Τεύχος 221

ΚΥΚΛΟΦΟΡΟΥΝ Φ ιλ ιπ Τ ςανςελορ

ΕΙΚΟΝΟΓΡΑΦΗΜΕΝΗ__

Α νθοθεραπεια Τ ο γ Δ ρ Ε .Μ π Α Χ

Ν ορα Γ ουϊκς

Ο ι Ι ατρικές Α νακαλύψεις Τ ου Δρ Ε. Μ παχ Τι μηορούν να κάναν τα ά\ϋη στο αιΰρώηινο σώμα

Οι άγνωστες θεραπα>ηκές ιδιότητες των φντών

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΚΑΣΤΑΝΙΩΤΗ ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΚΑΣΤΑΝΙΩΤΗ

Ε ΚΔΟΣ ΕΙ Σ

ΚΑΣΤΑΝΙ ΩΤΗ

Η σ ύ γ χ ρ ο ν η εκ δ ο τικ ή π α ρουσ ία στα ε λ λ η ν ικ ά γ ρ ά μ μ α τ α Ζ . Π η γ ή ς 3, 106 78 Α θ ή ν α . Τ η λ . 3 6 0 .3 2 .3 4 - 3 6 .0 1 .3 3 1

αφιερώματα σε συμμραφεΐδ Τα τεύχη που σημειώνονται με αστερίσκο έχουν εξαντληθεί

Ο. ντε Μπαλζάκ No 60* Δ. Γληνός No 61* Τ. Τζόυς No 62* Κ. Χατζηαργύρης No 63 Ζ. Ζενέ No 66 Νέοι λογοτέχνες No 69 Αριστοφάνης No 72 Ζ. Πρεβέρ No 73 Μ. ντε Σαντ No 77 Κ.Π. Καβάφης No 78 Χ.Λ. Μπόρχες No 79 Μ. Κούντερα No 80 Μ. Γιουρσενάρ No 81 Α. Κοραής No 82 Κ. Μαρξ No 83 Μ. Βιάν No 85 Νέοι Λογοτέχνες No 87 Κ. Βάρναλης No 88 Τ. Μαν No 90 Φ. Νίτσε No 91 Κ. Θεοτόκης No 92 Ρ. Μπαρτ No 93 Ν. Λαπαθιώτης No 95 Ε. Ροίδης No 96 Ε. Ζολά No 97 Σταντάλ No 98 Μακρυγιάννης No 101 Λουκιανός No 102 Ντιντερό No 103 Τ. Άγρας No 104 I. Βερν No 105 Θ. Καΐρης No 106 Παραμυθάδες No 108 Ε. Έσσε No 109

Α. ΚαμύΝο 110 Β. Ουγκό No 111 Ε. Άλαν Πόε No 112 Φ. Κόντογλου No 113 Σ. Μπέκετ No 115 Κ. Πολίτης No 116 Α. Πάλλης No 118 Β. Μαγιακόφσκι No 121 Ε. Ιονέσκο No 122 Μ. Φουκώ No 125 Ζ. Λακάν No 126 Ζ. Πωλ Σαρτρ No 127 Φ. Ντοστογιέφσκι No 131 Ν.Χ. Λώρενς No 132 Γ.Σ. Έλιοτ No 133 Μ. Ντυράς No 134 Αριστοτέλης No 135 Σ. ντε Μπωβουάρ No 136 Γ. Θεοτοκάς No 137 Φ.Σ. Φιτζέραλντ No 138 Τ. Ουίλιαμς No 139 Α. Κάλβος No 140 Γ. Σεφέρης No 142 Γ. Φλωμπέρ No 143 Ο. Έκο No 145 Α. Δουμάς No 147 Α. Κρίστι No 149 Σ. Φρόυντ No 150 Α. Αρτώ No 151 Ο. Ουάιλντ No 152 Β. Γοΰλφ No 153 Γ.Β. Γκαίτε No 154 Κ. Καρυωτάκης No 157

Κ. Λεβί-Στρως No 158. Ε. Χεμινγουέη No 159 Ζ. Κοκτώ No 160 Μ. Χάιντεγκερ No 161 Β. Ναμπόκοφ No 162 Α. Παπαδιαμάντης No 165 Π. Λεκατσάς No 166 Αίσωπος No 167 Λ. Αραγκόν No 168 Α. Τσέχωφ No 169 Σ. Τσίρκας No 171 Τ. Στάινμπεκ No 173 Όμηρος No 174 Μ. ντε Θερβάντες No 176 Βολταίρος No 177 Ε. Πάουντ No 178 Μολιέρος No 179 Δ. Χατζής No 180 Ε. Ίψεν No 181 Ν. Χάμμετ No 182 Π. Βαλερί No 183 Ζ. Μπατάιγ No 187 Ν. Καζαντζάκης No 150 Θουκυδίδης No 191 Φ.Γ. Λόρκα No 192 Ρ. Τσάντλερ No 193 Β. Ράιχ No 197 Ρ. Μούζιλ No 199 Λ. Τολστόι No 200 Π. Ελυάρ No 201 Ζ. Σιμενόν No 202 Γ. ντε Μωπασάν No 204 Γ. Ρίτσος No 205 Α. Ζιντ No 206 Α. Μπρετόν No 207 Μ. Μπρεχτ No 211 Α. Αλεξάνδρου No 212 Δ. Σολωμός No 213 Φραντσέσκο Πετράρχης No 2. Αρσέν Λουπέν No 218

αφιερώματα σε ϋεματα Τα τεύχη που σημειώνονται με αστερίσκο έχουν εξαντληθεί.

Αντίσταση και Λογοτεχνία No 58* Αυτοβιογραφία No 155 Λατινοαμερικανική Λογοτεχνία No 59* Μετάφραση No 156 Η Γενιά των Μπήτνικ No 64 Ψυχανάλυση και Λογοτεχνία No 163 Οι επίγονοι του Φρόυντ No 65* Σύγχρονοι Αγγλόφωνοι Επιθεώρηση Τέχνης No 67 Φιλέλληνες No 164 Άγιον Όρος No 68 Αλληλογραφία No 170 Γερμανόφωνο Θέατρο No 70 Επιλογή Βιβλίων '86-87 No 172 Σημειωτική No 71* Οι επιστήμες στον κόσμο μας No 175 Μικρασιατικός Ελληνισμός No 74 Παιδικό βιβλίο No 180 Λογοτεχνία και Κινηματογράφος No 75 Κριτική No 184 Ιταλική Λογοτεχνία No 76 Μουσική και Λογοτεχνία No 185 Σύγχρονα Ολλανδικά Γράμματα No 84 Διανοούμενοι και Εξουσία No 186 Αστυνομική Λογοτεχνία No 86 Βιβλίο και Νέες Τεχνολογίες No 188 Νεοελληνικό Θέατρο No 89 Το νέο Μυθιστόρημα No 189 Παιδικό Βιβλίο No 94 Μέσα Μαζικής Επικοινωνίας No 194 Βιβλίο και Φυλακή No 99 Πολιτισμός και Κουλτούρα No 195 Λαϊκό Αισθηματικό Διακοπές και Βιβλίο No 196 Μυθιστόρημα No 100 Το Ελληνικό Φεμινιστικό Αρχαία Λυρική Ποίηση No 107 Έντυπο No 198 Φινλανδικά Γράμματα No 114 Βιολογία No 203 Εξπρεσιονισμός No 208 Δοκίμιο No 117 Η Πράγα των συγγραφέων No 209 Κοινωνιολογία No 119 Ψυχιατρική και ψυχανάλυση No 210 Ελληνικός Υπερρεαλισμός No 120 Θέατρο και Παιδί No 214 Κυπριακά Γράμμματα No 123 Χιούμορ No 124 Ραδιόφωνο και Ιη/.ι όραση No Θεσσαλονίκη No 128 Γαλλική Επανάσταση No 216 Βυζάντιο No 129 Κόμικς No 217 Ελληνικό Παραμύθι No 130 Φουτουρισμός No 141 Γλωσσολογία No 144 Βιβλίο και Στρατός No 146 Βιβλία για το καλοκαίρι No 148

ΔΙΑΒΑΖΩ Σ ύγχοονοι .I γγ λ ό η ω

Φιλέλληνες

ΑΝΑΤΟΛΙ ΡΙΜΠΑΚΟΦ Τα π α ιδ ιά α π ό το Α ρμπάτ

ΟΥΜΠΕΡΤΟ ΕΚΟ Το όνομ α του ρ όδου

ΡΕΪΝΤΑΡ ΓΙΟΝΣΟΝ Σαν α δ έσ π ο το σκυλί

ΛΑΝΤΙΣΛΑΒ ΜΝΙΑΤΣΚΟ Η γ εύ σ η το υ ς εξ ο υ σ ία ς

ε κ δ ό σ ε ις « γ ν ώ σ η » Γρηγ. Αυξεντίου 26, 157 71 Ζωγράφου, ΤΗλ.: 7794879 - 7786441

Ιπποκράτους 31, 106 80 Αθήνα, τηλ.: 3620941 - 3621194

ΔΙΑΒΑΖΩ

ΛΕΚΑΠΕΝΘΗΜΕΡΗ ΕΠΙΘΕΩΡΗΣΗ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ

Α. Μεταξά 26, Αθήνα - 106 81

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Σύνταξη: 36.40.487 Λογιστήριο: 36.40.488 Διαφημίσεις: 36.42.789 Συνδρομές: 36.42.765

Τεύχος 221 6 Σεπτεμβρίου 1989 Τιμή: Δρχ. 350

Η ΑΓΟΡΑ ΤΟΥ Β ΕΡΕΥΝΑ: Συγγραφικά ( Μυρσίνη Ζορμπά) ΑΦΙΕΡΩΜΑ Μιχάλης Λέφας: Ιστορία της Ομοιοπαθητικής Ιατρικής Πέτρος Γαρζώνης: Η ιστορία της Ομοιοπαθητικής «Η Ομοιοπαθηι επιστημονική θεραπευτική μέθοδο Αικατερίνη Ντκ : Η Ομοιοπαθητική στην πράξη Ηλίας Παπαζήο ιοπαθητική Ιατρική: Ερωτήματα και an ντήσεις Μάρκος Φιλιάνος: Ομοιοπαθητικά Βασική Βιβλιογραφία Ομοιοπαθητι

ΠΟΙΗΣΗ: Γράφουν οι Κεφάλας ΠΕΖΟΓΡΑΦΙΑ: Γράφουν οι Ηλίας Κεφάλας, Ελένη Χωρεάνθη και Γιάννης Μπασκόζος ΙΣΤΟΡΙΑ: Γράφουν οι Δ. I. Λοΐζος και Δημήτρης Τριανταφυλλόπουλος ΠΛΑΙΣΙΟ: Γράφουν οι Ελένη Χωρεάνθη, Γεράσιμος Ζώρας, Σωτήρης Ντάλης και Μάγια Μαρία Ρούσσού

5ST

'ΡΑΦΙΚΟ ΔΕΛΤΙΟ ΚΡΙΤΙΚΟΓΡΑΦΙΑ

S

7* στο επόμενο «Διαβάζω»

αφιέρωμα στις Κοινωνικές Επιστήμες

η ΑΓΟΡΑ του ΒΙΒΛΙΟΥ από 16 Ιουλίου έως 15 Αυγοΰστου 1989

Τα είκοσι βιβλιοπωλεία που ρωτήθηκαν για τη σύνταξη της αγοράς του βιβλίου είναι κατά αλφαβητική σειρά: Αριστοτέλης-ΑΘ., ΒαγιονάκηςΑθ., Γκρίτσης-Γεωργιάδης-Καλλιθέα, Γρηγόρης-ΑΘ., Δωδώνη-ΑΘ., Ελευθερουδάκης-Αθ., Ενδοχώρα-ΑΘ., Εξαρχόπουλος-ΑΘ., Εστία-Αθ., Ιανός-Θεσσ., Κατώι του βιβλίου-Θεσσ., Κέντρο του βιβλίου-ΑΘ., Κουρκάκης-Καρδίτσα, Λέσχη του βιβλίου-ΑΘ., LibroΑθ., Μεθενίτης-ΓΙάτρα, Ραγιάς-Θεσσ., Σύγχρονη Εποχή-ΑΘ., Χαλκίδης-Μυτιλήνη, Χνάρι-ΑΘ.

□ Ο πίνακας παρουσιάζει τα εμπορικότερα βιβλία ενός δεκαπενθημέρου, σύμφωνα με τα στοιχεία που μας παραχώ­ ρησαν 20 βιβλιοπώλες απ' όλη την Ελλάδα, δηλώνοντας ο καθένας τους τέσσερα βιβλία που είχαν τις περισσότερες πωλήσεις στο βιβλιοπωλείο του κατά το διάστημα αυτό. Έτσι κάθε βιβλιοπωλείο δίνει τέσσερις βαθμούς στο βιβλίο που είχε τις περισσότερες πωλήσεις, τρεις βαθμούς στο αμέσως επόμενο, δύο βαθμούς στο τρίτο κατά σειρά βι­ βλίο, ενώ ένα βαθμό παίρνει το τέταρτο.

H

ΕΚΟ ΟΥ.: Το εκκρεμές του Φουκώ ΓΝΩΣΗ

Κ 9

ΞΑΝΘΟΥΛΗ Γ.: Ο χάρτινος Σεπτέμβρης της καρδιάς μας ΚΑΣΤΑΝΙΩΤΗΣ

W M ΒΑΛΤΑΡΙ Μ.: Ο περιπλανώ μένος ΚΑΛΕΝΤΗΣ U t a ΚΡΙΣΤΙ Α. - ΤΣΕΣΤΕΡΤΟΝ Λ. - ΣΑΓΙΕΡΣ NT.: Ο πλωτός ναύαρχος ΑΓΡΑ ^ 9

ΒΑΛΤΙΝΟΥ Θ.: Στοιχεία της δεκαετίας του ’60 ΣΤΙΓΜΗ

D

ΑΛΙΕΝΤΕ I : Εΰα Λοΰνα ΩΚΕΑΝΙΑ A ΚΟΥΜΑΝΤΑΡΕΑ Μ.: Πλανόδιος σαλπιγκτής ΚΕΔΡΟΣ ΚΕΡΑΜΑ Β.: Απόρρητο ημερολόγιο στο Καστρί ΠΑΠΑΖΗΣΗΣ

E f l ΓΑΛΑΝΑΚΗ Ρ.: Ο βίος του Ισμαήλ Φερίκ Πασσά ΑΓΡΑ Ε 9

ΜΑΡΚΕΣ ΓΚ.: Ο ι περιπέτειες του Μιγκέλ Λίττιν Ν. ΣΥΝΟΡΑ

Μ ί Λ ΜΑΚ ΛΕΗΝ Σ.: Ψάχνοντας τον εαυτό μου ΚΑΚΤΟΣ Μ Ι Α ΜΕΓΑΠΑΝΟΥ Α.: Διάλογος με την Άννα LIBRO

Π Ο κατάλογος που ακολουθεί παρουσιάζει, με αλφαβητική σειρά, τα υπόλοιπα βιβλία που δεν προτάθηκαν από δύο τουλάχιστον βιβλιοπωλεία.

Αβαντέν Κ.: Με την καρδιά στην τσέπη (Αστάρτη) · Αθανασιάδη Ν.: Σταύρωση χωρίς σταυρό (Δωρικός) • Βαλτάρι Μ.: Ο Αιγύπτιος (Κάκτος) · Γκούλικ Π.Β.: Δολοφονία στο καράβι των λουλουδιών (Θεμέλιο) • Γκρίτση-Μιλλιέξ Τ.: Από την άλλη όχθη του χρόνου (Καστανιώτης) · Ζέη Α.: Κοντά στις ρόγες (Κέ­ δρος) · Ζέη Α.: Η αρραβωνιαστικιά του Αχιλλέα (Κέδρος) · Κάργουελ: Βίαιος Άντρας (Αστάρτη) · Καρθαίου Ρ. - Πασσά-Μάνου Κ.: Χαρούμενες Διακοπές (σειρά) (Πατάκης) · Καρπεντιέρ Α.: Μεθόδου τέχνασμα (Σύγχρονη Εποχή) · Αόντον Τζ.: Μάρτιν Ίντεν (Σύγχρονη Εποχή) · Πανούση Τζ.: Η Ζάλη των τάξεων (Γνώσεις) · Περό Σ.: Οι δώδεκα πριγκίπισσες που χορεύουν (Ρώσσης) · Μουράτ Κ.Ν.: Της Νε­ κρής πριγκίπισσας (Ωκεανίδα) · Μπέικερ Π.: Η ορχήστρα (Νεφέλη) · Μπιτσάκης Ε.: Ρήξη ή Ενσωμάτω­ ση (Σύγχρονη Εποχή) · Ντέιβις Π.-Μπράουν Τζ.: Υπερχορδές (Κάτοπτρο) · Πίττερς Ε.: Οράματα και Λείψανα (Άγρωστις) · Ροντάρι Τζ.: Οι περιπέτειες του Αντωνάκι του αόρατου (Gutenberg) · Σιμεόνοφ Γ.: Η Επέκταση (Σύγχρονη Εποχή) · Φλωμπέρ Γκ.: Μαντάμ Μποβαρύ (Εξάντας) · Χάιντεγκερ Μ.: Ένας στοχαστής στο σύγχρονο κόσμο (Εστία) · Χάισμιθ Π.: Η κραυγή της κουκουβάγιας (Παρατηρη­ τής) · Χάμμετ Ντ.: Οι νεκρές Κινέζες '(Παρατηρητής)

χρονικα/7

Συγγραφικά δικαιώ ματα: μια επένδυση το χώρο της εκδοτικής παραγωγής και τη σχε­ τική φιλολογία σπανίως γίνεται λόγος για επεν­ δύσεις. Και όμως, γνωρίζουμε πως χωρίς δυναμική ανά­ πτυξη, χωρίς επενδύσεις ιδεών και χρημάτων, η εκ­ δοτική παραγωγή, και ιδιαίτερα η ελληνική, δύσκο­ λα μπορεί να παίξει το ρόλο της. Βέβαια, και μόνη η αναφορά σε παραγωγή, επεν­ δύσεις και ανάπτυξη μπορεί να βρει αντίθετους πολλούς στο χώρο του βιβλίου. Και τούτο γιατί οι έννοιες αυτές παραπέμπουν άμεσα στο βιβλίο ως πολιτιστικό προϊόν και όχι ως αγαθό, όπως από πα­ ράδοση θεωρείται.1 Στο άρθρο αυτό θα προσπαθήσω να ανιχνεύσω ποια είναι η δυνατότητα της ελληνικής βιβλιοπαραγωγής να επενδύσει, όχι συνολικά, αλλά σε έναν ιδιαίτερα ευαίσθητο τομέα. Να επενδύσει στο πιο ουσιαστικό στοιχείο που είναι ο/η συγγραφέας - τα συγγραφικά δικαιώματα - η πνευματική ιδιοκτησία. Πρόκειται για μια αφανή μακροπρόθεσμη επέν­ δυση, οι δυνατότητες πραγματοποίησης της οποίας εξαρτώνται στενά από τη δυναμική της συγκεκρι­ μένης αγοράς και τις ανάγκες τής επίσης συγκεκρι­ μένης κοινωνικής πραγματικότητας για τη διαμόρ­ φωση επαγγελματιών συγγραφέων. Το θέμα αυτό εξετάζεται και συζητιέται συνήθως από την άποψη των δικαιωμάτων του συγγραφέα και των αντίστοιχων υποχρεώσεων του εκδότη, παραπέμποντας σε ζητήματα ηθικής ή νομικής τάξης. Εδώ, ξεκινώντας από την έννοια της επένδυσης, αντιμετωπίζουμε μιαν άλλη άποψη του ζητήματος αναγνωρίζοντας εκ προοιμίου μια βασική πραγματι­ κότητα με τα παρακάτω χαρακτηριστικά: - Η εποχή της πειρατείας των ξένων συγγρα­ φέων πήρε πια τέλος, εξαιτίας της ανάπτυξης της ελληνικής βιβλιαγοράς και του επακόλουθου αντα­ γωνισμού που αναπτύχθηκε στο εσωτερικό της, κα­ θώς επίσης και εξαιτίας των στενότερων δεσμών που αναπτύσσονται τα τελευταία χρόνια με τις άλ­ λες χώρες της Ευρώπης.

Σ

Αυτό σημαίνει ότι δεν υπάρχει πια εκείνο το εί­ δος του «άγνωστου» ξένου συγγραφέα που τον πρωτοανακαλύπτει ένας εκδότης, ερήμην και εν αγνοία των άλλων, και τον εκδίδει χωρίς να πληρώ­ νει συγγραφικά δικαιώματα. Η πρακτική αυτή, που στο παρελθόν έδωσε λαμπρά δείγματα επιτυχίας, σκοντάφτει σήμερα τόσο στην επαγρύπνηση των ξένων εκδοτών όσο, και περισσότερο, στην εσωτε­ ρική αγορά, δεδομένου ότι με την καλύτερη πληρο­ φόρηση και οργάνωση συναντάμε όλο και πιο ταχτι­ κά το φαινόμενο να ερίζουν για τα δικαιώματα ενός ξένου συγγραφέα πολλοί ταυτόχρονα εκδότες. Συ­ μπέρασμα: Ο λογαριασμός «συγγραφικά δικαιώμα­ τα» είναι πια παρών στα κοστολόγια των εκδοτών για όλους τους ξένους συγγραφείς. Για τους Έλληνες συγγραφείς ισχύει κατά μείζονα λόγο η παραπάνω λογική. Σημειώνω εδώ ότι μιλάμε κυρίως για συγγραφείς πανεπιστημιακών βι­ βλίων και για καθιερωμένους συγγραφείς λογοτε­ χνικών βιβλίων και όχι πρωτοεμφανιζόμενους. Αυ­ τοί οι τελευταίοι, χωρίς να αποκλείει κανείς ότι μπορεί να πληρώνονται συγγραφικά δικαιώματα, όμως σε ένα μεγάλο αριθμό περιπτώσεων αποτε­ λούν απλά μια εκδοτική δοκιμή και ως τέτοια συμ­ φωνούν με τον εκδότη απλώς την έκδοση και κυ­ κλοφορία του έργου τους σε περιορισμένο αριθμό αντιτύπων. Κι αυτό μολονότι η υποδοχή των πρωτοεμφανιζόμενων συγγραφέων είναι ασύγκριτα πιο ευνοϊκή σήμερα απ’ ό,τι μια, μόλις, δεκαετία πριν. Ας δούμε όμως τις ιδιομορφίες που παρουσιά­ ζουν τα συγγραφικά δικαιώματα στην περίπτωση της έκδοσης ενός ξένου και ενός Έλληνα αντίστοι­ χα συγγραφέα, αναφερόμενοι πάντοτε σε μεσαίες καταστάσεις και λογικές συμφωνίες. Συνήθως, για έναν ξένο συγγραφέα ο εκδότης πληρώνει μια προκαταβολή επί των δικαιωμάτων. Αυτή είναι του ύψους των 100.000 - 170.000 δρχ. και τα δικαιώματα κυμαίνονται στο έξι με οχτώ τοις εκατό της ονομαστικής τιμής του βιβλίου. Για τον Έλληνα συγγραφέα δεν ισχύει συνήθως η πρόκα-

8/χρονικα ταβολή, ενώ τα δικαιώματα βρίσκονται στο δέκα, δώδεκα ή δεκαπέντε τοις εκατό. Ας υπολογίσουμε επίσης ότι το ξένο βιβλίο επιβαρύνεται με έξοδα μετάφρασης, που σημαίνει ένα επιπλέον ποσό. Έτσι, αν κάνουμε λογαριασμό με χαρτί και μολύ­ βι, τα παραπάνω μας οδηγούν στο συμπέρασμα πως σε κανονικές συνθήκες η έκδοση ενός Έλληνα ή ενός ξένου συγγραφέα παρουσιάζει την ίδια επιβά­ ρυνση ως προς τα συγγραφικά δικαιώματα. Θα πρέπει, βέβαια, να σημειώσουμε εδώ, πως τα τελευταία χρόνια διευρύνεται η δυνατότητα χρη­ ματοδότησης, από την πλευρά των εθνικών κυβερ­ νήσεων της ΕΟΚ, των μεταφραστικών εξόδων. Είναι μια τάση που ισχύει σε περιορισμένη κλίμακα και περνάει ακόμη σήμερα από διάφορα γραφειοκρατι­ κά κανάλια, με αποτέλεσμα να παρουσιάζει καθυ­ στερήσεις και δυσχέρειες, αλλά στο βαθμό που γε­ νικεύεται χαλάει τις λεπτές ισορροπίες που περιγράψαμε παραπάνω, σε βάρος του Έλληνα συγγρα­ φέα. Κι αυτό γιατί ο Έλληνας συγγραφέας δεν απο­ λαμβάνει με κανένα τρόπο την υποστήριξη του κράτους, καθώς η Ελλάδα δεν χρηματοδοτεί μετα­ φράσεις Ελλήνων συγγραφέων σε ξένες γλώσσες. Δύο ακόμη στοιχεία που συμμετέχουν αποφασι­ στικά στους παραπάνω υπολογισμούς. Ο ξένος συγγραφέας πουλάει συνήθως πιο σίγουρα και πιο γρήγορα μια πρώτη έκδοση απ’ ό,τι ένας αντίστοι­ χος Έλληνας. Από την άλλη μεριά, όμως, τα μπεστσέλερς των τελευταίων ετών είναι στην πλειοψηφία τους ελληνικά. Αυτό είναι, σε πολύ γενικές γραμμές, ένα χοντρι­ κά σχεδιασμένο πεδίο εκδοτικών διλημμάτων,3 στο οποίο θέλω να παρεμβάλω την έννοια της επένδυ­ σης. Η επένδυση προϋποθέτει πριν απ’ όλα την ολολοκληρωμένη έννοια του κύκλου της παραγωγής. Αυτό σημαίνει πως απομακρυνόμαστε κατά κάποιο τρόπο από το στάδιο της απλής «μεσολάβησης», δηλαδή της αναπαραγωγής ενός ξένου προϊόντος, όπως είναι το μεταφρασμένο βιβλίο. Η μεσολάβηση έχει αρκετά πλεονεκτήματα βέβαια, διότι απαιτεί μικρότερα κεφάλαια, χαμηλότερο βαθμό σχεδιασμού, οργάνωσης και εκπαιδευμένου προσωπικού και διαθέτει μεγαλύτερη ευελιξία. Είναι όμως εξαρ­ τημένη από πηγές που δεν ελέγχει και που μπο­ ρούν σε μια στιγμή να γίνουν απαγορευτικές, από γενικότερους λόγους πολιτικής των μεγάλων εκδο­ τικών οίκων και γκρουπ, και το κυριότερο, αποτελεί προκατασκευασμένο προϊόν που παράγεται με βά­ ση προδιαγραφές άλλης αγοράς και που δεν είναι πάντοτε προσαρμόσιμο. Η παραγωγή, από την άλλη μεριά, σημαίνει πρω­ τότυπες ιδέες και συλλήψεις, σχεδίασμά και πραγ­ ματοποίηση νέων προϊόντων. Νέες σειρές βιβλίων που θα εκμεταλλεύονται τις νέες ανάγκες, νέα πρόσωπα, ανανεωμένη μορφή, τολμηρή προβολή και πληρέστερη διακίνηση. Βασική επένδυση, όπως καταλαβαίνει εύκολα κα­ νείς, είναι σε όλα αυτά η επένδυση στον επαγγελματία συγγραφέα, που θα μπορεί όχι μόνο να έχει ως αποκλειστική απασχόληση το συγγραφικό έργο, αλλά και να έχει εξασφαλισμένες υπηρεσίες που θα τον διευκολύνουν (οικονομική άνεση, βιβλιοθήκες και στοιχεία, τεχνική υποστήριξη, δυνατότητες επι­ κοινωνίας και διαλόγου, παρουσίαση και προβολή).

Στο σημείο αυτό μπορεί να διατυπωθούν δύο αντιρρήσεις. Η μία, ότι ο επαγγελματισμός δε μας δίνει πάντοτε το καλύτερο αποτέλεσμα, όταν ανα­ φερόμαστε στην τέχνη, στην περίπτωσή μας τη λο­ γοτεχνία και γενικότερα το συγγραφικό έργο. Μια μόνο μικρή παρατήρηση. Όλο το σκεπτικό που καταθέτω εδώ στρέφεται γύρω από τις συνθή­ κες ανάπτυξης της ελληνικής βιβλιοπαραγωγής και βιβλίοαγοράς. Δηλαδή ο λόγος είναι για τις προϋ­ π οθέσεις της οργάνωσης της κουλτούρας σ’ αυτό τον συγκεκριμένο τομέα, και για την αναγκαία σή­ μερα υποδομή, ενόψει μάλιστα των εξελίξεων που συντελούνται στην υπόλοιπη Ευρώπη. Επίσης, είναι σίγουρο, πως ό,τι περιγράφω εδώ προκύπτει από μια οπτική που δεν καλύπτει το σύνολο του προ­ βλήματος, αναφέρεται όμως στους καλύτερους, όρους εργασίας και στην έγνοια να μείνουν όσοι γράφουν απερίσπαστοι στο έργο τους, μια και τα τελευταία χρόνια αντιμετωπίζουμε το φαινόμενο όποιος... ξέρει να γράφει να «παίρνει απόσπαση» για άλλα παράπλευρα επαγγέλματα (τηλεόραση, κι­ νηματογράφο, ραδιόφωνο, διαφήμιση, κ.λπ.) Η άλλη πιθανή αντίρρηση είναι οι ιδιομορφίες που συγκεντρώνει στο πρόσωπό του ένας συγγρα­ φέας. Υποχρεωμένος στην απομόνωση της δου­ λειάς του για μακριές χρονικές περιόδους και έχο­ ντας ως βασικό κοινωνικό του συνομιλητή, συνερ-γάτη και «κριτή» τον εκδότη, ο συγγραφέας ακουμπάει πάνω σ’ αυτόν τον τελευταίο τις εύθραυστες ισορροπίες της τέχνης του αλλά και τις οικονομι­ κές απαιτήσεις που θα επαληθεύσουν την αντικει­ μενική της αξία, την ανταλλακτική της αξία, για να μη μιλήσουμε για τις γνωστές και πεζές οικονομι­ κές ανάγκες που είναι φυσικό να έχει επίσης. Από τη μεριά του ο εκδότης, πιεσμένος από τους νόμους της αγοράς, ανάμεσα σε κόστος, ποσοστά, τιράζ, τυπογράφους, χαρτέμπορους, διορθωτές κ.λπ. και μη έχοντας ουσιαστικά τον έλεγχο της δουλειάς, που στη συντριπτική πλειοψηφία των πε­ ριπτώσεων υπερβαίνει το μέγεθος της επιχείρησής του, θεωρεί υπερβολικές τις απαιτήσεις του συγ­ γραφέα. Έτσι, μικρές λεπτομέρειες ή αδυναμίες στη δου­ λειά τού ενός φαντάζουν ανυπέρβλητα εμπόδια στα μάτια του άλλου, οι αδεξιότητες μεταφράζο­ νται σε βαναυσότητες, οι απλοί λογαριασμοί σε βαμπιρισμό, οι αντιρρήσεις σε μυταρχισμό και πάει λέγοντας. Αλλά για να μείνουμε στα συγγραφικά δικαιώμα­ τα που μας ενδιαφέρουν εδώ, θα πρέπει να πούμε ότι ακριβώς επειδή πρόκειται για ποσοστά, δηλαδή για το ύψος του μεριδίου που η ανταλλακτική αξία του έργου του, δήλαδή η αγορά, επιφυλάσσει στον συγγραφέα, όπως άλλωστε και στους άλλους συ­ ντελεστές του βιβλίου, η ελαστικότητα δεν είναι άπειρη, όπως θεωρούν ορισμένοι. Για να γίνω πιο κατανοητή. Η τελική τιμή ενός βι­ βλίου διαμορφώνεται σύμφωνα με κάποιο κοστολό­ γιο και τα ποσοστά με τα οποία συμμετέχουν οι διά­ φοροι παράγοντες είναι, μιλώντας χοντρικά, το 15% του συγγραφέα, στο οποίο ήδη αναφερθήκα­ με, το 35% για τον βιβλιοπώλη, το 15% για τη διακί­ νηση και το υπόλοιπο 35% διαχειρίζεται ο εκδότης και το οποίο σημαίνει αναλυτικά μια σειρά από επι-

χρονικα/9 μέρους εργασίες. Αυτές ξεκινούν από την επιμέ­ λεια του χειρογράφου, φωτοσύνθεση, διόρθωση, σελιδοποίηση, φιλμ, μοντάζ, χαρτί, εκτύπωση, όλες τις εργασίες του εξωφύλλου που είναι μακέτα, απο­ χρωματισμοί, εκτύπωση και πλαστικοποίηση, και φτάνουν μέχρι τη βιβλιοδεσία και βέβαια την προ­ βολή, τη διαφήμιση, τελετουργικά έξοδα και ασφα­ λώς το κέρδος του εκδότη. Εργασίες που συνήθως κρατούν από τέσσερις έως έξι μήνες και συντελούνται σε διαφορετικούς χώρους και σε συνεργασία με μικρές βιοτεχνικές επιχειρήσεις ειδικευμένες στις επιμέρους εργασίες. Είναι, λοιπόν, σαφές ότι οποιαδήποτε αυξομείω­ ση των ποσοστών κάθε τομέα απ’ όσους αναφέρα­ με, συνεπάγεται μια αλλαγή στις σχετικές ισορρο­ πίες. Το γεγονός ότι ένας συγγραφέας πουλάει πε­ ρισσότερο δεν αλλάζει τίποτε στα παραπάνω, αλλά-

ότι αυτά τα βιβλία πούλησαν κατά μέσον όρο 2.000 αντίτυπα, νούμερο που είναι πολύ λογικό. Άρα μι­ λάμε για 6.000.000 αντίτυπα που πουλήθηκαν συνο­ λικά μέσα οε ένα χρόνο. Υποθέτοντας και πάλι μια αυθαίρετη σλλά λογικοφανή μέση τιμή 650 δρχ., ανά βιβλίο, ο συνολικός κύκλος εργασιών ανέρχε­ ται στα 3 δισ. 900 εκ. δρχ. Υπολογίζοντας ότι οι νέοι τίτλοι αποτελούν το ένα τρίτο περίπου των πωλήσεων κάθε χρονιάς, μπορούμε να κάνουμε μια επιπλέον υπόθεση. Να θεωρήσουμε ότι οι παλιότεροι τίτλοι, που σύμφωνα με τα στοιχεία που δίνουν κατά καιρούς οι σύλλο­ γοι των εκδοτών στις Εκθέσεις βιβλίου φτάνουν τις 25.000, πούλησαν μέσα στην ίδια χρονιά το διπλά­ σιο απ’ 6,τι οι νέοι τίτλοι, δηλαδή 8 δισ. περίπου. Έτσι φτάνουμε σ’ ένα συνολικό κύκλο εργασιών 12 δισ. περίπου.

ζει βέβαια στις απόλυτες τιμές. Γι’ αυτό είναι συνη­ θισμένο το φαινόμενο της παραχώρησης μεγαλύτε­ ρου ποσοστού σ’ ένα συγγραφέα και της απόκρυ­ ψης μέρους των πωλήσεων από τον εκδότη. Είναι μια μέθοδος που μερικοί συγγραφείς και εκδότες προτιμούν, θεωρώντας την προτιμότερη από τις βασανιστικές διαπραγματεύσεις των συμβολαίων! Αλλά ας ξαναγυρίσουμε στη συνολική εικόνα αφήνοντας κατά μέρος τις μεμονωμένες περιπτώ­ σεις, αφού άλλωστε εξετάζουμε τη δυνατότητα αντοχής μιας δυναμικότερης απόπειρας στον κλά­ δο του βιβλίου. Σύμφωνα με τα στοιχεία που δημο­ σίευσε στο τεύχος του Ιανουάριου 1988 και Μαρ­ τίου 1989 το περιοδικό Ιχνευτής, στα 1987 και 1988 πραγματοποιήθηκαν 2.348 και 2.480 αντίστοιχα νέες εκδόσεις. Χωρίς να διακινδυνεύουμε ιδιαίτερα θα μπορούσαμε να πούμε ότι αυτές ανεβαίνουν στις 3.000 περίπου, αφού είναι προφανές ότι τα στοιχεία του περιοδικού δεν μπορούν να είναι απο­ λύτως ακριβή. Επιτρέψτε μου τώρα την υπόθεση

Το ερώτημα που προκύπτει είναι: Τι απ’ αυτά τα χρήματα πηγαίνει στην τσέπη των Ελλήνων συγγραφέων; Με ποσοστό 15% και υπο­ θέτοντας πως συμμετέχουν κατά 40% (αφού το υπόλοιπο 40% πάει στους ξένους συγγραφείς που μεταφράζονται, και το άλλο 20% δεν έχει δικαιώμα­ τα, γιατί πρόκειται για παλιότερες εκδόσεις) τα συγγραφικά δικαιώματα των Ελλήνων συγγραφέων υπερβαίνουν εντέλει στο σύνολό τους τα 400 εκ. μέσα στη χρονιά.4 Πρόκειται για ένα νούμερο που δεν τυποστηρίζω ως πραγματικό, δεδομένου ότι δεν είναι δυνατό να ελεγθούν όλα τα επιμέρους στοιχεία τα οποία μας οδηγούν σ’ αυτό. Παρά ταύτα η αλυσίδα των υπο­ θέσεων που μας οδηγεί σ' αυτό τον αριθμό νομίζω πως δεν μπορεί να αμφισβητηθεί. Ποια όμως, μπορεί να είναι η δυναμική ενός τέ­ τοιας τάξης ποσού, στην ενθάρρυνση επαγγελματοποίησης του συγγραφέα; Είναι σαφές ότι πρόκει­ ται για ένα νούμερο μικρό, που αν συγκριθεί με

10/χρονικα ανάλογα ποσά σε άλλες δραστηριότητες και κλά­ δους είναι εντελώς αποθαρρυντικό. Και δεν αναφέρομαι εδώ στον κόσμο του ποδοσφαίρου ή του θεά­ ματος, οι οποίοι καταναλώνουν χρήματα που παράγονται αλλού, αλλά αναφέρομαι και σε μεμονωμέ­ νες ελληνικές εταιρίες οι οποίες χρησιμοποιούν τέ­ τοιας τάξης ποσά λ.χ. στον τομέα μελετών και έρευνας. Όμως υπάρχει και μια άλλη λογική. Με δεδομέ­ νες κάποιες τάσεις συγκέντρωσης που παρατηρού­ νται στον κλάδο του βιβλίου τα τελευταία χρόνια (βλέπε περιοδικό Ιχ νευτής ό.π.,), όπου μέσα στη διετία 1985-87 παρατηρήθηκε η παύση εργασιών σε 200 από τους 500 Έλληνες εκδότες βιβλίου και επι­ πλέον το 25% από τους εναπομείναντες να συγκε­ ντρώνουν το 70% της νέας παραγωγής, είναι δυνα­ τό να αποδειχτεί ότι ένα τέτοιο ποσό δεν είναι ε­ ντελώς αποθαρρυντικό. Οι πιο ορθολογικές διαδικασίες παραγωγής και εμπορίας του βιβλίου, ο εκσυγχρονισμός των επι­ χειρήσεων, οι συνεταιριστικές πρωτοβουλίες, η ει­ σαγωγή νέων τεχνολογιών, η ανανέωση του περιε­ χομένου και της μορφής των βιβλίων, έτσι ώστε να ανταποκρίνεται περισσότερο στις σύγχρονες ανά­ γκες του αναγνωστικού κοινού, καθώς και η διεύ­ ρυνση του κοινού μπορούν να βοηθήσουν τον κλά­ δο του βιβλίου να αποτελέσει ένα πείραμα δυνα­ μικής παραγωγής. Μαζί με όλα αυτά η απόδοση των δικαιωμάτων του στο συγγραφέα αποτελεί βασικό όρο μιας τέτοιας ανάπτυξης.

Συμβόλαια θέλαμε να δούμε την εξέλιξη στον τομέα δικαιωμάτων και των συμβο­ Α ντωνθα συγγραφικών λαίων των συγγραφέων στην Ελλάδα, θα πρέπει να κάνουμε μια σαφή διάκριση ανάμεσα στην περίοδο μετά το 1974 και την πριν. Ίσως είναι μια διάκριση που επιβεβαιώνει την ευαισθησία του βιβλίου απέ­ ναντι στις κοινωνικοπολιτικές εξελίξεις αλλά και στις λειτουργίες της αγοράς καθαυτής. Μέσα σ’ αυτή λοιπόν, την τελευταία δεκαπενταε­ τία υπήρξαν τρεις βασικές ανατροπές. Η πρώτη ήταν η στροφή του κοινού προς το λογοτεχνικό βι­ βλίο γενικά. Κάτι που έγινε ιδιαίτερα αισθητό μετά την έντονη παραγωγή πολιτικού βιβλίου στα τελευ­ ταία χρόνια της δικτατορίας, τομέας ο οποίος δη­ μιούργησε μια ολόκληρη γενιά νέων εκδοτών.5 Η δ εύτερη ήταν η γρήγορη αποδοχή από το κοινό νέων ονομάτων στο χώρο της λογοτεχνίας, πέρα από τους μεγάλους κλασικούς που είχαν αναθρέ­ ψει τις προηγούμενες γενιές. Είναι χαρακτηριστικό ότι μόνο στα τέλη της δεκαετίας του 7 0 κυκλοφό­ ρησαν εκδοτικές σειρές σύγχρονης ξένης λογοτε­ χνίας, ενώ μέχρι τότε εκδότες και κοινό τρόμαζαν μπροστά στα άγνωστα ονόματα. Η τρίτη, τέλος, σαν συνέπεια των προηγούμενων, ήταν η ανατροπή της σχέσης ανάμεσα στον νεοέλ­ ληνα συγγραφέα και τον εκδότη του. Είναι πολύ χαρακτηριστική η μαρτυρία συγγραφέων όπως ο Ταχτσής και ο Ιωάννου. Κώστας Ταχτσής: (Από την τελευταία του συ­ νέντευξη, στο Κράξιμο, τ. 8, Μάιος 1988) «Ακόμα καί το Τρίτο Στεφάνι τυπώθηκε μ ε δι­

κά μου έξοδα... Την εποχή εκείνη δεν ήταν όπως τώρα που οι εκδ ότες παρακαλάνε, ακόμα και αγνώστους, αν δούνε ότι παρουσιάζει κά­ ποιο ενδιαφέρον το κείμενο, να το δημοσιεύ­ σουν. Τότε δημοσίευαν μόνο τα μεγάλα ονό­ ματα··.

Γιώργος Ιωάννου: «Μια συνηθισμένη περίπτω­ ση», περ. Διαβάζω, τ. 29. «Δε μιλάς καθόλου για συμβόλαια, ού τε για ποσοστά, ού τε για τίποτε τέτοιο... Έχεις αρχί­ σει να ανησυχείς και να πισ τεύεις ότι ήρθε ο καιρός να βγάλεις κι εσύ κάποιο σοβαρό ποσόν από τα βιβλία σου... Αλλά, τι είναι αυτά που γράφει το συμβόλαιο; Δ ιαβάζεις πράγματα φοβερά. Αυτό το συμβόλαιο, λέει, από τη στιγ­ μή που θα το υπογράψεις ισχύει για δέκα χρό­ νια κι ακόμα λέ ει ότι αν υπογράψεις για ένα βι­ βλίο σου, αυτόματα υποχρεώνεσαι να τυπώ­ νεις σ' αυτούς και όλα τα καινούργια, εκτό ς κι αν α υ τοί δεν το θέλουνε, οπότε θα σε ειδο­ ποιήσουνε σε τρ εις μήνες... Σκυλομετανιώνεις για την επιμονή σου αμέσως και αναγνωρίζεις πως πραγματικά από φιλία δε σου μιλούσαν τόσα χρόνια για συμβόλαια. Σε λυπόντουσαν. Σ ε λυπόνταν για την αφέλειά σου και την ευπιστία σου».

Τι θα σκεφτόταν άραγε ο Ιωάννου για τον παλιότερο συνάδελφό του λόρδο Βύρωνα, αν διάβαζε τα όσα έγραψε για τον εκδότη του αυτός ο τελευταίος στο ημερολόγιό του, στα 1813: «Ο κύριος Μάρει μου πρόσφερε χίλιες γκινέες για το “Γκιαούρ” και τη “Νύμφη της Αβύδου”. Δε τα θέλω. Είναι πάρα πολλά, μολονότι η ιδέα είναι πολλή δελεαστική και μόνο να την ακούς»! Αλλά ας δούμε πώς έχουν τα πράγματα σήμερα. Η παντελής έλλειψη συμβολαίου ανάμεσα στον συγγραφέα και τον εκδότη του φαίνεται να γίνεται πια φαινόμενο όλο και πιο σπάνιο και περιθωριακό, αφού άλλωστε καμιά από τις δυο πλευρές δεν ευ­ νοείται από κάτι τέτοιο, παρά μόνο στην περίπτωση που δεν υπάρχει απολύτως κανένα συμφέρον-ενδιαφέρον. Αλλά τι σημαίνει ένα συμβόλαιο; Σημαίνει την ύπαρξη ενός νομικού καθεστώτος στο οποίο να μπορούμε να αναφερθούμε καθώς και τη διαπραγ­ μάτευση κάποιων επιμέρους όρων. Είναι γεγονός ότι η ελληνική πραγματικότητα δεν ευνοεί αποτε­ λεσματικά ούτε το ένα ούτε το άλλο. Στην Ελλάδα δεν υπάρχει νομικό καθεστώς που να ορίζει και να ρυθμίζει ειδικά την εκδοτική σύμβαση,6 και τα λίγα σχετικά βρίσκονται σ’ ένα νόμο του 1920! Καταλα­ βαίνει μετά από αυτό κανείς ποιες είναι και οι ποι­ νές που τιμωρούν τους παραβάτες. Αν θέλετε να ξέρετε συγκεκριμένα, φυλάκιση μέχρι τρεις μήνες και χρηματική ποινή από 1.000 μέχρι 10.000 δρχ. Μ’ αυτές τις προϋποθέσεις λοιπόν θα μπορούσε κάποιος να πει ότι την πρόκληση στην πειρατεία υπαγορεύει ο ίδιος ο νόμος. Βέβαια υπάρχουν και κάποιες δυνατότητες προστασίας που απορρέουν από τον Αστικό Κώδικα (αγωγή αδικαιολόγητου πλουτισμού, αγωγή για αποκατάσταση ζημιάς την οποία υπέστη ο δημιουργός, αναγνωριστική αγωγή, κ.λπ.), αλλά σε γενικές γραμμές βρισκόμαστε μα­

χρονικα/11 κριά από ένα νομικό καθεστώς που θα αποθάρρυνε τους παραβάτες. Όσον αφορά τώρα τη διαπραγμάτευση κάποιων επιμέρους όρων, αυτοί συνήθως περιορίζονται στα ποσοστά. Αλλά τα ποσοστά είναι γνωστό πως στέ­ κουν στον αέρα χωρίς τη δυνατότητα ελέγχου των πωλήσεων. Και εδώ βρίσκεται το κεντρικό πρόβλη­ μα. Στις μικρές εκδοτικές επιχειρήσεις που δεν έχουν υποχρέωση να κρατούν βιβλία αποθήκης, κά­ τι τέτοιο είναι αδύνατο. Από την άλλη μεριά, το πο­ σοστό των εταιρειών που η ίδια η δομή τους (ΑΕ, ΕΠΕ) τους επιβάλλει σχετική ειλικρίνεια δεν ξεπερ­ νάει το 10% του συνόλου των εκδοτικών οίκων που λειτουργούν στην Ελλάδα, σύμφωνα με τα στοιχεία της ICAP. Αλλά και εδώ τα πράγματα δεν είναι τόσο απλά, δεδομένου ότι το αίτημα του συγγραφέα για λογι­ στικό έλεγχο κάνει οριακή τη σχέση του με τον εκ­ δότη και αποτελεί μάλλον εξαιρετικό μέτρο. Στην Ευρώπη το πρόβλημα έχει λυθεί με τη σχετική νο­ μοθεσία που συνδυάζει τους νόμους για τα συγ­ γραφικά δικαιώματα με τον έλεγχο των εταιριών συγγραφέων και είναι ίσως η μοναδική λύση, αν θέ­ λουμε να δούμε το πρόβλημα αντικειμενικά.

