Τεύχος 55

πρόσφατες εκδόσεις Μορφωτικού Ιδρύματος Εθνικής Τραπέζης

Πωλοϋνται σέ όλα τά βιβλιοπωλεία Κεντρική Διάθεση: Πλατεία Μητροπόλεως 3, 2ος όροφος (τηλ. 32.21.337) Πρατήριο: Εθνική Τράπεζα. Καραγεώργη Σερβίας 2 (Πλατεία Συντάγματος) Τά έσ ο δ α από τ ις π ω λή σεις δ ια τ ίθ ε ν τ α ι γ ιά π ο λ ιτισ τικ ο ύ ς σκοπούς

Γραφτείτε συνδρομητές Ε σ ω τερ ικ ο ύ 'Απλή (6 τευχών): 650 δρχ. » (12 τευχών): 1.200 δρχ.

Σπουδαστική* (6 τευχών): 550 δρχ. » (12 τευχών): 1.000 δρχ.

’Οργανισμών, Τραπεζών, Ιδρυμάτων (12 τευχών): 1.800 δρχ.

Ε ξ ω τε ρ ικ ο ύ 'Απλή (6 τευχών): Δολ. » (12 τευχών): Σπουδαστική* (6 τευχών): Δολ· » (12 τευχών): Σχολών Βιβλιοθηκών Ιδ ρυ μάτω ν (12 τευχών): * ΟΙ σπουδαστές μέσης, άνώτερης καί άνώτατης έκπαίδευσης γράφονται συνδρομητές μέ τήν έπίδειξη ή τήν άποστολή φωτοτυπίας τής σπουδαστι­ κής τους ταυτότητας ή τής άστυνομικής (άν είναι μαθητές).

ΗΠΑ ΗΠΑ

Ασία Κύπρος Εύρώπη ’Αφρική ’Αμερική Αύστραλία 18 21 15 16 18

28 13

30 14

34 16

3λ 16

40 19

24

26

30

30

37

41

43

48

47

54

’ Ε μ β ά σ μ α τα σ τή δ ιε ύ θ υ ν σ η : Βάσω Σπάθή π ε ρ ιο δ ικ ό «Διαβάζω » 'Ο μ ή ρ ο υ 34 'Α θ ή ν α (135)

Συμπληρώστε τή σειρά Τιμή άπλών τευχών: 130 δρχ. Τιμή διπλών τευχών: 200 δρχ. Τά παλιά τεύχη τού «Διαβάζω» μπορείτε ή νά τά άγοράσετε άπό τά γραφεία τού περιοδι­ κού ή, άν μένετε στήν έπαρχία, νά ζητήσετε νά σάς τά στείλουμε μέ άντικαταβολή.

Τώρα καί σε τόμους Κυκλοφορούν οί τόμοι:

1/1976-77 (τεύχη 1-9): 1.300 δρχ.

2/1978 (τεύχη 10-15): 1.000 δρχ.

3/1979 Α (τεύχη 16-21): 1.000 δρχ.

4/1979 Β (τεύχη 22-26): 850 δρχ.

5/1980 Α (τεύχη 27-32): 1.000 δρχ.

6/1980 Β (τεύχη 33-37): 950 δρχ.

7/1981 Α (τεύχη 38-43): 1.000 δρχ.

8/1981 Β (τεύχη 44-48): 950 δρχ.

·ΐέ σπουδαστές &κπτωση 15%

Ζητείστε τούς τόμους τού «Διαβάζω» άπό τά γραφεία τού περιοδικού ή, άν μένετε στήν έπαρχία, ζητείστε νά σάς τούς στείλουμε μέ άντικαταβολή. Μπορείτε άκόμα νά άνταλλάξετε τά τεύχη πού έχετε μέ δεμένους τόμους, πληρώνον­ τας μόνο τή βιβλιοδεσία (250 δρχ. γιά τόν α' τόμο, 200 δρχ. γιά τούς ύπόλοιπους).

Uf\BM B

Γραφεία: Όμηρον 34, 'Αθήνα (135), τηλ. 3640-487 (Σύνταξη) κα ί3640-488 (Λο­ γιστήριο, συνδρομές, διαφημίσεις). Διεύθυνση: Περ. Άθανασόπονλος. Σύντα­ ξη: Γιώργος Γαλάντης, Δημήτρης Δεληπέτρος, Βασίλης Τσάμης, Ντορίνα Τσοτσορον-Πέζαρον. Γραμματεία Σύνταξης: Γιώργος Σαρηγιάννης. Διαχείριση: Ηρακλής Παπαλέξης. Συνδρομές: Βάσω Σπάθή. Διορθώσεις: Πέτρος Στεφανάκης. Σελιδοποίηση-μοντάζ: Φούλη Καρνδα-Στααινάκη. Στοιχειοθεσία: Φωτο­ κύτταρο ΕΠΕ, Υμηττόν 219, τηλ. 751-6333.· ’Εκτύπωση: Βαλασάκης-Άγγελής Ο.Ε., Ταύρον 21, τηλ. 346-6927. Διαφάνειες: Δ. Π. Άγγελής, Πειραιώς 1, τηλ.

324-4325. Βιβλιοδεσία: Νικόλαος Κατριβάνος & Σίία Ο.Ε., Στυλιανόν Γόνατά 48, τηλ. 574-9951. Διανομή: Νέον Πρακτορεϊον Τύπου.

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ

Τεύχος 55 Αύγουστος 1982

Τιμή: Αρχ. 130

ΠΡΟΛΕΓΟΜΕΝΑ

5

ΔΙΑΛΟΓΟΙ Γράφουν οΐ Ε. Παμπούκη, Μ. Ρούσσου, Ν. Χατζιδάκι καί Ν. Γρηγοριάδης-Δ. Καρβέλης-Χ. Μηλιώνης-Κ. Μπαλάσκας- Γ. Παγανός

Η

ΧΡΟΝΙΚΑ 'Εξώφυλλο Γιώργον Γαλάντη

Κεντρική διάθεση:

ΕΚΔΟΤΙΚΑ ΧΙΟΥΜΟΡ: Σκίτσο τοϋ Σ. ’Ιωσήφ Η ΑΓΟΡΑ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ ΓΕΓΟΝΟΤΑ: Ή παγκόσμια προσπέλαση στά δημοσιεύματα Πανελλήνια ποιητική συνάντηση - Ή τέχνη στήν έκπαίδευση ΠΑΡΑΠΟΜΠΕΣ: Ό Άντρέας Καραντώνης - Ό Ρομπέρ Φλασελιέρ - Έ να βιβλίο τήν ήμέρα - Τό συμβούλιο τού «Κύκλου» Φιλοσοφική βιβλιογραφία - Βιβλία γιά τυφλούς - Προκήρυξη διαγωνισμού (1) - Προκήρυξη διαγωνισμού (2) - Παιδαγωγικό άρθρογραφικό δελτίο - Ζητούν βιβλία - Τά έλληνικά γράμματα στις ΗΠΑ ΠΟΡΤΡΑΙΤΑ:'Η «Μετόπη» - Τό βιβλιοπωλείο Έλευθερουδάκη ΤΟ ΞΕΝΟ ΒΙΒΛΙΟ: ’Ανταποκρίσεις των Παύλου Ναθαναήλ καί Ion Trewin (Λονδίνο), τού Yang Xianyi (Πεκίνο), τοϋ Jose Vinuales (Μαδρίτη) καί τού Michel Volkovitch (Παρίσι)

11

13 14

17 19 22

ΑΡΘΡΑ Άλέξης Ζήρας: Χρονικές, πολιτικές καί γλωσσικές διαδικασίες

Αθήνα: «Διαβάζω» 'Ομήρου 34 Τηλ. 3640-488 Θεσσαλονίκη: Βιβλιοπωλείο Μ. Κοτζιά & Σία Τσιμισκή 78 Τηλ. 279-720, 268-940

ατό έργο τού Δημήτρη Χατζή

’Άλκηστις Σουλογιάννη: Τό αρχείο τού Θράσου Καστανάκη Κώστας Δημακόπουλος: Οί έλληνικές βιβλιοθήκες καί τό διε­ θνές δανειστικό σύστημα

36 39

ΟΔΗΓΟΙ Kimon Friar: Τό ποιητικό έργο τού Κώστα Στεργιόπουλου ΕΠΙΛΟΓΗ

Πρακτορείο βιβλίου Χρ. Άνδρέου & Σία Ρηγαίνης 64 Λευκωσία

ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ: Γράφει ό Γιώργος Καββαδίας ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΑ: Γράφει ή ’Αλίκη Κατουσέλη ΠΟΙΗΣΗ: Γράφουν οΐ Γιάννης Καρατζόγλου, Γιώργος Βέης καί

53 55

3

Βαγγέλης Κάσσος ΠΕΖΟΓΡΑΦΙΑ: Γράφουν οί Ν. Δ. Τριανταφυλλόπουλος, Δα­ νάη Λέκκα, Γιώργος Γιάνναρης καί Μαρία Κασαμπαλόγλου ΘΕΑΤΡΟ: Γράφει ή ’Άννυ Κολτσίδοπούλου ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ: Γράφει ό Νίκος Χιονίδης ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ: Γράφουν οί> Γιώργος Τσαλακός καί ’Αλέξανδρος Κιτροέφ ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ ΚΡΙΤΙΚΟΓΡΑΦΙΑ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΟ ΔΕΛΤΙΟ

ΚΕΔΡΟΣ: ΝΕΕΣ ΕΚΔΟΣΕΙΣ

ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ ΚΟΤΖΙΑΣ ΜΕΤΑΠΟΛΕΜΙΚΟΙ ΠΕΖΟΓΡΑΦΟΙ Κριτικά Κείμενα

ΕΥΓΕΝΙΑΦΑΚΙΝΟΥ ΑΣΤΡΑΔΕΝΗ Μυθιστόρημα

ΕΚ ΔΟ ΣΕΙΣ ΚΕΔΡΟΣ

ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΓΕΝΝΑΔΙΟΥ 6 (Πάροδος Ακαδημίας) Τηλ. 36.15.783

57 65 75 76 79 87

προλεγόμενα Κάθε δεκαπέντε Σέ λίγους μήνες τό «Διαβάζω» θά έχει συμπληρώσει 7 χρόνια άδιάκοπης κυκλοφορίας, καρπός τής όποιας θά είναι κάπου 60 τεύχη, μέ περισσότερες άπό 6.000 σελίδες, όπου φιλοξενήθηκαν δημοσιεύματα 530 περίπου συνεργατών. Όμως ή όποια, τουλάχι­ στον μέχρι σήμερα, ικανοποιητική σέ ποσότητα, διάρκεια, ποιό­ τητα καί αισθητική έμφάνιση προσφορά τού περιοδικού δέν μάς κάνει νά έπαναπαυόμαστε ούτε στιγμή. Τό άντίθετο μάλιστα: άγρυπνούντες καί εύαίσθητοι γιά ό,τι συμβαίνει στόν έκδοτικό καί γενικότερα στόν έλληνικό καί τό διεθνή πνευματικό χώρο, προσπαθούμε νά προσφέρουμε μέ κάθε τεύχος μία ύψηλού έπιπέδου ύλη καί έμφάνιση, κρατώντας παράλληλα τό «Διαβάζω», μέ θυσίες οικονομικές είναι ή άλήθεια, σέ μιά πορεία άνεξάρτητη μέν άπό όποιαδήποτε συμφέροντα ή σκοπιμότητες, δέσμια όμως καί θεραπαινίδα τών άναγκών, τού προβληματισμού καί τών άναζητήσεων τών πολυπληθών άναγνωστών μας. Αύτή άκριβώς ή σκληρή καί έπίπονη γραμμή πλεύσης τού πε­ ριοδικού, σέ συνδυασμό μέ ορισμένες έκτιμήσεις μας γιά τήν άποστολή του, τό παρελθόν του καί τό μέλλον του, μάς όδήγησαν σέ μιά σειρά άποφάσεων. Ή πρώτη καί βασική έκτίμηση ήταν οί άλλαγές πού έχουν συντελεστεί άπό τίς άρχές τού 1976, χρονιά πού πρωτοκυκλοφόρησε τό «Διαβάζω», μέχρι σήμερα. Τότε, ένάμισι χρόνο μετά τή μετα­ πολίτευση, ή άγορά τού βιβλίου, χάρη στήν πρόσφατα παραχωρημένη πολιτική έλευθερία, κατακλυζόταν βέβαια άπό έκατοντάδες έκδόσεις, άλλά: α) ή δίψα τού άναγνωστικού κοινού γιά διά­ βασμα τών μέχρι τότε ρητά ή σιωπηρά άπαγορευμένων βιβλίων, τό οδηγούσε σέ μιά φανατική προτίμηση τών κοινωνικοπολιτικών έργων· β) χάρη στό κοινωνικοπολιτικό βιβλίο έμπαιναν στόν κύ­ κλο τών βιβλιόφιλων νέες όμάδες άναγνωστών, πού -ό τα ν πέρα­ σε ή έξαψη γιά τό είδ ο ς - άρκετοί άπ’ αύτούς δέν έπαψαν νά διαβάζουν· γ) δέν ύπήρχαν παρά ένας ή δύο έκδοτικοί οίκοι μέ σαφή προσανατολισμό καί συνέπεια· δ) στόν ήμερήσιο καί περιο­ δικό τύπο σπάνιζαν οί σελίδες βιβλιοκριτικής καί βιβλιοπαρουσίασης· ε) ή τηλεόραση δέν είχε στό πρόγραμμά της ούτε μία ειδική έκπομπή γιά τό βιβλίο· καί στ) φυσικά ήταν έκδηλη σέ όλους όσους ήταν κοντά στό βιβλίο ή άνάγκη νά ύπάρξει ένας βοηθός, ένας οδηγός, ένας σύμβουλος άν θέλετε, σχετικά μέ τό τί κυκλοφορεί, ποιά είναι ή ποιοτική του στάθμη, σέ ποιούς άπευθύνεται καί ποιές άνάγκες ικανοποιεί. Αύτό τό τελευταίο ήρθε νά καλύψει μέ τήν έκδοσή του τό «Διαβάζω», στήν άρχή κυκλοφο­ ρώντας κάθε δύο μήνες καί άπό τό 1979 κάθε μήνα. Αύτά, τότε. Σήμερα, τά πράγματα έχουν άλλάξει. Ή τηλεόρα­ ση, τό ραδιόφωνο καί ό τύπος δέν άγνοούν τό βιβλίο καί τούς άνθρώπους του, ή κριτική σκέψη, μέ άφορμή βιβλία, καλλιεργεί­ ται σέ όλο καί περισσότερα έντυπα, οί έκδοτικοί οίκοι πού έχουν πρόγραμμα, συγκεκριμένους στόχους καί τελοσπάντων δική τους φυσιογνωμία έχουν πληθύνει σημαντικά, ή «μόδα» τού κοινωνικοπολιτικού βιβλίου έχει περάσει καί οί προτιμήσεις τού άναγνωστικού κοινού τά τελευταία χρόνια έχουν άπλωθεΐ σέ όλα

I

τά ε’ίδη τομ γραπτού λόγου, τά πνευματικά κινήματα καί ρεύματα τής έποχής γίνονται γνωστά στήν πατρίδα μας πολύ πιό σύντομα άπ’ ό,τι παλιότερα καί, μέ λίγα λόγια, τό βιβλιόφιλο κοινό έμφανίζεται νά είναι άρκετά πιό πληροφορημένο άπ’ ό,τι ήταν πρίν άπό 7 χρόνια -έξάλλου, άς μήν ξεχνάμε πώς αυτά τά χρόνια ήταν μία περίοδος έλευθερίας λόγου καί διακίνησης τών ιδεών. Διαπιστώσαμε λοιπόν ότι ένα μέρος τού χώρου στόν όποιο κι­ νήθηκε μέχρι σήμερα τό «Διαβάζω» καί τών άναγκών πού ικανο­ ποιούσε, έχει άρχίσει νά καλύπτεται πιά καί άπό άλλα μέσα ένημέρωσης. Επομένως, δύο δρόμοι ύπήρχαν γιά μάς: ή νά μείνου­ με πιστοί στόν μέχρι σήμερα, κυρίως πληροφοριακό, χαρακτήρα τού περιοδικού, χάνοντας έτσι τήν έπαφή μέ τήν πραγματικότη­ τα, ή νά διευρύνουμε τούς στόχους του, έμπλουτίζοντάς τον μέ ότιδήποτε θά ύπογράμμιζε άκόμη περισσότερο τήν ιδιαίτερη φυ­ σιογνωμία του ώς έπιθεώρησης τού βιβλίου καί, άν θέλετε, καί τή μοναδικότητά του. 'Όσο γιά τή διεύρυνση αύτή, γιά ένα περιοδι­ κό όπως τό «Διαβάζω», δέν θά μπορούσε νά έχει άλλη μορφή παρά τή δυναμική καί ούσιαστική κριτική του παρέμβαση στήν έπικαιρότητα τής πνευματικής ζωής. Στόν προβληματισμό μας αύτό καί στίς άποφάσεις πού πήραμε, ένισχυθήκαμε σημαντικά τόσο άπό τήν άπήχηση πού είχαν οί άλλαγές στήν ύλη τού περιοδικού πού πραγματοποιήσαμε άπό τίς άρχές τού ’82, όσο καί άπό τίς άπαντήσεις στό έρωτηματολόγιο τού περασμένου τεύχους πού άρχισαν νά φτάνουν στά γραφεία μας. Έτσι, νιώθοντας πιά άρκετά ώριμοι καί έμπειροι, άποφασίσαμε νά τολμήσουμε άκόμη ένα βήμα καί νά άνοίξουμε ένα νέο κεφά­ λαιο στή ζωή τού περιοδικού, προσαρμόζοντας τήν πορεία του στίς άπαιτήσεις τών καιρών καί στίς προτιμήσεις τών άναγνωστών του. Πρώτο λοιπόν καί κύριο χαρακτηριστικό τής καινούριας φάσης τού περιοδικού θά είναι ή συχνότητα τής έκδοσής του: τό «Δια­ βάζω» θά κυκλοφορεί σέ λίγο καιρό κάθε δεκαπέντε ήμέρες. Κι αύτό, γιά νά μπορεί: α) νά είναι πιό κοντά στήν πνευματική έπικαιρότητα· β) ή πληροφόρηση τού άναγνωστικοϋ κοινού γιά ότιδήποτε άφορά τήν κίνηση τού βιβλίου νά γίνεται έγκαιρα· καί γ) ή όποια παρέμβαση τού περιοδικού νά μπορεί νά έχει άμεσο άντίκρισμα. Φυσικά, ή δεκαπενθήμερη έκδοση θά μάς προσθέσει καί βάρη καί εύθύνες, άλλά τίποτα δέν μάς κάμπτει μπροστά στή θέληση νά διαμορφώσουμε ένα περιοδικό πού ή παρουσία του στήν πνευματική ζωή τού τόπου μας θά είναι καί συχνή, καί έντονη, καί ούσιαστική. Καί μία διαβεβαίωση: ή ένίσχυση τής έπικαιρότητας τού περιο­ δικού καί τού κριτικού του χαρακτήρα, δέν σημαίνει έγκατάλειψη τών άλλων στόχων του καί άλλοίωση τών μέχρι σήμερα βασικών περιεχομένων του. Κάθε άλλο μάλιστα. Ούτε τά άφιερώματα, ού­ τε οί συνεντεύξεις, ούτε τό βιβλιογραφικό δελτίο, ούτε ή κριτικογραφία θά λείψουν... Περισσότερες όμως πληροφορίες καί στοιχεία γιά τά περιεχό­ μενα καί τή διάρθρωση τής ύλης τού δεκαπενθήμερου «Διαβά­ ζω», καθώς καί γιά τό έπιτελείο πού θόΓπλαισιώσει τήν έκδοσή του, θά σάς δώσουμε στό έπόμενο τεύχος.

βδομάδες κοντά σας

|

ΑΝΤΩΝΗΣ ΛΙΒΑΝΗΣ ΚΑΙ ΣΙΑ «ΝΕΑ ΣΥΝΟΡΑ» Σόλωνος 94, τηλ. 36.10.589 — 36.00.398

Κυκλοφορεί

Ελίζαμπεθ Νταίηβις «Το πρώτο φύλο»

ΤΟ ΠΡΩΤΟ ΦΥΛΟ 5SK»

Ένα μοναδικό βιβλίο που παρουσιάζει μερικά «αφυπνιστικά» δεδομένα βιολογικά, ο άντρας είναι για μεταλλαγή της γυναίκας, το χρωμόσωμα Υ είναι ένα παραμορφωμένο X. Οι αρχαίοι πολιτισμοί, όπως ο σουμεριακός, ήταν μητριαρχικές κοινωνίες, όπου οι γυναίκες κυβερνούσαν και οι άντρες ήταν υπηρέτες-τους... Η κατάρρευση αυτών των μητριαρχικών κοινωνιών, σήμανε τον εκβαρβαρισμό της ανθρωπότητας και την αυξανόμενη καταπίεση των γυναικών. Η γυναίκα ήταν εκείνη που πρώτη ανακάλυψε τις τέχνες και τις επιστήμες, πρώτη στην πορεία προς τον πολιτισμό και εξακολουθεί να είναι πρώτη, κατά τους βιολόγους, από φυσική άποψη. Το γεγονός ότι οι γυναίκες είναι «το πρώτο φύλο» αποτελεί το αναπόφευκτο συμπέρασμα αυτού του βιβλίου.

'

Κυκλοφορεί Ελίζαμπεθ Νταίηβις «Το πρώτο φύλο»

Πληροφορίες ■ Παραγγελίες: Αντώνης Λιβάνης «Νέα Σύνορα» Σόλωνος 94, Τηλ. 36.10.589 ■ 36.00.398

7

διάλογοι Όλα τά γράμματα, πού παρουσιάζουν κάποιο γενικότερο ένδιαφέρον, δημοσιεύονται είτε όλόκληρα (έφόσον είναι σύντομα) είτε άποσπασματικά (έάν είναι έκτενή). Γιά τό λόγο αύτό, παρακαλούνται οΐ άναγνώστες πού μάς γράφουν νά είναι όσο πιό σύντομοι μπορούν καί νά σημειώνουν τό πλήρες όνοματεπώνυμο καί τήν άκριβή διεύθυνσή τους. 'Υπενθυμίζουμε ότι γιά νά δημοσιευθεί ένα γράμμα, πρέπει νά 'χει φτάσει ατά γραφεία του περιοδικού τουλάχιστον έξι έβδομάδες πριν άπύ τήν ήμέρα κυκλοφορίας τού τεύχους.

Ή οικογένεια στήν Ελλάδα Αγαπητό «Διαβάζω», Στή βιβλιογραφική έπισκόπηση τής 'Αφροδίτης Τεπέρογλου μέ θέμα «Ή οίκογένεια στήν Ελλάδα», πού δημοσιεύτηκε στό τεύχος 51 τού «Διαβάζω», προσθέτω, μέ κάποια έπιφύλαξη, ένα συμπληρωματι­ κό κατάλογο βιβλίων. Ή έπιφύλαξη στηρίζεται στή φράση «Ταυτόχρονα παρατηρεϊται κριτική τού θεσμού, πού όμως δέν στη­ ρίζεται σέ έπιστημονικά δεδομένα καί ώς έκ τούτου δέν κρίνεται σκόπιμο νά άναφερθεϊ ή σχετική βιβλιο­ γραφία» (σ. 35-36). Πιθανόν μερικά άπό τά βιβλία πόύ άναφέρονται έδώ νά έμπίπτουν σ' αύτή τήν κατηγορία. Ή φτώχεια όμως τής σχετικής βιβλιογραφίας καί τής έμπειρικής έρευνας -όπως έχει έπισημάνει καί ή Άφρ. Τεπέρογλου- είναι τόση πού καθόλου, θαρρώ, δέν βλάπτει άν περιληφθεΐ καί κάποιο βιβλίο τό όποιο δέν άνταποκρίνεται στίς έπιστημονικές προδιαγραφές. 'Αντί­ θετα, θά βοηθούσε, νομίζω, τούς έρευνητές -γιατί σ’ αύτούς περισσότερο άπευθύνεται μιά τέτοια βιβλιο­ γραφία- ή παράθεση άπό τήν A. Τ. καί αύτών τών βι­ βλίων, μέ τή σχετική ένδειξη βέβαια καί ώς χωριστή κατηγορία ίσως.

1. Δημητριάδου-Άνδρουλιδάκη 'Ισμήνη: Οί ισότι­ μοι σύζυγοι. 'Αθήνα, 1977.

2. Κανελλοπούλου-Μαντζιάφου Μαρία: Οικογέ­ νειες μέ ένα γονέα. Αθήνα, 1981.

3· Μισέλ Α.: Κοινωνιολογια τής οικογένειας καί τού γάμου. Μετ. Μ. Μουσούρου. Μουσούρου Λ. Μ.: Βασι­ κά στοιχεία γιά τήν έλληνική οίκογένεια (σελ. 281293). Gutenberg, 1981.

4. Παπαδοπούλου Κούλα: Αγώνες καί νίκες τής Έλληνίδας. Πύλη, 1981· α' έκδ. 1975.

5. Παπαδοπούλου Κούλα: Απολογισμοί καί προο­ πτικές στούς άγώνες τών Έλληνίδων. Πύλη, 1981.

6. Παπαευαγγέλου Γεώργιος - Καραγιάννη-Ρουμελιωτίδου Αναστασία: Αρχές καί μέθρδοι οικογε­ νειακού προγραμματισμού. Αθήνα, 1979.

7. Πολύζος Νίκος: Δημογραφική πρόκληση. Ύπογεννητικότητα καί γήρανση στήν Ελλάδα. Εξάντας, Αθήνα, 1981.

8. Σακοράφου-Μόσχου Σάσα: Νομικές σχέσεις τών συζύγων. Αθήνα, 1975.

9. Σακοράφου-Μόσχου Σάσα: Τό παιδί καί ό έφη­ βος. Αστικά δικαιώματα καί ύποχρεώσεις. Αθήνα, 1981.

10. Τάκαρη Ντίνα: Ή κοινωνική καί έπαγγελματική θέση τής σημερινής γυναίκας. Αθήνα, 1978.

11. Τσουδεροΰ Βιργινία: Οί άμβλώσεις, τό χάπι καί ό οικογενειακός προγραμματισμός. Εύρώπη, 1980.

12. Διδασκάλου-Σκουτέρη Ν.: Γιά τήν ιδεολογική άναπαραγωγή τών κατά φύλα κοινωνικών διακρίσεων

- Ή σημειοδοτική λειτουργία τής «τελετουργίας τού γάμου». Στό «Σημειωτική καί κοινωνία» - διεθνές συ­ νέδριο ■τής Ελληνικής Σημειωτικής Εταιρείας. Όδυσσέας, 1980, σελ. 159-197.

13. Φλωρεντίν Ίντα (βασίστηκε στό άρθρο τού Ber­ nard Vernier πού δημοσιεύτηκε μέ τόν ίδιο τίτλο στό Actes de la Recherche en Sciences Sociales, τ. 15, Ιού­ νιος 1977): Μετανάστευση καί άποδιοργάνωση τής γαμήλιας άγοράς (ή περίπτωση τής Καρπάθου), στό περ. Σκούπα - γιά τό γυναικείο ζήτημα, τ. 3, Δεκ.

1979. σελ. 60-73.

14. Handman Marie-Elisabeth: Στή Θεσσαλία, ή πώς ή έξουσία ξεφεύγει άπό τίς γυναίκες. Στό: Τό γυναι­ κείο πρόβλημα. Κέντρο Μαρξιστικών Ερευνών καί Μελετών Γαλλίας. Μνήμη, 1980, σελ. 63-81. Καταγράφονται άκόμα καί οί έρευνες πού έχει κά­ μει τό περιοδικό ό « Αγώνας τής Γυναίκας»: Τεϋχ. 1, Ίαν. 1979: Ή άμβλωση. Απαντούν: Α. Γιωτοπούλου-Μαραγκοπούλου, Η. Δασκαλάκης, Γ. Κουμάντος, Δ. Τσαούσης, Β. Φίλιας (σελ. 3-9). Τεϋχ. 2, Άπρ. 1979: Διαζύγιο. Απαντούν: Π. Άγαλλοπούλου-Ζερβογιάννη, Σ. Σπηλιωτοπούλου, Ν. Σταθόπουλος, I. Λαμπίρη-Δημάκη (σελ. 2-13). Τεΰχ. 5, Ίαν.-Μάρτ. 1980: Ή βία κατά τών γυναι­ κών. Γράφουν: Α. Γιωτοπούλου-Μαραγκοπούλου, Η. Δασκαλάκης, Α. Μηνιάτη, Ρ. Λάμψα (σελ. 2-11). Τεΰχ. 9-10, Απρ.-Ίούν. 1981: Οικογενειακός προ­ γραμματισμός. Γράφουν: I. Δανέζης. Α. Τεπέρογλου, Β. Μαργαριτίδου, Ρένα Λάμψα (σελ. 4-17). Τεΰχ. 11, Ίούλ.-Σεπτ. 1981: Γάμος: σύγχρονες τά­ σεις καί άντιλήψεις. Γράφουν: Α. ΓιωτοπούλουΜαραγκοπούλου, Β. Φίλιας, Μ. Σταθοπούλου, Ρ. Λάμ­ ψα (σελ. 3-14). Σημειώνω άκόμα τή σχετική μέ τό θέμα βι­ βλιογραφία τής Σιδ. Ζιώγου-Καραστερίου: ΓυναίκαΒιβλιογραφία γιά τήν έκπαίδευση, τήν ψυχολογία καί τόν ρόλο της στήν οικογένεια καί τήν κοινωνία. Θεσ­ σαλονίκη, 1976. Εύχαριστώ Ελένη Παμπούκη Σίνα 38 Αθήνα (134)

Διαμαρτυρία Κύριε διευθυντά, Στήν προσπάθειά μου νά προστατέψω τήν Ιδιότητά μου σάν μεταφράστριας τής Ισπανικής λογοτεχνίας καί ποίησης άπό τετελεσμένα γεγονότα πού είναι σέ βάρος καί τής πιό στοιχειώδους δεοντολογίας καί κά­ θε έννοιας ήθικής τάξης άλλά παράλληλα δημιουρ­ γούν καί έρωτηματικά γιά τό δόκιμο τών μεταφράσεών μου, παρακαλώ νά δημοσιεύσετε τήν έπιστολή

Γιά τή φωτογραφία τής Πλάθ Αγαπητοί φίλοι, Λυπούμαι πού άπασχολώ τή στήλη σας, άλλά είλικρινά δέν καταλαβαίνω σέ ποιά διετία άναφέρεται ή κ. Χατζηασλάνη στό γράμμα της (τεύχος 52) -σχετικά μέ τή λεζάντα στή φωτογραφία τής Σύλβιας Πλάθ (τεύχος 49). Ή χρονολογική ένδειξη 1963, σέ παρέν­ θεση, πού άκολουθεί τό ρήμα άναφέρεται στό χρόνο αύτοκτονίας της κι δχι στό χρόνο φωτογράφισής της. Φιλικά Νατάσα Χατζιδάκι Λονδίνο

Γιά τά «Κείμενα Νεοελληνικής Λογοτεχνίας» Αγαπητό «Διαβάζω», Ή κ. 'Αλόη Σιδέρη, σ’ έπιστολή της πού δημοσιεύ­ τηκε στό 51 τεύχος σας, διορθώνει «όρισμένες άνακρίβειες πού άποδεικνύουν δτι ό κ. Πλησής είναι σέ

αντί Τό ζήτημα δέν είναι μόνο νά διαβάζετε «ΑΝΤΙ» άλλά νά μπορείτε ν’ άνατρέχε,τε σ’ αύτό σταθερά.

• Τό καλύτερο δώρο γιά σάς καί τούς φίλους σας: • Έ νας πανόδετος τόμος τού περιοδικού «ΑΝΤΙ»

Μέτήν Εγγυημένη Επιταγή τής Εμπορικής Τράπεζας πΑηρώνειεστή στιγμή τους πάντες και ιά πάντα καί τά ήεφτά σας πιάνουν...τόκο! Τώρα ή ΕΜΠΟΡΙΚΗ ΤΡΑΠΕΖΑ έφαρμόζει στην 'Ελλάδα τόν θεσμό τής ’Εγγυημένης’Επιταγής. Είναι «χρήματα» μέ τά όποια πληρώνετε ή αγοράζετε ό,τιδήποτε, χωρίς νά τά έχετε επάνω σας. ΚΓ έπί πλέον, τά λεφτά σας πιάνουν... τόκο! ’ Ανοϊξτε σήμερα ένα Τρεχούμενο Λογαριασμό ’Εγγυημένων ’Επιταγών σ’ όποιοδήποτε Κατάστημα τής ΕΜΠΟΡΙΚΗΣ ΤΡΑΠΕΖΑΣ καί θά πάρετε ένα καρνέ έπιταγών καί τήν ΚΑΡΤΑ Ε. Μέ αυτήν ή ΕΜΠΟΡΙΚΗ ΤΡΑΠΕΖΑ έγγυδται κάθε επιταγή σας στήν όποια αναγράφεται ποσό μέχρι 5.000 δραχμές. "Ετσι γίνεται δεκτή παντού! Κ ι’ άπ’ τή στιγμή πού θά καταθέσετε τά χρήματα γιά ν’ ανοιχτεί ό λογαριασμός, άρχίζει νά μετράει γιά σάς ό τόκος! Μόνο ή Εγγυημένη Επιταγή σάς προσφέρει ευκολία, σιγουριά, τόκο, πρόσθετο κύρος στίς συναλλαγές σας καί αυξημένη άγοραστική δυνατότητα, κάθε στιγμή. Θά τό διαπιστώσετε καί οί ίδιοι.

aflfln μία εξυπηρέτηση άπόιήν η

ΕΜΠΟΡΙΚΗ ΤΡΑΠΕΖΑ

SLI ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΟΣ

ίο

ΧΡΟΝΙΚΑ 'Ε πιμέλεια: Μαρία Τρουπάκη

Ε Κ Δ Ο Τ ΙΚ Α ^ Επειδή ή στήλη συναντά δυσκολίες στή συλλογή πληροφοριών παρακαλούνται οί έκ­ δοτες νά μάς ένημερώνουν τακτικά καί ύπεύθυνα γιά τό τί πρόκειται νά έκδώσουν. Άπ’ δσα στοιχεία καταφέραμε νά συγκεντρώσουμε, θά κυκλοφορήσουν σύντομα άπό τούς έκδοτικούς οϊκους τά παρακάτω έργα: Βιβλιογραφίες: «'Αφιερώματα περιοδικών. Συμβολή στην καταγραφή τους. 1880-1980» τής Μάρθας Καρπόζηλου (Ε λληνικό Λ ογοτε­ χνικό καί 'Ιστορικό ’Αρχείο). Δοκίμια: «Α ντί-κείμενα» τοϋ Γιώργου Βέλτσου (Γνώση) καί «Ελληνισμός - άλλοτρίωση καί ή ευρωπαϊκή πρόκληση» τοϋ Τάκη Τζαμαλίκα (Γνώση). Ίστορία-Μαρτυρίες: « Αουσβιτς. Τά άπο-

μνημονεύματα τοϋ Έ ς» τοϋ Ρούντολφ Έ ς (Γνώση), «Ό Μ ουσολίνι καί ή Ελλάς» τοϋ 'Ιωάννη Γκίκα (Ε στία) καί «Ή μικρή Ά ντάντ» τοϋ Γιάννη Άνδρικόπουλου (Διογένης). Κλασική φιλολογία: «Λούκιος ή όνος» τοϋ Λουκιανού σέ μετάφραση Τάκη Καρβέλη (Γνώ­ ση). Λογοτεχνία (έλληνική): Τά μυθιστορήματα «Τό κρυμμένο πρόσωπο τής έπανάστασης»

Σκίτσο τοϋ Σ. Ιωσήφ

11

ΕΚΔΟΤΙΚΑ

τοϋ Γιάννη Γαλανού (Γνώση) καί «Μιά Πράγα γιά τόν καθένα» τοϋ Ά λ έξη Πάρνη, σέ έπανέκδοση (Εστία), καί οί ποιητικές συλλογές «Νυ­ χτερινό γυμναστήριο» τοϋ Χριστόφορου Λιοντάκη (Γνώση) καί «Γραφή» τοϋ Ίάσονα Ίωαννίδη (Διογένης). ’Επίσης, οί συλλογές διηγημά­ των «Διηγήματα» τοϋ 'Ε μμανουήλ Ροΐδη (Ό δυσσέας) καί «Διηγήματα» τοϋ Κώστα Παρορίτη (Όδυσσέας) καί ή νουβέλα «Ή κιβωτός μου» τής Καλλιόπης Νακοπούλου (Διογένης). Λογοτεχνία (ξένη): Ή ποιητική συλλογή «Ποίηση» τοϋ Βλαδίμηρου Μαγιακόφσκι (Ό δυσσέας) καί τά μυθιστορήματα: «01 φωνές τοϋ Μαρακές» τοϋ Έ λία Κανέττι (Libra), «Ή έφεύρεση τοϋ Μορέλ» τοϋ Ά ντόλφ ο Κασάρες (Αίγόκερως), «Στις μέρες τοϋ κομήτη» τοϋ X. Τζ. Ούέλς (Αίγόκερως), «Ό φλαουτίστας» καί «Θεμέλιος λίθος» τοϋ Ντ. Τόμας (Γλάρος), «Ή νύχτα» τής Έ ντνα Ο’Μπράιαν (Γλάρος), «Τό γεφ ύρ ι τοϋ Σάν Λουι Ρέ» τοϋ Θόρντον Ούάιλντερ (Νεφέλη), «Τά ύπόγεια τοϋ Βατικανού» τοϋ Ά ν τρ έ Ζίντ (Όδυσσέας), «'Αναμνήσεις έγωτισμοϋ» καί «Ή ζωή τοϋ Ά ν ρ ί Μπριλάρ» τοϋ Σταντάλ (Γνώση), «Άρπαξε τή μέρα» τοϋ Σώλ Μπέλοου (Όδυσσέας) καί «Ή κυρία τής λίμνης» τοϋ Ρέυμον Τσάντλερ (Όδυσσέας). 'Επίσης οί νουβέλες «Ό βωμός τών νεκρών Τό τέρας τής ζούγκλας» τοϋ Χένρυ Τζαίημς (Αίγόκερως) καί «Καβαλάρης καί θύελλα» τοϋ Τεοντόρ Στόρμ (Ό δυσσέας) καί οί συλλογές διηγημάτων: «Στό ύπερώον καί άλλα διηγήμα­ τα» τοϋ Φράντς Κάφκα (Νεφέλη) καί «Προτά­ σεις ένός ιερωμένου» τοϋ Τζόναθαν Σουίφτ (Αίγόκερως). Μελέτες: «Τετράδια κριτικής» τοϋ 'Απόστο­ λου Σαχίνη (Εστία), «Ό λόγος, ό χρόνος» τής Ά ννα ς Τσούμα, πού άναφέρεται στό Μανώλη Άναγνωστάκη (Νεφέλη), «Κρίσιμη ώρα» τοϋ Πέτρου Χάρη ('Ελληνικό Λογοτεχνικό καί 'Ιστορικό ’Αρχείο), «'Ελληνικά φ ιλολογικά ψ ευ­ δώνυμα» τοϋ Κυριάκου Ντελόπουλου ('Ελληνι­ κό Λογοτεχνικό καί 'Ιστορικό Α ρχείο) καί ενα άτιτλο μέχρι στιγμής άφιέρωμα στόν Καβάφη (Γλάρος). Οικονομία: «Κοινή Α γορά καί άνιση άνάπτυξη» τών Κωστή Βάΐτσου καί Ντ. Σήρς (Παπαζήσης), «Διεθνής τραπεζική» τοϋ Δημήτρη Γερμίδη (Παπαζήσης) καί «Οικονομική άνάπτυξη» τών Τσάρλς Κιντελμπέργκερ καί Μπρούς Έρικ (Παπαζήσης). Παιδικά: «Ή μαγική νύχτα» τής Πατρίτσια Ράιτσον (Μετόπη), «Σπιρτούλης No 2» (προσω­ ρινός τίτλος) τοϋ Έριχ Καίστνερ (Μετόπη) καί «Ρόνια ή κόρη τών ληστών» τής "Αστριντ Λίντγκρεν (Μετόπη). Πολιτικές καί κοινωνικές έπιστήμες: «Ποιό

12

είναι τό νόημα τής δουλειάς» τοϋ Ε. Φ. Σουμάχερ (Γλάρος), «Γενική πολιτειομετρία» τοϋ Μάρτιν Κρίλε (Παπαζήσης), «Πολιτικές άφίσες 1975-1976» (Ό δυσσέας) καί «Ή Πολωνία άπό τήν άρχή» τοϋ Γιώργου Γάτου (Γνώση). Τέχνες: «The modern greek theater» τής Α λ ί­ κης Μπακοπούλου-Χώλς (Διογένης), «Φαντασιομετρική τέχνη» τοϋ Θάνου Βελούδιου μέ φωτογραφίες Ά ν τρ έα ’Εμπειρικού (Νεφέλη) καί «Γιά τό Φελίνι» τοϋ Φ εντερίκο Φελίνι (Όδυσσέας). Φιλοσοφία: «Πρακτικός όδηγός καθημερινής σοφίας» τοϋ Ε. Φ. Σουμάχερ (Γλάρος) καί «01 ιδεολογίες άπό τό '68 μέχρι σήμερα» τοϋ Λούτσιο Κολέτι (Όδυσσέας). Ψυχολογία-Ψυχανάλυση: «Ό έσωτερικός κόσμος τής παιδικής ήλικίας» τής Φράνσις Γουίκς (Γλάρος), «Λακάν» τοϋ Ζάν Μισέλ Παλμιέ (Νεφέλη), «Ή γλώσσα τής τρέλας» τοϋ Ν τέιβιντ Κούπερ ('Ελεύθερος Τύπος), «Ό ρό­ λος τής φαντασίας» τοϋ Ζώρζ Ζάν (Όδυσσέας) καί «Ψυχολογία γιά έφήβους» τών Μ. Κανκρίνι - Λ. Χάρισον (Όδυσσέας).

ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΙΚΟ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙ ΜΟΥΣΕΙΟΥ ΦΑΛΤΑΪΤΣ Σταμπωτά Κεραμεικά Κοσμήματα μέ πηλό Χαρακτικά Σχέδια κεντημάτων Χαρ. Τρικουπη 75 τηλ. 3605463

Η ΑΓΟΡΑ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ! Τόν ’Ιούνιο αγοράστηκαν περισσότερο τά έξής βιβλία: 1.

2.

3.

4.

5.

6.

7.

8.

9.

10.

11.

12.

Διδώς Σωτηρίου: Κατεδαφιζόμεθα (Κέδρος) Τάσου Δήμου: Ένα γαρύφαλλο πού δέν τ ’ άφήνουν ν’ άνθίσει (Γλάρος) Γιώργου Ίωάννου: Πολλαπλά κατάγματα (Εστία) Γκαμπριέλ Γκαρσία Μάρκες: Εκατό χρόνια μοναξιάς (Νέα Σύνορα) Δημήτρη Μπίτσιου: Πέρα άπό τά σύνορα, 1974-1977 (Εστία) Τζάκ Κέρουακ: Μοναχικός ταξιδιώτης (Πλέθρον) Όδυσσέα Έλύτη: Τρία ποιήματα μέ σημαία εύκαιρίας (Ίκαρος) Γκαμπριέλ Γκαρσία Μάρκες: Ή άπίστευτη καί θλιβερή ιστορία τής άθώας Έρέντιρα καί τής άσπλαχνης γιαγιάς της (Γράμματα) Χόρχε Άμάντο: Τιετά ή γιδοβοσκός (Νέα Σύνορα) Έντουαρντ Ρόζενταλ: Στήν έξουσία τών ψευδαισθήσεων (Σύγχρονη ’Εποχή) Σιμόν ντέ Μπωβουάρ: Ή τελετή τού άποχαιρετισμοϋ (Γλάρος) Έντουάρντο Γκαλεάνο: Οί άνοιχτές φλέβες τής Λατινικής ’Αμερικής, τ. Α' (Θεωρία)

Ό πίνακας αύτός καταρτίστηκε μέ βάση τά στοιχεία πού μάς παραχώρησαν τά έξης 40 βιβλιοπωλεία άπ' όλη τήν Ελλάδα: ’Αφοί ΑΥΥελή, Σκουφά 30, "Αρτα · Αριστοτέλης, Πανεπιστημίου 34, Αθήνα · Γνώση, Γ. Αυξεντίου 26, Αθήνα · Γοηγόρης, Σόλωνος 71, 'Αθήνα · Γώνιά τοϋ Βιβλίου, Έγνατίας 73, Θεσσαλονίκη · Β. Δοκιμάκης, Τογμ. Τζουλάκη 8, Ηράκλειο · Δωδώνη, ’Ασκληπιού 3, 'Αθήνα · Ένδοχώρα, Σόλωνος 62, ’Αθήνα · Α. Έξαρχόπουλος, Σταθμός ΕΗΣ - 'Ομόνοια, ’Αθήνα · ’Επιλογή, Ίπποκράτους 15 Γ, Αθήνα · 'Εστία, Σόλωνος 60, Αθήνα · Θητεία, Σ. Μερκούρη 33, ’Αθήνα · Γ. Καλούδης, Φίλωνος 31, Πειραιάς · Γ. ΚΟραθανάσης, Π. Κωστοπούλου 7, Σέρρες · Μ. Καρδαμίτσα, Ίπποκράτους 8, Αθήνα · Ν. Κατάκης - Γ. Κουρμούλης, Κυδωνιάς 64, Χανιά · Κατώι τοϋ Βιβλίου, Άριστοτέλους 6, Θεσσαλονίκη · Κέδρος, Γενναδίου 6, Αθήνα · Μ. Κοτζιά, Τσιμισκή 78, Θεσσαλονίκη · Α. Κουμπλομάτης, 28ης 'Οκτωβρίου 8, Γιάννινα · Αφοί Κωνσταντινίδη, Έγνατίας 125, Θεσσαλονίκη · Σ. Λαμπρικίδης, Ίφικράτους 4, Αθήνα · Λέσχη τού Βιβλίου, Σόλωνος 84, 'Αθήνα · I. Λιαναρίδης, Κ. Καρτάλη 72, Βόλος · Libri, Αγ. Αλεξάνδρου 43, Π. Φάληρο, Αθήνα · Libro, Πατρ. Ιωακείμ 8, ’Αθήνα · Μάτι, Αγ. Λάθρας 18, Κατερίνη · Μήνυμα, Σόλωνος 83, Αθήνα · Μόλχο, Τσιμισκή 10, Θεσσαλονίκη · Α. Πιτσιλάς, Σοφοκλέους 4, 'Αθήνα · Πλέθρον, Τοσίτσα 1Α, Αθήνα · Πολύεδρο, Κανακάρη 147, Πάτρα · Τ. Ραγιάς, Τσιμισκή 41, Θεσσαλονίκη · Ρόμβος, Καψάλη 6, Αθήνα ·Α. Στοΐδης, Βασ. Κωνσταντίνου 5Β, Ξάνθη ·Σύγχρονη ’Εποχή, Ακαδημίας 78, Αθήνα · Φωλιά τού Βιβλίου, Πανεπιστημίου 25-29, Αθήνα · Μ. Χατζούλη, Κούμα 34, Λάρισα · Χνάρι, Κιάφας 5, 'Αθήνα · Ε. Ψαρράς, 'Ιπποδρομίου 10, Θεσσαλονίκη.

