­ κή. Μένει τώρα τό θέμα τού ότι ό Έλιοτ άντί νά μάς μιλήσει γιά τόν έαυτό του μάς μίλησε γενικά γιά τόν άνθρωπο -προσωπικά πι­ στεύω ότι δέν υπάρχει άλλος τρόπος νά μι­ λήσει κανείς γενικά γιά τόν άνθρωπο άπό τό νά μιλήσει γιά τόν έαυτό τόυ. Οί αιτίες βέ­ βαια τού γιατί ό ’Έλιοτ προτίμησε αύτή τή στάση πρέπει ν’ άναζητηθούν, πρώτ’ άπ’ όλα, στήν ίδια τήν προσωπικότητά του. Ό ίδιος έχει πεί γιά τόν έαυτό του ότι «...συν­ δυάζει έναν καθολικό τύπο μυαλού, μίά καλβινιστική κληρονομιά κι ένα πουριτανι-

κό ταμπεραμέντο». Χρειάζεται νά λεχθεί τίποτ’ άλλο; Φανερά πρόκειται γιά έναν άν­ θρωπο πού ή «σοβαρότητα» όλων αύτών τών πραγμάτων δεν θά ήταν ποτέ δυνατόν νά τόν άφήσει νά εξομολογηθεί απ’ ευθείας στόν κόσμο οτιδήποτε καί ιδιαίτερα αυτά πού δεν θεωρούνται έξομολογήσιμα! "Οπως είναι γνωστό, πρώτα, συνήθως, είμαστε κά­ τι καί μετά φτιάχνομε τίς θεωρίες πού ύπερασπίζονται καί δικαιολογούν αυτό τό κά­ τι. Έτσι, ποιός άλλος άπό κάποιον πού συνδύαζε τά τρία αυτά πιό πάνω χαρακτη­ ριστικά θά μπορούσε καλύτερα νά φτιάξει -καί ν’ Ακολουθήσει- όλόκληρη έκείνη τη θεωρία περί τού άπροσώπου τής ποίησης καί τής άνάγκης κατάργησης τής προσωπι­ κότητας τού ποιητή, πού Αντιμετωπίζομε στό πολυθρύλητο δοκίμιό του «Ή παράδο­ ση καί τό άτομικό ταλέντο» (1919).’Αλλά γι’ αυτό τό θέμα θά πώ περισσότερα όταν θά φτάσω στά δοκίμιά του. Τώρα, κλείνοντας τό μέρος τής ποίησης, θά ήθελα, γιά νά εί­ μαι δίκαιη, νά πώ άκόμα καί τό εξής γιά τό σύνολο τού ποιητικού έργου: ότι ήταν πραγ­ ματικά ένα καινούριο έργο. Ή δη τό 1922, μέ τή δημοσίευση τής «Έρημης χώρας» καί άρκετών δοκιμίων του, μεταξύ τών οποίων ήταν καί αύτό πού μόλις άνέφερα, ό Έλιοτ έθεωρεϊτο ένας καθιερωμένος ποιητής καί κριτικός καί κάτι πολύ παραπάνω καί άπό αύτό: ό υποκινητής μιας νέας καί μεγάλης στροφής στήν ποίηση -καί όχι μόνο έθεωρεϊτο Αλλά καί ήταν. Ά ς δούμε τί λέει γιά έκείνον περίπου τόν καιρό ό πολύ γνωστός άγγλος ποιητής MacNeice μιλώντας γιά τό πώς ό ίδιος, μαθητής τότε, καί οί άλλοι συμ­ μαθητές του είχαν πρωτοδεχτεϊ την ποίηση τού "Ελιοτ: «Διάβασα γιά πρώτη φορά τά ποιήματα τοϋ 'Έλιοτ τό 1926, πρός τό τέλος τών σχολι­ κών μου σπονδών. Αύτό πού έσήμαιναν γιά μένα τότε είναι κάτι τό εντελώς διαφορετικό άπό αύτό που σημαίνουν τώρα, ωστόσο όρισμένες άντιδράσεις μου παραμένουν Αμετά­ βλητες. Χωρίς Αμφιβολία ό εφηβικός μου έαντός (όπως συμβαίνει μέ δλονς τους έφη­ βους;) παρέκαμψε καί δέν είδε πολλά πράγ­ ματα στόν ’Έλιοτ. Αύτό πού μ ’ ένόιαφέρει ώστόσο είναι τό νά προσπαθήσω νά θυμηθώ ποιά ήταν εκείνα πού είδε. Πώς καί έμεϊς, μαθητές άκόμα, είχαμε φτάσει στό σημείο νά διαβάζομε τόν ’Έλιοτ; Ή Απάντηση, φοβάμαι, είναι γενικά μιλών­ τας ό σνομπισμός- είχαμε διαβάσει κριτικές πού τόν άνακήρυσσαν ώς τόν πιό μοντέρνο

Ανάμεσα στούς μοντέρνους καί θέλαμε κι έμεϊς έπίσης νά είμαστε “μοντέρνοι”. Είχα­ με ήδη δει, αν δέν τά είχαμε Αγοράσει κιό­ λας, πολλά Αντίγραφα τοϋ Πικασσό, τοϋ Ματίς καί άλλων, καί Ακόμα δέν είχαμε βρει κανένα άγγλο ποιητή τοϋ όποιου ή τόλμη, ώς πρός τή μορφή καί τό περιεχόμενο, θά τοϋ έδινε τό δικαίωμα νά σταθεί δίπλα τους ώς εξίσου μοντέρνος. Έ τσι λοιπόν πήραμε τόν Έ λιοτ καί, αν καί σέ μιά πρώτη Ανά­ γνωση μάς φάνηκε τρομακτικά δύσκολος, Αμέσως διαισθανθήκαμε δτι ήταν αύτός πού γυρεύαμε... Τό παράδοξο μέ τούς νέους τής γενιάς μου, πού στά 1926 ήταν δεκαοχτώ ετών, είναι δτι ενώ (καί πάλι δπως δλοι οί έφηβοι;) ήταν κατά βάθος ρομαντικοί,,π.χ. Αναρχικοί, ύπερευαίσθητοι καί έτοιμοι γιά καβγά, ή ημερομηνία τής γέννησής τους τούς είχε στερήσει αύτά πού χρειαζόντουσαν, π.χ. τόν 19ο αιώνα, τόν “ρομαντικό” προσανατολισμό. Έ να χρόνο πριν διαβάσω τόν Έ λιοτ τό Αγαπημένο μου μεγάλο ποίη­ μα ήταν ό “Προμηθέας Λυόμενος” Αλλά ήδη τό ποίημα αύτό μέ είχε κάνει νά αισθανθώ έναν κορεσμό■ οί ενθουσιασμοί τοϋ Σέλλεϋ είχαν Αρχίσει νά φαίνονται Αφελείς σ’ ένα παιδί τοϋ 20οϋ αιώνα, άκόμα καί σ’ ένα παιδί πού μόλις καί είχε έρθει σ’ επαφή μέ τά ύπέρ-έκβιομηχανισμένα, νπέρ-έμπορικοποιημένα, ύπέρ-άστικοποιημένα, ύπέρτυποποιημένα, ύπέρ-είδικευμένα κέντρα του. Αύτό πού θέλαμε ήταν ένας “ρεαλι­ σμός” άλλά -κα ί αύτό ήταν τό παράδοξοτόν θέλαμε γιά ρομαντικούς λόγους. Θέλαμε νά παίξουμε τόν ρόλο τοϋ Ά μλετ στή σκιά τών έργοστασίων φωταερίου. Καί αύτό ήταν τό Ανοιγμα πού .βρήκαμε -ή νομίσαμε δτι βρήκαμε- στόν Έλιοτ.» ’Από αύτό τό άπόσπασμα, τό δημοσιευ­ μένο στόν ίδιο τόμο μέ τό γράμμα τού Σεφέρη, βλέπει κανείς ότι ό Έλιοτ έδωσε πραγ­ ματικά στούς νέους εκείνης τής έποχής αύτό πού κάθε νέος στόν χώρο τής τέχνης άποζητάει: τό καινούριο. Καί τό νά έχει καταφέ­ ρει αύτό ένας δημιουργός δέν είναι λίγο. Εί­ ναι πάρα πολύ, μιά καί έλάχιστα μυαλά στήν κάθε γενιά μπορούν αύτό νά τό κά­ νουν. 'Ωστόσο τό καινούριο -όταν δέν πα­ ρουσιάζει πολύ γερή μορφή, καί συνήθως δέν παρουσιάζει- έχει ένα κακό: ότι παλιώ­ νει! Καί όταν πιά έχει παλιώσει, τά τυχόν λάθη του Αρχίζουν νά φαίνονται τρομακτι­ κά. 'Ωρες ώρες έχω τήν εντύπωση ότι τά έρ­ γα τέχνης στό τέλος καταστρέφονται σάν άπό μόνα τους, φέρνοντας μέ τό πέρασμα 85

τού χρόνου στήν επιφάνεια τά λάθη τους καί ταυτόχρονα στέλνοντας πρός τό βάθος τους τά σωστά τους. Παρά τό ότι ό Έλιοτ υπήρξε ένας μεγάλος υπερασπιστής τής πα­ ράδοσης, ή άλήθεια είναι ότι τόλμησε πολύ περισσότερα άπ’ όσα όποιαδήποτε ποιητική παράδοσή θά μπορούσε νά σηκώσει: συγκε­ κριμένα παρασύρθηκε στό τέλος πρός μιά υπερβολικά μεγάλη έλλειπτικότητα πού κα­ τακερμάτιζε τό θέμα του καί δέν τό άφηνε νά αναπτυχθεί κανονικά -στοιχείο τών και­ ρών μιας επανάστασης αύτό, καί αύτό παρά τό ότι ό ίδιος είχε τόσο έντονα καταδικάσει στό δοκίμιό του «Σκέψεις πάνω στόν “Ελεύθερο στίχο”» τή μανία τών επανα­ στάσεων στήν τέχνη καί παρά τό ότι δύο τουλάχιστον άπό τά πρώτα του καί ήδη «καινούρια » ποιήματα -«Τό έρωτικό τρα­ γούδι τού Τζ. ’Άλφρεντ Προύφροκ» καί τό «Πορτρέτο μιας κυρίας»- παρουσιάζουν μιά θαυμάσια άνάπτυξη καί σύνθεση. 'Ωστόσο φοβάμαι ότι τά λάθη τού Έλιοτ δέν έχουν σάν μόνη αιτία τό ότι θέλησε νά πάει πολύ μακριά, άλλά τό ότι πήγε πολύ μακριά χωρίς επιπλέον νά έχει γράψει καί άρκετά. "Ολες όλες οί σελίδες τής ποίησής του είναι διακόσιες -σταγόνα στόν ώκεανό αύτό γιά τήν άνάπτυξη τής πιό δύσκολης όλων τών τεχνών. Καί πώς θά ήταν δυνατόν νά είναι περισσότερες όταν, όπως φαίνεται, έργαζόταν πάρα πολλές ώρες στόν εκδοτικό οίκο «Faber and Faber» -περισσότερες άπό όποιονδήποτε άλλον εκεί πέρα; Πρόκειται γιά ένα θαύμα τό ότι κατάφερε, μαζί μέ όλη αύτή τή δουλειά πού είχε, νά γράψει -όταν σχετικά νωρίς σταμάτησε νά γράφει ποίηση, γύρω στά σαρανταπέντε του- τά θεατρικά έργα πού μάς έδωσε καί μέ τά όποια ώρα είναι ν’ ασχοληθούμε πιά, μετά άπό τίς πο­ λύ περισσότερες σελίδες, άπ’ όσες υπολόγι­ ζα, πού άφιέρωσα στήν ποίησή του. Μή έχοντας πιά πολύ χώρο, θά χρειαστεί νά πώ λίγα λόγια γι’ αυτά -έλπίζω περιεκτικά. Μέ αύτά, ως πρός εμένα, τά πράγματα συνέβηκαν κάπως διαφορετικά άπ’ ό,τι μέ τά ποιήματά του, πού άπό τήν αρχή δέν μοΰ είχαν άρέσει. "Οταν τά πρωτοδιάβασα -καί πάλι στήν ηλικία τών είκοσι χρόνων- μού είχαν αρέσει ύπερβολικά, ένώ τώρα πού τά ξαναδιάβασα άντέδρασα άλλιώς: Δέν μού άρεσαν καθόλου, μέ μόνη έξαίρεση -ώς ένα σημείο- τό «Family Reunion» (1939).2 ’Αρ­ χίζοντας μέ τό «Murder in the Cathedral» (1935) είδα ότι μέ κανένα τρόπο δέν μπο­ ρούσα νά τό... ξαναδιαβάσω! (Ήδη μία κριτική στάση αύτό: ή πιό άρνητική άπ’ 86

όλες!) Παράδοξα, ένώ στά είκοσι μου χρό­ νια δέν είχα βρει καμιά δυσκολία διαβάζοντάς το, τώρα έπρεπε νά διαβάσω πέντε φο­ ρές σχεδόν τόν κάθε στίχο γιά νά τόν κατα­ λάβω! Φυσικά σκέφτηκα -τί άλλο νά σκεφτεί κανείς;- ότι άν ή κατανόηση τού κάθε στίχου σχεδόν άπαιτεΐ ένα πενταπλό διάβα­ σμα, τί είδους κατανόηση μπορούν νά περι­ μένουν αύτοί οί στίχοι άπό τό κοινό ενός θεάτρου πού τούς άκούει μιά φορά καί μό­ νο; Ελάχιστη, είναι ή απάντηση -μιά άπάντηση πού αύτή καί μόνο είναι άρκετή γιά νά καταργηθεΐ ένα όποιοδήποτε θεατρικό έρ­ γο. ’Αλλά άς προχωρήσουμε μέ τό «Family Reunion». Έδώ τά πράγματα έχουν άπλοποιηθεί, καί γιά τόν γνώστη τής ποίησης τουλάχιστον δέν ύπάρχει καμιά δυσκολία κατανόησης τών στίχων. Ή βασική άδυναμία τού έργου -όπως καί ό ίδιος ό Έλιοτ παραδέχεται στό δοκίμιό του «Ποίηση καί δράμα», στό όποιο, άναλύοντας τά πρώτα τρία του θεατρικά έργα, άποδεικνύεται κι ένας θαυμάσιος κριτικός τού εαυτού- είναι ότι δέν έχει καί πάρα πολλή πλοκή ή, μάλ­ λον, δέν έχει σχεδόν καθόλου. Τό έργο στη­ ρίζεται στήν «Όρέστεια» τού Αισχύλου, άν καί τόσο ύποτυπωδώς πού, άν δέν ύπήρχε σ’ αύτό ένας περίεργος καί σύγχρονος χορός τών Εύμενίδων, δύσκολα θά μπορούσε νά μαντέψει κανείς αύτή τήν προέλευσή του. Ό Χάρυ, ό βασικός ήρωας, έπιστρέφει στό εξοχικό του σπίτι, όπου τόν περιμένει συγ­ κεντρωμένη ή οίκογένειά του, μετά άπό μιά άπουσία ετών καί τό θάνατο τής γυναίκας του -ή όποια καί τόν είχε παρασύρει μακριά άπό τήν οίκογένειά του- άπό πνιγμό στό τε­ λευταίο ταξίδι πού είχε κάνει μαζί της. ”Αν καί ό θάνατος αύτός είχε παρουσιαστεί σάν άτύχημα, ό Χάρυ απερίφραστα δηλώνει ότι αύτός είχε προκαλέσει τό θάνατό της, σπρώχνοντάς την στή θάλασσα άπό τό κα­ τάστρωμα τού πλοίου. Πιστεύω ότι ό μονό­ λογος στόν όποιο άναγγέλλεται αύτό, απο­ τελεί ένα άπό τά καλύτερα κομμάτια τής ποίησης τού Έλιοτ, πού φαίνεται ότι γιά νά βρει τόν εαυτό του είχε ανάγκη άπό τήν κά­ λυψη ενός θεατρικού προσώπου καί προσω­ πείου. Γιατί σ’ αύτόν τό μονόλογο μάς μι­ λάει έπιτέλους γιά τόν εαυτό του! Είναι γνωστό τό τραγικό στοιχείο τού πρώτου του αποτυχημένου γάμου εξαιτίας τής σχιζο­ φρένειας τής γυναίκας του, ό όποιος καί κράτησε έπί σειρά έτών. Προσωπικά δέν έχω καμιά άμφιβολία ότι ό Χάρυ μιλώντας γιά τό φόνο τής γυναίκας του -πού δέν άποδεικνύεται στό’ έργο άν συνέβηκε ή όχι, μιά

καί είναι άπολύτως δυνατόν ό Χάρυ νά μι­ λάει έτσι επειδή θεωρεί τόν εαυτό του ένοχο αύτού τοΰ θανάτου μόνο καί μόνο επειδή τόν είχε έπιθυμήσει- δεν έχω καμιά αμφιβο­ λία, λοιπόν, δτι εκφράζει τίς ίδιες τίς τρο­ μακτικές καί ενδόμυχες σκέψεις τού Έλιοτ σέ σχέση μέ τό δικό του γάμο. Έ να θέμα πού ποτέ δέν τόλμησε νά χειριστεί σ’ ένα του ποίημα, αλλά πού μέ τό κάλυμμα τοΰ θεατρικού έργου τόλμησε νά επιχειρήσει. Πρόκειται γιά ένα μονόλογο πού πολλά μάς άφήνει νά φανταστούμε γιά τό τί θά ήταν ή ποίησή του, άν θά ήταν ό έλεύθερος άνθρω­ πος πού θά έπρεπε νά ήταν. (Ά ν καί ίσως δέν θά έπρεπε νά ξεχνάμε δτι άκόμα τότε δέν ήταν ίσως ή έποχή γιά τέτοιου είδους έξομολογήσεις.) Στό τρίτο έργο του, τό «Cocktail Party» (1949), άντιμετωπίζομε πολύ περίεργα πράγματα στ’ αλήθεια: ένα έργο καί πάλι στηριγμένο άπό πολύ μακριά σέ μία άρχαία τραγωδία -τήν «’Άλκηστη» τού Ευριπίδη-, πού ώστόσο μέ τόν τόνο καί τό ύφος τών ηρώων του θυμίζει ταυτόχρονα καί κωμω­ δία ήθών τύπου “Οσκαρ Ούάιλδ! Τολμώ νά πώ δτι πολύ δύσκολα μπορεί νά καταλάβει κανείς πώς στάθηκε δυνατός ένας τέτοιος συνδυασμός -άν στάθηκε στό τέλος! Στίς κριτικές πού γράφτηκαν τότε, ένας τουλάχι­ στον κριτικός διέκρινε τόν ούαϊλδικό αυτό τόνο, ό δέ περίφημος κριτικός Ivor Brown τού «Όμπζέρβερ» -πού άργότερα διέκρινε καί αυτός τόν τόνο αυτό άλλού- έγραψε εναντίον τού έργου σέ ιδιαίτερα έντονο ύφος. 'Ωστόσο τό έργο αυτό, διορθώνοντας τό λάθος τού προηγουμένου, παρουσιάζει μία ισχυρή πλοκή, πού καί τού χάρισε τήν έπιτυχία. Προσθέτω δτι εδώ τό ποιητικό στοιχείο τών στίχων έχει άπλοποιηθεϊ σέ τέ­ τοιο βαθμό πού τό έργο άκούγεται σάν πρό­ ζα στά περισσότερό του μέρη -άν καί δχι στόν βασικό διάλογο τού παντρεμένου του ηρώα μέ τή νεαρή του φίλη, πού καί εγκα­ ταλείπει πρός χάριν τής γυναίκας του, ομο­ λογώντας της δτι δέν είναι παρά ένας μέ­ τριος άνθρωπος πού δέν έχει πιά πολλές άξιώσεις άπό τή ζωή. (Στά λόγια του θά έλεγα δτι διακρίνει κανείς καί πάλι τό προ­ σωπικό πρόβλημα τού Έλιοτ, παρά τίς δποιες διαφορές ανάμεσα στή ζωή του καί τό έργο καί παρά τήν ομολογία αύτή μιας μετριότητας πού δύσκολα μπορεί νά συν­ δυάσει κανείς μέ τόν Έλιοτ -γ ι’ αύτό δέ καί άποτελεί τό καλύτερό μέρος τού έργου.) Στό τέταρτο έργο του, «The Confidential

Clerk» (1953), έχομε καί πάλι αύτό τόν πε­ ρίεργο συνδυασμό τραγωδίας καί Ούάιλδ -μέ τό έργο στηριγμένο στόν «Τωνα» τού Εΰριπίδη, μιά τραγωδία πού περιέχει καί στοιχεία κωμωδίας. Τό αποτέλεσμα: δχι σχεδόν πιά κωμωδία ήθών άλλά φάρσα μέ στοιχεία τρελής κωμωδίας! Δύσκολα μπορεί νά συνδυάσει κανείς τόν Έλιοτ μέ κάτι τέ­ τοιο -άν καί ή πολλή σοβαρότητα πολλές φορές μπορεί νά καταλήξει σέ τέτοιου εί­ δους πράξεις! Καί πάλι εδώ, στόν καλύτερο διάλογο τού έργου -τού πατέρα μέ τόν ύποτιθέμενο νόθο γιό του- άκούμε τόν ίδιο τόν “Ελιοτ στά λόγια τού πατέρα πού περιγρά­ φουν τή διπλή ζωή του: αύτή τού έπιτυχημένου επιχειρηματία καί τού άποτυχημένου καλλιτέχνη -άκούμε τόν έπιτυχημένο έκδοτη Έλιοτ καί τόν όχι καί τόσο βέβαιο γιά τήν έπιτυχία του ποιητή Έλιοτ. Στό τελευταίο του έργο, τό «The Elder Stateman» (1958), σημειώνεται μία έπιστροφή στόν τραγικό τόνο πού, ώστόσο, καί πά­ λι συνδυάζεται μέ τό στοιχείο τής κωμωδίας ήθών. Καί πάλι τό έργο στηρίζεται σέ μιά άρχαία τραγωδία, τόν «Οίδίποδα έπί Κολωνώ». Ό ήρωας, ένας άπόμαχος έξωτερικά έπιτυχημένος πολιτικός καί ταυτόχρονα έσωτερικά άποτυχημένος άνθρωπος, άναγκάζεται σέ έναν άπολογισμό ζωής, πού δείχνει δτι γιά μιά κοσμική έπιτυχία, πού δέν έσήμαινε τίποτα στό τέλος, είχε καταφέ­ ρει νά πουλήσει τήν ψυχή του. Έδώ στά λό­ για του άκούμε τόν Έλιοτ μόνο σέ δσα έχουν νά κάνουν πολύ γενικά μέ τήν προχω­ ρημένη ηλικία καί τό πλησίασμα τού θανάΑύτά λοιπόν, μέ πολύ λίγα λόγια παρου­ σιασμένα, είναι τά θεατρικά του έργα, έχον­ τας άφήσει άπ’ έξω τό «The Rock» (1934), τού όποιου μόνο τά χορικά θέλησε νά δια­ σώσει ό Έλιοτ. Τί είδους άπολογισμό έπιτρέπουν; Φοβάμαι αύτόν τής άποτυχίας γε­ νικά. Α π ό αύτά διασώζονται τό «Murder in the Cathedral», μόνο σάν πολύ καλή ποίηση καί καθόλου σάν θέατρο, καί κυρίως τό «Family Reunion», πού παρά τήν έλλειψη πλοκής είναι τό μόνο σχεδόν ποιητικό δρά­ μα τών καιρών μας πού δείχνει δτι αύτό τό είδος θά μπορούσε νά κάνει πολλά στήν έποχή μας. Σ’ αύτό ό τερατώδης συνδυα­ σμός τής άρχαίας τραγωδίας μέ τόν... Ού­ άιλδ δέν είχε περάσει άκόμα άπό τό νού τού Έλιοτ, σύν τό δτι σ’ αύτό ύπάρχουν τρομα­ κτικές άλήθειες ζωής, πού ήταν πολύ κοντά στή ζωή του καί γι’ αύτό καίριες. Δέν ξέρω τί ξεστράτισε τόν “Ελιοτ άπό ■87

την πορεία πού θά ήταν δυνατόν νά κάνει ένας θεατρικός συγγραφέας μέ αύτό τό έργο σάν αφετηρία. Σκέφτομαι τή διασπασμένη ζωή του, άπό την άποψη τοΰ δημιουργού, καί λέω δτι αυτή έφταιξε μέ τά πάρα πολλά άπομακρυσμένα άπό τή δημιουργία καθήκοντά της -οί άτέλειωτες ώρες δουλειάς στόν οίκο «Faber and Faber». Καί μετά σκέ­ φτομαι δτι οί δουλειές αυτού τού είδους δέν βγαίνουν τυχαία στή μέση στή ζωή ένός καλλιτέχνη. Βγαίνουν επειδή κάτι στήν ίδια του τή φύση τίς έχει άποζητήσει. Ψυχολογι­ κά μπλοκαρισμένος δπως ήταν ό Έλιοτ, άπό πολλές καταβολές καί πράγματα, δλο καί περισσότερο έδινε τό πάνω χέρι στό μέ­ ρος εκείνο τοΰ εαυτού του πού μπορούσε νά παίξει ηγετικό ρόλο στά γράμματα, διαμέ­ σου τής σκέψης καί τής δράσης σ’ αύτόν τό χώρο. "Αν καί ίσως τά αίτια νά είναι άκόμα βαθύτερα καί νά βρίσκονται στήν έλλειψη τής μεταφυσικής διάστασης, στήν όποια άναφέρθηκα πιό πάνω, μιά καί είναι αυτή άκριβώς πού, σέ βάρος τών πάντων, άκάθεκτη, πραγματοποιεί τά μεγάλα έργα στήν τέ­ χνη. Τό θέμα αύτό, τό άν είναι οί έξωτερικές συνθήκες πού μπορούν νά καταστρέ­ ψουν έναν καλλιτέχνη ή, άντίθετα, είναι ό ίδιος ό καλλιτέχνης πού έφευρίσκει τίς εξω­ τερικές συνθήκες πού μπορούν νά τόν κατα­ στρέψουν, μιά καί στό βάθος έτσι κι άλλιώς ξέρει δτι δέν μπορεί σέ καμιά περίπτωση νά σωθεί σάν δημιουργός, είναι ένα άπό τά πιό δύσκολα ν’ άποφασιστούν. Πιθανότατα πρόκειται γιά έναν φαύλο κύκλο άλληλεπίδρασης καί τών δύο στοιχείων: οί εξωτερι­ κές συνθήκες καταστρέφουν ένα μέρος τής δημιουργικής ικανότητας καί τότε ή ελαττω­ μένη αυτή ικανότητα στρέφεται εναντίον της, δημιουργώντας άκόμα περισσότερες άντιξοότητες, σάν γιά νά πάψει νά υπάρχει στό τέλος, μιά κι έτσι κι άλλιώς δέν τά βγά­ ζει πέρα. "Οπως κι άν έχει, στήν περίπτωση τού Έλιοτ, έγώ τουλάχιστον βλέπω έναν καλλιτέχνη πού καθόλου δέν ολοκλήρωσε τίς δυνατότητές του καί πού τελικά κατάφερε νά μάς παρουσιάσει πολύ περισσότερο έναν άνθρωπο τών γραμμάτων κι έναν ση­ μαντικό κριτικό καί στοχαστή άπ’ δ,τι έναν δημιουργό. ’Αλλά άς δούμε, στίς λίγες σελίδες πού μάς μένουν πιά, άπ’ δσό πιό κοντά γίνεται αύτόν τόν κριτικό καί στοχαστή. Φυσικά μόνο τά κεντρικά σημεία τής σκέψης του εί­ ναι δυνατόν νά θιγούν -ένα είδος σφαγιασμού αύτό, καθώς δέν ύπάρχει σχεδόν ούτε μιά φράση στά δοκίμιά του πού νά μή ση­ 88

μαίνει κάτι καί νά οδηγεί άπό μόνη της σ’ έναν καταιγισμό σκέψεων. ’Αρχίζω άπό τήν άρχή περίπου, τό ένδο­ ξο πιά δοκίμιο «Ή παράδοση καί τό άτομικό ταλέντο» (1919), πού περιέχει καί τό ποιητικό πιστεύω τού Έλιοτ. Σ’ αύτό άναπτύσσονται δύο άπό τίς πιό βασικές του θέ­ σεις: αύτή πού ύποστηρίζει τήν τεράστια σημασία τής παράδοσης καί αύτή πού ύποστηρίζει τή διαδικασία έξάλειψης τής προ­ σωπικότητας τού ποιητή πρός χάριν μιάς άνώτερης άξίας: τής ίδιας τής ποιητικής λει­ τουργίας, δπως έχει εξελιχθεί διαμέσου τών αιώνων καί τής παράδοσης, καί τής οποίας συμβαίνει νά είναι ένας άπό τούς φορείς. Παραθέτω τό πιό καίριο κομμάτι ως πρός τήν πρώτη του άποψη: «Κανένας ποιητής, κανένας καλλιτέχνης όποιασόήποτε τέχνης δέν μπορεί νά έχει τήν πλήρη σημασία του μόνος τον. Ή σημασία τον, ή εκτίμησή τον είναι ή έκτίμηση τής σχέσης πού υπάρχει άνάμεσα σ’ αύτόν καί τους νεκρούς ποιητές καί καλλιτέχνες. Δέν μπορεί νά έκτιμηθεΐ μόνος τ ο ν πρέπει νά τοποθετηθεί, μέ τό σκοπό τής άντίθεσης καί τής σύγκρισης, άνάμεσα ατούς νεκρούς. Καί αύτό τό εννοώ σάν μία άρχή τής αισθητικής, όχι απλώς ιστορικής κριτικής. Ή άναγκαιότητα τοϋ δτι πρέπει νά μπορεί νά ένταχθεΐ, νά συνδεθεί, δέν είναι μονόπλευρη■ αύτό πού συμβαίνει δταν ένα νέο έργο τέχνης έρ­ χεται στό φώς είναι κάτι πού συμβαίνει ταυ­ τόχρονα σέ δλα τά έργα τέχνης πού έχουν προηγηθεϊ αύτοϋ τοϋ έργου. Τά υπάρχοντα μνημεία σχηματίζουν μία ιδανική τάξη μετα­ ξύ τους, ή όποια τροποποιείται μέ τήν εισα­ γωγή τοϋ καινούριου (τοϋ πραγματικά και­ νούριου) έργου τέχνης άνάμεσά τους. Ή ύπάρχουσα τάξη είναι πλήρης πριν άπό τήν άφιξη τοϋ καινούριου έργου■γιά νά συνεχί­ σει νά υπάρχει αύτή ή τάξη μετά τήν παρέμ­ βαση τοϋ καινούριου, ολόκληρη ή ύπάρχου­ σα τάξη πρέπει, έστω καί έλάχιστα, ν’ αλλά­ ξει- καί έτσι οί σχέσεις, οί Αναλογίες, οί αξίες κάθε έργου έπαναπροσαρμόζονται ώς πρός τό σύνολο- καί αύτό είναι προσαρμογή τοϋ καινούριου πρός τό παλιό, καί Αντί­ στροφα. "Οποιος επιδοκιμάζει αύτή τήν ιδέα τής τάξης, τής μορφής τής ευρωπαϊκής, τής Αγγλικής λογοτεχνίας, δέν θά θεωρήσει σάν κάτι τό παράλογρ τό δτι τό παρελθόν δέν μπορεί παρά ν’ αλλάζει άπό τό παρόν στόν ίδιο βαθμό πού τό παρόν κατευθύνεται άπό τό παρελθόν. Καί ό ποιητής πού είναι συνειδητός αύτοϋ τοϋ πράγματος θά πρέπει

να είναι συνειδητός μεγάλων δυσκολιών καί ευθυνών». Έδώ βλέπομε μία πραγματικά μεγαλοφυή ιδέα: τό παρελθόν άλλάζει άπό τό παρόν καί έξαρτάται άπό αυτό δσο καί τό παρόν έξαρτάται καί άλλάζει άπό τό παρελθόν. Μιά ιδέα πού όδηγεϊ στην άσκηση μιας δυ­ ναμικής κριτικής, ή όποια κάθε τόσο έχει τό δικαίωμα ν’ άνασυντάσσεται καί νά παρου­ σιάζεται ώς διαφορετική. "Ετσι καμιά κριτι­ κή αποτίμηση κανενός έργου τοϋ παρελθόν­ τος δέν μπορεί νά θεωρηθεί ώς τελειωτική καί άμετακίνητη άπό τίς θέσεις της. Κανένα έργο έτσι δέν μπορεί ν’ άποτιμηθεί μιά γιά πάντα. Μιά καί κάθε καινούριο έργο μάς όδηγεϊ σέ μιά επανεκτίμηση τών παλιότερων έργων, καί κάτω άπό τό δικό του φώς μπο­ ρεί πλέον νά μάς φανούν είτε πολύ καλύτε­ ρα άπ’ ό,τι μάς είχαν φανεί ποτέ άλλοτε είτε καί πολύ χειρότερα. Καί φαντάζομαι ότι εί­ ναι περιττό νά προσθέσω τό πόσους δρό­ μους άνοιξε αυτή ή άποψη στήν κριτική καί πόσο νέο αίμα τής έδωσε. Ά π ό τήν άλλη μεριά, ή άλλη βασική άπο­ ψη πού περιέχει αύτό τό δοκίμιο καί μοιά­ ζει σάν νά συνάγεται άπό τήν πρώτη, δέν μοϋ φαίνεται καί τόσο έγκυρη. Αύτή ή εξά­ λειψη τής προσωπικότητας τού ποιητή μού φαίνεται σάν κάτι τό άδιανόητο όταν ή ποίηση, καί γενικά ή τέχνη, προχωρεί μέ τίς όλο καί πιό προχωρημένες συλλήψεις τού κόσμου πού σχηματίζουν οι καλλιτέχνες, οί όποιες καί προϋποθέτουν όλο καί πιό άνεπτυγμένες καί διαφοροποιημένες προσωπι­ κότητες. ’Αλλά ό “Ελιοτ πιστεύει τό επακρι­ βώς άντίθετο. Νά τί λέει: «... τό μυαλό τού ώριμου ποιητή διαφέρει άπό αύτό τού άνώριμου όχι άκριβώς ώς πρός μιά όποιαδήποτε έκτίμηση της “προσωπικότητάς” , όχι έπειδή είναι άπαραίτητα πιό ενδιαφέρον, .ή έχει “περισσότερα νά πει” , άλλά μάλλον μέ τό νά είναι ένα περισσότερο τελειοποιημένο μέσον, στό όποιο ειδικά, ή πολύ διαφορο­ ποιημένα, συναισθήματα άνετα μπορούν νά υπάρξουν σέ καινούριους συνδυασμούς». Βέβαια μέ αύτά τά λόγΙα θέλει πρώτ’ άπ’ όλα νά τονίσει τό γεγονός ότι δέν είναι ή προσωπικότητά του άκριβώς πού κάνει τόν μεγάλο ποιητή, άλλά ή όσο τό δυνατόν με­ γαλύτερη ικανότητα τού μυαλού του γιά τήν ποιητική λειτουργία. Καί αύτό έτσι είναι. 'Ωστόσο, δεδομένης τής ικανότητας τής ποιητικής λειτουργίας, σίγουρα άνάμεσα σέ δύο ποιητές έκείνος πού έχει καί «περισσό­ τερα νά πεϊ» θά ύπερέχει. Ά ν καί φοβάμαι

Τ. Σ. “Ελιοτ

ότι στά λόγια τού Έλιοτ, όπως καί στά δικά μου, συμβαίνει μιά άπλοποίηση αύτοΰ τού όντος πού είναι ό δημιουργός, όπως καί τής πράξης τής δημιουργίας. Γιατί στό τέλος δέν μπορεί κανείς νά διαχωρίσει τήν «προ­ σωπικότητα» τού δημιουργού άπό τό «μέ­ σον» του. Γιατί δέν μπορεί κάποιος νά τε­ λειοποιήσει τό μέσον του χωρίς ταυτόχρονα νά έχει τελειοποιήσει καί τήν προσωπικότη­ τά του, καί άντίστροφα. Μέ πιό άπλά λό­ για: μεγαλώνομε μαζί μέ τό μέσον μας, όπως καί αύτό μεγαλώνει μαζί μέ έμάς. “Οσο κα­ λύτερα, π.χ., γράφομε, τόσο περισσότερα μαθαίνομε γιά τόν έαυτό μας καί τόν κόσμο καί όσο περισσότερα μαθαίνομε γιά τόν έαυτό μας καί τόν κόσμο τόσο καλύτερα γράφομε, μιά καί οί όλο καί πιό προωθημέ­ νες συνειδητοποιήσεις οδηγούν σέ όλο καί πιό προωθημένες μορφές τέχνης. Ό “Ελιοτ, ώστόσο, άν καί πιστεύει στή δυνατότητα τού καινούριου έργου, δέν πιστεύει σ’ αύτήν τού μεγαλοφυέστερου -κάτι πού γιά μένα περιέχει μιά άντίφαση. Δέν πιστεύει, π.χ., ότι είναι δυνατόν νά ύπάρξει ένα μυαλό πιό έξυπνο άπό αύτό τού Σαίξπηρ, άν καί δέχε­ ται ότι μπορεί νά ύπάρξει ένα ώριμότερο. Άλλά αύτό είναι λάθος: ή γλώσσα καί δομή είναι καί δομοποιεΐ, μάς λέει ό Πιαζέ, δη­ λαδή όδηγεϊ σέ όλο καί πιό περίπλοκες σκέ­ 89

ψεις, επομένως καί σε μιά αύξηση τών νοητικών μας δυνατοτήτων. ’Αλλά πάνω σ’ αυτό δεν μπορώ νά έπεκταθώ περισσότερο. Τό μόνο πού θά ήθελα νά πώ ακόμα, μιά καί τό φέρνει ή στιγμή καί τά πιό πάνω, είναι ότι γενικά στά δοκί­ μια τού Έλιοτ παρατηρούμε μιά ως ένα ση­ μείο έμβάθυνση στά διάφορα προβλήματα, πού κυρίως θά πρέπει νά εξηγηθεί μέ τό γε­ γονός ότι στήν εποχή τού "Ελιοτ τά μέσα πού είχε ή σκέψη στή διάθεσή της δέν είχαν άναπτυχθεϊ στό βαθμό πού έχουν τώρα -ό στρουκτουραλισμός, π.χ., τά σεμάντικς, ή γενετική-μετασχηματιστική θεωρία τής γλώσσας κλπ. δέν είχαν κερδίσει ακόμα τίς δικές τους δεκαετίες προβολής. ’Αλλά αυτό είναι έτσι, δέν πρέπει νά ξεχνάμε ότι οί πε­ ρισσότερες άναλύσεις πού μάς έχει προσφέ­ ρει όχι μόνο άκόμα στέκουν άλλά καί διαρκώς μάς χρειάζονται γιά νά προχωρήσομε καλύτερα μέ όλα τά καινούρια πού ξέ­ ρομε τώρα. Στό δοκίμιό του, π.χ., «Ή μου­ σική τής ποίησης» ή άποψή του ότι «ή μου­ σική τής ποίησης δέν είναι κάτι πού υπάρχει χωριστά από τό νόημα» είναι απόλυτα συνδεδεμένη μέ τή νεότερη άποψη ότι μορφή καί περιεχόμενο συνυπάρχουν σέ μία διπλής κατεύθυνσης λειτουργία πού σχηματικά θά μπορούσε νά δοθεί ώς εξής: μορφή <— =>πε­ ριεχόμενο. Επίσης ή έμφαση πού έδωσε στή χρήση τής καθημερινής όμιλίας -πού διαρκώς άλλάζει μέ τίς εποχές- σάν υπόβα­ θρο κάθε γραφής καί στήν ανάγκη ανανέω­ σης τής γραφής έπομένως διαμέσου αυτής, άν καί έπικίνδυνη, όπως ήδη είπα, γιά τήν ποίηση, είναι πέρα γιά πέρα σωστή. ’Επίσης όλα όσα λέει γιά τόν έλεύθερο στίχο στό σχετικό του δοκίμιο στέκουν άπόλυτα καί σήμερα καί είναι άξιοσημείωτο τό ότι σ’ αυτό είχε διακρίνει τίς πολλές δυνα­ τότητες τής έσωτερικής ρίμας, αύτής δηλαδή πού μπορεί νά συμβεί σέ κάθε σημείο τού ποιήματος, παρά τό γεγονός ότι ελάχιστη χρήση είχε κάνει ό ίδιος αυτών τών δυνατο­ τήτων της. ’Ακόμα τό δικίμιό του «Οί τρεις φωνές τής ποίησης» προσέφερε πολλά στήν κατανόησή μας αύτής τής τέχνης. Παραθέτω τίς πρώτες γραμμές του, κάνοντας έτσι μία ελάχιστη προσπάθεια, στόν λίγο αύτό χώρο πού έχω, παρουσίασης τής διάκρισής του αυτών τών τριών φωνών, γιατί νομίζω ότι πρόκειται γιά μιά διάκριση πού έμεΐς δέν έχομε έντελώς συνειδητοποιήσει άκόμα: «Ή πρώτη φωνή είναι ή φωνή τού ποιητή πού μιλάει στόν εαυτό του -ή σέ κανένα. Ή δεύ­ τερη είναι ή φωνή τού ποιητή πού άποτείνε90

ται σ’ ένα ακροατήριο, είτε μικρό είτε μεγά­ λο. Ή τρίτη είναι ή φωνή τού ποιητή όταν προσπαθεί νά δημιουργήσει ένα δραματικό χαρακτήρα μιλώντας μέ στίχους». ’Ιδιαίτε­ ρα δέν έχομε προσέξει τή δεύτερη φωνή, πού δίνει καί τήν ποίηση τού δραματικού μονολόγου, ίσως γιατί δέν έχομε πολλή ποίηση αυτού τού είδους. Στήν περίπτωση αύτή, λέει ό Έλιοτ, ό ποιητής βάζει τά κα­ λά του, φοράει ένα προσωπείο καί ανεβαί­ νει σέ κάποια φανταστική σκηνή γιά νά παί­ ξει ένα ρόλο. Πάντως, όπως λέει, υπάρχουν πολλά ποιήματα πού καί οΐ τρεις φωνές άκούγονται εναλλακτικά. ’Αλλά δέν είναι μόνο γιά τήν ποίηση πού μάς είπε πολλά. Στό δοκίμιό του «Τά σύνο­ ρα τής κριτικής» άντιμετωπίζομε πολλά διαφωτιστικά γιά τή λειτουργία τής κριτικής έπίσης, άν καί πρέπει νά πώ ότι ή άποψή του σ’ αύτό ότι «...τό νόημα [ένός ποιήμα­ τος] είναι αύτό πού τό ποίημα σημαίνει γιά τούς διάφορους εύαίσθητους άναγνώστες του», είναι μία άποψη μέ τήν όποια όξύτατα διαφωνώ, άλλά στήν όποια πάνω δέν μπορώ νά έπεκταθώ, καθώς θά ήθελα νά χρησιμο­ ποιήσω τόν έλάχιστο χώρο πού μού άπομένει κυρίως γιά τή θεωρία του τού «objective correlative» (άντικειμενικό άντίστοιχο) πού παρουσιάζεται στό δοκίμιό του «’Άμλετ». Πρίν ώστόσο προχωρήσω σέ αύτήν θά ήθε­ λα νά πώ, μέ τήν εύκαιρία αύτή, ότι γενικά τά δοκίμια πού έγραψε γιά συγκεκριμένους ποιητές περιέχουν πολλές γενικότερες άπόψεις του, όπως άκριβώς καί αύτό έδώ γιά τήν εύκαιρία αύτή, ότι γενικά τά δοκίμια πού έγραψε γιά συγκεκριμένους ποιητές πε­ ριέχουν πολλές γενικότερες άπόψεις του, όπως άκριβώς καί αύτό έδώ γιά τόν «Άμλετ», καί στήν ούσία γιά τόν Σαίξπηρ. Γενι­ κότερες άπόψεις πού, μαζί μέ τίς πιό ειδικές πού άφορούν τόν κάθε δημιουργό, μάς δί­ νουν ίσως τά καλύτερα δοκίμια τού Έλιοτ, άνάμεσα στά όποια ιδιαίτερα ξεχωρίζει αύ­ τό γιά τόν Μίλτωνα. ’Ακόμα, πρίν προχω­ ρήσω σ’ αύτή τή θεωρία μέ τήν όποια καί θά κλείσω αύτό τό κείμενο, θά ήθελα νά πώ δυό λόγια γιά τό βιβλίο του «Σημειώσεις γιά τόν ορισμό τής κουλτούρας». Θά ήθελα νά πώ ότι ή βασική του άποψη σ’ αύτό, ότι στήν περίπτωση πού ή θρησκεία θά καταστραφεΐ θά παρασύρει στήν καταστροφή καί τήν τέχνη μαζί της, είναι μία άποψη πού μέ τρόμο όλοι σχεδόν διαπιστώνομε ότι ήταν φρικτά προφητική, μιά καί χωρίς ά'μφιβολία κάτι τέτοιο έχει άρχίσει τουλάχι­ στον νά συμβαίνει -γιατί άν δέν είναι άκρι-

βώς ή καταστροφή τής θρησκείας πού τό προκαλεϊ αυτό, είναι οπωσδήποτε ή κατα­ στροφή μέσα μας τού «θρησκευτικού συναι­ σθήματος» πού κάνει αύτή τή στιγμή πολ­ λούς δημιουργούς καί παραπαίουν. Επίσης δεν μπορεί νά μήν παρατηρήσει κανείς ότι όλα δσα μάς λέει γιά τήν κουλτούρα άνοι­ ξαν καινούριους ορίζοντες στή συνειδητοποίηση τής έννοιας αυτής τής λέξης, μιας έννοιας πού ό Έλιοτ τή θεωρεί πολύ πλατύ­ τερη άπό τή μόρφωση καί τήν προγραμματι­ σμένη κρατική παιδεία τουλάχιστον, πι­ στεύοντας δτι έχει νά κάνει «μέ δλα δσα κά­ νουν τή ζωή άξια νά τή ζήσει κανείς». Καί τώρα άς έρθομε, τελειώνοντας, στή θεωρία του τού «αντικειμενικού άντίστοιχου». Μία θεωρία πού ή Susanne Langer σχετικά πρόσφατα άνέτρεψε στό βιβλίο της «Mind: An Essay on Human Feeling» (1967), πού άποτελεϊ καί τό βασικότερο έργο τής περίφημης αυτής άμερικανίδας αισθητικής φιλοσόφου, τής οποίας τά φιλοσοφικά συμ­ περάσματα στηρίζονται στήν ψυχολογία δπως καί τή βιολογία. 'Ως πρός αύτή τή θεωρία του ό Έλιοτ μάς λέει: « Ό μόνος τρόπος γιά νά έκφράσομε τή συγκίνηση μέ τή μορφή τής τέχνης είναι νά βρούμε ένα “αντικειμενικό άντίστοιχο”· μέ άλλα λόγια, ένα σύνολο άντικειμένων, μία κατάσταση, μία άλυσίδα γεγονότων πού θ’ άποτελέσει τή φόρμουλα αυτής τής συγκεκριμένης συγ­ κίνησης· μιά τέτοια φόρμουλα πού δταν τά έξωτερικά γεγονότα, πού πρέπει νά καταλή­ ξουν σέ μιά αισθητική έμπειρία, έχουν δο­ θεί, ή συγκίνηση αύτή ν’ άνακαλείται άμέσως». Έ ν συνεχεία δέ διατυπώνει τήν άπο­ ψη δτι ό ’Άμλετ δέν είναι ένα άπό τά επιτυ­ χημένα έργα τού Σαίξπηρ, γιατί σέ αύτό αυ­ τά πού αισθάνεται ό ήρωάς του υπερβαί­ νουν τά γεγονότα τής ιστορίας καί δέν εξη­ γούνται άπό αύτά. Γι’ αύτή του τήν άποψη ή Λάνγκερ μάς λέει δτι ό Έλιοτ έκανε τό έξής λάθος, δτι λανθασμένα θεώρησε «... μιά αρχή τρόπου κατασκευής τής ποίησης σάν μιά αρχή τής τέχνης». Συνεχίζει δέ ώς έξής: «Ή δημιουρ­ γία τού συμβόλου τής τέχνης, πού είναι τό ίδιο τό έργο, είναι πολύ περίπλοκη, καί σέ αύτήν άλλοι τύποι προβολής παίρνουν μέ­ ρος, πού πρέπει νά διακριθοΰν άπό τήν έκ­ φραση τού συνολικού του νοήματος.3 "Ενας άπό αύτούς τούς άλλους τύπους είναι τό “αντικειμενικό αντίστοιχο”. Είναι, δπως εί­ πε, μιά φόρμουλα πού βρίσκει ό ποιητής γιά ν’ άποδώσει μιά ορισμένη συγκίνηση· αλλά ή φόρμουλα αύτή χρησιμοποιείται γιά μιά

συγκίνηση πού παρουσιάζεται μέσα στό έρ­ γο, δχι άπό τό έργο. Ή αίσθηση πού μετα­ δίνει τό ίδιο τό έργο παρουσιάζεται σάν μιά άντιληπτή ποιότητα, καί δέν ύπάρχει καμιά φόρμουλα γιά τή δημιουργία αύτοΰ τού άποτελέσματος, πού δέν είναι ένα άντίστοιχο τού συναισθήματος4 άλλά ή μεταμορφω.μένη του έμφάνιση. Πού καί πώς συμβαίνει αύτή ή μεταμόρφωση είναι τό πρόβλημά μας». Γιατί τό έργο τέχνης, δπως λέει πιό κάτω, είναι ένα σύμβολο πού παίρνει μορφή μέ πολλές διαδικασίες καί όχι κάτι πού βρί­ σκει κανείς καί χρησιμοποιεί. Δηλαδή πάρα πολλά συμβαίνουν πρίν τελειώσει ένα έργο πού δέν είναι δυνατόν άπό πρίν νά έχουν βρεθεί καί καθοριστεί -κάτι πού άλλωστε έχει άναλύσει θαυμάσια καί ό ίδιος ό Έλιοτ.'Ωστόσο στήν προκειμένη περίπτωση δέν είναι αύτό άκριβώς, ή μόνο, τό θέμα. Τό βασικό θέμα είναι ότι τά έργα τέχνης έχουν σάν βασικό τους περιεχόμενο τή συνολική όραση τής ζωής πού έχει άποκτήσει ό δη­ μιουργός τους καί γι’ αύτή τήν δράση καμιά φόρμουλα δέν είναι δυνατόν νά υπάρξει. Χαρακτηριστικά ή Λάνγκερ λέει άκομα: «Αύτό πού κάθε πραγματικός καλλιτέχνης -ζωγράφος ή ποιητής δέν έχει σημασίαπροσπαθεΐ νά “ξαναδημιουργήσει” δέν εί­ ναι μιά κίτρινη καρέκλα, ένα κάρο μέ άχυρα ή ένας σέ σύγχυση, λόγω ήθικών προβλημά­ των, πρίγκιπας, σάν ένα σύμβολο τής συγκί­ νησής του, άλλά αύτή τήν ποιότητα πού κά­ ποτε γνώρισε, τή συγκινησιακή “άξια” των γεγονότων, καταστάσεων, ήχων ή όψεων πού στή φορά τους είχαν γι’ αύτό». Καί εί­ ναι αύτή ή ποιότητα πού στά μάτια του έχει έτσι άποκτήσει ή ζωή, πού προκαλεϊ έν συ­ νεχεία καί τή μεταμόρφωση τού κάθε του συναισθήματος, καθώς καί, στό τέλος, τό κάθε του συναίσθημα έντάσσεται σ’ αύτή τή γενική δράσή του. (Μιά δράση πού όμως μπορεί καί άπό πάντα νά είχε.) Ή Λάνγκερ λέει πολλά γιά τά πιό πάνω, πού όμως είμαι ύποχρεωμένη νά παρακάμψω, καθώς δέν είναι αύτά άκριβώς τό θέμα μας. Αύτό πού μάς άφορά είναι δτι ό Έλιοτ, ώς πρός αύτή τήν περίφημη θεωρία του, πού ιδιαίτερα έχει συζητηθεί στόν δυ­ τικό κόσμο, δπως καί στόν τόπο μας, δέν στάθηκε έντελώς σωστός. Κάτι πού θεώρη­ σα δτι έπρεπε νά έπισημανθεΐ, παρά τό γε­ γονός δτι μεθοδολογικά ή άποψή του έχει πολλά νά προσφέρει στόν ποιητή. Συγκεκρι­ μένα: δτι καλό θά ήταν άντί νά μιλάει γενι­ κά καί διάχυτα γιά τίς συγκινήσεις του, νά μιλήσει γιά ορισμένα πράγματα πού, χρησι91

μεύοντάς του σάν ένα τεστ προβολής περί­ που, μπορούν νά τόν βοηθήσουν νά πει αυ­ τές τίς συγκινήσεις πολύ καλύτερα άπ’ δ,τι αν θά τίς έλεγε άπ’ ευθείας. “Ας σημειωθεί ότι ή ποίηση πού κατ’ εξοχήν έκανε χρήση άντικειμενικών πραγμάτων είναι αύτή τών Χάι-Κάι. Νά ένα, σε πολύ πρόχειρη μετά­ φραση: «Κόβοντας τίς πεονιές / μιά στάλα δροσιάς / έλαμψε στό ψαλίδι». Ό ποιητής μάς μιλάει μόνο γιά μιά πράξη, ένα ψαλίδι, μιά στάλα, άλλά μιλώντας μας γι’ αυτά καί μόνο ένας ολόκληρος κόσμος οράματος έρ­ χεται στήν επιφάνεια γιά δσους ξέρουν νά βλέπουν αυτού τού είδους τούς κόσμους. Άλλά έδώ πιά πρέπει νά τελειώνω. Χω­ ρίς άμφιβολία, όλόκληρα βιβλία μπορούν νά γραφούν γιά τά δσα είπε καί έκανε ό Έλιοτ -καί έχουν γραφεί! Τό δικό μου αύτό έδώ κείμενο άναγκαστικά έλάχιστα έθιξε. Ή μόνη μου ελπίδα είναι δτι καί αύτά τά

έλάχιστα κάτι θά έχουν ίσως νά πούν άκόμα στόν αναγνώστη, παρά τά δσα πάρα πολλά έχουν ήδη λεχθεί. Σημειώσεις: 1. Γιά δσους έχουν διαβάσει αύτό τό ποίημα στή μετά­ φραση τον Σεφέρη θά ήθελα νά παρατηρήσω δτι στή μετάφραση τής ποίησης τό 80% κάθε μεταφρασμένου ποιήματος είναι ό μεταφραστής! Μέ τό πολύ πιό πη­ γαίο τον ταλέντο άπό αύτό τοϋ ”Ελιοτ ό Σεφέρης έκα­ νε πολύ ώραιότερο αύτό τό ποίημα άπ’ δ,τι πραγματι­ κά είναι -μεταφραστικό λάθος αύτό βέβαια!

2. °Ολες οί χρονολογίες τών έργων είναι χρονολογίες άνεβάσματος.

3. Στή θέση τής λέξης «νόημα» ή Λάνγκερ χρησιμοποιεί τή λέξη «import», πού έχει έπικρατήσει στήν ’Αμερική στόν χώρο τής τέχνης μέ μιά πολλαπλή έννοια: σημαί­ νει τό νόημα, τό περιεχόμενο, τό μήνυμα, τή συνολική έννοια ένός έργου.

4. Ή λέξη «feeling» στ’ άγγλικά, πού στέκει έδώ γιά τό συναίσθημα, έχει πολύ πλατιά έννοια, σημαίνει κάθε τί πού μπορεί νά αισθανθεί κανείς, δπως λέει καί ή Λάνγκερ.

Βι βλί α- έι < δόσει ς * Δ Η Μ Η Τ Ρ ΙΟ Σ

Ν.

ΠΑΠΑΔΗΜΑΣ

ΙΠΠΟΚΡΑΤΟΥΣ 8 ΤΗΑ. 36 27.318 - 36.42.692 - ΑΘΗΗΑΙ 143

92

Κατερίνα Άγγελάκη-Ρούκ

Ή μεταπολεμική ποίηση στην ’Αγγλία Ή «Κίνηση» καί ή ποίηση τής πείρας «Οι υπηρέτες δλοι μέ διαφορετική στολή Καί τά μικρά δωμάτια στήν τεράστια έπαυλη. Ή σκόνη πίσω άπ’ τίς λιμουξίνες Ποτέ τέτοι’ άθωότητα ποτέ πριν ή μετά Δέν έγινε παρελθόν χωρίς λέξη καμιά.»

Οί στίχοι αυτοί είναι άπό τό ποίημα τού Φίλιπ Λάρκιν «1914», πού είναι δλόκληρο μιά αναπόληση τής «αθωότητας» τής άγγλικής κοινωνίας τίς παραμονές τού Α' παγκόσμιου πόλεμου. Μέ κάθε λεπτομέρεια βγαίνει άνάγλυφος ένας κόσμος πού μέσα σέ μιά μέρα έγκατέλειψε τίς περιποιημένες πελούζες τής άθωότητας («οί άν­ τρες άφηναν πίσω τους περιποιημένους κήπους») γιά τά φοβερά χαρακώματα τής έμπειρίας. Οί νέοι πού άφηναν τά γκάρντεν πάρτυ καί ζαλισμένοι κι άπραγοι πήγαιναν νά καταταγοϋν στόν τρόμο, άφηναν γιά πάντα πίσω τους τήν αίσθηση τής σιγουριάς καί δύναμης πού τούς έδινε μιά αυτοκρατορία, γιά ν ’ άνακαλύψουν μές άπ’ αυτό τόν πόλεμο πώς είναι ευάλωτοι κι αύτοί, πώς κι αύτοί μπορεί νά γίνουν θύματα τής ιστορίας. Ή άπώλεια τής άθωότητας άποκρυσταλλώ- κεύσεις γύρω άπό τίς άγγλικές ποιητικές κι­ νεται κάποτε σέ νοσταλγία. Λέει ό Κέννεθ νητήριες δυνάμεις. Είναι πιά κοινός τόπος νά πει κανείς δτι Άλλσοπ: «Προσωπικά έγώ, καί μαζί, πι­ στεύω, πολλοί άντρες καί γυναίκες τής ηλι­ ή ’Αγγλία έχει δώσει έξοχη ποίηση στόν κό­ κίας μου, έχουμε μιά βαθιά νοσταλγία γιά σμο. Κι άκόμη πιό κοινός τόπος νά υποστη­ τήν άσφάλεια καί τήν άθωότητα πού μοιά­ ρίξει κανείς δτι ή φύση, τό ταμπεραμέντο ζει νά κυριαρχούσε στή Βρετανία πρίν άπ’ ένός λαού, έπηρεάζει άμεσα τήν ποιητική τόν πόλεμο τού ’14». Ή άπόχτηση τής έμ­ του παραγωγή, δπως βέβαια καί τήν ιστο­ πειρίας καταστρέφει τήν άθωότητα καί δί­ ρία του. Πιστεύω δτι στόν πυρήνα δημιουρ­ νει τή ρεαλιστική θεώρηση. Ή σχέση λοιπόν γίας τής ποίησης βρίσκεται πάντα μιά σύγ­ άθωότητα-έμπειρία έκφράζεται στήν ποίηση κρουση: σύγκρουση τού ποιητή μέ τό περι­ μέ τή σχέση νοσταλγία-ρεαλισμός, καί είναι βάλλον του, κοινωνικό ή άλλο, σύγκρουση αυτή πού χαρακτηρίζει τήν πιό σημαντική μέ τόν εαυτό του, άκόμη καί μέ τήν ίδια του μεταπολεμική (Β' παγκ. πολέμου δηλαδή) τήν τέχνη. Στήν άγγλική ψυχοσύνθεση έντο­ ποιητική σχολή στήν ’Αγγλία, γνωστή ώς να συνυπάρχουν δύο στοιχεία: τό όνειρο Κίνηση. Πρίν προσπαθήσουμε ν’ άναλύσου- καί ό κοινός νους. Οί νόμοι τής πραγματι­ με τή σχολή αυτή, πού άκόμη καί σήμερα κότητας καί οί διεκδικήσεις τής φαντασίας. Ό έμπειρισμός είναι ένα καθαρά άγγλικό έπηρεάζει τήν άγγλική ποίηση, ίσως θά ’ταν χρήσιμες μερικές -έπικίνδυνες πάντα- γενι­ προϊόν τής σκέψης καί τής ψυχολογίας ένός 93

πού θεωρεί την έμπειρία σάν πρωταρπηγή γνώσης. Οί μεταφυσικοί ποιητές 17ου αιώνα φέρνουν τόση προσωπική στά ποιήματα τους, πού καταλήγουν λίγο νά μοιάζουν μέ θρησκευτική ποίηση. Ό Μπλαίηκ ίσοζυγιάζει «τά ποιήματα τής άθωότητας» μέ τά «ποιήματα τής πείρας». Ή μπαλάντζα πότε γέρνει άπό τή μιά μεριά πότε άπό τήν άλλη. Ρομαντισμός (ό χρυσός αιώνας τής άγγλικής ποίησης), γεωργιανή ποίηση (μισορομαντική, μισορεαλιστική) ή ή σκληρή ποίηση τών χαρακωμάτων (Ό ουεν, Σασσούν, μερικά ποιήματα τού Ρόμπερτ Γκραίηβς). Γενικά στόν αιώνα μας ή διαμάχη αυτή εκφράζεται στήν άγγλική ποίηση μέ δύο κορυφαίους ποιητές πού ρί­ χνουν τίς άντίθετες σκιές τους στό ποιητικό τοπίο: Τόν Γέητς, πού άν καί ’Ιρλανδός έφερε άπλετο φώς καί πλούσιο νερό στά χω­ ράφια τής άγγλικής ποίησης, καί τόν Τόμας Χάρντυ, τόν «στενοχωρημένο» αυτόν μέ τήν έμπνευσμένη άδεξιότητα, τήν ταπεινή φωνή. Ή Κίνηση άρχισε νά παίρνει συγκεκριμέ­ νη μορφή τά πρώτα χρόνια τής δεκαετίας τού ’50. Είχε ξεκινήσει λίγο πρίν στήν ’Οξ­ φόρδη καί στό Καίμπριτζ άπό δύο διαφορε­ τικές ομάδες φοιτητών-ποιητών, άγνωστων μεταξύ τους, πού γρήγορα ένώθηκαν γύρω άπό τίς ιδέες πού μοιράζονταν γιά τήν ποίη­ ση. Στήν ’Οξφόρδη οί πιό σημαντικοί ήταν ό Φίλιπ Λάρκιν, ό Κίνγκσλεϋ ”Αμις καί ό Τζών Γουέην. Στό Καίμπριτζ ό Τόμ Γκάν, ό Ντόναλντ Νταίηβυ καί ό Ένραϊτ. Ή Κίνη­ ση ήταν βασικά μιά κίνηση ένάντια στόν ρο­ μαντισμό ή μάλλον τό νεορομαντισμό τών μοντερνιστών καί γενικά τής ποίησης τού ’40. Ποιητές όπως ό Ντύλαν Τόμας, ή Έ ντιθ Σίτγουελ, ό Νταίηβιντ Γκασκόην (ό μό­ νος χρισμένος σουρρεαλιστής ποιητής τής ’Αγγλίας) ήταν υπεύθυνοι γιά τήν κακοδαι­ μονία τής άγγλικής ποίησης. Λέει κάπου ό Φίλιπ Λάρκιν: «Στό παρελθόν είχαμε πολύ φεγγαρόφωτο καί κλάψα. Ά ς τελειώνουμε πιά μ’ αύτά». Γιατί «είναι δυσκολότερο νά μεταδώσει κανείς ένα μήνυμα μέ άκρίβεια άπό έναν άσυγκράτητο ενθουσιασμό». Τά ποιήματα τού Ντύλαν Τόμας, ό Γουέην τά χαρακτηρίζει «μεθυσμένα παραληρήματα, καί ρομαντικές μουτζοΰρες». Τά στοιχεία πού ή Κίνηση ήθελε νά κυ­ ριαρχούν στήν ποίηση είναι ή λογική, ό ρεα­ λισμός καί ή έμπειρία. Λέει ό Λάρκιν: «Γράφω γιά νά διατηρήσω τά πράγματα πού είδα-σκέφτηκα-αίσθάνθηκα (προσπαθώ 94

έτσι νά δηλώσω μία σύνθετη καί πολύπλοκη έμπειρία) καί γιά τόν έαυτό μου καί γιά τούς άλλους, άν καί αισθάνομαι δτι ή πρώ­ τη μου υποχρέωση είναι άπέναντι στήν ίδια τήν έμπειρία πού προσπαθώ νά σώσω άπό τή λησμονιά γιά χάρη της καί μόνο. Γιατί τό κάνω αύτό δέν έχω ιδέα, άλλά νομίζω ότι ή τάση τής διατήρησης βρίσκεται στό βάθος κάθε τέχνης». Ή έμπειρία είναι πολύτιμη όχι μόνο σάν ένα βασικό ποιητικό στοιχείο, άλλά καί σάν μέσο γιά νά πλησιάσει δ ποιη­ τής ένα ακροατήριο. Πραγματικά, ένα άκόμη πιστεύω τής Κί­ νησης ήταν δτι ή ποίηση πρέπει νά έπικοινωνεί καί νά προκαλεί εύχαρίστηση. Καί πάλι ό Λάρκιν: «Στό βάθος ή ποίηση δπως δλη ή τέχνη είναι άναπόσπαστα δεμένη μέ τήν άπόλαυση. Ά ν ό ποιητής χάσει τό κοινό έκείνο πού θέλει κάτι ν’ άπολαύσει, έχει ήδη χάσει καί τό μόνο κοινό πού άξίζει νά ’χει κανείς». Έ τσι άπό τήν άποψη τής μορφής οί ποιητές τής Κίνησης ξαναγυρίζουν στή ρίμα, ή μάλλον στήν terza rima, χωρίς δια­ σκέλισμα στίχου. Ή γλώσσα είναι ένα μείγ­ μα πολύ κοινής καθομιλουμένης καί φιλολο­ γικών υπαινιγμών. Ή άνάγκη αυστηρής φόρμας συμφωνεί μέ τό πνεύμα τής Κίνη­ σης, δπου ή φαντασία πρέπει νά ύποταχτεΐ στήν έμπειρία καί τό συναίσθημα στήν πα­ ρατήρηση. Ή ρίμα ευνοεί άκόμη τό χιούμορ πού πηγάζει άπ’ τό ρεαλισμό καί πού άλλω­ στε είναι ένα άπό τά βασικά στοιχεία τής άγγλικής έκφρασης. Μεγάλη έπίδραση είχε ό Γουίλλιαμ Έμπσον (γεν. τό 1906) καί γιά τίς θεωρητικές μελέτες του (τό βιβλίο του «'Επτά είδη άμφιλογίας» θεωρείται κλασι­ κό) καί γιά τήν ίδια του τήν ποίηση. ’Αλλά ό μεγάλος θεός γιά τούς ποιητές τής Κίνησης ήταν ό Τόμας Χάρντυ. 'Ο ιδιόρρυθμος αύτός ποιητής, πού δημοσίεψε ποίηση άφού είχε γίνει γνωστός μέ τά μυθιστορήματά του, ήταν μιά άδιάκοπη πηγή έμπνευσης καί διδασκαλίας. Ά ν καί έγραψε στίς άρχές τού αιώνα, έμοιαζε νά έκφράζει τό ποιητικό (δανικό τών ποιητών τού ’50. Τόνος χαμηλός, προσωπικός, σχεδόν έξομολογητικός, γλώσσα χωρίς κομψότητα, χωρίς έξάρσεις, θέματα άνθρώπινα. 'Ο κόσμος τού Χάρντυ είναι κατάμαυρος. ’Εδώ ή ζωή είναι μιά χλωμή υπόθεση κι ό θάνατος άδιάκοπα παρών. Είναι βέβαια ποιητής άνισος, οί ρίμες του είναι συχνά βιασμένες, ή γλώσ­ σα δέν έχει πλαστικότητα. Άλλά ένα μονα­ δικό ποιητικό ύφος συνεπαίρνει τελικά. Στό πρώτο βιβλίο τού Λάρκιν, «Τό βόρειο πλοίο» (The North Ship, 1945, άναθεωρημέ-

νο τό 1966), είναι φανερή ή έπίδραση τοΰ Γέητς. ’Αλλά γρήγορα τόν έγκαταλείπει γιά τόν Χάρντυ, πού, δπως λέει ό ίδιος ό Λάρκιν, «τόν έκανε νά αισθανθεί ανακούφιση γιατί δεν θά χρειαζόταν πιά νά τεντωθώ νά φτάσω μιά αντίληψη γιά τήν ποίηση πού βρισκόταν έξω άπ’ τή δική μου τή ζωή». «Ή ποίηση είναι μιά υγιής κατάσταση: τό νά βλέπει κανείς τά πράγματα δπως είναι.» Ή προσήλωση, λοιπόν, στό συγκεκριμένο χώ­ ρο, στή συγκεκριμένη έμπειρία, ή άπέχθεια γιά τά ρητορικά σχήματα, τίς Αυλές συλλή­ ψεις, ή Απόρριψη ποιητών δπως ό Γέητς, ό Ντύλαν Τόμας, άκόμη καί ό Πάουντ καί ό Έλιοτ, ποιητών δηλαδή πού παίζαν τό ρόλο τού ποιητή μέ κεφαλαίο Π, τοποθετώντας τήν ποίηση έξω άπ’ τήν πραγματικότητα, δέν ήταν μόνο ή έκφραση μιας καινούριας ποιητικής. ’Ηταν μαζί καί ή έκφραση ένός καινούριου κόσμου, αύτοϋ τής Βρετανίας στό πρώτο μισό τού 20ού αιώνα. Νά πώς ό Άντονυ Χάρτλεϋ περιγράφει τό πολιτικόδιανοητικό κλίμα τής έποχής: «Πιστεύαμε στήν άναγκαιότητα μιάς Εργατικής Κυβέρ­ νησης, ενός Κράτους Προνοίας, τής άνεξαρτησίας γιά τήν ’Ινδία, άλλά είχαμε πιά ελά­ χιστες ψευδαισθήσεις δτι όλ’ αύτά θά οδη­ γούσαν σ’ ένα νέο παράδεισο... Ή ταν μιά φυγή άπό τόν ιδεαλισμό πρός έναν έμπειρισμό πού ήταν καλόδεχτος μιά καί είχαμε δεϊ πώς ό ιδεαλισμός είχε γίνει ή κατάρα τού 20ού αιώνα... Είμαστε μιά γενιά άγνωστικιστών· ούτε αισιόδοξοι ούτε Απαισιόδοξοισκεπτικιστές. Ό ενθουσιασμός δέν ήταν στόν χαρακτήρα μας. Ό άνθρωπισμός ελπί­ ζαμε πώς ήταν. Καί ό κοινός νούς». Σ’ αύτή τήν κάπως επίπεδη ψυχολογία καί κοινωνία άναφέρονται τά ποιήματα τού Λάρκιν καί τά μυθιστορήματα τού Ά μις. Είναι ό κό­ σμος μέ τά έργοστάσια, τά μικρά επαρχιακά πανεπιστήμια άπό κόκκινο τούβλο, τά μο­ ναχικά δωμάτια μέ τό γκάζι, τίς μελαγχολι­ κές ποδηλατάδες τήν Κυριακή μέ πιαστρά­ κια στά παντελόνια, τίς ψυχρές έκκλησίες -ρουτίνα δίχως πίστη-, τούς γάμους πού τε­ λειώνουν στό σταθμό τού τραίνου -γάντια λεμονιά ν’ Αποχαιρετούν κάτω άπ’ τήν ψι­ χάλα. «Κι άμέσως / άντί γιά λόγια έρχεται ή σκέψη τών ψηλών παράθυρων / μέ τά τζά­ μια περιλήψεις τού ήλιου / καί πέρ’ άπ’ αύ­ τά ό βαθύς μπλέ άέρας / πού δείχνει τό τί­ ποτα / καί δέν είναι πουθενά καί είναι Ατέ­ λειωτος.» Έ τσι τελειώνει ό Λάρκιν τό ποίη­ μα «Ψηλά παράθυρα» (High Windows). Μετά τόν πόλεμο είχε γίνει κοινή συνεί­ δηση δτι ή Βρετανία δέν ήταν πιά ή μεγάλη

Ντύλαν Τόμας

δύναμη. Μιά περίοδος Απομόνωσης Ακο­ λούθησε. Τά ταξίδια στό έξωτερικό δυσκό­ λεψαν καί οί ποιητές τής Κίνησης μετάτρεψαν μιά οικονομική άναγκαιότητα σέ ποιη­ τικό μύθο. Τό Μάντσεστερ παρουσίαζε πε­ ρισσότερο ένδιαφέρον άπό τό Βερολίνο καί οί ομορφιές τής ’Ιταλίας μπορούσαν νά συγκριθούν μέ τήν γκριζάδα τού Μπίρμιχαμ. Έ τσι φτάνουμε σ’ ένα άπό τά βασικά χαρα­ κτηριστικά τής Κίνησης, πού είναι ό «τοπι­ κισμός», ή άπόρριψη δηλαδή κάθε ξένου στοιχείου, καί ιδιαίτερα πολιτιστικού. «Ξέ­ νη ποίηση; Όχι!» Αναφωνεί ό Λάρκιν. Τά ταξίδια στήν ’Ιταλία καί στά νησιά τής Ε λ ­ λάδας ήταν όχι μόνο φυγή άπ’ τήν πραγμα­ τικότητα -τή μόνη πού δίνει σωστή ποίησημά καί ξεπερασμένος ρομαντισμός. ’Αλλά ήταν κι ένας άλλος λόγος πού έκανε τούς ποιητές τής Κίνησης νά γυρίσουν τήν πλάτη στόν κόσμο πού βρισκόταν πέρ’ άπό τά νερά τής Μάγχης: ή Αποστροφή τους γιά δλη τή ράτσα ποιητών καί διανοουμένων πού Ανή­ καν στήν Ανώτερη κοινωνία. Λέει ό Ρόμπιν Σκέλτον: «Οί Αγγλοι ποιητές τού ’30 ήταν δλοι σχεδόν χωρίς εξαίρεση μέλη τής μπουρ­ ζουαζίας». Καί ό Νταίηβυ: «Ναί, φίλε μου / ξέρω πώς Αποφάσισες γιά λογαριασμό σου / δτι τά ποιήματα τών ξένων πόλεων καί ή τέχνη τους/είναι τής προνομιούχας τάξης ή στενογραφία». Γίνεται έτσι ταύτιση μιάς τά­ ξης καί τής ευρωπαϊκής κουλτούρας, μιά καί μόνο ή εύπορη τάξη είχε τή δυνατότητα νά πλησιάσει ξένες πηγές μόρφωσης καί συγκίνησης. Γρήγορα δμως τά στοιχεία αύ­ τά, πού ξεκίνησαν άπό μιά σοσιαλιστική, θά ’λεγε κανείς, θεώρηση τής κοινωνίας καί τής 95

ποίησης, έγιναν συντήρηση, έγιναν «κατε­ στημένο». ( Ό δρος μάλιστα «κατεστημένο» παρουσιάζεται γιά πρώτη φορά σ’ ένα τεύ­ χος τού «Σπεκταίητορ» τό 1955. Είναι τού Χένρυ Φαίρλυ.) Ή Κίνηση σιγά σιγά έπαψε νά συμμετέχει στις νέες έξελίξεις. Ή στάση της έγινε άμυντική. 'Υπερασπιζόταν την άγγλική γλώσσα ένάντια στούς νεολογισμούς, την παραδο­ σιακή τζάζ ένάντια στή μουσική ρόκ, τούς μετρικούς κανόνες ενάντια στόν ελεύθερο στίχο, καί τήν ποίηση πόπ, τίς ανθρωπιστι­ κές (δηλαδή συντηρητικές) αξίες ένάντια στίς άπολυταρχικές (δηλαδή άριστερές). Ό Νταίηβυ τό 1977, μιλώντας ειρωνικά γιά τό «δλοι μαζί», τό παρομοιάζει μέ τήν τάση πού ’χουν οί άγελάδες νά σφίγγονται ή μιά δίπλα στήν άλλη γιά νά ζεσταθούν. Είναι ό ίδιος πού ένώ τό 1955 είχε πεϊ: «Γιά νά ’ναι μεγάλη μιά ποίηση πρέπει νά βρωμάει άνθρωπίλα», τό 1960 λέει σ’ ένα του ποίημα: «Ή άσκηση μιας τέχνης / είναι νά μετατρέ­ πει δλους τούς δρους / σέ δρους τέχνης. / Στό τέλος τής τρίτης στροφής / ό θάνατος δέν έχει πιά μυρωδιά / είναι πρόβλημα γρα­ φής». Ή στάση τους στά πολιτικά πράγμα­ τα γίνεται συντηρητική. Ό Αάρκιν άρχίζει νά ψηφίζει συντηρητικό κόμμα καί ό νΑμις υποστηρίζει τήν άμερικανική έπέμβαση στό Βιετνάμ. Τά φρούτα τής Κίνησης άρχίζουν νά ξινίζουν. "Ο,τι ήταν έγνοια γιά τόν άν­ θρωπο γίνεται άπόσταση, δ,τι ήταν συμμε­ τοχή στά κοινά γίνεται έλιτισμός. Καί είναι ίσως άναπόφευκτο, δταν τάσσεται κανείς νά περιφρουρήσει τά έθνικά, νά προστατέψει τό αύτόχθονο στοιχείο άπό ξένες έπιδράσεις, δσο σωστή κι άν είναι ή πρόθεση, νά καταλήγει συνήθως σ’ ένα κλείσιμο, μιά σκλήρυνση πού τελικά φέρνει στήν άντίδραση. Ά π ό τό 1956 καί μετά άρχίζει ουσιαστικά ή διάλυση τής Κίνησης. Τό 1957 έκδίδεται τό «Γεράκι στή βροχή» (The Hawk in the Rain) τού Τέντ Χιούζ (γεν. 1930). Οί κριτικοί κα­ λωσορίζουν μιά νέα άρρενωπή δυναμικότη­ τα μέ ρομαντικές τάσεις. Συγκρίνουν τόν Χιούζ μέ τόν Χόπκινς καί τόν Λώρενς. Λέει ό Χιούζ γιά τούς ποιητές τής Κίνησης: «Αυ­ τό πού είχαν κοινό οί ποιητές αύτοί, ήταν, νομίζω, μιά μεταπολεμική κούραση... Α ρ ­ κετά πιά! ’Αρκετή ρητορεία, άρκετή περη­ φάνια, άρκετοί σκοτεινοί θεοί, διάφοροι -ισμοί, άγγελικές δυνάμεις καί ήρωικές προσπάθειες νά δημιουργήσουμε νέους κό­ σμους. Τά είχαν δει δλ’ αύτά νά μεταμορ­ φώνονται σέ στρατόπεδα θανάτου καί άτο96

μικές βόμβες. Αύτό πού έπιθυμούσαν ήταν νά ξαναφορέσουν τά πολιτικά, νά ξαναγυρίσουν στή γυναικούλα τους καί τά παιδιά τους καί γιά δλη τήν υπόλοιπη ζωή τους νά άπολαμβάνουν άνενόχλητοι ένα καλό τσιγά­ ρο καί τήν ωραία θέα τού κήπου. ’Εγώ ήρ­ θα λίγο άργότερα. Δέν είχα άκόμη κουρα­ στεί. Ήμουνα έτοιμος ν’ άρχίσω διαπραγ­ ματεύσεις μ’ ότιδήποτε βρισκόταν έξω έκεϊ». ’Αλλά τά λόγια αύτά έκφράζουν καί μιά στροφή τών ίδιων τών ποιητών τής Κί­ νησης, πού μάλιστα μερικές φορές φτάνουν στό σημείο νά άρνούνται δτι κάποτε συμμε­ τείχαν. «Στό διάβολο κι έσύ καί ή Κίνηση! "Οπως τόν έλουζε μ’ αύτά τά λόγια άναρωτιόταν γιατί υποκρινόταν άκόμη δτι κάποτε είχε ένδιαφερθεϊ γιά τήν Κίνηση. Ή μόνη έξήγηση ήταν δτι είχε τόσο βαθιά έμπλακεΐ σέ μιά λανθασμένη κατάσταση πού ήταν πιά πολύ άργά νά προσπαθήσει νά γυρίσει σέ μιά σωστή.» Γράφει ό Γουέην στό «Ζώντας στό παρόν» (Living in the Present). Ό Ά λβάρεζ, έκθειάζοντας τή δουλειά τού Χιούζ καί τών ’Αμερικανών, Πλάθ Μπέρρυμαν, Λόουελ καί Ά ν Σέξιον, άνάγγειλε τό 1958 δτι ή Κίνηση είχε ξοφλήσει. Βρισκόμαστε στό κατώφλι τής δεκαετίας τού ’60, πού όνομάστηκε καί «ή όργισμένη δεκαετία». Τό θεατρικό έργο τού Τζών Όσμπορν «Κοίτα πίσω μέ θυμό» (Look back in Anger) άνέβηκε τό 1956. Τά δοκίμια τού Κόλιν Γουίλσον «'Ο παρείσακτος» (The Outsider) βγαίνουν τό 1957 καί έχουν μεγά­ λη άπήχηση. Έδώ δ καλλιτέχνης ξαναγίνε­ ται πρόσωπο ρομαντικό, έξω άπό τήν κοι­ νωνία καί σέ συνεχή διαμάχη μαζί της. ’Εκτός άπό τόν Αάρκιν, πού είναι ό πιό άνόθευτος καί ό πιό αξιόλογος ποιητής τής Κίνησης, οί άλλοι τραβούν πιά τό δικό τους δρόμο. Ό Τόμ Γκάν μετακομίζει στόν πραγματικό καί ποιητικό χώρο τών «δερμά­ τινων» άγοριών τού Σάν Φραντσίσκο καί γράφει μιά ποίηση δπου κρατάει άρκετά τήν αυστηρή φόρμα τής Κίνησης, τή συνδυάζει δμως μέ άμερικάνικα έξομολογητικά στοι­ χεία: «Μέ άφροδισιακά / έφερα πίσω τό σφρίγος· λάδωσα καί κατσάρωσα τά μαλλιά μου· / ’Ελάττωσα τή φοβερή μου παχυσαρ­ κία... / Ό έρωτας ήταν μιά δοκιμασία: Ήμουνα πανίσχυρος / Κι έτσι άπότυχα για­ τί έλάττωμα κανένα δέν άφησα νά παρεισδύσει». Στό μεταξύ δλο άνεβαίνει τό άστρο τού Τέντ Χιούζ, πού άπό πολλούς θεωρείται σή­ μερα σάν ό πιό σημαντικός ποιητής τής Α γ ­ γλίας. Διερευνώντας, δπως λέει ό ίδιος,

«τόν πόλεμο άνάμεσα στη ζωτικότητα καί τό θάνατο», ό Χιούζ φέρνει στην ποίηση στοι­ χεία άντίθετα με τό πνεύμα τής Κίνησης: τό ένστικτο, τό μύθο, τίς μυστικές καί ζωώδεις δυνάμεις τού άνθρώπου, τούς δαιμόνους, τούς τετράποδους θεούς. Ό άνθρωπος έρι­ ξε υπερβολικό βάρος στη λογική του περιφρονώντας τίς άλογες πηγές μέσα του, πη­ γές γνώσης καί φαντασίας. Γιά την τέχνη λέει κάπου ό Χιούζ: «Τό χαρακτηριστικό τών μεγάλων έργων είναι δτι σ’ αύτά ή πλή­ ρης παρουσία τού εσωτερικού κόσμου συν­ δυάζεται καί συμφιλιώνεται μέ τήν πλήρη παρουσία τού έξωτερικού». Τό 1970 τυπώ­ νεται «Ή Κουρούνα» (Crow), ένα σύντομο έπος, μιά μαύρη γένεση. Τό τέρας-πουλί συμβολίζει τήν έσώτατη έμπειρία τού άν­ θρώπου πού, στερημένος άπό όποιαδήποτε θρησκευτική έξήγηση τής ύπαρξής του, ζεϊ μιά ζωή τυφλή, χωρίς νόημα, δπου βασιλεύ­ ει τό κακό. «Έν άρχή ήταν ή Κραυγή / πού έτεκε τό Αίμα / πού έτεκε τόν ’Οφθαλμό / πού έτεκε τόν Φόβο». Ή κουρούνα είναι ένας μαύρος έαυτός πού έπιζεΐ μέσ’ άπ’ δλα τά σκοτάδια άλλά είναι άνίκανος νά δη­ μιουργήσει τό φώς. Καί είναι καί ή άναρθρη κραυγή τού έσωτερικού κόσμου τού άνθρώ­ που πού έχασε τή γλώσσα έπικοινωνίας του μέ τό άπλετο σύμπαν. Τό 1957 ό Τσάρλς Τόμλισον (γεν. 1927) δημοσιεύει μιά έντονη έπίθεση ένάντια στήν Κίνηση. Κατηγορεί τούς ποιητές της δτι «άρνήθηκαν νά δούν τά πράγματα μέ και­ νούριο μάτι... καί νά συνειδητοποιήσουν τή συνεχή ροή πού τούς περιβάλλει, ένα μυστή­ ριο ενσωματωμένο στό σύμπαν». Ή ποίηση τού Τόμλισον -ένας άπό τούς πιό γνωστούς άγγλους ποιητές σήμερα- έχει αύτή τή φρέ­ σκια ματιά. Περιγράφει τόν φυσικό κόσμο, τόν τεχνητό κόσμο, δημιούργημα τού άν­ θρώπου, καί τή σχέση πού υπάρχει άνάμεσα στούς δύο κόσμους. Ή δύναμη τής περιγρα­ φής του έχει άμεση σχέση καί μέ τό δτι ό Τόμλισον είναι καί ζωγράφος: «Τό θαλασ­ σινό τοπίο σαλεύει / άνάμεσα σέ λεπτότατα διαστήματα χρόνου / Τό μπλέ είναι μπλέ / Έ να κλαδί πεύκου ρυμουλκεί τό μάτι: τό μάτι / ’Επιστρέφει στό γκρί μπλέ, στό μαύρο μπλέ ή στό λουλακί / νΗ επιστρέφει, άπλά / στό μπλέ - μετά - τού πεύκου τό κλαρί». Ή δεκαετία τού ’60 ήταν γιά τόν δυτικό κό­ σμο μιά δεκαετία δλο νεύρο, ένταση κι έλπίδα. Ή νεότητα έμοιαζε νά ’χει βρει μιά έκ­ φραση καί νά αισθάνεται ικανή νά έπηρεάσει τή ροή τής ιστορίας. Τώρα ξέρουμε πόσο δλ’ αύτά ήταν ένα έφηβικό όνειρο άλλά τότε

ρουφούσαμε τόν ζωογόνο άέρα πού φυσού­ σε. Ή ποίηση έσμιξε μέ τή μουσική πόπ, καί στήν ’Αγγλία άρχισε νά γίνεται αισθητή ή έπίδραση τής άμερικάνικης ποίησης καί ει­ δικά τής μπήτ. Οί Μπήτλς μεσουράνησαν δχι μόνο γιατί έφεραν κάτι καινούριο στό τραγούδι άλλά καί γιατί μιλούσαν γιά τή ζωή μέ μιά νέα φωνή. ’Από τήν άλλη μεριά, ό πλούτος καί ή διασημότητα πού τούς τύλι­ ξε σήμαινε δτι έσπαζαν τά στεγανά τών τά­ ξεων κι δτι άτομα άπό χαμηλά κοινωνικά στρώματα μπορούσαν ν’ άνέβουν πολύ ψη­ λά. Ά π ό τό Λίβερπουλ ξεκίνησε καί μιά νέα ποιητική σχολή: οί ποιητές τού Λίβερπουλ. Οί πιό γνωστοί, ό Μπρίαν Πάττεν (γεν. τό 1946), ό Ρότζερ Μαγκόφ (γεν. τό 1937), δ Άντριαν Χένρυ (γεν. τό 1932). Στήν ποίησή τους άπόηχοι τού Γκίνσμπεργκ άνακατεύονται μέ τήν έντονη παρουσία τής πόλης καί τής άτμόσφαιρας πού μεγάλωσαν, κι δλ’ αύ­ τά έντάσσονται σέ μιά γενική διάθεση σάτι­ ρας. Τό ποίημα κρίνεται πιό πολύ γιά τό πώς άκούγεται παρά γιά τό τί λέει: «’Εκεί πού ό ζωγράφος-πόπ γίνεται έσωτερικός διακοσμητής, ό ποιητής-πόπ γίνεται ένα εί­ δος άνεπίσημου κοινωνικού λειτουργού» λέει ό Άλβάρεζ. Καί στήν πόπ ποίηση ξα­ ναβρίσκουμε τό ίδιο στοιχείο τής Κίνησης: συγκεκριμένος τόπος καί χρόνος άναφοράς. Κι ένώ ή Κίνηση συγκέντρωνε τήν προσοχή της σέ μιά κοινωνικο-συναισθηματική επι­ φάνεια πού καθρέφτιζε τόν τρόπο ζωής στήν Α γγλία μετά τόν πόλεμο, άπό τή δε­ καετία τού ’60 κάί μετά έχουμε μιά άποκεντρωτική, θά ’λεγε κανείς, τάση. Πραγματικά οί ποιητές δλο καί περισσότερο γίνονται «τοπικιστές», τείνουν ν’ άφοσιώνονται στό κομμάτι γής τής καταγωγής τους, στόν τόπο τους. Άλλά δέν έχουμε νά κάνουμε μόνο μέ μιά ρεαλιστική, έμπειρική περιγραφή. Συ­ χνά γίνεται μιά άνάπλαση άπό τίς ρίζες: ιστορική, πολιτιστική, μυθολογική. 'Ο ποιητής ψάχνει νά βρει τόν τόπο του μέ τή γνώση, τήν παρατήρηση, άλλά καί μαζί τή φαγτασία καί τό θρύλο. Ή γλώσσα πλαταί­ νει καί ό ποιητής δέν διστάζει νά χρησιμο­ ποιήσει άκόμη καί άρχαϊκά στοιχεία. Ό Σέημος Χίνυ (γεν. 1939) έχει τίς ρίζες του στόν άγροτικό χώρο τής Βόρειας ’Ιρλαν­ δίας· οί λέξεις του έχουν έναν άγγλοσαξονικό άπόηχο, είναι σύντομες, κοφτές σάν σβώλοι χώμα καί οί περιγραφές του άναπλάθουν τόν μαγικό, γήινο κόσμο τής παιδι­ κής του ήλικίας. Ό Τζέφρυ Χίλ (γεν. 1931), ένας δύσκολος ποιητής, γράφει τούς «Μερ97

σιανούς ύμνους» (Mercian Hymns) (1971), ποιήματα γύρω άπό τόν Ό φ φ α, τό βασιλιά τής Μερσίας, τόν 8ο αιώνα, πού κυριάρχησε γιά λίγο στη Γουέστ Μίντλαντς. Ή γλώσσα έδώ θυμίζει νορμανδική έποχή. 'Ο Ντάγκλας Ντάν (γεν. 1942) έγινε γνωστός με τό βιβλίο του «'Οδός Τέρρυ» (Terry Street) (1969), πού περιγράφει τή ζωή καί τούς κα­ τοίκους μιας εξαθλιωμένης γειτονιάς στό Χάλ. «Αυτές είναι άκρες γύρω άπό ένα ήσυ­ χο κέντρο δπου ζωές κυλάνε / παιδιά άναθρέφονται, οί τεχνικοί τής τηλεόρασης το­ ποθετούν κεραίες / κι οί παπάδες πάνω σέ μαύρα ποδήλατα έρχονται νά κάνουν κή­ ρυγμα στά καθυστερημένα. / Ά ν τούς γυρί­ σεις τήν πλάτη οί άνθρωποι είναι μόνο θό­ ρυβοι, / βήχας, βήματα, κουβέντες, χέρια πού έργάζονται.» Είναι φανερή έδώ ή επί­ δραση τού Χάρκιν. Ό Τόμ Πόλμ γεννήθηκε στήν ’Αγγλία (1949) άλλά μεγάλωσε στό Μπέλφαστ. Είναι φυσικό τό ποιητικό του τοπίο νά είναι δεμένο μέ τήν πολιτική καί τήν ιστορία. Ό Πώλ Μίλλς κινείται γύρω άπό τούς βράχους καί τά κύματα τής Κορ-

^

Ν ΙΚ Ο Σ

νουάλης. Μ’ αυτές τίς έλάχιστες νύξεις σέ ποιητές τής τελευταίας δεκαετίας κλείνω αυτή τή σύντο­ μη άναφορά. Μεγάλες περιοχές μένουν άκάλυπτες. Ποιητές σημαντικοί όπως ό Μάκβεθ, ό Μίντλετον, ό Χάμπουργκερ, ό Τουέιτ, ό Μπράουντζων καί τόσοι άλλοι ούτε πού άναφέρθηκαν κάν. Ά ν συγκέντρωσα τήν προσοχή μου στήν Κίνηση είναι πρώτα γιατί είχε μεγάλη έπίδραση στούς ποιητές πού γράφουν σήμερα κι έπειτα γιατί είναι ή πιό γνήσια άγγλική σχολή. ’Εδώ βλέπουμε καθαρά τίς τάσεις άπομόνωσης, τίς κοινω­ νικές άντινομίες, τή συστολή γιά δ,τι είναι έκφραση συγκίνησης καί πάθους. Μέ τίς άκραίες έμπειρικές θέσεις της ή Κίνηση δη­ μιούργησε έντονες άντιδράσεις κι άνοιξε τό δρόμο γιά νά ξανάρθει τό όνειρο, ή τρέλα, τό ένστικτο καί ό μύθος, νά παραμεριστεί ό κοινός νοΰς, γιά νά συνεχιστεί ή περιπέτεια τής ποίησης στό ιδιόρρυθμο αύτό νησί.