Ιστορικά ζωή του τυπωμένου βιβλίου αρχίζει, όπως είναι γύρω στα 1450 αλλά θα χρειαστούν Η γνωστό, δυόμισι ολόκληροι αιώνες για να υπάρξει μια νομι­ κή κατοχύρωση του συγγραφέα. Η λεγάμενη Copy­ right Act, ο πρώτος νόμος για τα συγγραφικά δικαιώ­ ματα,7 υπογράφεται μόλις το 1709 από τη βασίλισ­ σα Άννα της Αγγλίας. Σύμφωνα με αυτό το νόμο ο συγγραφέας αποκτάει νομική υπόσταση και μπορεί ο ίδιος να διαχειρίζεται τα δικαιώματα του έργου του επί δεκατέσσερα χρόνια μετά την πρώτη του έκδοση, στα οποία προστίθενται άλλα δεκατέσσερα εφόσον ακόμη βρίσκεται εν ζωή. Μέχρι αυτή τη χρονολογία, αλλά και για μισό πε­ ρίπου αιώνα ακόμη, ώς τα μέσα του 18ου αιώνα, οπότε η ζήτηση βιβλίων αυξάνει και οι συγγραφείς αρχίζουν να έχουν πραγματικές απαιτήσεις, η κατά­ σταση ήταν πολύ ιδιόμορφη. Καθώς η παραγωγή του βιβλίου ξεκίνησε από τους μοναχούς και τα μο­ ναστήρια, κάθε μορφής απαίτηση ιδιοκτησίας ήταν αδιανόητη. Άλλωστε στην περίοδο του χειρόγρα­ φου βιβλίου κάτι τέτοιο ήταν επιπλέον αδύνατο. Με την ανακάλυψη στη συνέχεια της τυπογρα­ φίας ο συγγραφέας έχει μεγάλη ιδεολογική φόρτι­ ση, νιώθει περισσότερο σαν πνευματικός δημιουρ­ γός, δάσκαλος που διαδίδει με το έργο του τις νέες ιδέες παρά ιδιοκτήτης κάποιου έργου. Έτσι, συνα­ ντάμε το φαινόμενο οι ίδιοι οι συγγραφείς να θεω­ ρούν αναξιοπρεπή την πληρωμή τους από τον εκ­ δότη και να επιζητούν την προστασία κοντά σε οι­ κογένειες πλουσίων ευγενών ή σε κληρικούς, και σε αντάλλαγμα να τους αφιερώνουν τα έργα τους. Η αφιέρωση ενός έργου σε κάποιον πλούσιο ήταν συνηθισμένος τρόπος για να κερδίζει ένας συγγρα­ φέας χρήματα. Μάλιστα είναι γνωστή η περίπτωση ενός ουμανιστή συγγραφέα, του Πέτρους ντε Πονκ, που απογοητευμένος από τους προστάτες του, αφιερώνει το έργο του στους μαθητές του μη παραλείποντας να καταγγείλει τους τσιγκούνηδες!

Αλλά και η περίπτωση του Έρασμου είναι χαρα­ κτηριστική, που όταν κάποιος αντίπαλος τον... κα­ τηγόρησε πως έπαιρνε χρήματα από τον εκδότη του απάντησε αγανακτισμένος ότι τα μόνα χρήματα που έπαιρνε ήταν από τους φίλους του, όταν τους έστελνε ένα αντίγραφο του βιβλίου του! Οι πρώτοι που σπάνε τον κανόνα είναι οι θεατρικοί συγγρα­ φείς και οι μυθιστοριογράφοι. Ο Κορνέιγ, ο Λαφονταίν και ο Μολιέρος πουλάνε τα έργα τους. Άλλοι, όπως ο Ονορέ ντ’ Υρφέ, πολύ αξιορεπείς για να δε­ χτούν χρήματα, χαρίζουν το χειρόγραφο στον υποκόμο τους και εκείνος παίρνει από τον εκδότη κά­ ποιο «φιλοδώρημα»! Η πρώτη μορφή δικαιωμάτων που συναντάμε τον 16ο-17ο αιώνα δεν είναι του συγγραφέα αλλά του εκδότη-κατόχου ενός χειρόγραφου έργου απέναντι σε άλλους εκδότες-πειρατές. Έτσι, πολύ συχνά η αυθαιρεσία του εκδότη φτάνει στο σημείο να αλλά­ ζει το όνομα του συγγραφέα, χρησιμοποιώντας στη θέση του το όνομα κάποιου γνωστότερου προσώ­ που. Είναι γνωστή η περίπτωση του Ρόμπερτ Σάντερς που στα 1773 είδε τις σημειώσεις του στη Βί­ βλο να κυκλοφορούν με το όνομα του Δρ. Χένρι Σάουθγουελ, ο οποίος ήταν ένας δημοφιλής κληρι­ κός και είχε μάλιστα πληρωθεί γι’ αυτό από τον εκ­ δότη 100 γκινέες, έναντι των 25 που είχε πάρει ο... πραγματικός συγγραφέας!

12/χρονικα Αλλά και οι εκδότες κάνουν παράπονα. Έτσι ο Τζων Ντάντον, εκδότης τοο δεύτερου μισού του 18ου αιώνα παραπονιέται ότι μερικοί συγγραφείς είναι τόσο απαιτητικοί που θέλουν να γίνουν «μικροί-εκδότες» ή ζητούν τόσο μεγάλα ποσά που η όλη επιχείρηση μετά βίας καλύπτει το κόστος. Στα παραπάνω θα πρέπει να προσθέσουμε και τα προνόμια που παραχωρούνταν από τους βασιλείς και που εκτός απ’ το αλάτι, την κόλλα, το μουρουνέλαιο, αφορούσαν μερικές φορές και τα βιβλία. Έτσι στα μέσα του 16ου αιώνα η βασίλισσα της Αγ­ γλίας παραχωρεί σε κάποιον το προνόμιο να τυπώ­ νει όλα τα νομικά βιβλία, σε άλλους τις προσευχές, τις λατινικές γραμματικές ή τα μουσικά βιβλία. Η αντίδραση σ’ αυτά τα προνόμια δε θα έρθει από τους συγγραφείς αλλά από τη συντεχνία των εκδοτών, η οποία είναι αντίθετη και επικαλείται τα δικαιώματα των πολιτών και το νόμο. Και μια και οι διαμαρτυρίες δεν εισακούγονται, κάποιοι θα αντιδράσουν δυναμικά καταφεύγοντας σε πειρατικές εκδόσεις. Το αποτέλεσμα θα είναι δίκες, φυλακί­ σεις και η βαρύγδουπη δήλωση ενός των πειρατών: «Ο Λούθηρος έκανε τη μεταρρύθμιση ολόκληρου του κόσμου της θρησκείας, εγώ έχω χρέος και θα τα καταφέρω να κάνω τη μεταρρύθμιση στο βι­ βλίο»! Οι συγγραφείς συνεχίζουν να είναι βέβαια από­ ντες και τους επόμενους αιώνες, αλλά στα τέλη του 19ου αι. έχουμε την υπογραφή της σύμβασης της Βέρνης (1886 και 1908), αργότερα τη σύμβαση των Βρυξελλών (1948) και το 1952 τη Διεθνή σύμ­ βαση για τα συγγραφικά δικαιώματα που υπογρά­ φτηκε και από τις Η.Π.Α.

Σημειώσεις 1. Βλ. σχετικά το άρθρο του Άρη Μπερλή με τίτλο «Όταν οι πόρτες της Γαλλίας ανοίγουν για τις ωραίες (και άπι­ στες ή πιστές κι άσχημες) ξένες»: όπου μεταξύ των άλ­ λων διαβάζουμε: «Τα προβλήματα μιας εθνικής λογοτε­ χνίας δεν είναι προβλήματα προβολής και διάδοσής της. Τα προβλήματα κάθε εθνικής λογοτεχνίας πρέπει να είναι προβλήματα που αντιμετωπίζουν οι λογοτέχνες ως λογοτέχνες, όχι ως παραγωγοί καταναλώσιμου πολι­ τιστικού προϊόντος (περ. Ο Πολίτης, τ. 99, Ιούνιος 1989, υπογρ. δική μου). Ας μου επιτραπεί, να αποφύγω τον πειρασμό και να μην επεκταθώ σ’ αυτό το σύνθετο θέ­ μα, όχι γιατί το θεωρώ δευτερεύον, κάθε άλλο μάλιστα, αλλά γιατί είναι αντικείμενο μιας άλλης συζήτησης. Βέ­ βαια, είναι φανερό από ολόκληρη την προβληματική που αναπτύσσω σ’ αυτό το άρθρο, πως θεωρώ το λογο­ τεχνικό προϊόν ως καταναλώσιμο πολιτιστικό προϊόν (βέβαια, όχι μόνο).

2. Ας διευκρινίσω, ότι τόσο η έννοια της αγοράς όσο και εκείνες της κοινωνικής πραγματικότητας και του επαγ­ γελματισμού' των συγγραφέων, χρησιμοποιούνται εδώ όχι ως τεχνικοί αποκλειστικά όροι και ποσοτικά μέτρα, αλλά και με όλα τα πολιτισμικά στοιχεία και τις ουσια­ στικές λειτουργίες τους.

3. Μιλάω για διλήμματα, γιατί γίνεται φανερό, απ’ όσα συ­ νοπτικά εξέθεσα παραπάνω, πως ο εκδότης βρίσκεται μπροστά στην ανάγκη να κάνει τις επιλογές του και να αποφασίσει τις εκδοτικές κατευθύνσεις που θεωρεί ευ­ νοϊκότερες. Δεν αναφερόμαστε, βέβαια, εδώ στο σύνο­ λο της ελληνικής βιβλιοπαραγωγής Υπάρχουν τομείς, αφανείς ίσως αλλά πολύ δυναμικοί, όπως το παρασχολικό βιβλίο, το πανεπιστημιακό, το τεχνικό κ λπ. που υπακούουν σε διαφορετικούς κανόνες. Λ.χ. προϋπολογι­

Αλλά και στον 20ό ακόμη αιώνα, μολονότι η εμπορευματοποίηση έχει προχωρήσει πολύ, υπάρχουν εκπλήξεις. Το 1911 ο Ντ. X. Λώρενς έγραψε στον Έντουαρντ Γκάρνετ, φιλολογικό σύμβουλο του εκ­ δότη Ντάκγουορθ, που είχε υποσχεθεί να τον συ­ στήσει εκεί για να εκδώσει τα βιβλία του: «Σε παρα­ καλώ θερμά μη ζητήσεις προκαταβολή δικαιωμά­ των. Μη με παρουσιάζεις σαν ζητιάνο. Μη του λες πως είμαι άφραγκος. Δε θέλω προκαταβολή - άσε να παρουσιαστώ στον Ντάκγουορθ σαν αξιοπρεπής άνθρωπος». Πολύ νερό έχει κυλήσει από τότε στ’ αυλάκι και σήμερα η αξιοπρέπεια κάποιου συγγραφέα αντί να είναι αντιστρόφους ανάλογη προς τα ποσά που ζη­ τάει από τον εκδότη του είναι ευθέως ανάλογη. Έτσι, κάθε φθινόπωρο στην έκθεση της Φραγκφούρτης ο τζίρος από τις αγορές δικαιωμάτων φτάνει σε πολλές εκατοντάδες εκατομμύρια και οι σελίδες του Bookseller, του γνωστότερου εγγλέζι­ κου περιοδικού για την εκδοτική κίνηση, γεμίζουν από τις μεταγραφές συγγραφέων από τον έναν εκ­ δότη στον άλλο και τα ποσά που αυτές στοίχισαν. Είναι ένα χρηματιστήριο με όλους τους τύπους και τα ποσά δηλωμένα στην εφορία, χωρίς υποκρι­ σίες και μυστικά. Μάλιστα, καθώς από το 1981 λει­ τουργεί στον αγγλοσαξωνικό κόσμο και ένα πραγ­ ματικό χρηματιστήριο αξιών βιβλίου με εισαγμένες μετοχές μεγάλων ανωνύμων εταιριών και ομίλων, οι συγγραφείς ξέρουν με ακρίβεια την πραγματική επιφάνεια του εκδότη με τον οποίο συνεργάζονται, τα κέρδη, τις ζημιές και τους αριθμούς της ετήσιας παραγωγής του8.

ΜΥΡΣΙΝΗ ΖΟΡΜΠΑ σμένη αναγνωστική πελατεία, σύμπτωση στο ίδιο πρό­ σωπο των ιδιοτήτων συγγραφέα και διαθέτη του βι­ βλίου, ειδικό κοινό, κρατική παρέμβαση, κ.λπ. Γι’ αυτό θα μπορούσαμε να πούμε πως αναφερόμαστε στο βι­ βλίο που δεν έχει σχέση με την εκπαίδευση ή άλλες τό­ σο στενά χρηστικές διαδικασίες αλλά είναι περισσότερο της ελεύθερης επιλογής. Όλες οι παραπάνω υποθέσεις γίνονται με κάθε επιφύ­ λαξη, δεδομένου ότι δεν υπάρχουν πηγές ή αξιόπιστες έρευνες που να μας δίνουν ακριβή ή έστω κατά προσέγ­ γιση νούμερα. Επίσης δεν λαμβάνουμε υπόψη μας κα­ θόλου εδώ τον αριθμό των βιβλίων που διακινούνται μέ­ σω πρακτορείου και που, σύμφωνα με την τελευταία Στατιστική Επετηρίδα του ΥΠΠΟ, έφτασαν μόνο για το 1986 τα 4 εκατομμύρια 800 χιλιάδες περίπου αντίτυπα. Βλέπε σχετικά Λ. Αξελού, Εκδοτική δραστηριότητα και κίνηση των ιδεών στην Ελλάδα, εκδ. Στοχαστής, Αθήνα 1984. Βλέπε για περισσότερες λεπτομέρειες Γ. Κουμάντου, Πνευματική ιδιοκτησία, καθώς και το άρθρο του Δημήτρη I. Καράμβαλη στο περιοδικό Διαβάζω, τεύχος 197, με τίτλο «Η πνευματική ιδιοκτησία στην Ελλάδα». Θα πρέπει, πάντως, να σημειωθεί ότι στη Βενετία από το 1544 κιόλας υπήρχε ένα διάταγμα που απαγόρευε να τυπωθεί ένα έργο χωρίς την άδεια του συγγραφέα ή του αντιπροσώπου του και η ποινή ήταν πρόστιμο ή φυλάκι­ ση ενός μήνα. Τα στοιχεία αυτού του άρθρου προέρχονται από: - Febvre L., Martin H.-J., L' apparition du livre, Ed. Albin Michel, Paris 1958.

- Labarre Albert, Histoire du livre, PUF, Paris 1985 - Plant Marjorie, The English Book Trade, G. Allen and Un­ win, London 1974

Ομοιοπαθητική Ιατρική Οι αρχές της Ομοιοπαθητικής ήταν ήδη γνωστές εδώ και όνο χι­ λιετηρίδες. Πρώτος ο Ιπποκράτης στους αφορισμούς τον διατύπωνε τον πρωταρχικό νόμο της Ομοιο­ παθητικής: «"Ομοια όμοιων είσίν ιάματα». Στα τέλη του 18ου αιώνα ο Γερ­ μανός γιατρός Samuel Hahne­ mann προάγει την Ομοιοπαθητική σε ολοκληρωμένο και οργανωμένο θεραπευτικό σύστημα, αντιμετω­ πίζοντας τον ασθενή ως ενιαίο σύνολο. Σήμερα στα πρόθυρα τον 21ου αιώνα, στην εποχή των λέιζερ, της προηγμένης τεχνολογίας και της πολυφαρμακίας η Ομοιοπαθητική ιατρική μπορεί να διεκδικήσει ως θεραπευτική μέθοδος το μερίδιο που της ανήκει; Τι είναι η Ομοιοπαθητική ιατρική, η οποία όλο και περισσότερο στις μέρες μας κερδίζει έδαφος και την εμπιστοσύνη των ασθενών; Ποιες είναι οι σχέσεις της Ομοιοπαθητικής ιατρικής με την κλασική ιατρική και γιατί η δεύτερη εναντιώνεται τόσο στην πρώτη; Ποιοι είναι οι νόμοι της Ομοιοπαθητικής και πώς θεραπεύει τους ασθενείς; Τα φάρμακα που χορηγεί είναι πράγματι ατοξικά; Σε ποιες περιπτώσεις η Ομοιοπαθητική χρειάζεται τη συμβολή της αλλοπαθητικής και γιατί; Η Ομοιοπαθητική προωθεί ένα άλλο σύστημα υγείας που εναντιώνεται σε τε­ ράστια συμφέροντα (νοσοκομεία, γιατροί, παραϊατρικά επαγγέλματα, εργοστά­ σια φαρμάκων κ.τλ.) και γι’ αυτό σκοπίμως είναι παραγνωρισμένη από το κρά­ τος; Ποιες ασθένειες μπορεί να θεραπεύσει η Ομοιοπαθητική και γιατί θεωρείται ως η πρώτη ολιστική ψυχοσωματική μέθοδος θεραπείας; Αυτά είναι μερικά από τα πολλά ερωτήματα που μπορεί κανείς να θέσει. Ένα όμως είναι σίγουρο. Η Ομοιοπαθητική ιατρική ως επιστήμη έχει να επιόείξει ένα «νέο» τρόπο αντιμετώπισης και ίασης τών ασθενών. Είναι σκόπιμο να ακουστεί η φωνή της. Επιμέλεια αφιερώματος: Ηρακλής Παπαλέξης

14/αφιερωμα

Dr Samuel Hahnemann

Μιχάλης Λέφας

Ιστορία της Ομοιοπαθητικής Ιατρικής Η θεμελίωση της Ομοιοπαθητικής Ιατρικής έγινε στα τέλη του 18ου αιώνα και ο θεμελιωτής της είναι ο Samuel Christian Hahnemann (1755-1843). Είναι σημαντικό να δούμε το επίπεδο της Ιατρικής που υπήρχε εκείνο τον αιώνα. Στον αιώνα αυτό δεν υπήρχε μια διαμορφωμένη ενιαία ιατρική αντίληψη, όπως εξάλλου και στους αιώνες που είχαν προηγηθεί. Αυτό έδωσε τη δυνα­ τότητα να αναπτυχθούν προσπάθειες για να συστηματοποιηθεί η Ιατρική. Αυτές οι προσπάθειες εστιάζονται πάνω σε βασικές αρχές ή σε φυσικούς νό­ μους, που είχαν αποκαλυφθεί κύρια στον 17ο αιώνα. Οι περισσότερες πάντως απ’ αυτές τις προσπάθειες παρέμειναν άκαρπες, γιατί διακρίνονταν από μια σχηματοποίηση. Κατεξοχήνεκφραστές αυτής της τάσης αποτέλεσαν οι ιατροχημικοί και οι ιατροφυσικοί. εν πρέπει ακόμα να παραλείψουμε ότι και οι θεραπευτικές μέθοδοι της εποχής εξα­ ντλούνταν σε εκτεταμένες αφαιμάξεις, σε καθάρ­ σια, σε μεγάλες δόσεις τοξικών φαρμάκων. Αυ­ τές οι πρακτικές μπορεί να ήταν ηρωικές, αλλά αποδεικνυόντουσαν πολύ συχνά μοιραίες. Η βιταλιστική σχολή, που είχε ήδη αρχίσει να ανα­ πτύσσεται από το 17ο αιώνα, άρχισε να αντιδρά στις υπάρχουσες τότε θεωρίες. Ο βασικός εκ­ φραστής της στο πρώτο ήμισυ του 18ου αιώνα, ήταν ο George Ernst Stach (1660-1743), ο οποίος αντιτάχθηκε στη μηχανιστική φυσιολογία του Καρτέσιου και υιοθέτησε την προσέγγιση του Van Helmont (1577-1644) για την ύπαρξη μιας

Δ

«ευαίσθητης ψυχής» ή anima που αποτελεί την πηγή όλων των ζωικών φαινομένων. Προς το τέ­ λος, λοιπόν, του 18ου αιώνα, ο Hahnemann δη­ μοσιεύει ένα άρθρο (1796) όπου εκφράζει μια πολεμική σε βάρος της υφιστάμενης ιατρικής πρακτικής και ειδικά της πολυφαρμακίας, μ’ αποτέλεσμα να απολυθεί από τη θέση του καθη­ γητή στο Πανεπιστήμιο της Δρέσδης (στην έδρα της Ιατρικής Χημείας, της οποίας ήταν σημαντι­ κός γνώστης). Αναφέραμε από την αρχή ότι η συμβολή του Hahnemann βρίσκεται κυρίως στη διαμόρφωση των θεραπευτικών νόμων που διέπουν τη θεραπευτική. Είναι ο πρώτος που έδωσε μια πρακτική έκφραση του νόμου των ομοίων

αφιερωμα/15 (similia similibus curantur ή τα όμοια τοις ομοί- σημαντική ανταπόκριση, δέχθηκε πάρα πολλές οις εισίν ιάματα). Η σύλληψη του νόμου αυτού αντιδράσεις. Η αλλοπαθητική ιατρική χωρίς πο­ καθεαυτού δεν είναι σωστό να αποδίδεται πρω­ τέ να δεχθεί να δοκιμάσει την αλήθεια της, την ταρχικά στον Hahnemann. Υπάρχουν σαφείς απέρριψε εξαρχής. Τα επιχειρήματα που διατυ­ αναφορές που δείχνουν ότι ο νόμος αυτός εμπε- πώθηκαν σε βάρος της ομοιοπαθητικής, εμπί­ ριέχετο στην τέχνη της μαγείας. Ο Ιπποκράτης πτουν σε τέσσερις κατηγορίες: τον διατυπώνει στο «Περί τόπων των κατ’ άν­ 1. Στην υπόθεση ότι οι εσωτερικές αιτίες των θρωπο», ο Κέλσιος στο προοίμιό του «Da Medi- ασθενειών είναι γνωστές. cina», ο Πλίκος στη «Φυσική Ιστορία» του, ο 2. Στην υπόθεση ότι η θεραπευτική δύναμη Παράκελσος στο «Ο άνθρωπος και ο δημιουργη- του φαρμάκου μπορεί να αναλυθεί. μένος κόσμος». (Δε σημαίνει αυτό βέβαια, ότι ■ 3. Στην ορθότητα του νόμου των ομοίων και όλοι οι προαναφερθέντες τον δέχονται σαν το 4. Ως προς τις απειροστές δόσεις. μοναδικό ισχύοντα νόμο της φύσης ή θεραπευτι­ Ο Hahnemann υποστήριζε ότι η ασθένεια εί­ κό νόμο). ναι μια διαταραχή της ζωτικής δύναμης. Βέβαια Ο Hahnemann όμως επεξεργάζεται περισσότε­ ο Hahnemann δεν είναι ο μόνος που υποστήριζε ρο αυτό το νόμο και ξεκινάει μια σημαντικότατη αυτή τη θέση (η Vis mediatrix natural, η έμφυτη προσπάθεια να επιβεβαιώσει την ισχύ του. δηλαδή θεραπευτική δύναμη του οργανισμού, Όντας αντίθετος με τη θεωρητική προσέγγιση πήρε διάφορα ονόματα μέσα στην ιστορία: Chi, του ανθρώπινου οργανισμού, της υγείας και της Anima, Archeus, ζωικός μαγνητισμός, πράνα ασθένειας, αρχίζει μια διαδικασία πειραμάτων, και άλλα). Ισχυρίστηκε ακόμα ότι η εσωτερική πάνω σε υγιείς ανθρώπους και στον εαυτό του, αιτία αυτής της διαταραχής δεν είναι γνωστή τα αποκαλούμενα «provings», όπου χορηγείται και η ασθένεια καθίσταται γνωστή μέσα από τα μια θεραπευτική ουσία και καταγράφονται συ­ συμπτώματα που παρατηρούνται σ’ όλο τον ορ­ στηματικά τα αποτελέσματα που αυτή προκαλεί γανισμό. Αντίθετα βέβαια, η κλασική Ιατρική πάνω στον οργανισμό. Έτσι, δέχεται σαν αληθι­ απέρριψε τη ζωτική δύναμη και θεώρησε και νά μόνο αυτά που η εμπειρία επιβεβαιώνει. Μια θεωρεί τη νόσο σαν μια υλική οντότητα και απο­ σημαντική επίσης καινοτομία του αποτελεί ο δύθηκε μια εναγώνια προσπάθεια να καθορίζει τρόπος παρασκευής των φαρμάκων του. Η «δυ­ ναμοποίηση», η διαδικασία δηλαδή της λειοτρίDr Constantine Hering βησης και των διαδοχικών αραιώσεων και δονή­ σεων αποτέλεσε, αποτελεί και θα συνεχίσει να αποτελεί το σημείο τριβής μεταξύ ομοιοπαθητι­ κής και αλλοπαθητικής πρακτικής. Οι απειροστές δόσεις που χρησιμοποιούνται και ιδιαίτερα αυτές που ξεπερνούν το μοριακό υλικό επίπεδο, έδωσαν αφορμή για μια μεγάλη διαμάχη, ακόμα και μέσα στους κόλπους των ομοιοπαθητικών θεραπευτών. Η πρώτη ολοκληρωμένη διατύπωση της πρα­ κτικής του, γίνεται το 1810 στο «Όργανον της Ορθολογικής Θεραπευτικής τέχνης», όπου καθο­ ρίζονται οι νόμοι που διαπερνούν την ομοιοπα­ θητική και οι οποίοι σε αντιδιαστολή με την κλα­ σική ιατρική εξακολουθούν να ισχύουν μέχρι σή­ μερα. Το μοναδικό σημείο στο οποίο θα αναφερ­ θούμε αργότερα. Η ολοκλήρωση των καινοτομιών του γίνεται με την έκδοση του 1828 του δίτομου έργου του «Χρόνια νοσήματα». Αυτό το βιβλίο του σημα­ τοδοτεί μια νέα ρήξη με την κλασική ιατρική, της οποίας τις πρακτικές θεωρεί κυρίως υπεύθυ­ νες για την εμφάνιση και την εμμονή των χρο­ νιών νοσημάτων. Σε αυτό το βιβλίο του εισάγεται για πρώτη φορά η έννοια των τριών μιασμά­ των, του ψωρικού, του συκωτικού και του συφι­ λιδικού. Είναι εύλογο ότι η όλη στάση του Hahnemann απέναντι στην Κλασική Ιατρική, αν και βρήκε

16/αψιερωμα τη σαφώς υλική αιτία που την προκαλεί. Ως προς τη δεύτερη εναντίωση η κλασική ια­ τρική θεώρησε και θεωρεί ότι το φάρμακο γίνε­ ται γνωστό μέσα από αναλυτικές μεθόδους, πρέ­ πει να στρέφεται εναντίον της αιτίας της ασθέ­ νειας και ότι από τη στιγμή που συνυπάρχουν πολλές ασθένειες σ’ έναν οργανισμό, είναι προ­ φανές ότι πρέπει να δίνονται πολλά φάρμακα ταυτόχρονα. ντίθετα ο Hahnemann μίλησε για μια δύνα­ μη με υπόσταση πνεύματος που εμπεριέχει το φάρμακο και ότι αυτό δρα στη ζωτική δύναμη που λειτουργεί πάντα σαν μια ενότητα, κατά συ­ νέπεια μόνο ένα φάρμακο ήταν απαραίτητο για την εξισορρόπηση του οργανισμού. Είναι αρκετά παράδοξο ότι επειδή ακριβώς η κλασική θερα­ πευτική εκείνων αλλά και των κατοπινών χρό­ νων δε διέπεται από κάποιους συγκεκριμένους θεραπευτικούς φυσικούς νόμους, θεώρησαν το νόμο των ομοίων σαν «ήόγμα» που περιόριζε τη φιλοσοφική και επιστημονική σκέψη και δεν άφηνε περιθώρια επανορθώσεων. Απέρριπταν μάλιστα την ευθύνη της μετέπειτα περιθωριο­ ποίησης της ομοιοπαθητικής, στη δυσκαμψία των ομοιοπαθητικών να παρεκκλίνουν από τους νόμους του Hahnemann. Πιθανότατα πάντως, το μεγαλύτερο εμπόδιο για την αποδοχή των ομοιοπαθητικών θέσεων, ήταν η χρήση της απειροστής δόσης. Οι αλλοπαθητικοί αντιμετώπισαν το θέμα της δυναμοποίη­ σης άλλες φορές σαν αδιανόητο, άλλες φορές σαν γελοίο, ενώ μεταγενέστερα ισχυρίστηκαν ότι η δράση ενός τέτοιου φαρμάκου μπορεί να εξη­ γηθεί μόνο σαν placebo δράση. Αυτές οι αντιδράσεις συνόδεψαν την Ομοιο­ παθητική από τα πρώτα βήματά της μέχρι τις ημέρες μας. Η διαφορά βέβαια έγκειται στο γε­ γονός ότι αυτό δεν εμπόδισε την ομοιοπαθητική να έχει μια σημαντική εξάπλωση ώς τις αρχές του 20ού αιώνα. Και η εκτεταμένη αυτή διάδοσή της στηρίχθηκε και σε μεγάλο βαθμό στη γενικό­ τερη αποδοχή της από τον απλό κόσμο. Οπωσ­ δήποτε σε αυτή την εξάπλωση βοήθησε και η έλ­ λειψη μέχρι τότε μιας ενιαίας- παγκόσμιας καί συμπαγούς ιατρικής αντίληψης. Είναι επίσης αληθινό ότι η ανάπτυξη μιας ενιαίας πρακτικής (αλλοπαθητικής), η δημιουργία Εθνικών Ιατρι­ κών Εταιρειών (που τήρησαν αρνητική στάση) και η εξέλιξη της ιατρικής εκπαίδευσης (δη­ μιουργία ιατρικών σχολών στα Πανεπιστήμια), συνδυάστηκε με την πτώση αυτής της θεραπευτι­ κής τέχνης. Είναι επίσης κοινωνιολογικά και ιστορι-'ά διαπιστωμένο, ότι σε οποιοδήποτε επι­ στημονικό τομέα όταν αποκτήθηκε μια «καλά θεμελιωμένη» και αποδεκτή ενιαία γνώση, αυτή ήρθε σε ρήξη και απέρριψε τελικά τις αντιτιθέαπόψεις. Δεν πρέπει εξάλλου να ξεχνάμε

Α

ότι ο Hahnemann συνάντησε σημαντικές δυσκο­ λίες ακόμα και για την έκδοση των βιβλίων του (ακόμα και όταν ήταν αποδεκτός, από τον κό­ σμο, θεραπευτής), όπως επίσης ότι γνιόρισε μια καθόλου ευκαταφρόνητη πολεμική από τους φαρμακοποιούς εκείνης της εποχής. Ο ίδιος μά­ λιστα, αναφέρει στην αυτοβιογραφία του ότι ο σημαντικότερος λόγος των συχνών μετακινήσεων μέχρι το 1820 περίπου, ήταν απόρροια της δυσφήμισης που τον συνόδευε εκ μέρους του ιατρι­ κού σώματος. Η εξάπλωση, λοιπόν, της Ομοιοπαθητικής εί­ χε ήδη ξεκινήσει από τα τελευταία χρόνια της ζωής του Hahnemann και εξακολούθησε από τους μαθητές του και τους επιγόνους του. Οι με­ ταφράσεις που έγιναν από τον R.E. Dudgeon στην αγγλική γλώσσα, ήταν κάτι που διευκόλυνε τη διάδοσή της. Σημαντικό ρόλο στην εξάπλωση που γνώρισε στην Κεντρική Ευρώπη, είχαν οι C. Von Bonninghausen και G.H.G. Jahr. Η εξέχουσα φυσιογνωμία που ώθησε την Ομοιοπαθητική στις Ηνωμένες Πολιτείες ήταν ο Constantine Hering (1800-1880) που είναι γνωστός, σαν ο πατέ­ ρας της Αμερικανικής Ομοιοπαθητικής Ιατρι­ κής. Η συμβολή του Hering οφείλεται σε μια πρώτη φάση στην έκδοση ενός εγκολπίου που ονομάστηκε Domestic Physiccion («Οικιακός θε­ ραπευτής»), όπου υπήρχαν αρκετές οδηγίες για πρώτες βοήθειες, που μπορούσε να εφαρμόσει και κάποιος που δεν ήταν μυημένος στην ομοιο­ παθητική ιατρική. Σε μια δεύτερη φάση, συνέχι­ σε τα provings έτσι ώστε να εκδώσει το δεκάτομο έργο του Guiding symptoms («οδηγά συμπτώμα­ τα»). Η μεγαλύτερη όμως προσφορά του έγκει­ ται στο ότι διατύπωσε και ένα θεραπευτικό νό­ μο, που συμβάδιζε βέβαια με την αντίληψη του Hahnemman όπως διατυπώθηκε στο Chronic Di­ seases. Ο νόμος έλεγε ότι κατά τη διαδικασία της ασθένειας τα συμπτώματα μετακινούνται από την περιφέρεια προς τα ενδότερα (κεντρικότερα) τμήματα, από τα άκρα προς τα τμήματα που βρί­ σκονται υψηλότερα στον οργανισμό και από τα λιγότερο ζωτικά όργανα προς τα περισσότερο ζωτικά. Αντίθετα, το σωστά χρησιμοποιούμενο φάρμακο προκαλεί την αντίστροφη πορεία και εμφανίζει τα συμπτώματα κατά την αντίστροφη πορεία από αυτή της εμφάνισής τους (τα «νέα»' δηλαδή συμπτώματα που εμφανίζονται κατά τη θεραπευτική διαδικασία, αντιπροσωπεύουν τις πιο πρώιμες καταστάσεις της ασθένειας). Τα provings των ομοιοπαθητικών φαρμάκων εξακολούθησαν κυρίως μέχρι τα τέλη του 19ου αιώνα. Αυτό οδήγησε σε μια μεγάλη διεύρυνση της Materia Medica (της ομοιοπαθητικής φαρμα­ κογνωσίας) και έτσι φτάσαμε σε έναν αριθμό 1500 περίπου φαρμάκων, ενώ τα από τον Hahne­ mann κληροδοτημένα ήταν 99. Σημαντικοί ερευ­ νητές ήταν ακόμα ο T.F. Allen (που εξέδωσε μια

αψιερω μα/17 12τομη Materia Medica), ο R. Hughes, o Fanin- μακο πρέπει να επιλέγεται με βάση την κλασική gton, o J.H. Clarke και άλλοι. Τα έργα όλων αυ­ παθολογική διάγνωση. Αντίθετα, οι πιστοί ακό­ τών θεωρούνται σημαντικά για την ομοιοπαθητι­ λουθοι του Hahnemann επέμεναν ότι τα συμπτώ­ κή βιβλιογραφία, γιατί ακριβώς στηρίζονται ματα είναι σημαντικότερα, αφού προηγούνται στην επιβεβαίωση που προσφέρουν τα provings. των ανατομικών οργανικών αλλαγών και αποτε­ Σημαντική φυσιογνωμία της ομοιοπαθητικής άν­ λούν τις μόνες ακριβείς ενδείξεις της φύσης και θησης του 19ου αιώνα, ήταν ο James Tulcr Kent. της πορείας της διαταραχής. Οι αναθεωρητές Η μεγάλη του συνεισφορά, καλύπτει και το χώρο άρχισαν να αμφιβάλλουν για την ορθότητα του της Materia Medica, αλλά κυρίως την επεξήγηση νόμου των ομοίων, σαν μοναδικού θεραπευτικού των πρώτων παραγράφων του Organon του Hah­ .νόμου, και προσέγγισαν θετικά και στον εναnemann που έδωσε στο βιβλίο του Lectures on ντιοπαθητικό τρόπο σκέψης, όπως και κάθε νεό­ Homoeopathic Philosophy (Ομιλίες πάνω στη φι­ τερη θεωρία της κλασικής σχολής. Κατ’ επέκτα­ λοσοφία της ομοιοπαθητικής) και το Repertory. ση, άρχισαν να γίνονται πολύ ελαστικοί στη χρήΣ’ αυτό το τελευταίο, έχοντας προηγηθεί μια φο­ βερά συστηματική δουλειά, καταγράφονται όλα τα συμπτώματα και τα ομοιοπαθητικά εκείνα φάρμακα, που αντιστοιχούν σ’ αυτά (που κατά τη διαδικασία δηλαδή των provings προκάλεσαν αυτά τα συμπτώματα). Αν και εισήχθη μόλις το 1825 στις ΗΠΑ, η ομοιοπαθητική ιατρική, στη δεκαετία του 18401850 συναγωνιζόταν σε αριθμό γιατρών αυτούς της ορθόδοξης, αλλά με το τέλος του 19ου αιώ­ να, έχει ήδη υποστεί μια σημαντική καθίζηση. Μια ανάλογη επίσης πορεία ακολούθησε και στην Ευρώπη, μόνο που εκεί δε γνώρισε την εξάπλωση που γνώρισε στις ΗΠΑ, σε απόλυτους αριθμούς. Μέσα στον 20ό αιώνα, γνώρισε μια ακόμα μεγαλύτερη πτώση, μέχρι το 1960 ιδιαίτε­ ρα. Πέρα από τους κοινωνικούς και οικονομικούς λόγους που συνεισέφεραν σε αυτή την πτώση της αποδοχής της ομοιοπαθητικής, θα θέλαμε εδώ να αναφερθούμε και στις εσωτερικές διαδικασίες που αποδυνάμωσαν ποιοτικά και ποσοτικά το ομοιοπαθητικά κίνημα. Τα χρόνια, λοιπόν, στα οποία η ομοιοπαθητική θεραπευτική απέκτησε τη μεγαλύτερη αποδοχή της, αποδείχθηκαν τα πλέον επικίνδυνα, αφού η έλλειψη εξωτερικής απειλής έφερε στην επιφάνεια μια αδυναμία που είχε εκδηλωθεί από τα πρώτα βήματα· αυτή της αντιπαράθεσης μεταξύ των καθαρά ακόλουθων του Hahnemann και αυτών που είχαν κάποιες Or T.F. Allen αναθεωρητικές απόψεις. πό το 1822 άρχισαν να εμφανίζονται θερα­ πευτές που εξέφραζαν αντιρρήσεις πάνω στους τρεις βασικούς νόμους του Hahnemann (το νόμο των ομοίων, το νόμο του ενός φαρμάκου και το νόμο της ελάχιστης δόσης). Ο ίδιος ο Hahnemann τους αποκάλεσε υβρίδια και αμφί­ βια που έρπουν ακόμα μέσα στη λάσπη του αλλοπαθητικού βάλτου, και οι οποίοι μόνο σπάνια τολμούν να υψώσουν ελεύθερα τα κεφάλια τους προς την αιθερική αλήθεια. Οι αναθεωρητές, λοιπόν, πήραν μια πολύ διαφορετική θέση πάνω στη σχέση συμπτωμάτων και παθολογίας, και εξέφρασαν την άποψη ότι το θεραπευτικό φάρ­

Α

ση κλασικών ακλοπαθητικών φαρμάκων, που έφεραν μια ανακούφιση των συμπτωμάτων. Αντίθετα βέβαια, οι ακραιφνείς οπαδοί του Hahnemann θεωρούσαν ότι αυτές οι θεραπείες διοχετεύουν πιο βαθιά τη διαταραχή (σύμφωνα με το νόμο του Hering). Η πιο ορθολογιστική «επιστημονική» άποψη των αναθεωρητών, δε θα μπορούσε να δεχτεί αδιαμαρτύρητα την ύπαρξη των υπομοριακών δυναμοποιήσεων. Έτσι, έγι­ ναν γνωστοί σαν οι «χαμηλοί», επειδή άρχισαν να χρησιμοποιούν αποκλειστικά χαμηλές δυναμοποιήσεις. Δεν άργησαν μάλιστα να αρνηθούν και το νόμο του ενός και μόνο φαρμάκου. Η

18/αφιερωμα έναρξη της συνταγογράφησης πολλών φαρμάκων ταυτόχρονα, σήμανε και την οριστική ρήξη τους με τους πιστούς ακόλουθους του Hahnemann. Η διαμάχη αυτή έληξε, ποσοτικά τουλάχιστον, με νίκη των αναθεωρητικών απόψεων. Είναι σαφές ότι οι «χαμηλοί» ήταν σαφώς περισσότεροι στα τέλη του 19ου αιώνα και στις αρχές του. 20ού αιώνα. Δε φαίνεται όμως να ’ναι άσχετη η επι­ κράτησή τους με τη γενικότερη παρακμή της ομοιοπαθητικής ποιοτικά και ποσοτικά και στην αδυναμία του ομοιοπαθητικού κινήματος να αντισταθεί στην ολοένα και μεγαλύτερη ανάπτυ-

Dr James Tyler Kent

ξη της αλλοπαθητικής ιατρικής. Η κλασική ια­ τρική. που στα μέσα του 19ου αιώνα, είχε αποπέμψει τα μέλη των ομοιοπαθητικών εταιρειών, όχι μόνο δέχθηκε, αλλά και πρότεινε να επανακάμψουν αυτά τα διαγραφέντα μέλη στους κόλ­ που; της (προς τα τέλη του 19ου αιώνα), στη bu­ rn], όμως, του ότι δε θα επέμεναν στη διαφορετι­ κότητα των απόψεών τους, αλλά θα επεδείκνυαν μια κοινή ιατρική αντίληψη. Έτσι, το λυκόφως του 20ού αιώνα βρίσκει το ομοιοπαθητικό κίνημα σε πολύ εξασθενημένη και δυσχερή θέση. Η συρροή νέων ιατρικών ανα­ καλύψεων στο πρώτο μισό του 20ού αιώνα, σπρώχνει ακόμα πιο πολύ στην αφάνεια το ομοιοπαθητικό κίνημα, όχι μόνο ως προς τον

αριθμό των θεραπευτών που εντρυφούν στην ομοιοπαθητική θεραπευτική τέχνη, αλλά και στο επίπεδο της αποδοχής της από το σώμα των θεραπευομένων. Οι ανακαλύψεις αυτές (χρήση αντιβιοτικών, κορτιζόνης, όλο και μεγαλύτερη χρήση χειρουργικών προσπελάσεων), προσέφεραν σαφώς θεαματικές παροδικές «θεραπείες». Η πτώση έως εξαφάνιση ασθενειών μαστίγων της ανθρωπότητας, θεωρήθηκε σαν επίτευγμα της επίσημης ιατρικής θεραπευτικής, αν και υπάρχουν στοιχεία που δείχνουν ότι η δρομολό­ γηση της ελάττωσης των λοιμωδών νοσημάτων είχε ξεκινήσει πριν την εισαγωγή των αντιβιοτι­ κών φαρμάκων και οφειλόταν κύρια στη βελτίω­ ση των συνθηκών υγιεινής. Εξάλλου, η πα­ ράλληλη άνοδος νέων «επιδημιών» (κυκλοφοριακά νοσήματα, νεοπλάσματα, ψυχικές διαταρα­ χές), δε φαίνεται να απασχόλησε τους αλλοπαθητικούς τουλάχιστον στο επίπεδο της ορθότη­ τας ή μη των θεραπευτικών μέσων που χρησιμο­ ποιούν. Εδώ, κάνοντας μια παρένθεση, θα πρέ­ πει να σημειώσουμε την εντυπωσιακή επιτυχία που είχε η ομοιοπαθητική θεραπεία στις αρχές και στα μέσα του 19ου αιώνα, στην αντιμετώπι­ ση επιδημιών, όπως της χολέρας. Αυτή η επιτυ­ χία συνέβαλε αποφασιστικά στην αποδοχή από τον απλό κόσμο, αλλά και από ευγενείς, των ομοιοπαθητικών απόψεων. Πέρα όμως από τη ραγδαία εξέλιξη της κλασικής ιατρικής γνώσης, υπήρξαν και κοινωνικοοικονομικοί, αλλά και πολιτισμικοί λόγοι (εκτός από τις ενδοομοιοπαθητικές έριδες) που συνεισέφεραν στην οπισθο­ χώρηση των ομοιοπαθητικών θέσεων. Το μοντέ­ λο, ας πούμε, μιας θεραπείας, που απαιτούσε την όσο δυνατόν συντομότερη εξαφάνιση των συμπτωμάτων έτσι ώστε ο ασθενής να είναι πάλι παραγωγικός, δεν μπορούσε να συμβαδίσει με την ήπια, αλλά μόνιμη θεραπευτική διαδικασία της ομοιοπαθητικής (δεν είναι τυχαίο ότι εμφα­ νίστηκαν μελέτες που υποστήριξαν τις αλλοπαθητικές θεραπείες, ακριβώς επειδή ελάττωναν την απώλεια σε εργατοώρες). Ακόμα, βέβαια, η επικυριαρχία μιας σαφώς ορθολογικής επιστη­ μονικής σκέψης (ανάπτυξη βιοχημείας, μοριακής βιολογίας, γενετικής), δε θα μπορούσε να συγκεραστεί με μια θεραπεία βασισμένη στην άυλη, και εν πολλοίς απροσδιόριστη ζωτική δύναμη, που κατά την ομοιοπαθητική διαπερνά τον αν­ θρώπινο οργανισμό. Η ανάπτυξη λοιπόν της ομοιοπαθητικής μετά το Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, άρχισε να εμφα­ νίζεται κατά πυρήνες. Η προσπάθεια συνένωσης όλιον αυτών των πυρήνων, ξεκίνησε κατά το με­ σοπόλεμο και οδήγησε στην ίδρυση μιας Παγκό­ σμιας Οργάνωσης (των ομοιοπαθητικών ια­ τρών), κάτω από την επωνυμία Liga Medicorum Homoepatica Internationalis και που ανέλαβε τη διάδοση και την προάσπιση των ομοιοπαθητι­

αφιερωμα/19 κών θέσεων. Οι πυρήνες αυτοί αποτελούντο σχε­ δόν αποκλειστικά από ένθερμους υποστηρικτές των καθαρών ομοιοπαθητικών θέσεων και σεβα­ σμού των τριών βασικών νόμων του Hahnemann. Επίσης, άρχισε παγκόσμια μια οπισθοχώρηση των αναθεωρητικών απόψεων, ακόμα και σε πο­ σοτικό επίπεδο. Σημαντικοί πυρήνες δημιουργήθηκαν στην Ιν­ δία, στη Λατινική Αμερική, όπως και στην Αγ­ γλία, όσον αφορά την Ευρώπη (δε θα πρέπει να αγνοήσουμε την εξάπλωση της Γαλλικής Ομοιο­ παθητικής που εκπροσωπούσε όμως, κύρια, τις αναθεωρητικές αντιλήψεις). Τα αίτια της εμφά­ νισης των πυρήνων σ’ αυτές τις χώρες, δεν μπο­ ρούν να αναλυθούν σαφώς, μπορεί να συνέβαλε κάποια πολιτισμική παράδοση αυτών των χω­ ρών, όπως και μια συγκυριακή τις περισσότερες φορές ελαστικότερη αντιμετώπιση από την πολι­ τεία και το Ιατρικό Σώμα (π.χ. η ανάπτυξη της Ομοιοπαθητικής Θεραπευτικής στην Αγγλία, δεν είναι άσχετη με την προτίμηση του βασιλικού οίκου, σ’ αυτή τη μορφή θεραπείας).