U Στό έπόμενο τεύ χ ο ς

fU

f lf f

’Αφιέρωμα στήν αγγλική λογοτεχνία (άπό τό Μεσαίωνα ώς τίς μέρες μας)

Κυκλοφορεί τό Σεπτέμβριο

13

ΓΕΓΟΝΟΤΑ

Ή παγκόσμια προσπέλαση στά δημ οσ ιεύμα τα Στό Παρίσι, άπό τις 3 ώς τις 7 Μαΐου συνήλθε, ύπό τήν αιγίδα τής UNESCO, Διεθνές Συνέ­ δριο γιά τήν Παγκόσμια Προσπέλαση στά Δ η­ μοσιεύματα (Universal Availability of Publications, UAP). Οί έργασίες του συνεδρίου έγιναν στό άμφιθέατρο τού Μουσείου Λαϊκών Τεχνών καί Πα­ ραδόσεων. Τά μέλη τού συνεδρίου άποτελοϋσαν άντιπρόσωποι τών κρατών-μελών τής UNESCO καί ήταν δ ιευθυντές βιβλιοθηκών (κυρίως έθνικών), έπιστημονικών ιδρυμάτων καί έρευνητικώ ν κέντρων, καθώς καί έλάχιστοι έκπρόσωποι ένώσεων έκδοτών ή συγγραφέων. Τά θέματα πού συζητήθηκαν στό συνέδριο έντάσσονται στά έξής γενικά κεφάλαια: α ’) Προσπέλαση τών άναγνωστών (χρηστών) στά δημοσιεύματα. β ) Παραγωγή καί διάθεση τών δημοσιευμάτίον. γ') Πολιτική καί πρακτική στό θέμα τών προσκτήσεων. δ') Πολιτική καί σχεδιασμός σχετικά μέ τή διαρκή ύποχρεωτική κατάθεση τών δημοσιευ­ μάτων. ε') ’Εθνική καί διεθνής πολιτική σχετικά μέ τόν διεθνή μεταξύ ιδρυμάτων δανεισμό τών δημοσιευμάτων. Μέσα σ’ αύτό τό πλαίσιο κινήθηκαν οί συζη­ τήσεις καί άναπτύχθηκαν διά φορες άπόψεις τών άντιπροσώπων τών κρατών-μελών. Ό θεσμός τής Διεθνούς Προσπέλασης στά Δημοσιεύματα (UAP), πού ιδρύεται ούσιαστικά μέ τό ύπόψη συνέδριο, άποβλέπει στήν όσο τό δυνατόν εύρύτερη δυνατότητα προσπέλασης στά δημοσιεύματα, σέ όλα τά πρόσωπα πού τά έχουν άνάγκη, όποιαδήποτε στιγμή τού χρό­ νου, σέ όποιοδήποτε τόπο. Καί ένώ αύτή είναι ή φιλοσοφία τής UAP καί ό άντικειμενικός σκοπός της περιέχει τήν ο’ικουμενικότητα τής διεθνούς άνταλλαγής τών πληροφοριών, γιά τήν πραγματοποίηση καί τήν έφαρμογή τού θεσμού ύψώνονται τεράστια φράγματα. Τά έμπόδια αύτά όφ έίλονται σέ διαφοροποιήσεις έπιπέδου τών λαών. Διαφο­ ρές κοινωνικές, γλωσσικές, διάφορα έπίπεδα παιδείας, διαφορές οικονομικές, δια φορές πο­ λιτισ τικές, άκόμη δια φορές τεχνολογικού έξο-

14

πλισμού καί ύλικών. Ό λ α αύτά δια φεύγουν τόν έλεγχο τού άρμόδιου γιά τήν έφαρμογή τού θεσμού τής UAP προσωπικού, δηλαδή τού βι­ βλιοθηκάριου καί τού τεκμηριωτή. Γιά τούς λόγους αύτούς, καί γιά άλλους πολλούς, χρειάζεται ή UAP νά προκαλέσει τό ένδιαφέρον τών κρατών-μελών καί νά διαπι­ στωθούν τά προβλήματα, νά μελετηθούν οί άνάγκες, νά ύποδειχθοϋν οί λύσεις, νά δια­ μορφωθούν οί άναγκαΐες νομοθετικές δ ι­ αρρυθμίσ εις. Στήν άνάπτυξη τών θεμάτων καί τή διαμόρ­ φωση τών άπόψεων συνέτεινε τό ύψηλό έπίπεδο τών άντιπροσώπων τών διαφόρων κρατών.

01 άπόψεις αύτές έν τέ λ ε ι διατυπώθηκαν σ’ ένα σχέδιο προτάσεων πρός τήν UNESCO, ώστε νά άποτελέσουν τίς βάσεις γιά τήν περαι­ τέρω νομική έπέξεργασία καί τή διαμόρφωσή τους πλέον σέ άποφάσεις τής UNESCO. Είναι προφανής ή σημασία τού συνεδρίου αύτοϋ καί τών θεσμών τής UAP. Καθώς οί άνταλλαγές τών πνευματικών έπιτευγμάτων τών λαών πυκνώνονται, καθίσταται άδήριτη ή άνάγκη τής προσπέλασης σέ διεθνή κλίμακα στήν αύτούσια πνευματική παραγωγή, όπως έχ ει διατυπωθεί στό δημοσίευμα. Από έδώ ή ύποχρέωση τού ύπεύθυνου φορέα πού κατέ­ χ ει τό δημοσίευμα νά τό καταστήσει προσιτό στόν ένδιαφερόμενο. ’Αλλά τόν όποιοδήποτε ένδιαφερόμενο όποιασδήποτε χρονικής στιγ­ μής. Επομένως καί τού μέλλοντος. ”Αρα άμε­ ση προκύπτει ή άλλη ύποχρέωση τής διασφά­ λισης τού δημοσιεύματος καί γιά τόν μελλον­ τικό άναγνώστη (χρήστη), σέ άπειρη πρός τό μ έλλον χρονική στιγμή. Ανάμεσα στις δύο αύ­ τές έντονα κυριαρχούσες ύποχρεώσεις ή UAP καλείται νά προσδιορίσει τίς μεθόδους πού θά καταστήσουν έφ ικτές καί τήν άμεση παγκό­ σμια προσπέλαση στό δημοσίευμα καί τήν άέναη. ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ Γ. ΝΙΚΟΛΟΠΟΥΛΟΣ

★

ΓΕΓΟΝΟΤΑ

Π ανελλήνια Π οιητική Συνάντηση Μέ στόχο τή ζωντανή κι άμεση έπαφή τής ποίησης μέ τό κοινό, στά πλαίσια μιας εύρεία ς πολιτιστικής δραστηριότητας, ό δήμος τής συμπρωτεύουσας, σέ συνεργασία μέ τή Λέσχη Γραμμάτων καί Τεχνών Βορείου Ε λλά δος καί τήν Πανελλήνια Π ολιτισ τική Κίνηση, διοργάνωσε πέρυσι στή Θεσσαλονίκη τήν Πρώτη Πανελ­ λήνια Π οιητική Συνάντηση, στήν όποια πήραν μέρος δ εκαέξι ποιητές άπ’ δλη τήν 'Ελλάδα. Ή έπιτυχία αύτοϋ τού πολιτιστικού γεγονότος ήταν ένα καλό προηγούμενο γιά τή συνέχισή του σέ έτήσια βάση. "Ετσι, στή φ ετινή Δεύτερη Πανελλήνια Ποιητική Συνάντηση πού έγινε καί πάλι στή Θεσσαλονίκη, τόν Ίούνη, ή παρουσία­ ση τής ποίησης τών χρόνων 1960-1980 συμ­ πληρώθηκε μέ τήν πιό σημαντική έλληνική πε­ ριφ ερειακή ποιητική παραγωγή έξω άπό τήν Ελλάδα, τήν έλληνοκυπριακή: Λογοτεχνία πού άποτελεϊ άναπόσπαστο τμήμα τής εύρύτερης έλληνικής λογοτεχνίας, έμπλουτισμένη όμως μέ πολλά ιδιαίτερα στοιχεία, πού διαμορφώθη­ καν μέσα στή μακρόχρονη ιστορική καί πολιτι­ στική πορεία τής Κύπρου, άπό τά μεσαιωνικά χρόνια μέχρι σήμερα. Ή παραγωγή τών σύγχρονων ποιητικών φω­ νών τής Κύπρου, πού έκφράζει τ ίς άγωνίες αύ­ τοϋ τού τμήματος τού έλληνισμοϋ, τά προβλή­

ματα τοϋ σύγχρονου άνθρώπου, τή δημοκρατι­ κή πορεία καί τίς άναστολές τοϋ όλοκληρωτισμοϋ, τό πραξικόπημα, τήν εισβολή καί κατο­ χή, τό δράμα τών άγνοουμένων, τούς πρόσφυ­ γες, τούς σύγχρονους πολιτικούς καί κοινωνι­ κούς άγώνες, δ ιακρίνεται σέ δυό ποιητικές γ ε ­ νιές: Τήν «Πρώτη Γενιά» τής Κυπριακής Δημο­ κρατίας, μέ τούς ποιητές πού έμφανίστηκαν μέ τήν άνακήρυξη τής άνεξαρτησίας, καί τή «Νεότερη Γενιά» ή τή «Γενιά τής Εισβολής», μέ ποιητές πού έμφανίστηκαν κυρίως ύστερα άπό τό 1974. 'Εκπρόσωποι λοιπόν αύτών τών ποιητικών γενεώ ν συναντήθηκαν στό χώρο τής έκδήλωσης καί διάβασαν ποιήματά τους, ένώ πα­ ράλληλα έγιναν συζητήσεις μέ τό κοινό, συζη­ τήσεις «στρογγυλής τραπέζης», καθώς καί έκ ­ θεση βιβλίων τών ποιητών καί άλλων λ ογο τε­ χνικών κυπριακών έκδόσεων. Τήν εισήγηση καί τήν παρουσίαση τών κυπριών ποιητών Θεοδό­ ση Νικολάου, Θεοκλή Κουγιάλη, Φοίβου Σταυρίδη, Πίτσας Γαλάζη, "Ελλης Παιονίδου, Κυριά­ κου Χαραλαμπίδη, Μιχάλη Πασιαρδή, Ντίνας Κατσουρή, Πολύβιου Νικολάου, "Ανθου Λυκαυ­ γή, Γιώργου Μολέσκη, Νίκης Μαραγκού, Νίκου Ό ρφ ανίδη καί Λεύκιου Ζαφειριού έκανε ό Γιώργος Κεχαγιόγλου.

Ή τέχν η στήν έκπαίδευση «Τό σχολείο πού χρ ειάζεται ή κοινωνία μας είνα ι ένα πολυφωνικό, συνεργατικό, έξατομικευμένο, ένερ γητικό καί χαμογελαστό σχολείο κι όχι τό συνηθισμένο μονοφωνικό ίσοπεδωτικό, άνταγωνιστικό, παθητικό καί βλοσυρό σχο­ λείο.» Μ’ αύτά τά πικρά λόγια στηλίτευσ ε τά χάλια τής παιδείας μας ένας άπό τούς εισ ηγητές τοϋ συμποσίου γιά «τήν τέχνη στήν έκπαίδευση», πού έγινε στήν Π άντειο πριν άπό λίγους μή­ νες. Στό ίδιο αύτό συμπόσιο ή « Ομάδα γιά τήν 'Επικοινωνία καί τήν 'Εκπαίδευση στήν Τέχνη» διατύπωσε κάποιες ένδιαφέρουσες άπόψεις καί προτάσεις πού άξίζει, πιστεύουμε, έστω καί άποσπασματικά, νά τίς μεταφέρουμε έδώ. Ή τέχνη, είπαν τά μέλη τής όμάδας, πρέπει νά

έντα χθεΐ στή διαδικασία τής έκμάθησης, κι ό μαθητής, σάν άτομο κοινωνικό νά άποκτήσει καλλιτεχνικές έμπειρίες πού θά τόν βοηθή­ σουν νά εύαισ θητοποιηθεΐ άπέναντι σέ όρισμένες πολιτισμικές άξιες. ’Απαραίτητη βέβαια προϋπόθεση γ ι’ αύτές τίς σημαντικές άλλαγές, όπως έπεσήμανε ή όμάδα, είναι ή άμεση δια τύ­ πωση άπό τήν πλευρά τής πολιτείας μιάς γ ε ν ι­ κής Εκπαιδευτικής πολιτικής πού θά ένθαρρύν ει τό κριτικό καί δημιουργικό πνεύμα καί δέν θά διαμορφώνει πιά, όπως έκανε μέχρι τώρα, παθητικούς δέκτες. Αφού έπεσήμανε τίς μεγάλες έλλείψ εις πού παρουσιάζουν τά τωρινά έκπαιδευτικά προ­ γράμματα γιά τά καλλιτεχνικά μαθήματα, ή Ό μάδ α 'Επικοινωνίας κατέληξε σέ μιά συγκε­ κριμένη πρόταση: Νά συγκροτηθεί μιά διεπι-

15

ΓΕΓΟΝΟΤΑ

στημονική έρευνητική όμάδα πού θά μελετή­ σει τίς άνάγκες τής καλλιτεχνικής παιδείας στόν τόπο μας καί τά μέσα γιά τήν ικανοποίη­ σή τους. ΟΙ προβληματισμοί τής έπιτροπής αύτής θά πρέπει νά σταθούν ιδιαίτερα στά παρα­ κάτω θέματα: Τήν έκπαίδευση καί μετεκπαί­ δευση τών διδασκόντων. Τά βοηθήματα γιά τό μαθητή καί τό δάσκαλο, μέ έγκυρες μεταφρά­ σεις καί πρωτότυπα βιβλία πού θά παραχθοϋν μέ δημόσιες καί φ ανερές διαδικασίες. Τή βελ­ τίωση τών άλλων συνθηκών πού θά έπιτρέψουν τήν καλύτερη διεξαγωγή τών καλλιτεχνι­ κών μαθημάτων, άρχίζοντας πρώτα άπό τή βελτίωση τών χώρων στούς όποιους γίνονται αύτά τά μαθήματα. Τή διερεύνηση τού τρόπου μέ τόν όποιο ή συμβολή τών ύπολοίπων μαθη­ μάτων μπορεί νά άξιοποιηθεΐ γιά τήν καλλιτε­ χνική κι αισθητική καλλιέργεια τού μαθητή. Τήν άνανέωση τού πνεύματος, τού περιεχομέ­ νου καί τής μεθόδου διδασκαλίας τών καλλιτε­ χνικών μαθημάτων σέ δλες τίς βαθμίδες τής έκπαίδευσης. Καί, τέλος, τή δημιουργία τού φορέα ή τών φορέων πού θά μπορούσαν ν ’ άναλάβουν τή μετεκπαίδευση τών διδασκόν­ των. ’ Επειδή τά μέτρα αύτά προϋποθέτουν μα­ κροχρόνιο κι ύπεύθυνο προγραμματισμό, ή Ομάδα 'Επικοινωνίας πρόβλεψε στις προτά­ σεις της καί μερικά μέτρα έπείγοντα πού πρέ­ πει νά ληφθοϋν ώσπου νά συγκροτηθεί ή έρευνητική όμάδα. Τά μέτρα αύτά είναι: τα κ τι­ κά έπιμορφωτικά σεμινάρια γιά τούς διδάσκον­ τες, ύποτροφίες γιά τό έξωτερικό, έφοδιασμός τών σχολείων μέ διαφανειοσκόπια καί ύλικά γιά τίς άσκήσεις τού πρακτικού προγράμμα­ τος, έξασφάλιση άνετων θρανίων στούς μαθη­ τές γιά ν ’ άσκοϋνται έλεύθερα καί τέλο ς δυνα­ τότητα έπαφής τών παιδιών μέ τήν τέχνη στό έξωσχολικό περιβάλλον. Αύτές, μέ λίγα λόγια, είναι οί άπόψεις κι οί προτάσεις πού άκούστηκαν στήν Πάντειο άπό τήν Ό μάδα γιά τήν 'Επικοινωνία καί τήν ’Εκ­ παίδευση στήν Τέχνη. 'Ελπίζουμε νά μήν πε­ ράσουν άπαρατήρητες. Καιρός πιά νά σταμα­ τήσουν τά παιδιά μας νά είναι μονάχα μηχανές άντιγραφής κι άπομνημόνευσης.

■

{ -----'Ν Τζήν Μπαίηκερ Μίλλερ

«Μιά σημαντική πρόοδος στήν κατανόηση τής ψυχολογίας καί τών δύο φύλων. "Ενα βιβλίο πού ή γενιά μας θά διαβάσει καί θά συζητήσει εκτεταμένα».

- Marcia Guttantag ' Η Μπαίηκερ Μίλλερ πιστεύει δτι οί ιδιότητες πού διαθέτουν οί γυναίκες σέ άφθονία - δπως ή στοργή, ή συνεργατικότητα, ή άνιδιοτέλεια έ­ χουν έπίμονα ύποβαθμιστεΐ σάν χαρακτηριστικά ένός βοηθητικού φύλου. Δυστυχώς, οί γυναίκες αποδέχτηκαν τελικά τή θέση αύτή. Στήν πραγμα­ τικότητα, ύπογραμμίζει ή συγγραφέας, οί ιδιότη­ τες αύτές είναι πηγή μιας τεράστιας δύναμης καί σάν τέτοια πρέπει νά χρησιμοποιηθούν. Ή Μπαίηκερ προτείνει στή συνέχεια τρόπους πού θά μπορούσαν νά χρησιμοποιηθούν οί ιδιότητες αύτές ώστε ν' άλλάξει ή ζωή τής γυναίκας.

Π

m i Εκδόσεις Γλάρος Κεντρική διάθεση ΘΕΜΙΣΤΟΚΛΕΟΥΣ 31 . ΑΘΗΝΑ 141 . ΤΗΛ. 36 18 457

V 16

J

ΠΑΡΑΠΟΜΠΕΣ Ό Άντρέας Καραντώνης ΣΤΙΣ 27 'Ιουνίου πέθανε, σέ ήλικία 72 χρονών, ό ποιη­ τής καί κριτικός Άντρέας Καραντώνης, ένας άπό τούς έλάχιστους έπιζώντες τής περίφημης Γενιάς τού '30. Ό Α. Καραντώνης, πού άφοσιώθηκε κυρίως στήν κριτική τής λογοτεχνίας, ύπήρξε ό άνθρωπος πού άνακάλυψε καί πρωτοπαρουσίασε τό Γιώργο Σεφέρη καί ό βασικός έμπνευστής καί έμψυχωτής, μαζί μέ τόν Γ. Κατσίμπαλη, τού όνόμαστοΰ περιοδικού τού μεσοπόλεμου «Τά Νέα Γράμματα», μέσω τού όποιου άναδείχθηκαν καί καθιερώθηκαν όλοι σχεδόν οί ποιη­ τές, πεζογράφοι καί κριτικοί τής Γενιάς τού '30. ’Εξάλλου μέ τις πολυάριθμες μελέτες του, πού άργότερα έκδόθηκαν σέ δεκάδες τόμων, ό Α. Καραντώνης θά άποβεΐ ό κύριος έρμηνευτής καί άπολογητής τών έπιδιώξεων, τών ιδανικών καί τών πραγματοποιήσεων αύτής τής γενιάς. Άπό τήν πολύτομη πνευματική του παραγωγή, γιά τήν όποια τιμήθηκε έπανειλημμένα μέ κρατικά καί άλλα βραβεία, έπισημαίνουμε τά έργα: «Ό ποιητής Γιώργος Σεφέρης», «Γύρω στόν Παλαμά», «Γιά τόν Όδυσσέα Έλύτη», «Είσαγωγή στή νεώτερη ποίηση», «Φυσιογνωμίες», «Πεζογράφοι τής Γε­ νιάς τού ’30», «Ή ποίησή μας μετά τόν Σεφέρη», «24 σύγχρονοι πεζογράφοι», « Ελληνικοί χώροι» καί «Αν­ θολογία Κωστή Παλαμά».

νίκητη καί τό.... τιμούσε δεόντως! Μάλιστα οί ιατρι­ κές έξετάσεις άποκάλυψαν πολύ ύψηλό ποσοστό μεθυλικού ύδράργυρου. Όσο γιά τήν όρεξή της γιά τά βιβλία, άποδόθηκε στήν άνεπάρκεια σιδήρου πού πα­ ρουσίαζε ό όργανισμός της. Τό έπιστημονικό περιοδικό, περιγράφοντας τήν πε­ ρίπτωση τής βιβλιοφαγίας, πληροφορεί τούς άναγνώστες του ότι ή γυναίκα αύτή είχε ένα φοβερό πάθος κυρίως γιά τά βιβλία τσέπης· είχε φτάσει μάλιστα στό σημείο νά τρώει ένα βιβλίο τήν ήμέρα. Εύτυχώς όμως, μετά άπό μιά έντατική θεραπεία μέ χάπια σιδή­ ρου, ή βουλιμία της γιά τά βιβλία ύποχώρησε καί σή­ μερα έχει θεραπευτεί έντελώς άπό τήν άλλόκοτη μα­ νία της.

Τό Συμβούλιο του «Κύκλου» ΣΤΙΣ άρχαιρεσίες πού έκανε ό «Κύκλος τού 'Ελληνι­ κού Παιδικού Βιβλίου» έκλέχτηκε νέο διοικητικό συμβούλιο, τού όποιου ή σύνθεση είναι ή έξής: Κων­ σταντίνος Δεμερτζής (πρόεδρος), Άλεξάντρα Πλακωτάρη (άντιπρόεδρος), Ξένη Κερασιώτη (γενική γραμματέας), Λότη Πέτροβιτς-Άνδρουτσοπούλου (ταμίας), Βίτω Άγγελοπούλου (έφορος), Ρένα Καρθαίου καί Άννα Μενδρινοϋ (μέλη). Γιά τήν έξελεγκτική έπιτροπή έκλέχτηκαν οί: Αγγελική Βαρελλά, Ζωή Κανάβα καί I. Σαραβάνου.

Ρομπέρ Φλασελιέρ ΣΤΙΣ 23 Μαίου πέθανε στό Παρίσι, στά 77 του χρόνια, ένας άπό τούς λαμπρότερους γάλλους έλληνιστές, ό καθηγητής Ρομπέρ Φλασελιέρ. Διδάκτορας τής φιλο­ λογίας καί διευθυντής παλιότερα τής Ανώτατης Παι­ δαγωγικής Ακαδημίας, ό Ρομπέρ Φλασελιέρ πριν άφοσιωθεϊ στήν πανεπιστημιακή διδασκαλία -έλληνική φιλολογία καί έπιγραφική στό πανεπιστήμιο τής Σορβόννης- ύπηρέτησε γιά μιά πενταετία στή Γαλλική Σχολή τής Αθήνας (1925-1930) καί μελέτησε πολύ τήν Ελλάδα καί τόν πολιτισμό της. Ανάμεσα στά έρ­ γα του συγκαταλέγονται μιά ιστορία τής έλληνικής λογοτεχνίας, μιά μελέτη γιά τήν καθημερινή ζωή στήν 'Ελλάδα τήν έποχή τού Περικλή καί μιά μετά­ φραση τής ομηρικής Ίλιάδας στή σειρά «Encyclopedia de la Pleiade.

"Ενα βιβλίο τήν ήμερα ΜΕΧΡΙ τώρα, όταν λέγαμε ότι κάποιος καταβροχθίζει βιβλία, έννοούσαμε φυσικά δτι τά διαβάζει, καί δέν χρειαζόμαστε καμιά έπιπλέον διευκρίνιση. Νά όμως πού, άπό δώ καί στό έξής, θά πρέπει νά διευκρινίζου­ με τί άκριβώς έννοούμε όταν προσάπτουμε σέ κά­ ποιον τήν Ιδιότητα τού «βιβλιοφάγου». Καί νά γιατί: Όπως έγραψε στό τελευταίο της τεύχος ή «’Ιατρι­ κή 'Επιθεώρηση τής Νέας Αγγλίας», μιά γυναίκα, κά­ τοικος τής Μανιτόμπα τού Καναδά, έβρισκε έπί 12 όλόκληρα χρόνια τή γεύση τού χαρτιού (πού, όπως είναι γνωστό, περιέχει μεθυλικό ύδράργυρο) άκατα­

Φιλοσοφική βιβλιογραφία ΜΕ ικανοποίηση πληροφορούμαστε ότι Ιδρύεται έτήσιο περιοδικό δελτίο μέ τίτλο Ελληνική Φιλοσοφική Βιβλιογραφία πού θά έχει σκοπό τήν έγκυρη βιβλιο­ γραφική ένημέρωση πάνω στά φιλοσοφικά κείμενα πού παρουσιάζονται σέ νεοελληνική γλώσσα. Συγκε­ κριμένα, θά βιβλιογραφοΰνται βιβλία, άρθρα καί βι­ βλιοκρισίες πού ύπάγονται κατά κύριο λόγο στήν πε­ ριοχή τής φιλοσοφίας. Γιά περισσότερες πληροφο­ ρίες: Γιάννης Τζαβάρας, Πανεπιστήμιο Κρήτης, Περι­ βόλια Ρεθύμνου. Κρήτη.

Βιβλία γιά τυφλούς ΟΙ τυφλοί, μία άπό τίς πιό άγνοημένες καί παραγκωνι­ σμένες μειονότητες στόν τόπο μας, παραμένουν στό περιθώριο, χωρίς δυνατότητα διεξόδου, άκολουθώντας συνήθως τή μόνη σταδιοδρομία πού ή πολιτεία τούς έπιφυλάσσει: τήν έπαιτεία. Κι όμως, στήν Εύρώπη καί τήν Αμερική, ό κλοιός τής άπομόνωσης τών τυφλών έχει σπάσει καί ή κυκλοφορία βιβλίων όλων τών είδών, άπό έπιστημονικά συγγράμματα μέχρι λο­ γοτεχνικά έργα, στό σύστημα Μπράιγ, έχει άνοίξει δρόμους γιά μόρφωση, έπικοινωνία, ψυχαγωγία καί δημιουργία. Ίσως γιά τήν έλληνική πραγματικότητα, έπειτα μάλιστα άπό τά γνωστά γεγονότα τού Οίκου Τυφλών πού άποκάλυψαν τόν πρωτογονισμό καί τήν άθλιότητα τών συνθηκών ζωής τους, ή έκδοση τέ-

17

ΠΑΡΑΠΟΜΠΕΣ τοιων βιβλίων νά θεωρείται πολυτέλεια. Δέν θά 'πρεπε όμως κάποτε ν’ άναγνωρίσουμε σάν ζωτικά κι αύτού τού είδους τά αιτήματα;

Προκήρυξη διαγωνισμού (1) ΜΕ τήν εύκαιρία τής Παγκόσμιας Συνέλευσης Γήρα­ τος;, πού όργάνωσε τόν περασμένο Ιούλιο στή Βιέν­ νη ό 'Οργανισμός 'Ηνωμένων Εθνών, ή έλληνική έπιτροπή τής Παγκόσμιας Συνέλευσης Γήρατος προκη-. ρύσσει διαγωνισμό γιά τή συγγραφή έπιστημονικών έργασιών σχετικά μέ τό γήρας καί τά προβλήματα τής τρίτης ήλικίας. Ειδικότερα θέματα μπορούν νά άναφέρονται σέ τομείς δημογραφίας, χωροταξίαςάρχιτεκτονικής γιά διαβίωση ηλικιωμένων, τό πρό­ βλημα των κατάκοιτων, γενικότερα κοινωνικά προ­ βλήματα, σταθμούς ή νοσοκομεία ήμέρας, άσφαλιστικές διαρρυθμίσεις κλπ. ΟΙ μελέτες, πού πρέπει νά έχουν γίνει στήν 'Ελλάδα καί νά έχουν γραφτεί άπό Έλληνες, πρέπει νά ύποβληθοϋν μέχρι 30 Νοεμβρίου 1982. Γιά περισσότερες πληροφορίες: Γραμματεία τής 'Εθνικής 'Επιτροπής γιά τήν Παγκόσμια Συνέλευ­ ση Γήρατος, Υπουργείο Κοινωνικών 'Υπηρεσιών, Άριστοτέλους 17, 1ος όροφος, γραφείο 30, τηλ.

52.44.875.

τού φοιτητή σχετικά μέ τό τί. δημοσιεύεται στόν έλληνικό περιοδικό τύπο γύρω άπό θέματα ψυχοπαιδα­ γωγικής. Στό πρώτο τεύχος περιέχεται άποδελτίωση (μέ σύντομη περίληψη 50-100 λέξεων) όλων τών άρ­ θρων πού δημοσιεύτηκαν μετά τήν 1/1/1980, καθώς καί κατάλογος μέ πλήρη στοιχεία τών περιοδικών πού κυκλοφορούν στήν 'Ελλάδα καί δημοσιεύουν, συστη­ ματικά ή περιστασιακά, θέματα σχετικά μέ τήν ψυχο­ παιδαγωγική. Στή διψασμένη γιά τεκμηριωτικές έργασίες χώρα μας, τό Παιδαγωγικό Άρθρογραφικό Δελτίο είναι μιά πραγματική προσφορά καί άξίζει τήν προσοχή μας. (Όσοι ένδιαφέρονται άς γράψουν στή διεύθυνση: Άλεξ. Παπαναστασίου 13, Θεσσαλονίκη.)

Ζητούν βιβλία ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΑ καί λογοτεχνικά βιβλία ζητά ή Ένω­ ση Λειτουργών Μέσης 'Εκπαίδευσης Ροδόπης γιά τή δανειστική βιβλιοθήκη της πού πρόκειται νά λειτουρ­ γήσει σύντομα στήν Κομοτηνή. Όσοι ένδιαφέρονται νά ένισχύσουν τήν προσπάθειά της, πού στοχεύει στήν καλύτερη έπιμόρφωση τών καθηγητών τής πε­ ριοχής, μπορούν νά στείλουν τις προσφορές τους στή διεύθυνση: Γ. Ζαφειριού, Βύρωνος 37, Κομοτηνή.

Προκήρυξη διαγωνισμού (2) 0 «Κύκλος τού Ελληνικού Παιδικού Βιβλίου» προκη­ ρύσσει διαγωνισμό γιά τή βράβευση έργων παιδικής λογοτεχνίας μέ τά έξής θέματα: 1) Τό δάσος καί ό κόσμος του (70 δακτυλογραφημένες σελίδες)· 2) Χρονικό μιας έλληνικής πολιτείας (70 σελίδες)· 3) Σύγχρονο κοινωνικό μυθιστόρημα γιά παιδιά καί νέους πάνω άπό δώδεκα χρονών (70 σελίδες)· 4) Τό παιδί τού μετανάστη (70 σελίδες)· 5) Συλλογή τουλά­ χιστον 25 ποιημάτων γιά παιδιά τού δημοτικού· 6) Μυθιστόρημα, διηγήματα ή νουβέλα πού νά άναφέρεται στή σωστή άντιμετώπιση τού άνάπηρου παι­ διού- 7) Παραμύθια πρωτότυπα (60 σελίδες)· 8) Βρα­ βείο γιά εικονογράφηση. Λήξη τού διαγωνισμού: 31 Δεκεμβρίου 1982. Περισσότερες πληροφορίες γιά τούς άθλοθέτες, τά βραβεία καί τούς όρους τού δια­ γωνισμού: Ζαλόγγου 7, ’Αθήνα (142), τηλ. 3602.990 καί 3620.243.

Παιδαγωγικό Άρθρογραφικό Δελτίο ΜΕ ιδιαίτερη Ικανοποίηση είδαμε τό πρώτο τεύχος μιας νέας έξαμηνιαίας έκδοσης, πού τιτλοφορείται Παιδαγωγικό Άρθρογραφικό Δελτίο. Ή νέα αύτή έκδοτική προσπάθεια έρχεται νά καλύψει τό κενό πού ύπάρχει στόν τόπο μας πάνω στήν ένημέρωση τού έκπαιδευτικοϋ, τού έρευνητή, τού σπουδαστή και

18

Τά ελληνικά γράμματα στίς ΗΠΑ ΜΙΑ φιλόδοξη έκδοτική προσπάθεια ξεκινά τό Δεκέμ­ βρη άπό τό τμήμα νεοελληνικών σπουδών τού πανε­ πιστημίου τής Μινεζότα. Πρόκειται γιά τό «Modern Greek Studies Year Book», μιά έτήσια διεθνή έκδοση πού στοχεύει στήν προαγωγή τών νεοελληνικών σπουδών σέ διεθνές έπίπεδο. Ψυχή τής άξιόλογης αύτής προσπάθειας είναι ό Θεοφάνης Σταύρου, κα­ θηγητής τής ιστορίας στό πανεπιστήμιο τής Μινεζότα καί διευθυντής τού έκεί προγράμματος νεοελληνι­ κών σπουδών. Ή έκδοση, πού θά έχει διεθνή συντα­ κτική έπιτροπή, φιλοδοξεί νά γίνει ένας έλεύθερος χώρος συζήτησης καί προβληματισμού γιά θέματα νεοελληνικών σπουδών καί βασικό έργαλεΐο γιά τούς νεοελληνιστές σ’ όλόκληρο τόν κόσμο. Εκτός άπό τά κεντρικά της άρθρα θά περιλαμβάνει περιλήψεις δια­ τριβών, άνταποκρίσεις γιά βιβλία, τά σημαντικότερα έλληνικά γεγονότα τής χρονιάς πού πέρασε (πολιτικά καί πολιτιστικά), είδήσεις γιά θέματα νεοελληνικών σπουδών κ.ά. 'Αξίζει νά άναφερθεΐ ότι τό «Modern Greek Studies Year Book» δέν είναι ή μοναδική έκδο­ ση τού τμήματος νεοελληνικών σπουδών τού πανεπι­ στημίου τής Μινεζότα. "Εχει έπίσης έκδώσει άρκετές μπροσούρες άφιερωμένες σέ έλληνες συγγραφείς, όπως ό Καζαντζάκης, ό Παπανοϋτσος, ό Πρεβελάκης, ό Σικελιανός κ.ά.

ΠΟΡΤΡΑΙΤΑ

Ή «Μετόπη» Τήν τελευ τα ία δ εκαετία τό παιδικό βιβλίο άρ­ χισε έπιτέλους καί στήν Ελλάδα νά ξεπερνά τό στάδιο τής βρεφικής του ήλικίας. Οί καλαί­ σθητες έκδόσεις πού έχουν σήμερα στή διά­ θεσή τους οί μικροί άναγνώστες δείχνουν κα­ θαρά ό τι ό κόσμος τών μεγάλων άρχισε ν ’ άντιμετωπίζει πιά μέ περισσότερη εύαισθησία τήν Ιδιαιτερότητα καί τίς ξεχωριστές άνάγκες τής παιδικής ψυχής. Μέσα σέ τού το τό καινούριο κλίμα πού δια­ μορφώνεται στή χώρα μας γιά τό παιδικό βι­ βλίο έκανε τό ξεκίνημά της καί ή «Μετόπη» πρίν άπό τρία περίπου χρόνια. Ή «Μετόπη», πού πρωτολειτούργησε σάν ΕΠΕ κι έγινε πρόσφατα παράρτημα τού Δημοσιογραφικού ’Οργανισμού Λαμπράκη, άπό τόν πρώτο καιρό τής ίδρυσής της στράφηκε άποκλειστικά σχε­ δόν στό παιδικό βιβλίο. Άπό τούς 40 τίτλου ς πού έχ ει έκδώσει μέχρι σήμερα οί περισσότε­ ροι είνα ι έργα διάσημων ξένων συγγραφέων τού παιδικού βιβλίου. «Πρόθεσή μας» λ έ ει ή κ. 'Ε λένη Καραπαναγιώτη, ύπεύθυνη τής «Μετόπης», «ήταν νά γνωρίσουμε στά παιδιά τούς νεότερ ους συγ­ γραφ είς τού παιδικού βιβλίου. ΟΙ συγγραφείς αύ τοί ήταν άγνωστοι σχεδόν στήν 'Ελλάδα. Τά παιδιά διάβαζαν μόνο τά κλασικά παιδικά βι­ βλία πού διαβάζαμε κι έμείς στή δική τους ήλικία. Καί μάλιστα στις παλιές γνωστές έκδόσεις». Τά βιβλία τής «Μετόπης» άπευθύνονται σέ παιδιά 6-12 χρόνων καί οί περισσότεροι άπό τούς συγγραφείς τους είνα ι βραβευμένοι μέ τό διεθνές βραβείο παιδικού βιβλίου «Χάνς Κρίστιαν Ά ντερσ εν» . Άνάμεσ ά τους, ή δημο­ φ ιλής «Πίπη ή Φακιδομύτη», «Τά έξι δια βολά­ κια τού μικρού χωριού» καί ό «Μικές» τής Ά σ τρ ιν τ Λίντγκρεν, ό πασίγνωστος «Σνούπη» τού Τσάρλς Σούλτς (8 βιβλία), ή «Μάγια ή Μ έ­ λισσα» τού Βάλντεμαρ Μπόνζελς, ή «Οικογέ­ ν εια Μούμιν Τρόλλ» τής Τόβε Γιάνσον, ό «Σπιρτούλης» τού Έ ρ ιχ Καίστνερ, τό «Μαύρο μαργαριτάρι» τού Σκώτ Ο’Ν τέλ κ.ά. 'Ε κείνο πού Ιδ ιαίτερα θελήσαμε νά μάθουμε άπό τή «Μετόπη» είνα ι ό τρόπος πού έπιλέγει τά βιβλία της. Σέ τελευ τα ία δηλαδή άνάλυση τό πώς άντιλαμβάνεται «τό καλό παιδικό βι­ βλίο» πού θά ’θελε νά προσφέρει στά έλληνόπουλα: «Τά βιβλία πού έπιλέγουμε» μάς είπ ε ή ύπεύθυνη τού έκδοτικοϋ οίκου «θέλουμε νά

είνα ι καλά ποιοτικά, έλκυστικά στό διάβασμα καί νά έχουν χιούμορ. Φ ροντίζουμε έπίσης νά είνα ι βιβλία πού ταιριάζουν στις έμπειρίες καί τά βιώματα τών παιδιών τής χώρας μας. Μάς κατηγόρησαν μερικές φορές ό τι αύτό τό τ ε ­ λευταίο δέν τό καταφέραμε. Ό μω ς τά παιδιά δέν είχαν τήν ίδια γνώμη. Κάτι άλλο πού μάς έ ν διαφ έρει πολύ είνα ι ό τρόπος πού ό συγγρα­ φέας τού βιβλίου μ ετα δίνει τά μηνύματά του. Νομίζουμε άτι ό άμεσος τρόπος κι ό πολύς διδακτισμός άπωθοϋν. Τά μηνύματα τού βιβλίου μπορούν κάλλιστα νά περάσουν στό παιδί μέ

Τό σήμα τών έκδόσεων «Μετόπη» έμμεσους τρόπους, χωρίς νά τό κουράσουν». "Ενα άκόμα στοιχείο πού μάς έπισήμαναν στή «Μετόπη» είνα ι τό ιδιαίτερ ο ένδιαφέρον τους γιά καλές μεταφράσεις. Οί μεταφράσεις τών βιβλίων τους άκολουθούν τή γλώσσα πού διδάσκονται τά παιδιά στό σχολείο κι έχουν γ ί­ ν ε ι άπό γνωστές έλληνίδες συγγραφείς παιδι­ κών βιβλίων, οί όποιες συχνά λειτουργούν καί σάν σύμβουλοι τής «Μετόπης» στίς έκδο τικές της έπιλογές. Τέλος, σέ ό,τι άφορά τήν εικονογράφηση τών βιβλίων, άκολουθεϊται συνήθως ή εικονογρά­ φηση τών ξένων έκδόσεων, άν καί τώρα τ ελ ε υ ­ ταία ή «Μετόπη» άρχισε νά πειραματίζεται καί μέ έλληνες καλλιτέχνες.

19

ΠΟΡΤΡΑΙΤΑ

Τό βιβλιοπωλείο Έλευθερουδάκη Άπό τά λιγοστά στέκια τής ’Αθήνας πού άντιστάθηκαν στό χρόνο, τό βιβλιοπωλείο τού Έ λευθερουδάκη ζεϊ άπό κοντά τό ρυθμό αυ­ τής τής πολιτείας έδώ κι έναν αιώνα. Πασίγνωστο ατούς ’Αθηναίους -β ιβ λ ιό φ ι­ λους καί μ ή - είνα ι άναμφισβήτητα ένα άπό τά πιό ένημερωμένα καί καλοοργανωμένα βιβλιο­ πωλεία, δχι μονάχα τής 'Ελλάδας, άλλά κι όλόκληρης τής Εύρώπης. Γιά τό ξεκίνημα καί τά πρώτα χρόνια τής λ ε ι­ τουργίας του δέν καταφέραμε νά μάθουμε πολλά. Κάποιες άόριστες πληροφορίες μόνο, πού έλάχιστα δίνουν μιά εικόνα γιά τό πώς μπορεί νά ήταν καί τ ί άπήχηση είχε ένα βιβλιο­

20

πωλείο - κ α ί μάλιστα δ ιε θ ν έ ς - στήν ’Αθήνα τού 1890. Φ αίνεται πάντως δ τι τό βιβλιοπωλείο τού Έλευθερουδάκη πρωτολειτούργησε στήν όδό Καραγιώργη Σερβίας 1, στό Σύνταγμα, κάπου άνάμεσα στά 1880 καί 1883, κι ιδιοκτήτες του ήταν δυό Γερμανοί, ό Karl Wilberg καί ό Barth. Ό Κωνσταντίνος Έ λευθερουδάκης συνεταιρί­ στηκε μαζί τους γύρω στό 1884, καί μετά τό θάνατο τού Barth έμ εινε μοναδικός ιδιοκτήτης τού βιβλιοπωλείου. Ανθρωπος δραστήριος καί πρωτοπόρος ό Κωνσταντίνος Έ λευθερουδάκης θάλθηκε νά φ τιά ξει στήν έπαρχιώτικη Αθήνα τών άρχών τού αιώνα ένα εύρωπαϊκοϋ έπιπέδου βιβλιοπω-

ΠΟΡΤΡΑΙΤΑ

λείο. Οί βιβλιογραφικοί κατάλογοι τού βιβλιο­ πωλείου πού έβγαιναν έκείνη τήν έποχή μάς ξάφνιασαν. 'Ακόμα καί σήμερα, έξήντα χρόνια μετά, λίγοι είνα ι αύτοί πού έχουν έπιχειρήσει κάτι τέτοιο . Τό βιβλιοπωλείο τού Έ λευθερουδάκη στρά­ φ ηκε σύντομα καί στό χώρο τών έκδόσεων. Π ενήντα κλασικά βιβλία, άλλα τόσα παιδικά καί βέβαια τό περίφημο «'Εγκυκλοπαιδικόν Λεξι­ κόν Έλευθερουδάκη» -π ού έγινε μάλιστα αί­ τια οικονομικής καταστροφής γιά τόν έκδοτη τ ο υ - είναι ή έκδοτική παραγωγή τού βιβλιοπω­ λείου πρίν άπό τό 1950. Μ ετά τόν πόλεμο τό βιβλιοπωλείο μπαίνει σέ νέα φάση καί τή διεύθυνσή του άναλαμβάνει ό γιός τού ιδρυτή του, ό Γ. 'Ελευθερουδάκης. Είναι μιά φάση γόνιμη, κατά τή διά ρκεια τής όποιας τό βιβλιοπωλείο τού Έλευθερουδάκη άρχίζει σιγά σιγά νά άποκτά τή γνώριμη σ’ έμάς τούς νεότερους φυσιογνωμία του. Άπό τό 1962 βρίσ κεται στήν όδό Νίκης 4, στό Σύν­ ταγμα, ένώ τά τελευ τα ία χρόνια έχ ει δημιουρ­ γήσει κι ένα παράρτημα στόν Πύργο τής 'Α θή­ νας, στούς 'Αμπελόκηπους. Τό βιβλιοπωλείο λειτο υρ γ εί σήμερα σάν άνώνυμη έπιχείρηση καί δ ιευ θύ νεται άπό τόν κ. Α. Καρβέλα. Στά βαρυφορτωμένα ράφια του φ ιλοξενεί, δπως μάς πληροφόρησαν, κάπου 150.000 τίτλου ς βιβλίων, όλων τών κατηγο­ ριών, σέ πέντε γλώσσες: έλληνικά, γερμανικά, άγγλικά, γαλλικά καί λίγα ιταλικά. Στό ισόγειό του βρίσκονται τά γενικά βιβλία, στόν πρώτο όροφο τά ειδικά, ένώ στόν ήμιόροφο λειτο υρ ­ γ ε ί ένα πολύ ένημερωμένο τμήμα ξενόγλωσ­ σων βιβλίων τσέπης.

τό όποιο σ τέλνει βιβλία όπουδήποτε στήν 'Ελ­ λάδα καί τό έξω τερικό. Τό τμήμα αύτό έχ ει πε­ λάτες (ιδρύματα καί ιδιώ τες) σέ πολλά μέρη τής γης, άκόμα καί στήν ’Ιαπωνία. Γιά τήν έξυπηρέτηση τού άγοραστικοϋ κοινού τό βιβλιο­ πωλείο άπασχολεΐ τριάντα περίπου ειδ ικ ευ μ έ­ νους ύπαλλήλους, άπό τούς όποιους άρκετοί έργάζονται έ κ εΐ περισσότερο άπό μιά εικοσαε­ τία . Κάθε ειδικό τμήμα τού βιβλιοπωλείου έχ ει τόν δικό του ύπεύθυνο, ό όποιος πλαισιώνεται άπό 2-3 άκόμα βοηθούς-πωλητές. ’Εκτός άπό τά ξενόγλωσσα βιβλία, στό βι­ βλιοπωλείο είσ άγονται έπίσης, όπως πληροφο­ ρούμαστε, κι όλα σχεδόν τά έλληνικά πού κυ­ κλοφορούν, «έκτός άπό τά πορνό κι έκεΐνα πού τά ποσοστά τους είναι άσύμφορα». Τά έλ­ ληνικά λογοτεχνικά βιβλία μάλιστα είνα ι μιά άπ’ τίς κατηγορίες πού δια κινοϋνται περισσό­ τερ ο άπό τό βιβλιοπωλείο. Οί άλλες είνα ι τά τεχνικά (όλων τών ειδών), τά ιατρικά καί τά έγχειρίδια έκμάθησης ξένων γλωσσών. Τέλος, έκτό ς άπό τίς παλιές του έκδόσεις, τό βιβλιοπωλείο Έ λευθερουδάκη έχ ει κυκλο­ φορήσει τά τελ ευ τα ία χρόνια κι άρκετούς νέους τίτλου ς βιβλίων, πού καλύπτουν τούς τομείς τής ιατρικής, της λογοτεχνίας, τού παι­ δ ικού καί τού σχολικού βιβλίου. (Τίς πληροφορίες γ ι’ αύτό τό μικρό σημείω­ μα μάς έδωσε ή διευθύνουσα σύμβουλος του βιβλιοπωλείου, κ. Βιργινία Γρ έγο υ-Έ λευθ ερουδάκη).