ΚΟΚΚΙΝΟΣ

ΤΟ ΑΙΝΙΓΜΑ ΤΟΥ ΙΗΣΟΥ ΤΗΣ ΓΑΛΙΛΑΙΑΣ ---- -------- ----- -------- Μιά εξαντλη­ τική έρευνα τών χριστιανικών πηγών και άλλων σχετικά μέ τή στάση, τό ρόλο και τήν πραγματική εικόνα τού Χριστού. Παρουσιάζεται άνάγλυφη μιά ολόκληρη έπο­ χή καί άπαντώνται πλήθος έρωτήματα.

L 98

ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΔΙΑΘΕΣΗ: ΕΚΔΟΣΕΙΣ ”αλεβιξόπουλος” ΦΕΙΔΙΟΥ 14-16 ΑΘΗΝΑ Τ.Τ 142. Τηλ.: 36.00.059.

Λ 5?

Καίη Τσιτσέλη

Ή αγγλική μεταπολεμική πεζογραφία Συνομιλία μέ τό ρεαλισμό Λέω νά πιάσω τό θέμα από μιά σκοπιά που, για μένα τουλάχιστον, τού δίνει κάποιο σχήμα, κάποια κατεύθυνση, χωρίς νά τό περιορίζει υπερβολικά: είναι ή σκοπιά τής άρκετά ίδιάζουσας σχέσης τής σύγχρονης άγγλικής πεζογραφίας μέ τό ρεαλισμό. Αυτή ή σχέση είναι μιά σταθερά μέσα στήν έξέλιξη τής άγγλικής πεζο­ γραφίας. Έν αρχή, βέβαια, ορθώνεται ή τεράστια σκιά τού βικτοριανού μυθιστο­ ρήματος, πού άναπόφευκτα βαραίνει άκόμα καθοριστικά πάνω στούς σημερινούς συγγραφείς. Τό γεγονός δτι τόν 19ο αιώνα τό μυθιστόρημα θέριεψε καί καθιερώ­ θηκε μέ τόση έπιτυχία στήν ’Αγγλία δέν είναι τυχαίο. Ό Φιλίπ Σολλέρς λέει δτι τό μυθιστόρημα είναι ό τρόπος μέ τόν όποιο μιά κοινωνία μιλά στόν εαυτό της. Τό βικτοριανό μυθι­ στόρημα εξέφραζε μιά κοινωνία άστική, «τίς οίκονομικο-σεξουαλικές συγκρούσεις καί άπολαύσεις τής βιομηχανικής κοινω­ νίας» δπως λέει ό Τζώρτζ Στάινερ. Μιά κοι­ νωνία όπου κυριαρχούσε ή φιλελεύθερη, ουμανιστική ιδεολογία, όπου οί σχέσεις άνάμεσα στό συγγραφέα καί τόν κόσμο του ήταν ξεκάθαρες καί σταθεροποιημένες. Τό άναπόφευκτο προϊόν μιας τέτοιας θεώρησης τού κόσμου ήταν τό ρεαλιστικό μυθιστόρη­ μα τού Ντίκενς, τής Τζώρτζ Έλιοτ, τόύ Θάκεράιη κ.τ.λ.: ογκόλιθοι λαξευμένοι μέσα άπό ένα στέρεο, χειροπιαστό κόσμο. Μερι­ κοί κριτικοί δπως ό Μάλκολμ Μπράντμπουρυ, πιστεύουν δτι υπάρχει μιά ιστορική συγ­ γένεια καί συνάφεια άνάμεσα στη μυθιστο­ ρηματική φόρμα καί τό ρεαλισμό- οί δυό έν­ νοιες ταυτίζονται: «τό μυθιστόρημα είναι ή χαρακτηριστική φόρμα τής εποχής τού άστικοϋ άτομικισμοΰ» (πού γέννησε τό ρεαλι­ σμό). Είναι ένδεικτικό δτι ή Γερτρούδη

Στάιν, δταν έπιχείρησε, στίς αρχές τού αιώ­ να, νά σπάσει τά καλούπια τής παραδοσια­ κής πεζογραφίας, άποφάσισε τελικά νά έγκαταλείψει τή μυθιστορηματική φόρμα, σάν ουσιαστικά άπρόσφορη γιά τή νέα γραφή πού είχε στό νοϋ της. Ή υπεροχή τού ρεαλιστικού τρόπου στήν ’Αγγλία δέν οφείλεται δμως μονάχα σέ κοινωνικοϊστορικά αίτια. 'Υπάρχει, νομίζω, στήν ίδια τήν άγγλική ιδιοσυγκρασία μιά σαφής ροπή πρός τόν έμπειρισμό καί τόν πραγματισμό, μιά καχυποψία σχεδόν πουριτανική γιά τόν υποκειμενισμό, τήν αυταρέ­ σκεια τής ενδοσκόπησης- καί κάτι άλλο άκόμα: μιά απέχθεια γιά διανοητικά δόγμα­ τα καί συστήματα. Ό άγγλος κριτικός Μπέρναρντ Μπεργκόντζι παρατηρεί: «οί "Αγγλοι είναι ένας βαθύτατα μή-θεωρητικός λαός». Παρενθετικά, άξίζει νά άναφερθεΐ επίσης ή επιρροή τού μεγάλου γκουρού τής άγγλι­ κής κριτικής, καθηγητή Φ. Ρ. Λήβις, μιά επιρροή διάχυτη στίς άρχές τής μεταπολεμι­ κής περιόδου. Τό βιβλίο του «Ή μεγάλη 99

παράδοση» (1948) συνέβαλε σημαντικά στην εμπέδωση τοϋ μεταπολεμικού ρεαλισμού, καθορίζοντας μέ αυστηρά κριτήρια τη φυ­ σιογνωμία τής άγγλικής ρεαλιστικής παρά­ δοσης. Γιά τόν Λήβις τό μυθιστόρημα είναι κατεξοχήν «κοινωνικοηθική φόρμα». "Ολα αυτά ίσως εξηγούν γιατί οί πειρα­ ματισμοί, οί άμφισβητήσεις, οί θεμελιακές αναπροσαρμογές που έγιναν μεταπολεμικά στίς λογοτεχνίες άλλων χωρών, μοιάζουν, σέ πρώτη όψη, νά απουσιάζουν από τήν άγγλική πεζογραφική παραγωγή. Είναι ενδει­ κτικό ότι οί στρουκτουραλιστικές καί μεταστρουκτουραλιστικές θεωρίες, πού τόσο έπηρέασαν τή δυτική λογοτεχνία άπό τή δε­ καετία τού ’50 καί μετά, μόλις πέρσι ήρθαν νά ταράξουν τά ήσυχα νερά τού Καίμπριτζ, μέ άφορμή τήν «υπόθεση Μακ-Καίημπ» (ένας ένδοπανεπιστημιακός καβγάς γύρω άπό τήν άπόλυση ενός μεταστρουκτουραλιστή καθηγητή). Ή καθυστέρηση αύτή έγινε αιτία νά ένισχυθεΐ καί νά γενικευθεϊ ή έντύπωση ότι ή σημερινή άγγλική λογοτεχνία πάσχει άπό άτολμία, άπό έλλειψη πρωτοτυ­ πίας καί δυναμισμού· μέ δυό λόγια, ότι χα­ ρακτηρίζεται άπό στασιμότητα καί άπομονωτισμό.

Ή άπλούστευση αύτή, όπως συμβαίνει

συνήθως, είναι παραμορφωτική. ’Αξίζει νά κοιτάξουμε τά πράγματα άπό πιό κοντά. Πρώτα άπ’ όλα, πρέπει νά θυμηθούμε ότι πέρα άπό τήν καταπιεστική σκιά τού βικτοριανού μυθιστορήματος, υπάρχει μιά άλλη κληρονομιά, τό ίδιο βαριά, εκείνη τής λεγά­ μενης «μοντερνιστικής» γενιάς τών άρχών τού 20ού αιώνα, τής γενιάς τού Τζόυς, τής Γούλφ, τού Λώρενς κ.τ.λ. Αύτή ή δεύτερη, καί τόσο διαφορετική, άνθιση τού πεζού λό­ γου άναντίρρητα άνανέωσε τήν άγγλική λο­ γοτεχνία: άποτίναξε τήν τυραννία τής πλο­ κής, κατέλυσε τήν παντοδυναμία τής αιτιό­ τητας καί τής πλαστής χρονικής άλληλουχίας, διέσπασε τά στέρεα περιγράμματα τού μυθιστορηματικού προσώπου. ’Αλλά άκριβώς αύτή ή τόλμη καί ό πλούτος δέν μπο­ ρούσαν παρά νά επιφέρουν άντιδράσεις καί άναστολές στή γενιά πού άκολούθησε. Μέ τό «Άγρύπνια γιά τό Φίννιγκαν» ό Τζόυς έσπρωξε τήν άγγλική γλώσσα στά έσχατα όριά της. Μετά άπ’ αύτή τή γλωσσική έκρη­ ξη, δέν έμενε παρά ή σιωπή, ή μιά ριζική άλλαγή κατεύθυνσης. Ό Τζόυς ήταν ό με­ γάλος καινοτόμος, ό ’Αϊνστάιν τής λογοτε­ χνίας, όπως τόν είπε ή κριτικός Α. Σ. Μπάιαρ, άλλά σημάδεψε έπίσης τό τέλος ένός δρόμου. Αύτό ίσως έξηγεΐ γιατί άκόμα

Έ ργα μεταπολεμικής άγγλικής πεζογραφίας Γιά δσονς γνωρίζουν άγγλικά καί ίπιθυμοϋν μιά πρώτη γνωριμία μέ τή μεταπολεμική άγγλική πεζογραφία, προτείνεται ό παρακάτω κατάλογος άντιπροσωπεντικών έργων αυτής τής περιόδου. "Εγινε προσπάθεια νά άντιπροσωπευθοϋν δλες οί τάσεις, ενώ προτιμήθηκε ή αλφαβητική σειρά, άπό δυσπιστία πρός τήν κατάταξη. "Αν καί οί χρο­ νολογίες έκδοσης πλάι στούς τίτλους τών βιβλίων θά βοηθήσουν τόν αναγνώστη νά τοποθετήσει τούς συγγραφείς ιστορικά τουλάχιστον. Γιά λόγους χώρου, δημοσιεύεται ένας μόνο τίτλος γιά κάθε συγγραφέα- έξαίρεση γίνεται είτε γιά συγγραφείς πού θεωρούνται πιό σημαντικοί είτε γιά κείνους πού ή εξέλιξη τής δουλειάς τους άπαιτεϊ περισσότερο άπό ένα δείγμα. "Ας σημειωθεί δτι δέν συμπεριλαμβάνονται αγγλόφωνοι συγγραφείς τής Κοινοπολι­ τείας (Αυστραλίας, Καναδά, ’Ινδίας κλπ.), γιατί αύτό θά μάς πήγαινε πολύ μακριά. Κ. Τ.

Kingsley Amis, Lucky Jim (1954) Martin Amis, Dead Babies (1975) Beryl Bainbridge, The Dressmaker (1973) Samuel Beckett, Watt (1944) John Berger, G. (1972) Elisabeth Bowen, The Heat o f the Day (1949) Malcolm Bradbury, The History Man (1975) Christine Brooke-Rose, Thru (1975) Anthony Burgess, Inside Mr. Enderby (1963) Alan Burns, The Angry Brigade (1973) Angela Carter, Heroes and Villains (1972)

100

The Infernal Desire Machines of Doctor Hof­ fman (1973) Joyce Cary, The Horse’s Mouth (1944) David Caute, The Decline o f the West (1966) The Occupation (1971) Ivy Compton-Burnett, The Present and the Past (1953) William Cooper, Scenes from Provincial Life (1950) J.P. Donleavy, The Ginger Man (1955) Margaret Drabble, The Ice Age (1977)

κι όταν γίνονται πειραματισμοί στην άγγλική πεζογραφία, σπάνια πραγματοποιούνται στό επίπεδο τής γλώσσας. Στις παραμονές τού Δεύτερου παγκό­ σμιου πολέμου ό λαμπερός όραματισμός τού μοντερνιστικού κινήματος είχε ήδη άρχίσει νά σβήνει.-Ό ισπανικός έμφύλιος, ή άνοδος τού φασισμοΰ, οί άντκράσεις τού σοβιετικού πειράματος, πολιτικοποίησαν τίς συνειδή­ σεις, επέβαλαν μιά πιό άνήσυχη, άβέβαιη άντιμετώπιση τού κόσμου, καί υπονόμευσαν τήν πίστη τών μοντερνιστών στήν άποκαλυπτική καί λυτρωτική αξία τής τέχνης. ’Αμέ­ σως μετά τόν πόλεμο, ξυπνώντας άπό τόν εφιάλτη, οί άγγλοι πεζογράφοι βρίσκονται άντιμέτωποι μέ μιά κοινωνία άλλαγμένη. Ή παρατεταμένη περίοδος στερήσεων καί λι­ τότητας, ή δημιουργία τού κράτους κοινω­ νικής πρόνοιας, ή μετατόπιση τής μεγαλοα­ στικής τάξης, ή έμφάνιση νέων ταξικών σχημάτων, ή κυριαρχία τής μίζερης γρα­ φειοκρατίας, ή διείσδυση τής άπρόσωπης εξουσίας, δημιουργούν μιά καινούρια πραγ­ ματικότητα πού ζητά έπίμονα έκφραση. Καί τό καταλληλότερο εργαλείο γιά ένα τέτοιο έργο καταγραφής καί επανεξέτασης ήταν βέβαια ό ρεαλισμός. Αυτόν άλλωστε διάλεξε ή νέα γενιά τών «οργισμένων νέων» : ό Κίγ-

Lawrence Durrell, The Alexandria Quartet, 4 vol.

(1957-1960) J.G. Farrell, The Siege o f Krishnapur (1973) John Fowles, The Magus (1966) The French Lieutenant’s Woman (1969) William Golding, Pincher Martin (1956) The Spire (1964) Graham Greene, The Heart o f the Matter (1948) Travels with my Aunt (1969) Henry Green, Nothing (1950) Pamela Hansford-Johnson, The Unspeakable Skipton (1959) L.P. Hartley, The Go-Between (1953) Christopher Isherwood, The World in the Eve­ ning (1954) Dan Jacobson, The Rape o f Tamar (1970) B.S. Johnson, Albert Angelo (1964) Doris Lessing, The Golden Notebook (1962) Memoirs o f a Survivor (1974) David Lodge, The British Museum is Falling Down (1965) Malcolm Lowry, Under the Volcano (1947) Ian MacEwen, First Love, Last Rites, stories (1977) Olivia Manning, The Balkan Trilogy, 3 vol.

(1960-1965)

κσλεϋ Αϊημις, ό Τζών Ούαίην, ό ”Αλαν Σίλλιτοου, ό Νταίηβιντ Στόρεϋ κ.ά. Στό θέα­ τρο, τό έργο τού Τζών Όσμπορν «Κοίταξε πίσω μέ οργή» έδωσε τήν ονομασία της σ’ αύτή τή γενιά, ενώ τό θεατρικό έργο τού ’Άρνολντ Ούέσκερ «Ή κουζίνα» τής πρόσθεσε άλλη μιά έτικέτα: ή σχολή τού νεροχύ­ τη. Καί οί δυό ονομασίες δηλώνουν ένα ρεαλισμό μέ άρκετά διαφορετικό πρόσωπο. Ένώ συνεχίζεται ή παραδοσιακή άγγλική ένασχόληση μέ τά ήθη καί τήν ήθική, μέ τίς κοινωνικοοικονομικές σχέσεις, ένώ τό μυθι­ στόρημα χρησιμοποιείται πάλι γιά τήν κα­ ταγραφή μιας εξωτερικής πραγματικότητας καί όχι σάν μέσο μορφολογικών ανιχνεύ­ σεων, τό σκηνικό καί οί πρωταγωνιστές αλ­ λάζουν. ’Εμφανίζεται ό άντιήρωας, πού άνήκει συνήθως στήν έργατική ή μικροαστι­ κή τάξη. Ό γενικός τόνος τής φωνής είναι έπιθετικός, σκωπτικός, άντισυγκινησιακός· τό γράψιμο είναι συχνά τραχύ, ηθελημένα άχαρο, χωρίς στολίδια. Ό μεγάλος εχθρός είναι ό αισθητισμός, ό κοσμοπολιτισμός, οί άξιες τού Μπλούμσμπουρυ. Τό κλίμα είναι έντονα απομυθοποιητικό. Ή διάλυση τής αυτοκρατορίας σάν νά βρίσκει άπόηχο στή βίαιη ύποβάθμιση τού αισθηματικού στόμ­ φου, τών μεγάλων ιδεών, όλων τών συμβα-

JulianMitchell, The Undiscovered Country (1968) Nicholas Mosley, Accident (1965) Iris Murdoch, Under the Net (1954) The Black Prince (1973) P.H. Newby, The Picnic at Sakkara (1955) Anthony Powell, A Dance to the Music of Time, 12 vol. (1951-1975) Ann Quin, Berg (1964) William Sansom, The Body (1949) Paul Scott, The Raj Quartet, 4 vol. (1966-1975) AlanSillitoe, The Loneliness of the Long-Dist­ ance Runner, stories (1959) Andrew Sinclair, Gog (1967) C.P. Snow, Corridors of Power (1964) Muriel Spark, Memento Mori (1959) The Driver’s Seat (1970) David Storey, This Sporting Life (1960) William Trevor, Elisabeth Alone (1973) John Wain, Hurry on Down (1953) Fay Weldon, Female Friends (1975) Evelyn Waugh, The Loved One (1948) The Ordeal o f Gilbert Pinfold (1957) Angus Wilson, Anglo-Saxon Attitudes (1958) No Laughing Matter (1967)

101

τικών φιλοδοξιών. Σ’ ένα τέτοιο κλίμα, κά­ θε παρέκκλιση πρός φορμαλιστικές, νεοτεριστικές έπιδιώξεις μοιάζει μέ προδοσία. Ό Αιημις δηλώνει άπερίφραστα δτι είναι εχθρός τοϋ στυλ. Ή ’Ολίβια Μάννιγκ τονί­ ζει: «Καταγράφω εμπειρίες, δέν έχω φαντα­ σία». Ή εικόνα θά ήταν άρκετά καθαρή αν μα­ ζί μέ τούς «οργισμένους» δέν συνυπήρχαν καί οί συγγραφείς πού γεφυρώνουν την προπολεμική μέ τή μεταπολεμική περίοδο. Άνάμεσά τους, γνωστά καθιερωμένα ονό­ ματα: ΆλντΟυς Χάξλεϋ, Κρίστοφερ ’Ίσσεργουντ, Ήβλυν θύω , Γκραίηαμ Γκρήν, Τζώρτζ Όργουελ, Άντονυ Πάουελ, Χένρυ Γκρήν, ”Αιβυ Κόμπτον-Μπερνέτ. Μερικοί άπλώς επιβιώνουν στη μεταπολεμική έποχή· τό σημαντικότερο έργο τους βρίσκεται ήδη πίσω τους. Άλλοι εξελίσσονται, ευρύνουν τούς στόχους τους, δπως ό Γκραίηαμ Γκρήν, δπως ό Ούώ στην πολεμική τριλογία του «Ξίφος τιμής». Δέν εντάσσονται δμως σέ καμιά σχολή, κρατούν μέ πείσμα τά ατομικά τους γνωρίσματα, οί ιδιοτυπίες τους δέν υποχωρούν μπροστά στη νέα γκρίζα πραγ­ ματικότητα πού σαγηνεύει τούς «οργισμέ­ νους». Κι έτσι ή εικόνα μας θολώνει, περι­ πλέκεται, αλλά συγχρόνως προσφέρεται σάν μιά απάντηση σέ όσους πάνε νά ισοπεδώ­ σουν τά έπιτεύγματα τής νεότερης αγγλικής

102

πεζογραφίας κάτω άπό τόν ορισμό τού συμ­ βατικού ρεαλισμού. Παίρνοντας, δειγματο­ ληπτικά, τά ψυχρά, άψογα, διεισδυτικά μυ­ θιστορήματα τής Κόμπτον-Μπερνέτ, γραμ­ μένα έξολοκλήρου σέ στυλιζαρισμένο διάλο­ γο, τό πυκνό, εφιαλτικό βιβλίο τού Μάλκολμ Λάουρυ, «Κάτω άπό τό ήφαίστειο», τίς πολιτικές άντιουτοπικές αλληγορίες τού Όργουελ, κι άκόμα τά πρώτα πεζά τού Μπέκετ, γραμμένα άγγλικά, κείμενα πού ήδη ισορροπούν στό μεταίχμιο τής σιωπής, μπορούμε νά άντιληφθούμε την πολυμορφία τής άγγλικής πεζογραφίας στή μετάβασή της στό δεύτερο μισό τού 20ού αιώνα. Μέσα στην πολυμορφία δμως ή ρεαλιστι­ κή, ουμανιστική παράδοση έξακολουθεΐ ν’ αποτελεί τό σταθερό σημείο άναφοράς πού προσδιορίζει άκόμα καί τίς λιγότερο ορθό­ δοξες επιδιώξεις. Δέν γίνεται πουθενά (ή γίνεται έντελώς άπομονωμένα καί μέ μέτρια έπιτυχία) μιά άπόλυτη τομή, ένα βίαιο ξέκομμα άπό τίς βασικές θέσεις τού ρεαλι­ σμού, δπως π.χ. έγινε στή Γαλλία μέ τό nou­ veau roman. Εκείνο πού άλλάζει είναι ή σχέση τών πεζογράφων μέ τό ρεαλισμό· τόν άντιμετωπίζουν, όχι πιά σάν δεδομένο, δχι μέ τήν ήσυχη συνείδηση τών δασκάλων τού είδους, άλλά μέ πλήθος έρωτηματικά, συχνά μέ ειρωνεία ή καί δυσφορία. Στή δεκαετία τού ’60, όταν ή «οργισμένη γενιά» μπαίνει σέ δεύτερο πλάνο, δλο καί δυναμώνει ή υποψία δτι ό ρεαλισμός είναι άνίκανος νά έκφράσει τίς έμπειρίες τού σύγχρονου κό­ σμου. 'Υπεισέρχονται πλατωνικές άνησυχίες πάνω στήν έγκυρότητα τής μίμησης· ό ρόλος τού άφηγητή άλλάζει· ό χρόνος ανα­ διοργανώνεται σέ πιό ελεύθερα σχήματα. Στήν περίοδο αυτή παρουσιάζονται διάφο­ ρες λύσεις στό πρόβλημα τής άναπροσαρμογής τού ρεαλιστικού μοντέλου. ’Επικρατεί ένας συνειδητός, αύτοκριτικός ρεαλισμός, πού παίρνει τή μορφή σχόλιου καί παρω­ δίας τού ίδιου τού εαυτού του. Ό στόχος τής παρωδίας είναι περισσότερο ανατομικός παρά κωμικός. Ό Άγκους Ούίλσον, ειδικά σ’ ένα πρόσφατο βιβλίο, «Δέν είναι γιά γέ­ λια», χειρίζεται μέ ιδιαίτερη δεξιοτεχνία τήν παρωδία. Ή Ντόρις Λέσσινγκ, στό ογ­ κώδες μυθιστόρημά της «Τό χρυσό σημειω­ ματάριο», είναι ένα ένδιαφέρον παράδειγμα ένός γερού ταλέντου πού άμφιταλαντεύεται άνάμεσα στούς δύο πόλους μιάς πιστής πα­ ρατήρησης τής κοινωνικής πραγματικότη­ τας, καί τής προσπάθειας νά συλλάβει τή ρευστότητα τού εγώ, μέ αποτέλεσμα μιά πύρρεια νίκη: ένα βιβλίο τελικά άποσπα-

σματικό καί υπερφορτωμένο. Διαφορετικές λύσεις δίνουν ή Μιούριελ Σπάρκ καί ή Ά ιρις Μέρντοχ. Καί οί δυό έχουν συνειδητά παραδεχτεί αυτό πού προκαλεΐ ατέλειωτο άγχος σέ άλλους συγγραφείς: τό δτι ό λόγος δέν συμπίπτει ποτέ μέ την πραγματικότητα, καί τό χάσμα πού τά χωρίζει είναι άγεφύρωτο. Έχοντας κάνει αύτή την παραδοχή καί πιστεύοντας δτι ό κόσμος ούτως ή άλ­ λως είναι βουτηγμένος στη μυθοποίηση, αι­ σθάνονται έλεύθερες νά υιοθετήσουν τή ρεαλιστική σύμβαση γιά εντελώς δικούς τους σκοπούς. Ή καθολική Μιούριελ Σπάρκ κατασκευάζει στιλπνά, άκρως συμ­ πυκνωμένα έργα, δπου μέ μοχθηρή σχεδόν καί άπόμακρη ειρωνεία παγιδεύει τά πρό­ “Αιρις Μέρντοχ σωπά της στή φάκα μιας πλοκής πού δέν εί­ ναι παρά μεταφορά τής αδυσώπητης, ανεξι­ ρεμβάλλεται κάθε τόσο τό σχόλιο τού σημε­ χνίαστης θεϊκής βούλησης. Ή Ά ιρ ις Μέρ­ ρινού παρατηρητή. Ό Φάουλς πλάθει μέ ντοχ οίκοδομεϊ πολύπλοκες, πολυπληθείς μαεστρία τή βικτοριανή ψευδαίσθηση, γιά συνθέσεις, μυθιστορηματικές μηχανές. Στή­ νά τή συντρίψει μετά άπό λίγο προσπαθών­ νει γκροτέσκες σεξουαλικές καντρίλιες, ποι­ τας νά έρευνήσει καί νά ερμηνεύσει τήν έποκίλες ανθρώπινες διασταυρώσεις καί συγ­ χή του μέσα άπό τό κάτοπτρο τού παρελ­ κρούσεις γιά νά συλλάβεί τό στοιχείο τού θόντος. Είναι έντονη ή αίσθηση τής άλλητυχαίου καί συγχρόνως νά σκηνοθετήσει λοεξάρτησης παρόντος καί παρελθόντος, ένα έρευνητικό παιχνίδι πάνω στό θέμα τής τών ιστορικών διαδικασιών πού διαμορφώ­ νου ν ένα λαό. Τό διπλό τέλος τού βιβλίου μυθοπλασίας. (γιά τεχνικούς προφανώς λόγους, έντελώς Σέ εντελώς ξεχωριστή θέση στέκει ό Ούίλ- διαφορετικό άπ’ αύτό πού είδαμε στό ομώ­ λιαμ Γκόλντιγκ, γιά μένα ό συγγραφέας μέ νυμο φίλμ) δηλώνει τήν άρνηση τού Φάουλς τό μεγαλύτερο άνάστημα στή μεταπολεμική νά μιμηθεΐ τόν κλειστό, αυτοτελή, άσφαλιπερίοδο. Τό έργο του συνοψίζεται δύσκολα. σμένο κόσμο τού παραδοσιακού ρεαλιστι­ Είναι μιά άπομονωμένη μορφή, αποκομμένη κού μυθιστορήματος. "Οπως παρατηρεί ό άπό κάθε σύγχρονο ρεύμα καί έξω άπό τή Μάλκολμ Μπράντμπουρυ, υπάρχει εδώ μιά γραμμή διαδοχής τής «μεγάλης παράδοσης» απόλυτα συνειδητή έκμετάλλευση καί άνατού Λήβις. Είναι ένας μεγάλος μυθοποιός τροπή τών συμβάσεων τού ρεαλισμού. Σέ μιά μάλλον περιθωριακή θέση βρί­ καί όραματιστής. Πρόκειται γιά μύθους δη­ μιουργίας καί καταστροφής· έχουν άξονα σκονται οί συγγραφείς πού έχουν έπιδοθεϊ τήν πτώση τού άνθρώπου, τήν άπώλεια τής σέ πειράματα πιό άκραία, συγγενικά μέ τά έδεμικής άθωότητας, τό τίμημα τής γνώσης. κείμενα τής άμερικάνικης surfiction ή meta­ Ή γλώσσά του είναι υπέροχη: δυνατή, εύ- fiction (π.χ. Μπαρθέλμη, Μπάρθ, Χώκς, πλαστη καί άμεση, μέ πλούσια κρυφά κοι­ Πυντσόν κλπ.), άλλά λιγότερο ολοκληρωμέ­ τάσματα· δέν γίνεται ποτέ ένδυμα τού μύ­ να. Ενδεικτικά μόνο άναφέρω τόν Μπ. Σ. Τζόνσον, τόν ’Άλαν Μπέρνς, τήν Κριστίν θου, άλλά ή άπαραίτητη σάρκα του. Γιά νά επιστρέφουμε στό διάλογο άνάμε- Μπρούκ-Ρόουζ. Μέ εύρύτερη άπήχηση καί σα στόν παραδοσιακό ρεαλισμό καί τή σύγ­ λιγότερο ριζοσπαστικοί είναι ό Άντονυ χρονη, προβληματική, μεταϋπαρξιακή γρα­ Μπέρτζες, ό Τζών Μπέρντζερ, ό Ντ. Μ. Τόφή, θά άναφέρω τόν Τζών Φάουλς, γιατί τό μας (τό «Άσπρο ξενοδοχείο» του, μαθαίνω, μυθιστόρημά του «Ή γυναίκα τού γάλλου μεταφράζεται τώρα στά ελληνικά). Σ’ δλους ύπολοχαγοΰ» είναι ένα ενδιαφέρον παρά­ αυτούς τούς συγγραφείς βλέπουμε «τήν δειγμα τής συνύπαρξής τους. Τό μυθιστόρη­ άπογύμνωση τού μυθιστορηματικού επινοή­ μά του είναι ένα διπλό (κυριολεκτικά) βι­ ματος (fictional device)» πού άνάγγειλε ό βλίο, δπου κυριαρχεί μιά άμφίπλευρη ιστο­ Σκλόφσκι. Ή παρωδία, ή ήθελημένη μίμη­ ρική προοπτική. Ό Φάουλς χρησιμοποιεί ση, τό κολάζ, οί ύφολογικές προσμίξεις, ή παράλληλα δυό άντίθετα άφηγηματικά μον­ συνεχής επέμβαση τού συγγραφέα, γυρεύ­ τέλα· σέ μιά τυπική βικτοριανή πλοκή πα- ουν νά έκφράσουν τήν αύτοαναιρούμενη 103

Ονίλλιαμ Γκόλντιγκ

πολυσημία τοϋ σημερινού κόσμου. "Οπως είχε πει ό X. Τζ. Ούέλλς, όχι σ’ ένα άπό τά έργα επιστημονικής φαντασίας πού τόν έκα­ ναν διάσημο άλλά στό «Πείραμα γιά αυτο­ βιογραφία» (1934), «τό θρυμματισμένο πλαίσιο εισβάλλει στην εικόνα». Τελικά θά άναφέρω μιά ομάδα άρκετά ετερόκλητη, άπο συγγραφείς πού, μ’ έναν τρόπο πιό πειθαρχημένο, πιό στεγνό καί χα­ μηλόφωνο, ξεκινούν έμμεσες επιθέσεις έναντίον τού ρεαλισμού, χρησιμοποιώντας τον σάν μάσκα. Είναι ό Ταν Μακ-Ιούεν, ό Μάρτιν Αϊημις, ό Μάλκολμ Μπράντμπουρυ, ή Μπέρυλ Μπαίηνμπριντζ, ή «νεογοτθική» ’Άντζελα Κάρτερ, όπως την άποκάλεσαν. Τό ύφος είναι ψυχρά άνατρεπτικό, κά­ τω άπό μιά επιφανειακή άνεμελιά, τό χιού­ μορ συχνά μακάβριο, μέ στοιχεία τερατολο­ γίας καί γκράν-γκινιόλ, χωρίς όμως ίχνος εξπρεσιονισμού. 'Ο έξω κόσμος έξακολουθεΐ νά υπάρχει, ξεκάθαρος καί χειροπια­ στός, τό κοινωνικό σκηνικό περιγράφεται μέ λεπτομέρεια, σάν κάτω άπό μικροσκό­ 104

πιο, άλλά ή πραγματικότητα είναι σαφώς ναρκοθετημένη. 'Ο ενεστώτας όλο καί πιό συχνά άντικαθιστά τόν άόριστο (ό κόσμος είναι στιγμιαίος), τό τρίτο πρόσωπο ενικού κλονίζεται καί υποχωρεί. Ή πλοκή δέν ξεπηδά πιά άπό τίς πράξεις των προσώπων άλλά άπό εξωτερικές δυνάμεις, παράλογες ή μακιαβελικές, πού τά καθυποτάξει μέσα σ’ έναν κόσμο πού όλο καί άποπροσωποποιεΐται. Θά ’θελα νά τελειώσω αυτή τήν άναγκαστικά πολύ ελλιπή επισκόπηση μέ τήν παρα­ τήρηση τού κριτικού Τζόναθαν Κάλλερ: «τά λογοτεχνικά έργα ποτέ δέν εμπεριέχονται άπόλυτα μέσα στούς κώδικες πού τά προσ­ διορίζουν». Κάθε άπόπειρα σχηματοποίησής δέν μπορεί παρά ν’ άφήνει κενά. Ευτυ­ χώς γιά μάς, οί δημιουργίες τών άνθρώπων άντιστέκονται στήν εύκολη χαρτογράφηση. Προσπάθησα άπλώς νά θυμίσω ότι ό ρεαλι­ σμός δέν είναι ένας, ότι μπορεί νά πάρει πο­ λυποίκιλες μορφές, ότι ή κάθε εποχή, ή κά­ θε χώρα παράγουν τόν δικό τους ρεαλισμό, τίς δικές τους διαπραγματεύσεις μέ τήν πραγματικότητα. "Ισως μάλιστα, στή δική μας πλουραλιστική εποχή, είναι καιρός νά δούμε τό ρεαλισμό μέσα άπό άλλη προοπτι­ κή, δηλαδή σάν ένα εύπλαστο μοντέλο άνάμεσα σέ πολλά άλλα, όλα τό ίδιο αυθαίρετα, άρα τό ίδιο διαθέσιμα. Δέν ισχύει πιά ή άπλοϊκή μαυρόασπρη άντίθεση «ρεαλισμόςπειραματισμός». Κάτι άνάλογο, ίσως, συμ­ βαίνει στή ζωγραφική, πού, μετά τόν άφημένο εξπρεσιονισμό, ξαναγυρίξει άπό άλ­ λους δρόμους σέ μιά καινούρια, συνειδητή παραστατικότητα, πού ενσωματώνει τίς κα­ τακτήσεις τής προηγούμενης φάσης. Οί άγγλοι μεταπολεμικοί συγγραφείς στό σύνολό τους μπορεί νά επιμένουν περισσό­ τερο άπό τούς πεζογράφους άλλων χωρών στό διάλογο μέ τό ρεαλισμό, σ’ αυτό πού ό Νταίηβιντ Αόντζ, ό ίδιος «μεταρεαλιστής» μυθιστοριογράφος, ονόμασε «ή αισθητική τού συμβιβασμού». Πιστεύω όμως ότι ό διά­ λογος αυτός είναι γόνιμος. Οί άντίρροπες δυνάμεις γεννάνε ένταση, καί ή ένταση είναι δυναμική. ’Αντιμέτωποι, όπως όλοι μας, μέ τήν κρίση τού λόγου, οί άγγλοι πεζογράφοι διάλεξαν νά μήν κόψουν άκόμα τίς γέφυρες πίσω τους. Ποιος θά πει άν αύτό είναι συν­ τηρητισμός, άφελής αισιοδοξία, ή μιά άπόφαση νά τραβήξουν τό άμφίβολο εγχείρημα όσο πάει, πεισματικά καί χωρίς άλαζονεία, καί ν’ άποσπάσουν κάποιο άναγνωρίσιμο φθόγγο άπό τό χάος;

Παύλος Μάτεσις

Τό αγγλικό μεταπολεμικό θέατρο 5Από τόν Δεύτερο παγκόσμιο πόλεμο νικημένοι βγήκαν ή Γερμανία καί ή Βρετανι­ κή αυτοκρατορία. Ό Τσόρτσιλ, πού μισούσε θανάσιμα τόν Χίτλερ έπειδή έπιχείρησε πρώτος κάτι πού ό Τσόρτσιλ ονειρευόταν άλλά δεν είχε τά μέσα νά τό πραγ­ ματοποιήσει, γνωρίζει πώς έφτασε τό τέλος τής βρετανικής Αποικιοκρατίας. Ή Γερμανία έπέζησε. Ή Βρετανική αυτοκρατορία όχι. ’Αδυνατώντας, όχι αυτοκρα­ τορία νά είναι πιά, άλλά ούτε κάν χωροφύλακας τών Μεγάλων Δυνάμεων, εκχω­ ρεί τήν ήγεσία στήν ’Αμερικανική αυτοκρατορία. Αυτή ή καθαίρεση μεταποιεί τή Βρετανική αυτοκρατορία σέ ’Αγγλία, καί χωρίζει τούς πολίτες της σέ δύο «γένη». Στόν μεταπολε­ μικό Εγγλέζο, όχι πιά Βρετανό, τόν Απο­ φασισμένο νά ζήσει σάν πολίτης δευτερεύουσας δύναμης, Ευρωπαίος, πού άπαρνιέται τό κοΰφο ιμπεριαλιστικό όραμα τών κα­ τά καιρούς Τσόρτσιλ, είτε έπειδή ξύπνησε είτε ποιούμενος τήν άνάγκη φιλοτιμία. Ό καινούριος αύτός πολίτης άνήκει, κυ­ ρίως, στήν εργατική τάξη. ’Αντιμετωπίζει ρεαλιστικά τήν ιστορική άνακατάταξη, ανε­ βάζει τούς έργατικούς στήν κυβέρνηση, ξε­ κινάει νά λύσει τά προβλήματά του, καί, άναπόφευχτα, θά διαμορφώσει άνάλογα τήν ■ψυχαγωγία του, τό θέατρό του. Τό άλλο «γένος», ό μεσοαστός βρετανός υπήκοος πού τό Απόγευμα παίρνει τό τσάι του -μέ δασμό πλέον- είτε στό εξοχικό του είτε στό θλιβερό λονδρέζικο σπιτάκι του (καί δέν ύπάρχει θλιβερότερο πράγμα στόν κόσμο άπό τό θλιβερό λονδρέζικο σπιτάκι), άρνιέται νά προσχωρήσει στήν Αλήθεια, νιώθοντας ότι αύτός προσωπικά «κατέχει τάς ’Ινδίας», συντηρεί στή ζωή τό προπολε­ μικό «καλλιγραφικό» θέατρο μέ τά μουχλια­ σμένα άστικά αισθήματα καί προβλήματα. Τσάι καί δισκοπάθεια. Ή μερίδα όμως τού Αγγλικού κοινού πού Αποφάσισε νά συνεχίσει τή ζωή του έστω καί χωρίς τό κλέος τής ποτέ αυτοκρατορίας, προετοιμάζει τό νέο θέατρο. Μιά πράξη επαναστατική, κοινωνικά καί καλλιτεχνικά.

Ή έπανάσταση θά έκραγεΐ περίπου δώδε­ κα χρόνια μετά τή Χιροσίμα. "Ως τότε, τό άγγλικό θέαμα τροφοδοτείται άπό πηγές καί τάσεις προπολεμικές. Πρώτη καί βια­ στικότερη, ή Αμερικάνικη άγορά, θά πουλή­ σει στήν Εύρώπη τό στόκ θεάματος πού είχε μείνει Απούλητο έξαιτίας τού πολέμου. Χολυγουντιανά φίλμ καί θεατρικές παραγωγές τής Ν. Ύόρκης ταξιδεύουν πρός Λονδίνο. 'Υπολογίζεται ότι μόνο στό 1949-50 ή ’Αγ­ γλία έκανε εισαγωγή κάπου 800 Αμερικάνι­ κες ταινίες καί 40 θεατρικές παραγωγές. Τό σχέδιο Μάρσαλ στόν προγραμματισμό του γιά προώθηση τής Αμερικάνικης κουλτού­ ρας, πλημμυρίζει τήν Εύρώπη μέ μιούζικαλ καί Μπέττυ Γκρέημπλ. Γιά νά ξοδευτεί τό στόκ αυτό, ό μέσος Αγγλος θεατής καθηλώ­ νεται στήν προπολεμική περί κόσμου καί θεάτρου Αντίληψη. Κομψογράφοι τύπου Κάουαρντ, υπερατλαντικοί Γολιάθ τής κω­ μωδίας ήθών τού μεσοπολέμου, παρεμβάλ­ λουν παράσιτα Ανάμεσα στόν μεταπολεμικό πολίτη καί στά προβλήματά του. Βέβαια, τά παραπάνω δέν είναι ή μόνη τροχοπέδη. Στήν ’Αγγλία έπικρατούσε Ακό­ μη ή προπολεμική Αποψη ότι μόνο τό μυθι­ στόρημα είναι ή φόρμα όπου ό δημιουργός μπορεί νά εκφραστεί καλλιτεχνικά. Τό θέα­ τρο είχε κατέλθει σέ περιωπή πασατέμπου. Βασιλεύουν ό Μώμ, ό Πινέρο καί όσοι κα­ λούν στό θέατρο τόν μικροαστό νά ναρκω­ θεί παρακολουθώντας μέ πόση χάρη υποφέ­ ρουν καί συγκινούνται οί μεγαλοαστοί. Ό 105

Τξών “Οσμπορν

Τζ. Μπ. Σώου έχει ουσιαστικά άποσυρθεϊ. Τό θέατρο άγεται άπό τόν ηθοποιό τώρα. Επιτυχημένος θεωρείται ό συγγραφέας ό επιτήδειος νά γράφει λιγοπρόσωπα έργα, μέ θέμα τίς έλάσσονες συναισθηματικές άγωνίες τοϋ μέσου άστοϋ ή καί τοΰ μεγαλοα­ στού, είτε αυτός πού φτιάχνει χοντρή φάρ­ σα. Τήν «ποιότητα» άντιπροσωπεύουν ό Έλιοτ καί ό Φράυ μέ έργα «ποιητικά», δη­ λαδή γραμμένα σέ στίχο, βρικόλακες τοϋ έλισαβετιανού θεάτρου, πού άποπνέουν σκηνική άρθρίτιδα καί φορμόλη. "Οσο πλησιάζουμε πρός τά 1955-56, δια­ πιστώνουμε υποψίες άλλαγής. Βέβαια, κυ­ ριαρχούν τά άμερικάνικα έργα, μουσικά καί πρόζα, όλα σέ άφάνταστα χαμηλό πνευματι­ κό έπίπεδο, τόσο πού νά ξεχωρίζει ό «Βροχοποιός». ’Ανθούν άκόμη ιθαγενή μουσικά νεροπλύματα, καθώς καί οί συγγραφείς τής «συνταγής»: μέ έργα πλήρη «καλού γού­ στου», ένα είδος σαβουάρ βίβρ γιά τούς τό­ τε ’Εγγλέζους πού, φοβάμαι, μένουν καί σή­ μερα τό ίδιο γιά μιά μερίδα έλληνες θιασάρχες. Ό Ράττιγκαν, ό Κάουαρντ, ό προπολε­ μικός Γκρ. Γκρήν, ξεθυμαίνουν. Τά έργα τους συντηρούνται μέ διανομές κατάφορτες άπό σκηνικούς άστέρες. 'Υπάρχουν άκόμη 106

τά, άκαδημαϊκά, καλοστημένα έργα, γεμάτα εύπρεπή μηνύματα καί ακριβά σερβίτσια, μέ ρόλους δλο ψαχνό, παραγγελιά άπό τούς πρωταγωνιστές. Μιά πρώτη υπόσχεση άλ­ λαγής, ό Πήτερ Ούστίνοφ, τελικά άγκυροβολεΐ στό χώρο τού χαριτωμένου. Μιά θετι­ κότερη νύξη: τό ’Εργαστήρι Θεάτρου τής Τζόαν Λίττλγουντ κάνει τελικά καί εμπορι­ κή έπιτυχία μέ μιά διασκευή τού «Σβέικ» τού Χάσεκ. Τήν ποιότητα συντηρούν, άκό­ μη, οί «σαιζόν» πού οργανώνουν διάσημοι ήθοποιοί καί σκηνοθέτες μέ κλασικό δραμα­ τολόγιο: Γκίλγκουντ-’Άσκροφτ μέ Σαίξπηρ, Σκόφηλντ-Μπρούκ μέ Σαίξπηρ καί Έλιοτ, καί άλλα σχήματα. Τέλος, στό έξ Ευρώπης δραματολόγιο τού 1955, παρουσιάζεται ένας Μπρέχτ ("Οπερα τής πεντάρας), ένας Ίονέσκο (Τό Μάθημα: πέρασε άπαρατήρητο, μέχρι πού ξανανεβάστηκε τό 1956). Παράλληλα, ή άγγλική σκηνή δημιουργεί πανίσχυρη υποδομή. Μεγάλοι ήθοποιοί καί σκηνοθέτες, πού άναδείχτηκαν πρίν καί κα­ τά τόν πόλεμο, θά γίνουν τό έργαλεϊο γιά τόν έρχόμενο συγγραφέα. Ό Γκίλγκουντ, ό Γούλφιτ, καί ό σκηνοθέτης Γκάθρι στό σαιξπηρικό δραματολόγιο. Ό Όλίβιε, λίγο πρίν τελειώσει ό πόλεμος καθιερώνεται σάν «μέτρο μεγαλοσύνης» γιά κάθε έπερχόμενο ήθοποιό. Ό Πήτερ Μπρούκ, 25 χρονών, χαιρετίζεται άπό τόν Τάυναν σάν ό πρώτος σκηνοθέτης τής χώρας. Ό Γκίνες, σάν ιδιο­ φυής μινιατουρίστας. Νέα μεγάλα άστέρια παρουσιάζονται: Σκόφηλντ, Μπάρτον, ’ Ο ’Τούλ. "Αλλο στοιχείο ένισχυτικό τής άλλαγής: άπό τίς άρχές τής δεκαετίας τού ’50, ρυθμιστής τής σκηνής δέν είναι ό ήθοποιός, άλλά ό σκηνοθέτης, μέχρι τό 1956. Τότε, πρωταρ­ χικό στοιχείο τού θεάτρου ξαναγίνεται, όπως γίνεται πάντα στίς γνήσιες έποχές τοΰ θεάτρου, ό συγγραφέας. "Αλλο προδρομικό στοιχείο είναι ή γέννη­ ση τής English Stage Company, πού άρχίζει παραστάσεις στό Ρόγιαλ Κόρτ. Στόχος, τό ρεπερτόριο μέ καινούρια, άγγλικά κυρίως, έργα. Τρίτο στή σειρά (μέ δεύτερο τή «Δο­ κιμασία» τού Μίλλερ), τό έργο τοΰ Τζόν "Οσμπορν «’Οργισμένα νιάτα». Ή επανά­ σταση έχει ξεσπάσει, στίς 8 Μαίου 1956. Μέ τό έργο του αυτό, ό "Οσμπορν θέτει τά αιτήματα τής γενιάς, τής εποχής: πραγ­ ματικότητα καί όχι φυγή, οργή γιά τήν άπόκρυψη τής άλήθειας, θάνατος στό βικτοριανισμό, πατρίδα χωρίς αυταπάτες μεγαλείου, έπιθετική στάση στά κοινωνικά καί πολιτι­

κά θέματα. Μέ τό παραπάνω έργο του καί τό έπόμενο («The Entertainer») ό Όσμπορν είναι ό πρώτος οργισμένος νέος, ό γεννήτο­ ρας τής σημερινής μουσικής ρόκ, ή πιό δυ­ νατή γροθιά, μετά τόν Σώου, πού δέχτηκε τό βρετανικό θεατρικό σώμα. Τό έργο, μετά άπό άβέβαιο ξεκίνημα, γί­ νεται θρύλος. Άνεβάζεται πολλές φορές στό Ρόγιαλ Κόρτ, καί κάθε φορά σπάει τα­ μεία. Πήγε τουρνέ, παίχτηκε σέ ολόκληρο τόν κόσμο, έγινε φίλμ, δημοσιεύτηκε σάν μυθιστόρημα πού είχε βγει άπ’ τό σενάριο πού είχε βγει άπ’ τό θεατρικό, δίχασε οικο­ γένειες. Ή τεράστια επιτυχία δέν οφείλεται τόσο στήν άξια τού έργου. Σάν φτιάξιμο, έχει δη­ μοσιογραφικό ύφος. Ό συγγραφέας άδυνατεϊ νά μείνει άπάθιαστος, ή φωνή του υψώ­ νεται ως τήν υστερία. "Ομως, παίχτηκε στήν ώρα πού έπρεπε. Τά αίτήματά του ήταν τό αίτημα, ή έκφραση τής έποχής, τής εργατι­ κής, έξαπατημένης, άνεργης νεολαίας. Ή γροθιά τού "Οσμπορν έδώ έχει ψυχή, χιού­ μορ, λογική χτισμένη σέ άγανάχτηση, σπάει τίς ιδεολογικές φούσκες πού έκρυβαν τήν πραγματικότητα άπ’ τόν πολίτη. Έντιμο, όξύ, άξεστο, μιά έκκληση γιά κοινωνική καί συγκινησιακή ειλικρίνεια, τό έργο τινάζει σέ μιά νύχτα όλη τή σκουριά τής βικτοριανής αυταπάτης. Καί μόνο γι’ αύτό ό "Οσμπορν δικαιούται μόνιμη θέση στήν ιστορία τού θεάτρου. Έξυσε τήν πληγή στήν κατάλληλη στιγμή. Τό 1956 ήταν ή χρονιά τής Ουγγαρίας, γιά τήν πατρίδα του, τού Σουέζ. Ή ’Αγγλία καθαιρεΐται άπό άποικιοκρατική δύναμη μέσα σέ καταισχύνη καί παγκόσμιο καγχασμό. Ή τονική, τώρα, είναι ή διαμαρτυρία. Ή στά­ ση τού πολίτη άλλάζει. ’Ακόμη καί στούς πανεπιστημιακούς χώρους, όπου μέχρι τότε δοξολογούσαν υστερικά τή βρετανική λεοντή καί τά λεμβοδρομιακά ιδεώδη, ό τόνος βαθαίνει. Ό άγγλος πολίτης, άπό γενικά πατριωτικό, σωβινιστικό δν, γίνεται δν πο­ λιτικό. Ή μυθική επιτυχία τού "Οσμπορν έχει κι άλλες επιπτώσεις. Μιά νέα γενιά συγγρα­ φείς, πού μερικά χρόνια πριν θά διάλεγαν τό μυθιστόρημα, πείθονται πώς τό θέατρο είναι άξιοποιήσιμο μέσο έκφρασης. Βρί­ σκουν θέατρα ν’ άνεβάσουν τά έργα τους, καί θεατές περίεργους, τουλάχιστον, νά τά παρακολουθήσουν. Γιά πρώτη φορά, οί οι­ κονομικοί παράγοντες τού θεάματος άντιμετωπίζουν τούς καινούριους δραματουργούς σάν ενδεχόμενη κότα πού θά τούς κάνει τό

χρυσό αύγό. Ή πρωτοπορία γίνεται καί εμ­ πορική, στοιχείο άκρως άποφασιστικό. Γιατί τό θέατρο, σάν τό σινεμά καί τήν τηλεόρα­ ση, είναι τέχνη πολυτελής, χρηματοβόρος, καί έξαρτάται θανάσιμα άπ’ τόν παράγοντα χρήμα. Τά «’Οργισμένα νιάτα» έπεισαν παραγωγούς ν’ άνεβάσουν έργα δπως τό «Γεύση άπό μέλι», «Ένας όμηρος», « Ό επι­ στάτης», έπειδή τά είδαν σάν έμπορικά συμφέρουσα προοπτική. Φυσικά, είχε προϋπάρξει ό Μπέκετ. Ό Γκοντό είχε παιχτεί στά 1953 στό Παρίσι, καί τό 1955 στό Λονδίνο άπό τόν Πήτερ Χώλ. Οί περισσότεροι κριτικοί τό βρήκαν άπόλυτα σκοτεινό, άσκοπο κουβεντολόι. Θά ξαναγυρίσουμε σ’ αύτό. Τό σκηνικό έπίτευγμα τού Μπέκετ είναι πνευματικά υψηλότερο άπ’ δλα τά έργα τού άγγλικοϋ θεάτρου πού θ’ άκολουθήσουν. 'Ωστόσο, ό κυρίως χώρος τού Μπέκετ φαί­ νεται νά είναι τό μυθιστόρημα. Τό θέατρο τόν στενεύει, μοιάζει σάν νά φιλοξενείται. Τό μυθιστόρημα τού παρέχει τή δυνατότητα νά φτάνει σέ ύψη καί βάθη, τού έπιτρέπει τήν άκινησία πού τό θέατρο έξ ορισμού δέν τού παραχωρεί. Ή σαγήνη πού άσκούν άπάνω του τά ίλιγγιώδη εσωτερικά βάθη καί ή άκινησία, είναι στοιχεία πού τό θέα­ τρο εχθρεύεται. “Ομως, επειδή είναι έντελώς υψηλής περιωπής διανοητής καί χειρι­ στής τού γλωσσικού οργάνου άπαράμιλλος, κατορθώνει νά φιλοξενείται στό θέατρο, καί νά είναι αύτό τιμή γιά τό θέατρο.

Άπό τή γαλλική παράσταση τού έργου τον Μπέκετ «Περιμένοντας τόν Γκοντό»

107

Ό Μπέκετ έκθέτει την άποψή του χωρίς φωνασκίες, άναγκάζοντας έτσι τό θεατή νά χαμηλώσει τόν τόνο τής δικής του φωνής. Πετυχαίνει τό στόχο του όχι με τή συμπαρά­ σταση τού θεατρικού μέσου, άλλα σέ πείσμα τού θεατρικού μέσου. Καθηλώνει, σά νεκρό λεπιδόπτερο, τήν άπραξία καί τή μεταποιεί σέ σκηνική πράξη. Στά τελευταία έργα του άρνιέται σχεδόν προκλητικά τήν επικουρία τού θεατρικού μέσου, γνωρίζοντας, φαίνε­ ται, πώς τό νόημα τού κειμένου του έχει τό­ σο βάρος πού δέν έχει σημασία τελικά σέ ποιό είδος τού λόγου θά φιλοξενηθεί. Μέ υψηλότατο ήθος, διεκδικεϊ γιά τό συγγρα­ φέα τό δικαίωμα τής άπόλυτης έλευθερίας, διερευνά καί άμφισβητεϊ μόνιμα τή φύση καί τό σκόπιμο τής άνθρώπινης ύπαρξης. Είναι ό διανοητής πού, μέ πρόφαση τό θέα­ τρο, μίλησε όχι γιά τήν άπουσία τού θεού, αλλά «γιά' άπουσία θεού», καί γιά τό πόσο όδυνηρά άσκοπη στάθηκε ή έπινόησή του άπό τόν άνθρωπο. ’Από τά δύο πετυχημένα έργα τού Όσμπορν δέν δημιουργήθηκε, όπως θά φο­ βόταν κανείς, σχολή Όσμπορν. Κάθε νεότε­ ρη σειρά συγγραφέων αύτοδηλωνόταν νέο, νεότερο, νεότατο κύμα. “Ολοι τους παν­ τρεύουν εύτυχισμένα τό σέξ μέ τόν Μάρξ. «Μιά όαση πραγματικότητας σ’ ένα θέατρο έρμητικά σφραγισμένο γιά νά μή μπει μέσα ζωή», είχε πει ό Μίλλερ. Ή εμφάνιση (1956) τού Μπερλίνερ Ά νσάμπλ στό Λονδίνο άποκαθιστά στό κοινό καί στούς συγγραφείς τήν ορθή μπρεχτική έντολή. "Ενα θέαμα μέ προκλητική ειλικρί­ νεια. ’Ηθοποιοί πού δέν έπιχειρούν νά άποπροσανατολίσουν τό θεατή μέ τήν προσωπι­ κότητά τους ούτε νά τόν ξεστρατίσουν μέ τήν προσωπική τους χάρη καί δεξιοτεχνία. Μέσα σέ δύο βραδιές, τά θελκτικά ιερά τέ­ ρατα τής λονδρέζικης σκηνής έπαθαν μεγά­ λη λαχτάρα: κινδυνεύουν νά κληθούν άπ’ τό κοινό σέ άπολογία γιατί παρεμβάλλουν άνάμεσα στό θεατή καί στόν Σαίξπηρ τήν προσωπική τους γοητεία. Τώρα, λέει ό Τάυναν, ό θεατής μαθαίνει νά παρατηρεί τή Μάνα Κουράγιο, όχι νά τήν άγκαλιάζει. Πλουτισμένοι άπό τίς παραπάνω συγκυ­ ρίες, οί νέοι συγγραφείς προχωρούν σ’ ένα καινούριο θέατρο, ειλικρινές, καί άρτιο άνάλογα μέ τίς λιγοστές (Σ. Ντελάνεη, Ά ν Τζέλλικο κλπ.) ή τίς εξαιρετικά σημαντικές (Πίντερ, Άρντεν, Στόππαρντ) δυνάμεις τού συγγραφέα. Τά παμπόνηρα ιερά τέρατα τής σκηνής προσχωρούν στό νέο έργο -καί θριαμβεύουν.

108

Καθοριστική γιά τό νέο έργο στάθηκε ή ύπαρξη δύο έστιών: τό ’Εργαστήρι Θεάτρου τής Λίττλγουντ (πού έβγαλε πάνω τόν Μπήαν) καί τό Ρόγιαλ Κόρτ. Τό δεύτερο, πιό ευκίνητο οικονομικά, ενθαρρύνει νέους θεατρικούς συγγραφείς, σκηνοθέτες καί ήθοποιούς στίς «κυριακάτικες, χωρίς σκηνι­ κό» παραστάσεις, άνέξοδα. Οί παραγωγές καί τών δύο αύτών έστιών γίνονται λαοφι­ λείς. Προβάλλουν στή σκηνή πολιτικές καί κοινωνικές πεποιθήσεις, κάτι πού είχαμε νά δούμε απ’ τόν καιρό τού Σώου. Βέβαια ή παλιά καλή άρτηριοσκλήρωση ζεί, πράγμα φυσικό: όσο θά υπάρχει κοινό μέ καθυστερημένη αισθητική καί κοινωνική συνείδηση, θά θρέφει πάντα τό ομόλογό του θέατρο. Οί μετά τόν Όσμπορν συγγραφείς, χωρίς νά σχηματίζουν σχολή, μιά καί έχουν καθέ­ νας πολύ προσωπικά γνωρίσματα, έχουν ωστόσο κάτι κοινό: κατάγονται άπ’ τήν έργατική τάξη, καί ελάχιστοι άπ’ αύτούς έχουν πανεπιστημιακή μόρφωση. Γιά πρώτη φορά τό Γουέστ Έ ντ έκπορθείται άπό κοινό καί συγγραφείς μή μεσοαστούς. Ή τηλεόραση καί τό ραδιόφωνο άξιοποιούν καί άναδείχνουν τούς νέους συγγρα­ φείς, βοηθώντας ν’ άνέβει έτσι ή στάθμη τού κοινού. Τό ραδιόφωνο βοηθάει τόν Στόπ­ παρντ. Ή τηλεόραση καθιέρωσε στό μεγάλο κοινό τόν Πίντερ καί άνάγκασε τό Γουέστ Έ ντ νά τόν άντιμετωπίσει όπως τού άξιζε: σάν ένα μεγάλο κεφάλαιο τού σύγχρονου παγκόσμιου θεάτρου. Μιά ομάδα λαμπροί κριτικοί, συντηρητικοί καί προοδευτικοί, βοηθούν τό κοινό νά έθιστεϊ στό νέο είδος. Έτσι, όταν ό Γκοντό ξαναπαίζεται τό 1964 στό Ρόγιαλ Κόρτ, ή κριτική μιλάει υμνητικά γιά τήν παράσταση. "Οσο γιά τό έργο, ή γε­ νική έτυμηγορία είναι: ένα σύγχρονο κομ­ μάτι, κλασικό πιά, άλλά μ’ ένα σοβαρό μειονέκτημα: ή συμβολική του καί τό νόημά του είναι ύπερβολικά ευκολονόητα. Θυμη­ θείτε τήν άντίστοιχη έτυμηγορία τού 1955. Τώρα πιά, οί νέοι συγγραφείς έχουν βή­ μα, κριτικούς, κοινό, γιά νά κριθούν καί νά υπάρξουν άνάλογα μέ τό μέγεθος τους. Προηγούνται χρονικά ό Σίμσον, ή Ά ν Τζέλλικο, ή Σήλα Ντελάνεη, τυπικά εγγλέζι­ κοι, έπιχώριου σχεδόν ενδιαφέροντος, χω­ ρίς άνάπτυξη. ’Ακολουθεί ό Γουέσκερ. Απλοϊκός, κραυγαλέος, μ’ έναν σοσιαλιστι­ κό (ούτε κάν ρεαλισμό) νατουραλισμό, θο­ ρυβώδης τροχοπέδη, μέ μονόχρωμη άπεικόνιση τής εργατικής τάξης. Ά ν ή όμοιότητά του μέ τά «κοινωνικά» έργα τού Όντέτς τού

Χάρολντ Πίντερ

1930 είναι συμπτωματική, τόσο τό χειρότερο γιά τόν Γουέσκερ: είναι μιά καθυστερημένη κοινωνική συνείδηση. ’Αποτελεί εύσημο γιά τό Ρόγιαλ Κόρτ ότι υπεράσπισε πεισματικά τόν Τζόν Άρντεν, άπέναντι στην άμφιβολία καί έχθρα τών κριτικών καί την άπάθεια τού κοινού. Ό “Αρντεν έχει μοναδικότητα, άξιοπρέπεια, είναι άπό τά τρία, μετά τόν Μπέκετ, μεγάλα ονόματα τού άγγλικοϋ θεάτρου. Προβάλλει μιά άπόλυτα δική του γραμμή, άλλάζοντας στυλ άπό έργο σε έργο, υποτάσσει τήν πολι­ τική του θέση στό καλλιτεχνικό «μέσον», ή καταγγελία στό έργο του δέν προβαίνει άπό δηλώσεις ή θεωρίες άλλά άπό τόν τρόπο ζωής καί τά παθήματα τών ήρώων του. Άρνιέται νά πάρει μέρος, μάς άφήνει νά δούμε. Θά μπορούσε νά θεωρηθεί ό Μπρέχτ τής Αγγλίας, άν δέν ήταν τόσο έντονα Ά ρ ντεν. Ό Μπήαν χρίζεται ό έπάξιος διάδοχος τού Ό ’Κέησυ. Ό Πίντερ, ό πιό καίριος, ό πιό σοβαρός, άλλά καί ό πιό άμφισβητημένος ως πρός τή σοβαρότητά του, δημιουργεί σχολή. Ά π ’ τ’ όνομά του δημιουργούνται θεατρικοί όροι: pinteresque γιά τό ύφος, καί pinteretti, γιά τούς μιμητές του. Μέ θαυμα­ στά τέλεια αίσθηση τής λέξης, τού σκηνικού ρυθμού, μοναδικός δημιουργός άτμόσφαιρας μέ λιτότατα μέσα, μέ οφειλές στόν Μπέ­ κετ καί τόν Ίονέσκο, είναι έκφραστής τής «άπειλής» πού κρέμεται πάνω άπό τόν ση­ μερινό άνθρωπο.

Τά τελευταία χρόνια, ό Πίντερ καί ό Ά ρ ντεν έχουν πάψει νά παρουσιάζουν έργα. 'Ο Στόππαρντ, τό τρίτο μεγάλο όνομα, κά­ νει μιά μετεωρική είσοδο μέ τό « Ό Ρόζενκραντς καί ό Γκυίλντενστερν πέθαναν», έπαληθεύει μέ τούς «Jumpers» τή διαβολική του σκηνική μαστοριά, τήν ευφυΐα του, τή δεξιοτεχνία του στή χρησιμοποίηση τής ιστορίας καί τής λογοτεχνίας σάν θέματα τών έργων του καί, παρασυρμένος άπό τά προσόντα του, κάνει έργα «χάριν παιδιάς». Τά ταλέντα του δέν υπηρετούν τό έργο πιά, άλλά τό χρησιμοποιούν σάν όχημα πού πε­ ριφέρει τήν αξία τού συγγραφέα. Τά τελευ­ ταία του παιχνίδια είναι κατάψυχρα κατα­ σκευάσματα, διαποτισμένα έπιπλέον άπό έξαλλο άντισοβιετισμό. Γεννημένοι άνάμεσα 1930-32, ή τριανδρία Πίντερ-”Αρντεν-Στόππαρντ βρίσκονται, βι­ ολογικά καί πνευματικά, στή δεκαετία τής ώριμότητας. Έχουμε δηλαδή περιθώρια νά περιμένουμε. 'Ο Μπέκετ (γενν. 1906) όδηγεϊται στή σιωπή καί στήν άκινησία, όδηγώντας πρός τά έκεϊ καί τό θέατρο, πού, εύτυχώς, άρνιέται νά τόν άκολουθήσει. ’Από τό 1955 μέχρι σήμερα, λοιπόν, τό άγγλικό θέατρο στάθηκε τυχερό καί γόνιμο. Είδε τέσσερις αποφασιστικούς γιά τήν πο­ ρεία του συγγραφείς, καί δεκάδες άλλους άξιους. Είχε γερή υποδομή άπό ήθοποιούς καί σκηνοθέτες, θετική άντιμετώπιση άπό τήν πολιτεία (τουλάχιστον γιά τά έλληνικά μέτρα). Καί, άνεξάρτητα άπό τήν κόπωση πού παρουσιάζει αύτή τή στιγμή, ξαναβρήκε τήν πνευματική του άξιοπρέπεια, τόν ήγετικό πνευματικό του ρόλο. Βοήθησε τό θεατή ν’ άποβάλει τή φασιστικά άμετακίνητη ματιά καί άποψη. ’Αποκολλήθηκε άπό τή χυδαία γιά τό θέατρο φωτογραφική πιστό­ τητα, καθιερώνει πάλι τήν άποψη πώς ό συγγραφέας δέν είναι άντιγραφέας τής ζωής, προσφέρει στούς νεότερους συγγρα­ φείς ενα άπίστευτα πλουτισμένο οπλοστά­ σιο, εύρος θεμάτων καί τεχνικής, πού τού κληροδότησαν ό Μπρέχτ, ό Ίονέσκο, ό Μπέκετ, ό Πίντερ, μέσα σέ άπίστευτα συμ­ πυκνωμένο χρονικό διάστημα. Τό σημερινό θέατρο διαθέτει μιά άπεριόριστη ελευθερία. Βέβαια, αύτή ή έλευθερία γίνεται ασυδοσία στά χέρια τών άφελών, τών άγυρτών καί τών άτάλαντων, άλλά αύτό τό κακό είναι σύμφυτο μέ τήν ύπαρξη τής ελευθερίας. Στό θέατρο, όπως καί στόν κόσμο, θά σωθεί έκείνος πού γνωρίζει ότι ή έλευθερία ο ρ ί ­ ζεται. g 109

Κ. Θ. Δημαράς

Οί παλαιότερες ελληνικές μεταφράσεις από τά άγγλικά Γύρω στόν μεσούντα δέκατο όγδοο αιώνα, ή ελληνική λογιοσύνη: πρώτον, άρχίζει νά διαφοροποιείται σταδιακά από την έκκλησιαστική διδασκαλία· σταδιακά, πυ­ κνώνεται μία κατάσταση ή όποια στά παλαιότερα χρόνια έμφανίζεται τόσο σπά­ νιος, ώστε, σε απλώς συνοπτική παράσταση τών φαινομένων, νά πρέπει νά άγνοηθεΐ. Εΐταν εξαιρέσεις μετρημένες στά δάκτυλα, άλλοτε, οί εκπαιδευτικοί πού δέν ανήκαν στόν κλήρο· τώρα, βαθμιαία, τούς βλέπουμε νά γίνονται όλο καί περισσότεροι. Ή δομή τών έκπαιδευτικών πραγμάτων, άκόμη καί στόν πρώτο κύκλο τών μαθημάτων θεμελιωμένη άλλοτε στήν θρησκευτική ζωή, τώρα παίρνει πολύ μεγαλύτερη έκταση πέρα άπό τήν χριστιανική πίστη. Δηλαδή, τόσο από τήν άποψη τού διδακτικού προσωπικού όσο καί ώς πρός τήν διδασκομένη ύλη, γίνε­ ται φανερό ότι ό θρησκευτικός ούμανισμός ύπερακόντισε τόν στόχο του, καί συνετέλεσε σέ δημιουργία διαμορφώσεων άσύμφορη γιά τό θρησκευτικό καταστημένο: είναι φανερό ότι τό θρησκευτικό βίωμα έχει παύσει νά είναι τό έπίκεντρο τής ζωής τών υποδούλων 'Ελλήνων καί τών ομογενών τής Διασποράς. ’Αριθμώντας περιστατικά πού άναφέρονται στήν ελληνική λογιοσύνη πρίν άπό δυόμιση περίπου αιώνες, έσημειώσαμε πρώτα μιά κάποια αναπτυσσόμενη αυτονόμηση απέ­ ναντι τής ’Εκκλησίας. Αυτή ή κατάταξη δέν εκφράζει ούτε χρονική άκολουθία ούτε κλι­ μάκωση ώς πρός τήν βαρύτητα τών φαινο­ μένων· θά μπορούσαμε νά πούμε ότι δηλώ­ νεται έτσι ένας πίνακας παρατηρήσεων, ό όποιος γιά νά γίνει μέ μία, πάντοτε επιθυ­ μητή, τάξη, ξεκινάει άπό τά πλέον γενικά καί πορεύεται πρός τά ειδικότερα. Ή δεύ­ τερη, λοιπόν, ομάδα μεταβολών τίς όποιες έχουμε νά μνημονεύσουμε (συστηματικά πάντοτε) στήν ίδια εποχή, είναι έκείνη πού άναφέρεται στά καινούρια πεδία ενδιαφε­ ρόντων, όσα έρχονται τώρα νά τοποθετη­ θούν, άρχικά πλησίον στά θρησκευτικά, γιά νά γίνουν έπειτα καίριες δραστηριότητες μέσα στήν ζωή τής ελληνικής παιδείας. ’Από τήν άποψη αύτήν ή έρευνά μας άνιχνεύει, κυρίως, δύο, χωρίς, όπως ύπαινί110

χθηκα, νά κρίνουμε αν τά νέα ένδιαφέροντα έρχονται νά γεμίσουν τό κενό πού δημιουργεϊται άπό τήν ελάττωση τών παλαιοτέρων, ή άν ή πίεση τών νέων ένδιαφερόντων προκαλεΐ τόν εκτόπισμά τών παλαιοτέρων. Ά ς μήν ξεχνούμε, άλλωστε, ότι οί τέτοιες αϊτιακές συσχετίσεις παρουσιάζουν κανονικά άλληλεπιδράσεις, καί ότι ή άπομόνωσή τους είναι συνήθως τεχνητή, έξω, δηλαδή, άπό τήν άνθρώπινη πραγματικότητα. Δύο, λοιπόν, νέες τροπές: ή μία, μέσα στόν χρόνο, πρός τήν άρχαιότητα, ή άλλη, μέσα στόν χώρο, πρός τήν Δύση. Στά θέμα­ τα όσα συνδέονται μέ τήν άρχαιότητα, συγ­ κεκριμένα τήν ελληνική, δέν θά έπιμείνουμε εδώ, γιατί πολύ ξέμακρα δένουν μέ τό ειδι­ κό άντικείμενο πού μάς άπασχολεϊ στήν με­ λέτη μας αύτήν. 'Ως πρός τούτα, μία μόνο παρατήρηση θά είχα νά κάνω: ότι καί έκεϊ ύπερκεράσθηκε ή παλαιότερη έκκλησιαστική μέριμνα· είναι γνωστό ότι ή ’Εκκλησία, πάντοτε καί χωρίς διακοπή (παρεκτός άπό

σκοπιμότητες εξαρτημένες από την κατηχη­ τική τακτική της), έκαλλιέργησε τήν άρχαιομάθεια ώς πρός τήν ελληνική γλώσσα. Στήν στάση της όμως αυτήν Αντιμετώπισε τό γλωσσικό όργανο ώς φορέα, άγωγό, τών δι­ κών της διδασκαλιών, καί ούτε κατελάχιστον ώς εργαλείο γιά τήν προσπέλαση πρός τόν άρχαίο ελληνικό πολιτισμό: σέ άπόλυτη άντίθεση πάντοτε πρός ό,τι ειταν ή ειδωλο­ λατρία, ειταν, περαιτέρω, αδιάφορη πρός τήν έννοια τής διαχρονίας. Τώρα, μαζί μέ τήν καινούρια ορμή πρός τήν γνώση τής Αρ­ χαίας γλώσσας, Αλλάζει καί τό κίνητρο: ή άρχαιομάθεια περικλείνει, σέ μία ένότητα, τό γλωσσικό φαινόμενο στήν ολότητά του, τήν ιστορία, τά γράμματα, τόν πολιτισμό, τήν όλη παιδεία. Καί αύτά, δηλαδή, γίνονται κατά τό δυτι­ κό πρότυπο, τόν Αλλον Αξονα τής στροφής, ένισχυμένα, μάλιστα, καί Από κΑτι πού προέχει, μιά Ανακαινισμένη εθνική υπερη­ φάνεια, τήν συνείδηση τής νέας ελληνικής λογιοσύνης γιά τήν ένδοξη καταγωγή τού γένους, τού Γένους, Ακριβέστερα. Οί "Ελλη­ νες λόγιοι, πηγαίνοντας νό ζητήσουν φώτα από τήν Δύση, έχουν τήν βεβαιότητα ότι Ανακτούν δικό τους, κληρονομικό, θησαυ­ ρό· τούτο είναι, άλλωστε, πού έδωσε αυξη­ μένη δύναμη καί αυξημένη ορμή στόν έλληνικό Διαφωτισμό.1 Εκείνο πού μένει, συνε­ πώς, νά έξετάσουμε, είναι τό τί τούς προσ­ φέρει ό δυτικός κόσμος, καί διαμέσου τίνων Αγωγών. ’Αγγίζουμε τό ζήτημα τής γλωσσο­ μάθειάς τών Ελλήνων λογίων στόν φθίνοντα δέκατο όγδοο αιώνα καί στόν Αρχόμενο δέκατο ένατο. Τό θέμα έχει Απασχολήσει τίς νέες έλληνικές έρευνες πολύ όλιγότερο Από ό,τι θά Απαιτούσε ή σημασία του. Πάντως, Από άλλες παράλληλες ζητήσεις καί Από τίς ολίγες σχετικές, μπορούμε, χωρίς δισταγμό κανέναν, νά πούμε ότι, ατά χρόνια αύτά, δυτικές γλώσσες δύο επικρατούν μέσα στόν ελληνικό χώρο: ή ιταλική καί ή γαλλική.2 ”Αν έξετάζαμε πώς ειταν έναν αιώνα ένωρίτερα ή κατάσταση, θά έμιλούσαμε γιά τά ιταλικά μόνο. Τώρα πού πιάνουμε τό θέμα, θά έχουμε δύο παρατηρήσεις νά κάνουμε: πρώτον ότι, Ανεξαρτήτως Από τό γεγονός ότι όρισμένες έλληνικές περιοχές βενετοκρατημένες είχαν, φυσικό, πολύ στενό δε­ σμό μέ τό ιταλικά, Ανεξάρτητα Από τήν Ανέλευση τής γαλλικής, θέμα πού θά μάς Απα­ σχολήσει τώρα Αμέσως ξεχωριστά, τά ιταλι­ κά κρατούν Ακόμη μία πολύ καλή σειρά μέ­ σα στήν έλληνική γλωσσομάθεια. ’Αλλά, δεύτερον, ή γλώσσα αυτή παρέχει υπηρεσίες

στά πρακτικά ιδίως: ναυτικοί, έμποροι, τε­ χνίτες, αυτήν ιδίως χρειάζεται νά γνωρί­ ζουν, καί αυτήν, όπωσδήποτε, γνωρίζουν. Τά γαλλικά, πού έχουν άναγνωρισθεί Από τά 1714 ώς γλώσσα τής διπλωματίας,3 Ακρι­ βώς γιά τήν ισχυρή έπικράτησή τους μέσα στήν κοινωνική καί πολιτική ήγεσία τού ευ­ ρωπαϊκού κόσμου, γίνονται, μέ τήν τρέχου­ σα διαδικασία τών κοινωνικών φαινομένων, ή γλώσσα τής λογιοσύνης καί ή γλώσσα τήν όποια επιδιώκουν νά γνωρίζουν καί νά μι­ λούν όσοι θέλουν νά κινηθούν καί νά επι­ βληθούν έξω καί πέρα Από τόν κύκλο τών οικείων τους, τής τάξης τους, τού τόπου τους. Γλώσσα διεθνική. "Ομως, έδώ θά εί­ χαμε κάποιες παρατηρήσεις νά κάνουμε, εξαρτημένες Από αυτήν τήν καινούρια ιδιό­ τητα τής γαλλικής. Έτσι, τό γεγονός ότι ή γλώσσα αύτή έξεπέρασε τά σύνορα μιας πα­ τροπαράδοτης γαλλοφωνίας, τήν κατασταίνει άγωγό όχι μόνο τών γαλλικών πνευματι­ κών επιδόσεων, Αλλά καί, Ανεξάρτητα Από εθνικότητα, όποιωνδήποτε ευρωπαϊκών επι­ δόσεων γλώσσα, Αρχικά, μάλλον κλειστή στήν μετάφραση, έξανοίγεται τώρα καί πρός τήν κατεύθυνση αυτήν: ή μετάφραση στήν γαλλική Αποτελεί μία καθιέρωση, όπως καί, τανάπαλιν, ένα έργο, προκειμένου νά ξεπεράσει τά εθνικά του γλωσσικά σύνορα, υπάρχει κάθε σκοπιμότητα νά ντυθεί τό ντύμα τής γαλλικής γλώσσας. ’Εξάλλου, ή έξάπλωση τής γαλλικής σέ όλο τόν ευρωπαϊ­ κό χώρο έπιτρέπει γόνιμες πολιτισμικές Αν­ ταλλαγές Ανάμεσα στίς έπιμέρους λογιοσύ­ νες- οί Αντίστοιχες γλώσσες τους παρέχουν συχνά υλικό προσφερόμενο Από τά γαλλικά: μεταφράσεις Αντλημένες Από γαλλικές μετα­ φράσεις είναι κοινό φαινόμενο πλέον στήν περίοδο πού μάς Απασχολεί. Ή γνώση τών διαφόρων λογοτεχνιών ή τών διαφόρων εθνικών πνευματικών έπιδόσεων παύει νά είναι εξαρτημένη Από τήν σχετική γλωσσο­ μάθεια. Τέλος, πλησιάζοντας στό ειδικό θέ­ μα μας, έχουμε νά σημειώσουμε ότι διάφο­ ροι λόγοι τούς όποιους δέν είναι τού παρόν­ τος νά Αναπτύξουμε είχαν τότε έλξει ιδιαι­ τέρως τήν γαλλική διανόηση πρός τίς βρετα­ νικές έπιδόσεις- ώστε, έπάνω Από τούς μέ­ σους όρους, έκεϊνο πού προσφέρουν τότε τά γαλλικά γράμματα έχει προέλευση ιδιαζόν­ τως βρετανική. Συνεπώς, καί χωρίς τήν άγγλομάθεια, ή όποια γιά καιρό θά Αποτελέσει εξαίρεση Ανάμεσα στούς 'Έλληνες, ή θά περιορισθεΐ σέ ειδικούς κύκλους ή σέ ολίγες περιπτώσεις μέ Ατομικό χαρακτήρα, ή βρετανική παιδεία 111

είχε άλλους άγωγούς διαμέσου τών όποιων έπάνω σ’ αυτό τό θεμέλιο έτοιμάζει μία και­ μπορούσε νά άγγίσει την ελληνική λογιοσύ­ νούρια ιστορία. Αίτημα πολύ χαρακτηριστι­ νη ή νά συγκινήσει τούς "Ελληνες μεταφρα­ κό τού Διαφωτισμού, ή Ελλάδα άναζητεϊ στές. Κάνοντας ένα πρωθύστερο σχήμα, έναν κώδικα ανάλογο μέ εκείνους τούς προκειμένου νά κλείσου με όλη αυτήν τήν .οποίους βλέπει νά διαμορφώνονται στήν περιοχή, έχουμε νά σημειώσουμε ότι άγγλο- Δύση. Ή στιγμή, δηλαδή, είναι κατεξοχήν μάθεια άξίως λόγου εξαπλωμένη μέσα στόν γιά τά ηθικά προβλήματα· όμως, παράλλη­ χώρο τής ελληνικής παιδείας έχουμε μόνο λα, μέσα στόν καινούριο κόσμο, ή έλληνική στά Επτάνησα, στήν περίοδο τής αγγλικής συνείδηση ζητεί τά συστατικά πού τής ται­ προστασίας· σχετικό κύκλωμα άκόμη πιό ριάζουν. Μέ αύτές τίς δύο έπιδιώξεις, καί περιορισμένο, άλλά ιδιαιτέρως ισχυρό, εί­ γνωρίζοντας περίπου τήν δυτική προσφορά ναι έκεϊνο πού οφείλεται στόν λόρδο Guil­ τών χρόνων εκείνων, όπου σμίγουν τό τέλος ford, δταν ιδεαζόταν καί όταν 'ίδρυσε τήν τού Διαφωτισμού μέ τήν άπαρχή τού ρωΊόνιο ’Ακαδημία, στέλνοντας άξιους ύπο- μαντισμοΰ, μέ τόν προρωμαντισμό, μπορού­ με νά εικάσουμε τίς προτιμήσεις, καί συνε­ τρόφους του στήν ’Αγγλία γιά σπουδές. πώς τίς επιλογές, τού ελληνισμού: θά είναι Καί τώρα, ύστερα άπό τήν στάθμιση τών έργα ήθολογικά καί λογοτεχνήματα προρωστοιχείων τήν όποια έκάναμε, νομίζω πώς μαντικά, κατεξοχήν άρμόζοντα στήν λαϊκή είναι έπόμενο νά περιμένουμε ή ελληνική έλληνική παράδοση.4 παλιγγενεσία νά έχει ένδιαφερθεϊ καί γιά τά "Ομως δέν θά άπλωθούμε πρός τήν κατεύ­ άγγλικά γράμματα. 'Ωστόσο θά εϊταν ίσως θυνση τών πληροφορήσεων, τών προσεγγί­ σκόπιμο νά εξετάσουμε καί τόν δέκτη, τήν σεων ή τών διασταυρώσεων, ή όποια, άκόμη ελληνική λογιοσύνη τής έποχής, γιά νά γνω­ κι άν σταματήσουμε στόν ’Αγώνα, όπως εί­ ρίζουμε πώς παρουσιάζονταν οί άνάγκες ναι σκόπιμο, παρέχει πλούσιο υλικό γιά του, καί τί είδους έργα θά άποτιμοΰσε, συ­ θεωρήσεις, σκέψεις, συμπεράσματα: άπό νεπώς, ιδιαίτερα, μέσα στήν προσφερομένη τόν Shakespeare ως τόν Βύρωνα, πολλά άγγλική παραγωγή. Σέ τούτο πρέπει νά εί­ όνόματα τής άγγλικής γραμματείας ξανα­ μαστε άκρως επιφυλακτικοί, γιατί ή προπα- βρίσκονται μέσα σέ έλληνικά προεπαναστα­ ρασκευή μας είναι αδύναμη: πάμε γιά νά τικά δημοσιεύματα· μνείες, γνώμες, μιμή­ έξυπηρετηθούμε σέ άβέβαιους χώρους (τούς σεις. Τούτο άποτελεϊ άντικείμενο άλλων, δικούς μας, τούς άνεπαρκώς έξερευνημέ- χρησίμων, καθώς πιστεύω, ερευνών· εμείς νους), άπό μεθοδεύσεις εξίσου άβέβαιες περιοριζόμαστε στίς μεταφράσεις. ’Από αύ­ (τής συγκριτικής φιλολογίας, πού σέ πολλά τές, άφού περάσουμε καί τίς άμφίβολες καί σημεία δέν έχει άκόμη χαράξει καθαρά καί τίς θετικές ένδείξεις, θά προσπαθήσουμε νά σταθερά τήν γραμμή της), λειχουδευόμαστε συμπεράνουμε σέ ποιά σημεία καί πώς ή έλ­ άπό τό σχετικά καινούριο καί άπό τήν ελα­ ληνική λογιοσύνη άνταποκρίθηκε άναφοριφρά σκανδαλοθηρική χροιά τήν όποια παίρ­ κά μέ τά άγγλικά γράμματα σέ ό,τι φαίνεται νουν συχνά οί άναζητήσεις τών επιδράσεων, νά ειταν τότε ή άποστολή της. καταλήγοντας μέ πολλούς κόπους σέ συμπε­ ράσματα αυτονόητα. "Αν έξαιρέσουμε τήν ’Αμφιβολίες, άναγκαστικώς, έχουμε γιά πάντοτε πιθανή καί έλπιζομένη ευτυχισμένη δύο έργα: Μαρτυρεϊται ότι ό Γεώργιος Σασυγκυρία, ή τίς άσυνεχεϊς μικρο-μιμήσεις, ή κελλάριος είχε γράψει νέος, στά 1789, ένα επίδραση στόν τομέα τής παιδείας είναι θεατρικό έργο τιτλοφορημένο Ρωμαίος καί άπλώς ή ικανοποίηση μιάς ανάγκης πού, Ιουλία- τούτο δέν έσώθηκε καί, συνεπώς, συνειδητά ή άσύνειδα, υπάρχει στόν δέκτη. δέν ξέρουμε ποιά ειταν ή σχέση του μέ τήν "Αν θηρεύουμε αύτήν τήν κατηγορία τών σαιξπηρική τραγωδία, ένώ συνάμα γνωρί­ φαινομένων, είναι γιά νά άνιχνεύσουμε ζουμε ότι δέν έδημοσιεύθηκε καί, έτσι, δέν άνάμεσα στόν πομπό καί στόν δέκτη τήν λε­ έφθάσε νά γονιμοποιήσει τήν έλληνική λό­ πτή ή έντονη γραμμή τών διαφορών ή όποια για συνείδηση. ’Εξάλλου ό Κοδρικάς βε­ τονίζει σαφέστερα τήν ιδιοτυπία τού δέκτη. βαιώνει ότι είχε μεταφράσει, στά ίδια έκεΐΣτά χρόνια πού μάς ενδιαφέρουν εδώ, ό να χρόνια, άπό τά γαλλικά, τό Δοκίμιο γιά δέκτης, ή έλληνική συνείδηση, ζεΐ τόν Δια­ τόν άνθρωπο τού Pope, μά ή μετάφρασή του φωτισμό, τόν όποιο άφομοιώνει μέ τόν τρό­ έχάθηκε σέ πυρκαϊά. Ή δήλωση βρίσκει πο της, σύμφωνα μέ τόν χαρακτήρα της, μέ μία, μερική τουλάχιστον, έπικύρωση, στά τά προηγούμενά της. Ό ελληνισμός ζεΐ τήν σωζόμενα χαρτιά τού άθηναίου λογίου, άλ­ προγονική δόξα, τρέφεται άπό αύτήν, άλλά λά καί έδώ μάς λείπει τό καίριο, ή έκδοση, 112

ή γονιμοποίηση, ή έξωθεν μαρτυρία.5 ’Έτσι φθάνουμε καθαυτό στίς μεταφρά­ σεις, από τίς όποιες θά άναφερθοϋμε στά λογοτεχνικά μόνο.6 Νομίζω ότι χωρίς νά βιάσουμε τά πράγματα, μπορούμε νά δώ­ σουμε, καί στίς πεζές καί στίς έμμετρες, έναν κοινό παρονομαστή: την ηθολογία. Στίς πεζές, τίς όποιες, όπως ταιριάζει σέ χρόνια Διαφωτισμού, άνιχνεύουμε ένωρίτερα, ή τελεολογία αυτή είναι περισσότερο αι­ σθητή· αλλά, πάντως, γίνεται φανερό ότι καί στίς δύο κατηγορίες μεταφράσεων, τό bel canto, ή ώραιολογία, ή αισθητική φρον­ τίδα (φαινόμενο, άλλωστε, μεταγενέστερο, στά γράμματά μας, καί καρπός άλλων άπασχολήσεων), δέν πρωτεύει. Θά σταματήσουμε στόν ’Αγώνα, γιατί ή τομή εκεί είναι βαθιά καί οργανική, στήν έκταση μιάς δεκαετίας, καί άποτελεϊ όρόσημο όχι μόνο γιά τήν πολιτική ιστορία άλλά καί γιά τά Ιστορικά τής παιδείας. Φυσικά, σέ όλα αύτά τά ζητήματα, οί μεταβάσεις άπό τήν μία κατάσταση στήν άλλη, άπό τήν μία περίοδο στήν άλλη, γίνονται, όπως εί­ δαμε, αρχίζοντας, άπό άλλην άφορμή, βαθ­ μιαία: τό ύστερα κρατεί κάτι άπό τό πρίν, τό πρίν περιέχει σπερματικά τίς μεταγενέ­ στερες εξελίξεις. Γιά τόν λόγο αυτόν, θά μπορούσαμε νά θεωρήσουμε ότι οί πρώτες μεταφράσεις άπό τά άγγλικά όσες βρίσκου­ με ύστερα άπό τόν ’Αγώνα, μετέχουν άκόμη άπό τόν παλμό τών προεπαναστατικών χρό­ νων· άλλά, οπωσδήποτε, έμιλήσαμε καί πρίν γιά τό θέμα τούτο: έκτος άπό εξαιρετικές περιπτώσεις, πού δέν συντρέχουν εδώ, καλό είναι νά μελετούμε τά φαινόμενα όταν φθά­ νουν στήν δημοσιότητα, καί γίνονται συλλογικώς ενεργά. Τά πρίν άπό τόν ’Αγώνα αυτόνομα έντυ­ πα τά όποια θά είχαμε νά έξετάσουμε, εί­ ναι, στενώς θεωρημένα, δύο πεζά καί ένα έμμετρο· μέ περισσότερη ευρύτητα μπορού­ με νά περιλάβουμε άλλα δύο, άπό ένα σέ κάθε κατηγορία. Τά κύρια πεζά είναι Ό ’Ινδός φιλόσοφος, όπως τιτλοφορείται, με­ ταφρασμένο άπό τήν γαλλική του μετάφρα­ ση, τό έργο τού Ph. Dormer-Stanhope, κόμη τού Chesterfield, Advice to His Son. Ό υπό­ τιτλος τού ελληνικού βιβλίου μάς εισάγει καλύτερα στό θέμα: ή μέθοδος τοϋ εύτνχώς ζην ε ’ις τήν κοινότητα. Μέ τόν όρο αυτόν πρέπει νά νοήσουμε ό,τι λέμε σήμερα «κοι­ νωνία»· πρόκειται, δηλαδή, γιά ένα καθαρά ήθολογικό βιβλίο. Βγαλμένο, στήν ελληνική του μετάφραση, τό 1782, εκφράζει ώραΐα

τήν στιγμή εκείνην τού έλληνισμού, ό όποιος, τότε κατεξοχήν, άνοιγόταν μέ λα­ χτάρα πρός τήν γνωριμία μέ τόν δυτικό τρό­ πο ζωής καί μέ τό δυτικό πνεύμα. Τό δεύτερο πού έχουμε νά μνημονεύσου­ με, κρατώντας τάξη διαχρονική, άνάγεται στά 1783· είναι τό ένα άπό τά δύο πού είπα­ με νά δεχθούμε σάν μέ κάποιο πνεύμα άνοχής: Πράγματι, ένώ στόν τίτλο ή έλληνική μετάφραση σημειώνει ότι τό πρωτότυπο εί­ ναι άγγλικό, καί ότι μεταφράσθηκε στήν γλώσσα μας άπό τά γαλλικά, ή άλήθεια εί­ ναι ότι έγράφθηκε άπό Βρετανό, άλλ’ άπευθείας στήν γαλλική. Ιστορικό καί φρονηματιστικό μυθιστόρημα, έπιγραφόμενο, στήν έλληνική του μετάφραση, ’Ηθική περιήγησις Κόρον βασιλέως Περσών, έχει συγγραφέα τόν Allan Ramsay. Γιά τό πνεύμα του, γιά τά μηνύματα πού μάς φέρνει, μπορούμε νά πούμε έντελώς τά άνάλογα μέ όσα είπαμε γιά τό έργο τού Chesterfield. Τό τρίτο παρουσιάζεται σέ μετάφραση στήν γλώσσα μας άρκετά μεταγενέστερα: τό 1817· πολύ, μάλιστα, προκειμένου γιά μία παιδεία πού άνανεώνει βιαστικά τίς δομές της, όπως συνέβαινε τότε μέ τήν ορμητική άνωση τής έλληνικής παλιγγενεσίας. Είναι τού Samuel Johnson ό Ρασσέλας· φιλοσοφι­ κό μυθιστόρημα, μέ διάθεση, πάντοτε, φρονηματισμοΰ, είναι πολύ σαφέστερα προρωμαντικό, ένώ τά άλλα άνήκουν στό κλίμα τού Διαφωτισμού. Παρά τήν τιμή πού άπονέμεται πάντοτε πρός τόν συγγραφέα, πού είναι άπό τά μεγάλα ονόματα τής άγγλικής γραμματείας, τό έργο του αύτό δέν μπόρεσε νά άνθέξει στήν φθορά τού χρόνου· όμως τότε πού έγράφθηκε, καί όταν μεταφράσθη­ κε έλληνικά, έπετέλεσε τόν προορισμό του. Ή έλληνική του μετάφραση οφείλεται στόν Πλάτωνα Πετρίδη. Σ’ έκεΐνον οφείλεται, έπίσης στά 1817, ή πρώτη, όσο γνωρίζουμε, έκδοση άγγλικών στίχων μεταφρασμένων στά έλληνικά. Έ π ί­ σης ένδεικτική είναι καί ή έκλογή τού μετα­ φραστή: δίνει, έλπίζοντας ότι τό κοινό θά τόν βοηθήσει νά συνεχίσει, έμμετρη μετά­ φραση ενός τεμαχίου άπό τίς Ώ ρες τού Thomson. Έ νας τυπικός έκπρόσωπος τού άγγλικού προρωμαντισμοΰ μπαίνει έτσι στήν έλληνική γραμματεία. "Ομως, πάλι τόν ίδιο χρόνο, ό Γεώργιος Σακελλάριος εισάγει, μέ τόν τρόπο του, στήν έλληνική ποίηση άκόμη κάτι άπό τήν γεύση τού άγγλικού ποιητικού λόγου. Δέν φέρνει μετάφραση, άλλά μία πολύ έλεύθερη 113

παράφραση, τήν όποια παραθέτει μαζί μέ τά άλλα, δικά του, ποιήματα: είναι δύο Νύ­ χτες, γραμμένες σύμφωνα μέ τόν ψυχισμό καί τήν έμπνευση τών Νυχτών τού Έδουάρδου Young. Ό αγγλικός προρωμάντισμός ενοφθαλμίζεται στήν ελληνική παιδεία μέ δύο άπό τούς πλέον χαρακτηριστικούς ποιητές του. Σέ ολίγα χρόνια ό έλληνικός ρωμαντισμός θά δώσει στά άγγλικά γράμμα­ τα μία άξια λόγου θέση μέσα στόν χώρο τής έλληνικής παιδείας. Θά έχει άρχίσει νά γρά­ φεται ένα καινούριο κεφάλαιο στήν ιστορία τού πνευματικού ελληνισμού. Σ η μ ε ιώ σ ε ις : 1.