εξελίξεις. Στον τομέα της φαρμακογνωσίας (Ma­ teria Medica), γίνεται μια προσπάθεια συστηματοποίησης και επαύξησης των καταγραμμένων πληροφοριών και απόδοσης μιας συνολικότερης εικόνας των ήδη αποδεδειγμένων φαρμάκων, από τη στιγμή που τα provings εκτελούνται κατά πολύ αραιότερα απ’ ό,τι στην εποχή του Hahne­ mann και στην αμέσως μετά απ’ αυτόν εποχή. Ο τρόπος δράσης των φαρμάκων αποτελεί το κύριο μέλημα της σύγχρονης ομοιοπαθητικής έρευνας, ίσως γιατί αυτό αποτέλεσε και αποτελεί το κύριο σημείο κριτικής εκ μέρους της ορθόδοξης ιατρι-

αραλείψαμε να πούμε ότι η εξάπλωση της Ομοιοπαθητικής συνδυάστηκε, στα τέλη του 19ου αιώνα, και με την ίδρυση νοσοκομείων που έδωσαν τη δυνατότητα περίθαλψης πλατύ­ τερου αριθμού ατόμων. Η προσφερόμενη όμως ποιότητα της θεραπείας, άρχισε να γίνεται αμφί­ βολη, κατά την παρακμή της ομοιοπαθητικής. Εκεί συνήθως, βλέπουμε να υπάρχει μια επιμιξία αλλοπαθητικών και ομοιοπαθητικών θεραπευτι­ κών δρόμων, όπως επίσης να χρησιμοποιείται συχνά η «ομοιοπαθητική πολυφαρμακία». Αλλά και μόνο το γεγονός της ίδρυσης αυτών των νο­ σοκομείων δίνει ένα μέτρο της αποδοχής της ομοιοπαθητικής, αφού η συντριπτική πλειονότη­ τα αυτών των νοσοκομείων χτίστηκαν από ιδιω­ τικούς πόρους.

Π

Η ανάκαμψη, λοιπόν, του ομοιοπαθητικού κι­ νήματος ξεκινάει στη δεκαετία του 1960 (ακόμα και στην Ελλάδα, όπου δεν πρόκειται για ανά­ καμψη αλλά για εμφάνιση) και φαίνεται να συ­ σχετίζεται με μια γενικότερη αμφισβήτηση πολι­ τιστικών προτύπων, αλλά και επιστημονικών δε­ δομένων. Θα πρέπει να τονίσουμε πάλι, ότι αυτή η επαναδραστηριοποίηση του ομοιοπαθητικού κινήματος δεν θέτει σε αμφισβήτηση τη διδασκα­ λία του Hahnemann και σε καμιά περίπτωση δεν θίγει τους βασικούς διατυπωμένους νόμους, για τους οποίους πιστεύει ότι ενέχουν θέση φυσικών νόμων. Οπωσδήποτε όμως, υπάρχουν διαφορο­ ποιήσεις που αφορούν επιμέρους ερμηνείες και κύρια στον τρόπο δράσης των ομοιοπαθητικών φαρμάκων. Πριν επεξηγήσουμε το τελευταίο ση­ μείο κάπως, θα πρέπει να παρατηρήσουμε ότι στο επίπεδο της ομοιοπαθητικής φαρμακοποιίας και φαρμακογνωσίας, παρατηρούνται μικρές

Dr John Henry Clarke

κής. Εδώ θα αναφερθούμε συνοπτικά στην εξή­ γηση που προσπάθησε ο Hahnemann να δώσει, για τον τρόπο δράσης των φαρμάκων. Θεώρησε ότι όταν το ομοιοπαθητικό φάρμακο εισέρχεται στον οργανισμό, προκαλεί μια νέα ασθένεια, η οποία καθώς είναι ισχυρότερη από την ήδη υφιστάμενη, απομακρύνει την τελευ­ ταία. Αυτή η εξήγηση άρχισε σύντομα να καταρρίπτεται και για πρώτη φορά (τουλάχιστον ιστορικά καταγραμμένα), ο Kent μίλησε για την ανασύνταξη της άμυνας του οργανισμού, προς μια θεραπευτική (σύμφωνα με τους νόμους του Hering) πορεία, μετά την επαφή του οργανισμού με το ομοιοπαθητικό φάρμακο, χωρίς όμως να καθορίσει κάποιες σαφείς διαδικασίες.

20/αφιερωμα Μετά τις διατυπωθείσες ενεργειακές θεωρίες στη φυσική έγιναν και γίνονται πολλές προσπά­ θειες προς αυτή την κατεύθυνση (γεγονός που αποτελεί σημάδι των καιρών μας, αφού η έννοια ενέργεια απέκτησε κεντρικό ρόλο στη σύγχρονη σκέψη και γνώση). Αφού ξεκαθαρίζουμε ότι αυ­ τές οι προσπάθειες δεν απέφεραν κανένα ευρέως αποδεκτό συμπέρασμα, θα παρατηρήσουμε ότι προς αυτήν την πορεία χρησιμοποιήθηκαν στοι­ χεία της ηλεκτρομαγνητικής θεωρίας της μηχανι­ κής, της θερμοδυναμικής, της κυβερνητικής, της πιο σύγχρονης θεωρίας των μικρών συμπλεγμά­ των και άλλων. Σημαντική είναι η συνεισφορά σ’ αυτόν τον τομέα ενός Έλληνα Θεραπευτή, του Γιώργου Βυθούλκα, που στο βιβλίο του Science of Homoeopathy, έδωσε ένα μοντέλο για τον ορ­ γανισμό, για τις καταστάσεις ελευθερίας και ισορροπίας (υγεία) και για τις καταστάσεις δια­ ταραχής, έλλειψης ισορροπίας και ελευθερίας στο άτομο (ασθένειας). Εισάγεται επίσης η έν­ νοια του αμυντικού μηχανισμού, που διαπερνιέται απ’ αυτό που αποκαλέσθηκε ζωτική δύναμη, όπως επίσης και μια ενεργειακή επεξήγηση του ομοιοπαθητικού φαρμάκου στη βάση του συντο­ νισμού της ιδιοσυχνότητάς του με την ιδιοσυχνότητα του αμυντικού μηχανισμού, ενός συγκεκρι­ μένου ατόμου. Οι ομοιοπαθητικοί θεραπευτές σ’ όλο τον κό­ σμο, δεν περιμένουν από αυτές τις προσπάθειες να αποδείξουν ή όχι την ισχύ των ομοιοπαθητι­ κών νόμων. Θα λέγαμε ότι αυτές οι προσπάθειες συμβάλλουν στο έργο της μεγαλύτερης αποδοχής της ομοιοπαθητικής από τον επιστημονικό κόσμο και οι συνέπειες αυτής της τάσης παραμένουν για την ώρα απρόβλεπτες. Απλώς, στις μέρες μας, αν και δεν είναι απο­ δεκτή από την επιστημονική κοινότητα, έχει κα­ τορθώσει να ανακτήσει ένα τμήμα της αποδοχής που γνώρισε εξ αρχής από την ευρύτερη ανθρώ­ πινη κοινότητα (αυτό έχει επιτευχθεί ως ένα ση­ μείο και στην Ελλάδα, που η ζωή της σαν ένα οργανωμένο θεραπευτικό κίνημα μετράει περί­ που 20 χρόνια). Η ιδιαιτερότητα, εξάλλου, των ομοιοπαθητικών θέσεων, θα αποτελεί πάντα το εμπόδιο για τη συνολική αποδοχή τους από μια κοινωνία, που τείνει να αποκλείσει το διαφορε­ τικό. Εξάλλου, η μέχρι τώρα ιστορία της Ομοιο­ παθητικής Θεραπευτικής, επισημαίνει αυτό τον κίνδυνο του περιορισμού της δυναμικής, που εμπεριείχε η Ομοιοπαθητική από τη γένεσή της και η οποία δυναμική της έδωσε τη δυνατότητα να επιζήσει ακόμα και κάτω από τις πλέον αντί­ ξ ο ες συνθήκες και να διατηρήσει την εμβέλειά της. Βέβαια, η πρόσφατη ιστορία της δεν περιέ­ χει χαοτικές διαφορές που να επισείουν τον κίν­ δυνο ενός σημαντικού σχίσματος (τόσο σοβαρού τουλάχιστον, όπως στα τέλη του 19ου αιώνα), χωρίς αυτό να σημαίνει ότι υπάρχει μια πλήρης

σύγκλιση όλων των επιμέρους απόψεων (πράγμα που πιθανόν δεν είναι καν αναγκαίο). Για τη ζωή του Hahnemann, για την ιστορία της ομοιοπαθητικής και για τις ελπίδες των ομοιοπαθητικών θεραπευτών όλου του κόσμου, θα ταίριαζε ένα σημείο από το έργο του Παράκελσου «Ο Θεός, το αιώνιο φως» (ο Παράκελσος εξάλλου αναφέραμε, ότι μπορεί να έχει επηρεά­ σει τον Hahnemann και ως προς τη θεωρία της signature, αλλά και ως προς τον τρόπο παρα­ σκευής των φαρμάκων, πάντως είχαν οπωσδήπο­ τε κ '.ι οι δύο την πίστη ότι δεν είναι ο θεραπευ­ τής που θεραπεύει, αλλά ότι μέσω του θεραπευ­ τή, επανέρχεται η υγεία).

Γιώργος Βυθούλκας

αφιερωμα/21

Ειρήνη Μπαχά

Πέτρος Γαρζώνης

Η ιστορία της Ο μοιοπαθητικής στην Ε λλάδα Η ιστορία της Ομοιοπαθητικής Ιατρικής στην Ελλάδα είναι συνυφασμένη με το όνομα του Γιώργου Βυθούλκα, ο οποίος έφερε, εγκατέστησε, διαμόρφωσε και διέδωσε τη θεραπευτική αυτή μέθοδο. Πριν το 1966 «ολίγιστοι ομοιοπαθητικοί ιατροί υπάρχουν εν Ελλάδι», ανα­ φέρει στο σύγγραμμά του ο αείμνηστος καθηγητής της φαρμακολογίας Κος Ιωακείμογλου. Μεταξύ αυτών ιδιαίτερη μνεία πρέπει να γίνει στον γιατρό Ιωάννη Πικραμένο, ο οποίος εξάσκησε με μεγάλη επιτυχία την Ομοιοπαθητι­ κή Επιστήμη για αρκετές δεκαετίες μέχρι το θάνατό του. Εκτός από το γιό του δεν άφησε μαθητές ή συνεχιστές του έργου του και έτσι η ομοιοπαθητι­ κή στην Ελλάδα έσβησε μαζί με τον γέρο Πικραμένο, για να αναβιώσει και να λάμψει με τον ερχομό του Γιώργου Βυθούλκα. Γιώργος Βυθούλκας γνώρισε την ομοιοπα­ θητική «τυχαία» στη Νότιο Αφρική, το 1956, όπου εργαζόταν σαν Πολιτικός υπομηχανι­ κός. Η φιλοσοφία και τα αποτελέσματα της νέας αυτής θεραπευτικής μεθόδου τον συνεπήραν τό­ σο που αφοσιώθηκε ολοκληρωτικά σ’ αυτήν με­ λετώντας και σπουδάζοντας τη μέρα και νύχτα. Η αναζήτηση της γνώσης και γενικότερες φιλο­ σοφικές του αναζητήσεις τον οδήγησαν στις Ιν­ δίες, όπου φοίτησε σε διάφορες σχολές Ομοιο­ παθητικής «ρουφώντας» κυριολεκτικά τη γνώση και διαπιστώνοντας ανεπάρκειες που υπήρχαν σ’ αυτές σε σχέση με το μέγεθος των δικών του απαιτήσεων. Το πάθος του, η μελέτη και η ανα­ ζήτηση της επιστημονικής εξήγησης αναρίθμη­ των παρατηρήσεών του και θεωρητικών τοποθε­

Ο

τήσεων της ομοιοπαθητικής τον ανέδειξαν μονα­ δικό ταλέντο και κέρδισε την εμπιστοσύνη και το θαυμασμό των συμφοιτητών του και των δασκά­ λων του. Η φήμη του έγινε τόση που ο γνωστός φιλόσοφος Κρισναμούρτι ζήτησε να γίνει ο προ­ σωπικός του γιατρός. Ακολουθώντας τον ο Γιώργος Βυθούλκας σε διάφορες περιοδείες του, βρέθηκε το 1965 στην Ελβετία όπου συναντήθη­ κε με την Ειρήνη Μπαχά, μια μορφή που έμελλε να παίξει πολύ σημαντικό ρόλο στην εδραίωση και διάδοση της Ομοιοπαθητικής Ιατρικής στη χώρα μας. Η Ειρήνη Μπαχά, νεαρή γιατρός τότε (νευρολόγος-ψυχίατρος), βρέθηκε στην Ελβετία για να ακούσει τη διδασκαλία του Κρισναμούρτι. Τη μέρα που για πρώτη φορά άκουσε από το Γ. Βυ-

22/αφιερω μα θούλκα τι είναι η Ομοιοπαθητική ιατρική ανοί­ χτηκαν νέοι ορίζοντες μπροστά της. Την συνεπήρε τόσο η ιδέα αυτή που έθεσε σκοπό της ζωής της τη μελέτη και την εμβάθυνση στη νέα αυτή θεραπευτική. Με την προτροπή του Γιώργου Βυθούλκα εγγράφεται στη Facilty of Homeopathy του Λονδί­ νου, όπου και εφοίτησε παίρνοντας τον σχετικό τίτλο. Το 1966 επιστρέφει ο Γ. Βυθούλκας στην Ελ­ λάδα. Βρίσκει την Ειρήνη Μπαχά και μέσα από ατέλειωτες δυσκολίες και αντιξοότητες αρχίζουν να εξετάζουν από κοινού ασθενείς. Τα θεραπευ­ τικά αποτελέσματα είναι τέτοια που η διάδοση της ομοιοπαθητικής Ιατρικής από στόμα σε στό­ μα και από θεραπευμένο σε πάσχοντα γίνονται σε καλπάζοντα ρυθμό. Μετά από δύο χρόνια περίπου σκληρής δου­ λειάς και μελέτης συζητείται η ανάγκη πιο οργα­ νωμένης εμφάνισης και διάδοσης της Ομοιοπα­ θητικής Ιατρικής. Ήδη κυκλοφορεί το πρώτο βι­ βλίο του Γιώργου Βυθούλκα «Ομοιοπαθητική Ιατρική η επιστήμη του μέλλοντος» (μέχρι σήμε­ ρα έχει επανεκδοθεί πάνω από δέκα φορές και έχει μεταφραστεί σε 13 περίπου γλώσσες). Σ’ αυ­ τή τη φάση επισκέπτεται η Ειρήνη Μπαχά έναν παλιό της Πανεπιστημιακό δάσκαλο, που πι­ στεύει ότι έχει προοδευτικές ιδέες και ανοιχτό μυαλό και του μιλάει για την Ομοιοπαθητική. Πρόκειται για τον υφηγητή της θεραπευτικής κλινικής του Πανεπιστημίου Αθηνών Σπύρο Γαρζώνη, που φαίνεται πως η μοίρα τού επιφύ­ λασσε, στον κολοφώνα της δόξας του, μια στρο­ φή 180° προς νέους ορίζοντες, που μπορεί να υπολείπονται σε δόξα, αλλά είναι κατάμεστοι από εσωτερική ικανοποίηση και θεραπευτικό έρ­ γο. Ο Σπύρος Γαρζώνης, ανήσυχο πνεύμα, θέλησε να δοκιμάσει στην πράξη την αποτελεσματικότητα αυτής της επιστήμης και άρχισε να συνεργά­ ζεται με τον Γιώργο Βυθούλκα και την Ειρήνη Μπαχά (που από πρώην μαθήτριά του έγινε τώ­ ρα δασκάλα του στον νέο αυτό κλάδο της θερα­ πευτικής). Τα αποτελέσματα ήταν συναρπαστι­ κά. Ασθενείς του με χρόνια προβλήματα που τα­ λαιπωρούντο επί σειρά ετών, έρχονται πίσω εν­ θουσιασμένοι. Έτσι η Ομοιοπαθητική απέκτησε έναν ενθουσιώδη υποστηριχτή με πολλές ικανό­ τητες. Το 1969 γίνεται στην Αθήνα το 24ο Παγκόσμιο Συνέδριο της Διεθνούς Εταιρείας Ομοιοπαθητι­ κής Ιατρικής με μεγάλη επιτυχία. Εκατοντάδες ομοιοπαθητικών γιατρών από την Ευρώπη και την Αμερική μένουν κατάπληκτοι από τη δυνα­ μικότητα και την πρόοδο της μικρής αυτής ομά­ δας. Μέσα στα επόμενα δύο χρόνια προστίθεται στην ομάδα αυτή ο δόκτωρ Στέφανος Πατεράκης, ειδικευμένος τότε στην ψυχιατρική, ο

Σκεύος Πικραμένος, οδοντίατρος (γιός του ομοιοπαθητικού γιατρού Ιωάννη Πικραμένου) και ο Παύλος Τζιβανίδης, φαρμακοποιός. Οι απαιτήσεις από το κοινό γίνονται ολοένα και μεγαλύτερες. Πολλοί νέοι γιατροί και φοιτη­ τές της ιατρικής δείχνουν ζωηρό ενδιαφέρον για την ομοιοπαθητική και έτσι από το 1970 αρχίζει έντονη εκπαιδευτική δραστηριότητα. Γίνονται μαθήματα ομοιοπαθητικής φαρμακολογίας, θεω­ ρίας και ανάλυσης περιπτώσεων σε εβδομαδιαία βάση. Οι ένθερμοι υποστηρικτές της ομοιοπαθη­ τικής αυξάνονται με γεωμετρική πρόοδο και το 1971 ιδρύεται το επιστημονικό σωματείο «Ελλη­ νική Εταιρεία Ομοιοπαθητικής Ιατρικής» (μέλος της διεθνούς εταιρείας ομοιοπαθητικής ιατρι­ κής) με κύριο σκοπό την προώθηση και διάδοση της ομδιοπαθητικής επιστήμης. Μέλη της ιατρι­ κής εταιρείας ομοιοπαθητικής ιατρικής Ε.Ε.Ο.Ι. είναι σήμερα σχεδόν όλοι οι Έλληνες ομοιοπαθητικοί γιατροί, τους οποίους ελέγχει και προ­ στατεύει. Η Ε.Ε.Ο.Ι επίσης εκτός από τον επι­ στημονικό της χαρακτήρα έχει και συνδικαλιστι­ κή χροιά, καθώς είναι το μέσο επικοινωνίας μας με τον Ιατρικό Σύλλογο και τους κρατικούς φο­ ρείς. ύρω από τον Γιώργο Βυθούλκα βρίσκονται και εργάζονται τώρα αρκετοί γιατροί τους οποίους εκπαιδεύει εντατικά. Ολοένα αυξανόμε­ νες απαιτήσεις για εκπαίδευση τον οδηγούν να ιδρύσει το 1974 το Κέντρο Ομοιοπαθητικής Ια­ τρικής (Κ.Ο.Ι.). Το Κ.Ο.1. πρόκειται να διαδρα­ ματίσει τον σημαντικότερο ρόλο για τη διάδοση της Ομοιοπαθητικής από πρακτικής πλευράς. Είναι ο χώρος εκπαίδευσης και εφαρμογής της ομοιοπαθητικής. Οι δραστηριότητές του και τα θεραπευτικά αποτελέσματα που επιτελούνται σ’ αυτό το καθιστούν γνωστό σε Παγκόσμια κλίμα­ κα και γίνεται ο πόλος έλξης για Έλληνες και ξένους γιατρούς που διψάνε να εκπαιδευτούν ή να μετεκπαιδευτούν στην ομοιοπαθητική. Ίσως πρώτη φορά συμβαίνει στον τόπο μας να έρχο­ νται Ευρωπαίοι και Αμερικανοί να εκπαιδευ­ τούν σε κλάδο των θετικών επιστημών στην Ελ­ λάδα. Οι ξένοι αυτοί γιατροί μεταλαμπαδεύουν τη γνώση στις χώρες τους και η φήμη της Ελληνι­ κής Ομοιοπαθητικής παίρνει τεράστιες διαστά­ σεις. Με την ευκαιρία του 34ου Παγκοσμίου Συ­ νεδρίου της Διεθνούς Εταιρείας Ομοιοπαθητι­ κής Ιατρικής που γίνεται στην Αθήνα, το 1976, ο Γιώργος Βυθούλκας οργανώνει ένα μετεκπαιδευτικό σεμινάριο. Η επιτυχία του συνεδρίου όσο και του σεμιναρίου ήταν τέτοια ώστε έκτοτε κά­ θε χρόνο έρχονται δεκάδες και εκατοντάδες ξέ­ νων γιατρών να παρακολουθήσουν τα ετήσια διεθνή σεμινάρια του Γιώργου Βυθούλκα που οργανώνει αρχικά στην Αθήνα και αργότερα μέ­ χρι σήμερα στην Αλόννησο. Η σοβαρή επιστημονική δουλειά που γίνεται

Γ

αφιερωμα/23 στο κέντρο συντελεί στο να αυξάνεται συνεχώς ο αριθμός των γιατρών που επιθυμούν να εκπαι­ δευτούν σ’ αυτό. Έτσι το 1980 επεκτείνεται και ένα μέρος από το δυναμικό του, που λειτουργού­ σε μέχρι τότε στο Παγκράτι, μεταφέρεται στο Μαρούσι. Αυτή τη στιγμή το κέντρο αποτελείται από 30 περίπου γιατρούς. Η εκπαίδευση είναι πενταετής και σχεδόν όλοι οι γιατροί που ασκούν σήμερα ομοιοπαθητική ιατρική στην Ελ­ λάδα έχουν εκπαιδευτεί στο Κ.Ο.Ι. Μερικοί από τους γιατρούς που αποφοίτησαν από το Κ.Ο.Ι. έχουν δημιουργήσει ανάλογες μονάδες, η σημα­ ντικότερη από αυτές είναι το Κέντρο Ομοιοπα­ θητικής Ιατρικής Θεσσαλονίκης, που διευθύνει ο γιατρός Βασίλης Φωτιάδης. Το 1979 εκδίδεται στην αγγλική το επιστημονι­ κό σύγγραμα του Γιώργου Βυθούλκα με τον τίτ­ λο «De science homeopathy». Σύντομα ακολού­ θησε η δεύτερη έκδοσή του και η μετάφρασή του σε πολλές γλώσσες. Οι απαιτήσεις των γιατρών του εξωτερικού είναι τέτοιες που το 1980 ανα­ γκάζεται ο Γιώργος Βυθούλκας να εμπιστευθεί το Κ.Ο.Ι στους παλαιότερους και εμπειρότερους μαθητές του και να αρχίσει ένα μαραθώνιο σεμι­ ναρίων, μαθημάτων, διαλέξεων και εξέτασης δι­ δακτικών περιπτώσεων σε πολλές χώρες της Ευ­ ρώπης και την Αμερική, δημιουργώντας παρό­ μοιους οργανισμούς με το κέντρο των Αθηνών. Επίσης ιδρύει στην Καλιφόρνια της Αμερικής έναν διεθνή οργανισμό για την προώθηση της ομοιοπαθητικής «The International fountation of promotion of homeopathy». Η συμβολή του στην επιστημονική έρευνα γύρω από την ομοιοπαθη­ τική είναι ασύλληπτη Ο παραστατικός και ορθο­ λογιστικός τρόπος διδασκαλίας του ενθουσιάζει. Πρώτος εφαρμόζει ένα νέο τρόπο διδασκαλίας. Βιντεοσκοπεί την εξέταση δύσκολων περιπτώ­ σεων ασθενών, που παρακολουθούν συγχρόνως οι μαθητές με κλειστό κύκλωμα τηλεόρασης. Στη συνέχεια βήμα προς βήμα κάνει ανάλυση και σύνθεση των στοιχείων του ιστορικού που οδη­ γούν στο σωστό φάρμακο. Σε όλες αυτές τις πε­ ριπτώσεις υπάρχει το follow-up (η επανεξέταση μετά τη θεραπεία) όπου φαίνονται τα αποτελέ­ σματα. Μια όμως από τις πιο σημαντικές προσφορές στην Ομοιοπαθητική είναι η δημιουργία, σε συ­ νεργασία με το Πανεπιστήμιο του Namour στο Βέλγιο, ενός προγράμματος πληροφορικής, που βασισμένο πάνω στη σύγχρονη τεχνολογία των «expere systems» χρησιμοποιεί όχι μόνο τη γνώ­ ση αλλά και την εμπειρία της ανθρώπινης διά­ νοιας. Ο Γιώργος Βυθούλκας εδώ και ένα χρόνο έχει αποτραβηχτεί από τις περισσότερες εξωτερικές δραστηριότητές του, απομονωμένος στην Αλόν­ νησο, ζει σαν απλός άνθρωπος, χωρίς να έχει προσβληθεί από το μικρόβιο έπαρσης των διασημοτήτων, και ασχολείται με το πολύτιμο συγγρα­

φικό του έργο. Η Ειρήνη Μπαχά μέχρι την τελευταία μέρα της ζωής της (18.11.1985) προσέφερε ακούραστα όσο μπορούσε στους ασθενείς και συμμαθητές της. Ο Σπύρος Γαρζώνης μετά την προεδρία της Οργανωτικνς Επιτροπής του 43ου Παγκοσμίου Συνεδρίου της Διεθνούς Εταιρείας Ομοιοπαθη­ τικής Ιατρικής, που έγινε το Μάιο του 1988, με θριαμβευτική επιτυχία, παρέδωσε τη σκυτάλη στους νεότερους. Έτσι η έρευνα της ομοιοπαθη­ τικής ιατρικής βρίσκεται στα χέρια της νέας γε­ νιάς, που ο χρόνος θα δείξει αν είναι πράγματι

Σπύρος Γαρζώνης

αντάξια των δασκάλων της. Όλη αυτή η αυθόρ­ μητη και ανιδιοτελής προσφορά δημιούργησε κλίμα εμπιστοσύνης τόσο στους ασθενείς, όσο και στους περισσότερους γιατρούς, που παρ’ όλες τις αρχικές τους επιφυλάξεις βλέποντας τη σοβαρότητα και την ηθική υπόσταση των λει­ τουργιών τη; γίνονται ένθερμοι υποστηρικές της και εμπιστεύονται τη θεραπεία ασθενών τους, συγγενών τους ή και των ίδιων των εαυτών τους.

24/αφιερωμα

Ο Γ. Βυθούλκας με τους πρώτους ομοιοηαθητικούς γιατρούς

«Η Ομοιοπαθητική είναι η πιο επιστημονική θεραπευτική μέθοδος»

Σήμερα, μ ετά την ανακάλυ­ ψη των αντιβιοτικώ ν και όλων των άλλων χημικών φαρμάκων, η κλασική ια τρ ι­ κή ισχυρίζεται ότι καταπολε­ μά απ οτελεσματικά τις —...

—τ; ---------------- --- ασθένειες. Π αρ’ όλα αυτά όμως οι συνεχώς αυξανόμενες παρενέργειες των φαρμάκων, η κατάχρησή τους, η μεγάλη εξειδίκευση των γιατρών και κ α τ ’ επέκταση το κομμάτιασμα του ανθρώπινου οργανισμού έχει φ έρει πολλούς γιατρούς και ασθενείς σε αδιέξοδο προσανατολίζοντάς τους σε ηπιότερες κι απ οτελεσματικότερες θεραπευτικές μεθόδους. Και το ερώτημα που προκύπτει είνα ι: Η λύση τελικά βρίσκεται στην Ομοιοπα­ θητική Ιατρική; Την απάντηση σ ’ αυτό το ερώτημα δίνουν σε μια σχεδόν εξα ντλητική φιλική συζήτηση οι: Γιώργος Βυθούλκας - πρωτεργάτης της Ομοιοπα­ θητικής στην Ελλάδα - και οι ομοιοπαθητικοί γιατρ οί Πέτρος Γαρζώνης, Μήτσα Γαρζώνη, Όλγα Δεληκάρη, Καίτη Αντωνίου.

Τη συνέντευξη πήρε ο Ηρακλής Παπαλέξης

αψιερω μα/25 Κε Βυθούλκα, επειδή είστε ο ιδρυτής της Ομοιοπαθητικής στην Ελλάδα και το ομώνυμο βιβλίο σας έχει πουλήσει δεκάδες χιλιάδες αντί­ τυπα μέχρι σήμερα, σε σας θα απευθύνω το πρώτο μου ερώτημα. Πέστε μας, συνοπτικά, τι είναι η Ομοιοπαθητική.

ΕΙΝΑΙ πολύ δύσκολο να απαντήσω συνοπτικά. Ας είναι! Η Ομοιοπαθητική είναι ένα θεραπευ­ τικό σύστημα στο οποίο χρησιμοποιούνται θερα­ πευτικές ουσίες σε πολύ μεγάλες αραιώσεις. Αυ­ τές οι ουσίες χρησιμοποιούνται κάτω από ένα νόμο· το νόμο των ομοίων. Τι σημαίνει αυτό; Τα φάρμακα είχαν αρχικά δοθεί σε υγιείς οργανι­ σμούς και είχαν προκαλέσει μια συμπτωματολο­ γία. η οποία εμιμείτο τα συμπτώματα των ασθε­ νών. Ό ταν λοιπόν ένας ασθενής έχει αυτά τα συμπτώματα που παρομοιάζουν με τα συμπτώ­ ματα που έχει προκαλέσει το φάρμακο, τότε αυ­ τό είναι το φάρμακο που χρειάζεται για να θε­ ραπευτεί. Μπορείτε να γίνετε σαφέστερος με παραδείγ­ ματα;

ΕΝΑ φάρμακο προκαλεί π.χ. στον άρρωστο έ­ ντονη διάρροια, μεγάλη κατάπτωση, δυσθυμία και ανησυχία. Προκαλεί επίσης και πονοκεφά­ λους. Ό ταν λοιπόν ο ασθενής έρχεται μ’ ένα πα­ ρόμοιο σύνδρομο, με χρόνια κολίτιδα και διαρροϊκες κενώσεις, με πονοκεφάλους, με μεγά­ λη ανησυχία, με παρόμοια συμπτώματα που έχει προκαλέσει το φάρμακο, τότε αυτό το φάρμακο είναι το μοναδικό που θα τον θεραπεύσει. Τι γί­ νεται στην πραγματικότητα; Ο οργανισμός κάτω από πίεση, είτε αυτό είναι στρες, είτε μικρόβιο, είτε βακτηρίδιο, για ν’ αντιμετωπίσει αυτό το στρες προκαλεί ως αντίδραση αυτά τα συμπτώ­ ματα. Αν π.χ. κάποιος στεναχωρεθεί από τα πρώτα συμπτώματα που θα εμφανίσει, θα είναι ίσως βάρος στο στήθος, δυσφορία και δυσκολία στην αναπνοή. Υπάρχει φάρμακο που μπορεί να προκαλέσει τα παραπάνω συμπτώματα; Ναι, εί­ ναι το Ignatia. Στην περίπτωση λοιπόν που θα έρθει ένας ασθενής με στρες, δυσθυμία, κατάθλιψη, ανα­ στενάζει συνεχώς, θέλει να πεθάνει, είναι το σύνδρομο κάτω από το στρες που έχει προκληθεί από το φάρμακο Ignatia σε υγιείς οργανισμούς. Το έχουμε παρατηρήσει και το έχουμε καταγρά­ ψει. To Ignatia εξουδετερώνει αυτό το σύμπτω­ μα. Ποιος, όμως, είναι ο μηχανισμός; Ο οργανι­ σμός για να αντισταθεί στο στρες αντιδρά· ο ασθενής αρχίζει να φωνάζει, να χτυπάει. Είναι μια αντίδραση. Κάποιο φάρμακο, το οποίο έχει προκαλέσει τέτοια συμπτωματολογία, είναι το αντίστοιχο αυτού που χρειάζεται ο ασθενής. Ένας άλλος, παραμένει αμίλητος. Έχει τέτοια κατάθλιψη, που βουβαίνεται. Άλλο φάρμακο σ’ αυτόν. Ένας άλλος του οποίου η πρώτη σκέψη

είναι «χαθήκανε όλα, θα αυτοκτονήσω»· άλλο φάρμακο σ’ αυτόν κ.ο.κ. Δηλαδή, κάτω από το ίδιο στρες, κάθε οργανισμός έχει τις δικές του αντιδράσεις. Ο πιο υγιής θα ξεσπάσει σε φωνές ή κλάματα και μετά θα ηρεμήσει. Ο λιγότερο υγιής δε θα κλάψει ή θα κλάψει λίγο. Το στρες, θα παραμείνει. Έτσι αρχίζουν οι πόνοι στο στο­ μάχι και σε μερικές μέρες, ίσως αποκτήσει και έλκος. Αυτές λοιπόν τις αντιδράσεις, και άλλες πολλές, τις κάνει ο οργανισμός για να αντιδράσει στο στρες, να επανέλθει σιγά-σιγά στη φυ­ σιολογική του κατάσταση για να μπορέσει να σωθεί. Ας φύγουμε όμως από το ψυχικό στρες, παρότι είναι συνυφασμένο με την εποχή μας κι ας μι­ λήσουμε για ένα μικρόβιο. Το πρώτο πράγμα που θα κάνει ένας οργανισμός, που έχει προ­ σβληθεί από ένα μικρόβιο, είναι να ανεβάσει τη θερμοκρασία του, δηλαδή να κάνει πυρετό. Για­ τί; Διότι ο οργανισμός γνωρίζει ότι με το τάδε μικρόβιο ή τον δείνα ιό, για να ανταπεξέλθει, πρέπει να ανεβάσει τον πυρετό στους 39,5 π.χ. βαθμούς. Ο οργανισμός παλεύει δημιουργώντας συμπτώματα για να επιβιώσει. Στην περίπτωση μιας βαριάς πνευμονίας, όπου ο πυρετός δε φτάνει στο επιθυμητό ύψος, ο

Οι άλλες εναλλακτικές ιατρικές μέθοδοι εκτός της ομοιοπαθητικής και της βελονοθεραπείας - όταν ασκείται σωστά - έχουν πρόσκαιρα και αμφίβολα αποτελέσματα. οργανισμός καταρρέει στην πάλη που κάνει ενά­ ντια στη μικροβιακή αυτή λοίμωξη. Τι κάνει σ’ αυτή την περίπτωση η Ομοιοπαθητική; Βοηθάει τον οργανισμό να αντιδράσει σωστά. Πώς; Θα του χορηγήσει ένα φάρμακο, το οποίο θα ενι­ σχύει αυτά τα «ασθενικά» συμπτώματα. Στην περίπτωση ενός πυρετού από ιό ή μικρό­ βιο, η ομοιοπαθητική ενισχύει αυτή την αντί­ δραση, ενώ αντίθετα απ’ όσα γνωρίζουμε, η κλασική ιατρική θα χορηγήσει αντιπυρετικά. Είναι κατά τη γνώμη σας λάθος αυτή η αντιμε­ τώπιση;

ΝΑΙ, είναι λάθος. Η Ομοιοπαθητική θα κάνει τον πυρετό ν’ ανέβει γρήγορα στο 39,5 π.χ., χο­ ρηγώντας ομοιοπαθητικό φάρμακο. Σύντομα ο πυρετός θα πέσει κι ο άρρωστος θα απαλλαγεί. Εδώ, προς αποφυγή παρεξηγήσεων, πρέπει να

26/αψιερωμα γίνει μια διευκρίνηση. Η Ομοιοπαθητική δε θα δώσει φάρμακο που αυξάνει τον πυρετό. Αλλά ένα φάρμακο, που ταιριάζει στο σύνολο των συ­ μπτωμάτων του ασθενούς. Επειδή, ενδεχομένως, ο ασθενής δεν έχει μόνο πυρετό αλλά και άλλα συμπτώματα, η ομοιοπαθητική θα χορηγήσει ένα συγκεκριμένο φάρμακο, το οποίο δημιουργεί ει­ κόνα συνολικά παρόμοια. Το φάρμακο δηλαδή δε θα αναστείλει, τουλάχιστον, την τάση του πυ­ ρετού να ανεβαίνει. Με λίγα λόγια, το φάρμακο

Ποια είναι η στάση σας, σήμερα, Κε Βυθούλκα, ως ομοιοπαθητικού;

ΑΠΕΛΠΙΣΙΑ! Έχω δει 200.000 περιπτώσεις ασθενών κι αυτοί οι χιλιάδες άνθρωποι, διαπι­ στώνω ότι πηγαίνουν καλά με την Ομοιοπαθητι­ κή. Οι σημερινές κυβερνήσεις των δυτικών χω­ ρών δεν λαμβάνουν άμεσα μέτρα για την ενίσχυ­ ση ενός τέτοιου συστήματος υγείας που θα μπο­ ρούσε να έχει τεράστια ανταπόκριση. Ό χι μόνο στην υγεία μεμονωμένων ατόμων, αλλά και στην κοινωνία γενικότερα. Όσο πιο άρρωστα είναι τα άτομα, τόσο πιο άρρωστη είναι και η κοινω­ Η Ομοιοπαθητική νία. Βλέποντας τις δυνατότητες της Ομοιοπαθη­ θεραπευτική είναι κατ’ εξοχήν τικής και την αδιαφορία με την οποία οι κυβερ­ νήσεις αντιμετωπίζουν αυτό το θέμα, δεν το κρύ­ προληπτική και ιδιαίτερα αν βω, με πιάνει απελπισία. Από την άλλη όμως, αν σκεφτείς ότι το 1966την αρχίσει κανείς από μικρή 67, όταν άρχισα να εφαρμόζω την Ομοιοπαθητι­ ηλικία. κή - ξεκίνησα από το 1959 - στην Ελλάδα, το έδαφος ήταν παρθένο. Ενώ σήμερα, υπάρχει ένα μεγάλο κίνημα. Πρέπει να είμαι ευχαριστημένος, που θα χορηγηθεί στον ασθενή, ενισχύει τον γιατί στην Ευρώπη το κίνημα της Ομοιοπαθητι­ κής ήταν σχεδόν ανύπαρκτο και αναβίωσε χάρη αμυντικό του μηχανισμό ως σύνολο. Ο αμυντι­ κός μηχανισμός δε θα ανεβάσει μόνο πυρετό. Θα. στη δική μου προσπάθεια, τη δική μου διδασκα­ προκαλέσει ίσως πονοκέφαλο, που θα συνοδεύε­ λία και τα συγγράμματα. Παρότι δεν είμαι για­ ται από ζάλη· δε θα μπορεί ο ασθενής να κουνή­ τρός, δίδαξα γιατρούς. Πρέπει να λέω στον εαυ­ σει το κεφάλι του, θα προκαλέσει δίψα ή ρίγη. τό μου «έκανες επανάσταση σ’ ένα σκληρό κι Δε θα χορηγήσεις, λοιπόν, ένα πυρετογόνο φάρ­ αδιαπέραστο ιατρικό κατεστημένο». Σ’ αυτό το μακο, γιατί ο οργανισμός θ’ αποφασίσει ποια κατεστημένο έχει δημιουργηθεί ένα τεράστιο πα­ γκόσμιο κίνημα. Σήμερα, πανεπιστήμια της Ευ­ συμπτώματα θα εμφανίσει. Ας υποθέσουμε ότι κάποιος έχει πίεση 24. Η ρώπης, συζητούν την ένταξη της Ομοιοπαθητι­ απλή λογική λέει, ότι αν του χορηγήσεις φάρμα­ κής στους πανεπιστημιακούς χώρους. Απ’ αυτή κο που θα του ανεβάσει περισσότερο την πίεση, την άποψη, πρέπει να είμαι ευχαριστημένος. ο ασθενής θα πάθει εγκεφαλικό. Ο οργανισμός Αυτή την περίοδο βλέπετε ασθενείς; όμως, επειδή θα θεωρήσει αυτό το σύμπτωμα επικίνδυνο για την υγεία του, δε θα το ενισχύ- ΤΑ ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ περίπου 5 χρόνια, βλέπω σει. Θα κατεβάσει την πίεση και θα δημιουργή­ ασθενείς μόνο για διδακτικούς λόγους. Βιντεοσει άλλο σύμπτωμα, όπως π.χ. διούρηση ή εφί­ σκοπώ αυτές τις περιπτώσεις, τους κάνω θεραδρωση. Επομένως ο οργανισμός διαθέτει ευ­ φυΐα. Αυτήν ενισχύει η Ομοιοπαθητική, οδηγού­ μενη από τα συμπτώματα του αρρώστου· όχι μό­ νον ο πυρετός, αλλά και ο βήχας, οι ανησυχίες, Η Ομοιοπαθητική διεκδικεί οι φόβοι, τα κρύα πόδια, το ζεστό κεφάλι, η δί­ ψα. Για να προχωρήσουμε δε περισσότερο, μας και θα διεκδικήσει τη θέση ενδιαφέρει ακόμα και ο τρόπος που διψάει κά­ που της αρμόζει στον ιατρικό ποιος. 'Ενας παίρνει το ποτήρι και πίνει το νερό γουλιά-γουλιά. Ένας άλλος, το πίνει χωρίς ανά­ χό)ρο. σα. Αν αυτά τα άτομα είναι ασθενείς, δε θα τους χορηγήσουμε τα ίδια φάρμακα, παρότι το κοινό τους χαρακτηριστικό είναι η δίψα. Ο αμυντικός πεία και κατόπιν τις παρουσιάζω σε κλειστό κύ­ μηχανισμός του ενός, λέει «πολύ νερό για να κλωμα τηλεόρασης σε γιατρούς. Τώρα οι γιατροί ρυθμίσω τους ηλεκτρολύτες» ενώ του άλλου «λί­ έχουν κλινική εμπειρία. γο νερό και συχνά για να εξουδετερώσω την ξη­ ρότητα των βλεννογόνων». Το τελικό όμως απο­ Ασχολείστε δηλ. αποκλειστικά με την έρευνα; τέλεσμα που είναι η ξηρότητα των βλεννογόνων μας οδηγεί, μαζί με τα άλλα συμπτώματα, στην ΚΥΡΙΩΣ με τη διδασκαλία. Παράλληλα, γράφω. επιλογή του σωστού φαρμάκου. Τριάντα χρόνια εμπειρίας. Πιστεύω ότι ένα βι­

αφιερωμα/27 βλίο έχει τη δυνατότητα ν’ απευθυνθεί σε πε­ ρισσότερους, απ’ ό,τι ένα σεμινάριο με τον πε­ ριορισμένο αριθμό ατόμων που το παρακολου­ θούν. Έτσι κάνω σεμινάρια στην Ευρώπη. Δεν πηγαίνω πλέον στην Αμερική. Ποια είναι η σχέση σας με το Ομοιοπαθητική Κέντρο στο Μαρούσι;

ΕΙΝΑΙ το πνευματικό μου παιδί. Τώρα έχει με­ γαλώσει, έχει ανδρωθεί. Αυτό το κέντρο είναι ο

Αυτή τη στιγμή εκατοντάδες γιατροί, οι γυναίκες τους, τα παιδιά τους, οι συγγενείς τους, κάνουν ομοιοπαθητική θεραπεία. μοναδικός χώρος για σοβαρή εκπαίδευση· από γιατρούς, που με παρακολούθησαν από τα πρώ­ τα μου βήματα. Στο κέντρο υπάρχουν οι πιο πα­ λαιοί ομοιοπαθητικοί γιατροί με πολλές γνώσεις, οι οποίοι συνεχίζουν την προσπάθεια της εκπαί­ δευσης που είχα εγώ αρχίσει, εδώ και 20 χρόνια. Είχατε η ί χετε ακόμη «επώνυμους» ασθενείς;

ΠΑΝΤΑ είχα επώνυμους. Γιατί και οι επώνυμοι αρρωσταίνουν. Το παράπονό μου όμως είναι ότι αυτοί οι επώνυμοι σπάνια είχαν το θάρρος να πουν δημόσια, ότι «ναι, αυτή είναι η σωστή θε­ ραπεία». Δε θέλω ν’ αναφέρω ονόματα, γιατί η πολιτική μού είναι απεχθής. Εξάλλου, υπάρχει και το ιατρικό απόρρητο.

παθητική. Υπάρχουν βέβαια κι άλλες πολλές θε­ ραπευτικές, οι οποίες όμως δεν καλύπτουν την ευρύτητα του φάσματος των δύο πρώτων, δηλα­ δή της ομοιοπαθητικής και του βελονισμού. Ως ομοιοπαθητικοί γιατροί δεν έχουμε ασχοληθεί με τις άλλες μεθόδους, γιατί καθεμιά απ’ αυτές εί­ ναι ένα ιδιαίτερο κεφάλαιο. Χρειάζεται σοβαρή ενασχόληση και εμπειρία. Δεν μπορεί κανείς να τα κάνει όλα μαζί. Μ’ άλλα λόγια, όποιος υπαι­ νίσσεται ότι ξέρει τα πάντα, προφανώς δεν ξέρει σε βάθος τίποτα. θ α ’θελα να μου διευκρινίσετε τι σχέση έχει η ομοιοπαθητική με τους βελονιστές, τους ρεφλεξιολόγους, τους ιριδολόγους κ.τ.λ. Αυτές οι εναλλακτικές μέθοδοι είναι συνεργάσιμες με την οποιοπαθητική;

ΥΠΑΡΧΟΥΝ ακόμη η χρωματοθεραπεία, η μου­ σικοθεραπεία, η βοτανολογία κι άλλες πολλές μέθοδοι. Η ομοιοπαθητική δεν τις έχει ανάγκη γιατί είναι μέθοδος αυτόνομη και αυτο·Γ2λής. Δεν είναι απαραίτητο να συμπράττει με άλλες θεραπευτικές μεθόδους, για να αποδώσει. Βέ­ βαια εντάσσεται, από τον παγκόσμιο οργανισμό

Δυστυχώς, στις εναλλακτικές ιατρικές υπάρχουν άτομα, τα οποία εκμεταλλεύονται τον ανθρώπινο πόνο, την ανθρώπινη αγωνία.

η εναλλακτική ιατρική, ποιες είναι οι άλλες εναλλακτικές ιατρικές μέθοδοι.

υγείας, στις εναλλακτικές ιατρικές. Ας το πούμε ξεκάθαρα: αυτές οι εναλλακτικές μέθοδοι ιατρι­ κής δεν έχουν τα αποτελέσματα που έχει η ομοιοπαθητική. Μπορεί κάποιος να ανακουφι­ στεί με τη ρεφλεξιολογία, με το μασάζ, αλλά τη θεραπεία σε βάθος που πετυχαίνει η ομοιοπαθη­ τική και βελονοθεραπεία (όταν εφαρμόζεται σω­ στά), δεν μπορούν να την πετύχουν οι άλλες μέ­ θοδοι. Είναι πράγματι κρίμα, που όλες αυτές οι μέθοδοι θεωρούνται συνολικά εναλλακτικές ια­ τρικές. Η χρωματοθεραπεία, μπορεί να ισχυρίζε­ ται: «κοιμήσου σε πράσινα σεντόνια και αύριο, θα ξυπνήσεις χωρίς πονοκέφαλο». Μπορεί να ξυπνήσεις την επομένη οπαδός του ΠΑΣΟΚ (γέ­ λια), αλλά όχι χωρίς πονοκέφαλο. Ή «κοιμήσου σε μπλε για την κατάθλιψη».