Ή παρακολούθηση τόσων χιλιάδων τίτλων καί ή άντικατάστασή τους όταν έξαντλοϋνται δέν είνα ι βέβαια εύκολη ύπόθεση. Πολύ πε­ ρισσότερο άν σ κεφ τεΐ κανείς ό τι οί τ ίτλ ο ι αύ­ το ί άντιπροσωπεύουν τήν παραγωγή 10.000 περίπου έκδοτικώ ν οίκων τής 'Ελλάδας καί τού έξω τερικού. Τό βιβλιοπωλείο τού Έ λευθερουδάκη γιά ν ’ άντιμετωπίσει αύτό τό πρόβλημα τη ρ εί ένα σύστημα μέ καρτέλες, στίς όποιες καταγράφεται σχολαστικά ή κίνηση τών άντιτύπων κάθε βιβλίου. Έ τσ ι, είναι σέ θέση νά ξ έ ­ ρ ει κάθε στιγμή τό στόκ τών βιβλίων πού δια­ θέτει. Τό βιβλιοπωλείο παρέχει στόν άναγνώστη σημαντική κάλυψη σέ όλα τά είδη τών βιβλίων. 'Αναλαμβάνει έπίσης χωρίς πρόσθετη οικονο­ μική έπιβάρυνση νά βρει γιά λογαριασμό τών πελατών του όσα έλληνικά ή ξένα βιβλία δέν βρίσκονται στά ράφια του. ’Ακόμα, μεσολαβεί γιά συνδρομές σέ ξενόγλωσσα περιοδικά καί δ ια θ έτει ένα τμήμα ταχυδρομικών άποστολών,

21

ΤΟ ΞΕΝΟ ΒΙΒΛΙΟ

Βιογραφία ενός πρόωρα χαμένου βρετανοϋ πολιτικού

Anthony Grosland ΛΟΝΔΙΝΟ, Ιούλιος. Ό Τόνυ Κρόσλαντ ήταν ένα άπό τά ήγετικά στελέχη τού ’ Εργατικού Κόμματος πού πέθανε τό 1977, όταν ήταν ύπουργός ’ Εξωτερικών στήν κυβέρνηση Κάλλαχαν. ’Ακούστηκαν τ ό τε πολλά σχόλια γιά τόν πρόωρο θάνατό του καί γιά τό γεγονός ότι ίσως κάποτε γινόταν άρχηγός το ύ κόμματος καί πρωθυπουργός. Ακόμη άργότερα, όταν έπήλθε ή διάσπαση καί ιδρύθηκε τό νέο σο­ σιαλδημοκρατικό κόμμα, Πάλι άκούστηκαν φω­ νές νά λένε ό τι έάν ζοϋσε ή Κρόσλαντ θά έπρεπε νά γινόταν άρχηγός τού νέου πολιτι­ κού σχηματισμού. Γενικά ή σκιά του έξακολουθ ε ϊ νά πλανιέται πάνω άπό τό χώρο τού κέν­ τρου καί τής κεντροαριστεράς στή βρετανική πολιτική ζωή. Ό Κρόσλαντ όμως είχε τή μεταθανάτια τύχη νά γράψει τή βιογραφία του ή γυναίκα του. Ή Σούζαν Κρόσλαντ ή Σούζαν Μπάρνς (Barnes), όπως ήταν γνωστή πρίν π αντρευτεί τόν πολιτι­ κό, είνα ι μιά άπό τις καλύτερες δημοσιογρά­ φους τής χώρας της, πού έχ ει μάλιστα ε ιδ ικ ευ ­ τ ε ί στό γράψιμο «πορτρέτων». Έτσι ή άπόφασή της νά γράψει τή βιογραφία τού συζύγου της δέν προκάλεσε μεγάλη έκπληξη. Ή Σούζαν παντρεύτηκε τόν Κρόσλαντ μόλις τό 1964 καί ήταν ό δ εύτερος γάμος καί γιά τούς δυό..Έ τσι έζησε μαζί του δεκατρία μόνο χρόνια καί έπομένως οί προσωπικές άναμνήσεις καί έντυπώσεις καλύπτουν μόνο τό τ ε ­ λευταίο αύτό μέρος τής ζωής τού πολιτικού. Γιά τά προηγούμενα χρόνια στηρίζεται σέ όσα

22

τής είχ ε πει ό ίδιο ς άλλά καί σέ όσα άνακάλυψε μόνη της ύστερα άπό έπίμονες έρευνες. Ε κ ε ίν ο πού πρέπει νά ξεκαθαριστεί άπό τήν άρχή είνα ι ό τι παρ’ όλη τή βαθιά άγάπη πού ύπήρχε άνάμεσα στό ζείιγάρι, τό βιβλίο δέν ε ί­ ναι έπηρεασμένο σχεδόν καθόλου άπό προσω­ πικά αισθήματα. Π ρόκειται γιά άντικειμενική μελέτη καί παρουσίαση τής ζωής ένός πολιτι­ κού πού στάθηκε πάντα πιστός στις ιδέες του. Ό Κρόσλαντ γεννήθηκε τό 1918 καί έπομέ­ νως ήταν στήν κατάλληλη ήλικία γιά νά πολε­ μήσει στό Δ εύτερ ο παγκόσμιο πόλεμο καί νά μαζέψει πολύτιμες έμπειρίες. Ό ταν κηρύχτη­ κε ό πόλεμος, ό Κρόσλαντ ήταν φ οιτητής στήν ’Οξφόρδη άλλά άναγκάστηκε νά δια κόψει τίς σπουδές του ένά χρόνο πρίν πάρει τό πτυχίο του γιά νά πάει νά πολεμήσει. Γ ιά τά φ οιτητικά χρόνια ή βιογράφος δέν ξέρ ει βέβαια πολλά πράγματα. Ή εικόνα πάντως πού βγαίνει άπό όσα άναφέρει είνα ι ό τι ό Κρόσλαντ άπόκτησε - κ α ί δ ίκ α ια - τή φήμη τού γυναίκα, φήμη πού δια τήρησε τουλάχιστον μέχρι τά σαράντα του. Στόν πόλεμο δια κρίθηκε κυρίως στό σώμα τών άλεξιπτωτιστών, όπου υπηρέτησε γιά άρκετό διάστημα. Οί καθημερινοί κίνδυνοι καί γ ενικά ή έπαφή μέ έναν κόσμο σκληρό καί άδυσώπητο προσγειώσανε τό φοιτητή τής 'Ο ξ­ φόρδης. Ό κόσμος τών κολεγίων καί οί άτέλειω τες συζητήσεις γιά μαρξισμό φάνταζαν πολύ μακριά μέσα στά χαρακώματα μέ τήν ύπόκρουση τών όβίδων πού σκάζανε τριγύρω. Μέσα όμως άπό τίς ταλαιπωρίες τής περιόδου αύτής ό Κρόσλαντ έμ εινε πιστός στό δημοκρα­ τικ ό σοσιαλισμό, ένα σοσιαλισμό μέ άνθρώπινο καί άνθρωπιστικό πρόσωπο. Αμέσως μετά τόν πόλεμο γύρισε στήν ’Οξ­ φόρδη καί πήρε τό πτυχίο τών οικονομικών έπιστημών μέ άριστα. Μ ετά άπό ένα τόσο έλπιδοφόρο ξεκίνημα, τ ί έγινε; Γ ιά άρκετά χρόνια σχεδόν τίπ οτε. Τό ’ρίξε στό ποτό καί στίς γ υ ­ ναίκες. Κατάφερε όμως νά γράψει κι ένα άξιόλογο βιβλίο όπου πρόβλεψε πολλά άπό τά οι­ κονομικά δεινά πού πλήξανε άργότερα τή Δύ­ ση. Τό βιβλίο, μέ τίτλ ο «Τό μέλλον τού σοσια­ λισμού» (1956), άφησε βαθύτατα ίχνη ατούς συναδέλφους του στό ’ Εργατικό Κόμμα. Είχε στό μεταξύ έ κ λ εγ εΐ βουλευτής, χωρίς όμως νά

ΤΟ ΞΕΝΟ ΒΙΒΛΙΟ κάνει καμιά Ιδιαίτερη έντύπωση στήν άρχή. Τό βιβλίο έ κεϊνο ίσως νά μήν περιείχε τίπ οτε τό πρωτότυπο ή τό έξα ιρετικά βαθυστόχαστο. Τό μήνυμά του δμως ήταν άπλό καί κατανοητό. "Ετσι έξη γείτα ι καί ή έπιτυχία τού βιβλίου. Στό «Μ έλλον του σοσιαλισμού» ούσια στικά ό Κρόσλαντ έλεγε στή μεσαία τάξη ότι τό 'Ε ργα­ τικ ό Κόμμα μπορούσε νά προστατέψει τά συμφ έροντά της καί ό τι γενικά τό μέλλον της θά ήταν πιό σίγουρο κάτω άπό μιά έργατική κυ­ βέρνηση παρά κάτω άπό τούς συντηρητικούς. Μέ άλλα λόγια ύποστήριζε ό τι ή οικονομική άνάπτυξη πρέπει νά δ ια δεχθεί τήν ταξική πάλη καί έτσ ι όλοι οί π ολίτες νά έχουν περισσότερα καί νά περνάνε καλύτερα. Τό βιβλίο όμως πε­ ρ ιείχε καί όρισμένες ιδέες πού μπορεί νά μήν είνα ι πρωτότυπες άλλά πάντως ήταν άρκετά πρωτοποριακές γιά τήν Αγγλία τής δεκαετία ς τού ’50. Ύποστήριζε τ ήν κατάργηση τής ιδιω τι­ κής παιδείας καί τή συμμετοχή των έργατών στή διοίκηση των έπιχειρήσεων, γιά παράδειγ­ μα. =αφνικά μετά τις έκλογές τού 1959 (πού τό ’Εργατικό Κόμμα έχασε) τό άστρο τού Κρόσ­ λαντ άρχισε νά άνεβαίνει. Έ γ ιν ε τό δ εξί χέρι τού τό τε άρχηγοϋ τών 'Εργατικών Χιού Γκαίητσκελ (Hugh Gaitskell). Τήν ξεχωριστή θέση όμως μέσα στό κόμμα τή δια τήρησε καί όταν άνέβηκε στήν ήγεσία ό Γουίλσον, παρόλο πού οί προσωπικές του σχέσεις μέ τό νέο άρχηγό δ έν ήταν πολύ καλές. Στήν έργατική κυβέρνηση τού 1964-70 ύπηρέτησε σάν ύπουργός Π αιδείας καί άφησε έποχή γιά τήν όλοκληρωτική άπέχθεια πού έκδήλωνε σέ κάθε εύκαιρ ία γιά τούς τύπους καί τό πρωτόκολλο. Ή γυναίκα του άνα φέρει πολ­ λά χαρακτηρισ τικά παραδείγματα. Παράλληλα δμως μιλεΐ σέ έντελώς προσωπικό τόνο γιά τίς άτέλειω τες συζητήσεις πού είχ ε μέ τόν άντρα

της κάθε βράδυ στό σπίτι όταν γύριζε άπό τό ύπουργεΐο. Δέν ήταν πιά ό παλιός γυναικοκα­ τακτη τής καί είχ ε μετριάσει σημαντικά τό πο­ τό. Κουβέντιαζε μέ τή γυναίκα του ένδιαφ έρουσες λεπ τομέρειες άπό τά γεγονό τα τής ήμέρας. Δέν τής άποκάλυπτε κυβερνητικά μυ­ στικά, άναφερόταν δμως σέ κάτι πού είπ ε ή τού είπαν καί πού ήταν άρκετό σέ μιά έξυπνη δημοσιογράφο όπως έκείνη γιά νά βγάλει συμ­ περάσματα. Χωρίς αύτές τίς συζητήσεις, πού τίς χαρακτήριζαν μισοσοβαρά μισοαστεϊα σάν τό «καθημερινό κουτσομπολιό», είνα ι άμφίβολο κατά πόσο θά άποφάσιζε ποτέ ή Σούζαν Κρόσλαντ νά γράψει τή βιογραφία τού συντρό­ φου της. Εύτυχώς τήν έγραψε, προσφέροντας σημαν­ τικ ή ύπηρεσία στούς μελ ετη τές τής σύγχρο­ νης πολιτικής ιστορίας τής Βρετανίας. Είμαι βέβαιος ό τι πολλές σελίδες τής βιογραφίας θά χρησιμοποιηθούν γιά τήν καλύτερη κατανόηση τού ρόλου άλλων πολιτικών. Θά είνα ι δηλαδή ένα είδος «σημείου άναφοράς» άπόλυτα άξιόπιστο. Τό γράψιμο τού βιβλίου δέν ήταν εύκολο. Ή Σούζαν γνώριζε φυσικά καλά τόν άντρα της άλλά ή προσωπικότητά του δέν πήρε 'ίσως πο­ τ έ όριστικό σχήμα. Όπως έγραψε καί ή «Γκάρντια ν», «ό Τόνυ Κρόσλαντ δέν άνήκε σέ καμιά κατηγορία: ήταν σχεδόν πολιτικός, σχεδόν στοχαστής, σχεδόν άνθρωπος πού θύμιζε τήν έποχή τής άναγέννησης». Μέ λίγα λόγια, ή βιογραφία του άποτελεΐ άπαραίτητο βοήθημα γιά όποιον θελήσει νά καταπιαστεί ε ίτ ε μέ τή σύγχρονη ιστορία τής Βρετανίας ε ίτ ε μέ τήν έξέλιξη τής δ υτικοευ ­ ρωπαϊκής σοσιαλδημοκρατίας, μέ όλες τίς έπιτυχ ίες της άλλά καί τίς άναμφίβολες άδυναμίες καί αύταπάτες της. ΠΑΥΛΟΣ ΝΑΘΑΝΑΗΛ

"Ενα περιοδικό βιβλιοκριτικής πού πουλά καί βιβλία ΛΟΝΔΙΝΟ, ’Ιούνιος. Ό έπικίνδυνος άντίπαλος στή βρετανική άγορά βιβλίου τούτη τήν έποχή δέν είνα ι κάποιο βιβλιοπωλείο ή κάποια λέσχη βιβλίου, άλλά ένα περιοδικό πού βγαίνει τρεις φορές τό χρόνο, «Ό 'Ο δηγός τού Καλού Βι­ βλίου». Ό τ α ν ξεκίνησε, πριν άπό τέσσερα χρό­ νια, οί σκεπτικισ τές βιάστηκαν νά έκφράσουν

τήν περιφρόνησή τους: «Πώς θά μπορούσαν άραγε οί ιδρυτές του, ό Peter Braithwaite καί ό Bing Taylor, πού δέν δ ιέθεταν καμιά προηγού­ μενη έκδοτική πείρα, νά πετύχουν τό σχέδιό τους, νά έκδώσουν δηλαδή ένα τετραμηνιαιο περιοδικό πού θά πρόσφερε^ μιάν έλεύθερη έπιλογή τών σημαντικών βιβλίων καί μιάν ύπη-

23

ΤΟ ΞΕΝΟ ΒΙΒΛΙΟ ρεσία παραγγελίας καί άποστολής βιβλίων τα ­ χυδρομικά;» Καί δμως τό πέτυχαν. Τήν άνοιξη πού. μάς πέρασε στάλθηκε τό 15ο τεύχος ατούς συν­ δρομητές τού περιοδικού, πού ό άριθμός τους αύτή τή στιγμή άνεβαίνει στις 25.000, σέ 171 χώρες. Ακόμα κρατά ή χαρά τού Braithwaite καί τού Taylor γιά τήν τιμή πού τούς έγ ιν ε δταν πέρυσι τό Σεπτέμβρη τούς άπονεμήθηκε τό «Βραβείο τής Βασίλισσας γιά τό ’Επίτευγμα Εξαγωγών» (πού δλοι οί "Αγγλοι έπιθυμοϋν νά άποκτήσουν), πράγμα πού έπιβεβαίωνε κατά κάποιον τρόπο τήν έπιτυχία πού σημείωσε ό «'Οδηγός», φτάνοντας μέσα σέ τρία μόνο χρό­ νια, άπό τό μηδέν, σέ έξαγωγές βιβλίων άξίας 500.000 λιρών. Ό « Οδηγός» δέν στεγάζεται στό παραδο­ σιακό έκδοτικό περιβάλλον ένός μεγάρου τής περιοχής Bloomsbury, άλλά -ά π ε ν α ν τία ς- λ ε ι­ του ρ γεί σέ ένα μικρό βιομηχανικό χώρο τού νότιου Λονδίνου, στριμωγμένο άνάμεσα στήν Pizza «Delaware American» καί σέ έναν κατα­ σκευαστή έπιγραφών πανδοχείων. Σέ μιά συνάντηση πού είχα, οί ιδρυτές κα­ θώς καί ή γυναίκα τού Peter Braithwaite, ή Patri­ cia, καί ό προϊστάμενος τού τμήματος έξυπηρέτησης πελατών Alan Vickers, πού συλλογικά διευθύνουν τήν έπιχείρηση, ξανάφεραν στή μνήμη τους τόν άγώνα πού έκαναν γιά νά ξ εκ ι­ νήσει ό «Ό δηγός». Στό τέλο ς τού πρώτου χρόνου είχαν καταφ έρει νά συγκεντρώσουν μόνο 4.000 συνδρομητές. Ή διαφήμιση είχε άποδειχτεϊ άσκοπη σπατάλη, οί καλές δημό­ σιες σχέσεις δμως, πού τίς χειρίζονταν ή Patri­ cia, άρχισαν νά συγκεντρώνουν πελατεία. Τό σχέδιο ένός χειμερινού τεύχο υς γρήγορα έγκαταλείφθηκε, καθώς ή έκδοση καί ή άγορά βι­ βλίων στή Βρετανία περιοριζόταν όλο καί πιό πολύ στις περιόδους τής άνοιξης, τού καλο­ καιριού καί τού φθινοπώρου. Αλλά οί Braithwaite καί Taylor έμμένουν στήν πεποίθησή τους δ τι ό «Όδηγός» κάλυπτε μιάν άνάγκη. Τό έθεσαν λοιπόν έτσι, καί αύτό παρα­ μ ένει τό «πιστεύω» τους: «Ή γενική ιδέα γεννήθηκε μέσα άπό ένα πραγματικό ένδιαφ έρον άπό μέρους μας νά προσφέρουμε μιάν έξυπηρέτηση στούς χιλιά­ δες άνθρώπους, πού σάν κι έμάς άγνοοϋνταν άπό τίς πιό συμβατικές καί παραδοσιακές με­ θόδους παροχής, τόσο πληροφόρησης σχετικά μέ τά βιβλία, δσο καί τών βιβλίων αύτών κα­ θαυτών. Ακόμα καί σ’ αύτούς τούς δύσκολους και­ ρούς τά βιβλιοπωλεία καταβάλλουν κάθε δυ­ νατή προσπάθεια γιά νά ικανοποιήσουν τίς άνάγκες τών πελατών τ ους καί, παρ’ δλα αύτά, έχουν δοσοληψίες κυρίως μέ άνθρώπους πού

24

κατοικούν σέ κοντινή άπόσταση άπό τό κατά­ στημά τους. Ό έθνικός τύπος, άν καί άφιερών ει πολλές στήλες του στό βιβλίο, δέν είναι πιά δυνατό νά καλύψει περισσότερο άπό ένα μικρό τμήμα τών βιβλίων πού έκδίδονται. Μέ τά 50.000 περίπου καινούρια βιβλία πού έκδίδ ονται κάθε χρόνο στήν Αγγλία καί μόνο, άντιληφ θήκαμε δ τι χρειαζόταν ένας νέος τρ ό­ πος προσέγγισης· μιά ύπηρεσία πού θά συν­ δύαζε τίς σαφείς καί κατατοπιστικές κριτικές μιάς πλατιάς έπιλογής καλών βιβλίων, μέ ένα άποτελεσματικό σύστημα άποστολής βιβλίων ταχυδρομικά σέ δλα τά μέρη τού κόσμου». Οί Braithwaite καί Taylor άπό τήν άρχή γνώρι­ ζαν δ τι ό «Ό δηγός» θά άποδειχνόταν άνεκτίμητος γιά τούς έκπατρισμένους Βρετανούς σ’ όλόκληρο τόν κόσμο. Έ τσ ι, σήμερα, στά γρα­ φ εία τού «Ό δηγοϋ» βρίσ κεται ένας παγκό­ σμιος χάρτης δπου ξεχωρίζουν οί πιό σημαντι­ κές χώρες έξαγωγής. Στήν πρώτη θέση είνα ι ή ’Ολλανδία καί άκολουθεΐ σέ καλή σειρά ή Αύστραλία, μιά άπό τίς παραδοσιακές β ρετανικές άγορές. Οί Η.Π.Α. δμως έρχονται δεύτερ ες, γεγονός πού έπιθεβαιώνει τήν άποψη τού Bing Taylor δ τι «“ Ό Ό δ η γ ό ς ” προσφέρει αύτό πού ήταν άπαραίτητο, τήν πληροφόρηση δηλαδή γιά τά βιβλία πού κυκλοφόρησαν πρόσφατα, άκόμα κι άν τελ ικ ά ό συνδρομητής άγοράζει άπό έναν άμερικανό λιανοπωλητή τήν άμερικάνικη έκδοση κάποιου συγκεκριμένου τ ίτ ­ λου». Τό πρώτο τεύχος τού «Ό δηγοϋ τού Καλού Βιβλίου» παρουσίασε σύντομη κριτική 250 τ ίτ ­ λων· σχεδόν κανένα άπ’ αύτά δέν ήταν μυθιστό­ ρημα. Ό Peter Braithwaite λ έει: « Ενεργήσαμε άν τίθετα μέ τίς προτιμήσεις τών πελατών μας καί άνακαλύψαμε δ τι τή μεγαλύτερη ζήτηση τήν είχ ε τό μυθιστόρημα, τόσο σέ μορφή δ ε­ μένου βιβλίου, δσο καί σέ βιβλίο τσέπης. ’Έτσι τό τελ ευ τα ίο τεύχος προσφέρει συνολικά 2.000 τίτλ ο υ ς βιβλίων, κι άπό αύτούς οί 400 ε ί­ ναι μυθιστόρημα γιά ένήλικες καθώς καί παιδι­ κό». Ή έπιτυχία τού « Οδηγού» έχ ει σέ μεγάλο βαθμό ν ά κάνει μέ τό είδος τών σχέσεων πού δ ια τη ρεί τό περιοδικό μέ τούς πελάτες του. Ό Braithwaite καί ό Taylor άπό τήν άρχή ήταν άποφασισμένοι νά προσφέρουν στούς συνδρομη­ τές τους μιά προσωπική ύπηρεσία. Δέν θά με­ ταχειρίζονταν τίς τυποποιημένες άπαντητικές έπιστολές. Δέν θά μηχανογραφούσαν τούς λο­ γαριασμούς τών πελατών τους, γ ια τί δέν ήθ ε­ λαν μέ κανένα τρόπο νά θεω ρηθεί δ τι ό « Οδη­ γός Καλού Βιβλίου» ήταν κάποιο είδος λέσχης τού βιβλίου. Όπως τονίζουν ιδιαίτερ α σέ κάθε του ς τεύχος, «μιά συνδρομή δέν δημιουργεί καμιά άπολύτως δέσμευση γά παραγγελία βι-

ΤΟ ΞΕΝΟ ΒΙΒΛΙΟ θλίων, οϋτε όποιαδήποτε υποχρέωση». Ή άνεξαρτησία καί τό κύρος τής κριτικής τού «Όδηγοϋ» παραμένουν σταθερά. Δέν άποφεύγουν τά best-seller άλλά τούς ένοχλει ή Ιδέα νά προσφέρουν κακά βιβλία, άπλά καί μό­ νο έπειδή θά είχαν κάποια έμπορικότητα. ΟΙ κριτικές, άν καί είνα ι συνοπτικές, γράφονται δλο καί σέ μεγαλύτερη έκταση άπό είδικούς. "Ετσι τά τελευ τα ία τεύχη περιείχαν έπιλογή τών καλύτερων έπιστημονικών καί φιλοσοφι­ κών βιβλίων, δπως καί έναν όδηγό τών καλύτε­ ρων βιβλίων μουσικής (δλα έπιλεγμένα άπό ε ι­ δικούς). Τό γεγονός δ τι ό «Όδηγός» προσφέρει δ ε­ μένα βιβλία, δσο καί βιβλία τσέπης, στήν άρχή θεωρήθηκε τρέλα άπό τά πιό συντηρητικά στοιχεία τού βρετανικού βιβλιεμπόριου. «Δέν άποδίδει οικονομικά» είχαν πεϊ στόν Braithwaite καί στόν Taylor. Ελάχιστοι δμως πελάτες παραγγέλνουν μόνο ένα δεμένο βιβλίο, καί ή δυνατότητα νά προσφέρουν βιβλία καί άπό τις δύο κατηγορίες σέ μιά πλατιά κλίμακα τιμών, έκτιμάται ιδιαίτερα άπό τούς πελάτες. Ή κατά μέσο δρο παραγγελία άπό τό έξωτερικό, δπως ύπολογίζει ό Alan Vickers, είναι άξίας τουλάχι­ στον 50 δολλαρίων. Οί περισσότεροι έκδό τες προσφέρουν τώρα πιά δρους χονδρικού έμπορίου στόν «Όδηγό», δπως έπίδοση παραγγελιών άπό τις δικές τους άποθήκες άποθεμάτων καί σημαντική δια φήμι­

ση γιά τούς τίτλου ς πού έπιλέγουν, γεγονός πού ol Braithwaite καί Taylor θεωρούν άπόλυτα δικαιολογημένο, άφοϋ άγοράζουν μεγάλες πο­ σότητες. Ό «Όδηγός» δέν δ έχετα ι καμιά διαφήμιση. Δέν πουλά περισσευούμενα βιβλία μιας σειράς καί δέν κλείνει ειδ ικές συμφωνίες μέ έκδότες γιά νά κινήσει γρήγορα τά άποθέματα πού άργούν νά πουληθούν. Τό κύκλωμα τού βιβλιεμπόριου άκόμα δυσανασχετεί λίγο μέ τά έξώφυλλα τού «Όδηγοϋ», πού άπό τήν άρχή ήταν χρωματιστά άντίγραφα έργων μεγάλων ζωγρά­ φων άπό τόν Van Gogh ώς τόν David Hockney, καί πού έλάχιστες φορές άπεικονίζουν τό πε­ ριεχόμενο κάποιου ειδικού άρθρου τού τ ε ύ ­ χους. Καθώς μπαίνει στόν πέμπτο χρόνο τής κυ­ κλοφορίας του ό «Ό δηγός τού Καλού Βι­ βλίου» δλο καί άναπτύσσεται. ’Ήδη έχ ει έπεκταθεΐ, πέρα άπό τήν άρχική μονάδα τού βιο­ μηχανικού χώρου, σέ τρεις μονάδες. Τό γεγ ο­ νός δ τι είμ αι μόνο ένας άνάμεσα σέ μιά χούφτα βρετανών έκδοτών πού τούς έχ ει άπονεμηθεΐ τό Βασιλικό Βραβείο ’Εξαγωγών (οί Mitchell Beazley καί Longmans είνα ι άλλοι δύο) φ ανε­ ρώνει ίσως πού έ γκειτα ι ή μελλοντική του έπιτυχία. ΙΟΝ TREWIN (Μετάφραση: Κάκια Γαζή)

Μιά ιστορία της σύγχρονης κινέζικης λογοτεχνίας ΠΕΚΙΝΟ, Ιούλιος. Μιά νέα έργασία μέ θέμα τήν ιστορία τής σύγχρονης κινέζικης λογο τε­ χνίας (1919-1949) έκδόθηκε πρόσφατα, κάτω άπό. τήν καθοδήγηση τού συγγραφέα TangTao. ’Αρχικά, σύμφωνα μέ μιά άπόφαση πού είχε παρθεΐ σέ ένα έκπαιδευτικό συνέδριο στις άρχές τού 1961, προοριζόταν γιά νά χρησιμεύσει σάν βιβλίο άναφοράς γιά τούς φ οιτητές τών πανεπιστημίων. "Ενα προσχέδιο 600.000 λ έ ­ ξεων είχε ήδη έτοιμαστεΐ, δταν ή «Μορφωτική 'Επανάσταση» άνάστειλε τά πάντα. Ή έργασία ξανάρχισε τό 1979 καί, τελικά, έκδόθηκε τόν περασμένο χρόνο άπό τόν «Λαϊκό Λογοτεχνικό ’Εκδοτικό Οίκο». Τό βιβλίο «'Ιστορία τής σύγχρονης κινέζικης

λογοτεχνίας» καλύπτει σέ τρεις τόμους τήν περίοδο άπό τίς παραμονές τού κινήματος τής 4ης τού Μάη τού 1919, ένα άντιιμπεριαλιστικό, άντιφεουδαρχικό, πολιτιστικό κίνημα, μέχρι τίς μέρες τής έγκαθίδρυσης τής λαϊκής δημοκρα­ τίας, τό 1949. Ό λ α τά βιβλία πού είχαν έκδοθεΐ στό παρελθόν πάνω στό ίδιο θέμα παρουσία­ ζαν ώς ένα βαθμό τά μειονεκτήματα τής ύπεραπλούστευσης τών ιστορικών γεγονότων, πού περιόριζε τό πεδίο στήν έπαναστατική προλεταριακή λογοτεχνία, πού -π ρα γματικά κυριαρχοϋσε. 'Υπήρξαν ώστόσο κι άλλες λογο­ τεχ νικές τάσεις πού κι αύτές άποτελοϋν ένα τμήμα τής σύγχρονης κινέζικης λογοτεχνίας. Καί ή άξια αύτοϋ τού νέου έργου έγ κ ειτα ι βα­ σικά στήν άντικειμενική παρουσίαση τών ίστο-

25

ΤΟ ΞΕΝΟ ΒΙΒΛΙΟ ρικών γεγονότων, όπως καί στήν πλήρη πα­ ρουσίαση τριακοσίων περίπου σημαντικών συγγραφέων καί του έργου τους. Ανάμεσα σ’ αύτούς βρίσκεται καί ό συμβολιστής ποιητής Li Jinfa, ό πολύπλευρος συγγραφέας μιας μειο­ νότητας καί στυλίστας Shen Congwen, καθώς καί φημισμένοι συγγραφείς τής δεκαετίας τού ’30, όπως ό Xiao Qian, ό Lu Fen καί ό Zhang Henshui. Σέ όλους έ χ ει παραχωρηθεϊ ή θέση πού τούς άξίζει. Συγγραφείς μειονοτήτω ν πα­ ρουσιάζονται έπίσης σέ πολλά σημεία τών τριών αύτών τόμων. ’Ακόμα, τό βιβλίο άποφεύγει νά συνδέσει τήν πολιτική στάση τού κάθε συγγραφέα μέ τό έργο του. "Ετσι παρουσιάζεται τόσο ό φιλόσο­ φος Hu Shih, πού χάραξε νέους δρόμους γρά­ φοντας στήν καθομιλουμένη άλλά πού πολιτι­ κά ήταν άντιδραστικός, όσο καί ό περίφημος δοκιμιογράφος Zhou Zuoren, πού άργότερα, στή διάρκεια τού πολέμου, συνεργάστηκε μέ τή γιαπωνέζικη κυβέρνηση τών άνδρεικέλων. Ό Xu Zhimo, ένας διάσημος ποιητής τής σχο­ λής «ή τέχνη γιά τήν τέχνη», έπίσης περιλαμ­ βάνεται σ’ αύτό τό βιβλίο. Στό παρελθόν όλα

αύτά τά όνόματα είχαν παραλειφθεΐ. J o ότι συμπεριλαμβάνονται σέ τού το τό έργο είναι μιά σαφής καί θετική άλλαγή. Τέλος, τόσο ή λογοτεχνία τών περιοχών πού έλέγχονταν άπό τό Kuomintang όπως καί έκείνη τών άπελεμθερωμένων περιοχών έκπροσωποϋνται σ’ αύτούς τούς τόμους. Τό έργο τού Ding Ling «Ό ήλιος λάμπει πάνω άπό τό ποτάμι Sanggan» άξιολογεΐται σάν ένα άπό τά σημαν­ τικό τερ α έργα τών άπελευθερωμένων περιο­ χών έκείνης τής έποχής, όπως καί ή όπερα «Τό κορίτσι μέ τά λευκά μαλλιά» καί τά διηγήματα τού Chao Shuli. Ή «'Ιστορία τής σύγχρονης κινέζικης λογο­ τεχνίας», παρά τό γεγονός ότι μερικές περίο­ δ οι παρουσιάζονται έκτενέστερ α άπό μερικές άλλες, δημιουργώντας έτσ ι μιά κάποια άνισορροπία, είναι ένα εύπρόσδεκτο βιβλίο, πού θά προσφέρει στήν κατανόηση τής άνάπτυξης τής σύγχρονής μας λογοτεχνίας.

VANG ΧΙΑΝΥΙ (Μετάφραση: Κάκια Γαζή)

Ή εκδοτική δραστηριότητα στήν Ισπανία ΜΑΔΡΙΤΗ, 'Ιούλιος. «Περνάμε μιά παράδοξη περίοδο», λ έ ει ένας έκδοτης τής Βαρκελώνης, ό Julio YAhez. «’Από τή μιά μεριά άντιμετωπίζουμε μιά κρίση ένεκα τού αύξανόμενου κό­ στους τής παραγωγής. Άπό τήν άλλη όμως με­ ριά βρισκόμαστε στό έπίκεντρο μιας έξαρσης τής έκδοτικής δραστηριότητας. Είναι μιά άντίφαση πού κανείς δέν μπορεί νά έξηγήσει. Σκεφ θεΐτε ό τι ή ’Ισπανία έ κδίδ ει πάνω άπό 25.000 τίτλου ς τό χρόνο, γεγονός πού μάς κατατάσ­ σει ψηλά στήν κλίμακα τών χωρών μέ αύξημένη έκδοτική δραστηριότητα. Οί έκδότες μας πουλάνε 5.000 ή 10.000 άντίτυπα άπό κάθε σχεδόν βιβλίο πού έκδίδουν. Συγχρόνως όμως μόνο τό 40% τού πληθυσμού μας δια βάζει βι­ βλία, ένώ τό 10% είνα ι άναλφάβητοι. ’Έτσι, μέ­ νει ένα ποσοστό 50% τού έθνους μας σάν μιά άγορά πού είναι πιθανό νά κατακτηθεί. Μέ τήν έλευθερία πού έχουμε τώρα στίς έκδόσεις, άν σταθεροποιηθούν τά έξοδα παραγωγής, οί πωλήσεις τών βιβλίων μπορεί νά ξεπεράσουν κά­ θε όριο. Ή άγορά είναι παράλογη. Μάς προσφέρονται περισσότερες εύκαιρίες άπ’ δ,τι έπι-

26

διώκουμε». Υπ άρχει όμως καί μιά δυσάρεστη πλευρά στόν ισπανικό έκδοτικό χώρο: ή όλοένα αύξανόμενη άπροθυμία τών έκδοτών νά άγοράζουν βιβλία πού δέν έχουν τήν ύπογραφή όνομάτων διεθνούς κύρους. Μόλις προταθεΐ κάποιος άσημος, άμέσως έρχετα ι ή άπόκριση: «ποιος είνα ι αύτός ό τύπος;» 'Ένας άλλος Ισπανός έμπορος βιβλίων, ό Ma­ rio Lacruz τής Plaza y Janes, πιστεύει ό τι ή κα­ τάσταση τού βιβλιεμπορίου στήν ’Ισπανία είναι μιά εύχάριστη έκπληξη. «Ά ν έξετάζαμε τήν ο ι­ κονομική μας κατάσταση θά θεωρούσαμε ότι δέν πάνε καλά τά πράγματα. Όμω ς, παρόλο πού ο ί τιμές καταλόγου άνεβαίνουν μέ τό ρυθ­ μό τού πληθωρισμού, οί πωλήσεις τών βιβλίων μένουν πάντα στό ίδιο ικανοποιητικό έπίπεδο. Οί έκδότες πού συμβαδίζουν μέ τίς τάσεις, όπως ό Planeta, πού συγκεντρώνει τή δραστηρ ιότητά του στή σύγχρονη ιστορία, είχαν με­ γαλύτερη έπιτυχία άπό τό μέσο όρο». Τί λ έ ει όμως ό έκδοτικός οίκος Planeta; Ό γενικό ς διευθυντής του, ό Jose Manuel Lara

ΤΟ ΞΕΝΟ ΒΙΒΛΙΟ Bosch, έπιβεβαίωσε τούς συναδέλφους του: «Αύτό πού συμβαίνει» λ έ ει ό Lara «είναι δ τι άλλάζουν οί προτιμήσεις. 'Έχουν άλλάξει έπανειλημμένα τά τελευ τα ία 15 μέ 20 χρόνια. Πε­ ράσαμε μιά φάση μυθιστοριογραφίας καί κατό­ πιν μιά πολιτική φάση. Πριν άπό τό 1973 μπο­ ρούσαμε νά πουλήσουμε μερικά άντίτυπα ένός άσήμαντου βιβλίου κι έναν σημαντικό άριθμό άντιτύπων κάποιου άξιόλογου βιβλίου. Τώρα δέν πουλιέται πιά κανένα κακής ποιότη­ τας βιβλίο, ένώ άντίθετα πουλιούνται χίλια άντίτυπα άν τό βιβλίο είνα ι άξιόλογο. Οί χώροι διά θεσης τού βιβλίου δέν είνα ι πιά οί ίδιοι. Ό κόσμος δέν πηγαίνει πιά στά παραδοσιακά βι­ βλιοπωλεία. ’Αγοράζει βιβλία άπό τά super mar­ kets». Ό Lara ύπολογίζει ό τι τά κατ’ όνομα βιβλιο­ πωλεία στήν ’Ισπανία είνα ι 500, άλλά μόνο 50 μέ 60 άπ’ αύτά είναι πλήρη. Θλίβεται γιά τήν έξαφάνιση τού έπαγγέλματος τού βιβλιοπώλη πρός όφελος κάθε άλλου σχεδόν χώρου διά­ θεσης. (Υπάρχουν 3.500 χαρτοπωλεία πού πουλάνε βιβλία καί 11.000 άλλα σημεία πώλη­ σης, στά όποια συμπεριλαμβάνονται καί τά κά­ πως μεγαλύτερα κιόσκια, πού έκθέτο υν τόσο δεμένα βιβλία όσο καί μαζικής κυκλοφορίας έπανεκδόσεις.) «Νέο, έρωτικό, πολιτικό καί μαχητικό.» Αύτό τό σύνθημα, πού δια φημίζει ένα νέο περιοδι­ κό, μοιάζει νά συνοψίζει τή νέα μόδα στόν τ ο ­ μέα τών έκδόσεων στή μεταφρανκική ’Ισπανία. Είναι τά θέματα τής πολιτικής καί τού σέξ. Δ έν έχουν άλλάξει άκόμα όλοι οί νόμοι, όμως όλοι π εριμένουν ότι θά άλλάξουν. Έ τσι ό νόμος πού άπαγορεύει τίς ξένες έπενδύσεις στόν τομέα τών έκδόσεων (όπως θά δούμε πα­ ρακάτω) πού γιά χρόνια παραβιαζόταν, τώρα πιά παραβιάζεται άπροκάλυπτα. Μέ τήν άνάπτυξη τών τοπικών έθνικισμών στήν 'Ισπανία άνοιξε μιά νέα άγορά βιβλίων, γραμμένων στήν καταλάνικη καί στή βάσκικη γλώσσα. (Ή παραγωγή τίτλω ν στά καταλάνικα αύξήθηκε κατά 30% μεταξύ 1977 καί 1979 καί περίπου κατά 75% στή γλώσσά τών Βάσκων.) Γιά παράδειγμα, ό μικρός καί προοδευτικός έκδοτικός οίκος τής Βαρκελώνης Laia, τούς μισούς άπό τούς νέους τίτλου ς του τούς έκδίδ ει τώρα πιά στά καταλάνικα. «Τουλάχιστον αύτή τήν άγορά, όσο περιορισμένη κι άν είναι, τήν ξέρουμε», έξη γεϊ ό Ignasi Riera, δ ιευθυν­ τής έκδόσεων τού Laia. «Πουλάμε μόνο 3.000 άντίτυπα άπό κάθε βιβλίο, άλλά τά πουλάμε όλα». ”Ας σημειω θεί ό τι οίκος Laia ξεκίνησε μιά σειρά κλασικών έργων φιλοσοφίας, άπό τόν Πλάτωνα ώς τόν Wittgenstein, στήν καταλάνικη γλώσσα. Τό σύνολο θά άπαρτίζεται άπό 150

τίτλου ς, καί θά κυκλοφορούν 12 τίτλ ο ι τό χρό­ νο. ’Επιδίωξή τους είναι, όπως δηλώνουν στήν άνακοίνωσή τους, «νά συμβάλουν στή δη­ μιουργία μιάς καταλάνικης φιλοσοφικής γλώσ­ σας καί στήν άκαδημαϊκή γλωσσολογική έπεξεργασία της, ώστε τέτο ια έργα νά γίνουν προσιτά σέ έκείνους πού έπρεπε νά τά διαβά­ σουν άναγκαστικά στά ισπανικά ή σέ όποιαδήποτε άλλη γλώσσα». Μιά πρόχειρη στατιστική μάς πληροφορεί ό τι τό σύνολο τής βιβλιοπαραγωγής μέσα στό 1980 ήταν 28.912 τίτλ ο ι (πρώτες έκδόσεις καί έπανεκδόσεις). Περισσότερα στατιστικά στοι­ χ εία ύπάρχουν γιά τό 1979, όπότε έκδόθηκαν 25.076 τίτλοι, άπό τούς όποιους τό 28,04% ή τά 7.079 βιβλία είναι μεταφράσεις. Τό 1979 με­ ταφράστηκαν άπό τά άγγλικά 3.164 βιβλία, πού άντιπροσωπεύουν τό 12,51% άπ’ όλα τά βιβλία (πρώτες έκδόσεις καί έπανεκδόσεις) πού έκ ­ δόθηκαν έκείνη τή χρονιά. Τά γαλλικά ήρθαν δεύτερ α μέ 1.696 τίτλου ς ή 6,37%. Τά γερμανι­ κά ήρθαν στήν τρίτη θέση μέ 659 τίτλους, κάί άκολουθούν τά ιταλικά μέ 236. Έτσι τά άγγλικά άντιπροσωπεύουν τό 44,69% όλων τών με­ ταφράσεων. Μερικά άκόμα στατιστικά στοι­ χεία : 225 έκατομμύρια άντίτυπα βιβλίων έκδό­ θηκαν στήν ’Ισπανία τό 1979, καί σύμφωνα μέ τήν άποψη τού RaCil Rispa Marquez, τής Ομο­ σπονδίας τών ’Ισπανών Εκδοτών, ένα στά τρία βιβλία έξά γεται σέ 20 ίσπανόφωνες χώρες. Ας μήν ξεχνάμε έξάλλου ό τι ό συνολικός άριθμός τών ίσπανόφωνων ύπολογίζεται πάνω άπό 300 έκατομμύρια (ό πληθυσμός τής ’Ισπανίας είναι περίπου 36,4 έκατομμύρια). Τά περισσότερα στοιχεία γιά τήν έκδοτική ζωή τής ’Ισπανίας γίνονται γνωστά άπό τήν άνεξάρτητη Ομοσπονδία τών ’Ισπανών ’ Εκδο­ τών. (Ή λ έξη -κλειδ ί έδώ είν α ι «άνεξάρτητο», γ ια τί ό σύλλογος είναι καθαρά μεταφρανκική όργάνωση.) Στό παρελθόν οί έκδό τες ύπαγόντουσαν σέ μιά έξουσία διακανονισμού πού έλεγχότα ν άπό τήν Κυβέρνηση, συντονισμένη μέ τή συντεχνιακή διάρθρωση τής δικ τατο­ ρίας. Μ ετά τήν πτώση λοιπόν τής δικτατορίας, άπό τή μιά άνασυγκροτήθηκαν τά έπονομαζόμενα έπιμελητήρια τού βιβλίου (συνεταιρισ τι­ κές όργανώσεις πού συνενώνουν έκδότες, τ υ ­ πογράφους, διανομείς καί βιβλιοπώλες, προσφ έροντας καθημερινά ύπηρεσίες, όπως ή προώθηση τών άδειών έξαγωγής βιβλίων) κι άπό τήν άλλη οί έκδότες, οί τυπογράφοι, οί δια νομείς καί ο ί βιβλιοπώλες έχουν Ιδρύσει τ ίς δικές τους όργανώσεις σ’ όλη τήν ’Ισπανία· ή Ομοσπονδία τών ’Ισπανών ’ Εκδοτών, γιά πα­ ράδειγμα, άπαρτίζεται άπό ξεχωριστούς συλ­

27

ΤΟ ΞΕΝΟ ΒΙΒΛΙΟ λόγους έκδοτων στήν Καταλονία, στην περιο­ χή τών Βάσκων, στή Μαδρίτη, κι άκόμα άπό τόν 'Ε θνικό Σύλλογο Έ κδοτων Διδακτικών Βι­ βλίων καί τό Σύλλογο Έκδοτων στήν Καταλάνικη Γλώσσα. Ό σ ο γιά τό Ε θ νικό Ίδρυμα τού ’Ισπανικού Βιβλίου (INLE), είνα ι καταδικασμέ­ νο· ένα νομοσχέδιο θά τού άφ αιρέσει τήν άρμοδιότητά του σάν έπίσημου μεσάζοντα άνάμεσα στό βιβλιεμπόριο καί τήν κυβέρνηση. Όπως έχουν λοιπόν τά πράγματα, οι έκδότες έδώ καί λίγο καιρό ένεργοϋν σάν νά μήν ύπήρχε τό INLE. Τό νομοσχέδιο αύτό άφορά κυρίως ατούς ύπάρχοντες κανονισμούς, πού άπαγορεύουν άκόμα καί τήν κατά 1% ξένη συμμετοχή σέ όποιαδήποτε ισπανική έκδοτική έταιρεία. Ό νέος νόμος θά προσφέρει τήν 'ίδια δυνατότητα γιά έπένδυση στόν έ κδοτικό τομέα, μέ τήν ήδη ύπάρχουσα σέ κάθε άλλο βιομηχανικό τομέα. Οί Ισπανοί έκδότες έπιθυμοϋν νά δούν τά με­ γάλα ξένα συγκροτήματα πού έχουν ήδη κά­

ποια άνάμειξη στούς ισπανικούς έκδοτικούς οίκους νά φανερωθούν άνοιχτά. Έπιθυμοϋν άκόμα νά δουν τήν ’Ισπανία νά άποδέχεται τήν άρχή τού έλεύθέρου έμπορίου, ώστε νά μπο­ ρέσ ει νά γ ίν ει ισότιμο μέλος στήν Κοινή 'Α γο­ ρά, δπου, δπως έλπίζουν, θά μπει σύντομα. Μέ λίγα λόγια, ή γενική εικόνα τής έκδοτικής δραστηριότητας στήν 'Ισπανία είναι καλή. Ό χ ι μόνο πουλιούνται περισσότερα βιβλία στό έξω τερικό, άλλά καί στό έσωτερικό πουλιούν­ τα ι περισσότερα καί τό ποσοστό τών έπιστροφών έχ ει μειωθεί. Οί έκδότες είνα ι αισιόδοξοι γ ι’ αύτή τήν έπιχειρηματική χρονιά. Κι ό πρόε­ δρος τής όμοσπονδίας, ό Juan Salvat, τό έχει ξεκαθαρίσει: ό ισπανικός έκδοτικός τομέας θά ένεργοπ οιηθεϊ δταν άλλάξει τό νομικό πλαίσιο τής έκδοτικής βιομηχανίας, δταν καί τά τ ελ ε υ ­ ταία ίχνη τού συντεχνιακού κράτους θά έχουν έ ξα λειφ θ εΐ άπό τό χώρο τού βιβλιεμπόριου.