2.

■

Σέ παλαιότερη γαλλική έργασία μου, τής όποιας υπάρχει καί έλληνική μετάφραση, καμωμένη άπό φίλιο πρόσωπο (Σκέψεις γιά τήν τοπική δεκτικότητα ώς 3. δρβ τών διεθνών ρευμάτων, μετάφραση Α. Κ[ονμαριανον], 1968), έπροσπάθηαα νά διατυπώσω κάποιες άπόψεις γιά τήν τοπική (εθνική) χροιά τήν όποια παίρνουν τά διεθνικά πολιτισμικά ρεύματα δταν γί­ νονται δεκτά στόν ένα ή στόν άλλο τόπο. ’Εδώ έπι4. βάλλεται νά γίνει στενή συσχέτιση μέ δ, τι έχει άναφο5.

Σαράντου I. Καργάκου

Προσεχώς Κατεδάφιση 6.

ΠΟΙΗΜΑΤΑ

GUTENBERG

114

ρά στίς ίπιόράσεις: καί στις δύο περιπτώσεις έχουμε ξένες συμβολές πού έξυπηρετοϋν τοπικές Ανάγκες. Ώς γενική παρατήρηση, άσχετη σχεδόν μέ δ, τι προη­ γείται σ’ αυτήν τήν σημείωση, κρίνω σκόπιμο νά θυμί­ σω δτι ό έλληνισμός πολύ έπρόσεξε καί συνεκράτησε άπό τά δυτικά κινήματα στόν φθίνοντα δέκατο όγδοο αιώνα δ,τι συντελούσε στήν έξαρση τού Αρχαίου κό­ σμου. (’Αναφέρω δύο παραδείγματα: Γαλλική ’Επα­ νάσταση καί μνήμες άπό τόν Αρχαίο κόσμο, Herder καί Αρχαία έλληνική γραμματεία.) Μιλούμε γιά τά περισσότερο Αποφασιστικά φαινόμε­ να. Γιά τά όλιγότερο αισθητά σημειώνω, ώς πρός τήν γερμανική γλώσσα, τήν έργασία μου γιά τόν Herder (Ό J. G. Herder καί ή παρουσία του στήν διαμόρφω­ ση τού νεοελληνικού πνεύματος. Νεοελληνικός Δια­ φωτισμός, 6 ' έκδ. 1980, σσ. 283-299 καί 476-481)· στήν Αγγλική παρουσία είναι Αφιερωμένο τό σύντομο σημείωμά μας έδώ, καί ένα παλαιότερο, έπίσης δικό μου ( ’Επαφές τής νεώτερης έλληνικής λογοτεχνίας μέ τήν Αγγλική, 1780-1821. Άγγλοελληνική ’Επιθεώρηση Γ', 1947-1948, αα.18-22, 52-55■ περιέχεται καί στόν τ. Φροντίσματα, 1962). Γιά τήν άπαρχή τού φαινομένου άναφέρεται ή συνθή­ κη τής Ραστάτης, στήν όποια, Αντί νά χρησιμοποιηθεί ή λατινική γλώσσα όπως σέ παλαιότερα διεθνικά κεί­ μενα, έχρησμιοποιήθηκε, γιά πρώτη, καθώς φαίνεται, φορά, ή γαλλική. Βλ. τήν μικρή έργασία μου Προϋποθέσεις καί δοκιμές τού έλληνικοϋ ρωμαντισμοϋ, 1947. Τό θέμα είναι περίπλοκο καί όέν βολεύεται μέ μία υποσημείωση·. Πάντως, δσο πιό συνθετικά Αντιμετω­ πίζουμε τά φαινόμενα αυτά (βίος μιας παιδείας καί όχι ένός ή περισσοτέρων λογιών), τόσο πιό Απαραίτη­ τη γίνεται ή τοποθέτηση τών φαινομένων δχι τόσο στήν στιγμή δπου λειτουργεί ό πομπός (έμπνευση, συγγραφή, δημοσίευση), δσο στήν στιγμή δπου μπο­ ρεί νά πραγματοποιηθεί ή ένέργεια έπάνω στόν δέ­ κτη. Φανερό είναι δτι ένδέχεται τά δύο αύτά στάδια νά Απέχουν Αρκετά μεταξύ τους. Θά προσέθετα, άλ­ λωστε, δτι καί τό πρώτο ένδιαφέρει, ένίοτε, πολύ τήν έρευνα, Ακόμη καί μέσα στήν διάθεση τήν όποια έξέθεσα έδώ: κανονικά, καί ή γένεση τού έργου παρέχει ένδείξεις γιά τις συλλογικές τάσεις μέσα στίς όποιες έγεννήθηκε καί διαμορφώθηκε. ’Αφήνουμε, δηλαδή, έξω άπό τήν ζήτησή μας δύο με­ γάλους τομείς τής παιδείας, τούς όποιους άτοπο είναι νά ξεχωρίζει κανείς δταν μελετάει τις πνευματικές δραστηριότητες έκείνου τού καιρού■ έννοώ τήν φιλο­ σοφία καί τις φυσικές έπιστήμες, πού, κι αυτές, άλλω­ στε, φέρονται μέ τό όνομα τής φιλοσοφίας: «νεωτερική φιλοσοφία», «ύγιαίνουσα φιλοσοφία», καί τά λοι­ πά. Στά γράμματα του πρώιμον έλληνικοϋ Διαφωτι­ σμού, Απαντούμε Αδιάκοπα τόν Νεύτωνα καί τόν Locke- (βλ. σχετικά Ά . ’Αγγέλου, Πώς ή νεοελληνική σκέψη έγνώρισε τό «Δοκίμιο» του John Locke. ’Αγ­ γλοελληνική ’Επιθεώρηση Ζ', 1954, σσ. .128-149 καί σέ Ανάτυπο). “Οσο γιά τις φυσικές έπιστήμες, σημειώ­ νω δύο μεταφράσεις σ’ αυτήν τήν έποχή: 1) Ή Γραμ­ ματική Γεωγραφική τού Γρηγορίου Φατσέα, τ. 1-3, Βενετία 1760, είναι έργο, Αγγλικό, τού Ρ. Gordon, 1693, μεταφρασμένο ατά γαλλικά, πρώτα, έκείθε ατά ιταλικά, άπό δπου μεταφράαθηκε στά έλληνικά (βλ. Γ. Σ. Πλουμίδης, Ό Αρχιεπίσκοπος Φιλαδέλφειας Γρηγόριος Φατσέας, π. θηααυρίαματα Δ ’, 1967, σ.

85-113, στίς σσ. 102-103. 2) Ή Γραμματική τών φιλο­ σοφικών έπιστημών, ή Σύντομος άνάλνσις τής πειρα­ ματικής νεωτέρας φιλοσοφίας, τήν όποια έξέδωαε ό Άνθιμος Γαζής, τ. 1-2, Βιέννη 1799, είναι μετάφραση Αγγλικού έργου, τού Βενιαμίν Μαρτίνου, βπως πλη­ ροφορεί ό τίτλος του στά έλληνικά.

Κυριακούλα Σολωμοΰ

Επιδράσεις τής ελληνικής ποίησης στήν ποίηση τοΰ λόρδου Βύρωνα Στίς «’Ελεύθερες σκέψεις» του, πού έγραφε στά 1821, ό Βύρωνας λέει: «Πάνω στόν Παρνασσό πηγαίνοντας πρός την πηγή τών Δελφών (Καστρί) στά 1809 είδα δώδεκα άετούς πού πετοϋσαν, καί τό πέρασα γιά οιωνό. Την προηγούμενη μέρα είχα συνθέσει τούς στίχους γιά τόν Παρνασσό (στό Childe Harold) καί βλέποντας τά πουλιά μού γεννήθηκε ή ελπίδα δτι ό Άπόλλωνας είχε δεχθεί τό προσκύνημά μου. Έχω τουλάχιστον άποκτήσει τό όνομα καί τή φήμη τού ποιητή κατά τή διάρκεια τής ποιητικής περιόδου στή ζωή τοΰ ανθρώπου (άπό τά είκοσι χρόνια μου ως τά τριάντα). ’Αν θά διαρκέσει είναι άλλο θέμα, άλλά είμαι λάτρης τής θεότητας καί τοΰ τόπου καί είμαι εύγνώμων γιά ό,τι έκανε γιά μένα, καί έτσι αφήνω τό μέλλον στά χέρια του, όπως τοΰ είχα έμπιστευθεΐ καί τό παρελθόν».* Σύμφωνα μ’ αύτές τίς δηλώσεις τοΰ ίδιου τού ποιητή, δεν είναι δύσκολο νά πιστέψει κανείς τήν ανεξακρίβωτη μαρτυρία τού Trelawny δτι κάποτε ό Βύρωνας τού είχε πει δτι «ό άέρας τής Ελλάδας τόν έκανε ποιητή». Καί δταν γύρισε στήν ’Αγγλία στά 1811 πα­ ραπονιόταν δτι δεν μπορούσε νά' συνεχίσει τό «Childe Harold» μακριά άπό τόν τόπο πού τό έμπνεύστηκε: Μέ τιμά ή έπιθυμία τών άνθρώπων πού θέλουν νά σννεχίσω τό ποίημα, άλλά γιά νά τό κάνω αύτό θά πρέπει νά έπιοτρέψω στήν Ελλάδα καί στήν ’Ασία. Χρειάζομαι ήλιο ζεστό καί ουρανό γαλάζιο. Δέν μπορώ νά περιγράφω σκηνές τόσο άγαπημένες κοντά στή φωτιά τοϋ τζακιού. “Ολα αύτά δμως άφοροΰνε στήν Ελλάδα σάν χώρο ποιητικής έμπνευσης. ’Αλλά αυτή ή συνειδητοποίηση τού Βύρωνα δτι ή Ε λ ­ λάδα είναι ή πατρίδα τής ποιητικής μούσας είναι άμεσα συνδεδεμένη καί μέ τίς γνώσεις του τής άρχαίας έλληνικής ποίησης, πού τήν

είχε γνωρίσει στά μαθητικά του χρόνια. Καί ήταν αύτή ή ποιητική κληρονομιά τής άρ­ χαίας Ελλάδας πού τόν άπασχολούσε κα­ θώς έβλεπε τόν εαυτό του σάν ένα νέο ποιη­ τή πού περιπλανιόταν στούς άρχαίους βω­ μούς τής ποίησης. Στή σύντομη αύτή έργασία θά άσχοληθώ κατά πρώτο λόγο μέ τήν έπίδραση τής άρ­ χαίας έλληνικής ποίησης στό έργο τού Βύ­ ρωνα. Στή συνέχεια θά εξετάσω τά σημάδια πού τυχόν άφησε στήν ποίησή του ή γνωρι­ μία του μέ τή νέα έλληνική ποίηση. Σχετικά μέ τίς γνώσεις του γιά τούς άρχαί­ ους έλληνες συγγραφείς, ό ίδιος ό Βύρωνας ομολογούσε στά 1808, δταν άποφοίτησε άπό τό πανεπιστήμιο τού Καίμπριτζ: «Ξέρω δσα καί οί περισσότεροι μαθητές ύστερα άπό μιά κλασική παιδεία δεκατριών χρόνων». Ή κλασική του παιδεία άρχισε στά 1795 στό * ΟΙ μεταφράσεις τών άποσπασμάτων είναι τής Κνριαχούλας Σολωμοΰ.

115

Βύρων

Grammar School τού Aberdeen τής Σκοτίας, τη γενέτειρα τής μητέρας τού Βύρωνα καί την πόλη όπου έζησε τά παιδικά του χρόνια μέχρι τό 1798, έπειτα στό σχολείο τού Dr. Glennie στήν ’Αγγλία, άπό τό 1798 ώς τό 1800, συνέχισε στό γυμνάσιο Harrow άπό τό 1800 μέχρι τό 1805 καί, τέλος, στό πανεπι­ στήμιο τού Καίμπριτζ άπό τό 1805 έως τό 1808. Τά πρώτα χρόνια τής μαθητείας του στό Grammar School τοϋ Aberdeen ήταν άποκλειστικά άφιερωμένα στά λατινικά. Τήν έποχή έκείνη τά σχολεία προετοίμαζαν τούς μαθητές γιά τήν εισαγωγή τους στό πανεπι­ στήμιο, όπου τά λατινικά ήταν άπαραίτητα. Ή διδασκαλία τών έλληνικών - τρεις ώρες τήν εβδομάδα μόνο- άρχισε στό σχολείο πού πήγαινε ό Βύρωνας μετά τό 1826, δηλα­ δή δυό χρόνια μετά τό θάνατό του. Γιά τό λίγο διάστημα πού φοίτησε στό σχολείο τοϋ Dr. Glennie δέν έχουμε πολλές πληροφορίες, εκτός άπό τό ότι ήταν πολύ βι­ βλιόφιλος. Περνούσε πολλές ώρες στη βι­ βλιοθήκη διαβάζοντας πολύ καί δ,τι βιβλίο έπεφτε στά χέρια του. Ή περίοδος όμως πού ένδιαφέρει πε­ ρισσότερο σχετικά μέ τή μελέτη τών άρχαίων έλλήνων συγγραφέων άπό τόν Βύρω­ να είναι τά χρόνια πού φοίτησε στό Harrow. Τήν έποχή έκείνη τό Harrow είχε υιοθετήσει κλασικές ηθικές καί πνευματικές άρχές γιά 116

τήν παιδεία. 'Ο Dr. Joseph Drury, ό δάσκα­ λος πού άσκησε μεγάλη έπίδραση στόν τότε νεαρό Βύρωνα, άφησε όνομα γιά τίς άνθρωπιστικές τάσεις του, τήν έμφαση πού έδινε στούς κλασικούς ρήτορες καί ποιητές καί γιά τόν ένθουσιασμό μέ τόν όποιο ένέπνεε στούς μαθητές του τήν άγάπη γιά τούς άρχαίους συγγραφείς. Ό μικρός Βύρωνας έτρεφε μεγάλη άγάπη γιά τό δάσκαλό του. Σ’ ένα άπό τά γράμμα­ τά του λέει χαρακτηριστικά ότι ό Drury ήταν «ό καλύτερος δάσκαλος πού είχαμε ποτέ» καί σ’ ένα άλλο ότι έχει «τόση έκτίμηση σ’ αυτόν πού θά θυμάται πάντα τά διδάγματά του όσο θά ζεί». Κάποτε, γιά ν’ άποσπάσει έπαινο άπ’ αυτόν καί νά τόν έντυπωσιάσει, έγραψε μιά έμμετρη μετάφραση άπό ένα χορικό τοϋ «Προμηθέα Δεσμώτη» τού Αισχύλου, άλλά ή άπογοήτευσή του ήταν μεγάλη όταν ό Drury άντέδρασε κάπως ψυχρά. Στόν Drury λοιπόν οφείλεται ή άγά­ πη καί ό σεβασμός τού Βύρωνα γιά τούς κλασικούς συγγραφείς καί τό ένδιαφέρον πού έδειξε άργότερα σάν ποιητής σέ θέμα­ τα,τής άρχαίας ελληνικής λογοτεχνίας, όπως τά σχετικά μέ τόν Προμηθέα, τή Μήδεια, τήν ποίηση τού Άνακρέοντα κτλ. Στη βιβλιοθήκη τού Harrow υπάρχουν άκόμα σήμερα τέσσερα άπό τά βιβλία πού χρησιμοποίησε ό Βύρωνας όταν ήταν μαθη­ τής. Τά δύο, ή «Εκάβη» καί ό «Ιππόλυ­ τος», είναι «καθαρά» άντίτυπα καί δέν φαί­ νεται νά είχε ιδιαίτερα άσχοληθεί μ’ αύτά, ένώ ό «Προμηθέας Δεσμώτης» καί ή «Μή­ δεια» είναι γεμάτα σημειώσεις. Αυτές άλλω­ στε οί δύο τελευταίες ήταν καί οί άγαπημένες του τραγωδίες. Τό 1817 λέει σ’ ένα γράμμα του: "Οταν ήμουνα μικρός αγαπούσα μέ πάθος τόν Προμηθέα τοϋ Αισχύλον (ήταν ένα άπό τά τρία ελληνικά έργα πού διαβάζαμε τρεις φορές τό χρόνο στό Harrow)· πράγματι αυτό καί ή Μήδεια ήταν τά μόνα - έκτος άπό τούς «’Επτά έπί Θήβας»- πού μοϋ άρεσαν πολύ. Μετά τό Harrow, τό 1805, ό Βύρωνας πή­ γε στό κολέγιο Τρίνιτυ τού Πανεπιστημίου τού Καίμπριτζ. ’Αλλά εκεί ή άκαδημαϊκή ζωή τού πανεπιστημίου δέν μπορούμε νά πούμε ότι έπαιξε ιδιαίτερα εποικοδομητικό ρόλο. Σάν εύγενής (είχε κληρονομήσει τόν τίτλο τού λόρδου άπό τό 1798) μπορούσε νά πάρει πτυχίο παραμένοντας εκεί γιά ένα ορισμένο χρονικό διάστημα, έξι διδακτικές περιόδους, χωρίς τήν υποχρέωση νά λάβει μέρος σέ διαγωνισμούς ή εξετάσεις. Ά ν καί

τόν περισσότερο καιρό πού ήταν φοιτητής έμεινε μακριά άπό τό πανεπιστήμιο, ή πε­ ρίοδος αυτή τής ζωής του όχι μόνο δεν χα­ ρακτηρίζεται άπό πνευματική άδράνεια, άλλα, άντίθετα, άπό εντατική συγγραφική δημιουργία. Ή κύρια πνευματική άπασχόλησή του αύτή τήν εποχή είναι ή δημιουργία ποίησης. Τόν περισσότερο καιρό του τόν περνούσε στό Southwell, όπου έγραψε καί τά περισσότερα άπό τά πρώτα του ποιήμα­ τα. Ταυτόχρονα άσχολήθηκε καί μέ μετα­ φράσεις. Στά 1807 γράφει σ’ ένα φίλο του χαρακτηριστικά: Τώρα τελευταία άκονίζω τό μυαλό μου μεταφράζοντας άπό τά ελληνικά, Άνακρέοντα καί Μήδεια. Δύο ώόές άπό τόν πρώτο καί ένα χορικό άπό τή δεύτερη θά δοϋν τό φώς τής δημοσιότητας. Οί ιδέες τού Βύρωνα γιά τήν ποίηση στήν άρχή τής καριέρας του είναι βαθιά επηρεα­ σμένες άπό τά κλασικά πρότυπα πού είχε μελετήσει. Τό πρώτο του μεγάλο ποίημα, «English Bards and Scotch Reviewers», δέν είναι μόνο κλασικό γιατί έχει γιά πρότυπα ποιήματα κλασικής λογοτεχνίας άλλά καί γιατί στηρίζεται σέ άρχές κλασικές καί ύπεραμύνεται κλάσικών κριτηρίων. Σέ γενικές γραμμές, τό ποίημα επαινεί τούς άρχαίους ποιητές καί τούς νεοκλασικούς τού 18ου αιώνα, όπως ό Dryden καί ό Pope, ή καί συγχρόνους του, όπως ό Guifford, πού άσπάζονται τούς κλασικούς κανόνες γιά τήν ποίηση. Οί δύο πρώτοι, σύμφωνα μέ τόν Βύρωνα, πέτυχαν υψηλή ποιότητα στήν ποίηση γιατί έσμιξαν τίς κλασικές άρχές τού τρόπου σκέψης μέ τή λογική καί εκφράζουν αύτό τό κράμα μέ τήν ποίησή τους. Πηγή τής έμπνευσής τους στάθηκαν οί κλασικοί συγγραφείς. Μιά άλλη επίδραση τής κλασικής παι­ δείας τού Βύρωνα φαίνεται στό θαυμασμό του γιά ποιητές πού ξεκίνησαν τήν ποιητική τους δημιουργία μέ μεταφράσεις κειμένων άπό τήν κλασική φιλολογία πρίν γράψουν δική τους πρωτότυπη ποίηση. Πίστευε ότι «εκείνος πού είναι εύφυής στή μετάφραση θά πρέπει κατά κανόνα νά διαπρέπει καί στήν πρωτότυπη σύνθεση». Βέβαια στήν πε­ ρίπτωση αύτή υπάρχει ό κίνδυνος τής δου­ λικής μίμησης. Άλλά ό Βύρωνας αύτό τό έχει ύπόψη του καί συμβουλεύει τή χρήση τών άρχαίων συγγραφέων σάν πρότυπα μόΈ σύ πού ψάχνεις τέλεια πρότυπα, μη στα­ ματάς. /Μέρα καί νύχτα τά έργα τής Ελλά­

δας νά μελετάς. Ό Βύρωνας πιστεύει ότι δέν πρέπει κα­ νείς νά μιμείται τά κλασικά έπη, τή λυρική ποίηση καί τίς ώδές μέ δουλικό τρόπο. Αύ­ τό πού πρέπει νά μεταδοθεί είναι τό ένδοξο πνεύμα τής έλληνικής μούσας. Τό πνεύμα, ή καλαισθησία καί ό χαρακτήρας αυτής τής ποίησης πρέπει νά συλληφθεϊ καί νά άποδοθεϊ άπό τούς σύγχρονους συγγραφείς σέ παγκόσμια άλλά σύγχρονα θέματα. 'Ο ίδιος άρχισε άπό μεταφράσεις καί πέ­ ρασε στή σύνθεση πρωτότυπης ποίησης πού είχε σκοπό της νά μεταδώσει τό ένδοξο πνεύμα τής έλληνικής μούσας. Ή πορεία αύτή τού Βύρωνα έφθασε σέ θριαμβευτικό άποκορύφωμα μέ τόν «Don Juan». Ανάμεσα στά καθαρά κλασικά χαρακτη­ ριστικά τών πρώτων συνθέσεών του είναι μιά «ρητορική» ιδιότητα πού χαρακτηρίζει καί τή μετέπειτα ποίησή του. Αύτή ή ιδιότη­ τα τής ποίησής του εκδηλώνεται μέ τήν κα­ θαρότητα καί σαφήνεια τών ποιητικών του εικόνων. Ό ποιητής δέν βρίσκεται βυθισμέ­ νος σ’ έναν κόσμο προσωπικό μιάς ιδιότυ­ πης ποιητικής φαντασίας καί δέν εκφράζε­ ται μ’ ένα ιδιόρρυθμο προσωπικό του ιδίω­ μα, ώστε ό άναγνώστης νά μπορεί νά πλη­ σιάσει τίς ιδέες τού ποιητή μόνο μέσω συγ­ γένειας τής δικής του φαντασίας. ’Αντίθε­ τα, τό ύφος του είναι κατάλληλο γιά δημό­ σιο άκροατήριο. ’Απαιτεί άπό τόν άναγνώστη δ,τι καί ό ρήτορας άπό τόν άκροατή, δηλαδή τήν ικανότητα νά άκούει καί νά κα­ ταλαβαίνει λογικά έπιχειρήματα καί νά άναγνωρίζει καί νά άντιδρά σέ επινοήματα δπως ή ειρωνεία καί τό χιούμορ. Έ ν α άλλο κλασικό χαρακτηριστικό είναι ή «έπιγραμματική» ιδιότητα σέ πολλούς άπό τούς στίχους του. Κάποτε είπε στή φίλη του Λαίδη Μπλέσσινγκτον: ’Ενώ ξέρω τά έλληνικά έπιγράμματα πολύ καλά καί τά θαυμάζω τόσο -άλλωστε είναι καί τά καλύτερα δλων τών άλλων- είναι φο­ βερό πώς δέν τά έχω καταφέρει καλύτερα. "Οποια όμως καί νά ήταν ή έπιτυχία του μέ τό έπίγραμμα σάν μορφή σύνθεσης, ό Βύ­ ρωνας, έστω καί άσυνείδητα, πλούτισε τούς στίχους του μέ μιά θαυμάσια έπιγραμματική ιδιότητα πού κάνει πολλούς άπ’ αύτούς τούς στίχους νά άποτυπώνονται εύκολα στή μνήμη μας. Ά ν ρίξει κανείς μιά ματιά σέ άνθολογίες φράσεων διάσημων συγγραφέων βλέπει δτι ό Βύρωνας είναι άπό τούς πιό άντιπροσωπευτικούς άγγλους ποιητές μετά τόν Σαίξπηρ, τόν Μίλτον καί τόν Πόουπ.

117

Στά ποιήματα τής ώριμης περιόδου τής βυρωνικής ποίηοης δύο περιπτώσεις ξεχω­ ρίζουν ιδιαίτερα σε σχέση μέ τίς κλασικές έπιδράσεις. Ή μία είναι ή συνεχής απασχό­ λησή του μέ τίς ιδέες πού έκφράζει ό Προ­ μηθέας τού Αισχύλου καί ή άλλη οί σχέσεις τού «Don Juan» μέ τά ομηρικά έπη. Ό Βύ­ ρωνος θεωρούσε τόν «Don Juan» σύγχρονο έπος. Χαρακτηριστικά έλεγε: «Είναι ένα έπος στό πνεύμα των ήμερων μας, όπως καί ή Ίλιάδα ήταν στίς μέρες τού Όμήρου». Τό 1816, φεύγοντας άπό τήν ’Αγγλία, βρι­ σκόταν σέ άσχημη ψυχική κατάσταση έπειτα άπό τό χωρισμό του μέ τή γυναίκα του καί τή γενική κατακραυγή έναντίον του. Στρά­ φηκε λοιπόν τότε μέ άνανεωμένο καί βαθύ­ τερο ενδιαφέρον πρός τόν Προμηθέα, ένα άπό τά μεγαλύτερα σύμβολα τού άνθρώπινου πόνου. Ή έπίδραση τού Προμηθέα βρί­ σκεται σχεδόν σέ όλα τά έργα του τού 1816. Καί στά χρόνια πού ακολούθησαν μέχρι τό 1823 ή μορφή τού Προμηθέα εμφανίζεται έπανειλημμένα στά ποιήματά του. Ό Προ­ μηθέας σάν σύμβολο τής ελευθερίας τού πνεύματος στήν άναμέτρηση τού άνθρώπου μέ τή μοίρα του, όπως καί οί εικόνες άπό άλυσίδες πού μπορούν νά σκλαβώνουν τό σώμα αλλά όχι τό πνεύμα, είναι θέματα πού βρίσκει κανείς σέ ποιήματά του όπως τό «Prometheus», τό «Manfred», τό «The Priso­ ner of Chillon» καί στό Canto III τού «Childe Harold’s Pilgrimage». ’Αργότερα, στό «Prophecy of Dante», ή μορφή τού Προμη­ θέα είναι τό σύμβολο τού καλλιτέχνη δη­ μιουργού, τού ποιητή πού άνυψώνεται στό επίπεδο τού τιτάνα καί έχει τήν ίδια τραγι­ κή μοίρα μ’ αυτόν. Οί κριτικοί έχουν διαιρεθεί γιά τούς προμηθεϊκούς ήρωες τής βυρωνικής ποίησης. Καί τό γεγονός ότι οί ήρωες αυτοί είναι συ­ χνά πολυσύνθετοι, δυσκολεύει τά πράγματα άκόμα περισσότερο. "Αλλοι κριτικοί τονί­ ζουν τήν έλληνικότητα τών προμηθεϊκών ήρώων του Βύρωνα καί άλλοι ρίχνουν πιό πολύ βάρος στή συγγένειά τους μέ γοτθι­ κούς ή φαουστιανούς άντιήρωες. ’Αλλά οί κριτικές πού άγνοούν τήν έλληνικότητα τού Προμηθέα, όπως τή βρίσκουμε στό έργο τού Αισχύλου, έχουν άκολουθήσει λανθασμένο δρόμο. Γιά νά πείσει κανείς βέβαια γι’ αυτό χρειάζονται λεπτομερείς άντιπαραβολές καί συγκρίσεις μεταξύ τού κειμένου τού Αισχύ­ λου καί τών βυρωνικών ποιημάτων. ’Αλλά ή πιθανότητα ότι ή άποψη αυτή εύσταθεΐ μπορεί πρόχειρα νά στηριχθεί στίς ίδιες τίς 118

μαρτυρίες τού Βύρωνα. Παραθέτω λοιπόν δύο σύντομα άποσπάσματα άπό δύο γράμ­ ματά του. Στό πρώτο βλέπουμε τήν έντονη άντίδρασή του στήν κατηγορία ότι στήριξε τόν «Manfred» στό «Dr Faustus» τού Μάρλοου: Μοϋ φαίνεται πολύ περίεργο που λένε (κάποιος σ’ ένα περιοδικό πού τό Edinburgh άντικρούει) δτι δανείστηκα άπό τόν Faustus τοϋ Μάρλοον, ένα έργο πού ποτέ μου όέν διάβασα ούτε καί είδα. ’Ένας ’Αμερικανός πού ήρθε προχθές άπό τή Γερμανία είπε στόν κ. Hobhouse δτι δανείστηκα άπό τόν Φάονστ τοϋ Γκαίτε. Ό διάβολος νά πάρει καί γιά τούς δύο Φάονστ, καί τόν Γερμανό καί τόν ’Εγγλέζο -εγώ δέν πήρα κανένα. ’Αντίθετα, σ’ ένα άλλο γράμμα προΗυμα παραδέχεται τίς επιδράσεις τού έργου τού Αισχύλου: Ό Προμηθέας μπορεί νά μην υπήρξε πάν­ τοτε στά σχέδιά μου, βρισκόταν όμως όλοένα στό μυαλό μου καί μπορώ εύκολα νά δώ τήν επίδρασή του σέ οτιδήποτε έγραφα ποτέ μου. "Οσο γιά τίς σχέσεις τού «Don Juan» μέ τά ομηρικά έπη, θά ήθελα νά άναφερθώ σύντομα σέ κάτι βασικό στή σύγκριση τών δύο ποιημάτων. Ό Πλάτωνας στήν «Πολι­ τεία» παρουσιάζει τήν εικόνα τού θαλάσ­ σιου θεού Γλαύκου κάτω στόν πυθμένα τής θάλασσας, άλλοιωμένη καί παραμορφωμένη άπό όλων τών ειδών τά φύκια καί άλλα θα­ λάσσια φυτά πού τήν έχουν σκεπάσει στό πέρασμα έκατοντάδων χρόνων. Καί ρωτά πώς είναι δυνατόν νά ξεχωρίσει κανείς τήν πραγματική της μορφή. Μιά παρόμοια ερώ­ τηση μπορεί νά κάνει κανείς καί γιά τά ομη­ ρικά έπη. Ποιος μπορεί νά διαπεράσει τό πέπλο τών τόσων θεωριών καί κριτικών γνωμών πού έχουν συσσωρευθεΐ ύστερα άπό πολλούς αιώνες καί ν’ άνταποκριθεϊ αυτού­ σια στήν «Ίλιάδα» καί στήν «’Οδύσσεια» όπως οί πρώτοι άκροατές πού τίς άκουσαν; 'Ο Βύρωνας κατάφερε νά συλλάβει κάτι άπό τήν πρωταρχική τους άπήχηση, τή φρε­ σκάδα καί ζωντάνια τους, καί υπενθυμίζει τήν άμεση επιτυχία τους. Τονίζει ότι τό με­ γαλείο τού Όμήρου έξαρτήθηκε άπό τήν άμεση άπήχηση πού είχαν τά έργα του στήν έποχή του: 7 / δόξα τοϋ Όμήρου έξαρτήθηκε άπό τήν άμεση δημοτικότητά του. Ή απαγγελία τών στίχων τον θά πρέπει νά είχε άμεση άνταπόκριση, γιατί χωρίς αυτήν ποιος θά μπο­ ρούσε ν’ άποστηθίσει τήν Ίλιάδα καί νά τή

δώσει στην παράδοση;... Ή ύπαρξη ένός ποιητή πριν από την εφεύρεση τής τυπογρα­ φίας έξαρτιόταν άπό την άμεση δημοτικότηΑύτές τίς σκέψεις θά πρέπει νά είχε στό μυαλό του ό Βύρωνας όταν ονόμασε τόν «Don Juan» ένα έπος τής σύγχρονης έποχής εμπνευσμένο άπό την έλληνική μούσα. Ή έπίδραση τής νέας ελληνικής ποίησης στήν ποίηση τού Βύρωνα είναι περίπλοκο θέμα. Άλλοτε έχουμε συγκεκριμένες άποδείξεις ότι ό Βύρωνας ήξερε ένα ορισμένο ποίημα, άλλοτε πάλι έχουμε έμμεσες ένδείξεις ότι μπορεί νά γνώριζε κάποιο ποίημα ή ένα είδος ποίησης. Σέ άλλες περιπτώσεις άπλώς καί μόνο υποθέσεις μπορούμε νά κά­ νουμε. Σ’ αύτό τό σημείο έρχεται νά προστε­ θεί καί ή δυσκολία ότι δέν ξέρουμε τί άκριβώς ποιήματα κυκλοφορούσαν είτε τυπωμέ­ να είτε σέ προφορική μορφή την εποχή τής πρώτης έπίσκεψής του στήν Ελλάδα, τό 1809. Τό ότι γνώριζε ορισμένα ποιήματα εύκο­ λα άποδεικνύεται, εφόσον δημοσίευσε τρεις μεταφράσεις του άπό νεοελληνικά ποιήμα­ τα. Τό «Translation of the Famous Greek War Song» («Δεύτε παΐδες τών Ελλή­ νων...») δημοσιεύθηκε γιά πρώτη φορά τό 1812 στό παράρτημα τού «Childe Harold’s Pilgrimage». Ό Βύρωνας μάλιστα δημοσίευ­ σε καί τό έλληνικό κείμενο μαζί μέ τή μετά­ φραση, καί αύτό μάς δίνει την παλαιότερη έκδοση τού ποιήματος πού υπάρχει σήμερα. Ή δεύτερη μετάφρασή του άπό τήν ελληνι­ κή ποίηση είναι τό «Translation of the Ro­ maic Song: I Enter Thy Garden of Roses...» («Μπαίνω μέσ’ τό περιβόλι...»). Καί τό τρί­ το ποίημα πού μετάφρασε είναι τό «Transla­ tion of a Romaic Love Song», πού πρωτοδημοσιεύθηκε τό 1813 στό βιβλίο τού φίλου καί συνταξιδιώτη του στήν Ελλάδα, John Cam Hobhouse, «Α Journey Through Alba­ nia». Ό Βύρωνας άκουσε τό πρώτο ποίημα τό 1809 στήν Πελοπόννησο νά τό άπαγγέλλει ό Άνδρέας Λόντος. Ό Hobhouse περιγράφει τό περιστατικό στό βιβιλίο του: Ό Σινιόρ Λόντος άπό τή Βοστίτζα, γιός τοϋ ανθρώπου πού κάτω άπό τήν έπίβλεψη τού Βελή Πασά μπορεί νά πει κανείς δτι κυ­ βερνά τόν Μόριά, άκούγοντας τό άνομα τοϋ Ρήγα, έκεϊ πού παίζαμε μιά παρτίδα σκάκι, πήόηξε ξαφνικά άπ’ τόν καναπέ, πέταξε τό τραπεζάκι καί χτυπώντας τά χέρια του έπανέλαβε τό άνομα τοϋ πατριώτη μέ πάθος καί

θαυμασμό, ενώ δάκρυα κυλούσαν στό πρό­ σωπό του. Ό ίδιος άπάγγειλε έκστατικά τό πολεμικό άσμα τοϋ άτυχου αΰτοϋ "Ελληνα. Τό περιστατικό αύτό πρέπει νά έκανε βα­ θιά εντύπωση στόν Βύρωνα, πού έβλεπε ένα ποίημα νά μπορεί νά εμπνέει τόσο φλογερά πατριωτικά αισθήματα. Στή συνέχεια θά πρέπει νά ζήτησε άπό κάποιον νά τού γρά­ ψει τά λόγια ή νά προμηθεύτηκε τό ποίημα σέ κάποια έντυπη μορφή, άν υπήρχε. Τό δεύτερο ποίημα πού μετάφρασε ό Βύ­ ρωνας σάν ρωμαίικο τραγούδι ήταν, σύμ­ φωνα μέ τίς σημειώσεις του, «πολύ δημοφι­ λές στίς νεαρές κοπέλες όλων τών τάξεων στήν Αθήνα» τήν έποχή εκείνη. Τό πλήρες καί προφανώς μοναδικό κείμενο είναι σέ χειρόγραφο πού βρίσκεται σήμερα στό πα­ νεπιστήμιο τού Γέηλ. Είναι γραμμένο άπό τήν Dudu Roque, κόρη ένός γάλλου έμπορα στήν Αθήνα τότε, τήν έποχή τής πρώτης έπίσκεψής τού Βύρωνα στήν Ελλάδα. Ή Dudu ήταν μισή Έλληνίδα άπό μητέρα. Μεταφράσεις αύτού τού είδους είναι μιά άπ’ ευθείας έπαφή μέ νεοελληνικά ποιήμα­ τα. Αλλά άναρωτιέται κανείς ποιά τυχόν έπίδραση είχε ή νεοελληνική ποίηση, πού ό Βύρωνας ονόμαζε ρωμαίικη ποίηση, στό πρωτότυπο ποιητικό του έργο. Τέτοιες έπιδράσεις βρίσκονται στίς άνατολίτικες έμμε­ τρες ιστορίες του, όπως τό «The Giaour», τό «The Siege of Corinth» κλπ. Καμιά φορά, όπως στό πρώτο μέρος τού «The Siege of Corinth», μπορεί κανείς νά υποστηρίξει ότι ό Βύρωνας ήξερε καλά τά κλέφτικα δημοτικά τραγούδια, άν κρίνουμε τόσο άπό τό περιεχόμενο όσο καί άπό τόν τόνο καί τόν τρόπο τής έκφρασης τού ποιή­ ματος. Στό «The Giaour» οί έπιδράσεις τής νεοελληνικής ποίησης είναι βαθιά ένσωματωμένες στή δομή τού ποιήματος. Οί ση­ μειώσεις τού ίδιου τού ποιητή στό «The Gia­ our» δείχνουν ότι θέλει τό ποίημά του νά διαβαστεί κατά ορισμένο τρόπο, δηλαδή σάν νά τό άφηγείται ένας ραψωδός Ανατο­ λίτης, μέ μιά ποιητική άδεια ώστε νά αλλά­ ζει άπροειδοποίητα τά πρόσωπα πού άφηγοΰνται. Πολλά έχουν λεχθεί άπό τούς κρι­ τικούς γιά τίς άλλαγές προσώπων στό «The Giaour», καί πολλές φορές δέν είναι εύκολο νά διακρίνει κανείς άν, π.χ., μερικές γραμ­ μές τίς διηγείται ό τούρκος ψαράς ή κά­ ποιος άγνωστος άφηγητής. Ή άσυνέπεια στούς χρόνους τών ρημάτων καί στίς σκηνές πού άφηγείται ό ψαράς, πού ήταν άδύνατο νά ξέρει ορισμένα πράγματα, είναι ένα άλλο 119

πρόβλημα πού έχει απασχολήσει τούς κριτι­ κούς. Ό Βύρωνας βέβαια γνώριζε καλά τίς εγγλέζικες καί τίς σκοτσέζικες μπαλάντες, καί αύτό μπορεί νά έξηγήσει πολλά στό ύφος πού επιδίωξε σκόπιμα γιά τό «The Gia­ our». ’Αλλά γνώριζε καί τά τραγούδια γιά την Κυρά Φροσύνη, πού, όπως είπε ό ίδιος, υπήρξε θέμα πολλών ρωμαίικων καί άρβανίτικων ποιημάτων. Τό δημοτικό «Τής Κυρά Φροσύνης» χαρακτηρίζεται άπό άσύνδετα σχήματα στήν άφήγηση. Ά ν προσθέσουμε καί τή συγγένεια πού έχει ή υπόθεση μέ τήν υπόθεση τού «Giaour», τότε, άν κάποιο ορι­ σμένο δημοτικό τραγούδι επηρέασε τήν ποιητική τεχνική τού «Giaour», αύτό θά πρέπει νά είναι «Τής Κυρά Φροσύνης». Θά ήταν βέβαια κάπως τολμηρό νά υπο­ στηρίξει κανείς ότι τό τραγούδι «Τής Κυρά Φροσύνης» ένέπνευσε στό Βύρωνα τό «The Giaour», πού έχει γιά θέμα του τόν πνιγμό τής ήρωίδας. Άλλωστε τήν πραγματική έμ­ πνευση τού έδωσε τό ζωντανό περιστατικό, όταν μέ έπέμβασή του έσωσε μιά τουρκοπούλα άπό τού χάρου τά δόντια, όταν δεμέ­ νη μέσα σ’ ένα σάκο έπρόκειτο νά ριχθεϊ στή θάλασσα γιά τιμωρία, όπως έπιβάλλει ό νό­ μος τού Ίσλάμ γιά τή μοιχεία. ’Αλλά τό τραγούδι «Τής Κυρά Φροσύνης», μέ τό ίδιο θέμα άκριβώς μέ τού Giaour», βοηθά νά εξηγηθεί γιατί ό Βύρωνας διάλεξε αύτό τόν τρόπο τής έκφρασης καί τής τεχνικής τού δημοτικού τραγουδιού στή σύνθεση τού ποιήματος πού τό πραγματικό έπεισόδιο τού ένέπνευσε. Τό ειδύλλιο τού Juan καί τής Haidee στόν «Don Juan» (Cantos II-IV) έχει απασχολή­ σει πολλούς κριτικούς ώς πρός τό πρότυπό του. Μελετητές όπως ή Elizabeth French Boyd συνδέουν τήν ιστορία αύτή τού Βύρω­ να μέ τίς μεσαιωνικές έλληνικές μυθιστο­ ρίες. Τό πρόβλημα ήταν ότι όλα τά πρότυπα πού ταίριαζαν καθ’ όλα θαυμάσια είχαν «εύτυχές τέλος», μέ τήν ένωση τού ζευγα­ ριού πάντα μετά άπό χωρισμούς καί περιπέ­ τειες. Στό ειδύλλιο όμως τού Βύρωνα ή ήρωίδα πεθαίνει. Σέ ένα σύντομο άρθρο του, τό 1938, ό όλλανδός ελληνιστής D. C. Hesseling ύπέδειξε ορισμένους παραλληλισμούς μεταξύ τής ιστορίας τού Juan καί τής Haidee καί τού κρητικού βουκολικού ειδυλλίου «Ή βοσκοπούλα». ’Ιδιαίτερα σημειώνουμε ότι στό έρ­ γο αύτό ή ήρωίδα, πιστεύοντας ότι ό άγαπημένος της δέν θά γυρίσει, μαραζώνει καί σιγά σιγά πεθαίνει. Τόσο στή «Βοσκοπού120

Ή τελευταία κατοικία τον Βύρωνα στό Μεσολόγγι

λα» όσο καί στήν ιστορία τού Βύρωνα τά ζευγάρια τών έραστών ζούν μιά έντονη αλ­ λά σύντομη εύτυχία, άκολουθεΐ ό χωρισμός καί τελειώνουν μέ τό θάνατο τής ήρωίδας, πού δέν άφήνει περιθώριο γιά έπανασύνδεση καί «εύτυχές τέλος». Ή κοπέλα πού μα­ ραζώνει άπό έρωτα είναι συνηθισμένο χα­ ρακτηριστικό τής δημοτικής ποίησης. Στήν περίπτωση τού Juan καί τής Haidee, τό ζευ­ γάρι γνωρίζεται σ’ ένα ειδυλλιακό περιβάλ­ λον. Οί λεπτομέρειες στήν περιγραφή θυμί­ ζουν έργα σάν τή «Βοσκοπούλα» -ή δράση έξάλλου έξελίσσεται σέ έλληνικό περιβάλ­ λον. Ό Hesseling άπλώς μαντεύει τή σχέση τών δύο ποιημάτων, χωρίς νά γνωρίζει αν­ τικειμενικές άποδείξεις. Αύτές όμως ύπάρχουν. Τόν ’Οκτώβριο τού 1810 ό Βύρωνας, πού ήταν τότε στήν Πάτρα, έγραψε στόν Hobhouse: Μόλις 'έλαβα ένα γράμμα άπό τόν Galt μέ ένα κρητικό ποίημα πού θά σου στείλω. ’Ονομάζεται «The Fair Shepherdess» ή «Herdswoman»· άν δέν σ’ άρέσει ή μετάφραση, στό πρωτότυπο είναι « Ή εύμορφη βοσκο­ πούλα». ’Αλλά ό Βύρωνας δέν εντυπωσιάσθηκε καί πολύ άπό τό ποίημα. Σ’ ένα άλλο γράμμα του στόν Hobhouse τό περιγράφει σάν «τά χειρότερα έλληνικά καί τίς μεγαλύτερες άνοησίες πού έχει δει ποτέ του». Παρ’ όλα αύτά έδώ έχουμε σαφή άπόδειξη ότι είχε διαβάσει τό ποίημα ή έστω ένα μέρος του. Βεβαίως ή ιστορία τού Βύρωνα έχει κοινά χαρακτηριστικά μέ πολλές μεσαιωνικές μυ­ θιστορίες. 'Ο John Dunlop στό βιβλίο του «History of Fiction» δίνει έκτενεΐς περιγρα­ φές αύτών τών μυθιστοριών. Καί όπως ση­ μειώνει ή Boyd, ό Βύρωνας είχε τό βιβλίο αύτό στή βιβλιοθήκη του. Χαρακτηριστικά τών μυθιστοριών είναι οί περιπέτειες τών ήρώων, ή ζωή σέ πρωτόγονες σπηλιές κλπ.

Ό Dunlop περιγράφει την ιστορία τού Ηλιόδωρου «Θεαγένης καί Χαρίκλεια» δπως καί τοϋ Λόγγου «Δάφνις καί Χλόη», καί αυτούς τούς ήρωες διάλεξε ή Boyd σάν προγόνους τού Juan καί τής Haidee. ’Αλλά προβληματίζεται γιατί, άντίθετα μέ τίς έλληνικές μυθιστορίες καί τίς άντίστοιχες με­ σαιωνικές, στην ιστορία τοϋ Βύρωνα δέν ύπάρχει περιθώριο γιά «εύτυχές τέλος». ’Αλλά αύτό δέν συμβαίνει μέ τή «Βοσκοπούλα» τής κρητικής παράδοσης. Βέβαια πολλά κοινά χαρακτηριστικά τών δύο ποιη­ μάτων μπορούν νά εξηγηθούν μέ τό ότι καί τά δύο έχουν κοινές πηγές στίς παραδοσια­ κές μυθιστορίες. ’Αλλά ή συσσώρευση τών ομοιοτήτων στίς λεπτομέρειές τους καθώς καί ή ίδια ύπόθεση καί στίς δύο ιστορίες, μέ έπιπλέον τό γεγονός δτι ό Βύρωνας ήξερε τή «Βοσκοπούλα», τότε τό κρητικό ειδύλλιο έχει περισσότερες πιθανότητες άπ’ δλες τίς άλλες μυθιστορίες νά χρησιμέυσε στόν Βύ­ ρωνα γιά πρότυπο στή σύνθεση τής ιστορίας τού Juan καί τής Haidee στό «Don Juan». Θά τελειώσω εξετάζοντας τό γνωστό λυ­ ρικό ποίημα «The Isles of Greece» («Τά νη­ σιά τής Ελλάδας»), πού άκολουθεϊ τή στροφή 86 στό Canto III τού «Don Juan». Ό Leslie A. Marchand στήν έκδοσή του τού «Don Juan» παρατηρεί: Ά φ ο ϋ ό Βύρωνας σκιαγράφησε τή μορφή τοϋ ποιητή «τής ευκαιρίας» έχοντας στό νοϋ του τόν ποιητή Southey, τοϋ δίνει Ενα ποίη­ μα διαφορετικό άπ’ δ,τι θά περίμενε κανείς άπό Εναν τέτοιο ποιητή. Είναι Ενα πατριωτι­ κό ποίημα, σάν Εκείνο πού ό Βύρωνας είχε άκούσει ν’ άπαγγέλλει ό Άνόρέας Λόντος στή Βοστίτζα τό 1809. Τό ποίημα τού Λόντου είναι ή έλληνική Μασσαλιώτιδα («Δεύτε παϊδες τών Ελλή­ νων»), δπου ό ποιητής θέλει νά έμπνεύσει τούς συμπατριώτες του νά πάρουν τά δπλα καί νά πολεμήσουν γιά τήν ελευθερία τους, καί τούς ύπενθυμίζει τό ηρωικό παρελθόν τους δταν άνδρες δπως ό Λεωνίδας έδωσαν τή ζωή τους γιά τήν έλευθερία τής πατρί­ δας. Στήν επωδό ό ποιητής παρακινεί τά κόκαλα τών νεκρών έλλήνων ηρώων τού πα­ ρελθόντος νά λάβουν πνοή καί πάλι. Τό ποίημα τοϋ Βύρωνα είναι λιγότερο πο­ λεμικός θούριος καί περισσότερο σέ σκεπτι­ κό ύφος. Στίς πρώτες έξι στροφές σκέπτεται τό παρελθόν τής Ελλάδας καί τό άντιπαραβάλλει μέ τήν παρούσα άθλια κατάστασή της. Έπιπλέον, δέν υπάρχει τίποτα γύρω του πού νά έμπνέει ηρωικά θέματα: Στή σιωπηλή σου άκτή

Τό ηρωικό τραγούδι μένει χωρίς σκοπό τώρα 7 / ηρωική καρδιά δέν χτυπά πιά στά στήθη. Οί παρατηρήσεις του γιά τή συγγραφική δη­ μιουργία στήν 'Ελλάδα στό πρώτο του ταξί­ δι ήταν: ’Ο °Έλληνας δέν μπορεί νά γράφει γιά πο­ λιτικά θέματα οϋτε νά Επιχειρεί Επιστημονι­ κά συγγράμματα, γιατί τοϋ λείπει ή κα­ τάρτιση. ’Ά ν Εχει ανησυχίες καταδικάζεται σέ Εξοστρακισμό κι Ετσι οί συμπατριώτες του δέν δηλητηριάζονται άπό τή μοντέρνα φιλοσοφία. "Οσο γιά τήν ηθική, ας είναι κα­ λά οί Τούρκοι: Δέν ύπάρχει τέτοιο πράγμα. Τί τοϋ απομένει λοιπόν άν Εχει προδιάθεση συγγραφέα; Τά θρησκευτικά καί οί βίοι τών άγιων. Κ αί είναι φυσικό δσοι Εχουν τόσο λί­ γα σ’ αυτή τή ζωή νά αποβλέπουν στήν άλ­ λη. Αύτή ή άποψη γιά τίς δυσκολίες τού συγ­ γραφέα πρέπει νά ήταν στή σκέψη του δταν λέει: Τί άπόμεινε πιά στόν ποιητή; Γιά τούς 'Έλληνες ή ντροπή - γιά τήν ’Ελλά­ δα τό δάκρυ. ’Αλλά στήν επόμενη στροφή άπαρνεϊται αύ­ τή τή διάθεση: Γιατί νά κλαίμε γιά τίς περασμένες καλές μέρες; Γιατί νά κοκκινίζουμε άπό ντροπή -ο ί πρό­ γονοί μας Εχυσαν αίμα. Καί στή συνέχεια ξαναγυρίζει στήν ιδέα άπό τήν επωδό τής έλληνικής Μασσαλιώτι­ δας, καλώντας τά λείψανα τών ηρώων τών Θερμοπυλών: Γή: Δώσε άπό τά σπλάχνα σου τούς νεκρούς τής Σπάρτης ’Α πό τούς τριακόσιους δώσε τρεις γιά νά κάνουμε νέες Θερμοπύλες. Καί στήν επόμενη στροφή διατηρεί τήν ίδια ιδέα απευθυνόμενος στούς ίδιους τούς νε­ κρούς: Τί, άκόμα άσάλευτοι; καί δλα σιωπηλά; Ά , δχι - οί φωνές τών νεκρών Άκούγονται σά μακρινή βοή καταρράκτη. Καί απαντούν - άφήστε Εναν ζωντανό Μόνο Εναν νά σηκωθεί - Ερχόμαστε, Ερχό­ μαστε: Οί ζωντανοί είναι πού μένουν βουβοί. Οί τελευταίες αύτές γραμμές είναι άνάπτυξη άπό τόν Βύρωνα πάνω στίς ιδέες τής έλληνι­ κής Μασσαλιώτιδας. Ή στροφή 14 άπό «Τά νησιά τής Έλλά121

δας» έχει πάρει ιδέες άπό ένα άλλο ποίημα πού ό Βύρωνας γνώριζε, τόν «Ρωσσαγγλογάλλο», δπου οί ξένες δυνάμεις κατακρίνονται καί οΐ Έλληνες βλέπουν δτι πρέπει νά στηριχθούν στον εαυτό τους γιά νά κερδί­ σουν την έλευθερία τους. Στό ποίημά του ό Βύρωνας επαναλαμβάνει αυτό τό μήνυμα: Μην έμπιστεύεστε την έλευθερία στους Φράγκους ’Έχουν ένα βασιλιά πού πουλάει κι άγοράζειΣτά ντόπια ξίφη καί στις ντόπιες ψυχές Ή ελπίδα τού θάρρους κατοικεί’Ενώ ή τούρκικη δύναμη καί ή άπάτη των Λατίνων θά σπάσει την ασπίδα σας όσο πλατιά κι άν είναι. 'Όπως καί άλλοι φιλέλληνες τής εποχής του, ό Βύρωνας είχε εντυπωσιαστεί άπ’ δσα ύπέφεραν οί "Ελληνες γιά τόν άγώνα τους καί στενοχωριόταν στή σκέψη δτι είχαν γίνει αντικείμενο εκμετάλλευσης άπό τίς Μεγάλες Δυνάμεις πού άνταγωνίζονταν ή μιά τήν άλ­ λη. Μιά δεκαετία περίπου πρίν άκόμα ν’ άρχίσει ή επανάσταση ό Βύρωνας έλεγε στό «Childe Harold»: Σκλάβοι άπό κληρονομιάς! Δεν ξέρετε "Οτι όποιος θέλει τη λευτεριά του πρέπει ό ίδιος νά χτυπήσει; Μέ τό δεξί τό χέρι ή νίκη θέ νά ’ρθεϊ. Οί Γαλάτες κι οί Μοσκοβίτες πρόκειται νά νοιαστούν; "Οχι. Καί στό ποίημα «The Age of Bronze», γραμ­ μένο μετά τήν έπανάσταση, ό Βύρωνας μι­ λάει πιά καθαρά γιά τά μαθήματα πού δί­ δαξε ή σύγχρονη ιστορία: Ή Ελλάδα μπορεί νά δείξει "Οτι ό κακός φίλος είναι χειρότερος άπό τόν άσπονδο έχθρό. "Ας είναι. Οί "Ελληνες μόνο μπορούν νά έλευθερώσουν τήν Ελλάδα "Οχι οί βάρβαροι μέ τό προσωπείο τής ειρή­ νης. ’Ενώ λοιπόν αύτές οί ιδέες γιά τήν άπελευθέρωση τής Ελλάδας μέ τά ίδια της τά μέσα καί ή έκκληση στό πνεύμα τού ένδοξου πα­ ρελθόντος έχουν τίς ρίζες τους σέ νεοελληνι­ κά ποιήματα πού ό Βύρωνας γνώριζε, στό δεύτερο μέρος άπό «Τά νησιά τής Ελλά­ δας» ό Βύρωνας άσχολεϊται μέ τό δίλημμα τού έλληνα ποιητή τής έποχής. "Αν ό άγώνας γιά τήν έλευθερία είναι μάταιος, θά πρέπει ό ποιητής νά έγκαταλείψει τό κάλε­ σμα γιά θούριους καί νά άφεθεΐ σέ μιά ζωή 122

γεμάτη άπολαύσεις; "Αδικα - άδικα- παίξε τώρα άλλες χορδέςΓέμισε τό ποτήρι μέ σαμιώτικο: "Ασε τίς μάχες στις τούρκικες όρδές, Καί χύσε τό αίμα των άμπελιών τής Χίου. Πρέπει ό ποιητής νά δεχθεί μιά τέτοια ζωή καί νά γράφει ποίηση σάν τού Άνακρέοντα; Ό ποιητής είναι άπαισιόδοξος γιά τήν έκβαση τού άγώνα καί δέν φθάνει σέ ηρωι­ κές ποιητικές εξάρσεις, όπως θά ταίριαζε σ’ ένα πολεμικό θούριο. Ή άπαισιοδοξία του τόν όδηγεί στήν άπομόνωση καί μοναξιά στό Σούνιο: "Οπου τίποτα έκτός άπό τά. κύματα κι έγώ Δέν άκοϋμε παρά τούς ψιθύρους μας νά χά­ νονται. ’Αλλά παρ’ δλα αυτά «Τά νησιά τής Ελλά­ δας» κλείνουν μέ μιά έντονη άπόκρουση τής ιδέας δτι ό ποιητής αυτής τής έποχής πρέπει νά γράφει άνακρεόντεια ποίηση: Χώρα σκλάβων δέν θά είναι ποτέ ή δική μου Πέταξε καί σπάσε τό ποτήρι μέ τό σαμιώτι­ κο. Τό ερώτημα άν ό Βύρωνας σ’ αυτούς τούς στίχους έπικρίνει τόν ποιητή Χριστόπουλο, πού έγραφε τότε άνακρεόντεια ποίηση, ίσως έξειδικεύεται πολύ μέ τήν άναφορά του ει­ δικά στόν Χριστόπουλο. Πράγματι, δέν υπάρχουν άποδείξεις δτι ό Βύρωνας γνώρι­ ζε τά ποιήματα τού Χριστόπουλου. ’Α­ ναμφίβολα δμως «Τά νησιά τής Ελλάδας» σχετίζονται μέ τήν ελληνική ποίηση τής έπο­ χής, όχι μόνο γιατί έχουν στοιχεία θουρίου δπως ή έλληνική Μασσαλιώτιδα άλλά καί γιατί άσχολούνται μέ τό δίλημμα τού έλληνα ποιητή τής έποχής. ”Αν πάρει κανείς τήν ποίηση τού Χριστόπουλου καί τού Ρήγα σάν άντιπροσωπευτικές άκραίων θέσεων ώς πρός τό δίλημμα, ό Βύρωνας καταλήγει έπιδοκιμάζοντας τά πατριωτικά ποιήματα τού δεύτερου. Τόσο στό πρώτο μέρος αύτής τής μελέτης όσο καί στό δεύτερο άπλώς παρατέθηκαν δείγματα πού έλπίζω δίνουν μιά εικόνα τής ποικιλίας τών έπιδράσεων πού δέχτηκε ό Βύρωνας τόσο άπό τήν άρχαία δσο καί άπό τή νέα έλληνική ποίηση. Πειστικότερη καί έμπεριστατωμένη μελέτη άπαιτεί πολύ πε­ ρισσότερο χώρο άπ’ δ,τι είναι δυνατό σ’ ένα σύντομο άρθρο, άλλά ή πληθώρα άπό παρό­ μοια δείγματα ένισχύει τήν άποψη δτι ή έπίδραση τής έλληνικής ποίησης στήν ποίηση τού Βύρωνα ήταν άρκετά σοβαρή. c

Μάνος Μοσχονάς

Μεταφράσεις αγγλικής λογοτεχνίας στά έλληνικά Ή παρακάτω βιβλιογραφία έχει σάν κύρια πηγή της τό «Βιβλιογραφικό Όδηγό» πού έκδίδεται αυτές τίς μέρες από τό Σύνδεσμο Έκδοτων Βιβλίου. Έτσι, οί ίδιοι ακριβώς περιορισμοί πού ισχύουν στη βιβλιογραφική συναγωγή ή όποια προαναφέρθηκε προεκτείνονται άναπότρεπτα καί εδώ. Συνοπτικά, περιλαμβάνονται αποκλειστικά τίτλοι πού εξακολουθούν νά βρίσκονται στό έμπόριο, άνεξάρτητα από τό χρόνο τής έκδοσής τους, ενώ, έπίσης άσχετα πρός τό χρόνο δημοσίευσης, άποκλείονται δσα φέρονται ως εξαντλημένα. ’Ακόμη, ορισμένες βιβλιογραφικές άτέλειες τίς όποιες εύκολα μπορεί νά διακρίνει ό άναγνώστης οφείλονται καί αυ­ τές στήν αυτούσια μεταφορά τών λημμάτων από τό «Βιβλιογραφικό Όδηγό», οπού ή ταχύτητα καί ή διαδικασία τής σύνταξης δέν έπέτρεψαν πάντοτε τίς τελικές έπακριβώσεις πού θά εξουδετέρωναν στό σύνολό τους τίς άτέλειες. Ειδικότερα γιά τή σύνταξη τής βιβλιογραφίας πού άκολουθεϊ τηρήθηκαν καί οί έξής αρχές: Τό χρονικό όριο έπεκτάθηκε ως τά τέλη ’Ιουνίου τού 1982. Περιλήφθηκαν κείμενα γραμμένα σέ άγγλική γλώσσα άπό συγγραφείς όλων τών τμημά­ των τού Ηνωμένου Βασιλείου (’Αγγλία, Ουαλία, Σκοτία, ’Ιρλανδία) άλλά όχι καί άλλων άγγλόφωνων χωρών (ΗΠΑ, Αυστραλία, Ν. ’Αφρική κλπ.). Παραλείφθηκαν τά έργα επιστημονικής φαντασίας καθώς καί λογοτεχνικά κείμενα γιά παιδιά ή παιδικές διασκευές κλασικών κειμένων. ’Ανθολογίες έντάχθηκαν όσες άναφέρονται αποκλειστικά στή βρετανική λογοτεχνία, ενώ άποκλείστηκαν όσες περιλαμβά­ νουν άπλά καί βρετανούς συγγραφείς.

’Ανθολογίες ΟΙΚΟΝΟΜΟΥ, ΜΕΡΟΠΗ ’Αγγλική μεταφυσική ποίηση. Ά πό τόν Τζών Ντάν ως τόν Τζΰφρεϋ Γουέσλεϋ. Α1976, Α. Καραβίας. 111 σ. ΟΙΚΟΝΟΜΟΥ, ΜΕΡΟΠΗ ’Ανθολογία συγχρόνου άγγλικοΰ διηγήματος. Α1979, Νικόδημος. 285 σ. ΟΙΚΟΝΟΜΟΥ, ΜΕΡΟΠΗ Δοκίμια. Ποίηση, τέχνη, κλασσικά γράμματα, ζωή. Α1980, Α. Καραβίας. 188 σ. ΤΣΑΤΣΟΥΛΑΣ, ΣΤΕΦΑΝΟΣ ’Ανθολογία τής άγγλικής ποιήσεως. Α1964, ιδιωτική.

221 σ.

Ποίηση BYRON, GEORGE GORDON LORD Ντόν Ζουάν (μτφρ. Μ. Κεσίση). -Α1981, Σπανός. 384 σ. Τσάιλντ Χάρολντ (μτφρ. Μ. Κεσίση). Α1977, Σπανός.

443 σ.

DICKINSON, EMILY ELIZABETH 1830-1886 ’Επιλογή άπό τό έργο της (μτφρ. Μελισσάνθη). Θ1980, Έγνατία (Ποιητές τοϋ Κόσμου 5). 61 σ.

ELIOT, THOMAS STEARNS Οί γάτες. Τό βιβλίο τοϋ Γερο-Πόσουμ γιά τίς πρακτικές γάτες (μτφρ. Σπ. Γεροδήμου). Α1982, Γαλαξίας/Έρμείας. [χ.σ.] Δέκα χορικά άπ’ τό «Βράχο» (εΐσαγ. δοκίμιο-μτφρ.σχόλια Ε. Μόσχος). Α1980, "Ικαρος. 112 σ. ’Εκλογή άπό τό ποιητικό έργο του 1909-1934 (βιογρ.είσαγ.-μτφρ.-σχόλια Μ. Οικονόμου). Α1976, Α. Καρα­ βίας. 167 σ. 'Η έρημη χώρα καί άλλα ποιήματα (είσαγ.-μτφρ.-σχόλια Γ. Σεφέρης). ’Οριστική έκδοση. Α1979, Ίκαρος. 183 σ. Τέσσερα κουαρτέτα (μτφρ. Κλ. Κύρου). Θ1980, Διαγώ­ νιος. 32 σ. Τέσσερα κουαρτέτα (μτφρ.-έρμ. δοκίμιο Ε. ’Αθανα­ σίου). Α1978, ιδιωτική. 208 σ. Τέσσερα κουαρτέτα (πρόλ.-μτφρ.-σημ. Κ. Κοτσαπά). Α1981, ιδιωτική. 127 σ. Ή Τετάρτη τών Τεφρών (μτφρ. Στ. Ροζάνης). Α1971, Πανδώρα. 48 σ.

123

PLATH, SYLVIA [Ποιήματα] (είσαγ.-μτφρ. N. Ήσαΐα). A1974, Μπουκουμάνης (Σύγχρονη Ποίηση 1). 144 σ.

SHAKESPEARE, WILLIAM Τά ποιήματα (είσαγ.-μτφρ. Β. Ρωτάς - Β. Δαμιανάκου). Α1977, "Ικαρος. 152 σ. Τά σονέτα (είσαγ.-μτφρ. Β. Ρωτάς - Β. Δαμιανάκου). Α1978, "Ικαρος. 175 σ.

THOMAS, DYLAN MARLAIS Ποιήματα (είσαγ.-μτφρ. Λ. Στεφάνου). Α1982, Έ ρ μείας. 111 σ.

WILDE, OSCAR Ή μπαλλάντα τής φυλακής τοϋ Ρήντιγγ (μτφρ. Ν . Πα­ πακωνσταντίνου). Β' έκδ. Α1980, Δωδώνη. 63 σ.

Θέατρο BECKETT, SAMUEL BARCLAY Ό λοι έκεϊνοι πού πέφτουν - ”Ω οί ωραίες μέρες (μτφρ. Μ. Λαμπαδαρίδου). Α[χ.χ.], Δωδώνη (Παγκόσμιο Θέα­ τρο 5). 180 σ. Πέριμένοντας τόν Γκοντό - Τέλος τοϋ παιχνιδιού. Α1969, Δωρικός. 216 σ. Τέλος τοϋ παιχνιδιού - Πράξη χωρίς λόγια (μτφρ. Κ. Σκαλιώρας). Α1975, Σχολή Μωραίτη (Θεατρική Βιβλιο­ θήκη). 102 σ.

ELIOT, THOMAS STEARNS Κοκταίηλ πάρτυ (μτφρ. Χαιρετάκης). Α[χ.χ.], Γκοβόστης. 189 σ. Κοκτέηλ πάρτυ (μτφρ. Μ. & Δ. Σκουλούδη). Α1965, Δί­ φρος. 77 σ. Ή οικογενειακή συγκέντρωση (μτφρ. Ζ. Καρέλλη). Θ [χ.χ.], Κωνσταντινίδης. 154 σ. Φονικό στήν έκκλησιά (μτφρ. Γ. Σεφέρης). 'Οριστική έκ­ δοση. Α1981, "Ικαρος. 119 σ.

JONSON, ΒΕΝ Ό Άλχημιστής (μτφρ. Π. Μάτεσις). Α[χ.χ.], Ήριδανός.

168 σ. Βολπόνε (μτφρ. Α. Τερξάκής). Α1973, Σχολή Μωραίτη (Θεατρική Βιβλιοθήκη). 193 σ.

JOYCE, JAMES Οί έξόριστοι (μτφρ. Μ. Βοσταντζή). Α1974, Μπουκουμάνης. 180 σ.

LEONARD, HUGH Ντά (μτφρ. Π. Μάτεσις). Α1981, Γνώση. 125 σ.

MARLOWE, CHRISTOPHER, Έδουάρδος Β' (είσαγ.-μτφρ. Γ. ’Ορφανός). Α1981, "Ιρις. 140 σ.

O’CASEY, SEAN Κόκκινα τριαντάφυλλα γιά μένα. Έ να έργο σέ τέσσερις πράξεις (πρόλ.-μτφρ. Π. Μάτεσις). Α[1979], Δωδώνη (Παγκόσμιο Θέατρο 48). 136 σ.

ORTON, JOE Τά γούστα τού κυρίου Σλόαν (μτφρ. Π. Μάτεσις). A 1982, ’Αστέρι. 99 σ.

OSBORNE, JOHN Ξενοδοχείο στό "Αμστερνταμ - Τωρινός καιρός (μτφρ. Κ. Μητροπούλου). Α[1975], Δωδώνη (Παγκόσμιο Θέατρο 35). 175 σ.

PINTER, HAROLD Πάρτυ γενεθλίων (μτφρ. Π. Μάτεσις). Α[χ.χ.]. Δωδώνη (Παγκόσμιο Θέατρο 2). 166 σ. Ή συλλογή - Ό έραστής (μτφρ. Π. Μάτεσις). Α[χ.χ.],

124

Δωδώνη (Παγκόσμιο Θέατρο 10). 116 σ.

PRIESTLEY, JOHN BOYNTON ’Εμείς καί ό χρόνος (μτφρ. Λ. Καλλέργης). Α[χ.χ.], Δω­ δώνη (Παγκόσμιο Θέατρο 19). 182 σ.

SHAFFER, PETER LEVIN Τό βασιλικό κυνήγι τού ήλιου (μτφρ. Ντ. Βολανάκη). A [χ·χ.]; Δωδώνη (Παγκόσμιο Θέατρο). 124 σ.

SHAKESPEARE, WILLIAM ’Αγάπης άγώνας άγονος. Κωμωδία σέ πράξεις πέντε (εί­ σαγ.-μτφρ. Β. Ρώτας). Α1966, Ίκαρος ("Εργα 26). 109 σ. "Αμλετ (μτφρ. Κ. Θεοτόκης). Α1977, Σχολή Μωραίτη (Θεατρική Βιβλιοθήκη). 279 σ. Αμλετ (μτφρ. Έμμ. Βικέτας) Α[χ.χ.], Βασιλείου. 147 σ. "Αμλετ, τό βασιλόπουλο τής Δανίας. Τραγωδία (είσαγ.μτφρ. Β. Ρώτας). Α1979, Ίκαρος (Έργα 10). 152 σ. ’Αντώνιος καί Κλεοπάτρα. Τραγωδία (είσαγ.-μτφρ. Β. Ρώτας). Α1974, "Ικαρος (Έργα 18). 149 σ. ’Αντώνιος καί Κλεοπάτρα (μτφρ. Μ. Κακογιάννης). Α1979, Κάκτος. 141 σ. Ό βασιλιάς Ερρίκος ό Δ'.. Σέ πέντε πράξεις. Μέρος Α' (μτφρ. Α. Πάλλης - είσαγ.-συμπλ. Β. Ρώτας). Α1961, Ίκαρος (Έργα 22). 112 σ. Ό βασιλιάς Ερρίκος ό Δ'. Σέ πέντε πράξεις. Μέρος Β' (μτφρ. Β. Ρώτας). Α1961, Ίκαρος ("Εργα 23). 127 σ. Ό βασιλιάς Ερρίκος ό ΣΤ'. Μέρος Α' (είσαγ.-μτφρ. Β. Ρώτας - Β. Δαμιανάκου). Α1971, "Ικαρος (Έργα 32).

120 σ. Ό βασιλιάς Ερρίκος ό ΣΤ'. Μέρος Β' (είσαγ.-μτφρ. Β. Ρώτας - Β. Δαμιανάκου). Α1971, Ίκαρος (Έργα 33).

136 σ. Ό βασιλιάς Ερρίκος ό ΣΤ'. Μέρος Γ' (είσαγ.-μτφρ. Β. Ρώτας - Β. Δαμιανάκου). Α1971, Ίκαρος (Έργα 34).

132 σ. Ό βασιλιάς Ερρίκος ό Η' (είσαγ.-μτφρ. Β. Ρώτας - Β. Δαμιανάκου). Α1972, Ίκαρος (Έργα 35). 131 σ. Βασιλιάς ’Ιωάννης (είσαγ.-μτφρ. Β. Ρώτας - Β. Δαμιανάκου). Α1969, "Ικαρος (Έργα 28). 109 σ. Βασιλιάς Αήρ. Τραγωδία (είσαγ.-μτφρ. Β. Ρώτας). Α 1974, Ίκαρος (Έργα 5). 141 σ. Ό βασιλιάς Ριχάρδος ό Β'. Τραγωδία σέ πέντε πράξεις (μτφρ. Β. Ρώτας). Α1964, Ίκαρος (Έργα 25). 112 σ. Ό βασιλιάς Ριχάρδος ό Γ' (είσαγ.-μτφρ. Β. Ρώτας - Β. Δαμιανάκου). Α1973, Ίκαρος (Έργα 17). 151 σ. Οί δυό άρχοντες τής Βερόνας. Κωμωδία (είσαγ.-μτφρ. Β. Ρώτας - Β. Δαμιανάκου). Α1972, Ίκαρος ("Εργα 36).

93 σ. Δωδέκατη νύχτα ή δ,τι θέλετε. Κωμωδία (μτφρ. Β. Ρώ­ τας - είσαγ. A. Sewell). Α1978, Ίκαρος ("Εργα 1). 109 σ. Ό έμπορος τής Βενετίας. Κωμωδία (είσαγ.-μτφρ. Β. Ρώ­ τας - Β. Δαμιανάκου). Α1979, Ίκαρος (Έργα 15). 109 σ. Εύθυμες κυράδες τού Ούίνξορ (μτφρ. Κ. Καρθαΐος). Α [χ.χ.], Βασιλείου. 128 σ. Οί εύθυμες κυράδες τού Ούίνζορ. Κωμωδία (είσαγ.μτφρ. Β. Ρώτας - Β. Δαμιανάκου). Α1977, Ίκαρος (Έ ρ­ γα 14). 115 σ. Τό ήμέρωμα τής στρίγγλας (είσαγ.-μτφρ. Β. Ρώτας - Β. Δαμιανάκου). Α1973, "Ικαρος (Έργα 9). 109 σ. Κοριολανός. Τραγωδία σέ πέντε πράξεις (είσαγ.-μτφρ. Β. Ρώτας). Α1959, Ίκαρος (Έργα 21). 147 σ. Κυμβελίνος (είσαγ.-μτφρ. Β. Ρώτας - Β. Δαμιανάκου). Α1970, Ίκαρος (Έργα 31). 144 σ. Κυμβελίνος (είσαγ. Α. Τερζάκης - μτφρ. Κ. Καρθαΐος). Α|χ.χ.|. Βασ,λείου. 181 σ. Οί κυράτσες τού Ούίνζωρ. Κωμωδία (μτφρ. Ν. Ποριώ­ της)· Α[χ.χ.|. Γκοίκίστη; >)5 ο. Ή κωμωδία μέ πλάνες (είσαγ.-μτφρ. Β. Ρώτας - Β. Δαμιανάκου). Α1973, Ίκαρος (Έργα 37). 77 σ. Μάκβεθ (μτφρ. Κ. Καρθαΐος). Α1968, Βασιλείου. 103 σ. Μακμπέθ. Τραγωδία (είσαγ.-μτφρ. Β. Ρώτας). Α1978,

Ίκαρος (Έργα 12). 104 σ. Μέ τό ίδιο μέτρο. Κωμωδία (είσαγ.-μτφρ. Β. Ρώτας). Α 1976, Ίκαρος ("Εργα 16). 111 σ. Όθέλλος (είσαγ. Α. Τερζάκης - μχφρ. Κ. Καρθαίος). A [χ.χ.], Βασιλείου. 161 σ. Όθέλλος. Τραγωδία (είσαγ.-μτφρ. Β. Ρώτας). Α1978, Ίκαρος (Έργα 4). 131 σ. 'Ονειρο καλοκαιρινής νύχτας (είσαγ.-μτφρ. Β. Ρώτας). Α1973, Ίκαρος (Έργα 11). 98 σ. Ό πω ς άγαπάτε. Κωμωδία (είσαγ.-μτφρ. Β. Ρώτας). A 1977, Ίκαρος (Έργα 20). 111 σ. Πελλέας καί Μελισσάνθη (μτφρ. Κ. Ζαρούκας). Α1977, Νικόδημος. 208 σ. Περικλής (είσαγ.-μτφρ. Β. Ρώτας). Α1976, Ίκαρος (Έ ρ­ γα 27). 104 σ. Πολύ κακό γιά τίποτα. Κωμωδία σέ πέντε πράξεις (εί­ σαγ.-μτφρ. Β. Ρώτας). Α1970, Ίκαρος (Έργα 13). 112 σ. Πολύ κακό γιά τίποτε. Κωμωδία (μτφρ. Ν. Ποριώτης). Α|χ.χ |. Γκοοόστης. 88 σ. Ριχάρδος Β' (μτφρ. Κ. Καρθαίος). Α[χ.χ.], Βασιλείου.

156 σ. Ρωμαίος καί Ίουλιέτα. Τραγωδία (είσαγ.-μτφρ. Β. Ρώ­ τας). Α1978, Ίκαρος (Έργα 2). 127 σ. Τέλος καλό δλα καλά. Κωμωδία σέ πέντε πράξεις (εί­ σαγ.-μτφρ. Β. Ρώτας - Β. Δαμιανάκου). Α1969, Ίκαρος (Έργα 29). 120 σ. Τίμων ό ’Αθηναίος. Τραγωδία (είσαγ.-μτφρ. Β. Ρώτας). Α1978, Ίκαρος (Έργα 24). 99 σ. Τίτος ’Ανδρόνικος. Τραγωδία σέ πέντε πράξεις (είσαγ.μτφρ. Β. Ρώτας - Β. Δαμιανάκου). Α1970, Ίκαρος (Έ ρ­ γα 30). 112 σ. Ή τρικυμία. Κωμωδία σέ πέντε πράξεις (είσαγ.-μτφρ. Β. Ρώτας). Α1969, Ίκαρος (Έργα 3). 103 σ. Τρωίλος καί Χρυσίδα. Κωμωδία (είσαγ.-μτφρ. Β. Ρώ­ τας). Α1972, Ίκαρος (Έργα 6). 147 σ. Τό χειμωνιάτικο παραμύθι. Κωμωδία (είσαγ.-μτφρ. Β. Ρώτας). Α1972, Ίκαρος (Έργα 7). 128 σ.

SHAW, GEORGE BERNARD Ό άνθρωπος καί τά δπλα (μτφρ. Ζ. Μπέλλου). Α[1976], Δωδώνη (Παγκόσμιο Θέατρο 29). 151 σ.

STOPPARD, TOM Μεταμφιέσεις. «Περπατώντας πρός τό Σταθμό Φιλαν­ δίας μαζί μέ τάν Λένεν» (πρόλ.-μτφρ. Δ. Παπακωνσταν­ τίνου). Α1980, Δωδώνη (Παγκόσμιο Θέατρο 26). 153 σ.

SYNGE, JOHN MILLINGTON Ή Ντίαρντρη των θλίψεων - Καβαλλάρηδες στη θάλασ­ σα. Α1973, Σχολή Μωραίτη (Θεατρική Βιβλιοθήκη). 120 TYNAN, KENNETH Ώ ! Καλκούτα! Α[1977], Πλειάς. 243 σ.

WESKER, ARNOLD Οί τέσσερις έποχές (μτφρ. Κ. Μητροπούλου). Α1980, Δωδώνη (Παγκόσμιο Θέατρο 66). 96 σ.

Πεζογραφία AUSTEN, JANE Ύπερηφάνια καί προκατάληψη (μτφρ. Π.Β.). Α[χ.χ.], Δαρεμάς. 310 σ.

BECKETT, SAMUEL BARCLAY Ό άκατονόμαστος (μτφρ. Ά λ. Παπαθανασοπούλου). A 1980, Κρύσταλλο. 231 σ. Βάττ. Α1970, Δωρικός. 335 σ. Ό Μαλόν πεθαίνει. Α1970, Δωρικός. 205 σ. Μάρφυ. Α1970, Δωρικός. 285 σ. Μολλόυ (μτφρ. Ά . Παπαθανασοπούλου). Α1981, Κρύ­ σταλλο. 227 σ.

BECKFORD, WILLIAM Ή ιστορία τού χαλίφη Βατέκ (μτφρ. Ρ. Χατχούτ). A 1980, Γράμματα. 127 σ.

BRONTE, CHARLOTTE Ό καθηγητής (μτφρ. Α. Δικταΐος). Β' έκδ. Α1979, Έπικαιρότητα. 342 σ. Τξέυν Έ υρ (μτφρ. Π. Βοβολίνης). Α[χ.χ.], Δαρεμάς. 344 BRONTE, EMILY ’Ανεμοδαρμένα ύψη. Μυθιστόρημα (μτφρ. Β. Καζαν­ τζής). Α1980, Κάκτος. 294 σ. Ό πύργος τών καταιγίδων (μτφρ. Π. Παπαγεωργίου). Α [χ.χ.], Δαρεμάς. 320 σ.

BURGESS, ANTHONY Τό κουρδιστό πορτοκάλι (μτφρ. Κ. Γαλανόπουλος). Α 1978, Ζάρβανος. 234 σ.

CARRINGTON, LEONORA Ή πέτρινη πόρτα (μτφρ. Ν. Χατζιδάκι). Α1982, Αίγόκερως. 124 σ.

CARROLL, LEWIS Μές στόν καθρέφτη καί τί βρήκε ή ’Αλίκη έκεϊ (μτφρ. Σ. Κακίσης). Α1979, “Υψιλον. 189 σ. Οΐ περιπέτειες τής ’Αλίκης στή χώρα τών θαυμάτων (μτφρ. Μ. Κουμανταρέας - πρόλ.-σημ. Λ. Άννινος). [Β' έκδ.] Α1978, Έρμείας. 159 σ.

CHRISTIE, AGATHA Τό έκκρεμές - Δέκα μικροί Ινδιάνοι (μτφρ. Θ. Ζερβός Μ. Άλεξανδρής). Α1967, Δαρεμάς. 371 σ.

CLELAND, JOHN Φάνυ Χίλ. ’Αναμνήσεις μιάς γυναίκας τής ήδονής (μτφρ. Λ. Θεοδωρακόπουλος). Α1975, Εξάντας. 274 σ.

COLLINS, WILKIE Λάουρα. Ή γυναίκα μέ τά άσπρα (μτφρ. Δ. Κωστελένας). Α1968, Δαρεμάς. 671 σ.

CONRAD, JOSEPH Τυφώνας Φάλκ (μτφρ. "Αγγ. Τερζάκης). Α1951, Παπαδημητρίου. 185 σ. Τυφώνας (μτφρ. "Αγγ. Τερζάκης). Α1982, Όδυσσέας.

104 σ.

CRONIN, ARCIBALD JOSEPH ’Αγάπες κι όνειρα (μτφρ. Π. Βοβολίνης). Α[χ.χ.], Τέχνη.

150 σ. Τά άγουρα χρόνια (μτφρ. Κ. Πολίτης). Α[χ.χ.], Κακουλίδης. 301 σ. Τά άγουρα χρόνια (μτφρ. Π. Βοβολίνης). Α[χ.χ.], Δαρε­ μάς. 213 σ. Οί άδελφές (μτφρ. Γ. Λάμψας). Α[χ.χ.], Κακουλίδης.

159 σ. Τ' άστέριακυτταζουν τη Γη (μτηα. I . Δεληγιάννη- Αναστασιάδη). Α[χ.χ.]. Δαρεμάς. 525 ο. · Ή εποχή τών όνείρων (μτφρ. Γ. Λάμψας). Α1952, Κα­ κουλίδης. 104 σ. Ό ’Ισπανός κηπουρός (μτφρ. Κ. Πολίτης). Α[χ.χ.], Κα­ κουλίδης. 189 σ. Τό κάστρο (μτφρ. Π. Ίωαννίδης). Α[χ.χ.], Δαρεμάς. 411 Τά κλειδιά τής βασιλείας (μτφρ. Γ. Λάμψας). Α[χ.χ.], Κακουλίδης. 320 σ. Ό τάφος τού σταυροφόρου (μτφρ. Κ. Πολίτης). Α[χ.χ.], Κακουλίδης. 427 σ. Τρεις άγάπες (μτφρ. Στ. Άλημίσης). Α[χ.χ.], Δαρεμάς.

368 σ. Ό τύραννος (μτφρ. Α. Σωτηρακοπούλου-Σχοινά). Α [χ.χ.], Δαμιανός. 234 σ. Τά ώριμα χρόνια (μτφρ. Κ. Πολίτης). Α[χ.χ.], Κακουλί­ δης. 243 σ.

125

DEFOE, DANIEL Μόλλ Φλάντερς (μτφρ, Δ. Κούρτοβικ). Α1981, 'Υάκιν­ θος. 410 σ.

DICKENS, CHARLES JOHN HUFFAM Δύσκολα χρόνια (μτφρ. Γ. ’Αλεξίου). Α1978, Ζαχαρόπουλος (Κλασική Λογοτεχνία 10). 388 σ. Δύσκολα χρόνια (μτφρ. Σ. Μαυροειδή-Παπαδάκη). A 1979, Γράμματα. 334 σ. Μεγάλες προσδοκίες (μτφρ. Ν. Σαρλής). Α[χ.χ.], Παγ­ κόσμια Λογοτεχνία. 432 σ. Τό μυστήριο τού Έντουιν Ντρούντ (μτφρ. Α. Παπασταΰρος). Α[1979], Ζαχαρόπουλος (Κλασική Λογοτεχνία 15). 382 σ. Όλιβερ Τουίστ (μτφρ.-έπιμ. Δ. Κωστελένος). Α[χ.χ.], Παγκόσμια Λογοτεχνία. 142 σ. Όλιβερ Τουίστ (μτφρ. Π. Άναγνωστόπουλος). Α[χ.χ.], Γκοβόστης. 443 σ. + 23 πίν.

DOYLE, ARTHUR CONAN Ό κόσμος πού χάθηκε (μτφρ. Ντ. Κοραντζάνη). Α1979, "Αγκυρα. 166 σ. Οί περιπέτειες τού Ζεράρ (μτφρ. Κ. Παπαδάκης). A 1979, Έπικαιρότητα. 221 σ. Οϊ περιπέτειες τού Σέρλοκ Χόλμς (μτφρ. Β. Καλλιπολίτης). Α1981, Εξάντας. 287 σ. Σέρλοκ Χόλμς. 22 άστυνομικές περιπέτειες. Α[χ.χ.], Ε κ ­ δοτική 'Εστία. 499 σ. Τό σκυλί τού Μπάσκερβιλ (μτφρ. Ξ. Χατζηγρηγορίου). Γ' έκδ. Α1981, Γαλαξίας/Έρμείας. 177 σ.

DU MAURIER, DAPHNE Τό λιμανάκι τής άγάπης (μτφρ. Μ. Κατινάκης). Α1980, Κοροντξής. 147 σ. Τά πουλιά - Φίλησέ με πάλι άγνωστε (μτφρ. Δ. Κούρτο6ικ). Α1982, Αίγόκερως. 110 σ. Ρεβέκκα (μτφρ. Α. Δικταϊος). Α[χ.χ.], Δαρέμάς. 376 σ. Ρεβέκκα (μτφρ. Σ. Μαυροειδή-Παπαδάκη). Α1981, Καστανιώτης. 422 σ. Ή ταβέρνα τής Τζαμάικα (μτφρ. X. Σταθάτου). Α1979, Τερζόπουλος. 305 σ.

DURRELL, LAWRENCE GEORGE ’Αλεξανδρινό κουαρτέτο. I: Ίουστίνη (μτφρ. Αίμ. Χουρμούξιος). Α[χ.-χ.], Γρηγόρη. 269 σ. ’Αλεξανδρινό κουαρτέτο. II: Βαλτασάρ (μτφρ. Αίμ. Χουρμούξιος). Α[χ.χ], Γρηγόρη. 268 σ. ’Αλεξανδρινό κουαρτέτο. III: Μάουντολιβ (μτφρ. Αίμ. Χουρμούξιος). Α[χ.χ.], Γρηγόρη. 354 σ. ’Αλεξανδρινό κουαρτέτο. IV: Κλέα (μτφρ. Αίμ. Χουρμούζιος). Α[χ.χ.], Γρηγόρη. 314 σ. Πικρολέμονα (μτφρ. Αίμ. Χουρμούξιος). Α[χ.χ.], Γρηγό­ ρη. 297 σ.

ELIOT, GEORGE Σίλας Μάρνερ (μτφρ. Γ. Σπανδώνής). Α1980, Όδυσσέας. 223 σ.

FORSTER, EDWARD MORGAN Ταξίδι στήν Ινδία (είσαγ.-μτφρ. Α. Σιούτη-Γεωργίου). Α1980, Πλέθρον. 341 σ.

GALSWORTHY, JOHN Σύγχρονη κωμωδία. Τριλογία (μτφρ. Μ. Καϊναδά). Α [χ·χ·], Μπεργαδής. 291 σ.

GOLDING, WILLIAM GERALD Ό άρχοντας των μυγών (μτφρ. Ρ. Χατχούτ). Α1981, Γράμματα. 246 σ.

GRAVES, ROBERT RANKE ’Εγώ, ό Κλαύδιος (μτφρ. Α. Κοτζιάς). Α1977, Ήριδανός. 469 σ.

126

GREENE, GRAHAM Ή δύναμη καί ή δόξα (μτφρ. Μ. Οίκονόμου). Α1965, ’Εκδόσεις τών Φίλων. 294 σ. Τό τέλος μιας ύπόθεσης. Μυθιστόρημα (μτφρ. Μ. Γεωργιάδη). Α1980, ’Εκδόσεις τών Φίλων. 247 σ.

HART, Β. Η. LIDDEL Ή άλλη πλευρά τού λόφου (μτφρ. Ν. Παπαρρόδου). Α [χ.χ.], Δαρεμάς. 580 σ.

HIGHSMITH, PATRICIA Ό ένοχος. Μυθιστόρημα (μτφρ. Λ. Γιαννοπούλου). Θ 1980, 'Υπό σκέψη. 303 σ. Ιστορίες γιά μισογύνηδες (μτφρ. Α. Παπάζογλου). Α 1982, Γράμματα. 142 σ.

HILTON, JAMES Χαμένος όρίξων. Α1981, Γαλαξίας/Έρμείας. 151 σ.

HUXLEY, ALDOUS LEONARD Γενναίος νέος κόσμος. Α[χ.χ.], Γρηγόρη. ’Επιστροφή στό θαυμαστό νέο κόσμο (μτφρ. Π. Παπα­ χρήστου). Α1978, ’Ελεύθερος Τύπος. 109 σ. Θαυμαστός καινούργιος κόσμος (μτφρ. Ε. Κυπραίου). Α 1980, Κάκτος. 210 σ. Οί θύρες τής ένόρασης - Ούρανός καί κόλαση (μτφρ. Ν. Πρατσίνης - Ντ. Σώτηρα). Α[1981], ’Απόπειρα. 177 σ. Κόλαση καί Παράδεισος (μτφρ. Λ. Κανδηλίδης). Α1981, Κάκτος. 166 σ. Ό μεγαλοφυής καί ή θεά (μτφρ. Ρ. Σώκου). Δ' έκδ. Α 1978, Γαλαξίας/Έρμείας. 152 σ. Μετά τά πυροτεχνήματα (μτφρ. Μ. Κρανάκη). Α[1978], Ήριδανός. 203 σ.