Η ΕΝΑΔΛΑΚΤΙΚΗ ιατρική προτείνει έναν άλ­ λο τρόπο θεραπείας απ’ αυτόν που προτείνει η κλασική, η ακαδημαϊκή ιατρική. Τέτοιες θερα­ πευτικές είναι η ομοιοπαθητική, η οποία έχει και την πρωτοκαθεδρία, ο βελονισμός και η οστεο-

ΠΡΟΣΚΑΙΡΑ κι αμφίόολα. Η ομοιοπαθητική διεκδικεί και θα διεκδικήσει τη θέση που της αρ­

Η Ομοιοπαθητική εντάσσεται στις εναλλακτι­ κές μεθόδους της ιατρικής. Πέστε μας τι είναι

Αν υπάρχουν κάποιοι ομοιοπαθητικοί οι οποίοι ισχυρίζονται ότι θεραπεύουν τον καρκίνο, είναι αγύρτες.

Οι άλλες λοιπόν μέθοδοι ισχυρίζεστε ότι έχουν, αν έχουν, πρόσκαιρο, «ποτι >ι miom.

28/αφιερωμα μόζει στον ιατρικό χώρο. Δεν το έχουν ακόμα αντιληφθεί, αλλά σύντομα θα γίνει κι αυτό. Πέρσι το καλοκαίρι παρακολούθησα, ως ακροατής, το κλείσιμο των εργασιών ενός συ­ μποσίου ομοιοπαθητικής το οποίο, αν δεν κά­ νω λάθος, είχε οργανώσει ο Σπόρος Διαμαντίδης. Είναι αλήθεια, ότι απογοητεύτηκα. Ούτε λίγο, ούτε πολύ, έγινε η εξής αποκάλυψη. Ο καρκίνος όχι μόνο θεραπεύεται, αλλά μπορεί

Βλέποντας τις δυνατότητες της ομοιοπαθητικής και την αδιαφορία με την οποία οι κυβερνήσεις αντιμετωπίζουν το θέμα, δεν το κρύβω, με πιάνει απελπισία. και να προβλεφθεί. Πώς; Με μιαν εξέταση αί­ ματος. Ά ρα, τέλος ο καρκίνος. Η ομοιοπαθη­ τική, μίλια μπροστά, αφήνει την κλασική ια­ τρική να ψάχνει στα εργαστήρια για την εξά­ λειψη της επαράτου. Ας το παρακάμψω όμως αυτό, γιατί είναι πράγματι γελοίο. Αυτό όμως που περισσότερο μου έκανε εντύπωση, ήταν η σύνθεση του κοινού, που παρακολουθούσε τις εργασίες του συμποσίου. Πιστοί έως φανατι­ σμένοι, έδιναν την εντύπωση ότι θα έπεφταν και στην πυρά ακόμα, προκειμένου να υπερα­ σπιστούν τις ιδέες τους. Ίσως υπερβάλλω, αλλά αυτή η αίσθηση μου δόθηκε. Έτσι προκύ­ πτουν, κατ’ εμέ, τα παρακάτω ερωτήματα: Είναι δόγμα η Ομοιοπαθητική που χρειάζε­ ται πιστούς ή φανατισμένους για να έχει αποτε­ λέσματα; Τι σχέση έχει η Ομοιοπαθητική με μεταφυσι­ κές θεωρίες, εσωτερισμό, γιόγκα, ανατολικές θρησκείες κ.τ.λ.;

XAT ΑΡΧΗΝ, πρέπει να πούμε ξεκάθαρα ότι, δυστυχώς, στους χώρους που λέγονται εναλλα­ κτικές ιατρικές, υπάρχουν άτομα τα οποία εκμε­ ταλλεύονται τον ανθρώπινο πόνο, την ανθρώπι­ νη αγωνία. Δεν ξέρω αν πράγματι ειπώθηκαν αυτά που αναφέρεις, αλλά είναι απαράδεκτα, αστεία, τραγικά και δεν έχουν καμιά σχέση με την Ομοιοπαθητική. Μα, επρόκειτο για Ομοιοπαθητικό Συμπόσιο!

ΜΠΟΡΕΙ να ονομαζόταν Ομοιοπαθητικό συ­ μπόσιο, αλλά υπάρχουν άτομα, τα οποία χρησι­ μοποιούν την Ομοιοπαθητική, για δική τους προβολή. Δυστυχώς, δεν μπορεί να κάνει κανείς τίποτα. Διότι οποιοσδήποτε γιατρός μπορεί να ισχυριστεί ότι είναι ομοιοπαθητικός. Ποιος θα

ξέρει αν είναι ή όχι; Δεν υπάρχουν δυστυχώς κάποια στάνταρ, για να ξέρουμε ποιος έχει εκ­ παιδευτεί σωστά, ποιος ξέρει Ομοιοπαθητική και τι ξέρει. Αυτόν όμως τον κύριο (εννοούν το Σπύρο Διαμαντίδη), αυτό που είχε να κάνει η Ομοιοπαθητική Εταιρεία, το έκανε· τον έχει διαγράψει. Ας επιστρέψουμε όμως στα ερωτήματα. Η απάντηση στο αν η Ομοιοπαθητική είναι δόγμα· η απάντηση είναι σαφής. Ό χι, δεν είναι δόγμα. Είναι καθαρή επιστήμη, η οποία μπορεί να δρα ανεξάρτητα από την πίστη ενός ατόμου. Αν όμως υπάρχουν μερικοί, οι οποίοι μπλέκουν την Ομοιοπαθητική με ανατολικές δοξασίες, με υπνωτισμούς, γιόγκα, αύρες κ.τ.λ., δε φταίει η Ομοιοπαθητική. Το ερώτημα που υποβάλατε είναι πολύ σωστό, γιατί υπάρχει η εντύπωση σε πολλούς ανθρώ­ πους, ότι η Ομοιοπαθητική έχει σχέση με δόγμα­ τα. Πρόκειται για παραπληροφόρηση, η οποία γίνεται είτε από τους αλλοπαθητικούς γιατρούς, είτε απ’ αυτούς που πιστεύουν ότι διαδίδουν την Ομοιοπαθητική, αλλά τελικά, τη διαδίδουν με τέτοιο τρόπο, που έχει σοβαρές επιπτώσεις για το μέλλον της. Η Ομοιοπαθητική, είναι η πιο επιστημονική θεραπευτική μέθοδος. Οι γιατροί έλεγαν «πάρε ασπιρίνη». Η ασπιρίνη, εδώ και 40 χρόνια, δεν ξέραμε τι κάνει. Εδώ όμως και 3 χρόνια, ανακάλυψαν ότι η ασπιρίνη κάνει αυτό, κάνει και τ’ άλλο. Το ίδιο συμβαίνει και με τα φάρμακα. Μετά από 10 χρόνια, ενώ στο μεταξύ τα φάρμακα κυκλοφορούν στο εμπόριο, μερικά φάρμακα ανακαλύπτουμε ότι προκαλούν, π.χ., καρκίνο. Αποσύρετέ τα, λένε. Η Ομοιοπαθητική όμως, στηρίζεται σε νόμους αξεπέραστους. Η βάση της Ομοιοπαθητικής είναι η παρατήρηση, το πείραμα κι η επανάληψη. Άρα, δεν έχει κα­ μιά σχέση με δόγμα.

Η Ομοιοπαθητική μπορεί να εξασφαλίσει στον καρκινοπαθή καλύτερη ποιότητα ζωής Ας ξεφύγουμε όμως από τα δόγματα, τη γιό­ γκα και τους υπνωτισμούς και ας πάμε σε κάτι πιο ουσιαστικό. Τι μπορεί, αλήθεια, να κάνει η Ομοιοπαθητική με τον καρκίνο;

ΑΣ ΞΕΧΑΣΟΥΜΕ ότι η Ομοιοπαθητική θερα­ πεύει τον καρκίνο. Στις πιο ήπιες μορφές του, προσφέρει κάποιες λύσεις. Στις περιπτώσεις όμως που ο καρκίνος εξελίσσεται ραγδαία, μπο­ ρεί να προσφέρει ανακούφιση. Δεν μπορούμε να

αφιερω μα/29 μιλάμε για θεραπεία. Αν υπάρχουν κάποιοι, οι οποίοι ισχυρίζονται ότι θεραπεύουν τον καρκί­ νο, είναι αγύρτες. Δεν υπάρχει όμως καμιά αμ­ φιβολία, ότι η Ομοιοπαθητική ανακουφίζει τον καρκινοπαθή. Προκαλώ τους κλασικούς για­ τρούς για ένα πείραμα στο αντικαρκινικό ή όπου αλλού θέλουν. Να διαπιστώσουμε την εξέλιξη 100 ασθενών με την Ομοιοπαθητική και άλλων 100 με την αλλοπαθητική. Να συγκρίνουμε τ’

Ομοιοπαθητική στον πρώτο ασθενή, μπορεί να είναι διαφορετικό απ’ αυτό που θα χορηγήσει στο δεύτερο;

ΒΕΒΑΙΩΣ. Με τις καρδιακές παθήσεις, τι μπορεί να κάνει η Ομοιοπαθητική;

ΤΑ ΙΔΙΑ ισχύουν και για τις καρδιακές παθή­ σεις. Θα σου διηγηθώ ένα περιστατικό. Το 1979, χειρουργήθηκε στο Χιούστον, ένας πολιτικός μη­ χανικός 73 ετών. Του έγινε μεταμόσχευση τμήμα­ Στη σχιζοφρένεια όταν ο τος της αορτής. Η εγχείριση πέτυχε, όμως ο ασθενής είχε συνεχώς πυρετό. Έπεσε αργότερα ασθενής δεν έχει πάρει σε κώμα κι επειδή για 2 μήνες δε συνερχόταν, ψυχοφάρμακα κι έχουμε αποφάσισαν οι συγγενείς να τον φέρουν στην Ελλάδα. Τον συνόδευε δε και ο Έλληνας καρ­ καθαρή ομοιοπαθητική διολόγος, ο οποίος τον είχε χειρουργήσει. Ο εικόνα, η Ομοιοπαθητική έχει ασθενής, ούτε εδώ αντιδρούσε στη φαρμακευτι­ κή αγωγή. Εξακολουθούσε να είναι σε κώμα. Με καταπληκτικά αποτελέσματα. φωνάζουν, λοιπόν, να τον δω. Σε άθλια κατά­ σταση ο ασθενής. Πρότεινα λοιπόν στους συγγε­ νείς, αν συμφωνούσαν κι οι γιατροί, να σταμα­ αποτελέσματα. Το έχουμε προτείνει επανειλημ­ τήσουν τα φάρμακα. Οι γιατροί, στο μεταξύ, εί­ μένος. Οι κλασικοί γιατροί κλείνουν τ’ αυτιά. χαν πει στους συγγενείς, ότι ήταν θέμα ημερών, Τελικά θ’ ακούσουν την πρόκλησή μας, δεν ρωτώντας τους αν συμφωνούσαν να σταματή­ υπάρχει αμφιβολία. σουν και τους ορούς, γιατί είχαν πρηστεί πόδια Αυτή τη στιγμή, εκατοντάδες κλασικοί για­ και χέρια. Δεν υπήρχαν πλέον φλέβες. Σ’ αυτή τροί, οι γυναίκες τους, τα παιδιά τους, οι συγγε­ την κατάσταση ήταν ο ασθενής, όταν με ρώτη­ νείς τους, κάνουν θεραπεία Ομοιοπαθητικής. σαν τι μπορώ να κάνω. Του έδωσα θεραπεία. Αυτό και μόνο το γεγονός δεν αποτελεί έμμεση Σε 12 μέρες, βγήκε από το νοσοκομείο. Σ’ ένα αναγνώριση των αποτελεσμάτων της Ομοιοπα­ μήνα, του προτείνω να φωνάξει τον καρδιολόγο θητικής; Επειδή δε εμείς δεν ξεχωρίζουμε ασθέ­ που τον παρακολουθούσε σπίτι του, για να μας νειες, αλλά έχουμε μόνο ασθενείς, ισχυριζόμαστε πει πώς πήγαινε. Πράγματι ο καρδιολόγος χτυ­ ότι αν σε κάποιο ασθενή ο οποίος έχει καλό πάει την πόρτα και ζητάει τον κ. Σταθόπουλο, αντιδραστικό μηχανισμό και τον ενισχύσουμε, τον ασθενή. Εγώ είμαι, του απαντάει ο άρρω­ τότε μπορεί ακόμη κι ο καρκίνος να πάει καλά. στος. Ο γιατρός δεν τον γνώρισε και να φανταΑυτή είναι η θέση της Ομοιοπαθητικής. Ούτε η κλασική ιατρική ισχυρίζεται ότι θερα­ πεύει τον καρκίνο, εξάλλου αυτό είναι το ζη­ τούμενο. Ωστόσο η κλασική ιατρική, μπορεί να παρατείνει τη ζωή του ασθενούς, με τα μέσα που σήμερα διαθέτει και να την κάνει πιο αν­ θρώπινη, με τα παντός είδους παυσίπονα. Η Ομοιοπαθητική, σ’ αυτή την περίπτωση, τι μπορεί να κάνει;

ΤΟ ΙΔΙΟ ακριβώς. Όμως εμείς υποστηρίζουμε ότι η Ομοιοπαθητική μπορεί να εξασφαλίσει στον καρκινοπαθή καλύτερη ποιότητα ζωής. Κάτι άλλο τώρα. Ας υποθέσουμε ότι δύο ασθε­ νείς έχουν τα ίδια συμπτώματα της ίδιας ασθέ­ νειας. Η κλασική ιατρική θα δώσει και στους δύο τα ίδια φάρμακα. Η Ομοιοπαθητική, τι κάνει σ’ αυτές τις περιπτώσεις;

ΚΑΘΕ ασθενής αντιμετωπίζεται ιδιαίτερα. Δηλαδή, το φάρμακο που θα χορηγήσει η

Η Ομοιοπαθητική δεν είναι δόγμα. Είναι καθαρή επιστήμη, η οποία δρα ανεξάρτητα από την πίστη των ατόμων. στείς, ότι είχε να τον δει μόνον ένα μήνα. Ο ασθενής πέθανε σε ηλικία 83 ετών. Έζησε 10 ολόκληρα χρόνια. Τυχαίο είναι το γεγονός, ότι αυτός ο άνθρωπος έγινε καλά; Τυχαία είναι όλα τα περιστατικά; Τυχαίο είναι επίσης το γεγονός, ότι όσοι καταφεύγουν στην Ομοιοπαθητική γίνο­ νται καλά; Απ’ όσα μέχρι τώρα έχετε πει, έχω την εντύπω­

30/αφιερωμα ση ότι, επειδή η Ομοιοπαθητική ενισχύει τον αμυντικό μηχανισμό των ασθενών, μπορεί να κάνει περισσότερα με το AIDS, απ’ ό,τι η κλα­ σική ιατρική.

ΣΤΗΝ περίπτωσή του AIDS έχει καταρρεύσει ο αμυντικός μηχανισμός. Αυτό το μηχανισμό κινη­ τοποιούμε εμείς, για να θεραπεύσουμε τον ασθε­ νή. Σ’ έναν αδύναμο αμυντικό μηχανισμό έχουμε λίγες πιθανότητες, ιδιαίτερα δε, αν η ασθένεια

Η Ομοιοπαθητική είναι ένα θεραπευτικό σύστημα, στο οποίο χρησιμοποιούνται θεραπευτικές ουσίες σε πολύ μεγάλες αραιώσεις. βρίσκεται στα τελευταία στάδια. Στο πρώτο ή στο δεύτερο στάδιο, κάτι μπορούμε να κάνουμε. Έχω περιπτώσεις στο βίντεο, τις ‘ο ποίες όμως αν δεν τις παρακολουθήσεις 3-5 χρόνια, για να δεις την εξέλιξη... Αυτή τη στιγμή, 4 περιπτώσεις πά­ νε καλά. Αν όμως έχουμε ασθενείς με σάρκωμα Kapossi π.χ., εκεί δεν μπορούμε να κάνουμε τί­ ποτα. Ο αμυντικός μηχανισμός του ασθενούς έχει καταρρεύσει, είναι ανύπαρκτος. Είναι σαν να προσπαθείς να διεγείρεις κάτι που δεν έχει υπόσταση. Είναι γεγονός ότι οι ψυχοπαθείς δεν προσβάλ­ λονται από καρκίνο ή άλλες σοβαρές ασθένειες. Πώς εξηγείτε εσείς, αυτό το φαινόμενο; Είναι αποτελεσματική η Ομοιοπαθητική στις ψυχα­ σθένειες;

ΘΙΓΕΤΕ ένα τεράστιο θέμα. Για την Ομοιοπα­ θητική, οι ψυχασθενείς είναι βαριά άρρωστοι. Το κέντρο βάρους της διαταραχής της υγείας, έχει φύγει από το σωματικό επίπεδο κι έχει πε­ ράσει στο ψυχικό. Σ’ αυτό το επίπεδο, το ψυχικό, η Ομοιοπαθητι­ κή μπορεί να επέμβει; Μπορεί να κάνει έναν ψυχασθενή καλά;

ΕΞΑΡΤΑΤΑΙ από το βάθος της διαταραχής. Από τις άμυνες και τις δυνατότητες του οργανι­ σμού. Στις καταθλίψεις, τις ελαφρές ψυχοπά­ θειες, τις αγχώδεις καταστάσεις, η Ομοιοπαθητι­ κή μπορεί να έχει θαυμάσια αποτελέσματα. Στη σχιζοφρένεια, που ο ασθενής δεν έχει πάρει ψυ­ χοφάρμακα κι έχουμε καθαρή Ομοιοπαθητική εικόνα, η Ομοιοπαθητική έχει καταπληκτικά αποτελέσματα. Εμείς, οι ομοιοπαθητικοί, πι­ στεύουμε ότι υπάρχει ιεράρχηση στις λειτουργίες

του οργανισμού. Οι λειτουργίες του οργανισμού, στο σωματικό επίπεδο, είναι λιγότερο σημαντι­ κές απ’ αυτές της ψυχής: πιο πολύπλοκες, με πολλές λεπτές αποχρώσεις. Επίσης, οι διανοητι­ κές λειτουργίες του ανθρώπου, είναι σ’ ένα ακό­ μη υψηλότερο επίπεδο. Ό ταν βλάπτεται το σώ­ μα δεν είναι τόσο σημαντικό, όσο όταν βλάπτε­ ται η διανόηση. Κι όταν το κέντρο βάρους της νόσου εστιάζεται σε υψηλότερο ιεραρχημένα επίπεδο, τότε είναι δυσκολότερο να θεραπευτεί. Ό ταν λοιπόν ένας είναι βαριά ψυχικά διαταραγμένος, το σώμα του φαινομενικά είναι υγιές. ΓΓ αυτό κι αυτοί οι άρρωστοι, δεν παθαίνουν καρκίνο. Στη Λέρο, σχιζοφρενείς αλυσοδεμένοι έξω το χειμώνα, δεν παθαίνουν ούτε κρυολόγη­ μα. Γιατί; Διότι η διαταραχή είναι στον ψυχικό τους κόσμο. Αυτό που βλέπουμε συχνά στην πράξη, είναι ότι όταν θεραπεύουμε ένα ψυχικό νόσημα, εμφανίζονται σωματικά ενοχλήματα. Τούτο, για μας, σημαίνει πορεία προς την ίαση. Η κλασική ιατρική από τα σνμπτώ.ιιατα, συνή­ θως, διαπιστώνει την ασθένεια και την καταπο­ λεμά με τις μεθόδους που διαθιτιι. Η Ομοιο­ παθητική κάνει κάτι διαηορετικο:

ΕΜΕΙΣ πιστεύουμε ότι η κλασική ιατρική κατα­ πιέζει τα συμπτώματα. Θα σας πω ένα παρά­ δειγμα, για να γίνει πιο κατανοητό. Ένας άρρω­ στος υποφέρει από δύσπνοια ή από βρογχικό άσθμα. Ο κλασικός γιατρός του χορηγεί φάρμα­ κα και τα συμπτώματα εξαφανίζονται. Ο άν­ θρωπος πλέον, αναπνέει κανονικά. Εμείς λέμε, ότι αυτό δεν είναι θεραπεία, διότι όταν σταμα­ τήσει τα φάρμακα, η αρρώστια θα επανέλθει. Αν

Ο ανθρώπινος οργανισμός είναι ευφυής. Αυτή την ευφυΐα ενισχύει η ομοιοπαθητική. ένα χρόνο μετά σταματήσει τα φάρμακα, η αρ­ ρώστια θα επανεμφανιστεί χειρότερα κατά ένα χρόνο. Αυτό, βασίζεται στις παρατηρήσεις μας. Γι’ αυτό λέμε ότι έτσι γίνεται κάλυψη των συ­ μπτωμάτων, χωρίς όμως να θεραπεύεται ο ασθε­ νής. Ισχυρίζεστε, με λίγα λόγια, ότι η κλασική ια­ τρική δε θεραπεύει;

ΔΕΝ μπορούμε να το γενικεύσουμε. Τις πε­ ρισσότερες φορές, κυρίως στις χρόνιες παθήσεις, η κλασική ιατρική καταπιέζει τα συμπτώματα. Καταπιέζει τη ρινίτιδα, δίνοντας αντισταμινικά.

αφιερωμα/31 Ανοίγει η μύτη, αλλά μετά μπορεί να εμφανίσει: Συνεπώς, αν όλοι από τη βρεφική τους ηλικία άσθμα- σου κλείνουν οι βρόγχοι. Δε συμβαίνι ι έπαιρναν ομοιοπαθητικά φάρμακα, σε δυοτρεις γενιές αργότερα, θα είχαμε μια κοινωνία όμως πάντα έτσι. Υπάρχουν και περιπτώσι ι:. χωρίς αρρώστιες και χωρίς ασθενείς. Προς αυ­ κυρίως στις οξείες ασθένειες, που τα αντιβιοτικά τή την κατεύθυνση τείνει η Ομοιοπαθητική; έχουν θεραπευτικά αποτελέσματα. Δεν το αρνούμαστε. Η διαφορά μας έγκειται στο ότι με ΠΡΕΠΕΙ να ξεκαθαρίσουμε το εξής: Η υγεία την Ομοιοπαθητική, ο ασθενής δε θα παρουσία­ ενός ατόμου εξαρτάται από την κληρονομικότη­ ζε παρενέργειες, ενώ με το αντιβιοτικό έχει σχε­ τα, από το περιβάλλον στο οποίο μεγαλώνει και δόν πάντα, σοβαρές ή λιγότερο σοβαρές. Επίσης από τις ψυχοσωματικές επιδράσεις που δέχεται. αυτές οι παρενέργειες που αναφέρονται στα • Αν χρησιμοποιήσεις την Ομοιοπαθητική ως θε­ προσπέκτους που συνοδεύουν τα φάρμακα, εί­ ραπευτικό σχήμα στη ζωή σου, σίγουρα θα επι­ ναι οι άμεσες παρενέργειες. Έχουμε διαπιστώ­ τύχεις την καλύτερη δυνατή ισορροπία. σει παρενέργειες που εμφανίζονται μετά 5 ή 10 Από την άλλη, είναι ένα ερώτημα ποιον μπο­ χρόνια. Πρέπει σ’ αυτό το σημείο, να προσθέσω ρούμε να χαρακτηρίσουμε υγιή ή απόλυτα υγιή. το εξής: η Ομοιοπαθητική πιστεύει ότι όταν ο Είναι προφανές ότι απόλυτα υγιής οργανισμός ανθρώπινος οργανισμός νοσεί, βάζει σε ενέργεια δεν υπάρχει. Υπάρχουν υγιείς σωματικά και ψυ­ κάποιες extra λειτουργίες, τα συμπτώματα. Δη­ χικά. σύμφωνα με μια θεωρητική τοποθέτηση λαδή, κάποιος παθαίνει δηλητηρίαση από μι­ του «τι σημαίνει υγιής», αλλά όλοι είμαστε λιγό­ κρόβιο. Αρχίζουν οι έμετοι, οι διάρροιες, οι πό­ τερο ή περισσότερο υγιείς, όσο λιγότερο ή πε­ νοι, ο πυρετός, η εφίδρωση. Αυτά είναι τα όπλα ρισσότερο προσεγγίζουμε αυτή τη θεωρητική το­ ποθέτηση. Υπάρχουν περιπτώσεις ανθρώπων, οι οποίοι έρχονται σε μας, ισχυριζόμενοι ότι αισθάνονται καλά. Ό ταν όμως αρχίσεις να συμπληρώνεις το Προκαλώ τους κλασικούς λεπτομερές ιστορικό που χρειάζεται η Ομοιοπα­ γιατρούς για ένα πείραμα στο θητική για να συνταγογράψει, τότε βλέπεις ότι αυτός ο άνθρωπος είναι άρρωστος. Έχει φοβίες, αντικαρκινικό. πάθη, σωματικές ενοχλήσεις, τις οποίες όμως τις έχει συνηθίσει και δεν τους δίνει σημασία. Ου­ σιαστικά, όμως, δεν είναι υγιής. Μ’ αυτή την έν­ του για να εξουδετερώσει το νοσογόνο παράγο­ νοια λοιπόν, μπορεί η Ομοιοπαθητική να προλά­ ντα, από τον οποίο προσεβλήθη. Αν του χορη­ βει ορισμένες παθολογικές καταστάσεις, οι γούν αντιπυρετικά, αντιδιαρροϊκά, αντιεμετικά, οποίες πρόκειται να εκδηλωθούν στο μέλλον. αντιβιοτικά, θα μεταβάλουμε τον οργανισμό σε Ένα πρακτικό παράδειγμα: Κάποιος τρώει πολ­ πεδίο μάχης ενός πολέμου μεταξύ φαρμάκων και λά γλυκά και πίνει πολύ νερό. Αυτός μπορεί να μικροβίου. Με την Ομοιοπαθητική σεβόμαστε κάνει εξέταση και να μην έχει ζάχαρο. Η ανάγκη τον τρόπο με τον οποίο αντιδρά ο αμυντικός μη­ του όμως για γλυκά είναι μεγάλη: πέρα από το χανισμός, ο οποίος δίνει την καλύτερη δυνατή φυσιολογικό. Κάνοντας Ομοιοπαθητική, αυτή η απάντηση, αναλόγως των δυνατοτήτων του, της ανάγκη για γλυκά, θα μειωθεί. Ά ρα μειώνεται εντάσεως και του είδους του νοσογόνου παράγο­ κι η πιθανότητα να εμφανίσει ζάχαρο στο μέλντα. Αυτή την απάντηση, προσπαθούμε να ενισχύσουμε. Χορηγούμε λοιπόν στον ασθενή ένα φάρμακο, πΟυ θα τον βοηθήσει να αντί δράσει πιο δυναμικά. Στην κλασική ιατρική, βλέπουμε Όποιος υπαινίσσεται ότι ξέρει στην ακτινογραφία τον καρκίνο. Ό ταν η μάζα έχει εξαφανιστεί, τότε λέμε ότι ο ασθενής πάει τα πάντα, προφανώς δεν ξέρει καλά. Δε βλέπουμε όμως ότι αυτός ο ασθενής τίποτα σε βάθος. ήρθε περπατώντας, ενώ φεύγει ξαπλωμένος από το νοσοκομείο. Η ακτινογραφία θα μας δείξει αν πάει καλά ο άρρωστος ή ο ίδιος ο άρρωστος θα μας πει πώς αισθάνεται; λον. Αυτή είναι πρόληψη. Η Ομοιοπαθητική εί­ ναι κατεξοχήν προληπτική και ιδιαίτερα αν ξεκι­ Ένας «υγιής» πιστεύετε, ότι μπορεί να κάνει νήσει κανείς από μικρή ηλικία. Ομοιοπαθητική, γιατί έτσι ενισχύεται ο αμυ­ Ένα άλλο παράδειγμα. Άτομο 40-42 ετών με ντικός του μηχανισμός. Ά ρα, η Ομοιοπαθητι­ οριακή πίεση 14,5-15, έχει τρομερή επιθυμία για κή μπορεί να θεωρηθεί ως προληπτική ιατρική; Και κάτι άλλο. Αν ένα βρέφος αρχίσει Ομοιο­ αλάτι. Αυτό με το πρώτο στρες, θα κάνει υπέρ­ παθητική θεραπεία, ισχυρίζεστε ότι οι πιθανό­ ταση. Με την Ομοιοπαθητική ηρεμεί, αντιμετω­ πίζει το στρες ευκολότερα- πέφτει η επιθυμία τητες να αρρωστήσει στο μέλλον είναι μικρές.

32/αφιερωμα του για αλάτι. Αυτό, πράγματι, είναι προληπτι­ κή ιατρική. Ένας αγχώδης με πολύ υψηλή χολη­ στερίνη, κινδυνεύει από καρδιοπάθεια. Μειώνο­ ντας το άγχος και τη λειτουργία αφομοίωσης παράλληλα με δίαιτα - μειώνεται η χοληστερίνη, το άγχος, άρα μειώνονται οι πιθανότητες για έμ­ φραγμα. Δεν έχει γίνει ακόμα αντιληπτό, πόσο σημαντική είναι αυτή η προληπτική ιατρική, που λέγεται Ομοιοπαθητική. Τέλος, κάνοντας η έγκυος θεραπεία Ομοιοπα­ θητικής, οφελεί και το έμβρυο. Αν μια γενιά κά­ νει Ομοιοπαθητική, η επόμενη θα είναι καλύτε­ ρη. 'Αρα υπάρχει δυνατότητα ανανέωσης του ανθρώπινου γένους, μέσω μιας τέτοια; θεραπευ­ τικής αγωγής.

Εμείς πιστεύουμε ότι η κλασική ιατρική καταπιέζει τα συμπτώματα. Αν καθιερωθεί επίσημα η Ομοιοπαθητική ια­ τρική, οι ασθενείς θα μπορούν να επιλέξουν με­ ταξύ κλασικών και ομοιοπαθητικών γιατρών. Αν όμως η Ομοιοπαθητική κερδίζει όλο και περισσότερο την εμπιστοσύνη των ασθενών, αντιλαμβάνεστε τι σημαίνει αυτό το γεγονός; Ίσως κλείσουν νοσοκομεία, πολλοί γιατροί και εργαζόμενοι στον ιατρικό κλάδο θα χάσουν τη δουλειά τους κ.τ.λ., θα αλλάξει δηλαδή, όλο το σύστημα υγείας, θ α σας επιτρέψουν να το κά­ νετε αυτό;

ΟΧΙ! Ούτε εμείς θέλουμε, ούτε πρέπει, ούτε μπορεί να γίνει. Θα περάσουν δεκάδες χρόνια. Σ’ αυτό το διάστημα, θ’ αλλάξει η νοοτροπία του κόσμου. Όσο για τα νοσοκομεία, θα παραμεί­ νουν. Η τεχνολογία, θα εξακολουθεί να υπηρετεί την ιατρική. Το θεραπευτικό όμως μέρος της ια­ τρικής. θα αλλάξει άρδην. Θα έλεγα ότι, κατά το 10% θα χρειάζεται να χρησιμοποιηθούν τα βα­ ριά χημικά φάρμακα, ενώ κατά 90% τα ομοιοπαθητικά. Δεν αποκλείετε τα βαριά χημικά φάρμακα;

ΔΕΝ τα αποκλείουμε. Θα θέλαμε να μειωθούν στο ελάχιστο δυνατό και στο μέγιστο δυνατό να εφαρμόζεται η Ομοιοπαθητική για το καλό του κόσμου και όχι των γιατρών. Βέβαια, δε φταίει η κλασική ιατρική. Φταίει η κακή χρήση που γί­ νε ιαι στη χορύγησυ φαρμάκων. Τα αντιβιοτικά, σε ορισμένες πορι: ·: ■σεις χρειάζονται. Δηλαδή ένας υμοιοπαθητικός, μπορεί να δώσει '■ιβίωση;

ΕΧΕΙ το νομικό δικαίωμα, αν θέλει, να σου χο­ ρηγήσει αντιβίωση. Θα προσπαθήσει όμως αν είναι καλός ομοιοπαθητικός, να σε θεραπεύσει με ομοιοπαθητικά φάρμακα. Ο ασθενής πηγαίνει σ’ έναν ομοιοπαθητικά γιατρό και φεύγει μ’ ένα φάρμακο. Τι έχει με­ σολαβήσει;

Η ΕΞΕΤΑΣΗ γίνεται με την έκθεση του ιστορι­ κού του ασθενούς. Έπειτα ο γιατρός θα κάνει ερωτήσεις για να πάρει τις πληροφορίες που χρειάζεται· πληροφορίες, οι οποίες αφορούν στο συγκεκριμένο πρόβλημα, για το οποίο ο ασθενής μας επισκέπτεται, είτε γενικότερες για να απο­ φασίσει ποιο φάρμακο θα του χορηγήσει. Γίνε­ ται κλινική εξέταση. Λαμβάνονται υπόψη οι ερ­ γαστηριακές ή παρακλινικές εξετάσεις του ασθε­ νούς, αλλά βασικά η Ομοιοπαθητική διάγνωση, βοηθάει το γιατρό για τη σωστή επιλογή του φαρμάκου. Αν έρθει κάποιος ασθενής με έλκος στομάχου, ο γιατρός για να του χορηγήσει το σωστό ομοιοπαθητικά φάρμακο, πρέπει να μελε­ τήσει το σύνολο των συμπτωμάτων από το ιστο­ ρικό που πήρε. Τούτο σημαίνει, ότι ο παραπάνω ασθενής δε φεύγει από το ιατρείο μ’ ένα φάρμακο για το έλκος του;

ΦΕΥΓΕΙ μ’ ένα φάρμακο για όλη την εικόνα που παρουσιάζει. Βέβαια ο γιατρός θα συμβουλεύσει τον ασθενή, για τη δίαιτα που θα ακολουθήσει. Σ’ αυτό σημφωνούμε με την κλασική ιατρική. Αυτό που αλλάζει, είναι το φάρμακο. Τα φάρμακα της Ομοιοπαθητικής, είναι αβλα­ βή;

ΑΠΟΛΥΤΩΣ! Δεν παρουσιάζουν καμιά παρε­ νέργεια, γιατί είναι πολύ αραιωμένα· τόσο, που χημικά δεν ανιχνεύονται. Και δρουν διαφορετι­ κά, γιατί είναι δυναμοποιημένα. Αν δοθεί λάθος φάρμακο, γιατί κι αυτό μπορεί να συμβεί, απλώς δε θα έχει αποτέλεσμα η θεραπεία. Τι προβλέπετε να γίνει το ’92;

ΓΙΝΟΝΤΑΙ πολλές ζυμώσεις στην ΕΟΚ και προωθούνται ξεχωριστές σχολές, που θα διδά­ σκουν την Ομοιοπαθητική ιατρική. Η στάση του κράτους, του υπουργείου Υγείας,

ΑΝΕΚΤΙΚΗ, αλλά ουδέτερη. Πάντα οι κυβερ­ νήσεις επικαλούνται το πρόβλημα του πολιτικού κόστους. Δε θέλουν να πάνε ενάντια στο ιατρικό κατεστημένο, το οποίο είναι ισχυρότατο.

αφιερωμα/33

Ό χ ι στην Πολυφαρμακία

Το ενδιαφέρον της πολιτείας για την Ομοιοπαθητική 1. Το ενδιαφέρον της πολιτείας για την Ομοιοπαθητική Ιατρική έχει εκδηλωθεί στο παρελθόν πολ­ λές φορές, αλλά άρχισε να παίρνει πιο συγκεκριμένη μορφή με τη συ­ γκρότηση επιτροπής στο Κ.Ε.Σ.Υ. με έργο την υποβολή προτάσεων για τους όρους και τις προϋποθέ­ σεις άσκησης της Ομοιοπαθητι­ κής.

2. Ο Εθνικός Οργανισμός Φαρ­ μάκων με το υπ’ αριθμ. Πρωτοκ.

20077/12.7.1988, χαρακτηρίζει το ομοιοπαθητικό φάρμακο ως γαληνικό σκεύασμα το οποίο μπορούν να συνταγογραφούν οι ομοιοπαθητικοί γιατροί, μέλη των Ιατρικών Συλλόγων της χώρας, και να εκτελούν οι φαρμακοποιοί.

3. Με την υπουργική απόφαση αριθμ. Πρωτοκ. Α7α/4754/ 26.5.1989, αναγνωρίζει την έγκρι­ ση του ομοιοπαθητικού φαρμάκου στους ασφαλισμένους του Δημο-

Η στάση του κράτους είναι ουδέτερη. Πάντα οι κυβερνήσεις επικαλούνται το πρόβλημα του πολιτικού.

Amanita muscaria

Αν δοθεί λάθος ομοιοπαθητικό φάρμακο, γιατί κι αυτό μπορεί να συμβεί, απλώς, δε θα έχει αποτέλεσμα η θεραπεία.

Οι γιατροί της κλασικής Ομοιοπα­ θητικής θεραπεύουν τον ασθενή με τη χορήγηση του ενός και πλέον κατάλληλου φαρμάκου για την εκάστοτε διαταραχή της υγείας του ασθενούς που εκδηλώνεται κατάτην τακτή παρακολούθησή του, έτσι ώστε να μη διαταραχτεί η νο­ μοτέλεια του οργανισμού. Γι’ αυτό και δεν έχουν θέση στην κλασική Ομοιοπαθητική θεραπευ­ τική μίγματα φαρμάκων που κυ­ κλοφορούν στο εμπόριο και στο­ χεύουν στη θεραπεία κάποιου συ­ μπτώματος και όχι του συνόλου του πάσχοντος οργανισμού. Τα κο­ κτέιλ αυτά δρουν απλώς ανακουφι­ στικά χωρίς να συνεισφέρουν στην αλλαγή του οργανισμού σε καλύτε­ ρο επίπεδο υγείας. Επιπλέον η συ­ νεχής και χωρίς λόγο χορήγηση μιγμάτων δυσκολεύει τον ομοιοπαθητικό γιατρό στην επιλογή του ενός και μόνο κατάλληλου φαρμά­ κου όταν ο οργανισμός του ασθε­ νούς το χρειαστεί. Κ. ΤΑΒΟΥΞΟΓΛΟΥ Δρ. Πανεπ/μίου Αθηνών

Διεθνής εταιρεία ομοιοπαθητικής ιατρικής Liga Medicorum Homoeopathica Internationalis (L.M .H.I.) Παγκόσμιος οργανισμός ο οποίος ιδρύθηκε το 1925 στο Ρότερνταμ και εδρεύει στη Γενεύ* ιιε αντιπροσώπους πάνω από 30 χώ­ ρες απ’ όλο τον κόσμο με περισσό­ τερα από 3.500 μέλη ομοιοπαθητικούς γιατρούς. Η L.M.H.I. είναι το αρχαιότερο και ισχυρότερο παγκόσμιο επιστη­ μονικό σωματείο ομοιοπαθητικών γιατρών, στο οποίο ανήκει η Ελλη­ νική Εταιρεία Ομοιοπαθητικής Ια­ τρικής (Ε.Ε.Ο.Ι.), με σκοπό την προστασία και προώθηση της Ομοιοπαθητικής Ιατρικής σ’ όλο τον κόσμο. Η L.M.H.I. έχει πλού­ σια επιστημονική δραστηριότητα, έχοντας πραγματοποιήσει μέχρι στιγμής 43 παγκόσμια συνέδρια.

Colchicum autumnale

34/αφιερω μα

Datura stramonium

Αικατερίνη Ντισπυράκη

Η Ο μοιοπαθητική % στην πράξη t -Λι; η ομοιοπαθητική θεραπεία στηρίζεται σε νόμους και αρχές κι επει­ δή η θεραπεία τελικό στόχο έχει να θεραπεύσει τον ασθενή στο σύνολό του κι όχι τα νοσήματα ή τα συμπτώματα, γι’ αυτό σημαντικό ρόλο παίζει τόσο η προσωπικότητα του γιατρού, όσο και η βαθιά γνώση της ομοιοπαθητικής. Μόνον υπό την προϋπόθεση αυτή η ομοιοπαθητική γίνεται τέχνη στα χέρια του γιατρού που την ασκεί, ώστε ήπια, μόνιμα κι αποτελεσματικά να επανα­ φέρει τη χαμένη ισορροπία στον ασθενή. ι θεραπευτικές δυνατότητες της ομοιοπα­ θητικής είναι πολύ μεγάλες, ενώ κυμαίνο­ νται ανάλογα με τους ομοιοπαθητικούς γιατρούς για ευνόητους λόγους. Γι’ αυτό κι ο ομοιοπαθητικός γιατρός δεν παύει ποτέ να ’ναι ένας μαθη­ τής. Η άσκηση, λοιπόν, της ομοιοπαθητικής δεν είναι μια απλή υπόθεση, όπως θα δούμε παρα­ κάτω. Η ώρα που απαιτείται για να μπορέσει ο ομοιοπαθητικός γιατρός να εξετάσει έναν ασθε­ νή, στην πρώτη συνάντησή του, είναι 1-2 ώρες. Πέρα από το κλασικό ιστορικό και τις εξετάσεις που θα ζητηθούν από κάθε γιατρό, ο ομοιοπαθητικός γιατρός θα προσπαθήσει να εκμαιεύσει

Ο

όσο το δυνατόν περισσότερες πληροφορίες για να μπορέσει στη συνέχεια, αφενός να χορηγήσει το σωστό-όμοιο φάρμακο, αφετέρου να κατα­ νοήσει το μέγεθος και το βάθος της διαταραχής στον οργανισμό αυτό, ώστε να ξέρει τι θεραπευ­ τικά αποτελέσματα περίπου θα αναμένει ή τι θε­ ραπευτικές αντιδράσεις μπορεί να εμφανιστούν, κατά την πορεία της θεραπείας. Στο ομοιοπαθητικό ιστορικό, λοιπόν, ο ομοιοπαθητικός γιατρός θα εξετάσει την ιδιοσυγκρα­ σία του ασθενή, το χαρακτήρα, τον ψυχισμό, την αντίδρασή του στον πόνο, στο κρύο, στη ζέστη, στην υγρασία. Σε ποια θέση κοιμάται, τι ζητά ιδιαίτερα να τρώει κ.τ.λ. Ακόμη τι κατά τη γνώ­

αφιερω μα/35 μη του ασθενούς επέδρασε αρνητικά πάνω του, ώστε ν’ αρρωστήσει, τι αρρώστιες είχε στο πα­ ρελθόν και πώς τις θεράπευσε. Θα ’θελα να σταθώ στο τελευταίο σημείο, μ’ ένα παράδειγμα. Έστω, λοιπόν, ότι επισκέπτε­ ται τον ομοιοπαθητικό γιατρό ένας ασθενής που υποφέρει από άσθμα. Κατά την εξέταση του αναφέρει στο γιατρό ότι πριν μερικά χρόνια είχε ένα έκζεμα που τον βασάνιζε για χρόνια μέχρι να το «θεραπεύσει» με αλοιφές. Ο ομοιοπαθητικός γιατρός θα το λάβει σοβαρά υπόψη, γιατί ξέρει σύμφωνα με τους νόμους και τις αρχές της ομοιοπαθητικής, ότι το κακώς θεραπευμένο έκ­ ζεμα είχε σαν αποτέλεσμα να προχωρήσει η δια­ ταραχή πιο βαθιά. Για τον κλασικό γιατρό αυτό θ’ αποτελέσει απλώς μια πληροφορία, αν και στα κλασικά συγγράμματα, αναφέρεται ότι ασθενείς που έχουν αλλεργική δερματοπάθεια, μπορεί να εμφανίσουν άσθμα. Πότε, όμως, θα το εμφανίσουν; Ό ταν εξαφανισθεί το έκζεμα είτε με αλοιφές που με επιμονή τοποθετεί ο ασθενής, είτε όταν εξαφανισθεί μόνο του, γιατί ο οργανι­ σμός του δεν έχει πλέον τη δυνατότητα να το εκ­ δηλώνει. Αν όμως από την αρχή θεραπευτεί σω­ στά το έκζεμα βοηθώντας την άμυνα του οργανι­ σμού, το άσθμα δε θα εμφανιστεί. Στην προκειμένη περίπτωση, αρχίζοντας ομοιοπαθητική θεραπεία, το έκζεμα θα επανεμφανισθεί και μάλιστα όσο II» βελτιώνεται το άσθμα, θα χειροτερεύει το έκζεμα. Το έκζεμα στην προκειμένη περίπτωση, θα καθυστερήσει να θεραπευτεί. Οι θεραπευτικοί αυτοί νόμοι, στους οποίους στηρίζεται η ομοιοπαθητική, εί­ ναι απαράβατοι. Έ να άλλο παράδειγμα αναφερόμενο στις λοι­ μώξεις: αμυγδαλίτιδες, βρογχίτιδες, κυστίτιδες, προστατίτιδες κ.ά. Η ομοιοπαθητική δε θα χο­ ρηγήσει αντιβιοτικά για να σκοτώσει το εκάστοτε υπεύθυνο μικρόβιο, αλλά θα εξετάσει προσε­

κτικά τον ασθενή για να ανακαλύψει το αίτιο που έδωσε τη δυνατότητα στα μικρόβια να ανα­ πτυχθούν. Έτσι, δίνοντας το κατάλληλο ομοιοπαθητικό φάρμακο, που ποικίλλει για τον κάθε ασθενή, ενισχύοντας δηλαδή την άμυνά του, τον απαλλάσσει από τις λοιμώξεις. Να γιατί η ομοιοπαθητική θεραπεία είναι εξατομικευμένη. Να γιατί η μεμονωμένη θεραπεία ενός νοσήματος ή συμπτώματος, κατά την κλασι­ κή ιατρική, όχι μόνο δε θα θεραπεύσει τον άρ­ ρωστό μας, αλλά αντίθετα μπορεί και να τον αρρωστήσει σοβαρότερα από πριν. Επομένως, ερω­ τήσεις που συχνά γίνονται στους ομοιοπαθητικούς από ασθενείς ή και συναδέλφους, ακόμη όπως: «θεραπεύει η ομοιοπαθητική το έλκος, τη μελαγχολία, τις λοιμώξεις, τον καρκίνο, το AIDS», είναι δύσκολο να απαντηθούν. Γιατί η ομοιοπαθητική θεραπεύει τον κάθε συγκεκριμέ­ νο ασθενή που έχει τα τάδε νοσήματα ή συμπτώ­ ματα, τα οποία έχουν δημιουργηθεί υπό διαφο­ ρετικές συνθήκες, για τον κάθε ασθενή. Θα μπορούσε να αναφερθεί κανείς στο τι δεν θεραπεύει η ομοιοπαθητική: α) χειρουργικά νο­ σήματα, β) ασθενείς που έχουν υποστεί αλλοιώ­ σεις ή καταστροφή οργάνων, γ) βαριά ψυχικά νοσήματα και τέλος ασθενείς, των οποίων η άμυ­ να έχει μηδενισθεί (π.χ. κακοήθη νοσήματα, AIDS). Η ομοιοπαθητική επομένως μπορεί να βοηθή­ σει τον πάσχοντα άνθρωπο από την παιδική ηλι­ κία μέχρι τα γεράματα. Συχνά, συνιστάται (από τους ομοιοπαθητικούς) στα νέα ζευγάρια που ήδη βρίσκονται υπό ομοιοπαθητική αγωγή, να τεκνοποιήσουν, αφού θεραπευτούν, ούτως ώστε τα παιδιά τους να είναι απαλλαγμένα από τις προδιαθέσεις-νοσηρές καταστάσεις, που έχουν οι γονείς. Έτσι οι επερχόμενες γενιές να βρί­ σκονται, προοδευτικά. σε καλύτερο επίπεδο υγείας.