JOSE VINUALES (Μετάφραση: Κάκια Γαζή)

Ό λαβύρινθος τοϋ Perec ΠΑΡΙΣΙ, Ιούνιο ς. Τόν περασμένο Μάρτη πέθανε στό Παρίσι ό Georges Perec, μόλις 46 χροΜοναδική περίπτωση ό Perec. Μέσα σέ λίγα χρόνια είχε γράψει πάνω άπό 20 έργα, άπό τά πιό παράξενα καί σημαντικά. Προικισμένος, πρωτοποριακός άλλά καί (σχεδόν πάντα) προ­ σιτός, άνοιξε καινούριους δρόμους χωρίς νά χάσει τ ήν έπαφή του μέ τό πλατύ κοινό. Μέ τό πρώτο έργο του κιόλας έγ ιν ε γνω­ στός. Τό Les choses (Τά πράματα, μέ ύπότιτλο «Μιά Ιστορία του ’60», βραβείο Renaudot 1965), άναγνωρίστηκε ώς τό μυθιστόρημα τής κατα­ ναλωτικής κοινωνίας, ή όποια, στήν τό τε Δ υ τι­ κή Εύρώπη, βρισκότανε στήν άκμή της. Μάς λ έ ε ι γιά ένα ζευγάρι, νέους, κάπως δια νοούμε­ νους, μάλλον φτωχούς, πού χαζεύουν τά ώραΐα πράματα στίς βιτρίνες. Δέν έχουν άλλο πάθος παρά τίς άνέσεις τους, άλλο σκοπό πα­ ρά νά κάνουν λεφ τά πολλά -χω ρίς πολλή δου­ λειά όμως. Θ’ άποτύχουν βέβαια, θά μείνουν άνικανοποίητοι, «μιά νησίδα φτώχειας μέσα στή μεγάλη θάλασσα τής άφθονίας», «χωμένοι ώς τό λαιμό σέ μιά πάστα πού δέν θά φάνε πα­ ρά τά ψίχουλά της». "Ανθρωποι σάν τόσους άλ­ λους, χωρίς ρίζες, παθητικοί, άπρόσωποι. (Συμ­ βολικά, στό βιβλίο δέν ύπάρχουν διάλογοι.) Πραγματικοί ήρωες τά ίδια τά «πράματα»· στό

28

πρώτο κεφάλαιο μάλιστα παρουσιάζεται ένα διαμέρισμα δπου δέν είνα ι κανένας μέσα. Σχο­ λαστικές οί περιγραφές, σάν άπό φακό κάμε­ ρας. Ταυτόχρονα, γιά περισσότερη άπόσταση, άνάμεσα στό συγγραφέα καί στό θέμα κάτι με­ σολαβεί: ένα άλλο βιβλίο, ή Αισθηματική άγωγή τού Flaubert, στήν όποια, χωρίς νά τό πεϊ άμεσα, ό Perec άναφέρεται συνέχεια: δανείζε­ τα ι σκηνές, λεπτομέρειες, μέχρι καί φράσεις όλόκληρες, μιμείται γενικά τό ύφος τοϋ Flau­ bert, ώστε τό βιβλίο νά γ ίν ει σάν κόπια, κάτι ψ εύτικο, δπως τά όμορφα καί άψυχα πράματα πού μάς άναπαριστάνει. Τό θέμα λοιπόν έκφράζεται καί μέσα άπό τή μορφή. Ά λ λ ά καί πα­ ραμορφώνεται, διφ ορούμενο πιά. Ό άναγνώστης, λικνισμένος άπό τίς γ οη τευ τικ ές φρά­ σεις, κοιμισμένος άπό τήν άπουσία άμεσης κριτικής, τά χ αίρεται κι αύτός τά πράματα, «ώραία καί άπλά, άπαλά, φωτεινά», ύπνωτισμένος -δπως οί ήρωες. Άπ ια στη μέν αύτή ή Γή τής Επαγγελίας, άλλά τόσο έλκυστική... Ό σ ο γιά τόν Perec, πού στέκεται; Άπ ια στος κι αύ­ τός... Στό Un homme qui dort ( Ένας πού κοιμάται, 1967), παρατώντας τήν κοινωνιολογική προ­ σέγγιση, μάς πηγαίνει γιά έσωτερικό ταξίδι. Τό κύριο καί μοναδικό πρόσωπο, ένας νέος (ούτε τ ’ όνομά του ξέρουμε), άδιάφορος γιά τά πάν­

ΤΟ ΞΕΝΟ ΒΙΒΛΙΟ τα, χάνει σιγά σιγά τήν έπαφή μέ τόν κόσμο. Μ ένει στό δωμάτιό του, καί τελικά στό κρεβά­ τι, «κοιμάται» μ’ άνοιχτά τά μάτια, τά πράματα γύρω του παραμορφώνονται, σάν όνειρα άλλόκοτα. Ή μοναξιά στις μεγάλες πόλεις, ή διά λυ­ ση της προσωπικότητας -π άλι θέματα σημερι­ νά, καυτά. Καί πάλι δ ιακρίνεται τό ύφος τού Perec: ένα μίγμα άπόστασης καί συμπάθειας, ένα στύλ σύντομο καί άργό, στεγνό καί λυρικό μαζί.1 Μέ τό La disparition (Ή έξαφάνιση, 1969) ό Perec παίρνει κι άλλη, άπότομη στροφή. Τέρμα τά σοβαρά. Π ρόκειται έδώ (φαινομενικά) γιά πλάκα: ένα όλόκληρο μυθιστόρημα, καί χον­ τρό, χωρίς τό γράμμα «β» (τό πιό συνηθισμένο στά γαλλικά)! Πρωτοφανής έμπειρία καί τερ ά ­ στιο κατόρθωμα: μέσα στό έργο μεταγράφον­ τα ι κομμάτια άπό άλλους συγγραφείς, μέχρι καί ποιήματα (τού Hugo, τού Baudelaire...), σέ στίχους... Άπό τό τε ό Perec θ’ άνακηρυχτεϊ μέγας άκροβάτης των λέξεων, πρωταθλητής τού λογοπαίγνιου.2 ’Αλλά δέν είνα ι μόνο παι­ γ ν ίδι ή Disparition: ό Perec έχ ει γ ίν ει μέλος τού OULIPO, μιάς όμάδας συγγραφέων (έπ ικεφαλής ό Queneau) πού ψάχνουν, μέ βάση τά μα­ θηματικά, γιά καινούριες λογοτεχνικές μορ­ φές. Ό Perec μάλιστα, γιά νά χ τίσ ει ένα έργο («Δέν έχω καθόλου έμπνευση», έλεγε) είχε άνάγκη άπό αύστηρότατους κανόνες, πού νά τόν περιορίζουν καί νά τόν κατευθύνουν. Δια­ βάζοντας τή Disparition, βλέπει κανείς σέ ποιές κορυφές φαντασίας, σέ ποιά εύρήματα μορφι­ κά καί θεματικά τόν οδήγησε ή άπαγόρευση τού «β». Πολύ κατάλληλο τό θέμα: κάτι έξαφανίστηκε. Τί όμως; Γίνεται άνάκριση. Τά μυστήρια συσσωρεύονται. Τά πρόσωπα ένα ένα έξαφανίζονται. ’Εξωφρενικές οί· π εριπέτειες, χαίρεται ό άναγνώστης, άλλά καί άνησυχεΐ: πάντα κάτι λείπ ει, άναφέρεται χωρίς νά φ ανεί -κάποια «παρούσα άπουσία», άόριστη, άπειλητική. «Ό λα φ αίνονταν κανονικά, μά στήν ούσία τ ί­ ποτα τό σωστό. Ό λ α κανονικά φαίνονταν πρώτα, μά πίσω άπ’ αύτό κάτι κρυβόταν, κάτι τό άπάνθρωπο, τό φρικτό.»3 Τί; Ό Perec σάν νά προσπαθεί νά τό πει καί ταυτόχρονα νά μήν τό πει (καί ή γλώσσα έδώ τόν δυσκολεύει, άλ­ λά καί τόν βοηθάει, πςύ τής λείπ ουν τόσες λ έ­ ξεις, ώστε όλα νά λέγονται μέ πλάγιο τρόπο, μέ χίλιους έλιγμούς). Καί στά άλλα βιβλία του τό ίδιο γίνεται: κάτω άπό τήν έπιφάνεια, ένα κενό, κάποιο σαράκι πού τρώ ει τό έργο άπό μέσα, σιωπηλά. Μυστήρια καί στό W ou le souvenir d ’enfance ( W ή Ή παιδική άνάμνηση, 1975), άλλά μέ άλλη μορφή (πρώτος κανόνας τού Perec: κάθε έργο

lieorges Perec ν ’ άκολουθεί καινούριους κανόνες). Έδώ ή άσυνέπεια πού παρατηρήσαμε άνάμεσα στά έργα μπαίνει καί μέσα στό ίδιο έργο. Π ρόκειται γιά δυό Ισ τορίες έντελώς άσυνάρτητες: 1) Μιά π εριπέτεια καθαρά φανταστική -έν α ς Gaspard Winkler, στά ίχνη ένός παιδιού πού έξαφανίσ τηκε (τό λένε Winkler κι αύτό), βρίσ κει στό νησί W μιά κοινώνία όργανωμένη πάνω στις όλυμπιακές άρχές. 2) Μιά αύΤοβιογραφική άνάμνηση. Γιά πρώτη φορά ό Perec μιλάει -π ο ­ λύ ού δ έτε ρ α - γιά τόν έαυτό του, τά παιδικά χρόνια του: ήταν 'Εβραίος, οί γονείς του δέν γύρισαν άπό τόν πόλεμο. Προοδευτικά όμως (τούς δυό μύθους τούς δ ιη γείται μαζί, έναλλακτικά, σάν δίφωνη φούγκα) άρχίζουν καί μισοφαίνονται κάτι κρυφές σχέσεις μεταξύ τους, ένώ ή τάχα ιδανική κοινωνία τού πρώτου κει­ μένου όλο καί περισσότερο μοιά ζει μέ στρατό­ πεδο συγκέντρωσης - έ κ ε ΐ πού πέθανε ή μητέ­ ρα τού Perec... Ίσως λοιπόν τό φ ανταστικό μέ­ ρος τού έργου νά είνα ι καί τό πιό προσωπικό. Καί τό Θέμα τής έξαφάνισης στή Disparition νά άναφέρεται κρυφά στό θάνατο τών γονιών... ’Έ τσι κάθε καινούριο έργο, δια φορετικό άλ­ λά καί παρόμοιο, έξη γεΐ καί π λουτίζει τά προη­ γούμενα, άποκαλύπτοντας άπροσδόκητες δια­ στάσεις, φανερώνοντας τή συνοχή τού συνό­ λου. «Δέν θά ξαναγράψω ποτέ τό ίδιο βιβλίο, λ έ ει ό Perec, ή μάλλον ξαναγράφοντας κάθε

29

ΤΟ ΞΕΝΟ ΒΙΒΛΙΟ

φορά τό ’ίδιο βιβλίο, θά τό φωτίζω μ’ ένα και­ νούριο φώς.» Τώρα μάλιστα φτάνουμε στό έργο πού τά μαζεύει, τά συνδέει δλα -L a vie, mode d’emploi (Ή ζωή, όδηγίες χρήσεως, 1978). Τό άριστούργημα. Τόπος: μιά πολυκατοικία στό Παρίσι. Χρόνος: στις 23 ’Ιουνίου 1975, γύρω στίς 8 μ.μ. (δλα γίνονται μέσα σ’ ένα δευτερόλεπτο). Θέ­ μα: τ ί σ υμβαίνει έκείνη τή στιγμή στό κάθε δω­ μάτιο (έχει 100 δωμάτια καί άντίστοιχα 100 κε­ φάλαια). Ό κανόνας: μιά μαθηματική φόρμου­ λα πού μοιράζει σέ κάθε κεφάλαιο όρισμένα στοιχεία - τ ό ύλικό μέ τό όποιο θά φ τιαχτούν ο ί πλοκές (π.χ. στό κεφάλαιο 23 πρέπει νά χρη­ σιμοποιούνται τό κόκκινο χρώμα, ένα δνειρο, μετάλλια, ή Μέση ’Ανατολή, ένα τρίγωνο, κάτι τού Jules Verne, κάτι τού Joyce, τό Moby Dick, μιά γάτα, κάλτσες, κρασί, τό θέμα τής τιμω­ ρίας, ένα νεογέννητο, ένα παλτό, κλπ...). Πολλαπλασιάζονται οί Ιστορίες («μυθιστορήματα» ό ύπότιτλος), μέ πλήθος πρόσωπα, «πράματα» άκόμα πιό πολλά, έπιπλα μέ γεμάτα συρτάρια, πίνακες καί φωτογραφίες (πού ή'π εριγραφ ή τους γίνετα ι άφορμή γιά καινούριες ιστορίες), δλα καταγραμμένα, δλα άριθμημένα, μέ άναφορές πάλι στά βιβλία τού Perec ή τών άλλων -800 σελίδες τό σύνολο, μέ τρία εύρετήρια στό τέλος, μή χαθείς. Κεντρικό πρόσωπο ό Bartlebooth (άπό τόν BARTLEby τού Melville καί τόν BarnaBOOTH τού Larbaud), ένας πλούσιος τεχνολάτρης πού τα ξιδ εύει σ’ δλο τόν κόσμο, ζωγραφίζει άκουαρέλες, βάζει νά τίς κάνουν πάζλ, τίς άνασυναρμολογεϊ, καί τότε... τά σβήνει καί γίν ετα ι λευκό τό φύλλο όπως στήν άρχή. 'Ιστορία τρ ε ­ λή (δπως καί οί άλλες), άλλά μέ ούσία: φ αίνε­ ται έδώ (κι άλλοϋ) ή ματαιότητα τών προσπα­ θειών μας, καί 'ιδιαίτερα τής τέχνης... Κι δμως, άν καί άπαισιόδοξο, τό βιβλίο παραμένει τονω­ τικό. Καμιά κακία, καμιά πίκρα στόν P6rec: τά πρόσωπά του τά ειρωνεύεται, άλλά τρυφερά γελαστά, άνθρώπινα -ώρίμασε πιά. Μά είναι καί τό παιδί μέσα του πού έμφανίζεται: όλα τά κοιτάζει, τά θαυμάζει, θέλει νά τά μάθει -κ α ί τά πιό άσήμαντα έχουν κάτι νά τού πούν. Φα­ νερό πιά, έξάλλου, τό πάθος του γιά τή λαϊκή -κυρίω ς «παιδική»- λογοτεχνία (περιπέτειες, άστυνομικά, κόμικς), μέ τή φρεσκάδα, τή ζων­ τάνια της. Γι’ αύτό, ιδιαίτερα έδώ, γράφ ει μέ τόσο κέφ ι πού ή Vie, mode d’emploi, αύτό τό τέρας τό τεχνητό, βράζει, πλημμυρίζει τελικά μέ χιούμορ καί ζωή. Ό Perec έγραψε καί άλλα πολλά: ποιήματα, έργα θεατρικά, σενάρια (ό ίδιος γύρισε δυό ταινίες), νουβέλες, δοκιμές, περιγραφές άστικών τόπων, καταγραφές όνείρων, μεταφρά­

30

σεις... Τά πάντα δοκίμαζε. Μ οντέρνος ό Perec, κατ’ έξοχήν. Ά π ’ αύτούς πού δέν άπασχολοϋνται μέ τά έπίκαιρα, για τί είναι στή μορφή τού έργου τους πού φα­ νερώ νεται ή μορφή αύτού τού κόσμου. ’Απ’ αύτούς πού δέν έχουν άλλη σωτηρία -παγιδ ευμένοι στήν Τ ερατούπολη- παρά νά τή μι­ μούνται. («Ό συγγραφέας, λ έ ει ό ίδιος, είναι σάν τό ποντίκι πού φτιά χνει τό λαβύρινθο άπ’ τόν όποιο σ κέφ τεται νά βγει».) Ά π ’ αύτούς πού μερακλίδικα, μέ.μοναδικό όπλο τό έργο τους -έ ν α τίπ οτα, καί τό πάν-, μέ άγχος καί άγαλλίαση, μέ χιούμορ φοβερό, βγάζουν άπό τήν κόλασή μας κάποια όμορφιά. Ά π ’ αύτούς πού λέγονται Joyce, Kafka, Borges, Queneau ... Κληρονόμος τους ό Perec, ίσως καί ίσος τους.

MICHEL VOLKOVITCH Σημειώσεις: 1. Τό homme qui dort γυρίστηκε ταινία άπό τό συγγρα­ φέα σέ συνεργασία μέ τόν Bernard Queysanne.

2. Κάθε μέρα (έγραφε 10 ώρες τήν ήμέρα), άρχιζε μέ τέτοιες «άσκήσεις»· έφτιαξε λ.χ. ένα «παλίνδρομο» (κείμενο πού διαβάζεται καί άνάποδα, όπως ή λέξη ΣΟΦΟΣ).

3. Προσέξτε: τί λείπει έδώ; Τό γράμμα «ε» βέβαια.

Δ. ΡΟΚΟΣ

Γ. Γραμματέας Υπουργείου Παιδείας καί Καθηγητής του Α.Π.Θ

ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΔΙΑΘΕΣΗ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ

..ΠΑΡΑΤΗΡΗΤΗΣ" ΤΗΛ. 264-958

ΑΘΗΝΑ ..ΝΕΑ ΣΥΝΟΡΑ

ΤΗΛ 3610589

31

Άλέξης Ζήρας'

Χρονικές, πολιτικές καί γλωσσικές διαστάσεις στό έργο τοΰ Δημήτρη Χατζή Τόν περασμένο ’Ιούλιο συμπληρώθηκε ένας χρόνος άπό τότε πού έφυγε από κοντά μας ό Δημήτρης Χατζής. Με αφορμή τή θλιβερή αυτή επέτειο, παρακαλέσαμε τό συνεργάτη μας Ά λέξη Ζήρα νά μάς γράψει ένα δοκίμιο γιά τό πεζογραφικό έργο τού άξέχαστου λογοτέχνη. Φυσικά, τό χρέος τού «Διαβάζω» πρός τό Δ. Χατζή δέν νομίζουμε δτι εξαντλείται μέ ένα μόνο κριτικό κείμενο. Γι’ αυτό καί θά έπανέλθουμε. Ένα χρόνο μετά τήν κυκλοφορία σέ τόμο τών διηγημάτων τοΰ Τέλους τής μικρής μας πόλης ο Δημ. Ραυτόπουλος σημείωνε, γι’ αυτό άκριβώς τό βιβλίο, σ’ ένα μικρό μελέτημα πού δημοσιεύτηκε στήν ’Επιθεώρηση Τέχνης, στό περιοδικό όπου είχαν βρει έκ­ φραση οί πνευματικές δυνάμεις τής νέας έλληνικής άριστεράς καί όπου είχαν έπίσης πρωτοδημοσιευτεΐ, σέ διάρκεια μερικών χρόνων, τά διηγήματα πού προαναφέραμε: «’Αρχίσαμε νά πιστεύουμε πώς είχαμε χάσει όριστικά τούς συνδέσμους τών γενεών σέ κάποια μάχη, ίσως. Ή διηγη ματογραφ ία τού Δ. Χατζή στήν ’Επιθεώρηση Τέχνης, έδώ καί λίγα χρόνια, ξέφραζε ένα δρόμο πού ένωνε μέ τούς προηγούμενους σταθ­ μούς. Κι όταν φάνηκε ή δουλειά αυτή σέ τό­ μο, έγινε καθαρό κάτι πολύ σπουδαίο: τά έφτά διηγήματα έδεναν εφτά γερούς κρί­ κους στή σπασμένη συνέχεια τής νεοελληνι­ κής πεζογραφίας. Ό δρόμος πού ξέφραζε ό Χατζής δέν ήτανε δρόμος επιστροφής, αλλά μιά χοντρή άρτηρία πού άνοιγε πρός τό μέλ­ λον». Δέν είναι ίσως τυχαίο ότι τό πέρασμα άπό τό ψυχολογικό μυθιστόρημα ή τό μυθιστό-

32

ρήμα ιδεών τοΰ μεσοπολέμου στήν πολιτικο­ ποίηση τής μεταπολεμικής πεζογραφίας, μέ τήν πιό πλατιά της έννοια, εκπροσωπείται στήν πιό βασική καμπή του άπό δυό συγ­ γραφείς πού έζησαν γιά μεγάλο διάστημα έξω άπό τόν έλλαδικό χώρο. Ό Δημ. Χα­ τζής καί ό Στρ. Τσίρκας δέν άνανεώνουν μονάχα τήν παράδοση τής νεοελληνικής πε­ ζογραφίας, στή γραμμή τής ήθογραφίας ό πρώτος, στή γραμμή τοΰ σύγχρονου ρεαλιστικοΰ μυθιστορήματος ό δεύτερος. ’Εκείνο πού έπιχειροΰν καί πετυχαίνουν καί πού έχει ιδιαίτερη σημασία γιά τήν έξέλιξη τής νεοελληνικής πεζογραφίας, είναι τό ότι κα­ ταργούν τό σχήμα τοΰ τελειωμένου, τού έπιμελώς προσδιορισμένου ήρωα ή πλασματι­ κού χαρακτήρα τής άφήγησης. "Αν γιά τό Θεοτοκά, τόν Τερζάκη ή τόν Καραγάτση οί ανθρώπινοι τύποι είναι εξαρχής σχηματι­ σμένοι, κλεισμένοι, περιχαρακωμένοι, στό δίχτυ μιας φανταστικής άναπαράστασης τής ζωής, γιά τό Χατζή καί τόν Τσίρκα υπάρχει ένας άδιάκοπος καί άνοιχτός διάλογος ανά­ μεσα στό συγγραφέα καί τόν «ήρωά» του, οί ανθρώπινοι τύποι δέν είναι εξαρχής τελειωμένοι αλλά τείνουν νά τελειωθοΰν, χωρίς

αυτό νά όριστικοποιεΐται ποτέ, μέσα άπό τις δραματικές συγκρούσεις, τούς άνταγωνισμούς, τίς αντιφάσεις. Ή σημασία αυτής τής διαφοράς είναι ιδιαίτερη. Παρά τόν πολυγλωσσικό χαρα­ κτήρα, λ.χ., τού Δαιμόνιου τού Γ. Θεοτοκά, οί άνθρώπινοι χαρακτήρες στό βιβλίο αύτό δέν ρωτιούνται, δέν παρακινούνται σ’ ένα διάλογο μέ τό δημιουργό τους. Ό πολυγλωσσισμός, δηλ. ή ύπαρξη περισσότερων τής μιας φωνών στό μυθιστόρημα, δέν είναι εδώ πειστικός, κι αύτό γιατί οί φωνές πού άκούγονται είναι παραλλαγές τής μιας καί μοναδικής φωνής, αυτής τού μυθιστοριογράφου, πού χρησιμοποιεί άπλώς άνδρείκελα, άνθρώπους-φερέφωνα, γιά νά έκφράσει μέ «διαλογική μορφή» τίς σκέψεις του πάνω σέ ορισμένα ιδεολογικά προβλήματα τής νεοελληνικής κοινωνίας. Μ ’ άλλα λόγια, στό Δαιμόνιο οί άνθρώπινοι τύποι δέ ζούν τή δική τους ζωή, δέ μιλούν τή δική τους γλώσσα, ένώ, άντίθετα, στό «Σαμπεθάι Καμπιλή» γιά παράδειγμα, τού Δημ. Χατζή, ό διάλογος συντελείται άνάμεσα σέ συνειδή­ σεις, οί χαρακτήρες δέν είναι μονότροποι άλλα πολύτροποι, άμφίσημοι, γιατί άκριβώς στή νίκη τού έβραίου ηγέτη πάνω στόν Γιοσέφ Έλιγιά ένυπάρχει ή ήττα. Ειπώθηκε πιό πρίν δτι ό Χατζής άκολούθησε τή γραμμή τής έλληνικής ηθογραφίας. Θά έλεγα, άκόμα περισσότερο, ότι τό έργο του ποτέ δέν άπομακρύνθηκε άπό τά όρια τής ηθογραφίας, ούτε καί στην περίπτωση πού δοκιμάστηκε στή σύνθεση ενός μυθιστο­ ρήματος, όπως σχηματικά μπορεί νά ονομα­ στεί Τό διπλό βιβλίο. Ή ήθογραφία, πού, στά ελληνικά της δεδομένα, έδωσε τά καλύ­ τερα άποτελέσματα σάν διήγημα ή σάν νου­ βέλα, ήταν αυτή πού άνέδειξε τό Χατζή σέ τεχνίτη μεγάλης ολκής. Καί δέν είναι μόνο έκλογή τυπική, είναι έκλογή στράτευσης καί έκλογή ιδεολογική, μέ τή βαθιά καί ολοκλη­ ρωτική της σημασία. Στό αυθεντικά στρατευμένο γράψιμο όχι μόνο τό είναι καί ή κοινωνική ύπαρξη τού συγγραφέα είναι άδιαχώριστα άπό τήν ύφολογική του ταυτό­ τητα, άλλά καί οί πολιτικές καί κοινωνικές συνθήκες ύφοποιούνται μέ μιά ίδιάζουσα διαλεκτική. 'Ο συγγραφέας πού παίρνει μέ­ ρος σ’ έναν έπαναστατικό άγώνα ή πού ένεργεΐ προσβλέποντας σ’ αύτόν είναι άδύνατο νά θεωρεί τά πράγματα άπό τήν ίδια σκοπιά πού τά βλέπει ένας άλλος μή στρατευμένος συγγραφέας. Ή ήθογραφία λοιπόν, καί μάλιστα ή ηθο­ γραφία τού επαρχιακού χώρου, διάλεξε τό

Δημήτρης Χατζής

Χατζή στό βαθμό πού τή διάλεξε κι αύτός. Γιατί; Σέ μιά συζήτηση πού είχαμε κάνει πρίν άπό εφτά χρόνια καί στήν έρώτηση γιατί τά κείμενά του άναφέρονται, γενικότε­ ρα, στόν έξω άπό τά μεγάλα άστικά κέντρα χώρο, μού είχε άπαντήσει: «(...) Πρώτα πρώτα γιατί τούς γνώριζα καλύτερα. Τά βιώματά μου, οί συναισθηματικοί δεσμοί μου μέ οδηγούσαν σ’ αυτούς. Ά λλά δέν εί­ ναι μόνο αύτό. Είναι καί γιατί άπό κεί μπο­ ρούσα νά πιάσω, πώς δηλαδή καταστράφη­ κε ή ελληνική κοινωνία. Ά ν ή ρίζα της ήταν αύτά τά έπαρχιακά κέντρα, ή, άργότερα, γιά άλλον συγγραφέα, τά χωριά, ή ρίζα αυ­ τή ήταν γιά μένα χαλασμένη». Αύτό βέβαια άπαντά στή μιά πλευρά τού ζητήματος. Γιατί ναί μέν ό προβληματισμός τού Χατζή γιά τό ρήγμα πού ύπέστη ό λαϊκός πολιτισμός, στόν ίδιο τόν πυρήνα του, τό επαρχιακό κέντρο, υπήρχε σέ ύβριδιακή μορφή ήδη άπό τή δεκαετία 1955-1965, άλλά γιατί εκ­ φράστηκε, έμμεσα ή όχι, μέ τό είδος τής ήθογραφίας; ’Ά ν ό Χατζής ξαναπιάνει τό μίτο τής πα­ ράδοσης πού δημιούργησαν ό Βιζυηνός, ό Παπαδιαμάντης, ό Παπαντωνίου καί ό Βουτυράς, ένα μίτο πού είχε έγκαταλειφθεί σέ γενικές γραμμές άπό τούς πεζογράφους τού ’30, είναι ίσως γιατί έτσι χαρτογραφεί,

33

έστω καί σέ μικρή κλίμακα, πιό άνάγλυφα χό μετασχηματισμό τής νεοελληνικής κοινω­ νίας, πού ή κρίσιμη καμπή του όριοθετεΐται άποφασιστικά άπό τήν κατοχή καί τόν εμ­ φύλιο. Τό νά γράφει ένας συγγραφέας μ’ έναν τρόπο -γιατί καί ή ηθογραφία έχει τις δεσμεύσεις καί τά δριά της- σημαίνει ότι κατά τεκμήριο ζεϊ καί μέ διαφορετικό τρόπο άπό τούς άλλους συγγραφείς, όπως καί τό δτι διαβάζεται συχνά άπό διαφορετικούς άναγνώστες, ή, πάντως, δτι έπικοινωνεϊ άποτελεσματικότερα μέ ένα ορισμένο είδος άναγνωστών. Δέν θά ’πρεπε, έπομένως, νά άγνοήσουμε τό γεγονός δτι ό Χατζής ξεκι­ νούσε πάντοτε μέ κάποιες Ιδέες καί θέσεις, δταν έγραφε, δτι χρησιμοποιούσε συνειδητά τή διαλεκτική μέθοδο (στό διήγημα « Ό τά­ φος» μπορεί νά άναγνωριστεϊ, σ’ ένα δεύτε­ ρο επίπεδο, ή οικονομική σύγκρουση πού έκφράζεται άπό συγκεκριμένες κοινωνικές ομάδες). Μ έ μιά δμως προϋπόθεση: δτι οί ιδέες ποτέ δέν δέσμευαν τήν άναπαράσταση τής πραγματικότητας, ποτέ δέν κυριαρχού­ σαν μέ τό ψυχρό φώς τους πάνω στή ζωή -δπως, λ.χ., συμβαίνει σ’ ορισμένα κείμενα τού Παρορίτη ή τού Πικρού. ’Αντίθετα, οί ιδέες καί οί θέσεις τού συγγραφέα έπαλη-. θεύονται εδώ άπό μιά ζωή πού παραμένει αυτόνομη, άπό άνθρώπινους τύπους, πλα­ σματικούς άλλά καί ζωντανούς σ’ αυτό πού είναι καί σ’ αυτό πού τείνουν νά είναι. "Ισως αύτή ή συνύπαρξη τόσων χαρακτή­ ρων, αυθεντικών στό σχεδίασμα καί τή λει­ τουργία τους μέσα στήν άφήγηση, μονάχα μέσα άπό αύτή τήν ήθογραφία μπορούσε νά συντελεστεΐ. ”Οχι γιατί αύτό είναι άδύνατο στό άστικό μυθιστόρημα -κάθε άλλο- άλλά γιατί ή σύγκρουση τού παλιού μέ τό καινού­ ριο, τουλάχιστον γιά τήν εποχή εκείνη, κορυφωνόταν δραματικά στά επαρχιακά κέν­ τρα, όπου οί μεσαιωνικές δομές κατέρρεαν καί ή εισβολή τών νέων δυνάμεων έπαιρνε τόν πιό άνατρεπτικό της χαρακτήρα (κορυ­ φαίο παράδειγμα τό διήγημα «Μαργαρίτα Περδικάρη»). Ήδη άπό τή Φωτιά (1946), όπου ή κίνηση γίνεται άπό τήν ύπαιθρο πρός τό μεγάλο κέντρο, τήν ’Αθήνα, οί χαρακτήρες τής νου­ βέλας, ό γέρο Γιακουμής καί ή Αυγερινή, εί­ ναι άπλοι χωριάτες, κι δμως είναι αυτοί πού προσπαθούν νά σταθούν συνειδητά άντίκρυ στή μοίρα τους. Ό άνθρωπος, άκόμα καί σ’ αύτό τό πρωτόλειο καί συγκινημένο βιβλίο τού Χατζή, άν καί ζεϊ μέσα στό ιδανικό του, στό θρύλο του, ποτέ δέν φτάνει νά γίνει άποτύπωμα μιάς ιδέας. 'Ο Χατζής τόν

34

προικίζει μ’ έναν πλούσιο εσωτερικό κόσμο, τόν άκονει νά προβληματίζεται, νά προσπα­ θεί νά πλησιάσει σέ μιά αύτογνωσία, μιά πολιτική συνειδητότητα, πού ποτέ δέν είναι μηχανιστική, αύτόματα άντανακλαστική, άλλά πού πραγματοποιείται μέσα άπό άντιφάσεις, συγκρούσεις εσωτερικές καί πάντα βαθμιαία. Ή φωτιά άπό τεχνική άποψη σί­ γουρα δέν είναι άψεγάδιαστη. Έ να βιβλίο γραμμένο τήν έπαύριο τής μάχης τής ’Αθή­ νας, άπό κάποιον πού πήρε μέρος στά γεγο­ νότα, πού είχε άμεση σχέση μ’ αύτά, μοι­ ραία θά ήταν συγκινησιακά φορτισμένο. Παρ’ δλα αύτά, ό ηρωικός καί έπικός τόνος τής άφήγησης δέν εξάλειψε έντελώς κάποια ελεγειακή καί νοσταλγική διάθεση τού συγ­ γραφέα γιά τήν πηγαία ευγένεια τών άπλοϊκών άνθρώπινων τύπων, μιά διάθεση πού θά ένταθεί στό Τέλος τής μικρής μας πόλης καί θά κορυφωθεί στούς 'Ανυπεράσπιστους καί στό Διπλό βιβλίο. Ε κ ε ί δμως πού βρί­ σκουμε τά χαρακτηριστικά τού μεγάλου στυλίστα είναι στόν έξατομικευμένο λόγο τών «ηρώων» του, στήν ύφοπ;οίηση τών έξατομικευμένων γλωσσών τους, δπου αφήνε­ ται νά άναπτυχθεϊ ένας λαϊκός λόγος χει­ μαρρώδης καί ταυτόχρονα λιτός, συγκρατη­ μένα λυρικός, πυκνός, διατυπωμένος καμιά φορά άνορθόδοξα. Φαίνεται πώς ό Δημ. Χατζής κατάλαβε δτι είχε χτυπήσει σέ πλούσια φλέβα. Αύτή ή ύφοποίηση τού λαϊκού λόγου είναι πού τόν συνδέει άπευθείας μέ τή μεγάλη παράδοση τής ελληνικής ηθογραφίας, άλλά είναι κι αύτή πού μεταμοσχεύει, άπό ’δώ καί πέρα, δύναμη στήν έκφραση καί ύποβολή στή γε­ νική ύφολογική γραμμή τών κειμένων του. Ά ν κοιτάξουμε τά άγωνιστικά του διηγήμα­ τα, αύτά πού άργότερα συγκεντρώθηκαν σέ τόμο μέ τό γενικό τίτλο Θητεία (1979), θά δούμε δυό μικρά άφηγήματα: τή «Δρακόλιμνη» καί τή «Γυναίκα άπό τή Φούρκα», πού μαζί μέ ένα άλλο έξοχο διήγημα, τή «Σάντα Μαρία», δημοσιευμένο τό 1971, άποτελούν τό συνδετικό κρίκο, σύμφωνα μέ τήν άποψή μου, άνάμεσα στή Φωτιά καί στό Τέλος τής μικρής μας πόλης. Τ ί κοινό ύπάρχει άνάμεσά τους; “Οχι βέβαια μόνο ό γνήσια ηθο­ γραφικός τους χαρακτήρας, άλλά καί τό δτι ό Χατζής δοκιμάζεται εδώ σ’ αύτό τό είδος τής αυθόρμητης πρόζας, πού ωστόσο είναι άρχιτεκτονη μένη σ’ ένα δεύτερο έπίπεδο, μιάς πρόζας πού συνδέεται, πάλι, ύφολογικά, μέ τήν πλούσια φιλολογία τών παλιών χρονικογράφων. νΙσως ή θητεία τού Δημ. Χατζή στή βυζαντινή, μεσαιωνική καί άνα-

γεννησιακή λογοτεχνία, ή σπουδή του πάνω σε λαϊκούς θρύλους καί παραδόσεις, νά έχουν κάποια σχέση με τό ιδεολογικό καί ιστορικό υπόστρωμα τής θέσης του σάν στρατευμένου συγγραφέα, ό όποιος επιλέγει συνειδητά κάποιο θέμα, κάποια πρόσωπα πού τούς δίνει ψυχή καί σάρκα καί πού μέ­ σα άπ’ όλ’ αυτά ελέγχει τίς ίδιες τίς ιδέες του. Γιά παράδειγμα, νά ξαναθυμίσουμε τή «Δρακόλιμνη», έναν «παλιό ηπειρώτικο θρύλο», πού ό Χατζής τόν χρησιμοποίησε παραβολικά γιά νά άποκαταστήσει, άπό τή μιά μεριά, τή συνέχεια καί τή συνοχή μύθου καί πραγματικότητας, καί γιά νά δείξει, πα­ ράλληλα, μέ έναν εντελώς έκπληκτικό τρό­ πο, ότι τά σύμβολα τού μύθου μπορούν νά μένουν πάντα ένεργά, στό βαθμό πού ή πα­ ραβολική τους λειτουργία κλείνει μέσα της τήν ένότητα άτομικής καί συλλογικής κοι­ νωνικής πρακτικής. Τά ίδια μπορούμε νά πούμε καί γιά τόν άλλο θρύλο-χρονικό πού μετέγραψε ό Χατζής: τή «Σάντα Μαρία». Πρός αύτή τήν ένότητα άτομικής καί συλ­ λογικής κοινωνικής πρακτικής διαβλέπει ένας στρατευμένος πολιτικά συγγραφέας, όπως ό Χατζής. Γι’ αύτό καί στή Φωτιά, καί πολύ περισσότερο στό Τέλος τής μικρής μας πόλης, ή έξωτερική περιπέτεια, ή δράση συ­ νολικά, πορεύεται έναρμονισμένη μέ τήν έσωτερική περιπέτεια τών άνθρώπων. Ή υποβολή τού ομαδικού στοιχείου δέν παίρ­ νει μονάχα τή μορφή τής πόλης, πού χωρίς ποτέ νά δηλώνεται τό όνομά της ωστόσο δί­ νει τόν κυρίαρχο τόνο μιας κοινής σ’ ένα χώρο ζωής. Συνήθως οί ήρωες, -οι βασικοί χαρακτήρες τού συγγραφέα, προσβλέπουν καί ζητούν νά δεθούν μέ μιά έλπίδα ή ένα όραμα (πολιτικό, ύπαρξιακό, συλλογικά έξαργυρώσιμο σέ τελική άνάλυση), ένα όρα­ μα πού βαθμιαία ξεθωριάζει όσο τό άτομο άπομακρύνεται άπό τή μήτρα τής συλλογι­ κής κοινότητας: «Στή Μικρή μας πόλη», λέει ό Χατζής, «υπάρχει ένας κόσμος πού πιστεύει καί δέν πιστεύει. Στούς ’Ανυπερά­ σπιστους είναι ένας κόσμος πού κλονίστηκε πιά, δέν πιστεύει πιά, δέν έχει αυταπάτες, δέν έχει πού νά σταθεί». Στή «Μαργαρίτα Περδικάρη», λ.χ., ή Μαργαρίτα στήνεται μπροστά στό έκτελεστικό απόσπασμα, άλλά στήν ουσία, μέσα άπό αύτή τή θυσία, συντελεΐται ό θρίαμβος τού καινούριου πάνω στό παλιό· τό εξιλαστήριο σφάγιο γίνεται τό μέ­ σο κάθαρσης αυτού τού κόσμου, τής οικογέ­ νειας τών Περδικάρηδων, πού είναι βυθι­ σμένος στή φθορά, τόν κυνισμό, έναν κόσμο μέ πραγμοποιημένες άξιες πού ίσως νά μπο­

ρεί νά θεωρηθεί σάν προέκταση τού κόσμου πού άντιπροσωπεύει ή οικογένεια τών Σκληρών, στήν Παρακμή τών Σκληρών τού ’Άγγ. Τερζάκη. Τό ίδιο όμως δέν συμβαίνει στον «Ντέτεκτιβ», ούτε καί στά περισσότερα διηγήματα τών ’Ανυπεράσπιστων. Στή «Μαργαρίτα Περδικάρη» ή στή «Διαθήκη τού καθηγητή» ή δραματική φόρτιση δέν μένει έγκλωβισμένη, βρίσκει διέξοδο στήν κάθαρση πού συντελεϊται ή μέ τό θάνατο τής κοπέλας ή μέ τό μεταθανάτιο μάθημα τού καθηγητή Ραλλίδη πού μεταδίδεται άπό γενιά σέ γενιά, όπως άφήνει νά εννοήσουμε ό άφηγητής, στό τέ­ λος τού διηγήματος, χρησιμοποιώντας τή μέθοδο τής μπρεχτικής άποστασιοποίησης άπό τά δρώμενα. Τό ίδιο μπορούμε νά ισχυ­ ριστούμε καί γιά τόν «Σιούλα τόν ταμπάκο» ή γιά τόν «Σαμπεθάι Καμπιλή»: θραύονται άνεπανόρθωτα τά παραδοσιακά όρια τών κλειστών κοινοτήτων, τών κλειστών επαγ­ γελμάτων (βυρσοδέψες)· ή άποσύνθεση όμως, στή μιά περίπτωση, οδηγεί στή συν­ τροφικότητα, ένώ ή έξολόθρευση τών 'Εβραίων είναι τό άναγκαίο τίμημα γιά νά ξεπηδήσουν οί νέες κοινωνικές δυνάμεις. ’Αντίθετα, στόν «Ντέτεκτιβ», ή αίσθηση τού. τραγικού παραμένει άμείωτη άπό τήν άρχή ως τό τέλος τού διηγήματος, κι αύτό γιατί τό καινούριο, δηλ. ό Θοδωράκης, δέν συγ­ κρούεται μέ τό παλιό, συνθλίβεται, έξοντώνεται, καί ό μόνος τρόπος γιά νά έπιβιώσει πιά είναι νά μεταθέσει στή φαντασία αύτό πού δέν τολμήθηκε στήν πραγματικότητα.

Αυτές είναι μερικές μόνο πτυχές άπό τίς διαστάσεις πού μάς άνοίγονται, διαβάζον­ τας τό έργο τού Δημ. Χατζή. Θά μπορούσαν νά γραφτούν πολλά άκόμα γιά τίς πολλα­ πλές ερμηνείες πού μπορούν νά δοθούν γύ­ ρω άπό τή βιβλική μορφή τού Σαμπεθάι Καμπιλή, τούς παρέμβλητους γλωσσικούς τύπους καί τή διαστρωμάτωσή τους στό ίδιο διήγημα, τήν άπαράμιλλη χρήση τής ειρω­ νείας στή «Διαθήκη τού καθηγητή», τά ιδιαίτερα προβλήματα σύνθεσης καί λει­ τουργίας τού χρόνου στό Διπλό βιβλίο, πού άναφέρθηκε μόνο παρενθετικά σ’ αύτό τό κείμενο. Ό λ ’ αύτά τά πιστώνουμε άναγκαστικά στό μέλλον.