JEROME, JEROME KLAPKA Τρεις άντρες σέ μιά βάρκα (χώρια ό σκύλος) (μτφρ. Γ. Εύαγγελίδης). Α1980, Τεκμήριο. 240 σ. Τρεις σέ μιά βάρκα (μτφρ. Α. Βρανά). Α1975, Λυχνάρι.

206 σ.

JOYCE, JAMES Ή γάτα καί ό διάβολος (μτφρ. Μ. Άραβαντινοϋ). Α1977, Χατζήνικολή. [16] σ. Δουβλινέξοι (είσαγ.-μτφρ.-σχόλια Μ. Άραβαντινοϋ). Α1977, Ήριδανός. 219 σ. Οί Δουβλινέξοι (μτφρ. Κ. Πολίτης). Α[χ.χ.], Γκοβόστης.

230 σ. Τό πορτραϊτο τοϋ καλλιτέχνη (μτφρ. Μ.Σ.). Δ ' έκδ.

AJ1981], Γαλαξίας/Έρμείας. 257 σ.

Giacomo Joyce (μτφρ. Μ. Άραβαντινοϋ). Α1977, Χατζηνικολή. [32] σ.

KOESTLER, ARTHUR Ό βοϋρκος τής γής (μτφρ. Μπ;. Λυκούδης). Α1977, Χατζηνικολή. 208 σ. Διάλογος μέ τό θάνατο (μτφρ. Ρ. Λεκανίδου). Α1981, Χατξηνικολή. 254 σ. Έ να βέλος στόν ουρανό. Ό πρώτος τόμος μιάς αύτοβιογραφίας 1905-1931 (μτφρ. Α. Βαχλιώτης). Α1979, Χατξηνικολή. 288 σ. Έ να φάντασμα στή μηχανή (μτφρ. I. Χατξηνικολή). Α1977, Χατξηνικολή. 288 σ. ’Ισπανική διαθήκη (μτφρ. Α. Ρικάκη). Α[χ.χ.], Κάκτος.

207 σ. Ό κομισσάριος καί ό γιόγκι (μτφρ. Α. Κοτζιάς). Α[χ·χ ], Κάκτος. 286 σ. Τό μηδέν καί τό άπειρο (μτφρ. Β. Καζαντζής). Α[χ.χ.], Κάκτος. 243 σ. Τό μηδέν καί τό άπειρο (μτφρ. Α. Κοτζιάς). Α1977, Ήριδανός. 213 σ. Σταυροφορία χωρίς σταυρό (μτφρ. Β. Καζαντζής). Α [χ.χ.], Κάκτος. 213 σ.

LAWRENCE, DAVID HERBERT Ή άλεποΰ (μτφρ. T. Τσιτσέλη). Β' έκδ. Α1979, Πλέθρον. 131 σ. Ή άλεποΰ - Ή κούκλα τού λοχαγοί (μτφρ. Στ. Βουρδουμπά). Α[χ.χ.], Γκοβόστης. 229 σ. Ή γυναίκα πού έφυγε μέ τ’ άλογο (μτφρ. Α. Αλεξάν­ δρου).' Α[χ.χ.], Γκοβόστης. 156 σ. Εκείνος πού είχε πεθάνει (είσαγ.-μτφρ. Ζ. Κώνστα). A 1975, Διογένης. 122 σ. Ό έραστής τής λαίδης Τσάτερλι (μτφρ. Ά λ. Φιαδά). A 1982, Πλειάς. 372 σ. Ό έραστής τής λαίδης Τσάτερλι (μτφρ. Π. Στρατίκη). A [χ.χ.], Δαρεμάς. 254 σ. ’Ερωτευμένες γυναίκες (μτφρ. Γ. Λάμψας). Α1980, Εξάντας. 500 σ. Ό ήλιος καί άλλα διηγήματα (μτφρ. Α. Ζήρας). Α1981, Νεφέλη. 152 σ. Ή πασχαλίτσα (μτφρ. Θ. Γεωργιάδης). Θ1982, ’Ανοιχτή Γωνία. 103 σ.

LESSING, DORIS MAY Μάρθα Κουέστ (μτφρ. Τ. Καραϊσκάκη). Α1981, Όδυσσέας. 354 σ. Τό χρυσό σημειωματάριο (μτφρ. Τ. Καραϊσκάκη). Α 1980, Όδυσσέας. 659 σ.

LOWRY, MALCOLM Τό μονοπάτι τής βρύσης (μτφρ. Στρ. Τσίρκας). Α1968, Κέδρος. 121 σ.

MANSFIELD, KATHERINE Μακαριότητα (μτφρ. Μ. Λαϊνά). Α1981, Γράμματα. 239 MAUGHAM, WILLIAM SOMERSET Ό βαμμένος πέπλος (μτφρ. Μ. Κορνήλιος). Α[χ.χ.], Γκοβόστης. 284 σ. Γκωγκέν (μτφρ. Μ. Πολίτης). Α[1982], Γκοβόστης. 232

’Αλεξίου). Α1979, Γλάρος. 207 σ. Κορίτσια στήν έκσταση τού γάμου. Μυθιστόρημα (μτφρ. Μ. Λώμη). Α1979, Γλάρος. 182 σ. Τό μοναχικό κορίτσι (μτφρ. Κ. Σίνου). Α1978, Γλάρος.

275 σ. "Οσο ύπάρχουν γυναίκες (μτφρ. Γ. ’Αλεξίου). Α[1979], Γλάρος. 202 σ. Ποτέ μή φυλακίζεις μιά γυναίκα. Μυθιστόρημα (μτφρ. Γ. ’Αλεξίου). Α1979. Γλάρος. 144 σ. Σκανδαλιάρικη γυναίκα. Ιστορίες μέ κεντρική ήρωίδα τή γυναίκα (μτφρ. Γ. ’Αλεξίου). Α1977, Γλάρος. 202 σ. Τζώννυ, πόσο λίγο σέ γνώρισα (μτφρ. Γ. ’Αλεξίου). Α1979, Γλάρος. 136 σ.

ORWELL, GEORGE Οί άλήτες τού Παρισιού καί τού Λονδίνου (μτφρ. Δ. Κωστελένος). Α1978, ’Ελεύθερος Τύπος. 187 σ. Κρατήστε σφιχτά τό μικροαστισμό σας (μτφρ. Δ. Κωστε­ λένος). Β' έκδ. Α[1979], ’Ελεύθερος Τύπος. 223 σ. Μέρες τής Μπούρμα (μτφρ. Ν. ’Αλεξίου). Α1980, ’Ελεύ­ θερος Τύπος. 232 σ. Οί μέρες τής Μπούρμα. Μυθιστόρημα (μτφρ. Στ. Ροζάνης). Α1978, Δωδώνη (Κλασσική Λογοτεχνία 5). 293 σ. Στή σκιά τού «1984» (μτφρ. Τ. Καραϊσκάκη). Α[1979], ’Ελεύθερος Τύπος. 191 σ. Στις φάμπρικες τού Γουήγκαν Πάιαρ (μτφρ. Τ. Καραϊσκάκη). Α1979, Ελεύθερος Τύπος. 160 σ. Ή φάρμα τών ζώων (μτφρ. Ν. Μπάρτης). Α1978, Κά­ κτος. 149 σ. Ή φάρμα τών ζώων (μτφρ. Κ. Ντέλόπουλος). Θ1979, Έγνατία (Τράμ/Λογοτεχνία 46). 118 σ. Ή φάρμα τών ζώων (μτφρ. Δ. Κωστελένος). Α[χ.χ.], ’Ελεύθερος Τύπος. 100 σ. Φόρος τιμής στήν Καταλωνία (μτφρ. Ν. ’Αλεξίου). Α1980, ’Ελεύθερος Τύπος. 199 σ. Φόρος τιμής στήν Καταλωνία καί Ξανακοιτάζοντας τίς μέρες τού ισπανικού πολέμου (μτφρ. Κλ. ΛημόνηΚαλαϊτζίδου). Α1974, Βέργος. 263 σ.

Διακοπές στό Παρίσι (μτφρ. Στ. Βουρδουμπά). Α[χ.χ.], Γκοβόστης. 278 σ. Κουαρτέττο (μτφρ. Α. Δικταϊος). Α1978, Ζαχαρόπουλος (Κλασική Λογοτεχνία 3). 205 σ. Κρυφές έπιθυμίες (μτφρ. Δ. Κωνσταντινίδης). Α[χ.χ:], Δαρεμάς. 252 σ. Στήν κόψη τού ξυραφιού (μτφρ. Δ. Κωστελένος - Β. Γουλάκου-Κωστελένου). Α[χ.χ.], Δαρεμάς. 326 σ.

PRIESTLEY, JOHN BOYNTON Τρεις άντρες μέ καινούργιες φορεσιές (μτφρ. Γ. Σεβαστίκογλου). Α1978, Θεμέλιο (Σύγχρονη Πεζογραφία). 229

MIKES, GEORGE "Αχ! αύτοί οί Άγγλοσάξωνες (Πώς νά είσαι άλλοδαπός) [...] (μτφρ. Σπ. Γεροδήμου). Α[χ.χ.],' Λυχνάρι. 90 σ. Ό κατάσκοπος πού πέθανε άπό πλήξη. Πολιτική σάτιρα (μτφρ. Α. Παπαδημητρίου). Α1974, Λυχνάρι. 172 σ. Οί λουκουμάδες τής Μάρισκα. Πολιτική σάτιρα (μτφρ. Α. Παπαδημητρίου). Α1977, Λυχνάρι. 153 σ. Ντάουνινγκ Στρήτ 10 (μτφρ. Α. Παπαδημητρίου). Α 1978, Λυχνάρι. 173 σ. Πώς νά γίνετε άλλοδαπός. ’Εγχειρίδιο γιά άρχάριους καί προχωρημένους (μτφρ. Γ. Εύαγγελίδης). Α1980, Τεκμήριο. 80 σ.

SHAW, GEORGE BERNARD Έ νας άκοινώνητος σοσιαλιστής. Μυθιστόρημα (μτφρ. Δ. Κωστελένος). Α1982, Γλάρος. 256 σ.

NEWMAN, ANDREA Τό μπουκέτο (μτφρ. Δ. Δαλιάνης). Α1982, Νέα Σύνορα.

644 σ.

O’BRIEN, EDNA Ό Αύγουστος είναι κακός μήνας (μτφρ. Ν. Ντόκας). Α1979, Γλάρος. 168 σ. Τό έρωτικό είδωλο. Νουβέλλες καί διηγήματα (μτφρ. Κ. Σίνου). Α 1979, Γλάρος. 207 σ. Κορίτσια άπό τήν έπαρχία. Μυθιστόρημα (μτφρ. Γ.

ROSE, MACAULAY Στεφάνι τού πολέμου (μτφρ. Γ. Μπαλάνος). Α1979, Μαυρίδης. 199 σ.

SHELLEY, MARY WOLLSTONECRAFT Φράνκενστάιν (μτφρ. Ρ. Σώκου). Α1979, Κάκτος. 277σ.

STEVENSON, ROBERT LOUIS Δόκτωρ Τξέκυλ καί κύριος Χάιντ (μτφρ.-σχόλια-έπίλ. Θ. Καμπίσης). Α1980, Αίολος. 168 σ. Οί περιπέτειες τού Νταίηβιντ Μπάλφουρ (’Απαγωγή) (μτφρ. Μπ. Λυκούδης). Α1981, Όδυσσέας. 263 σ. Τό πνεύμα τού μπουκαλιού (μτφρ. Ε. Πορπόρη). Α1982, Γράμματα. 126 σ.

STOKER, BRAM Δράκουλας (μτφρ. Ά ν. Καπόν). Α1981, Αίολος. 412 σ.

THACKERAY, WILLIAM MAKEPEACE Μπάρυ Λύντον (μτφρ. Ε. Σολωμού). Α1979, Ζαχαρό­ πουλος (Κλασική Λογοτεχνία 26). 422 σ.

THOMAS, DYLAN MARLAIS Πεζογραφήματα (έπιλ.-μτφρ. Β. Δενδρινού - Γ. Ρωμα­

127

νός). Α1980, Πρόσπερος. xviii + 78 σ.

TOLKIEN, JOHN RONALD REVEL Χόμπιτ (μτφρ. A. Γαβριηλίδη - X. Δεληγιάννη). Α1979, Κέδρος. 383 σ.

WAIN, JOHN BARRINGTON ’Απόφοιτος μέ μέτριο βαθμό (μτφρ. Ν. Λαμπρόπουλος). Α1977, Όδυσσέας. 317 σ.

WELLS, HERBERT GEORGE 'Ο άόρατος άνθρωπος (μτφρ. Α. Σφακιανάκης). Α1982, Γράμματα. 190 σ. Ή έπέμβαση (μτφρ. Δ. Κωστελένος). Α1979, Κόσμος Καλών Βιβλίων. 202 σ. 'Η μηχανή πού ταξιδεύει ατό χρόνο (μτφρ. Ε. Γραμμέ­ νος). Α1979, "Αγκυρα. 114 σ. Ό πόλεμος τών κόσμων (μτφρ. Α. Φερτάκη). Α1979, "Αγκυρα. 159 σ.

WILDE, OSCAR Τό έγκλημα τού λόρδου "Αρθουρ Σάβιλ (μτφρ. Σ. Σπηλιωτόπουλος). Α[χ.χ.], Γκοβόστης. 70 σ. Ό κήπος μέ τίς ροδιές (μτφρ. Ε. Μπόλη). Β' έκδ. Α1980, Στοχαστής. 168 σ.

De profundis (μτφρ. Α. ’Αλεξάνδρου). Α[1981], Γκοβό­ στης. 144 σ.

De profundis (μτφρ. Λ. Θεοδωρακόπουλος). Α1981, Ζαχαρόπουλος (Κλασική Λογοτεχνία 38). 198 σ. Τό πορτραΐτο τού Ντόριαν Γκρέυ (μτφρ. Α. ’Αλεξάν­ δρου). Α[1981], Γκοβόστης. 206 σ. Τό πορτραΐτο τού Ντόριαν Γκρέυ (μτφρ. Έ π. Καούρης). Α[χ.χ.], Δαρεμάς. 219 σ. Στοχασμοί (μτφρ. Σ. Μαράντος). Α[χ.χ.], Γκοβόστης.

154 σ. Στοχασμοί (μτφρ. Πρωτοπαπά). Α[χ.χ.], Γκοβόστης. 154 Τό φάντασμα τού Κάντερβιλ (μτφρ. Κ. Παπά). Α1977, Κοροντξής. 102 σ. Ό ψαράς καί ή ψυχή του (μτφρ. Κ. Τρικογλίδης). Α[1978], Ήριδανός. 118 σ. Ή ψυχή τού άνθρώπου στόν σοσιαλισμό (μτφρ. Ζ. Πεσκετζή). Α1981, ’Ελεύθερος Τύπος. 61 σ.

WOOLF, VIRGINIA Ή κυρία Ντάλλογουεη (μτφρ. Κ. Μητροπούλου). Γ' έκδ. Α1978, Γαλαξίας/Έρμείας. 227 σ. Μέχρι τό φάρο (μτφρ. Ε. Μαρμαρά). Α1981, Όδυσσέας.

213 σ. Στό φάρο (μτφρ. Α. Μπερλής). Α1982, Κρύσταλλο. 231 Τρεις γκινέες (μτφρ. Μ. Άναγνωστοπούλου-Πισσαλίδου). Θ1982, Μπαρμπουνάκης. 271 σ.

Φιλοσοφία καί θεωρία τής λογοτεχνίας BEER, GILLIAN Μυθιστορία (μτφρ. Γ. Παπακωνσταντίνου). Α1977, Έ ρ­ μης (Ή Γλώσσα τής Κριτικής 15). 134 σ.

BELL, MICHAEL Τό Πρωτόγονο (μτφρ. I. Ράλλη - Κ. Χατζηδήμου). Α1977, Ερμής (Ή Γλώσσα τής Κριτικής 13). 136 σ.

BIGSBY, C. Νταντά καί ΣουρρεαλιΟμός (μτφρ. Έλ. Μοσχονά). Α1974, Έρμης (Ή Γλώσσα τής Κριτικής 12). 102 σ.

128

BRETT, R. Φαντασίωση καί Φαντασία (μτφρ. I. Ράλλη - Κ. Χατζηδήμου). Α1974, Ερμής (Ή Γλώσσα τής Κριτικής 7). 103 CHADWICK, CHARLES Συμβολισμός (μτφρ. Στ. ’Αλεξοπούλου). Α1976, Ερμής (Ή Γλώσσα τής Κριτικής 16). 107 σ.

DAWSON, S. W. Δράμα καί δραματικό στοιχείο (μτφρ. I. Ράλλη - Κ. Χα­ τζηδήμου). Α1977, Ερμής (Ή Γλώσσα τής Κριτικής 14).

DIPPLE, Ε. Πλοκή (μτφρ. Κ. Ίορδανίδης). Α1973, Ερμής (Ή Γλώσσα τής Κριτικής 4). 115 σ.

EAGLETON,TERY Ό μαρξισμός καί ή λογοτεχνική κριτική (μτφρ. Γρ. Άξαριάδης). Α1981, "Υψιλον. 120 σ.

ELIOT, Τ. S. Τό ιερό δάσος (μτφρ. Μ. Χαριτάκης). Α1971, Δίφρος.

180 σ. Σημειώσεις γιά τόν όρισμό τής κουλτούρας (μτφρ. Ν. Ήσαΐα). Α1980, Πλέθρον. 159 σ.

GRANT, D., Ρεαλισμός (μτφρ. I. Ράλλη - Κ. Χατζηδήμου). Α1979, Ερμής (Ή Γλώσσα τής Κριτικής 1). 126 σ.

JOHNSON, R. Αισθητισμός (μτφρ. Έλ. Μοσχονά). Α1974, Ερμής (Ή Γλώσσα τής Κριτικής 9). 136 σ.

FURNESS, R. S. Εξπρεσιονισμός (μτφρ. I. Ράλλη - Κ. Χατζηδήμου). Α1980, Ερμής (Ή Γλώσσα τής Κριτικής 20). 156 σ.

FURST, LILIAN Ό Ρομαντισμός (μτφρ. I. Ράλλη - Κ. Χατζηδήμου). Α1974, Ερμής (Ή Γλώσσα τής Κριτικής 10). 102 σ.

FURST, L.- SKRINE, Ρ. Ό Νατουραλισμός (μτφρ. Λ. Μεγάλου). Α1981, Ερμής (Ή Γλώσσα τής Κριτικής 6). 110 σ.

HAWKES, TERENCE Μεταφορά (μτφρ. Γ. Πεντζίκης). Α1978, Ερμής (Ή Γλώσσα τής Κριτικής 17). 150 σ.

HEBDIGE, DICK Ύπο-κουλτούρα: τό νόημα τοϋ στύλ (μτφρ. Έφη Καλλιφατίδη). Α1981, Γνώση. 225 σ.

HINCHLIFFE, Α, Τό Παράλογο (μτφρ. Έλ. Μοσχονά). Α1979, Ερμής (Ή Γλώσσα τής Κριτικής 3). 151 σ.

LEECH, C. Τραγωδία (μτφρ. Έρρ. Χατζηανέστης). Α1979, Ερμής (Ή Γλώσσα τής Κριτικής 2). 147 σ.

MACQUEEN, J. ’Αλληγορία (μτφρ. Κ. Ίορδανίδης). Α1974, Ερμής (Ή Γλώσσα τής Κριτικής 8). 116 σ.

MERCHANT, MOELWYN Κωμωδία (μτφρ. Α. Παρίση). Α1980, Ερμής (Ή Γλώσ­ σα τής Κριτικής 19). 140 σ.

MUECKE, D. C. Ειρωνεία (μτφρ. K. Πύρζας). Α1974, 'Ερμής (Ή Γλώσ­ σα τής Κριτικής 11). 127 σ.

Τόμοι 2. Α[χ.χ.]. Γκοβόστης.

WRIGHT, G. Ό Σαίξπηρ καί ή έποχή του (μτφρ. Ά λ. Κοτζιάς).

4Χ[χ-Χ·], Ήριδανός. 184 σ.

ORWELL, GEORGE Δοκίμια (μτφρ. Γ. Στεφανίδης). Α1975, Έρασμος. 72 σ. Τέσσερα δοκίμια (μτφρ. Γερ. Λυκιαρδόπουλος). A 1981, "Υψιλον. 133 σ.

ΑΡΑΒΑΝΤΙΝΟΥ, ΜΑΝΤΩ Τά έλληνικά τού Τζαίημς Τζόυς. Α1977, Ερμής. 243 σ.

POLLARD, A. Σάτιρα (μτφρ. Θ. Παπαμάργαρης). Α1973, 'Ερμής (Ή Γλώσσα τής Κριτικής 5). 124 σ.

ΔΟΥΚΑ-ΚΑΜΠΙΤΟΓΛΟΥ, ΑΙΚ. Δυό άναφορές στό Σαίξπηρ. Θ1977, Κωνσταντινίδης.

111 σ.

READ,HERBERT Ή μορφή στή μοντέρνα ποίηση. Α[χ.χ.], Γρηγόρη.

ΚΑΡΑΓΙΩΡΓΑ, ΟΛΥΜΠΙΑ Virginia Woolf, μιά μεγάλη άγνωστη. Α1981, Έπικαιρό-

RUTHVEN, Κ. Ό Μύθος (μτφρ. I. Ράλλη - Κ. Χατζηδήμου). Α1978, 'Ερμής (Ή Γλώσσα τής Κριτικής 18). 155 σ.

SMITH, JAMES Μελόδραμα (μτφρ. I. Ράλλη - Κ. Χατζηδήμου). Α1981, Ερμής (Ή Γλώσσα τής Κριτικής 21). 134 σ.

STEINER, GEORGE Ό θάνατος τής τραγωδίας (μτφρ. Φ. Κονδύλης). Θ1977, Έγνατία (Γιά τό Θέατρο 4). 304 σ.

WOOLF, VIRGINIA Έ να δικό σου δωμάτιο (μτφρ. Μ. Δαλαμάγκα). Α1980, Όδυσσέας. 153 σ.

Μελέτες ΚΟΤΤ, ΙΑΝ Σαίξπηρ ό σύγχρονός μας (μτφρ. Α. Κοτζιάς). Α[χ.χ.], Ήριδανός. 468 σ.

PEARSON, Η. Ή ζωή τού Όσκαρ Ούάιλντ (μτφρ. Γ. Κωνσταντίνου).

ΚΑΡΑΚΑΝΤΑΣ, ΓΙΩΡΓΟΣ Ή παρερμηνεία τού Όθέλλου. Πρότυπη ψυχοδραματική άποδεικτική μελέτη. Α1977, Publitrust. 23 σ. ΛΑΜΠΑΔΑΡΙΔΟΥ-ΠΟΘΟΥ, ΜΑΡΙΑ Σάμουελ Μπέκετ. Ή έμπειρία τής ύπαρξιακής όδύνης. Α1980, Φιλιππότης. 96 σ. ΠΛΑΚΩΤΑΡΗ, ΑΛΕΞΑΝΔΡΑ Άγγλοσαξωνικά. Φιλολογικά δοκίμια. Α1977, Ε κδό­ σεις τών Φίλων. 165 σ. ΠΟΛΙΤΗ, ΤΖΙΝΑ Shakespeare and Law. Titus Andronicus: The Scales of Justice. A1979, Παπαζήσης. 30 o. ΡΑΪΖΗΣ, ΜΑΡΙΟΣ ΒΥΡΩΝ ’Αγγλόφωνη φιλολογία. Συγκριτικές μελέτες. Α1981, Κέ­ δρος. 221 σ. ΣΠΕΡΑΝΤΖΑΣ, ΣΤΕΛΙΟΣ Ό Λόρδος Μπάυρσν. Ή ζωή του, τό έργο του. Α1974, Βασιλείου. 133 σ.

129

βιβλία εκθετήριο χαρτικα παιχνίδια

ΔΡΑΓΑΤΣΗ & ΒΑΣ. ΚΩΝ/ΝΟΥ ΠΕΙΡΑΙΑΣ 130

επιλογή Στις σελίδες πού άκολουθοϋν οί συνεργάτες τον «Διαβάζω» παρουσιάζουν καί κρίνουν μερικά από τά πιό ενδιαφέροντα βιβλία πού κυκλοφόρησαν τούς τελευταίους μήνες. Τά βιβλία επιλέγει ή Σύνταξη του περιοδικού.

ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ

ερωτισμός: «ή επιδοκιμασία τής ζωής ώς τό θάνατο» ΖΩΡΖ ΜΠΑΤΑΪΓ: Ό έρωτισμός. Μετ. Μίκας Χονλιαρά. ’Αθήνα, Θεωρία, 1982. Σελ. 176.

«Ό μόνος τρόπος έξοικείωσης μέ τό θάνατο είναι ό συνδυασμός του μέ μιά Ιδέα άκόλαστη.» Σάντ

Ο ΕΡΩΤΙΣΜΟΣ είναι «ή επιδοκιμασία τής ζωής ώς τό θάνατο». Μ’ αΰτή τή φράση αρχίζει την ει­ σαγωγή τού βιβλίου γιά τόν «Ερωτισμό» ό Ζ. Μπατάιγ. 'Ο ερωτισμός γιά τόν Μπατάιγ δεν είναι δια­ σκέδαση, έπιπολαιότητα καί ευκολία. Είναι ή βα­ θύτερη άμφισβήτήση τοϋ είναι τού άνθρώπου, ή άπώλεια τοΰ είναι, τό ξεπέρασμα των ορίων τοϋ άνθρώπου. Έ να τεράστιο, άπιαστο καί βασανι­ στικό έρωτηματικό πού ή έντασή του καί ή θέση του στήν κορύφωση τοϋ άνθρώπινου πνεύματος συμπίπτει μέ τό ύστατο φιλοσοφικό έρώτημα. Αύτή λοιπόν τήν επιδοκιμασία τής ζωής ώς τό θάνατο έχουμε συνηθίσει νά τήν άναζητούμε σέ έργα λογοτεχνικά. 'Ο Μπατάιγ θέλει νά είναι λο­ γοτέχνης άλλά φέρνει τό «στίγμα» τοΰ κοινωνιο­ λόγου. Γι’ αύτό τό λόγο, στόν «Ερωτισμό» του, ό ερωτισμός άπό άντικείμενο λογοτεχνικό γίνεται άντικείμενο κοινωνιολογικό, εθνολογικό, θρη­ σκευτικό, μυστικιστικό. Ό λογοτέχνης Μπατάιγ άναζητά τήν «έπαλήθευσή» του στόν κοινωνιολό­ γο Μπατάιγ. Έτσι ό ερωτισμός ανάγεται στό ένωτικό στοιχείο τής φιλοσοφίας, τής εθνολογίας

καί τής ιστορίας.1 Ένωτικό στοιχείο όλων τών έπιστημών, δλων τών προβλημάτων τοΰ άνθρώ­ που, τής άνθρωπότητας. Θά έπρεπε ώστόσο νά άναφέρουμε δτι άπό τή γαλλική έκδοση τοϋ «Ερωτισμού»2 μεταφράστη­ κε γιά τήν έλληνική έκδοση μόνο τό πρώτο μέρος. Τό δεύτερο μέρος, πού στή γαλλική έκδοση βρί­ σκεται στόν ίδιο τόμο, μέ τίτλο «Διάφορες μελέ­ τες γιά τόν ερωτισμό», παραλείφθηκε γιά άγνω­ στους λόγους. Είναι εύλογο πώς μιά τέτοια «έπιλογή» στερεί άπό τό έργο αύτό τού Μπατάιγ τήν όλοκληρωμένη εικόνα καί νόημά του. Γιά τόν Μπατάιγ ό έρωτισμός είναι μιά πράξη αυτογνωσίας, γι’ αύτό καί άποτελεί τό κεντρικό θέμα τών περισσότερων έργων του. Μιά πράξη αυτογνωσίας πού τή συναντάμε άδιαχώριστη άπό τήν εμπειρία τής ζωής καί πού είναι συνδεδεμένη μέ τό πάθος καί τήν άγωνία τοϋ θανάτου. 'Ωστό­ σο, τή συναντάμε καί ώς «οργανωμένη δραστη­ ριότητα», καί τότε γίνεται άντικείμενο τής επι­ στήμης. Μέ τί μπορεί νά έχει σχέση ό έρωτισμός; Μέ τήν έργασία (τάξη) άλλά καί μέ τό θάνατο (άταξία), τήν άνάγκη τοΰ θανάτου, τήν έλλειψη, τή βία, τήν ηδονή, τήν τελετουργία, τό φόνο καί τή θυσία, μέ τό ιερό, τό ζώο-θεό, τό ζωομορφισμό, τόν κανιβαλισμό, τό κυνήγι, τόν πόλεμο, τό θείο, τό όργιο, τήν έπιθυμία. Τήν έπιθυμία-πορνεία, τήν έπιθυμία-παράβαση, τήν έπιθυμία-όμορφιά, τή γυναίκα-έπιθυμία. Αύτά είναι τά θέματα τού Μπατάιγ, ή ίδια ή άνθρώπινη ψυχή, καί σχηματί­ ζουν έναν διαβολικό κύκλο πού καταγράφεται γύρω άπό εναλλασσόμενα άντιθετικά ζεύγη: ούσία καί μή ουσία, συνέχεια καί άσυνέχεια, τάξη καί άταξία, έλλογο καί άλογο. Ό άνθρωπος καί ή σχέση του μέ τόν έρωτισμό είναι άναπόφευκτα συνδεδεμένα μέ δύο άλλες βα­ σικές διαδικασίες τοΰ άνθρώπου, πού είναι ή έρ­ γασία καί ή θρησκεία. Ή έργασία προϋποθέτει καί ταυτόχρονα συνε­ πάγεται τήν έλλογη συμπεριφορά, τήν παραγωγι­ κή άποδοτικότητα πού άντιστέκεται στή γιορτή καί τή σπατάλη. «Ά πό τήν πιό άπομακρυσμένη έποχή» γράφει δ Μπατάιγ «ή έργασία είχε εισα­ γάγει μιά ύφεση χάρη στήν όποια ό άνθρωπος 1έπαυε ν’ άνταποκρίνεται στήν άμεση παρόρμηση πού έπέβαλλε ή βία τής έπιθυμίας». Ή έργασία, άλλά πολύ περισσότερο ό έρωτι-

131

Ζώρζ Μπατάιγ

σμός, γίνονται τά σημεία διάκρισης τού άνθρώπου άπό τό ζώο. Ό άνθρωπος ξέφυγε άπό τήν πρωταρχική ζωώδη κατάσταση του «εργαζόμε­ νος, άντιλαμβανόμενος δτι πέθαινε καί γλιστρών­ τας άπ’ τη χωρίς ντροπή σεξουαλικότητα στήν ντροπαλή σεξουαλικότητα, άπ’ όπου προήλθε ό ερωτισμός». Ή θρησκευόμενη εφηβεία τοϋ Μπατάιγ τοϋ έδωσε τήν ώθηση γιά μιά ιδιαίτερη αντίληψη τής θρησκείας, συνδέοντάς την μέ τόν ερωτισμό στό μέτρο πού καί οί δύο άφορούν τήν «έσωτερική ζωή» τοϋ άνθρώπου. «Μπορώ ν’ άσχοληθώ μέ τή θρησκεία όχι σάν τόν καθηγητή πού διδάσκει τήν ιστορία της, πού άνάμεσα στ’ άλλα μιλάει γιά τόν βραχμάνο. αλλά σάν τόν ίδιο τόν βραχμάνο. Έν τούτοις δέν είμαι βραχμάνος ούτε τίποτα... πρέ­ πει νά άκολουθήσω μιά μεμονωμένη εμπειρία.» Σ' αύτή λοιπόν τή μεμονωμένη εμπειρία ή θρησκεία συναντά τόν ερωτισμό, γιατί «ή εμπειρία οδηγεί στήν δλοκληρωμένη παράβαση». Καί μέσα άπό τήν παράβαση, μέσα δηλαδή άπό τήν άμαρτία, μέσα άπό τό άγχος καί τό φόβο, μέ τόν όποιο συνδέεται ή άρση τής άπαγόρευσης, άναδύεται ή θρησκευτική εύαισθησία πού συνοψίζεται στήν έπιθυμία καί ταυτίζεται μέ τήν ερωτική εύαισθη­ σία. Αύτή δμως ή έπιθυμία είναι συνδεδεμένη μέ τή βίαιη σκέψη, πού στήν πρωτόγονη σκέψη μπο­ ρούσε νά γίνει αιτία θανάτου.

132

Ό θάνατος στίς άρχαϊκές κοινωνίες ύπάρχει μόνο ώς αποτέλεσμα τής βίας. ’Αλλά δέν πρόκει­ ται γιά τή βία τού φονικού όργάνου ή τής επιθετι­ κής συμπεριφοράς. Πρόκειται γιά τή βία τής επι­ θυμίας.3 ’Έτσι ή βία συνδέει τόν έρωτισμό μέ τή θρησκεία, γίνεται ένα άκόμη κοινό τους σημείο. Τή συναντάμε άλλωστε στή θυσία, πού δέν είναι παρά «ή βίαιη ένέργεια πού στερεί τό θύμα άπό τόν περιορισμένο χαρακτήρα του καί τού προσ­ φέρει τό άπεριόριστο, τό άπειρο, πού άνήκουν στήν ιερή σφαίρα». Ό Μπατάιγ δέν άναφέρεται στή συμβολική θυσία τών χριστιανών άλλά στίς θυσίες τής πρωτόγονης φάσης τής άνθρωπότητας, δπου ή άνθρωποθυσία έδινε τή διάσταση τής «συ­ νέχειας»: «Τό θύμα πεθαίνει άλλά οί παρευρισκόμενοι συμμετέχουν σ’ ένα στοιχείο πού άποκαλύπτει ό θάνατός του». Καί αύτό τό στοιχείο είναι ή συνέχεια πού προσφέρει ό θάνατος σέ άσυνεχή δντα. «Αύτή ή βίαιη ένέργεια πού στερεί τό θύμα άπό τόν περιορισμένο χαρακτήρα του καί τού προσφέρει τό άπεριόριστο, τό άπειρο, πού άνή­ κουν στήν ιερή σφαίρα, έχει έπιδιωχθεί μέ τή βα­ θύτερη συνέπειά της. ’Έχει έπιδιωχθεί δπως ή ένέργεια αύτοΰ πού γυμνώνει τό θύμα του, πού τό έπιθυμεΐ καί θέλει νά μπει μέσα του. Ό έραστής δέν διαλύει τήν άγαπημένη γυναίκα λιγότερο άπ’ δ,τι ό ματοβαμμένος θύτης τόν σφαγιασμένο άν­ θρωπο ή ζώο. Ή γυναίκα στά χέρια αύτοΰ πού θέλει νά τήν κατακτήσει στερείται άπό τό είναι της...» "Οπως καί στή θυσία έτσι καί στόν έρωτα ό τε­ λικός σπασμός είναι μιά «πρώτη γεύση θανάτου παρ’ δλο πού ή άγωνία τού θανάτου άντιστέκεται στήν άπόλαυση». Πώς δμως άντιλαμβάνεται ό Μπατάιγ τό άντιθετικό ζεύγμα συνέχεια-άσυνέχεια; Κοινό σημείο άναφοράς τόσο τής συνέχειας δσο καί τής άσυνέχειας είναι ό θάνατος. Ό θάνατος καταργεί τήν άτομική άσυνέχεια καί έχει τό προνόμιο νά έμφανίζεται κάθε φορά πού άποκαλύπτεται στόν άν­ θρωπο ή συνέχεια. 'Υπάρχει δηλαδή στόν άνθρω­ πο άνάγκη θανάτου, πού είναι τό έπακόλουθο τής γνώσης τού θανάτου μέσα άπό τήν «έσωτερική έμπειρία» τού έρωτισμοΰ. Καί αύτή ή γνώση θα­ νάτου ενώνει τό ρήγμα τής άσυνέχειας μέ τό θάΣτή «Λογοτεχνία καί τό κακό» ό Μπατάιγ δια­ χωρίζει τόν έρωτισμό άπό τόν ήδονισμό. Ό πρώ­ τος είναι ή άπόλυτη γύμνια, ή σπατάλη, τό χάσι­ μο. Ό ήδονισμός είναι ή άνώδυνη συσσώρευση, ή διαφύλαξη τής άκεραιότητας, άρα ό πνευματικός θάνατος. Στόν «’Ερωτισμό» ή διάκριση γίνεται άνάμεσα στόν «έρωτισμό τού σώματος», συνδεδεμένο μέ τόν «κυνικό εγωισμό», φύλακα τής άτομικής άσυνέχειας, καί στόν «έρωτισμό τής καρ­ διάς». Ό έρωτισμός τής καρδιάς είναι ό πόνος («ό πόνος άποκαλύπτει τή σημασία τού άγαπημένου δντος»), τό πάθος πού έχει «πιό βίαιο νόημα άπό τήν έπιθυμία τού σώματος». Ό έρωτισμός τής καρδιάς είναι ή συνέχεια. Στό διαλεκτικό ζεύγμα τάξη-άταξία παρεμβαί­ νει ή άπαγόρευση καί ή άρση τής άπαγόρευσης, ή

παράβαση ή παραβίαση. "Αλλωστε ή απαγόρευση τής αίμομειξίας, καθολικός πρωτογενής κανόνας τής ανθρωπότητας, προϋπόθεση γιά τήν ύπαρξη καί λειτουργία τής ομάδας, ήταν καί είναι άποτέλεσμα τής «ανάγκης νά υποταχτεί σέ κανόνες μιά βία πού ελεύθερη θά μπορούσε νά διαταράξει τήν τάξη τού συνόλου». 'Ωστόσο, δλες οί άπαγορεύσεις πού συναντάμε στίς άρχαϊκές κοινωνίες καί έχουν σχέση μέ τή σεξουαλικότητα «υπάγονται στήν άμορφη φρίκη τής βίας»: τό αίμα, π.χ., είναι σύμβολο τής βίας, γι’ αύτό καί συνδέεται μέ άπαγορεύσεις (taboo) όπως ή έμμηνος ρύση ή ό τοκε­ τός. Ή άπαγόρευση, παρ’ όλα αυτά, συνυφασμένη μέ τήν κοινωνία, ύπάρχει γιά νά παραβιαστεΐ. «Τό έναλλακτικό παιχνίδι τής άπαγόρευσης καί τής παράβασης είναι τό καθαρότερο στόν ερωτι­ σμό» γράφει ό Μπατάιγ. «Χωρίς τό παράδειγμα τοϋ έρωτισμοϋ θά ήταν δύσκολο νά έχουμε μιά ξεκάθαρη αίσθηση αύτοϋ τοϋ παιχνιδιού.» Ό ερωτισμός, πού ή ιστορία του «είναι ή ιστορία τής άνηθικότητας» καί τής απομάκρυνσης άπό τό ζωώδες, είναι ή ίδια ή παράβαση. ’Ακόμα καί ή ομορφιά, πού άμεσα συνδέεται μέ τόν ερωτισμό καί τήν απόρριψη τού ζωομορφι­ σμού, υπάρχει γιά νά παραβιάζεται. Γιατί «άν ή όμορφιά επιθυμείται μέ πάθος είναι γιατί ή άπόκτηση εισάγει σ’ αύτήν τή ζωώδη βρωμιά. ’Επι­ θυμούμε τήν όμορφιά γιά νά τή βρωμίσουμε, όχι γιά τήν ίδια άλλά γιά τή χαρά πού δοκιμάζουμε μέ τή βεβαιότητα ότι τή βεβηλώνουμε». Παρ’ δλ’ αυτά τό παράδοξο βρίσκεται στό γε­ γονός τού νόμιμου χαρακτήρα τής παρανομίας, μέ τήν έννοια τού νόμου πού προβλέπει τήν πα­ ρανομία καί έτσι τή νομιμοποιεί. Έτσι, σ’ αύτή τήν ίδια τή νόμιμη σεξουαλικότητα, δπως εκφρά­ ζεται μέ τό γάμο, συναντάμε τήν παράβασηθεσμό. Τό δικαίωμα, γιά παράδειγμα, τής διακόρευσης τής παρθένας κόρης δινόταν στίς προχριστιανικές κοινωνίες σ’ αυτούς πού είχαν «οντότη­ τα κυρίαρχη». Οί λειτουργοί λοιπόν τού θεού, οί ιερείς, ήταν άρμόδιοι γιά μιά τέτοια πράξη, γιατί αυτοί είχαν αύτό πού δέν είχε δ ίδιος ό μνηστή­ ρας: τήν έξουσία νά παραβεί τήν άπαγόρευση. Τή συνήθεια αύτή τή συναντάμε καί σέ μεταγενέ­ στερες φεουδαρχικές κοινωνίες, δπου τό προνό­ μιο τής διακόρευσης κατείχε ό φεουδάρχης ως άρχοντας τής περιοχής.4 Ό ερωτισμός γιά τόν Μπατάιγ είναι άνοιγμα πρός τό θάνατο, καί ό θάνατος, ή γνώση τού θα­ νάτου είναι άνοιγμα πρός τήν ασυνέχεια τού όντος. Στόν επίλογο τού βιβλίου του γιά τόν ερωτι­ σμό (περιλαμβάνεται στό β' μέρος, πού δέν έχει μεταφραστεί δυστυχώς άπό τήν ελληνική έκδοση) ό Μπατάιγ γράφει: «Δέν λέω πώς ό έρωτισμός εί­ ναι τό πιό σημαντικό. Τό πρόβλημα τής εργασίας είναι τό πιό επείγον... Άλλά ό έρωτισμός είναι τό πρόβλημα τών προβλημάτων. ’Ανάμεσα σ’ δλα τά προβλήματα ό έρωτισμός είναι τό πιό μυστηριώ­ δες, τό πιό γενικό, τό πιό κατ’ ιδίαν... είναι ταυ­ τόχρονα τό κατ’ έξοχήν παγκόσμιο πρόβλημα». Τελειώνοντας, άφοΰ κάνουμε μιά άναφορά

στήν πολύ σημαντική σειρά άπό φωτογραφίες ντοκουμέντων πού πλαισιώνουν τό βιβλίο αύτό τού Μπατάιγ (πίνακες, μινιατούρες, άνάγλυφα), θά παραθέσουμε τή «συμβουλή» τού Μπατάιγ πρός τούς άναγνώστες αύτού τού βιβλίου (βρί­ σκεται έπίσης στόν άμετάφραστο επίλογο): «’Εάν οί άναγνώστες μου ένδιαφέρονται γιά τόν έρωτισμό μέ τόν ίδιο τρόπο πού ένδιαφέρονται γιά κά­ θε πρόβλημα χωριστά, δέν έχουν τί νά κάνουν αύτό τό βιβλίο». ΜΙΝΑ ΜΑΧΑΙΡΟΙΙΟΥΛΟΥ

Σημειώσεις: 1. Σ’ δλο τό έργο τον Μπατάιγ γιά τόν «έρωτισμό» γί­ νονται συνεχείς Αναφορές στους: ",Εγελο, ’Αριστοτέ­ λη, Ροζέ Καγιουά, Λεβί-Στρώς, Μαρσέλ Μώς, Κάρλ φόν Κλαούζεβιτς, Σ. Φρόνντ.

2. Les editions de minuit, 1957. Editions 10/18, 1965.

3. «Ό άγριος δέν κάνει καμιά διάκριση Ανάμεσα ατό βίαιο καί στό φυσικό θάνατο. Γιά τήν Ασυνείδητη σκέψη ό φυσικός θάνατος είναι κι αύτός ένα δημιούρ­ γημα τής βίας: οί κακές έπιθνμίες είναι έκεϊνες πού σκοτώνουν σ’ αύτές τις περιπτώσεις» ’Από τό κεφ. «Τό ταμπού τών νεκρών» στό «Τοτέμ καί ταμπού» τοϋ Σ. Φρόυντ.

4. Ή όιακόρευση είναι μιά σημαντική πράξη γιά τούς πρωτόγονους άλλά «Αντί νά τήν έπιφνλάσσουν γιά τό γαμπρό καί κατοπινό σύζυγο τοϋ κοριτσιού, τό έθιμο Απαιτεί ν’ άποφύγει αύτός μιά τέτοια ένέργεια... Στίς Φιλιππίνες υπήρχαν όρισμένοι Αντρες πού έπάγγελμά τους ήταν νά διακορεύουν νύφες σέ περίπτωση πού δέν είχε ήδη καταστραφεϊ ό ύμένας άπό μιά γριά γυ­ ναίκα στήν όποια είχε Ανατεθεί τούτο. Σέ μερικές φυ­ λές Έσκιμώων Αναλάμβανε τή όιακόρευση ό ιερέας». 'Απόσπασμα άπό τό «Ταμπού τής παρθενίας» στήν «Ψυχολογία τής έρωτικής ζωής» τοϋ Σ. Φρόυντ.

Σέ λίγο κάθε δύο βδομάδες κοντά σας

ΠΟΛΙΤΙΚΗ

άνοιχτή πρόκληση γιά κριτική επανεξέταση ΚΛΑΟΥΝΤΙΝ ΦΕΡΝΑΝΤΟ: Ή κρίση τοϋ παγ­ κόσμιου κομμουνιστικού κινήματος. Άπό τήν Κομιντέρν στην Κομινψόρμ. Τόμ. A Ή κρίση τής Κομμουνιστικής Διεθνούς. Τόμ. Β': Τό Από­ γειο τού σταλινισμού. Πρόλογος Σεμπρούν Χόρχε. Μετ. άπό τά Αγγλικά Δήμον Βέργη. ’Αθήνα, Γράμματα, 1981. Σελ. 347 + 357.

ΓΡΑΜΜΕΝΟ τό 1969 ώς πρώτο μέρος ενός τρίτο­ μου έργου, τό βιβλίο αυτό τοϋ γνωστού Ισπανού κομουνιστή διανοούμενου καί μαχητή Φερνάντο Κλαουντίν έρχεται σε έπαφή μέ τό ελληνικό ανα­ γνωστικό κοινό στά τέλη τού 1981, μέσα άπό μιά δίτομη επιμελημένη παρουσίαση τών έκδόσεων «Γράμματα» καί μέ τήν προσεγμένη μετάφραση άπό τά άγγλικά τού Δήμου Βέργη. ’Αναλυτικό καί πλούσια ντοκουμενταρισμένο σέ δλα του τά σημεία -άπό διασταυρούμενες πη­ γές όλων τών κατευθύνσεων καί άπόψεων- τό έρ­ γο τού Κλαουντίν άποτελεϊ, άπό δ,τι ξέρουμε, μο­ ναδικό στό είδος του επίτευγμα, άνοιχτή πράγμα­ τι πρόκληση γιά κριτική επανεξέταση τής παγκό­ σμιας κομουνιστικής ιστορίας, χωρίς μεταφυσι­ κούς μύθους καί άπριορισμούς, άπό τόν Πρώτο παγκόσμιο πόλεμο καί τήν ’Οκτωβριανή επανά­ σταση μέχρι τίς μέρες τού 20οΰ Συνέδριου τοϋ Κ.Κ.Σ.Ε. Συνολική παγκόσμια άποτίμηση τής κομουνι­ στικής πρότασης -επιτέλους "όχι μονοδιάστατα καί εύρωποκεντρισμένα- δπως εμφανίστηκε στήν πολιτική κονίστρα τά σαράντα αυτά ταραγμένα χρόνια: δύο παγκόσμιων πολέμων, μιας τερά­ στιας οικονομικής κρίσης τού καπιταλιστικού συ­ στήματος τό 1929, σεχταριστικών σοσιαλφασιστικών άπόψεων καί πλατιών λαϊκών μετώπων· επα­ ναστάσεων πού άφέθηκαν ή καί οδηγήθηκαν συ­ νειδητά στήν ήττα (Γερμανία τοϋ 1918, Κίνα τού 1927, ’Ισπανία τής δεκαετίας τού ’30, Ελλάδα τής δεκαετίας τού ’40)· ίεροεξεταστικών μεθόδων, δικών, διασυρμών, βασανιστηρίων, έκτελέσεων, άφορισμών σειράς κομουνιστών μαχητών άλλά καί ολόκληρων κομμάτων στήν Ε.Σ.Σ.Δ. τής δε­ καετίας τού ’30 καί στίς άνατολικές ευρωπαϊκές χώρες τού ’50· ψυχρού πολέμου καί θερμών έθνικοαπελευθερωτικών κινημάτων στόν Τρίτο κό­ σμο· έκρωσισμού τής Διεθνούς, μέ ταυτόχρονο χτύπημα κάθε προσπάθειας επανένωσης τού ερ­ 134

γατικού κινήματος -δπως έκείνη τής 2 1/2 Διε­ θνούς- ή αύτόνομης άνάλυσης τών συνθηκών τα­ ξικής πάλης σέ όποισνδήποτε κοινωνικό σχηματι­ σμό· ξαφνικής διάλυσης τό 1943 τής Γ' Διεθνούς δπως καί πάλι ξαφνικής ίδρυσης τό 1948 ένός νέου καθοδηγητικοΰ κέντρου, τής Κομινφόρμ· εξαγωγής καί επιβολής τού σοβιετικού μοντέλου «σοσιαλισμού» σέ μιά σειρά χώρες τής ’Ανατολι­ κής Ευρώπης· άναγωγής τού Λένιν άπό ιστορική προσωπικότητα σέ δογματικό -ισμό, μέ παράλλη­ λη θεοποίηση τού «πατερούλη τών λαών» Στάλιν καί εξαφάνιση κάθε άποψης, άνάλυσης ή υποκεί­ μενου τής ιστορίας πού δέν έντασσόταν σ’ ένα θεολογικά κωδικοποιημένο ά-μαρξικό υλισμό· μοιράσματος τού κόσμου σέ σφαίρες επιρροής άνάμεσα στίς ύπερδυνάμεις κλπ., κλπ. Μέσα άπό δλα αυτά πού άναγκαστικά κατα­ γράφουμε έδώ σχηματικά ή τεκμηριωμένη ίστορικοκοινωνική άνάλυση πού έπιχειρεΐ δ Κλαουντίν παίρνει τή μορφή άποκάλυψης ένός κατ’ εξακο­ λούθησήν βιασμού τής ιστορίας. Μιάς κουραστι­ κής πολλές φορές έπανάληψης, σέ διαφορετικά μήκη καί πλάτη τού πλανήτη μας, δλη αύτή τήν περίοδο, τού ίδιου κι άπαράλλαχτου σενάριου, πού καταλήγει μέσα άπό ήρωικές άνθρώπινες πράξεις κι άκαταμέτρητες θυσίες σέ μιά έγκληματική φάρσα, σέ βάρος τής έλπίδας καί τού άγώνα τών πολιτών-παραγωγών αυτού τού κόσμου· υπο­ ταγής τής διαλεκτικής τής άπελευθέρωσης στά συμφέροντα μιάς νέας τάξης άνθρώπων πού άναδείχτηκε άπό τή δεκαετία τοϋ ’30 σέ κυρίαρχη στό κράτος πού χτίστηκε πάνω άπό τήν πρώτη πετυ­ χημένη προλεταριακή επανάσταση τού αιώνα μας. ’Ιδιαίτερα γιά τόν έλληνα άναγνώστη, πού ή μυθολογία, ή λαθολογία καί τά εύκολα άλλοθι καταρολογίας τών ιμπεριαλιστών καί τών πρα­ κτόρων τους, τής άριστεράς άπό τή μιά καί τού ελληνοκεντρισμού καί τής άντίθετης μυθολογίας τής δεξιάς άπό τήν άλλη, έχουν μπλοκάρει σέ με­ γάλο βαθμό τήν κριτική του σκέψη, ή άνάδειξη τής περιπέτειας Ελληνική Άντίσταση-Έμφύλιος σέ έναν άπό τούς πολλούς συντελεστές τής ένδοκομουνιστικής κρίσης καί τών κρατικών συμφε­ ρόντων τής Ε.Σ.Σ.Δ. καί τών «μεγάλων συμμά­ χων» της τού άντιφασιστικού πολέμου πού οδή­ γησαν στό άνενδοίαστο μοίρασμα τής Γιάλτας, εί­ ναι πραγματικά διδακτική. Οί πληροφορίες γιά τίς πιέσεις τού Στάλιν νά σταματήσουν οί Γιουγκοσλάβοι κάθε είδους βοή­ θεια πρός τόν Ελληνικό Δημοκρατικό Στρατό, γιά τίς προτάσεις Δημητρόφ γιά ύπερβαλκανική όμοσπονδία πού θά περιελάμβανε καί τήν Ελλά­ δα, γιά τήν άνεξάρτητη στάση τού Μάρκου Βαφειάδη καί τή γραμμή Ζαχαριάδη, μέσα σέ δλο αύτό τό πλέγμα, διευκολύνει τήν κριτική τοποθέ­ τηση τού άναγνώστη. Γεγονός πού εμπεδώνεται άπό τόν τρόπο πού ό Κλαουντίν τοποθετεί τήν έλληνική περιπέτεια άνάμεσα στούς, κατ’ έπιταγήν τής Μόσχας, ρεφορμιστικούς συμβιβασμούς τών δυτικοευρωπαϊκών Κ.Κ., κύρια τοϋ Γαλλικού καί τού ’Ιταλικού, καί τής άνεξάρτητης έπαναστατι-

κής πορείας τών γιουγκοσλάβων άλλά καί των κινέζων κομουνιστών. Τό κυρίαρχο μότο τοϋ βιβλίου, ή κλασική φρά­ ση τοϋ Μάρξ «δπως στήν Ιδιωτική μας ζωή κά­ νουμε τή διάκριση άνάμεσα σ’ αύτό πού πιστεύει καί Ισχυρίζεται ένας άνθρωπος γιά τόν έαυτό του καί σ’ αύτό πού πράγματι είναι καί κάνει, ακόμη περισσότερο ατούς ιστορικούς άγώνες πρέπει νά διακρίνουμε τις φράσεις καί τις φαντασίες τών κομμάτων από τόν πραγματικό οργανισμό καί τά πραγματικά συμφέροντα, τήν Αντίληψη πού τά ϊδια έχουν γιά τόν έαυτό τους, Από τήν πραγματι­ κότητά τους», υπηρετείται άπό τη μαρξιστική άνάλυση τού Κλαουντίν συνεχώς, χωρίς τό συνη­ θισμένο πάθος ή τά κόμπλεξ τών ιστορικών κο­ μουνιστών, κι αυτό άποτελεΐ ένα άκόμη προτέρη­ μα τού δίτομου αυτού έργου, πού περιμένουμε τή σύντομη όλοκλήρωσή του. ΑΛΚΗΣ ΡΗΓΟΣ Νίκος Φωκάς

ΓΛΩΣΣΑ

υπόδειγμα γλώσσας καί κριτικής ΝΙΚΟΥ ΦΩΚΑ: ’Επιχειρήματα γιά τή γλώσσα, γιά τή λογοτεχνία. Δοκίμιο, άριθ. 4. ’Αθήνα, ’Εστία, 1982. Σελ. 196.

ΑΝ ήμουν υποχρεωμένη νά γράψω γιά τά ’Επι­ χειρήματα τού Νίκου Φωκά μιά μόνο φράση, θά έλεγα δτι έπιβεβαιώνονται καί καταξιώνονται άπό μόνα τους. Είναι τά ίδια ένα είδος υποδείγ­ ματα γι’ αύτό πού θά έπρεπε, κατά τήν άποψη τού συγγραφέα τους, νά συμβαίνει στή γλώσσα καί στήν κριτική. Στό βαθμό δηλαδή πού τά κεί­ μενα αύτά ικανοποιούν τό δικό τους καί τό δικό μας αίτημα σχετικά μέ τό στόχο τους, άποτελούν καί πειστήρια γιά τήν ορθότητα τών επιχειρημά­ των πού περιέχουν. Έ να πρώτο παράδειγμα είναι τό δοκίμιο Ή γλώσσα τής κριτικής, πού βρίσκεται πρός τό τέ­ λος τού τόμου καί πού τό κεντρικό νόημά του πρέπει, νομίζω, νά τό άναζητήσουμε στό εξής άπόσπασμα: ”Α ν ή πο'^ση. είναι ή Ανάπτυξη ένός έπιφωνήματος, γιατί δέ θά ήταν ή κριτική ή Ανά­ πτυξη επίσης διαφόρων ίπιφωνηματικών φθόγ­ γων τής ίδιας Ανθρώπινης κλίμακας, Από τούς πιό θαυμαστικούς ως τούς πιό σχετλιαστικούς, Απέ­ ναντι σ’ ένα δχι φυσικό Αλλά τεχνητό φαινόμενο, τό ποίημα, σέ γλώσσα ψυχρή, Αναλυτική καί αΰτοαιτιολογική, χωρίς γιά τό λόγο αύτό νά παύει

νά Ακούγεται Απ’ τό βάθος ή έπιφωνηματική της καταβολή; Θά μπορούσαμε νά σχολιάσουμε τό επιχείρημα αύτό μέ δυό τρόπους: Ή προτού διαβάσουμε τά κριτικά κείμενα τού Φωκά γιά τόν Παπατσώνη, τό Ρίτσο κ.τ.λ. ή μετά τήν άνάγνωσή τους. Στήν πρώτη περίπτωση θά είχαμε ίσως νά άντιπαραθέσουμε -σέ θεωρητικό πάντα επίπεδο- πλήθος άντεπιχειρήματα. Στή δεύτερη έγώ τουλάχιστον δέν έχω κανένα. Ό λόγος είναι δτι, έχοντας διαβάσει αύτό τό δείγμα, περιπίπτω στήν κατάσταση τοΰ θαυμασμού (δπως, ύποθέτω, κάποιος άλλος θά μπορούσε άπό τά ίδια ή άλλα κείμενα νά βρεθεί σέ κατάσταση σχετλιασμού), χωρίς βέβαια ή διά­ θεσή μου αύτή νά μού άποκλείει τή δυνατότητα ή νά μέ άπαλλάσσει άπό τήν ύποχρέωση νά αιτιο­ λογήσω τό θαυμασμό μου μέ τήν άπαιτούμενη νη­ φαλιότητα, πράγμα πού έπιβάλλεται καί γιά ένα λόγο παραπάνω: Τά ’Επιχειρήματα άποτελούν μιά πρόκληση γιά συζήτηση άπολύτως συγκεκρι­ μένη: Γιά νά επικυρωθούν χρειάζεται νά έπικυρωθεί (ή, στήν άντίθετη περίπτωση, νά άκυρωθεϊ) τό υπόδειγμα. "Οτι τά κριτικά κείμενα τού Νίκου Φωκά γρά­ φονται κάτω άπό τήν πίεση μιάς έντονης συναι­ σθηματικής φόρτισης είναι φανερό -κι ό ίδιος άλ­ λωστε δέν τόν κρύβει: Διαβάζοντας τό «Κατά τόν Δείπνον» μεταφέρομαι έξω άπό τόν έαυτό μου, μέσα στό χώρο τοΰ Ανέλπιστου, δηλαδή τής Ποίη­ σης. Είναι σέ τέτοιες στιγμές πού ή κρίση μου Αναστέλλεται σάν άπό ισχυρές ούράνιες σάλπιγ­ γες πού Αντηχούν ξαφνικά. Είναι άκριβώς ή ώρα πού ή κριτική λειτουργία Αναστέλλεται γιά χάρη τής έρωτικής. ”Αν, στό σημείο αύτό, ό Ν. Φωκάς άφηνόταν στήν έκστατική του κατάσταση, θά εί­ χαμε ένα κείμενο τό πολύ πολύ συγκινητικό, άφού θά πήγαζε άπό γνήσια συναισθηματική άντίδραση. Εύτυχώς δμως ό κριτικός δέν ένδίδει. Γράφει μέ Αντίσταση, δπως λέει ό ίδιος. Ά ν καί είναι συγκινημένος, διαλέγει μέ αύταπάρνηση τήν 135

ψυχρότητα. Τό άποτέλεσμα είναι μοναδικό. Ή εξορισμένη, άπαρνημένη συγκίνηση διαποτίζει την έκ προθέσεως ψυχρή γλώσσα τής κριτικής, τή ζωογονεί χωρίς νά την εΰτελίζει καί την άξιώνει νά «ανακρίνει» λογοτεχνήματα όπως τού Παπατσώνη καί τοϋ Παπαδιαμάντη. Γιατί ή κριτική μέθοδος τοϋ Ν. Φωκά είναι νά συνομιλεί μέ τά κείμενα πιέζοντας τα νά ομολογήσουν. Είτε όταν άναζητεϊ τήν ουσία τής θρησκευτικότητας τοϋ Παπαδιαμάντη, είτε δταν άποδεικνύει τήν «ποιητικότητα» τής πεζογραφίας του, είτε δταν υποδει­ κνύει τό στρατόπεδο στό οποίο είναι στρατευμένη ή Κατερίνα Γώγου, ή κριτική του προσάγει στοι­ χεία μέσα άπό τό συγκεκριμένο λογοτέχνημα καί όχι έξω καί γύρω άπό αύτό. Ή έξοχη αυτή άδιακρισία έχει άποτέλεσμα τά κριτικά κείμενα τοϋ Νίκου Φωκά νά μήν είναι μόνο βοηθητικά γιά μιά ουσιαστικότερη προσέγ­ γιση τών έργων, αλλά νά είναι ταυτόχρονα ένα λαμπρό μάθημα ποιητικής τέχνης, τόσο άναγκαίο στήν εποχή μας, δπου, γιά νά μεταχειριστώ τήν έκφραση τού ίδιου, ό στόμφος, ή πολιτική σκοπι­ μότητα, ό μανιερισμός, ή θεματογραφία, ή πλα­ στογραφία, ό έγκεφαλισμός καί ή σνναισθηματολογία έχουν πάρει άπάνω τους τήν υπόθεση τής ποίησης. Τό μάθημα αύτό είναι ιδιαίτερα διδα­ κτικό καί γιά ένα πρόσθετο λόγο: Σ’ αύτό ένας ποιητής, καθώς πιέζει άλλα κείμενα νά ομολογή­ σουν, έξομολογείται ό ίδιος μυστικά τής ποιητι­ κής λειτουργίας πού μόνο οί ποιητές τά ξέρουν βιωματικά, δπως τά άποκαλυπτικά έκεϊνα γιά τή λειτουργία τής συνείδησης πού καταφάσκει (στήν ποιητική σύλληψη) τρέμοντας εκ των υστέρων ή γιά τόν τρόπο μέ τόν όποιο λυτρώνεται ή ποιητι­ κή ιδέα. "Οσα άνέφερα ως εδώ άφοροΰν τίς στιγμές δπου ό Ν. Φωκάς «άπορεί καί έξίσταται» μπρο­ στά στό μυστήριο τής ποίησης καί, μέ τήν άντίστασή του, προσπαθεί νά γλιτώσει άπό τήν κατά­ σταση τής έκστασης γιά νά μιλήσει τή γλώσσα τής κριτικής. ’Αλλά καί στίς περιπτώσεις δπου βρί­ σκεται σέ συγκινησιακή άπώθηση σχετικά μέ κά­ ποιο κείμενο, τά ίδια ισχύουν: Κι έδώ ή έπιφωνηματική καταβολή τής γλώσσας διαφαίνεται, κι έδώ προκύπτει ή ένταση πού άποτρέπει τήν ούδετερότητα χωρίς νά εμποδίζει τήν ούσιαστικότητα τών έπιχειρημάτων. Ό Ν. Φωκάς είναι οργισμέ­ νος μέ τούς κριτικούς πού άγνοούν τόν Παπατσώνη, μέ τό πλήθος τών άσημων καί αμείλικτων παρ’ δλα αυτά επικριτών τοϋ Φαιδρού Μπαρλά, μέ τά Περιβόλια τού Ρίτσου... Συγχρόνως είναι άναλυτικός καί, δσο μπορεί, ψύχραιμος, προκειμένου νά άμφισβητήσει τό κύρος τής ποίησης τού Ρίτσου καί τής σχετικής υμνολογίας. Είπα «δσο μπορεί» καί θά πρόσθετα «δσο χρειάζεται, άλλά δχι περισσότερο». Ευτυχώς: Διαφορετικά θά χά­ ναμε εκρήξεις σάν τήν ευτυχισμένη κατάληξη τού πρώτου άρθρου γιά τόν Παπατσώνη, πού δέν άντέχω στόν πειρασμό νά μήν τήν άντιγράψω έδώ: Καταραμένος ποιητής λοιπόν ό Παπατσώνης. Καί ευλογημένος; Ό Ρίτσος. Καί δέν άπόμεινε κανέ­ να παιδί σ’ αυτόν τόν τόπο γιά νά φωνάξει (γιά 136

νά στριγγλίσει υστερικά), ένώ συνεχίζεται άπό χρόνια ή χονδροειδής καί ταπεινωτική γιά όλους μας φάρσα τής ίπίδειξης τών «πρωτόφαντων» βα­ σιλικών ίνδυμάτων ότι «ό Βασιλιάς είναι γυμνός, πώς δέν τό βλέπετε!» Ούτε κάν υποψιάζεται ό Ν. Φωκάς δτι τό παιδί πού έκκαλεϊ είναι αυτός ό ίδιος. Διαθέτει, ώς παιδικά χαρακτηριστικά, τό γνήσιο θυμό, τήν οξύτητα τής δράσης, τήν άδολη σκληρότητα, τήν αύθορμησία καί τήν άξιολάτρευτη άγνοια ή άδιαφορία γιά τά έπακόλουθα πού τού επιτρέπουν δχι μόνο νά άμφισβητεΐ, άλλά καί νά στηλιτεύει τά κοινώς άποδεκτά. Στά σημεία αύτά τό άποτέλε­ σμα γιά τόν άναγνώστη τών ’Επιχειρημάτων είναι πραγματική άπόλαυση: Σάν κάποιος, έντελώς άγέλαστος καί μάλιστα· οργισμένος, νά λέει πράγ­ ματα άπροσδόκητα ή έξωφρενικά ώς τή στιγμή πού άντιλαμβάνεται δτι αύτά ναί, ισχύουν, καί πάλι δέν μπορείς νά μή χαμογελάς, μέ μιά κρυφή ντροπή μάλιστα πού διασκεδάζεις, ένώ δσα λέ­ γονται είναι λυπηρά. Δέν ξέρω άν ό Ν. Φωκάς έπιδιώκει τό έξοχο αύτό άποτέλεσμα. Δέν δείχνει πάντως νά συναισθάνεται πόσο ευρηματικοί είναι οί έκφραστικοί του τρόποι καί οπωσδήποτε δέν εύφυολογεϊ. 'Απλώς μάχεται. Αύτό άκριβώς τό, φαινομενικά έστω, άθέλητο, τό άπρογραμμάτιστο, μαζί μέ μιά πειραχτική-προκλητική διάθεση πού θά τήν έλεγα «παιδική κακία» κάνει τά έπικριτικά σημεία τών κειμένων του άφάνταστα γοη­ τευτικά. ’Ά ν τά έπιχειρήματα τού Φωκά γιά τήν κριτική δικαιώνονται μέ άλλα κείμενα τού ίδιου τόμου, οί άπόψεις του γιά τή γλώσσα έπικυρώνονται λέξη λέξη, φράση φράση άπό τό γλωσσικό ιδίωμα πού χρησιμοποιεί στά σχετικά άρθρα του καί σέ δλα τά άλλα. Σάν νά έχουν τά κείμενα αύτά διπλή λει­ τουργία: ’Επισημαίνουν κάποια δεινά (καί προ­ μαντεύουν άκόμα μεγαλύτερα) καί συγχρόνως χρησιμεύουν ώς άποτρόπαια τών δεινών αύτών, δχι τόσο μέ τά συμβάντα πού καταγράφουν, δσο μέ τήν ίδια τή γραφή τους. Τά έλληνικά τοϋ Φω­ κά είναι υπόδειγμα γλώσσας, δπως άκριβώς τά κριτικά του κείμενα είναι ύπόδειγμα κριτικής. ’Επιπλέον άποτελοΰν άπόδειξη τού έπιχειρήματος δτι ή γλώσσα είναι κάτι πού τρέφεται καί μορφώνεται άπό τό ίδιο της τό μήνυμα. Ποιό είναι τό μήνυμα τών 'Επιχειρημάτων; ’Ό χι στενά γλωσσικό βέβαια. Ούτε κάν «μήνυμα» ίσως, έπειδή ή λέξη καί φιλοδοξία έμπεριέχει καί έλπίδα. Έκκληση μάλλον θά ταίριαζε νά τό δνομάσουμε -ή, άν τά κείμενα ήταν θεολογικά, «πα­ ράκληση»- γιά τή σωτηρία τού έλληνισμού πού χάνεται: "Ωστε τό πρόβλημα στήν ουσία του δέν είναι γλωσσικό, άλλά πολιτιστικό ή άκόμα (γιατί όχι;) κοσμοθεωρητικό - μολονότι τέτοιες λέξεις δέ χρησιμοποιούνται πιά- ενώ ταυτόχρονα τό γλωσ­ σικό μας δίλημμα έχει πάψει άπό καιρό νά είναι δημοτική ή καθαρεύουσα, άλλά άγγλικά ή έλληνι­ κά. Κατά τόν Ν. Φωκά είμαστε ένας λαός πού έχει άπαρνηθεϊ τήν πνευματική του ένδοχώρα κι έχει χάσει τό λόγο τής ύπαρξής του καί μαζί μ ’ αυτόν καί τή λαλιά του. ’Αντιπρόταση γιά νά

άποτραπεί ό ξεπεσμός τής έλληνικής γλώσσας καί ό επικείμενος όλεθρος τοϋ έλληνισμοΰ ολόκληρου δεν διατυπώνεται στά ’Επιχειρήματα. Ε κτός άν αντιπρόταση μπορεί νά θεωρηθεί τό ίδιο τό γλωσ­ σικό ιδίωμα τοϋ Ν. Φωκά: Λαϊκό χωρίς νά λαϊκίζει, πλούσιο χωρίς νά άρχαίζει, προσωπικό χωρίς νά έλευθεριάζει, αυθόρμητο χωρίς νά λογοτεχνίζει. "Εγραψα στην αρχή τοϋ κειμένου αύτοϋ ότι τά ’Επιχειρήματα τού Νίκου Φωκά επιβεβαιώνονται άπό μόνα τους. Με κάποιον άλλο τρόπο όμως αύτοαναιρούνται: Μέ την ποιότητά τους άνασκευάζουν τήν άπαισιόδοξη πρόβλεψη ότι, ατό όλοένα διαπλατυνόμενο ρεύμα τής παγκόσμιας ’Ιστορίας, οί λαοί συμβάλλονται σάν παραπόταμοι καί δτι αυτοί πού συμβάλλονται άργότερα φυσικό είναι νά μήν έχουν τή δύναμη νά έπηρεάσουν τή ροή τοϋ ρεύματος, Αλλά δτι στό τέλος ή Ατομική εξα­ φάνιση ίνός λαού, κάποτε Αναπόφευκτη, δέν έχει σημασία, έτσι είναι ό κόσμος, κι επομένως δράμα δέν υπάρχει. ΑΛΟΗ ΣΙΔΕΡΗ

ΚΛΑΣΙΚΗ Π ΑΙΔΕΙΑ

έρμηνευτική προσέγγιση μέ κριτήρια επιστημονικά ΦΑΝΗ I. ΚΑΚΡΙΔΗ: Άριστοφάνονς «"Ορνι­ θες». 'Ερμηνευτική έκδοση. Γιάννινα, Δωδώνη, 1982. Σελ. η'+350.

«...τά βέλτιστα διδάσκων» (Άριστοφ. Άχαρν. 658)

ΕΝΩ δέν περνάει χρονιά πού νά μήν άνεβάζεται έργο τοϋ ’Αριστοφάνη στίς θεατρικές μας σκηνές, ενώ τό έλληνικό κοινό δείχνει κάθε φορά πού τοϋ δίνεται εύκαιρία τήν προτίμησή του στό μεγάλο κωμικό, ένώ πολλές νεοελληνικές μεταφράσεις έχουν κατά καιρούς κυκλοφορήσει, έλειπε ώστόσο άπό τή νεοελληνική βιβλιογραφία μιά μέ έπιστημονικά κριτήρια έρμηνευτική προσέγγιση έστω καί ενός έργου του. Τό γεγονός ότι μιά τέ­ τοια έρμηνευτική εργασία παρουσιάζεται ξανατυπωμένη όχτώ χρόνια μετά τήν πρώτη της έκδοση υπογραμμίζει άπό τή μιά τό κενό πού υπάρχει στό χώρο αυτό καί άπό τήν άλλη τήν αναγκαιότη­ τα τέτοιων έκδόσεων. Ό πανεπιστημιακός καθη­ γητής Φ. I. Κακριδής, γνωστός άπό τή δραστη-

ριότητά του στό χώρο τής κλασικής φιλολογίας, έχει άσχοληθεί καί μέ τήν άριστοφανική κωμω­ δία.1 Τό παρουσιαζόμενο βιβλίο είναι, όπως ήδη δηλώθηκε, πρώτη (διορθωμένη) φωτομηχανική άνατύπωση τής έκδοσης τοϋ 1974. Στό σύντομο πρόλογο ό Φ. Κ. σημειώνει ότι «τό βιβλίο... ξεκίνησε άπό τήν έδρα» καί ότι έκρι­ νε σκόπιμο νά παρουσιάσει μιά τέτοια έργασία μετά άπό τίς εξής διαπιστώσεις: α) άπουσία γνή­ σιων φιλολογικών βοηθημάτων άπό τή νεοελληνι­ κή βιβλιογραφία γιά τή μελέτη τοϋ ’Αριστοφάνη, β) έξαιρετική ποιότητα καί κεντρική θέση τών ’Ορνίθων στό έργο τού ’Αριστοφάνη, γ) ύπαρξη χώρου στή διεθνή βιβλιογραφία γιά μιά νέα έρμη­ νευτική προσέγγιση τής κωμωδίας αυτής, άφοϋ ή τελευταία άξιόλογη σχολιασμένη έκδοση τών ’Ορνίθων2 δημοσιεύτηκε τό 1927 (σ. ζ'). ’Οχτώ χρόνια μετά τήν πρώτη έμφάνιση τού βιβλίου οί τότε διαπιστώσεις εξακολουθούν νά ισχύουν καί επομένως ή έκ νέου εμφάνισή του στήν άγορά έρ­ χεται νά ύπηρετήσει τίς ίδιες άνάγκες. Τό περιεχόμενό του είναι διαρθρωμένο ώς έξής: Οί σσ. ζ'-η' περιέχουν τόν πρόλογο, άκολουθεϊ στίς σσ. 1-25 εισαγωγή, στίς σσ. 26-297 κείμενο, μετάφραση καί σχόλια, επιλεγόμενα στίς σσ. 298-302, γενική βιβλιογραφία μαζί μέ τρία παραρτήματα σσ. 303-326, άβλεψίες καί συμπλη­ ρώματα σσ. 327-329 καί ευρετήριο σσ. 331-349. Πίνακας περιεχομένων δέν υπάρχει. Ή εισαγωγή κατατοπίζει τόν άναγνώστη σχετι­ κά μέ τή μέθοδο πού ακολουθήθηκε στήν έκδοση καί δέν περιλαμβάνει, όπως θά περίμενε κανείς, καί ενημέρωσή του γιά τό άντικείμενο τού βι­ βλίου. "Οχι πώς τό άναγκαϊο ένημερωτικό καί πληροφοριακό ύλικό άπουσιάζει, έχει όμως διασπαρεϊ στό σχολιασμό τού κειμένου. Στό τέλος τής εισαγωγής βρίσκουμε τό κείμενο, τή μετάφρα­ ση καί σύντομο σχολιασμό τών άρχαίων υποθέ­ σεων τών ’Ορνίθων πού μάς παραδίδουν τά χει­ ρόγραφα. Τό άρχαίο κείμενο, πού δίνεται πάντοτε στήν άριστερή σελίδα, δέν προέρχεται άπό άντιβολή τών χειρογράφων. "Οπως δηλώνει στήν εισαγωγή ό Φ. Κ. (σ. 1), βασίστηκε ατούς εκδότες τού άρχαίου κειμένου γιά τήν άκρίβεια τών άντιβολών, διάλεξε δμως τήν κατά τή γνώμη του καλύτερη γραφή σέ περίπτωση διάφωνίας τών χειρογράφων καί τήν όρθότερη διόρθωση, δταν έκρινε δτι ένα χωρίο νοσεί. Φροντίζει άκόμη νά ενημερώνει τόν άναγνώστη, δταν τό παρουσιαζόμενο κείμενο δέν συμφωνεί μέ καμιά άπό τίς γραφές τών κωδίκων. Σωστά δέν θεωρεί δεσμευτική άλλά άπλά καί μό­ νο ενδεικτική τόσο τήν άπόδοση τών στίχων στόν ένα ή τόν άλλο ομιλητή δσο καί τήν αλλαγή προ­ σώπου, δπως αύτή παραδίδεται στά χειρόγραφα, παράλληλα δμως ένημερώνει τόν άναγνώστη στά σχόλια γιά τίς τυχόν δικές του επιλογές. Θέλον­ τας νά προσδώσει στό κείμενο τή ζωντάνια τού προφορικού λόγου μιά καί «ό θεατρικός λόγος εί­ ναι λόγος προφορικός» (σ. 3) δέν άπέφυγε τά ση­ μάδια τής στίξης, δπου νόμιζε πώς χρειάζονταν. Μπορεί βέβαια μέ αυτό τόν τρόπο τό κείμενο νά 137

δίνει την εντύπωση δτι είναι βαρυφορτωμένο άπ’ δλα τούτα τά σημάδια, θεωρούμε ωστόσο απόλυ­ τα νόμιμη τη χρησιμοποίησή τους, πού δικαιώνε­ ται άλλωστε άπό τό άποτέλεσμα. Μερικές Αβλε­ ψίες καί ασυνέπειες σέ θέματα κριτικής τού κει­ μένου έχει έπισημάνει ή κριτική μετά τήν πρώτη δημοσίευση τού βιβλίου,3 όέν μπορούν δμως, δπως γίνεται άλλωστε άπό δλους παραδεκτό, νά μειώσουν τήν άξια τού παρουσιαζομένου κειμέ­ νου, πού όμολογεϊται δτι «καί δπου διαφέρει άπό εκείνο τού Coulon4 είναι συχνά καλύτερο».5 ’Απέναντι άπό τό κείμενο, στις δεξιά σελίδες βρίσκεται ή μετάφραση. ’Ήδη άπό τήν εισαγωγή μάς πληροφορεί ό Φ. Κ. δτι πρόκειται γιά «καθα­ ρά φιλολογική πεζή μετάφραση δπου ή προσπά­ θεια γιά γλωσσικό κάλλος καί φυσικότητα... ύποχωρεϊ μπροστά στή μεταφραστική ορθότητα καί Ακρίβεια» (σ. 4) δικαιολογώντας τήν έπιλογή αύτή μέ τή διαπίστωση δτι κάτι τέτοιο έλειπε. Συμ­ φωνούμε μέ τήν έπιλογή του νά παρουσιάσει φι­ λολογική μετάφραση, δυσκολευόμαστε δμως νά καταλάβουμε γιατί ή φυσικότητα στό γλωσσικό ύφος δέν μπορεί νά συνδυάζεται πάντοτε μέ τή μεταφραστική ορθότητα· πιστεύουμε μάλιστα δτι σέ μερικά σημεία διαταράσσεται ή νεοελληνική σύνταξη έξαιτίας αύτής άκριβώς τής διάκρισης. Συνεχίζοντας ό Φ. Κ. τό λόγο γιά τή μεταφραστι­ κή του μέθοδο γράφει: «δέν διστάσαμε γιά τό σκοπό αυτό νά μεταφράσουμε κατά λέξη τό κεί­ μενο, δπου ήταν δυνατό, καί νά περιορίσουμε σέ παρένθεση τή φυσικότερη νεοελληνική άπόδοση. ’Αντίθετα δπου στή νεοελληνική μετάφραση ήταν άδύνατο νά μείνουμε πιστοί στό κείμενο, σημειώ­ σαμε σέ παρένθεση (ή στά σχόλια) τήν κατά λέξη έρμηνεία» (σ. 4). Ή άνάθεση τού διπλού αυτού ρόλου στις παρενθέσεις καί ή δχι σπάνια χρησι­ μοποίησή τους επιβαρύνουν, άν δέν ένοχλοΰν, τήν άνάγνωση τής πραγματικά μέ έξαιρετική γλωσσική ευαισθησία καταρτισμένης καί ιδιαίτε­ ρα εύστοχης μετάφρασης. Στίς άρετές τής μετά­ φρασης πρέπει νά συγκαταλεχθεί καί ή προσπά­ θεια τά λεκτικά σχήματα τού αρχαίου κειμένου καί οί διαφοροποιήσεις στό ύφος (λατρευτικό, ει­ ρωνικό, ρητορικό κλπ.) νά έπισημαίνονται καί άποδίδονται άνάλογα. Οί σκηνοθετικές οδηγίες πού μέ πλάγια στοιχεία παρεμβάλλονται δίνουν τή ζωντάνια πού έχει ό θεατρικός λόγος καί άποτελούν μαζί μέ ένα μέρος των σχολίων τή θεατρι­ κή έρμηνεία τής κωμωδίας αύτής. Κάτω άπό τό κείμενο καί τή μετάφραση βρί­ σκονται σέ διπλή στήλη καί σέ βρισμένες περι­ πτώσεις σ’ δλο τό πλάτος τής σελίδας τά σχόλια στό κείμενο. Πρώτ’ άπ’ δλα αισθάνεται κανείς τήν άνάγκη νά έκφράσει τό θαυμασμό του γιά τόν πλούτο, τήν ποικιλία καί τόν όγκο τού υλικού πού χρησιμοποίησε, άξιοποίησε καί πρόσφερε ό Φ. Κ. ’Εκτός άπό τίς κριτικές παρατηρήσεις τίς σχετιζόμενες μέ τή μορφή τού κειμένου συναντά σ’ αύτά κανείς: α) συχνά αυτούσια παράθεση τού κειμένου τών άρχαίων σχολίων, β) γραμματικές, συντακτικές, λεξιλογικές παρατηρήσεις, γ) κατ’ έπιλογή μετρική άνάλυση λυρικών χωρίων -ή με­

138

τρική Ανάλυση δλου τού κειμένου ή τουλάχιστον τών λυρικών μερών τής κωμωδίας στό τέλος τού βιβλίου πιστεύουμε πώς θά βοηθούσε τό μελετητή καί ιδιαίτερα τό σπουδαστή στό σχηματισμό ένιαίας εικόνας σχετικής μέ τό θέμα μετά άπό τή με­ λέτη δλων τών έπιμέρους προβληματισμών, προ­ βλημάτων καί λύσεων πού προτείνονται στά σχό­ λια-, δ) πληροφορίες γιά τή χλωρίδα καί τό ζωι­ κό βασίλειο στήν άρχαιότητα καί προσπάθεια νά βρεθούν άντιστοιχίες τών άρχαίων ονομάτων μέ τά σημερινά, ε) εισαγωγικά σημειώματα γιά τά πρόσωπα τής κωμωδίας στό σημείο πού αύτά πρωτοεμφανίζονται, τή σημασία τού ρόλου τους, στοιχεία τού χαρακτήρα τους, ς) προλογικά ση­ μειώματα γιά τό καθένα άπό τά κατά ποσόν μέρη τής κωμωδίας, δπου παρέχονται στοιχεία γιά τό παραδοσιακό ή μή τής μορφής τους, τυχόν ιδιαί­ τερα χαρακτηριστικά, συγκρίσεις μέ τά δμοιά τους σέ άλλες κωμωδίες τού ’Αριστοφάνη, σύνδε­ ση μέ τά προηγούμενα, άναφορά στήν έξέλιξη τής δράσης, ζ) έπισήμανση στοιχείων τής ποιητικής τεχνικής τού ’Αριστοφάνη, η) συσχετισμούς μέ τή νεοελληνική λογοτεχνία, παράλληλα άπό τό δη­ μοτικό τραγούδι, παροιμίες άρχαϊες καί σύγχρο­ νες, παραπομπές σέ λαογραφικές μελέτες πού πα­ ρέχουν έπιβιώσεις παρομοίων μέ τά δσα μαρτυρούνται στό κείμενο εθίμων, τελετουργιών κλπ. Γιά δλα αύτά τά θέματα ύπάρχει πάντα ή βιβλιο­ γραφική ένημέρωση καί παραπομπή σέ ειδικές μελέτες. Ό πλουσιότατος αύτός σχολιασμός δέ συμβάλλει άπλά καί μόνο στήν έρμηνεία τού συγ­ κεκριμένου κειμένου άλλά Αποτελεί καί μιά ισχυ­ ρή ένθάρρυνση γιά γενικότερη μελέτη τού άριστοφανικού έργου. Μετά άπό τά έπιλεγόμενα, δπου γίνεται μιά σύντομη?, γενική εκτίμηση τής κωμωδίας ώς πρός τήν τεχνική καί τή δομή τού περιεχομένου της, άκολουθεί γενική βιβλιογραφία μέ τρία παραρτή­ ματα. Έ χει συνταχθεΐ μέ σκοπό νά προσφέρει «μιά πρώτη, άρκετά μεγάλη, βιβλιογραφική βάση στό φιλόλογο πού θά άσχοληθή μέ τήν αρχαία κωμωδία, τόν ’Αριστοφάνη ή τούς Όρνιθες» (σ.

303). Οί μελέτες, μονογραφίες καί άρθρα σέ πε­ ριοδικά, κατατάσσονται καί σέ κατηγορίες ώς πρός τό περιεχόμενό τους, σύμφωνα μέ ορισμέ­ νους κύκλους θεμάτων πού παραθέτει στήν άρχή ό συντάκτης της. ’Επισυνάπτονται παραρτήματα: α) μέ τίς σημαντικότερες άπό τίς παλιές καί νεό­ τερες έκδόσεις τών ’Ορνίθων, τών σχολίων καί αποσπασμάτων πού χρησιμοποιήθηκαν σ’ αύτή τήν έκδοση, β) μέ τίς σημαντικότερες νεοελληνι­ κές καί ξενόγλωσσες μεταφράσεις, διασκευές, πα­ ραφράσεις, μιμήσεις κλπ. τών ’Ορνίθων, γ) μέ κριτικές βιβλιογραφίες γιά τήν κωμωδία καί τόν ’Αριστοφάνη. ’Ά ς σημειωθεί δμως έδώ δτι ή βι­ βλιογραφική ένημέρωση σταματάει στά 1974,6 έτος πού ολοκληρώθηκε ή εκτύπωση τής πρώτης έκδοσης. Τό βιβλίο τελειώνει μέ ένα σχετικά έκτενές εύρετήριο λέξεων, δρων καί όνομάτων. Θά ήταν παράλειψη νά μή μνημονεύσουμε τήν έξαιρετικά καλαίσθητη έκτύπωση πού είχε γίνει στά τυπογραφεία τής ’Εκδοτικής ’Αθηνών καί πού

τώρα έγινε φωτομηχανική άναπαραγωγή της άπό τις εκδόσεις «Δωδώνη», μέ διορθώσεις ορισμένων άβλεψιών. Συνοψίζοντας τίς έντυπώσεις μας μπορούμε άνεπιφύλακτα νά πούμε δτι ό Φ. Κ. μέ την έκδο­ ση αυτή, πέρα άπό τό δτι έμπλουτίζει τη διεθνή βιβλιογραφία, συμβάλλει ουσιαστικά καί ενθαρ­ ρύνει τή μελέτη τής άριστοφανικής κωμωδίας στόν ελληνικό χώρο, καθοδηγεί υποδειγματικά τούς έλληνες φοιτητές στή σπουδή τής άρχαίας κωμωδίας καί τέλος προσφέρει ούσιαστική βοή­ θεια στούς άνθρώπους πού άσχολοΰνται μέ τό θέατρο καί τήν παράσταση έργων τού ’Αριστοφά­ νη. «...τά βέλτιστα διδάσκων» κατά τή ρήση τού ποιητή. Ευχόμαστε νά δούμε κι άλλες τέτοιου επιπέδου καί πληρότητας ερμηνευτικές προσεγγί­ σεις τόσο στό υπόλοιπο έργο τού μεγάλου κωμι­ κού δσο καί στό έργο άλλων έλλήνων κλασικών. ΓΙΩΡΓΟΣ ΚΑΤΣΗΣ

δτι εχει Αναγγελθεί άλλά δέν έχει κυκλοφορήσει.

Schareika, Η.: Der Realismus der aristoph. Komodie.

Exemplarische Analysen zur Funktion des Komischen in den Werken des Aristophanes. Frankfurt a.

M. 1978. Στεφάνή, I.: Ό δούλος στίς κωμωδίες τού ’Αριστο­ φάνη. Ό ρόλος τον καί ή μορφή του, Θεσσαλονί­ κη 1980.

ΠΟΙΗΣΗ

ή μαγική

Σημειώσεις: 1. Μνημονεύουμε ίόώ: α) Φ. I. Κακριόή, Phrynicheisches in den Vogeln des Aristophanes, Wiener Studien NF 4(1970) 39-51.

6) -, Κριτικά καί έρμηνεντικά στόν ’Αριστοφάνη, Δω­ δώνη: Έπιστ. Έπετ. Φιλοσοφ. Σχ. Πανεπ. Ίωαννίνων I (1972) 111-124. γ) -, Τό άμάρτημα τον πετεινού, 'Ελληνικά 25 (1972) 185-189. ό) Κ. J. Dover, Ή κωμωδία τού ’Αριστοφάνη. Μετά­ φραση: Φάνης Κακριδής. Μορφωτικό "Ιδρυμα ’Εθνι­ κής Τραπέζης, ’Αθήνα 1978.

2. Th. Kock, Ausgewahlte Komodien Des Aristophanes, Erklart von 4. B d d ie Vogel. 4. Aufl., Neu Bearbeitet von O. Schroeder, Berlin 1927.

3. W. Verdenius, Mnemosyne XXVIII (1975) 312-313. Ήλ. Σπνρόπονλος, 'Ελληνικά XXIX (1976) 174-184.

N. Dunbar, Gnomon X LIX (1977) 331-335.

4. V. Coulon, Aristophane: Tome III: Les oiseaux... texte etabill par -, et traduit par H. van Daele. Paris, Les Belles Lettres' 1928 - Ί967.

5. N. Dunbar, Gnomon X L IX (1977) 332.

6. ’Ενδεικτικά σημειώνω έόώ μερικές άπό τίς μελέτες τίς σχετικές μέ τόν ’Αριστοφάνη πού δημοσιεύτηκαν άπό τό 1975 καί μετά: Dearden, G. W.: The Stage of Aristophanes, London 1976.

Gelzer, Th.: Aristophanes, ατό: G. A. Seeck (Hrsg.), Das Griechische Drama, Darmstadt 1979, 258-306.

-, Some Aspects of A .’s Dramatic Art in the Birds, BICS23 (1976), 1-14.

Henderson, J.: The Maculate Muse, New Haven 1975.

-, Aristophanes: Essays in Interpretation. Yale Classical Studies 26, Cambridge 1980.

Land)ester, M.: Handlungsverlauf und Komik in den friihen Komodien des Aristophanes. Berlin,... 1977.

McLeish, Kenneth.: The Theatre of Aristophanes, Lon­ don 1980. Μιχαήλ, Χρ.: Ό κωμικός λόγος τού Άριστοφάνους, Άθήναι 1981.

Moulton, C.: Aristophanic Poetry. Hypomnemata 68, Gottingen 1981, όπου 6λ. έκτενή συζήτηση γιά τούς ”Ορν. 1470 Κ. Κ. σα. 28-46.

Newiger, H.-J. (Hrsg.) Aristophanes und die Alte Komodie, Darmstadt 1975. Είναι ή συλλογή μελετών γιά τήν όποια ό Φ. Κ. σημειώνει (σελ. 301 σημ. 5)

άντανάκλαση των πραγμάτων ΤΑΚΗ ΒΑΡΒΙΤΣΙΩΤΗ: Σύνοψη. Ποιήματα. Τόμος Α ': 1941-1957. Τόμος Β': 1958-1972. Θεσ­ σαλονίκη, Έγνατία, 1981. Σελ. 180+176. Δέν είναι ψέματα Υπάρχει δίχως άλλο Μιά χώρα Απίθανη Παρωχημένη Μέσα στον Ανέμου τή μουσική. Κάτασπρα είναι τά τραγούδια

ΠΟΙΗΤΙΚΗ συγκομιδή τριάντα καί πλέον χρό­ νων (1941-1972) ή «Σύνοψη» τού θεσσαλονικέα ποιητή Τάκη Βαρβιτσιώτη πού κυκλοφόρησε πρόσφατα σέ δύο τόμους. Στόν πρώτο είναι συγ­ κεντρωμένα δλα τά ποιήματα τού Β. πού δημο­ σιεύτηκαν άπό τό 1941 μέχρι τό 1957 καί πού πε­ ριλαμβάνονται στίς ποιητικές συλλογές «Φύλλα ύπνου» 1949, «’Επιτάφιος» 1951, «Χειμερινό ήλιοστάσιο» μαζί μέ τό «Ξύλινο άλογο» καί τό «’Αλφαβητάριο» 1955, «Ή γέννηση τών πηγών» 1959. Στόν δεύτερο τόμο είναι συγκεντρωμένα δλα τά ποιήματα πού δημοσιεύτηκαν άπό τό 1958 μέχρι τό 1972 καί πού περιλαμβάνονται στίς ποιη­ τικές συλλογές «Τό πέπλο καί τό χαμόγελο» 1963, «Ή μεταμόρφωση» 1971, «Ή φθινοπωρινή σουί­ τα καί άλλα "ποιήματα» 1975, «Ταπεινός αίνος πρός τήν Παρθένο Μαρία» 1977. ’Από τήν άρχή τής πορείας του μέχρι σήμερα ή «Σύνοψη» δέν περιέχει τίς δυό συλλογές τής τε­ λευταίας πενταετίας τού Β.- ό Βαρβιτσιώτης δέν άπομακρύνεται σέ γενικές γραμμές άπό τίς σταθε­ ρές πού καθόρισε ή άριστοκρατική ποιητική του 139

Κρυμμένο βαθιά μέσα μας

ή ’Ακόμα καπνίζουν τών ήμερων τά έρείπια

ή Τά τελευταία δάχτυλα τής χαραυγής Σκιές πού στάζουν μές στην καρδιά μας ή Οί κοπέλες φιλιούνται μέ τούς καθρέφτες Γίνονται άστρα Καί πέφτουν στό νερό

ή ’Ανάβει ένα ρόδο Ή 'Άνοιξη τρέμει σά νεογέννητο

ή Τάκης Βαρβιτσιώτης

’Ένα χαμόγελο πού έγινε χλόη.