Atropa belladona

Η Ελληνική Εταιρεία Ομοιοπαθητικής Ιατρικής (ΕΕΟΙ), με έδρα το Παγκράτι (Νικοσθένους 8), είναι αναγνωρισμένο (μη κερδοσκοπικό) Επιστημονικό Σωματείο, που έχει σκοπό την προώθηση και τη διάδοση της Ομοιοπαθητικής Ιατρικής στην Ελλάδα. Ιδρύθηκε στην Αθήνα το 1971 και αποτελείται από εκατό πε­ ρίπου Τακτικά Μέλη (επιλεγμένα μετά από εξετάσεις) καθώς και πολλά Δόκιμα Μέλη. Η Ε.Ε.Ο.Ι. έχει διοργανώσει με μεγάλη επιτυχία 3 παγκόσμια c ίΐνέδρια στην Αθήνα (1969, 1976, 1988) και 6 Πανελλήνια συνέδρια. Διοργανώνει σεμινάρια, διαλέξεις, συζητήσεις μεταξύ των μελών για την ενημέρωση τό­ σο του επιστημονικού κόσμου όσο και των ασθενών - ενώ παράλληλα φροντίζει τις επαφές με την πολιτεία έτσι ώστε η ομοιοπαθητική να βρει τη θέση που της αξίζει.

36/αφιερωμα

Ηλίας Παπαζήσης

Ο μοιοπαθητική Ιατρική: Ερωτήματα και απαντήσεις Ό ταν ένα νοσογόνο αίτιο επιδράσει πάνω σ’ έναν φυσικό οργανισμό και είναι τόσο ισχυρό ώστε να υπερβεί το όριο της αντοχής του, τότε η ισορροπία του οργανισμού διαταράσσεται και λέμε ότι ο οργανισμός νοσεί. Ο νοσών οργανισμός προκαλεί την κινητοποίηση του αμυντικού του μηχανισμού, ο οποίος με τη σειρά του αναπτύσσει στο νοσούντα οργανισμό μια σειρά από συμπτώματα. Αν το νοσογόνο αίτιο είναι τόσο πολύ ισχυρό ώστε να μη δοθεί χρόνος για την κινητοποίηση του αμυντικού μηχανισμού ή αν ο τελευταίος αδυνατεί πλήρως, τότε ο οργανισμός καταλήγει γρήγορα στον θάνατο πριν προλάβει να αναπτύξει συμπτώματα. Ο οργανισμός που έχει ήδη αναπτύξει μια οξεία συμπτωματολογία, βρίσκεται σε μια κατάσταση ασταθούς ισορροπίας. Η αισιότερη εξέλιξη αυ­ τής της κατάστασης είναι η ίαση, δηλαδή η επαναφορά της υγείας στον άρρωστο. Σ’ άλλες περιπτώ­ σεις είναι δυνατόν είτε να μεταπέσει σε μια χρόνια νοσηρή κατάσταση, λίγο πιο σταθερής ισορρο­ πίας, είτε - αν η επίδραση του κινητοποιημένου αμυντικού μηχανισμού υπήρξε ανεπαρκής - να καταλήξει στο θάνατο. Στον οργανισμό που έχει ήδη μεταπέσει σε μια χρονιότητα, ο αμυντικός μηχανισμός συνεχίζει να εργάζεται για να του δι «φυλάξει την ισορροπία. Συν τω χρόνω, είναι δυνατόν, διάφοροι επιβαρυντικοί και ευνοϊκοί παράγοντες που επιδρούν στον οργανισμό αυτό, είτε να τον οδηγήσουν στο θάνατο, είτε, ενισχύοντας τη δράση του αμυντικού μηχανισμού, να τον γιατρέψουν.

I Ιώβ '»/ 1 ’

μοΜ*:τΐ'>!ΐ|ΐ1^ΐ)

ι, οτη

νόσο /ο ι τον άρσοστο;

Η καθιερωμένη θεραπευτική - η αλλοπαθητική όπως αλλιώς λέγεται - κατά κύριο λόγο ερευνά και ανακαλύπτει τους μηχανισμούς παραγωγής των πιο ενοχλητικών συμπτωμάτων ή αυτών που κρίνονται ότι ενέχονται για μια σοβα­ ρή ασθένεια και τους διακόπτει μετερχόμενη φυσικοχημικά ή μηχανικά μέσα. Τονίζεται ότι τα καταπιεζόμενα κάθε φορά κατ’ αυτό τον τρόπο συμπτώματα, αποτελούν μικρό μόνο μέρος του συνόλου των εκδηλώσεων του αμυντικού μηχανισμού. Διαφορετικά η επέμβαση θα ισοδυναμούσε με πλήρη αναστολή του αμυντικού μηχανισμού και ο οργανισμός θα κατέληγε ταχύτατα στο θάνατο. Πώς αντιμετωπίζει τη νόσο η κλασική θεραπευτική;

αφιερωμα/53

Έτσι, λοιπόν, ο αποκλεισμός ορισμένων μηχανισμών παραγωγής συμπτωμάτων, δεν αναστέλλει πλήρως τη δράση του αμυντικού μηχανισμού. Εν τούτοις μπορεί να την επηρεάσει, ακόμη και μέχρι του σημείου να εκτρέφει την πορεία του οργανισμού προς μια από τις τρεις κύριες κατευθύνσεις (ίαση, χρονιότητα, θάνατος). Επειδή όμως ο ακριβής ρόλος που διαδραματίζει το κάθε συγκεκριμένο σύμπτωμα στη θεραπευτική προσπάθεια του οργανισμού είναι άγνωστος, και το αποτέλεσμα της κα­ ταστολής του (θετικό ή αρνητικό) είναι απρόβλεπτο. Άλλοι τρόποι δράσης του αλλοπαθητικού θεραπευτικού συστήματος είναι η εξουδετέρωση του νο­ σογόνου αιτίου καθ’ ον χρόνο δρα, καθώς και η διατήρηση του ασθενούς στη ζωή με τεχνητά μέσα, εκεί που διαφορετικά η επιβίωσή του θα ήταν αδύνατη.

Σε τι διαφέρει η ομοιοπαθητική από την κλασική θεραπευτική;

Η ομοιοπαθητική ξεκινάει με δυο θεμελιώδεις παραδοχές: α) Ο οργανισμός είναι εφοδιασμένος από το Δημιουργό του με τέλειο σύστημα αυτοΐασης. Επομένως, ο άριστος τρόπος για να φθάσουμε σίγουρα και γρήγορα στο επιθυμητό αποτέλεσμα, δηλαδή την ίαση, είναι να υποστηρίξου­ με και να ενισχύσουμε τη διαδικασία που ακολουθεί για το σκοπό αυτό ο

ίδιος ο οργανισμός. β) Τα συμπτώματα είναι εκδηλώσεις της θεραπευτικής δράσης του αμυντικού μηχανισμού και όχι νοσηρές καταστάσεις αυτά καθεαυτά. Για το σκοπό αυτό γίνεται αναγνώριση των συμπτωμάτων του οξέως πάσχοντος καθώς και του χρόνιου αρρώστου και χορήγηση του κατάλληλου δυναμοποιημένου φαρμάκου, το οποίο έχει την ικανότητα να παράγει σ’ έναν ευαίσθητο οργανισμό το ίδιο σύνολο συ­ μπτωμάτων. Έτσι επιτυγχάνεται μίμηση και ενίσχυση της δράσης του αμυντικού μηχανισμού και όχι αδέξια παρέμβαση στις λειτουργίες του. Αποτέλεσμα είναι η ταχεία ίαση τόσο του οξέως πάσχοντος όσο και του χρόνιου αρρώστου και αποτροπή του θανάτου στις περισσότερες των περιπτώσεων.

Ποια είναι η απο- Για να είναι αποτελεσματική η ομοιοπαθητική θεραπεία θα πρέπει - όπως τελεσματικότητα της προαναφέραμε - να επιλεγεί με ευστοχία το απόλυτα εξατομικευμένο για τον ομοιοπαθητικής; συγκεκριμένο ασθενή φάρμακο. Όταν η συμπτωματολογία του ασθενούς είναι χαρακτηριστική και το ενδεικνυόμενο φάρμακο είναι από τα συχνά χρησιμο­ ποιούμενα, τότε η επιλογή είναι εύκολη και το αποτέλεσμα άριστο. Όταν όμως η συμπτωματολογία είναι φτωχή ή ασαφής, η λήψη ιστορικού δύσκολη και το ενδεικνυόμενο φάρμακο συγκαταλέγεται μεταξύ των σπανίων, τα πράγματα είναι δύσκολα και όλα εξαρτώνται από την πείρα του γιατρού. Όσο πιο έμπειρος είναι ο γιατρός στην ομοιοπαθητική θεραπευτική, τόσο καλύτερα αποτελέσματα έχει και σ’ αυτές ακόμη τις περιπτώσεις.

Τι μπορεί να θεραπεύσει η ομοιοπαθητική;

Οι ενδείξεις της ομοιοπαθητικής θεραπείας εκτείνονται σ' ένα πολύ πλατύ φάσμα διαταραχών, τόσο σωματικών όσο και ψυχικών, αρκεί να μη συνδέονται με κάποια μόνιμη-(μη ανατρέψιμη) οργανική βλάβη (π.χ. χρόνια νεφρική ανε­ πάρκεια). Επίσης η θεραπεία είναι εξαιρετικά δύσκολη σε βαρύτατες κατα­ στάσεις όπως ο καρκίνος ή οι οαοιΐ; ψυχώσεις. Για κάθε ειδική περίπτωση όμως πρέπει να ζητείται η γνώμη του ομοιοπαθητικού γιατρού.

54/αφιερωμα

Επειδή η θεραπεία γίνεται με κινητοποίηση του αμυντικού μηχανισμού και όχι απευθείας δράση του φαρμάκου πάνω στο μεμονωμένο όργανο ή σύστημα που πάσχει, τα αποτελέσματα παραμένουν για πολύ καιρό μετά το τέλος της θερα­ πείας και πολύ συχνά είναι μόνιμα. Βεβαίως υπάρχουν πολλές περιπτώσεις στις οποίες έχουμε υποτροπή μετά από μήνες ή χρόνια, οπότε χρειάζεται επανάληψη της ίδιας θερα­ πείας ή χορήγηση κάποιας συμπληρωματικής. Πόσο διαρκούν τα αποτελέσματα της θεραπείας;

Ποια είναι η σχέ­ ση της με την κλα­ σική θεραπευτική;

Σαφώς συνεργατική. Και τα δυο θεραπευτικά συστήματα έχουν πολλά αδύνα­ τα σημεία, στα οποία μπορούν και πρέπει να αλληλοσυμπληρώνονται. Σκοπός κάθε γιατρού είναι η ανακούφιση του ανθρώπινου πόνου και η αποκατάσταση της υγείας και για το σκοπό αυτό πρέπει να χρησιμοποιεί οτιδήποτε θα μπορούσε να βοηθήσει τον άρρωστο χωρίς δεσμεύσεις και χωρίς παρωπίδες.

Υπάρχουν παρενέργειες;

Εδώ βρίσκεται ένα από τα κύρια πλεονεκτήματα της ομοιοπαθητικής. Ακριβώς επειδή δε δρα σε κάποιο όργανο-στόχο ή δεν παρεμβαίνει σε κάποιους βιοχημικούς μηχανισμούς (όπως η κλασική θεραπευτική), αλλά κινητοποιεί τον αμυντικό μηχα­ νισμό. το αποτέλεσμα ή θα είναι θετικό (δηλαδή κινητοποίηση του αμυντικού μηχανισμού με συνέ­ πεια την ίαση χωρίς παρενέργειες), ή δε θα υπάρχει κανένα αποτέλεσμα. Αρνητικό αποτέλεσμα δεν μπορεί να προκληθεί, ακόμη και στην περίπτωση που ο ασθενής πάρει λάθος φάρμακο και σε μεγά­ λες δόσεις.

Επιβάλλονται στον ασθενή ειδικές δίαιτες;

Ό χι. Απλώς γίνεται περιορισμός της χρήσης ορισμένων ουσιών ή ροφημάτων (όπως ο καφές) που αναστέλλουν τη δράση των ομοιοπαθη­ τικών φαρμάκων.

Βεβαίως. Αυτό έχει άμεση σχέση με την πρόληψη των ασθενειών. Η ομοιοπαθητική θεραπεία σ’ έναν υγιή έχει σαν συνέπεια την ενίσχυση της άμυνάς του απέναντι στις λοιμώξεις, την πιο εύρυθμη λειτουργία του οργανισμού, τη βελτίωση της σωματικής και διανοητικής του αποδοτικότητας, την τα­ κτοποίηση των κενώσεων και του ύπνου και γενικά την ευεξία του ατόμου. Μπορεί ένας υγιής να πάρει ομοιοπαθητική θεραπεία;

Από τις πρώτες ημέρες της ζωής. Συγκεκριμένα πάρα πολλά προβλήματα της νεογνικής και βρεφικής ηλικίας (π.χ. κολικοί του πρώτου τριμήνου, ενοχλήσεις κατά την οδοντοφυΐα κ.λπ.) έχουν σαφή ένδειξη για ομοιοπαθητική αγωγή. Γενικότερα στα παιδιά η ομοιοπαθητική έχει τα καλύτερα αποτελέσματα διότι οι εικόνες που παρουσιάζουν είναι καθαρές και η εκλογή του κα­ τάλληλου φαρμάκου περισσότερη εύκολη. Από ποια ηλικία μπορεί να αρχίσει η ομοιοπαθητική θεραπεία;

αφιερωμα/55

Κάθε άλλο. Τα ομοιοπαθητικά φάρμακα όχι μόνο είναι απολύτως ακίνδυνα για το κυοφορούμενο έμβρυο, αλλά επιπλέον η βελτίωση της κατάστάσης της υγείας της εγκύου είναι μια άριστη προϋπόθεση για την καλή υγεία του παιδιού που θα γεννηθεί. Εκτός αϋτού σε πάρα πολλά προ­ βλήματα που παρουσιάζονται κατά την κύηση (π.χ. ναυτία και έμετοι) καθώς και κατά τη διάρκεια του τοκετού (π.χ. αδράνεια της μήτρας, δυσκολία στην εξάλειψη του τραχήλου, αιμορραγίες κ.λπ.) η ομοιοπαθητική έχει σαφή ένδειξη και πολύ καλά αποτελέσματα. Η εγκυμοσύνη αποτελεί

εμπόδιο στην ομοιοπαθητική θεραπεία;

Πόσο διαρκεί η θεραπεία; Η συνήθης διάρκεια της θεραπείας κυμαίνεται από δύο έως έξι μήνες ανάλογα με το πρόβλημα και τις ιδιαιτερότητες του κάθε αρρώστου. Σε ορισμένες περιπτώσεις όμως μπορεί να διαρκέσει πολύ περισσότερο.

Είναι μια πολύ λογική ερώτηση μια και η ομοιοπαθητική προς το παρόν δεν καλύπτεται πλήρως από ασφαλιστικούς φορείς. Στην πλειονότητα των περιπτώσεων δεν χρειάζεται περισσότερο από μια επίσκεψη το μήνα στον θεράποντα γιατρό. Η αμοιβή του γιατρού για την κάθε επίσκεψη κυμαίνεται στα συνήθη επίπεδα που κυμαίνονται και οι αμοιβές όλων των άλλων γιατρών. Ορισμένα ταμεία (ΔΕΗ, ΟΤΕ, Δημόσιο, Τράπεζες) καλύπτουν ένα μέρος του ποσού. Αντιθέτως τα ομοιοπαθητικά φάρμακα καλύπτονται πλήρως από τους παραπάνω ασφαλιστικούς φορείς. Εξάλλου δεν στοιχίζουν παραπάνω από 1000 δραχμές το μήνα περίπου. ΙΙόσο στοιχίζει η θεραπεία;

Αληθεύει ότι κατά τη διάρκεια της ομοιοπαθητικής θεραπείας δεν πρέ­ πει κανείς να χρησιμοποιεί άλλα φάρμακα; Τι γίνεται στις έκτακτες και επείγουσες περιπτώσεις;

Πράγματι, όχι μόνο κατά τη διάρκεια της θεραπείας, αλλά και για μεγάλο χρονικό διάστημα μετά, ο ασθενής πρέπει να συμβουλεύεται τον ομοιοπαθητικά γιατρό του σε κάθε περί­ πτωση που πρέπει να χρησιμοποιήσει κάποιο άλλο φάρμακο, διότι ορισμένα φάρμακα αναστέλλουν την ομοιοπαθητική θε­ ραπεία. Όμως σε περίπτωση ανάγκης μπορεί ο ασθενής να κάνει χρήση οποιουδήποτε άλλου <| ι ισμάκου και να ενημερώσει εκ των υστέρων τον ομοιοπαθητικά γιατρό του.

Οι διάφορες παρακλινικές και εργα­ στηριακές εξετάσεις (π.χ. ακτινογρα­ φίες, αναλύσεις αίματος κ.λπ.) ενδια­ φέρουν τον ομοιοπαθητικά γιατρό; ταση.

Αναμφίβολα ναι. Ο ομοιοπαθητικός γιατρός πριν προβεί σε οποιαδήποτε θεραπεία, πρέπει πάνω από όλα να έχει ερευ­ νήσει σε βάθος την παθολογία του αρρώστου, χρησιμοποιώ­ ντας όλα τα διαθέσιμα διαγνωστικά μέσα και κυρίως το κα­ λό γενικό ιστορικό και την καλή λεπτομερειακή κλινική εξέ­

56/αφιερωμα

Μάρκος Φιλιάνος

Ο μοιοπαθητική Φάρμακα (Προέλευση και παρασκευή)

Solarium dulcamata

«Η καταλληλότητα ενός φαρμάκου για μ ια δεδομένη περίπτωση αρ­ ρώστιας, δε βασίζεται μόνο στην εύστοχη ομοιοπαθητική επιλογή, αλλά και στην απαιτονμενη σωστή ποσότητα ή, ορθότερα, στην ελαχιατότητα της δόσης.»

S. Hahnemann «Όργανον, 6η έκδοση, παρ. 275» (1842)

Η εξάσκηση της Ομοιοπαθητικής βασίζεται κυρίως σε δύο αρχές: το νόμο των ομοίων και τη χορήγηση απειροελάχιστων δόσεων. Τα ομοιοπαθητικά φάρμακα παρασκευάζονται με τη μέθοδο των διαδοχι­ κών αραιώσεων, τεχνική που περιγράφει ο S. Hahnemann και με βάση την οποία μια ουσία που είναι ικανή να προκαλέσει συμπτώματα στον υγιή, μετατρέπεται σε φάρμακο ικανό να θεραπεύσει τα ίδια συμπτώματα στον άρρω­ στο. Εύλογες θεωρούνται στο σημείο αυτό οι απορίες του αναγνώστη, όπως τι είναι αυτές οι ουσίες, τι είναι το ομοιοπαθητικά φάρμακο και ποιος είναι ο τρόπος παρασκευής του. Οι πρώτες ύλες τη φαριιακι υτική επιστήμη συνηθίζουμε να δίνουμ; 111ν ονομασία δρόγη σε κάθε φυσικό προϊόν που ,· ω.ποιείται ως φάρμακο ή πηγή φαρμάκων. \ ι< ιη δρόγη, με ειδική κατεργα­ σία, θα ((τιάζοι ιιι το αλκοολικό βάμμα, που εί­ ναι και το. αρχικό στέλεχος του ομοιοπάθητικού φαρμάκου. Τα ομοιοπαθητικά φάρμακα, λοιπόν, παρα­ σκευάζονται από δρόγες που ανήκουν και στα τρία φυτικά οασίλεια: το ζωικό, το φυτικό και το ορυκτό βασίλειο. Από το ζωικό βασίλειο χρησιμοποιούμε ολό­ κληρα ζώα, τμήματα αυτών ή εκκρίματά τους.

Σ

Έτσι, έχουμε τα ζωικά προϊόντα, που ήταν σε μεγάλη εκτίμηση τους περασμένους αιώνες και που τα χρησιμοποιούσε η κλασική φαρμακευτική στα παρασκευάσματά της, αλλά ακόμη και άλλες δρόγες που μόνο η ομοιοπαθητική χρησιμοποιεί. Παραδείγματα ζωικών δρογών θα αναφέρου­ με το Apis (η μέλισσα), Sepia officinalis [τη σουπιά (μελάνι)], Spongia (το σπόγγο) κ.λπ. αλλά και δηλητηριώδη εκκρίματα, όπως της έχιδνας και άλλων φιδιών. Το μεγαλύτερο όμως μέρος των δρογών το κα­ ταλαμβάνουν τα φυτικά προϊόντα. Εδώ βρί­ σκουμε αντιπροσώπους από όλες τις βοτανικές οικογένειες y.ui μεγάλη ποικιλία ως προς τα μέρη του φυτού που χρησιμοποιούμε. Άλλοτε χρησι-

αφιερω μα/57 2 CH Lactose 99g

1

Eau, Alcool: a.a.

100goutte s

3CH 1 grain (0,06g)

\

/

9 9 g o u ttes

/N /

/ 1goutte Ο 4 CH '

I

/N

\1 goutte ι

/

5C H 7

1

,

L actose 99g

99cjouttes

/

—

6 CH

12 CH

^ 30 CH

Τεχνική της μεθόδου των διαδοχικών αραιώσεων για τις αδιάλυτες στερεές πρώτες ύλες κατά Hahnemann

μοποιούμε ολόκληρο το φυτό την εποχή της άν­ θισης, άλλοτε τα άνθη μόνο, το φλοιό, το ξύλο, τα σπέρματα, τους καρπούς, ή τις ρίζες, ανάλο­ γα με το πού συγκεντρώνονται τα δραστικά συ­ στατικά. Προτιμούμε τα αυτοφυή και νωπά από τα καλλιεργημένα, όταν τούτο είναι δυνατόν. Βρίσκουμε αντιπροσώπους από τα πιο πρωτόγο­ να: τους μύκητες και τα μανιτάρια μέχρι και τα πιο εξελιγμένα φυτά. Συναντάμε, λοιπόν, όλη τη γοητεία του φυτι­ κού βασιλείου, των ιθαγενών και εξωτικών φυ­ τών, την ποκιλία των χρωμάτων, των σχημάτων, των αρωμάτων και των γεύσεων. Πρόκειται για φυτά που γνώριζαν και χρησι­ μοποιούσαν στην Αρχαία Ελλάδα, την ευρύτερη περιοχή της Μεσογείου, την Κεντρική Ευρώπη, τις Άλπεις, τη Βόρειο Αφρική, αλλά και φυτά των τροπικών χωρών που έφθασαν στην Ευρώπη και έγιναν γνωστά την εποχή των θαλασσοπόρων και των εξερευνητών. Φυτά με πολλές ιδιότητες: αναισθητικά, εμετικά, εμμηναγωγά, αποχρεμπτι­ κά, εφιδρωτικά, τονωτικά, υπογλυκαιμικά, αι­ μοστατικά, στομαχικά. Μερικά από τα πολύχρηστα είναι: Belladona, Arnica, Euphrasia, Anemona pulsatilla, Hyperi­ cum κ.ά. Από το ορυκτό βασίλειο έχουμε αμέταλλα,

όπως το Sulphur (θείο), Bromium (Βρώμιο), από τα μέταλλα: Aurum (Χρυσός), Cuprum (χαλκός), Ferrum (σίδηρος), καθώς και πάρα πολλά άλατα του νατρίου, του καλίου, του ασβεστίου κ.λπ. Τέλος, έχουμε τα βιοφαρμακευτικά παρα­ σκευάσματα που περιλαμβάνουν τα νοσόδια (ηοsodes), που λαμβάνονται από καλλιέργειες μι­ κροβίων, ιών και παθολογικών εκκριμάτων. Ο καθένας μπορεί να αναλογιστεί τον όγκο όλων αυτών των πληροφοριών και τις μεγάλες δυνατότητες που μας προσφέρουν Είναι προϊό­ ντα που έχουν μελετηθεί με μεγάλη ακρίβεια από τους ομοιοπαθητικούς ερευνητές κατά την από­ δειξη του φαρμάκου (provings) και που με έκ­ πληξη ανακαλύπτει τώρα και η κλασική ιατρική. Η τεχνικ ή τη ς πα ρ α σ κ ευ ή ς Hahnemann μετά την ανακάλυψη του νό­ μου των ομοίων και κατά την εξάσκηση της μεθόδου του παρατηρεί ότι η μείωση της δόσης ανοίγει νέους δρόμους στην καταπολέμηση τής ασθένειας. Παρατηρεί ότι όταν μια ουσία διαδοχικά αραιώνεται δια διαλύσεως, τότε η δράση της γί­ νεται πιο ήπια, εκλεπτύνεται και έτσι θα λέγαμε ότι τα συμπτώματα που προκαλεί αλλά και θε­

Ο

58/αφιερωμα ραπεύει, δεν είναι πλέον χοντροκομμένα, αλλά πιο ανάγλυφα και καθαρά και επομένως η χρήση τους πιο ακριβής. Αντί να διαλύσει την αρχική φαρμακευτική πρώτη ύλη σε μια μεγάλη ποσότητα αδρανούς υλικού και να φτιάξει μονομιάς μια μεγάλη αραίωση, ο Hahnemann παρατηρεί ότι έχει κα­ λύτερα αποτελέσματα με τη μέθοδο των διαδοχι­ κών αραιώσεων. Έτσι αραιώνει ένα μέρος φαρ­ μάκου με 99 μέρη αδρανούς υλικού και φτιάχνει την πρώτη αραίωση. Από αυτήν παίρνει μια πο->'τα και την ξανα-αραιώνει σε ένα άλλο φιαΛίδιο κ.ο.κ. Παρασκευάζει με αυτόν τον τρόπο μια σειρά από διαδοχικές αράιώσεις. Αν οι ουσίες είναι αδιάλυτες, ξεκινά κάνοντας στερεές αραιώσεις λειοτριβώντας την αρχική ου­ σία με ένα αδρανές υλικό, όπως το γαλακτοσάκ­ χαρο. Στη συνέχεια από ένα σημείο και μετά ακολουθούν υγρά διαλύματα. Τα παραπάνω αποτελούν ένα μέρος της τεχνι­ κής του Hahnemann. Ένα άλλο στοιχείο της με­ θόδου αυτής είναι ότι μεταξύ των δύο διαδοχικιόν αραιώσεων το διάλυμα δονείται, κρούεται δηλαδή το φιαλίδιο πάνω σε ένα σκληρό αντικείιιι νο με ρυθμό και δύναμη. Η παρατήρηση και το πείραμα έδειξαν ότι μόνο ο συνδυασμός αραίωσης και κρούσης δίνει στο παρασκεύασμα την εκλεπτυσμένη δύναμη και ακρίβεια στη δρά­ ση. Συνηθίζουμε να ονομάζουμε τις αραιώσεις αυ­ τές με το όνομα του φαρμάκου στα λατινικά ακολουθούμενο από τον αύξοντα αριθμό της αραίωσης, καθώς και το σύμβολο CH που ση­

μαίνει εκατοστιαία αραίωση κατά Hahnemann: π.χ. Tabacum 6 CH. Ποσότητα υγρού από τη συγκεκριμένη αραίω­ ση χρησιμοποιείται για τον εμποτισμό κάποιου έκδοχου: άμυλο ή σάκχαρο και το φάρμακο χο­ ρηγείται για λόγους καλύτερης συντήρησης σε στερεά μορφή. Η δοσολογία είναι εξατομικευμένη και καθορίζεται από το γιατρό. Μια επιστήμη σε εξέλιξη την εποχή του Hahnemann έχουν γίνει Α πόπολλές αλλαγές στη φαρμακευτική επιστή­

μη. Παρ’όλο που η βασική μέθοδος παρασκευής δε διαφέρει, έχουμε στη διάθεσή μας καλύτερες μεθόδους ταυτοποίησης και ελέγχου των πρώτων υλών. Υπάρχει ακρίβεια στα στελέχη που χρησι­ μοποιούνται και κωδικοποιημένες μέθοδοι ανά­ λυσης πολύ συγκεκριμένες για κάθε δρόγη. Η Ομοιοπαθητική φαρμακευτική αναπτύσσε­ ται σε όλες τις χώρες του κόσμου, ιδιαίτερα στην Ευρώπη και την Αμερική. Παγκόσμια και εθνι­ κά συνέδρια γίνονται κάθε χρόνο και οι κρατι­ κοί φορείς σιγά-σιγά αναγνωρίζουν τη θεραπεία και τα ομοιοπαθητικά φάρμακα. Στο μέλλον μια Ευρωπαϊκή Ομοιοπαθητική Φαρμακοποιία θα εναρμονίσει τις διάφορες τε­ χνικές σ’ όλες τις χώρες της Ευρώπης. Σίγουρα η Ομοιοπαθητική δίνει νέα πνοή στη θεραπευτική με τη σιγουριά του νόμου των ομοίων και τη δράση των απειροελάχιστων δό­ σεων. Έτσι ο κατάλογος των φαρμάκων όλο και αυξάνεται, χωρίς ποτέ να αποσύρεται κανένα, δίχως τοξικότητα, δίχως παρενέργειες και με εξατομικευμένη δράση.

αψιερωμα/59

ΒΥΘΟΥΛΚΑΣ ΓΙΩΡΓΟΣ. Ομοιοπαθητική. Η ιατρική του μέλλοντος. Αθήνα, Εκδόσεις Κέντρου Ομοιοπαθητικής Ιατρικής. Στ' έκδοση, 1985. Σελ. 144. Δρχ. 360.

ALLEN, H.C., M.D. Key-notes with Nosodes.

ALLEN, J.H. The Cronic Miasm-Prosa, Pseudo-Prosa, and Sycosis (Two Parts in One) ALLEN, J.H. Diseases and Therapeutics of the Skin.

ALLEN, T.F. Encyclopaedia of Pure Materia Medica (in 12 Vols) ALLEN, T.F. Hand Book of Materia Medica and Homoeopathic Therapeutics VI1HOULKAS GEORGE. The Science of Homeopathy BOENNINGHAUSEN. The Lesser Writings BOERICKE, GARTH W., M.D. Homeopathy BOERICKE, W.. M.D. Pocket Manual of Horn. Materia Medica with Repertory and additions of 50 Indian Medicines.

B. JAIN PUBLISHERS. Chronic Diseases and Theory of Miasms.

RORLAND DOUGLAS, M. Horn, for Mother and Infant BORLAND DOUGLAS, M. Influenzas BORLAND DOUGLAS, M. Children’s Types BORLAND DOUGLAS, M. Pneumonias.

BORLAND DOUGLAS, M. Some Emergencies of General Practice CLARKE, G.H. A.B.C. Manual of Materia Medica CLARKE, J.H., M.D. The Prescriber.

FARRINGTON, E.A. A clinical Materia Medica GIBSON, D.M. Elements of Homeopathy HAHNEMANN SAMUEL, M.D. Organon of Medicine HAHNEMANN SAMUEL, M.D. Chronic Diseares (Theoretical Part) HAHNEMANN SAMUEL, M.D. Chronic Diseases (Theoretical and Practical Parts in 2 Vols) HAHNEMANN SAMUEL, M.D. Materia Medica Pura (in 2 Volumes) HAHNEMANN SAMUEL, M.D. Lesser Writings KENT, JAMES TYLER, A.M., M.D. Repertory of Horn. Materia Medica with Word and Thumb Index KENT, JAMES TYLER, A.M., M.D. Lectures on Materia Medica with New Remedies NASH E.B., M.D. Leaders in Homoeopathic Therapeutics r NASH E.B., M.D. How to take a Case TYLER, M.L. Pointers to Common TYLER, M.L. Acute Conditions, Injuries etc.

60/συνεντευξη

«...δεν μπορούμε να είμαστε αν καταπιέζουμε κάποιον Πρώτη Μαΐου και στα Τίρανα ο καιρός ήταν βαρύς. Από το πρωί, ο κόσμος μαζεύονταν στο κέντρο της πόλης για να παρακολουθήσει την παρέλαση. Όπως μας είχαν πει, αυτή η παρέλαση είναι το μεγαλύτερο γιορταστικό γε­ γονός κάθε χρονιάς. Εφέτος μάλιστα, που η Αλβανία γιορτάζει τα 45 χρόνια από την εγκαθίδρυση του σοσιαλισμού, η παρέλαση αναμενόταν ακόμα πιο λαμπρή. βροχή που άρχισε να πέφτει, στη διάρκεια της γιορτής, μας ανάγκασε να φύγουμε άρον άρον, κρατώντας κάτι χάρτινες σημαιούλες για ενθύμια. Οι σημαιούλες όμως ξέβαφαν, από τη βροχή που ολοένα δυνάμωνε. Τα χέρια μας και το διάβα μας έγιναν κόκκινα. Οι ψυχές μας άραγε; Στο ξενοδοχείο «Τίρανα», που δεσπόζει στο κέντρο της πόλης με τους δώδεκα ορόφους του, φτάσαμε ολόυγροι και καθώς τα καλοριφέρ δεν άναβαν καλά, πολύ δυσκολευτήκαμε να στεγνώ­ σουμε τα ρούχα μας. Και το απόγευμα, στις επτά, είχαμε ραντεβού με τον Ισμαήλ Κανταρέ. Στο ξενοδοχείο που μας περίμενε, φτάσαμε πέντε λεπτά καθυστερημένοι, πράγμα που δεν πέρασε απαρατήρητο από το Βασίλη, Έλληνα της μειονότητας και ξεναγό του γκρουπ μας, που ήταν συμφοιτητής του Κανταρέ, στη σχολή φιλο­ λογίας, και με την ευκαιρία ήρθε να δει τον δίά,σημο φίλο του.

Η

Βέβαια τον Ισμαήλ Κανταρέ τον είχαμε δει σε φωτογραφίες και ξέραμε ότι το κάπως ισχνό, επίμηκες πρόσωπό του το χαρακτηρίζουν τα γυαλιά του. Αυτά τα γυαλιά που τον έκαναν να μοιάζει, με Έλληνα διανοούμενο της δεκαετίας του ’30. Η εντύπωσή μας αποδείχτηκε λανθασμέ­ νη, καθώς αντικρύσαμε έναν μεσήλικα πολύ κομ­ ψά και σοβαρά ντυμένο, που όπου κι αν τον έβλεπες, εδώ ή στο Παρίσι, θα έλεγες: «αυτός εί­ ναι ένας ξεχωριστός άνθρωπος». Καθότανε σε μια, κάπως απόμερη, γωνιά στη μεγάλη σάλα του ξενοδοχείου μαζί με τη σύζυγό του και μας περίμεναν. Απέναντι ξεφώνιζαν (από πλήξη άραγε;) κάτι Γερμανοί, ίσως διπλω­ ματικοί υπάλληλοι. Το ζεύγος Κανταρέ έπινε εσπρέσο· μας κέρα­ σαν από τον ίδιο καφέ. Ο Ισμαήλ μας πρόσφερε τσιγάρο· κάπνιζε «Μέμφις»· αμερικάνικα τσιγά­ ρα, ενώ στο χέρι του φορούσε ρολόι SEIKO. Στο βάθος φαινότανε ευχαριστημένος, αν και

συν εν τευξη /6 1

Ροές/Λογοτεχνία

ελεύθεροι άλλον...» Ισμαήλ Κανταρέ, γνωρίζουμε πως είστε ο ση­ μαντικότερος συγγραφέας της σύγχρονης Αλ­ βανίας, ότι γεννηθήκατε στο Αργυρόκαστρο στα 1936 και σπουδάσατε φιλολογία στα Τίρα­ να και στη Μόσχα (Ινστιτούτο Γκόρκι). Εκτός από τις καθιερωμένες αυτές πληροφορίες, τι άλλο θα προσθέτατε στο βιογραφικό σας;

Α, ΒΕΒΑΙΑ. Ταξίδεψα πολύ, πήγα σχεδόν σ’ όλες τις μεγάλες χώρες. Είμαι ένας συγγραφέας που δεν κοιτάει τίποτα άλλο εκτός από τη συγ­ γραφή. Είμαι επιπλέον ένας συγγραφέας ελεύθε­ ρος για το έργο του. Στην Ελλάδα ολοένα και πληθαίνουν οι αναφο­ ρές του ονόματος σας. Κατά κάποιον τρόπο μας ήρθατε «εισαγόμενος» από τη Γαλλία στα μέσα της δεκαετίας του ’70. Αυτό είναι λυπηρό, αν σκεφτεί κανείς πως η Ελλαδα και η Αλβανία έχουν κοινά σύνορα. Εσείς όμως, όπως φαίνε­ ται, γνωρίζετε εις βάθος τον ελληνικό πολιτι­ σμό. Πότε αρχίζει αυτή σας η επαφή;

ΑΠΟ τότε που ήμουν μικρός. Γιατί η πρώτη έκ­ δοση της «Ιλιάδας» είχε μεταφραστεί από τον με­ γαλύτερο ποιητή της Αλβανίας, στην Αναγέννη­ ση, Ναίμ Φρασιερί. Και ήταν ένα κείμενο πολύ λαϊκό στην Αλβανία. Διάβασα λοιπόν Όμηρο, πριν απ’ όλους τους άλλους αρχαίους Έλληνες που υπήρχαν μεταφρασμένοι στα αλβανικά. Και ήμουνα πολύ γοητευμένος. Αργότερα που συ­

δεν το έδειχνε φανερά, που για πρώτη φορά θα έδινε συνέντευξη σε Έλληνες. Το ύφος του ήτανε ήρεμο. Η ηρεμία που εξα­ σφαλίζει η επιτυχία του πνευματικού του έργου και η μεγάλη αγάπη του λαού του, ταυτόχρονα. Καλόβολος, ευγενικός άνθρωπος, μα την ίδια στιγμή επιφυλαχτικός απέναντι μας, απέναντι σε μας τους ξένους, συμπεραίναμε δυο ώρες αργό­ τερα και καθώς προχωρούσαμε μέσα στην υγρή νύχτα για το ξενοδοχείο μας. Και ακόμα: Δύ­ σκολα θα πίστευε κανείς, ότι αυτός ο άνθρωπος με την £υρωπαϊκή θωριά και ευγένεια, γράφει με τόσο πάθος για θέματα που από άλλους συγγρα­ φείς, θα θεωρούνταν αναχρονιστικά, ξεπερασμέ­ να και κυρίως ότι γράφει με το στιλ του σοσιαλι­ στικού ρεαλισμού, μιας τεχνοτροπίας που έχει καταδικαστεί από τους Ευρωπαίους διανοούμε­ νους, ξεχνώντας όμως ότι τη σημαντική ή την ασήμαντη λογοτεχνία δεν την κάνουν οι τεχνο­ τροπίες, αλλά οι άνθρωποι που τη γράφουν. Και ο Ισμαήλ Κανταρέ, είναι ένας σημαντικός άν­ θρωπος. ΝΙΚΟΣ ΧΟΥΡΔΑΚΗΣ ΚΩΣΤΑΣ NTANTI ΝA ΚΗΣ

μπλήρωσα τα διαβάσματά μου, η γοητεία έγινε μεγαλύτερη, και σας λέω ότι έχω πολύ επηρεα­ στεί από τους Έλληνες τραγικούς, ιδίως από τα χορικά εκείνα κομμάτια, όπου λαμβάνουν μέρος ηλικιωμένες γυναίκες. Παρενθετικά σας λέω ότι αγαπώ πολύ τη λογοτεχνία μυστηρίου, τα μεγά­ λα σαιξπηρικά δράματα καθώς και τη μυθολογι­ κή λογοτεχνία. Από τη σύγχρονη ελληνική λογο­ τεχνία γοητεύτηκα από τους μεγάλους σας ποιη­ τές, Ελύτη και Σεφέρη καθώς και από το Νίκο Καζαντζάκη. Υπάρχουν μεταφρασμένα έργα τους στην γλώσσα σας;

ΟΧΙ, αυτούς τους διάβασα για πρώτη φορά σε μια καλομεταφρασμένη ανθολογία ελληνικής ποίησης. Γιατί ξέρετε, ο Σεφέρης και ο Ελύτης Οεν είναι και τόσο εύκολοι, ως προς τη μετάφρα­ ση συγκεκριμένων ποιητικών τους συλλόγων, γι’ αυτό κάνουμε μια επιλογή. Έχω μεταφράσει και εγώ μερικά ποιήματα από τον καθένα τους. Και τον Καβάφη επίσης. Πολύ γνωστός στην Αλβα­ νία είναι και ο Στρατής Μυρηβίλης. Επίσης βρή­ κα ότι ήταν καθήκον μου να μεταφράσω ελληνι­ κά δημοτικά τραγούδια και ιδίως εκείνα που ι χουμε κοινά· όπως το «Γιοφύρι της Άρτας» και του «Νεκρού Αδελφού». Αυτά τα συμπεριέλαβα σε μια επιπλέον ανθολογία ελληνικής ποίησης, που επιμελήθηκα ο ίδιος.

62/συνεντευξη Πριν από λίγο καιρό μεταφράστηκε στα ελληνι­ κά από τα γαλλικά ένα δοκίμιό σας με τίτλο «Αισχύλος. Ο αιώνια χαμένος». Εμείς το βιβλίο το βρήκαμε εξαιρετικό. Τόσο από την άποψη του ύφους του, όσο και από την άποψη των διανοημάτων σας σχετικά με τον μεγάλο Αι­ σχύλο, τον οποίο εξετάζετε σε σχέση με τις βαλ­ κανικές παραδόσεις...

ΟΤΑΝ μιλώ στο βιβλίο μου για τον Αισχύλο, για την αξία των βαλκανικών λαών, νομίζω πως η μεγάλη αξία αυτών των λαών είναι στην αίσθηση της Δικαιοσύνης που έχουν. Αυτή η αίσθηση συνταυτίζεται με την αίσθηση δικαιοσύνης στο έργο του Αισχύλου. Νομίζω πως αυτή η αίσθηση είναι ένας μεγάλος ανεκμετάλλευτος εθνικός πλούτος. Σήμερα στα Βαλκάνια αναπτύσσεται ξανά αργά αλλά σταθερά η ιδέα του εθνικισμού, που μπορεί να οδηγήσει στο μέλλον σε συγκρού­ σεις. Στη διπλωματική γλώσσα χρησιμοποιείται επιπλέον με πολύ περιφρόνηση, ο όρος «Βαλκανοποίηση». Ο μόνος τρόπος να εξαλείψουμε το στίγμα του εθνικισμού από τη χερσόνησό μας είναι να χειραφετηθούμε - πράγμα δύσκολο (να είναι χειραφετημένος κανείς σ’ αυτή την περιο­

χή)·

Είναι παράξοδο, αυτή η χερσόνησος που είναι το λίκνο του ευρωπαϊκού πολιτισμού, να είναι σήμερα συνώνυμο εχθροπραξιών και μεγάλων εθνικιστικών συγκρούσεων. Είπα κάποια στιγμή ότι η αξία της αρχαίας ελληνικής λογοτεχνίας και του Αισχύλου βρίσκεται στην αίσθηση της Δικαιοσύνης, που έχουν. Στο κέντρο αυτής της λογοτεχνίας βρίσκεται ένας ξένος λαός, οι Τρώες. Η αρχαία ελληνική λογοτεχνία έκανε κά­ τι μοναδικό στον κόσμο. Εξόρκισε από τη συνεί­ δηση του ελληνικού λαού το αίσθημα ενοχής απέναντι στους Τρώες. Η Τροία νικήθηκε από τους Έλληνες, αλλά μετά από μερικούς αιώνες, η αρχαία ελληνική λογοτεχνία απελευθέρωσε τη συνείδηση του ελληνικού λαού από την ενοχή. Έκανε μια θαυμάσια πράξη χειραφέτησης, εξορκίζοντας την ενοχή απέναντι σ’ έναν άλλο λαό. Δηλαδή, η αρχαία ελληνική λογοτεχνία έδωσε ένα παράδειγμα στον κόσμο πώς χειραφε­ τήθηκε το έθνος των Ελλήνων, πώς απελευθερώ­ θηκε από μια εθνική κρίση. Αλλά το σπουδαίο αυτό μάθημα ξεχάστηκε. Η απάντησή σας περιγράφει το διανοητικό πλαίσιο γέννησης αυτού του δοκιμίου για τον Αισχύλο, αλλά εμείς θα επιμείνουμε να μας διευκρινίσετε ακόμα περισσότερο τι σας οδήγη­ σε στο γράψιμο αυτού του βιβλίου.

ΟΔΗΓΗΘΗΚΑ πρώτ’ απ’ όλα απ’ τον έρωτα. Κι ό,τι έχεις κάνει, οδηγημένος απ’ τον έρωτα, είναι ωραίο. Δεν ήθελα να κάνω κάτι επιστημονικό για τον Αισχύλο. Ήθελα απλώς να γράψω τους συλλογισμούς μου, ως αναγνώστης, ως συγγρα­

φέας, ως τέλος πάντων κάποιος που αγαπάει το έργο του μεγάλου τραγικού. Η ουσία όμως του εχγειρήματός μου βρίσκεται στο ότι ήθελα να στείλω ένα μήνυμα. Γιατί δε βρήκα σ’ όλο τον κόσμο με μια διάσταση τόσο μεγάλη αυτό το αί­ σθημα της βαθιάς χειραφέτησης που κομίζει η αρχαία ελληνική λογοτεχνία και ειδικά ο Αισχύ­ λος. Σήμερα δεν είμαστε καθόλου χειραφετημέ­ νοι όπως οι αρχαίοι Έλληνες. Γιατί είμαστε πρόδηλα άτομα και οι συγγραφείς προοδεμένοι σε ψυχώσεις σωβινισμού και εθνικισμού. Πολλοί βαλκάνιοι συγγραφείς έπεσαν στην παγίδα του εθνικισμού. Και να γιατί μες στον μεγάλο πλού­ το της αρχαίας ελληνικής λογοτεχνίας βρίσκω αυτά που σας είπα. Κι αυτή είναι η μεγάλη αλή­ θεια: δεν μπορούμε να είμαστε ελεύθεροι, αν κα­ ταπιέζουμε κάποιον άλλο, είμαστε ελεύθεροι όταν είμαστε απελευθερωμένοι από την ιμπερια­ λιστική ψύχωση. Ήθελα πολύ να συναντηθώ με τον μεγάλο σας ποιητή τον Ελύτη και ήλπιζα ότι θα συναντηθούμε σε μια μεγάλη διεθνή συνάντη­ ση στη Λισαβώνα. Δεν ήρθε, όπως έμαθα, για λόγους υγείας. Μου έστειλε όμως το «Άξιον Εστί», με αφιέρωση· πολύ τιμητικό για μένα. Επίσης μέσα απ’ αυτή τη συνέντευξη θέλω να στείλω ένα μεγάλο χαιρετισμό στον Γιάννη Ρίτσο, που δυστυχώς δεν μπόρεσα να παραβρεθώ στις τελετές των γενεθλίων του, αν και έλαβα πρόσκληση. Τους μύθους που χρησιμοποιείτε στα έργα σας τους παίρνετε συνήθως από το θησαυροφυλά­ κιο της παράδοσης. Είστε ένας συγγραφέας που εκμεταλλεύτηκε δημιουργικά τις μεσαιωνι­ κές παραδόσεις, καθώς και τα διάφορα έθιμα της εθνότητάς του. Η παράδοση θεωρείται από πολλούς μια τελειωμένη υπόθεση. Εσείς τι έχε­ τε να τους απαντήσετε;

ΙΣΩΣ 20 χρόνια πριν η παράδοση να κινδύνευε λιγάκι. Διότι υπήρχε μια νοοτροπία που έλεγε ότι η κουλτούρα ήταν καμωμένη, πάνω απ’ όλα, από τις μητροπόλεις. Τώρα όμως, εδώ και μερι­ κά χρόνια, ο κόσμος συμφωνεί πως η κουλτούρα των μικρών λαών, των λαών της περιφέρειας, εί­ ναι πολύ σπουδαία στη διαμόρφωση του πολιτι­ στικού τοπίου τόσο στην Ευρώπη, όσο και πα­ γκόσμια. Υπάρχουν πολλά σφάλματα χωρίς αυ­ τόν τον πλούτο των μικρών χωρών, που βρίσκο­ νται στην περιφέρια. Νομίζω πως σήμερα οι χώ­ ρες των Βαλκανίων, είναι απ’ αυτές που μπο­ ρούν να φέρουν έναν μεγάλο πλούτο στην Ευρω­ παϊκή πολιτιστική κληρονομιά. Νομίζω ακόμα ότι από την άποψη της νοοτροπίας, ο κίνδυνος για την παράδοση σήμερα, είναι μικρότερος και πως με μια μικρή προσπάθεια μπορούμε να διασώσουμε δημιουργικά την παράδοση. Πάντως οι πιο φωτισμένοι και χειραφετημένοι, το ’χουν κα­ ταλάβει. Ακόμα και οι πολιτικοί καμιά φορά κα­

σ υνεντευξη/63 ταλαβαίνουν πως δεν πρέπει ν’ αγνοούμε τον πλούτο των μικρών λαών.