* 35

’Ά λκηστις Σουλογιάννη

Τό αρχείο τοϋ Θράσου Καστανάκη Το 1975 ό Πέτρος Φρυδάς κατέθεσε στή βιβλιοθήκη τού Ελληνικού Λογοτεχνικού καί Ιστορικού ’Αρχείου τού Μάνου Χαριτάτου τό ’Αρχείο τού Θράσου Καστανά­ κη πού βρέθηκε μετά τό θάνατό του, στά σπίτια όπου έζησε στό Παρίσι καί στην Antibes. Ό Πέτρος Φρυδάς είναι ’Αλεξανδρινός. Μέλος (1938-47) τής λεγάμενης « Ακαδημίας Καρνέση» -τό βιβλιοπωλείο Καρνέση στήν ’Αλεξάνδρεια, πνευματι­ κό κέντρο τής έποχής, πού συγκέντρωνε κόσμο, σάν τό Γλαύκο Άλιθέρση, τό Νικόλα Φύλλα, τό Μαν. Χαλβατζάκη, τόν Τίμο Μαλάνο. Φίλος τού Στρατή Τσίρκα άπο τό 1936. Τό 1947 πήγε στό Παρίσι. ’Από τό Λύσανδρο Πράσινο, διευθυντή τού περ. « Ο Λόγος» τής Κωνσταντινούπολης καί πατέρα τού ζωγράφου Μάριου Πράσινου, γνώρισε τό Θράσο Καστανάκη, συνεργάτη τού Λ. Πράσινου στό «Λό­ γο». Ό κωνσταντινοπολίτης Θράσος Καστανάκης (στό εξής Θρ. Κ.) είχε έρθει στό Παρίσι τό 1919 γιά σπουδές. Τό 1921 είχε πάρει τό δίπλωμά του νεοελληνικής γλώσσας άπό τήν Ecole Nationale des Langues Orientales Vivantes. To 1924 είχε διοριστεί επιμελητής στό τμήμα βυζαντινής καί νεοελληνικής φι­ λολογίας τής σχολής αυτής, με διευθυντή τό Γιάννη Ψυχάρη. Τό 1929 είχε περάσει τή φιλολογική του διαμάχη μέ τό δάσκαλό του, έξαιτίας ένός κειμένου τού Ψυχάρη γιά τόν Κωστή Παλαμά. Τό 1921 είχε έκδώσει στήν Πόλη τήν ποιητική συλλογή «Οί έρημιές τού ηλιόχα­ ρου». ’Ακολούθησαν τά μυθιστορήματα: «Οί πρίγκιπες» 1924, «Στό χορό τής Ευρώ­ πης» 1929, «Ή φυλή τών άνθρώπων» 1932 (πού κυκλοφόρησε τό 1962 σέ γαλλική μετά­ φραση μέ τίτλο «La race des hommes), «Τά μυστήρια τής Ρωμιοσύνης» 1933, «Μεγάλοι άστοί» 1935, «Τόν καιρό τής ειρήνης» 1942 -όλα τυπωμένα στήν ’Αθήνα. Εξάλλου είχαν κυκλοφορήσει οί συλλο­ γές διηγημάτων: «Ή χορεύτρια Κοντεσσίνα Φελιτσιτά» 1928, «Τό Παρίσι τής νύχτας καί τοϋ έρωτα» 1929, «Τό μαστίγιο κι οί πολυέ­ λαιοι» 1930, « Ό ομογενής Βλαδίμηρος» 1936, «'Ο Ρασκάγιας» 1939, «Επιλογή» [διηγημάτων] 1944, «Ή φάρσα τής νιότης» 1944, «Εφτά ιστορίες» 1944, «Ή προδομέ­

36

νη Γαλλία» 1945, ενώ τό 1956 θά κυκλοφο­ ρήσει μιά συλλογή διηγημάτων σέ γαλλική μετάφραση μέ τίτλο «Tasso Tassoulo et autres nouvelles». Παράλληλα, διηγήματα καί ποιήματά του είχαν δημοσιευτεί σέ περιοδικά τής Κων­ σταντινούπολης καί τής ’Αθήνας, άπό τό 1918 καί ύστερα: Ό Λόγος Κωνσταντινού­ πολης, Νουμάς, Νέα Εστία, ’Επιθεώρηση Τέχνης, ’Ελεύθερα Γράμματα, Διόνυσος Κωνσταντινούπολης. ’Αργότερα έκδίδονται τά μυθιστορήματα: « Ό Χατζή Μανουήλ» 1956 (πού κυκλοφό­ ρησε σέ γαλλική μετάφραση τό 1957 μέ τίτλο «Les chiens dans la nuit» καί σέ ιταλική τό 1959 μέ τίτλο «Cani nella notte»), «Ή παγί­ δα» 1962, «Ή φυλή τών άνθρώπων» [σέ νέα γραφή] 1963. Τό ’Αρχείο τοϋ Θρ. Κ. άποτελοϋν χειρό­ γραφα τών λογοτεχνικών κειμένων του, χει­ ρόγραφα έργων ημιτελών ή έργων πού δέ δημοσιεύτηκαν ποτέ, γλωσσολογικές ση­ μειώσεις, βιογραφικά ντοκουμέντα, χαρτιά πού άφοροϋν τήν έπαγγελματική του δρα­ στηριότητα, ημερολόγια, κείμενα πολιτικού χαρακτήρα άπό τήν πολιτική του δράση στή Γαλλία, ελληνικός καί ξένος τύπος, φωτο­ γραφίες καί σκίτσα. Τό υλικό αύτό χωρίσαμε στίς άκόλουθες ένότητες:

I. Ή προσωπική καί ή δημόσια ζωή τοΰ Θρ. Κ.

1. Βιογραφικά α) Σπουδές: Ενδεικτικά (1915-16, 1917-18), μαθητικοί έλεγχοι (1917-18), απολυτήριο (1918) άπό τό ’Εθνικό Έλληνογαλλικό Λύ­ κειο (Lycee National Francohellenique) στό Πέραν, δίπλωμα νεοελληνικής γλώσσας (1921) άπό τήν Ecole Nationale des Langues Orientales Vivantes. β) Δημόσια ζωή: Ληξιαρχικά πιστοποιη­ τικά, βεβαίωση κατοικίας στό Παρίσι (1920), ταυτότητες (1919-20), άδειες μετακι­ νήσεων τόν καιρό τοϋ πολέμου (1940), διο­ ρισμός στήν Ecole Nationale des Langues Orientales Vivantes (1924), γαλλικές τιμητι­ κές διακρίσεις, βιογραφικά σημειώματα. γ) Ecole Nationale des Langues Orientales Vivantes (1924-65): έγγραφα τής Σχολής, κείμενα γραπτών εξετάσεων, εκθέσεις μαθη­ μάτων, επιστημονική αποστολή τοΰ Θρ. Κ. στήν Ελλάδα (1961).

2. ‘Ημερολόγιο Έ ξι σημειωματάρια-ήμερολόγια τοΰ Θρ. Κ. γιά τά χρόνια 1927-39 καί ένα χωρίς ένδειξη χρόνου.

3. Αλληλογραφία α) Σχέδια γραμμάτων πού έστειλε ό Θρ. Κ.: χρονολογημένα 1929-62 (δέν είναι πάντοτε σαφής ό παραλήπτης) καί άρκετά χωρίς έν­ δειξη χρόνου. β) Γράμματα καί (εικονογραφημένα συ­ χνά) δελτάρια πού έστειλαν στόν Θρ. Κ., μεταξύ άλλων: Τ. ’Άγρας 1929-31, Ε. ’Αλε­ ξίου 1949-65, Τ. Άνθίας 1948, Γ. Άννινος 1937, Μ. ’Αξιώτη 1959-63, Μ. Αύγέρης 1963, Γιώργος - Ελένη Βακαλό 1932-62, Κ. Βάρναλης 1936-37, Η. Βενέζης 1938-65, Γ. Βλαχογιάννης 1933, Δ. Βορίδης 1918-40, Α. Γιαννίδης 1936-66, Κ. Γραμματόπουλος 1955-62, Ν. Γκάτσος 1931, Ν. Δετζώρτζης 1950-67, Α. Δικταΐος 1952-53, Α. Ζακυθινός 1956-62, Ε. Ζαφειριού 1958, Γ. Θεοτοκάς 1929-39, Α. Θέρος 1956, Λ. Ίακωβίδη 1936-67,1. Ίατρίδη 1957, Ρ. Ίμβριώτη 1937, Ν. Καββαδίας 1936-55, Ν. Καζαντζάκης 1930-57, I. Θ. Κακριδής 1956, Α. Καμπάς 1947-51, Μ. Καραγάτσης 1952-57, Σ. Καραντινός 1937, Κ. Καρθαΐος 1933-55, Α. Καστανάκης (πατέρας τοΰ Θρ. Κ.) 1919-20, Λ. Καστανάκης (αδελφός τοΰ Θρ. Κ.) 191956, Μ. Καστανάκης (άδελφός τοΰ Θρ. Κ.)

1921-45, Π. Κατσέλης 1937, Κ. Κουλεντιανός 1948, Ε. ή Μ. Κουρήτης (ψευδώνυμο τοΰ Μαν. Σκουλούδη) 1938, Ήώ Λαμπίρη 1959, Χρ. Λεβάντας 1937-63, Α. Λιδωρίκης 1940, Μ. Μακρής 1953-57, Σερ. Μάξιμος 1942-49, Α. Μελαχρινός 1932-33, RogerΤατιάνα Milliex 1946-66, Α. Μινωτής 193648, A. Mirambel 1926-66, Σπ. Μόσχος 194654, Ρ. Μπούμη 1930-57, Στρ. Μυριβήλης 193060, Λ. Νάκου 1947-66, Ντ. Νίκβας 1929-31, Α. Νόιος 1929-62, Θ. Ντόρρος 1929-32, Γρ. Ξενόπουλος 1927, Στ. Ξεφλούδας 1932, Ε. Οικονόμου 1937-57, Α. Πάλλης 193132, I. Μ. Παναγιωτόπουλος 1956, Ε. Παπανοΰτσος 1957, Τ. Παπατζώνης 1956, Γ. Παππάς 1950, Ν. Παρασκευάς 1931-58, Κ. Πορφύρης 1955-61, Γ. Σαραντίδης 193147, Τ. Σινόπουλος 1958, Γ. Σκαρίμπας 1937, Μ. Σκουλούδης 1937-38, Θρ. Σταύρου 1963, Τ. Σταύρου 1960-67, Φρ. Σταφυλοπάτης 1951-54, Γ. Σφακιανάκης 1933, Π. Ταγκόπουλος 1923-31, Α. Τερζάκης 1931-40, Στρ. Τσίρκας (ώς Γ. Χατζηανδρέας) 1949, Η. Τσιριμώκος 1952, Μ. Φιλήντας 1921, Δ. Φωτιάδης 1936-62, Ε. Χαλκούση 1949-62, Φ. Χατζιδάκη 1937-56.

4. Γλωσσολογικά Σημειώσεις γραμματικές, λεξιλογικές, γλωσσολογικές καί ορθογραφικές σέ τετράδια καί φύλλα, τών χρόνων 1917, 1918, 1919, 1921, 1924, 1932, 1935, 1936, 1948, 1960.

5. Ψυχάρης α) Γράμματα τοΰ Ψυχάρη 1921-29. β) Ή φιλολογική διαμάχη Ψυχάρη καί Θρ. Κ.: σχετικά δημοσιεύματα τοΰ Γ. Θεοτοκά, τοΰ Ψυχάρη, τοΰ Κ. Παλαμά, τοΰ Θρ. Κ. γ) Κείμενα τοΰ Ψυχάρη 1902-28. δ) Κείμενα γιά τόν Ψυχάρη τοΰ A. Mi-

37

rambel (1929) καί τοΰ Θρ. Κ. (1932-54). ε) Κείμενα γιά τά είκοσι χρόνια άπό τό θάνατο τοϋ Ψυχάρη καί τά εκατό άπό τη γέννησή του (1950, 1954).

6. Πολιτικά α) ’Άρθρα γιά τη Μακρόνησο σέ γαλλικές καί άγγλικές εφημερίδες 1949-50. β) Γράμματα (1937-50) πρός τό Θρ. Κ. μέ πολιτικό χαρακτήρα, πού έστειλαν: ή Δημο­ κρατική Ένωση Ελλήνων Γαλλίας, ’Αντι­ προσωπεία τοϋ ΕΑΜ , ό πρέσβυς τής Ελλά­ δας στη Γαλλία, ή ’Οργανωτική ’Επιτροπή τοϋ Παγκοσμίου Συνεδρίου Διανοουμένων γιά τήν Ειρήνη, τό Κεντρικό Συμβούλιο τής Ενιαίας Πανελλαδικής ’Οργάνωσης Νέων, έκτοπισμένοι στη Μακρόνησο, καθώς καί τηλεγραφήματα (1946) πρός τό Θρ. Κ. μέ πολιτικό χαρακτήρα πού έστειλαν στελέχη τού ΕΑ Μ καί ή πολιτική οργάνωση Ε Λ Ε Υ ­ ΘΕΡΗ ΕΛΛΑ Δ Α . γ) Πολιτικό ημερολόγιο τού Θρ. Κ. 1941. δ) Φωτογραφίες εκτοπισμένων στή Μα­ κρόνησο, τη Φολέγανδρο καί τήν Κρήτη 1935-36. ε) Κείμενα-σχέδια καταστατικού ίδρυσης τής Ελληνικής Δημοκρατικής Ένωσης στό Παρίσι. στ) Γραφτά τοΰ Θρ. Κ. (1936-50) γιά τήν πολιτική κατάσταση στήν Ελλάδα, πού δη­ μοσιεύτηκαν σέ περιοδικά ή άποτέλεσαν κείμενα ομιλιών, άνακοινώσεων, συνεντεύ­ ξεων, αναφορών, διαμαρτυρίας ή συμπαρά­ στασης. ξ) Κείμενα διαμαρτυρίας (1935-36) γιά τίς εκτοπίσεις στήν Ελλάδα. η) Προκηρύξεις ελληνικών οργανώσεων τοΰ έξωτερικού 1937-46. θ) "Αρθρα στόν έλληνικό καί ξένο τύπο γιά τούς πολιτικούς εξόριστους καί τη γενι­ κότερη πολιτική κατάσταση στήν Ελλάδα 1935-50. ι) "Εντυπα πολιτικής ενημέρωσης 1936-50.

7. Ή έφ. ΑΓΩΝ τοϋ Παρισιού. Φύλλα: 13.6, 20.6, 27.6, 4.7., 11.7., 25.7., 1.8., 15.8., 29.8., 26.9., 24.10., 14.11., 12.12.1925 , 6.2., 20.3., 27.3., 24.4., 15.5., 5.6., 12.6., 14.8., 4.9., 11.9., 2.10., 23.10., 30.10., 6.11., 18.12.1926, 3.11., 10.11., 1.12., 8.12., 22.12.1928, 5.1., 12.1.1929.

8. Φωτογραφίες Άπό τη ζωή τού Θρ. Κ. στήν Κωνσταντι­ νούπολη, τή Γαλλία καί τήν Ελλάδα.

9. Σκίτσα τοϋ Θρ. Κ. 'Υπογεγραμμένα άπό τούς Μ. Πράσινο καί

38

Α. Πρωτοπάτση καί 7 σκίτσα χωρίς υπο­ γραφή.

II. Τό έργο τοΰ Θρ. Κ.

1. Λογοτεχνία α) Τά μυθιστορήματα (8): σημειώσεις γιά τή σύνθεση τών έργων, τά χειρόγραφα, τά δα­ κτυλογραφημένα κείμενα, έκδεδομένα καί άνέκδοτα (1936-61). β) Τά διηγήματα: τά χειρόγραφα, τά δα­ κτυλογραφημένα καί τά τυπωμένα κείμενα, (βα) 21 δημοσιευμένα σέ περιοδικά, (ββ) 6 δημοσιευμένα σέ έφημερίδες, (βγ) 6 τυπωμέ­ να σέ τόμους, (βδ) 21 άνέκδοτα (1918-50). γ) Τά ποιήματα (7): σημειώσεις γιά τή σύνθεση τών έργων, τά χειρόγραφα, τά δη­ μοσιευμένα κείμενα, άνέκδοτα (1918-50).

2. Θέατρο α) 3 ολοκληρωμένα, δακτυλογραφημένα κείμενα (χωρίς ένδειξη χρόνου). β) Προσχέδια καί σημειώσεις γιά τή σύν­ θεση 10 έργων (1918-44).

3. Δημοσιεύματα στόν τύπο - συνεντεύξεις (1919-61) 4. 'Ημιτελή 11 μυθιστορήματα καί 3 μεταφράσεις (192065).

5. Σχέδια καί σημειώσεις α) Γιά διηγήματα καί μυθιστορήματα (191744). β) Γιά τήν έκδοση περιοδικών (χωρίς έν­ δειξη χρόνου).

III. Οί άλλοι γιά τόν Θρ. Κ.

1. Δημοσιεύματα-κριτική γιά έργα τοϋ Θρ. Κ. (1928-63).

2. ’Αλληλογραφία μέ εκδοτικούς ο’ίκονς: στή Γαλλία, τή Γερμανία, τήν Τσεχοσλοβα­ κία, τήν Ουγγαρία, τήν ’Αγγλία, τήν ’Αρ­ γεντινή, τήν Ιταλία (1956-61).

3. Διάφορα κείμενα γιά τόν Θρ. Κ. (192162).

4. Δημοσιεύματα γιά τό θάνατο τοϋ Θρ. Κ.

(1967). Σημείωση: Ό πλήρης κατάλογος τοϋ ’Αρχείου τον βρά ­ σου Καστανάκη θά κυκλοφορήσει στή σειρά τών έκόόσεων τοΰ ’Ελληνικού Λογοτεχνικού καί 'Ιστορικού Άρ-

Κ ώ σ τα ς

Δ η μ α κ ό π ο υ λο ς

Οι ελληνικές βιβλιοθήκες καί τό διεθνές δανειστικό σύστημα Τό νά διαβάσει κανείς σήμερα στήν Ε λλά δα είναι πράγμα δύσκολο. ’Ά ν άφήσουμε κατά μέρος τήν πρό πολλοΰ ξεπερασμένη άποψη τών «ιδιωτικών βιβλιοθηκών», πού «τά έχουν όλα» όσα χρειάζεται δήθεν ό ερευνητής, ό καθένας γνωρίζει πολύ καλά σήμερα πόσο προβληματικό είναι νά διαβάσει κάποιος στίς γνωστές δημό­ σιες βιβλιοθήκες μας, είτε αυτές υπάγονται στή δύναμη τού υπουργείου Πολιτι­ σμού, είτε στά ανώτατα έκπαιδευτικά ιδρύματα, είτε σέ τρίτους φορείς. Βιβλιοθήκες-φαρμακεΐα. πού προσφέρουν τήν ανάγνωση μέ τό σταγονόμετρο, λόγω τών έξάιρετικά περιορισμένων ώραρίων λειτουργίας τους, καί «πικρή», λόγω τών άνυπόφορων συνθηκών τάξης καί ήσυχίας πού επικρατούν στό έσωτερικό τους καί τών ανύπαρκτων συστημάτων καταχώρησης τών βιβλίων. Βιβλιοθήκες, δπου άπαιτεΐται νά θυμηθεί ό υπάλληλος πού είναι τοποθετημένο τό βιβλίο πού ζητάς ή νά τό «κρύψεις» μόνος σου σέ κάποιο ράφι γιά νά τό ξαναβρεΐς· δπου χρειάζεται θράσος γιά νά διαβάσεις, αφού έρθεις σέ ρήξη πρώτα μέ τόν «έπιτηρούντα», γιά νά τόν άναγκάσεις νά κάνει ό ίδιος ήσυχία· όπου πρέπει νά παρακαλέσεις πολύ γιά νά έπιστρέψει κάποιος καθηγητής ένα συγγραφικό, έργο πού κρατά στό σπίτι του από χρόνια ή όπου έχεις νά άντιπαλέψεις άδιανόητες δυσκολίες άπ’ τό γεγο­ νός δτι κάποιος άλλος είναι χρεωμένος προσωπικά (!) μέ όλα τά βιβλία ένός σπου­ δαστηρίου. Μέ διεθνή κριτήρια ή κατάσταση τών ελλη­ νικών δημόσιων βιβλιοθηκών θά μπορούσε νά χαρακτηριστεί νηπιακή. ’Ά ν τό κύριο έλάττωμα τών έπιμέρους βιβλιοθηκών είναι δτι είναι άπερίγραπτα ανοργάνωτες, πέρα άπ’ τό δτι είναι θλιβερά ελλιπείς, άπό τά βασικά μειονεκτήματα τού βιβλιοθηκονομικού συστήματος τής' Ελλάδας είναι δτι δέν έχει έναν κεντρικό εθνικό κατάλογο δλων τών βιβλίων πού περιέχουν οί έπιμέρους βι­ βλιοθήκες της, δπως σχεδόν κάθε άλλη χώ­ ρα στήν ίδια ήπειρο, ούτε καί τρέχουσα εθνική βιβλιογραφία. Αυτοί είναι καί οί κύ­ ριοι λόγοι πού ή Ελλάδα, καίτοι τυπικά συνδεδεμένη, μέσω τής Εθνικής Βιβλιοθή­ κης, μέ τήν International Federation of Li­

brary Associations (IFLA), δέν μετέχει στήν κύρια δραστηριότητα πού κινείται μέσω τού διεθνούς αυτού οργανισμού, δηλαδή τόν διεθνή δανεισμό βιβλίων, στόν όποιο παίρ­ νουν μέρος δχι μόνο δλες σχεδόν οί χώρες τής Ευρώπης, δυτικές καί άνατολικές, αλλά καί μιά σειρά χώρες έξω άπ’ αυτήν, δπως ή ’Αμερική, ό Καναδάς, ή Αυστραλία κλπ. Ό διεθνής δανεισμός βιβλίων άνάμεσα σέ διά­ φορες βιβλιοθήκες τού κόσμου, συμπληρω­ μένος μέ τήν άποστολή μικροφίλμ καί φωτο­ τυπιών, εξυπηρετεί σήμερα άνάγκες επιστη­ μονικής έρευνας πού ξεπερνούν πλέον δχι μόνο τίς δυνατότητες μιάς βιβλιοθήκης, άλλά συχνά καί δλων τών εθνικών βιβλιοθη­ κών ένός κράτους. 'Ο άναγνώστης μπορεί

39

μέσω τού διεθνούς δανεισμού νά έχει στή διάθεσή του συγγραφικά έργα πού βρίσκον­ ται πέρα άπ’ τά έθνικά σύνορα τής χώρας στήν όποια αυτός εργάζεται, έχει τό δικαίω­ μα νά κρατήσει τά βιβλία πού παράγγειλε γιά τό χρονικό διάστημα ενός μήνα καί μπο­ ρεί νά παρατείνει τό δανεισμό τους γιά έναν ακόμη μήνα, τηρώντας μόνο τούς στοιχειώ­ δεις εκείνους κανόνες επιμέλειας πού έπιβάλλονται άπό τά πράγματα καί άναλαμβάνοντας απλώς τήν έπιβάρυνση τών ταχυδρο­ μικών έξόδων. Μακρινά έπιστημονικά ταξί­ δια καί περιπλανήσεις άνά τίς βιβλιοθήκες τού κόσμου, στίς όποιες άκόμα καί σήμερα υποβάλλονται κατ’ άνάγκην οί έλληνες έπιστήμονες σέ μιά πορεία άναστροφής στίς πηγές τής ξενόγλωσσης, μεταπτυχιακής ή όχι, άγγλόφωνης, γαλλόφωνης ή γερμανό­ φωνης κουλτούρας τους, κάθε φορά πού θά ήθελαν νά γράψουν κάτι καινούριο, ενημε­ ρωμένο διεθνώς, γίνονται έτσι εν πολλοίς περιττά. Άκόμα περισσότερο: Μέ τόν τρό­ πο αυτό πλουτίζονται έμμεσα οί ελληνικές βιβλιοθήκες μέ ένα δυναμικό πού σέ καμιά περίπτωση δέν μπορεί νά τούς τό εξασφαλί­ σει όποιαδήποτε διάθεση έθνικών κονδυλίων, όσοδήποτε αναγκαία καί οποιοσδή­ ποτε τάξης καί άν είναι αύτή. Στίς άρχές τού 1980 οργανώθηκε μιά επι­ χείρηση συλλογής υπογραφών ανάμεσα ατούς έλληνες φοιτητές καί έπιστήμονες τού Δυτικού Βερολίνου κάτω άπό ένα κείμενο πού πιστοποιούσε τό ένδιαφέρον τους νά μπορούν νά παραγγέλνουν βιβλία άπό ελλη­ νικές βιβλιοθήκες μέσω τού διεθνούς δανει­ σμού. 'Η επιχείρηση εκείνη άπέδωσε τότε γύρω στίς 200 υπογραφές, τό δέ κείμενο συνυπόγραψαν καί διάφοροι γερμανοί πανε­ πιστημιακοί, καθηγητές καί επιστημονικοί συνεργάτες τού Ελεύθερου Πανεπιστήμιου τού Δ. Βερολίνου (Freie Universitat Berlin), κυρίως άπό τίς έδρες βυζαντινολογίας, νεοελληνικών σπουδών, κλασικής αρχαιο­ λογίας κλπ. Μιά άνάλογη έπιχείρηση οργα­ νώθηκε λίγο άργότερα καί σέ διάφορα ελλη­ νικά άνώτατα εκπαιδευτικά ιδρύματα (όπως τό Πανεπιστήμιο Αθηνών, ή ΑΣΟΕΕ, τό Πανεπιστήμιο Κρήτης καί τό Πανεπιστήμιο Θράκης), ανάμεσα στά μέλη τού διδακτικού προσωπικού, πού άπέδειξε ένδεικτικά καί τό αντίστοιχο (φυσικό) έν­ διαφέρον τών έλλήνων επιστημόνων νά αποκτήσουν τή δυνατότητα παραγγελίας βι­ βλίων μέσω τού διεθνούς δανειστικού συ­ στήματος. Οί υπογραφές πού συγκεντρώθη­

40

καν έτσι κατατέθηκαν στά κεντρικά γρα­ φεία τής IFLA, πού βρίσκονταν τήν εποχή έκείνη στή Φρανκφούρτη. Ή IFLA αποφά­ σισε τότε νά έπαναλάβει τίς μιά φορά ήδη άποτυχούσες προσπάθειές της γιά νά περιληφθεΐ καί ή Ελλάδα στό διεθνές δανειστι­ κό σύστημα, παραβλέποντας τό γεγονός τής έλλειψης κεντρικού εθνικού καταλόγου (πού άποκλείει τό ένδεχόμενο παραγγελίας ενός βιβλίου π.χ. άπό τή Θεσσαλονίκη στό Λονδίνο, ένώ αυτό βρίσκεται ίσως στήν Αθήνα) καί τών ελλείψεων τών έλληνικών βιβλιοθηκών. Σέ πρώτη φάση ή IFLA υπέ­ δειξε τή σύναψη μιάς προσωρινής δανειστι­ κής σχέσης άνάμεσα σέ μιά μεγάλη βιβλιο­ θήκη άπ’ αυτές πού βρίσκονται στή δύναμή της, καί σάν τέτοια έπιλέχθηκε ή κεντρική βιβλιοθήκη τού Ελεύθερου Πανεπιστήμιου τού Δ. Βερολίνου, καί σέ μιά βιβλιοθήκη τής. Ελλάδας. Ή σχέση αύτή θά λειτουρ­ γούσε δοκιμαστικά, ένώ ή IFLA θά προέβαινε άργότερα σέ περαιτέρω ένέργειες πρός τήν έλληνική κυβέρνηση γιά τήν ορι­ στική σύνδεση τής χώρας μέ τό διεθνές δα­ νειστικό σύστημα. Στίς 16 Σεπτεμβρίου 1980 ό διευθυντής τής κεντρικής βιβλιοθήκης τού Ελεύθερου Πανεπιστήμιου τού Δ. Βερολί­ νου άπέστειλε πρός τή Γενική Διεύθυνση Γραμμάτων καί Βιβλιοθηκών τού ελληνικού υπουργείου Πολιτισμού καί Επιστημών, τόν πρύτανη καί τό διευθυντή σχολών τού Πανεπιστημίου Αθηνών έπιστολή, στά γερ­ μανικά καί έλληνικά, στήν όποια πρότεινε τήν προαναφερόμενη διμερή δανειστική σχέση, καθώς καί τούς σχετικούς όρους: Οί παραγγελίες θά έπρεπε νά έκτελούνταν μέ βάση τόν γενικό διεθνή κανονισμό τής IFLA, άπένάντι στή συμβαλλόμενη βιβλιο­ θήκη τού Δ. Βερολίνου θά ένέχονταν μία βι­ βλιοθήκη πού θά όριζε ή Ελλάδα καί μέσω τής όποιας μόνο θά μπορούσαν νά έξυπηρετούνται οί άλλες. ελληνικές βιβλιοθήκες, σέ περίπτωση παραγγελίας άρθρων άπό περιο­ δικά ή έκτέλεση θά γινόταν μέ άποστολή φωτοτυπιών, μέχρι 20 άπ’ τίς όποιες ή βι­ βλιοθήκη τού Δ. Βερολίνου θά έστελνε κατά παραγγελία δωρεάν κλπ. Ή βιβλιοθήκη τού Δ. Βερολίνου άνέλαβε έπίσης τήν υποχρέω­ ση νά προμηθεύσει τήν έλληνική άντισυμβαλλόμενη βιβλιοθήκη μέ έναν άριθμό διε­ θνών δελτίων, μέ βάση τά όποια γίνονται οί παραγγελίες. Στίς 13 Νοεμβρίου 1980 προσχώρησε μέ υπόδειξη τής IFLA στή δανειστική αύτή σχέση καί ή «Staatsbibliothek Berlin», δηλ. τό αυτόνομο σήμερα έκείνο τμήμα τής μεγά­

λης παλιάς πρωσικής βιβλιοθήκης, πού βρί­ σκεται τώρα στήν πόλη τού Δυτικού Βερο­ λίνου καί είναι κατά πολύ μεγαλύτερο σε έκταση άπ’ την κεντρική βιβλιοθήκη τού ’Ελεύθερου Πανεπιστήμιου, καί προτάθηκε, στά πλαίσια μιάς άμοιβαίας εξίσωσης τών εξόδων, νά μήν επιβαρύνονται οί αναγνώ­ στες με διάφορα ταχυδρομικά έξοδα. Καί ή νέα αύτή προσφορά γνωστοποιήθηκε στήν ’Αθήνα. Στόν καθένα είναι, φαντάζομαι, σαφές ότι ή προτεινόμενη δανειστική σχέση θά ήταν καθαρά έτεροβαρής καί θά λειτουρ­ γούσε μονόπλευρα πρός όφελος τών έλλήνων έπιστημόνων τής 'Ελλάδας, μέ μόνο πι­ θανό άντίβαρο τήν άξιοποίηση τής προσφερόμενης δυνατότητας άπό τούς έλληνες φοι­ τητές τού Δ. Βερολίνου. Καί ένώ τό υπουργείο Πολιτισμού ποτέ δέν άπάντησε στή σχετική πρόσκληση, άπάντησε λακωνι­ κά κάποτε, καί έπειτα άπό μιά σειρά προ­ σωπικών διαμεσολαβήσεων, τό Πανεπιστή­ μιο ’Αθηνών. "Οτι τό θέμα «θά συξητηθή ύπό τής Συγκλήτου σέ μιά άπό τίς προσεχείς Συνεδριάσεις της». Στή συνέχεια, καί μέ τήν κατανάλωση κάθε φορά αφύσικα πολλής ένέργειας (προσωπικές επισκέψεις στήν Ελλάδα, τηλεφωνήματα άπό τό Βερολίνο κλπ.), στάλθηκαν άπ’ τή Διεύθυνση Σχολών τού Πανεπιστημίου ’Αθηνών δύο όμοιας βραχύτητας άπαντήσεις στό ’Ελεύθερο Πα­ νεπιστήμιο: «συνεστήθη ’Επιτροπή γιά τήν έξέταση τού θέματος», «δέν έλήφθη μέχρι σήμερα καμμία άπόφαση», ή τελευταία μέ ήμερομηνία 11 Αύγούστου 1981. ’Από τότε καί μέχρι σήμερα καί ένώ έγινε στό μεταξύ έγγραφη υπόμνηση ότι ή IF LA, πού έχει έξαρτήσει τίς περαιτέρω ένέργειές της γιά τή γενικότερη σύνδεση τής 'Ελλάδας μέ τό διεθνές δανειστικό σύστημα άπό τά αποτε­ λέσματα πού θά άποφέρει ή προτεινόμενη προσωρινή δανειστική σχέση, δέν μπόρεσε λόγω τής άπραξίας τής έλληνικής πλευράς νά συζητήσει τό ζήτημα στήν έτήσια συνε­ δρίασή της τόν Αύγουστο τού 1981 καί δέν θά μπορέσει νά τό συζητήσει ούτε στή συνε­ δρίασή της τόν Αύγουστο τού 1982, δέν στάλθηκε πιά καμιά άπολύτως άπάντηση πάνω στό θέμα αυτό άπό τό Πανεπιστήμιο ’Αθηνών. Στίς 9 ’Ιουνίου 1982 ή διεύθυνση τής κεν­ τρικής βιβλιοθήκης τού «Freie Universitat Berlin» γνωστοποιεί δημόσια στούς ενδια­ φερομένους τού Δ. Βερολίνου «δυστυχώς δέν λάβαμε άκόμα άπ’ τούς έλληνες συνά­ δελφους τήν ύποσχεθείσα άπάντηση στά

διάφορα γράμματά μας» καί άναλογίζεται αν θά πρέπει νά άποσύρει τήν πρότασή της. Δημόσια είχε έκφράσει τήν άπορία της γιά τήν έλληνική άδιαφορία καί σέ μιά ομάδα άνώτερων έλλήνων διοικητικών παραγόν­ των τών έλληνικών βιβλιοθηκών, πού είχαν έρθει γιά μετεκπαίδευση στό Δ. Βερολίνο πρίν άπό μερικούς μήνες. Μήν έχοντας άλλη εκλογή, άπευθύνομαι σήμερα, μέσω τού περιοδικού «Διαβάζω», στούς άναγνώστες τών πανεπιστημιακών κυρίως, άλλά καί τών άλλων δημόσιων βι­ βλιοθηκών τής Ελλάδας -όχι μόνο σ’ όσους συνυπόγραψαν τότε τό κείμενο πού κυκλο­ φόρησε στά Α Ε Ι, ούτε μόνο σ’ έκείνους πού έκαναν μέχρι τώρα άτυπα χρήση τού διε­ θνούς δανεισμού παραγγέλνοντας άπ’ τήν Ελλάδα βιβλία στό Βερολίνο, άλλά γενικό­ τερα στούς πολλούς δυνάμει χρήστες τής προσφερόμενης ευκαιρίας, έλπίζοντας στήν ισχύ τών δυνατοτήτων διαμαρτυρίας τους. Τά συμπεράσματα άπ’ τήν ιστορία αύτή, πού προσφέρονται γιά νά κάνει κανείς διά­ φορες σκέψεις, θά μπορούσαν νά συνοψι­ στούν ως έξής: Έγινε μιά γενναία προσφορά, πού οί έλληνικές βιβλιοθήκες δέν τήν άξιζαν ούτε μέ τόν πλούτο τού περιεχομένου τους ούτε μέ τόν ορθολογισμό τής οργάνωσής τους. Ή προσπάθεια αύτή, πού ξεκίνησε μέ ιδιωτική πρωτοβουλία καί πού θά μπορούσε νά άποβεί άμεσα πρός όφελος τών έλλήνων έπιστη­ μόνων, κυρίως αυτών τής Ελλάδας, άλλά καί εκείνων τού έξωτερικού, κινδυνεύει σή­ μερα νά ματαιωθεί οριστικά άπ’ τήν ολιγω­ ρία άπαρχαιωμένων έλληνικών μηχανισμών. Ά ν τό κυρίως ζητούμενο μέ τόν νέο νόμοπλαίσιο είναι νά ξεπεραστεϊ τό μέχρι σήμε­ ρα κρατούν σύστημα λήψης τών άποφάσεων στά Α Ε Ι καί νά καθιερωθούν άντικειμενικές διαδικασίες πού θά προάγουν τήν έρευνα καί τήν έπιστήμη, τό θέμα αυτό προσφέρεται κατ’ εξοχήν στό πανεπιστήμιο γιά μιάν έπαλήθευση τών προσδοκιών πού έπενδύθηΆ ν τό υπουργείο Πολιτισμού ένδιαφέρεται πράγματι νά άποκολλήσει σήμερα τίς έλληνικές βιβλιοθήκες άπ’ τή μιζέρια πού ήταν καταδικασμένες τόσα χρόνια, δέν μέ­ νει παρά νά άναλάβει μιά γενναία πρωτο­ βουλία, όχι μόνο γιά τή διευκόλυνση μιάς προσωρινής δανειστικής σχέσης, όσο κυ­ ρίως γιά τήν οριστική ένταξη τής Ελλάδας στό σύστημα τού διεθνούς δανεισμού τών βιβλίων.

41

Kim on Friar

Τό ποιητικό έργο τοϋ Κώστα Στεργιόπουλου* Ό Κώστας Στεργιόπουλος, πού γεννήθηκε στήν ’Αθήνα τό 1926, φαίνεται νά έζησε εξωτερικά μιά ήρεμη ζωή μελετητή, πρώτα ώς καθηγητής στή Μέση ’Εκπαίδευ­ ση, ύστερα ώς Λέκτωρ τής Νέας Ελληνικής Φιλολογίας στό Πανεπιστήμιο τής ’Αθήνας καί τέλος, άπό τό 1974, ώς καθηγητής στήν ίδια έδρα στό Πανεπιστήμιο τών Ίωαννίνων. Πρωτοεμφανίστηκε πολύ νέος άκόμα, στά δεκαεφτά του χρόνια, άπό τίς σελίδες τής «Νέας Ε στίας». Τό πρώτο του βιβλίο ήταν μιά συλλογή διηγη­ μάτων, μέ τόν τίτλο « Π ρ ώ τ ο ι α π ο χ ω ρ ισ μ ο ί» (1947), κι άκολούθησε τό μυθιστόρη­ μα « Ή κ λ ε ισ τ ή ζ ω ή » (1952). Στή συνέχεια, τά κριτικά του άρθρα καί μελετήματα σέ διάφορα περιοδικά κι έφημερίδες, τά βιβλία του γιά τόν Τέλλο Ά γρα (ή έμπεριστατωμένη μελέτη «‘Ο Τέλλος ’Άγρας καί τό πνεύμα τής παρακμής» -α ' έκδ.

1962, β' έκδ. 1967-, πού πήρε τό βραβείο τών «Δώδεκα», κι ή κριτική καί φιλολογική έκδοση τής τελευταίας άνέκδοτης συλλογής τοϋ Ά γρα «Τριαντάφυλλα μιανής ημέρας» -1966- καί τών δύο τόμων «Κριτικά» -1980 καί 1981—), ή διδακτορική του διατριβή «Οί έπιδράσεις στό έργο τον Καρνωτάκη» (1972), οί μελέτες γιά τούς: Βαφόπουλο, Γεραλή, Δημάκη, Βαρβιτσιώτη καί Θέμελη στό βιβλίο του «Άπό τόν συμβολισμό στή “νέα ποίηση”» (1967) καί ό τόμος «Ή άνανεωμένη παράδοση» (1980) στή σειρά τής γραμματολογίας-άνθολογίας τών έκδόσεων Σοκόλη «Ή ελληνική ποίηση» τόν τοποθε­ τούν άνάμεσα στους πρώτους κριτικούς τής λογοτεχνίας στή σημερινή Ελλάδα. 'Οπωσδήποτε, στό μελέτημα τούτο δέ θ’ άσχοληθούμε μέ τόν κριτικό, άλλά μέ τόν ποιητή. Πολλοί θεωρούν -λανθασμένα, βέ­ * Τό κριτικό αυτό κείμενο γράφτηκε ώς εισαγωγή σέ μιά μελλοντική έκδοση στήν ’Αμερική πενήντα ποιημάτων τον Στεργιόπουλου, μεταφρασμένων ατά Αγγλικά άπό τόν Kimon Friar.

42

βαια- αυτές τίς δυό επιδόσεις άλληλοσυγκρουόμενες. 'Υπάρχουν, πραγματικά, τόσοι πολλοί ποιητές άνίκανοι νά διατυπώσουν μιά διεισδυτικότερη κριτική ερμηνεία, δπως κι άλλοι τόσοι πεζογράφοι, πού γι’ αύτούς ή ποίηση ή ό κόσμος τής φαντασίας παραμέ­ νουν άνεξερεύνητα μυστήρια. Υπάρχει όμως καί μιά ολοένα αυξανόμενη ομάδα στίς μέρες μας, πού ή κριτική όξύτητα τού νού τους καί τά πετάγματα τής φαντασίας τους άλληλοσυμπληρώνονται, καί τούτο έχει σάν αποτέλεσμα νά μάς δίνουν μιά πρόζα μέ τήν ευαισθησία καί τούς όραματισμούς τού ποιητή ή μιά ποίηση μέ τήν άνασχετική στά ποιητικά πετάγματα στοχαστική διάθεση τού σκεπτόμενου άνθρώπου. Στόν τομέα τής άγγλικής κι αμερικάνικης λογοτεχνίας, ή πρόζα τού Έζρα Πάουντ καί τού Τ. Σ. Έλιοτ π.χ. άσκησε τόση συντριπτική έπίδραση όση καί ή ποίησή τους. Σ ’ αυτό τό είδος συγγραφέων άνήκει κι ό Κώστας Στεργιόπουλος. ’Α ξίζει νά σημειωθεί, άλλωστε, ότι προ­ τού έκδώσει τά πρώτα του διηγήματα είχε κάνει τήν έμφάνισή του μέ ποιήματα στά πε­ ριοδικά, καί προτού τυπώσει τό πρώτο του κριτικό βιβλίο είχε ήδη στό ενεργητικό του δυό ποιητικές συλλογές. Κι άκόμα, ότι ή

συλλογή διηγημάτων του καί τό μυθιστόρη­ μά του, πού κυκλοφόρησαν πριν άπ’ τό πρώτο του ποιητικό βιβλίο «Τά τοπία τοϋ φεγγαριού» (1955), παρουσιάζουν την ίδια ποιητική ευαισθησία ενός νέου, μεγαλωμένου μέσα στήν άναταραχή τής γερμανοϊταλικής κατοχής καί τοϋ τρομερού στή συνέχεια έμφύλιου πολέμου, καί τήν ίδια χρήση συμβολιστικών καί νεοσυμβολιστικών στοι­ χείων, πού τότε άποτελοϋσαν μερικές άπ’ τίς κυριότερες επιδράσεις σέ κάποια άπό τά νέα δημιουργικά ταλέντα. Αποκαλύπτουν μιά θερμή φαντασία, μιά αίσθηση άπόλυτης μοναξιάς, ένα λυρισμό, μιά μουσικότητα, πού συναντάμε μόνο σέ γνήσιες ποιητικές ιδιοσυγκρασίες. 'Ο ίδιος ό τίτλος τοϋ πρώ­ του ποιητικού του βιβλίου είναι άπό μόνος του ενδεικτικός τού χλομού φωτός, τού μυ­ θικού δάσους, τής χρυσόχλομης καταχνιάς, τών άκίνητων νερών, τών φαντασμάτων, τής σκόνης τοϋ ονείρου, τών ιστών τής άράχνης, τών ερειπωμένων σπιτιών τού θανάτου κι όσων άλλων παρόμοιων μοτίβων διαπερ­ νούν ολόκληρη τή συλλογή. Τό τραύμα ενός έρημώμένου κόσμου, πού ό συμβολισμός, έστω κι άν είχε μπολιαστεί μέ τό αίμα νεώτερων μεθόδων, δέν ήταν δυνατόν νά καλύ­ ψει πέρα γιά πέρα, καί ταυτόχρονα τά προ­ σωπικά τραύματα άπό τίς δυσάρεστες συν­ θήκες μιάς άνώμαλης οικογενειακής ζωής, οδήγησαν τό νέο τότε ποιητή σ’ ένα κλίμα φθοράς καί άποσύνθεσης καί σ’ ένα «φόβο θανάτου». Μά στόν Στεργιόπουλο υπάρχει επίσης μιά πεισματική ροπή γιά άντίσταση άπέναντι στήν απελπισία, μιά άδιάκοπη εγρήγορση καί θέληση γιά άγώνα καί πνευματική σω­ τηρία, μιά επιθυμία άπαλλαγής άπό τό στα­ τικό λίμνασμα τού κάιρού του. Αύτό γίνεται φανερό στό δεύτερο βιβλίο του « Ή σκιά καί τό φως» (1960, Κρατικό Βραβείο), όπου οί άλληλοσυγκρουόμενες άντιθέσεις παρουσιά­ ζονται μέ ποικίλες άποχρώσεις σκιάς καί φωτός κι όπου είναι δύσκολο, άν όχι άδύνατο κάποτε, νά διακρίνει κανείς τό επι­ κρατέστερο ανάμεσα στά δυό, γιατί καί τά δυό άναβρύζουν άπό τήν ίδια πηγή, τήν άπουσία ή τήν παρουσία τού φωτός, καθώς καθένα γίνεται άλλοτε ό καθαρμός κι άλλο­ τε τό μόλυσμα τού άλλου. Άπό τή μαύρη σκιά τής άπελπισίας μπορεί κανείς νά δει πιό καθαρά μέ ένα έσωτερικό εκτυφλωτικό φώς, καί μέσα στό έντονο καί μακάβριο φώς τής ημέρας μπορεί κανείς νά τυφλωθεί καί νά βρεθεί σέ μιά βαθύτερη μέσα του μαυρί-

τό 1974

λα, πιό μαύρη κι άπ’ τήν πιό μαύρη σκιά. Πάντως, σ’ αύτό τό βιβλίο υπάρχει βαθμι­ αία πρόοδος άπό τό σκοτάδι στό φώς: όσο υπάρχει κίνηση, ή ελπίδα ισχυροποιείται, κι άκόμα. διαφαίνεται μιά βέβαιη τάση γιά αύ­ ξηση τής έντασης καί γιά διμέτωπο άγώνα, μιά προσπάθεια νά συμπαρασύρει ό ποιητής μέ τήν κίνηση ό,τι ως τότε άποτελούσε γι’ αυτόν τό νεκρό βάρος τής ύπαρξης. Αύτό τό θέμα άναπτύσσεται πιό πλατιά στήν επόμενη συλλογή «Τό χάραμα τοϋ μύ­ θον» (1963). Τώρα, ό Στεργιόπουλος ξέρει πολύ καλά -ιδιαίτερα στό ποίημα «Ή κόλα­ ση»—πώς είτε ζοΰμε έσώστροφα, κλεισμένοι στόν έαυτό μας, είτε ζούμε στραμμένοι έξω άπό μάς, φέρνουμε μέσα μας τήν κόλαση. "Οταν ό Μεφιστοφελής, στόν «Δόκτορα Φάουστους» τού Κρίστοφερ Μάρλοου, ρω­ τιέται άπό τόν Φάουστ, γιατί εκείνη τήν ώρα δέ βρίσκεται στήν κόλαση, όπου είναι καταδικασμένος νά ζεί αιώνια, ό Μεφιστοφελής άπαντά: «Γιατί έδώ είναι ή κόλαση καί δέν είμαι έξω άπ’ αύτήν». Παρόμοια κι ό Σατανάς στόν «Χαμένο Παράδεισο» τού Μίλτωνα δηλώνει: «'Ο νούς είναι αύτό πού είναι, κι άπό μόνος του μπορεί νά φτιάξει άπό μιά Κόλαση έναν Ούρανό ή άπό έναν Ούρανό μιά Κόλαση»· καί πάλι: «όπου καί νά πετάξω, βρίσκεται ή Κόλαση· ποτέ δέν είμαι έξω άπ’ αύτήν». Έτσι κι ό Στεργιό­ πουλος, άκολουθώντας μιά καθιερωμένη παράδοση, άνοίγει τό ποίημά του μ’ αύτούς τούς στίχους: Ή κόλαση είναι μέσα μας· μά άν μείνουμε έξω άπό μάς, πάμε στήν κόλαση. («Ή κόλαση».) Εντούτοις, άπό τά βάθη τής άπελπισίας ό ποιητής άντλεΐ τό κουράγιο του, καί συνθέ­ τει μιά στάση, πού θά κυριαρχήσει σ’ όλα τά