φύση. Σταθερές πού συνδέονται άρρηκτα μέ τό συμβολισμό, τήν καθαρή ποίηση, τόν υπερρεαλι­ σμό, τό μεταϋπερρεαλισμό, άλλα καί μέ μιά στά­ ση ζωής, πού, όπως γράφει ό Κώστας Στεργιόπουλος,* είναι βγαλμένη άπ’ τόν αισθητισμό του, έναν αισθητισμό έμφυτο πού κάνει τήν ποίησή του μόνιμα θαυμαστική μπροστά στό ώραϊο. Ή πίστη του στή ζωή καί ή ένοποίηση των άντιθέτων στοιχείων δέν βγαίνουν άπ’ τή δοκιμασία. Ό κόσμος του μένει άπ’ τήν άρχή ένιαΐος· δέν ραγί­ ζει πουθενά. Καί ή μεταφυσική του «είναι μιά με­ ταφυσική πού προεκτείνεται ως έκεΐ διά τής “τέ­ χνης”». Ή παραπάνω γνώμη τού Κ. Στεργιόπουλου νομίζω πώς ισχύει περισσότερο γιά τήν πρώ­ τη φάση τής πορείας τού Β., πού πρέπει, γιά νά μιλήσουμε κάπως συμβατικά, νά κλείνει στή «Γέννηση τών πηγών». Εύθύς εξαρχής λοιπόν ό Β. καλλιεργεί τήν ποίηση μέσα σ’ ένα θερμοκήπιο πού έχει διαμορφώσει ό ίδιος, τά φυτά τού όποι­ ου πολλές φορές είναι σπάνια καί χαρίζουν ξεχω­ ριστές στιγμές ευφορίας στούς συλλέκτες τού εί­ δους. Μέ άφετηρία τό όνειρικό στοιχείο καί τό μικρού μήκους ποίημα ή φύση καί ή ζωή φιλτρά­ ρονται μέσ’ άπό μιά παιδική θέαση τής ζωής, πού έχει τή βαθιά ευαισθησία ενός ενηλίκου πού δέν έχει όμως διαβρωθεϊ άπό τά ποικίλα προβλήματα τής ζωής. Έτσι, μέ βάση τίς λέξεις ύπνος, φώς, άστρα, χλόη, βλέφαρο, δάκρυα, ομίχλη, τζάμι καί κυρίως τή λέξη καθρέφτης, πού είναι καί τό κεν­ τρικό σύμβολο αυτής τής ποίησης, πετυχαίνονται συνδυασμοί πού λειτουργούν πάντα μέ άξονα τήν ομορφιά, τήν έξωλογικότητά τους καί τήν προέ­ κταση τής λεπτομέρειας. Συνδυασμοί ιδιότυποι, άλλά καί φωταυγείς όπως οί παρακάτω:

Τά επιτεύγματα τής προσωπικής αύτής γραφής θά τά βρούμε συμπυκνωμένα σέ πολλές στιγμές τού Β., άλλά δειγματοληπτικά θά τά βρούμε καί στόν «Αύλό» μέ τή σπαρακτική λιτότητά του, τόν όποιο καί παραθέτουμε:

Κι ένα βλέφαρο κλειστό Διπλωμένο

140

Τής παγωνιάς Λουλούδι Μοναδικό Πρωί πρωί Θ’ ανέβει Στόν ουρανό Νά φιλήσει Τά παιδικά σου Μάτια Τίς κλεμμένες πλεξούδες Τών μαλλιών σου. Ή γραφή αύτή όμως έχει καί κάποια μειονεκτή­ ματα. Έλλειψη μυθοπλασίας, ελάχιστη δραματικότητα καί σέ άρκετά σημεία σημάδια ψυχρότη­ τας. Στόν «Επιτάφιο», πού θά άποτολμήσει νά άναβιώσει τό μύθο τού ’Άδωνι, δέν τό πετυχαί­ νει, άλλά μάς δίνει ένα άλλο δείγμα τών παραπά­ νω χαρακτηριστικών του. Στό «Ξύλινο άλογο» πάλι θά βρούμε ορισμένα άπό τά ώραιότερα δείγ­ ματα ένός λόγου πού τείνει νά ωριμάσει. Τό «'Όταν δέν θά υπάρχεις», τό «Boite a musique» καί ή «’Αναμμένη λάμπα» πού παραθέτω είναι νομίζω έκείνα πού ξεχωρίζουν: Ή αναμμένη λάμπα Ψηλά στην οροφή Μές ατήν Ασφάλεια τής σιωπής της Ξαναβρίσκεις τά ματόκλαδα ’Ενός πολύ μικρού κοριτσιού

Στό φωτεινό κύκλο της Τό σάβανο Μιας πρωινής αναλαμπής

Ταξιδεύω μέ τόν Ατμό Έ κεΐ πού τρέμουν τά φύλλα Μιάς διάφανης χλόης

Καί πίσω άπό τό καπνισμένο γυαλί της "Όταν θραύεται ξάφνου Τόν ήχο μιας Ανυποψίαστης μουσικής

’Εκεί πού τρέμει ό ίσκιος 'Ενός φιλιού Πριν άπ' τό χρόνο

°Ενα χαμόγελο γλυπτό

’Εκεί πού τό φώς "Εγινε μνήμη τών πιό ώραίων ματιών

Τά χείλη μιας νεκρής Πού περιμένουν Ανέλπιδα Στό σκοτάδι. Στή «Γέννηση τών πηγών» ό Β, πειραματίζεται πάνω στό ύφος του. Ό στίχος φαρδαίνει, γίνεται κάπως κουραστικός, άλλά ό ποιητής έπεκτείνει τό θερμοκήπιό του πιό κοντά στά πράγματα. Θά μού ήταν άδύνατο νά προσπεράσω αυτή τή συλλογή δίχως νά άναφέρω τό κλείσιμο τοΰ «Δεν ακόυ­ σες», μιάς άπό τίς γνησιότερες καί πιό εξαίσιες στιγμές τής σύγχρονης ^οίησής μας: Καί τώρα πάλι βρίσκομαι γεμάτος Αγνοια μπρο­ στά σου, ’Εκεί πού πνέει ό Ανεμος μιάς τέλειας χαραυγής, Έ κεΐ δπου Αναδύονται τά μικρά φώτα τών ναυα­ γίων, ’Ελπίζοντας νά πιω λίγο ουρανό μέσα στά χέρια ”Η ν’ Αγκαλιάσω ένα σύννεφο νεκρό μές στά μαλ­ λιά σου. Άλλά εδώ συμβαίνει καί κάτι άλλο. Φαίνεται πώς ό θάνατος προσφιλούς συγγενικού του προ­ σώπου μπόλιασε τά φυτά τοΰ θερμοκηπίου του καί μέ τή γεύση άπ’ τή σκληρότητα τής ζωής. Ά πό δώ καί πέρα λοιπόν, θωρακισμένος τήν ευαισθησία του πού χρόνια τώρα καλλιεργούσε, ό Βαρβιτσιώτης θ’ άντιμετωπίσει τήν πραγματικό­ τητα μέ δλα τά κέρδη πού άποκόμισε χάρη στήν πείρα του καί τή μή ουσιαστική παρέκκλιση άπ’ τήν πορεία του. Έτσι π.χ. ό θάνατος, πού τόν άντιμετώπιζε μέ άπορία καί δέν μπορούσε νά συλλάβει τό νόημά του σέ βάθος, τώρα πού τόν εζησε πολύ κοντά του, άρχίζει καί σημαίνει καί άποσύνθεση τής ομορφιάς, καί τό φρικτό, γιά τούς ζωντανούς παρατηρητές, λιώσιμο. Άλλά καί συνάμα αύτά τά όδυνηρά βιώματα δημιουρ­ γούν ένα λυρισμό πού κερδίζει σέ βάθος, ένταση, δραματικότητα. Στή συλλογή «Τό πέπλο καί τό χαμόγελο», μέ τήν όποια άνοίγει ό δεύτερος τόμος, τό μέστωμα πιά όριστικοποιεΐται. «Ή σιωπή τής σελήνης» θά ’λεγε κανείς πώς είναι άμεσος καί πανάξιος κλη­ ρονόμος τής άρχαίας λυρικής ποίησης καί τό «Μνημόσυνο γιά τόν Στέφανο Μαλλαρμέ» ’ίσως τό πιό γνήσια ύπερρεαλιστικό ποίημα τού Β. Ε ν ­ δεικτική στιγμή τής άκμής του καί ή «Συγχορ­ δία»: Ύπακούοντας τόν ουρανό Σκαρφαλώνω Στόν χαμογελαστό λόφο

’Ενώ βαθιά μές στά σύννεφα Βλέπω ν’ Ανθίζουν Κάτασπρες φτεροϋγες. Στά «Δέκα ερωτικά τραγούδια» ό Β. ζεϊ πάντα ποιητικά τόν έρωτα άπό κοντά, ενώ πρίν υπήρχε άνάμεσά τους κάποια ψυχρότητα. Ά ς άποσπάσουμε, άν μάς έπιτραπεΐ, όρισμένους στίχους: Είναι θαμπά τά λιβάδια Δίχως τό πράσινο τών ματιών σου

ή Έ να χαμόγελο παντοτεινό νά μείνεις Στό τζαμωτό μιάς έκκλησιάς Ερημικής. Χωρίς νά θέλω νά υποτιμήσω τήν άξια τών δύο έπόμενων συλλογών, «Ώκεανίδες» καί «Φθινο­ πωρινή σουίτα», θά περάσω στή «Μεταμόρφω­ ση», πού είναι άφιερωμένη στήν ιερή σκιά τής μη­ τέρας του. Αΰτό τό δεύτερο καίριο πλήγμα πού δέχτηκε ό ποιητής τόν έφερε πιά στήν καρδιά τής ώριμότητας. Αυτές οί πότε χαμηλόφωνες καί πότε σπαρακτικές έλεγεϊες σημαίνουν πώς τό θερμοκή­ πιο τού Βαρβιτσιώτη, χωρίς νά χάνει τήν αύτονομία του, έχει ενωθεί πιά μέ τή φύση, άποτελεϊ άναπόσπαστο κομμάτι της. Καί οί άδυναμίες τού ποιητή άρχίζουν καί χάνονται. 'Υπάρχει πιά ούσιαστικό έρεισμα τόσο γιά τή μυθοπλασία δσο καί γιά τή δραματικότητα. Ά π ’ αύτά τά θαυμά­ σια ποιήματα άς διαλέξουμε τό «Τ’ δνομά σου ήταν λείο σάν τό νερό»: Τ’ δνομά σου ήτανε λείο σάν τό νερό Διάφανο σάν τή σκιά τοΰ ονείρου Σύντομο σάν ένα μικρό χελιδόνι Ξυπνώντας τήν πρωινή πάχνη Τά παγωμένα χαμόγελα στήν Ακρη τών στεγών 'Α νθίζοντας Ανάμεσα στις γυμνές πέτρες (Μιά νύμφη Ανακάλυψε τ’ δνομά σου Καί μέ τής θλίψης τό φωτοστέφανο τό περιτύλιξε) Ποιος τώρα νά τό προφέρει ποιος νά τό μοιραστεί ’Αφού τό χάρισες στά λουλούδια Στή χλόη στό μάρμαρο πού σέ σκεπάζει; Κι έσύ ποϋ Αραγε νά περιπλανιέσαι ’Ολομόναχη λησμονημένη τραγική Μέ μιάν υπέροχη Αγνοια τού κενού Νέφος λαμπρό καθάριο είδωλο Σ ’ έναν αιώνιο καθρέφτη; Τό ίδιο συνεχίζεται καί στήν επόμενη συλλογή, τό 141

«Novissima Verba. Ό τόμος κλείνει μέ τόν «Ταπεινό αίνο πρός την Παρθένο Μαρία», πού έχει κάποιες άναλογίες μέ τόν μακρινό « Επιτάφιο», καί μέ τρία καινούρια έρωτικά ποιήματα. Ποιητής πολυγραφότατος ό Τάκης Βαρβιτσιώτης δέν έξαντλεϊται φυσικά σέ λίγες σελίδες. Έδώ έπιχειρήσαμε μιά σύντομη περιδιάβαση στό έργο του προσπαθώντας νά εντοπίσουμε μερικά άπό τά βασικά χαρακτηριστικά τής ιδιότυπης στόν ποιητικό μας χώρο θέσης του καί νά παρουσιά­ σουμε λίγα μέσα άπ’ τά πολλά έξοχα κομμάτια του γιά νά πάρει ό άναγνώστης, άλλά καί ειδικό­ τερα ό συλλέκτης γνήσιων ποιητικών άποσταγμάτων,μιά ιδέα γιά τό τί θά μπορέσει νά άπολαύσει άν διαβάσει ολόκληρη τή «Σύνοψη». Γ. Κ. ΚΑΡΑΒΑΣΙΛΗΣ

ΠΟΙΗΣΗ Κώστας Γουλιάμος

«ΐΐ faut toujours recommencer»* ΚΩΣΤΑ ΓΟΥΛΙΑΜΟΥ: Νευρασθενικά τοπία. ’Αθήνα, Μουσικός Αύγουστος, 1981. Σελ. 70.

ΤΕΣΣΕΡΑ χρόνια χωρίζουν τή δημοσίευση τής «’Εντροπίας», τής προηγούμενης συλλογής τού νέου ποιητή, άπό τήν έκδοση τής τελευταίας μέ τίτλο «Νευρασθενικά τοπία». Διαβάζοντας σήμε­ ρα, χωρίς διάλειμμα, τίς δύο συλλογές, τό πρώτο πράγμα πού διαπιστώνει κανείς είναι τό άλμα πού πραγματοποίησε σ’ αυτή τήν τετραετία ό ποιητής. Ά πό τήν άνυποψίαστη σχεδόν φραστική έκφόρτιση ένός διάχυτου εφηβικού συναισθημα­ τισμού, μέ άρκετά καί έν πολλοίς φθαρμένα δά­ νεια ποιητικά σχήματα, στήν περιεσκεμμένη καί έπίμοχθη άναζήτηση ένός προσωπικού ποιητικού τόνου, άλλά καί ένός προσώπου, ή ταυτότητα τού όποιου δέν έκλαμβάνεται πλέον ώς δεδομένη καί δέν κατατίθεται ώς άκεραιωμένη. Ή συνειδητή άναζήτησή της δέν όδηγεϊ παρά στή συνειδητοποίηση τού κατακερματισμού της. Ό ποιητής έχει συνείδηση τής μετατόπισης γιά τήν όποια μιλώ: Πλήν δμως μετακόμισα Δύσκολα νά θυμηθώ τό παλιό μου σώμα * Πρέπει κανείς πάντα νά ξαναρχίζει.

142

Γι’ αυτό έφιστώ τήν προσοχή σας Ή ατμόσφαιρα έπιφνλάσσει έκπλήξεις μάς λέει στό πρώτο κιόλας ποίημα τής συλλογής. 'Ωστόσο, ό άναγνώστης άς μήν περιμένει πάντα νά βρει τίς άναζητήσεις του έλλογα διατυπωμένες στήν προφάνεια τού κειμένου. Οί άσύνδετες συ­ νήθως εικόνες του δέν άρθρώνουν έκδηλες ένότητες μέ θεματική ή λογική συνοχή. Μιλώντας γιά συνειδητές άναζητήσεις, άναφέρομαι περισσότε­ ρο σέ μιάν αίσθηση πού υποβάλλει τό βιβλίο στό σύνολό του, καί λιγότερο σέ έκλογικευμένες διερ­ γασίες πού βρίσκουν τήν έκφορά τους στό σώμα τού συγκεκριμένου ποιήματος. Οί έλλείποντες κρίκοι στούς άρμούς τών προτάσεων καί τών ει­ κόνων, δέν υποδηλώνουν, κατ’ άνάγκην, αυτομα­ τισμό γραφής. Μοιάζουν περισσότερο μέ σκόπι­ μες άφαιρέσεις πού υπηρετούν μιάν ορισμένη άντίληψη μοντάζ. Τό ίδιο ισχύει, σέ μεγαλύτερο ίσως βαθμό, γιά τίς συναιρέσεις σημάτων -είτε εικόνες είναι αυτά, είτε λέξεις καί προτάσεις- πού λογικά άνήκουν σέ διαφορετικά πλάνα. ’Ακόμα κι δταν πρόκειται γιά σήματα πού έλαύνονται άπό άσύνειδα στρώματα τής προσωπικότητας, ή έπεξεργασία τους καί ή σύνθεσή τους γίνεται μέ τήν ένδιάθετη ροπή έπίτευξης συγκεκριμένου οικονομι­ κού άποτελέσματος: νοηματική πυκνότητα καί έκφραστική λιτότητα. Ά πό τήν πλευρά αυτή, κα­ τά κανόνα, ή σκόπευση δίνει ικανοποιητικά άποτελέσματα. Αύτό πού σέ κάποιες περιπτώσεις πα­ ραμένει ζητούμενο, είναι ή πλαστική ένάργεια μιας, ένωσης πού προέκυψε άπό συνέργεια πολυσθενών στοιχείων. Τό «Έγκυος θάνατος» καί τό «ΗΙ-FI» είναι έξεικονιστικά παραδείγματα έν προκειμένω, καί έπισημαίνονται γιατί ένώ οί μη­ χανισμοί άφαίρεσης/συναίρεσης πού υπεισέρχον­ ται στό μοντάζ τών εικόνων καί τών άλλων έκ-

φραστικών στοιχείων μαρτυρούν έντεχνο καί συ­ νειδητό χειρισμό, άπαιτεϊται, κατά τη γνώμη μου, αυστηρότερος έλεγχος τού ολοκληρώματος πού άποκαλούμε ποίημα. Τά ποιήματα «Ή ατμόσφαι­ ρα επιφυλάσσει έκπλήξεις», «Ή Ναυσικά, έγώ καί ό Όδυσσέας», «Έπεσε κρύο στή φωνή μας» καί «Τί κάνει ένας στρατιώτης όταν τρελαίνεται», είναι μερικά μόνο άντίστροφα παραδείγματα ευ­ τυχέστερου συντονισμού καί μεθοδικότερου ελέγ­ χου. ”Ας σημειωθεί, έν παρενθέσει, πώς οί έννοιες «μοντάζ» καί «πλάνο» πού χρησιμοποίησα πιό πάνω, δέν είναι συμπτωματικά δάνεια άπό τήν τρέχουσα κινηματογραφική ορολογία, άλλά σκό­ πιμες άναφορές στό συντακτικό καί τή γραμματι­ κή τής φιλμικής γλώσσας, οΐ έπιδράσεις τής όποιας στήν ποιητική γραφή τού Κώστα Γουλιάμου, έκτός τού δτι, κατά κάποιο τρόπο, δηλώνον­ ται ρητά (ή τελευταία άπό τίς τρεις ενότητες τού βιβλίου φέρει τόν χαρακτηριστικό τίτλο «Ίο γύρι­ σμα»), γίνονται αισθητές τόσο στήν υφή τής είκονοποιίας του, δσο καί στή μέθοδο τής αρμολόγη­ σής της. 'Ωστόσο, δποιες διαθλάσεις κι άν ύπέστησαν τά έμπειρικά στοιχεία κατά τήν άνάδυσή τους πρός τή γλωσσική έπιφάνεια τού ποιήματος, δσο κατακερματισμένες ή συμβολοποιημένες κι άν φθάνουν σ’ αύτή τήν επιφάνεια οί εικόνες πού παρέχει ή πραγματικότητα- δπως αύτή είσπράττεται άπό τήν κοινή συνείδηση- καί μέ τίς εντε­ λώς άτομικές κάποτε μυθοποιήσεις εμπειρικών καί πραγματικών δεδομένων, ό κόσμος πού έντέλει συντίθεται μέσα στά «Νευρασθενικά τοπία», άν δέν είναι απρόσκοπτα προσιτός, δέν είναι όπωσδήποτε άβατος. Οί κρυπτικές, ελλειπτικές καί άπροσδόκητα συναιρετικές διαδικασίες, πού άποτελοΰν σταθερούς μηχανισμούς μεγάλου μέ­ ρους τής σύγχρονης ποιητικής έκφραστικής, δταν δέν άποσυνδέουν εντελώς τίς άτομικές άπό τίς συλλογικές εμπειρίες, δταν οί πρώτες, σέ κάποιο βαθμό, είναι έξατομικευμένες, συμπυκνωμένες καί έντατικοποιημένες εκφάνσεις τών δεύτερων, τότε, δσο κι άν μπλοκάρεται ή κοινή λογική, οί δίαυλοι επικοινωνίας παραμένουν άνοικτοί. Καί, δπως καί νά τό κάνουμε, προϋπόθεση τού ποιητι­ κού λόγου, συνειδητά ή άνεπίγνωτα, παραμένει ή έπικοινωνιακή ροπή. Ή περιδιάβαση στό σύγχρονο κόσμο καί ή άναδρομή στό παρελθόν είναι ή σταθερά τέμνουσα καί ή έπίμονα επανερχόμενη τεμνομένη τής γεωμετρίας τών «Νευρασθενικών τοπίων». Μιά παλίνδρομη κίνηση πού άπαντάται σέ σημαντικό μέρος τής σημερινής μας ποίησης καί ενδέχεται νά μήν είναι διόλου άσχετη μέ τά σημερινά μας άδιέξοδα καί τίς έναγώνιες άναζητήσεις μας κά­ ποιου νοήματος πού νά συνδέει τήν προέλευσή μας, τήν ύπόσταοή μας καί τίς προοπτικές μας. Καθώς ό σημερινός κόσμος δέν προσφέρει ικανο­ ποιητικό νόημα, καί τά δράματα ενός μελλοντι­ κού κόσμου μέ περισσότερη συνοχή έχουν ύποστεΐ καταλυτικές διαβρώσεις, ή άναδρομή στό παρελθόν, μέ κάποια μάλιστα έξιδανικευτική

διάθεση, καί ευεξήγητη είναι καί νοητή. « Ό στέ­ ρεος μύθος», τίτλος ένός ποιήματος τού Γουλιάμου μέ συναφή διάθεση, είναι ίσως πιό ενδεικτι­ κός άπό τούς στίχους πού συνθέτουν τό ποίημα: Ταξίδι ή μάνα στά παλιά φεγγάρια Τοϋ χωριοϋ Καλά ράβει τό κουμπί ό χρόνος Ταξίδι ή μάνα στά παλιά φεγγάρια Τοϋ χωριοϋ Κλειδώνει καλά τή φωνή "Οπως κάθε βράδυ. Στον ίδιο μύθο άποπειράται κι ό ίδιος σύντομες καταδύσεις· άπεγνωσμένες βουτιές σωτηρίας ή φυγής: 1Απόγευμα στόν τόπο μου φωτιές παιδιά διηγοϋνΧάσκουν καθώς πλησιάζει τό φεγγάρι Ό παππούς δχι άπό μάνα μου γνώριζε ιστορίες βαλκανικές Ό άλλος άκονμπαγε τό μάτι του στόν Κολοκοτρώνη. 'Ωστόσο, μέ «τό τρένο πού βυζαίνει άσπρα το­ πία», θά επιστρέφει στόν κατακερματισμένο σύγ­ χρονο κόσμο του, δπου: ...στό δρόμο δαιμονισμένα μηχανήματα σάν κόκαλα ήλεκτρικοί λαμπτήρες ...πρωί στό εργοτάξιο τή γερασμένη ήλικία βενζίνης καταπίνει Σέ έναν κόσμο πού: ...βλο αίματα καί λέξεις πεθαμένες κυκλοφοροϋν στά δόντια οί βιομηχανίες τοϋ μέλλοντος καί τό δέρμα: ’Έχει ανάγκη άπό ηλεκτρική ένέργεια Γκρέηπ-φρούτ παγωμένα καί συνταγές. Τό τεχνοκρατικό περιβάλλον μέ τά δαιμονισμένα μηχανήματα, τά ήλεκτρονικά τοτέμ, τό εκρηκτικό μείγμα βενζίνης καί αίματος πού ποτίζει τά νευ­ ρασθενικά μας τοπία, ή άποσάθρωση πού έχει παραλύσει τίς κλειδώσεις του, δέν μάς είναι ξένα ούτε σάν άμεση εμπειρία ούτε σάν ποιητική το­ πιογραφία. ’Αλλά, στό κάτω κάτω, άς θυμηθούμε τόν Andre Gide: Toutes choses sont dites dej&, mais comme personne n’ ecoute il faut toujours recommencer. ('Όλα τά πράγματα έχουν ήδη ειπω­ θεί, άλλά καθώς κανένας δέν άκούει, πρέπει πάν­ τα νά ξαναρχίζουμε.) "Οταν δέν έπαναλαμβάνει κανείς, δικαιούται νά ξαναρχίζει. Στά «Νευρα­ σθενικά τοπία», ό άγώνας γιά τήν κατάκτηση μιάς προσωπικής έκφρασης άτομικών καί συλλο­ γικών έμπειριών είναι έμφανής. Τό ποιητικό ύπο-

143

κείμενο, τό «έγώ» πού μιλάει μέσα στά «Νευρα­ σθενικά τοπία», δέν συλλαμβάνεται πάντοτε με ευκρίνεια. Τούτο μπορεί νά είναι άπόρροια μιας σκόπιμης τοποθέτησης μεταξύ μέθεξης καί άποστασιοποίησης. Ή συχνή παρεμβολή ειρωνικών φίλτρων άνάμεσα στή βιωματική συγκίνηση καί στήν ποιητική εκφορά της ενισχύει τήν υποψία. Κι ύπάρχουν στιγμές πού ό άναγνώστης προβλη­ ματίζεται κατά πόσο τό ποιητικό υποκείμενο άπευθύνεται σ’ αύτόν ή συνομιλεί μέ τόν έαυτό Πάρ’ όλη όμως τή φθορά, τόν κατακερματισμό, τήν άποσάθρωση, τήν όδυνηρή αίσθηση τού άβίωτου ενός κόσμου πού τά δαιμονισμένα μηχα­ νήματα τού κατέπνιξαν κάθε νόημα, μπορεί νά άναδυθεϊ μιά άπεγνωσμένη άποφασιστικότητα καί μιά πικρή έμμονή έπιβίωσης, χωρίς αυταπά­ τες καί άμφίβολης στερεότητας έξωγενή στηρίγ­ ματα, μέ μόνο τέλος τόν αύτοπροσδιορισμό μέσα άπό τήν προσωπική έκφραση: Σέ κάποιο σκονισμένο υπόγειο Μέ τό πανάρχαιο φεγγάρι αχόν τοίχο Τά σκονισμένα εικονίσματα Καί τό διάβολο στις χαραμάδες Θά ξήσω Μ ’ ένα παλιό κιτρινισμένο βιβλίο Νά θυμίζει τούς ναύτες τής πατρίδας μου Καμιά φορά τά χέρια τού Καρυωτάκη 'Ή εκείνα τά πλαστικά Απογεύματα στήν Τρίπολη Θά ζήσω Σάν ένα έντομο πού αίμορραγεϊ Καί γράφει. Δέν ξέρω τί θέση έχουν τά χέρια τού αύτόχειρα ποιητή σέ ένα έντομο αποφασισμένο νά ζεί, νά αίμορραγεϊ καί νά γράφει· άλλ’ όπωσδήποτε κα-' ταλαβαίνω πώς δέν μπορεί παρά νά ξαναρχίζει κανείς πάντα. ΣΠΥΡΟΣ ΤΣΑΚΝΙΑΣ

ΠΟΙΗΣΗ

«πατρίδα... σακατεμένη μέ τ’ άρχαγγελικά φτερά πεσμένα» ΓΙΑΝΝΗ ΔΑΛΛΑ: Τό τίμημα. ’Αθήνα, Κείμενα, 1981. Σελ. 64.

Ο ΓΙΑΝΝΗΣ Δάλλας «γεννήθηκε τό 1924 στή Φιλιππιάδα τής Ηπείρου» καί «εμφανίστηκε στά Ελληνικά Γράμματα τό 1944 μέ τό ποίημα Καρυωτάκης στό περ. “Νεανική Φωνή”» μάς πληρο­ φορεί τό σύντομο βιβλιογραφικό σημείωμα πού έχει έντάξει ό ’Α. ’Αργυρίου στήν άνθολογία του «Ή πρώτη μεταπολεμική γενιά». Θυμάμαι άμυδρά τό περιοδικό· ερχότανε κάπου κάπου στήν κατοχική μικρή μας πόλη, κι άν δέ γελιέμαι εκεί διάβασα στίχους γιά πρώτη φορά τού Βαβούρη καί τού Στεργιόπουλου. Τό Γιάννη Δάλλα τόν γνώρισα λίγο άργότερα μέσα άπό τίς ποιητικές στήλες ενός άλλου περιοδικού. Τά «Ελεύθερα Γράμματα» φιλοξενούσαν στίχους τού Δάλλα, σί­ γουρα τής ίδιας έποχής πού γράφτηκε ό άγνωστος σέ μένα «Καρυωτάκης». Δέν έχω συγκροτήσει λεπτομέρειές τους, κι ό ποιητής, δταν άνακρίνεται, είναι φειδωλός σέ πληροφορίες πού θά διαφώτι­ ζαν τούς πρώτους νεανικούς του βηματισμούς. Είχαν δμως ένα ήθος ήρωικό -άν θυμάμαι καλάπού διατύπωναν ανάλογοι τόνοι. Ό νεαρός φοι­ τητής κρατούσε άκόμα ζεστές τίς μνήμες άπό τίς πρόσφατες ηρωικές έμπειρίες τής ένδοχώρας καί τής πρωτεύουσας. Τά «’Ελεύθερα Γράμματα», πού κυκλοφόρησαν μετά τήν κατοχή καί τό Δε­ κέμβρη, άλλο σχήμα, άλλο ύφος, άλλος στόχος άπό τήν ισχνή κατοχική «Νεανική Φωνή». Έ νας στίβος κι ένα πέτρινο άλώνι, γιά νά άκουστούν οί θριαμβικές νότες ένός παιδιού πού είχε γαλουχηθεϊ σέ χρόνια δίσεχτα μέ τήν άνάταση καί τήν έξαρση. Τό πρώτο βιβλίο ήλθε λίγο άργότερα. Μιά ποιη­ τική πλακέτα 18 σελίδων, πού «τυπώθηκε στά τυ­ πογραφεία τού ’Αριστείδη Μαυρίδη τόν ’Απρίλη τού 1948, σέ 250 άντίτυπα άριθμημένα», μέ εξώ­ φυλλο πού «φιλοτεχνήθηκε άπό τόν καλλιτέχνη Μιχάλη Νικολινάκο». ’Από τήν πρώτη εμφάνιση δέν έχει περάσει πο­ λύς καιρός. Τό σκηνικό δμως έχει άλλάξει· στή­ θηκε άμετάκλητα μέ τά μελανά του χρώματα καί τά έφιαλτικά του σχήματα. Ό εμφύλιος πόλεμος έκτος καί έντός τών τειχών. Τά στρατοδικεία κι οί επιτροπές άσφαλείας επί ποδός πολέμου. Οί

144

φυλακές καί τά άναμορφωτήρια υπερφορτωμένα. Κατά τ’ άλλα στην πρωτεύουσα ή ζωή συνεχίζε­ ται. Λίγο παραπέρα τό αίμα χύνεται ποτάμι- στά παραλιακά κέντρα δμως τά μεγάφωνα διαδίδουν τίς έπιτυχίες τής εποχής- τούς τρεις καμπαλέρος ή τό λύκο καπετάνιο άπ’ τη Σύρα, άς πούμε. Ή ένδρχώρα πένεται καί πονά- οί άμερικανικές έκθέσεις δμως θαυμάζουν τό υψηλό έπίπεδο ζωής πού διατυμπανίζει ή άπατηλή βιτρίνα κι άποροΰν γιά τή σπατάλη τής άμερικανικής βοήθειας. Μέσα σέ αύτό τό κλίμα, τό πρώτο ποιητικό βι­ βλίο τού Γιάννη Δάλλα. Τίτλος Federico Garcia Lorca. 'Υπότιτλος «Θρήνος», καί ύμνος συνάμα, θά μπορούσε νά προσθέσει ό άναγνώστης. Έχει προηγηθεί, νομίζω, τό όμώνυμο ποίημα τού Νί­ κου Καββαδία, δημοσιευμένο στά «Ελεύθερα Γράμματα». Τό κύμα δμως τού ίσπανισμοΰ, γιά νά χρησιμοποιήσω δρο πού παλαιότερα είχε χα­ ρακτηρίσει ένα σημαντικό κεφάλαιο τού ευρω­ παϊκού καί ιδιαίτερα τού γαλλικού ρομαντισμού, θά έλθει πολύ άργότερα. Θά έπεκταθεϊ καί θά προσαρτήσει καί τή Λατινική ’Αμερική. Θά δια­ δώσει τόν κατοχικό Μπολιβάρ· θά μάς γνωρίσει τούς ίσπανόφωνους ποιητές καί θά τούς κάνει προσφιλείς μέ τή μελοποίηση- θά έμπνεύσει τούς "Ελληνες καί θά δανείσει τρόπους καί θέματα. Τά αίτια αυτής τής παράδοξης στροφής καί τής προ­ τίμησης ή άναπαυτική διέξοδος, ή εύκολη λύση, ή όμόλογη μοίρα καί ή έκλεκτική συγγένεια ή ή πο­ νηρή πρόθεση νά καταγγελθούν μέ γραφική κι έξωτική έπένδυση κρυπτικά κι εύγλωττα οικεία κακά; "Ισως δλα, κατά συνδυασμούς καί κατά πε­ ρίπτωση. Δέν είναι ό χώρος κατάλληλος γιά τήν έξήγηση ένός φαινομένου πού εμφανίζεται άργό­ τερα. Τό ποίημα τού Γιάννη Δάλλα, χωρισμένο σέ τρεις ένότητες μέ 112 συνολικά δίστιχα ομοιοκα­ τάληκτα ένδεκασύλλαβα, γράφεται καί κυκλοφο­ ρεί σέ χρόνο άνύποπτο. Παραδοσιακή γραφή, άλλά καί διάχυτη ή ποιητική τόλμη. Στόχος δμως έμφανής, ό όρισμένΟς άπό τόν τίτλο, πού υπηρε­ τείται μέ θαυμαστή συνέπεια: Ή ’Ισπανία μέ τά ήχηρά της τοπωνύμια καί τά ιδιότυπα χρώματά της καί στό κέντρο ό άδικοχαμένος ποιητής της πού τελικά γίνεται οικουμενικό σύμβολο, άλλά πάντα πατά σταθερά στό άνθρωπογεωγραφικό Αύτό τουλάχιστον πιστοποιεί ή χαρτογραφική έπιφάνεια. 'Υπάρχουν δμως στίχοι, καί μάλιστα δχι λίγοι, πού έκείνη τήν εποχή μάς μετακινούσαν σέ περιοχές πιό κοντινές, σέ μνήμες άκόμη νωπές. Σταχυολογώ τυχαία καί δειγματοληπτικά μερι­ κούς: Θά βρνχηθεϊ κι ή Γή Σου άνταρτομάνα πού σ’ είχε στό κατώφλι της καμπάνα. κι άκόμα Δεμένο σταυρωτά στην τραχηλιά Σου νά Σου άρμενίζει ή χλαίνη τής γενιάς Σου

Γιάννης Αάλλας

Κι άπ’ τά βαριά άρματά Σου γύρω κάνε πέλαγα καί στεριές ν ’ άντιλαλάνε. ή, τέλος, Κ’ ή κλεφτούριά ψηλά στά μεσημέρια τή Νίκη ονειρεύονταν στά λημέρια. "Οχι- ό Λόρκα τού Δάλλα δέν ήταν ένας ξένος, ένας άλλοεθνής, άπό τό διεθνές μαρτυρολογίο. Είχε πολιτογραφηθεί κι έρχότανε κατ’ εύθείαν άπό τήν έλληνική ένδοχώρα. Έτσι τουλάχιστον τόν δεχτήκαμε εμείς, οί συνήλικοι καί φίλοι, άνώριμοι άκόμα άπό στεγανές φιλολογικές χωροτα­ ξίες. Πίσω άπό τήν ισπανική Σιέρα άναγνωρίζαμε βουνά πιό οικεία. Ά π ό τότε έχουν περάσει σχεδόν τριανταπέντε χρόνια. Ό ποιητής άνδρώθηκε- παράλληλα ό δο­ κιμιογράφος, ό μεταφραστής, ό κριτικός καί ό με­ λετητής. Οί ποιητικές συλλογές ή μιά μετά τήν άλλη- Οί έφτά πληγές 1950, ’Απόπειρα μυθολο­ γίας 1952, Κυκλοόίωκτα 1956, Πόρτες εξόδου 1962, ’Ανατομία 1971 καί τελευταία Τό τίμημα. Τίτλοι πού άνακαλούν λόγιες μνήμες ή υποδει­ κνύουν δρομολόγια θεωρητικής προβληματικής. Παρ’ δλα αύτά, ούτε ό γεωγραφικός έντοπισμός ούτε ή ιστορική άναφορά σπανίζουν στό ποιητικό όδοιπορικό τού Γιάννη Δάλλα. Κι αύτό είναι φυ­ σικό- τό πρόσωπο έχει ιστορηθεί έξ επαφής. Πρίν άκόμα άκεραιωθεί καί ωριμάσει, πυκνός καί βα­ ρύς ό κατοχικός καί μετακατοχικός καιρός άποτύπωσε άνεξίτηλα τήν έγγραφή του. Ή προσωπι­ κή περίπτωση γαλουχήθηκε κι άφομοιώθηκε άπό τό κοινό δράμα. Ή έξαρση καί τ’ όνειρο, ή ήττα κι ή άναδίπλωση, ή άπορία καί ή έρμηνεία, ύλικά σκληρά, πού έσμίλευσαν τόν πολίτη καί τόν ίδιώ-

145

τη, τόν ποιητή τόν πλήρη, πού δρά καί δοκιμάζε­ ται στά σταυροδρόμια, γιά νά υπάρξει καί νά σταυρωθεί πέρα άπό τήν ένδεια καί τήν άδράνεια. Έτσι τά ποιητικά σήματα άσκοϋν αυτοδύ­ ναμα τό ρόλο τους, άλλά συνάμα μάς έπαναφέρουν συνεχώς στήν πηγή. Ό κόσμος δέν παρέχει άπλά πρώτη ύλη- εισβάλλει υπαρκτός καί αισθη­ τός μέσ’ στήν ποίηση τού Γιάννη Δάλλα, δπου ό ίδιος παραμένει πρωταγωνιστής καί έκ τού συστάδην παρατηρητής, κριτής καί θύμα, άπολογητής καί άπολογούμένος. Γιατί τελικά ό Δάλλας έπιστρέφει όχι μόνο γιά τήν ποιητική μεταγραφή. Τό παρελθόν ιστορικά συντελεσμένο, άλλά ήθικά δέν είναι τετελεσμένο- ό ομφάλιος λώρος δέν έχει άποκοπεΐ καί έξακολουθεϊ νά τροφοδοτεί μέ τύ­ ψεις, ένοχές, μομφές, εκτιμήσεις, θεωρήσεις καί άναθεωρήσεις. Δέν είναι τυχαίο ότι ό Δάλλας τιτ­ λοφορεί ’Εξαγορά τήν πλούσια έπιλογή άπό τό μέχρι τότε ποιητικό του έργο, πού εκδίδει τό 1965- ούτε ότι ή τελευταία του συλλογή είναι Τό τίμημα. Ή επιστροφή του δέν είναι λυρικός περί­ πατος σέ χώρα πλούσια, πού προσφέρεται καί άποδοτικά ύλοτομείται. Είναι μιά ήθική δοκιμα­ σία, πού πέρα άπό τούς τίτλους τών έξωφύλλων δίδει τό ήθος, τό ύφος καί τόν τόνο σέ όλη τήν ποιητική διαδρομή τού Δάλλα. Τό τίμημα, πού περιλαμβάνει είκοσι πέντε ποιή­ ματα καί συμπληρώνεται άπό τή σειρά «Ισολογι­ σμοί» μέ άλλα είκοσι πέντε, εικονογραφεί συνο­ πτικότερα καί πιό εύγλωττα τίς δυό δεσπόζουσες πού βασικά θεμελιώνουν τόν ποιητικό χώρο τού Δάλλα, μέ γεωγραφικές συντεταγμένες όριοθετημένο, καθώς έπανέρχεται γιά νά συντάξει, τραγι­ κό σκεύος έκλογής, μιά άπολογία κι έναν άπολογισμό, πού συνιστοΰν τό χρονικό μιας έποχής, τήν περιπέτεια μιάς γενιάς, τήν εκτίμηση τού ποιητή της. Τό τίμημα, σημειώνει ό Γ. Δάλλας, «περιέχει ποιήματα γραμμένα στά Γιάννενα άπό τό 1972 ώς τό 1975. Οί ΙΣΟΛΟΓΙΣΜΟΙ, ποιήματα τού ήπειρωτικοΰ νότου γραμμένοι τά περισσότερα τό κα­ λοκαίρι τού 1980»· καί όχι μόνο γραμμένα, άλλά, όπως ένδεικτικά τονίζει, είναι «δυό άλληλοσυμπληρωματικοί κύκλοι ζωής καί χώροι τής ποιητι­ κής εμπειρίας». Ό γενέθλιος χώρος υποδέχεται τόν ώριμο πιά ποιητή. Δέν πρόκειται γιά μιά έπιστροφή στόν παιδικό παράδεισο τής ουτοπίας. Δέν έπιστρέφει στή λυτρωτική Έδέμ γιά νά άναστήσει παλιές δόξες, νά άναστυλώσει πετρωμένα όνειρα, νά έπαναπαυθεί καί νά ξεχάσει. Έρημη ή χώρα καί διακεκαυμένη- κατακερματισμένη κι άποσπασματική. Είναι ό χώρος τής ήθικής έπιλο-

γής·

Δέν είναι τυχαίο ότι ό νέος ποιητής πού άνοίγει τά φτερά του κι ό δόκιμος φιλόλογος τής δεκαε­ τίας τού πενήντα πού πολλά υπόσχεται δέν συνω­ στίζεται στήν άσφυκτική πρωτεύουσα, δπου εύκολότερα θά άποκατασταθεί έπαγγελματικά κι άνετότερα θά έπιβληθεί στή συντεχνία. Έ χει ήδη άπό πιό πρίν έπισημάνει ότι τώρα πιά Τά ωραία παιδιά δέν είναι στις παλαϊστρες

146

σοφή τελειώνει ή μέρα τους σάν τέλμα τους κατεβάζει ή νύχτα σέ ταβέρνες ή νύχτα μέ τά εφτά της προσωπεία πού έχει ρωγμές πολλές κι έχει ύπονόμονς τά ώραία παιδιά γιά οράματα δέν είναι «Οί έφτά πληγές, I» Επιστρέφει λοιπόν στήν παραλίμνια μικρή πολι­ τεία, γιά νά ζήσει μιά όλάκαιρη ζωή καί τίς δύ­ σκολες τότε ώρες ένός εκπαιδευτικού τής επαρ­ χίας, πού έκπαιδεύει καί παιδεύεται, ένός πνευ­ ματικού άνθρώπου πού μιλά καί παρακολουθεϊται. «Έζησε άπό 1955-1973 στά Γιάννενα» μάς πληροφορεί τό βιογραφικό του σημείωμα, «δπου ύπήρξε ιδρυτής καί καθηγητής ιδιωτικού σχολεί­ ου»· καί τό σπουδαιότερο- δέν είδε τήν άσφυκτι­ κή ένδοχώρα σάν χώρο προσωρινής καί άναγκαστικής έξορίας, άναστολής ή έστω καί δημιουργι­ κής άπομόνωσης. "Οταν ή πνευματική άποκέντρωση δέν ήταν άκόμα ούτε κοινωνικός σχεδιασμός, ούτε κομματική έπαγγελία, ούτε κρατικός προγραμματισμός μέ τό έστω καί μικρό συνοδευ­ τικό κονδύλιο, ό Δάλλας άγωνίστηκε νά άφυπνίσει τή μουδιασμένη μετά τόν έμφύλιο πολιτεία. ’Ασφαλώς δέν ύπήρξε ό μόνος. Μετείχε όμως σέ μιά ομάδα μέ συγκεκριμένο καί θαρραλέο στόχοτήν άναζήτηση τής ταυτότητας τού τόπου, πέρα άπό τά φολκλορικά καί ήθογραφικά συμφραζόμενα- τήν έξοδο άπό τά επαρχιακά στεγανά- τήν τήξη τών πάγων, πού είχαν έπιβάλει οί δίσεχτοι καιροί. «'Υπήρξε συνεκδότης τών περ. Ένδοχώ­ ρα (1959-66) καί Δοκιμασία (1973-74)» συνεχίζει τό βιογραφικό του σημείωμα- κι όλοι μπορούν νά καταμαρτυρήσουν τό σημαντικό, μέ στόχους μέ σαφήνεια διατυπωμένους, ρόλο πού έπαιξαν τά δυό περιοδικά σέ χρόνους δύσκολους καί σέ δύ­ σβατο τόπο. Ό Γιάννης Δάλλας έπανέρχεται κι έγκλείεται έθελούσια, γιά νά συναντηθεί γιά μιά άκόμη φο­ ρά μέ τήν ποιητική του μοίρα, όπου ταυτίζεται ή προσωπική δοκιμασία καί ή έθνική περιπέτεια. 'Οδεύει περίφροντις άνάμεσα σέ δάφνες κι όνει­ ρα, σκιές καί σκιάχτρα, συρματοπλέγματα καί βάναυσους ήχους. Παραδομένος καί διάτρητος άπό τό τοπίο, τό γνώριμο κι έπώνυμο, πού ει­ σβάλλει μέσα του, άφήνεται στήν έφιαλτική σαγή­ νη του, γιά νά τό φορτίσει μέ τό δικό του έκτύπωμα. Τά γεγονότα συντείνουν στήν άναδρομή. Τό τίμημα ή ή «ανθρωπογεωγραφία 1972-1973», όπως βρίσκω τιτλοφορημένα χαρακτηριστικά όκτώ άπό τά ποιήματά του, στή «Δοκιμασία» (10/ 11-12, 1974) όπου πρωτοδημοσιεύτηκαν, είναι ό καρπός. Τά ποιήματα τής συλλογής δέν γράφτηκαν όλα μαζί, όπως μάς πληροφορεί ό ποιητής. Οί δύο ένότητες όμως συνιστοΰν συνθέσεις μέ έσωτερική

συνοχή. Τό τίμημά άνοίγει μέ ένα τετράπτυχο ποίημα-όδηγό. Τίτλος κυριολεκτικός: «Ή σκηνή καί τά πρόσωπα». Τό τοπίο σμικρύνεται καί με­ ταβάλλεται σε σκηνικό, γιά νά περιλάβει τήν άνθρώπινη πράξη, πού πληθωρική καί άλλεπάλληλη δέν συσσωρεύεται παρατακτικά, άλλά πυκνώνε­ ται τραγικά. Είναι έγγύς, πατριδογνωστικό καί κανείς υπερσιβηρικός δέν μ ’ έφερε σ’ εσένα «Ή σκηνή καί τά πρόσωπα» διαστέλλεται δμως οικουμενικά !Ανάμεσα σ ’ αύτήν τήν Παμβώτιόα καί τή λίμνη τοϋ Μαραθώνα. «Σημεία καί τέρατα» Έδώ συντελεϊται τό δράμα. Ό υπότιτλος «ΰπαρ διηγήσομαι καί ούκ όναρ» μιά σκηνοθετική οδη­ γία καί μιά πικρή υπόμνηση, γιατί ό ποιητής έχει συντάξει τόν κόσμο του σε θεατρικό δρώμενο. Τελετουργός καί σκηνοθέτης θά δώσει εντολή. «Ση­ κώστε τά βουνά» («Ή σκηνή καί τά πρόσωπα», II) καί ή αυλαίά άνοίγει. Τό Μιτσικέλι, ή Πίνδος, ή Μουργκάνα, ό Δρίσκος κι ό δρόμος πρός Δω­ δώνη πού «Σάν φίδι... κουλουριάζοντας-στροφή κι άντιστροφή- χορός άρχαίας τραγωδίας» ή πε­ ριφέρεια. Καί στό κέντρο ή πόλη μέ πλούσιες λε­ πτομέρειες χαρτογραφημένη· μέ τούς δρόμους τής, τά τζαμιά της, τά μνημεία της, τίς γειτονιές της. Ποιά περιφέρεια καί ποιά πόλη δμως; Ό χ ι βέβαιά τής ρομάντικής έκδοχής τοϋ περιηγητή καί τοϋ ποιητή ή τής περιπαθούς ταξιδιωτικής εν­ τύπωσης. Είναι ένα άλώνι, δπου «Έκεΐ πήραμε τήν κακή στροφή καί γονατίσαμε» κι δπου «είδα­ με... τούς ζωντανούς ν’ άλέθονται σιτάρι» («Ή σκηνή καί τά πρόσωπα», IV). Αυτός είναι δ τόπος, πανταχοΰ παρών σ’ δλη τή συλλογή. Δέν είναι δμως μιά αισθητική κατη­ γορία, άλλά δ εύγλωττος μάρτυρας μιάς ηθικής καταγγελίας. Ό ποιητής μέ οδύνη καί σαρκασμό, όργή καί θλίψη στοιχειώνει τό τοπίο μέ πρόσωπα καί προσωπεία, πού οργανώνουν τό ιστορικό του βάθος μέ δραματικές διασυνδέσεις. Νεκροί καί ζωντανοί, άνώνυμοι κι επώνυμοι, παλιοί, άλλά δχι τοϋ παλιού, καλού καί άναπαυτικού καιρού, καί τωρινοί συνωθούνται πάνω σέ τούτη τήν αίμοποτισμένη καί στεγανή σκηνή, γιά νά καταθέ­ σουν τή μαρτυρία τους. Ή Άδρομάχη στή Δω­ δώνη πού «βγήκε άπ’ τά αίματα καί ταξιδεύει στ’ άγρια βουνά» («'Ιεροεξεταστής καί τροχονό­ μος»)· ό Ματέο Λέβή πού έζησε άρχαϊες ημέρες, κρύσταλλα καί χαλιά χίλια τόπια, καί ύστερα τά 'σύρε στό γρανάζι τον τό βαγόνι τής κατοχής. «Καθημερινά δρομολόγια» κι άλλοι άνώνυμοι, άλλά γνωστοί:; ή μάνα ή διχα­ σμένη κι ό άντάρτης πού δέν κινδυνεύει, γιατί «μαρμάρωσε» κι έτσι μπορεί καί «περπατά στούς δρόμους... άθέατος... πιό χαμηλά καί πιό ψηλά

άπ’ τά όνειρα» («’Επεισόδια άπό τή διάλειψη τού χρόνου») ή ψευδώνυμοι άλλά δχι έξαιρετέοι, δπως ό Χάρης ή ό Νικήτας, ή κι άκόμα επώνυμοι καί καθαγιασμένοι «ό γιός τού Πελλερέν... καί κορυφαία τής πομπής ή άναρχη τρεμάμενη μορφή τής Ευτυχίας Πρίντζου» («’Επεισόδια άπό τή διάλειψη τού χρόνου»). Κι άπέναντι (ή άπό πά­ νω;) άλλοι, πού άντιπαραβάλλονται κι έπιβάλλουν τή δική τους άποψη: «ό τελευταίος στρατο­ δίκης πού έφυγε πρός νότον» («Ή σκηνή καί τά πρόσωπα»)· «ό Άρύβας μολοσσός τού στρατοπέ­ δου», πού «περνά ξαναπερνά τροπαιοφόρος μέ τούς μπόγιες του» («Τά νεώτερα τής όδοΰ Ά ρύβα») ή ό Φρόνζ σκύλος γλωσσάρικος ατό τζιπ, μαυλίζοντας άπό κεϊ πάνω τά επιτελικά στελέχη του «Προσωπογραφία» Μυλόπετρες καί στενά περάσματα. Παλιά καί κοινότυπη ιστορία τής ιστορίας. Ά λ λ ά έδώ δέν άνασύρονται τά καθέκαστα μέσα άπό ταξινομη­ μένα καί κατεψυγμένα δελτία, γιά «νά ξεχαστεϊ νά φιμωθεί νά γίνει παραμύθι γιά τούς έξωγήινους τό φάντασμα τού προγραμμένου» («’Επεισό­ δια άπό τή διάλειψη τού χρόνου»). Άγρεύονται, καθώς έχουν διαποτίσει καί διαβρώσει τό τοπίο, καί άνασταίνονται άπό τίς μυστικές σκιές καί τίς έφιαλτικές μάσκες, πού έξακολουθοϋν νά κυκλο­ φορούν στήν πόλη μέ κέντρο τού τραγικού τούτου χορού τόν ίδιο τόν ποιητή, πού συναιρεί μέσα του τήν ήθική μεταγραφή τού γεγονότος, γιά νά άναζητήσει τήν ύπαρξιακή του διάσωση. Ή πρώτη του έπαφή, άναγνωριστική άλλά καί καίρια, θά άποκαλύψει τό στίγμα του: . Είδα τ' άόέρφια μου τ’ αμίλητα στήν άγορά. άπό τήν κόψη των ματιών σέ γνώρισα κι άπό τό αΐμα των τετιμημένων πατρίδα άγέρωχη μές σέ γκρεμούς καί σέ συναλλαγές σακατεμένη μέ τ’ άρχαγγελικά φτερά πεσμένα «Ή σκηνή καί τά πρόσωπα» ’Από κεϊ καί πέρα δλα μιά πικρή καταγραφή: Είδα τή χώρα μου ανάστροφη τά βουνά μου κυνηγημένα «Σημεία καί τέρατα» Καί πιό συγκεκριμένα: Στή γειτονιά μου καί στή γειτονιά σας ξέχειλα μαρτυρολόγια τής μονής τον Ντίλια «Ή σκηνή καί τά πρόσωπα» καί «ή ιερή βελανιδιά τροφή τών χοίρων» («'Ιεροεξεταστής καί τροχονόμος»). ’Ανάμεσα στά ερείπια, δπου Α υτοί κτηνοβατονν μέ τούς ήμέτερους

147

'Εμποροί πυρομαχικών καί όνειροόίκες «’Αντιθετικά» Πώς νά έπιζήσει μέσ’ στόν άσφυκτικό κλοιό ό έξόριστος στόν τόπο του ποιητής; ’Αναζητεί μάταια σημεία στηρίξεως Θηριομάχοι... όνειροπλόκοι είμαι μαζί σας

ό άναμηρνκασμός συνεχίζεται. «Θεατής ιπποδρομίου» Ό σ ο γιά τόν ίδιο, μάταια έπικαλείται Κάμε έπιτέλους την κίνηση κι ας είναι αυτή μιά τελευταία προσπάθεια νά γίνω ό ονρανοόρόμος τής αύγής πού θέλησες Μά προπαντός βγάλε μου τούτη την άγκύλωση

Σάς γύρευα στούς λάκκους τών λεόντων σέ μιάν άρένα ατά μπλόκα τά κατοχικά, Αξημέρωτα νά χύνεστε στούς προσωπιόοφόρους καί δέ σάς βρήκα «Θηριομάχοι»

νά περνώ σ’ αλληγορίες ν’ Αλλάζω θέματα γιά ν’ Αποφύγω μέσα κ’ έξω μου τήν προγραφή. «Τελευταία έκκληση»

γιά νά διαπιστώσει

έλάφι Απ’ τά πολύκλαδα τής νιότης μου ή ταύρος σέ νυχτομαχίες καί σέ μπλόκα

Είναι οί παλιοί μου φίλοι στήλες άλατος

καί νά άναρωτηθεΐ Τόσα Αντουφέκιστα όνειρα τών Αφανών σέ ποιά φωλιά είναι σκαλωμένα σέ τί σπηλιά είναι ζαρωμένα... «Μέ τήν ψυχή στά δόντια»

"Αλλοτε πάλι άνειρεύεται μεταστάσεις ■όχι μ ’ αυτούς τούς τυφλούς καί τούς ξέμπαρ­ κους. «’Αποθέτης» άλλά «Στήν κορυφή κι έγώ μ’ δλους μαζί σάν άνεβαίνει ό φύλακας μέ τά κλειδιά - Αύτός κά­ θε πρωί καί πιό ραχιτικός κι έμεϊς νά τόν κοι­ τάμε ούρανογείτονες» («’Εποχή νομάδων») ή έκρήγνυται σέ μιά διάθεση κοσμογονικής κατα­ στροφής «δπως έκεϊνος ό νταής»: «Θά πιάσω όρθή κι άνάποδη ραφή τή λίμνη καί θά τά τινά­ ξω πέρα - Τράπεζες παραρτήματα τούς δρό­ μους μέ τούς μετανάστες σας». Πλήν δμως δλα μάταια. Τό τελικό συμπέρα­ σμα άμετάκλητο. «Δέν είχαμε άλλη δυνατότητα έκλογής.» «Μιά ιστορία μέ χιόνι.» Υπάρχει βέ­ βαια καί ή ποίηση. ’Αλλά πώς; δταν έχει ό ποιητής τή ροκάνα του ’Ίος Νάξος Σίκινος -Φολέγανδρος κι άλλα χρυσόψαρα ένώ παραμένει παρά πόδα Λαυρίου ή νήσος κ’ ή Λέρος Απαραμύθητη «Σημεία καί τέρατα» Ό ποιητής είναι σαρκαστικός γιά τή συντεχνία καί αυστηρός γιά τό λειτούργημα: Ποίηση, αύτά είναι τά ιπποφορβεία σου ένώ στά παχνιά τών Απομάχων

148

έχει έπισημάνει «τί θέλει πάλι αυτός ό ίσκιος στά ποιήματα». Τί ήταν άλλοτε:

καί τί είναι τώρα: Τραγέλαφος καί βουκεφάλας τού μυαλού μου τώρα ξερνά δαγκώνει φτύνει τά ποιήματα. «Χαρτιά καί σάρκες» Οί «’Ισολογισμοί», τό δεύτερο μέρος τής συλλο­ γής, γράφτηκαν μετά τή δικτατορία, δταν πιά οί καιροί έγιναν ήπιότεροι. Στίχοι τού καλοκαι­ ριού, δπως μάς πληροφορεί τό ληξιαρχικό τους δελτίο. Κάποιοι ερωτικοί, πού έπισημαίνονται μέ τήν άνάφορά στή γυναίκα- εύκρατοι καί εύ­ χυμοι μέ τή γνωστή τού ποιητή βιβλική ήδυπάθεια. Ό χ ι δμως άναπαυτικοί. Έκεϊθεν τού συ­ νήθους παραληρήματος τής εποχής. Κάποτε μά­ λιστα ύπάρχει μιά πικρή γεύση, πού διατυπώ­ νεται μέ άποφθεγματική διάσταση: «Γυναίκα τέλμα - Χρόνια καί χρόνια πάλευα μαζί σου μές τή γλίνα... Έκλεισα γρήγορα μή μέ ρουφήξει ό βούρκος» («’Ωτακουστής»). Τελικά δέν υπάρχει διάλειμμα κι άναπαμός. Ή έφηβική ύποθήκη πού γράφτηκε έκείνη τή Στιγμή πού κάποτε μάς γάζωσε καί ρίξαμε ένας-ένας τις ψυχές μας στό σωρό σάν όπλα αιχμαλώτων όρίζει πιά άμετάκλητα τό δρομολόγιο- ελέγχει δυναστικά καί τό έσχατο άδυτο: "Αν θέλεις ν’ Ανεμίσει τό κουρέλι τής καρδιάς μου νά κάμεις έρωτα χωρίς Αναστολές ξερίζωσέ μου αυτή τή μόνιμη Αντίσταση «Τελευταία έκκληση» Στούς «’Ισολογισμούς», ό τόνος μιά σκάλα πιό χαμηλός- οί άναφορές γενικότερες- ό γεωγραφι­ κός χάρτης βουβός. ’Αλλά τό τοπίο πάντα άναγνωρίζεται. Ή πληροφορία τού ποιητή ούσιαστική. Μιά δεύτερη ένότητα πού συμπληρώνει καί συνεχίζει τήν πρώτη. Τό σκηνικό άλλωστε δέν έχει άλλάξει: «Καί γύρω τά βουνά τά μόνα άμίλητα». Πώς νά κλείσουν τόσο γρήγορα οί

άνοιχτές πληγές; πώς νά άπαλλαγεϊ τόσο εύκο­ λα άπό τούς πάντα άνοιχτούς λογαριασμούς του ό ποιητής; Νά μερικοί στίχοι ενδεικτικοί, στην τύχη σταχυολογημένοι: ό κατεβάτης νους πού γέμισε τή νύχτα σκοτωμένα όνειρα

ή

άπό τά τοπωνύμια καί τίς συντεταγμένες. Ή Ελλάδα έξακολουθεϊ νά μάς πληγώνει. Ό Γιάννης Δάλλας μάς ξεναγεί στά πυρπολημένα μας τοπία, στίς χαμένες μας πολιτείες, στούς παγιδευμένους μας δρόμους, στή δική μας χώ­ ρα. Δ. ΠΛΑΚΑΣ

Τό σπίτι τρίζει ω ςτά θεμέλια καί ατά δοκάρια τής σκεπής τυφλές ψυχές σάν νυχτερίδες. Γνώριμες δριοθετήσεις τού χρόνου καί τοΰ χώ­ ρου, όπου ό Γιάννης Δάλλας,

ΠΕΖΟΓΡΑΦΙΑ

μέ τήν ψυχή μου προλετάριο καί τ’ άστικά μου τραύματα στό σώμα δπως όμολογεϊ, συνεχίζει τό πικρό όδοιπορικό ........................„........................................... είδα άνάμεσα άπ’ τά τελευταία άγκάθια τού ήλιου των ήμερων μου τών παλαιών τά ινδάλματα. Οί «’Ισολογισμοί» κλείνουν μέ ένα θριαμβικό παιάνα. Ό ποιητής άπευθύνει χαρμόσυνο χαι­ ρετισμό. Παραλήπτης ό Άμβρακικός, ή μονα­ δική επώνυμη τοπογραφική ένδειξη τής ένότητας. Ό χώρος άνακαλεΐ τούς γονατισμένους· τό ναυαγό τής ιστορίας καί τό μισθωτό ύποχόνδριο τής γραμματολογίας. Ό άποστολέας δια­ χωρίζει δμως τή θέση του: ’Εγώ κρατώ γι’ άλλου τίς σφαίρες τής φωνής μου ή μέρα μου χαράζει κατακόκκινη καί μέ υψωμένη τή γροθιά της. ’Αναμφισβήτητη διαπίστωση ή παρήγορη πα­ ραίσθηση; Δέν έχει σημασία. Ό ώριμος ποιη­ τής δέν πρόδωσε τόν άλκιμο έφηβο. Δέν συνθη­ κολόγησε· δέν ήττήθηκε- δέν άναδιπλώθηκε. Παρέμεινε πλησίστιος, κόντρα στόν άνεμο καί στό ρεύμα. Θά ήθελα νά παραμείνω περισσότερο στή δεύτερη ενότητα. Νά μιλήσω πιό άναλυτικά γιά τή ρωμαλέα γραφή πού διατυπώνει, μέ τόν πιό εύγλωττο τρόπο, τίς διαστάσεις καί τό ύφος τού ποιητικού τοπίου τού Γ. Δάλλα. Τελικά δμως μέ κέρδισε ή άποκαλυπτική διαδρομή. Qt έντυπώσεις μου άπό τήν Ή πειρο καί τήν πρωτεύουσά της πενιχρές. Δυό βιαστικές διαδρομές στούς κεντρικούς δρόμους καί μιά πλούσια τα­ ξιδιωτική φιλολογία- αυτή πού γράφει τό έπιπόλαιο μάτι καί συμπληρώνει ό τουριστικός όδηγός. Νά δμως πού τώρα άρθρώνω σκόρπιες έντυπώσεις· άπό ένα διήγημα· ένα ρεπορτάζ· μιά προσωπική μνήμη. Καί ξανακάνω τό ταξί­ δι. Δέν ήταν τυχαίος ό άλλος στίχος. Πραγματι­ κά ό ποιητής στά σκοτεινά δείχνει τό δρόμο. Ό χώρος είναι γνώριμος καί ή μοίρα κοινή, πέρα

φάρσες και φασκελοκουκοΰλωστα ΜΗΤΣΟΥ ΚΑΣΟΛΑ: Ό πρίγκιπας. Ό βίος καί ή πολιτεία τον πρίγκιπα Σκαφίόα. Μυθιστόρη­ μα. ’Αθήνα, Κέδρος, 1981. Σελ. 445.

Σ’ ΑΥΤΟ τόν τόπο δέν μπορεί κανείς ούτε ένα άστείο νά κάνει. Ούτε μιά κουβέντα νά πει. ’Αμέ ■ σως θά τόν πάρουν στά σοβαρά καί θά τόν σπρώ­ ξουν ως τ’ άκρα. Άλίμονό του άν άνακαλέσει. Θά τόν τιμωρήσουν. ’Εκτός άν τόν εξοντώσουν προτού άνακαλέσει. Κι ύστερα λέμε: «ήθελέ τα κι ήπαθέ τα». Πρέπει πειθαναγκαστικά νά ’ναι τό «ένεργούμενο», σύμφωνα μέ τίς προδιαγραφές τών «άλλων», πού καταντάνε στό τέλος οί τύραν­ νοι κι ή «τυραννία» του. Κι άν είναι νά μπλέξει μέ τά έκτελεστικά δργανα τής δεύτερης ή τής... τέταρτης έξουσίας (στή σειρά), τότε πιά δέ σώνεται μέ τίποτα. Έτσι κι ό «Πρίγκιπας» τού Μήτσου Κασόλα. Κλασικός τύπος τοΰ χωριού, πού, δσα δέν φτά­ νει, δπως ή άλεπού, τά κάνει κρεμαστάρια. Δέν προλαβαίνουν οί άλλοι νά τόν «πειράξουν» -π α ­ λιά συνήθεια στά χωριά- καί πρώτος αύτομυκτηρίζεται: γιά τή φαλακρίτσα του, γιά τό μπόι του, γιά τή φτώχεια του, γιά τά σουσούμια του. Μι­ λάει μέ τό γαϊδουράκι του σάν σέ άνθρωπο, τό ξεσυνερίζεται, καλαμπουρίζει καλοπροαίρετα στό καφενείο, στό σπίτι του, μέ τούς χωριανούς. ’Από μόνος του πήρε τό παρατσούκλι «Πρίγκι­ πας», έτσι, γιά νά φλερτάρει μέ τή μοίρα του. Χρεωμένος ως τά μπούνια, «δουλεύει» όλημερίς στό χωραφάκι του, ίσα ίσα γιά νά ξοφλήσει τόν τοκογλύφο, τήν ’Αγροτική, τόν μπακάλη, καί πά­ λι νά χρωστάει άπό πάνω. Αυτός ό άπελπισμένος «πτωχός διάβολος» σκαρφίζεται μιά μέρα νά σκαρώσει μιά φάρσα: νά πεθάνει τάχα, νά πάρει, τή νύχτα, μπάλα τά

149

Μήτσος Κασόλας

σπίτια τών πιστωτών του καί -με τή φωνή τοΰ θεοϋ- νά τούς ύποχρεώσει νά τόν απαλλάξουν άπ’ τά χρέη του, νά τακτοποιήσει καί μερικές άλ­ λες έκκρεμότητες, κι ύστερα ν’ άφήσει νά τόν θά­ ψουν. Μετά θά δραπετεύσει, θά κρυφτεί μερικές μέρες καί θά ξαναφανεί στό χωριό. Τό σχέδιο καί τά «κόλπα» άνήκουν στό Μήτσο Κασόλα, καί θά προδίναμε τό εύρημά του άν συνεχίζαμε περισσό­ τερο. Ό «Πρίγκιπας» δέν είναι μόνος του. Γύρω του είναι και οί δρωτάρηδες τού κάμπου μέ τό ξύλινο άλέτρι· είναι οί παραπεταμένοι κι οί άνήμποροι, οί τρελοί κι οί μονάχοι· είναι οί σύντροφοι στήν άνέχεια κι οί χωρατατζήδες, άν τό θέλει ή στιγμήείναι άκόμα οί κυνηγημένοι, οί ξυλοδαρμένοι καί τρομοκρατημένοι, οί βιασμένοι κι εκβιασμένοι, οί μπλεγμένοι κι έκπατρισμένοι, οί όρφανεμένοι άπό παιδιά κι άπ’ άντρες· είναι οί χαμένοι τοΰ παιχνιΆ λλά κι αύτοί δέν είναι μόνοι τους. Πάνω τους, σφιχτός κορσές, ή έξουσία στό φόρτε της: ό θεομπαίχτης παπάς, ό δοτός -αιώνια- πρόεδρος, ό χωροφύλακας μέ τίς «κλήσεις», ά άτσίδας νω­ ματάρχης, ό άχρωμος δάσκαλος, ό καμπόσος διοικητής τών TEA, ό υποκριτής δεσπότης, ό ρη­ ξικέλευθος διοικητής χωροφυλακής καί, κοντά σ’ αύτούς, ό τσιφούτης έμπορομπακάλης πού τελωνεύει τό στάρι τών φτωχών, ό άδιάντροπος για­ τρός, οί χαφιέδες, ό πρώην εισαγγελέας, τά σόγια τους, οί γυναίκες, οί έρωμένες τους. Δυό κόσμοι σέ σύγκρουση. Θά ήταν άγγελικά πλασμένοι, άν οί χαμένοι τού παιχνιδιού δέ σή­ κωναν ποτέ κεφάλι στήν έξουσία. Γίνεται δμως, δταν ή δεύτερη «άλωνίζει» μέσα στό κάστρο της «καταξιωμένη» άπό θεό (δεσπότης) κι άπ’ άνθρώπους (διοικητής TEA); Γίνεται, δταν οί πρώτοι, πολιορκημένοι, διαμελισμένοι καί ευάλωτοι, πα­ σχίζουν γιά ένα κομμάτι ψωμί, γιά ένα λόγο, γιά μιά καλή μέρα τής προκοπής; Τό καζάνι σιγοβρά­ ζει.

150

Είναι έτοιμοι ν’ άλληλοσπαραχτούν: οί χαμέ­ νοι, δταν τό μπορέσουν -καί τό μπορούν στό βι­ βλίο· ή έξουσία, έπειδή τό «μπορεί». Ό πόλεμός τους, γιά τό συμφέρον: τών χαμένων, γιατί τούς τό κλέβουν· τής έξουσίας, γιατί βολεύτηκε πιά. Ή αιώνια κατάσταση, ή μέ καρμπόν περίπτωση αύτών πού έξουσιάζονται κι αυτών πού έξουσιάζουν. ’Αφέλεια κι άδεξιότητα στούς χαμένους τού παιχνιδιού- καπατσοσύνη κι άρπαχτικότητα στήν έξουσία. ’Εκμετάλλευση γιά άναρρίχηση: τών χα­ μένων νά βγάλουν τό κεφάλι τους άπό τό βούρκο· τής έξουσίας νά πατάει πάνω στά κεφάλια τους. Ό Μήτσος Κασόλας έχει στήσει γερά τό θίασό του καί κινεί περίτεχνα τά νήματά του. "Ολα τά πρόσωπά του έχουν τή μοίρα τους: αύτή πού τούς γράψανε οί άλλοι κι αύτή πού φτιάχνουν μόνα τους. Χώρος, τό παραπεταμένο έλληνικό χωριό κι ή στατικά τυπική έπαρχιακή πόλη μέ τόν άνθρώπινο μαρασμό τους. ’Εποχή, ή γνώριμή μας μετα­ πολεμική. Χρόνος, ή έφταετία τής δικτατορίας. Πλοκή, παράλληλες άνθρώπινες ιστορίες πού, χάρη στό πλήθος άπό άναδρομές, κάπου κόβον­ ται καί κάπου ξαναφαίνονται, γιά νά χαθούν καί πάλι νά φανούν, ώσπου, σάν τό νερό-ρυάκι, άπ’ τίς πηγές τους, νά γίνουν χείμαρροι καί νά χυ­ θούν στόν μέγα ποταμό τών κοινωνικών καί πολι­ τικών γεγονότων, πού είναι γνωστή ή κατάληξή τους: θολά, δινόεντα ξερνάνε βουρκάρι στήν άχόρταγη θάλασσα τής ιστορικής μνήμης καί κα­ ταλαγιάζουν στόν άπύθμενο τάφο της. Αύτή τή μνήμη έρχεται νά μάς ξέσει ό Μήτσος Κασόλας: άπό τήν ’Αλβανία στήν κατοχή, κι άπ’ τόν έμφύλιο -τώρα- στή δικτατορία. Μέσα σ’ δλα αυτά βυθιζόμαστε καί μείς, καί καλπάζουμε στούς δολιχόδρομους τής πολιτικής μας ιστορίας. Καί νά οί άντάρτες μπροστά μας, οί λυτρωτές· καί νά οί χωροφύλακες, οί «άπελευθερωτές». Γυρνάμε στό χωριό μας, νά θάψουμε τούς νεΕίναι άνετη ή γραφή τού Μήτσου Κασόλα, άπλοϊκή, θυμόσοφη, μέ μιά πλοκή ρέουσα καί'μιά σμιχτή δομή, πού σάν βιβλίο διεγείρει. "Εχει μιά χαριτωμένη διήγηση άλλα κι ένα πικρό διαλογι­ σμό. Βρίσκουμε ένα οικείο ύφος καί βλέπουμε άπό άπόσταση τά γεγονότα. Τό εύρημά του δέν μάς ξενίζει. Μάς είναι γνωστές τέτοιες φάρσες στά χωριά. Καί δέν τραβάει τό σκοινί γιά νά πετύχει τό σκοπό του. Τίποτε τό παράδοξο στήν πε­ ρίπτωση. Ούτε κι δταν άκόμα ή έξουσία θά «άγιοποιήσει» τόν Πρίγκιπα. Τέτοια έχουνε δεϊ πολλά τά μάτια μας. Κι ούτε ένοχλούμαστε μέ τά θαύματα πού «θέλει» νά τά πιστεύει ένα πανικό­ βλητο θρησκόληπτο πλήθος. Τήν κατάντια μας θέλει νά ζωγραφίσει ό Μήτσος Κασόλας. Γι’ αύτό καί δέ θ’ άφήσει άπ’ έξω τόν τύπο, τήν άλλη έξουσία πού -πουλημένη ή άπούλητη- χώνει-τή μύτη της παντού, άσχολεϊται, έπεμβαίνει, ξεσκα­ λίζει, κατευθύνει, στραγγαλίζει, γιατί δλα τά ξέ­ ρει, δλα τά μπορεί. Ό Μήτσος Κασόλας δέν κάνει κήρυγμα. Έ να βότσαλο ρίχνει γιά νά ταράξει τά λιμνασμένα -σήμερα- νερά τής βολής μας. Τά νερά θά παρα­

μερίσουν καί τό βότσαλο -ή φάρσα τού «Πρίγκι­ πα»- θά φτάσει στό βυθό. Ύστερα, όλα καλά. Τέλος καλό γι’ αυτούς πού είχανε τά φόντα νά έπιπλεύσουν. Γιά τούς άλλους, μιά άκόμα παρτί­ δα, τού παιχνιδιού, χαμένη. "Οσο κι άν αισιόδο­ ξα μάς λέει: γιά νά γυρίσει ό ήλιος θέλει νεκρούς χιλιάδες, υποψιαζόμαστε νά μάς περιμαντρώνουν οί ίδιες προδιαγραμμένες καταστάσεις τού «ίδια Παντελή μου». "Ενας κόσμος πού έχει πάθει άνοσία άπ’ την πολιτική τών καταναλωτικών μηχανι­ σμών καί δέν ιδρώνει τό αύτί του άπό τίς σφεντονιές πού τού πετάνε οί «Πρίγκιπες» τής έποχής μας, δέν μπορεί παρά νά σαπίζει, κι άς λέει κά­ που ό «ρομαντικός» Κασόλας: «τό όνειρο είναι νά μή σαπίζει ό κόσμος». Τάχα τί νά συλλογάται σή­ μερα μέ τ’ άδικο τού κόσμου πού μάς πνίγει; Τού θυμίζουμε τά δικά του: «πολλά μέλει νά γίνουν φοβερά, τρισφοβερότερα άκόμα, κι άνάγκη πάσα μεγάλη ή Γη νά σωθεί».* Καί τού φωνάζουμε: κρατήσου ποιητή· «μένει, ή έξοδος μέ νοΰ, μέ δόντια καί μ’ όπλα νά γίνει».* Τό Μήτσο Κασόλα τόν γνωρίσαμε πρώτα άπό τό βιβλίο του «Ή άλλη ’Αμερική», μέ τή στυφή γεύση πού μάς άφησε γιά τή χαμοζωή της. Πίσω άπό τή φανταχτερά άπαστράπτουσα χολυγουντιανή βιτρίνα, οί λαντζερίες, τά γκέτο, οί άνερ­ γοι, ή εξουθένωση τών έργατών γιά ένα κομμάτι ψωμί, γιά ένα μαγαζάκι, γιά μιά λιμουζίνα. Οί βολεμένοι καί δυστυχείς γιά τό δολλάριο τό «έπιούσιο». Ή πλύση τού έγκέφαλου, ή άδιαφορία, ή ώμότητα, τό έγκλημα. Ή τσιμπίδα τού νό­ μου, τών «συνδικάτων», οί μετανάστες, οί έγχρω­ μοι, οί "Ελληνες. Οί νοσταλγοί καί προδομένοι, οί συμβιβαστικοί καί ψευτισμένοι, οί μιμητικοί κι άπωλεσμένοι. Ύστερα είδαμε κι άλλα βιβλία του: «Δελτίο καιρού», «Harvest», «Πολιορκία καί έξοδος». Παντού ό ίδιος: νά καταγράφει τή ζωή καί τή μοίρα τών καιρών· νά είναι μέ τούς «ήσσονες». Ό πόνος τού άνθρώπου γίνεται πόνος τού κό­ σμου γιά τό Μήτσο Κασόλα· καί φταίχτες οί «κρατούντες». Δέν τό φωνάζει διάτορα. Φαίνον­ ται όμως ύποδόρια οί κατέχοντες τά μέσα παρα­ γωγής: τής εύμάρειας καί τής ένδειας, τών ρομ­ πότ καί τών όπλων, τών πορνών καί τών άγιων, τής γενοκτονίας καί του ύπερπληθυσμοϋ, τών ψυ­ γείων καί τού ύποσιτισμού, τών τσίρκων καί τών λασπόδρομων. Φαίνονται οί δημιουργοί καί οί εγγυητές τών πολέμων, οί θύτες καί «κεκράχτες» τών θυμάτων, οί μηχανορράφοι καί βραβευμένοι γιά τήν ειρήνη. Θά συμφωνήσουμε μέ τό Μήτσο Κασόλα: «Πολιορκούμαστέ... βοήθεια... λευτε­ ριά... θάνατος». ΓΙΩΡΓΟΣ ΒΕΛΟΥΔΑΚΗΣ

* Άπό τό βιβλίο τον «Πολιορκία καί έξοδος».

ΠΕΖΟΓΡΑΦΙΑ

ένας σημαντικός κλασικός τοΰ μυθιστορήματος ΜΙΧΑΗΛ ΣΑΛ ΤΙΚΩΦ-ΣΤΣΕΝΤΡΙΝ: Οικογέ­ νεια Γκολοβλιόφ. Μετ. Όλγας Στράντζαλη. ’Αθήνα, 'Εξάντας, 1980. Σελ. 297. ΜΙΧΑΗΛ .ΣΑΛ ΤΙΚΩΦ-ΣΤΣΕΝΤΡΙΝ: Πώς ένας μουζίκος έθρεψε όυό μανδαρίνους καί άλλες Ιστορίες. Μετ. Κυριάκον Σιμόπονλον. ’Αθήνα, Θεμέλιο, 1982. Σελ. 209.

ΤΟΝ τελευταίο καιρό παρατηρεϊται στόν εύρωπαϊκό χώρο μιά κάποια στροφή τών έκδοτών καί τού άναγνωστικού κοινού πρός τούς κλασικούς συγγραφείς τού 19ου αιώνα. "Ετσι μεταφράζον­ ται ή έπανεκδίδονται παλιότερες μεταφράσεις τών μεγάλων συγγραφέων τοΰ εύρωπαϊκού μυθι­ στορήματος έκείνης τής περιόδου. Κάτι άνάλογο βλέπουμε καί σέ μάς εδώ. Δέν μπορεί κανείς πα­ ρά νά χαιρετίσει τήν πρωτοβουλία αύτή, ιδιαίτε­ ρα γιά τό έλληνικό κοινό, πού κλήθηκε νά άφομοιώσει τόν Μπρέχτ (κι αύτόν, βέβαια, μέ καθυ­ στέρηση μισού αιώνα!) χωρίς μιά προηγούμενη έπαρκή πνευματική, άς πούμε, ύποδομή. Ή ιστο­ ρία -καί τού πνεύματος καί τών γραμμάτων- δέν άρχίζει ούτε τελειώνει μέ τήν κάθε γενιά, όσο σπουδαία γεγονότα κι άν έζησε ή γενιά αύτή κι όσο κι άν πρωταγωνίστησε ή νομίζει πώς πρωτα­ γωνίστησε στήν πορεία τους. Ό Μιχαήλ Σαλτίκωφ-Στσεντρίν (1826-1889) εί­ ναι ένας άπό τούς σημαντικούς κλασικούς τού μυθιστορήματος τόσο τής Ρωσίας, όσο καί, γενι­ κότερα, τής έποχής του. (Δέν είναι, βέβαια, ούτε Τολστόι ούτε Ντοστογιέφσκι.) Γεννήθηκε καί έζησε τήν έποχή τής δουλοπαροικίας, έζησε τήν άπελευθέρωση τών δουλοπάροικων καί μετά άπ’ αύτήν. Βαθιά δημοκρατικός, έπηρεασμένος άπό τίς ιδέες τών γάλλων ούτοπιστών σοσιαλιστών, άγωνίστηκε ενσυνείδητα μέ τά έργα του ένάντια στή φριχτή κατάσταση πού βρισκόταν ό λαός. Φυσικά τό πλήρωσε αύτό, πρώτα μέ έξορία καί άργότερα -ύστερα άπό τό θάνατο τοΰ τσάρου Νι­ κολάου τού Α '- μέ παύση άπό τή δουλειά όπου είχε διοριστεί κατά τόν λεγόμενο φιλελευθερισμό. ’Από τά δυό έργα τού Σ.-Σ. πού έχουμε μπρο­ στά μας, τό πρώτο, «Ή οικογένεια Γκολο­ βλιόφ»,* είναι ένας ωμά ρεαλιστικός σαρκαστι* Ό τίτλος στό πρωτότυπο είναι «Οί κύριοι Γκο­ λοβλιόφ»· έτσι έχει μεταφραστεί καί ο ί 'ι γιόμα νι­ κά. Μόνο οί Γάλλοι τό έκαναν «Ή οικογένεια Γκολοβλιόφ». Νομίζω πώς κι έλληνι-αί τό -κύ­ ριοι» θά άπέόιόε καλύτερα τήν έννοια τών κυ­ ρίων, δηλαδή τών Αφεντικών, τών ίδίοχτητών.

151

κός πίνακας τής απληστίας, τής ηλιθιότητας, τής θρησκευτικής υποκρισίας, τής κενολογίας, τών μεσαίων, μάλλον, φεουδαρχών κατά τά τέλη τής δουλοπαροικίας καί τά πρώτα χρόνια υστέρα άπό την κατάργηση της, τό 1861. Δεν είναι ή ιστορία μιας οικογένειας (δσο καί άν μυθιστορηματικά εί­ ναι καί αυτό). Πρόκειται γιά μιά τάξη που φθί­ νει, ξεπεσμένη, χωρίς όμως νά έχει βρει καί τό τέλος της άπό ένα νεότερο άνερχόμενο κοινωνικό στρώμα, πού δέν έχει άκόμα ωριμάσει. Ό συγ­ γραφέας βλέπει μέ συμπάθεια καί συμπόνια τούς δουλοπάροικους καί τούς άπελεύθερους, αυτοί όμως είναι υποταγμένοι, δέν διαμαρτύρονται, δέν έξαγριώνονται, συχνά δουλοπρεπεϊς υπομένουν τή μοίρα τους. Καί οί έξαιρέσεις πού έξεγείρονται ή, κατά κάποιον τρόπο, επαναστατούν -οί δυό άνεψιές καί ή οικονόμος τού κεντρικού ηρώα- καταλήγουν οί μέν πρώτες στην πορνεία (μέ άξιωματικούς τού τσαρικού στρατού, κατα­ χραστές κλπ.), τελικά ή μιά αύτοκτονεϊ, ένώ ή άλ­ λη, έλεεινή καί τρισάθλια, άργοπεθαίνει στό πα­ λιό οικογενειακό χτήμα πού τόσο μισούσε, ή δέ οικονόμος, άφού τό άφεντικό τής πήρε κι έστειλε σέ βρεφοκομείο τό παιδί πού τής είχε φτιάξει, ξε­ θυμαίνει τήν «έξέγερσή» της γλεντοκοπώντας μέ τά μέλη τού προσωπικού τού χτήματος. Είναι καί μιά πού μέ θράσος άπαντάει στό άφεντικό καί τού τά λέει χύμα. "Ομως, αυτή άκριβώς είναι πού άναλαβαίνει νά πάει τό παιδί τής άλλης στό βρε­ φοκομείο (στό βρεφοκομείο; ή στό θάνατο;) καί γενικά δλη της τή ζωή έκανε τό χαφιέ γιά λογα­ ριασμό τού άφέντη της. Ή λιγότερο άντιπαθητική φυσιογνωμία αυτής τής ιστορίας είναι -δσο κι άν μπορεί νά φαίνεται παράξενο- ή τσιγκούνα τσιφλικού πού δλη της τή ζωή μάζευε, μάζευε καί στερούσε τήν οικογένεια, στερούμενη καί ή ίδια τά πάντα -γιατί τουλάχι­ στον αύτή είχε ένα σκοπό μέσα στήν «κοσμοθεω­ ρία» της: νά μαζέψει, νά μεγαλώσει τήν περιου­ σία τής οικογένειας, τό γόητρο τής ’ιδιοκτησίας, γιά νά άνακαλύψει στό τέλος πώς ή οικογένεια ήταν κάτι άνύπαρκτο. Δηλαδή, γι’ αύτήν ύπήρχαν, κατά κάποιον τρόπο, καί οί άλλοι, μάλιστα, σέ άντίθεση μέ τόν άγαπημένο της, τόν πρωτότο­ κο γιό, τόν κεντρικό ηρώα τού βιβλίου, πού δέν τόν συγκινεΐ άπολύτως τίποτε, μά τίποτε, έξω άπό τό νά μαζέψει, νά βουτήξει, νά καταχραστεϊ τήν περιουσία τών άλλων, δλης τής οικογένειας, ένώ είναι ό ίδιος άνίκανος γιά όποιαδήποτε δου­ λειά, άσχολεΐται μόνο μέ φανταστικούς υπολογι­ σμούς καί άκατάσχετη κενολόγα φλυαρία, σέ άν­ τίθεση λοιπόν μέ αύτόν, ή γριά συγκινεΐται καί ένδιαφέρεται άληθινά δταν μαθαίνει πώς ή οικο­ νόμα θά γεννήσει παιδί άπό τό γιό της, δηλαδή δείχνει κάποια άνθρώπινη εύαισθησία, κουβεν­ τιάζει, σχεδόν σάν ίση, μέ τήν έγκυο καί μέ τή μαμή (πού είναι ή χαφιεδίνα). Ό πατέρας δμως τού παιδιού, μέ τό λόγο τού θεού πάντα στό στό­ μα καί τά διδάγματα τής θρησκείας επικαλούμε­ νος, χωρίς ώστόσο καμιά πραγματική πίστη, άγνοεΐ τά πάντα, ούτε νά δει τό νεογέννητο. Μέ­ νει ό ίδιος κούφιος φαταούλας μέσα στόν εγωκεν­

152

τρισμό του. Στό τέλος, δταν πιά έχει πεθάνει άπό καιρό ή γριά μάνα, παραπεταμένη κι αύτή άπό τό γιό, καί έχει μείνει αυτός μόνος μέ δική του δλη τήν περιουσία, τότε χρειάζεται, λέει, τή συγνώμη! Καί σάν τρελός τρέχει νά τή ζητήσει, μέσα σέ μιά τρομερή χιονοθύελλα, στόν τάφο τής μάνας του. Τήν άλλη μέρα βρέθηκε νεκρός κοντά στό νεκρο­ ταφείο. Στό τέλος τού προλόγου τού βιβλίου (δέν άναφέρεται άν είναι τής μεταφράστριας, τού έκδότη ή άν είναι κι αύτός μετάφραση) διαβάζουμε πώς ό τόσο φθηνός Γιουντούσκα «μάς φέρνει δάκρυα στά μάτια». 'Ομολογώ πώς ή «σκληρή μου καρ­ διά» δέν μέ άφησε νά δακρύσω, ούτε νά δώ ποιος σπόρος γιά ποιά άνοιξη υπήρχε μέσα του... "Οσο γιά «λυρικό ποίημα χαμηλόφωνο» κλπ., πού άναφέρεται στό έξώφυλλο, άδυνατεϊ κανείς νά τό συλλάβει -ευτυχώς! Ή φρίκη περιγράφεται ρεα­ λιστικά καί πρόκειται γιά έναν ρεαλισμό πού άγγίζει τά δρια τού νατουραλισμού. Μαστιγώνει κάτι πολύ γενικότερο, έστω καί άν οί τύποι του φαίνονται κάπως μονοκόμματοι. Γι’ αύτό είναι καί τύποι, δχι βαθιά ψυχολογημένα πρόσωπα. "Οπως είπαμε, ό Σ.-Σ. δέν είναι Ντοστογιέφσκι. Κάποιος άπό τούς μεγάλους ρώσους κριτικούς τής εποχής έκείνης, άν θυμάμαι καλά ό Ντομπρολιούμποφ, έχει γράψει, έπαινώντας τόν Σ.-Σ., πώς δποιος έχει άντίρρηση άς άποδείξει δτι δέν είναι άληθινά δσα λέει ό συγγραφέας. Πέρα λοι­ πόν άπό κάθε άλλη άξια, έχουμε έδώ νά κάνουμε περισσότερο, ίσως, μέ ένα είδος μαρτυρίας παρά μέ μυθιστόρημα. ’Ανάγνωσμα ένδιαφέρον καί χρήσιμο. Δυστυχώς -καί τό λέω μέ λύπη μου- ή μετάφραση τό άδικεΐ, δέν είναι δόκιμη, διαβά­ ζοντας δλο καί θυμάσαι πώς πρόκειται γιά μετά­ φραση, δηλαδή τά ελληνικά δέν ρέουν, δπως λέ­ με. Δέν πρόκειται σχολαστικά νά άπαριθμήσω άδόκιμες φράσεις. “Ενα παράδειγμα μόνο: «Ό ήλιος έστεκε... Τό πλεκτό έστεκε στό,τραπέζι» καί τόσα έστεκε, καθώς καί άλλα τέτοιου είδους, πού σοΰ στέκονται στό στομάχι. 'Υποθέτω πώς ή με­ ταφράστρια θά έχει ζήσει πολλά χρόνια μακριά άπό τήν Ελλάδα καί δέν έχει τό αίσθημα τής ελ­ ληνικής γλώσσας. ’Απαράδεκτο, ώστόσο, είναι νά μεταφράζεται μιά παροιμία ή λογοπαίγνιο επί λέξει- δηλαδή, ή βρίσκεις τό άντίστοιχο, ή βάζεις άναλογικά τό νόημα, σημειώνοντας πώς ή παροι­ μία είναι άμετάφραστη, ή, άν είναι άδύνατο νά βρεθεί άντιστοιχία-στή χειρότερη, δηλαδή, περί­ πτωση-, τήν άφήνεις άμετάφραστη, άναφέροντάς το δμως. Γιατί, τί καταλαβαίνει ό “Ελληνας άπό τούτη τήν, προφανώς, παροιμία: «Ό χι άγαπητοί μου, τίποτα δέν χαρίζεται γιά έξι εβδομάδες»; Πρέπει νά πούμε δμως πώς εύθύνη έχει κι ό εκδό­ της, περισσότερη ίσως: είναι βασικό καί άπαραίτητο, δποιος, δσο δόκιμος κι άν είναι ό μεταφρα­ στής, νά διαβάζεται τό κείμενό του καί άπό αρ­ μόδιο συνεργάτη τού εκδότη πριν φτάσει στό τυ­ πογραφείο. Επίσης σωστό είναι, νομίζω, νά άναγράφεται άπό ποιά γλώσσα γίνεται μιά μετάφραση. Ή τελευταία παρατήρηση άναφέρεται καί στόν

μικρό κομψό τόμο «Πώς ένας μουζίκος έθρεψε δυό μανδαρίνους». Έδώ δμως έχουμε νά κάνουμε μέ καλή μετάφραση. Διαβάζουμε έλληνικά που ρέουν ομαλά καί όμορφα. Επίσης χαίρεται κα­ νείς τήν κατατοπιστική, μετρημένη, σωστή εισα­ γωγή τοΰ μεταφραστή καθώς καί τήν ευσυνειδη­ σία πού δείχνει σημειώνοντας όσες δυσκολίες συ­ νάντησε γιά νά βρει ονόματα γιά πουλιά καί ψά­ ρια τών ρωσικών ποταμών, πού φαίνεται πώς δέν ύπάρχουν έδώ. Πρόκειται γιά μιά συλλογή σατιρικών μύθων. Ό συγγραφέας, γιά νά ξεγελάσει τή λογοκρισία, καταφεύγει στή μορφή τών μύθων. 'Ολοφάνερος ό στόχος του: Σατιρίζει τούς τσιφλικάδες, τούς εύγενεϊς, τούς άγράμματους καί διεφθαρμένους κρατικούς υπαλλήλους πού, κι αύτοί, σάν τούς στρατιωτικούς, ένδιαφέρονται μόνο γιά τό βαθμό καί τά παράσημα. Σατιρίζει τή γραφειοκρατία, τόν παρασιτισμό, όλο εκείνο τό μισητό τσαρικό καθεστώς. Κι όλα αυτά συχνά σέ άντίθεση μέ τούς λαϊκούς άνθρώπους τής δημιουργικής δου­ λειάς. Ίσως σήμερα νά φαίνονται κάπως άπλοϊκά παραμυθάκια κάτι τέτοιοι μύθοι, άλλά είναι χα­ ριτωμένοι, ζωντανοί καί τσουχτεροί -έχουν καί προεκτάσεις- καί εκπληρώνουν τό σκοπό τού συγγραφέα: νά ξυπνήσει τούς άπλούς άνθρώ­ πους, δείχνοντάς τους τήν πραγματικότητα. ΦΟΥΛΑ ΧΑΤΖΙΔΑΚΗ

ΘΕΑΤΡΟ

ό έντελής λόγος: έποπτεία καί αίσθηση του «είκότος καί άναγκαίου» ΚΩΣΤΑ ΓΕΩΡΓΟΥΣΟΠΟΥΛΟΥ: Κλειδιά καί κώδικες θεάτρου. I. ’Αρχαίο δράμα. 'Εστία. Σελ. 273.