*

Κύριε Κανταρέ, είστε ένας συγγραφέας που δουλεύει με τη μέθοδο του σοσιαλιστικού ρεα­ λισμού. Σήμερα από το σύνολο της ευρωπαϊκής κριτικής αυτό το στιλ έχει καταδικαστεί όχι μό­ νο γιατί εδραιώθηκε την περίοδο του σταλινι­ σμού και απέχτησε δογματική αξία, αλλά και γιατί από καθαρώς αισθητική άποψη δεν αφή­ νει πολλά περιθώρια για να συλλάβει ο συγγραφέας την πολυμορφία και ετερογένεια του σύγχρονου κόσμου...

ΠΙΣΤΕΥΩ πως ο σοσιαλιστικός ρεαλισμός είναι μια μέθοδος που δίνει όλες τις δυνατότητες στο συγγραφέα για να εκφραστεί. Αλλά γι’ αυτή την μέθοδο υπάρχουν πολλές προκαταλήψεις. Από το ύφος που διατυπώσατε το ερώτημά σας κατα­ λαβαίνω πως και σεις δεν πιστεύετε σ’ αυτή τη μέθοδο. Είναι δικαίωμά σας, αλλά νομίζω πως ο σοσιαλιστικός ρεαλισμός είναι λάθος παρουσια­ σμένος στον κόσμο. Γιατί σχεδόν όλοι τον κρί­ νουν σύμφωνα με τα πολύ κακά έργα του. Απορρίπτουν αυτή τη μέθοδο με το επιχείρημα της κακής, σοβιετικής και των άλλων σοσιαλιστι­ κών χωρών, λογοτεχνίας. Πιστεύω πως μια μέθο­

Ο Ισμαήλ Κανταρέ γεννήθη­ κε στο ιστορικό Αργυρόκα­ στρό. Σπούδασε φιλολογία στα Τίρανα, ενώ από το 1958 έως 1960 μετεκπαιδεύτηκε στο Ιν­ στιτούτο για συγγραφείς «Μαξίμ Γκόρκι», της Μόσχας. Διετέλεσε δυο φορές λαϊκός αντι­

δος δεν πρέπει να την κρίνουμε από τα αποτυχη­ μένα έργα της, αλλά από τα καλύτερα. Και τα καλύτερα δείγματα είναι πάντα σπάνια. Ύστερα μην ξεχνάτε ότι το επιχείρημα πως μια μέθοδος δεσμεύει, το προβάλλουν συνήθως μέτριοι συγ­ γραφείς, που στερούνται ουσιαστικού ταλέντου. Πριν αρχίσει η καταγραφή αυτής της συνέντευ­ ξης μου είπατε ότι στη νουβέλα μου «Ποιος έφε­ ρε τη Ντουρουντίν» απουσιάζει ο σοσιαλιστικός ρεαλισμός, γιατί η απάντηση στο ερώτημα του τίτλου παραμένει αδιευκρίνιστη. Την έφερε (όπως θα λέγατε εσείς) την Αρετή, ο νεκρός της αδελφός ο Κωνσταντίνος, ή δεν την έφερε; Και νομίζετε ότι μια συνεπής από την άποψη του σο­ σιαλιστικού ρεαλισμού απάντηση, θα ήταν ότι δεν την έφερε. Και επειδή δεν απαντώ έτσι, εσείς αμφιβάλλετε για το αν η νουβέλα μου ανήκει στον σοσιαλιστικό ρεαλισμό. Εγώ πιστεύω ότι ανήκει. Εσείς φαντάζεστε, ότι για να γράψει κα­ νείς μ’ αυτή τη μέθοδο θα πρέπει να υπακούει σε κάποιους κανόνες. Αλλά αυτοί οι κανόνες δεν υπάρχουν. Εφευρέθηκαν από τους κακούς κριτι­ κούς. Ο σοσιαλιστικός ρεαλισμός δε με περιορί­ ζει καθόλου. Γιατί δεν υπάρχει κανένα εμπόδιο για να γράψω ή να μην γράψω κάτι, να εξηγήσω αυτό, έτσι ή αλλιώς.

πρόσωπος στο κοινοβούλιο της χώρας του. 'Ως τώρα έχει εκδώσει πολλά μυθιστορήματα, νουβέλες και ποιήματα. Το έρ­ γο του αναγνωρίστηκε αρχικά από την ιταλική κριτική και στη συνέχεια, από τους Γάλ­ λους. Σήμερα θεωρείται από τους σημαντικούς Ευρωπαίους συγγραφείς. Στα ελληνικά έχουν κυκλοφορήσει από τα μέσα της δεκαετίας του ’70 ώς σήμερα, τα εξής βιβλία του: «Ο στρατηγός της νεκρής στρατιάς» (εξαντλημένο), «Η κόχη της ντροπής» (Ροές), «Ποιος έφερε την Ντουρου­ ντίν» (Ροές), «Ρημαγμένος Απρίλης» (Ροές) και το δοκί­ μιο «Αισχύλος. Ο αιώνια χαμέ­ νος» (20ός αιώνας). Όλα μετα­ φρασμένα από τα γαλλικά.

64/συνεντευξη Αλήθεια, πότε αρχίσατε να διαβάζετε; Ποιοι συγγραφείς σας επηρέασαν;

ΕΙΝΑΙ δύσκολο ν’ απαντηθεί αυτή η ερώτηση. Άρχισα να διαβάζω από πολύ μικρός, αλλά με άτακτο τρόπο. Ήταν αμέσως μετά τον πόλεμο, το σχολείο δεν ήταν καλά οργανωμένο και-δεν είχα κανέναν να με κατευθύνει. Το πρώτο βιβλίο που διάβασα ήταν ο «Μάκβεθ» του Σαίξπηρ. Ήμουν 9-10 ετών. Μου άρεσε πολύ γιατί ήταν με φαντάσματα και μάγισσες. Με ήλκυσε η μυ­ στηριώδης πλευρά κι αυτό μου άρεσε πολύ. Διά­ βασα επίσης πολλά βιβλία χωρίς ενδιαφέρον. Δεν μπορώ να πω με συγκεκριμένο τρόπο από ποιους επηρεάστηκα. Ωστόσο, από κάπου έχετε και σεις επηρεαστεί. Μήπως θα μπορούσατε να μας αναφέρετε κά­ ποιες εξωλογοτεχνικές, έστω, επιρροές σας: Δεν μπορεί να μην έχετε συνείδηση τέτοιων επιροών.

ΕΧΕΤΕ δίκιο. Επηρεάστηκα από τις συζητήσεις των ηλικιωμένων γυναικών. Και νομίζω πως σ’ όλα τα Βαλκάνια οι γριές γυναίκες έχουν ένα καλλιτεχνικό τρόπο να εκφράζονται. Στην Αλ­ βανία υπάρχει λατρεία στο να μιλάς καλά. Για παράδειγμα, στις μεγάλες πατριαρχικές οικογέ­ νειες, στη συζήτηση υπήρχε ένας κανόνας. 'Οχι να μιλάνε όλοι μαζί. Ιδίως αν είχε έρξει ξένος στο σπίτι. Όλος ο κόσμος ήθελε να μιλάει καλά, με τρόπο φιλοσοφημένο και λακωνικό. Για τους Αλβανούς το να μιλάς πολύ δε θεωρείται καλή ένδειξη. Θυμάμαι - ήμουν παιδί ακόμα - που ήρθε στο σπίτι μας στο Αργυρόκαστρο επίσκε­ ψη, μια φίλη της μητέρας μου. Αφού ήπιαν τον καφέ τους, οι δυο γυναίκες άρχισαν να κουβε­ ντιάζουν. Αλλά κατά τακτά διαστήματα σταμάταγαν, έπαιρναν τις διόπτρες και κοίταζαν το γύρω τοπίο. (Είναι σε μας τους Αλβανούς έθιμο, να πίνεις καφέ και να κοιτάζεις με τις διόπτρες). Νομίζω πως αυτή η σύνθεση να σταματάς τη συ­ ζήτηση, να κοιτάς για λίγο το τοπίο και να ξα­ ναρχίζεις, αποφορτισμένος πια, τον νέο κύκλο της συζήτησης, έχει κάτι το καλλιτεχνικό και ταυτόχρονα φιλτράρει την κουβέντα και την απαλλάσσει από άχρηστες λέξεις, κοινοτυπίες και φλυαρίες. Θυμάμαι, πως όντας μικρός, ήθε­ λα να ακούω τις κουβέντες των ηλικιωμένων γυ­ ναικών. Ήταν κάτι παράξενο, κάτι συναρπαστι­ κό αυτές οι συζητήσεις που είχαν ως θέματα τον πόλεμο, το θάνατο, τα όνειρα της περασμένης νύχτας... Κύριε Κανταρέ, διαβάσαμε το βιβλίο σας «Ρη­ μαγμένος Απρίλης», το οποίο εκδόθηκε πρό­ σφατα στα ελληνικά. Ασχολείστε με ένα έθιμο που και στην Ελλάδα υπήρχε. Είναι το έθιμο της βεντέτας. Κυριολεχτικά μείναμε με ανοιχτό το στόμα, διαβάζοντας για την τελετουργία

που ακολουθεί ο φονιάς πριν και μετά το φόνο. Αυτή η τελετουργία δεν υπάρχει στην Ελλάδα, θ α μπορούσε κανείς να μιλήσει για ένα τελε­ τουργικό παραλογισμό.

Η ΒΕΝΤΕΤΑ είναι ένα γεγονός ταυτόχρονα τρε­ λό και τραγικό. Είναι ένα μνημείο τρέλας. Έγραψα αυτό το βιβλίο όχι για να δοξάσω ή να καταγγείλω αυτή την παράδοση. Προσπάθησα να την κατανοήσω μέσα στην παράλογη πολυπλοκότητά της. Προσπάθησα να κατανοήσω μια τρέλα με την οποία έζησε, για πολλούς αιώνες, ο Αλβανικός λαός. Όσο για την τελετουργία αυτή επιτείνει την τραγικότητα και δίνει - όπως σας έλεγα προηγουμένως για τις συζητήσεις - ένα καλλιτεχνικό χρώμα στον παραλογισμό. Στη νουβέλα σας «Ποιος έφερε τη Ντουρουντίν;» διακρίναμε μια πολιτική πρόταση προς την κυβέρνηση της χώρας σας. Στο τέλος του βιβλίου λέτε ότι παρά την τραγική απόληξη του μακρινού γάμου που έκανε η Ντουρουντίν, οι γάμοι αυτοί δεν σταμάτησαν, αλλά συνεχί­ στηκαν. Δεδομένου ότι η χώρα σας είναι απο­ μονωμένη, εμείς διακρίναμε ένα πολιτικό μή­ νυμα σε σχέση μ’ αυτή την πολιτική.

ΔΕΝ νομίζω ότι ερμηνεύετε σωστά το βιβλίο μου. Ο θρύλος που χρησιμοποιώ έχει μια καλλι­ τεχνική αρμονία, είναι ένας πλούτος που δημιουργήθηκε στην διάρκεια των αιώνων. Όταν η Αλβανία δεν υπήρχε ως κράτος. Να λοιπόν γιατί δε δέχομαι την άποψή σας. Όταν έγραψα αυτό το μύθο, (του Νεκρού αδελφού, αν δεν κά­ νω λάθος τον λέτε ’σεις οι Έλληνες) δεν αλλοίω­ σα την αρχική του έννοια. Δε θέλησα να κάνω συσχετισμό με τις μέρες μας. Δεν είναι σωστό οι θρύλοι του παρελθόντος να χρησιμοποιούνται ως παραβολές για τις σύγχρονες πολιτικές εξελί­ ξεις. Όσο για την απομόνωση που λέτε, ο ίδιος ο μύθος την καταρρίπτει. Ο λαός μου είναι έτοι­ μος να έχει φιλικές σχέσεις μ’ όλους τους λαούς. Κοντινούς ή μακρινούς. θέλουμε να τελειώσει αυτή η συνέντευξη με μια κλασική, σε τέτοιες περιπτώσεις ερώτηση. Ποιος νομίζετε ότι πρέπει να είναι ο ρόλος του συγγραφέα αυτή την εποχή;

ΕΙΜΑΙ πεπεισμένος ότι ο ρόλος του συγγραφέα σήμερα είναι πολύ μεγάλος. Είναι μόδα σήμερα να λέμε ότι οι συγγραφείς δεν πρέπει ν’ ανακα­ τεύονται στην κοινωνικοπολιτική ζωή, αλλά βρί­ σκω πως αυτό είναι περισσότερο μια διανοουμενίστικη πόζα παρά μια ρεαλιστική συμπεριφορά. Νομίζω πως σ’ όλες τις χώρες και ιδίως στις μι­ κρές που θέλουν να πάνε μπροστά, οι συγγρα­ φείς οφείλουν να παίζουν απολύτως προοδευτι­ κή. ρόλο. Γιατί μν δεν το κάνουν αυτοί, ποιος άλ­ λος Οα μπορούσε νά το κάνει στο λαό τους;

□

γνώση και εξουσία r-γ^ MICHEL FOUCAULT: Επιτήρηση και τιμωρία - Η γέννηση της φυλακής. Μετάφραση: Κ. Χατζηόήμου - Ιουλ. Ράλλη. Αθήνα, Ρ ά π π α ς , 1989. «Δάκρυα πικρά η θυμωμένη καρδιά μου χύνει και ατών ονείρων καταφεύγει τον ευχάριστο κόσμο » Fr. Holderlin: «Hymne an die Freiheit»

είναι η σχέση ανάμεσα στη γνώση και στην εξουσία; αυτό θα προκαλούσε αμηχανία στον πρωτοετή Π Τοοια ερώτημα των σπουδών φιλοσοφίας. Ο M.F. θεωρεί ότι μεταξύ γνώσης και εξουσίας η σχέση είναι στενή. Ό λο το θεωρητικό και ερευνητικό του έργο είναι εμφανώς διαποτισμένο από την προσπάθεια εντοπισμού και ανάλυσης αυ­ τής της σχέσης. Ο M.F. αναλύοντας τις συνθήκες υπό τις οποίες αναπτύσσονται οι κοινωνικές συγκρούσεις στις σύγχρονες κοινωνίες, εισάγει νέα ερωτήματα και νέα μεθοδολογία, που αγγίζει άμεσα (όλες) τις αν­ θρωπιστικές επιστήμες (της πολιτικής επιστήμης εμπεριεχομένης). Στο έργο του: V ordre du discours, διαγράφει τις κύριες συνι­ στώσες της προσπάθειας εντοπισμού και εμβάθυνσης στις κύριες σχέσεις μεταξύ εξουσίας και γνώσης. Με την «Ιστορία της τρέλλας» και την «Ιστορία των συστημάτων σκέψης» ώς τη «Γέννηση της κλινικής», τις «Λέξεις και τα Πράγ­ ματα», την «Τάξη του Λόγου», που αποτελούν τον κύριο κορμό του έργου του, μαζί μ’ ένα σεβαστό αριθμό άρθρων ο Μ. F. επι­ δεικνύει στη σύντομη ζωή του (πέθανε στα 54 χρόνια του, πριν 5 χρόνια) ένα έργο πληθωρικό, μοναδικό σε ένταση, έκταση, διεπι­ στημονική διεισδυτικότητα. Γενιές επιστημόνων ασχολούνται και θ’ ασχολούνται διεθνώς με το έργο και τη μεθοδολογία του. Πρό­ κειται για μια μεθοδολογία αποστασιοποιημένη, απομακρυσμένη από ερμηνείες του κόσμου που αναζητούν την αρχή του, ή τη στη­ ρίζουν σε αναπόδεικτες σχηματοποιήσεις και εκδοχές.

M.F. δεν είναι μαρξιστής, δεν είναι φαινομενολόγος, δεν εί­ ναι υπαρξιστής. Δεν είναι ακόμη ούτε στρουκτουραλιστής, αφού μελετά την ιστορία του ανθρωπίνου γένους (κάτι που ο στρου­ κτουραλισμός παραλείπει). Στο έργο του, ο άνθρωπος θεωρείται ως η πηγή σημασιοδότησης της πραγματικότητας, η οποία παρου­

O

66/επιλογή σιάζεται κάθε φορά ως η μόνη «αληθινή». Ο M.F. υποστηρίζει τη μοναδικότητα κάθε γεγονότος, χωρίς να παραλείπει να επισημάνει και την ανάγκη να βγουν στην επιφάνεια οι ερμηνείες που παρεμ­ βαίνουν σ’ ένα γεγονός, συχνά καλύπτοντας την πολυπλοκότητά του. Η μεθοδολογία του M.F. σχηματίζεται και μετασχηματίζεται. Οι «formations non discursives», αναλύονται διεξοδικά στο έργο του Ιστορία της Τρέλλας (Histoire de la folie), όμως κάτι άλλο θα περέμβει ουσιαστικά στο έργο του: ο Μάης του ’68. Αυτό το συγκλονιστικό κοινωνικοπολιτικό φαινόμενο, που προκάλεσε (και προκαλεί) πλήθος ερμηνειών, αναλύσεων, ερωτημά­ των, επηρέασε το έργο του: Επιτήρηση και τιμωρία, Η γέννηση της φυλακής, που μετέφρασαν τελετουργικά οι δυό μεταφράστριες (κ. Χατζηδήμου και κ. Ράλλη) από τη γαλλική γλώσσα. Η αρχαιολογία της γνώσης, στο βιβλίο αυτό, δίνει τη θέση της στη γενεαλογία. ι σχέσεις εξουσίας και γνώσης περιγράφονται καλύτερα από οποιοδήποτε προηγούμενο βιβλίο του. ΟΜελετά την εναλλαγή των μεθόδων τιμωρίας από τη θανάτωση και τον σωματικό βασανισμό ώς τη φυλάκιση. Ο δημόσιος χαρα­ κτήρας της ποινής αντικαθίσταται με τη φυλάκιση. Η σημασία του σώματος του κρατουμένου, μειώνεται, «...μέσα σε μερικές δεκαε­ τίες, εξαφανίστηκε το βασανισμένο κορμί, το διαμελισμένο, το ακρωτηριασμένο, το συμβολικά σημαδεμένο στο πρόσωπο ή στον ώμο, το εκτεθειμένο ζωντανό ή νεκρό σώμα που επιδείχνεται σαν θέαμα. Εξαφανίστηκε το σώμα σαν κύριος στόχος της ποινικής καταστολής» (σελ. 17). Στις αρχές του 19ου αιώνα, θα εξαφανιστεί και η θεαματική τι­ μωρία. Η τιμωρία εξελίσσεται ως συγκαλυμμένη όψη της ποινικής καταστολής. Με συνέπειες να: «εγκαταλείπει το πεδίο της σχεδόν καθημερι­ νής αντίληψης για να εισχωρήσει στην περιοχή της αφηρημένης συνείδησης. Η αποτελεσματικότητά της ανάζητιέται στο μοιραίο της κι όχι στη θεαματική της ένταση. Η βεβαιότητα ότι θα τιμωρη­ θείς, μόνη αυτή, και όχι το απουκρουστικό θέαμα, είναι εκείνη που πρέπει να σε αποτρέψει από το έγκλημα... Η δικαιοσύνη δεν επωμίζεται πια δημόσια το ποσοστό της βιαιότητας που συνδέεται με την άσκηση της» (σελ. 18). εκτέλεση της ποινής αυτονομείται, η δικαιοσύνη απαλλάσσε­ ται απ’ αυτήν. ΗΗ προφητεία του Rush στα 1787 επαληθεύεται. Η αγχόνη, ο τροχός, το ικρίωμα εξαλείφονται. «Αρχίζει η εποχή της κολαστι­ κής λιτότητας», (σελ. 24). Η φυλάκιση γίνεται αντικείμενο επιστη­ μονικής γνώσης. Ψυχίατροι, ανθρωπολόγοι του εγκλήματος, επιστημονικοποιούν την επιβολή ποινών. Τα δικαστήρια δικάζουν απλά και μόνο την ψυχή του κατηγορουμένου. Εκεί, κρίνεται η φυσιολογικότητά του. «Στις αρχές της ιστορίας της, μόνη υποχρέωση της ψυχιατρικής πραγματογνωμοσύνης ήταν να διατυπώνει αληθινές προτάσεις για το ποσοστό ελεύθερης βού­ λησης του παραβάτη κατά την εκτέλεση της πράξης του· τώρα, πρέπει να υποδείχνει κάποια συνταγή γι’ αυτό που θα μπορούσα­ με να αποκαλέσουμε “ιατροδικαστική νοσολεία του”» (σελ. 3334). Η κρατική εξουσία, χρησιμοποιεί την κοινωνικοποίηση και τον κοινωνικό έλεγχο, την τιμωρία, τα δικαστήρια για να «εκδικάσει την σύγχρονη ψυχή».

επιλογή/67 M.F. δεν περιορίζεται μόνον στη μελέτη της εξέλιξης των νο­ μικών κανόνων, ούτε στην ανάλυση γενικών κοινωνικών μορφών όπως έκανε ο Emile Durkheim (Deux lois de 1’ evolution penale). Αναλύει τη μεταλλαγή των μεθόδων τιμωρίας, χωρίς να επικεντρώνει μόνο σ’ αυτές την προσοχή του, διότι δεν θ’ αρκούσε για να μελετηθεί αυτό το πολυπλόκαμο και πολυκέφαλο θηρίο: η τιμωρία. Οι μέθοδοι τιμωρίας δεν αναλύονται ως συνέπειες παρα­ βίασης κανόνων δικαίου, αλλ’ ως τεχνικές καθυπόταξης του αν­ θρώπου στην κρατική εξουσία. «Αλλά και το σώμα υπάγεται επίσης άμεσα σ’ ένα πολιτικό πε­ δίο· οι συσχετισμοί εξουσίας ασκούν πάνω του άμεσο έλεγχο· το επενδύουν, το σημαδεύουν, το δαμάζουν, το βασανίζουν, το υπο­ βάλλουν σε αναγκαστική εργασία, το υποχρεώνουν σε συμμετοχή σε τελεγουργίες, απαιτούν από αυτό σήματα» (σελ. 38). Σε πολιτι­ κή τεχνολογία γράφει ο M.F. ανάγονται οι τιμωρίες. Οι φυλακι­ σμένοι εξεγείρονται. Άλλοτε ενάντια στο ξύλο και στους μουχλια­ σμένους τοίχους, άλλοτε ενάντια στα ηρεμιστικά και στις πρότυ­ πες φυλακές. Στην ουσία δεν πρόκειται για τίποτε άλλο παρά για «εξεγέρσεις σε επίπεδο σωμάτων, ενάντια, στο ίδιο το σώμα της φυλακής» (σελ. 44). Με τη φυλάκιση γίνεται γνωστός, αμέσως ή εμμέσως ο τρόπος συμπεριφοράς που δεν εγκρίνεται. Ο ουσιαστι­ κός στόχος της ποινής παραμένει η αλλαγή της συμπεριφοράς του ατόμου, που κρίθηκε ως αντίθετη στον νόμο. Ο νόμος και η πει­ θαρχία, αποτελούν μοντέλα ύπαρξης και λειτουργίας για κάθε φο­ ρέα κοινωνικοποίησης των ατόμων. Ο νόμος, και σε περίπτωση παραβίασής του, η ποινή, σημασιοδοτούν τη λειτουργία όλου του κρατικού μηχανισμού: υπηρεσίες, υπουργεία, σχολεία, ψυχιατρεία, στρατός κ.τ.λ. και συμπυκνώ­ νουν το κλίμα πειθαρχίας που επιβάλλει η κεντρική κρατική εξου­ σία.

O

ΚΑ Θ Η ΓΗ ΤΡΙΑ γερμανι­ κών, φιλόλογος, απόφ οιτος πανεπιστημίου, πα ρ αδίδει μαθήματα σε αρχάριους και ι Rusche - Kirchheimer, στο βιβλίο τους: Punishment and so­ προχωρημένους. cial structures, ήδη στα 1939 - διαπιστώνουν ότι η δίωξη των Τηλ. 41.74.898 απογεύματα αδικημάτων έχει ως σκοπό τη διατήρηση των κολαστικών μηχανι­ σμών που δεν είναι τίποτα άλλο, παρά συστήματα παραγωγή; (ένα συμπλήρωμα από εργατικά χέρια, μια δουλειά παρόμοια μ' εκείνη που εξασφαλίζει ο πόλεμος). Η κανονιστική εξουσία επεκτείνεται στην οικογένεια, στο σχο­ λείο. Η εξουσία ύπόκειται στους νόμους παραγωγής; Αν αλλά­ ξουν οι νόμοι αυτοί αλλάζει; Ο R. Dahrendorf (Classes et conflits de classes dans la societe industrielle) (και o Michel Foucault) αναγνωρίζει τη δυνατότητα αντίστασης σε ατομικό επίπεδο, αλλά δεν φαίνεται ν’ αναγνωρίζει την ταύτιση κράτους-εξουσίας. Είτε διέπεται κάποιο; από τη μαρξιστική αντίληψη περί κρά­ τους κι εξουσίας, είτε όχι. οφείλει να επιδείξει ιδιαίτερο σεβασμό και ξεχωριστή προσοχή στο έργο αυτού του μεγάλου σύγχρονου Γάλλου διανοούμενου. Ο M.F. δεν κρύβει την αντιπάθειά του προς τους κατασταλτικού; μηχανισμούς του κράτους και της πειθαρχημένης κοινωνίας. Δεν αναφέρεται ωστόσο στην ερμηνεία των συντελεστών που συνέβαλαν στη δημιουργία και στη διαιώνι­ σή της. Χρησιμοποιεί κυρίως γαλλική βιβλιογραφία αλλ’ αυτό δεν μειώ­ νει τις αναλύσεις του σε όλα τα επίπεδα (όταν το επιχειρεί). Στο όνομα της ομαλότητας, τα συστήματα εξουσίας και καθυποταγής ενεργοποιούν (υπερ)εξουσίες ελέγχου και κολασμού. Αυτό είναι το γεγονός. Η οικονομικίστικη (ή η πολιτικίστικη) ανάλυση

Ο

68/επιλογη δεν προσθέτει τίποτε. Ο M.F. δεν πρέπει να μελετηθεί μονοδρομικά, ούτε κυριολεκτικά. Αυτό είναι το λάθος πολλών επιστημόνων (ανθρωπιστικών). Με το παρόν βιβλίο ας είναι όλοι ιδιαίτερα προσεκτικοί. ΔΗΜΗΤΡΑ ΠΑΥΑΑΚΟΥ

ηχώ και λάμψη των σωμάτων W \

ΚΑ ΤΕΡΙΝΑ Σ

ΑΓΓΕΛΑΚΗ -ΡΟ ΥΚ:

Οταν

το

σώμα.

Αθήνα,

Υ ψ ι λ ο ν , 1988. Σελ. 171. < ο ποιητικό βιβλίο της Κατερίνας Αγγελάκη-Ρουκ «Όταν το σώμα» περιέχει μία ευρεία επιλογή ποιημάτων από τις συλλο­ γές της: «Λύκοι και Σύννεφα» (1963), «Ποιήματα ’63-’69» (1971), «Μαγδαληνή, το Μεγάλο Θηλαστικό» (1973), «Τα σκόρπια χαρτιά της Πηνελόπης» (1977), «Ο Θρίαμβος της σταθερής Απώλειας» (1978), «Ενάντιος Έρωτας» (1982) και «Οι Μνηστήρες». Τα 76 ποιήματα του τόμου αντιπροσωπεύουν το ένα τρίτο του συνολικού υλικού, που περιλαμβάνεται στα παραπάνω βιβλία και καλύ­ πτουν, περίπου, μια εικοσιπενταετία. Σύμφωνα με τα λεγάμενα της ίδιας της δημιουργού η διαλογή έγινε λαμβάνοντας υπόψη προσωπικά κριτήρια και όχι «λογοτεχνικά». Τα αυτοσχόλιά της διευκρινίζουν τη μέθοδο που τηρήθηκε: «Όταν δηλαδή, ή μ’ ενδιέφερε ακόμα η ποιητική γλώσσα που είχα χρησιμοποιήσει τότε ή όταν τα ποιήματα αυτά μου θύμιζαν τη ζωή μου. Σκέφτηκα ότι για να καταφέρνουν πραγματικά να θυμίσουν δε θα ’χουν αποτύχει στην ουσία τους». (Σελ. 7)

Τ

α περισσότερα ποιήματα από τις δύο πρώτες εύγλωττες συλ­ λογές ανακαλούν κυρίως τη μυθολογία της εφηβείας. Η εξο­ Τ μολόγηση αποβλέπει στην αναστήλωση του νεανικού ήθους: το θαύμα και η έκσταση, των κρίσιμων εμπειριών στη γονική εστία, τελικά, μπορούν να αναπληρωθούν. Ό λα είναι δυνατόν, εφόσον βέβαια εξαρτώνται από την ποίηση. Αυτό μας διδάσκουν κείμενα όπως: «Λάφικτος» (σελ. 21 επ.), «Ο Μεγαλέξανδρος και η Σφίγ­ γα» (σελ. 41 επ.) και «Σημειώσεις απ’ το βιβλίο του πατέρα» (σελ.

52 επ.). Οι λέξεις διατηρούν εδώ την υγρασία του Αργοσαρωνικού, το εξωτερικό περιβάλλον αναβιώνεται και ξανακερδίζεται. Η Κατερίνα Αγγελάκη-Ρουκ βλέπει διαρκώς τη δική της, αναγεννώμενη φύση. Π.χ.: «Περιμένω να μεγαλώσει το φεγγάρι, / να μαλα­ κώσουν όλα μέσα μου / να θυμηθώ / να θυμηθώ όλα τα θαύματα / κι εκείνο που δεν γνώρισα / πιο πολύ πιο πολύ απ’ όλα. / Ήθελα να ’μαι σ’ αυτό που γεννιόταν / και σ’ αυτό που τελείωνε / του ’κανα μάγια του πατέρα που ’φεύγε, / ξόρκια της αγάπης. / Στο τέλος της νύχτας / στο τέλος της ρεματιάς / στη δύση του φεγγαριού / θα ’φεύγα ’γω ερωτευμένη / συνεπαρμένη / στο θάνατο αμέτοχη / μ’ όλες μου τις δυνάμεις άλιωτες / για την αιωνιότητα. / Σε τόπο χλοερό / σε τόπο σκιερό / σε τόπο βάρβαρο με ροδοδάφνες, / από κάτω αρχίζει όλη αυτή η βλάστηση / που υμνολογώ / από κάτω αρχίζει / ν’ ανεβαίνει η μοίρα, «από το ποίημα». («Σημειώσεις απ’ το βιβλίο του πατέρα», της συλλογής «Ποιήματα ’63-’69», σελ. 57 επ.).

ποι

Η

<rn

επιλογη/69 ι χώροι διαδέχονται αρμονικά ο ένας τον άλλο, η πραγματι­ κότητα φωτογραφίζεται συνεχώς, το μάτι δεν παραιτείται, θέλει να μάθει καλά όλες τις κοσμικές λεπτομέρειες - στο τέλος δεν θα του αντισταθεί κανένα μυστικό. Βέβαια οι γραμμές και οι όγκοι οφείλουν να εξομαλυνθούν, να αποκτήσουν και πάλι αυτό που τόσο άδικα έχουν απωλέσει, την πνευματικότητά τους. Και η ποίηση της Κατερίνας Αγγελάκη-Ρουκ ανταποκρίνεται, με εξαιρε­ τική λεπτότητα, σ’ αυτό το κάλεσμα. Η προσεκτική επεξεργασία στον σκοτεινό θάλαμο της γραφής, παράγει τις νέες μορφές, επι­ βεβαιώνοντας τον κανόνα ότι ο κόσμος είναι άλλος. Ακμαιότερος, αισθητικά αρτιότερος αλλά και πλήρης αντιθέσεων ο κόσμος αυ­ τός είναι τραγικός.

Ο

ποιητικός λόγος αποδεικνύεται ιδιαίτερα ικανός στο να με­ τρήσει σωστά, χωρίς βία, τη γη και τον ουρανό. Από αυτή την άποψη η όλη εμπειρία του τοπίου είναι καταλυτική. Η επάρ­ κεια του άδολου ποιητικού νου είναι το σημαντικότερο εφόδιο για να ταξινομηθεί συστηματικά η μεγάλη, σκοτεινή νύχτα: «Δεν έχει πέρα απ’ το βαρέλι, / τρίζει στο βοριά / σκάει στη ζέ­ στη / κι εγώ κυλάω, κυλάω / με τον ουράνιο χώρο μου μαζί / πέρα απ’ το συγκεκριμένο. / Κανείς δεν κινήθηκε ποτέ / στη φύση την αιώνια / θυμάμαι τη γένεση, / σαν περσινή γιορτή, / κύκλους μα­ μουνιού / κάνει ο ήλιος γύρω μου / πάντα γύρω μου / κι εγώ το μαρτυρικό κέντρο / ζω σαν να ξέρω / κοιμάμαι σαν να απάντησα / στον ύπνο ονειρεύομαι / τους πεθαμένους μου / να πεθαίνουν πά­ λι, / ξυπνάω κι αμφιβάλλω / βυθίζομαι στα ξύλινα έγκατα. / Πώς ορφανεύω έτσι στο σκοτάδι, / χάνονται οι νουθεσίες των φίλων / στο λαρύγγι της νυχτερινής κουκουβάγιας, / με την αμέρωτη σο­ φία της / κράζει το «προσωρινά» / πάντα προσωρινά / με υιοθε­ τούν τα πράγματα. / Ωραία καθρεφτίζεται ο κόσμος / στο στρογ­ γυλό μάτι της αγελάδας / σαν το λιβάδι συνορεύει τελειωτικά / με τα τέσσερα πόδια της, / μα εγώ έχασα / τη μαγεία της επιφάνειας / και το βάθος που τραβάει κάτω / πάει με το σπόρο / μεταθανά­ τια». (Σελ. 60 επ., από το ποίημα-κλειδί «Διογένης», της συλλογής «Ποιήματα ’63-’69»).

Ο

ε τη συλλογή «Μαγδαληνή, το Μεγάλο Θηλαστικό» επιχειρείται η αποφασιστική στροφή. Ο πατέρας και το ισχυρό σύμπλεγμα που τον συνδέει με την ποιήτρια απομακρύνονται στο περιθώριο του ποιήματος, τα πολλαπλά δευτερεύοντα πρόσωπα / μάσκες εκλείπουν οριστικά, ενώ το καθαρά ελλαδικό σκηνικό υποχωρεί διακριτικά για να αναδυθεί το λιτό σκηνικό του Σώμα­ τος. Αεικίνητο, άπληστο και/ άφοβο το ανθρώπινο κορμί θα απο­ τελεί πλέον το μόνιμο θέμα των αναφορών της Κατερίνας Αγγελά­ κη-Ρουκ. Με τις επόμενες δύο συλλογές, «Τα σκόρπια χαρτιά της Πηνελόπης» και τον «Θρίαμβο της σταθερής Απυ/λειας», το ερω­ τικό σώμα αποκτά το είδος ενός μοναχικού, αυτόφωτου μεγάκοσμου, που δε διστάζει να απορροφά, με μεγάλη ταχύτητα, οτιδή­ ποτε έλθει σ’ επαφή μαζί του. Παρά τις αυτοκαταστροφικές τά­ σεις, που αναπτύσσονται προοδευτικά, παρά τις απογοητεύσεις και τις πολλαπλές, αναπόφευκτες ή μη, ήττες, το σώμα αντιπαρέρχεται τους κλυδωνισμούς και επιβεβαιώνει, πανηγυρικά, την ποιητική ( = θεία) καταγωγή του. Οι πόροι, οι εισδοχές, οι οπές του δεν είναι τίποτα άλλο παρά τα περάσματα, οι πάντοτε ανοι­ κτές οδοί που καταλήγουν, με ασφάλεια, σε μιαν άλλη δραστικό­ τερη, ηδονικά πληρέστερη, διάσταση. Η μεταφυσική του σώματοςχώματος πηγάζει κατ’ ευθείαν, δηλαδή, από τη φυσική του κορ­ μιού, γι’ αυτό και μας πείθει με τόση υποδειγματική, αφοπλιστική

Μ

70/επιλογή άνεση: «Το σώμα γεννάει το δίκιο του / και το υπερασπίζεται, / το σώμα φτιάχνει το λουλούδι / φτύνει το κουκούτσι-θάνατο / κατρα­ κυλάει πετάει / ακίνητο στροβιλίζεται / γύρω από την κίνηση του κόσμου, / στ’ όνειρο το σώμα θριαμβεύει / ή βρίσκεται γυμνό στους δρόμους / κι υποφέρει· / χάνει τα δόντια του / τρέμει από έρωτα / σκάει η γη του σαν καρπούζι / και τελειώνει». Από το ποίημα «Το σώμα είναι η νίκη και η ήττα των ονείρων», (σελ. 82). χρόνος είναι επόμενο να αλλοιώνεται διαρκώς: ένα «πηχτό κι αδιαίρετο», συγκινησιακά φορτισμένο, παρόν παρατείνεται από συλλογή σε συλλογή. Στην εκλογίκευση, που προτείνει η θλιβερή ρουτίνα των επιφανειακών σχέσεων, ορθώνεται αδιάφθο­ ρη η δημιουργική φαντασία της ποιήτριας, που γνωρίζει καλλίτε­ ρα από κάθε άλλο να ορθοτομεί τη ζωή. Ετσι οι αντιστάσεις, που προβάλλει μάταια η τυποποιημένη απαρίθμηση των ωρών, κα­ ταρρέουν: τα μέλη του ανθρώπινου σώματος είναι, κατ’ ουσίαν, οι ώρες. Η πλήρης μεταμόρφωση της γυναίκας / κορμιού σ’ έναν οργασμικό χωροχρόνο επιτυγχάνεται, σε απόλυτο βαθμό, στο ποιη­ τικό βιβλίο «Ενάντιος Έρωτας». Εδώ ο ποιητής-κενό του Γιώρ­ γου Σεφέρη μεταβάλλεται σε ποιήτρια-σύμπαν. Συνοπτικά θα έλε­ γα ότι η διαλεκτική, που εφαρμόζει με τόση συνέπεια η Κατερίνα Αγγελάκη-Ρουκ, είναι η διαλεκτική της απουσίας που θέλει και μπορεί να πληροί, ερωτικά, τον ίδιο της τον εαυτό. Ουσιαστικά δεν υπάρχουν οι άλλοι - μόνο οι εικόνες τους κυκλοφορούν και στοιχειώνουν το χώρο. Προς αυτές τις εικόνες στρέφεται το ποιη­ τικό εγώ. Σ’ αυτές προσβλέπει το σώμα: μετά τη σύντομη ( = απα­ τηλή) ερωτική ευτυχία, αναδεικνύεται η στίλβουσα εικόνα που θα διαρκέσει, που θα δημιουργήσει κυριολεκτικά τον ζωοποιό χρόνο. Εικόνα και σώμα ενοποιούνται με ακατάλυτους δεσμούς. Η ενέργεια που παράγεται από αυτή την πρόσμιξη μεταγγίζεται αυ­ τούσια στον ιδιάζοντα ποιητικό λόγο της Κατερίνας ΑγγελάκηΡουκ. Τα παραπάνω εμπεδώνονται με ενάργεια στο χαρακτηριστι­ κό ποίημα «Παραβίαση», (σελ. 118 επ.). «Αρσενικός είσαι / και δεν εισχωρείσαι· / όμως εγώ όλες σου τις θηλυκές τρύπες / βιάζω, σε σπρώχνω / προς τα μέσα του εαυτού σου / με το δάχτυλο, τη γλώσσα / απλά εξαρτήματα της ανημποριάς μου. / Ανταλλάσσουμε υποδοχές / κι ό,τι χάθηκε ξαναβρίσκε­ ται / γάργαρο στα βάθη· / μες στην καρύδα του κορμιού / ανατρέπονται οι ρόλοι, / πλέουμε ανάσκελα / στο πηχτό της γάλα... / Ω, εσύ, που ’σαι μακρύς / σαν τη φλογέρα που ξέχασε / ο Θεός κάτω απ’ τη λεύκα / στη φούρια της καταστροφής, / θέλω να σε κατα­ χτήσω / από τα μέσα / εκεί που ξεκινάνε οι στοχασμοί σου / οι χυ­ μοί σου όλοι... / Ασεβής προς το άνθος / λέω και μέσα τεχνητά / θα χρησιμοποιήσω / για να βρεθώ κάτω / απ’ το θόλο του σώματός σου / να δροσιστώ στη σκιά του εσωτερικού ναού σου, / ώς το μέ­ ρος το μυστικό / απ’ όπου αναβλύζουν / φρέσκιες κάθε πρωί, / οι δικαιολογίες / του τέλειου σαρκίου σου / πριν ξεσπάσουν σε ομορ­ φιά».

Ο

ν παρακολουθήσουμε σχολαστικά τις διακυμάνσεις της ποιη­ τικής άρθρωσης από συλλαγή σε συλλογή, θα διαπιστώσουμε ότι η γοητευτική ρητορεία του λυρισμού, που ήταν εμφανέστατη σ' όλη τη διάρκεια των πρώτων χρόνων της ποιητικής παραγωγής, αντικαθίσταται σταδιακά από πολύ αμεσότερες εκφορές. Έτσι, για να περάσουν στο χαρτί, όσο πιστότερα γίνεται, μερικές από τις πυκνές σκιές ή λίγο από το άπλετο φως, που εκλύουν τα γυμνά σώματα στους «Μνηστήρες», θα δαπανηθεί μόνο ένα φιλτραρισμέ-

Α

Δ ΗΜ Η ΤΡΗ ΙΝ ΚΙΟΦ : I. Εγώ κι η αδερφή μου η Κλάρα II. Εγώ κ ι η Κλάρα κ ι ο γάτος μας, ο μπιρμπίλης III. Εγώ κι η Κλάρα κ ι ο παπαγά­ λος, ο Πίπης IV . Εγώ κι η Κλάρα κι ο σκύλος μας, ο Μνρίζος V. Εγώ κ ι η Κλάρα και τ ' αλο­ γάκι ο Βελούδινος. Μετάφραση: Ρένα Καρθαίου - Μάριος ΛάκωνΣτελλάκης. Εικονογρά­ φηση: Τράονντλ και Βάλτερ Ράινερ. Β ' έκδο­ ση. Αθήνα, Α. Ψυχο­ γιός, 1989.

Πρόκειται για πέντε καλογραμ­ μένα και καλομεταφρασμένα βι­ βλία με διάφορες μικρές ιστορίες, που έχουν την αφετηρία τους σε απλά περιστατικά και γεγονότα της καθημερινής ζωής των παι­ διών: σκανταλιές, πονηριές, ζα­ βολιές, μικρά κατορθώματα. Κα­ λύπτουν ένα μεγάλο φάσμα της παιδικής δραστηριότητας, όπως άλλωστε φαίνεται κι από τους χαρακτηριστικούς τίτλους. Όλες οι ιστοριούλες είναι δια­ σκέδαση κές, αλλά μέσ' από την ευχάριστη πλοκή και τα τεχνά­ σματα περνούν φυσικά κι αβίαστα κάποιοι προβληματισμοί. Χωρίς οι ιστορίες να χάνουν τον πρωταρχικό τους ρόλο, τη δη­ μιουργία δηλαδή ευχάριστων συ­ ναισθημάτων στα παιδιά, διδά­ σκουν κιόλας! Τα παιδιά-αναγνώστες βλέπουν στα πρόσωπα

επιλογη/71 νο γλωσσικό υλικό: η ψίχα των λέξεων. Η παρουσία του στοιχείου του θανάτου θα έλεγα ότι δεν προδι­ κάζει σχεδόν τίποτα. Στο βαθμό που τα πάντα είναι, συνειδητά, πλήρη οργόνης, ο αδελφός του ύπνου αρκείται να ασχημονεί σε βάθος της αθανασίας, που τόσο φανατικά επικαλείται ο κάθε γε­ νετήσιος σπασμός. Το αναφαίρετο δικαίωμα του ερωτικού σώμα­ τος είναι να «υπάρχει απόλυτα στο χάος», να περιφρουρεί τα σύ­ νορά του και να μάχεται τις μοιραίες, ενδογενείς, αδυναμίες του. Η χωματίλα του τάφου δεν είναι ο Φόβος: «οι φωνές ξαναγυρί­ ζουν / στις ρίζες των νεφρών / κι ένα πουλί κρυμμένο / αλώβητο στα τόσα σάλια και φιλιά / πετάει, φεύγει πάνω / απ’ τον ερημότο­ πο / σπαρμένο δόντια και μαλλιά, / που άφησε πίσω του το σώμα, / όταν το σώμα...». (Σελ. 138, από το ποίημα που έδωσε τον τίτλο του σε όλο το βιβλίο).

Η Κατερίνα Αγγελάκη-Ρουκ με την αδιάπτωτη προσφορά της συνεχίζει να εμπλουτίζει, όσο λίγοι, τη νεοελληνική λογοτεχνία. Χωρίς φωνασκίες, χωρίς ασύστολα δάνεια ή λεκτικές ακροβασίες, τιμά και ανανεώνει μια παράδοση τόσο παλιά όσο παλιά είναι τα οστά και η πυριγενής σάρκα του ανθρώπου. ΓΙΩΡΓΟΣ ΒΕΗΣ

και στις πράξεις των ηρώων τους i αυτούς τους, διασκεδάζουν με τα παθήματα, των άλλων, που είναι και δικά τους παθήματα και τους «γίνονται τα παθήματα μα­ θήματα», κατά π ώ ς λέει ο λόγος. Ολα τα κείμενα είναι έξυπνα, γοητευτικά και δημιουργούν μιαν αισιοδοξία. Είναι γεμάτα τρυφε­ ρότητα και ανθρωπιά. Για παιδιά από πέντε έως δέκα ετών.

ΕΛΕΝΗ ΧΩΡΕΑΝΘΗ

«η υπέρβαση της μνήμης» r-r^

V, IΣΟ Υ Ν ΙΚΟ Π Ο ΥΛ Ο Υ: Το Χρονικό της Γενέθλιας Πόλης. Α θή-

ιν,. 1989. Σελ. 58. «Ό λοι συμφώνησαν πως η.πόλη ιδρύθηκε διακόσια περίπου χρόνια προ Χριστού. Ο Γοδεφρείγος Βιλλαρδονίνος την οχύρωσε εξασφαλίζοντας τα όνειρα της πριγκίπισσας Ιζαμπώς ενώ το ποτάμι διασχίζει πάντα την εύφορη πεδιάδα και ότι λόγω της γειτνιάσεώς της μ ε την αφρικανική ήπειρο έχει τη δυνατό­ τητα εκτός των αμέτρητων κυπαρισσιών να διατηρεί και πολλούς αιωνόβιους φοίνικες».