43

κατοπινά του βιβλία: δτι δηλαδή, άν στα­ θούμε, θά λιμνάσουμε· δτι πρέπει κάπως νά βρούμε, άπό κάποια πολύ μακρινή περιοχή έλπίδας, μέσα στά δρια τής τραγικής μας μοίρας καί' τής άνθρώπινης άξιοπρέπειας, τό πείσμα νά μή λυγίσουμε. Πρέπει νά προ­ χωρούμε, έστω καί σκοντάφτοντας, σάν τούς κουρασμένους στρατιώτες στήν πορεία τής μάχης, γιατί δέν υπάρχει άλλος δρόμος, δέν υπάρχει άλλος τρόπος. Ήδη τό είχε πεϊ άπό τήν προηγούμενη συλλογή: "Ένα βήμα μπρός καί όνό πίσωένα βήμα πίσω καί όνό μπρός. Φτάνει νά υπάρχει ή κίνηση. («Ή σκιά καί τό φώς», 6.) ’Ά ν ό βασιλιάς Αήρ τού Σαίξπηρ, ξεπερνώντας τήν άπελπισία του, βρίσκει τή σοφία νά δηλώσει, πώς «ή ωριμότητα είναι τό πάν», ό Στεργιόπουλος βρίσκει τό κουράγιο νά πεϊ, μέσα στό μολυσμένο άπό τίς πυρηνι­ κές δοκιμές κόσμο μας, πώς «ή κίνηση είναι τό πάν». Τό νά κινείσαι άπλά καί μόνο, εί­ ναι μιά εκδήλωση ζωής ενάντια στό θάνατο, άκόμα κι όταν ξέρουμε, πώς προχωρώντας φέρνουμε μέσα μας τήν κόλαση, όπως ό κα­ βαφικός ήρωας κουβαλάει μέσα του τήν πό­ λη του, δπου κι άν πάει. Μέσα στό λίμνασμα, μονάχα νά σαπίσουμε μπορούμε, άλλά κι ή ίδια ή κίνηση, σάν μιά ενδογενής δύνα­ μη, γίνεται πηγή αύτοσωτηρίας. Ή άξιοπρεπής αύτή στάση άπέναντι στό θάνατο, πού συντηρεί τή συνέχεια τής ζώής καί δέν άφήνει τόν άνθρωπο νά λιμνάσει, άποτελεΐ κεντρικό μοτίβο στήν ποίηση τού Στεργιόπουλου. "Ο,τι ό Στεργιόπουλος τονίζει είναι ή ιδιαίτερη θέση τού ανθρώπου μέσα στή φύ­ ση· γιατί τό ίδιο επικίνδυνη γίνεται ή χωρίς εσώτερη ζωή κίνηση τών ζώων καί τών φυ­ τών, ή άλογη όρμή τού άνέμου καί τών κυ­ μάτων, ή άκινησία ιδίως τού βουνού ή τού βράχου μέ τή διαβρωτική της έπενέργεια πάνω μας: Μπροστά μου στάθηκε πάλι ό άσάλευτος κόσμος. Πώς νά παλέψεις μ’ αυτές τίς πέτρες καί τούς βράχους; Κάθε στιγμή καταποντίζεσαι μές στή σιωπή καί τήν άκινησία. (« Ό άσάλευτος κόσμος».) Είναι ή συνείδηση κι ή εσωτερική του κινη­ τικότητα πού τόν σπρώχνουν νά άγωνιστεϊ, όπως συμβαίνει καί στόν Καζαντζάκη, δπου

44

σέ μιά άδιάκοπη μάχη τό πνεύμα προσπαθεί νά μετουσιώσει τήν ύλη σέ ψυχή άξια γιά τίς βαθύτερες φιλοδοξίες τού άνθρώπου -ίσως καί γι’ αυτήν άκόμα τήν άθανασία. Ό Τάκης Σινόπουλος είναι ό μόνος Έ λ­ ληνας ποιητής πού ξέρω, στόν όποιον ό ήλιος εμφανίζεται σχεδόν μόνιμα βάρβαρος, άσπλαχνος, αδυσώπητος, σκληρός. Άλλά καί ό Στεργιόπουλος επίσης, τόσο πολύ συ­ νηθισμένος νά ζεϊ στή σκιά τού άτομικοΰ καί τού κοινωνικού θανάτου, τόν θεωρεί σάν τύραννο ή εχθρό: Ζοϋμε κάτω άπό έναν ήλιο πού μας δίνει ζωή, που μάς χτυπά άνελέητα καί μάς γυμνώνει. Δέν έχει τόπο νά κρυφτείς[...]Ζοϋμε κάτω άπό έναν ήλιο εξολοθρευ­ τή' [...] Ζοϋμε κάτω άπό έναν ήλιο θάνατο. («Ζούμε κάτω άπό έναν ήλιο».) 'Οπωσδήποτε, τά ποιήματα στό «Χάραμα τοϋ μύθου» δείχνουν μιά βαθμιαία πρόοδο πρός τό χάραμα μιας μέρας, άδιάφορο πόσο μυθικής. Ό ποιητής πρέπει νά μάθει «Τό. μεγάλο μάθημα»: νά συνηθίσει στήν ιδέα τού θανάτου. Γιατί μέ τήν κίνηση, μπορεί κανείς νά φτάσει ν’ αποδεχθεί άκόμα καί τό θάνατο. Μά, ώς τώρα, ό Στεργιόπουλος τολμά νά έκφράζει αύτή τή σκέψη μόνο σέ παρένθεση: Τόσο πολύ τά μάτια μου στό φώς συνή­ θισαν, πού ή πιό ρηχή σκιά μέ ρίχνει στή σκιά, κι ό πιό μικρός κατήφορος μοϋ φαίνεται γκρεμός, όσο κι άν προσπαθώ νά μάθω τό μεγάλο μά­ θημα. [,..](Σιγά-σιγά καί μέ τήν κίνηση κι αυτό θά τό δεχτείςσιγά-σιγά κι αύτό θά τό πιστέψεις.) («Τό μεγάλο μάθημα».) Άλλά τούς πνευματικούς του άγώνες, τά προσωπικά του προβλήματα, τά μεγαλύτερα ερωτηματικά γιά τή ζωή καί τό θάνατο ό Στεργιόπουλος συμπυκνώνει καλύτερα καί πιό ποιητικά άπό πρίν στό τέταρτο βιβλίο του «Ό κίνδυνος» (α' έκδ. 1965, β' έκδ. συμπληρωμένη 1972), ενώ παράλληλα, πλάι στά ύπαρξιακά, εισάγει καί τά κοινωνικά στοιχεία. Καινούργια διλήμματα ανάμεσα

στό φώς καί στό σκοτάδι παρουσιάζονται. Ό μεγαλύτερος κίνδυνος δεν είναι μόνο νά βουλιάζεις, σηκώνοντας «τίς μεγάλες πέ­ τρες», όπως έγραψε ό Σεφέρης, άλλά «νά γί­ νεσαι ένα μέ τίς πέτρες», νά βρίσκεσαι μέ την ακινησία άνάμεσα στούς ζωντανούς νε­ κρούς: Δέν είναι, πώς βουλιάζει όποιος σηκώνει τίς μεγάλες πέτρεςείναι βουλιάζοντας πού γίνεται ένα μέ τίς πέτρες, καθώς μάς παίζει ό ένας κι ό άλλος δαίμο­ νας. («Δέ μπορώ νά πώ...».) Φαίνεται νάχει στοιχίσει πολλή αγωνία στόν ποιητή ό,τι τόν έκανε νά ξανατονίσει τόσο έμφατικά σ’ αυτό τό βιβλίο τήν πίστη του σέ μιά «ήρακλείτεια» κίνηση, γιατί ταυτόχρονα τό ξέρει, πώς ή ίδια ή κίνηση γίνεται ένας άλλος κίνδυνος, κι είναι τόσο επικίνδυνη όσο καί ή άκινησία. Στό «Πώς νά σταθώ...» άμφιταλαντεύεται άνάμεσα στήν άμφιβολία τού νά μείνει άκίνητος ή νά κινηθεί, άνάμε­ σα στό πρόσωπο πού ήταν μές στό σκοτάδι καί σ’ εκείνο μές στό φώς: ’Άν στρέψω πίσω, θά σταθώαν σταθώ, θά μαρμαρώσω. Τρέχοντας έτσι κινδυνεύω νά χαθώ. Ή μοίρα μας είναι πάντοτε νά «κρατιόμα­ στε άπό μιά κλωστή, τό τεντωμένο σκοινί κι ό άκροβάτης, όπως ό ίλιγγος πάνω άπό βά­ ραθρα». ’Αλλά, όπως μάς θυμίζει σ’ ένα άλ­ λο ποίημα, αυτό πρέπει νά τό πετύχουμε μέ μεγάλη έπιδεξιότητα: Καί νά μή σκέπτεσαι τό σκοινί. Γιά νάχεις κάτι άπ’ τό φτερό καί τοϋ που­ λιού τήν άλαφράδα. («Τό σκοινί κι ό άκροβάτης».) Πολύ συχνά όμως, ό ποιητής διστάζει, τοϋ λείπει ή θέληση. Κοιτάζει κάτω του μέ τρό­ μο τή φοβερή άβυσσο· ξέρει, πώς τό σκοινί του έχει γίνει ένας σταυρός, πού πάνω του σταυρώθηκε, άνάμεσα στό φώς καί τή σκιά, άνάμεσα στή ζωή καί τό θάνατο. Τουλάχι­ στον, τό μαρτύριο τής σταύρωσης μάς κρατάει έντατικά ζωντανούς, καί μάς οδηγεί σέ ήθικές άποφάσεις: 'Αφού έγώ δέ μπορώ, άφοϋ μοϋ λείπει ή δύ­ ναμη, ας βοηθήσει ό σταυρός. Σά σφραγίδα πυρωμένη

καίγοντας τό κακό πάνω στό δέρμα μου, άφήνοντας σημάδια άνεξίτηλα. («Δέ μπορώ νά πώ...».) Μπορούμε σ’ αύτό τό βιβλίο νά βρούμε άκόμα ένα άπό τά βασικότερα μοτίβα στήν ποίηση τού Στεργιόπουλου, πού συχνά υπο­ νοείται καί κάποτε δηλώνεται φανερά: τόν κίνδυνο, άπό τή μιά μεριά, νά χάσει τή γεύ­ ση καί τή χαρά τής ζωής, κι άπ’ τήν άλλη, τόν κίνδυνο νά χάσει τήν ψυχή του. Καί πά­ λι, άνάμεσα στίς δυό φοβερές τούτες άποφάσεις, ό ποιητής στέκεται διατακτικός. Δέ θέλει νά χάσει ούτε τό ένα, ούτε τό άλλο. Καί μέσα σ’ αύτή τή μοιραία άναποφασιστικότητα κινδυνεύει νά τά χάσει καί τά δυό: Τώρα θά τρέμουμε κάτω άπ’ τό φώς, όπως τρέμαμε μές στό σκοτάδι. Κι ή έννοια νά μή λείπει οϋτε στιγμή: παίζοντας έτσι μέ πολλά χαρτιά, μή χάσουμε στό τέλος τήν ψυχή μας. («Φώς άρχαγγελικό».) Στό «Πώς νά σταθώ» αναρωτιέται: μήπως σέ μιά καμπή τοϋ δρόμου χάσουμε τή ζωή, καί δέ μάς μένει πιά νά σώσουμε άλλο άπ’ τήν ψυχή μας. Έτσι, τό φώς καταλήγει τόσο έπικίνδυνο όσο καί τό σκοτάδι, ή πίστη τόσο έπικίνδυνη όσο καί ή άπιστία, ή εγκράτεια τόσο επι­ κίνδυνη όσο καί τό άφημα στούς πειρα­ σμούς τής ζωής, τά όνειρα τόσο έπικίνδυνα όσο καί τά πράγματα, ή άφθονία τόσο έπικίνδυνη όσο καί ή στέρηση. Τό παράξενο εί­ ναι, ότι συχνά βρίσκουμε τή σωτηρία έκεί όπου νομίζαμε πώς περισσότερο κινδυνεύ­ ουμε, καί ότι χανόμαστε έκεί όπου νομίζαμε πώς θά βρίσκαμε τή σωτηρία, άκόμα κι όταν ξέρουμε, ότι καί τά δυό άποτελούν προσωρινές καταστάσεις μέσα στή ροή τής ζωής: Τά όνειρα μάς προόίνουν πιό σκληρά άπ’ τ ά πράγματα, όταν τά πράγματα ζητάμε ατά όνειρα. Μά πιό σκληρά κι άπ’ τά όνειρα τά πράγμα­ τα, όταν στά πράγματα ζητάμε τά όνειρα. [...] Μάς προδίνουν σκληρά πράγματα κι όνειραμάς βυθίζουν στό χάος, μάς μαθαίνουνε τή γεύση τοϋ κενοϋ. Ό άγιος μάς πειράζει,

45

γιά νά μάς έξαγνίσει ό δαίμονας. ’Ανανέωση απ’ τό βυθό τοϋ σκοταδιού. («Τά πράγματα καί τά όνειρα».) Ή μόνη δυνατή προφύλαξη είναι νά προχω­ ρούμε στη ζωή άνυπεράσπιστοι. Ή μόνη λύση γιά έναν άνθρωπο μέ διχασμένη προ­ σωπικότητα, πού νιώθει τό παράλογο τής ζωής νά τόν κυβερνά, είναι αυτός ό ίδιος ό άγώνας, αυτός ό ίδιος ό κίνδυνος. Ό τίτλος τοϋ βιβλίου τούτου κρύβει άντιθετικές άποχρώσεις, όπως τόσο περιεκτικά τό έκφράζει ό Στεργιόπουλος στό « Ό κίνδυνος τής νύ­ χτας»: Ό κίνδυνος δέν είναι ό κίνδυνος. ’Ανάμεσα στούς κινδύνους τής σύγχρονης ζωής, ό ποιητής εύκολα μπορούσε νά πια­ στεί στήν παγίδα τής άμφιβολίας καί τού δι­ σταγμού, όπου τά αντίθετα μετατρέπονται άπό τό ένα στό άλλο. Μονάχα όταν βρίσκε­ ται άντιμέτωπος μέ τόν κοινωνικό κίνδυνο, όταν πρόκειται νά αντιμετωπίσει τή μοίρα τού τόπου του, είναι άδίσταχτος καί σίγου­ ρος: Νά σπάσει αύτό τό φράγμα. Τό νερό νά μην τρέχει στά παλιά κανάλια. [...] Κι ας μάς πάρει τό νερό Ακυβέρνη­ τους. Νά κινδυνέψουμε γιά νά σωθούμε. («Τό φράγμα».) ’Αξίζει τόν κόπο νά παραθέσουμε ολόκληρο ένα ποίημα αύτοΰ τού βιβλίου, γραμμένο πρίν άπ’ τά γεγονότα τού ’Ιουλίου τού 1965, πού πολλοί άναγνώστες δέ μπόρεσαν ίσως νά βροΰν τό κλειδί του, γιατί άναφέρεται στήν άνάγκη μιας κοινωνικής άλλαγής, πού ριζικά επηρέασε όλους στήν Ελλάδα καί πρόσφατα: στήν άναχώρηση τής βασιλικής οικογένειας: Ο ί ε π ισ κ έ π τ ε ς τ ή ς ν ύ χ τ α ς

Παρακαλώ, νά φύγετε■πέρασε ή ώραΝά πιείτε βέβαια πρώτα τόν καφέ σας. "Ο,τι ζητήσατε σάς τό προσφέραμε. Καθήσατε άρκετά καί διασκεδάσατε. Κουραστήκαμε μέ τούς γάμους σας καί τούς θανάτους σας. Μιά επίσκεψη πού βάστηξε πάνω άπό εκα­ τό χρόνια. 'Όλο νά φεύγετε καί νά ξανάρχεστε, συζητώντας τά οικογενειακά σας.

46

Σάς προσφέραμε τίς σάρκες μας καί τό αίμα μας. Είναι ώρα νά ξυπνήσουμε. Νά φύγετε λοιπόν. Θάπρεπε νά τονιστεί, ωστόσο, ότι οί κίνδυ­ νοι των άντιμαχόμενων άντιθέσεων άποτελούν πάνω άπ’ όλα τό σκληρό πυρήνα στήν πεισματικά στωική προσμονή τού Στεργιόπουλου. Γιατί, άν ή ελπίδα του δέν είναι ποτέ υπερβολική, ούτε καί ή άπελπισία του φτάνει ως τό σημείο νά τόν όδηγήσει στήν αυτοκτονία. Στήν «Προσμονή» βρίσκει τό κουράγιο νά ξεγυμνώσει τόν έαυτό του άπό τήν προστασία κάθε πανοπλίας, καί σάν μιά άγέννητη πεταλούδα, πού περιμένει τά και­ νούργια της φτερά, προσμένει τή μεταμόρ­ φωσή του, άκόμα κι όταν ώς «λύση» έννοεϊ τό θάνατο: Κάποτε θά τελειώσει ό Ατελεύτητος χρόνος τής προσμονής. Υπάρχει πάντα στό τέλος κάποια λύση. [...]Θά πεθάνουμε μέσα στή συντριβή, μά θάχουμε σωθεί. («Ή προσμονή».) Στή συλλογή «Τά τοπία τού ήλιου» (1971), όπου περιλαμβάνονται ποιήματα γραμμένα άπό τό 1965 ώς τό 1968, ό Στεργιόπουλος άπομακρύνεται άπό τά πολύ υπαρξιακά καί μεταφυσικά προβλήματα, πού τόν είχαν κυ­ ρίως άπασχολήσει ίσαμε έδώ, καί στρέφεται πρός τή ζωή, όσο πιό φωτεινά μπορεί, πα­ ρουσιάζοντας όχι πιά τοπία κάτω άπό τό άσπλαχνο φώς τής σελήνης, όπως στό πρώ­ το του ποιητικό βιβλίο «Τά τοπία τοϋ φεγ­ γαριού», μά κάτω άπό τήν άνελέητη λάμψη τού ήλιου, άνάμεσα σέ «ξερά βράχια γυμνά, καί ήλιο πού μάς άλέθει». “Ενα μεγάλο μέ­ ρος άπ’ «Τά τοπία τοϋ ήλιου» έχουν επη­ ρεαστεί άπό τήν πολιτική κρίση καί τά μετά τόν ’Ιούλιο τού 1965 γεγονότα στήν Ελλά­ δα, όταν ό Γεώργιος Παπανδρέου διώχτηκε, προδομένος κι άπό τά μέλη τού κόμματός του, κι άκολούθησε σέ λίγο τό πραξικόπημα τής Χούντας. Ή βαριά σκιά τής δικτατο­ ρίας όδηγεΐ τόν ποιητή σέ μιά νέα άπελπι­ σία, πού διαπερνά άκόμα καί μερικά άπό τά πιό φωτεινά ποιήματά του. "Ομως, τώρα, ή άπόφαση έχει παρθεί πέρα άπό τά δικά του χέρια, άπό τό σκληρό καί τραχύ γεγονός τού στρατιωτικού πραξικοπήματος: Οί Αποφάσεις είχαν παρθεί άπ’ αλλού ή παίρνονταν τήν τελευταία στιγμή.

Τό στραγγαλισμό, στά σκοτεινά. Τό μαχαίρι τού φονιά στην πλάτη. («Οί άποφάσεις».) Ό Στεργιόπουλος αισθάνεται ώς ένα σημείο τήν ένοχή, πού ό κάθε ευαίσθητος καί υπεύ­ θυνος άνθρωπος νιώθει, δταν τό κοινωνικό σκηνικό γίνεται τυραννικό, σάν άρρώστια στό σώμα μιας κοινωνίας, τής όποιας είμα­ στε όλοι μέλη καί γιά τήν κατάστασή της όλοι έχουμε κάποια ευθύνη. Ζώντας σέ μιά τέτοια στατική κοινωνία, όπου κάθε δη­ μιουργική κίνηση έχει σταματήσει βίαια καί όπου πνίγεται κανείς μέσα στό λίμνασμα, τό άτομο ρίχνεται πίσω στή μοναξιά, στή σιω­ πή καί τό φόβο. Ό ποιητής άναγκάζεται νά μάθει πώς νά έπιζήσει μές στή νύχτα καί τή νάρκη, μές στό χάος, άλλά καί μοιάζει νά προσεύχεται: Δώσε τουλάχιστον γι’ αύτή τή ζωή λίγη βε­ βαιότητα, δταν κόβονται δλα τά σκοινιά πού μας κρατούσαν. Φύσηξέ μας τό μικρόβιο τής άμαρτίας καί τής ζωής, γιά νά μήν πεθάνουμε από ουδετερότητα. («Κάτω άπ’ τούς εύκάλυπτους».) Καλύτερα ν’ αμαρτάνουμε, νά μπορούμε νά λέμε τή γνώμη μας, νά σκοντάφτουμε καί νά πέφτουμε σέ λάθη παρά νά σαπίζουμε. Στόν καιρό τής δικτατορίας, βρισκόμαστε άνάμεσα στά «τροχισμένα δόντια» καί «τ’ άρπαχτικά νύχια» των άνθρωποφάγων, μέ τά φανταχτερά λοφία, καί τά σκοτεινά τους τύμπανα, ενώ ό ποιητής περιμένει «δεμένος στό στύλο πιστάγκωνα, / έλπίζοντας καί μή έλπίζοντας, / μόνος / άνάμεσα στούς άνθρωποφάγους». Τώρα, ζοϋμε σέ μιάν άγονη γη, «άνυδρη», μέ «γεράκια, όρνια άρπακτικά» καί «δηλητηριώδεις σαύρες». Σέ κάτι τέτοιες στιγμές, σάν αυτές, ή όμορφιά τού έλληνικοΰ τοπίου, κυρίως τήν άνοιξη, γίνεται μιά παρηγοριά καί μιά βου­ βή χαρά. 'Ο ήλιος δείχνει τό άλλο του, τό πιό άγαθό πρόσωπο: «φέγγει τή χαρά του έδώ καί τώρα» καί «γλείφει τίς πληγές», κι «ό καιρός, ύστερα άπό τόσες πάλι καταιγί­ δες, λάμπει στά φυλλώματα». Σ ’ αυτές τίς ευλογημένες ώρες τής λιακάδας, είναι «σά νά μήν είχε τίποτα συμβεί ή νάμελλε νά φτά­ σει». «Τά σκοτεινά μελλούμενα καί τά φαν­ τάσματα» σκορπίζονται -έστω καί γιά μιά στιγμή- «κι άντικρύζουμε μέ τό δικό μας βλέμμα ξανά τόν κόσμο γύρω». Λίγα κατσί­ κια καί γυμνά χαμηλά βουνά, ό άνεμος άνά-

Από άριστερά: ό ποιητής Δ. I. Αντώνιον, ό Κώστας Στεργιόπουλος, ό ’Αλέξανδρος Μπάρας καί ό Τάσος Κόρφης (1982)

μέσα στά δέντρα, «οί εύκάλυπτοι όλοι στή σειρά», όλα αύτά τά θαυμαστά τού έλληνικού τοπίου σπρώχνουν τόν ποιητή πρός τήν ψευδαίσθηση, ότι «γίνεται άθώος άπό κεί πού άρχίζει ή μουσική». Μά αύτή ή σύντομη άνακούφιση πετυχαίνεται μόνο κατά δια­ στήματα, καί μόνο μ’ ένα αίσθημα ένοχής, γιατί: Μάθαμε τόσο πολύ στή στέρηση, πού τρέμουμε καί τήν πιό άπλή χαρά, πού μάς τρομάζει κι ή πιό μικρή έλπίδα. (« Ό λυτρωμός».) "Ολα τά ποιήματα τής επόμενης συλλογής τού Στεργιόπουλου «’Έκλειψη» (1974) γρά­ φτηκαν άπό τό 1968 ίσαμε τό 1973, κατά τή διάρκεια τής δικτατορίας, καί μέ τήν είλικρίνειά τους καί τό σθένος τους τιμούν τόσο τόν ποιητή όσο καί τόν άνθρωπο. Τό πρώτο άπό τά τρία μέρη άπεικονίζει τά γεγονότα πού οδήγησαν στήν «έκλειψη». Αυτό τό μέ­ ρος -καί στήν πραγματικότητα όλόκληρο τό βιβλίο- παρουσιάζει τήν ένταση καί τήν οξύτητα, τόν ψυχολογικό τραυματισμό τού ποιητή άπό τήν έκλειψη τού ήλιου στή χώρα του, τού ένός καί μοναδικού δηλαδή άγαθού, πού είναι ή πηγή τής ζωής, τής άνάπτυξης καί (όπως καί στόν Έλύτη) τής δι­ καιοσύνης. Στή στυγνή καί μεταμορφωτική περίοδο τής. Χούντας, μέ τήν «τσουκνίδα στή ραγισμένη καρδιά τής πέτρας», «δέν έχουμε άλλον ήλιο άπό τόν ήλιο μας, άλλο θάνατο άπ’ τό θάνατό μας». Ζούμε κάτω άπ’ τό μαύρο ήλιο τής έκλειψης, στή μαύρη νύχτα τής ψυχής. Άπό τόν καιρό τού μεγά­ λου κατακλυσμού, δηλαδή τού δεύτερου

47

παγκόσμιου πολέμου, ό ποιητής δέ μπορεί νά θυμηθεί μιάν άσπρη μέρα, άλλά μόνο έναν «ήλιο μέ τά δόντια, σαρκάζοντας τη χαρά μας». Σέ τέτοιους καιρούς, ή ψυχή τού ανθρώπου πολιορκεϊται άπό «λύκους» καί «σκυλιά», «ύαινες» καί «τσακάλια», μά τό χειρότερο έγκλημα άπ’ δλα είναι τό βαρύ σάβανο τής σιωπής, πού πέφτει σ’ όποιαδήποτε έλεύθερη εκδήλωση: Μάς ξερριζώσανε τή γλώσσα, μας δέσανε τά χέρια, μάς βούλωσαν τ’ αυτιά. Κι έτσι, μιά μέρα ξυπνήσαμε άλαλοι καί κουφοί. («Τό έγκλημα».) Ή σιωπή πού άκολουθεϊ άντηχεϊ σάν παλλόμενος κυματισμός «μετά τό σκάσιμο τής κανονιάς». Ή μόνη απελπισμένη λύση είναι ν’ άρχίσει κανείς άπ’ τήν άρχή, νά διδαχτεί πώς νά επιβιώσει καί νά μάθει, σιγά-σιγά, κι άπό τήν άρχή, νά μιλά, πρώτα κρυφά στόν εαυτό του κι ύστερα βαθμηδόν στούς άλλους, μέ τρόπο διφορούμενο καί μέ σύμ­ βολα. Ό έρχομός τών βαρβάρων μπορεί νάναι γιά μερικούς κάποτε «μιά κάποια λύ­ ση», μά γιά τόν Στεργιόπουλο «νά μιλάς εί­ ναι πάντοτε μιά λύση» -καί, βέβαια, μιά ανάγκη γιά τήν επιβίωση. Στό δεύτερο μέρος, ό ποιητής άσχολεΐται μέ τόν άντίχτυπο πού τά τυραννικά γεγονό­ τα είχαν στήν άτομική του ψυχολογία, μέ τή «στέρηση καί τήν τρέλα τής μοναξιάς» σ’ έναν κόσμο τέλεια ξένο τώρα πιά. 'Ο Στεργιόπουλος εδώ έχει άφήσει πίσω του καί τά τελευταία ίχνη άπ’ τίς κάθε είδους νεοσυμβολιστικές, μελαγχολικές καί νοσταλγικές όψεις τής σχολής άπ’ όπου ξεκίνησε. Τώρα, βαθιά «μέσα στή βλάστηση» αύτοϋ τού κό­ σμου, βλέπει τούς «σκορπιούς», τίς «έχιδνες» καί τά «προϊστορικά τέρατα» νά «ετοι­ μάζουν τήν έπίθεσή τους». « Ό τυφλοπόντι­ κας άκονίζει τό δόντι του κι ό γυμνοσάλιαγ­ κας δοκιμάζει τό σάλιο του». Σάν τόν A. Ε. Χάουσμαν, πού είπε: «Έγώ, ένας ξένος καί γεμάτος φόβο, σ’ έναν κόσμο πού έγώ δέν τόν έφτιαξα», κλείνει κι ό Στεργιόπουλος τό «Μέσα στή βλάστηση...» μέ τό στίχο: «Μά δέν τά γνωρίζω πιά καί δέ μέ γνωρίζουν». Σέ μιά εποχή, πού οί άνθρωποι παίζουν μέ τήν ίδια τους τήν ψυχή, πού οί άγιοι ζοϋν μαζί μέ τούς δαίμονες, πού «υπάρχουν τόσοι θάνατοι ζωντανοί», ό ποιητής γνωρί­ ζει, πώς μοιραία κι αύτός θά σπαράζει «στό νύχι τής γάτας»· ξέρει, πώς πρέπει διαρκώς ν’ άγωνίζεται μέ τούς πιό ταπεινωτικούς

48

κινδύνους κι έξευτελισμούς, μέ «διπρόσω­ πες νυφίτσες, τρωκτικά, δαρμένους σκύ­ λους», καί διαπιστώνει, ότι, μόνο καί μόνο, γιά νά κρατήσει ψηλά τή ζωή καί τήν άνθρώπινη άκεραιότητα, είναι άνάγκη άφοβα νά βάλει τό χέρι του μέσα στό ίδιο τό στόμα τού λεονταριού, γιατί «τόν κίνδυνο άμα τόν φοβάσαι σέ δαγκώνει». Πρέπει νά εκλέξει, πρέπει νά θέσει ένα όριο καί νά μήν υποχω­ ρήσει πέρα άπ’ αύτό: Δέ μπόρεσα νά κάνω τό μαύρο άσπρο. Άλλά δέν άφησα νά γίνει μαύρο τό άσπρο. («Μέ μισή ψυχή».) Στό τελευταίο ποίημα τού δεύτερου μέρους μάς λέει: «Σάς μίλησα γιά ό,τι ξέρω», σά νάχει φτάσει τώρα πιά σ’ αυτή τήν κρίσιμη καμπή τής ζωής νά σωπάσει. Γιατί «στό με­ ταξύ άποσύρθηκαν όλα τά παλιά νομίσμα­ τα». Ή σιωπή όμως γιά τόν ποιητή ίσοδυναμεΐ μέ ένα είδος αυτοκτονίας, κι άφού ό βαθύς έσωτερικός καί πρωτογενής εαυτός του, πού έχει τίς ρίζες του στά παιδικά του χρόνια, βρίσκεται φυλακισμένος, μπορεί νά ξαναφέρει πίσω στήν κυκλοφορία τά παλιά νομίσματα, φθαρμένα τώρα πιά, καί νά προσπαθήσει νά ξαναζωντανέψει τή λάμψη τους. Έτσι θά έπιχειρήσει νά διαφύγει στό παρελθόν, σά μιά άνακούφιση άπό τό άνυπόφορο παρόν. Τό πρώτο ποίημα τού τρίτου μέρους, μέ τόν τίτλο «Ά σ ’ τόνε νά μιλήσει», άποτελεΐ ανασκευή τού άμέσως προηγούμενου στό δεύτερο μέρος: Ά σ ’ τόνε νά μιλήσει ακόμα εκείνον ποϋχεις φυλακισμένοδέ γλυτώνει κανείς τόσο βολικά άπ’ τόν ή­ σκιο του, κι άπ’ δλα αυτά πού ασπρίζουν τά μαλλιά χωρίς νά σέ γερνάνε. («Ά σ ’ τόνε νά μιλήσει...».) Γιά τούτο έπιστρέφει συχνά πίσω στά «στοιχειωμένα χρόνια», σέ μιά προσπάθεια νά δραπετεύσει στό παρελθόν, νά γυρίσει στή φύση, στήν Άντρο, όπου πέρασε ένα διά­ στημα τής παιδικής του ηλικίας, στήν Α θ ή ­ να καί στούς «φοίνικες τού Μουσείου» τού 1929, στή Λεωφόρο Αλεξάνδρας τού 1930. Ό ποιητής περιπλανιέται ξανά στού Ούίλλιαμ Βών τήν «άγγελική παιδικότητα». ’Εκεί, «παίζοντας έχασε τή χρυσή ταυτότη­ τά» του, ή οποία πολύ άργότερα θ’ άντικατασταθεί μέ τούς φακέλους καί τίς άναφορές τής Ασφάλειας, μέ μιά ταυτότητα άστυ-

νομική, πού άρνιέται την ταυτότητα τοΰ αν­ θρώπου. ’Αλλά έκείνη ή παρθενική, εκείνη ή «άλλη» παραλία (όπως καί στόν Σεφέρη), «τό μοτίβο έκεΐνο τοΰ Μπράμς» χάθηκαν γιά πάντα. Οί μνήμες είναι απατηλές- έμεϊς έχουμε τήν τάση νά κρατάμε μόνο τίς ευχά­ ριστες. Μά στόν Στεργιόπουλο ή επιστροφή αυτή άπ;οτελεϊ καί μιά προσπάθεια αύτοθεραπείας, μολονότι άκόμα καί τό προστατευ­ τικό καταφύγιο τής μνήμης έχει στοιχειώσει με πρόσωπα καί γεγονότα πού τόν βασάνι­ σαν. Ή άνάπαυλα είναι σύντομη, άπό πολύ άραιά σπαρμένες οάσεις. Εντούτοις, αύτά τά παλιά τραύματα έχουν, ως ένα σημείο, έπουλωθεΐ απ’ τό βάλσαμο τοΰ χρόνου, έχουν γίνει πιά σκιές πληγών. Ή αίσθηση τοΰ κινδύνου, μέ τήν όποια τόσο επίμονα έχει άσχοληθεϊ ό Στεργιόπουλος, διαπερνά ως καί τό παρελθόν, γιατί «είναι έπικίνδυνες πάντα οί νεκραναστάσεις». 'Ο ποιητής νιώθει, ξαναγυρίζοντας ένα καλοκαίρι στην "Αντρο, πώς πρέπει «νά ξανάρθει πάλι κά­ ποτε, πεθαμένος ή ζωντανός, γιατί εδώ τί­ ποτα δέν τελειώνει», άφοΰ ό χρόνος άντιπροσωπεύει μιά άχρονη συνέχεια, χωρίς πα­ ρελθόν, παρόν ή μέλλον. Λαχταράει μιά βροχή, πού θά τόν ξέπλενε «ολόκληρο» «άπό τίς άμαρτίες τών άλλων». "Ομως, ή άγωνιστική επιμονή κι ή πίστη του στήν πι­ θανή ύπαρξη τοΰ καλοΰ μένει πάντα σταθε­ ρή σ’ αυτόν τόν πεισματάρη στωικό ποιητή. Τό τελευταίο ποίημα τής συλλογής άρχίξει: Ευτυχώς, μείναμε άκόμα μ ’ αυτό τό λίγο, τό μόνο άγρυπνο φως. Καί τελειώνει: Ευτυχώς, άκόμα δέν τέλειωσε όλο τό ταξίδι. («Ευτυχώς, άκόμα...».) Ή Βίβλος μάς δίνει περιθώριο ζωής «έβδομήκοντα έτη», άλλά «καί εάν εν εύρωστία, όγδοήκοντα. Πλήν καί τό καλύτερον μέρος αυτών κόπος καί πόνος. Ταχέως γάρ παρέρ­ χεται καί ήμεϊς πετώμεν». "Αν καί γιά τόν Στεργιόπουλο «δέν τέλειωσε όλο τό ταξίδι», όμως στό τελευταίο του ποιητικό βιβλίο «Τά μισά τοϋ πλοϋ» (1979), γραμμένο άνάμεσα στά σαρανταεπτά καί στά πενηντατρία του χρόνια, συλλογιέται πώς έχει περάσει τή μισή του ζωή, όπως κι ό Ντάντε, όταν στά τριανταπέντε χρόνια του έγραφε τούς άρχικούς στίχους τής «Θείας Κωμωδίας»: «Στά μισά τοΰ δρόμου τής ζωής μας βρέθηκα σ’

ένα σκοτεινό δάσος, γιατί είχα ξεφύγει άπ’ τό σωστό δρόμο». Γιά τόν Στεργιόπουλο τό σκοτεινό δάσος, πού έχει χαθεί τά τελευταία χρόνια, ήταν τά χιονισμένα βουνά, ή παγω­ μένη λίμνη, τό κρύο κι ή άπομόνωση, μα­ κριά άπ’ τήν ’Αθήνα καί τούς δικούς του. 'Ωστόσο, ολόκληρη ή συλλογή αυτή είναι διαποτισμένη άπό τήν αίσθηση τοΰ χρόνου. Ό χρόνος ώς σύμβολο, ώς υπαρξιακό γεγο­ νός, ώς φυσική φθορά καί ψυχική άλλοτρίωση γίνεται εδώ ό ιδεολογικός άξονας, πού γύρω του περιστρέφονται τά επί μέρους μοτίβα τοΰ βιβλίου, όπου ή έρήμωση παίζει κυριαρχικό ρόλο. Τοΰτο δέ σημαίνει, ότι ό ποιητής δέν εκτι­ μά τή θέση τοΰ πανεπιστημιακού καθηγητή, μιά άναγνώριση μέσα στόν πανεπιστημιακό χώρο, πού ήρθε σάν άποτέλεσμα τής σημαν­ τικής προσφοράς του ώς ποιητή, ώς μελετη­ τή τής νέας ελληνικής λογοτεχνίας καί εκ­ παιδευτικόν, άλλά στό πρώτο κιόλας ποίη­ μα αυτής τής συλλογής, «Τό βάθρο», φαίνε­ ται νά ξέρει καλά, πώς μιά τέτοια θέση ϊσοδυναμεί μέ τό νά βρίσκεσαι άνεβασμένος σ’ ένα «βάθρο» (πάνω στό όποιο κι ό ίδιος δέν άρνήθηκε ν’ άνέβει), νά φοράς παρωπίδες καί νά μεταμορφώνεσαι σέ άλύγιστο άγαλ­ μα. Ή καθημερινή προσφορά τοΰ έαυτοΰ σου στούς άλλους καί τά διοικητικά καθή­ κοντα τείνουν νά μηχανοποιήσουν τή λεπτε­ πίλεπτη καί ευαίσθητη φαντασία τοΰ δη­ μιουργού, καί νά μετατρέψόυν τό επί τόσα χρόνια άναζητούμενο «χρυσόμαλλο δέρας», όπως μεταφορικά χαρακτηρίζει τήν πανεπι­ στημιακή έδρα ό Στεργιόπουλος, σέ φθαρ­ μένη προβιά μέ όψη προβάτου, πού πίσω της μπορεί νά παραμονεύει ένας λύκος. Στό ποίημα «Τά αγάλματα» φοβάται πώς κινδυ­ νεύει νά γίνει ένα άκίνητο άγαλμα, παρό­ μοιο μέ τ’ άλλα «άσπρα κι άόμματα» άγάλματα κάποιας πλατείας, σέ μιά άκινήσία πού πάντα τήν ταύτιζε μέ τό λίμνασμα καί τό θάνατο. Αυτή ή παρατεταμένη απουσία άπ’ τήν ’Αθήνα καί τήν ’Αττική κάνει τόν ποιητή νά συνειδητοποιήσει πιό βαθιά πόσο στέρεα δεμένος είναι μαζί τους. Ξαναγυρίζονας σέ κάποια άπ’ τίς επιστροφές του, λέει στό ποίημα «Ή γλώσσα τών πραγμάτων»: Τοϋ κάθε δέντρου ξέρω εδώ τήν ιστορία, ή θάλασσα άφρισμένη ή σιωπηλή μοϋ φέρνει μνήμες [...] Σέ κάθε βήμα άναγνωρίζω τά παλιά ση­ μάδια. [...] ’Αγαπώ τό στεγνό χώμα τής ’Αττικής.

49

Δέ μπορεί νά συνηθίσει στά βροχερά, βό­ ρεια κλίματα, στό κρύο κάτω άπ’ τό μηδέν, στούς τεφρούς ουρανούς, τούς γεμάτους ομίχλη κάμπους καί πάνω άπ’ όλα στά σκε­ πασμένα μέ χιόνια βουνά, πού τού κλείνουν ολόγυρα τόν ορίζοντα, καί στην άκίνητη λί­ μνη, τόσο διαφορετική άπ’ τό δλο κίνηση κυματοδαρμένο Αιγαίο. Στό «'Όσο μικραί­ νουν οί μέρες» άναρωτιέται: «Πού νά ξαναβρώ μιά πόλη, / νά βάλω τά ίδια κτίρια στην ίδια θέση;», άναζητώντας την ’Αθήνα τών παιδικών του χρόνων. "Οταν μιλά, δέν υπάρχει άπάντηση ή ζεστή άπόκριση. Τό δωμάτιό του μένει χωρίς άντίλαλο: Σέ ποιούς τοίχους πάλι μιλώ, δίχως κάν άν­ τίλαλο, μέ τίποτα άπ’ baa θά ’θελα καί μονάχα μ ’ δσα δέ θά ’θελα, σέ ποιές πέτρες σκληρές, εδώ στόν τόπο τής έξορίας. («Δίχως άντίλαλο».) Μαθαίνει, δτι «ή ερημιά σέ ταπεινώνει, / σ’ αφήνει μόνο μέ τά οστά», καί πώς: 'Ετούτη ή μόνωση γεννάει τή σιωπή κι ή σιωπή τή μόνωση, σάμπως νά πέφτεις στήν πιό ψυχρή φωτιά τοϋ έξάασμοϋ. («Δίχως άντίλαλο».) «Μαντεύω, δτι εδώ υπάρχει κι ένα ρολόι σέ κάθε δωμάτιο πού ζοϋνε άνθρωποι», λέει ή πριγκίπισσα Πεσματζόγλου στό «Γλυκό πουλί τής νιότης» τοϋ Τέννεση Γουίλιαμς, κι ό καταδικασμένος ήρωάς του Τσάνς άναφωνεϊ: «Χρόνος! Ποιος θά μπορούσε νά τόν νι­ κήσει; Μπορεί κάποιος άγιος καί ήρωάς, άλλ’ όχι ό Τσάνς. Έζησα μέ κάτι πού ό χρό­ νος -ναί, ό χρόνος- τό ροκάνισε, δπως ρο­ κανίζει ό ποντικός τό πιασμένο πόδι του στή φάκα, γιά νά γλυτώσει». Έτσι κι ό Στεργιόπουλος στό «"Οσο μικραίνουν οί μέ­ ρες» μάς μαθαίνει, πώς ό καιρός συρρικνώ­ νεται καί περνάει πιό γρήγορα, καθώς τά χρόνια πληθαίνουν κι άποκαλύπτεται τό άληθινό τους πέρασμα μέσα άπό μιά σωμα­ τική κι έξουθενωτική φθορά: ’Άλλο ρολόι στά Γιάννινα, στήν Ξάνθη, στήν Κοζάνη μοϋ μέτραγε τις ώρες, στόν ίδιο σταματημένο χρόνο, κι άλλοτε τόσο βίαια καί σπασμωδικά [...] Ό χρόνος έχει άκίνητος σταθεί. Κι άπόμεινα μέ τό χρυσόμαλλο τούτο δέρας,

50

πού ήτανε τομάρι προβατόσχημου λύκου, χάνοντας ένα-ένα τά δόντια μου, προσπαθώντας νά θυμηθώ τά μαλλιά μου, τώρα πού γίναν σκέλεθρα οί συκιές. Ή άναπόφευκτα καταλυτική δύναμη τού χρόνου, δπως τό είπαμε καί πιό πρίν, κι ή άπειλητική σκιά τού θανάτου συγκαταλέ­ γονται άνάμεσα στά πιό ισχυρά θέματα αύτοΰ τού βιβλίου πού λέγεται «Τά μισά τοϋ πλοϋ». "Οταν ό ποιητής επισκέπτεται τό σπήλαιο Κουτούκι στήν Παιανία μέ μιά ομάδα άπό άνυποψίαστούς τουρίστες, ντυ­ μένους στά κυριακάτικά τους, νιώθει ξαφνι­ κά ν’ άκούει τή διαβρωτική «μουσική τών χιλιετηρίδων». Καταλαβαίνει, πώς δλοι αυ­ τοί οί σταλακτίτες καί σταλαγμίτες, δέντρα χωρίς ρίζες, άναπτύχθηκαν μέ μιά άδιόρατη τάξη μέσα άπ’ τούς αιώνες καί πώς δλος ό κόσμος πού περνοδιαβαίνει δέν είναι παρά τουρίστες στό δίχως τέλος κοιμητήρι τού αιώνιου χρόνου. "Αμα βγαίνουν τελικά στό φώς τής μέρας καί τού συνεχιζόμενου χρό­ νου, νομίζουν πώς έχουν βγει άπ’ τά έγκατα τής γής στό φώς ένός άττικοΰ φθινόπωρου, άλλά τό νομίζουν μόνο: Κι ώστόσο, πηγαίναμε σάν τά πρόβατα στή σφαγή κάτω άπ’ τις πέτρες καί τις χιλιετηρίδες κι άκόμα πιό βαθιά, ένώ βγαίναμε πιά άπ’ τής γής τά σπλάχνα, νομίζοντας πώς τής ξεφεύγαμε. ”Ωσπου βρεθήκαμε πάλι έξω στό φωτεινό φθινόπωρο τής ’Αττικής. «Κι έτσι», λέει ό Στεργιόπουλος στό ομότι­ τλο μέ τή συλλογή τελευταίο ποίημα τού βι­ βλίου, «άπό έκπληξη σ’ έκπληξη κι άπό άνοδο σέ πτώση, / διαπλεύσαμε τά μισά τού πλού», ένώ εξακολουθεί ν’ άγωνίζεται μέ τίς άντιθέσεις του καί τό διχασμό του, μαχόμενος, δπως κάθε άκέραιος άνθρωπος, μέ τίς στάχτες καί τή λήθη καί μ’ δλα τά διλήμ­ ματα πού ή ζωή ρίχνει στό διάβα μας. Μά ό ποιητής, πιασμένος στήν παγίδα τής μέσης ηλικίας, τής μόνωσης καί τής άπελπισίας, άφήνει τήν άμυδρή ελπίδα γιά κάποια σω­ τηρία του, κάνοντας στό τέλος μιά άμφίβολη υπόθεση: ’Εκτός άν, μέ μιά τελευταία προδοσία, κα­ ταφέρω καί γλυτώσω, γυμνός, χωρίς αποσκευές, σάν άνθρωπος πού ναυαγεί άνοιχτά σέ θυ­ μωμένο πέλαγο,

κι ώσπου νά φτάσει στη στεριά, τόν γδύνει ή θάλασσα. Στό «Γιά μιας στιγμής χαρά», παλεύοντας μέ τίς δοκιμασίες ταυ, φτάνει στό σημείο νά πει: «Καιρός ν’ άρχίσω ξανά τή μάχη μέ τό μεγάλο δαίμονά μου», καί τελειώνει τό ποίημα μέ τούς στίχους: Δέν άγαπώ τή σάρκα του έρωταάγαπώ τή λάμψη πού τή φλογίζει.