ΑΝ πρυτανεύει ένα συναίσθημα, όμοια στόν άμύητο καί στόν μυημένο, σάν κλείσει τό πρώΐο μέρος τών «Κλειδιών καί κωδίκων θεάτρου» τού Κώστα Γεωργουσόπουλου, κλειδιών πού ανοί­ γουν μέ μαεστρική δεινότητα τίς μυστηριακές θύρες καί κερκόπορτες τού άρχαίου δράματος, είναι τό συναίσθημα πού δημιουργεί μιά άκραιφνής πρόκληση.

Κώστας Γεωργουσόπουλος

Μέ όλη τή φραστική φειδώ πού μού επιβάλλει τόσο τό ίδιο τό θέμα όσο καί τό κύρος αύτής τής έπίμοχθης δεκαετούς εργασίας, θά τολμούσα νά πώ πώς ή κριτική αύτή εισφορά είναι προκλητική έπειδή δέν έχει κανένα λόγο νά μήν είναι. Διαθέ­ τει όλα έκεΐνα τά στοιχεία τού πνευματικού σφρί­ γους πού προκαλοϋν όποιοδήποτε θέμα σέ μιά σφαιρική κριτική του έξάντληση: είναι εισφορά άνέμφοβη (γιατί διεισδύει σέ πλάτος καί βάθος στίς φιλολογικές άλλά καί στίς παραστασιολογικές περιοχές τής τραγωδίας), έγκυρη (γιατί άποδεικνύει επιστημονικά τά λεγόμενό της), εποπτι­ κή (γιατί άντιπαραθέτει καί συγκρίνει δεδομένα άπό ποικίλους χώρους), γόνιμη (γιατί συνδιαλέ­ γεται δημιουργικά μέ τό άντικείμενό της, συμπε­ ραίνει καί προτείνει), τέλος ευφρόσυνη (γιατί γοητεύει ώς γραφή αύτή καθαυτή). Δέ θά ’θελα νά άσεβήσω άπέναντι σέ μιά μορ­ φή τής θεατρικής κριτικής πού διακονέυσε μέ συγκινητική έμμονή τό λειτούργημά της γιά πε­ νήντα χρόνια (ό ίδιος ό συγγραφέας τήν περιλαμ­ βάνει στά πρόσωπα στά όποια εύλαβικά άφιερώνει τή δουλειά του αύτή). Δέ θά ’θελα έπίσης νά ύπαινιχθώ άτοπες συγκρίσεις. Διατρέχοντας όμως π.χ. τά κείμενα γιά τό άρχαϊο δράμα τού νΑλκη Θρύλου μέσα στούς δώδεκα τόμους πού συγκεντρώνουν τό corpus τής έργασίας της, βλέ­ πω τώρα, όχι χωρίς νοσταλγική συμπάθεια, τήν άνάγκη ν’ άποχαιρετήσουμε όριστικά καί στόν τομέα τής θεατρικής κριτικής, ιδιαίτερα δέ στήν άντιμετώπιση τής πολύπαθης τραγικής κιβωτού μας, τόν εμπειρισμό καί τήν άντανάκλαση, γιά νά περάσουμε στή συστηματική μέθοδο. ’Οφείλουμε

153

νά έγκαταλείψουμε τή διερμηνεία γιά νά ψαύσουμε την έρμηνεία, πρέπει ν’ άπαρνηθοϋμε την έκάστοτε in situ συγκίνηση γιά νά γευτούμε τη σκολιότερη άλλά ουσιαστική πολυχυμία τής επιστή­ μης. (Παρ’ δλα αυτά δεν ξεχνώ πρός αύτή τήν κα­ τεύθυνση τίς προηγηθεΐσες λαμπρές καταθέσεις τών "Αγγέλου Τερζάκη, Πέτρου Σπανδωνίδη, Αι­ μίλιου Χουρμούζιου κι άλλων ίσως.) Πάντως, τίς παραπάνω έπιλογές ώς πραγματώ­ σεις, επιβάλλει ήδη τό βιβλίο τού Κ. Γ., πού άποτελεϊ σύναξη τών κριτικών κειμένων του γιά τό άρχαϊο δράμα καί πού δημοσιεύτηκαν στήν έφημερίδα «Τό Βήμα» κατά τό διάστημα τής τελευ­ ταίας δεκαετίας (1971-1981). Διαβάζοντάς τα με­ μονωμένα κι έτσι διάσπαρτα, τό συναίσθημα ήταν μικτό: άπ’ τή μιά μεριά, ικανοποίηση πού μιά στήλη τού ημερήσιου τύπου κατόρθωνε νά παρα­ βιάζει τόν κανόνα τής ΐσοπεδωτικής ενημέρωσης κι έπιδερμικής διεκπεραίωσης τών μεγίστων άπό άναρμόδιους δημοσιογραφικούς κάλαμους, κι άπ’ τήν άλλη, άγωνία γιά τή μελλοντική τύχη αύτών τών πνευματικών νησίδων. Γιατί δσο κι άν άπ’ τίς πρώτες έμφανίσεις τους τά κείμενα αύτά δίκαια μπορεί νά σχολιάστηκαν ώς δυσπρόσιτα γιά τόν μέσο άναγνώστη, περαιτέρω λειτούργησαν γι’ αυ­ τόν σ’ ένα εύρύ φάσμα πού ξεκινούσε άπό τήν άπλή παιδευτική άφορμή γιά νά καταλήξει -κατά τόν οπλισμό τού δέκτη-‘στήν έμβριθή οικείωση τών μειζόνων πνευματικών μορφών. Σέ μιά ιδανι­ κή περίπτωση, δπου οί κοινωνικοί δροι θά υπα­ γόρευαν διαφορετικές διαδικασίες, κάπως έτσι θά φανταζόταν κανείς τήν άντικατάσταση τής επάρατης ενημέρωσης άπ’ τήν ύπεύθυνη ένημερότητα. Ή a pribri λοιπόν προβολή τού λόγου αύτοΰ στό επίπεδο τής άπαιτητικής -κ ι έπιτέλους άπαιτητής- διάρκειας, δικαιώνεται σήμερα μέ τή σύναξη τών μερών του. Ή αυτοτέλειά τους ήταν άπό τήν άρχή βέβαια δεδομένη καί ή σοβαρότατη δοκιμιακή πρόθεση πραγματωμένη. Ή ένσωμάτωσή τους δμως σ’ έναν τόμο φώτισε τώρα γω­ νίες, ξεκαθάρισε λεπτομέρειες, υπέδειξε διαπιδύ­ σεις εννοιών καί μορφών, οργάνωσε παράλληλα ή επάλληλα σύνολα καί πρόβαλε τόν γερό κορμό τής σκέψης, τή στέρεη πρωτοτυπία τών προτά­ σεων καί τή ρωμαλεότητα τής κάθετης ματιάς τού κριτικού. Τό δχημα-άντίληψη πού διαπερνά δλο τό σύστημα έρμηνείας καί θεώρησης τού άρχαίου δράματος φάνηκε πώς είναι ενιαίο, καινούριο, καί, τό σημαντικότερο, σέ κανένα σημείο του άντιφατικό. Αύτός είναι άλλωστε ό μεγάλος κίνδυ­ νος παρόμοιων ερανισμών: θά άποδειχθεί ή ύπαρξη «δεσπόζουσας» δπως εδώ (χρησιμοποιώ τόν προσφιλή στό συγγραφέα δρο) ή θά προδοθεΐ τό παρατακτικό συμπίλημα άνομοιογενών άντιλήψεων, πού συνήθως έκτρέφει ή άκορμη περιστασιακότητα; Στήν περίπτωσή μας βέβαια ή άσφαλής δέση τών απόψεων είχε κατά καιρούς άποδειχθεί καί στήν πρακτική εφαρμογή· εννοώ τό νέο κεφάλαιο πού άνοιξε στόν τομέα τής μεταφοράς τής άρχαίας «λέξεως» ό Γ., μέ τίς μεταφράσεις του τών «Τκέτιδων», τής «Ήλέκτρας» άλλά καί τής «’Αν­

154

τιγόνης». Ξαναγυρίζω στούς «Κώδικες». Δέν είναι άσφαλώς δυνατό νά διεξέλθω εδώ, ούτε ώς έπιμέρους άξιολόγηση άλλά ούτε καί ώς μνεία, τίς άπόψεις καί τούς γενναίους συσχετισμούς τού Γ. πάνω στήν έρμηνεία τού άρχαίου δράματος. Θέλω όμως, έπισημαίνοντας τήν άταλάντευτη αύστηρότητά του στήν άντιμετώπιση τών σκηνοθετικών προτάσεων καί έρμηνειών, νά υπογραμμίσω μιά άμετακίνητη θέση του, πού άποτελεί συνάμα καί τό μεγάλο δικό μας κέρδος καί άπ’ τό βιβλίο άλλά καί γενικότερα άπ’ τήν κριτική δπως τήν άσκεϊ ό Γ.: μιά, μέ άγάπη καί πάθος, άφοσίωση στήν άνάγκη νά διασωθεί καί νά διαπεραιωθεϊ μέ συ­ νέπεια στό σύγχρονο κοινό ό τραγικός λόγος. Μ’ αύτή τήν έμμονή άς μή φανταστεί κανείς άκαδημαϊκή στε(γ)νότητα, μέ τήν όποια συχνά προσβλέ­ πει ή προγονόπληκτη καί άποτιτανωμένη εύλάβεια στις ρίζες. Οί ρίζες γιά τόν Γ. έχουν λόγο ύπαρξης, μόνο άρδευόμενες. "Ετσι καί μπορούν άπ’ τή μεριά τους ν’ άρδεύουν έσαεί. Δέν είναι πιστός στό νάμα, δπως άς πούμε ήταν ό χιμαιροκυνηγός Λίνος Καρζής· διαθέτει τήν ιεραποστο­ λική ροντηρική προσήλωση στό άντικείμενό του μέσα άπό μιά προσωπική του άντίληψη γιά τόν κόσμο τού «πάθει μάθος». Κι αύτή ή άντίληψη παρακολουθείται άπό τήν άρετή μιάς τεκμηριωνόμενης κάθε φορά εύκαμψίας- εύκαμψίας πού έπιτρέπει στόν κριτικό νά διατηρεί τό όραματικό του credo άποδεχόμενος, άφοΰ έλέγξει τή λει­ τουργία τής ουσίας καί τήν αισθητική καταλληλό­ τητα, ποικίλες καί πολλές φορές ξένες μεταξύ τους έκδοχές. Αύτή ή «διαθεσιμότητα» είναι νο­ μίζω τό άριστο μέσο γιά τόν άριστο σκοπό· έτσι ή κριτική δέ γίνεται φασισμός, ή πολυφωνία, ελεγ­ χόμενη, προάγει καί δέν συγχύζει, ή τέχνη δέν γερνά νεοτερίζουσα, άλλά άκμάζει εξελισσόμενη. Τό κλειδί τού Γ. δέν είναι πασπαρτού, ό κώδικας δέν είναι ένας- άπλά, τό σύστημα σκέψης καί θεώρησης είναι ενιαίο. Ά ν π.χ. ό κριτικός πι­ στεύει πώς ό Αισχύλος στήν «Όρέστεια» θεολο­ γεί, δέχεται νά τού τό δείξεις μέ τή δική σου θεα­ τρική σημαντική. Ά ν εκείνος άποδεικνύει πώς ό εύριπίδειος «Ίων» είναι τό προϊόν τής άνεξιχνίαστης θείας βούλησης κι δχι μιά υποβαθμισμένη περίπτωση κοινού βιασμού, περιμένει, δπως είναι φυσικό, νά τού προβάλεις, μιά divina comedia. Ά ν , σωστά ένδοτικότερος στήν κωμωδία, άποδέχεται τίς έλευθεριότητες τής μεταχρονιστικής άναλογίας γιά νά έπαναπαραχθεί στίς μέρες μας λαϊκά κι δχι λαϊκίστικα τό πιό λαϊκό είδος, θ’ άναζητήσει δμως, ξεκινώντας άπ’ τή φιλολογική μέθοδο καί υποχωρώντας μέχρι τήν ποιητική άδεια τού μεταφραστή ή τού σκηνοθέτη, τήν έπιτρεπόμενη, πειστική, λειτουργούσα, τελικά τήν δντως άναλογούσα άναλογία. Ό Γ. άναλύει τίς προτεινόμενες φόρμες καί τήν έκτέλεσή τους μέ αύστηρότητα, δχι γιατί ώς πρός τό άρχαϊο δράμα όριοθετεϊ numerum clausum μορφών, άλλά γιατί μεριμνά καί προασπίζει τά τραγικά μεγέθη. Κι άν συμβαίνει συχνά νά άπορρίπτει διάφορες καινο­ φανείς ή εύρηματικές γιά τήν τραγωδία φόρμες,

είναι γιατί, ορθά θεωρώντας τό είδος διακεκριμέ­ νο, υποστηρίζοντας τή διαφορετική του ειδολογι­ κή καταγωγή καί κατάταξη άπό εκείνην τοϋ σύγ­ χρονου θεάτρου, δεν άναγνωρίζει σ’ αυτές τήν άνάπλαση τής άρχαίας διάνοιας καί τοϋ ήθους. ' Δέν ξέρω άν μέσα στό πλαίσιο τοϋ σύντομου σημειώματος μου, πού δέ φιλοδοξεί τήν παραμι­ κρή έξάντληση σέ όποιοδήποτε επίπεδο τής έργασίας αύτής, παρά θέλει νά ρίξει λίγες honoris cau­ sa σκέψεις στό χαρτί, δέν ξέρω λοιπόν αν θά μπο­ ρούσε κανείς νά εντοπίσει έναν έλαφρό φόβο­ κίνδυνο. Είναι κι αυτός άπόρροια θετικών διασήμων: οί ιστορικοί, φιλολογικοί, ερμηνευτικοί χώ­ ροι, παλιοί καί νεότεροι, είναι τόσο οικείοι στόν Γ., ή σκέψη τόσο άκονισμένη καί συνδυαστική, ή παραστασιολογική έμπειρία, ελληνική καί ξένη, τόσο πλούσια κι ό λόγος τόσο πειθαναγκαστικά γοητευτικός, νευρώδης κι έπιστημονικός χωρίς νά χάνει τήν πληθωρική του άμεσότητα, πού δλ’ αύτά θά άποτελούσαν άληθινό πειρασμό γιά όποιοδήποτε θυμικό -καί ξέρουμε τί κακός σύμβουλος τής κριτικής είναι τό θυμικό- ώστε νά προβεί στήν ευχερέστατη τεκμηρίωση οποίας επίνευσης ή άποδοκιμασίας τυχόν θά ήθελε. Συμπερασματικά, συνιστώντας άνεπιφύλακτα αύτό τόν τόμο, ταυτόχρονα εσύ ό ίδιος συνιστάς στόν εαυτό σου τήν έπανανάγνωση τής συμπυ­ κνωμένης ουσίας του. Καί προσδοκάς τή συνέχειά του, τή συνέχεια τής άκοίμητης μέριμνας τοϋ Γ. μέσα άπό τήν εμβριθέστατη γνώση καί τό όξύτατο κριτικό αισθητήριο. “Αξιοι δοκιμιακοί πα­ ραστάτες τοϋ άρχαίου ποιητικού μας λόγου, τά «Κλειδιά καί κώδικες θεάτρου», είναι άπό έκείνα τά σπάνια πνευματικά ταμιεύματα, πού φωτίζουν άκόμη καί στίς συγχυσμένες μέρες μας όλες τίς πτυχές τής μακρινής καί πολύτιμης σύστασης αυ­ τού τού τόπου: τής συναίρεσης Διόνυσου καί ’Απόλλωνα, στούς έγκυρότερους δρόμους τής ση­ μερινής τους έπιβίωσης. ”Ας μήν ξεχνάμε πώς ή ύγιής έπιβίωσή τους συνιστά τή διασφάλιση τής δικής μας δοκιμαζόμενης ταυτότητας. ΓΙΑΝΝΗΣ ΒΑΡΒΕΡΗΣ

ΙΣΤΟΡΙΑ

τά ώριμα χρόνια: τό κυπριακό χωρίς προκαταλήψεις Κύπρος. Ιστορία, προβλήματα καί άγώνες τοϋ λαού της. Πολιτική καί 'Ιστορία, άριθ. 19. ’Επι­ μέλεια Γιώργου Τενεκίόη-Γιάννον Κρανιόιώτη. ’Αθήνα, 'Εστία, 1982. Σελ. 662.

ΑΣ ξεκινήσω μέ μιά υπόμνηση: ό συγγραφέας αύτοΰ τού κομματιού υπήρξε πάντοτε φειδωλός στόν έπαινο, ενώ αρκετά άνοιχτοχέρης στήν αυ­ στηρή κριτική. Κι είναι γιά τούτο ιδιαίτερα εύτυχής πού έχει τήν ευκαιρία, μέ τούτη τήν παρου­ σίαση, νά δείξει πώς οί αντιρρήσεις του κι οί έπιφυλάξεις του γιά τό έργο τρίτων δέν ήταν τό άποτέλεσμα μιάς στενοκαρδιάς ή καί κακοπιστίας, άλλά καλοπροαίρετη άντίδραση σέ μιά ποιότητα πού δέν πλημμυρίζει τό νοΰ μέ ενθουσιασμό. Έτσι, γιά τή συλλογική δουλειά πάνω στό κυ­ πριακό, πού έπιμελήθηκαν -φαντάζομαι δχι άκο­ πα - ό Γιώργος Τενεκίδης κι ό Γιάννος Κρανιδιώτης, τά εγκώμιά μου είναι πλούσια: τό βιβλίο «Κύπρος: 'Ιστορία, προβλήματα καί άγώνες τού λαού της» πιστεύω πώς είναι άπό τίς καλύτερες (καί πιό δύσκολες) προσπάθειες σύνθεσης τού κυπριακού ζητήματος μέ νηφάλια σκέψη καί διείσδυση στά κέντρα τού προβλήματος πού έξελίχθηκε σέ έθνική τραγωδία. Είναι, νομίζω, ή πρώτη φορά πού τό κυπριακό αντιμετωπίζεται άπό 'Έλληνες -κύπριους ή έλλαδικούς- μακριά άπό στερεότυπες ιδέες, προκατασκευασμένες έπιλογές καί ερεθιστικές προκαταλήψεις. Κι είναι ιδιαίτερα σημαντικό (καί ώς πολιτικό γεγονός) τό δεδομένο δτι οί άναλύσεις πού άποτυπώθηκαν στόν ογκώδη τόμο προέρχονται όχι άπό έναν, ιδιότυπο ίσως, άναλυτή τής πολιτικής πραγματι­ κότητας, άλλά άπό έγκυρους συγγραφείς, πολιτι­ κούς καί πανεπιστημιακούς πού έχουν ζήσει κι έχουν πονέσει τό κυπριακό άπό πολύ κοντά. Θά άφήσω όμως τήν τεκμηρίωση αύτής τής πρώτης μου διαπίστωσης νά στηριχτεί πάνω στήν ίδια τήν περιγραφή τής ύλης τού έργου: Τό βιβλίο χωρίζεται σέ δυό κύρια μέρη. Σέ ένα μέρος πού θά μπορούσαμε νά χαρακτηρίσουμε ιστορικό καί σέ ένα μέρος πού γιά λόγους άφαιρετικής ευχέ­ ρειας θά όνομάζαμε πολιτικό· σέ αύτό τό δεύτερο μέρος -στό όποιο καί θά σταθώ περισσότεροπεριέχονται οί άναλύσεις γύρω άπό τίς σύγχρονες πολιτικές διαστάσεις τόΰ κυπριακού, διεθνείς καί

155

έσωτερικές. Στό σημείο αυτό θά πρέπει νά διατυ­ πώσουμε μιά επιφύλαξη γιά τή δομή πού έπιλέχθηκε, γι’ αύτή την τεχνητή, σέ μεγάλο βαθμό, ρηγμάτωση ανάμεσα σέ ένα ιστορικό μέρος καί σέ ένα «συλλήβδην» πολιτικό: νομίζω ότι, όπως έξάλλου προκύπτει κι άπό τίς «διορθωτικές» προσπάθειες των συγγραφέων στά έπιμέρους κεί­ μενά τους, ή προβληματική τού κυπριακού ζητή­ ματος θά είχε περισσότερο ικανοποιηθεί άν ή διάρθρωση τού έργου στηριζόταν πάνω στίς βα­ σικές παραμέτρους πού τό προκάλεσαν, τό διαιώνισαν καί τό παρατείνουν -ή κοινωνική, ή οικο­ νομική, ή πολιτικοϊδεολογική (διεθνής καί εσωτε­ ρική) παράμετρος- παρά σέ μιά κατάταξη ύλης πού, ως κάποιο βαθμό, καθορίζεται άπό τόν ρευ­ στό καί θεωρητικά άτίθασο χρονικό συντελεστή, πού κάπως αΰθαίρετα τέμνει τό πρόβλημα ανάμε­ σα στήν προ-ανεξαρτησιακή καί μεταανεξαρτησιακή περίοδο. Τό πρώτο μέρος άποτελείται άπό πέντε έργασίες: «Ή Κύπρος στήν αρχαιότητα» τού Βάσου Καραγιώργη, «Ή Κύπρος κατά τούς βυζαντινούς χρόνους» τού ’Αθανασίου Παπαγεωργίου, «’Από τήν πρώτη στή δεύτερη άγγλοκρατία» τού Γιώρ­ γου Γεωργή, «Σύντομη έπισκόπηση ορισμένων όψεων τής άγγλοκρατίας στήν Κύπρο» τού Γιώργου Τσαλακοΰ, καί τέλος «Τό κυπριακό άπό τόν Β' παγκόσμιο πόλεμο ώς τήν άνεξαρτησία». Καί οί πέντε μελέτες διακρίνονται γιά τή σοβαρή έμπέδωση τών άναλύσεών τους, μέ τή χρήση πρωτο­ γενών πηγών ή άκόμα -γιά τίς πιό πρόσφατες ιστορικές περιόδους- μέ τήν καταγραφή μαρτυ­ ριών πού έχουν σφραγίδα προσωπικού βιώματος. Ό τρόπος, βέβαια, προσέγγισης τών θεμάτων, ή έπιστημονική μέθοδος πού άκολουθεΐται, ή σχολή σκέψης πού διακρίνεται άνάμεσα άπό τίς γραμμές δέν είναι μέ κανέναν τρόπο ενιαίες. ’Αλλά τό μειονέκτημα αύτό, πού θά καταλογίζαμε σέ ένα «έργαστηριακό» συλλογικό πόνημα, δέν λειτουρ­ γεί έδώ άρνητικά, άφού ό στόχος δέν είναι τόσο ή όριστική καταγραφή τής ιστορίας τού ζητήματος, άλλά ή έρμηνεία τού κυπριακού καί μέ τό όπλο τής ιστορικής άναγωγής· καί όπως κάθε έρμη­ νεία, έτσι καί αυτές είναι, καί πρέπει νά ’ναι, έν­ τονα ύποκειμενικές καί, συνακόλουθα, συγκρουόμενες καί άποκεντρωτικές, Αύτό τό γνώρισμα, τής έρμηνείας δηλ. τού κυ­ πριακού ζητήματος κι όχι τής άπλής, ξερής κατα­ γραφής του, συνοδεύει -πιό εύγλωττα μάλιστακαί τό δεύτερο τμήμα τού βιβλίου, δίνοντάς του μιά διαλεκτική υπόσταση πού, προσωπικά, κρίνω ώς άρμρνική. Στό τμήμα αύτό ύπάρχουν εννέα έργασίες, μέ εννέα διαφορετικά θέματα, καί ή κά­ θε μία δρά διαφορετικά, σέ άλλο μήκος κύματος καί μέ άλλον προοπτικό όρίζοντα. Ωστόσο, κα­ θώς κλείνεις τό βιβλίο, διαπιστώνεις μιάν άλληλουχία έσωτερική, μιά κοινή λογική τών κειμένων, πού σού παρέχει τίς έπιθυμητές άπαντήσεις γιά χάρη τών όποιων, φυσικά, κράτησες στά χέρια σου αύτό τό έργο: ’Ανεξάρτητα άπό τίς προθέσεις τών συγγραφέων, ή μελέτη τού βιβλίου σέ οδηγεί σέ έναν ισολογισμό τού κυπριακού, σέ μιά κατα­

156

νομή τών ευθυνών, σέ μιά αιχμηρή καταγραφή τών πεπραγμένων. "Ολα βρίσκονται μέσα στίς σε­ λίδες του: οί συναισθηματικές, έγωιστικές ή άφελείς κυμάνσεις τού εσωτερικού στοιχείου άνάμε­ σα στήν έπιλογή τής ένωσης καί τήν έπιλογή τής άνεξαρτησίας· ή έμμονή τού τουρκικού παράγον­ τα στή διάσπαση τής ενότητας τού νησιού- οί έλλαδικές εύθύνες- οί φιλοδοξίες κι οί υστεροβου­ λίες τών δυνάμεων. Μέ λίγα λόγια, όλο τό φάσμα τών παρονομαστών πού, μέ υπομονή, τεχνούργησε τήν τραγωδία τού 1974. Ά ς πάρουμε όμως τά κείμενα ένα ένα: Τό δεύ­ τερο μέρος τού βιβλίου άρχίζει μέ τό κείμενο τού Γιώργου Τενεκίδη «Διεθνοποίηση καί άποδιεθνοποίηση τού κυπριακού πρίν καί μετά τήν τουρκι­ κή εισβολή». ’Εμπεριστατωμένη, γλαφυρή μελέτη τών λόγων πού καθήλωσαν τό κυπριακό μέσα στά πλαίσια τής ένδοδυτικής επίλυσης- μελέτη πού ξε­ περνάει τά θεματικά της πλαίσια καί προχωράει σέ γενικότερες άναλύσεις πάνω στό ρόλο τής διε­ θνούς κοινότητας στό κυπριακό. Είναι Ιδιαίτερα σημαντική ή διαπίστωση, πού διατρέχει τίς γραμ­ μές τού κειμένου (έστω κι άν δέν όμολογεϊται πάντοτε ρητά), πώς ή έπιθυμητή γιά τό συγγρα­ φέα διεθνοποίηση σημαίνει ουσιαστικά μιά μεθόδευση ενεργοποίησης τού διεθνούς ενδιαφέρον­ τος, ιδιαίτερα μιά ένεργοποίηση τών δυνάμεων πού άφησαν τό κυπριακό στά χέρια τής Ά γκυρας καί τής άδύνατης Λευκωσίας. Ό ρεαλισμός τού συγγραφέα -πού γνωρίζει πολύ καλά τά μυστικά τών διεθνών διαδικασιών- τόν όδηγεϊ σέ μιά προ­ τίμηση μικτών, στήν ουσία, μεθοδεύσεων, μέσα άπό μιά εύκαμπτη, πολύμορφη τακτική χρήσης όλων τών διεθνών βημάτων καί προσβάσεων τόσο ώς τρόπο επιμερισμένης επίλυσης τών έκκρεμοτήτων, όσο καί ώς τρόπο άσκησης πίεσης στόν κύ­ ριο άρνητή μιάς καλόπιστης έπίλυσης τού κυ­ πριακού. Ό Νίκος Κρανιδιώτης, πού παραλαμβάνει τή σκυτάλη άπό τόν πρώτο συγγραφέα, μέ τίς «Σχέ­ σεις Άθηνών-Λευκωσίας (1960-1974): Πολιτικές άντιθέσεις καί εθνικά σφάλματα» προσφέρει ένα άποκαλυπτικό κείμενο. Μέ λιτότητα ύφους πού δύσκολα κατακτιέται, ό συγγραφέας προσφέρει μιά μαρτυρία, ουσιαστικά, τού μοιραίου ρόλου τής Αθήνας στό κυπριακό ζήτημά Αυτό τό αυ­ θεντικό κείμενο, πού προέρχεται άπό έναν άν­ θρωπο ό όποιος άποτε/,εΐ μέρος ,πιά-τής σύγχρο­ νης κυπριακής ιστορίας,' είναι ίσως -μετά άπό τό βιβλίο του «Τά κρίσιμα χρόνια» πού. πρόσφατα, έπίσης, κυκλοφόρησε- μιά άπό τίς πιό. αιχμηρές κριτικές πού έγιναν γιά τή σχιζοφρενική μεταχεί­ ριση τού κυπριακού άπό τό «έθνικό» κέντρο. Μιά κριτική χωρίς περιττό πάθος καί μεγαλοστομίες, πού όμως άφήνει άρκετό χώρο στόν άναγνώστη γιά νά διεισδύσει στήν πικρία τού’ Κύπριου καί γιά νά διακρίνει τούς φόβους καί τήν άγωνία του. "Οπως καί σέ άλλα κείμενα πού άκολουθούν, εί­ ναι ιδιαίτερα αισθητή στίς γραμμές τής μελέτης τού πρέσβη τής Κύπρου αύτή ή μοναδική διάχυση τών στόχων τού ελληνισμού πάνω στό κυπριακό, αύτή ή συνεχής διαπάλη άνάμεσα στήν ίδέα τής

άνεξαρτησίας καί τής ένωσης, πού συνυφασμένες μέ άλλότρια συμφέροντα παρήγαγαν τό έξωφρενικό τους άποτέλεσμα. Δέν θά υπήρχε καταλληλότερος, ίσως, συγγρα­ φέας άπό τό Βαγγέλη Κουφουδάκη γιά νά χειρι­ στεί τό μεγάλο θέμα «[ή] Κύπρος καί οί ύπερδυνάμεις, 1960-1979». Έ να θέμα μυθολογικά φορτι­ σμένο κι άποξενωμένο άπό μιά ψύχραιμη άντιμετώπιση. Ό Κουφουδάκης είναι άπό τούς πιό κα­ λούς γνώστες τού κυπριακού, ένώ ταυτόχρονα ή μακριά θητεία του στη σκέψη τής Εσπερίας τόν έχει άπομακρύνει άπό τίς θερμές άναλύσεις τού ■ μεσογειακού χώρου, πού ένώ έξυπηρετούν μιά θεάρεστη σκοπιμότητα -την «ύπέρ πάντων» άλω­ ση τών άκαμπτων, δυσλειτουργικών δομών τών μεσογειακών κοινωνιών καί οικονομιών-, δέν πολυσκοτίζονται γιά λεπτεπίλεπτες έκδοχές τής πραγματικότητας. Ό Κουφουδάκης ισορροπεί όμως πάνω στό τεντωμένο σκοινί: Τά δρια τής ξέ­ νης επέμβασης ή έπίδρασης, ή έπικοινωνία τους μέ τίς εσωτερικές ζυμώσεις ή άντιφάσεις, ή διαλε­ κτική τους είναι δλα μέ επιμέλεια τυπωμένα στό χαρτί, "Αλλο ένα κείμενο πού ύφαίνει τη μυστική συμφωνία πάνω στήν τραγωδία τής Κύπρου. Οί δυό μελέτες πού άκολουθοΰν μάς φέρνουν στό εσωτερικό κλίμα: ό Μιχάλης Άτταλίδης μέ τίς «Σχέσεις τών 'Ελληνοκυπρίων μέ τούς Τουρ­ κοκυπρίους» καί ό Πασχάλης Κητρομηλίδης μέ τό «’Ιδεολογικό πλαίσιο τής πολιτικής ζωής τής Κύ­ πρου: Κριτική θεώρηση» άποτελούν, κατά τή γνώμη μου, άφετηριακά κείμενα γιά τήν κατανόη­ ση τού κυπριακού. Ή πρώτη άνάλυση -πού θά μπορούσε νά συνδυαστεί μέ τήν άνάγνωση καί τού κειμένου τού Τσαλακού (πρώτο μέρος) γιά ένα πιό σύνθετο ευεργέτημα- δίνει μέ συντομία τίς κεντρικές παραμέτρους τών σχέσεων τών δύο κοινοτήτων καί τήν κρισιμότητα τού διαχωρι­ σμού, ώς καταλυτικού ζητήματος γιά τό κυπρια­ κό· μέ μετρημένες δόσεις καταλογίζονται οί ευθύ­ νες τών ρήξεων καί τών άποστασιοποιήσεων τού έλληνοκυπριακοΰ καί τού τουρκοκυπριακού στοι­ χείου πάνω στή βάση τής καθημερινής συμβίωσής τους πρίν καί μετά άπό τήν άνεξαρτησία. Ή άνά­ λυση τού Κητρομηλίδη, γραμμένη σέ άρκετά υψη­ λό τόνο άφαίρεσης, είναι υπαινικτική: εννοεί πε­ ρισσότερα άπό δσα λέει· άν κι όσα λέει είναι άρ­ κετά γιά νά κινητοποιήσει τή συνείδηση τού άναγνώστη πού άναζητάει τήν άλήθεια- άρα, σέ τε­ λευταία άνάλυση, καί τίς δυνατότητες έξόδου άπό τήν τραγωδία. "Οπως σέ προηγούμενες μελέ­ τες του, έτσι κι έδώ ό Κητρομηλίδης τοποθετεί τά αίτια τής διάστασης τών κοινοτήτων πάνω στήν ιστορική βάση τής καταγωγής τους, στή νομοτέ­ λεια πού διαμόρφωσε ή άγγλοκρατία. Σέ μιά νο­ μοτέλεια δμως πού δέν είχε τήν τύχη νά έξοντωθεί -γιατί καί οί νομοτέλειες έξοντώνονται- άπό μιά έγκαιρη πολιτική παρέμβαση· παρέμβαση άπό κείνες πού άλλάζουν τή ροή τής ιστορίας καί άνεβάζουν τήν πολιτική πράξη στις πιό ψηλές κλίμακες τής ικανότητας τού άνθρώπου νά αύτοπροσδιορίζεται. Τά δυό κείμενα πού σχολιάζω, νομίζω πώς είναι συμβολές στήν κατανόηση τού

κυπριακού. ’Ακολουθούν τρία κείμενα «βοηθητικά» -καί δέν χρησιμοποιώ τόν δρο μέ κάνενός είδους διά­ θεση δομικού ύποβιβασμού τους- γιά τήν όλοκλήρωση τής εικόνας τού ζητήματος: Ό έγκριτος νο­ μομαθής Κρίτων Τορναρίτης μάς δίνει μιά καθα­ ρή άνάλυση τών νομικών έπιπτώσεων πού είχε ή γέννηση τής κυπριακής δημοκρατίας (ό άκριβής τίτλος του είναι «Ή γένεση τής Κυπριακής Δημο­ κρατίας καί οί νομικές έπιπτώσεις της»), ό Ά νδρέας Λοΐζος μιά έξονυχιστική -κ ι άν δέν κάνω λάθος μοναδική, ώς τά σήμερα- καταγραφή τής ιστορίας τού πραξικοπήματος τού 1974 σέ συν­ δυασμό μέ τίς νομικές παραμέτρους του (τίτλος: «Τό πραξικόπημα, οί πραξικοπηματίες καί τό δί­ καιον») κι ό Άνδρέας Σοφοκλέους μιά πολύ εν­ διαφέρουσα μελέτη γιά τούς «Γεωγραφικ[ούς] παράγοντες πού επηρεάζουν τή λύση τού κυπρια­ κού προβλήματος». Τσως οί τρεις αυτές μελέτες θίγονται άπό τή γενικότερη διάρθρωση τού βι­ βλίου- πιστεύω πώς θά έλαμπαν περισσότερο μέ­ σα άπό μιά διαφορετική ταξινόμηση τού υλικού, πού, βέβαια, θά εμπλουτιζόταν κι άπό άλλα κεί­ μενα γιά τή διεπιστημονική όλοκλήρωση τού έρ­ γου. Τέλος, «Οί· διαπραγματεύσεις γιά τήν επίλυση τού κυπριακού» τού Γιάννου Κρανιδιώτη, τελευ­ ταία μελέτη τού βιβλίου, είναι μιά άκόμα ψηφίδα στήν πολύχρωμη τοιχογραφία γιά τό κυπριακό. Καί τό κείμενο αυτό είναι μιά πρώτη σύνθεση τών προσπαθειών γιά τήν άναζήτηση λύσης μετά άπό τό 1974, μέσα άπό τίς διακοινοτικές συνομιλίες, πού όλοκληρώνει τήν κατανόηση δχι μόνο τού διεθνούς σκέλους τού κυπριακού, άλλά καί τών θεσμικών προσδοκιών τών δύο κοινοτήτων, είτε αυτές διαμορφώνονται ελεύθερα, είτε υπαγο­ ρεύονται άπό τίς έμφανεϊς (δπου υπάρχουν) πα­ ρεμβάσεις τού έξωτερικοΰ παράγοντα. Ή μελέτη, στηριγμένη πάνω σέ άδημοσίευτα ντοκουμέντα ή σέ κείμενα πού δέν έχουν γίνει, ώς τά σήμερα, άντικείμενα ειδικής άναλυτικής έπεξεργασίας, εί­ ναι πηγή γιά τόν ερευνητή καί τό μελετητή τού κυπριακού. Θά κλείσω, δπως άρχισα, μέ τό έγκώμιο: Χωρίς νά ύποτιμώ τό μεγάλο δομικό πρόβλημα αύτού τού βιβλίου, προτιμώ νά μείνω στις θετικές του πλευρές καί νά τίς άναγνωρίσω: είκοσι δύο χρό­ νια μετά τήν άνεξαρτησία, καί όχτώ -μόλις- χρό­ νια άπό τήν τουρκική εισβολή, παρουσιάζεται στήν Ελλάδα ένα βιβλίο, γραμμένο κυρίως άπό Ελληνοκύπριους -άμεσα συναισθηματικά έμπλεγμένους στήν πρόσφατη τραγωδία- πού διε­ ρευνά μέ ψυχραιμία, μέ άντικειμενικότητα, μέ γνώση τής έξισορρόπησης τών ευθυνών τά αίτια τής μεγάλης καταστροφής. Νομίζω πώς τό βιβλίο αύτό, άνεξάρτητα άπό τίς άτέ^ειές του, άποτελεΐ ένα πολιτικό γεγονός: όντας συλλογικό, όντας συ­ νακόλουθα έκφραστής μιάς όλόκληρης όμάδας άνθρώπων, φανερώνει τήν ώρίμανση ένός λαού -άναφέρομαι στούς Κύπριους- πού κατόρθωσε, μέσα άπό τούς άλλεπάλληλους τραυματισμούς,

157

τίς προδοσίες που χόν περιέβαλαν καί τίς άπογοητεύσεις, νά φχάσει πολύ γρήγορα σχήν πιό βα­ θιά συνειδηχοποίηση χών υπαρξιακών όρίων του· δχι σχόν έκχυδαϊσμό καί στην εύκολη άπλούστευση, άλλα σχήν καίρια καχάχαξη χών μοχλών χής αίμαχηρής χου περιπέχειας. "Ας ελπίσουμε δχι ή καχάκχηση αΰχής χής κορυφής άπό χούς συγγρα­ φείς χοϋ βιβλίου, είναι καί καχάκχηση γενικότερη χοϋ κυπριακού λαού. ΧΡΗΣΤΟΣ ΡΟΖΑΚΗΣ

ΙΣΤΟΡΙΑ

βαρύνοντα ερευνητικά στοιχεία γιά την έθνική μας άντίσταση ’Από την άντίσταση στάν έμφνλιο πόλεμο. Μετ. ’Αγγέλας Βερυκοκάκη- Άρτέμη. ’Επιμέλεια Μά­ ριον Σαράφη. ’Αθήνα, Νέα Σύνορα, 1982. Σελ.

237.

ΑΠΟ χόν έκδοχικό οίκο «Νέα Σύνορα» χοϋ Ά νχώνη Λιβάνη κυκλοφόρησαν πρόσφαχα σέ ελληνι­ κή έκδοση καί μέ χόν χίχλο «’Από χήν άνχίσχαση σχόν εμφύλιο πόλεμο» χά πρακχικά μιας συνάνχησης ειδικών μελεχηχών χής ελληνικής εθνικής άνχίσχασης πού πραγμαχώθηκε χό 1978 σχό Λονδίνο υπό χή αιγίδα χής Ελληνικής Έχαιρείας Μελέχης καί Επιστημονικού Προγραμμαχισμοϋ (ΕΛΕΜΕΠ), χμήμα Μ. Βρεχανίας. Ή δλη όργάνωση χής συζήχησης καθώς καί ή έπισχασία χής έλληνικής έκδοσης όφείλονχαι σχήν άρχαιολόγο Μάριον Πάσκοου-Σαράφη, χήρα χοϋ αείμνηστου άρχηγού χοϋ ΕΛΑΣ Σχέφανου Σαράφη. Προηγήθηκε ή άγγλική έκδοση χοϋ 1979 άπό χόν οίκο Σπόκμαν, καί ή πρόσφαχη ελληνική είναι άκριβής μεχάφρασή χης. Σχή συνάνχηση έκείνη χοϋ 1978 χοϋ Λονδίνου έλαβαν μέρος ή Μάριον Σαράφη, ό Νίκος Σβορώνος, ή Έλίζαμπεθ Μπάρκερ, ό Π. Παπασχράχος, ό Τζώρχζ Άλεξάνχερ, ό Α. Κέδρος, ό Θανάσης Χαχζής, ό Χάινχς Ρίχχερ, ό Χάγκεν Φλέισερ, ό Νικόλας Χάμουχ (σάν εΐσηγηχές) καί οί Γιώργος Καχηφόρης, Ρούβος Κούνδουρος, Γιάννης καί Γιώργος Γιαννουλόπουλος, Γιώργος Πεχρόχειλος, Ρήγας Δογάνας, Μάρκος Δραγούμης, Δημ. Δημηχράκος, Ταξίαρχος Μέγιερς (”Ενχυ) καί πολλοί άλλοι ξένοι πανεπιστημιακοί. Ά πό χό σεμινάριο έκεϊνο προέκυψαν πολλά

158

καί χρησιμόχαχα πράγμαχα γιά χήν ιστορία χής έθνικής μας άνχίσχασης καθώς καί χή συμπεριφο­ ρά χών συμμάχων άπένανχι σχό έλληνικό πρόβλη­ μα. "Ολοι οί μελεχηχές είχαν νά προσθέσουν βαρύνονχα έρευνηχικά στοιχεία στό θέμα (έκχός άπό χόν Άγγλο Άλεξάνχερ, ό όποιος έπανέλαβε καχά χρόπο μονόχονο καί πληκτικό χά έπιχειρήμαχα χοϋ Τσώρχσιλ γύρω άπό χό έλληνικό θέμα, καρυ­ κευμένα μέ χυδαίο άνχικομουνισμό καί μέ θεω­ ρίες περί «χρίχων γύρων»). Έ να άπό χά πιό κρίσιμα σημεία χής συζήχησης, άλλά καί χά πιό ένδιαφέρονχα, είναι οί άνακοινώσεις χής Άγγλίδας Έλίζαμπεθ Μπάρκερ γύρω άπό χίς άγγλοσοβιεχικές σχέσεις καί χίς έπιπχώσεις χους σχό έλληνικό πρόβλημα. Τά δσα-άνακοίνωσε ή Μπάρκερ χεκμηριώνονχαι άπό πλήθος έπισήμων έγγράφων. Τίς έρευνές χης ό καθηγηχής Νίκος Σβορώνος χαρακχηρίζει πραγματολογικές καί προσθέχει: «Οί πληροφορίες πού συλλέγονχαι έδώ άπό χά επίσημα έγγραφα χών Μπρίχις Ό φ ίσιαλ Ρίκορνχς.καί ίδιαίχερα άπό χίς έκθέσεις χοϋ Ήνχεν χίς σχεχικές μέ χίς διάφορες συνανχήσεις χου μέ χό Σχάλιν καί χούς άλλους σοβιεχικούς ήγέχες είναι ίδιαίχερα εύπρόσδεκχες άπό χόν ιστορικό καί άποχελούν μία άπό χίς πιό σημανχικές συμβολές χοϋ χόμου...». Τραγικά έπίκαιρη είναι ή συζήτηση μεχαξύ Ήνχεν, ύπουργοϋ Έξωχερικών χόχε χής Μ. Βρε­ χανίας, καί I. Β. Σχάλιν γιά χό μεχαπολεμικό κό­ σμο καί χή μελλονχική χου μορφή, άπό χό Δεκέμ­ βρη κιόλας χοϋ 1941. Ήταν μιά περίοδος συζηχήσεων σχή Μόσχα, δπου είχε πάει χόχε ό Ήνχεν, όπόχε καί έγινε λόγος καί γιά χήν χύχη χών σκλα­ βωμένων χόχε σχούς Τχαλούς Δωδεκανήσων: «Ή Τουρκία, είπε ό Σχάλιν, έπρεπε νά πάρει χά Δω­ δεκάνησα. Πρόσθεσε δχι χά νησιά χοϋ Αιγαίου πού ήχαν ίδιαίχερα σημανχικά γιά χήν Ελλάδα έπρεπε νά δοθούν σχήν Ελλάδα (σημ. Τ.Β.: πρόκειχαι γιά χά γερμανοκραχούμενα χόχε έλληνικά νησιά!). Άλλά χά Δωδεκάνησα έπρεπε νά έπισχραφοϋν σχήν Τουρκία». Καί συνεχίζει ή έκθεση Ήνχεν, πού παρουσιά­ ζει ή Έλίζαμπεθ Μπάρκερ: «Τί γίνεχαι μέ χή θέ­ ση χής Τουρκίας; Μπορούμε νά κάνουμε κάχι γιά νά βελτιωθεί αύχή ή καχάσχαση;» ρωχά ό άγγλος υπουργός σέρ Άνχονυ Ήνχεν. Καί ό Σχάλιν άπαντά: «Πείτε χους δχι θά πάρουν χά Δωδεκά­ νησα». Ό Ήνχεν παρατηρεί: «Αύχό είναι πολύ δύσκολο γιά χούς Έλληνες γιατί χά νησιά κατοικοϋνχαι κυρίως άπό Έλληνες καί άπό καιρό σχέ­ διαζαν νά χά άποκχήσουν». Ό Σχάλιν (συγγρα­ φέας, σημειωτέον, μαρξιστικής μελέχης γιά χήν αυτοδιάθεση χών μειονοτήτων!) παρατηρεί: «Δέν μπορείτε νά είστε πολύ αυστηροί άκολουθώνχας χήν άρχή τής έθνικότηχας. Καί σχήν Ελλάδα υπάρχουν Τούρκοι». Ό Ήνχεν προσθέτει: «Νο­ μίζετε δχι αύχό θά ’χει κάποιο άποτέλεσμα στούς Τούρκους;». Ό Σχάλιν άπαντά: «Όλα αύχά χά νησιά εμποδίζουν μιά έξοδο άπό χήν Τουρκία. Θά μπορούσατε νά κανονίσετε μιά άνχαλλαγή νη­ σιών άνάμεσα σχήν Ελλάδα καί χήν Τουρκία, ώστε μερικά νά δοθούν σχή μιά καί μερικά σχήν

άλλη». Ό Ήντεν παρατηρεί: «Έδώ καί άρκετόν καιρό, όταν πιστεύαμε ότι ίσως πάρουμε τά Δω­ δεκάνησα, άρχίσαμε συζητήσεις μέ τήν Ελλάδα καί την Τουρκία, πού δμως δέν πήγαν καθόλου καλά». Καί ό Στάλιν: «Οί Τούρκοι θά ήθελαν νά πάρουν καί τό Δεδέαγατς, δέν πρέπει δμως νά προσβάλουμε τούς Έλληνες. Νομίζω πάντως δτι θά μπορούσε νά γίνει μιά άνταλλαγή νησιών». Καί άντί άλλου προσωπικού μου σχολίου, άς μοΰ έπιτραπεΐ νά κλείσω μέ τό σχόλιο τής Έλίζαμπεθ Μπάρκερ: «Αύτές οί συζητήσεις δείχνουν δτι δ Στάλιν, μι­ λώντας τουλάχιστον στόν Ήντεν, ήταν άπόλυτα πραγματιστής, μή ίδεολόγος, μή μαρξιστής, ή μπορεί κανείς άκόμη νά πεϊ προμαρξιστής, άφοΰ μιλούσε γιά έξαγορά πιθανών έχθρών, γιά δωρο­ δοκία πιθανών συμμάχων καί γιά μοίρασμα τών λαφύρων τής νίκης...» ΤΑΣΟΣ ΒΟΥΡΝΑΣ

ΙΣΤΟΡΙΑ

άξιόλογη συνεισφορά στην ερευνά τής προετοιμασίας τοϋ ’21 ΝΙΚΟΛΑΙ ΤΟΝΤΟΡΩΦ: Ή βαλκανική διάστα­ ση τής ’Επανάστασης τον 1821. (Ή περίπτωση τών Βουλγάρων). Ιστορική εισαγωγή Παναγιώ­ τη Κανελλόπουλον. ’Επιμέλεια Γιάννη Καρρά. ’Αθήνα, Gutenberg, 1982. Σελ. 332.

ΕΙΝΑΙ γνωστό δτι πολλές άπο τίς έπιμέρους πτυ­ χές τής ιστορίας τού ξεσηκωμού τού 1821 έχουν μόνο έπιφανειακά μελετηθεί, καί αυτό έπειδή ένα σημαντικό μέρος τών πηγών τής έποχής έκείνης παραμένει άνεξερεύνητο. ’Ανάμεσα σ’ αύτές είναι καί τό ζήτημα τών σχέσεων τής ’Επανάστασης μέ τούς άλλους λαούς τής Βαλκανικής χερσονήσου· κανείς ιστορικός δέν άμφισβητεϊ δτι ό έλληνικός άγώνας γιά τήν άνεξαρτησία είχε καί διαβαλκανικές προεκτάσεις. "Ηδη άπό τό τέλος τού 18ου αιώνα ό εθνομάρτυρας Ρήγας Βελεστινλής σχέ­ διασε καί άγωνίστηκε γιά τήν όργάνωση κοινού

άπελευθερωτικοΰ άγώνα δλων τών βαλκανικών λαών ενάντια στήν όθωμανική κυριαρχία. Ή αυ­ στριακή δολιότητα συνεβαλε στή ματαίωση τών όραματισμών τού μεγάλου αυτού έπαναστάτη. Τό έργο του δμως συνεχίστηκε δέκα χρόνια άργότερα άπό τή Φιλική Εταιρεία, πού ιδρύθηκε στήν ’Οδησσό τό 1814. Τό έργο τής Φιλικής Εταιρείας έχει μελετηθεί σέ ικανοποιητικό βαθμό άπό τά στοιχεία πού μέ­ χρι τώρα μάς είναι προσιτά. ’Αναμφίβολα δμως απομένουν πολλά νά διευκρινιστούν άπό τήν άποτελεσματική έρευνα τών ρωσικών κειμένων καί τών άλλων άνέκδοτων πηγών τής έποχής έκεί­ νης πού βρίσκονται στά κρατικά αρχεία τής Ε.Σ.Σ.Δ., τό άνεκτίμητο καί σχεδόν άνεξερεύνη­ το αύτό κοιμητήρι τής νεοελληνικής ιστορίας. Μιά πολύ άξιόλογη συνεισφορά στήν έρευνα τής περιόδου τής προετοιμασίας τής έπανάστασης, καί ειδικότερα τής συμμετοχής τών Βουλγά­ ρων στό έπαναστατικό κίνημα τού ’Αλέξανδρου ' Υψηλάντη στις παραδουνάβιες ηγεμονίες, δίνει ό άκαδημαϊκός καί πρεσβευτής τής Λ. Δ. τής Βουλ­ γαρίας στήν Ελλάδα Νικολάι Τόντοροφ στό βι­ βλίο του Ή βαλκανική διάσταση τής έπανάστασης τοϋ 1821 (Ή περίπτωση τών Βουλγάρων), πού, μέ τήν υποδειγματική έπιμέλεια τού ιστορι­ κού Γιάννη Καρρά έκδόθηκε στις άρχές τού 1982 άπό τίς έκδόσεις Gutenberg. Τό βιβλίο αύτό περι­ λαμβάνει καί κατάλογο 1002 άγωνιστών τής Φιλι­ κής Εταιρείας πού κατέφυγαν στό ρωσικό έδα­ φος μετά τή δραματική μάχη στό Δραγατσάνι (7.6.1821), ή όποια σήμανε καί τό τέλος τού άγώ­ να στή Μολδοβλαχία. Ό κατάλογος, πού βρίσκε­ ται στό κρατικό άρχείο τής ’Οδησσού, πλουτίζει μέ τή σειρά του τίς γνώσεις μας πάνω στόν άριθμό καί κυρίως στήν κοινωνική προέλευση τών με­ λών τής Φιλικής· θέματα γιά τά όποια σποραδι­ κές μόνο πληροφορίες μάς δίνονται άπό τά σχετι­ κά «άπομνημονεύματα» τού ’Ιωάννη Φιλήμονα καί τού ’Εμμανουήλ Ξάνθου.1 ’Αποτελεί έπιπλέον καί μιά άξιόπιστη μαρτυρία γιά τή συμμε­ τοχή τών Βουλγάρων στήν έπανάσταση, ό άριθμός τών όποιων στόν κατάλογο -132 άγωνιστέςείναι κατώτερος μόνο άπό τόν άντίστοιχο άριθμό τών άγωνιστών μέ έλληνική καταγωγή. Ό Νικολάι Τόντοροφ έχει καί στό παρελθόν άσχοληθεϊ μέ τό θέμα τής σύμπραξης τού βουλγα­ ρικού λαού, τόσο κατά τή διάρκεια τού άγώνα δσο καί στήν προετοιμασία του.2 Στήν τωρινή του μελέτη ό συγγραφέας, μέ κεντρικό άξονα τήν έλληνοβουλγαρική συνεργασία, πραγματεύεται διε­ ξοδικά τίς πρώτες φάσεις τής έπανάστασης στή Μολδοβλαχία καί, χρησιμοποιώντας νέα στοι­ χεία, έξετάζει τά σχέδια καί τίς κινήσεις τού Υψηλάντη, Γενικού ’Επίτροπου τής ’Αρχής τής Φιλικής Εταιρείας, ό όποιος, δπως είναι γνωστό, πιάστηκε καί φυλακίστηκε άπό τούς Αυστρια­ κούς μετά τό Δραγατσάνι καί άπελευθερώθηκε λίγο πριν άπό τό θάνατό του, τό 1827. Μέ βάση τά νέα αυτά στοιχεία, ό Νικολάι Τόντοροφ τονί­ ζει τήν πρωταρχική σημασία πού έδιναν ό 'Υψη­ λάντης καί οί φιλικοί δχι μόνο στή συμπαράστα­

159

ση άλλά καί στην ενεργό συμμετοχή τών άδελφών βαλκανικών λαών στόν αγώνα γιά τήν άποτίναξη τού κοινού προαιώνιου ζυγού. Αποκορύφωμα τής συλλογικής αυτής προσπάθειας -πού όσον αφορά τούς Βουλγάρους άρχισε άπό τό 1817— ήταν ό σχηματισμός καί ή συμμετοχή ξεχωριστών πολεμικών σωμάτων άπό άγωνιστές τών άλλων λαών τής Βαλκανικής στό στρατό τού Υψηλάντη. Τό συμπέρασμα στό όποιο καταλήγει ό συγγρα­ φέας είναι ότι οί Βούλγαροι έδωσαν άδίστακτα τό παρών στόν κοινό άγώνα, παρά τήν εμφανή μειονεκτική θέση τους, άπό πολιτική καί γεωγρα­ φική άποψη, σέ σχέση μέ τούς γειτονικούς τους λαούς. Χιλιάδες Βούλγαροι δχι μόνο πήραν μέρος στή Φιλική Εταιρεία άλλά καί πολλοί άπό αύτούς άναδείχτηκαν δραστήρια στελέχη της καί σέ όρισμένα άπό τά σώματα τού 'Υψηλάντη ή πλειοψηφία τών άγωνιστών ήταν βουλγαρικής καταγω­ γής. "Οπως παρατηρεί ό Φιλήμων, μετά τό τέλος τού κινήματος στίς παραδουνάβιες ήγεμονίες, έκτος άπό τήν άπώλεια τών έλλήνων άγωνιστών, αισθητή ήταν καί ή έλλειψη «πολλών σύν αύτοίς άριθμουμένων έτι καί όμοθρήσκων άδελφών Σέρβων καί Βουλγάρων».3 Τή συμμετοχή τους αύτή οί Βούλγαροι θά τήν πλήρωναν άκριβά: Μετά τήν καταστολή τής επανάστασης στή Μολδοβλαχία ό τουρκικός στρατός επέβαλε εξοντωτικό διωγμό στίς βουλγαρικές περιοχές, πού στοίχισε τή ζωή σέ χιλιάδες αμάχους καί μεγάλες καταστροφές στήν τοπική οικονομία. Αύτό άναμφισβήτητα δέν έμπόδισε μεγάλο άριθμό Βουλγάρων νά κατέβουν στήν έπαναστατημένη Ελλάδα καί νά πάρουν μέ­ ρος σέ σκληρές καί άποφασιστικές μάχες όπως κατά τήν εκστρατεία τού Δράμαλη καί κατά τήν έξοδο τού Μεσολογγίου. ’Ακόμα, πολλοί Βούλ­ γαροι πού βρέθηκαν στήν Ελλάδα κατά τήν επα­ νάσταση καί υπηρετούσαν σέ διάφορες υπηρεσίες τών Τούρκων, προσχώρησαν στόν άγώνα στό πλευρό τών Έλλήνων. 'Ο συγγραφέας δίνει πολ­ λά σχετικά στοιχεία άπό τίς άνεξάντλητες πληρο­ φορίες πού περιέχονται σέ έκατοντάδες άναφορές άγωνιστών βουλγαρικής καταγωγής στά Γενικά ’Αρχεία τού Κράτους -πολύτιμες καί άδιάψευστες μαρτυρίες γιά τή βουλγαρική συμμετοχή. Οί επαφές άνάμεσα στούς δυό λαούς, πού χρο­ νολογούνται άρκετά χρόνια πρίν άπό τήν κήρυξη τής έπανάστασης, διευκόλυναν άργότερα τήν άνάπτυξη στενότερων δεσμών κάτω άπό τά δπλα. Σέ δλο τό διάστημα πού οί επαναστάτες τού 'Υψηλάντη κυριαρχούσαν στίς παραδουνάβιες ήγεμονίες, άλλά καί άργότερα στή νότια Ελλάδα, οί σχέσεις άνάμεσα στούς βουλγάρους καί τούς έλληνες άγωνιστές υπήρξαν σταθερά άρμονικές. Τά συμπεράσματα τού συγγραφέα γιά τήν έλληνοβουλγαρική συνεργασία είναι θετικά. Ό πω ς ό ίδιος έπισημαίνει, ή παμβαλκανική άπαρχή τού επαναστατικού κινήματος τών Έλλήνων, «άνεξάρτητα άπό τήν τελική άποτυχία της, προσδιόρι­ σε τό μεγάλο ένδιαφέρον τών υπόλοιπων βαλκα­ νικών λαών καί ιδιαίτερα τών Βουλγάρων...» Σημαντική συμβολή στήν άναμφισβήτητη άξια τής μελέτης τού Νικολάι Τόντοροφ άποτελεί ό

160

εκτεταμένος πρόλογος τού Παναγιώτη Κανελλόπουλου. Γνώστης ό ίδιος καί βαθύς μελετητής τής ελληνικής ίστορίάς, έπιχειρεϊ μιά σύντομη καί άντικειμενική άνάλυση τών έλληνοβουλγαρικών σχέσεων άπό τούς μεσοβυζαντινούς χρόνους ως τίς μέρες μας, σημειώνοντας ταυτόχρονα τίς ιστο­ ρικές συγκυρίες πού έφεραν κοντά τούς Έλληνες μέ τούς Βουλγάρους, άλλά καί τίς διαφορές πού τούς χώριζαν -φυσιολογικές άλλωστε-, πολλές άπό τίς όποιες, ιδιαίτερα κατά τούς τελευταίους αιώνες, είχαν ύποκινηθεϊ άπό ξένες πρός τούς §ύο λαούς δυνάμεις. Ό κοινός ζυγός καί οί ταυ­ τόσημες επιδιώξεις τών δύο λαών όδήγησαν στήν έλληνοβουλγαρική συνεργασία πού άνεπιφύλακτα εκδηλώθηκε κατά τήν ελληνική επανάσταση. Στή μακρόχρονη «ειλικρινή καί άνιδιοτελή βοή­ θεια» πού πρόσφερε ό άδελφός λαός στούς έλλη­ νες άγωνιστές, χύθηκε άφθονο αίμα βουλγαρικό. Καί οί στιγμές αυτές στίς σχέσεις τών δυό λαών είναι πολύ περισσότερες άπό εκείνες κατά τίς όποιες οί μεταξύ τους διαφορές τούς έφεραν άντιμέτωπους, συμπεραίνει ό Παναγιώτης Κανελλόπουλος. Ύστερα άπό αιώνες δουλείας τά κοινά πεπρω­ μένα τών λαών τής Βαλκανικής προέταξαν καί τό κοινό καθήκον τής κινητοποίησης δλων τών εθνι­ κών τους δυνάμεων γιά τήν άποτίναξη τής ξένης κυριαρχίας. Τό τέλος τού 19ου αιώνα βρήκε τούς Έλληνες καί τούς Βουλγάρους άπελευθερωμένους, νά άναζητοΰν τόν δύσκολο δρόμο γιά τήν πλήρη έθνική τους άποκατάσταση. Καθήκον τής σύγχρονης ιστοριογραφίας είναι ή χωρίς προκα­ ταλήψεις άποκατάσταση τής ιστορικής άλήθειας σέ δ,τι άφορά τίς σχέσεις τών δυό λαών. Ή μελέ­ τη τού Νικολάι Τόντοροφ, εκτός άπό τήν άδιαφιλονίκητη συμβολή της στήν ιστορική έρευνα, άποτελεϊ παράλληλα καί ούσιαστική συμβολή γιά τήν παραπέρα άνάπτυξη τής φιλίας καί τής συνεργα­ σίας άνάμεσα στή Βουλγαρία καί τήν Ελλάδα. ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΔΟΥΛΕΣ

Σημειώσεις: 1. 7. Φιλήμων, Δοκίμιον ιστορικόν περί τής Φιλικής 'Εταιρίας, Ναύπλιο 1834, καί Έ. Ξάνθος, ’Απομνη­ μονεύματα τής Φιλικής 'Εταιρίας, ’Αθήνα 1845.

2. 'Η Φιλική 'Εταιρία καί οί Βούλγαροι, Σόφια 1965 (στά βουλγαρικά) / La participation des Bulgares ό P insurrection hetairiste dans les principautes danubiennes στό «Etudes Balkaniques» r. /., 1964, a. 69-96. Βλ. έπίσης N. Τόντοροφ - B. Τράικοφ, Βούλγαροι άγωνιστές γιά τήν άπελευθέρωση τής 'Ελλάδας, Σό­ φια 1971.

3. Ί. Φιλήμων, Δοκίμιον ιστορικόν περί τής 'Ελληνικής ’Επαναστάσεως, τ. A ' ο. κε'.

*

παράρτημα Στις σελίδες τον «Παραρτήματος» σχολιάζονται δσα ενδιαφέροντα βιβλία δέν παρουσιά­ ζονται στην «’Επιλογή». Τά βιβλία επιλέγει ή Σύνταξη τού περιοδικού. Γράφουν οί Βασίλης Καλαμαράς, Κώστας Καλημέρης, 'Ελένη Κοροντζή, Καρίνα Λάμψα, Γλύκα Μαρκοπουλιώτου, Κατερίνα Ρούφου καί Μαρία Στασινοπούλου.

ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ

Ιστορία τής κινέζικης φιλοσοφίας Δ. ΒΕΛΙΣΣΑΡΟΠΟΥΛΟΥ: Ιστορία τής κινέζι­ κης φιλοσοφίας. ’Αθήνα, Δωδώνη, 1981. Σελ.

562+484.

Η ΔΙΤΟΜΗ «'Ιστορία τής κινέζικης φιλοσοφίας» τοΰ Δ. Βελισσαρόπουλου είναι τό επιτυχημένο Αποτέλεσμα τής προσπάθειας τοΰ συγγραφέα νά δώσει μιά συστηματική εικόνα τής γένεσης καί τής εξέλιξης τοΰ σινικοΰ στοχασμού. Ή έμφάνισή της στόν ελληνικό χώρο συμπληρώνει τό κενό πού ύπάρχει στήν ελληνική βιβλιογραφία σχετικά μέ τήν πορεία τής κινέζικης σκέψης. Οί προσπάθειες πού έχουν γίνει μέχρι σήμερα γιά νά πλησιάσει ό έλληνας Αναγνώστης, καί κύρια ό μη γλωσσομα­ θής, τά φιλοσοφικά συστήματα τής ’Ανατολής, είναι ελάχιστες. Ή ύλη τοΰ βιβλίου, κατανεμημένη σέ δύο τό­ μους, 14 μέρη καί 65 κεφάλαια, κάνει τήν Ανά­ γνωση τοΰ έργου εύκολη καί τη δομή του εύδιάκριτη. Ό συγγραφέας προτιμά νά εξαντλήσει στό ίδιο μέρος τοΰ βιβλίου τήν ιστορία μιας όρισμένης σχολής, σέ Αντίθεση μέ άλλα άνάλογα ξένα έργα, γεγονός πού βοηθά γιά μιά ολοκληρωμένη «θεώρηση» τής εξέλιξης κάθε πνευματικού ρεύμα­ τος καί επιτρέπει σέ κάθε περίοδο νά ορίζει τόν δικό της κόσμο καί τή δική της «όπτική». Ό πρώτος τόμος τής «Ιστορίας» πραγματεύε­ ται τή γένεση τοΰ σινικού στοχασμού τόν 11 π.Χ. αί. καί τήν εξελικτική του πορεία ώς τόν 2ο π.Χ. αί., περίοδο στή διάρκεια τής όποιας δημιουργήθηκε καί σχηματοποιήθηκε ό τρόπος τής φιλοσο­ φικής σκέψης στήν Κίνα. Στόν δεύτερο τόμο (άπό τά τέλη τής προχριστιανικής περιόδου μέχρι σήμερα) όρίζονται οί έπιδράσεις τών φιλοσοφικών καί πολιτικών ιδεών τής Ευρώπης, οί σχέσεις τοΰ κομφουκιανισμοΰ μέ τόν κομουνισμό, ένώ ή έρευνα έκτείνεται ώς τό 1911, χρόνο τής έπανάστασης τοΰ Sun-Yat-Sen. Τό τέλος τοΰ βιβλίου περιορίζεται στήν ιστορία

διείσδυσης τών μαρξιστικών ιδεών καί τήν τοπο­ θέτηση τής Νέας Κίνας μεταξύ 1949 καί 1981 στό θέμα τής πνευματικής κληρονομιάς της. Οί λεπτομερείς Αναλύσεις τών εννοιών τής κι­ νέζικης σκέψης, πού συνήθως είναι άγνωστες στόν δυτικό Αναγνώστη, τά ίστορικοκοινωνικά δεδομένα, οί συγκρίσεις μέ τά δυτικά φιλοσοφικά συστήματα, κάνουν αυτή τήν προσπάθεια προ­ σέγγισης καί έρμηνείας τών θέσεων τοΰ σινικού στοχασμού έργο Αξιοπρόσεκτο. Έ ργο γραμμένο άπό Έλληνα γιά Έλληνες, πού συνιστάται Ανεπιφύλακτα. Σ. ΓΕΜΕΝΑΚΗ

ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ

Έ κ βαθέων MAPI ΚΑΡΝΤ1ΝΑΛ - ΑΝΝΙΛΕΚΛΕΡ: ’Εκ βα­ θέων. Μετ. Τούλας Δρακοπούλου. ’Αθήνα, Ώκεανίδα, 1982. Σελ. 201.

Η MAPI ΚαρντΙνάλ είναι μιά γυναίκα πού Ασχο­ λήθηκε μέ τό γράψιμο άργά στή ζωή της καί κατάφερε, μεταφέροντας στό χαρτί προσωπικές της εμπειρίες, νά γίνει μιά άπό τίς πιό πετυχημένες γαλλίδες συγγραφείς. Τά έργα της γίνονται μπέστ-σέλλερ, μεταφράζονται, γυρίζονται ται­ νίες. Στήν Ελλάδα, τό βιβλίο της «Έγώ καί ‘αύτό’» γνώρισε μεγάλη έπιτυχία. Ή Ά ννί Λεκλέρ, γνωστή συγγραφέας καί φε­ μινίστρια, Αντιπροσωπεύει τήν πιό διανοουμενίστικη τάση τοΰ γαλλικοΰ γυναικείου κινήματος. Ή συνεργασία τών δύο γυναικών σ’ αύτό τό βιβλίο, πού Αποτελεί μιά μεγάλη συνέντευξηψυχανάλυση, άποδεικνύεται πολύ ενδιαφέρουσα, γιατί ή Ά ννί Λεκλέρ, πού ό ρόλος της έδώ είναι περιορισμένος, βοηθά μέ τίς ερωτήσεις της καί κυρίως μέ τήν ευαισθησία της τήν Καρντινάλ νά μιλήσει γιά τά παιδικά της χρόνια, τίς έμπειρίες της, τά προβλήματα της, τίς Απόψεις της γιά τόν έρωτα, τό σέξ, τίς γυναίκες, τό γράψιμο, τήν πο­ λιτική, τούς λόγους πού τήν ώθησαν νά γράψει τό «Έγώ καί ‘αυτό’» -δλη δηλαδή τήν πορεία, συ­ χνά δύσκολη κι έπώδυνη, πού τή βοήθησε νά συ­ νειδητοποιηθεί σάν άνθρωπος καί σάν γυναίκα καί νά γίνει αύτό πού είναι σήμερα.

161

Μιά διεργασία πού θά ενδιαφέρει σίγουρα τούς αναγνώστες τού «Έγώ καί ‘αύτό’», άλλά καί δσους ένδιαφέρονται γιά την ψυχολογία καί τά προβλήματα τής σύγχρονης γυναίκας, πού ή Καρντινάλ ξέρει νά εκφράζει τόσο καλά. Ή μετάφρα­ ση τής Τούλας Δρακοπούλου αποτελεί βέβαια μιά παραπάνω έγγύηση.Κ. Λ.

ΠΟΛΙΤΙΚΗ

Έ να γαρύφαλλο πού δεν τ’ άίρήνουν ν ’ ανθίσει ΤΑΣΟΥ ΔΗΜΟΥ: "Ενα γαρύφαλλο πού δέν τ’ Αφήνουν ν’ άνθίσει. 'Αθήνα, Γλάρος, 1982. Σελ.

96.

Ο ΤΑΣΟΣ Δήμου, δημοσιογράφος, ήγετική συν­ δικαλιστική καί άντιδικτατορική μορφή πού ξεκί­ νησε τή δημοσιογραφική του σταδιοδρομία στήν Κατοχή άπό άντιστασιακά φύλλα, έμφανίζεται επίσημα άπό τό «Ριζοσπάστη» τό 1946. Ά πό τότε γράφει καί άγωνίζεται σ’ δλα τά επίπεδα ένταγμένος στό χώρο τού ΚΚΕ. Παρ’ δλα αύτά, δταν δίνει στό «Ριζοσπάστη» άρθρο του δπου έκφράζει τίς άπόψεις του γιά τό άποτέλεσμα τών εκλογών τής 18ης Όχτώβρη ’81, δπου βάζει τήν ηγεσία τού ΚΚΕ «... μπροστά στίς εύθύνες της...», άντί νά δημοσιευτεί τό άρθρο αύ­ τό. βρίσκεται διαγραμμένος άπό τό κόμιια. Τό βιβλίο του αύτό δέν είναι παρά μιά έξομολογητική άποκάλυψη γιά «δσα συμβαίνουν αύτή τή στιγμή στούς εσωτερικούς θαλάμους τού ΚΚΕ». ’Έτσι «..; ή κριτική καί αύτοκριτική πού πρέπει νά είναι βασικός λειτουργικός νόμος γιά κάθε κομμουνιστικό κόμμα καί κάθε σοσιαλιστι­ κή κοινωνία, έχει καταντήσει μέσα στό ΚΚΕ τυ­ πική λειτουργία πού άποβλακώνει τόν άνθρωπο καί διακωμωδεί τή διαλεκτική σκέψη». Γ. Μ.

φορά πού πρόκειται νά παρουσιάσει δουλειά άνθρώπων μέ τό κύρος, τή σοφία καί τήν πνευματι­ κότητα άλλά καί τή διεθνή άναγνώριση τού άρχαιολόγου Χρήστου Καρούζου (1900-1967). Τό βιβλίο μέ τόν άρχαιοπρεπή τίτλο «Περικαλ­ λές άγαλμα έξεποίησ’ ούκ άδαής» είναι μιά μελέ­ τη, «μιά πρώτη δοκιμή» δπως σεμνά τή χαρακτη­ ρίζει ό ίδιος ό συγγραφέας, πάνω στήν έλληνική τέχνη τής άρχαϊκής εποχής (600-480 π. X. περί­ που). 'Ο Κ. ξεκινά άπό επιγράμματα, βάσεις άγαλμάτων. στίχους ποιημάτων, στήλες άναθηματικές ενεπίγραφες, άγγεϊα. καί έπισημαίνοντας τήν κατ’ επανάληψη χρήση κάποιων λέξεων πού χαρακτηρίζουν έγκωμιαστικά τό έργο τέχνης (πε­ ρικαλλές, χαρίεν, άγλαός, δαιδάλεος κ.ά.) άνιχνεύει τήν ιδεολογική τους φόρτιση καί τήν ιδιαί­ τερη σχέση θεών-άρχαϊκού άνθρώπου. Ή άρχαϊκή τέχνη είναι μιά πορεία άπό τό μυθικό στό εγ­ κόσμιο, τό περισσότερο άνθρώπινο. Γιά νά φανεί καθαρά «ή ‘μυθική’ ψυχικότητα καί πνευματικό­ τητα... δπου ό άνθρωπος έχει τόσο τρυφερή καί οικεία σχέση μέ τούς θεούς, ώστε αισθάνεται πο­ λύ σίγουρα μέσα σ’ αύτή...» ό Κ. δίνει προοιμια­ κά τή δαιδαλική έποχή (650-600 π.Χ.) καί έπιλογικά τά πρώτα κλασικά χρόνια (480-420 π.Χ.), σέ σύντομες θεωρήσεις. Μέ τήν περίσκεψη καί τήν έμμονή τού σοφού μελετητή ό Κ. άναζητά επιχειρήματα καί τεκμή­ ρια, γιά νά στηρίζει τίς άπόψεις του, σέ κείμενα πού καλύπτουν εύρύ φάσμα τής άρχαίας γραμμα­ τείας καί σέ έργα τέχνης άπό δλη τήν έπικράτεια τού μητροπολιτικού καί τού έξω έλληνισμού. Ένώ πρόκειται γιά ειδική μελέτη, νομίζω δτι θά τή διάβαζε ευχάριστα καί ό άμύητος. Έδώ θά έπεσήμαινα ένα σφάλμα, κατά τή γνώμη μου, τών εκδόσεων «Έρμης». Στήν έκδοση τού «Τκαρου» τού 1946 ύπάρχει γιά τά άρχαϊα επιγράμματα, τίς επιγραφές καί τούς στίχους καί μετάφραση στά νεοελληνικά, άπαραίτητη γιά τούς μή ειδικούς, πού παραλείφθηκε στήν καινούρια έκδοση τού «Έρμη». Επίσης λείπουν καί κάποιες άλλες έπεξηγήσεις δρων, δπως λ.χ. τών έννοιών «μύθος» καί «μυθική κρίση». Αύτά βέβαια δέ μειώνουν σέ τίποτα τή σπουδαιότητα πού έχουν οί έπανεκδόσεις έργων πολύτιμων εξαντλημένων. Μ. Σ.

ΤΕΧΝΗ

ΤΕΧΝΗ

Περικαλλές άγαλμα

Ή μή άναγκαιότητα τής τέχνης

ΧΡΗΣΤΟΥ ΚΑΡΟΥΖΟΥ: Περικαλλές Άγαλμα έξεποίησ’ ούκ Αδαής. Αισθήματα καί ιδέες τών Αρχαϊκών 'Ελλήνων γιά τήν τέχνη. ’Αθήνα, 'Ερ­ μής, 1982. Σελ. 80.

ΠΑΝΑΓΙΩΤΗ ΜΠΟΥΡΑ: Ή μή Αναγκαιότητα τής τέχνης. A ό συγκινησιακός μύθος. ’Αθήνα, Κέδρος, 1982. Σελ. 126.

ΝΙΩΘΕΙ κανείς κάπως αμήχανα καί άδέξια κάθε

«...Ή πρωτοτυπία τούτης τής έργασίας έγκειται

162

στό δτι βεβαιώνει τή μή αναγκαιότητα τής τέχνης, άλλά καί τό επικίνδυνο πρόσωπό της γιά τό μέλ­ λον τοϋ άνθρώπου -καί φυσικά καί τό παρελθόν του!- ‘άνευ όρίων και ανευ όρων''». Αυτά μάς πληροφορεί σύν τοις άλλοις ό Παν. Μπούρας, συγγραφέας τοϋ πρώτου αύτού τίτλου, μιά καί άκολουθούν άλλοι τέσσερις μέ την ίδια επικεφα­ λίδα: Ό γνωστικός μύθος, Ή μυθολογία τής σύγ­ χρονης τέχνης, Ή μυθολογία τής σύγχρονης αι­ σθητικής καί τό Πάρεργα καί παραλειπόμενα. Στό βιβλίο αυτό μέ τόν τίτλο Ό συγκινησιακός μύθος έπιχειρεϊται μέ πολύ καλά διαρθρωμένο τρόπο ή άπομυθοποίηση τής συγκίνησης πού προκαλεϊται άπό ένα έργο τέχνης καθώς καί ή άναγκαιότητά της. Έπισημαίνεται έτσι ό κίνδυ­ νος αύτής τής συγκίνησης, τής αισθητικής δηλα­ δή. Ό συγγραφέας δέν έξακοντίζει ένα έπιχείρημα, δσο πρωτότυπο καί νά ’ναι φαινομενικά, άλ­ λά επιχειρηματολογεί προσφεύγοντας επανειλημ­ μένα στη λογική, τή φιλοσοφία καί τήν επιστήμη. Κ. Κ.

ΤΕΧΝΗ

'Υπο-κουλτού ρα DICK HEBDIGE: Ύπο-κουλτούρα: τό νόημα τοϋ στυλ. Μετ. “Εφης Καλλιφατίόη. Αθήνα, Γνώση, 1981. Σελ. 228.

ΕΙΔΙΚΟ βάρος στη δουλειά γιά τήν 'Υποκουλτούρα δίνει ό Dick Hebdige στόν τρόπο μέ τόν όποιο τά άντικείμενα άποκτοϋν στύλ καί συμ­ βολίζουν αυτό ή τό άλλο είδος ύπο-κουλτούρας. ’Έτσι, δλες οί έκφραστικές μορφές πού συνηθί­ ζουν οί υποτελείς ομάδες τών teddy boys, τών mods, τών rockers, τών skinheads, τών punks, άναλύονται γιά νά άναδείξουν αύτή τήν ιδιαιτε­ ρότητα, τή διαφοροποίηση δλων έκείνων πού άποβάλλονται, κατηγορούνται ή μυθοποιούνται κατά περίπτωση. Γράφει ό Hebdige γι’ αύτές τίς ομάδες: «άπό τή μιά προειδοποιούν τόν “ομαλό κόσμο” γιά μιά επικίνδυνη παρουσία -τή διαφοροποίηση- καί συγκεντρώνουν έπάνω τους τίς θολές υποψίες, τά άμήχανα γέλια, “τήν άπεριόριστη καί βουβή λύσ­ σα” . ’Απ’ τήν άλλη, γίνονται γι’ αύτούς πού τά μυθοποιούν, πού τά χρησιμοποιούν σάν λόγια ή κατάρες, σύμβολα μιάς άπαγορευμένης οντότη­ τας, πηγές αξίας». Κ. Κ.

ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΑ

Φωτογραφίες καί φωτογράφοι ΜΑΝΟΥ ΕΛΕΥΘΕΡΙΟΥ: Φωτογραφίες καί φω­ τογράφοι. ’Ανθολογία 1859-1940. Τόμος πρώτος. ’Αθήνα, Γνώση, 1981. Σελ. 239.

ΤΟ καινούριο βιβλίο τού Μάνου Ελευθερίου μάς ξαφνιάζει. Αύτή τή φορά δέν κρατάμε στά χέρια κάποιο έργο τού λογοτέχνη, μά τήν άνθολογία άπό τή συλλογή ενός παθιασμένου μέ τό άντικείμενό του συλλέκτη. Τό Θέμα του είναι τούτο: μιά άνθολογία τών σημάτων τών φωτογράφων καί τών φωτογραφιών τους, πού καλύπτει τήν περίοδο 1859-1940. Στόν πρώτο αυτό τόμο ό Μ.Ε. σταματάει στά 1910, γιά νά συνεχίσει, καθώς άναγγέλλει ό ίδιος, σ’ ένα δεύτερο τόμο, διπλάσιο σχεδόν καί τερπνό... Τά πρόσωπα, εκτός άπό ελάχιστες έξαιρέσεις, είναι άγνωστα, χαμένα στήν άνωνυμία τους. Είναι αυτονόητο δτι μιά τέτοια άνθολογία π α­ ρουσιάζει γιά τόν ερευνητή τόσο τής κοινωνίας δσο καί τής φωτογραφίας τεράστιο ενδιαφέρον. Ά π ό τή μιά τά σήματα τών φωτογράφων καί οί φωτογραφίες τους καί άπό τήν άλλη ό κοινωνικός ρόλος τών έπαγγελματιών αυτών, οί συνεταιρι­ σμοί τους, οί μετακινήσεις τους άπό τόπο σέ τό­ πο, ό τρόπος πού άρχιζαν τή σταδιοδρομία τους μέ μιά κοινή σφραγίδα γιά νά κάνουν μόνο καί μόνο τήν παρουσία τους άντιληπτή, ένώ έπειτα άνάθεταν σέ κάποιο χαράκτη τό σχεδίασμα τού σήματος μέ τούς θυρεούς, τά φύλλα, τά μετάλλια καί τά στοιχεία τους. Ή άνθολογία αύτή μπορεί δμως νά προσφέρει καί πολλή εύχαρίστηση σέ όποιον «χαζέψει» τά πρόσωπα πού δέ χαμογελούν μέσα άπό τίς φωτο­ γραφίες, τά ρούχα τους, τίς πόζες τους, τά σκηνι­ κά τής φωτογράφισης καί τέλος σέ δποιον άφεθεϊ νά ταξιδέψει σέ εποχές πού όριστικά έχουν σβήΓ. Μ.

ΠΟΙΗΣΗ

Μεσοτοιχίες τρελών ΣΤΕΛΙΟΥ ΓΕΡΑΝΗ: Μεσοτοιχίες τρελών. Αθή­ να, Θερμοπύλες, 1981. Σελ. 72.

Ο Σ. ΓΕΡΑΝΗΣ πρωτοδημοσιεύει σέ έλεύθερο στίχο στό περιοδικό «Όδυσσέας» (1944) τό ποίη­ μα «Εύδαιμονική πορεία» μέ τό πραγματικό του

163

όνομα, Στέλιος Παναγιωτόπουλος. Τό 1974 τιμάται μέ κρατικό βραβείο ποίησης, πού σφραγίζει την πολύχρονη θητεία του στά γράμματα. Ή καινούρια του συλλογή άποτελεΐται από τέσσερις ένότητες: α) Ή πόρτα τού παιχνιδιού, β) Μεσοτοιχίες τρελών, γ) Βρέχει άπό μέσα ό θά­ νατος καί δ) Άντιηρωικές μνήμες της έπταετίας (1967-1974). Κοινό σημείο άναφοράς λοιπόν καί τών τεσσάρων ένοτήτων είναι ή αυξανόμενη ροπή γιά άπομόνωση· ή διαδικασία τής κοινωνικοποίη­ σης έχει συντελεστεϊ, περιορίζοντας τόν ποιητή ολοένα σέ εσωτερικούς χώρους. Χωρίς νά προα­ σπίζεται ιδανικά, πού έχουν χάσει πλέον τήν ιδεολογική τους βαρύτητα, άναστέλλει άκόμη καί τήν προσπάθεια διαβίωσης. Διατηρεί μνήμες, εν­ τοπισμένες άπό τή μιά στήν οικογενειακή δομή, καί άπό τήν άλλη στόν εμφύλιο πόλεμο καί στήν πρόσφατη δικτατορία· ή οικογένεια λειτουργεί περισσότερο σάν μεταβατικό στάδιο άπό τήν έξω πραγματικότητα -κοινωνική καί πολιτική- πρός τήν έσω, στενά εξαρτημένη άπό τόν κύκλο τής γονιμοποίησης-τεκνοποίησης. Ή μετάβαση συντελεϊται σάν όδυνηρό πέρασμα, πού περιστέλλει πε­ ρισσότερο τό άτομο -σάν πολίτη παρά σάν μέλος τής οικογένειας. Στό άδιέξοδο πού οδηγεί ή κα­ θημερινή ρήξη μέ τήν πραγματικότητα, δέν διαχέεται, ξεφορτίζοντας τό άσυνείδητο, άλλά, έντοπισμένη σάν εσωτερική διαδικασία, διαβρώνει, χωρίς δμως νά όδηγεί στήν αυτοκτονία· μέ τή με­ ταφορά ιδιοτήτων τού άνθρώπου στά πράγματα, συγκροτείται ένας χώρος αύτονομημένος, πού προσπορίζει στόν ποιητή τή δυνατότητα νά δια­ λέγεται μ’ αύτά, διασώζοντας τή διάνοια άπό τήν τρέλα. Ποιήματα πού σέβονται τόν άνθρωπο, μά προπάντων είναι ειλικρινή μέ τόν εαυτό τους. Β. Κ.

ΠΟΙΗΣΗ

Μή καπνιστής σέ χώρα καπνιζόντων ΓΙΑΝΝΗ ΠΑΤΙΛΗ: Μή καπνιστής σέ χώρα καπνιζόντων. [Ποιήματα 1970-1980], ’Αθήνα, 'Ύψιλον, 1982. Σελ. 189.

ΤΟ βιβλίο τού Γ. Πατίλη άποτελεΐται άπό παλαιότερες συλλογές, συστεγασμένες έδώ κάτω άπό ένιαίο γενικό τίτλο. Εξετάζοντας ξεχωριστά τήν κάθε μιά συλλογή, θά έντοπίσουμε τίς θεματι­ κές δσο καί τίς έκφραστικές συντεταγμένες τού ποιητή. α) Ό μικρός καί τό θηρίο (1970). Κατά πρώ­ τον, καθορίζοντας τό χώρο πού κινείται ή ποιητι­ κή εικόνα, τήν έντοπίζουμε στό χώρο τής πόλης· συνακόλουθο αύτής τής έπιλογής είναι ή στοιχειοθέτηση τού έμπράγματου κόσμου της, στοι­ χεία καί τά δυό διαμορφωτικά τής θεματικής του.

164

Ή καταναλωτική δομή τής κοινωνίας καί ή ομοιόμορφη έπεξεργασία τής συμπεριφοράς τού άτόμου, στηρίζουν τή λανθάνουσα ιδεολογική ταυτότητα τού ποιητή. Ή μετανάστευση πιστο­ ποιείται μέσα άπό στίχους, άπόρροια τής σχέσης τους μέ τή δημοτική παράδοση-τραγούδι· ή μετά­ βαση άνθρώπινου-ψυχικού υλικού άπό τήν επαρ­ χία στόν άστικό χώρο συντελεΐται μέ βίαιο τρόπο, λόγω έλλειψης εργασίας στόν τόπο γέννησης. Αυ­ τή ή όμάδα άνθρώπων μέσα άπό όκτάωρη εργα­ σία καί κάτω άπό τήν ελεγχόμενη τηλεόραση, άποδιοργανωμένη κοινωνικά, όδηγείται σέ μαζι­ κές εκτονώσεις (ποδόσφαιρο, ήλεκτρονικά παι­ χνίδια κ.ά.) προσπαθώντας -άσυνείδητα- νά κοι­ νωνικοποιήσει τήν άταξινόμητη συνείδηση. Εκφραστικά άνευρίσκουμε όρισμένα δάνεια τού Σαχτούρη, δπως οί λέξεις τρελός, αίμα κ.ά. Λειτουργούν καί στόν Π. κατά τρόπο σπαραγμού καί οδύνης. Άκόμη, ή χρήση τής έννοιαςσυμβόλου πουλί καί ή χρωματική άπόδοση τού ζώου (π.χ. άσπρος χιμπατζής) άποδίδουν τή ζω­ γραφική εικόνα· στόν Π. δμως δέν λειτουργεί κα­ τά στροφή, άλλά σέ δλο τό σώμα τού ποιήματος. Παρ’ δλα αύτά ή εικόνα άντανακλάται στόν κοι­ νωνικό περίγυρο, άναδύοντας έτσι τήν πολιτική άντίφαση καί τήν ΐσοπέδωση τής ιδιομορφίας τού άτομικού λόγου.