ένα καινούριο από πολλές απόψεις βιβλίο, βιβλίο που το αντικείμενό του με νέους μορφικούς τρό­ Μ ’πνευματοποιεί πους, αλλά με την ίδια ποίηση που καθορίζει και στηρίζει την αμετάβλητη στάση της ζωής του και το καλλιτεχνικό του στίγμα, ο ποιητής Νάσος Νικόπουλος συνεχίζει τον δονούμενο λυρικό λόγο του, έναν λόγο που έχει κίνηση και άρθρωση, που έχει εκείνη την ένταση και την αισθητική που παραπέμπουν στις ιδεατές πλέον ισορροπίες δημιουργού και τέχνης. «Το Χρονικό της Γενέθλιας Πόλης» δεν μπορεί να είναι άλλο από λυρική μέθη και σπαραγμός, ένα άθοοισιια από εικόνες και καταγραφές που ανυψώνονται σπιθίζοντα; σαν πίδακας και που την ίδια στιγμή αναιρείται από εκείνε: τι; καταστάσεις και διαδι­ κασίες που κατατέμνουν το αιώνιο. «Στην προκυμαία κυλούσα ι· τα μεγάλα κάρα, απολιθωμένοι αμαξάδες μάτια θαμπισμένη γυαλί ώσπου τα δάκρυα να στάζουν ολόκληρη τη νύχτα, χέρια ανεκτέλεστες εκρήξεις

ποι

n<rn

72/επιλογή τώρα κουβαλώντας τα τελευταία φορτία με τα σινιάλα των σιλό στο χρώμα του αίματος καθώς δοκιμάζουν τους σιδερέ­ νιους πνεύμονές τους έως αύριο που η Μηχανή βυθίζοντας τα γκρίζα της πέλματα στους γρανιτένιους ρόμβους της αρ­ χαίας προκυμαίας αναστενάζει με υπόκωφη λύπη γιατί οι φορτοεκφορτωτές μη έχοντας άλλο τραβούσαν το δρόμο της εξορίας που συνόρευε με το μέτωπο όπου οι νεκροί φύτευαν σιωπηλά βαθυπράσινα κυπαρίσσια.». ρόκειται για ιστορική μαρτυρία πάνω στο γεγονός της δολο­ φονίας απεργών: Στις 9 Μαΐου 1934, έγινε επίθεση του στρα­ τού στους λιμενεργάτες, οι οποίοι απεργούσαν εναντιωμένοι στην εγκατάσταση μηχανημάτων (σιλό) που θα απορροφούσαν το σιτά­ ρι απευθείας από τα πλοία, αποκλείοντας έτσι τα εργατικά χέρια. Στην επίθεση αυτή σκοτώθηκαν από διατεταγμένους στρατιώτες επτά μυλεργάτες, γεγονός πρωτοφανές για την ιστορία των εργα­ τικών διεκδικήσεων στην Ελλάδα. Άλλη συγκλονιστική επίσης μαρτυρία είναι η παράδοση στα ιταλικά στατεύματα κατοχής από τη φασιστική αστυνομία του καθεστώτος είκοσι νεαρών κομμουνιστών, οι οποίοι και σύρθηκαν στο κολαστήριο της Ακροναυπλίας. Αναλογίζεται κανείς πόσο ανεξίτηλα χάραξε το γεγονός αυτό τον έφηβο τότε ποιητή του Χρονικού, ώστε και σήμερα ακόμη να αισθάνεται ως ανάγκη απότισης φόρου τιμής προς τα διπλά προ­ δομένα αυτά πρόσωπα, όχι μόνο την κατάθεση αυτή, αλλά και την υπογράμμισή της με βαθύ μελάνι. Είναι το μόνο κομμάτι τη; σύνθεσης που επιθυμεί ο συγγραφέας να εξέχει τυπογραφικά (σι λ.

54-55). Καθώς μ’ αυτή τη σχεδόν θρησκευτική διάθεση, ο ποιητής αποσπάται από την ύλη και αποκαλύπτει αλυσσιδωτά σηματοδοτήσει; και ζωγραφιές κάλλους και έντασης που ρέουν ή διαρρέουν στο απεριόριστο, μεταθέτει την έκπτωση του κόσμου σ’ ένα βιωμένο διαθλαστικό γεγονός, που ακινητοποιεί τις ορατές του πλευρές τέ­ λεια καταστροφικές, περισσότερο λειτουργικές παρά ποτέ. Έχουμε έτσι μια διαλεκτική του ατίμητου και της εξαγοράς, μια κατάδειξη της δύναμης που έχει η ποίηση όταν θέλει να διασώσει και όταν θέλει να καταγγείλει. Ό ταν από μεταξωτό πουλί γίνεται πέτρα που κλαίει.

Π

0 γλωσσολογία Γλωσσολογία και ανθρωπι­ σμός. Εισαγωγικά δοκίμια στον ουμανισμό του Noam Chomsky. Επιμέλεια Δημήτρη Σωτηρόπονλον. Αθήνα, Σμυρνιωτάκης, 1988. Σελ.

200

Στον, ελληνικό επιστημονικό χώρο το όνομα του Noam Chom­ sky ιίναι πολύ γνωστό. Οι πα ρ α­ πομπές σε έργα του συνεχώς πληθαίνουν και το αναγνωστικό κοινό απαιτεί να μεταφράζονται όλο και περισσότερα συγγράμμα­ τα του. Μια επιμελημένη προ­ σπάθεια παρρυσίασης ενδεικτι­ κών μελετημάτων του μεγάλου γλωσσολόγου αποτελεί η συγκέ­ ντρωση, μετάφραση και σχολια­ σμός πέντε δοκιμίων του από τον Δ. Σωτηρόπουλο. Κριτήριο επιλο­ γής των μελετημάτων αυτών αποτέλεσαν τα κοινά θεματολογικά στοιχεία τους. Μέσα από αυ­ ε την παράθεση τέτοιων ονειρικών κάι μαζί απτών στοι­ τά διαφαίνεται η πρόθεση του χείων διακρίνεται κυριαρχική και παρατεινόμενη η εφηβεία συγγραφέα τους να προβάλει την υπόσταση της του ποιητή και οι παρ’ όλ’ αυτά ώριμες θέσεις του, θέσεις άλλωστε ουμανιστική επιστήμης. που διαρθρώνουν και ολόκληρο το σώμα της ποίησης του. Αλλ’ γλωσσολογικής Ο τόμος αρχίζει με κατατοπι­ είναι ίσως τώρα η ελεύθερη ποιητική αφήγηση που επιτρέπει στον στική Εισαγωγή του επιμελητή Νικόπουλο ν’ αναπτύξει στο έπακρο το χάρισμα του λόγου και της της έκδοσης (σσ. 7-72) σχετικά με τεχνικής του, είναι το περιεχόμενο, η πατρογονική γη (χωρίς πε­ την εν γένει προσφορά του ριοριστική έννοια, αφού αυτή η γενέθλια γη είναι ένα κομμάτι Chomsky στην επιστήμη, και ειδι­ από το ενιαίο πάθος που είναι η Πατρίδα), που ακριβώς επειδή κότερα αναφορικά με τα ανθολο­ έχει να κάνει με ό,τι δένει και πονεί βαθύτερα, δίνεται με μια δρα- γημένα δοκίμια. Ο επιμελητής ματικότητα που αναδύεται πυκνή και δραστική, καθοριστική για ασχολείται επίσης με επιδράσεις που άσκησαν παλαιότεροι γλωσ­ την ανέλιξη και την ποιότητα της σύνθεσης: σολόγοι στις επιστημονικές ανα­ «... απ’ όπου οι ορεινοί κάτι παιδιά με ροζ μάγουλα και ζητήσεις και στις θέσεις του απονήρευτα μάτια να μας σφενόονίζουν φονικές πέτρες από Chomsky. Στη συνέχεια αναφέρε-

Μ

χαρά γιατί εμείς είμαστε μικρότεροι αλλά και γιατί φορού­ σαμε τα καινούργια μας ενδύματα που αδυσώπητα επιθεω­ ρούσε η ψυχοκόρη που μας λέγανε πως ήταν η μεγαλύτερη αδελφή μας».

επιλογη/73 και: «... οι αυθεντικές αυτοκτονίες ερήμην των κανόνων του παι­ χνιδιού για να μπορείς να συλλογιέσαι πως ο ήλιος δικαιώ­ νεται, αιτιολογούνται τ ’ αστέρια τα δάκρυα των ερωτευμέ­ νων όσα έχουν καταταχθεί στα είδη εν ανεπαρκεία χλόη σταυροφόροι αθώοι γραμμόφωνα σ’ αγαπώ ορκίζομαι πα­ λιό ταγκό όπως τότε». Επισημαίνεται στη δουλειά αυτή μια αγωνία αυθεντικά προσω­ πική, μια συνείδηση που διαμορφώνεται με άλλα πράγματα και με άλλα πράγματα αναμετριέται, κι όταν έρθει η ακραία στιγμή να ανακατατάξει τις σχέσεις της με τα προτεινόμενα όριά της, εγκα­ ταλείπει όλα τα εξωτερικά στηρίγματα και επιχειρεί το άλμα που κατοχυρώνεται με τον πνευματικό και καλλιτεχνικό οπλισμό που διαθέτει ο ποιητής. Αυτή η έξω από κάθε συμβατικότητα σύνθεση, έχει δηλαδή ου­ σιαστικά τρία στάδια. Την κατάθεση ενός ανθρώπινου ιστορικού χρόνου, την άρση του χρόνου αυτού και μαζί τη σύνθλιψη του αν­ θρώπινου προσώπου, για να προκύψει η δυνατότητα και η προο­ πτική μιας τρίτης θέσης· ένας κόσμος με θεμέλια και ορίζοντα. κόσμος αυτός εκφράζεται με μια κίνηση, μια ομιλία, μια σκέ­ ψη όχι εξημερωμένη, με τη λόγχη που ονομάζεται Λεωνίδας, (υπαρκτό πρόσωπο, αλλοπαρμένο, που γυρίζει στους δρόμους χει­ μώνα καλοκαίρι γυμνός, φορώντας πάντα την ίδια χιλιοτρυπημένη κουβέρτα, γελώντας και ζητιανεύοντας μια δραχμή), ο Λεωνίδας που αγιοποιείται και ανάγεται από τον ποιητή στο σύμβολο της αθωότητας και της ολιγάρκειας μέσα σ’ αυτό τον κόσμο των ασύ­ δοτων παροχών.

Ο

ο ηλιομάρτης ο μη έχων των αιώνων ο έφηβος ο ερωμένος των αλκυονίδων ο καταζητούμενος δια βίου ο βομβιστής των απογευμάτων ο οινοχόος των ολονυχτιών ο αυτόχειρας των ιδανικών ο προαγωγός των ελπίδων ο άγιος των χωρισμών ο κρίνος των επιταφίων Έστω λοιπόν και με τη συντομότατη αυτή αναφορά στην ποιη­ τική σύνθεση του Νόσου Νικόπουλου, καταδεικνύεται, πιστεύω, ότι κατά την ανέλιξή της αναπτύσσονται παραπληρωματικά δύο επίπεδα· μέσα στο θαύμα του φυσικού περιβάλλοντος και της μνή­ μης που εδώ πραγματοποιεί την υπέρβασή της, ενυπάρχει και εξε­ λίσσεται η αντίστιξη όλων αυτών των πραγμάτων. Αντίστιξη που ορίζεται από την ανόσια πράξη έως τον έλεω και που διατρέχει την ποιητική αυτή κατάθεση σαν ρίγος, σφραγίζοντάς την τελικά μ’ εκείνη τη φόρτιση τη συνώνυμη της χαρισματικής γραφής. ΓΙΟΛΑΝΤΑ ΠΕΓΚΛΗ

"«Ο ται στη γλωσσική ικανότητα του ανθρώπου, καθώς και στην οι­ κουμενική και στις επιμέρους γραμματικές των διαφόρων γλωσσών. Ακολούθως εξετάζει και εκθέτει τις προσωπικές του κρίσεις σχετικά με τις δυσκολίες της ελληνικής γραμματικής και με τον τρόπο που αυτές αντιμετωπίσθηκαν από Έλληνες και ξέ­ νους συναδέλφους του. Ακολουθούν τα πέντε δοκίμια του Chomsky: Ο ι διανοούμενοι και το κράτος (σσ. 73-112), 1984: του O rw ell και το Δ ικό μ ας (σσ.

113-126), Η Σοβιετική Ένωση και ο Σοσιαλισμός (σσ. 127-132), Λευ­ τερ ιά και Γλώσσα (σσ. 133-155), Το Διαρθρω τικό Πλησίασμα στη Μ ελέτη της Νόησης (σσ. 156-166). Για να φανεί ευκρινέστερα η προσφορά του Chomsky στην επιστήμη και για να διαγραφούν πιο συστηματικά οι βασικές θεω­ ρίες του παρατίθενται μεταφρα­ σμένα και τέσσερα κείμενα γνω­ στών γλωσσολόγων σχετικά με το έργο του. Αυτά είναι των Α.

Akmajian, Τι είναι η Γλωσσολογία (σσ. 167-171), J. Lieber, Noam Chomsky: Ένα φιλολοσοφικό Π ανόραμα (σσ. 172-183), J. Lyons Noam Chomsky: Η Φ ιλοσοφία της Γλώσσας και της Σκέψης (σσ.

184-192), Ε. Fons, Το Γραφείο του Chomsky στο Μ ΙΤ (σσ. 193-197). Ακολουθεί η σχετική Βιβλιογρα­ φία.

Αν και το μεγαλύτερο μέρος του τόμου καταλαμβάνεται από μεταφρασμένα κείμενα (που εί­ χαν δει το φ ω ς στο διάστημα 1970-1985), όμως η προσφορά πρ ος τον Έλληνα αναγνώστη δεν είναι μικρή, κυρίως γΓ αυτόν που αδυνατεί να τα προσεγγίσει στην πρω τότυπη μορφή τους. ΓΕΡΑΣΙΜ ΟΣ Γ. ΖΩΡΑΣ

74/επιλογη

«σύμπλασμα φόβου και ερωτικού διχασμού» r-r-Λ

Θ ΑΝΑΣΗ ΧΑΤΖΟ Π ΟΥΛΟΥ: Η Κοίμηση. Αθήνα, ν ι ώ τ η ς , 1988. Σελ. 32.

Κ α σ τα -

«Κοίμηση» του Θανάση Χατζόπουλου είναι η καλλιέργεια ενός χώρου προσωπικού, άκρως ιδιωτικού, στον οποίο κα­ τατείνουν και οι επιλεγόμενες με αφάνταστη προσοχή λέξεις των ποιημάτων του. Οι λέξεις αυτές λειτουργούν κυρίως με την υπέρ­ μετρη πολυσημία τους, συνεπικουρούμενες και από τη σχολαστική διάταξη των στίχων, καθώς η εμμεσότητά τους είναι η μόνη αί­ σθηση (ίσως και διαίσθηση) που μπορεί να οδηγήσει σε κάποια πραγματολογική δεοντολογία. Αλλά και πέρα από την προοπτική αυτή τα ποιήματα λειτουργούν αισθητικά σαν έκφραση μιας σκο­ τεινής αντιφατικότητας. Προέρχονται από τον κεκλεισμένο χώρο της εσωτερικής διεργασίας, που ζητάει διέξοδο. Αποτέλεσμα της προσπάθειας αυτής είναι να «σπάσει» το μέσα πρόσωπο, ενώ το εξωτερικό να παραμένει αδιαμόρφωτο.

Η

του Χατζόπουλου είναι ένα σύμπλασμα φόβου κι ερωτικού διχασμού. Ο φόβος εδράζεται στις αστοχίες της Ο κόσμος πραγματικότητας, γι’ αυτό και ζητάει «συνδρομή από τη φαντα­ σία», ενώ ο διχασμός του επιβάλλεται από το σκοτεινό υπόστρω­ μα της ομορφιάς, το οποίο είναι αναγνωρίσιμο σ’ όλες τις με­ ταλλάξεις της. Ο ερωτικός λόγος της αμφιβολίας τον καθηλώνει ανενεργό μέσα στη σκοτεινή μήτρα της μοναξιάς, από την οποία επιζητεί, βέβαια, την έξοδο («Πονάει ζητώντας έξοδο το κύημα»), αλλά ταράσσεται συναισθηματικά ως προς την επιλογή της καί­ ριας κατεύθυνσης και στο τέλος χάνεται η «μαγνητική επιθυμία» ενός γήινου δρομολογίου. Η διάθεση, όμως, αυτή καταγράφεται ως ευχή καί επίκληση προς το άρρητο, καθώς οργανώνει την προστασία του ιδιωτικού του οράματος και τη μυστική θέαση των πραγμάτων του έξω κόσμου: Με άμφια να ντυθώ, στο άρρητο Της άνοιξης να λάμπω Μοναχός Ένας Μωυαής στην κάλαθο Και μες στον ποταμό Ο ποιητής δηλώνεται ως «χιόνι αθόρυβο» αλλά και ως «μαχαι­ ριά» διαγραφόμενη συνήθως με την κίνηση της αυτοχειρίας, ακό­ μα ως «αμετάλλευτο ορυκτό» και «υπόγειο νεύμα» εξάρσεις της ποιητικής ευαισθησίας, αλλά και εκφάνσεις της αδόκητης συλλο­ γικής μοναξιάς των ημερών μας. υτά, όσον αφορά τα ποιήματα ή του; στίχους της «Κοίμη­ σης». που και μέσα στην αναζήτηση συγκεκριμένης θεματο­ γραφία;. παραμένουν καλογραμμένα και οπωσδήποτε ανεκτά. Η ένσταση μας, όμως, έγκειται στην αντιμετώπιση των ποιημάτων αυτών ως ολοκληρωμένου βιβλίου, ως συλλογής. Οι 32 σελίδες του όιβλίου περιέχουν 9 ποιήματα, έχει δηλαδή 9 σελίδες με ολιγό­ στιχα ποιηματάκια, ενώ οι άλλες σελίδες της είναι είτε λευκές, είτε πληροφοριακές για τον εκδότη, το βιβλίο κ.λπ. Το όλο εγχείρημα

Α

ποι n<rn

επιλογη/75 θα μπορούσε να συμπτυχθεί σ’ ένα δισέλιδο μηνιαίου λογοτεχνι­ κού περιοδικού και να τελειώσει εκεί. Οι νέοι ποιητές χρειάζονται υπομονή και δουλειά. Να περιμένουν και να δώσουν ένα ευπρό­ σωπο βιβλίο στον αναγνώστη, ένα ολοκληρωμένο ποιητικό σώμα και όχι σκορπισμένους στίχους εδώ κι εκεί. Σημασία έχει όχι μόνο ο τρόπος και τα μέσα με τα οποία θα παρουσιάσουμε τα ποιήματά μας, αλλά προπαντός τι θα παρουσιάσουμε. ΗΛΙΑΣ ΚΕΦΑΛΑΣ

η γοητεία του ποιητικού υπαινιγμού ΓΤΛ

ΓΙΩΡΓΟΥ ΧΟ ΥΛΙΑΡΑ : Ο θησαυρός των Βαλκανίων. Αθήνα, Ύ ψ ι λ ο ν , 1988. Σελ. 72.

«θησαυρός των Βαλκανίων» είναι το τρίτο ποιητικό βιβλίο του Γιώργου Χουλιάρα. Προηγήθηκαν τα «Εικονομαχικά»,, που εκδόθηκαν στη Θεσσαλονίκη, στη σειρά των εκδόσεων του «Τραμ», το 1972, και «Η άλλη γλώσσα», που κυκλοφόρησε στην Αθήνα, από το «Ύψιλον», το 1981. Ο «Θησαυρός των Βαλκα­ νίων» περιέχει τρεις κατηγορίες έργων: δύο μεγάλα, αλληγορικά κείμενα, το συνθετικό δηλαδή «Μολύβι στο ψωμί» και το αποτελούμενο από επτά παραγράφους «Ο αυτοκράτορας και ο χαρτο­ γράφος», τέσσερις ποιητικές ενότητες και άλλα πέντε ποιήματα, τα οποία λειτουργούν ως συνδετικοί κρίκοι μεταξύ των επιμέρους τμημάτων. Στο «Θησαυρό των Βαλκανίων» ποιήματα και τρόποι ποιητικής γραφής στεγάζονται συνειδητά σε συνθήκες σύγκρουσης. Κείμενα όπως είναι, φερ’ ειπείν «Οι στρατιώτες του Αλεξάνδρου», «Η αλήθεια της ποίησης» και «Η γυναίκα του αστροναύτη» που διακρίνονται για τη χρήση μιας ως επί το πλείστον καθιερωμένης εκ­ φραστικής σήμανσης, αντιδιαστέλλονται με την πρώτη κιόλας ανάγνωση με άλλα, όπως είναι π.χ. τα ανορθόδοξα ποιήματα σχο­ λίων της σειράς των «Προσωκρατικών» ή εκείνα των σελίδων 2532. Στα τελευταία επιχειρείται κατά τρόπο συνοπτικό και πα­ ράλληλα ανατρεπτικό η ανακεφαλαίωση της ιστορίας της νεότερης Ελλάδας, με πρώτο σταθμό τον άδοξο θάνατο του Οδυσσέα Ανδρούτσου και τελευταίο επεισόδιο την επιβολή του αυταρχικού καθεστώτος των στρατιωτικών της περιόδου 1967-1974.

Ο

α έντεκα μέρη της πρώτης ενότητας της συλλογής, που επι­ γράφεται «Μολύβι στο ψωμί» συνιστούν μια εκτεταμένη ανα­ Τ φορά στον αφορισμό του Bertolt Brecht, τα ποιητικά διδάγματα του οποίου φαίνεται ότι εκτιμά ιδιαίτερα ο Γιώργος Χουλιάρας: «Erst kommt das Fressen, dann kommt die Moral» που μπορεί να αποδοθεί πρόχειρα ως «πρώτα το ψωμί και μετά η ηθική». Εδώ ο ποιητής εκπληρώνει την υπόσχεση που είχε δώσει στην κατάληξη των «Εικονομαχικών» - πρβλ. «με το μολύβι μου κρυμμένο» - ν’ απομυθοποιήσει, δηλαδή, τα τρέχοντα ποιητικά σύμβολα και να ολοκληρώσει τη ρήξη του με τα κατεστημένα λογοτεχνικά πρότυ­ πα, που κληροδότησε στους νεότερους η γενιά του ’30. Το «Μολύ­ βι στο ψωμί» είναι η συμπυκνωμένη αυτοβιογραφία ενός ανυπο-

JT01 n<rn

76/εττιλογη χώρητου ματεριαλιστή, που θέλει με κάθε τρόπο να ξαναδώσει στη λέξη την ύλη της: το ψωμί του συγγραφέα είναι η ψίχα της γραφής του. Η ριζική αναίρεση του λυρισμού με όρους απολύτως λυρικούς δεν αποτελεί συνεπώς για τον Γιώργο Χουλιάρα μία μό­ νο σταθερή επιδίωξη γραφής, ικανή και αναγκαία να μάθει και να αποτυπώσει με τη σειρά της (και με ευκρίνεια) τον κόσμο, αλλά συνιστά, παράλληλα, μια ακραία ποιητική στάση. Μια στάση, που παρά τις αναπόφευκτες υπερβολές που συνεπάγεται και τις μεγά­ λες δυσκολίες που συναντά στην πράξη, μας πείθει ότι η λειτουρ­ γία του ποιητικού Λόγου μπορεί να θεωρηθεί ανάλογη με τη λει­ τουργία που επιτελεί ο Άρτος: γράφω για να συντηρηθώ, γράφο­ μαι για να διαιωνίσω το σώμα μου. Ένα αντιπροσωπευτικό μέτρο των συσχετισμών που προανέφερα μας το δίνει το κείμενο που παρατίθεται («Μολύβι στο ψωμί», 4, σελ. 12): Το πώς φτιάχνεται το ψωμί δεν είναι άλλη ιστορία Επειδή στις λέξεις φανερώνουν τις επιθυμίες τους τα πράγματα τα υλικά του δεν πειράζει αν δεν είναι πάντοτε απολύτως αγνά Αρκεί να υπάρχει καλή μαγιά γιατί αλλιώς καθόλου δε φουσκώνει Για να ψηθεί απορροφά θερμότητα από ξύλο και κάρβουνο ηλεκτρισμό και κάθε υλικό που ξοδεύεται στο κρύο Κάποτε είναι πολύ νόστιμο κάποτε μετά δίας θυμίζει την καταγωγή του Την πιο μεγάλη σημασία όμως έχει - πράγμα που καθορίζει αν το ψωμί είναι καλό κι αν το ψωμί είναι ψωμί το αν και ποιον χορταίνει Το πώς τρώγεται είναι σε όλους γνωστό Έτσι μαθαίνουμε τι είναι ψωμί: τρώγοντας τα αμιγώς αντι-εξομολογητικά κομμάτια της συλλογής εντάσ­ σεται ο «Αυτοκράτορας και ο χαρτογράφος», ένα κείμενο που Σ ανήκει στην κατηγορία των ποιητικών δοκιμίων. Αν και προσαρτάται στην κατακλείδα ενός βιβλίου ποίησης, δεν παραλείπει να τονίζει την πεζολογική του καταγωγή και στις τρεις σελίδες που καταλαμβάνει: «Τη φαντασία ενός τυφλού συγγραφέα κυριεύει οργισμένος ο παντοδύναμος αυτοκράτορας. Είναι έτοιμος να κα­ ταπνίξει την προσβολή την οποία υπέστη από τον ταπεινό χαρτο­ γράφο που αιχμαλώτισε την αυτοκρατορία του μέσα στα σύνορα ενός χαρτιού. [...] Υποκλέπτει μήπως η λογοτεχνία τη ζωή για να στοιχειώσει τα δικά της φαντάσματα ή θα πιστέψει κανείς ότι η εξουσία της φαντασίας υπερισχύει της φαντασίας της εξουσίας; Είναι ο συγγραφέας ο χαρτογράφος που καταστρέφει αυτοκρατο­ ρίες, ή έστω το κράτος της δικής του ζωής, διεκδικώντας την αθα­ νασία του έργου του; Ή είναι ο συγγραφέας ο αυτοκράτορας που προειδοποιεί ότι στην τελειότητα κρύβεται η απόλυτη συντριβή;»

πεζογραφία Ε Λ ΙΖ ΑΜ Π ΕΘ Χ Ε ΙΛ Ι: Το ημερολόγιο ενός γά­ μον. Μετ. Λένας Μ ιλιλή. Αθήνα, Α. Ψυχο­ γιός, 1988. Σελ. 368, 8ο.

Το πρόβλημα των σχέσεων ενός σύγχρονου ζευγαριού, που προσπαθεί να επιβιώσει κοινωνι­ κά και να σταδιοδρομήσει επαγ­ γελματικά μέσα σε μια νεοαστική κοινωνία, η οποία αναζητεί την ατομική της ταυτότητα, απασχο­ λεί την Αμερικανίδα συγγραφέα Ε.Φ.Χ. στο βιβλίο της «Το ημερο­ λόγιο ενός γάμου». Το ίδιο πρόβλημα, αλλά με δια­ φορετικό τρόπο, αντιμετωπίζει η Άλμπα Ντε Τσέσπεντες στο «Απαγορευμένο τετράδιο», κα­ θώς κι ο Ίγκμαρ Μπέργκμαν στο σενάριο «Σκηνές από ένα γάμο». Ό μ ω ς η Ε.Χ. το βλέπει σε σχέση με τον κοινωνικό περίγυρο και την εξάρτησή του με το επάγγελ­ μα. Σύζυγος θεατρικού συγγρα­ φέα η ίδια και μητέρα, επιλέγει το χώρο του θεάτρου και τους αν­ θρώπους του, στήνει επιδέξια μπροστά μας δυο σκηνές, μια θεατρική και μια οικογενειακή μέ­ σα σ' ένα ευρύτερο κοινωνικό πλαίσιο, όπου δυο διαφορετικοί κόσμοι αντιμάχονται αλλήλους, δυο κοινωνικές τάξεις βρίσκονται διαρκώς σ' αντιπαράθεση πίσω από τη συμβατικότητα του έρω­ τα και του γάμου. Πρόκειται για την καταγραφή

1®=

επιλογη/77 (Σελ. 64 και 66). Η ειρωνεία αυτών των προτάσεων συναγωνίζεται την ειρωνεία των εγχειριδίων της ιστορίας ή των ενημερωτικών φυλλαδίων που εκδίδουν οι απανταχού τράπεζες σχετικά με την ίδρυση και καθιέ­ ρωσή τους. Η απάντηση στις ευφυείς ερωτήσεις του Γιώργου Χου­ λιάρα, που απηχούν ώς ένα βαθμό τη λεπτή θυμηδία του Jorge Luis Borges, ο οποίος αν και υπέφερε ένα εξαιρετικά μεγάλο μέ­ ρος της ζωής του από μερική ή ολική τύφλωση επέτυχε να χαρτο­ γραφήσει, με υποδειγματική διαύγεια, αρκετές απόμακρες περιο­ χές του λόγου, εξαρτάται από το εξής: θεωρούμε ακόμα τους εαυ­ τούς μας ως «υπηκόους μιας αυτοκρατορίας των αισθήσεων της γλώσσας» (σελ. 65), ή νομίζουμε ότι είμαστε πλέον «πολίτες μιας δημοκρατίας των εννοιών της;» (ό.π.). Στην πρώτη περίπτωση εί­ μαστε υποχρεωμένοι να παραδεχτούμε την ολοσχερή μας παγίδευ­ ση από μία γλώσσα παντοδύναμη κι ανεξέλεγκτη, η οποία κυριο­ λεκτικά μας άγει και μας φέρει. Οι ψευδαισθήσεις μας διαθέτουν μεγάλη πράγματι ποικιλία αλλά κατά βάθος είμαστε μόνο αυτό που η γλώσσα θέλει να είμαστε. Από την πολιτεία αυτή δεν εξορί­ ζεται δια παντός μόνο ο Όμηρος και ο Δάντης, αλλά και ο Lud­ wig Wittgenstein. τη δεύτερη περίπτωση είμαστε ομολογουμένως σε πλεονεκτι­ κότερη θέση: ζούμε συμφιλιωμένοι με τη γλώσσα, στην καλύ­ τερη περίπτωση μάλιστα γράφουμε και ποίηση. Ο χαρτογράφος δεν ευαγγελίζεται τότε μόνο την ολοκληρωμένη Ηθική της γραφής, ε ί ν α ι η Ηθική. «Στην πραγματικότητα, για το συγγραφέα, που φαντάστηκε την αυτοκρατορία στην παραμικρή της λεπτομέρεια, στάθηκε αδύνατον να τη χαρτογραφήσει με ακρίβεια. Για να αποφύγει την αποκάλυψη της αδυναμίας του υποχρεώθηκε να μα­ ταιώσει το τέλος της ιστορίας. Ταχυδρόμησε το χειρόγραφό του σε κάθε αναγνώστη ξεχωριστά». (Σελ. 66). Η ύστατη αυτή πράξη του συγγραφέα, που συνιστά ταυτόχρονα και την τελευταία πρόταση / σκηνή του δράματος, που εξελίσσεται στο «Θησαυρό των Βαλκα­ νίων», υποδηλώνει με πανηγυρικό τρόπο την ανταρσία του όχι μό­ νο ενάντια στην εξουσία της Πόλης, αλλά ενάντια στην εξουσία της Γλώσσας. Η απόκλιση από τις κυρίαρχες έννοιες ή αισθήσεις - πρβλ. εδώ την ενότητα «Μολύβι στο ψωμί» στο σύνολό της - συνιστά ένα από τα βασικότερα θέματα της ποιητικής του Γιώργου Χουλιάρα και καθορίζει με ακρίβεια το προσωπικό του στίγμα. Η διαβρωτική ειρωνεία που επιστρατεύεται στο ποίημα-κλειδί «Η εκδίκηση της ομοιοκαταληξίας», (σελ. 31), συμβάλλει αποφασιστικά στην άμεση απόδοση της απόκλισης αυτής. Στους τελευταίους μάλιστα στίχους η ειρωνεία δεν είναι πια το λυσιτελές μορφολογικό στοι­ χείο, που διαμορφώνει σε μεγάλο βαθμό το ποίημα, αλλά η ίδια η απόκλιση. Όταν, λοιπόν, στο ποίημα «Αναχρονιστικός καθρέ­ φτης του 1881», που παρατίθεται αυτούσιο, ο Αχιλλέας Παράσχος αποχαιρετά το ρομαντισμό, αποχαιρετά στην ουσία τη Βαλκανική υπόθεση. Ο Αχιλλέας Παράσχος είναι δηλαδή ο χαρακτηριστικός τύπος του Βαλκάνιου, που αν και έχει επίγνωση του θησαυρού που του έχει εμπιστευτεί η ιστορία να υπερασπιστεί, διαπιστώνει ότι δεν είναι τελικά παρά ένας ακόμα θεατής θλιβερών γεγονότων, τα οποία άλλοι έχουν τελεσίδικα δρομολογήσει ερήμην του. Αυτή είναι η Βαλκανική ειρωνεία:

Σ

«Εδώ ξεφτίζουνε οι Καρυάτιδες αναπαλαιώνονται οι αρχαίοι σοβάδες

■του εσωτερικού διαλόγου των βασικών πρωταγωνιστών, στην ουσία: ενός ανερχόμενου θεατρι­ κού συγγραφέα και μιας ερωτευ­ μένης συζύγου, που δεν έχει ακό­ μα συνειδητοποιήσει τη δύναμή της και την αξία της και δεν έχει βρει την ατομική και τη συγγρα­ φική της ταυτότητα. Βαδίζουν παράλληλα, μέσα στο σύθαμπο της επιτυχίας και του έρωτά τους, χωρίς προοπτική να συνα­ ντηθούν πουθενά... Εκείνη σιγά σιγά, από ένστικτο περισσότερο, στρέφεται προς τον άλλο εαυτό της κι εμπιστεύε­ ται τα πάντα στο ημερολόγιό της. Δεν έχει τη δύναμη ή την πρόθεση να δει κατά πρόσωπο την πραγματικότητα, να συνειδη­ τοποιήσει το ρήγμα που δημιουργείται στις σχέσεις με το σύ­ ζυγο στην καθημερινή τριβή. Ζει διαρκώς το παρόν. Ο άντρας, αντίθετα, ζει το παρελθόν μέσ' από το παρόν της γυναίκας του ή το παρόν μέσ' από τη διάθλα­ ση του παρελθόντος, παρακο­ λουθώντας μυστικά, αλλά κατά πόδας το ημερολόγιο της συζύ­ γου, η οποία έχει εμπλακεί στη γοητεία του εσωτερικού της δια­ λόγου. Αυτό δεν είναι τυχαίο. Εκείνος βρίσκεται στο λυκόφως της επιτυχίας και της δόξας, όποια κι αν ήταν, ενώ εκείνη μό­ λις ατενίζει το ροδοχάραμα της δικής της συγγραφικής δραστη­ ριότητας στον ορίζοντα... Στα μάτια του "αναγνώστη οι δυο ήρωες και μαζί όλο το συνάφι των ανθρώπων του θεάτρου, που στροβιλίζεται γύρω τους, βαδίζουν πάνω σ' ένα τεντωμένο σκοινί, έτοιμο να σπάσει κάθε στιγμή, αλλά που, ευτυχώς, ξαφ­ νικά χαλαρώνει και ξαναρχίζει ο αγώνας της κάθε στιγμής για την επιβίωση και την επιτυχία. Η Ε.Χ. με το «Ημερολόγιο ενός γάμου», επιχειρεί μια τομή στο σώμα της συντηρητικής αμερικα­ νικής κοινωνίας των καιρών μας και κατορθώνει να ξεσκεπάσει, ώς ένα βαθμό, τα βρώμικα κυκλώ­ ματα που κατευθύνουν κι ελέγ­ χουν την πνευματική, την καλλι­ τεχνική και κυρίως την οικονομι­ κή ζωή των ανθρώπων. Μέσα σ'

Ί£Γ

78/επιλογη ζάρωσε η κορινθιακή σταφίδα στην πουτίγκα της αυτοκρατορίας. Από τα τζάμια του σιδηρόδρομου που αργεί να φτάσει μέσα στην ομίχλη των ατμών γραβάτες ανεμίζουν σκούρες, πράσινες φύκια παχιά στα μέτρα της καρωτίδας πνιγμένων του μεσοπολέμου Τις πελιδνές πτυχές μιας μεγάλης ιδέας ξεδιπλώνει χρεωκοπημένος ο καπνός όπως οι ρόγες του συρμού απομακρύνονται λεκιάζοντας στο κάρβουνο το μαντηλάκι στο υψωμένο, ανέπαφο χέρι του Αχιλλέα Παράσχου που αποχαιρετά το ρομαντισμό». (Σελ. 27.) ιαβάζοντας με προσοχή την ποίηση αυτή, που δε διστάζει να φιλοξενήσει αρκετές παραδοξολογίες, δε θα πρέπει να ξεχνά­ με ότι οι όροι έχουν πολύ συχνά διττή σημασία: το «μολύβι» αναφέρεται εξίσου στη γραφίδα αλλά και στο μέταλλο, ο «θησαυρός», ως ιστορική αναφορά, ανακαλεί το θησαυροφυλάκει(ι;)ο των Αθηναίων της κλασικής περιόδου, που εφυλάσσετο στο ιερό νησί της Δήλου, κ.λπ. Έτσι, στο ερώτημα που τίθεται στο δίστιχο ποίημα «Hellas», σελ. 51, από την ενότητα «Τα κρυφά φαινόμενα» - «Τι θες να πεις όταν μου λες πως η Ελλάδα / είναι μια πρωτότυ­ πη μετάφραση;» η λέξη «μετάφραση» μπορεί να σημαίνει και «Προδοσία», οπότε η απάντηση θα ήταν ενδεχομένως «Ελλάς, η χώρα της πρωτότυπης προδοσίας» κ.ο.κ. Το μεγαλύτερο προσόν της διφορούμενης αυτής γραφής, που θέλει πολλές φορές να φορέσει εναλλακτικά τους μανδύες της σκωπτικής και της διδακτικής ποίησης είναι ότι ξέρει να εστιάζε­ ται, χωρίς έπαρση ή περιττές προγραμματικές δηλώσεις, στα κρί­ σιμα περιστατικά του πνευματικού μας βίου, που αφήνουν τους περισσότερους, δυστυχώς, αδιάφορους. Αρκεί ο λόγος αυτός για να μας κάνει ν’ ασχοληθούμε με το Γιώργο Χουλιάρα και τώρα και στο μέλλον. ΓΙΩΡΓΟΣ ΒΕΗΣ

Δ

λόγος στέρεος, κλασικότροπος και διαυγής ν γ \ ΣΤΑ ΥΡΟΥ ΛΑ ΓΚΑΔΙΑΝ Ο Υ:

Από το ένα ώς το 31. Μυθιστόρημα. Αθήνα, Ε σ τ ί α , 1988. Σελ. 320.

πό το ένα ώς το τριάντα ένα ή, αλλιώς, από τη γέννηση του συγγραφέα μέχρι και την ηλικία των τριάντα ενός χρονώ. Ο Σταύρος Λαγκαδιανός καταπιάνεται στο δεύτερό του αυτό μυθι­ στόρημα με την εξιστόριση της προσωπικής του ζωής, τουλάχιστον όλα τα στοιχεία της αφήγησης συνηγορούν ως προς αυτό, και με γραφή πνιγηρά διαρθρωμένη ξετυλίγει όλα τα γεγονότα που λόγω του συναισθηματικού τους βάρους καταγράφηκαν και σημάδεψαν τη μνήμη του.

Α

αυτή την απάνθρωπη και διαβρωτική κοινωνία η νέα γενιά αγωνίζεται ν' απαλλαγεί από τα όποια δεσμά του παρελθόντος, να πετάξει τα δεκανίκια που της κληροδότησαν και να σταθεί μ' αξιοπρέπεια στα πόδια της, υπο­ μονετική κι ονειροπόλα, προσε­ χτική μπροστά στους απατηλούς ιριδισμούς μιας χαμένης ορατό­ τητας. Ωστόσο η συγγραφέας με το έργο της αυτό δεν συνιστά απο­ κοπή από τις ρίζες. Ίσα ίσα! Ό λα τα πρόσωπα στρέφονται γύρω από έναν σταθερό άξονα, την οικογένεια. Το καθένα θα ζήσει την ατομική του περιπέτεια στις διάφορες περιπλανήσεις του, αλλά θα επιστρέφει έμπειρο στο σταθερό σημείο του κόσμου, στην οικογένεια, θα σταθεί το ένα πλάι στο άλλο με κατανόηση και αγάπη, το καθένα για να στηρίζει το άλλο στον αγώνα του, όταν πια όλοι είναι γεμάτοι πείρα, έτοιμοι να ζήσουν μαζί «για όλη την υπόλοιπη ζωή...» τους. Πρόκειται για ένα θαυμάσιο βι­ βλίο, καλοφτιαγμένο, γεμάτο από την ποίηση των απλών πραγμάτων της καθημερινής ζωής, που είναι ίδια κι όμορφη παντού και πάντα, όταν υπάρχει αγάπη και πίστη, ελπίδα και κα­ τανόηση.

Ε.Χ.

επιλογη/79 Αν και η αφήγηση, που γίνεται κατά απαρέγκλιτη χρονολογική σειρά, δίνει την εντύπωση της συγγραφικής εκμετάλλευσης ενός ημερολογίου, που «χτενίζεται» και αναπτύσσεται αναλόγως. ο συγγραφέας κατορθώνει να καταδείξει όλα τα ικανά στοιχεία που αρθρώνουν τον μυθιστορηματικό λόγο. Κυρίως σκιαγραφεί το πε­ ριβάλλον της εποχής και αποδίδει με πειστικότητα και σαφήνεια τα χαρακτηριστικά των ηρώων. Πιο σωστός είναι στην αναφορά των δευτερευόντων ηρώων. Τους παρουσιάζει όχι μόνον ουσιαστι­ κούς, καθόσον αυτοί απαρτίζουν τον κόσμο του κεντρικού ήρωα, αλλά και κατά το μέγιστο δυνατό αληθοφανείς, γνήσιους εκφρα­ στές της συγκεκριμένης εποχής και του συγκεκριμένου κοινωνικού στρώματος. κεντρικός ήρωας αποδίδεται μ’ έναν ιδιόμορφο υπερσυναισθηματισμό. Είναι ένα αποφραγμένο εσωτερικά άτομο που γίνεται πολύ δύσκολα δεκτό μέσα στο κοινωνικό παιχνίδι. Ο απο­ μονωτισμός του ήρωα και ο υπερπροστατευτισμός του συγγραφέα προς αυτόν διαμορφώνουν την πνιγηρή γραφή που αναφέραμε πιο πάνω. Όμως η ροή του λόγου είναι χειμαρρώδης. Μαζί με τα δάκρια που υπονοεί, μαζί με τη συγκινησιακή έξαρση που προκαλεί, παρασύρει τις μέρες, τα χρόνια και τις εποχές με μια αυξομειούμενη ταχύτητα, σαν ένα κοσκίνισμα της άμμου, που επιτρέπει,τη συ­ γκομιδή των χρυσών ψηγμάτων. Βέβαια η διαδρομή έχει και τις αναγκαστικές της στάσεις. Είναι τα σημεία όπου ο συγγραφέας ανασυντάσσει τη μνήμη του, την αντιπαραβάλλει με το παρόν και, κυρίως, βολιδοσκοπεί τις προθέσεις του και, συγχρόνως, δοκιμά­ ζει την αντοχή του. Είναι τα δύσκολα σημεία του πεζού λόγου, όπου ο ήρωας βρίσκεται στον απόηχο των γεγονότων και πρέπει να δώσει το στίγμα του. Μαζί με τον ήρωα, ο συγγραφέας πρέπει να δώσει τον βαθύτερο προβληματισμό του.

Ο

Σταύρος Λαγκαδιανός ανιχνεύει το μικροαστικό αδιέξοδο μιας πολυμελούς οικογένειας, χαμένης μέσα στις παραδοσια­ κές αξίες και τα όνειρά της. Χιμαιρικές εξάρσεις της δεκαετίας του ’60, μεταπτώσεις και απογοητεύσεις, παλιές γειτονιές απόμε­ ρες και όμως κατά το μέγιστο ζωντανές, αποδίδονται με ενάργεια χάρις στο έντονο βιωματικό στοιχείο που τις ανακαλεί. Στα πλαί­ σια μάλιστα της πολυμελούς οικογένειας οι ανθρώπινες καταστά­ σεις που αναπτύσσονται είναι πληθωρικότατες. Οι γεννήσεις, οι θάνατοι και οι μετακινήσεις από σπίτι σε σπίτι είναι από τα πλέον έξοχα μέρη του βιβλίου, καθώς η λογοτεχνική περιγραφή δεν προδίδεται και ούτε προδίδει τη γνησιότητα των γεγονότων.

Ο

πλημμυρίδα της αφήγησης μεταφέρει την πρωτογενή συγκί­ νηση του συγγραφέα από την εμπειρία του στην πράξη της ζωής και το όραμά της. Χωρίς τα τυπικά γνωρίσματα της σύγχρο­ νης, λίγο-πολύ αφαιρετικής, πεζογραφίας, στην οποία μας έχουν συνηθίσει οι νέοι δημιουργοί, ο Στ. Λαγκαδιανός μας χαρίζει έναν στέρεο λόγο, κλασικότροπο και διαυγή. Αν μάλιστα η ιδιότυπη και εσωστρεφόμενη συναισθηματικότητα της γραφής αφαιρούσε λίγο από το βάρος της, τότε το όλο εγχείρημα θα κέρδιζε μια πλα­ τύτερη ανταπόκριση. Οπωσδήποτε όμως η ευρυχωρία του βλέμμα­ τος του συγγραφέα, έστω και μέσα στο μονόδρομο αυτόν, φανε­ ρώνει αρετές, οξυδέρκεια και δυνατότητες πολλαπλές.

Η

ΗΛΙΑΣ ΚΕΦΑΛΑΣ

Μ. M K O .U S A K O Y Π. ΒΑΡΒΑΡΟΥΣΗ (επι­ μέλεια): Επιστήμη και Ειρήνη. Θεσσαλονίκη, Παρατηρητής, 1988. Σελ. 278.

Η έκδοση αυτή αφορά ένα από τα σημαντικότερα προβλήματα της εποχής μας, το πρόβλημα της ειρήνης. Περιλαμβάνει τις ει­ σηγήσεις του Δ' Πανελληνίου Συ­ νεδρίου της Ελληνικής Εταιρίας Κοινωνικών Επιστημών που έγινε στην Αθήνα το Νοέμβριο του 1986. Στο ενδιαφέρον αυτό βιβλίο η ειρήνη γίνεται αντικείμενο επι­ στημονικής έρευνας και ανάλυ­ σης, όπου προσπαθοΰνται να εξηγηθούν τα αίτια των συ­ γκρούσεων και της άμιλλας των εξοπλισμών. Εδώ ο αναγνώστης μπορεί να γνωρίσει τις απόψεις «ειδικών» επιστημόνων που ασχολούνται με την έρευνα του προβλήματος της ειρήνης, αλλά και «πρακτικών» από τα κινήμα­ τα ειρήνης. Τα περισσότερα κείμενα του βι­ βλίου προσπαθούν ν' απαντή­ σουν στο ερώτημα, τι μπορεί να κάνει η επιστήμη στην έρευνα της ειρήνης και ποια είναι η συμβολή της στο θέμα αυτό. Επίσης η όλη προβληματική του θέτει την ειρή­ νη σαν άμεσο πρόβλημα των λαών που αφορά τόσο την επι­ βίωση της ανθρωπότητας, όσο και την επιστημονική έρευνα σαν πρόβλημα που η ζωή και η πρ ά­ ξη ωθούν στο επίκεντρο του επι­ στημονικού ενδιαφέροντος. Η συλλογή αυτών των κειμένων συνοδεύεται από μια πολύ ενδια­ φέρουσα σχολιασμένη ελληνική βιβλιογραφία κι από μία επιλογή ξένης βιβλιογραφίας. Συμβάλλει δε στην κάλυψη ενός σημαντικού κενού και δίνει το έναυσμα για την έναρξη της έρευνας στη χώ­ ρα μας. ΣΩ ΤΗ ΡΗ Σ ΝΤΑΛΗΣ

80/επιλογη

η γυναίκα στα μοναχικά τοπία της t-ΓΛ Μ ΑΡΙΑΣ ΛΑΜΠΑΔΑΡΙΔ ΟΥ-ΠΟΘΟ Υ: Υπεροχή. Το σχέδιο στο ν'*"λ εξώφυλλο έκαμε ο Εμμανουήλ Πόθος. Αθήνα, Π ι τ σ ι λ ά ς , 1988. Σελ. 136, σχ. 8ο.