3Αλλά μαζί μέ τήν ορμήν αυτή, πού τόσο μάς βασάνισε, αισθάνεσαι νά φεύγει τή ζωή. Παραδέχεται τώρα, πώς ή εριστική όρμή εί­ ναι ή φλόγα πού δίνει τή ζωή -κ ι είναι αυτή ή ίδια πού, δταν φεύγει, τήν εκμηδενίζει. Στά επτά τούτα βιβλία τού Κώστα Στεργιόπουλου, δπου περιλαμβάνονται ποιήματα γραμμένα στό διάστημα τριανταπέντε χρό­ νων, βλέπουμε τήν έπίμονη πορεία μιάς ψυ­ χής, πού, προχωρώντας άνάμεσα σέ άλληλοσυγκρουόμενους εσωτερικούς καί εξωτερι­ κούς ταυτόχρονα κινδύνους, άπλώνεται σέ μεταφυσικές καί υπαρξιακές περιοχές. Άπό' τό βιβλίο του « Ό κίνδυνος» καί πέρα, άσχολεΐται όλοένα καί περισσότερο μέ τά κοινωνικά καί τά πολιτικά προβλήματα, χωρίς βέβαια ποτέ ν’ άπομακρύνεται άπ’ τά ιδιαίτερα προσωπικά του ένδιαφέροντα, σέ μιά προσπάθεια νά καθολικέψει τήν άτομική του περίπτωση. 'Ωστόσο, όσοδήποτε έσώστροφη κι άν γίνεται ή ποίησή του, δέ γυρίζει τή ράχη της στόν έξωτερικό κόσμο. Ή φύση υπάρχει γιά τόν Στεργιόπουλο, καί πολύ έντονα μάλιστα, άντίθετα άπ’ δ,τι συμβαίνει μέ τόν κόσμο καί τά πράγματα τού Θέμελη, δπου τά λουλούδια υπάρχουν σάν άπλοι μόνον άντικατοπτρισμοί στό μυα­ λό τού άνθρώπου. 'Ο Στεργιόπουλος είναι ρομαντικός, άλλά όχι πλατωνικός. Τά δέν­ τρα, τά πουλιά, τά βουνά καί ή θάλασσα έχουν πραγματική υπόσταση, ζοϋν σ’ ένα βασίλειο άπόλυτα δικό τους. Υπάρχουν κάπου «άλλου», έξω άπό τόν άνθρωπο καί τή συνείδησή του· μετέχουν τού αιώνιου, μέσα άπ’ τό όποιο ό άνθρωπος περνά σύν­ τομα σ’ ένα άλλο είδος διάρκειας, σάν ένας διαβάτης μέ διαφορετικό πεπρωμένο. Αύτή είναι μιά μονάχα άπό τίς πολλές άντίθέσεις στή φύση τού Στεργιόπουλου, ένας διχασμός άλλοτε υποκειμενικός. κι άλλοτε άντικειμενικός, όπως κινείται μπρός-πίσω άνάμεσα στήν πίστη καί τήν απιστία, στό

φώς καί τό σκοτάδι, στήν άπελπισία καί τήν έλπίδα, στό χειμώνα καί τήν άνοιξη, στούς αγγέλους καί τούς δαίμονες, σέ κίνδυνο καί σέ κίνδυνο, περπατώντας τελικά πάνω σ’ ένα σχοινί άνάμεσα στίς δυό μεγάλες υπο­ διαιρέσεις: τής ζωής καί τού θανάτου, πού δμως, σάν τό φώς καί τή σκιά, δέν άποτελοΰν παρά δυό διαφορετικές όψεις τής ίδιας αδιάκοπης συνέχειας. 'Υπάρχει σ’ αυτόν τόν ποιητή μιά άγωνιακή προσπάθεια νά βρει ένα σταθερό καί άμετακίνητο κέντρο, ένα μεταίχμιο, δπου όλες οί αντιθέσεις του νά συμφιλιωθούν, μιά βαθιά άνάγκη ν’ άπαρνηθεΐ ένα άπό τά πιό χαρακτηριστικά μοτίβα του: τήν κίνηση, γιά νά βρει οπουδή­ ποτε κάποια σταθερότητα, νά ηρεμήσει καί ν’ άναπαυτεΐ, συμφιλιώνοντας τίς άντιθέσεις του σέ μιά τελική αρμονία, πράμα πού θά ίσοδυναμούσε μέ ακινησία, μέ λίμνασμα, μέ θάνατο. Είναι φυσικό νά λαχταρά κανείς μ’ όλη του τήν ψυχή νά άπαλλαγεϊ άπό τήν πιό βαθιά του πίστη, γιατί ή ψυχή, σύμφω­ να μέ όσα λέει ό Ούόρτσγουόρθ, κουράζε­ ται πραγματικά, όσο γερνά, σκοντάφτει στό δρόμο της. Μά ό Στεργιόπουλος είναι άκόμα «σκληρό λιθάρι»: Γιά νά μάς σώσει πάντα υπάρχει κι ένας νέος κίνδυνος. («Μέ άλλο πρόσωπο».) Θάλεγα, δτι τό κύριο χαρακτηριστικό στό ώριμο ύφος τού Στεργιόπουλου, άφού άπελευθερώθηκε άπό τά μισόφωτα καί τίς ρο­ μαντικές πνοές τού νεοσυμβολισμού, είναι ή λαμπρή σαφήνεια. Γι’ αύτόν, όπως καί γιά πολλούς άπό τούς νεώτερους ποιητές σήμε­ ρα, οί παρακάτω γνωστοί στίχοι τού Σεφέρη έγιναν αναγκαίος νόμος: Δέ θέλω τίποτε άλλο παρά νά μιλήσω απλά, νά μοϋ δοθεί ετούτη ή χάρη. Γιατί καί τό τραγούδι τό φορτώσαμε μέ τό­ σες μουσικές πού σιγά-σιγά βουλιάζει καί τήν τέχνη μας τή στολίσαμε τόσο πολύ πού φαγώθηκε άπό τά μαλάματα τό πρόσω­ πό της. («'Ένας γέροντας στήν άκροποταμιά».) Κατά τόν ίδιο τρόπο, στό «Μέ άλλο πρόσω­ πο» κι ό Στεργιόπουλος μάς λέει: Μέ άλλο πρόσωπο κι άλλος έντελώς. Τό προσωπείο μου τδρριξα στά ερπετά. ’Αναπόφευκτα, φοράμε μάσκες, όχι μόνο

51

απέναντι στους φίλους καί τούς πιό έμπι­ στους συντρόφους μας, άλλα καί άντίκρυ στους έαυτούς μας. ’Από άποψη ύφους καί ιδιοσυγκρασίας, ή προσπάθεια τού Στεργιόπουλου υπήρξε ανέκαθεν νά πετάξει τή μιά μάσκα μετά την άλλη, άδιαφορώντας ποιό θάταν τελικά τό άληθινό του πρόσωπο (εκτός άν παραδεχτούμε, πώς δέν υπάρχει κάτι τέτοιο, πώς τό δημιουργούμε, καθώς εξελισσόμαστε μέσα στη ζωή), καί ν’ άντικρύσει τόν εαυτό του καί τούς άλλους μέ την πιό δυνατή ειλικρίνεια. Η ειλικρίνεια, βέβαια, δέν άποτελεί άναγκαστικά σημάδι υπεροχής στην τέχνη αντίθετα, μπορεί κάποτε νά εμφανίζεται άμετουσίωτη κι άδέξια, νά τής λείπει ή χα­ ρά κι ή έπιδεξιότητα. Μά όταν συνοδεύεται, δπως στόν Στεργιόπουλο, άπό ένα σίγουρο πιάσιμο τής έμπνευσης, άπό κριτική οξύ­ νοια καί ταυτόχρονα άπό μιά φύση ευαί­ σθητη, ικανή νά συλλαμβάνει τόσο τίς άπο-

χρώσεις δσο καί τίς πλατιές συνθετικές έπιφάνειες, μπορεί νά οδηγήσει σέ μιά ποίηση, πού ν’ άγγίζει καί τό νοΰ καί τήν καρδιά, μέ άμεσότητα εντελώς διαφορετική άπό τούς υπαινικτικούς καί διφορούμενους τρόπους τού συμβολισμού. Ή προσπάθειά του αύτή, οδηγεί επίσης στήν καθαρότητα τού ύφους, σέ μιά λιτή χρήση τών σχημάτων λόγου, σέ μιά διάφανη έκφραση τής συγκίνησης καί μιά ευθύτητα τής σκέψης, πού, δταν είναι άποτελεσματική, καταργεί τά διαχωριστικά όρια άνάμεσα στή ζωή καί τήν τέχνη, κά­ νοντας τες ένα. Τό γεγονός, δτι ό Κώστας Στεργιόπουλος τίς πιό πολλές φορές πετυ­ χαίνει παρά άποτυχαίνει στό τραχύ τούτο καί δύσκολο έργο, άποτελεί δείγμα τής επι­ τυχίας του ώς ποιητή καί τής άκεραιότητάς του ώς άνθρώπου.

■ (Μετάφραση άπό τά άγγλικά: Μ .Κ.Σ.)

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΥΑΚΙΝΘΟΣ

Θά κυκλοφορήσουν μέσα στό Φθινόπωρο

1. Φ. Σ. Φιτζέραλντ: Πρωτομαγιά 2. Τόμας Μάν: Ό Μάριο καί ό Μάγος 3. X. Τζ. Οιιέλλς: Νουβέλλες καί διηγήματα 4. Τζαίημς Κόνραντ: Ή καρδιά τού σκοταδιού 5. Τόμας Ντέ Κουϊνσυ: Εξομολογήσεις ένός Αγγλου όπιομανή 6. Γιώργος Χρυσοβιτσάνος: Ή συνέχεια στό επόμενο 7. Θόδωρος Σαραντόπουλος: Η νύχτα

ΣΟΛΩΝΟΣ 47 Τηλ. 3615078 - 3609751

επιλογή Στις σελίδες πού άκολουθοϋν οί συνεργάτες τού «Διαβάζω» παρουσιάζουν καί κρίνουν μερικά από τά πιό ενδιαφέροντα βιβλία πού κυκλοφόρησαν τούς τελευταίους μήνες. Τά βιβλία έπιλέγει ή Σύνταξη τού περιοδικού.

ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ

προβλήματα καί διερευνήσεις τής διαλεκτικής Διαλεκτική. Προβλήματα καί διερευνήσεις. Κεί­ μενα των: Sive - Balibar - Althusser - Vigier Hoffman - Sipos - Scheptulin - Cursanov - Kunnigam - Goldstick - Schaff - Cornforth. ’Επιλογή κειμένων καί εισαγωγή Εντύχη Μπιτοάκη. ’Αθή­ να, Gutenberg. Σελ. 346.

ΤΟ βιβλίο αύτό, φιλοσοφικού προσανατολισμού, έχει, δπως λέει στην εισαγωγή του ό κ. Ευτυχής Μπιτσάκης, γιά «κεντρικό πρόβλημα τη διαλεκτι­ κή, πράγμα πού σημαίνει: ’Αντικείμενο, νομιμό­ τητα, λόγος ύπαρξης, χαρακτήρας καί ιδιομορφία τής φιλοσοφίας καί ειδικά τής μαρξιστικής φιλο­ σοφίας. Σχέσεις τής φιλοσοφίας μέ τό σύνολο τής κοινωνικής πρακτικής καί ιδιαίτερα μέ τήν πολι­ τική. Επίσης, σχέσεις τής φιλοσοφίας μέ τίς ειδι­ κές επιστήμες καί νομιμότητα τής διαλεκτικής τής φύσης καί τού διαλεκτικού υλισμού. ’Από μιάν άλλη άποψη τό πρόβλημά μας σημαίνει: Διερεύνηση τού ερωτήματος γιά τίς σχέσεις ανάμεσα στό είναι καί στή νόηση. Ειδικότερα, μελέτη τού προ­ βλήματος τής λογικής καί μάλιστα τής διαλεκτι­ κής λογικής. Διερεύνηση τών σχέσεων ανάμεσα στή γλώσσα καί τήν πραγματικότητα, τή γλώσσα καί τή γνώση. Τέλος, κριτική τής θετικιστικής φι­ λοσοφίας άπό τήν άποψη τής διαλεκτικής». Μιά σειρά ειδικών μελετών (άνακοινώσεις, άρ­ θρα, κεφάλαια άπό βιβλία κλπ.) γραμμένων άπό τούς φιλοσόφους πού άναφέρονται στόν υπότιτλο τού βιβλίου επιχειρεί νά δώσει μιά άπάντηση στά έρωτήματα αύτά. Ό κ. Μπιτσάκης είχε τήν ώραία ιδέα νά τίς έπιλέξει, νά τίς συγκεντρώσει καί νά τίς άντιπαραθέσει, δημιουργώντας έτσι

ένα είδος φανταστικής συζήτησης γύρω άπό μιά στρογγυλή τράπεζα. Οί μετέχοντες συζητούν, φανταστικά πάντα, τίς διάφορες πλευρές ή θέμα­ τα τού γενικότερου προβλήματος τής διαλεκτικής, εισφέροντας ό καθένας τήν άποψή του. Λαμπρή ή ιδέα καί άξιόλογο τό άποτέλεσμα. Τό βιβλίο διαιρείται σέ τρία μέρη. Τό πρώτο, περιλαμβάνει μιά «συζήτηση γιά τή διαλεκτική», μέ άρθρα τών L . Seve: Γιά τή διαλεκτική, Ε . B ali­ bar: Καί πάλι γιά τήν άντίθεση, L . Althusser: Στοιχεία αυτοκριτικής, J. Ρ. Vigier: Συζήτηση γιά τή διαλεκτική, καί J. Hoffman: 'Υπάρχει διαλε­ κτική τής φύσης;, τά όποια έχουν γιά άντικείμενο τή διερεύνηση τής διαλεκτικής, σάν έννοιας καί σάν μεθόδου σκέψης, καθώς καί τού πεδίου εφαρμογής της. Τό δεύτερο μέρος, τό όποιο θά μπορούσε νά χαρακτηριστεί έπιστημολογικό, άσχολεϊται μέ τό «πρόβλημα τής άλήθειας», μέ άρθρα τών J. Sipos: "Υλη καί νόηση, A . Ρ. Sche­ ptulin: Τό πρόβλημα τών κατηγοριών τής ύλιστικής διαλεκτικής, G . A . Cursanov: Τό πρόβλημα τής άλήθειας στή μαρξιστική φιλοσοφία, F. Ku n nigam καί D . Goldstick: Μαρξισμός καί επιστημο­ λογικός σχετικισμός, καί A . Schaff: Γλώσσα καί πραγματικότητα. Τό τρίτο μέρος, τό «Παράρτη­ μα», άφορά στήν κριτική τού θετικισμού μέ ένα άρθρο τού Μ. Cornforth: Ό θετικισμός σάν φιλο­ σοφική τάση. Πρέπει νά υπογραμμιστεί άπό τήν άρχή τό ση­ μαντικό γεγονός δτι τό δλο έργο, παρά τόν μαρξι­ στικό προσανατολισμό του, δέν έχει δογματικό χαρακτήρα. Ό κ. Μπιτσάκης τόν τοποθετεί κα­ θαρότατα, τοποθετούμενος καί ό ίδιος άπέναντι στό μαρξισμό καί στή μαρξιστική διαλεκτική. «Πρέπει νά επιστρέφουμε στις πηγές τού μαρξι­ σμού» λέει. Καί προσθέτει: «Είναι άνάγκη νά ξαναδώσουμε στή διαλεκτική τήν πρωταρχική της λάμψη καί άποτελεσματικότητα. Ν’ άρχίσουμε νά συζητάμε καί νά διαφωνούμε». ΓΓ αυτό καί τά άρθρα πού περικλείει ό τόμος δέν άποτελούν δογ­ ματικές θέσεις καί ύπεραπολογίες δογματικών θέ­ σεων ή πολεμικές, άλλά «συζήτηση». "Ετσι δι­ καιολογείται καί ή εικόνα τής φανταστικής στρογγυλής τράπεζας δπως τή θέλησε ό κ. Μπιτσάκης καί έτσι θεμελιώνεται καί τό «ήθος» τού βιβλίου καί φυσικά καί τό ενδιαφέρον του. Σήμερα ή κριτική άνάγνωση τών μαρξιστικών κειμένων ή καλύτερα ή έπανάγνωσή τους άνα-

53

γνωρίζεται σάν άπαραίτητη άπό παντού.Όχι μό­ νο έξαιτίας τής πολλαπλότητας τών ερμηνειών οί όποιες τούς είχουν άποδοθεϊ καί τών πολιτικών' τους εφαρμογών καί προεκτάσεων πού οδήγησαν καί σέ συγκρούσεις, γεγονός πού θέτει τό ερώτη­ μα πού βρίσκεται ή άλήθεια. "Αλλά καί έξαιτίας τής σπουδαιότητας πού παρουσιάζουν γιά τη με­ λέτη τού κοινωνικού, τού ιστορικού καί γενικότε­ ρα τού ανθρώπινου φαινομένου. Πραγματικά. Ξαναδιαβάζοντας τά έργα τού Marx, ιδιαίτερα εκείνα πού χαρακτηρίζονται στην τρέχουσα πρα­ κτική σάν φιλοσοφικά, διαπιστώνει κανείς τόν πλούτο τών οριζόντων έρευνας πού άνοιξε καί τίς ύποθέσεις εργασίας πού πρότεινε εκείνος στό χώ­ ρο τών άνθρώπινων καί τών κοινωνικών έπιστημών -ορίζοντες καί ύποθέσεις στούς όποιους επα­ νέρχεται σήμερα ή έπιστημονική έρευνα άκολουθώντας εντελώς διαφορετικούς δρόμους. Ά πό τή μεθοδολογική πάλι πλευρά, ή συζήτηση γιά τή διαλεκτική καί ή διερεύνηση τών δυνατοτήτων τής εφαρμογής της στά διάφορα επίπεδα τού πραγματικού είναι σημαντική καί έπίκαιρή δσο ποτέ. Τόσο στό χώρο τής έπιστήμης δσο καί σ’ εκείνον τής πράξης καί μάλιστα τής πολιτικής δράσης. "Αποτελεί σήμερα κοινή άποδοχή, έκφραζόμενη ρητά καί άμεσα άλλά καί έμμεσα, δτι τό άνθρώπινο φαινόμενο, άλλά καί τό κοινωνικό καί τό ιστορικό, δέν μπορεί νά μελετηθεί άποτελεσματικά παρά μόνο διαλεκτικά, μιά καί εκδη­ λώνεται διαλεκτικά. Θεωρητικές θέσεις καί εμ­ πειρικές ή πειραματικές παρατηρήσεις έπιβεβαιώνουν την άποψη αύτή. Τό πεδίο εφαρμογής τής τυπικής λογικής στό χώρο γιά τόν όποιο πρό­ κειται είναι περιορισμένο. "Η διαλεκτική δμως λογική καλύπτει τό υπόλοιπο πεδίο, πού είναι τό μεγαλύτερο καί τό άποφασιστικότερο. Τό ενδιαφέρον δμως τού βιβλίου ένισχύεται ση­ μαντικά καί άπό τό γεγονός δτι οί συγγραφείς τών άρθρων, παρά τήν κοινή μαρξιστική τοποθέ­ τησή τους, προέρχονται άπό διάφορους ορίζοντες (Γαλλία, "Αγγλία, Ουγγαρία, Σοβιετική Ένωση, Καναδάς, Πολωνία). "Ανήκουν επομένως σέ διά­ φορα διανοητικά κλίματα καί διαθέτουν διαφο­ ρετική έπιστημονική καί πολιτική παράδοση καί πείρα. Ή άντιπαράθεση τών ιδεών τους χαρίζει έτσι περισσότερη ζωντάνια στή «συζήτηση» καί έπιτρέπει γόνιμες συγκρίσεις. Φυσικά, ή ιστορία τού πνεύματος γνωρίζει · έκτος άπό τή μαρξιστική καί άλλου είδους διαλε­ κτικές καί μάλιστα στό χώρο τών κοινωνικών έπιστημών (πρβλ. π.χ. τή μελέτη τού G . Gurvitch: Dialectique et sociologie, Paris, Flammarion, δπου καί ή σχετική παρουσίαση τού θέματος). Τό γεγο­ νός δμως δτι τό βιβλίο γιά τό όποιο πρόκειται πε­ ριορίζεται στήν έξέταση τής μαρξιστικής διαλε­ κτικής καί μόνο δέν άφαιρεϊ τίποτα άπό τή σπουδαιότητα πού παρουσιάζει. Τελικά, γιά τόν άναγνώστη, τό βιβλίο αυτό άνοίγει προοπτικές σκέψης καί πιό πέρα συζήτη­ σης πάνω στό θέμα. Ειδικότερα δέ γιά τόν έλληνα άναγνώστη, γιά τόν όποιο ή σχετική ξένη βιβλιο­ γραφία καί κίνηση τών ιδεών δέν είναι πάντα

54

προσιτή, αποτελεί ένα σημαντικό ενημερωτικό βοήθημα. Ή προσφορά έπομένως τού κ. Ε. Μπιτσάκη καί τών συνεργατών του, στούς όποιους πρέπει νά άναγνωριστεί ό τραχύς μόχθος τής καλής άπόδοσης στά έλληνικά ξένων δύσκολων κειμένων, είναι μεγάλη. Ά ν οί γραμμές αυτές περιορίζονται στήν πα­ ρουσίαση μόνο τού βιβλίου γενικά καί δέν έπεκτείνονται καί στόν ειδικό σχολιασμό τών έπιμέρους «παρεμβάσεων τών συζητητών τής φαντα­ στικής στρογγυλής τράπεζας» αύτό όφείλεται στό δτι ή συγκεκριμένη θεματολογία τους είναι τόσο πλατιά ώστε μιά, άναγκαία περιορισμένη άπό τά περιθώρια αύτού τού σημειώματος, ειδική δια­ πραγμάτευσή τους θά οδηγούσε άναπόφευκτα στό σχηματισμό μιας φτωχής εικόνας γι’ αυτές καί έπομένως στήν άθελη ύποβάθμισή τους. Γ. Β. ΚΑΒΒΑΛΙΑΣ

Γ Ρ Α Μ Μ Α Τ Α καί Τέχνες

ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΑ

ενα πρόβλημα ζήτα τή λύση του GIANNI ΤΟΤΤΙ: Ο έλεύθερος χρόνος. ’Αθήνα, Μνήμη, 1982. Σελ. 398.

ΕΦΘΑΣΕ τό βιβλίο τοϋτο στά χέρια μας παραμο­ νές Πρωτομαγιάς. Ή ’Αθήνα είχε γεμίσει άφίσες. ’Ανάμεσα τους κάποια θύμιζε εκείνη τή ματοβαμμένη Πρωτομαγιά τοϋ Σικάγου στά 1886, όπου οί άπεργοί έργάτες χτυπήθηκαν γιατί ζητούσαν βελ­ τίωση των συνθηκών τής δουλειάς τους. Τό βασι­ κό τους αίτημα: μείωση τών ώρών δουλειάς, αύ­ ξηση τοϋ ελεύθερου χρόνου τους. Ή άλλη όψη τού προβλήματος δουλειά-έκμετάλλευση, γιατί όχι ολόκληρο τό πρόβλημα. Μ’ αύτό τόν «έλεύθερο χρόνο», τήν έτυμολόγική, φιλοσοφική, ιδεολογική του σημασία, τήν ιστορική εξέλιξη τών άγώνων γιά τήν κατάκτησή του, τήν άντιμετώπισή του άπό τούς φορείς τής έξουσίας, τίς προσπάθειες «άξιοποίησης» καί οίκειοποίησής του καί τή δυνατότητα τής σωστής λύσης τού ζητήματος μέσα άπό τή μαρξιστική ιδεολογία καί πρακτική άσχολεΐται σ’ αύτό τό έρ­ γο ό διάσημος Ιταλός άγωνιστής καί διανοούμε­ νος Gianni Totti. Καί μ’ αύτό τό έργο, μέ τή σω­ στή δομή, τήν άναλυτική ιστορική θεώρηση, τήν παρουσίαση-άνάλυση τών απόψεων δλων τών γνωστών κλασικών καί σύγχρονων θεωρητικών πάνω στό θέμα μέ μιά έντονη κριτική διάθεση, άποδείχνεται πόσο καλά γνωρίζει τήν τέχνη τής συγγραφής ένός άκαδημαϊκού έργου πού συνάμα είναι προσιτό καί στό πλατύ κοινό. "Αλλωστε καί ό ίδιος άναφέρει κάπου στό ύστερόγραφό του δτι τό βιβλίο του «μπορεί νά χρησιμεύσει στούς μελε­ τητές, άλλά καί στόν όποιονδήποτε άναγνώστη, καί στούς ένεργά ή δχι άναμιγμένους στούς κοι­ νωνικούς καί πολιτικούς-πολιτιστικούς άγώνες...» (σελ. 381). Σ’ δλους τούς εύαισθητοποιημένους άνθρώπους θά λέγαμε έμεϊς. Ό αναγνώ­ στης δμως άς μήν περιμένει νά βρει στίς σελίδες του άπαντήσεις σέ έρωτήματα τοϋ τύπου «ό έλεύ­ θερος χρόνος καί πώς νά τόν διαθέσετε πιό εύχάριστα» ή «πώς περνά τόν καιρό της ή τάξη τών αργόσχολων». ’Εδώ πρόκειται γιά μιά σοβαρή, σοβαρότατη εργασία πάνω σ’ ένα παγκόσμιο καί πολύ παλιό πρόβλημα πού δέν γίνεται ούτε στιγ­ μή σχολαστική, άνιαρή ή «διανοουμενίστικη» ή επιστημονική της γλώσσα καί σκέψη.

’Αλλά άς προχωρήσουμε σέ μιά συνοπτική πα­ ρουσίαση τοϋ περιεχομένου τοϋ βιβλίου καί τών θέσεων τού συγγραφέα, άφοΰ πούμε πρώτα δτι πρόκειται γιά έπανέκδοση, ύστερα άπό δεκαπέν­ τε χρόνια, * τοϋ άρχικοϋ κειμένου μέ τήν προσθή­ κη ένός πολύ σημαντικού ύστερόγραφου, δπου ό συγγραφέας άναλύει καί όλοκληρώνει τήν όρολογία καί άναθεωρεί τίς άπόψεις του στά σημεία έκεϊνα πού τό πέρασμα τοϋ χρόνου καί ή έξέλιξη τών φαινομένων τόν ώθησαν νά τό κάνει. Μ’ ένα σύντομο πρώτο κεφάλαιο μέ τίτλο «Ά πό τόν ’Αριστοτέλη στόν Μάρξ» (σελ. 9-17) δίνεται έτυμολογικά καί έννοιολογικά ή σημασία τοϋ δρου «έλεύθερος χρόνος». Ξεκινώντας άπό τή φιλοσοφική θεώρηση τών άρχαίων 'Ελλήνων -βλέπε ’Αριστοτέλη- γιά τή σημασία τοϋ «χρόνου γιά ζωή» φτάνει στούς όραματισμούς τών ούτοπιστών καί στό ρεαλισμό τοϋ Μάρξ, πού έντοπίζει τήν πηγή τοϋ προβλήματος στίς σχέσεις παραγω­ γής. 'Ο έλεύθερος χρόνος άπό τόν ’Αριστοτέλη στόν Μάρξ γίνεται, άπό φιλοσοφικό, ιστορικό πρόβλημα, γέννημα τής ταξικής διαφοροποίησης τών ανθρώπων. Στό έπόμενο κεφάλαιο, μέ τίτλο «Ή έσχατη Θούλη» (σελ. 18-134), άναπτύσσεται διαχρονικά καί διακρατικά ή ιστορία τοϋ έλεύθερου χρόνου καί τού κινήματος γιά τή μείωση τοϋ ώραρίου δουλειάς. Μετά άπό άγώνες δύο αιώνων έπισημαίνονται τά έπιτεύγματα καί τά πισωγυρίσματα, ή άντιδραστική στάση τών φορέων τής έξουσίας, τό «μέγα ήθικό» πρόβλημα πού έβλεπε νά δημιουργείται ή έκκλησία άπό τό πλεόνασμα τοϋ έλεύθερου χρόνου, ή άποθέωση τής έκμετάλλευσής του άπό τόν καπιταλισμό μέ βάση τόν άφορισμό ό χρόνος είναι χρήμα, ό τελικός στόχος γιά τήν περαιτέρω μείωση τοϋ ώραρίου δουλειάς ή γιά τήν άπελευθέρωση τοϋ άνθρώπου άπό τή σκλαβιά τού χρόνου γενικότερα. Στό τρίτο κεφάλαιο, μέ τίτλο «Ό μεγάλος φό­ βος ή ό φόβος τής έλευθερίας» (σελ. 135-203), έπισημαίνεται τό τεράστιο ζήτημα πού προκάλεσε ή αύξηση τοϋ έλεύθερου χρόνου τών έργαζόμενων. 'Ο κίνδυνος γιά στροφή σέ υλιστικές άπολαύσεις -ό «μεγάλος φόβος» τής έκκλησίας-, ό κίνδυνος τής άποξένωσης άπό τή δουλειά, ό άποπροσανατολισμός, ή πλήξη. ’Εδώ ό συγγραφέας παρουσιάζει καί κάνει κριτική στίς άπόψεις τών δυτικών θεωρητικών πού άναλύουν καί έρμηνεύουν στατιστικά καί δχι ποιοτικά, έπιφανειακά καί δχι σέ βάθος, τό φαινόμενο τής διάθεσης τοϋ έλεύθερου χρόνου στά πλαίσια τής κρίσης τοϋ βιομηχανικού πολιτισμού, άγνοώντας τόν μεγάλο φταίχτη, τό κεφάλαιο, καί τή μόνη λύση, τή μαρ­ ξιστική. Ό «μεγάλος φόβος» είναι ψευτοπρόβλη­ μα δσων άγνοοΰν τή σκλαβιά τού καπιταλιστικού άνθρώπου. Τό «Δικαίωμα στήν τεμπελιά» (σελ. 204-223) είναι ό τίτλος τοϋ τετάρτου κεφαλαίου, δπου άναπτύσσονται οί άπόψεις δσων πιστεύουν· στό δικαίωμα νά διαθέτεις άπόλυτα έλεύθερα όλο τό * Ή πρώτη έκδοση έγινε τό I960 καί ή δεύτερη τό 1981.

55

χρόνο σου, όπως ό Π. Λαφάργκ, πού αντιμετωπί­ ζει με σαρκαστική διάθεση δλα τά μέτρα που φέρνουν την «ευτυχία στην εργασία», καί έπισημαίνεται άκόμα καί ό άποπροσανατολισμός τών μαζών όταν αγωνίζονται γιά «δικαίωμα στη δου­ λειά». Γίνεται άντιπαράθεση τοϋ καπιταλιστικού κόσμου, πού βλέπει τη δουλειά σάν σκοπό, ένώ ό μαρξισμός τη βλέπει σάν μέσο, τών προσπαθειών νά εκμηδενιστεί ό «βιομηχανικός κόπος» μέ αυτές γιά την άπελευθέρωση τοϋ χρόνου άπό τήν έμπορευματοποίηση. Στό κεφάλαιο μέ τίτλο «Κοινωνιολογία τοϋ ελεύθερου χρόνου, κοινωνιολογία της πλήξης» (σελ. 224-282) ό συγγραφέας επισημαίνει τή λαθε­ μένη βάση άπό τήν οποία ξεκίνησε ή άστική κοινωνιολογία γιά νά μελετήσει καί νά ερευνήσει τίς επιπτώσεις τοϋ αυξημένου έλεύθερου χρόνου στήν. κοινωνία, κι αύτό γιατί βλέπει τό χρόνο κομματιασμένο -όπως καί τόν άνθρωπο- στά δυό: χρόνος δουλειάς-χρόνος έλεύθερος, γιατί άγωνίζεται νά ερμηνεύσει τά φαινόμενα άγνοώντας τήν ταξική διαφοροποίηση καί προτείνει λύ­ σεις γιά τό πώς θά ξεπεραστεί ή ανία, θά «σκοτω­ θεί» ό χρόνος-εμπόρευμα καί θά γεμίσει τό κενό. Ά πό τήν άλλη ό μαρξισμός, «ή μόνη ύπαρχτή επιστημονική κοινωνιολογία», έμβαθύνει στίς κοινωνικές σχέσεις καί στοχεύει στήν άπελευθέ­ ρωση δλου τού χρόνου, γιά τήν ολοκλήρωση τοϋ άνθρώπου μέσω τής έλεύθερης έκφρασης τής δημιουργικότητάς του. Ή «’Οργάνωση καί οικονομία τού έλεύθερου χρόνου» (σελ. 283-319) είναι τό κεφάλαιο τό αφιερωμένο στή βιομηχανία τής άξιοποίησης τοϋ έλεύθερου χρόνου, πού μέσα άπό τή δημιουργία ψευτοαναγκών προωθεί τήν κατανάλωση καί έλέγχει, μέσω τών φορέων τής εξουσίας, τούς «κομματιασμένους» άνθρώπους. Οι αυξημένες άνάγκες όδηγοϋν στήν άναζήτηση μιας δεύτερης δουλειάς πού έξανεμίζει τόν κερδισμένο έλεύθερο χρόνο, πράγμα πού αύτοκαταργείται σέ μιά σο­ σιαλιστική κοινωνία, δπου ή άπουσία τοϋ κέρ­ δους έμποδίζει αύτοϋ τοϋ είδους τίς δραστηριό­ τητες. Στό έβδομο κεφάλαιο, μέ τίτλο «Τό παιχνίδι, τά σπόρ, τά χόμπυ, οί μικρές έλευθερίες» (σελ.

320-341), ό συγγραφέας τονίζει τή σημασία τοϋ παιχνιδιοΰ-δημιουργία, πού «στήν ουσία είναι ένα προαίσθημα τής διέλευσης άπό τό βασίλειο τής άναγκαιότητας στό βασίλειο τής ελευθερίας». Άναφέρεται άκόμα στήν έπαγγελματοποίηση τοϋ άθλητισμού, στίς αυταπάτες πού δημιουργοΰνται στούς θεατές πού παραμένουν άμέτοχοι στίς δια­ δικασίες τών παιχνιδιών, στή μηχανοποίηση καί άποξένωση άπό τό παιχνίδι δπως καί άπό τή δου­ λειά, στήν άναζήτηση τής συναισθηματικής ισορ­ ροπίας μέσω τών σπόρ, τών χόμπυ καί τοϋ παι­ χνιδιού, πού είναι-άνέφικτη, στίς καπιταλιστικές κοινωνίες τουλάχιστον. Στό δγδοο κεφάλαιο, «Διεκδικήσεις έλεύθερου χρόνου. Ό νέος κόπος» (σελ. 342-353), τονίζεται δτι ή άπλή διεκδίκηση τής περαιτέρω μείωσης τοϋ ωραρίου δουλειάς πρέπει νά συνοδεύεται καί άπό

56

τή διεκδίκηση γιά άλλαγή τοϋ ίδιου τοϋ τρόπου ζωής. Τό πρόβλημα νά «προληφθεϊ ή κούραση» κάθε είδους οδηγεί σέ έσφαλμένες μηχανιστικές λύσεις. Τό ζήτημα είναι νά ένεργοποιηθεϊ ή άνθρώπινη παθητικότητα καί νά ξαναβρεϊ ό άνθρω­ πος τόν έαυτό του μέσα στή φύση καί τή δημιουρ­ γική δράση. Στό τελευταίο κεφάλαιο, «Τό μέτρο τού μέλ­ λοντος» (σελ. 354-375), ό Totti, ύποστηρίζοντας τίς θέσεις του ως πρός τή λύση τού ζητήματος, τονίζει δτι σέ μιά σωστή κοινωνία -βλέπε οργα­ νωμένη κατά τό μαρξιστικό πρότυπο- «τό μέτρο τοϋ πλούτου δέν θά είναι ό έργάσιμος αλλά ό δια­ θέσιμος χρόνος», θά δημιουργηθεΐ ό «πολιτισμός τοϋ έλεύθερου χρόνου», δπου ό καθένας θά δη­ μιουργεί έλεύθερα καί ή δουλειά δέν θά τοϋ είναι ξένη, ό έλεύθερος χρόνος θά είναι παραγωγική δύναμη, ό άνθρωπος τό κεφάλαιο πού θά ξανα­ βρίσκει τόν έαυτό του, θά ολοκληρώνεται. Μέ δυό λόγια, ό άνθρωπος θά είναι τό μέτρο δλων, θά είναι τό πάν. Στό υστερόγραφό του, μέ τίτλο «Ή άπελευθέ­ ρωση τοϋ χρόνου» (σελ. 377-396), ό συγγραφέας, μέ κάποια άπολογητική διάθεση, άναγνωρίζει δτι οί κοινωνικές έξελίξεις δέν έπέτρεψαν τήν άπε­ λευθέρωση τοϋ χρόνου, πού λογίζεται άκόμα σάν άπελευθερωτέος. Προχωρεί στήν άνανέωση τής όρολογίας του, όνομάζει τόν έλεύθερο χρόνο μο­ νολεκτικά έλενθεροχρόνο, έπισημαίνει τίς νέες τάσεις άντιμετώπισης τοϋ ζητήματος, τίς νέες άνάγκες πού δημιουργήθηκαν, παραθέτει τήν καινούρια βιβλιογραφία καί καταλήγει στή σημα­ σία πού έχει ό χρόνος άπελευθέρωσης, πού είναι τό πάν μαζί μέ τό πέρασμα τοϋ άνθρώπου άπό τό «πράττειν» στό «ποιεΐν»! ’Ελπίζουμε νά μεταδώσαμε στόν άναγνώστη, πέρα άπό τήν κάποια πληροφόρηση, έστω καί τό έλάχιστο άπό τήν προβληματική τού συγγραφέα καί μιά σαφή εικόνα τοϋ ιδεολογικού του υπόβα­ θρου. ’Εκείνο πού θά θέλαμε νά τονίσουμε είναι δτι μέσα άπό τίς σελίδες τοϋ βιβλίου του ή δική του άλήθεια μοιάζει ξεκάθαρη, βάζει τά πράγμα­ τα στίς θέσεις τους άκόμα κι δταν ή λύση φαίνε­ ται «μονόδρομος» ή άγγίζει τά δρια τού ΐδεατοϋ. Κι άν κανένας άμφισβητήσει τήν ορθότητα τών άπόψεών του, διαφωνήσει μέ τήν κριτική άντιμετώπιση τών άλλων θεωρητικών τού ζητήματος, ή μέ τίς προτεινόμενες λύσεις, δέν ξέρουμε πώς θά μπορούσε νά τόν. άντικρούσει καλύτερα άπό δ,τι τό κάνει ό ίδιος στό υστερόγραφό του, δπου, δπως είπαμε, άναθεωρεϊ, άνανεώνει, συμπληρώ­ νει καί δσο γίνεται όλοκληρώνει τό θέμα του. Τό κείμενο αύτό καθαυτό, χάρη στή στέρεη δο7 μή του καί τήν τεχνική τοϋ συγγραφέα νά ολοκλη­ ρώνει ψηφίδα-ψηφίδα τδ κάθε έπιμέρους θέμα, είναι τουλάχιστον προκλητικό, τόσο πού καί οί τυχόν επαναλήψεις -άν καί σέ μιά δεύτερη άνάγνωση φαίνονται οί πολύ λεπτές άποχρώσεις δια­ φοροποίησης τών νοημάτων- νά μή δείχνουν τί­ ποτε άλλο πέρα άπό τήν άγωνία τοϋ συγγραφέα νά περάσει τίς θέσεις του καί τά όράματά του στόν άναγνώστη, νά μήν άφήσει χώρο γιά παρα-

νοήσεις, νά όλοκληρώ'σει τήν άνάλυσή του. ’Αφή­ σαμε τελευταίο τό μεταφραστή, πού καταφέρνει νά κάνει ένα τόσο πυκνό καί φορτισμένο έννοιολογικά κείμενο στρωτό καί ευανάγνωστο. Τό κεί­ μενο είναι έλληνικό, κι αύτό τά λέει όλα. Μιά έπιφύλαξη θά είχαμε γιά τή μεταφορά στήν ελλη­ νική τών ξένων ονομάτων, γιά νά αποφεύγονται λάθη τού τύπου «τών Όρτέγκα καί Γκασσέ» όταν πρόκειται γιά τό γνωστό Ortega y Gasset (σελ.

184), καί άλλα μικρότερης σημασίας, πού σέ κα­ μιά περίπτωση δέν μειώνουν τό θαυμάσιο άποτέλεσμα μιάς τόσο κοπιαστικής προσπάθειας. Γιά όλα λοιπόν τά παραπάνω καί γιά τό γεγο­ νός ότι τό βιβλίο τούτο συμπληρώνει ένα κενό στήν έλληνική βιβλιογραφία πάνω σ’ ένα τόσο ση­ μαντικό θέμα δέν έχουμε παρά νά συστήσουμε άνεπιφύλακτα στόν αναγνώστη νά τό κάνει κτήμα ΑΛΙΚΗ ΚΑΤΟΥΣΕΛΗ

ΠΟΙΗΣΗ

ή άρχή μιάς μεταβατικής πορείας ΝΙΚΟΥ-ΑΛΕΞΗ ΑΣΛΑΝΟΓΛΟΥ: ’Ωδές στόν πρίγκιπα. ’Αθήνα, Ύψιλον!Βιβλία, 1981. Σελ.

28.

Ο Νίκος-Άλέξης Άσλάνογλου έχει φέτος μιάν έπέτειο: πριν άπό 30 χρόνια, τό 1952, εμφανιζό­ ταν στά γράμματά μας μ’ ένα πολυγραφημένο ποιητικό μονόπρακτο μέ τίτλο «Θάλασσα καί συγχρονισμός» (πού δημοσιεύτηκε ξανά, σχεδόν δέκα χρόνια αργότερα, στό περιοδικό «Διαγώ­ νιος» τού Ντίνου Χριστιανόπουλου, τεύχος 2ου εξαμήνου 1961 \ άριθ. 8, σελ. 2-14), ένα μονόπρα­ κτο πού «έκτυλίσσεται» στό Λουτράκι, στή βε­ ράντα τού Saint George Hotel, όπου πρωταγωνι­ στεί ό Χορός καί επτά άλλα άγόρια καί κορίτσια τών είκοσι χρόνων πού παίζουν μέ τήν αριστο­ κρατική μοναξιά τους κρατώντας Reader’s Di­ gest, καπνίζοντας άμερικάνικα τσιγάρα καί προε­ τοιμάζοντας ένα πάρτυ πού τελικά δέν γίνεται. Σ’ αύτό τό μονόπρακτο υπάρχει πολλή ποίηση, ιδιαίτερα στούς μονόλογους τού Χορού καί τού «Τώνη» καί τής «’Αλίκης», δύο άπ’ τούς έπτά έφήβους. Οί μονόλογοι τού μονόπρακτου «Θάλασσα καί συγχρονισμός» άπετέλεσαν τό βασικό υλικό τού Άσλάνογλου, στήν έκδοση τής δεύτερης συλλο­

Νίκος- Άλέξης Άσλάνογλου

γής του, έκδοσης Κοχλία, τυπωμένης σέ 500 άντίτυπα στό τυπογραφείο τού Ν. Νικολαΐδη, στή Θεσσαλονίκη τό Μάιο τού 1954, μέ τίτλο «Δύσκο­ λος θάνατος». Ή συλλογή διαιρέθηκε σέ δύο μέ­ ρη. Στήν «Αισθηματική ηλικία», δεκατρία ποιή­ ματα τής πρώτης συγγραφικής ήλικίας σηματοδο­ τούν μιά «χιονισμένη» σιωπή, «βορινά άστέρια», «τζάμια υγρά», τό «μουσκεμένο φώς τού δρόμου» κ.ο.κ. μέ στίχους φιλτραρισμένους άπ’ τόν καθη­ γητή τού Άσλάνογλου, τό Γιώργο Θέμελη, καί τόν Τάκη Βαρβιτσιώτη. Τό δεύτερο μέρος όμως, ό «Δύσκολος θάνατος», τά υπόλοιπα δεκατρία ποιήματα τής συλλογής, περιέχοντας τούς μονό­ λογους τού μονόπρακτου πού προαναφέρθηκαν, παρά τίς (κατά Χριστιανόπουλον τουλάχιστο) σεφερικές καί έλιοτικές άπηχήσεις, άποτελούν τήν πρώτη ουσιαστική άρθρωση τού Άσλάνογλου. Στή συλλογή αύτή υπάρχει ένα ποίημα, ό «Σταθ­ μός Λιτοχώρου», πού ενσωματώνει δύο στοιχεία: είναι ή πρώτη μεγάλη συνεισφορά τού Άσλάνο­ γλου στή νεοελληνική γραμματολογία, καί ταυτό­ χρονα φωτίζει σάν μότο τήν παραπέρα, ως σήμε­ ρα, ποίησή του. ΣτίχοΓσάν κι αυτούς: ... Τό πάθος πού ξεπερνά τήν ευφροσύνη τον κορ­ μιού κ α ί άπό σάρκα γίνεται πνευματική αγωνία, ή Αγωνία πού φέρνουν οι σβησμένες φωνές στό κατώφλι τής νύχτας, ή Αγωνία πού φέρνει ή μοναξιά δίπλα στόν άλλο, ή μοναξιά μέσα στόν άλλο, ή μοναξιά μέσα στό πάθος τον άλλον...

είναι άπ’ τούς σημαντικότερους πού έχουν γράψει οί νεότεροι μας ποιητές. ’Ιδίως όταν κλείνουν μ’

57

έκείνο τό έπιγραμματικό, τό άνεπανάληπτο: Προσευχηθείτε γιά τίς σκοπιές που άγρνπνοϋν.