6) Άλλά, τώρα, προσέχτι:!... (1973) Συγγενική θεματικά τής προηγούμενης, χαρακτηρίζεται πε­ ρισσότερο άπό τήν άναφορά στήν προσωπική έπανεκτίμηση καί αύτογνωσία. Μετά άπό τό έπίπεδο καταγραφής τής γενικής εικόνας τού κοινω­ νικού χώρου, περνά στήν ύποκειμενική πραγμά­ τωση καί στή διαμόρφωση τού βιώματος. Ά ν καί τό παράλογο έπανέρχεται διαδοχικά καί σ’ αυτή τή συλλογή, μορφοποιείται στήν προσπάθεια άνεύρεσης-άποκωδικοποίησής του· ό ένστερνισμός αύτής τής διαδικασίας δέν έγγυάται τή δια­ νοητική ισορροπία -λόγος πού άναιρεϊ τήν ψύ­ χραιμη στάση, στή θέση τού παραλογισμοΰ. Ή πολιτική άντίσταση-άντίδραση διασαφηνίζεται άλλες φορές άμεσα άλλες φορές μέσα άπό τήν καταγραφή-άνάγνωση τής θεσμοποιημένης συμπερι­ φοράς, Τά διαφημιστικά έφέ, αύτός άκόμα ό φυ­ σικός κόσμος, ΐδεολογικοποιημένος άπό τήν έξουσία -ή φύση σάν τρόπος καλλιέργειας μιάς τοπολατρικής-έθνικιστικής συνείδησης- συνυ­ πάρχουν μέ ένα ευνουχισμένο παιδικό παρελθόν· οί τεχνολογικές άνακαλύψεις -τεχνοκρατικά δρα­ στηριοποιημένες- καθίστανται έλατήρια τού γρα­ φειοκρατικού μηχανισμού. Τό σώμα συμπάσχει, χωρίς δμως νά μεταθέτει τήν πτώση τής συναι­ σθηματικής διαύγειας σέ άλλο σώμα -μέσω τής ερωτικής πράξης- άλλά εισχωρεί μεταβαλλόμενο σέ εξάρτημα αυτού τού μηχανισμού, βρίσκοντας άφορμές νά άντιστέκεται. γ) 'Υπέρ τών καρπών (1977). Ή ώρίμανση τής έκφρασης προϋποθέτει μιά άνάλογη άσκηση γλωσσική καί θεωρητική κατάρτιση. Ά ν τό εικο­ νικό στίς προηγούμενες συλλογές ήταν δυναμικά παρόν στήν ονοματοποιία, τώρα εντοπίζεται καί στή συντακτική δομή τής γλώσσας. Ή χρονική

διαβάθμιση τών λέξεων ανακαλεί σταδιακά την εικόνα, περιχαρακώνοντας την τραυματική εμπει­ ρία καί τούς κώδικες άποκρυπτογράφησης τής συμβολικής σημασιολόγησής της. Τό συμβολικό στοιχείο έχει ύπαρξιακό δεσμό μέ τόν ποιητή. "Αν καί συνήθως τό σύμβολο μαζικοποιεϊ τή συμπερι­ φορά (π.χ. σφυροδρέπανο, αγκυλωτός σταυρός κ.ά.), έδώ άναφαίνεται ή διαλεκτική του σχέση μέ τό άτομο άλλά καί ή άμεσότητά του μέ τόν φυσι­ κό κόσμο. Πολλές φορές ή επεξήγηση καί ή άνάλυση δέν όδηγοϋνται στόν βερμπαλισμό άλλά έλέγχονται κατά τρόπο άριστο, ώστε νά μήν δλισθαίνει ή νοηματική συνέχεια. ό) Κέρματα (1980). Τά ποιήματα άρθρώνονται μέ λιγότερους στίχους καί έλλειπτικότερα. Τό φανταστικό παλινοστεϊ άναδύοντας τή φασματική όντότητά του μέσα άπό καθημερινά πράγματα. Ή γεωγραφία τοϋ έλλαδικοϋ χώρου περιπλέκεται μέ πολιτικές χειρονομίες άλλά καί ή αίσθηση τοϋ θανάτου άντρώνεται στή χώρα τής μνήμης καί στίς καθημερινές συναλλαγές. Τό τραγικό μαζί μέ τό σκωπτικό άλληλοσυμπληρώνονται, καταγρά­ φοντας καί τορπιλλίζοντας καθιερωμένα πρόσω­ πα καί άξιες. Τό παιχνίδι μέ τίς λέξεις άναστέλλεται, τό σώμα -μοναδική παραδοχή- έκρήγνυται, αύτοπεριορίζεται στά δωμάτια, κυνηγά έσωτερικά τό όραμα- μόνο ό ήλιος, δισυπόστατος, έκστα­ ση καί άρρώστια, έχει θέση στή μοναξιά. Ή λε­ πτομερειακή άνασυγκρότηση κάθε πράξης συνει­ δητοποιεί τά δρια τής νόησης. Ό Πατίλης πονά, γιατί γνωρίζει- όραματίζεται, γιατί διαισθάνεται. Β. Κ.

ΠΟΙΗΣΗ

Τό εγκώμιο τής σκιάς ΧΟΡΧΕ ΛΟΥΙΣ ΜΠΟΡΧΕΣ: Τό έγκώμιο τής σκιάς. Μετ. Δημήτρη Καλοκύρη. ’Αθήνα, Ύψι­ λον, 1982. Σελ. 132.

Η ΠΡΟΣΠΑΘΕΙΑ προσέγγισης τής νοτιοαμερικάνικης λογοτεχνίας προϋποθέτει δίχως άλλο τή γνωριμία μέ τό έργο τοϋ Μπόρχες- καί ούτε είναι τυχαίο ότι τό όνομά του έχει ταυτιστεί μέ μιά ορι­ σμένη άντίληψη γιά τή ζωή. Γεννήθηκε τό 1899 στό Buenos Aires. “Από νω­ ρίς άρχίζει νά διδάσκεται άπό τόν πατέρα του τήν άγγλική γλώσσα καί σέ ήλικία εννέα χρόνων δημοσιεύει στην έφημερίδα«Ε1 Pais» τόν «Εύτυχισμένο πρίγκιπα» τού Ούάιλντ σέ δική του μετά­ φραση. Αργότερα, μαζί μέ τήν οίκογένειά του, έγκαθίσταται στήν Ισπανία. Τότε θά έλθει σέ έπαφή μέ γνωστούς λογοτεχνικούς κύκλους, προσχωρώντας στό κίνημα τού «ούλτραϊσμοΰ». Μετά άπό δυό χρόνια, έπιστρέφοντας στήν “Αρ­ γεντινή, γνωρίζεται μέ τόν Μαρσεδόντο Φερνάν-

τες, ποιητή καί φιλόσοφο, καί ιδρύει σέ συνεργα­ σία μαζί του τό περιοδικό τοίχου «Prisma». Συνε­ χίζει τά ταξίδια στήν Ευρώπη, ώσότου παραμείνει στήν πατρίδα του μόνιμα πλέον, έξασκώντας τό έπάγγελμα τού βιβλιοθηκάριου. Συνεργάτης σέ πολλά περιοδικά, εκδίδει συγχρόνως ποιητικές συλλογές, άνθολογίες, δοκίμια καί μεταφράσεις. 'Η άνοδος στήν έξουσία τού δικτάτορα Περόν στέκεται άφορμή νά έκδιωχθοΰν ή μητέρα του καί ή άδελφή, ό ίδιος δέ χάνει τή θέση του, σάν υπάλ­ ληλος τής βιβλιοθήκης, καί έξασκεί, γιά λίγο χρό­ νο, τό έπάγγελμα τού επιθεωρητή πουλερικών στή δημοτική άγορά. "Οταν ό Περόν έγκαταλείπει τή διακυβέρνηση τής χώρας ό Μ. διορίζεται διευ­ θυντής τής “Εθνικής Βιβλιοθήκης καί εκλέγεται μέλος τής “Ακαδημίας. Τό 1963, χρονιά πού τό όνομά του έχει γίνει ευρύτερα γνωστό, ταξιδεύει γιά μιά άκόμη φορά στήν Εύρώπη, δίνοντας δια­ λέξεις σέ διάφορα πανεπιστήμια. Τό παρόν βι­ βλίο, παρ’ ότι φέρει τόν τίτλο μιας όμώνυμης συλ­ λογής, παραμένει άνθολογία καί άλλων συλλο­ γών. Συγκεκριμένα, ή επιλογή έχει γίνει άπό τίς έξής συλλογές: α) Τό φεγγάρι άντικριστά (1925), β) 'Ο δημιουργός (I960), γ) Ό άλλος, ό ’ίδιος (1964), δ) Τό έγκώμιο τής σκιάς (1969), ε) Τό όνειρο τριαντάφυλλο (1975), στ) Τό χρυσάφι τών τίγρεων (1972) καί ζ) Τό σιδερένιο νόμισμα (1976). Προχωρώντας τώρα στήν κατανόηση τών ποιη­ μάτων, θά θέλαμε νά έπιστήσουμε τήν προσοχή στή μέθοδο προσέγγισης τού έργου. Σάν προϋπό­ θεση πρέπει νά ληφθεΐ ή πολυσημία τής σκέψης του, λόγος πού καθιστά τήν άνάγνωση δύσκολη, όντας ποιήματα πολυεδρικά. Οί πηγές τής θεμα­ τικής του έντοπίζονται στή γνώση άρχαίων έλλήνων καί λατίνων συγγραφέων, άράβων ποιητών καί έν γένει στά κείμενα θρησκευτικού καί φιλο­ σοφικού περιεχομένου- σύν τοϊς άλλοις ή πολυμάθειά του, σέ δ,τι έχει σχέση μέ τίς έπιστήμες τού άνθρώπου, άπαιτεί καί μιά άνάλογη ευρυμάθεια τού άναγνώστη. Σ’ αύτή τήν περίπτωση οί ση­ μειώσεις τού Δ. Καλοκύρη, μέ τήν άναλυτικότητά τους καί τίς συχνές παραπομπές σέ κείμενα μετα­ φρασμένα στήν έλληνική γλώσσα, δίνουν τήν κα­ λύτερη δυνατότητα γιά σφαιρική άνάγνωση τού ποιητή. 'Η κοσμοθέαση τού Μ. προσδιορίζεται άπό τήν πίστη ότι «ό κόσμος είναι ή πρώτη χονδροειδής δοκιμή κάποιας νηπιακής θεότητας, πού έν συνε­ χεία τήν έγκατέλειψε ντροπιασμένη γιά τό άτελέστατο έργο της». Οί λέξεις, τό υλικό δηλαδή στοι­ χείο, έχει τή δυνατότητα μετάπλασής του σέ λογο­ τεχνικό υλικό, δηλαδή στή διάσταση πού άπομακρύνει τίς λέξεις άπό τήν τεχνική τους μόνο χρή­ ση, οδηγώντας τες στό συντονισμό τους, στήν τέ­ χνη- έδώ μέ τή μορφή τής ποίησης. Ή παρεμβολή διαφορετικής τεχνοτροπίας κειμένων, έντάσσει τό λόγο τους στό μυθιστόρημα. Ή έννοια τού μυθι­ στορήματος στοιχειοθετεί τό χώρο τής καλλιτεχνι­ κής δημιουργίας μέ κύριες συντεταγμένες τήν κα­ ταγραφή τού άτομικού έπιπέδου, σέ διαλεκτική όμως σχέση μέ τό γενικό πολιτισμικό έπίπεδο.

165

Δέν μπορεί νά νοηθεί ή αυτόνομη άνέλιξη κανενός άπό τά δύο έπίπεδα· στην άντίθετη περίπτω­ ση θά κατέληγε ή στόν άκρατο ψυχολογισμό ή στην υπηρετική άναγκαιότητα τοϋ άτόμου στήν πολιτισμική ολότητα. Επειδή άκριβώς ή έπιλογή τών θεμάτων περικλείει τήν άποσπασματικότητα -γιατί όχι τήν αίθαιρεσία-, μιλάμε γιά σφετερισμό τοϋ ποιητή, ένός περιορισμένου πεδίου τοϋ έπιστητοϋ. Μέ τή συστηματοποίηση τών θεωριών καί τόν δογματικό -πολλές φορές- άποκλεισμό κάθε δυνατότητας μεταπήδησης σ’ άλλο είδος, ό αιρετικός Μπόρχες, καθυποτάσσοντας τίς φιλο­ σοφικές, θρησκευτικές καί μεταφυσικές θεωρή­ σεις στή λογοτεχνική περιοχή, αίσθητικοποιεϊ τόν καθαρά έπιστημονικό στοχασμό, μεταπλάθοντάς τον σέ λογοτέχνημα. Ό μύθος καί τό έπος, ίδιον τής ιστορικής διαδρομής καί κοινωνικής μεταλλα­ γής κάθε έθνους, χρωματισμένα άκριβώς μέ τή λαϊκή γλώσσα, νομιμοποιούνται στό έργο τοϋ Μ. κατά τρόπο άριστοτεχνικό· μόνο ή γλώσσα τής καθημερινής πράξης παραμένει ζωντανή, μά προ­ πάντων άνοιχτή, έχοντας τή δυνατότητα τού άναπλασίματος, μέσα άπό τό διάλογο. "Οταν ή σύλληψη πρωταρχικών σημασιών άποσβολώνει τίς λέξεις, εισβάλλει τό φανταστικό, έξυψώνοντας τό νοΰ στό όνειρο. Ή επινοητικό­ τητα τής λογοτεχνίας, δηλαδή ό συνδυασμός άντιθετικών, άντιφατικών, άλληλοσυγκρουόμενων σημείων στό σώμα της, άποδεικνύει, έξ όρισμοΰ, τό άεί γιγνόμενο, αυτό πού δέν γίνεται νόμος. Γιά τόν Μπόρχες κανόνας δέν υπάρχει, γιατί: «Είμαι άπό μιά ύλη πού συνέχεια μεταβάλλεται, /άπό αι­ νιγματικό χρόνο» («Ηράκλειτος», άπό τή συλλο­ γή «Elogio de la sombra»).

B. K.

ΠΕΖΟΓΡΑΦΙΑ

φανεί κάπως «τρελό», είναι σίγουρο δτι μάς άφορά δλους, κι άν ό άναγνώστης ξεπεράσει τό σκό­ πελο τών πρώτων σελίδων, θά βυθιστεί σέ κρυ­ στάλλινα νερά καθαρής λογοτεχνίας. "Ενας άπροσάρμοστος διανοούμενος περιπλα­ νιέται σ’ έναν κόσμο έχθρικό πού ώρες ώρες παίρνει κανονικές διαστάσεις άντιτάσσοντας άσταμάτητα τόν χαριτωμένο φιλοσοφικό κυνισμό του στόν παραλογισμό τού περιβάλλοντος. Αυτός ό μυθικά παράλογος κόσμος είναι ή Ελλάδα. Καί ή ειρωνεία πού ξεπετιέται μέσα άπό τό λαμπερό γράψιμο καί τό χιούμορ τού συγγραφέα δέν άφήνει σέ ησυχία, άρχίζοντας άπό τήν έφιαλτική μορ­ φή τής Δίγλωσσης, ούτε τή γλωσσική ρύθμιση καί κατακρεούργηση ούτε τά «ελληνοχριστιανικά ιδεώδη» καί τή στείρα άρχαιολατρία -γεμάτη ρη­ τά καί παροιμίες- πού τριβελίζει τ’ αύτιά τών παιδιών ούτε καμιά άπό τίς παραδεδεγμένες άξιες καί τίς διδαχές πού μάς βομβαρδίζουν άπό τά πρώτα χρόνια μας. Καί τό μυθιστόρημα, συμβολικό, σουρεαλιστι­ κό ίσως κάπου κάπου στή μορφή, άλλά καί ρεαλι­ στικό στό βάθος, άρχίζει μ’ έναν έφιάλτη καί προχωρεί μ’ ένα σωρό όνειρα, γιά νά δείξει άναρίθμητες πτυχές τής ζωής μας, δπως τήν καταπίε­ ση τής έξουσίας άλλά καί τήν έξίσου άπάνθρωπη καταπίεση τών κομμάτων πού έκπροσωπούν μιά ιδέα κατά τής ιθύνουσας τάξης, τήν κακοδαιμο­ νία αυτού τού τόπου -ένός έθνους πού πραγματι­ κά θυσιάζει τίς έλπίδες του-, τήν άπειλή -συνεχή δαμόκλειο σπάθη- μιάς δικτατορίας τών λίγων κι ένα σωρό άλλες, δλες μέσα σέ μιά σειρά άπό άλληγορικές περιπέτειες τοϋ ηρώα. Ένός ηρώα άνέμελου, άλήτη, τυχοδιώκτη, έρωτιάρη κι άφραγ­ κου πού πηγαίνει κόντρα σ’ δλους, άκόμα καί στόν άλλο του έαυτό, καθώς γυρίζει άσκοπα μέσα σ’ αύτή τή χώρα τών θαυμάτων. Κι δλα αύτά μ’ ένα ύφος εξαίσια ποιητικό, ένα πραγματικά γοητευτικό, παιχνιδιάρικο, ζωηρό, πηγαίο γράψιμο. Ε. Κ.

’Από τά κόκαλα 6γαλμένη ΝΑΝΟΥ ΒΑΛΑΩΡΙΤΗ: Άπό τά κόκαλα βγαλμένη. (Μυθιστόρημα). ’Αθήνα, Νεφέλη, 1982. Σελ. 193.

«ΚΑΙ κατάλαβα ότι τά χρόνια δέν είχαν παρέλθει, τής τυραννίας, ούτε τής τρομοκρατίας, άλλά νέες ύπουλες μορφές είχαν άντικαταστήσει τούς παλαιούς έκτραχηλισμούς, τίς έκτελέσεις καί τά “ξεκαθαρίσματα” πού κατέληξαν στή σημερινή έσωτερική παράλυση καί ταπείνωση, στό ξεκλήρισμα μιάς όλόκληρης γενιάς.» Αύτό τό κομμάτι μέ τό βιβλικό ύφος άνήκει στό μυθιστόρημα τού Νάνου Βαλαωρίτη «’Από τά κό­ καλα βγαλμένη» πού έκδόθηκε πολύ πρόσφατα άλλά είναι γραμμένο έδώ καί είκοσι περίπου χρό­ νια. Μυθιστόρημα άφάνταστα νεανικό, δροσερό άλλά καί τόσο προφητικό, άν λάβει κανείς ύπόψη δτι τέλειωσε τό 1961. Κι δσο κι άν τό ύφος του

166

ΠΕΖΟΓΡΑΦΙΑ

Έ νθύμιος ύπνος PENΑΣ ΚΟΣΣΕΡΗ: Ένθύμιος ύπνος. ’Αθήνα, “Ερασμος, 1982. Σελ. 72.

«Η ΠΙΟ πικρή άνταμοιβή, ό χρόνος τής Έρινύας, τής ενθύμησης.» Κι δπως σ’ δλα τά ταξίδια τού κόσμου αύτού, γράφει ή συγγραφέας, μικρά ή με­ γάλα, πραγματικά ή όνειρικά, ή άλήθεια είναι «θολή καί κουρασμένη». Ή δράση της στιγματί­ ζεται άπ’ τόν πρόωρο θάνατο, τής έλπίδας, τής όμορφιάς, τής ξεκούρασης. ’Αδρανής ή πραγμα­ τικότητα, γι’ αύτό καί ή θλίψη, ό λυγμός, ή έκδίκηση. Πολύπλοκο τό «Ένθύμιος ύπνος» τής Ρ. Κοσ-

σέρη. Εικόνες άρχέγονες ή άφετηρία της. Τίς κά­ νει σκηνές, τις πραγματοποιεί, καλείται νά ιστο­ ρήσει τό νόημα μέ λέξεις. «’Αποπειράται ό Σίμων την έξύψωση, όταν αύτή άπέτυχε την άπλή καί φυσική της βίωση.» Κι έκεί, κάπου μέσα στή μουγγή στιγμή τής άγνωσίας, μά καί γιά ν’ άποφύγει τήν καθολική ταυτότητα τού πόνου, μαθαί­ νει τήν τέχνη τής σκηνής. Σπάνιο τό είδος τοΰ βιβλίου, θά ’λεγε κανείς δτι τά κείμενα καί οΐ εικόνες άποτελοϋν σχολια­ σμό εύρύ κάποιου πυρήνα μυθιστορηματικού, μέ λίγους ρόλους προσώπων καί πολλών πραγμά­ των· άνάμεσά τους ή άσφαλτος, τό τσιμέντο, ή άσφυξία. Έκεί, λοιπόν, πού δλα αυτά παίρνουν τό φυσι­ κό δρόμο τής μυθιστορίας, ή συγγραφέας στρέφε­ ται στό δοκίμιο. ’Επιφυλακτικά θά σημείωνα δτι ή δουλειά τής Κοσσέρη έχει κάποια σχέση μέ τήν έπιστημονική φαντασία. Τό ύφος της έχει ένα σα­ σπένς άξιόλογο. Κ. Κ.

ΠΕΖΟΓΡΑΦΙΑ

Contre-tem ps ΜΙΜΙΚΑΣ ΚΡΑΝΑΚΗ: Contre-temps. Μυθιστό­ ρημα. Τρίτη έκδοση. ’Αθήνα, 'Εστία, 1982. Σελ.

244.

TO «Contre-temps», τό πρώτο άπό τά δύο έλληνικά βιβλία τής Μιμίκας Κρανάκη (τό δεύτερο εί­ ναι τό «Τσίρκο», νουβέλες, 1950), κυκλοφόρησε γιά πρώτη φορά τό 1947 καί τήν καθιέρωσε σάν μιά άπό τίς σπουδαιότερες καί πρώτες πεζογράφους τής μεταπολεμικής μας λογοτεχνίας. «Είναι τόσο ώριμο (δυνατό, σοφό καί τεχνικό) τό γράψι­ μό της (ύφος καί στοχασμός), πού δέ φαίνεται νά είναι τό πρώτο τής έργο. Ά ν είναι, τότε άρχίζει τή λογοτεχνική της καριέρα πάνοπλη», παρατηρεί ό Κ. Βάρναλης τό 1948 στό «Ριζοσπάστη». Πρόκειται πράγματι γιά ενα άρτιο μυθιστόρη­ μα, δπου κυριαρχεί ή ευαισθησία καί ό λυρισμός μέσα σέ ένα όρθά δομημένο σύνολο. Είναι ή ιστο­ ρία καί δ ψυχικός ταλανισμός μιας γυναίκας μέ ιδιαίτερο ψυχισμό, άπό τήν παιδική ήλικία ώς τήν ένηλικίωση. Χρόνος έξέλιξης τών γεγονότων, κατά προσέγγιση, ή δεκαετία 1935-1945. Τόπος δράσης ή ’Αθήνα, ό Βόλος μέ τήν έξοχή τοΰ 'Αγίου Σώστη, τό Παρίσι καί ξανά ή ’Αθήνα. Πε­ ρίγυρος οικογενειακός άστικός μέ δλο τό γνωστό σκηνικό: σπίτι στήν όδό ’Ασκληπιού, έξοχικό πα­ τρικό στό Βόλο, μπαμπάς δικηγόρος, υπηρετικό προσωπικό, πιάνο, γαλλικά καί καλοί τρόποι. Κύριο πρόσωπο ή Κυβέλη Λαζαρίδου, μιά εύαίσθητη κοπέλα πού σπουδάζει κλασική μουσική (στοιχείο πού ένισχύει τό γενικά ρομαντικό κλίμα τού γραφτού) καί άναζητά τήν πλήρωση άνάμεσα σέ δύο άγάπες, γιά νά μείνει στό τέλος μόνη καί

άνικανοποίητη. ’Από τή μιά ένας παιδικός έρω­ τας άνολοκλήρωτος γιά τόν Ά ρη Δεναξά, πού συντηρεί ό μύθος, καί άπό τήν άλλη ή πρώτη ολο­ κληρωμένη σχέση μέ τό Σπύρο Κονταξή, συμφοι­ τητή της στό ’Ωδείο, πού θά συντριφτεί άπό τό βάρος τής νοσταλγίας. Ή σχέση μέ τό Σπύρο σπάει, ή Κυβέλη άναζητά τόν Ά ρη, τόν βρίσκει στό Παρίσι νά άσχολεΐται μέ διάφορες έμπορικές δουλειές καί τόν παντρεύεται, γιά νά διαπιστώσει τήν πλάνη πού συντήρησε καί διάλυσε τή ζωή της. Ύστερα άπό σύντομο διάστημα συζυγικής ζωής χωρίζει μέ τόν Ά ρη καί ξαναγυρίζει στό Σπύρο, σίγουρη πιά γιά τήν ουσία τών πραγμά­ των. Δυστυχώς δμως ό Σπύρος έχει πεθάνει, μιά καί δλα συμβαίνουν πέρα άπό μάς γιά μάς. Καί έδώ θά μπορούσαμε νά παρεμβάλουμε τά λόγια τού Σπύρου, τότε πού ζήτησε τής Κυβέλης νά χω­ ρίσουν καταλαβαίνοντας πώς δέν τόν άγαπούσε, λόγια πού άποτελοϋν καί τόν κεντρικό άξονα τού βιβλίου: «Ξέρεις, Κυβέλη, τό κάθε τι στόν κόσμο γίνεται παραλίγο, κατά προσέγγιση, μέ άποζιατούρες... Κάτι χειρότερο, γίνεται a contre-temps. Δέν ξέρω άν καταλαβαίνεις. Ό πω ς στή μουσική. Νά, έρχεται άδοξα στήν άδύνατη στιγμή, δταν δέν τό ζητάς άκόμα ή δέν τό ζητάς πιά, κι έτσι πλέκεται μιά άτέλειωτη, άξεδιάλυτη παρεξήγηση. Αύτό έγινε καί μεταξύ μας. “Οταν σ’ άγαπούσα ήσουν άδιάφορη. Τώρα πιά είναι άργά» (σελ.

150-151). Δέν μπορούμε βέβαια νά δούμε τό μυθιστόρημα παρά τοποθετώντας το στήν έποχή του· σήμερα θά φάνταζε άνεδαφικά ρομαντικό. Καί πάλι δμως είναι μιά «προσωπική περίπτωση» αρκετά ιδιόρρυθμη πού μάς επιτρέπει ώστόσο νά άνιχνεύσουμε κάποια μόνιμα άδιέξοδα τοΰ άνθρώΓλώσσα στρωτή, χαρακτήρες διαγραμμένοι μέ σαφήνεια, φιλολογικά εμβόλιμα (στίχοι ποιητών, άποφθεγματικές φράσεις), σωστά καταγραμμένες συναισθηματικές καταστάσεις, σκέψη καί στοχα­ σμός πού συνυπάρχουν μέ τό λυρισμό καί τήν τρυφερότητα, κάνουν τό βιβλίο νά διαβάζεται άνετα καί νά προβληματίζει άκόμα, παρά τό γε­ γονός δτι τά άξιολογικά μας κριτήρια έχουν μεταστραφεϊ. Μ. Σ.

ΠΕΖΟΓΡΑΦΙΑ

Προτελευταία έποχή ΗΒΗΣ ΜΕΛΕΑΓΡΟΥ: Προτελευταία έποχή. Αθήνα, Κέδρος, 1981. Σελ. 570.

Η ΠΡΟΣΦΟΡΑ τής κυπριακής λογοτεχνίας στά έλληνικά γράμματα ενδυναμώνεται καί άπό τήν ίδιάζουσα διαμόρφωσή της σ’ ένα χώρο μέ δική του πολιτισμική ταυτότητα. Τό μυθιστόρημα σάν

167

αισθητικό αντικείμενο εμπεριέχει άρχιτεκτονικές δσο καί συνθεσιακές μορφές οροθέτησής του. Εντοπισμένο αύτό τό βιβλίο στόν μυθιστορημα­ τικό λόγο, άναπλάθει την ιστορική πορεία τοϋ κυπριακού λαού, συγκεκριμένα δέ τήν πρόσφατη ζωή τοϋ νησιού. Πρέπει νά τονιστεί δτι παρ’ δλο πού ή «Προτελευταία εποχή» είναι ένα αυτοτελές μυθιστόρημα, άποτελεϊ ωστόσο μέρος μιας εύρύτερης σύνθεσης, πού άρχισε μέ τό βιβλίο «’Ανα­ τολική Μεσόγειος» (1969). Ή άνέλιξη τού θέματος λειτουργεί τόσο στό άτομικό έπίπεδο, σάν έσωτερίκευση ή καλύτερα έξατομίκευση τής κοινωνικής μεταλλαγής, δσο καί στό συλλογικό. Τά πρόσωπα γίνονται μάρτυ­ ρες τής τραγωδίας, ενσαρκώνοντας τούς άνθρώπινους έκείνους τύπους πού συμπυκνώνουν τήν προσωπικότητα τού κυπριακού ελληνισμού- μιά καταγραφή λοιπόν γεγονότων άλλά ταυτόχρονα ή άνασύνθεση καί ή άνάπλασή τους μέ δόκιμο τρό­ πο, πού δίνουν τό ξεχωριστό ύφος τού μυθιστο­ ρήματος. Β. Κ.

ΠΕΖΟΓΡΑΦΙΑ

Ό τα ν βρέχει καί φοράς παπούτσια κόλετζ ΑΡΗ ΣΦΑΚΙΑΝΑΚΗ: "Οταν βρέχει καί φοράς παπούτσια κόλετζ. Διηγήματα. Κέδρος, 1981. Σελ. 76.

ΜΕ μιά σειρά διηγημάτων καί μέ τόν εποχιακό τίτλο «'Όταν βρέχει καί φοράς παπούτσια κό­ λετζ» κάνει τήν πρώτη του εμφάνιση στό χώρο τού διηγήματος ό διπλά νέος λογοτέχνης “Αρης Σφακιανάκης (γεννήθηκε τό 1958 στό 'Ηράκλειο). Τήν ενασχόλησή του μέ τή λογοτεχνία είχε αρχί­ σει μέ μεταφραστικές δουλειές: «’Όπιο» τού Κοκτώ, «Παρανοϊκο-κριτική» τού Νταλί καί «Οί μα­ στοί τοϋ Τειρεσία» τού Άπολλιναίρ. Ό Α. Σ. ερωτοτροπεί άνάμεσα στόν παραδοδιακό λόγο καί τή νεοτερική γραφή. Στά περισσό­ τερα διηγήματά του, καταγραφές στιγμών καθη­ μερινότητας, ύπάρχει μιά στοιχειώδης υπόθεση, άρχή καί μέση, ενώ τούς λείπει ένα τέλος. Κόβον­ ται ξαφνικά κάποια στιγμή, άνανταπόδοτα. Τό υπαρξιακό άδιέξοδο βγαίνει μέσα άπό μιά σειρά παιδικές μνήμες καί έφηβικές έμπειρίες πού έπανεμφανίζονται σάν εφιάλτες ή παραισθήσεις. Τόν έφιάλτή άλλωστε δ Α. Σ. βλέπει σάν «τό άλλο πρόσωπο τής καθημερινότητας» πού «πηγάζει άπ’ τόν καθένα, οπουδήποτε κι άν ζεί, είναι ό εαυτός του, κι οί ανθρώπινες σχέσεις είναι ή συμπλοκή εφιαλτών μέ διαφορετική μορφή». 'Υπάρχουν εφιάλτες πού επαναλαμβάνονται σάν σταθερά μοτίβα (αίδοιολειχίες, κομμένες γλώσσες, φίδια, γά­ τες). Χωρίς πρόθεση νά στερήσω άπό τόν καθένα τό

168

δικαίωμα νά εκφράζεται δπως τού άρέσει, άναρωτιέμαι μόνο άν ένα σύνολο συγκεχυμένων έμπειριών καί σεξουαλικών άπωθημένων μπορεί νά άποτελέσει λόγο άντικειμενικό καί άπαραίτητο. Μ. Σ.

ΠΕΖΟΓΡΑΦΙΑ

Ή μητέρα μου ΖΩΡΖ ΜΠΑΤΑΪΓ: Ή μητέρα μου. Μετ. Μάγόας Οίχαλιώτον. 'Αθήνα, έκδ. Σπηλιώτη, 1982. Σελ. 139.

ΤΑ έργα τού Μπατάιγ έχουν μεγάλη άπήχηση στό ελληνικό κοινό. «Ή μητέρα μου», άν καί δέν εί­ ναι άπ’ τά γνωστότερα, ούτε άπ’ τά καλύτερα, έχει ωστόσο τήν ίδια γνώριμη άτμόσφαιρα τού συγγραφέα, πού άσχολείται πάντα μέ τόν έρωτα καί τό θάνατο καί τήν περίφημη έννοια τού άπαγορευμένου, πού πρέπει νά παραβαίνεται, άκόμα κι άν όδηγεϊ στήν καταστροφή. Τό βιβλίο αύτό διηγείται τήν αγάπη ένός άγοριοΰ γιά τή μητέρα του, άγάπη τρυφερή, άφοσιωμένη, πού γίνεται δλο καί πιό έντονη δσο έκείνη γίνεται άπέναντί του κυνική, επιθετική, σκληρή, άλλά μαζί καί παθιασμένη, μέχρι πού θά τόν ξε­ βγάλει στόν έρωτα. Ό νέος αυτός θά γνωρίσει τόν έρωτα μέσα άπό μιά σχέση άπαγορευμένη, πού δέν μπορεί νά έχει άλλη κατάληξη άπ’ τό θάΓύρω άπ’ τό ζευγάρι μάνας-γιού, τά υπόλοιπα πρόσωπα είναι σβησμένα καί κάπως συνηθισμένα πιά σάν σύμβολα: ό άνύπαρκτος πατέρας, πού έχει πεθάνει, οδηγημένος σέ άπελπισία άπ’ τή μά­ να, οί φίλες τής μάνας πού μετέχουν στή μύηση τού άγοριοΰ... Τό έργο αύτό, τολμηρό γιά τήν έποχή του, εκφράζει πολύ καλά τήν ψυχολογία καί τήν άτμόσφαιρα πού είναι οικεία τού ΜπαΚ. Λ.

ΠΕΖΟΓΡΑΦΙΑ

Ά πό δώ γιά τ’ άέρια ΤΑΝΤΕΟΥΣ ΜΠΟΡΟΒΣΚ1: Άπό δώ γιά τ’ άέ­ ρια κυρίες καί κύριοι. Μετ. Βασίλη Τσεκονρα Γιώργου Καλή. Αθήνα, Αίολος, 1981. Σελ. 149. «Θά άφήσουμε πίσω μας άχρηστα μέταλλα / καί τό βαθύ ειρωνικό γέλιο τών· γενεών.»

ΟΤΑΝ άρχισε δ πόλεμος ήταν δλο κι δλο δεκαε­

φτά χρόνων. Ή απελευθέρωση τόν βρήκε σχεδόν είκοσιπεντάχρονο καί τή μέρα που άνοιξε τή βαλ­ βίδα τοϋ γκαζιού, την 1η ’Ιούλη τού ’51, δέν είχε προλάβει νά κλείσει τά τριάντα, ένώ ή κόρη του ήταν τριών ημερών. «'Υπάρχουν ζωές συγγραφέων», γράφει ό Ian Kott, «πού όχι μόνο άνήκουν στην ιστορία τής λο­ γοτεχνίας άλλά άποτελούν λογοτεχνία αυτές οί ίδιες -δηλαδή ή άνθρώπινη μοίρα συνοψισμένη». "Οπως ό Ρεμπώ, ό Χέντερλιν, ό φόν Κλάιστ, ή Σύλβια Πλάθ, έτσι κι ό Ταντέους Μπορόβσκι, μάς κάνει άδολα συνοδοιπόρους τής υπαρξιακής του εμπειρίας. Χιλιάδες γραμμένες σελίδες άναφέρονται στά στρατόπεδα. 'Ωστόσο, οί λίγες τοϋ Ταντέους κατέχουν μιά ιδιαίτερη θέση στήν παγ­ κόσμια λογοτεχνία. Τό «’Από ’δώ...» δημοσιεύ­ τηκε στήν Πολωνία μετά την άπελευθέρωση καί ένώ ό Μπορόβσκι δέν είχε επιστρέφει στήν πατρί­ δα του. Προκάλεσε σόκ, γιατί τό κοινό άνέμενε μαρτυρολόγια καί άγιογραφίες, ένώ τό κομουνι­ στικό κόμμα ζητούσε έργα ιδεολογικά. Κατηγορήθηκε γιά άμοραλισμό, παρακμή καί μηδενισμό. Ό άγώνας γιά έπιβίωση ξεπερνά τίς ιδεολογίες, ή, άν τό θέλετε, τό στρατόπεδο έχει τή λογική του. Δηλαδή τήν άσυνείδητη ιδεολογία του: λέγε­ ται έτσι... ’Άουσβιτς, Νταχάου. Γι’ αυτό κι ό Ταντέους άπογυμνώνει τή διαφορά μεταξύ εκτε­ λεστή καί θύματος. Μή βιαστείτε νά διακρίνετε κάποια άταξικότητα στή δουλειά τού άγοριοϋ αύτοΰ. Ό Ταντέους λίγα χρόνια άργότερα έγινε κα­ θοδηγητής, βραβεύτηκε μάλιστα γιά αστεία δημο­ σιογραφικά άρθράκια. "Ομως πίστευε καί πιστεύ­ ει ότι ή άνθρωπότητα έχει ήδη ύποστεΐ τά πάντα. Καί μέσα στήν άπελπισία του γράφει: «Τί θά ξέ­ ρει ό κόσμος γιά μάς άν νικήσουν οί Γερμανοί;» Κομπέρ μέγας μιας παράστασης τρισδιάστατης μέ φόντο τό ολοκαύτωμα, κάνει τά θηρία θηριο­ δαμαστές, καί τό άντίθετο. Δέν άντεξε ωστόσο αύτό τό «βαθύ ειρωνικό γέλιο τών γενεών» πού βούιζε φρικιαστικά στ’ αυτιά του. Γι’ αύτό, οργά­ νωσε τή μαζική δολοφονία του: κάλεσε ενοχές, φωνές, σκιερές φιγούρες καί εικόνες, εφιάλτες σύγχρονους καί παλιές φιλίες κι άνοιξε τό γκάζι. Γι’ αύτό, τό μικρό αύτό βιβλίο μέ τόν πιραντελικό τίτλο, άποτελεϊ μετεμψύχωση χιλιάδων θα­ νάτων καί τού Ταντέους, ένώ τό διάβασμά του γίνεται σπάνια δοκιμασία. Μή φοβηθείτε δμως, είναι ταυτόχρονα καί απολαυστική, δηλαδή γνή­ σια λογοτεχνική, δπως καί ή φιλία. "Αλλωστε ό ίδιος προτρέπει σ’ αύτό: δταν είδε τήν άρραβωνιαστικιά του στό στρατόπεδο, μέ ξυρισμένο κε­ φάλι καί τό σώμα δλο ψώρα, τής είπε: «μήν άνησυχεϊς, τά παιδιά μας δέν θά είναι καραφλά». Κ. Κ.

ΜΕΛΕΤΕΣ

Προτάσεις ΓΙΩΡΓΟΥ ΒΕΛΟΥΔΗ: Προτάσεις. Δεκαπέντε γραμματολογικές δοκιμές. ’Αθήνα, Κέδρος, 1981. Σελ. 182.

ΟΙ «Προτάσεις» τού Γιώργου Βελουδή είναι, δπως γράφεται άλλωστε καί στόν ύπότιτλο, δεκα­ πέντε γραμματολογικές δοκιμές. Τό βιβλίο πού κυκλοφόρησε ό «Κέδρος» περιλαμβάνει μικρά δο­ κίμια πού πρωτοδημοσιεύτηκαν στίς φιλολογικές επιφυλλίδες τού «Βήματος». Στόχος τού συγγραφέα είναι «ή παροχή στό φι­ λόπονο άναγνώστη καί μελετητή ένός έπιπλέον έρεθίσματος γιά μιάν ενεργητικότερη, προσωπικότερη καί συστηματικότερη ενασχόλησή του μέ τά θέματα πού θίγονται στό γραμματολογικό αυ­ τό δειγματολόγιο». Κι αύτό σίγουρα τό κατορθώ­ νει. Γιατί τά δεκαπέντε αύτά σημειώματα είναι έτσι γραμμένα καί παρουσιάζουν τέτοιο ένδιαφέρον, πού σίγουρα ό άναγνώστης, είτε συμφωνεί είτε δχι μέ τήν άποψη τού συγγραφέα τους, άναγκάζεται νά σκεφτεϊ ή καί νά άσχοληθεΐ συ­ στηματικότερα μέ τά θέματα πού θίγονται. Θέμα­ τα ιδιαίτερα ένδιαφέροντα καί «προκλητικά» δπως: σχέση άνάμεσα στόν Καβάφη καί τόν Μπρέχτ, άποψη τού Μπρέχτ γιά τόν ελληνικό Δε­ κέμβρη, άνάλυση ένός άγνωστου καί δυσεύρετου ποιήματος τού Ρίτσου («Ό σύντροφός μας»), στάση τού Βάρναλη άπέναντι στό Σολωμό, οί συγγένειες τών δύο ποιητών, ή λογοτεχνία ντο­ κουμέντο τών πολύ τελευταίων χρόνων, ή ειρω­ νεία σάν είδος λογοτεχνικό καί αύτό τό είδος στά νεοελληνικά γράμματα, τό δημοτικό τραγούδι καί ή νοθεία πού έν όνόματι διαφόρων θεωριών αι­ σθητικών ή ιδεολογιών ύπέστη άπό τούς μελετη­ τές, άκόμα συγκρίσεις άνάμεσα στήν παγκόσμια κι έλληνική λογοτεχνία, τό κοινό στοιχείο τής μά­ νας στόν Γκόρκι, τόν Μπρέχτ καί τό Ρίτσο, ή στά­ ση τού Καβάφη άπέναντι στό λαό, ή λογοτεχνία τής άντίστασης καί ή ιδιαίτερη ποιητική συνείδη­ ση πού δημιουργείται σέ λογοτέχνες στή διάρκεια κάποιου πολέμου. ’Εντυπωσιακό ύλικό στ’ άλήθεια! "Ισως βέβαια κάποιος νά ^βρίσκε μιά μονολιθικότητα σ’ αύτές τίς «Προτάσεις». Τίποτα δμως δέν τόν άναγκάζει νά τίς δεχτεί. Μπορεί θαυμάσια νά τίς έξετάσει, νά τίς σκεφτεϊ κι άν θέλει άκόμα νά τίς άπορρίψει. Κι αύτό είναι ή ιδιαίτερη άξία τοϋ βιβλίου. Κάθε μιά δοκιμή έχει δλα τά στοιχεία πού μπο­ ρούν νά κινήσουν τή συζήτηση, τήν παραδοχή ή τήν άμφισβήτηση, ένώ ή πολύπλευρη ένημέρωση τού συγγραφέα βοηθά τόν άναγνώστη νά προχω­ ρήσει στή δική του μελέτη. Ε. Κ.

169

1982. Σελ. 182.

ΜΕΛΕΤΕΣ

Ανάγνωση καί γραφή ΑΝΕΣΤΗ ΕΥΑΓΓΕΛΟΥ: ‘Ανάγνωση καί γρα­ φή. Θεσσαλονίκη, 1981. Σελ. 126.

Ο ΓΝΩΣΤΟΣ ποιητής τής Θεσσαλονίκης Ά νέστης Εύαγγέλου μάς δίνει σ’ έναν τόμο συγκεν­ τρωμένα διάφορα κείμενα πού έγραψε στη δεκαε­ τία 1970-1980 καί δημοσιεύτηκαν σέ περιοδικά καί έτήσιες συλλογικές έκδόσεις ή άκούστηκαν άπό τό Ραδιοφωνικό Σταθμό Θεσσαλονίκης. Τά κείμενα, χωρισμένα σέ τρεις ένότητες μέ τίτ­ λους Δοκίμια καί μελέτες, Βιβλιοκρισίες, Συνομι­ λίες, έχουν δλα σχέση μέ την υπόθεση τής ποίησης καί «σκοπεύουν... νά δείξουν... τόν τρόπο πού προτίμησε ένας ποιητής γιά νά προσεγγίσει τήν έργασία κάποιων ομοτέχνων του». Στην πρώτη ενότητα ό Εύαγγέλου δίνει μιά συ­ νολική θεώρηση (μέχρι τή στιγμή γραφής τού δο­ κιμίου) τής ποιητικής παραγωγής τών: Γιώργου Θέμελη, Πρόδρομου Μάρκογλου, Θεόκλητου Καριπίδη, Μάρκου Μέσκου καί Βασίλη Καραβίτη. Στή δεύτερη κρίνει τρεις συλλογές τών: Κώστα Πλαστήρα «Παγκλήρως», Διαμαντή Άξιώτη «Διαμπερές», ’Αλέξανδρου Τσαρη «"Ομιλος Φί­ λων Θαλάσσης. Ό ισορροπιστής». Στήν τρίτη άνατυπώνει μιά συνομιλία του μέ τό Θανάση Νιάρχο, δημοσιευμένη στήν έκδοση «Κιβωτός», καί μιά συνομιλία του μέ τήν Πανελλήνια Πολιτι­ στική Κίνηση, δημοσιευμένη στό περιοδικό «Τέ­ χνη καί Πολιτισμός». Σημειώσεις καί σύντομα βιογραφικά στοιχεία τών ποιητών πού παρουσιά­ ζει συμπληρώνουν καθαρότερα τήν εικόνα πού θέλει νά δώσει ό κριτικός-άναγνώστης ποιητής. Σέ σύνολο, θά λέγαμε δτι ό Εύαγγέλου παρου­ σιάζει μιά συντεχνιακή ομάδα ποιητών τής Θεσ­ σαλονίκης καί τής μείζονος περιοχής Μακεδο­ νίας, μέ τά κριτήρια καί τήν εύαισθησία τού αν­ θρώπου πού «είναι μέσα στό ποτάμι»· γι’ αύτό δέν θά πρέπει νά μάς ξενίζουν κάποιες κοινές άναφορές ή άναπόφευκτες έπαναλήψεις δρων, λέξεων ή λεκτικών μοτίβων. Μ. Σ.

ΜΕΛΕΤΕΣ

Ή παιδική λογοτεχνία στή δεκαετία 1970-’80 ΒΑΣ. Δ. ΑΝΑΓΝΩΣΤΟΠΟΥΛΟΥ: Τάσεις καί έξελίξεις τής παιδικής λογοτεχνίας στή δεκαετία 1970-1980. ’Αθήνα, Οί ‘Εκδόσεις τών Φίλων,

170

ΔΥΣΚΟΛΟ ν’ αμφισβητήσει κανείς τή σημασία τής παιδικής λογοτεχνίας στή διαμόρφωση τής ψυχής τών νέων βλαστών πού θά κυβερνήσουν κάποτε μέ τή σειρά τους τόν κόσμο αύτό! Επίσης δύσκολο ν’ άρνηθεί κανείς τή διαπίστωση δτι στή χώρα μας δ κλάδος τής παιδικής λογοτεχνίας δέν έχει μελετηθεί συστηματικά καί επιστημονικά. Ό Βασ. Άναγνωστόπουλος μέ τό βιβλίο του αύτό έπιχειρεΐ νά καλύψει μέρος άπό τό κενό. Άσχολείται κυρίως μέ τή δεκαετία 1970-1980 γιατί τά χρόνια αύτά μιά πληθώρα παιδικών βιβλίων κα­ τακλύζει τήν άγορά. Έξερευνώντας παρθένο έδαφος, θά προσπαθήσει νά ξεχωρίσει τάσεις καί έξελίξεις, έφ’ δσον αύτές ύπάρχουν. Μεγάλο μέρος τής δουλειάς του στηρίζεται σέ στατιστικά στοιχεία, πού βοηθούν στό ξεκαθάρισμα τής εικόνας. Πόσα βιβλία ελληνικά κυκλοφο­ ρούν σέ σχέση μέ ξένα, ποιό είναι τό θέμα τους, τί κριτικές έχουν γραφτεί, ποιοι είναι οί συγγραφείς καί σέ ποιό φύλο άνήκουν. Τέλος, τί βραβεία καί έπαινοι έχουν δοθεί καί σέ ποιούς. ’Αναλύοντας χωριστά τίς διάφορες μορφές τού είδους, τήν ποίηση, τό θέατρο, τό διήγημα, τό παραμύθι, ό Β. Α. επιχειρεί νά δώσει μιά ερμη­ νεία τών σύγχρονων τάσεων καί κατευθύνσεων τής παιδικής λογοτεχνίας. Στό τέλος τού βιβλίου ύπάρχει παράρτημα βι­ βλιογραφίας τής παιδικής λογοτεχνίας τής δεκαε­ τίας τού ’70, συμπλήρωμα στήν εικόνα τής σοβα­ ρής καί φροντισμένης δουλειάς τού συγγραφέα. Κ. Ρ.

ΜΕΛΕΤΕΣ

Μοντερνισμός PETER FAULKNER: Μοντερνισμός. Μετ. Ίουλιέττας ΡΟλλη- Καίτης Χατ2ηδήμοι·. ’Αθήνα, ’Ερμής, 1982. Σελ. 149.

ΤΟ βιβλίο αύτό βασίζεται σέ μιά διδασκαλία πού έγινε στό Πανεπιστήμιο τού Έξετερ πάνω στόν «Αισθητισμό καί τόν μοντερνισμό» καί είναι μιά προσπάθεια νά γίνει τό λογοτεχνικό αύτό κίνημα κατανοητό ατούς άναγνώστες (αύτό ισχύει γενι­ κότερα γιά τή σειρά τών έκδόσεων «Ή γλώσσα τής κριτικής»), όχι μέ έγκυκλοπαιδικούς όρισμούς καί χρονολογικούς προσδιορισμούς άλλά μέ μιά σοβαρή καί ούσιαστική άνάλυση τού θέμαΣτίς άρχές τού εικοστού αιώνα άνατρέπονται πολλές καθιερωμένες; άπόψεις. Ή βιομηχανο­ ποίηση βάζει σέ λειτουργία νέες δυναμικές καί οί άντιλήψεις γιά τήν ύπάρχουσα ιερή τάξή τών πραγμάτων κλυδωνίζονται. Ό πόλεμος τού 191418 εντείνει τή διαδικασία. Στις τέχνες, σ’ αύτό τόν καθρέφτη τών κοινωνικών ζυμώσεων, τό κί-

νήμα τού μοντερνισμού παίζει σημαντικό ρόλο, «άποτελεΐ μέρος τής ιστορικής διαδικασίας πού έπέτρεψε τήν αποδέσμευση άπό τίς δογματικές προϋποθέσεις τού δέκατου ένατου αιώνα -προϋ­ ποθέσεις πού μέ τόν καιρό έχουν καταντήσει νε­ κρές συμβατικότητες». Τό κίνημα τού μοντερνισμού άφήνει εντονότε­ ρα άχνάρια στην ποίηση καί στό μυθιστόρημα. Κυριότεροι έκπρόσωποι στην άγγλική οικογένεια, καί φυσικά ό καθένας μέ τίς Ιδιαιτερότητες καί τίς ιδιομορφίες του, θεωρούνται οΐ Τ. S. Eliot. Ja­ mes Joyce, D. H. Lawrence, Virginia Woolf, πού συνέβαλαν ουσιαστικά στη διακίνηση τών ιδεών αύτών καί τήν άποδοχή τους άπό τό κοινό. Τή διδασκαλία συμπληρώνουν λοιπόν άναφορές στό έργο τους. Κ. Ρ.

ΜΕΛΕΤΕΣ

μάς λείπουν παρόμοιες θεμελιακές έργασίες. ”Αν ή έργασία τής Μακρυνικόλα μάς παρέχει τό μίτο γιά νά παρακολουθήσουμε τήν εξέλιξη τού Ρί­ τσου, τό παράλληλο χρονολόγιο τού Γ. Π. Σαββί­ δη μάς διευκολύνει νά συνειδητοποιήσουμε τή συγγραφική περιπέτεια τού ποιητή, πού συνδέε­ ται άμεσα μέ τίς εθνικές καί προσωπικές του τα­ λαιπωρίες. Πότε γράφονται καί πότε δημοσιεύο­ νται οΐ συλλογές καί τά μεμονωμένα ποιήματα τού Ρίτσου, είναι ένα ερώτημα καίριο γιά τήν πε­ ρίπτωσή του. Στό σημείο αύτό θά πρέπει νά τονι­ στεί δτι ό Γ. Π. Σαββίδης είναι άπό τούς έλάχιστους πανεπιστημιακούς δασκάλους πού άναγνωρίζει έμπρακτα τήν άνάγκη τής βιβλιογραφικής ύποδομής γιά τή σωστή φιλολογική εκτίμηση ενός έργου. Μέ δυο λόγια, οποιαδήποτε μελέτη έμφανιστεί άπό δώ καί μπρός γιά τό Ρίτσο θά καταντά αύθαίρετη άν δέ στηρίζεται στις έργασίες τής Μα­ κρυνικόλα καί τού Γ. Π. Σαββίδη. Μ. Σ.

Έργογραφία Γιάννη Ρίτσου ΑΙΚΑΤΕΡΙΝΗΣ ΜΑΚΡΥΝΙΚΟΛΑ: Έργογρα­ φία Γιάννη Ρίτσου. Γ. Π. Σαββίδης: Χρονολόγιο έργογραφίας τον Ρίτσου. 'Αθήνα, Κέδρος 1981. Σελ. 109.

ΔΥΟ άπό τίς πιό θετικές καί βιώσιμες τιμητικές συνεισφορές στόν ογκώδη τόμο γιά τά έβδομηντάχρονα τού ποιητή Γιάννη Ρίτσου είναι άναμφισβήτητα οΐ ομόκεντρες βιβλιογραφικές έργασίες τής Αίκ. Μακρυνικόλα καί τού Γ. Π. Σαββίδη, πού άνατυπώθηκαν μαζί σ’ ένα εύχρηστο καί κομψό τομίδιο. Ή χειμαρρώδης ποιητική παρα­ γωγή τού Ρίτσου, οΐ μεταφραστικές επιδόσεις του, ή τύχη τού έργου του στό εξωτερικό καί ή διαρκής δημόσια παρουσία του στόν ελληνικό χώρο έχουν καταστήσει επιτακτική τήν άνάγκη τής βιβλιογραφικής άποτύπωσης αύτής τής εντυ­ πωσιακής πνευματικής πορείας. Ή Αίκ. Μακρυ­ νικόλα, πού έχει άναλάβει μέ στοργή καί μεθοδικότητα τό δύσκολο αυτό έργο, μάς έχει προσφέ­ ρει κατά καιρούς δείγματα τού μόχθου της στά περιοδικά «Νέα Δομή», «Αιολικά Γράμματα», «Μαντατοφόρος». Στό τμήμα τού εύρύτερου έργού της πού δημοσιεύεται έδώ καταγράφονται μέ τή μεγαλύτερη εφικτή πληρότητα οΐ αύτοτελεϊς έλληνικές εκδόσεις έργων τού Ρίτσου καί οΐ δημο­ σιεύσεις του σέ έφημερίδες, περιοδικά κλπ. Ξεκι­ νώντας άπό τά μαθητικά δημοσιεύματα τού ποιη­ τή στή «Διάπλαση τών Παίδων» φτάνει μέχρι τό 1979. Έτσι, διαθέτουμε σήμερα ένα σίγουρο οδη­ γό γιά τή φιλολογική μελέτη τού έργου τού Ρί­ τσου, πού μάς επιτρέπει νά άνιχνεύσουμε χωρίς έμπόδια καί έρωτηματικά τή συνολική παραγωγή του. Δέ μένει παρά νά δούμε σύντομα συσσωμα­ τωμένη τή βιβλιογραφία τού ποιητή (έργα, μετα­ φράσεις, κρίσεις καί πληροφορίες). Θά είναι γιά όλους μας ένα θετικό κέρδος, άν σκεφτοΰμε πόσο

ΠΑΙΔΙΚΑ

Ό Έ έ άπό τ’ άστρα ΜΑΝΟΥ ΚΟΝΤΟΛΕΩΝ: Ό Έέ άπό τ’ άστρα. Εικονογράφηση Άντώνη Καλαμάρα. ’Αθήνα, Καστανιώτης, 1981. Σελ. 146.

ΕΝΑ πολύ ώραΐο μυθιστόρημα γιά παιδιά, πού τό «έγραψαν» τά παιδιά-άναγνώστες τού περιοδι­ κού «Γειά Χαρά» τό χειμώνα τού 1979-80. Δου­ λειά τού Μάνου Κοντολέων, καθώς μάς λέει καί ό ίδιος στό σύντομο σημείωμά του στήν άρχή τού βιβλίου, ήταν νά ένώσει τά διάφορα γράμματα τών παιδιών. Γιά τή συνύπαρξη τού πραγματικού μέ τό φανταστικό, τονίζει ό συγγραφέας, ύπεύθυνα είναι τά παιδιά. Γιά τόν Έέ, τό μικρό έξωγήινο, όλα είναι εύκο­ λα καί άπλά. Έτσι, μαζί μέ τήν πέρα γιά πέρα γήινη παρέα του, άπό τήν όποια άποκλείονται όλοι οΐ μεγάλοι, όχι μόνο καταφέρνουν νά εξα­ ναγκάσουν τόν κακό έργοστασιάρχη Συμεών νά ρίχνει καθαρισμένα τά άπόβλητά του στή θάλασ­ σα τού νησιού, όπου τά παιδιά περνούν τίς δια­ κοπές τους, άλλά καί τή στριμμένη σπιτονοικοκυρά τού σπιτιού τής ’Αθήνας άναγκάζουν νά φυτέ­ ψει λουλούδια καί δέντρα. Μέχρι καί άχρωμους δημόσιους ύπάλληλους καταφέρνει ό Έέ νά δια­ σκεδάσει. Κάποια μέρα όμως δ Έέ φεύγει γιά τό μακρινό άστρο τών παιδιών, τό γεμάτο λουλούδια, γλυκί­ σματα καί παιχνίδια. Τό άστρο τής εύτυχίας. Μιά πολύ γοητευτική καί τρυφερή ιστορία πού κάνει νά νιώθουμε, κυρίως οΐ μεγάλοι, τό πόσο άπαραίτητη είναι ή παρουσία ένός Έέ στήν γκρί­ ζα καθημερινότητά μας. Γ. Μ.

171

ΠΑΙΔΙΚΑ

σ’ ένα κείμενο μισοτελειωμένο πού έπιδιώκει νά άσκήσει τή φαντασία τών παιδιών προσκαλώντας τα νά τό συμπληρώσουν καί νά τό τελειώσουν. ’Αξιέπαινη αύτή ή προσπάθεια πού καλεϊ τό παιδί νά αύτενεργήσει. ’Ίσως θά ’πρεπε νά γίνε-

’Ιόλη Ε. Κ. ΕΛΕΝΗΣ ΣΑΡΑΝΤΙΤΗ-ΠΑΝΑΓΙΩΤΟΥ: ’Ιόλη ή τή νύχτα πού ξεχείλισε τό ποτάμι. Εικονογρά­ φηση Άντώνη Καλαμάρα. ’Αθήνα, Καστανιώτης, 1981. Σελ. 167.

Η ΣΥΓΓΡΑΦΕΑΣ τού «Κήπου μέ τ’ άγάλματα», πού άγαπήθηκε άπό τά παιδιά καί σάν τηλεοπτι­ κό σήριαλ, κυκλοφορεί τό νέο της βιβλίο στή σει­ ρά Νεανική Βιβλιοθήκη τών εκδόσεων Καστανιώτη. Ή ιστορία της κινείται καί πάλι μέσα σ’ ένα κλίμα καλοσύνης καί ήρεμης άνθρωπιάς. Δέν είναι μόνο ή άφήγηση μιάς ωραίας φιλίας άνάμεσα σέ δύο κορίτσια πού ζοΰν τήν εφηβεία τους σε μιά μικρή πόλη τής Λακωνίας, άλλά ταυ­ τόχρονα ή ιστορία τής ζωής τών κατοίκων τοϋ τό­ που αύτοΰ, τά δνειρα, οί χαρές, οί στεναχώριες, οί αγωνίες τους. Ό νέος άντρας πού δέν τόν χω­ ράει ό τόπος καί μπαρκάρει σ’ ένα γκαζάδικο, ό γιατρός τού χωριού πού γίνεται ένα μέ τούς κα­ τοίκους καί δέν ζητάει άμοιβή γιά τό μόχθο του, ό οικογενειάρχης πού πάει φυλακή γιά τό χρέος του στήν ’Αγροτική. Κι άλλα πολλά άπλά καί κα­ θημερινά μέ τίς περιπέτειες τών παιδιών, τά παι­ χνίδια καί τά διαβάσματα στό πλαίσιο τής ελληνι­ κής έπαρχίας καί πάνω άπ’ δλα ένα δίδαγμα άλληλεγγύης καί ελπίδας. Γ. Μ.

ΠΑΙΔΙΚΑ

Ό άσπρος δράκος καί ή παρέα του ΕΙΡΗΝΗΣ ΜΑΡΡΑ: Ό άσπρος δράκος καί ή παρέα τον. Εικονογράφηση Σάντρας Άόάμ. ’Αθήνα, Κέδρος, 1981. Σελ. 87.

ΧΑΡΟΥΜΕΝΗ συντροφιά θά κρατήσουν γιά λί­ γες ώρες σέ μικρά παιδιά «Ό άσπρος δράκος καί ή παρέα του», τό καλογραμμένο βιβλίο τής Ειρή­ νης Μάρρα, γεμάτο χαριτωμένα άπλά παραμύθια πού μιλούν γιά τή μοναξιά, τήν προσφορά, τή γενναιότητα, τήν άπλότητα, τήν αύτοθυσία, κα­ τανοητά στήν ήλικία πού άπευθύνονται, γραμμέ­ να όμορφα σέ καθημερινό ύφος. Οί ιστορίες τού δυστυχισμένου, μοναχικού άσπρου δράκου, τής παραπεταμένης τρύπας πού ήθελε νά γυρίσει τόν κόσμο, τού σιδερένιου γί­ γαντα καί τής ’Ελευθερίας, οί περιπέτειες τής ξύ­ λινης ρόδας καί οί συγκινητικές πράξεις τού παι­ διού τού ήλιου τελειώνοντας δίνουν τή θέση τους

172

ΘΕΑΤΡΟ θέατρο Καμπανέλλη ΙΑΚΩΒΟΥ ΚΑΜΠΑΝΕΛ 1Η:Θέατρο. Τόμος γ'. ’Αθήνα. Κέδρος, 1981. Σελ. 324.

ΓΝΩΣΤΟΣ άπό τόσες παραστάσεις, ιδίως τού Θεάτρου Τέχνης, ό ’Ιάκωβος Καμπανέλλης άγα­ πήθηκε ιδιαίτερα άπό τό έλληνικό κοινό. Στόν γ' τόμο τού «Θεάτρου» του υπάρχουν έρ­ γα του πού είδαμε πρόσφατα. Στό «Πρόσωπα γιά βιολί καί όρχήστρα» περιλαμβάνονται τέσσερα μονόπρακτα: «Ό πιστός άνθρωπος», «Ή γυναί­ κα καί ό λάθος», «Ό πανηγυρικός», «'θ άνθρω­ πος καί τό κάδρο». «Ό πιστός άνθρωπος» είναι ό άστός πού άνέβηκε καί τρέμει τήν πολιτική άλλαγή, σύμφωνα μέ τήν κομουνιστική κινδυνολογία τής έποχής (πριν τή δικτατορία). «Ή γυναίκα καί ό λάθος» έκτυλίσσεται κυρίως άνάμεσα σέ δύο πρόσωπα, μιά άτόφια, λαϊκή γυναίκα πού έχει γίνει ιδιαίτερα καρτερική άπό τά βάσανα καί τίς συνεχείς γιά 20 χρόνια συλλήψεις τού άντρα της κι έναν άρχιφύλακα υπερβολικά εύσυνείδητο καί σκληρό άλλά καί άνθρώπινο, καθώς παραπαίει άνάμεσα στόν άντικομουνισμό του καί τήν άντικεφαλαιοκρατία του. «Ό πανηγυρικός», ένας σπαρταριστός μονό­ λογος, άποδίδει τήν άμφίβολη προσωπικότητα τού έπάρχιακού δημάρχου πού προσπαθεί ολό­ ψυχα νά βαδίσει πάνω στά ίχνη τής «εθνοσωτή­ ριας επανάστασης» γιά τή θεσούλα του, ένώ «Ό άνθρωπος καί τό κάδρο» δείχνει τόν κομφορμίστα τής δικτατορίας, άνθρωπο χωρίς δική του ιδεολογία, πού δέ θέλει νά πάει κόντρα στή διά­ θεση τών καιρών. Τά πορτρέτα αύτά, βγαλμένα άπό τή νεοελληνική έπικαιρότητα μέ σπαραχτικό ρεαλισμό, είναι ιδιαίτερα ενδιαφέροντα κι άντιπροσωπευτικά μιάς έποχής πολύ πρόσφατης. Τά «Τέσσερα πόδια τού τραπεζιού» είναι ένα άλληγορικό έργο πού φιλοδοξεί νά δείξει τήν πα­ ρακμή τής μεγαλοαστικής τάξης. Οί άπόγονοι ένός οικονομικού μεγιστάνα συγκεντρωμένοι γύ­ ρω άπό τήν άνήμπορη πιά μορφή τού πατέρα δια­ πληκτίζονται κι άγωνίζονται μέ πάθος νά ύποσκελίσουν ό ένας τόν άλλο, χωρισμένοι σέ φα­ τρίες καί κόμματα καί μηχανορραφώντας. Στό τέ­ λος τού 2ου μέρους, άφοΰ οί καβγάδες φτάνουν σέ μιά πρωτοφανή χυδαιότητα, θά συσπειρωθούν πάλι βλέποντας τό άνώφελο καί άσκοπο τών προσπαθειών τους, μιά καί δλα τά παιδιά τους άρνιοΰνται μέ τή ζωή τους τίς πατρικές ιδέες.

Προκάλεσε άντιμαχόμενες κριτικές, μά είναι πάν­ τα αντιπροσωπευτικό δείγμα τής δουλειάς τοϋ δημιουργού του. Ό «Μπαμπάς ό πόλεμος» είναι μιά άντιπολεμική σάτιρα. Ξεκινώντας ό συγγραφέας άπό την πολιορκία τής Ρόδου άπό τό Δημήτριο τόν Πο­ λιορκητή τό 305 π.Χ. άποκαλύπτει σέ μιά έξυπνη πλοκή γεμάτη κωμικά άπρόοπτα τούς βαθύτερους μηχανισμούς τής ιστορίας, πού σέ όλες τίς έποχές ουσιαστικά είναι οί ίδιοι. Ή ψυχροπολεμική κα­ τάσταση μετά τούς πολέμους τού ’Αλέξανδρου εί­ ναι μιά άφορμή άναφοράς στήν παρόμοια κατά­ σταση πού κυριαρχεί μετά τό Δεύτερο παγκόσμιο πόλεμο. Ε. Κ.

ται- γιά νά καταπιέσει τό λαό, καί τελειώνει μέ τό πώς ό λαός μπορεί καί πρέπει νά χρησιμοποιή­ σει αύτό τό όπλο άναλαμβάνοντας τή θεατρική παραγωγή. ’’Ισως σέ μερικά σημεία οί θέσεις του νά είναι κάπως υπερβολικά άπόλυτες καί άσαφεϊς άλλά αύτό δέ μειώνει τό ιδιαίτερο ένδιαφέρον τού έρ­ γου καί τών θεμάτων του. Έτσι, κι άν άκόμα δέ συμφωνεί κανείς πάντα μέ τή σκοπιά καί τίς άντιλήψεις τού συγγραφέα, ή πλούσια θεατρική έμπειρία του σ’ ένα τόσο δοκιμασμένο καί βασανι­ σμένο χώρο μαζί μέ τό άναμφισβήτητο βάθος τής σκέψης του καί τών άναζητήσεών του δημιουρ­ γούν άφορμή προβληματισμού στόν άναγνώστη.

ΘΕΑΤΡΟ

ΘΕΑΤΡΟ

Τό θέατρο τού καταπιεσμένου

Ε. Κ.

Ενυδρείο

ΑΟΥΓΚΟΥΣΤΟ ΜΠΟΑΛ: Τό θέατρο τον κατα­ πιεσμένου. Μετ. ’Ελπίδας Μπραουδάκη. ‘Αθή­ να, Θεωρία, 1981. Σελ. 231.

ΚΩΣΤΑ ΜΟΥΡΣΕΛΑ: ’Ενυδρείο. ’Αθήνα, Κέ­ δρος, 1981. Σελ. 116.

Ο Άουγκούστο Μποάλ έχει μιά μακριά θητεία στό θέατρο -20 χρόνια δούλεψε μέ τό πειραματι­ κό θέατρο ’Αρένα. Γεννήθηκε στό Ρίο ντέ Ζανέιρο καί μετά άπό θεατρικές σπουδές στό Πανεπι­ στήμιο τού Γέηλ άσχολήθηκε μέ τή θεωρία άλλά καί τήν πρακτική τού θεάτρου, σκηνοθέτησε πολ­ λά έργα κι έγραψε επίσης πολλά πάνω στό θέατρο καί τήν πολιτική, έμπνεόμενος κυρίως άπό τήν ιστορική περιπέτεια τής πατρίδας του. «Τό θέατρο τού καταπιεσμένου» κυκλοφόρησε σχετικά πρόσφατα άπό τίς εκδόσεις «Θεωρία». 'Ο συγγραφέας του τό άποτελείωσε τό 1974 καί μέσα στά δοκίμια πού τό άποτελούν θίγει πολλά προβλήματα τής αισθητικής καί πολιτικής τού θεάτρου, έπιμένοντας ιδίως στόν πολιτικό του χαρακτήρα, γιατί «όποιος προσπαθεί νά χωρίσει τό θέατρο άπό τήν πολιτική προσπαθεί νά μάς παραπλανήσει -είναι κι αύτό μιά πολιτική στά­ ση». Οί βασικές ένότητες πού άποτελούν τό έργο εί­ ναι: Ένα πείραμα λαϊκού θεάτρου, Τό σύστημα τού Τξόκερ, Τό καταναγκαστικό τραγικό σύστη­ μα τού ’Αριστοτέλη, Πώς λειτουργεί τό καταναγ­ καστικό σύστημα τού ’Αριστοτέλη, Μακιαβέλι καί ή ποιητική τής άρετής, Ό Χέγγελ κι ό Μπρέχτ: θεατρικό πρόσωπο, υποκείμενο ή άντικείμενο, καί τελειώνει μέ μιά συζήτηση τού Έμίλ Κόπφερμαν καί τού Άουγκούστο Μποάλ: Στό λαό τά μέσα τής θεατρικής παραγωγής. Ξεκινά άπό τίς ρίζες τού θεάτρου, τότε πού ήταν άκόμα ένα λαϊκό διθυραμβικό άσμα, δίνει πρακτικές συμβουλές γιά τήν εξάσκηση τής θεατρικής έκ­ φρασης, μιλά γιά τή δραστηριότητα τού θεάτρου ’Αρένα, κάνει μιά άναδρομή ώς τήν άρχαιότητα, έξηγώντας πώς τό σύστημα κατά καιρούς χρησι­ μοποίησε αύτό τό όπλο -γιατί γιά όπλο πρόκει­

ΤΟ σκηνικό πού διαδραματίζεται τό έργο είναι κάποια μονοκατοικία τής Θεσσαλονίκης. Άπό εδώ καί πέρα εκτυλίσσεται ή δράση στή μεταβατι­ κή εποχή άπό τό καλοκαίρι στό φθινόπωρο.' Ή παρουσία φυτών κάνει άντιληπτό τό περιβάλλον πού θέλει νά άναπαραστήσει ό συγγραφέας. Ή παράθεση τών χαρακτήρων-ρόλων τής πα­ ράστασης θά διευκολύνει τήν άνάλυση καί τήν καταγραφή τους, άλλά καί θά κάνει περισσότερο αισθητές τίς ψυχολογικές διακυμάνσεις τους. Ή περιγραφή τής εσωτερικής δομής τού σπιτιού παριστά κατά τόν καλύτερο τρόπο τή νεοπλουτίστικη άτμόσφαιρα· χωστές βαριές πολυθρόνες -όσο τό δυνατόν καλόγουστες-, τό μπαράκι καί, σέ πε­ ρίοπτη θέση, τά στερεοφωνικά. Ό ερχομός στό σπίτι, ένός φίλου τού Δημήτρη νυμφευμένου μέ πλούσια κυρία (Μάρθα), τού Άνέστη, γίνεται άφορμή άναστάτωσης καί σύγκρουσης ρόλων. Ό Δημήτρης, εξαρτημένος άπό τήν οικονομική εύρωστία τής Μάρθας, άνίκανος γιά δράση, ερεθί­ ζεται άπό τήν παρουσία τού Άνέστη, ώστε νά άρχίζει νά θυμάται τήν πρό τού «ένυδρείου» ζωή του. Ό Μηνάς, εκφραστής τής μεσοαστικής άντίληψης, πάντα φοβισμένος, χωρίς όμως νά χάνει τή χαμέρπειά του. Ή γυναίκα του, άνίκανη νά τού άντισταθεϊ, είναι ό τύπος τής παραγκωνισμέ­ νης προσωπικότητας. Ό Νέστορας αύθεντικός χαρακτήρας τοϋ άστού πού σκέφτεται πάντα τεχνοκρατικά, μέ μοναδική επιδίωξη τήν αύξηση τού κεφαλαίου του. Ή Έρση (γυναίκα τοϋ Νέστορα) έχει τήν ελευθερία νά ερωτοτροπεί μέ άλ­ λους άρρενες, έπιστρέφοντας πάντα μετά τίς περιπέτειές της στό σύζυγο. Τό μοναδικό άτομό πού διασώζεται είναι ή Αλεξάνδρα (άδελφή τής Μάρθας). ’Εγκαταλείπει στό τέλος μαζί μέ τόν Άνέστη τούς κλειστούς χώρους, γιά τούς άνοι-

173

χτούς όρίζοντες τής σχιζοφρενικής μά καί συναρ­ παστικής πραγματικότητας. Β. Κ.

ΜΑΡΤΥΡΙΕΣ Καλάβρυτα 1943 ΦΡΑΝΤΖΕΣΚΑΣ ΝΙΚΑ: Καλάβρυτα 1943 (Μαρτυρία). ’Αθήνα, Σύγχρονη ’Εποχή, 1981. Σελ. 47.

ΕΝΑ πράγμα θά μπορούσε νά πει κανείς γιά τή σύντομη έξιστόρηση τού όλοκαυτώματος τών Κα­ λαβρύτων τό Δεκέμβρη τού 1943 άπό τή Φραντζέσκα Νίκα: αξίζει νά διαβαστεί. Μέσα σέ λίγες σελίδες ή συγγραφέας άναπαριστά τό τί έζησαν οί γυναίκες, νέες καί γριές, τό πώς στάθηκαν μπροστά στά 1300 πτώματα τών έκτελεσμένων τους 1300 συζύγων, πατεράδων, γιών, 'άδελφών, έγγονών, παππούδων, θείων, συμμαθητών καί φίλων έκείνη τή 13η τού Δεκέμ­ βρη. Μέσα στίς λίγες αύτές σελίδες συμπυκνώνει όλο τόν πόνο καί τήν άπορία τού άνθρώπου πού βλέπει δλους τούς δικούς του νεκρούς μετά άπό τήν άσκοπη, την άγρια, τήν τελείως παράλογη καί δωρεάν έκτέλεση. Τό ιδιαίτερα λιτό ύφος τής συγγραφέα κάνει άκόμη πιό σπαρακτική τήν άφήγηση τών τρομε­ ρών έκείνων ημερών, δπως τίς έζησε ή ίδια σά νεαρό κορίτσι. Μέ τήν άφαίρεση κάθε είδους συγκινησιακού στοιχείου, ή Φραντζέσκα Νίκα μάς δίνει ένα κείμενο άκόμη πιό άμεσο, άκόμη πιό συνταρακτικό. Γ. Μ.

ΜΑΡΤΥΡΙΕΣ

Η μερολόγιο καί μαρτυρίες ΡΟΖΕ ΜΙΛΑΙΕΞ: 'Ημερολόγιο καί μαρτυρίες τοϋ πολέμου καί τής κατοχής. ’Αθήνα, Θεμέλιο, 1982. Σελ. 182.

ΤΟ βιβλίο αυτό είναι ή μαρτυρία ένός γάλλου συμμάχου γιά τήν άγωνιστικότητα τού έλληνικού λαού στη διάρκεια τού πολέμου καί τής κατοχής. ’Αλλά ό Ροζέ Μιλλιέξ έχει πονέσει τόσο πολύ τόν τόπο μας σ’ δλες τίς μαρτυρικές του στιγμές, έχει προσφέρει τόσα πολλά, έχει κάνει τόσες άκούραστες προσπάθειες γιά τήν προβολή τής Ελλάδας

174

στό εξωτερικό, πού δέν είναι πιά ένας ξένος γιά μάς κι ούτε μπορούμε νά χαρακτηρίσουμε άπλά «φιλέλληνα» κάποιον πού είναι πιό έλληνας άπό πολλούς συμπατριώτες μας. Στό νέο του βιβλίο μάς δίνει τήν προσωπική του μαρτυρία γι’ αυτή τή δύσκολη περίοδο πού τήν έζησε άπό κοντά, μιά πού ήταν τότε βοηθός διευθυντή στό Γαλλικό ’Ινστιτούτο. Συνεπαρμένος άπό τό μεγαλείο τού άγώνα τού ελληνικού λαού, σημείωνε στό ημερολόγιό του τίς έντυπώσεις του, πού δημοσιεύονται σήμερα γιά πρώτη φορά. Σ’ αύτές τίς έντυπώσεις προσθέτει καί τρεις μαρτυρίες πού μετέφερε παράνομα ό ίδιος, τό 1942, στούς άντιστασιακούς Γάλλους τής Μασ­ σαλίας καί τής Λυόν καί πού άργότερα, τό 194546, έκανε γνωστές σ’ όλόκληρη τή Γαλλία. Κ. Λ.

ΜΑΡΤΥΡΙΕΣ

Γυναικείες φυλακές ’Αβέρωφ ΟΛΥΜΠΙΑΣ ΠA Ι1ΑΑΟΥΚΑ: Γυναικείες <fυλα­ κές Άβέρωφ. Αθήνα, 1982. Σελ. 303.

ΤΟ βιβλίο αυτό, άφιερωμένο «στίς μάνες καί στίς γιαγιές τών άγωνιστών τής άντίστασης», είναι συγκλονιστικό. Διηγείται τή ζωή στίς φυλακές ’Αβέρωφ, τά τρομερά χρόνια 1947-50, δλων έκεί­ νων τών γυναικών πού πέρασαν άπό κεϊ καί βα­ σανίστηκαν, μαρτύρησαν, έκτελέστηκαν. Στό πρώτο μέρος τού βιβλίου ή Παπαδούκα καταγράφει τίς προσωπικές της μαρτυρίες. Μι­ λάει γιά τήν καθημερινή ζωή στίς φυλακές, τίς άτέλειωτες μέρες, τίς άσχολίες τών κρατουμένων, τήν ψυχαγωγία τους. Μιλάει άκόμα γιά τήν ύπομονή, τό κουράγιο, τή συντροφικότητα, τήν άξιοπρέπεια πού έδειξαν. Στό δεύτερο μέρος παραθέτει στοιχεία καί ντο­ κουμέντα γιά τά βασανιστήρια, τίς φυλακίσεις, τούς βιασμούς, τίς έκτελέσεις, ενώ τό τρίτο μέρος είναι άναφορά στόν τύπο τής έποχής. 'Υπάρχουν επίσης πίνακες μέ τά όνόματα τών βασανισθέντων καί έκτελεσθέντων. Γραμμένο άπλά κι άνθώπινα, τό βιβλίο αυτό άποτελεί πολύτιμη μαρτυρία αύτής τής μαύρης έποχής τής ιστορίας μας, καθώς καί άλλη μιά συμβολή στόν άγώνα τών γυναικών. Κ. Λ.

κριτικογραφία Στην Κριτικογραφία αύτον τον τεύχους περιλαμβάνονται βιβλιοκριτικές πού δημοσιεύτηκαν τόν Απρίλιο-Μάιο-Ιούνιο στόν ημερήσιο Αθηναϊκό τύπο. Περιλαμβάνονται, επίσης, καί κριτικές δημοσιευ­ μένες στόν περιοδικό καί έπαρχιακό τύπο, δσες φυσικά φρόντισαν νά μάς στείλονν οί συντάκτες τους. Γιά κάθε βιβλίο σημειώνονται, μέσα σέ παρένθεση: τό όνομα τον κριτικού καί ό τίτλος τον έντύπον (βλ. Υπόμνημα), καθώς καί ή ημέρα δημοσίευσης τής κριτικής, αν πρόκειται γιά έφιημερίδα, ή ό Αριθ­ μός έκδοσης, άν πρόκειται γιά περιοδικό έντυπο. ( Επιμέλεια: Κατερίνα Παλιβερίου)

'Υ πόμνημα ΚΡΙΤΙΚΟΙ ΑΑ: Α. ’Αργυρίου ΑΛ: Α. Λαμποία ΑΠ: Α. Παπαδάκη ΑΦ: Α. Φουριώτης BA: Β. Άγγελοπούλου ΓΜ: Γ. Ματζουράνης ΔΖ: Δ, Ζαδές ΔΣ: Δ. Σιατόπουλος ΔΚ: Δ. Κονιδάρης ΕΖ: Ε. Ζωγράφου ΕΚ: Έ. Κοροντζή ΕΡ: Ε. Ρόζος ZB: Ζ. Βαλάση ΘΠ: Θ. Μ. Πολίτης ΚΑ: Κ. Άνδρσνίκας ΚΔ: Κ. Θ. Δημαράς ΚΚ: Κ. Καλημέρης ΚΡ: Κ. Ρούφου ΚΣ: Κ. Σταματίου ΚΤ: Κ. Τσαούσης ΚΧ: Κ. Χρυσάνθης ΜΓ: Γ. Μαρκοπουλιώτου

ΜΠ: Μ. Παπαδοπούλου ΜΣ: Μ, Στασινοπούλου ΟΠ: 'Ο Παρατηρητής ΠΠ: Π. Παγκράτης ΣΑ: Σ. Άρτεμάκης ΣΔ: Σ. Δρακοπούλου ΣΤ: Δ. Σταμέλος ΤΘ: Τ.Θεοδωρόπουλος ΤΑ: Τ. Λειβαδίτης ΤΜ: Τ. Μενδράκος ΦΜ: Φ. Μπουμπουλίδης ΧΛ: X. Λουκάκου XX: X. Χειμώνας

ΕΝΤΥΠΑ ΑΚ: Άκρόπολις ΑΝ: ’Αντί ΑΠ: ’Απανεμιά ΑΥ: Αύγή ΒΗ: Τό Βήμα ΒΡ: Ή Βραδυνή

Γενικά έργα Βαλκανική Βιβλιογραφία (Φ. Τριάρχης, Ταχυδρόμος Καβάλας. 8/ 4). (Φ. Τριάρχης, Πρωινός Τύπος Δράμας, 9/4), (XT, ΕΛ, 13/5) Βαλκανικά Σύμμεικτα (Φ. Τριάρχης, Ταχυδρόμος Καβάλας, 8/4), (Φ. Τριάρχης, Πρωινός Τύπος Δράμας, 9/4) «Βιβλιογραφία» (ΘΠ, ΟΤ, 16/1459) Τωάννου Γ.: «Φυλλάδιο» (ΓΜ, ΑΥ, 27/6) Κόκκινης X.: Βιβλιοθήκες καί βιβλία (X. Βάρδα, ΟΤ, 13/1456) Φιλοσοφία-Ψυχολογία Βελισσαρόπουλος Δ.: 'Ιστορία τής κινεζικής φιλοσοφίας (ΑΦ, ΑΚ, 21/5) Walsh W. Η.: Εισαγωγή στη φιλοσοφία τής Ιστορίας (ΣΤ, ΕΛ, 13/5) Κολλάτος Δ.: Αύτό τό παιδί είναι μόνο του (Αύτιστικά παιδιά) (ΤΜ, ΕΠ, 722) Μπρετόν Α.: Συγκσινωνοΰντα δοχεία (ΕΑ, ΕΛ, 20/5) /Ίασιάκου Μ.: Ή -ψυχολογία σήμερα (ΤΜ, ΕΠ, 721) Ράνκ Ο.: Ό μύθος γιά τή γέννηση τού ήρωα (ΕΑ, ΕΛ, 20/5) Σαχακιάν Γ.: 'Ιστορία τής φιλοσοφίας (ΓΜ, ΔΙ, 52)

θρησκεία Γάλλος Κ.: Θησαυρός άδαπάνητος (Δ. Πολυμέρης, ’Ηπειρωτική

ΓΤ: Γράμματα καί Τέχνες ΔΙ: Διαβάζω ΕΘ: "Εθνος ΕΛ: ’Ελευθεροτυπία ΕΟ: Εποπτεία ΕΠ: Επίκαιρα ΕΣ: ’Ελεύθερος (Στερ. 'Ελλ.) ΙΣ: Ιστορία ΚΑ: Καθημερινή ΚΑ: Κυπριακός Λόγος ΚΟ: ’Ελεύθερος Κόσμος ΛΕ: 'Η Λέξη ΜΕ: Μεσημβρινή ΝΕ: Τά Νέα ΟΤ: Οικονομικός Ταχυδρόμος ΠΚ: Πνευματική Κύπρος ΠΟ: Ό Πολίτης ΠΡ: Πόρφυρας ΡΑ: Ραδιοτηλεόραση ΡΙ: Ριζοσπάστης ΣΚ: Σκιάθος ΣΥ: Συμβολή ΤΕ: Τριφυλλιακή 'Εστία ΤΟ: Τομές

'Εστία. 357-359) Γιαννουλάτος Α.: Μορφαί άφρικανικού τελετουργικού (Ν. Στε­ ρεό., ΟΤ, 20/1463), (ΓΜ, ΔΙ, 52) Eliade Μ.: Πραγματεία γιά τήν Ιστορία τών θρησκειών (ΚΤ, ΕΘ, 19/5), (ΤΜ, ΕΠ, 720) Ματιάτος Δ.: ’Από τήν ύμνολογία μας (ΚΤ, ΕΘ, 14/5) Πάσχος Α.: Προσφορά παρρησίας (θ. Παπαθανασίου, ’Ηπειρω­ τική 'Εστία, 357-359), (Α. Γεροντικός, ’Ηπειρωτική Εστία, 355356) Σταθόπουλος Δ.: Homo religiosus (Γ. Κ. Καραβασίλης, ΚΑ, 20/5) «Σύναξη» (Σ. Χαϊκάλης, ΟΤ, 21/1464) Φυτράκης A. Ε.: 'Η έκκλησιαστική μας παιδεία (ΑΦ, ΑΚ, 21/5)

Κοινωνικές επιστήμες Άλεξόπουλος X.: Έν δψει τής άλλαγής (ΘΠ, ΟΤ, 23/1466), (ΣΤ, ΕΛ, 24/6) Άλμπερόνι Φ.: Τό ξύπνημα τού έρωτα (ΕΑ, ΕΛ, 18/4), (ΚΤ, ΕΘ, 12/5) ’Ανθρώπινα δικαιώματα (Κ. Στυλιδιώτης, ΟΤ, 18/1461) Arnao G.: Κοκαίνη (ΚΤ, ΕΘ, 19/5) Veblen Τ.: Ή θεωρία τής άργόσχολης τάξης (ΓΜ, ΔΙ, 53) Βότσης Π. Γ.: Οίκολογία, μόλυνση καί ρύπανση τού περιβάλλον­ τος (ΚΚ, ΔΙ, 53) Βουτυράς Σ.: Ή γυναίκα στή μισθωτή έργασία (Α. Μπακαλάκη, ΑΝ, 25/6)

175

Γκουιντούτσι Α.: Τό μήλο καί τό φίδι (ΕΚ, ΔΙ, 53) Greping Η.: Ή Ιστορία τού γερμανικού έργατικού κινήματος (ΤΜ, ΕΠ, 717) Worsley Ρ. - Kitromilides Ρ.: Small states in the modern world (Γ. Παπαδημητρίου, Δίκαιο καί Πολιτική, 1) Δήμου Ν.: 1978-1981 - Παρακμή καί πτώση τής Ν.Δ. (ΤΜ, ΕΠ, 720) Δήμου Τ.: Ένα γαρύφαλλο πού δεν τ’ άφήνουν ν’ άνθίσει (Β. Γεωργακοπούλου, ΠΟ, 50-51) Διαμαντόπουλος Θ. Π.: Κοινωνική πορεία-Λαϊκοί άγώνες (ΚΤ, ΕΘ, 19/5) Ζαγκαγιέβσκι Α.: Πολωνία (Α. Μαρόπουλος, Πολιτικά Θέματα, 25/6) Ή θέση τής γυναίκας στήν ΕΟΚ (Θ. Ποτήρη, ΟΤ, 23/1466) Ή Φαλαισία στό δρόμο τής άνάπτυξης (Ν: Στερεό., ΟΤ, 19/1462) Θέμελης Ν.: Ή έτήσια έκθεση τού Ελεγκτικού Συνεδρίου (Κ. Καρ., Σαμιακή Επιθεώρηση, 28) Ίωακειμίδης Π. Κ.: ΟΙ έξωτερικές οικονομικές σχέσεις καί ή πο­ λιτική τής ΕΟΚ (Σ. Π., Επιθεώρηση Εύρωπαϊκών Κοινοτήτων.