έσ’ από τη συμβατικότητα της σχέσης ενός ζευγαριού, που βρίσκεται αντιμέτωπο με το πρόβλημα της κύησης, προσπα­ θεί η συγγραφέας να πλησιάσει και ν’ αναλύσει ένα τεράστιο ηθι­ κό, κοινωνικό και συνειδησιακό θέμα, όπως είναι η διακοπή της κύησης, που δημιουργεί ρήγμα στις διαπροσωπικές σχέσεις του ζευγαριού από την ώρα που η στάση του άντρα και της γυναίκας διαφοροποιείται μπροστά στις απαιτήσεις της νέας κατάστασης, η οποία επιβάλλει έναν άλλο κώδικα συμπεριφοράς τόσο ενδοοικογενειακά όσο και εξωοικογενειακά, που συχνά σημαίνει περιορι­ σμό ή και παραίτηση από κάθε εξωοικογενειακή δραστηριότητα. Βέβαια υπάρχει η ευχέρεια της απαλλαγής από τη δέσμευση αυ­ τή, νομικά κατοχυρωμένη. Όμως η κάλυψη του νόμου σημαίνει και ηθική απαλλαγή από την ευθύνη; Λύνει το συνειδησιακό πρό­ βλημα; Έχει το δικαίωμα η γυναίκα, γιατί αυτή κυρίως αποφασί­ ζει, να σταματήσει μια ζωή στο ξεκίνημά της. προτού ακόμα ανα­ πτυχτεί σε τέλειο οργανισμό; Έχει αυτό το ίκκαίωμα; κι αν ναι, από πού το αντλεί; Αυτά είναι μερικά από τα σημαντικότερα ερω­ τήματα που θέτει η συγγραφέας απλά και καθαρά ενώπιον όλων, χωρίς η ίδια να μπορεί να δώσει μια καίρια και τελειωτική απά­ ντηση... Η ηρωίδα του πρώτου κειμένου «Υπεροχή», που έχει δώσει και τον τίτλο στο βιβλίο, βουλιάζει μέσα στη σύγχυση των πραγμάτων και ακροβατεί μέσα σε μια συναισθηματική θολούρα, που καλύ­ πτει με το φάσμα της την καθημερινή συμβατικότητα. Ζει μια ποιητική, εσωπραγματική αβεβαιότητα, κάτω από την πίεση της επώδυνης υπεροχής, όπως είναι η δύναμη της αδυναμίας του φύ­ λου της.

Μ

μως πού τελειώνει η σκλαβιά κι η δέσμευση κι από πού και πέρα αρχίζει η ευχέρεια της γυναίκας να κάμει μιαν ελεύθε­ ρη κι αδέσμευτη επιλογή, αφού το αιώνιο κατεστημένο του δυνα­ τού φύλου την έχει τόσο πολύ φορτώσει με τις κατάρες των απα­ ράβατων υποχρεώσεών της; Πότε και πώς θ’ απελευθερωθεί από τα ηθικά κυρίως δεσμά, που της έχουν από καταβολής κόσμου επιβληθεί; Η απάντηση της συγγραφέως είναι: «Αύριο ίσως ξέρω (...) για την ώρα θέλω να κοιμηθώ... Να κοιμηθώ βαθιά ώς το θάνατο...! (σελ. 37). Για την ώρα δεν μπορεί να ξεδιαλύνει τίποτα μέσ’ από τη θολούρα των κοινωνικών και ηθικών ανακατατάξεων και «των σχέσεων και συναναστροφών, την καθημερινή ανοησία» (Κ.Π. Καβάφης). Το δεύτερο διήγημα κινείται μέσα σε ένα άλλο, εξωπραγματικό τοπίο, ποιητικό, όπου κυριαρχεί το παράλογο και το υπέρλογο, δίνοντας την ευχέρεια στη συγγραφέα να βαδίσει ελεύθερα. Τα πρόσωπα είναι κι αυτά ποιητικά, έχουν ένα άλλο ένδυμα στα κορ­ μιά οι ήρωές της και ζουν το παραλήρημα της ερωτικής μέθης, σχεδόν πρωτόγονα και φυσικά, μεστωμένοι, χωρίς όνομα, χωρίς

Ο

πεζό ΥΚα φ ί

ια

επιλογη/81

παρελθόν, χωρίς προοπτική του μέλλοντος, ζουν και χαίρονται με όλες τις αισθήσεις το ονειρικό παρόν και μεσ’ από τη λευκή μα­ γεία της πανσελήνου, ο άντρας με το καρό πουκάμισο ξέρει να οσμίζεται και να εκτιμά όλα τα γεννήματα της γης μ’ έναν πρωτό­ γονο αισθησιασμό κι η γυναίκα, με το ποιητικό όνομα Άλμα, ατε­ νίζει αθώα τον κόσμο το δικό της, μακριά από τις κοινωνικές συμ­ βατικότητες. Έτσι ζουν την ποιητική, την υπερβατική, την ανύπαρχτη ευτυχία, που υπόσχονται μόνο τα «όνειρα θερινής νυκτός», κάτω από την επήρεια της ποιητικής λευκότητας, όπως αυ­ τή υποβάλλεται στο χώρο της φαντασίας και στην περιοχή του υπερβατού στον μαγικό κόσμο της αγάπης. Οι δύο εραστές, ο άντρας της γης κι η γυναίκα των ονείρων με τα διάφανα χαρακτηριστικά πορεύονται ειρηνικά στην ακρογια­ λιά των κοχυλιών, ψάχνοντας τα πατήματα των γλάρων μέσα στην ξέφρενη εξωκοσμική, θελκτική, ονειροφαντασία, που είναι και αναγωγή «στον πρώτο κόσμο» της ποιήτριας των «συναντήσεων», ακόμα λουσμένο στο φως της πανσελήνου, μεταφορά στον κόσμο του γυμνού νησιού, του νησιού της! Και στα επόμενα διηγήματα συναντάμε τη γυναίκα στα μοναχι­ κά τοπία της, να ψάχνει διαρκώς για μια λυρική άνοιξη μέσα στον άνισο κόσμο κι η κάθε νύχτα να είναι μια ευκαιρία για μια διαφυ­ γή στην υπερβατική πραγματικότητα, μια ποιητική μετάβαση «στον άνω βυθό των ακαταλήπτων πραγμάτων» (Παπαδιαμάντης). Ο χρόνος δεν είναι παρά μια παραίσθηση, μια διαχωριστική γραμμή, διάφορα κινήματα της ψυχής μέσα στο ονειρικό τοπίο της ουτοπίας, καθώς αυτό διαγράφεται στην «υγρή καμπυλότητα των ματιών ». ια της ονειρικής οδού πορεύεται προς τα πίσω αναζητώντας τις ρίζες της, χάνεται μέσα στην αβεβαιότητα και την ταραχή της παιδικής ηλικίας, πορεύεται με τις τύψεις, τα όνειρα και τα ερωτηματικά, τις ενοχές, και βουλιάζει στα κενά των ημερών εκεί­ νων, ψάχνοντας για το χαμένο της παιδί, για τις χαμένες ευκαι­ ρίες, οικοδομώντας μια ζωή στο χώρο τον ποιητικό της. Ζει διαρκώς την επώδυνη εποχή της αθωότητας ενώ θέλει να περάσει από κει στην παραδοχή της συμβατικής πάντα απελευθέρωσης από τα βάσανα και τ’ αμαρτήματα του παρελθόντος, ν’ απαλλαγεί από το βάρος των αναμνήσεων! Γραφή ποιητική, τοπία επαναλαμβανόμενα μέσα σ’ ένα χάος λευκού, όπου η ροή του αίματος είναι από τα κύρια χαρακτηριστι­ κά των κειμένων. Κυριαρχούν ακόμα ο αισθησιασμός σε πρωτόγο­ νη μορφή, ατόφιος και ποιητικός, η υγρή λευκότητα, το λευκό του φεγγαριού, η καμπύλη γραμμή, η ερημιά, το λευκό χρώμα της αθωότητας και το μαύρο του θανάτου. Η συγγραφέας κινείται στα γνώριμα ποιητικά τοπία της, θέλει τον κόσμο στα δικά της μέτρα, κινείται συνήθως μέσα στον κόσμο του υπέρλογου όπου τα πάντα υπακούουν σε μια άλλη λογική. Θεωρεί τα πραχθέντα και τα δρώμενα μέσ’ από μια ποιητική λυκαύγεια και προσπαθεί και το κατορθώνει ώς ένα βαθμό να επι­ βιώσει στη μοναξιά και την αβεβαιότητα, στον κόσμο της φαντα­ σίας, της μαγείας, του ονείρου. Ξεκινάει από το σήμερα και οδεύοντας προς τα πίσω, προς τη βιωμένη πραγματικότητα, αντλεί από τον εσωτερικευμένο πλούτο της, φτάνει ώς την παιδική

Δ

ΣΤΟΙΧΕΙΟΘΕΣΙΑ-ΣΕΑΙΔΟΠΟΙΗΣΗ με λέιζερ, 1,1 δρχ. η λέξη για βιβλία και 13 δρχ. για μικρά έντυπα. Από δισκέτα 0,6 δρχ. η λέ­ ξη. Καφετζής. Τηλ.

5909350.

82/επιλογή ηλικία και καταλήγει πάλι στο σήμερα. Έτσι σφαιρώνει τις διηγή­ σεις της και δίνει με τον τρόπο της το φάσμα μιας ζωής κάπου μι­ σού αιώνα, χωρίς ωστόσο να είναι αποστασιοποιημένη από τα γε­ γονότα εκείνα, αλλά παραμένοντας παιδί με κίνδυνο να υποπέσει στο ασυγχώρητο αμάρτημα - για τη συγγραφική της ωριμότητα της αφέλειας και της ποιητικής παιδικότητας! ΕΛΕΝΗ ΧΩΡΕΑΝΘΗ

ελεγεία των προδομένων ΝΤΡΑΓΚΟΣΛΑΒ Μ ΙΧΑ Η Λ Ο ΒΙΤΣ : Οταν άνθιζαν τα κολοκύθια. Μετ. Λεωνίδας Χατζηπροόρομίδης. Επιμέλεια: Φραγκίακη Αμπατζοπούλον. Αθήνα, Π α ρ α σ κ ή ν ι ο , 1988. Σελ. 112.

ι Γιουγκοσλάβοι βρίσκονται πολύ κοντά μας αλλά λίγο τους ξέρουμε. Ακόμα λιγότερο ξέρουμε τη λογοτεχνία τους. Πριν μερικά χρόνια γνωρίσαμε τον Μπράνιμιρ Στεπάνοβιτς στην πολύ σημαντική του νουβέλα που πρόσφατα επανεκδόθηκε το «Στόμα γεμάτο χώμα». Όμως περισσότερο κοντά στη μεταπολεμική Γιου­ γκοσλαβία μάς έφεραν οι ταινίες του Κουστουρίτσα. Συμπληρω­ ματική γεύση μάς προσφέρει τώρα το μυθιστόρημα του Ντράγκοσλαβ Μιχαήλοβιτς «Όταν άνθιζαν τα κολοκύθια» (εκδόσεις Παρα­ σκήνιο). Κοινά στοιχεία και στους δύο, Κουστουρίτσα και Μιχαήλοβιτς, είναι οι χαμηλοί τόνοι, η προβολή των οικείων πραγμάτων και της καθημερινής ζωής χωρίς καλωπισμούς ή πειραματικούς ακροβατι­ σμούς. Μεθοδολογικά βρίσκονται και οι δυο πιο κοντά στον ιτα­ λικό νεο-ρεαλισμό και ιδιαίτερα ο Μιχαήλοβιτς στο ρεαλιστικό αμερικανικό μυθιστόρημα της δεκαετίας ’20-’30.

Ο

Μιχαήλοβιτς μοιάζει να αγνοεί όλους τους -ισμους και τα μετα-κινήματα της εποχής μας. Αυτό όμως είναι μια επιφα­ νειακή εκτίμηση καθώς τα υλικά της σκέψης και της λογοτεχνικής γραφής του φανερώνουν με τη στερεότητά τους μια πλήρη γνώση των τάσεων τόσο του παλιότερου όσο και του νεότερου μυθιστο­ ρήματος. Οι εικόνες του είναι γκρίζες με λεπτές αποχρώσεις και όπου χρειάζεται φορτισμένες μ’ ένα μίγμα διακριτικής μελαγχολίας και λυρικότητας. Οι ήρωές του αγαπούν με μια βιταλιστική διάθεση τον κοινωνικό τους χώρο. Είναι δεμένοι με την πατρίδα τους με μια πίστη βαθιά και, ίσως,ανεξήγητη γιατί «έτσι πρέπει να είναι». Ο Λιούμπα, ο ήρωας του μυθιστορήματος αυτού, βιώνει μια σκληρή εφηβεία μέσα από μια ιστορία εικονογράφησης της αθλιό­ τητας των εργατοσυνοικιών μιας γιουγκλοσλαβικής πόλης. Φτω­ χές γειτονιές, συμμορίες, ξυλοδαρμοί, πυγμαχία - η άνοδος και η πτώση ενός νεαρού πυγμάχου - θυμίζουν δάνεια στοιχεία από το αμερικάνικο μυθιστόρημα και σινεμά του ’30.

Ο

κηνές ρεαλιστικές, άλλοτε βίαιες άλλοτε συγκινητικές, έχουν την όψη της αυθόρμητης εμπειρίας, θυμίζουν Πρατολίνι, ΠαΣ ζολίνι ή Τζακ Λόντον. Όμως κάτι τις κάνει να διαφέρουν. Και στο «Όταν άνθιζαν τα κολοκύθια» και στον Κουστουρίτσα μια πολιτική πίκρα διαχέεται στα έργα και των δυο σαν σχόλιο για τη

πεζό

ΥΡ,*<Ρ> ΙΑ

επιλογη/83 σημερινή Γιουγκοσλαβία. Άλλοτε υπαινικτικά και άλλοτε άμεσα κριτικάρεται ότι η καθαίρεση των «δογματικών» προτύπων έγινε μ’ έναν εξίσου «δογματικό» τρόπο. Έτσι η πολιτική μοιάζει να ’ναι κάτι από πάνω, ενώ η ζωή κυλά αλλού. Η υποκρισία, η δολιότητα, το κύρος ενός συστήματος που υποσχέθηκε να μην πέσει στην προσωπολατρεία και την υπηρέτησε με τον χειρότερο τρόπο διακυβεύεται από τα κάτω. Από αυτούς που ακολουθώντας τους φυσικούς νόμους της ζωής κατέληξαν να δώσουν την ατομική τους μάχη μένοντας πιστοί σε κάποια παλιά γήινα ιδανικά. Λιούμπα ωριμάζει. Φεύγει μετανάστης στη Σουηδία. Αρνείται να τον εκμεταλλευτούν πολιτικοί και να τον παρουσιά­ σουν σαν αντιφρονούντα. Αυτός είναι πρώτα πατριώτης. Στην αυτοεξορία του τρέφει βαθιά αισθήματα αλληλεγγύης στους συνα­ δέλφους του, αλλά πολιτική θέση αρνείται να πάρει. Νιώθει τον πόνο που του χαρίζει η πατρίδα του και την αγαπά στο τέλος πιο πολύ. Πρόκειται για μια ελεγεία των προδομένων που δεν χάνουν την πίστη τους. Θλίβεται, δεν επιστρέφει πίσω, αλλά αγαπά τη Γιου­ γκοσλαβία που τον γέννησε. Ορθά ο συγγραφέας διάλεξε σαν μό­ το του Α' κεφαλαίου τα λόγια ενός μαθητή του Ντανίλο (13ος14ος αι.): «Και να στερημένοι από τις δοξασίες μας, σε ταπείνωση μεγάλη βρισκόμαστε, οδηγημένοι με τη βία εκεί που δε θέλουμε». ΓΙΑΝΝΗΣ Ν. ΜΠΑΣΚΟΖΟΣ

Ο

τιμές καταναλωτή στην Αθήνα του 1834 νχ\

ΣΤΕΦΑΝΟΥ ΠΑΠΑΓΕΩ ΡΓΙΟΥ - ΙΩ ΑΝ Ν ΑΣ Π ΕΠ ΕΛΑΣΗ -Μ ΙΝ ΟΓΛΟΥ: Τιμές και Αγαθά στην Αθήνα (1834). Αθήνα, Μ I Ε Τ Ε , 1988. Σελ. 228.

θήνα 1834. Μια «πόλη» που μοιάζει πολύ με τουρκική· ερεί­ πια, έρημοι δρόμοι, ξύλινες πρόχειρες κατασκευές. «Τα πά­ ντα λείπουν», όπως γράφει ο A. de Valon. Την χρονιά αυτή η Αθήνα αριθμεί 8-10.000 κατοίκους, ενώ όλη η Ελλάδα της εποχής 651.233. Ένα χρόνο μετά η πόλη φωτίζεται από 15 φανάρια λα­ διού [Ματούλα ΣκαλτσάΧ., Κοινωνική Ζωή και Δημόσιοι χώροι Κοινωνικών Συναθροίσεων στην Αθήνα του 19ου αιώνα, (Θεσσα­ λονίκη, 1983), σσ 53-57]. Αυτή λοιπόν την εικόνα παρουσίαζε η Αθήνα όταν ο Όθων, οι υπουργοί του και όλοι οι υπάλληλοι μεταφέρονται από το Ναύπλιο τον Δεκέμβριο του 1834. Ενώ τα αρχεία μας για την περίοδο αυτή είναι κάπως ικανο­ ποιητικά σε θέματα πολιτικής, λείπουν τα στοιχεία εκείνα που θα μας δώσουν τη δυνατότητα να πάρουμε μια γεύση της καθημερι­ νής ζωής των ανθρώπων που έζησαν εκείνη την εποχή. Αυτή τη μοναδική και σπάνια δυνατότητα μας την δίνει το Αρχείο Βάσου Μαυροβουνιώτη (στην κατοχή του Ελληνικού Ιστορικού ν,ψι Λο­ γοτεχνικού Αρχείου) και ιδιαίτερα, το «Κατάστιχο των καθημερι­ νών εξόδων οσπητίου 1834» που περιγράφει τα καθημερινά έξοδα της οικογένειας τους τελευταίους επτά μήνες του 1834.

Α

ιστ ια

84/επιλογη ο κατάστιχο μελετήθηκε από τον Σ. Παπαγεωργίου ο οποίος ασχολήθηκε με τις κοινωνικές του προεκτάσεις και από την I. Τ Πεπελάση-Μίνογλου η οποία μελέτησε το καθαρά οικονομικό μέ­ ρος, δηλαδή τις τιμές που δίνονται για τα διάφορα αγαθά. Από τα στοιχεία που διαθέτουμε μπορούμε να υποθέσουμε ότι ο Βάσος Μαυροβουνιώτης αποτελεί έναν «κρατικό υπάλληλο» (χιλίαρχος επί Καποδίστρια και ανώτατο στρατιωτικό στέλεχος κατά την οθωνική περίοδο) που δεν ήταν ο τυχαίος κάτοικος της Αθήνας του 1834. Επειδή όμως οι καθημερινοί άνθρωποι σπάνια είναι τό­ σο τυπικοί ώστε να κρατούν, και κυριότερο να μην πετούν, τους λογαριασμούς τους κάποιου έτους, μόνο μέσα από τις σημειώσεις κάποιων σημαντικών μπορούμε να αντλήσουμε τις πληροφορίες μας. Το κατάστιχο αναφέρει και το παραμικρό έξοδο. Μαθαίνουμε λοιπόν ότι το αρνί στοίχιζε 0,61 δρχ. η οκά, το γάλα 0,20 δρχ. η οκά, τα λεμόνια 0,02 δρχ. το κομμάτι, ένα καπέλο γυναικείο 30 δρχ., τα τσαρούχια 8 δρχ., μία σκούπα 0,40 δρχ., Σχολή Χιλλ 13,20 δρχ., αγιασμός από παπά 0,10 δρχ. (σ.σ. 136-162). Πράγματι μελετώντας κανείς ένα τέτοιο ιστορικό τεκμήριο μπορεί να εξάγει πολλά συμπεράσματα. Καταρχήν η κοινωνική συμπεριφορά μιας τέτοιας οικογένειας μπορεί να αναδυθεί από τα καθημερινά της έξοδα. Η ένδυση και η υπόδυση μας δείχνει τις προτιμήσεις της συζύγου στην Ευρωπαϊκή μόδα. Τα κορίτσια παρακολουθούν τη Σχολή Χιλλ (παρθεναγωγείο που ιδρύθηκε το 1831 από τον Ιωάν­ νη Ερρίκο Χιλλ και τη σύζυγό του, Αμερικανούς διαμαρτυρόμενους). Το προσωπικό και οι ανάγκες διατροφής της οικογένειας φανερώνουν την κοινωνική τους θέση και τις παρέες τους. Είναι πολύ σημαντικό και δείχνει και τις γνώσεις του συγγραφέα Σ.Π. γύρω από το θέμα και την περίοδο, το κεφάλαιο “Κοινωνική Πα­ ρουσία της Οικογένειας Μαυροβουνιώτη3 αν και οπωσδήποτε τα στοιχεία είναι ελλιπή” . να μεγαλύτερο μέρος του βιβλίου καλύπτεται από την οικονο­ μική ανάλυση της I. Π-Μ. βάσει των στοιχείων του κατάστι­ χου. Πολύ σωστά η συγγραφέας αναφέρει πως είναι σχεδόν αδύ­ νατον να εξάγει κανείς συμπεράσματα χρησιμοποιώντας αυτό και μόνο το κατάστιχο. Προσπαθεί να χρησιμοποιήσει κάποιες αναλο­ γίες με τιμές που διαθέτουμε εκατό χρόνια μετά, δηλαδή του 1934 (σ. 130), πράγμα ατυχές μια που έχουν μεσολαβήσει τόσα πολιτικά και οικονομικά γεγονότα. Ακόμα και η σύγκριση που γίνεται με τιμές από το κατάστιχο του εμπόρου Χριστόδουλου Ευθυμίου [Ευτυχία Λιάτα, Τιμές και Αγαθά στην Αθήνα (1839-1846), Αθή­ να: ΜΙΕΤΕ, 1984] (σ. 132-134) δεν βοηθά αφού άλλες τιμές φαίνο­ νται υψηλότερες και άλλες χαμηλότερες. Έτσι ή συγγραφέας πε­ ριορίζεται σε κάποιες διαπιστώσεις και βασικές παρατηρήσεις μια που το θέμα απαιτεί έρευνα επιπέδου διδακτορικής διατριβής. Η συγγραφέας μάλλον βρίσκεται έξω από τα γνώριμα νερά των πολλών αριθμητικών στοιχείων, μια που η ειδικότης της είναι οι­ κονομικά περισσότερο παρά ιστορία και η αναμενόμενη διατριβή της αναφέρεται στο ρόλο του ξένου κεφαλαίου στην Ελλάδα του μεσοπολέμου (1920-1939) παρά εκατό χρόνια πριν. Η μικρή και μάλλον στοιχειώδης βιβλιογραφία που παρατίθεται επιβεβαιώνει τον παραπάνω ισχυρισμό. Μικρό παράδειγμα είναι η αναφορά στη σ. 128 σε ξένους περιηγητές και η παραπομπή στην υποση­ μείωση 71 γίνεται σε ένα βιβλίο. Γιατί λοιπόν ένα βιβλίο με παρατηρήσεις και ισχνή βιβλιογρα­ φία και χωρίς κάποια σοβαρά οικονομικά συμπεράσματα; Κατά τη γνώμη μας, έφτανε ένα άρθρο σε επιστημονικό περιοδικό για

Ε

επιλογή/85 να δημοσιεύσει κανείς το κατάστιχο με τις παρατηρήσεις του. Το θέμα τιμών, ημερομισθίων και γενικά οικονομικών δεδομένων αποτελεί μακροχρόνια και επίπονη έρευνα πολλών ερευνητών (κάτι είχε υποσχεθεί πριν από χρόνια η Εθνική Τράπεζα αλλά δε φαίνεται να προχώρησε η έρευνα). Δεν είναι άτοπη η δημοσίευση τέτοιων πηγών όταν μάλιστα μπορούν να βοηθήσουν άλλους ερευνητές που ασχολούνται με πα­ ρόμοια θέματα ή και να τους ενημερώσουν με πηγές που δεν έχουν πέσει στην αντίληψή τους. Αλλά σοβαρότερο μέλημα όλων των επιστημόνων του κλάδου πρέπει να είναι η εμβάθυνση των θεμά­ των τους και όχι η επιφανειακή θεώρηση. Δ.Ι. ΛΟΪΖΟΣ

μια καλή αρχή για την Εύβοια Negroponte. Η Χαλκίδα και η Εύβοια μέσα από τους παλιούς χαρ­ τογράφους κα ι περιηγητές, Χαλκίδα, Υ Π Ε Π Θ / Δ η μ ό 'σ ι α ς Κ ε ν τ ρ ι κ ή ς Β ι β λ ι ο θ ή κ η ς Χ α λ κ ί δ α ς 1 , 1989. Σχ. 8ο χωρίς σελίδωση.

ικρός ο λόγος, όταν μάλιστα αφορά την ιδιαίτερη πατρίδα σου: η Εύβοια στάθηκε άτυχη στο θέμα προβολής της πολιτι­ στικής της κληρονομιάς! Οι προσπάθειες δεν έλειψαν - για μερι­ κές μάλιστα σεμνύνεται η πνευματική μας ζωή, όπως για τη θεμε­ λιακή βιβλιογραφία του Φουσάρα,1 την πενηντάχρονη αδιάκοπη πορεία του Αρχείου Ευβοϊκών Μελετών (ΑΕΜ)2 ή άλλες περιοδι­ κές εκδόσεις.3 Αλλά η γενική διαπίστωση παραμένει: πού είναι οι σημερινές, σύγχρονες ιστορικές επισκοπήσεις, πού οι επιστημονι­ κοί οδηγοί για τα μνημεία, πού το συστηματικό βιογραφικό λεξικό των ευβοϊκών προσωπικοτήτων;4 Έτσι κάθε καινού ιια προσπάθεια χαιρετίζεται με λαχτάρα, αλ­ λά και με αγωνία μήπως μείνει και αυτή στη μέση! Με τέτοια αντικρουόμενα αισθήματα παίρνει κανείς στα χέρια του και το κομψό τομίδιο, με το οποίο εγκαινιάζει τις εκδόσεις της η Βιβλιοθήκη Χαλκίδας. Στην ουσία πρόκειται για έναν αρκετά αναλυτικό Κα­ τάλογο των εκθεμάτων (κυρίως χαλκογραφιών, λιθογραφιών και χαρτών) της ομότιτλης έκθεσης, που παρουσιάστηκε στη Χαλκίδα στις αρχές του έτους. Τον πρόλογο υπογράφει ο πρόεδρος της Εφορείας της Βιβλιοθήκης κ. Τάσος Καλαθέρης και στον δικό του ζήλο οφείλεται όχι μόνο η πραγματοποίηση της έκθεσης αλλά, όπως υποθέτω βάσιμα, και το ανυπόγραφο κείμενο όλου του Κα­ ταλόγου. Πρώτα παρατίθεται μια αρκετά εκπροσωπευτική επιλο­ γή από παλιούς χάρτες με επεξηγηματικά κείμενα για τους συντά­ κτες τους (συνολικά 22) και ακολουθεί ένα μικρό ανθολόγιο πε­ ριηγητικών κειμένων μεταφρασμένων στα ελληνικά, διανθισμένων με χαλκογραφίες.

Π

εριηγητές - ταξιδιώτες , χαρτογράφοι - συντάκτες πορτολά­ νων, ιστορικοί - χρονογράφοι είναι πηγή βασική για τη γνώ­ ση ενός τόπου. Προκύπτει έτσι ένα πρωταρχικό αίτημα: να συγκε­ ντρωθεί αυτός ο τεράστιος, διάσπαρτος πλούτος σε μια κατά το

Π

10Ύ

°Ρ.ια

86/επιλογη δυνατόν πληρέστερη βιβλιογραφία. Προσπάθειες για το σύνολο του ελληνικού χώρου έχουν γίνει αρκετές ήδη και σήμερα σε μεγά­ λο ποσοστό το κενό έχει καλυφθεί. Μπορεί να ελπίζει κανείς, ότι με τη γενίκευση της Πληροφορικής ο επόμενος αιώνας θα δει να ολοκληρώνεται το έργο. Ωστόσο για τη «μικροϊστορία», την τοπι­ κή ιστορία, που κινητοποιεί ολοένα μεγαλύτερο πλήθος ανθρώ­ πων, το αίτημα γίνεται πιο βασανιστικό: καθένας θέλει να έχει στα χέρια του αυτό το πολύτιμο υλικό όσο γίνεται πιο γρήγορα! Για το Νεγροπόντε/Νεγρεπόντε6 θαρρώ πως δεν απαιτείται υπερβολικά χρονοβόρο διάστημα, για να κλείσει το μεγαλύτερο μέρος τού πολύ αισθητού κενού. Ήδη έχουν γίνει αρκετά εκτετα­ μένες βιβλιογραφικές συναγωγές,7 αλλά χρειάζεται να αποδελτιωθούν συστηματικά οι γενικές για περιηγητές και χαρτογράφους βι­ βλιογραφίες8 και να ακολουθήσει η δημοσίευση σε αυτοτελή, ει δυνατόν, τόμο υπό τύπον βιβλιογραφίας, με ακριβείς ενδείξεις βι­ βλιογραφικές.9 Σαφώς δυσκολότερο, που θα απαιτήσει και πε­ ρισσότερο χρόνο, είναι το δεύτερο στάδιο: δίγλωσση έκδοση (πρωτότυπο-μετάφραση), σχολιασμένη συστηματικά από γνώστες των ευβοϊκών πραγμάτων, ώστε να αξιοποιηθούν όσο γίνεται πλη­ ρέστερα και με κριτικό τρόπο οι σχετικές πληροφορίες. Όσοι έχουν ασχοληθεί, έστω άκρω δακτύλω, με τέτοια κείμενα, είναι σε θέση να γνωρίζουν, πόσο δυσχερές είναι να εξιχνιάσεις λ.χ. τι κρύβεται κάτω από τα παρεφθαρμένα τοπωνύμια ή κάτω από πληροφορίες που μεταφέρονται από δεύτερο ή τρίτο χέρι!10 ο ουσιώδες στη μικρή έκδοση που επιμελήθηκε ο κ. Τ. Καλαθέρης είναι, ότι με την πλούσια εικονογράφησή της κεντρίζει το φίλο του ευβοϊκού χώρου να δει περισσότερα από αυτόν τον μαγικό χώρο των παλιών, ταξιδιωτικών βιβλίων, συχνά γραμμέ­ νων σε γλαφυρό ύφος και τυπωμένων με αξιομίμητη καλαισθησία. Ακόμη και όταν πέφτει πάνω σε χιλιοανατυπωμένα πράγματα λ.χ. στους χάρτες του V. Coronelli ή στις απόψεις του φρουρίου της γέφυρας του Ευρίπου - δεν δυσφορεί: κοιταγμένα αυτά μέσα στην ορθή χρονολογική σειρά, του αποκαλύπτουν λεπτομέρειες που δεν τις είχε ίσως προσέξει πριν! Για τούτο προσπερνά τις όποιες ατέλειες - μια συστηματική βιβλιοκρισία θα ανίχνευε αρκε­ τές - και εύχεται να χαρεί σύντομα μια καθ’ όλα πλήρη έκδοση!

Τ

Ξεκίνησα απαισιόδοξα για το έως σήμερα status των ευβοϊκών πολιτιστικών πραγμάτων, αλλά ίσως δεν είναι αδικαιολόγητη μια συγκρατημένη αισιοδοξία, που δίνει αυτό το τομίδιο των 80 όλων κι όλων σελίδων. Εννοώ, πως όσοι γνωρίζουμε τις μακρές περιό­ δους αφασίας που πέρασε, από το 1935 έως σήμερα, η Βιβλιοθήκη Χαλκίδας,11 έχουμε λόγο να ελπίζουμε, ότι τα πράγματα άρχισαν να ξαναβελτιώνονται! Ένα νέο, διάχυτο πνεύμα κεφιού, δραστηριοποίησης, οργανωτικότητας διαπνέει τους σημερινούς ιθύνοντες της βιβλιοθήκης, ώστε να μας κάνει να πιστεύουμε και σε επόμενα βήματα: συστηματική οργάνωση και αποδελτίωση της ευβοϊκής πτέρυγας (με χρήση Πληροφορικής!), εμπλουτισμό με αρχεία και με άλλες μεγάλες ιδιωτικές βιβλιοθήκες (ευχή όλων μας είναι να καταλήξει εδώ, όπως παλιότερα η πολύτιμη βιβλιοθήκη του Γ. Φουσάρα, και η ανεκτίμητη βιβλιοθήκη του σεβαστού συμπολίτη υπουργού κ. Κων. Καλλία!), φωτοτυπική και ευρετηριασμένη επανέκδοση παλαιών, διάσπαρτων ή δυσεύρετων κειμένων για την

0 πεζογραφία ΜΕΣΑ ΣΕΑΙΜ Ο ΒΙΤΣ: Ο Δερβίσης και ο θάνα­ τος. Μετάφραση από τα Σερβοκροατικά: Λεωνί­ δας Χατζηπροόρομίόης. Αθήνα, Γνώση, 1986.

Ο Μέσα Σελίμοβιτς από τη Βοσνία - 1910-1982, έγραψε το πρώ το του βιβλίο στα πενηνταένα του χρόνια. Ήταν οι «Σιωπές» (1961), ενώ στην περίοδο 1962-66 γράφει το «Δερβίση και το Θάνα­ το», που ώς το 1980, μόνο μέσα στη Γιουγκοσλαβία είχε κάνει ήδη είκοσι εκδόσεις με μια κυκλοφο­ ρία που μόνο στις ανατολικές χώρες γνωρίζουν τα βιβλία. Έγινε το πιο αγαπημένο μυθιστόρημα των Γιουκοσλάβων και μεταφρά­ στηκε σε πάμπολλες γλώσσες. «Ο Δερβίσης και ο Θάνατος» είναι ένα βιβλίο όχι απλά αντιεξουσιαστικό, ούτε απλά ιδεολογι­ κό, αλλά μεταφυσικό. Ένα βι­ βλίο: Που θα έπρεπε να είναι όλο γραμμένο με μεγάλα «εκκωφαντικά» γράμματα σαν τα παλιά ιερά βιβλία που καμιά φράση δεν είναι παραγέμισμα ή γέφυρα για να περάσει ο αναγνώστης από ένα σοφό στοχασμό σε κάποιον άλ­ λον, αρκετά απομακρυσμένο από τον προηγούμενο. Που θα αποκτήσει μια ισότιμη και λα­ μπρή θέση ανάμεσα στα τρομερά

επιλογη/87 Εύβοια, συστηματική έκδοση των σχετικών περιηγητικών κειμέ­ νων και χαρτών και άλλα πολλά! Όρεξη υπάρχει, χρήματα θα βρεθούν σιγά-σιγά: καθένας που αγαπάει την Εύβοια χρέος έχει να συντρέξει την προσπάθεια, πριν οι αγαθές προθέσεις ξαναβουλιάξουν στο τέλμα της αδιαφορίας και της ραστώνης μας! ΔΗΜΗΤΡΗΣ Δ. ΤΡΙΑΝΤΑΦΥΛΛΟΠΟΥΛΟΣ Σημειώσεις 1. Γ.Ι. Φουσάρας, Ευβοϊκή βιβλιογραφία (1473-1958), Αθήνα 1958. Είχε πρσηγηθεί μια πρώτη δοκιμή τον ίδιον, ΑΕΜ 2 (1937) 125-173, καθώς και το έργο του Διον. Π. Καλογεροπούλον, Βιβλιογραφία Εύβοιας και Θεσσαλικών Σποραδών (14711937), Αθήναι 1937. Ακολούθησε βραχύβια, αποσπασματική προσπάθεια από ομάδα συνεργατών στο ΑΕΜ (6λ. τόμους 17/1971 σσ. 679-722, 18/1972 σσ. 229347 και 20/1975 σσ. 467-541).

2. Από το 1936 και εξής· εντός του Ιουνίου κυκλοφορεί ο 27ος τόμος.

3. Από τις σημερινές τοπικές δραστηριότητες ιδιαίτερα αξιομνημόνευτες είναι οι ποικίλες ετήσιες εκδόσεις του Δημ. Δεμερτζή (Χαλκίδα), καθώς και το περιοδι­ κό Ανθρωπολογικά και Αρχαιολογικά Χρονικά (Χαλκίδα).

4. Αναφέρω αλφαβητικά μόνο μερικούς από εκείνους που δεν ξουν πια ανάμεσά μας: Κ.Α. Αλεξανδρής, Δημ. Γαλάνης, Τασ. Ζάππας, Ευάγ. Λεμπέσης, Ιωάν. Μαργαζιώτης, Νικ. Σκαλκώτας (φέτος κλείνουν 40 χρόνια από το θάνατό του και η πατρίδα του η Χαλκίδα, τον αγνόησε και πάλι!), Γιάν. Σκαρίμπας, Βασ. Φάβης, Γεώργ. Φιλάρετος, Γεώργ. Φουσάρας και τόσοι άλλοι!

5. Ενδεικτικά υπενθυμίζω μερικά από τα έργα αυτά: A. Delatte (1947, 1958), J.M. Paton (1951), S.H. Weber (1952, 1953), Δημ. Πασχάλης (1964), Εταιρ. Σπονδών Νεοελ. Πολιτισμού (1974), Κατάλογος Εχθέοεως Εθνικής Πινακοθήκης (1975), Σειρά Τόπος και εικόνα (1978 εξ.), J.P.A., van der Rin (1980), Chr. Zacharakis (1982), περιοδ. «Αρχαιολογία» (1989) κ.ά. πολλά.

6. Ως γνωστόν, Negroponte σημαίνει δυο πράγματα: τη Χαλκίδα και συνεκδοχικά ολόκληρη την Εύβοια. Εδώ το χρησιμοποιώ με την ευρύτερη έννοια.

7. Πέρα από τις βιβλιογραφίες του Καλογερόπονλον και του Φονσάρα (6λ. υποσ.

1), συμπληρωματικό υλικό έχει αποθησαυρίσει και ο Joh. Koder, Negroponte.

Untersuchungen zur Topographie und Siedlungsgeschichte der Insel Euboia..., Βιέννη 1973, ως και οι Joh. Koder-Fr. Hild, Tabula Imperii Byzantini 1: Hellas und Thessalia, Βιέννη 1976· 6λ. επίσης ποικίλα δημοσιεύματα στο ΑΕΜ.

8. Πρβλ. ό,τι αναφέρεται ενδεικτικά στην υποσ. 5.

9. Εννοώ να αναφέρονται σαφώς, μαζί με τα απαραίτητα λοιπά βιβλιογραφικά στοιχεία και οι σελίδες όπου γίνεται λόγος για πράγματα της Εύβοιας (πρβλ. βι­ βλιογραφίες Καλογερόπονλον & Φονσάρα).

10. Τέτοια κριτική αντιμετώπιση παρέχουν λ.χ. το πλούσιο απάνθισμα του Ξεν. Α. Αντωνιάδη, Η Σκύρος στους περιηγητές και γεωγράφους (1400-1900), Αθήνα 1977, και μεμονωμένες παρουσιάσεις κειμένων στο ΑΕΜ.

11. Αρχικά ιδρύθηκε ως Δημοτική, στις δεκαετίες 1950/1960 γνώρισε άνθηση με την παρουσία του Σπ. Κόκκινη και μετατράπηκε σε Δημόσια (Υπουργείο Πολιτι­ σμού, σήμερα Υπουργείο Παιδείας)· λεπτομερέστερα στοιχεία παρέχει ο Σπ. Κόκκινης στα ποικίλα του άρθρα και αυτοτελή δημοσιεύματα για τις βιβλιοθήκες της Ελλάδας εν γένει.

συγγράμματα ττου σπάνε κόκα­ λα. Αλλά, ω τραγική μοίρα, κι αντίφαση, ενώ κομίζουν τόσο φως, κάνουν τα δεσμά και τα σί­ δερα όλο και πιο πυκνά και πιο ευρηματικούς τους δεσμοφύλα­ κες. Γιατί οι εξουσίες με τις αγριότητές τους δεν δείχνουν τη δύνα­ μή τους: αποδεικνύουν το φόβο τους. Διαβάζοντας το «Ελληνικό» πια βιβλίο, ο αναγνώστης, εξαρχής τοποθετείται σωστά απέναντι στο σύγγραμμα με τον μικρό «αντί για πρόλογο» του μετα­ φραστή και μελετητή Λεωνίδα Χατζηπροδρομίδη, ο οποίος, κα­ τέχοντας, καθώς αποδεικνύεται από το αποτέλεσμα της δουλειάς του, τόσο βαθιά αυτή τη σπάνια στη μεταφραστική αγορά γλώσ­ σα, του δημιουργεί ακαριαία, μο­ ναδική μέθεξη. Το κλίμα παραμέ­ νει ώς το τέλος αναλλοίωτο και τα νοήματα, καταλυτικά, διαπο­ τίζουν το δέκτη με μια γλώσσα ελληνική εξαίσια. Αναφέρομαι σε μιαν έκδοση του 1986, επειδή πιστεύω πω ς τα καλά βιβλία δεν έχουν ημερομη­ νία λήξεως. Αντίθετα, διατείνομαι πω ς πρέπει να επανερχόμαστε παράκαιρα στα ΚΑΛΑ ΕΡΓΑ όταν έχει κοπάσει και περάσει ο θόρυ­ βος από την όποια προβολή και διαφήμισή τους. Μια κατόπιν εορτής υπόμνησή τους τα ριζώ­ νει καλύτερα στο νου μας. Και τούτο το βιβλίο από τις 4 του Νοέμβρη είναι (ξανάγινε) άγρια επίκαιρο. Μια και τούτο το γραφτό δεν είναι - κι ούτε θα μπορούσε να εί­ ναι - κριτική, γιατί ούτε ο Σελίμοβιτς ούτε ο Χατζηπροδρομίδης έχουν την ανάγκη μου, ομολογώ πω ς δεν έχει άλλο κίνητρο από την έκφραση του θαυμασμού μου για το μικρό - αν ένα μεγάλο βιβλίο μπορεί να ονομαστεί μικρό - οικοδόμημα, και την τρυφερή προτροπή που κρύβει κάθε δη­ λωμένος εκθειασμός, να μοιρασθώ με πολλούς-πολλούς άλλους τον πλούτο του.

ΜΑΓΙΑ ΜΑΡΙΑ ΡΟΥΣΣΟΥ

ΟΔΥΣΣΕΑΣ βιβλία για το καλοκαίρι Τρονμαν Καπότε ΜΟΥΣΙΚΗ ΓΙΑ ΧΑΜ ΑΙΛΕΟ ΝΤΕΣ

Αντόνιο Ταμπονκι ΜΙΚΡΕΣ ΠΑΡΕΞΗΓΗΣΕΙΣ Α Ν Ε Υ ΣΗΜΑΣΙΑΣ

Μια κυρία που παίζει πιάνο για χαμαιλέο­ ντες, ιστορίες μυστηρίου, μοιραίες σχέσεις. Έ νας ασυναγώνιστος Καπότε.

Παράξενες ιστορίες που ισορροπούν ανάμε­ σα στο μυστήριο και τα ανθρώπινα όρια.

Γιόζεφ Ροτ ΤΟ ΣΥΝ ΑΞΑΡΙ ΤΟ Υ ΑΓ ΙΟ Υ ΠΟΤΗ Μπορούν να γίνουν θαύματα στις θολές α­ τμόσφαιρες του αλκοόλ; Ο Ροτ λέει ένα αριστουργηματικό ναι!

Πόλν Μηλιώρη Ο ΙΑΝΤΡΟ ΥΑΕΣ Έ να καπελάδικο στην Ερμού, πέντε αδερ­ φές, οι τέσσερις ανύπαντρες, η ζωή τους.

Κάρμεν Γιέρα Μοράβια Η ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΖΟΡΖΕΤ Ταξίδια, ίντριγκες, και ο σκανδαλώδης έρω­ τας ενός λιβανέζου πρίγκιπα με τη Ζορζέτ.

Ναπολέων Λαζάνης ΟΙ ΨΑΡΑΔΕΣ Έ νας πρωτότυπος συγγραφέας που μέσα α­ πό το μύθο ανιχνεύει τα όρια της φαντασίας και της γραφής.

Στέλιος Φώκος ΧΡΟΝΙΚΟ ΜΙΑΣ ΒΡΑΔΙΑΣ Απόηχοι επαρχιακής πόλης, το μυστήριο και η αποξένωση της μεγαλούπολης, ο έρωτας, οι πικρές διαψεύσεις των ονείρων.

Αγγελική Βόρνινγκ Η Κ Ο ΑΟ ΣΣΑΙΑ ΑΦΡΟΔΙΤΗ Πέντε ιδιόρρυθμα αντισυμβατικά άτομα σ' ένα δίχτυ απ’ το οποίο δύσκολα θα ξεμπλέ-

«ΣΤΟ Υ ΓΚ Ο Β Ο Σ Τ Η » Εσείς, που αγαπάτε τα βιβλία... Θέλετε, να τα διαλέξετε σ ’ ένα όμορφο περιβάλλον Θέλετε, να μιλήσετε γι ’ αυτά Θέλετε, καλές τιμές Θέλετε, βιβλιοπωλείο με προσωπικότητα Ελάτε σ ’ εμάς!! Ζωοδόχου Πηγής 21 - Τηλ.: 361 54 33

φ Εκδόσεις Κέδρος Γ. Γενναδίου 3 - Τηλ. 36.02.007 • AIDS ·

ΗΡΩΙΝΗ ·

ΠΥΡΗΝΙΚΗ ΑΣΦΑΛΕΙΑ

• ΤΟΞΙΚΑ ΑΠΟΒΛΗΤΑ ·

ΟΞΙΝΗ ΒΡΟΧΗ

• Μια σειρά βιβλίων που θίγει φλέγοντα προβλήματα που απασχολούν σήμερα τον πλανήτη μας.

• Βιβλία αντικειμενικά, υπεύθυνα, γραμμένα με τέτοιο τρόπο ώστε να γίνονται εντελώς κατανοητά από αυτές τις κρίσιμες ηλικίες που σηματοδοτούν το μέλλον, την πορεία και την εξέλιξη μιας κοινωνίας.

• Για παιδιά από 10 χρόνων και πάνω.

φ Εκδόσεις Κέδρος Γ. Γενναδίου 3, τηλ. 36.02.007

Τέσσερα πολύχρωμα εκπαιδευτικά βιβλία γραμμένα με απλό τρόπο για να φέρουν σ’ επαφή τις νεαρές συνειδήσεις με το θαύμα του κόσμου που βρίσκεται γύρω τους. Ό λη η σειρά περιλαμβάνει ένα «επιστημονικό» κεφάλαιο που θα βοηθήσει τους μεγάλους ν’ απαντήσουν στις ερωτήσεις των παιδιών.