Khaldun L: Προλεγόμενα (Σ. Παπασπηλιόπουλος, ΟΤ, 20/1463) Καρντινάλ Μ.-Λεκλέρ Α.: Έκ βαθέων (ΜΠ, ΝΕ, 15/5) Κατσανέβας Θ. Κ.: Τό σύγχρονο συνδικαλιστικό κίνημα στήν Ελ­ λάδα (Μ. Νικολινάκος, ΔΙ, 52) Κατσούλης Η. Α.: Τό νέο «ταξικό» όραμα τής σοσιαλδημοκρατίας (ΤΜ, ΕΠ, 717) Κιτσοπανίδης Γ.: Οίκονομικότης, παραγωγικότης καί άνταγωνιστικότης τής τευτλοκαλλιέργειας (Κ. Λατίφης, ΟΤ, 23/1466) Κοντογιώργης Γ. Δ.: Κοινωνική δυναμική καί πολιτική αύτοδιοίκηση (ΚΤ, ΕΘ, 7/5) Κουκιάδης I. Δ.: Εργατικό Δίκαιο - Συλλογικές έργασιακές σχέ­ σεις (Δ. Θ. Τσάτσος, ΑΝ, 204) Kuhn Τ. S.: Ή δομή τών έπιστημονικών έπαναστάσεων (Σ. Χαϊκάλης, ΟΤ, 21/1464) Κυριακίδης Π. Α.: Κοινωνιολογία (ΑΦ, ΑΚ, 21/5), (ΤΜ, ΕΠ. Κώνστας Δ. Κ.: Ή έναρμονιστική λειτουργία τών ένδοκοινοτικών συμβάσεων (Α.Δ.Π., ΟΤ, 18/1461) Ματζουράνης Γ.: Βαλκανική ένότητα καί συνεργασία (ΚΤ, ΕΘ, 21/5), (ΣΤ, ΕΛ, 13/5) Μεσάρος I.: Ή θεωρία τού Μάρξ γιά τήν άλλοτρίωση (ΓΜ, ΔΙ, Blumir G.: Ηρωίνη (ΚΤ, ΕΘ, 19/5) Μπράντεν Ν.: Ρομαντική άγάπη (ΚΤ, ΕΘ, 12/5) «Οικολογία καί περιβάλλον» (Σ. Χαϊκάλης, ΟΤ, 21/1464) ’Οργάνωση καί δραστηριότητες τής Δ.Ο.Ε. (Γ. Δημ., ΟΤ, 22/ 1465) Ό ρόλος τών πανεπιστημίων στό μετασχηματισμό τών περιφε­ ρειακών πόλεων (Τ. Άναστασιάδης, ΟΤ, 16/1459) Παπανδρέου Β.: Πολυεθνικές έπιχειρήσεις καί άναπτυσσόμενες χώρες. Ή περίπτωση τής Ελλάδας (Μ. Νικολινάκος, ΑΝ, 202) Πετρίδης Π.: Ξενική έξάρτηση καί έθνική πολιτική 1910-1918 (Δ. Λουλές, Δίκαιο καί Πολιτική, 1), (Ε. Κατσιαδάκη, ΠΟ, 49) Πολενάκη Μ.: Ή κυρία μέ τά κρεμμύδια (ΑΦ, ΑΚ, 21/5) Sayigh R.: Οί Παλαιστίνιοι, Άπό άγρότες έπαναστάτες (ΓΜ, ΔΙ, 52) Σάμουελ Π.: Οικολογικό μανιφέστο (Σ. Χαϊκάλης, ΟΤ, 18/1461) Σετίνιν Β.: Οί πολυεθνικές έταιρίες (ΑΦ, ΑΚ, 21/5) Σκιαδόπουλος Α.: Είναι πού... (W., ΟΤ, 19/1462) Σπανάκης Σ. Γ.: Ή ύδρευση τού Ηρακλείου 828-1939 (Σ. Μ. Μανουράς, Προμηθεύς, 28) Τσουγιόπουλος Γ.: Τό έλληνικό άστικό κέντρο (Μ. Παπαγιαννάκης, ΔΙ, 52) Τσουκαλάς Κ.: Κοινωνική άνάπτυξη καί κράτος (Β. Καπετανγιάννης, ΚΑ, 20/5), (Τ. Άναστασιάδης, ΟΤ, 19/1462) Χατζηαργύρης Κ.: Ό καπιταλισμός σέ άπορρύθμιση (Π. Λινάρδος-Ρυλμόν, ΟΤ, 14/1457) Ψαλτήρας Κ.: Ή μεγάλη άπεργία (ΚΤ, ΕΘ, 30/6) Ψυρούκης Ν'.: Νεοελληνική έξωτερική πολιτική (Γ. Δημητριάδης, ΟΓ, 24/1467)

Έκπαίδευση-Παιδαγωγική Α' Συνέδριο Ο.ΙΕ.ΛΕ: Προβλήματα τής έλληνικής έκ^αίδευσης (Α. Άνδρέου, ’Εκπαιδευτικός Αγώνας, 2) Aspects (Κ. Πλησής, Νέα Παιδεία, 21) Βασιλόπουλος Α.: ’Εργαστήριο γενικής χημείας (Ν. Σ. Παπαστα­ ματίου, Σύγχρονη ’Εκπαίδευση, 8) Βουγιούκας Δ.: Τό γλωσσικό μάθημα - Προτάσεις γιά μιά έπείγουσα άντιμετώπιση (Κ. Καρ., Σαμιακή ’Επιθεώρηση, 28) Γρηγοριάδης Ν. Θ.: Δοκίμια προβληματισμού (Π. Μαριόλης, Σύγχρονη ’Εκπαίδευση, 8)

176

Δημητρόπουλος Ε.: Παιδαγωγική ψυχολογία (Κ. Παπανικολάου, Νέα Παιδεία, 21),‘(Β. Μητρόπουλος, Σύγχρονη Εκπαίδευση, 7) Δημητρόπουλος Ε.: Ή έκπαιδευτική άξιολόγηση (Κ. ΠαπανικοΕίδικός όδηγός διδασκαλίας τών φυσιογνωστικών μαθημάτων (Ν. Σ. Παπασταματίου, Σύγχρονη ’Εκπαίδευση, 8) Έμκε Ε.: Τί θέλεις νά γίνεις (Ν. Στερεό., ΟΤ, 17/1460) Ή πολιτική τής παιδείας (Α. Άνδρέου, Τό Σχολείο καί τό Σπίτι, 3), (ΕΚ, ΔΙ, 52) Κασσωτάκης Μ. I.: Άξιολόγηση τής έπιδόσεως τών μαθητών (Α. Χρονοπούλου, Σύγχρονη ’Εκπαίδευση, 6) Κεσίσογλου I. Η.: ΕΙσαγωγή στήν έκπαιδευτική τεχνολογία (Ν. Σ. Παπασταματίου, Σύγχρονη ’Εκπαίδευση, 8) Κ.Μ.Ε.: Θέματα παιδείας (Τ. Άναστασιάδης, ΟΤ, 17/1460) Κρέμος Δ.: ’Εργαστηριακές άσκήσεις - Χημεία (Ν. Σ. Παπαστα­ ματίου, Σύγχρονη ’Εκπαίδευση, 8) Μαραγκουδάκης Γ. Π.: Σύγχρονη διδακτική (Α. Χρονοπούλου, Σύγχρονη ’Εκπαίδευση, 6) Μπουρούτης I. Λ.: Πειράματα φυσικής καί χημείας (Ν. Σ. Παπα­ σταματίου, Σύγχρονη ’Εκπαίδευση, 8) Όρφανουδάκης Γ. Ν.: ’Εργαστηριακές άσκήσεις - Φυσική (Ν. Σ. Παπασταματίου, Σύγχρονη ’Εκπαίδευση, 8) Πανόπουλος Κ. - Γκίκας Λ. - Ζαφειρόπουλος Γ.: Ή διδασκαλία τών νέων ποιητικών κειμένων στό γυμνάσιο (Κ. Παπανικολάου, Νέα Παιδεία, 21) Παπαγεωργοπούλου Θ.: Όδηγός σχολικών πειραμάτων φυσικής χημείας (Ν. Σ. Παπασταματίου, Σύγχρονη ’Εκπαίδευση, 8) Πετρουλάκης Ν. Β.: Προγράμματα, έκπαιδευτικοί στόχοι, μεθο­ δολογία (Κ. Γιαννόπουλος, Σύγχρονη ’Εκπαίδευση, 6) Πιστικίδου-Δρόσου Λ.: Τό άσκήσιμο νοητικά καθυστερημένο παι­ δί (ΓΜ, ΔΙ, 53) Πολυχρονόπουλος Π.: Παιδεία καί πολιτική στήν Ελλάδα (Κ. Παπανικολάου, Νέα Παιδεία, 21), (ΜΣ, ΔΙ, 52) Πόρποδας Κ. Δ.: Δυσλεξία (Ξ. Βελιβασάκη, Σύγχρονη Έκπαί«Σπουδές» (Κ. Γιαννόπουλος, Σύγχρονη ’Εκπαίδευση, 6) Τοπούζης Κ.: Προσεγγίσεις σέ κείμενα νεώτερης καί σύγχρονης ποίησης (Κ. Παπανικολάου, Νέα Παιδεία, 21), (Κ. Πλη­ σής, Νέα Παιδεία, 21) Τριανταφυλλόπουλος Ν. Δ.: Νεοελληνικά - Διδακτικά δοκίμια γιά τό λύκειο (Γ. Μαγκλής, ’Εμείς καί τό Βιβλίο, 37) Φίλος Σ. Μ.: Μεθοδική νεοελληνική γραμματική (Π. Μαριόλης, Σύγχρονη ’Εκπαίδευση, 6) Χριστομάνος Κ. Μ.: Ή άνώτερη τεχνική καί έπαγγελματική έκπαίδευση στήν Ελλάδα (Τ. Άναστασιάδης, ΟΤ, 13/1456)

Λαογραφία Άλεξιάδης Μ. Α.: Οί έλληνικές παραλλαγές γιά τόν δρακοντοκτόνο ήρωα (Γ. Αίκατερινίδης, Ταξιδεύοντας, 54), (X. Β. Χειμώνας, Σκιάθος, 20), (ΔΣ, ΒΡ, 29/6) Άτέσης Β. Γ.: Περιεχόμενα νομοκάνονος άγνώστου χρονολογίας καί συγγραφέως (X. Β. Χειμώνας, Σκιάθος, 20) Γαρούφας Δ.: Σαρακατσάνικη παράδοση (ΤΜ, ΕΠ, 713) Γρηγοράκης Ν.: Περιστεριώνες τής·Αρκαδίας (ΤΜ, ΕΠ, 718) Εταιρία Καρπαθιακών Μελετών (X. Β. Χειμώνας, Σκιάθος, 23) Jacques Α.: Χιλή (ΤΜ, ΕΠ, 721), (ΕΖ, ΡΙ, 9/4) «’Ηπειρωτικό Ημερολόγιο» (X. Β. Χειμώνας, Σκιάθος, 21) Κυριακίδου-Νέστορος Α.: Οί δώδεκα μήνες (ΕΚ, ΔΙ, 53) Μάνεσης Σ.: Ό κύκλος τού χρόνου (ΣΤ, ΕΛ, 1/4) Μαυρόπουλος X. Ε.: Κατακαημένη Άράχωβα (ΣΤ, ΕΛ, 29/4) Νημάς Θ. Α.: Δημοτικά τραγούδια τής Θεσσαλίας (ΣΤ, ΕΛ, 1/4) Πορετσάνος Γ.: Τό πανηγύρι τής βρισιάς (Φ. Τριάρχης, Ταχυδρό­ μος Καβάλας, 20/5), (Φ. Τριάρχης, Πρωινός Τύπος Δράμας, 21/5) Σκαλίδης Φ.: Τό Παγγαΐο (Φ. Τριάρχης, Ταχυδρόμος Καβάλας, 4/5), (Φ. Τριάρχης, Πρωινός Τύπος Δράμας, 5/5) Στεφανόπουλος Τ.: Πελοποννησιακή λαογραφία (Α. Κατούφας, Κορινθιακά Χρονικά, 10/4) Τσικριτσή-Κατσιανάκη X. Ζ.: Κρητικά έπώνυμα έπαγγελματικά καί δηλωτικά τίτλων καί άξιωμάτων (Σ. Μ. Μανουράς, Προμη­ θεύς, 28) Χατζηφώτης Ρ. Μ.: Ό Καραγκιόζης πτωχοπρόδρομος (Α. Δελώνης, Σπουδές, 3)

Φυσικές έπιστήμες Villemont Μ.: Τό μεγάλο βιβλίο τού σκύλου (ΤΜ, ΕΠ, 717) Κάπρο Φ.: Τό Ταό καί ή Φυσική (ΕΑ, ΕΛ, 20/5) Χανδρινός Γ. - Δημητρόπουλος Α.: Άρπακτικά πουλιά τής ’Ελ­ λάδας (Κ. Κοντ., Ταξιδεύοντας, 54)

Τέχνες-’Αθλητισμός Βακαλό Ε.: Ή φυσιογνωμία τής μεταπολειιικής τέχνης στην 'Ελ­ λάδα (ΚΚ. ΔΙ, 52) Βακιρτζής Γ.: Γραφές (Γ. Γαλάντης, ΔΙ, 53) Βρόντος X. Σ.: Diabolus in musica (ΕΑ, ΕΛ, 20/5) Γκαρωντύ Ρ.: Ό χορός στη ζωή (ΤΜ, ΕΠ, 721) Γκόρπας Θ.: Τό τραγικό παραμύθι τής ζωή: καί τής τέχνης ένός πρωτο.-τοροι· (11.1 \. :*) 4). ·ΚΤ. Γ«. 26'5) Γρηγοράκης Ν.: Τό άκροκέραμο (ΕΑ, ΕΛ, 29/4) Γρηγοράκης Ν.: Τετράδια έλληνικής χαρακτικής (ΤΜ, ΕΠ, 718) ’Ελευθερίου Μ.: Φωτογραφίες καί φωτογράφοι (ΚΤ, ΕΘ, 5/5), (Ε. Γαλάνη, ΚΑ, 16/5) «Ζυγός» (Ντόρα Ρ., ΚΑ, 18/4) Ίωάννου Γ.: Ή άλλη έπταετία (ΤΜ, ΕΠ, 714) Καλλιγάς Μ.: Νικόλας Γύζης (Ε. Άνδρεάδη, ΒΗ, 7/5) Καράγιωργα Ο.: Νιζίνσκυ (ΣΤ, ΕΛ, 24/6) Klee Ρ.: Γιά τη μοντέρνα τέχνη (ΜΣ, ΔΙ, 52) Κουσουμίδης Μ.: Ιστορία τοϋ έλληνικού κινηματογράφου (ΔΣ, ΒΡ, 25/5) Μισγίρης Σ. Ν.: Τέρπανδρος (Α. Δελώνης, Σπουδές, 3) Μπούρας Π.: Ή μή άναγκαιότητα τής τέχνης (ΣΤ, ΕΛ, 1/4) Μυταράς Δ.: Τά παρεπιπτόντα (ΤΜ, ΕΠ, 716) Νιζίνσκυ: Ημερολόγιο (ΚΡ, ΔΙ, 52) Παρασκευαίδης Μ.: Ζωγραφική καί σχέδια (Ν. ’Αλεξίου, ΡΙ, 6/5) Σαββόπουλος Δ.: Ρεζέρβα (Θ. Παπαλιβερίου-Φήμη, Μαζί, 8) Σκοπελίτης Σ. Β.: Νεοκλασικά σπίτια τής ’Αθήνας καί τοΰ Πει­ ραιά (ΚΤ, ΕΘ, 7/4), (ΤΜ, ΕΠ, 723) Smith L.: Σημειώσεις γιά τή φύση τής μουσικής (ΕΑ, ΕΛ, 8/4) Σπητέρης Τ.: 3 αιώνες νεοελληνικής τέχνης, 1660-1967 (Ν. Λιόν­ τας, ’Εξόρμηση, 26/6) Stearns Μ. Ν.: Τζάζ (Γ. Νοταράς, ΔΙ, 52) Τσίλτον Τ.: Ιστορία τής τζάζ (Γ. Νοταράς, ΔΙ, 52) Verhaeren Ε.: Ρέμπραντ (ΣΤ, ΕΛ, 22/4), (ΚΤ, ΕΘ, 14/4) Χατζηγιακουμής Μ. Κ.: Χειρόγραφα έκκλησιαστικής μουσικής 1453-1920 (Ν. Άγγελόπουλος, ΔΙ, 53) Χόρστ Λ. - Ράσσελ Κ.: Μορφές μοντέρνου χορού σέ σχέση μέ τίς άλλες τέχνες (ΤΜ, ΕΠ, 716) Χρήστου X.: Νεοελληνική ζωγραφική 1832-1922 (Α. Γ. Καλογεροπούλου, ΜΕ, 6/4) Χρήστου X. - Χάφτμαν Β. - Γεωργιάδου Η.: Ό ζωγράφος Ο. Γεωργιάδης (Ν. Κοκκαλίδου-Ναχμία, Θεσσαλονίκη, 30/6)

Γλώσσα Βουγιούκας Α.: Τό γλωσσικό μάθημα (ΚΤ, ΕΘ, 21/4) Γεωργοΰτζος Π. Κ.: Ή διάλεκτος τών άρχαίων Μεσσηνίων (ΔΖ, ΤΕ, 43-44) Κοντοσόπουλος Ν. Γ.: Διάλεκτοι καί ιδιώματα τής Νέας Έλληνι­ κής (Γ. Αίκατερινίδης, Ταξιδεύοντας, 54) Κοχλατζής Β. Ε.: Γραμματική καί μέθοδος τής κινεζικής γλώσσας (Μ. Σταματελάτος, ΚΑ, 8/4), (ΚΤ, ΕΘ, 7/4) Saussure F.: Μαθήματα γενικής γλωσσολογίας (X. Κλαίρης, ΔΙ, 53) Τομπαΐδης Δ. Ε.: Διδασκαλία νεοελληνικής γλώσσας (ΚΤ, ΕΘ, 21/4) Τσολάκης X.: Νεοελληνική γραμματική (Α. Σ. Βλάχος, ΚΑ, 16/5)

Κλασική παιδεία Γεωργοπαπαδάκος Α.: Θουκυδίδου Ιστορία (ΤΜ, ΕΠ, 718) Καλογερόπουλος Ν. Α.: Νέοι σωκρατικοί διάλογοι (ΑΦ, ΑΚ, 22/ 4) Codino F.: Εισαγωγή στόν "Ομηρο (Β. Μητρόπουλος, Σύγχρονη ’Εκπαίδευση, 6) Μαρκαντωνάτος Γ.: Εύριπίδη «’Ιφιγένεια έν Ταύροις» (Κ. Παπανικολάου. Νέα Παιδεία, 21), (Β. Μητρόπουλος, Σύγχρο­ νη ’Εκπαίδευση, 6) Παπαδόπουλος Θ.: Δημόκριτος (ΑΦ, ΑΚ, 22/4) Πλάτωνος λύσις (έπιμ. Ν. Μ. Σκουτερόπουλος) (Ε. Χατζηανέστης, ΚΑ, 6/5) Σπυρόπουλος Η. Σ.: Πλάτωνος Πρωταγόρας (ΑΦ. ΑΚ, 14/5

Ποίηση ’Αλεξίου Δ.: Λεξικογραφία (Κ. Άνδρονίκας, ΡΙ, 16/5) Άναλις Δ.: Αύτός έδώ (ΚΣ, ΝΕ, 8/5) ’Αρμενική άνθολογία (π. α. σ., ΜΕ, 11/5) Άσλανίδης Ε. Γ.: Άναχώρησις διά τήν έκατοστήν πρώτην πόλιν (Α. Ζήρας, Λέξη, 14) Αύλωνίτου Λ.: Παραμύθι (ΔΖ, ΤΕ, 43-44) ’Αφιέρωμα στό Γ. Ρίτσο (ΚΣ, ΝΕ, 15/5) Βαζιντάρης Α.: Ειρήνη (Ν. Μπούτβας, ΡΙ, 23/5) Βαλαωρίτης Α.: Ποιήματα καί πεζά (ΚΤ, ΕΘ, 30/6)

Βαρβέρης Γ.: ’Αναπήρων πολέμου (ΣΤ, ΕΛ, 22/5) Βαρβιτσιώτης Τ.: Σύνοψη (ΑΦ, ΑΚ, 21/5), (Τ. Γιαννόπουλος, ΤΟ, 82), (Φ. Τριάρχης, Ταχυδρόμος Καβάλας, 4/5), (Φ. Τριάρχης, Πρωινός Τύπος Δράμας, 5/5) Βάρος Δ.: Τό όνειρο τής ’Ανδρομέδας (ΚΤ, ΕΘ, 7/4) Βλάχος Ν.: 12 ποιητικά πορτραΐτα (Α. Δελώνης, Σπουδές, 3) Γαβριήλ-Τριανταφύλλου Ν.: ’Επιτάφιος λόγος (Μ. Γαληνός, «Κο­ ρινθιακά Χρονικά», 10/5) Γερένης Π.: Εισαγωγή στήν κατάλυση τής μορφής (Α. Ζήρας, Λέ­ ξη, 14). Γιάνναρης Γ.: Ό Έπαφος (ΚΤ, ΕΘ, 26/5) Gonzales-Lasiziotaki D.: Ελλάδα έρωτική (Φ. Τριάρχης, Ταχυ­ δρόμος Καβάλας, 21/5), (Φ. Τριάρχης, Πρωινός Τύπος Δράμας, 22/5) Δέλφης Φ.: Οί στιγματισμένοι - Πανσέληνος - Ζωολόγος (Δ. Χαλάτσας, ’Ηπειρωτική Εστία, 355-356), (Μ. Πράτσικας, ’Ηπειρωτική Εστία, 355-356) Δέλφης Φ.: Ή ένδότερη πυρά (Γ. Γ. ’Αναγνώστου, ’Ηπειρωτική Δενέγρης Τ.: Θειάφι καί άποθέωση (ΕΑ, ΕΚ, 8/4) Δερεχάνη Ε. Β.: Πρόλογος ζωής (ΣΤ, ΕΛ, 24/6) Δημουλάς Β. Δ.: Ή σονάτα τοίι τρελοί (Α. Δελώνης, Σπουδές, 3) Δόξας Γ. Τ.: Ποιήματα (ΑΦ, ΑΚ, 21/5) Έλύτης Ο.: Τρία ποιήματα μέ οημαία ευκαιρίας (ΚΣ, ΝΕ, 26/6) Ζαφειριού Λ.: Ό μιγάδας Άγγελος (Ν. Γεωργιάδης, Νέα Εποχή, 152) Ζωιτοποΰλου Ζ.: ’Αλήθειες (Φ. Τριάρχης, Ταχυδρόμος Καβάλας, 21/5), (Φ. Τριάρχης, Πρωινός Τόπος Δράμας, 22/5) Ή έλληνική ποίηση, Ε' (ΤΜ, ΕΠ, 720) Θεοδώρου Β.: Οόρανία (Β. Κάσσος, ΤΟ, 82) Θεοφανόπουλος Γ.: Ήλιοπυρπόληση (ΚΤ, ΕΘ, 19/5) Ιωακείμ Β.: Ειρηνικός λόγος (ΘΠ, ΕΣ, 6/6) Κακίσης Σ.: Συσκευή τοϋ νεκροί άνθρώπου (ΕΑ, ΕΛ, 4/5) Καλιόρης Ο.: Στό δρόμο τής μοίρας (ΔΣ, ΒΡ, 25/5) Κάλμπαρης Σ.: Τά μυστικά μας δέν κοιμούνται (Ν. Ζοίμπος, Λο­ γοτεχνία Τώρα, 1) Καλογρίδης Σ.: Τό κάστρο (Γ. Δίλμπσης, Φιλοτεχνικός, 5) Καραβασίλης Γ.: Φύλλα γαλλικής ποίησης του 20οΐ αί. (ΣΤ, ΕΛ, 22/4) Καραβίδας Γ.: Διασταυρώσεις (Α. Δελώνης, Σπουδές, 3) Καραγιάννης Θ.: Παλμοί (Α. Δελώνης, Σπουδές, 3) Καραντώνης Τ.: Παρακείμενα (Η. Κεφάλας, ΤΟ, 82) Κατσιγιάννης X,: Μπουκάλια στή θάλασσα (Ν, Ζοίμπος, Λογοτε­ χνία Τώρα, 1) Κατσιμάνης Δ. Ή θανατομανία τής σχιζοφρένειας (Θ. Μ., Ήλήν, 9) Κατσίμπας Γ.: Δωρικός λόγος (Ν. Ζοίμπος, Λογοτεχνία Τώρα, 1) Κόκκινης Σ.: Άνθολογία νεοελληνικής σατιρικής ποίησης (ΓΜ, ΔΙ, 52) Κόκκινος Δ.: Λυρικά (ΔΖ, Ήπερωτική ’Εστία, 357-359) Καλιαβάς-Μολιοτάκης Τ.: Κουκίδες καί ψηφία (Γ. Μιχαλόπουλος, Νεώτερα Γράμματα, 34) Κοντοί Ν.: Μεταρσιώσεις (Φ. Τριάρχης, Ταχυδρόμος Καβάλας, 8/5), (Φ Τριάρχης. Πρωινός Τύπος Δράμας, 9/5) Κορίδη Β.: Απόδειπνο (X. Β. Χειμώνας, Σκιάθος 21) Κόρφης Τ.: Συνυπάρξεις (ΚΤ, ΕΘ, 21/4), (ΤΜ, ΕΠ, 719) Κραψίτης Β.: Φώς άπό τούς τάφους (Α. Μυρσίνης-Μάνθος, Ηπειρωτική Εστία, 355-356) Λεβέντης Μ. Λ. ’Ενδοσκόπηση '(Α. Μυρσίνης-Μάνθος ’Ηπειρωτι­ κή 'Εστία, 355-356) Λιάσκας Β.: Ποιήματα ίΣΤ. ΕΛ. 13'5) Μαγιακύφοκι Β.:’ Σύννεφό μι παντελόνια (ΕΑ. ΕΛ, 6.5) Μαστρογιάννη Φ.: Τό παραμύθι τού Εύτύχιου (Τ. Γ. Αναγνώ­ στου, ’Ηπειρωτική Εστία, 357-359) Μαυρίδου Ε.: ’Ιριδισμοί (Φ. Τριάρχης, Ταχυδρόμος Καβάλας, 8/ 5), (Φ. Τριάρχης, Πρωινός Τύπος Δράμας, 9/5) Μουζάκη Μ.: Σύγχρονη ζακυνθινή ποίηση (ΑΦ, ΑΚ, 21/5) Μουζάκης Τ.: Ηλιοτρόπια στήν Ανδρομέδα (Α. Ζήρας, Ή λέξη, 14) Μπαλούτσος Β. Λ.: ’Αγκιστρώματα (Α. Ζήρας, Ή λέξη, 14) Μπαρμπαγιάννης-Προσήλιος Γ.: Έσωφώτιστα (Τ. Στρουθιάς. Έλικώνας, 41) Μπερτόσι Γ. Α.: ’Εκλογή ποιημάτων (Τ. ’Αναγνώστου, ’Ηπειρω­ τική Εστία, 357-359) Μπιλίλης Ν.: Κομπάρσοι τής ζωής (Φ. Τριάρχης. Ταχυδρόμος Καβάλας, 20/5). (Φ. Τριάρχης. Πρωινός Τύπος Δράμας. 21/5) Μπονφουά Υ.: Πέρασμα καί ακινησία τής ροής (ΣΤ, ΕΛ, 22/4) Μπόρχερτ Β.: Μικρό άνθολόγιο (ΤΜ, ΕΠ, 724) Μπόρχες X. Λ.: Τό έγκώμιο τής σκιάς (ΕΑ, ΕΛ, 11/5), (ΚΤ, ΕΘ, 14/5) Μπούμη-Παπά Ρ.: "Απαντα (ΣΤ, ΕΛ, 13/5) Μπουρατζή-Θώδα Α.: Ποτέ δέ νύχτωσε στή χώρα μου (Η. Κεφά-

177

178

Νερβάλ Ζ. ντέ: Αύρηλία (Τ. Θεοδωρόπουλος, ΜΕ, 20/4) Νικολαίδης Α.: Βιοψία μιας άσθενούς έποχής (Η. Παπαλέξης, ΜΕ, 2/4) Νικολαίδης Α.: Στην κίτρινη ώρα (Ε. Ντεμίρη, ΤΟ, 82) Νικολαίδης Ν. Ν.: ’Αναδρομές (Δ. Κόκκινος, ’Ηπειρωτική Εστία, 355-356) Νικολαίδης Π.: Πικρές μνήμες (I. Κυθρεώτης, ΠΚ, 255-256) Newman Α.: Τό μπουκέτο (Θ. Ποτηρη, ΟΤ, 20/1463) Ξανθούλης Γ.: 'Ο μεγάλος θανατικός (ΤΜ, ΕΠ, 714) Οίκονόμου Γ. Μ.: Θερμοκήπια (Γ. Σπανόπουλος, ’Ηπειρωτική Εστία, 357-359), (Α. Ζήρας, Ή λέξη, 14) Παλαμάς Κ.: ’Αλληλογραφία (Κ. Δημαράς, ΒΗ, 7/5), (ΚΣ, ΝΕ, 8/5) 22) ά νύχτα τοϋ Σαράντα Δύο (Μ. Μπούτβας, Παπαδάκης Ν. Α ΡΙ, 21/5) Παπαδημητρίου Ζ.: ’Αναδρομές (ΚΤ, Εθ. 28/4) Παπαδημητρίου Ρ.: Στή δοξασμένη τής Μακεδονίας ώρα (Φ. Τριάρχης, Ταχυδρόμος Καβάλας, 11/5), (Φ. Τριάρχης, Πρωινός Τύπος Δράμας, 12/5) Παπαδιαμάντης Α.: Άπαντα, Α' (Φ. Α. Δημητρακόπουλος, Δ1, 53), (Τ. Θεοδωρόπουλος, ΜΕ, 13/4), (Α. Λαμπρία, ΜΕ, 13/4), (ΣΤ, ΕΛ, 29/4), (Γ. Α. Χριστοδούλου, ΕΟ, 67) Παπαδούκας Π.: Μιά φάτσα στόν τοίχο (ΤΜ, ΕΠ, 720) Παπαστράτου Δ.: Όψόμεθα είς Φιλίππους (X. Β. Χειμώνας, Σκιάθος, 23) Πατατζής Σ.: Στό χάος (ΘΠ, ΕΣ, 14/5-23/5-30/5) Πετσάλης-Διομήδης Θ.: Λόγια τοϋ σύθαμπου (I. Γ. θεοχάρης, ’Ηπειρωτική Εστία, 357-359) Πλασσαρά Κ.: Ή τελευταία ’Ιθάκη (Ε. Λάμπρου, Ψάπφα, 1) Πράτσικας Μ.: Τό ήμερολόγιο τής Πέμπτης (ΔΣ, ΒΡ, 13/4) Ρασπούτιν Β.: Νά ζεϊς καί νά θυμάσαι (ΚΤ, Εθ, 7/4) Σαμπάτο Ε.: Τό τούνελ (ΤΜ, ΕΠ, 725) Σαλτίκωφ-Στσεντρίν Μ.: Πώς ένας μουζίκος έτρεφε δυό μανδαρί­ νους καί άλλες ιστορίες (ΤΜ, ΕΠ, 722) Σίγμα Σ.: Ή σφαγή των έντόμων (Σ. Τζούβελης, ΤΟ, 82), (Γ. Μα­ ρίνος, ΟΤ, 16/1459), (Γ. Λαδογιάννη-Τζούφη, Ήπειρωή Εστία, 357-359) λέξη, 14) ,άς, Ή λέξη, Σπανόπουλος Γ.: Δέκα «έμπιστευτικά» διηγήματα καί ένα κοινό (ΕΖ, ΡΙ, 30/4), (Μ. Πράτσικας, ’Ηπειρωτική Εστία, 355-356) Στάινμπεκ Τ.: Τά σταφύλια τής όργής (ΕΑ, ΕΛ, 6/5) Σωτηρίου Δ.: Κατεδαφιζόμεθα (ΚΤ, ΕΘ, 5/5) Σωτηροπούλου Ε.: Έορταστικό τριήμερο στά I :ά Γιάννενα (ΚΤ, ΕΘ, 30/6) Τσατσόπουλος Π.: Τό παυσίπονο (Α. Λαμπρία, Φακίνου Ε.: Άστραδενή (Δ. Γκ., ΕΛ, 25/6) Φωκάς Α.: Πρόοδοι έν προόδω (Γ. Μ. Οικονόμου, ’Ηπειρωτική Εστία, 355-356) Fallet R.: 'Η σούπα μέ τά λάχανα (ΜΣ, ΔΙ, 52) Φωτεινός Α.: Κούρο Σίβο (Π. Τσουτάκος, Κανάλι 14, 7) Χαίλντερλιν Φ.: Ύπερίων (ΤΜ, ΕΠ, 725), (ΚΤ, ΕΘ, 5/5), (ΣΤ, ΕΛ, 24/6) Χάλτερ Μ.: Ή άβέβαιη ζωή τοϋ Μάρκο Μάλερ (ΕΚ, ΔΙ, 52) Χάσεκ Γ.: Ένας δολοφόνος καταζητείται (ΚΤ, ΕΘ, 28/4) Χατζήπαπας X.: Τό μεγάλο ψέμα (Ν. Άποστολοπούλου, ΡΙ, 9/4) Χατζησαρρής Κ.: Όμορφη κοινωνία μας άγγελικά πλασμένη (Κ. Καρ., Σαμιακή ’Επιθεώρηση, 28) Χειμωνάς Γ.: Ό γάμος (ΤΜ, ΕΠ, 713) Χουάν Ρ.: Πέδρο Πάραμο (ΤΜ, ΕΠ, 716)

Δοκίμια-Μελέτες-Κριτική-Χιούμορ νΑγρας Τ.: Κριτικά (ΔΣ, ΒΡ, 6/4) Alexakis V.: Mon amour! (ΕΚ, ΔΙ, 52) νΑλλεν Γ: Πάτοι (ΕΑ, ΕΛ, 6/5) Άρτώ Α.: Ή μεγάλη μέρα καί ή μεγάλη νύχτα (ΚΤ, Εθ, 21/4) Βάρναλης Κ.: Τά 50 χρόνια τού έργου του (ΤΜ, ΕΠ, 723) Βλάχος Ν.: 12 ποιητικά πορτραϊτα (ΑΦ, ΑΚ, 14/5) Βρέλλης Γ.: Κώστας Κρυστάλλης (Δ. Ζαδές, ’Ηπειρωτική Εστία, 357-359) Γερμανός Φ.: Πρώτη σελίδα (Θ. Παπαλιβερίου-Φήμη, Μαζί, 7), (ΤΜ, ΕΠ, 720), (ΚΚ, ΔΙ, 52) Γιαννίδης Ε.: Ό άνθρωπος - Τό έργο του (ΚΚ, ΔΙ, 53) Γκίνης Σ.Α.: Κώστας Βάρναλης (Κ. Κρεμμύδας, Νεώτερα ΓράμΓκράμσι Α.: Λογοτεχνία καί έθνική ζωή (ΚΚ, ΔΙ, 53) Έλύτης Ο.: ’Ανοιχτά χαρτιά (ΕΑ, ΕΛ, 25/4) Εύαγγέλου I.: Ψηφίδες I (Π. Σ. Βρεττάκος, ΚΑ, 20/5) Καλιόρης Γ. Μ.: Παρεμβάσεις (ΑΦ, ΑΚ, 14/5) Καμύ Α.: Άπ’ τήν καλή κι άπ’ τήν άνάποδη (Ε. Δαμβουνέλη, ΚΑ, 22/4)

Κασίνης Κ. Γ.: Ή έλληνική λογοτεχνική παράδοση στήν «Φλογέ­ ρα τού Βασιληά» (ΣΤ, ΕΛ, 24/6) Κιντζονίδης Λ.: Παρουσίες (Φ. Τριάρχης, Ταχυδρόμος Καβάλας, 24/5), (Φ. Τριάρχης, Πρωινός Τύπος Δράμας, 25/5) Κλάρας Μ. Δ.: Viva Vita! (ΔΖ, ΤΕ, 43-44) Κουμπάτης Ν.: Ό άγνοημένος Προφήτης (ΑΦ, ΑΚ, 14/5) Κριαράς Ε.: Ψυχάρης - ’Ιδέες, άγώνες, ό άνθρωπος (ΔΣ, ΒΡ, 6/4) Κύρ: Θά... (ΕΚ, ΔΙ, 52) Λαζανάς Β. I.: 'Η τριλογία τού πάθους (Δ. Ζαδές, ’Ηπειρωτική Εστία, 357-359) Λαμπρίδης Μ.: Παλαιά καί νέα ποίηση (ΚΚ, ΔΙ, 52) Λεονταρίτου Κ.: Ή νεορομαντική βιοθεωρία τού Καζαντζάκη (ΣΤ, ΕΛ, 24/6) Μακρυνικόλα ΑΙκ.: Έργογραφία Γ. Ρίτσου (ΚΣ, ΝΕ, 15/5) Μαρωνίτης Δ. Ν.: Όροι τού λυρισμού στόν Όδυσσέα Έλύτη (Α. Ζήρας, ΚΑ, 1) Μητρόπουλος Κ.: Ελλάδα, Έλλαδάρα μας (ΕΚ, ΔΙ, 52) Μπάρτ Ρ.- Ναντώ Μ.: Γιά τή λογοτεχνία (ΕΑ, ΕΛ, 6/5) Bowra C. Μ.: Ποίηση καί πολιτική (ΚΡ, ΔΙ, 53), (Γ. Μαριόλης, Σύγχρονη ’Εκπαίδευση, 7) Νάκας θ.: Ό Montaigne καί τό δοκίμιο (ΒΚ, ΔΙ, 53) Παναγιωτάτος Σ.-Γ. Γ: 'Η άπαισιοδοξία καί ή λογική της (ΔΖ, ΤΕ, 43-44) Παπαθανασόπουλος Θ.: Λογοτεχνικά μελετήματα (Ν. Μπούτβας, ΡΙ, 14/5) Παπαθανασόπουλος Θ.: 'Ιστορικά καί λαογραφικά Περίστας Ναυπακτίας (ΔΣ, ΒΡ, 25/5) Παπαχρήστου-Πάνου Ε.: Μορφές αίθριας (ΔΖ, ΤΕ, 43-44) Πολίτου-Μαρμαρινού Ε.: 'Η συγκριτική φιλολογία (Ζ. Σιαφλέκης, Νέα Παιδεία, 21/4) Πρεβελάκης Π.: Ό ποιητής Γιάννης Ρίτσος (ΚΣ, ΝΕ, 15/5) Raizis Μ. Β.: Essays and studies from professional journals (K. Εύαγγελίδης, TO, 82) Ρεμπώ Α.: Κείμενα καί κριτικές (ΚΤ, ΕΘ, 26/5) Σαχίνης Α.: Ή πεζογραφία τού αισθητισμού (Μ. Γ. Μερακλής, ΔΙ, 53) Τροβάς Δ.: Δ. Καμπούρογλου, ή ζωή καί τό έργο του (Β. I. Λα­ ζανάς, ’Ηπειρωτική Εστία, 357-359) Φάλαρης Κ.: 65 έλληνες συγγραφείς (Κ. Καρ., Σαμιακή ’Επιθεώ­ ρηση, 28) Φράγκου-Κικίλια Ρ.: Τρία σονέτα τού Σικελιανού καί ό Πλούταρ­ χος (X. Β. Χειμώνας, Σκιάθος, 22) Φράγκου-Κικίλια Ρ.: Ή φύση καί ή άποστολή τού λυρισμού (X. Β. Χειμώνας, Σκιάθος, 22) Φωκάς Ν.: ’Επιχειρήματα γιά τή γλώσσα - γιά τή λογοτεχνία (Α. Λαμπρία, ΜΕ, 27/4) Χαριτάτος Μ.: Βιβλιογραφία Πέτρου Χάρη (ΕΑ, ΕΛ, 8)

θέατρο Άπολιναίρ Γ.: Οί μαστοί τού Τειρεσία (Α. ΤσατσάκουΠαπαδοπούλου, ΔΙ, 52) Βεάκης Αιμίλιος 1884-1951 (ΤΜ, ΕΠ, 714) Εύαγγέλου-Γαζής Β.: Ό δεσμώτης τοϋ βράχου (ΔΖ, ΤΕ, 43-44) Εύαγγέλου-Γαζής Β.: ‘Ονειρόδραμα (ΔΖ, ΤΕ, 43-44) Εύθυμιάδης Μ.: Προστάτες, Ό Φώντας, Τό υπόστεγο, Ψόφιοι κοριοί. Ό φονιάς (ΜΣ, ΔΙ, 52) Κούν Κ.: Γιά τό θέατρο (ΚΤ, ΕΘ, 12/5), (ΚΚ, ΔΙ, 52) Λαμπίδης X.: Ποιός σκότωσε τά παιδιά τής Μήδειας (ΑΦ, ΑΚ, Μανιώτης Γ.: Οϊ σύζυγοι (ΑΦ, ΑΚ, 21/5) Μάτεσις Π.: Εξορία (Π. Σκουριλιάνος, Ή λέξη, 14) Μιχαλόπουλος Γ.: Τό σπαθί τοϋ Θεού (Ρ. Κτώνα, Νεώτερα Γράμ­ ματα, 34) Πρεβελάκης Π.: Τό ιερό σφάγιο (ΚΤ, Εθ, 14/4) Σινιορέλι Ο.: Έλεονώρα Ντούζε (ΚΤ, ΕΘ, 12/5), (Γ. Μαγκλής, ‘Εμείς καί τό Βιβλίο, 37)

Παιδικά Βαλαβάνη Ε.: Κοκκινοπαντουφλίτσα (Ε. Κοροντζή, ΔΙ, 52) Βαλάση Ζ.: Ή τελευταία μάγισσα (ΤΜ, ΕΠ, 713) Βαλάση Ζ.: Τά μαγικά μολύβια (Γ. Μαρκοπουλιώτου, ΔΙ, 52) Δεληγιάννη-’Αναστασιάδη Γ.: Ή ώρα, ή ημέρα, ή χρονιά (ΒΑ, ΚΑ, 20/5) Ή βασίλισσα καί ό στρατιώτης (Ε. Κοροντζή, ΔΙ, 52) Καρθαίου Ρ.: ‘Ανοιξιάτικα (ΑΠ, ΑΥ, 28/4) Κοντολέων Μ.: Ό Έε άπό τ’ άστρα (ΑΠ, ΑΥ, 29/6) Λίντγκρεν Α.: Τά έξι διαβολάκια τοϋ μικρού χωριού (ΒΑ, ΚΑ, 29/4) Λίντγκρεν Α.: Εύτυχισμένες μέρες στό μικρό χωριό (ΒΑ, ΚΑ, 29/ 4), (Ε. Κοροντζή, ΔΙ, 52) Μάρρα Ε.: Ό άσπρος δράκος καί ή παρέα του (ΒΑ, ΚΑ, 29/4) Μαυροειδή-Παπαδάκη Σ.: Ό μικρός περιηγητής (ΤΜ, ΕΠ, 725) Ντελόπουλος Κ.: Τό βιβλίο των βιβλίων (ΑΠ, ΑΥ, 28/4), (Μ. Στασινοπούλου, ΔΙ, 53), (Κ. Παπανικολάου, Νέα Παι-

179

δεία, 21), (Α. Χρονοπούλου, Σύγχρονη Εκπαίδευση, 7), (Α. Νικηφορίδου, Ή ’Αργώ, 4) θ ’ Ντελ Σ.: Καρλότα (Κ. Ρούφου, ΔΙ, 53) Ούάιλντ Ο.: Ό ευτυχισμένος πρίγκιπας (ΤΜ, ΕΠ, 714) Ούγκώ Β.: ’Απ’ δσα έχω δεϊ στη νεανική βιβλιοθήκη (ΤΜ, ΕΠ, 718) Παμπούδη Π.: Μέ τά JI, ΑΥ, 28/4), (Γ. Μαρκοπουλιώτου, ΔΙ, 52) Πιρπιρούνα - Τραγούδια γιά παιδιά (ΑΠ, ΑΥ, 28/4) Πολικός ’Αστέρας - Είκοσι βιβλία γιά ζώα (BA, ΚΑ, 20/5) Σακελλαρίου X.: Ζωολογική μυθολογία (BA, ΚΑ, 20/5) Σαρρή Ζ.: Ό στρατάρχης (ΒΑ, ΚΑ, 29/4) Σολωμού-Ξανθάκη Β.: Ή τρύπια δεκάρα (ΤΜ, ΕΠ, 722) Τζάστερ Ν.: Τά διόδια τής φαντασίας (ΕΑ, ΕΛ, 20/5) Τοιιά Μ.: Σταυροφορία των παιδιών (Γ. Μαρκοπουλιώτου. ΔΙ. _. „ 5-υ Τσίρος Σ.

Ίστορία-Βιονραφίες-Μαρτυρίες Άλεξανδρόπουλος Μ.: Σκηνές άπό τό βιβλίο τού Μάξιμου Γραι­ κού (ΕΚ, ΡΙ, 7/5), (ΚΤ, ΕΘ, 5/5) Άναστασιάδου I.: Ό Βενιζέλος καί τό έλληνοτουρκικό σύμφωνο (ΤΜ, ΕΠ, 719) ’Ανώνυμος Έλληνας: Ελληνική Νομαρχία (ΤΜ, ΕΠ, 724), (ΣΤ, ΕΛ, 29/4) Βέρος Κ.: Τό στρατόπεδο (Δ. Τσιμπουκίδης, ΤΟ, 82) Βουρνάς Τ.: Φιλική Εταιρεία (ΣΤ, ΕΛ, 13/5) Βρανά Σ.: Τολμώ (ΚΚ, ΔΙ, 53) ~ ' Λ.: Θούρια τού Ρήγα τυπωμένα τό 1798 καί χειρόγραα τού Βηλαρά (Α. Μυρσίνης-Μάνθος, ’Ηπειρωτική Εστία, 355-356) Γεωργούτζος Π. Κ.: Ή όργάνωση τού δημοσίου βίου είς τάς Μεσσηνιακάς πόλεις κατά τούς χρόνους τού Χριστού (ΔΖ, ΤΕ, 43-44) Γκαφούροφ Β. - Τσιμπουκίδης Δ.: ’Αλέξανδρος ό Μακεδών (ΤΜ, ΕΠ, 718) Γυναίκες στήν άντίσταση (Φ. Κωστομητσόπουλος, Ό δρόμος, 10), (Τ. Μιλλιέξ, ΕΛ, 25/4) Δοανίδου Σ.: Ή φραγκοκρατία στήν πόλη τών ’Αθηνών (Σ. Μ. Ευλάμπιος, 'Ηνίοχος, 60) 'Ελλάδα - Ιστορία καί πολιτισμός (ΤΜ, ΙΣ, 167), (ΤΜ, ΕΠ, 722) Ζαχαρόπουλος Ν. Γ.: Ή έκκλησία στήν Ελλάδα κατά τή φραγκο­ κρατία (ΚΚ, ΔΙ, 52) Ζωγραφάκης Γ. Κ.: Jean-Baptiste -de la Salle (Φ. Τριάρχης, Τα­ χυδρόμος Καβάλας, 9/5), (Φ. Τριάρχης, Πρωινός Τύπος Δράμας, 10/5) Καιροφύλας Γ.: Ή ’Αθήνα καί οί ’Αθηναίοι (ΕΖ, ΡΙ, 23/4) Καρούσος Α.: Σημερινότητες (Φ. Τριάρχης, Ταχυδρόμος Καβά­ λας, 19/5), (Φ. Τριάρχης, Πρωινός Τύπος Δράμας, 20/5) Κείμενα τής ’Εθνικής ’Αντίστασης (ΑΦ, ΑΚ, 21/5) Κορνάρος Θ.: Θεσσαλονίκη 9-11 Μάη 1936 (ΕΖ, ΡΙ, 21/5) Κορομηλάς Γ. - Κορομηλάς Π.: 'Η άθηναϊκή περιπέτεια (ΚΑ, ΔΙ, 53) Κούτος Σ.: Πρίν λίγα χρόνια (ΑΠ, ΑΥ, 22/5) Κόκκας Π.: 'Η οικογένεια Γκαρπολά καί ή πρώτη έλληνική έφημερίδα τής Θεσσαλονίκης (Ν. Χριστιανόπουλος, Διαγώνιος, 10) Κύπρος: 'Ιστορία-προβλήματα καί άγώνες τού λαού της (Γ. Μαρί­ νος, ΟΤ, 16/1459) Κύρος Α. - Κύρος Κ. Α.: ’Εθνική άντίστασις καί έθνική μειοδο­ σία (ΦΜ, ΚΟ, 27/6) Λιάνης Γ.: Φυλακές - Ν. Κοεμτζής (ΤΜ, ΕΠ, 720) Λουλές Δ.: 'Ο ρόλος τής Ρωσίας στή διαμόρφωση τού έλληνικού κράτους (Π. Πιζάνιας, ΠΟ, 50-51), (Α. Βασιλείου, ’Επιστημονική Σκέψη, 6) Λύτ X.: Μιά Δανέζα στήν ΰύλή τού Όθωνα (Τ. Βουρνάς, ΔΙ, 52) Μαίιν Μ.: Έβίτα (ΕΑ, ΕΛ, 6/5) Μιλλιέξ Ρ.: 'Ημερολόγιο καί μαρτυρίες τού πολέμου καί τής κατο­ χής (ΤΜ, ΕΠ, 721) Μπελογιάννης Ν.: Κείμενα άπό τήν άπομόνωση (ΚΤ, ΕΘ, 28/4) Μπενέκος Γ.: 'Η δίκη τού Όδυσσέα Άνδρούτσου (ΣΤ, ΕΛ, 1/4) Μπρέζνιεφ Λ.: ’Αναμνήσεις (ΑΦ, ΑΚ, 21/5) Νεφελούδης Β.: 'Η έθνική άντίσταση στή Μέση ’Ανατολή (ΓΛ, ΜΕ, 20/4) Ντάκιν Ν.: Ή ένοποίηση τής Ελλάδας 1770-1923 (ΣΤ, ΕΛ, 29/4) 'Ο Παπαλόνγκι (ΟΙ λόγοι τού φύ/.uoyoj) Τουνιάβιι άπό τό νησί ΤιαΟέα τον Ν Ειρηνικού)(ΤΜ, ΕΠ, 722) Ό Σιναίτης Χατζηκυριάκης έκ Χώρας Βουρλά (ΚΑ, ΔΙ, 53) Παπαϊωάννου Γ.: Ντόμπρα καί σταράτα (ΕΑ, ΕΛ, 8/4) Παπαμανουσάκης Σ.: 'Η ποινική δικαιοσύνη στά πρώτα χρόνια τής Τουρκοκρατίας στήν Κρήτη (ΓΜ, ΔΙ, 52), (Α.Δ.Π., ΟΤ, 21/ 1464) Πολωνία (ΑΦ, ΑΚ, 21/5) Ρίτσου-Γλέζου Λ.: Τά παιδικά χρόνια τού άδελφού μου Γ. Ρίτσου (ΚΣ, ΝΕ, 15/5) Σκιαδάς Ν. Ε.: Χρονικό τής έλληνικής τυπογραφίας (ΚΠ, ΔΙ, 53), (Θ.Μ., Ώλήν, 9)

180

Σταμέλος Δ.: Κατσαντώνης (Μ. Μ. Παπαϊωάννου, ΡΙ, 2/4), (Α. Δελώνης, Σπουδές, 3) Στασινοπούλου Α.: Μαρία Κάλλας (ΜΠ, ΝΕ, 15/5) Τά κείμενα τού Ε. Βενιζέλου - Τόμος Α' (ΤΜ, ΕΠ, 724) Τρικαλινού Γ.: Δρόμος μακρύς καί δύσκολος (ΑΦ, ΑΚ, 21/5) Τσαρουχάς Κ.: Ό ρεπόρτερ (ΤΜ, ΕΠ, 720) Φίνκ I.: Ή άρκαδική άποστολή τού Κ. Νικολόπουλου (ΚΣ, ΝΕ, 22/5) Φωτιάδης Δ.: ’Ενθυμήματα (Ε. Παλαιολόγου-Πετρώνδα, Νέα ’Εποχή, 152), (Ν. Κομνηνού-Χατζηγεωργίου, Τά Ψαρά, 19-20-21) Χόρτον Τ.: Ή κατάρα τής ’Ασίας (Ε. Άποστολάκης, ΚΑ, 13/5) Χρυσοχόου I.: Πυρπολημένη γή (Ν.Κ.Χ., Τά Ψαρά, 19-20-21)

Γεωγραφία-Ταξίδια Αίγαιοπελαγίτικοι πορτολάνοι (Δ. Τσίτουρας, ΔΙ, 53) Βογιατζόγλου Β. Η.: Οί γειτονιές τών άπίστων (ΚΣ, ΝΕ, 17/4) Γεωργίου Β.: Ή ’Αλβανία σήμερα (Γ. Νικολτσίου, ΡΙ, 2/4), (ΚΣ ΝΕ, 17/4) Γκίκας Γ.: Κάστρα - Ταξίδια (ΚΣ, ΝΕ, 17/4) Ζάππας Τ.: Ξένοι καί δικοί μας τόποι (Μ. Α. Στα(κίδου, ΚΑ, 20/5) Λάγκε Ε.: ’Ισπανία (Γ. ’Αλεξίου, Νεώτερα Γράμματα, 34), (Μ. Πράτσικας, ’Ηπειρωτική Εστία, 357-359), (ΤΜ, ΕΠ, 723), (ΜΣ, ΔΙ, 53) Λαμπρινίδης Μ.: Έρχομαι άπό τήν Κωνσταντινούπολη (ΚΣ, ΝΕ, 17/4) Λιάπης Κ.: *Ωρες τού Πηλίου (Α. Δελώνης, Σπουδές, 3) Λογοθέτης Μ.: Τουριστική γεωγραφία (Ν. Στερεό., ΟΤ, 15/1458) Μαραγκός Ν.: Ή Συρία δπως τήν είδα (ΣΤ, ΕΛ, 24/6) Παπαγγέλου I.: Χαλκιδική (Ν. Στερεό., ΟΤ, 23/1466), (ΚΣ, ΝΕ, 17/4) Παπαευθυμίου Β.: Τουρκία, μύθοι καί άλήθειες (ΚΤ, ΕΘ, 19/5) Πολίτη Ε. Κ.: ’Εξωτική κρουαζιέρα (ΚΣ, ΝΕ, 17/4) Τροπαιάτης A. Κ.: Ξένοι δρόμοι (ΚΤ, ΕΘ, 5/5), (ΚΣ, ΝΕ, 17/4) Τσιάτης Β. Ε: ’Αρμενίζοντας στή Μεσόγειο (Δ. Ζαδές, ’Ηπειρω­ τική Εστία, 357-359)

Κυκλοφόρησαν 3 θεατρικά έργα τού

ΜΠΡΕΧΤ ΣΤΗ ΖΟΥΓΚΛΑ ΤΩΝ ΠΟΛΕΩΝ Ο ΑΦΕΝΤΗΣ ΠΟΥΝΤΙΛΑ ΚΙ Ο ΥΠΗΡΕΤΗΣ ΤΟΥ ΜΑΤΙ ΟΙ ΜΕΡΕΣ ΤΗΣ ΚΟΜΜΟΥΝΑΣ

Μ ετάφραση Στάθη Ίω. Δρομάζον «ΗΡΙΔΑΝΟΣ»

UAEM B

Επιμέλεια: Έφη Άπάκη

Συντάσσειαι μέ την πολύτιμη συνεργασία τού βιβλιοπωλείου τής «'Εστίας» • Ή ταξινόμηση τών βιβλίων γίνεται μέ βάση τό γνωστό Δεκαδικό Σύστημα ταξινόμησης, προσαρ­ μοσμένο στην έλληνική βιβλιογραφία.

• Σέ κάθε κατηγορία βιβλίων προηγούνται αλφαβη­ τικά οί ΐλληνες συγγραφείς καί άκολουθοϋν οί ξέ-

ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΡΑΙΧ ΒΙΛΧΕΛΜ. Ή βιοηλεκτρική θεωρία τής σεξουα­ λικότητας καί τού άγχους. Μετ. Ρούσσου Βρανά. ’Αθή­ να, ’Αποσπερίτης, 1982. Σελ. 190. Δρχ. 250.

• Ή κατάταξη τών ξένων συγγραφέων γίνεται σύμ­ φωνα μέ τό ελληνικό άλφάβητο.

• Στην κατηγορία τών περιοδικών δέν περιλαμβά­ νονται έντυπα πού έκδίδονται δύο ή περισσότερες φορές τό μήνα.

• Τά εκδοτικά στοιχεία κάθε βιβλίου Αναγράφονται όπως τά παραδίνει ό έκδοτης.

ΘΡΗΣΚΕΙΑ Ή Καινή Διαθήκη. Τό πρωτότυπο κείμενο μέ νεοελληνι­ κή μετάφραση. Άθήναι, Άποστολική Διακονία τής ’Εκ­ κλησίας τής Ελλάδος, 1981. Σελ. 504. ΜΑΝΤΖΑΡΙΔΗΣ ΓΕΩΡΓΙΟΣ I. Κείμενα πατερικής ήθικής. Θεσσαλονίκη, Πουρναράς, 1982. Σελ. 394. Δρχ, 700.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ ΠΑΝΑΓΙΩΤΟΥ ΓΙΩΡΓΟΣ Α. Τεκμηρίωση 12 + 14. Βι­ βλιογραφική καταγραφή. Τεύχος Β': Λογοτεχνία. ’Αθή­ να, 1982. Σελ; 56 + 32.

ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΔΕΣΠΟΤΟΠΟΥΛΟΣ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ I. Φιλοσοφία τής ιστορίας κατά Πλάτωνα. Άθήναι, Παπαζήσης, 1982. Σελ. 100. Δρχ. 150. ΚΟΥΜΑΚΗΣ ΓΕΩΡΓΙΟΣ. Έπαινος καί ψόγος στήν άριστοτελική ήθική. ’Αθήνα, Δωδώνη, 1982. Σελ. 44. Δρχ. 120. ΤΖΑΒΑΡΑΣ ΓΙΑΝΝΗΣ. Τό βέβαιο τού θανάτου. Α θή­ να, Δωδώνη, 1982. Σελ. 118. Δρχ. 150. ΒΕΛΙΚΟΦΣΚΙΙΜΜΑΝΟΥΕΛ. ’Επιστήμη καί Βελικόφσκι. Μετ. Α. Άιδίνη. ’Αθήνα, Κάκτος, 1982. Σελ. 221. Δρχ. 300. ΣΜΙΘ ΕΡΡΙΚΟΣ. Ή φιλοσοφία τής ήδονής στόν Ε π ί­ κουρο. Μετ. Δημήτρη Κωστελένου. ’Ανθρωπιστικές ’Επιστήμες, άριθ. 16. Αθήνα, Γλάρος, 1982. Σελ. 101. Δρχ. 150.

PESCH OTTO HERMAN. Μιά ήθική γιά τό σύγχρονο άνθρωπο (Οί Δέκα ’Εντολές). Μετ. ’Ιωσήφ Δαλεζίου. ’Αθήνα, Πορεία Πνευματική, 1982. Σελ. 144.

ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΑ ΔΑΣΚΑΛΑΚΗΣ ΙΩΑ. ΑΝΤ. Ό γάμος (Θρησκευτικόςπολιτικός). Άθήναι, 1982. Σελ. 85. Δρχ. 160. ΚΑΣΙΜΑΤΗ Κ. - ΚΟΥΜΑΝΤΟΣ Γ. - ΚΡΑΒΑΡΙΤΟΥ Γ. - ΠΑΠΑΔΗΜΗΤΡΙΟΥ Γ. - ΠΑΠΑΧΡΙΣΤΟΥ A. Κ.

- ΦΙΛΙΑΣ Β. - ΧΡΟΝΑΚΗ Ζ. Ό φάκελος τής Ισότητας. Αθήνα, Όδυσσέας, 1982. Σελ. 123. ΤΣΑΒΕΑΣ ΤΑΚΗΣ Ν. Τό άλλο προπατορικό άμάρτημα (Τό έμπόδιο στό δρόμο τού σοσιαλισμού). Άθήναι, Παπαξήσης, 1982. Σελ. 53. ΨΑΡΟΥΔΑΚΗΣ ΝΙΚΟΣ. Μαρξισμός, καπιταλισμός καί χριστιανική πίστη μπροστά σ’ έναν πυρηνικό όλεθρο. Δύο διαλέξεις. Αθήνα, 1982. Σελ. 48. Δρχ. 65.

ΠΟΛΙΤΙΚΗ Γραφειοκρατία (Συλλογή κειμένων). Αθήνα, Θεωρία, 1982. Σελ. 150. Δρχ. 200.

181

ΖΑΦΕΙΡΟΠΟΥΛΟΣ ΓΙΑΝΝΗΣ Γ. Ή νέα κυβερνητική δομή. ’Αθήνα, Έπαλξη, 1982. Σελ. 48. Δρχ. 80.

κείμενα τής Α' γυμνασίου. ’Αθήνα, 1982. Σελ. 110. Δρχ.

220.

ΚΑΡΑΜΠΕΛΙ ΑΣ ΓΙΩΡΓΟΣ. Κρίση τού κεφαλαίου καί αυτονομία. Θεωρία, άριθ. 1. ’Αθήνα, Κομμούνα. Σελ.

216. Δρχ. 280.

ΛΑΟΓΡΑΦΙΑ

ΧΑΡΑΛΑΜΠΙΔΗΣ ΜΙΧΑΛΗΣ. Γιά τήν αΰτοδιαμόρφωση-έπαναθεμελίωση τής έλληνικής άριστεράς. ’Αθή­ να, Στοχαστής, 1982. Σελ. 112. Δρχ. 180. Μέση ’Ανατολή καί Ελλάδα. Συλλογική μελέτη τοϋ Τμήματος Διεθνών Προβλημάτων τοϋ ΚΜΕ μέ τήν έπιμέλεια τοϋ Κ. Χατζηαργύρη. Μελέτες Κέντρου Μαρξι­ στικών ’Ερευνών, άριθ. 11. ’Αθήνα, Σύγχρονη ’Εποχή, 1982. Σελ. 222. Δρχ. 300. ΝΤΕΤΛΕΦ - ΦΟΥΞΙ - ΧΑΡΑΛΝΤ - ΠΕΤΕΡ ΠΕΤΡΙ. Ό καταλήψιας. Μετ. Μαρίζας Παναγοπούλου. Κοινω­ νικά Κινήματα, άριθ. 1. ’Αθήνα, Κομμούνα. Δρχ. 200.

ΜΠΟΤΟΣ ΓΙΑΝΝΗΣ ΑΛΕΞ. Οί Σαρακατσιαναϊοι. ’Αθήνα, 1982. Σελ. 414. Δρχ. 500. ΤΡΑΓΕΛΛΗΣ ΧΡΗΣΤΟΣ I. Τά λαογραφικά τής Καλλο­ νής Λέσβου. ’Αθήνα, 1982. Σελ. 271. Δρχ. 300. ΧΑΤΖΗΦΩΤΗΣ I. Μ. Ό λαϊκός πολιτισμός τοϋ Καστελλόριξου. ’Αθήνα, έκδοση Συνδέσμου τών Απαντα­ χού Καστελλοριζίων « Ό "Αγιος Κωνσταντίνος», 1982. Σελ. 253. Δρχ. 2000.

DOLGOFF SAM. ’Αναρχικές κολλεκτίβες. Μετ. Νίκου Ποταμιάνου. ’Αθήνα, Διεθνής Βιβλιοθήκη, 1982. Σελ.

256. Δρχ. 330.

ΓΛΩΣΣΑ

ΝΤΟΜΠ Μ. - ΣΟΥΗΖΥ Π. - ΤΑΚΑΧΑΣΙ Κ. - ΧΙΑ Κ.

- ΛΕΦΕΜΠΡ Ζ. - ΠΡΟΚΑΤΣΙ ΤΖ. - ΧΟΜΠΣΜΠΑΟΥΜ Ε. - ΜΕΡΙΝΓΚΤΟΝ ΤΖ. - ΧΙΛΤΟΝ Ρ. Ή μετάβαση άπό τόν φεουδαλισμό στόν καπιταλισμό. Μετ. Παύλου Γρεβενίτη. ’Αθήνα, Θεμέλιο, 1982. Σελ.

284. Δρχ. 400.

ΦΛΩΡΟΣ ΑΘΑΝΑΣΙΟΣ Θ. Νεοελληνικό έτυμολογικό καί έρμηνευτικό λεξικό (Παράρτημα). ’Αθήνα, 1982. Σελ. 70. Δρχ. 220.

SWANSON DONALD C. Vocabulary of modem spoken greek. Athens, Nostos, 1982. Pag. 412. Drs. 1200.

ΠΑΝΤΣΙΕΡΙ ΡΑΝΙΕΡΟ - ΝΕΓΚΡΙ ANTONIO - ΤΡΟΝΤΙ ΜΑΡΙΟ. Νεοκαπιταλισμός καί έπαναστατικό κίνημα. Θεωρία, άριθ. 2. ’Αθήνα, Κομμούνα. Σελ. 152. Δρχ.

230.

ΔΙΑΣΤΗΜΙΚΗ ΕΡΕΥΝΑ

ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ

SAGAN CARL - DRAKE F. D. - DRUYAN ANN FERRIS TIMOTHY - LOMBERG JON - SALZMAN SAGAN LINDA. Ψίθυροι άπό τή γή. Μετ. Μάριου Βερέττα. ’Αθήνα, Μαλλιάρης-Παιδεία, 1982. Σελ. 227. Δρχ.

800.

ΚΑΡΟΥΖΟΣ ΓΙΑΝΝΗΣ. Οί έξωτερικές έμπορικές σχέ­ σεις τής Ε.Ο.Κ. ’Αθήνα, Παπαξήσης, 1982. Σελ. 700. Δρχ. 1000.

ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ-ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ

ΥΓΙΕΙΝΗ NORRIS Ρ. Ε. Σίγουρο άδυνάτισμα μέ άσφαλή καί φυ­ σικό τρόπο. Μετ. Γιώργου Μπαρουξή - ’Αλίκης Βρανά. ’Αθήνα, Κονιδάρης, 1982. Σελ. 80. Δρχ. 140.

ΚΟΥΤΟΥΛΙΔΗΣ Δ. - ΜΑΔΑΜΟΠΟΥΛΟΣ ΑΝ. ΤΣΟΥΚΑΣ Γ. - ΧΡΙΣΤΟΠΟΥΛΟΣ ΙΣ. Ή άνάγνωση στις άνώτερες τάξεις τού δημοτικού σχολείου. ’Αθήνα, ’Εκπαιδευτήρια Γ. Ζηρίδη, 1982. Σελ. 203. Δρχ. 320.

TURNER NEWMAN R. Πλήρης όδηγός θερμίδων. Μετ. Γιώργου Μπαρουξή. Αθήνα, Κονιδάρης, 1982. Σελ. 88. Δρχ. 140.

ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥ Γ. Μ. Ε.Ο.Κ. καί έκπαίδευση. Με­ λέτες Κέντρου Μαρξιστικών ’Ερευνών, άριθ. 11. ’Αθή­ να, Σύγχρονη ’Εποχή, 1982. Σελ. 111. Δρχ. 150.

ΤΕΧΝΗ

ΡΑΟΥΤΕΡ Ε. Α. Ή κατασκευή ύπηκόων. Μετ. Δημο­ σθένη Κούρτοβικ. ’Αθήνα, Αίγόκερως, 1982. Σελ. 94. Δρχ. 150.

ΜΠΑΜΠΟΡΟΟΥ ΦΙΛΙΠ. Ή τέχνη τοϋ ισλαμισμού. Μετ. Μάνιας Κωστοπούλου. ’Αθήνα, Ντουντούμης, 1982. Σελ. 200. Δρχ. 450.

ΣΧΟΛΙΚΑ

ΜΠΡΕΤΟΝ ΑΝΤΡΕ. Πάμπλο Πικασσό καί Μάξ Έρνστ. Μετ. Λήδας Παλάντισυ. ’Αθήνα, Αίγόκερως, 1982. Σελ.

43..Δρχ. 100.

ΜΑΔΑΜΟΠΟΥΛΟΣ Α. Π. Δοκιμές σέ λογοτεχνικά

ΡΙΝΤΛΕΫ ΜΑΪΚΛ. Ή τέχνη τού βουδισμού. Μετ. Μα-

182

ρίας Κλίταα. ’Αθήνα, Ντουντούμης. Σελ. 212. Δρχ. 450.

ΧΟΡΟΣ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ ΒΡΕΤΤΑΚΟΣ ΚΩΣΤΑΣ - ΝΤΕ ΝΟΡΑ ΕΜΜΑΝΟΥΕΛΑ. Κρητικό τοπίο. ’Αθήνα, Τρία Φύλλα, 1982. Σελ. 64. Δρχ. 600. ΒΡΕΤΤΑΚΟΣ ΚΩΣΤΑΣ - ΝΤΕ ΝΟΡΑ ΕΜΜΑΝΟΥΕΑΑ. Ή λατρεία τών περιστεριών. ’Αθήνα, Τρία Φύλλα, 1982. Σελ. 60. Δρχ. 600.

ΖΩΓΡΑΦΙΚΗ ΒΑΛΛΑΝΤΕΝ Α. Ή ζωή τού Πικασό. Μετ. Σ. Πρωτοπαπά. ’Αθήνα, Γκοβόστης. Σελ. 408. Δρχ. 400.

ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΑ GOTZE HANS. Φόρμα καί γραμμή στή φωτογραφία. Μετ. Κώστα Δαουλτζή. Θεσσαλονίκη, Μωρεσόπουλος / Φωτογραφία, 1982. Σελ. 100. Δρχ. 200.

ΜΠΕΖΑΡ ΜΩΡΙΣ. Μιά στιγμή στή ζωή κάποιου άλλου. Μετ. Κατερίνας Παπάίακώβου. ’Αθήνα, Όδυσσέας, 1982. Σελ. 340. Δρχ. 420.

ΚΛΑΣΙΚΗ ΠΑΙΔΕΙΑ ΛΑΖΑΝΑΣ ΒΑΣ. I. Ό δέκατος πυθιονίκης τού Πίνδα­ ρου. ’Ανάτυπο άπό τό «Θεσσαλικό Ημερολόγιο», τόμος Γ', 1982. Λάρισα, 1982. Σελ. 15. ΛΑΖΑΝΑΣ ΒΑΣ. I. Τό άρχαϊο έλληνικό έπίγραμμα. ’Ανάτυπο άπό τή «Φιλολογική Πρωτοχρονιά», 1982. ’Αθήνα, 1982. Σελ. 22.

ΧΙΟΥΜΟΡ ΓΕΡΜΑΝΟΣ ΦΡΕΝΤΥ. Καληνύχτα θείε ·Οσκαρ... Αθήνα, Κάκτος, 1982. Σελ. 192. Δρχ. 250.

ΠΟΙΗΣΗ ΚΙΝΗΜΑΤΟΓΡΑΦΟΣ ΑΝΤΩΝΙΑΔΗΣ ΑΝΔΡΕΑΣ. Ημερομηνίες. Ποίηση. Λευκωσία, 1982, Σελ. 38. ΜΠΑΜΠΑΣΑΚΗΣ ΓΙΩΡΓΟΣ- ΙΚΑΡΟΣ. Marilyn Mon­ roe. Μιά παρακαμπτήριος. ’Αθήνα, Βασδέκης, 1982. Σελ. 222. Δρχ. 330.

ΔΕΦΝΕΡ ΟΘΩΝΑΣ Μ. Βασίλισσα τής Λυδίας. "Εργα 1979-1981. ’Αθήνα, Περγαμηνή, 1982. Σελ. 175. Δρχ.

300.

ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΣ

ΖΟΥΚΑ-ΚΩΝΣΤΑΝΤΟΠΟΥΛΟΥ ΡΑΝΙΑ. Δεσμώτες έπί άντιπαροχή. Ποιήματα. ’Αθήνα, Διογένης, 1982. Σελ. 79.

ΚΑΡΡΑΣ ΔΗΜ. Τό χάντ μπώλ. Τεχνική-τακτική. ’Αθή­ να, 1982. Σελ. 296. Δρχ. 800.

ΙΩΑΝΝΟΥ ΓΙΩΡΓΟΣ. Τά χίλια δέντρα. Καί άλλα ποιή­ ματα. ’Αθήνα, Ύψιλον / Βιβλία, 1982. Σελ. 200.

BAVER GERHARD. Αύτό είναι τό ποδόσφαιρο. Μετ. Κυριάκου Σταθάκη. ’Αθήνα, ’Αλκυών, 1982. Σελ. 128. Δρχ. 250.

ΚΑΡΒΕΛΑΣ ΛΕΥΤΕΡΗΣ Δ. Εσπερίδες. Ποίηση. ’Αθήνα, Οί ’Εκδόσεις τών «Κριτικών Φύλλων», 1982. Σελ. 61.

ΜΟΡΡΙΣ ΝΤΕΣΜΟΝΤ. Ή φυλή τού ποδοσφαίρου. ’Αθήνα, Κάκτος, 1982. Σελ. 380. Δρχ. 300.

ΚΑΤΣΙΜΑΝΗΣ ΔΗΜΗΤΡΗΣ. Θανατομανία τής σχιζο­ φρένειας. ’Αθήνα, ’Εκδόσεις τής Μή Άμεσης ’Επανά­ στασης. Σελ. 18. Δρχ. 25.

ΜΟΥΣΙΚΗ

ΚΟΥΒΕΛΑΚΗΣ ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ. 41 ποιήματα άπελπισμένα. ’Αθήνα, Ήριδανός, 1982. Σελ. 60. ΚΥΡΤΖΑΚΗ ΜΑΡΙΑ. Ή γυναίκα μέ τό κοπάδι. ’Αθή­ να, Ύψιλον / Βιβλία, 1982. Σελ. 44. Δρχ. 100.

Μαρτυρία. Τά άπομνημονεύματα τού Ντιμίτρι Σοστακόβιτς. Μετ. Εύης Χατζηδήμου. ’Αθήνα, Νεφέλη, 1982. Σελ. 436. Δρχ. 400.

ΛΙΑΤΣΟΥ ΕΥΡΟΥΛΑ. Κ’ ή Κερύνια μιά άνοιχτή πλη­ γή. Ποιήματα. Λευκωσία, 1982. Σελ. 45. ΛΟΤΑΡΙΔΟΥ ΑΝΤΡΗ. Γειτονιές τής πατρίδας. Ποιή­ ματα. Λεμεσός, 1982. Σελ. 108.

183

ΜΗΤΣΑΚΟΣ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ. Υπνοβάτες. Ποιήματα. ’Αθήνα, Διογένης, 1982. Σελ. 47.

ΣΕΛΛΑ ΜΠΟΝΤΟΥΑ. ’Εγώ, έσύ, καί... Αθήνα, Μορ­ φές. Σελ. 108. Δρχ. 150.

ΜΟΥΖΑΚΗ ΜΑΧΗ. Ζακύνθου μεταμοσχεύσεις. ’Αθή­ να, 1982. Σελ. 62.

ΒΙΑΝ ΜΠΟΡΙΣ. Θά φτύσω στούς τάφους σας. Μετ. Μάρκου Ρήγου. Θεσσαλονίκη, 1982. Σελ. 152.

ΜΠΕΚΑΤΩΡΟΣ ΣΤΕΦΑΝΟΣ. Πατριδογνωσία. Ε π ι­ λογή 1969-1981. ’Αθήνα, Θεωρία, 1982. Σελ. 94. Δρχ.

150.

ΚΑΡΙΓΚΤΟΝ ΛΕΟΝΟΡΑ. Ή άρχάρια. Μετ. Γιάννη Βαρβέρη. Αθήνα, "Υψιλον/Βιβλία, 1982. Σελ. 101. Δρχ. 160.

ΝΕΖΕΡΙΤΗ ΕΛΛΗ. Διπλός διάλογος. ’Αθήνα, Γνώση, 1982. Σελ. 86.

ΚΕΪΝ ΤΖΕΪΜΣ Μ. Ό ταχυδρόμος χτυπάει πάντα δυό φορές. Μετ. Μάρκου Ρήγου. Θεσσαλονίκη, Μπαρμπου- · νάκης, 1982. Σελ. 134.

ΣΤΕΜΝΗΣ ΑΝΤΩΝΗΣ. Άνθρακας. ’Αθήνα, 1982. Σελ. ΣΤΕΜΝΗΣ ΑΝΤΩΝΗΣ. Αύτοκτονία. ’Αθήνα, 1982. Σελ. 46. ΣΤΕΜΝΗΣ ΑΝΤΩΝΗΣ. ’Ακρωτήρια. ’Αθήνα, 1982. Σελ. 115. Τά ποιήματα τού Λευτέρη Πούλιου. ’Επιλογή 1969-1978. ’Αθήνα, Κέδρος, 1982. Σελ. 127. ΧΑΤΖΙΔΑΚΙΣ ΜΑΝΟΣ. Μυθολογία δεύτερη 1968-1982. ’Αθήνα, Ά γρα, 1982. Σελ. 88. Δρχ. 160. ΧΡΙΣΤΟΔΟΥΛΟΥ ΔΗΜΗΤΡΗΣ. Ντισκοτέκ. Ποίηση. Αθήνα, Κέδρος, 1982. Σελ. 30. Δρχ. 100. ΑΠΟΛΛΙΝΑΙΡ ΓΚΥΓΙΩΜ. Ποιήματα. Μετάφρασηπρόλογος Βερονίκης Δαλακούρα. Αθήνα, Νεφέλη, 1982. Σελ. %. Δρχ. 150.

ΠΕΖΟΓΡΑΦΙΑ ΒΑΣΙΛΙΚΟΣ ΒΑΣΙΛΗΣ. Ή κάθοδος τού Μακεδόνα. Διηγήματα. Αθήνα, Δωρικός, 1982. Σελ. 252. Δρχ. 250.

ΚΟΝΣΤΑΝ ΜΠΕΝΖΑΜΕΝ. Άδόλφος. Μυθιστόρημα. Μετ. Αλεξάνδρας Φραγκιά. Αθήνα, Κέδρος, 1982. Σελ. 123. ΛΟΝΤΟΝ ΤΖΑΚ. Μάρτιν Ήντεν. Μυθιστόρημα. Μετ. Αγγελικής Φιλλιππάτου. Αθήνα, Νέα Σύνορα, 1982. Σελ. 508. Δρχ. 600. ΜΠΑΚ ΠΕΡΑ. Μαντάμ Βού. Μυθιστόρημα. Μετ. I. Μαραγκόπουλου. Αθήνα, Γκοβόστης. Σελ. 374. Δρχ.

300. ΡΟΜΠΛΕΣ ΕΜΜΑΝΟΥΕΛ. Μιά Ιταλική άνοιξη. Μυ­ θιστόρημα. Β' έκδοση. Μετ. Στρατή Τσίρκα. Αθήνα, Κέδρος, 1982. Σελ. 215. Δρχ. 250. ΣΑΛΙΝΤΖΕΡ ΤΖ. NT. ’Ιδανική μέρα γιά μπανανόψαρα. Μετ. Ά ρη Σφακιανάκη. Αθήνα, Γράμματα, 1982. Σελ.

190. Δρχ. 220. ΧΑΝΤΚΕ ΠΕΤΕΡ. Ή άριστερόχειρη γυναίκα. Διήγηση. Μετ. Κωνσταντίνου Χέλμη. Αθήνα, Ανοιχτή Γωνία. Σελ. 100.

ΜΕΛΕΤΕΣ

ΓΙΑΤΡΟΜΑΝΩΛΑΚΗΣ ΓΙΩΡΓΗΣ. 'Ιστορία. Μυθιστό­ ρημα. Αθήνα, Κέδρος, 1982. Σελ. 172. Δρχ. 220.

ΑΡΑΓΗΣ ΓΙΩΡΓΟΣ. Ζητήματα λογοτεχνικής κριτικής. Β' έκδοση. Γιάννινα, Δωδώνη, 1982. Σελ. 192. Δρχ. 200.

ΓΡΗΓΟΡΟΠΟΥΛΟΣ ΕΛΕΥΘΕΡΙΟΣ I. Χαλινάρια στόν χρόνο. Διηγήματα. Άθήναι, 1982. Σελ. 210. Δρχ. 250.

ΑΠΕΡΓΗΣ ΠΑΝΤΕΛΗΣ. Τρεις σύγχρονοι πεζογράφοι. Κουμανταρέας - Ταχτσής - Ξένος. Δοκίμια. Αθήνα, Γνώμη, 1982. Σελ. 114.

ΚΟΛΩΝΑΣ ΒΑΓΓΕΛΗΣ. Ή διπλανή μοναξιά. Διηγή­ ματα. Αθήνα, Μπογιάτης. 1982. Σελ. 160. Δρχ. 200. ΜΑΜΑΛΑΚΗ ΖΕΡΜΑΙΝ. Άντρες μέ πάθος. Μυθιστό­ ρημα. Αθήνα, Δωρικός, 1982. Σελ. 215. Δρχ. 250. ΜΑΡΑΓΚΟΠΟΥΛΟΣ ΑΡΗΣ. Όλτσμομπιλ (1908-1981). Μυθιστόρημα. Αθήνα, ’Ελεύθερος Τύπος, 1982. Σελ.

163. ΠΑΠΑΝΙΚΟΛΟΠΟΥΛΟΣ ΤΖΙΜΗΣ. Ή μελιτζάνα καί ό βασιλικός (Πεζογραφήματα). Αθήνα, Εταιρεία Ε λ ­ ληνικού Βιβλίου, 1982. Σελ. 73. ΠΕΤΡΟΒΙΤΣ-ΑΝΔΡΟΥΤΣΟΠΟΥΛΟΥ ΛΟΤΗ. Οί άσκητές τού πλήθους (Διηγήματα). Αθήνα, Φιλιππότης, 1982. Σελ. 80. Δρχ. 150. ΠΕΤΡΟΧΕΙΛΟΣ ΝΙΚΟΣ. Μικρά πεζά. Θεσσαλονίκη, 1982. Σελ. 88. Δρχ. 120.

184

ΚΙΛΙΦΗΣ ΤΙΜΟΘΕΟΣ Κ. Πτυχές άλήθειας. Δοκίμια. Αθήνα, 1982. Σελ. 272. Δρχ. 200. ΚΟΤΖΙΑΣ ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ. Μεταπολεμικοί πεζσγράφοι. Κριτικά κείμενα. Αθήνα, Κέδρος, 1982. Σελ. 303. Δρχ. 400. ΠΑΝΑΓΙΩΤΟΥ ΝΙΚΟΣ. Βιβλιογραφία Άντη Περνάρη (1922-1980). Λευκωσία, 1982. Σελ. 126. ΠΑΝΑΓΙΩΤΟΥ ΝΙΚΟΣ. Ό Άγγελος Σικελιανός στά κυπριακά περιοδικά. Άνάτυπον έκ τής «Φιλολογικής Κύπρου» 1981-1982. Λευκωσία, 1982. Σελ. 57-63. Πρακτικά Πρώτου Συμποσίου Νεοελληνικής Ποίησης. Τόμος Α '. ’Επιμέλεια: Σωκρ. Λ. Σκαρτσή. Αθήνα, Γνώ­ ση, 1982. Σελ. 205. Δρχ. 450. ΤΟ ΤΡΙΤΟ ΜΑΤΙ. 1935-1937. Τά Ελληνικά Περιοδικά / III. Περιοδικά τού 20ού Αιώνα, άριθ. 4. Αθήνα, Έλλη-

νικό Λογοτεχνικό καί 'Ιστορικό ’Αρχείο, 1982. Σελ. 320. Δρχ. 800.

στραγγάλισαν τήν άντίσταση στήν Κρήτη. ’Αθήνα, 1982. Σελ. 222. Δρχ. 600.

ΦΡΑΓΚΟΥΛΑΣ ΙΩ. Ν. Άλέξ. Μωραϊτίδης. Ό άνθρωπος-ό λογοτέχνης. ’Αθήνα, Ίωλκός, 1982. Σελ. 112. Δρχ.

250. ΦΡΑΓΚΟΥΛΑΣ ΙΩ. Ν. Σκιαθίτικα. Τόμος Γ : Μελετήματα καί κείμενα. ’Αθήνα, Ίωλκός, 1982. Σελ. 316. Δρχ.

700. Φώτα όλόφωτα. Έ να άφιέρωμα στόν Παπαδιαμάντη καί τόν κόσμο του. Επιμέλεια Ν. Δ. Τριανταφυλλόπουλου. Μελέτη-Έρευνα, άριθ. 9. ’Αθήνα, Ελληνικό Λογοτεχνι­ κό καί Ιστορικό ’Αρχείο, 1981. Σελ. 510. Δρχ. 1200.

ΠΑΓΚΟΣΜΙΑ ΙΣΤΟΡΙΑ ΚΡΕΜΜΥΔΑΣ ΒΑΣΙΛΗΣ - ΜΑΡΚΙΑΝΟΣ ΣΟΦΟ­ ΚΛΗΣ. Ό άρχαϊος κόσμος. ’Ανατολικοί λαοί καί Ε λ ­ λάδα ώς τό 323 π.Χ. ’Εγχειρίδια Ιστορίας, άριθ. 1. ’Αθήνα, Γνώση, 1982. Σελ. 363. Δρχ. 650.

ΒΕΡΛΕΝ ΠΟΑ. Οί καταραμένοι ποιητές (Κορμπέρ Ρεμπό - Μαλαρμέ). Μετ. Άλέξη Ζήρα. Λογοτεχνικά Κείμενα καί Θεωρία, άριθ. 5. ’Αθήνα, Αϊγόκερως, 1982. Σελ. 110. Δρχ. 200.

ΠΑΙΔΙΚΑ

BURGUM EDWIN BERRY. Μυθιστόρημα καί κοινω­ νία. Μετ. Νέλλης-Όλγας Γκανά. ’Αθήνα, Θεωρία, 1982. Σελ. 184. Δρχ. 300.

ΔΑΡΑΚΗ ΠΕΠΗ. Κουκλοθέατρο. Β' έκδοση. ’Αθήνα, Gutenberg. Σελ. 132. Δρχ. 300. ΚΟΡΜΟΣ ΙΣΤΒΑΝ. Τό ζωγραφιστό γατάκι. Μετ. Σ. Σταματέλου. ’Αθήνα, Περγαμηνή. Δρχ. 230.

ΘΕΑΤΡΟ

ΜΠΑΚΑΝΑΚΗ ΣΟΦΙΑ. Τό άτακτο άγγελάκι. ’Αθήνα, Φιντίας, 1982. Σελ. 72.

ΚΟΝΔΥΛΗΣ ΦΩΝΤΑΣ. Ό ιππότης άπό τή Μάντσα. Θεατρικό έργο σέ δύο μέρη. ’Αθήνα, Κέδρος, 1982. Σελ.

114. Δρχ. 180. ΒΑΪΣ ΠΕΤΕΡ. Ή άνάκριση. Σκηνικό όρατόριο σέ έντε­ κα τραγούδια. Μετ. Πέτρου Μάρκαρη. ’Αθήνα, ’Ιθάκη, 1982. Σελ. 224. Δρχ. 340.

ΠΑΠΑΔΟΠΟΥΛΟΥ ΒΟΥΛΑ. Θά σάς πώ μιά ιστορία. ’Αθήνα, Δίπτυχο, 1982. Σελ. 59. Δρχ. 250. ΛΕΖΝΑΪ ΑΝΝΑ. Ή γαλάζια πεταλούδα στή χώρα τών νεράιδων. Μετ. Δημήτρη Λαμπερού. ’Αθήνα, Περγαμη­ νή. Σελ. 27. Δρχ. 200. ΜΙΑΝ Α. Α. Ή - Γουίννυ - ό - Πούφ. Μετ. Παυλίνας Παμπούδη. ’Αθήνα, Όδυσσέας, 1982. Σελ. 160. .

ΤΑΞΙΔΙΑ ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΠΟΥΛΟΣ ΜΗΤΣΟΣ. Οί Άρμένηδες. ’Αθήνα, Κέδρος, 1982. Σελ. 310. Δρχ. 450. ΧΑΤΖΗΦΩΤΗΣ I. Μ. "Αγιον Ό ρος. 'Οδηγός τού προσ­ κυνητή. 'Οδηγοί-’Εγχειρίδια, άριθ. 1. ’Αθήνα, Πανελ­ λήνιος "Ομιλος γιά τήν Παράδοση τής Ρωμιοσύνης. Σελ.

80. Δρχ. 150.

ΠΕΡΙΟΔΙΚΑ ΑΓΡΟΤΙΚΗ ΤΡΑΠΕΖΑ. Μηνιαία ένημερωτική-έπικοινωνιακή έκδοση τής ΑΤΕ. Τεύχος 77. ΑΡΧΕΙΟ. Φυλλάδια 1 καί 2.

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ

ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ. Ετήσια έπιθεώρηση. Τόμος 16. Δρχ. 1.200.

Κώδικας Χώρας Μετσόβου τών έτών ΑΨΗ-ΑΠΖ. ’Αθή­ να, 1982. Σελ. 328. Δρχ. 1000.

ΔΙΑΓΩΝΙΟΣ. Τετράμηνο λογοτεχνικό περιοδικό. Τεύ­ χος 10. Δρχ. 180.

ΜΑΜΑΤΣΗΣ ΤΑΚΗΣ. Ιστορία τού Βυζαντίου. Β' έκ­ δοση. ’Αθήνα, Σύγχρονη ’Εποχή, 1982. Σελ. 270. Δρχ.

300.

ΓΙΑΤΙ. Μηνιάτικη έπιθεώρηση. Τεύχος 84. Δρχ. 50.

ΒΟΡΕΙΟΕΛΛΑΔΓΠΚΑ. Τεύχος 11. Δρχ. 100.

ΜΑΡΓΑΡΗΣ ΒΑΣΙΛΗΣ. Μεγάλοι νεοέλληνες άπό τό 1400. ’Αθήνα, ’Επίκτητος, 1982. Σελ. 194. Δρχ. 350. ΜΑΡΡΕ ΓΙΑΝΝΗΣ ΑΘ. Όδυσσέας Άντρούτσος. Ό πρωτοκαπετάνιος τής Ρούμελης. ’Αθήνα, Δημητριάδης, 1982. Σελ. 107. Δρχ. 200. ΝΕΝΕΔΑΚΗΣ Α. Ό

’Εφεδροπατέρας. Οί Άγγλοι

ΓΡΑΜΜΑΤΑ ΚΑΙ ΤΕΧΝΕΣ. Φύλλο 6. Δρχ. 70. ΔΙΑΛΟΓΟΣ. Περιοδική έκδοση Ε.Σ.Ε. ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗ ΦΩΝΗ. Φύλλο 15-16. ΕΜΕΙΣ ΚΑΙ ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ. Όργανο τής Πανελλήνιας 'Ομοσπονδίας Εκδοτών Βιβλιοχαρτοπωλών. Φύλλο 38. ΕΞΑΜΗΝΙΑΙΟ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΔΕΛΤΙΟ. Τεύχος 1. Δρχ. 200.

ΑΡΘΡΟΓΡΑΦΙΚΟ

185

ΕΠΙΘΕΩΡΗΣΗ ΑΓΡΟΤΙΚΩΝ ΜΕΛΕΤΩΝ. Τεύχος 2.

ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΗ ΚΥΠΡΟΣ. Τεύχος 257-258.

ΕΠΟΠΤΕΙΑ. Τεύχος 70. Δρχ. 250.

ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ. Όργανο της «Κίνησης γιά τή Νεότη­ τα». Τεύχος Β/7. Δωρεάν.

ΕΥΘΥΝΗ. Φυλλάδιο νεοελληνικού προβληματισμού. Τεύχος 126. Δρχ. 70.

ΣΗΜΕΙΟ. Τεύχος 2.

ΗΝΙΟΧΟΣ. Τεύχος 65. Δρχ. 50.

ΣΚΟΥΦΑΣ. Τεύχος 60-61. Δρχ. 200.

ΗΠΕΙΡΩΤΙΚΗ ΕΣΤΙΑ. Τεύχος 360-361. Δρχ. 200.

ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΣΚΕΨΗ. Μηνιαία περιοδική έκδοση γραμ­ μάτων καί τεχνών. Φύλλο 68. Δρχ. 7

ΙΑΤΡΙΚΗ. Μηνιαία έκδοση ’Εταιρείας ’Ιατρικών Σπου­ δών. Τεύχος 5.

ΣΥΜΠΤΩΜΑ. Τεύχος 5.

ΙΣΤΟΡΙΑ ΕΙΚΟΝΟΓΡΑΦΗΜΕΝΗ. Μηνιαίο περιοδικό ιστορικής ύλης. Τεύχος 168. Δρχ. 100.

ΣΥΝΑΞΗ. Τριμηνιαία έκδοση σπουδής στήν όρθοδοξία. Τεύχος 3. Δρχ. 150.

ΚΥΠΡΙΑΚΟΣ ΛΟΓΟΣ. Τεύχος 76.

ΤΑΞΙΔΙΑ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ. ’Ετήσιος τουριστικός όδηγός. Τεύχος 1982-83. Δρχ. 300.

ΜΑΡΞΙΣΤΙΚΟ ΔΕΛΤΊΟ. Τεύχος 13-14. Η ΜΑΧΗ. ’Εφημερίδα Άχαρνών-Κάτω Πατησίων. Φύλλο 58. Δρχ. 15. ΤΑ ΜΑΤΙΑ ΤΗΣ ΕΛΣΑΣ. Δίμηνο περιοδικό τέχνης. Τεύχος 1. Δρχ. 100. ΝΕΑ ΕΠΟΧΗ. Τεύχος 153. Δρχ. 200. ΟΔΟΣ ΠΑΝΟΣ. Τεύχος 6. Δρχ. 120. ΟΘΟΝΗ. Τρίμηνο κινηματογραφικό περιοδικό θεωρίας / κριτικής. Τεύχος 8. Δρχ. 150. ΟΜΠΡΕΛΑ. Γράμματα-τέχνες-πολιτισμός. Τεύχος 4. Δρχ. 80.

186

4 ΤΡΟΧΟΙ. Τεύχος 142. Δρχ. 60. ΤΟΜΕΣ. Μηνιαίο περιοδικό πνευματικού προβληματι­ σμού. Τεύχος 83. Δρχ. 100. ΤΡΙΦΥΛΙΑΚΗ ΕΣΤΙΑ. Δίμηνη περιοδική έκδοση. Τεύ­ χος 45. Δρχ. 100. ΦΙΛΟΛΟΓΙΚΗ ΚΥΠΡΟΣ. Τεύχος 1981-1982. ΧΑΡΤΗΣ. Δίμηνο περιοδικό. Τεύχος 1. Δρχ. 150. ΧΡΟΝΙΚΑ. Όργανον τού Κεντρικού Ίσραηλιτικού Συμβουλίου τής 'Ελλάδος. Τεύχος 50. ΤΑ ΨΑΡΑ. Μηνιαίο περιοδικό. Φύλλα 19-20-21 και 2223-24.

ΑΝΤΩΝΗΣ ΛΙΒΑΝΗΣ ΚΑΙ ΣΙΑ «ΝΕΑ ΣΥΝΟΡΑ» Σόλωνος 94, τηλ. 36.10.589 — 36.00.398

Καιρός για διακοπές. Και τα «Νέα Σύνορα» σας προτείνουν τη συντροφιά κάποιων ξεχωριστών βιβλίων της Λατινοαμερικάνικης Λογοτεχνίας. Γνωρίστε τους σπουδαίους και πολυδιαβασμένους συγγραφείς.

• ΕΜΜ. ΓΚΑΡΣΙΑ ΜΑΡΚΕΣ «Εκατό Χρόνια Μοναξιάς»

• ΧΟΡΧΕ ΑΜΑΝΤΟ «Σκληροί Καιροί» «Νύχτα Αγωνίας» «Φως στο Σκοτάδι» «Τιετά» «Τερέζα Μπατίστα»

• ΝΤΟΜΙΤΙΛΑ ΝΤΕ ΤΣΟΥΓΚΑΡΑ «Αφήστε με να μιλήσω» Λατινοαμερικάνικη λογοτεχνία. Η πεζογραφία του καιρού-μας. Σας την γνωρίζει συστηματικά ο εκδοτικός οίκος «Νέα Σύνορα». Πληροφορίες - Παραγγελίες: Αντώνης Λιβάνης «Νέα Σύνορα» Σόλωνος 94, Τηλ. 36.10.589 - 36.00.398

J 187

πρόσφατες εκδόσεις Μορφωτικού Ιδρύματος Εθνικής Τραπέζης

ος όροφος (τηλ. 32.21.337) Πρατήριο: Εθνική Τράπεζα. Καραγεώργη Σερβίας 2 (Πλατεία Συντάγματος)

Τά έσοδα άπό τις πωλήοεις διατίθενται γιά πολιτιστικούς σκοπούς

188

Λ Μιά σύγχρονη, συνεπής ασφαλιστική εταιρία πού βρίσκεται πάντα κοντά στον" Ελληνα άγρότη, προστατεύει τό μόχθο καί τήν περιουσία του καί άσφαλίζει τή ζωή του.

Μ ΑΓΡΟΤΙΚΗ ΠΠΚΙΗ]

κοντά σας ό,ιι κι άν τάχα ί

ΤΖΗΝ ΡΥΣ

ΑΦΟΤΟΥ ΕΦΥΓΕ ΑΠ Ο ΤΟΝ

ΚΥΡΙΟ ΜΑΚΕΝΖΥ

ΧΑΤΖΗΝΙΚΟΛΗ

Ή Τζήν Ρύς γεννήθηκε στίς Δυτικές ’Ινδίες. Ήρθε στό Λονδίνο δεκαέ­ ξι χρόνων καί γύρω στό 1920 πήγε στό Παρίσι όπου άρχισε νά γράφει μέ τήν παρότρυνση τού Φόρντ Μάντοξ Φόρντ. "Εγραψε πέντε βιβλία άπό τό 1927 ως τό 1939: τήν ’Αριστερή ”Οχθη (διηγηματικό), τίς Στάσεις (πού παίχτηκε στό σινεμά μέ τόν τίτλο «Ερωτικό Κουαρτέτο»), τό Άφότου "Αφησε τόν κ. Μακένζυ, τό ταξίδι στά Σκοτεινά καί τό Καλήμέρα Μεσάνυ­ χτα. Μετά σταμάτησε νά γράφει. Τό 1950 ξεκίνησε νά γράφει τή νουβέλα της Πλατιά Θάλασσα των Σαργασσών (1966) πού έχει ένα έντονο αύτοβιογραφικό περιεχόμενο. Είχε έξαιρετική κριτική καί διακρίσεις. Ή Τζήν Ρύς είναι μιά άπό τίς μεγαλύτερες άγγλίδες συγγραφείς. Ή λιτότητα καί ή αμεσότητα τοΰ ύφους της παρομοιάζεται μέ τού Χεμινγουαίη, τό μέστωμα καί ή εξωφρενική της εύαισθησία προχωρούν πιό βαθιά.