Έ ξι χρόνια άργότερα, στις εκδόσεις πιά «Διαγώ­ νιος»* τό 1960, μ’ ένα υπέροχο έξώφυλλο τού Κά­ ρολου Τσίζεκ (άλήθεια, πόσοι στην Ελλάδα γνω­ ρίζουν την προσφορά τοϋ Κάρολου Τσίζεκ στην καλαίσθητη έμφάνιση πολλών βιβλίων λογοτε­ χνών τής Θεσσαλονίκης;) κυκλοφόρησαν τά ποιή­ ματα τοϋ Άσλάνογλου μέ τίτλο «'Ο θάνατος τοϋ Μύρωνα». Ό «Θάνατος τοϋ Μύρωνα» (πού ένα μέρος του δημοσιευόταν ταυτόχρονα στη «Διαγώ­ νιο» 1960/1), άποτελοΰνταν άπό τριάντα ένα ποιήματα-προεκτάσεις τής ποιητικής τοϋ «Δύ­ σκολου θανάτου». Έδώ ό θάνατος γίνεται σπα­ ρακτικός άντικατοπτρισμός τής ομορφιάς. Ή όμορφιά είναι «έκπαγλη», «παράφρονη», «άναλωμένη». Γύρω της «ομίχλη κατεβαίνει μέ τ’ άπόγεμα» ή ένας «ήλιος σβησμένος» ή «βρέχει στό χα­ λασμένο δρόμο». Ή μνήμη πανταχοΰ παρούσα, εξοντωτική, όδηγεϊ στην αύτοκαταστροφή: «επι­ μονή στήν έκμηδένιση», «παράξενη επιμονή νά καταναλωθούμε», «θέ μου, βοήθησε νά ξοδευτώ δσο μπορεί», «ν’ άναλωθώ μές στή γαλήνη τοϋ άπογεύματος». Οί στίχοι τοϋ Άσλάνογλου είναι πιά έδώ άπόλυτα ιδιωτικοί, καί μερικοί άπ’ τούς πιό μοντέρνους πού είχαν γραφεί ως τότε στή νεοελληνική γλώσσα. Παράδειγμα άπ’ τά «Ερεί­ πια τής Παλμύρας»: "Οσο περνά ό καιρός κ α ί κάνω ένα προχώρημα βαθύτερο μές στήν παραδοχή, τόσο καταλαβαίνω γ ια τί βαραίνεις κ ι άποχτάς τή σημασία πού δίνουν στά ίρείπια ο ί άνθρωποι. Έδώ πού δλα σκουπίζονται, τά μάρμαρα κ ι ο ί πέτρες κ ι ή ίστοQia, μένεις εσύ μέ τήν πυρακτωμένη σου πνοή γιά νά θυμίζεις τό πέρασμα Ανάμεσα στήν ομορφιά, τή μνήμη έκείνου πού έσίγησε Ανεπαίσθητα εντός μου σφαδάζοντας στήν ίδια του κατάρρευση κ ι Ακόμα των άλλων πού Ανύποπτοι μές σέ βαθύν ϋπνο διαρρέουν.

"Ολο τό φάσμα τής μνήμης έρχεται καί ξανάρχε­ ται, ίδίως τή νύχτα («όλη τή νύχτα ψάχνω ψηφί­ δες»), μιά έξοντωτική προσπάθεια έπαναβίωσης άνήμπορης («ή φωνή σου σκορπίζεται μές στό νε­ ρό καί δέ σ’ άκούω») πού όδηγεϊ στήν ολοκληρω­ τική άναίρεση («στήν έξαρση τής ομορφιάς μέ άποδεκάτισες») μέσα σέ μιά «χαμηλή βροχή», σ’ ένα «κατεστραμμένο καλοκαίρι», σέ ένα «λυγμό καλοκαιριού στά πρόθυρα χειμώνα», μιά μνήμη πού μέσα της τό πρόσωπο τοϋ έρώμενου «άνατέλλει... σά θάλασσα πού κάποτε θά γίνει καλοκαί­ ρι». Ή ποίηση αυτή ήταν γιά τό 1960 μιά πρωτοπο­ ρία. Πολύ μακριά άπ’ τή βαρετή εξύμνηση τοϋ έρώμενου προσώπου, λυρική άλλά χωρίς πιά κορδελάκια (δταν άκόμα πολλοί λυρικοί μας ποιητές τά χρησιμοποιούσαν), σκληρή άλλά χωρίς άγο-

58

ραϊες έκφράσεις, έβαλε τόν θεμέλιο λίθο στήν όλη ποιητική τοϋ Άσλάνογλου. Πού ή τελευταία, γεφυρώνεται μέ τό τριακοστό πρώτο ποίημα τής συλλογής (πού έπενεργεί σάν κολοφώνας) μέ τίτ­ λο « Ό θάνατος τοϋ Μύρωνα»: Τό ξέρω, όέν Αξίζει τόση επιμονή στήν έκμηδένιση. Κ α ί δμως, χρόνια μετά, ό Μύρωνας θά γίνει μουσική κ α ί φώτα, αίμα κ α ί γέλιο ενός παιδιού, σπαρμένα αγροί κ α ί θάλασσες, κ ι δλα τά μάτια τών παιδιών θά τόν θυμίζουν γέρνοντας σά στάχυα άπό ψιλή βροχή στά πεζοδρόμιά. Εκείνος, Ανεπανάληπτη φωνή μέσα μου, θά σωπαίνει Ανάβοντας τήν όμορφιά στό σκοτωμένο νόημα πού ή ζωή περιέχει... Θέ μου, έτοιμάζεις κόσμο Απατηλό, άτρικύμιστο γιά τό χαμό μου.

Τρία χρόνια άργότερα (τό 1963) έκδόθηκαν σάν νούμερο 3 άπ’ τίς έκδόσεις «Διαγώνιος» -πού εί­ χαν ήδη γίνει στερεότυπες σέ σχήμα καί έμφάνι­ ση- τά νεότερα ποιήματα τού Άσλάνογλου, γραμμένα τό 1962-63, μέ τίτλο «Ποιήματα γιά ένα καλοκαίρι». Μιά μικρή ποιητική συλλογή, δεκα­ τρία ποιήματα δλα κι δλα, κι αυτά όλιγόστιχα (6 ως 9 στίχοι) πού δμως καθιερώνουν άπό δώ καί πέρα τήν όλιγόστιχη ποιητική έκφραση, πού θά φτάσει ως τό «Αργό πετρέλαιο» τό 1974. Καί ταυτόχρονα καθιερώνουν μέ τήν αγνότητα τοϋ λυρισμού τους τόν Άσλάνογλου. Ποιήματα έπιγραμματικά, δπου ή φανερή με­ τρική πού ένσωματώνεται στούς στίχους τού «Μύρωνα», έδώ μετατρέπεται σέ ένσυνείδητη μουσικότητα. Έδώ τό καλοκαίρι είναι ένας σταθ­ μός χωρίς συνέχεια («Ψυχή μου, χόρεψες γιά ένα μόνο καλοκαίρι»), ένα συμβάν πού δέν θά έπαναληφθεί, φέρνει τή σφραγίδα τού «ποτέ πιά». Ή γεω-γραφία στήν ποιητική συλλογή αυτή ξεκινά άπ’ τήν άκρογιαλιά άλλά γρήγορα (γιά πρώτη φο­ ρά) φτάνει στούς κάμπους («κάμποι βαγόνια καί σταθμοί παρατημένη έπαρχία») καί στά πρασινι­ σμένα γήπεδα, γιά νά καταλήξει στήν άστική πο­ λυκατοικία; Μ ιά πολυκατοικία άδεια κ ι Ασυνάρτητη έπιστρατεύει τό λυγμό μου κάθε βράδυ. 'Α νέραστη σάν τούς μικρούς βοσκούς Μ έ περιμένει.

Ή άτομική αίσθηση τής άπώλειας τού χρόνου καί τής όμορφιάς διάχυτη, διάχυτο έπίσης καί τό πρόσκαιρο τής σχέσης («Είσαι ή στάμνα μου γιά ένα καλοκαίρι»). Καί τό πέρασμα άπ’ τήν έπαρ­ χία, άκόμα μή όριστικό («σταμάτησα μέσα στήν έπαρχία τρέμοντας - σάν ένα ψάρι στή στεριά»), θά γίνει άργότερα βίωμα μέ τό «Νοσοκομείο έκστρατείας». Τό 1970 ό Άσλάνογλου έκανε μιά έπιλογή τών ποιημάτων πού είχε δημοσιεύσει ώς τότε, κι έξέδωσε στή σειρά τής «Διαγώνιου» (άρ. 17) τά «44 ποιήματα» μέ υπότιτλο «έπιλογή 1946-1964». Μιά αυστηρή έπιλογή (μέ τή συνεργασία τοϋ Ντ. Χρι-

στιανόπουλου) πού «κράτησε» 8 ποιήματα άπ’ τόν «Δύσκολο θάνατο», 21 άπ’ τόν «Θάνατο τού Μύρωνα» καί «πρόσθεσε» 6 ποιήματα στή συλλο­ γή «Ποιήματα γιά ένα καλοκαίρι». Τά ποιήματα πού προστέθηκαν οργανικά άνήκαν πράγματι στό «καλοκαίρι» καί γεφυρώνουν τήν ποιητική τού Άσλάνογλου μέ τό «Νοσοκομείο έκστρατείας». Τό Μάιο τού 1972 ό Άσλάνογλου τύπωσε σε ιδιωτική έκδοση τό «Νοσοκομείο έκστρατείας», 30 ποιήματα τής περιόδου 1964-1972, σέ 300 άντίτυπα εκτός εμπορίου, τήν πιό ώριμη δουλειά πού έχει γράψει ως σήμερα. Ποιήματα γραμμένα στή μηνιαία μετεκπαίδευσή του στό στρατό, στήν επαρχία τής Μακεδονίας, στή Γαλλία ή στό Κάι­ ρο, ποιήματα γραμμένα πριν ή μετά τήν κλινική. Σέ μορφή ολιγόστιχη στήν άρχή τής συλλογής, πού ξεφεύγει άργότερα σέ λίγο πιό μεγάλα ποιή­ ματα πού θυμίζουν «Μύρωνα», γιά νά καταλήξει άργότερα στήν πεζολογική μορφή. Γεωγραφικοί τόποι: «Βέροια -Ελασσόνα, Δράμα- πόλεις πού άγάπησα», τά «τάγματα προκαλύψεως», τά «όρεινά εργοτάξια», «συνοικιακά φροντιστήρια πίσω άπό μάντρες κι εργοτάξια», ακόμα κι ένα «salon d’auto». Έδώ ό θάνατος έχει ξεπεραστεϊ, έδώ υπάρχει έγκατάλειψη, μιά «σήψη πού προχώρησε», μιά επανάληψη των ίδιων πραγμάτων μπροστά σ’ έναν άθέατο παρατηρητή, γεμάτο σκληρή μονα­ ξιά καί μάταιες άναζητήσεις. Ή ατμόσφαιρα: «σηκώνεται άνεμος πέφτουν τά σάπια φύλλα» ή μιά άνοιξη «πού ξάφνου ναυάγησε», «τό βρόχινο νερό, ή διαδοχή τών έποχών, ή ίδια πόλη» καί ή «ύγρή μουσική σ’ αίθουσες χορού άτημέλητες». Μέσα σ’ αυτή τήν άτμόσφαιρα, υπάρχουν πιά όριστικές προθέσεις-ύποσχέσεις-καταλήξεις, πού δηλώνουν ένα κατάστάλαγμα, άνυπαρξία ελπί­ δας. Τά ερωτικά ποιήματα, γραμμένα στό β' πρό­ σωπο, είναι ή μειοψηφία. Τά ένδοσκοπικά ή με­ γάλη πλειοψηφία. Εκεί, ό άόριστος έπικρατεΐ ή κάποτε ό παρακείμενος: Πόλεις κλειστές σάν περιβόλια πού μέ ζήσατε έκκοκιστήρια μιας σοδειάς, βλέπω τ ί έχετε δώσει

ή Τότε κατάλαβα πώς πέρασε πιά ή έποχή τής συγ­ κομιδής. Κ α ί πώς δ,τι μπορούσαμε νά δώσουμε τό είχαμε σχεδόν σκορπίσει. ή Πόσο σ’ άγάπησα, σκόρπισμα μιας ζωής βαθύ, Ατέλειωτο

Σέ μιά άπ’ τίς λίγες περιπτώσεις πού χρησιμοποι­ είται ό μέλλων, βγαίνει ένα άπ’ τά πιό συνταρα­ κτικά ποιήματα πού έχει γράψει ό Άσλάνογλου: Μ ιά νύχτα θά ταξιδέψω γιά πάντα. Θ’ άγκαλιάσω μ έ τά μάτια τήν πόλη κ α ί θά πνιγώ στή δίνη τών χρωματιστών νερών Θά ’ναι μιά νάρκωση ή θάνατος, δέν ξέρω νά πώ.

Μέσα στά δάκρυα δέ θά καταλαβαίνω πιά γ ιατί τό θέλησα ούτε ποϋ Αστόχησα. Ο Ι Αποσκευές μου, άμμος κ α ί ξερολιθιά, θά παρασύρουν τό σώ­ μα μέχρι τή θάλασσα, ως τούς υφάλους έξω άπ’ τόν παλιό σταθμό. Σφυρίγματα τών τραίνων κ ι ό κάμπος όλόγυρα κ α ί δέ θά μπορέσω νά καταλάβω γ ια τί ήσουν κ α ί καταδότης κ α ί συνεργός. Μές στή νεροσυρμή δέ θά σέ ξαναδώ ποτέ. Μ ιά νύχτα θ’ Αγαπηθούμε γιά πάντα. Καθώς ή θάλασ­ σα θά μέ ξεβράσει στόν υγρό ουρανό.

Τό «Αργό πετρέλαιο» είναι ή πρώτη ποιητική συλλογή τού Άσλάνογλου πού τυπώθηκε στήν Αθήνα, τό Δεκέμβρη τού 1974, άπ’ τίς εκδόσεις «Πολύτροπόν» πού είχε τότε εγκαινιάσει ό Μάνος Χατζηδάκις. Είκοσι δύο ποιήματα, πού συνεχί­ ζουν τεχνοτροπικά καί νοηματικά τό «Αργό πε­ τρέλαιο» καί πού γράφτηκαν άπ’ τό 1971 ώς τό 1974. Κλίμα τού νοσοκομείου, κλίμα τής φθοράς καί τής άναίρεσης. «Αφήστε με λοιπόν νά πεθάνω άνάμεσα στά έρείπια τής θάλασσας καί στοΰ νοσοκομείου τά ψηλά κυπαρίσσια». Γιά πρώτη φορά, ό θάνατος έπικαλεΐται σέ προσωπικό έπίπεδο. Έδώ τά «έρείπια τής θάλασσας», λίγο πα­ ρακάτω «ή θάλασσα μένει άθεράπευτη». Μιά γε-, νική παραίτηση, «άνέκφραστη δύναμη γιά και­ νούρια ζωή». Παραίτηση πού φτάνει βαθιά, ώς τίς ρίζες: «δέν ήξερα, δέν είχα τίποτε πάνω σ’ αυ­ τή τή γή νά κάμω». Νεκρή φύση: «ή θέση τής πο­ λυθρόνας στή βεράντα μου, τό τέλμα, ή προσήλω­ ση σέ παμπάλαια σχήματα» καί παλιές μνήμες βέ­ βαια. Ή λέξη «καλοκαίρι» μνημονεύεται μόνο μιά φορά, άλλά στό ποίημα «Φώς τού Σεπτέμ­ βρη» δπου «σιγά σιγά τό καλοκαίρι λιώνει». Γενι­ κά είναι πιά φθινόπωρο, καί «μούχλα μές στις φυλλωσιές τής λασπωμένης γής». Καί όταν στό «πικρό μεσοκαλόκαιρο» διαφαίνεται μιά «φωνή έλπίδας», κι αύτή πεθαίνει. Έδώ, στό «Αργό πετρέλαιο», υπάρχουν δύο νύξεις πού άργότερα θά μετατραποΰν σέ πράξη ή σέ ποίηση. «Πάμε μαζί, μέσ’ άπ’ τούς ορεινούς σταυρούς κι άπό τά δάση, πρός τήν πρωτεύου­ σα». Καί παρακάτω, στό ποίημα «Ξεχασμένοι ποιητές» γίνεται ή πρώτη γεωγραφική μνεία: Ο ί ξεχασμένοι ποιητές δέν έφυγαν, φυλλορροούν σ’ δλες τίς συνοικίες τής πρωτεύουσας ατούς κήπους τής Δεξαμενής κ α ί στό Βοτανικό κ α ί στούς συνοικισμούς τού Π ειραιά μέχρι τά κρηπιδώματα...

Σέ λίγα χρόνια ό Άσλάνογλου θά έγκατασταθεϊ μόνιμα στήν Αθήνα. Τό προτελευταίο ποίημα ώστόσο τής συλλογής θά ’χει τόν τίτλο «Άνοιξη τού θλιμμένου πρίγκιπα». Γενικά τό «Αργό πετρέλαιο» σέ πολύ λίγες στιγμές του προχωρά τήν ποίηση τού Άσλάνο­ γλου. Σέ πολλά σημεία τήν έπαναλαμβάνει άπλώς, καί σ’ άλλα σημεία ή έπιλογή δέν είναι τόσο ευτυχής. “Οπου βέβαια ή ποίησή του φωτί­ ζεται άπό τήν παλιά δυναμική της, ξαναβγαίνει ή

59

γνωστή μουσικότητα, έκείνη ή γνωστή καθαρότη­ τα που προέρχεται άπ’ τήν άληθινή συγκίνηση: Κ ι δμως ταξίδεψα πολύ κατά τίς δυτικές άκτές είδα τά σώματα των όψιμων κολυμβητών νά φθίμέσα ατό ήλιόγερμα, κάτω άπ’ τίς λάμπες τοϋ γκαζιού ' Θέ μου, τά είδα σέ άμμουόιές άπό άσπρη πορσεΜ ά έγώ έκεΐνον θέλησα. Στην πόλη του ξαναγυρστούς πολυέλαιους τής νύχτας ξαναβρίσκω τό καθαρό του πρόσωπο νά μέ κ αλεϊ

Τό 1980 ό έκδοτικός οίκος «Έγνατία» τής Θεσσα­ λονίκης τυπώνει τά «άπαντα» τοϋ Άσλάνογλου, μέ γενικό τίτλο «Δύσκολος θάνατος». Έκεΐ υπάρ­ χουν ή «Αισθηματική ήλικία» καί ό «Δύσκολος θάνατος» τής πρώτης συλλογής, ό «Θάνατος τοϋ Μύρωνα», τά «Ποιήματα γιά ένα καλοκαίρι», τό «Νοσοκομείο έκστρατείας», μερικά ένδιάμεσα ποιήματα μέ τίτλο «Τής τελευταίας άνοιξης» καί τό «’Αργό πετρέλαιο». Συνδετικός κρίκος όλων τών συλλογών είναι ό θάνατος, σάν κοινός παρο­ νομαστής τής άπώλειας τής νιότης καί τής Ομορ­ φιάς. Τή χρονιά αυτή ό Άσλάνογλου εγκαταλείπει τή Θεσσαλονίκη, δπου έζησε σχεδόν πενήντα χρόνια (μέ έξαιρέσεις δύο χρόνια στό Αΐξ καί τό Κάιρο), καί εγκαθίσταται οριστικά (;) στήν Αθήνα. Οί «Ωδές στόν πρίγκιπα», ή τελευταία ποιητι­ κή δουλειά τοϋ Άσλάνογλου, κυκλοφόρησαν τό Δεκέμβρη τού 1981 άπό τίς εκδόσεις «"Υψιλον» μέ γραφική έπιμέλεια τοϋ Γιώργου Χρονά, καί άντιπροσωπεύουν τήν περίοδο 1971-1975 σέ πρώ­ τη γραφή ενώ έπεξεργαζόντουσαν μέχρι τό 1978. Είναι ή τελευταία δουλειά τοϋ Άσλάνογλου πού γράφτηκε στή Θεσσαλονίκη, καί πιό άκριβώς, στό Ώραιόκαστρο Θεσσαλονίκης, καί άποτελεΐται άπό δεκαέξι ποιήματα. Στόν «Πρίγκιπα», ή γενική άτμόσφαιρα είναι άρκετά διαφορετική άπό τήν ώς τώρα. Τή θαλάσ­ σια μοναξιά, τήν έμμονή γιά ανάλωση, τό θαυμα­ σμό μπροστά στήν έκπαγλη ομορφιά πού χάνεται τίς κρυφές στιγμές πίσω άπ’ τά έκκοκιστήρια τών πόλεων τής έπαρχίας, δλα τούτα τά γνωρίσματα τοϋ Άσλάνογλου δέν θά τά βρούμε. "Ολα αυτά έχουν άντικατασταθεΐ άπ’ τή «μηχανική καρδιά τής πόλης», τήν καρβουνόσκονη πού «μόλις άγγίζει τά παιδιά τής δυτικής άκτής», τά «τζαμωτά τών άσπλαχνων μοναστηριών», τά «μάρμαρα καί τίς κονσόλες», τούς θόρυβους «μιας χειμωνιάτι­ κης άτμόσφαιρας μέ μηχανές καί καπνούς», τίς «θερμασμένες πισίνες» καί τά «παλιά άρχοντικά». Κι ή γεωγραφία έχει άλλάξει μέ τήν άτμόσφαιρα: ή «θέση» τού πρίγκιπα είναι στήν Αθήνα, μές στούς «δασώδεις λόφους τής Αιώνιας Πόλης». Μέσα στά δάκρυά του, «τρέχουν τά φώτα τής Καστέλλας» κι δλα είναι «μοντέρνα καί όψιμα πρός τή Γλυφάδα». Ά π ’ τήν παλιά γεωγραφία μένει

60

«τό άρωμα τών χιλιομέτρων μέσα στά φώτα τών σταθμών καί οί χλιαρές άνάσες στό μυαλό καί ή θάλασσα». Ή ποίηση τού Άσλάνογλου στόν «Πρίγκιπα» γίνεται πιό λαμπικαρισμένη, πιό κοσμική, ξαναγυρίζει στήν άναλυτικότητα τού «Μύρωνα» σχε­ δόν, έγκαταλείποντας ξανά τήν έπιγραμματικότητα τών παλιότερων συλλογών. Ταυτόχρονα όμως ή επιστροφή αύτή γίνεται σέ βάρος καί τής μουσι­ κότητας -σέ πολλές στιγμές- καί τής ποιητικής οι­ κονομίας -σέ άλλες. Ό «Πρίγκιπας», σάν σύμβο­ λο τού έρώμενου (γιά πρώτη φορά καταφεύγει σέ τέτοιο σύμβολο ό Άσλάνογλου) γίνεται άντικείμενο ποιητικής μεταχείρισης άπό πολλές πλευρές, ή βασική δμως σχέση ποιητή-άρχοντα (άναφέρεται κι έτσι σέ ορισμένα ποιήματα) είναι σχέση έρωτικής ύποταγής. Δέν θά πρέπει δμως νά κρυφτούν κι ορισμένες ύποψίες πού προκύπτουν άπ’ τήν άνάγνωση τών «Ωδών στόν πρίγκιπα». ’Εννοώ βέβαια υποψίες πολιτικές γιά τό πρόσωπο άπ’ τό όποιο τουλάχι­ στο ξεκίνησε ή συμβολοποίηση. Κάτι θυμίζει, άς κ ι δμως ή θέση σου είναι στήν ’Αθήνα, Άρχοντα μόλις άκούγεσαι μές στά παράσιτα κ α ί τούς πομσ’ ακόυσα χθές μέ άλλη μουσική νά θρηνωδείς ή φωνή σου δέν άλλαξε, τήν ξέρω άπ’ τόν καιρό τής διαδοχής...

άπ’ δσα δλοι ζήσαμε στίς 13/12/1967. Καί βέβαια θά μπορούσε νά έπικαλεστεΐ κανείς άρκετά παρα­ δείγματα. Τελείως άνεξάρτητα άπ’ τά παραπάνω δμως, ή ποίηση τών «’Ωδών στόν πρίγκιπα» δείχνει πώς είναι ή άρχή μιας στροφής γιά τόν Άσλάνογλου. Τήν ώς πριν άπ’ τίς «’Ωδές» διάθεση γιά άνάλωση μπροστά σέ μιά πολύ προσωπική ερημιά, φαί­ νεται τώρα νά διαδέχεται μιά τάση κοσμοπολίτι­ κης καί πότε πότε πολυτελούς μοναξιάς, πού κά­ που δέν πείθει. Ταυτόχρονα, ή στροφή αύτή γίνεται μέσα στίς παλιές ποιητικές φόρμες, πού βέβαια είναι δοκι­ μασμένες αλλά, έδώ, σέ πολλά σημεία έπαναλαμβανόμενες. Τσως είναι ή άρχή μιάς μεταβατικής πορείας. Καί βέβαια τό πού θά καταλήξει αύτή ή πορεία, είναι άδύνατο νά άπαντηθεί. Τσως καί νά βρισκόμαστε μπροστά στήν «κρίσιμη καμπή» (δπως ύπαινίχτηκε κάποτε γιά άλλον ποιητή ό Δ. Μαρωνίτης) τού ποιητή καί τού ποιήματος. ΓΙΑΝΝΗΣ ΚΑΡΑΤΖΟΓΛΟΥ

ΠΟΙΗΣΗ

έφιαλτικοί μύθοι γιά ενα καθολικό άξίωμα ΓΙΑΝΝΗ ΒΑΡΒΕΡΗ: ’Αναπήρων πολέμου. ’Αθήνα, ’Ύψιλον / Βιβλία, 1982. Σελ. 78.

ΣΕ μιαν εποχή όπου όλα τά φαινόμενα τείνουν νά μάς αποδείξουν ότι τό πιό μοντέρνο είναι συνάμα καί τό πιό άρχα'ίκό, οΐ ποιητές βρίσκονται κυριο­ λεκτικά άπραγοι κι ένδεεΐς μπροστά στό άδιέξοδο πού τούς οδήγησε ή ματαιοπονία τής άναπαραγωγής-άναπαράστασης τής πραγματικότητας άλλά καί τού επέκεινα ,αύτής. Τό άνέφικτο δηλαδή τής περιγραφής τού σώματος καί τών περιπετειών του έκανε τή σύγχρονη ποίηση νά παραδεχτεί κι αυτή μέ τή σειρά της ότι «αύτό πού μπορεί νά δείχνεται δέν μπορεί νά λέγεται». Κι οί σύγχρονοι ποιητές, κι αύτοί άκόμα πού κρίνονται πολύ έπιεικώς ώς έλάσσονες, ξέρουν πολύ καλά ότι δέν είναι πιά προσιτή ή διαφυγή πού φέρνει πίσω στή λεγάμενη πρωταρχική άθωότητα τού λόγου. Είναι οί ίδιοι πού κατάλαβαν ότι τά σύμβολα δέν μπο­ ρούν νά τούς προσφέρουν στίς μέρες μας άλλες χρήσεις. Τά σύμβολα άλλωστε ήξεραν πάντα νά εκδικούνται στό τέλος: «γιατί σύμφωνα μέ τή σύγχρονη επιστήμη, τρελός είναι ό άνθρωπος πού έχει κατακυριευτεί άπ’ τά σύμβολα τού άσυνείδητου».1 Γιά τή λογοτεχνία έχει άρχίσει ή φάση τής μεγάλης συστολής. Κι αύτό δέν είναι τόσο τρομε­ ρό ή επικίνδυνο όσο ή ταχύτητα μέ τήν οποία γί­ νεται αύτή ή συστολή. Ό Γιάννης Βαρβέρης είναι ένας άπ’ τούς ποιη­ τές έκείνους άκριβώς πού, μέσα σ’ αύτή τή «μοι­ ραία» άγωνία, προσπαθεί νά έκμαιεύσει άπ’ τή γλώσσα όποια παραφυσική της λειτουργικότητα μπορεί, μέ τελικό σκοπό νά στοιχειοθετήσει ψύ­ χραιμα αύτή τή φορά έναν άλλο κόσμο, πιό άσφαλή, λιγότερο άντεστραμμένο, πού ίσως τελι­ κά νά είναι καί πιό άληθινός άπ’ τόν «άλλο». Ύπακούοντας πειθήνια στά εντονότατα κελεύσματα τής φαντασίας του (= τής άνυποχώρητης δηλαδή δύναμης γιά καταστροφή καί ρωμαλέα άναδημιουργία) καί καταγράφοντας τίς ενίοτε άπρόβλεπτες έκρήξεις τού λόγου του (= τής τά­ σης δηλαδή γιά δικαίωση) συνεχίζει άκούραστος τίς καταθέσεις του, δημιουργώντας σιγά σιγά μιά τίμια σημαντική, όπου ή έκφραση συνθέτει σχε­ δόν τό όραμα, αύτό τό ίδιο όραμα πού είχε παραγάγει λίγο πριν τήν ΐαση μέσα στό νού του.

Γιάννης Βαρβέρης

Τά είκοσι τέσσερα ποιήματα τού πρώτου βι­ βλίου «Έν φαντασία καί λόγω» (1975), πού είχαν άφιερωθεί σέ μελέτες θανάτου, καί οί τέσσερις ενότητες τού δεύτερου, «Τό ράμφος» (1978), πού στάθηκε τό πέρασμα τού συγγραφέα αύτοΰ στήν άντεπίθεση, μέ κύριο άξονα τόν έρωτικό λόγο, εί­ ναι τό ύλικό εκείνο μέ τό οποίο συνδιαλέγεται ή πρόσφατη συλλογή του «’Αναπήρων πολέμου», άλλοτε συμπληρώνοντάς το κι άλλοτε προχωρών­ τας στήν καλοπροαίρετη άρση του. Καί γεμίζει τό κενό αύτό προωθώντας στή θέση του τίς τελειο­ ποιημένες μορφές ενός διαυγέστερου έργου, άνάγοντας τό ειδικό εύρημα σέ καθολικό άξίωμα, γιά νά οριοθετήσει μάλιστα καί τό χώρο άκόμα πιό πλούσιων άναζητήσεων. Είναι ένα έργο πού μάς άφήνει νά δούμε μέσα του τό πρόσωπο τού ποιητή νά προσπαθεί νά δια­ σωθεί άπ’ τήν άλλοφροσύνη τών καιρών, τή μι­ σαλλοδοξία τών συνανθρώπων του, άπ’ τόν ορια­ κό πανικό μ’ άλλα λόγια. Στό ίδιο αύτό έργο υπολανθάνει κι ή λαχτάρα νά όνειρευτεϊ, νά άγαπήσει έγκλειστος μέσα σέ μιάν ηρωική μοναξιά (τόσο συχνά σεξουαλικότατη) δ,τι οί άλλοι είχανε κάποτε οϊκειοποιηθεΐ άλόγιστα καί τόσο βιαστικά στήν άρχή, γιά νά τό ποδοπατήσουνε μετά μέ τή μεγαλύτερη δυνατή σκληρότητα. Στήν τρίτη αύτή συλλογή τού Βαρβέρη, πού διακρίνεται στίς έπιμέρους τρεις ενότητες: «Νύ­ χτα καί νικοτίνη», «Ό ήλεκτρικός» καί στήν όμώνυμη «’Αναπήρων πολέμου», μάς παρέχονται τά ένδεικτικά εκείνα στοιχεία πού διαμορφώνουν μέ σεβαστή εύκρίνεια τό ποιητικό του μοντέλο: α) Ή παραδοχή καί ή χρήση μερικών κλασικών λογοτεχνικών τρόπων καί άλλων δόκιμων τύπων: σάτιρα, ειρωνεία, λακωνική κι άποφθεγματική γραφή, φιλτραρισμένα όμως μέσα άπό μιά προ­ σωποπαγή εκφραστική δομή πού όργανώνεται συχνά γύρω άπό μιάν ιδιότυπη τίς πιό πολλές φο­ ρές σύνταξη. Ά ς δούμε π.χ. τό ποίημά του «Σινεμά»: «Μοιάζει όταν μπαίνεις / άπό τά φώτα / μες στό σκοτάδι / γιά ποιά ταινία / μοιάζει μ ’ όθόνη / κ α ί πας νά ζήσεις / μ ’ Ενα μανδύα / γιά νά τυλί­ ξεις I όλα τ ’ αεράκια. / Μ οιάζει όταν μπαίνεις I μοιάζει μ έ μύτη I σέ τζαμαρία / πριν δεις πώς εϊ-

61

σαι / κ α ί πριν κάν είσαι / πριν δεις πώς είναι / μαύρα κρανία I μέσα ατό μαύρο / κ α ί μόνον τότε I γιά νά σκοτώσεις. / ’Αλλιώς / τσακίζεται I δλ’ ή ζιοή σου / ατά ποιήματα σου / κ ι δμως οϋτ’ ένα I άπ’ τά δικά σου ποιήματα I γραμμένο».

β) Ή επίμονη καλλιέργεια ενός εντελώς εγω­ κεντρικού λόγου, πού μπορεί πλέον νά διυλίζει τό οήμερα καί τό χθές, τό πολιτικό καί κοινωνικό περιβάλλον, τά πάντα δηλαδή, μέ κέφι, μέ τόλμη άλλά προπάντων μέ αυτοπεποίθηση. Είναι ένας λόγος πού γεννήθηκε μέσα σέ δυό-τρία τετραγω­ νικά μέτρα, δσα δηλαδή τού φτάνουν γιά νά περι­ στρέφει τό σώμα του, τή στενά έννοούμενη βιολο­ γική του ύπαρξη. Κι ό λόγος αύτός τό πρώτο πράγμα πού κάνει, μόλις τελειοποιηθεί σάν εργα­ λείο, είναι νά ξορκίσει τόν ίδιο τό χώρο πού τόν γέννησε.2 Είναι ό λόγος πού καθιστά τήν πραγμα­ τικότητα ψεύδος, τίς κακουχίες τής καθημερινό­ τητας μόλις άνεκτές καί τό δραμα τής προσωπι­ κής άπελευθέρωσης βιώσιμο: « Ό αύτάρκης φτιά­ χνει τόν καφέ τον μόνος τον. / Στόν κήπο του λ ί­ γοι σπόροι καφέ / κ α ί τεύτλα γιά τή ζάχαρή του. I Τρίβει μέ υπομονή / κάτω άπ’ τό μπρίκι / δνό ξυλαράκια γιά προσάναμμα I στήνει πιό κ ε ΐ τό φλυτζανάκι του / κ α ί περιμένει. I ’Ανακατεύει ποϋ κ α ί ποϋ κατά τή συνταγή I τ ’ απλά υλικά I κρυφοκοιτάει τό πυρωμένο αγκάλιασμα / ενώ μ έ ρίγος όνειρενεται τό προϊόν / τής θείας ζνμώσεως. / "Ομως έκεϊ, κατά τό σύννεφο-καϊμάκι I ό πονηρός πολτός I τόν υπνωτίζει στις καυτές τον ανάσες / τόν τυλίγει στόν τρελό χορό τών αρωμάτων / τινά­ ζεται / σέ τελευταίο σπασμό I κ ι έκσπερματώνει / γύρω ατό μπρίκι I πάνω ατό τραπέζι / κ α ί παντού - / μπροστά ατά μ άτια του!» (άπ’ τό ποίημα «Ό

αυτάρκης φτιάχνει τόν καφέ του μόνος του»). Έδώ βρισκόμαστε δηλαδή στό πιό άκραίο σημείο τής άποψης τού Μπάρτ γιά τή δουλειά τού Σάντ: «ή γλώσσα έχει αυτή τήν ικανότητα ν’ άρνεϊται, νά ξεχνά, νά διαλύει τό πραγματικό». Ό Βαρβέρης θέλει, επιμένει κι είναι άποφασισμένος νά δει μέσα σ’ αύτό «τό πυρωμένο άγκάλιασμα» τή γλώσσα νά προασπίζεται τήν άπόλυτη κατ’ αυτόν πραγματικότητα. Γι’ αύτό κι αύτή ή λατρεία τών φετίχ άντικαθιστά τή συνήθη μανία τών ποιητών νά μετονομάσουν άπλώς τόν περιβάλλοντα χώρο. γ) Ή παρουσία ύπερεαλιστικών μοτίβων, υπο­ ταγμένων δμως μέσα σ’ ένα στέρεο καλούπι, δπου λειτουργεί κάθε φορά τό σύστημα τής άρχής, τού μέσου καί τού τέλους. Αύτό βέβαια έχει σάν άποτέλεσμα ό Βαρβέρης, χωρίς νά είναι δυσνόητος, νά παραμένει λιγότερο ευπρόσιτος άπ’ δ,τι πιθα­ νώς νά ήθελε ό ίδιος: «’Επί λέξει μου είπε: / 1Εμφανίζοντας τή φωτογραφία σας / διέκρινα κά­ που τήν κοιλιά σας / νά σπρώχνει αργά κ α ί ύπου­ λα I τό φερμουάρ I σιγά σιγά νά στάζει άπ’ τόν άφαλό σας / ένα παχύρρευστο άσπρο / κ ι έσάς / νά κοιτάτε σά χαμένος αύτό τό ύγρό πράμα νά προχωρεί / κ α ί νά λούζει / ολόκληρο τό άρνητικό l· νά ξεχειλίζει πλαδαρά στις μοκέτες μου / ν’ απει­ λ ε ί φακούς κ α ί προβολέα I τέλος νά κατακλύζει τό ίδιο τό μαγα ζί μου! I 'Οπότε / προκειμένον γιά τό ψωμάκι μου / καταλαβαίνετε...» (άπό τό ποίη­

62

μα «Ό φωτογράφος»). Κι είναι φανερό πώς ή εκ­ φραστική του πληρότητα, άν εξαιρέσει κανείς τίς υπερβολές τύπου: «στή ντούχνα τής κάμαρης» ή «όργίλοι πάπαρδοι», δικαιώνει έναν τόσο δύσκο­ λο στόχο: τή σύζευξη τού άπίθανου μέ τίς λέξεις, αύτά «τ’ άμφίβια τέρατα / πού ξεβράζουν τήν πεί­ να τους στή στεριά. / Κ ά τι δυσκίνητοι κροκόδει­ λοι» (άπ’ τό ποίημα «Οί λέξεις είναι ψάρια στό

νερό»), δ) Τέλος, ό εμβόλιμος δρος τού μαύρου χιού­ μορ,3 καί τού καταλυτικού του κατά συνέπεια κλαυσιγέλωτος, προσδίδει στά ποιήματα τού Βαρβέρη τήν αίσθηση τής άναπότρεπτης συμφι­ λίωσης δύο άντιφατικών, έπιφανειακά, στοι­ χείων: τής επίπλαστης σοβαροφάνειας τών συμ­ πολιτών μας καί τού θανάτου. Οί ήρωες τών ποιημάτων τού Βαρβέρη μέ τήν άφοπλιστική τους ειλικρίνεια καί μέ τά πάθη τους ολόγυμνα (βλ. φερ’ είπείν τό άριστοτεχνικό καθ’ δλα «Μασκώτ τών λουτροπόλεων», σ. 50 έπ.) είναι οί φορείς μιας έπιθανάτιας άγωνίας, πού τό πανθομολογούμενο οίκτρό τέλος της, άντί νά τούς σοκάρει βαθύτατα, τούς κάνει νά επιστρατεύσουν τό τε­ λευταίο καί μεγάλο τους δπλο: τήν άπόφασή τους νά εξευτελίσουν τό θάνατο. "Ετσι ξεφεύγουν κι άπ’ τήν άνωνυμία τής καθημερινότητας κι άπ’ τά άστείρευτα κόμπλεξ τού μικροαστισμού τους: «Ά φοϋ λοιπόν ό νεκρός δεδικαίωται / τώρα σάς λέω πώς είχα τσέπες I ατό γυμνό μου δέρμα. ΙΣτήν Ανακομιδή στά τρίχρονα I δλοι έσεϊς πού ’χατε νταραβέρια μ έ τό σώμα μου / σύρτε τή λήθη σας μέχρι τό λάκκο I θά βρείτε κ ε ΐ κομμάτια γλώσσας χείλη / κραυγές χνούδια λαιμών κοντές άνάσες I έλ&τε νά σκυλέψετε μέ τή σειρά σας / δ,τι σας σκύλεψα είναι άθικτο σάς περιμένει / έχω μιά μουσική γιά σάς άπό τά πλήκτρα τών δοντιών I έλάτε / τ’ άρπαχτικά σας δάχτυλα καυτά νά νιώσω / γιά τελευταία φορά στά κόκαλά μου» (άπ’ τό

ποίημα «Ερωτική διάθεση»). Κι ή άπόχρωση αύ­ τή περνά σ’ δλο τό βιβλίο άπό διάφορες φάσεις γιά νά φτάσει άπροσδόκητα .μέχρι καί τήν τρυφε­ ρότητα. Μιά τέτοια εκδοχή μάς προσφέρει τό τε­ λευταίο κομμάτι τού «’Ηλεκτρικού»: « - ’Εμάς τοϋ Δεύτερου Νεκροταφείου I δίπλα μας φευγα­ λέα / δταν τό τρένο σας περνά / εμάς τά καντηλάκια τών μνημάτων I κάθε φορά / ένας υπόγειος άνεμος I άνεμος σκοτεινός / μάς σπρώχνει τό κε­ φάλι / κ α ί πρός τό μέρος σας μάς γέρνει / πιό πο­ λύ...»

Σέ πείσμα δλων έκείνων πού σείουν επιφανεια­ κά αύτάρκεις τή σημαία τής εύμάρειας κα ί τού κακού γούστου, δ Βαρβέρης προβάλλει τό δικό του μαύρο χιούμορ. Ή γκράν γκινιόλ παρένθεση πού προτείνει τό έργο του, μέ τό τόσο εύφυές της περιεχόμενο, είναι μιά κάποια άποτοξίνωση στις άνιαρές κατά τά άλλα έμπειρίες τών ήμερών μας. Στούς είκοσι στίχους-άφορισμούς τού ποιήμα­ τος «Τό ράμφος βυθίζεται δπου βρει», εκρήξεις όργής ή έργα μοναξιάς (μιά τεχνική πού άναπτύχθηκε, κάτω άπό άλλο πρίσμα, στις συλλογές «Τά σύρματα» καί «Ή συσκευή τού νεκρού άνθρώπου» τού Σωτήρη Κακίση) μάς δίνεται ή ευκαιρία

νά έντοπίσουμε συγκεντρωμένα δλα αυτά τά στοι­ χεία πού άναλύθηκαν παραπάνω καί πού χρησι­ μοποιήθηκαν γιά τη σύνθεση τής άρτιότερης σύν­ θεσης τής συλλογής «Νά έπισκεπτόμαστε τούς έπιζώντες ποιητές» (σ. 70 έπ.). Είναι προτάσεις πού ορίζουν έξ όλοκλήρου την ιδιαιτερότητα αυ­ τής τής φωνής: « Κ α ί σπάσε τό θερμόμετρο μή με­

’Ίσως νά παρατηρήσει κανείς δτι έδώ υπάρχει κάποια άντίφαση, άφοΰ ό Φωστιέρης είναι καί αυτός ένας γόνος τού ύστερου σουρεαλισμού. Ό πω ς είχαμε γράψει καί παλαιότερα (1977) μέ τήν ευκαιρία τής έκδοσης τής τρίτης (καί σημα­ διακής γιά τήν ποιητική πορεία του) συλλογής, τού «Σκοτεινού έρωτα», ό Α. Φ. δεν θυσιάζει τρηθεί τό πάθος καί ρίξε τόν υδράργυρο στ’ αύτιά όλότελα τόν προσανατολισμό του καί τήν καλλι­ σου», «Τέλος σημάδεψε καί τους βολβούς σου μέ τεχνική του έξάρτυση στό βωμό τής αυτόματης τη στέκα σ ’ αίθουσα μπιλιάρδων», «"Οσοι χρόνια γραφής. Δανείζεται πολλά καί γόνιμα στοιχεία κολυμπάτε άμέριμνοι στά μάτια μου, θά βάλω τά άπό τή σουρεαλιστική «διδαχή» καί τά χρησιμο­ κλάματα κ αί θά σάς πνίξω», « Ή 'Ελλάδα στό ποιεί ώς τό σημείο πού αύτά έξυπηρετοΰν τήν άνχάρτη μιά μπάρα πού ξεσπάει καταπάνω μου», τίληψη πού ό ίδιος έχει σχηματίσει καί καλλιεργεί « Κ ι όμως φίλε, έμεϊς, τό μέσα τοϋ πιάνου, πονά­ ώς πρός τό έκφραστικό δυναμικό τής νεότερης με, γιά νά βγει ή δίκιά σου ή μουσική». ποίησης.

2. "Ηδη μέ τήν τρίτη συλλογή του (προηγούμε­ ΓΙΩΡΓΟΣ ΒΕΗΣ νες: «Τό μεγάλο ταξίδι» 1971, «Εσωτερικοί χώ­ ροι ή Τά είκοσι» 1973) άρχίζει νά φαίνεται καθα­ Σημειώσεις: ρά ποιά είναι ή άγαπημένη θεματολογία του. Ό θανάσιμος έρωτας. Ό θάνατος, ό έραστής τού 1. W. Ρ. Witcutt, Blake, a Phychological Study. σύμπαντος. Τά πράγματα δέν είναι τόσο άθώα.

2. «Ξεκινώντας άπό τό συγκεκριμένο καί ψαΰοντας ή δη­ Ό έρωτας στόν Φωστιέρη είναι μία έννοια, πού, μιουργώντας άλλες διαστάσεις του, λέω πώς τό ξορ­ κίζω. Είναι μιά μορφή Απόδρασης μέ όχημα τη δεδο­ έξω άπό τό κλασικό της περιεχόμενο, έμπεριέχει μένη ϋλη μου, μεταμφιεσμένη σε παρήγορα σχήματα» καί κάθε εγκόσμια ή υπερκόσμια «συνομιλία» (άπό δήλωση τοϋ Γ. Βαρβέρη σέ πρωινή έφημερίδα, πού χαρακτηρίζεται βαθιά άπό τήν έρωτική τα­ τόν περασμένο Απρίλιο). ραχή μιάς συνταύτισης ή μιάς χαλαρής άποδέ3. Χαρακτηριστικό τής ποίησης τοϋ Γιάννη Βαρβέρη πού σμευσης. "Αν κάνει κανείς μιά πρόχειρη σύγκριση ήδη έντόπισε σέ κριτική του ό όξυδερκής Ευγένιος άνάμεσα σέ τρία ποιήματα άπό τή συλλογή «Σκο­ Ά ρανίτσης. τεινός έρωτας» (Σκοτεινός έρωτας, Ό έρωτας, Φυσική παρτούζα) καί σέ τρία ποιήματα άπό τή συλλογή « Ό διάβολος τραγούδησε σωστά» (Ό Σατανάς δέν έχει φύλο, Ή λύση τής άνάμνησης, ΠΟΙΗΣΗ Ή κόλαση τής άμφιβολίας), θά νιώσει άμέσως αύτό τό έρωτικό μήνυμα τής σκοτεινής καί πάντο­ τε άνεξερεύνητης φύσης, πού άρκετά σπάνια άνέρχεται ώς τή χειροπιαστή έπιφάνεια τών στί­ χων τού Α. Φ. ώς τέτοια. Ά πό τήν άλλή πλευρά, ή μάλλον ταυτόχρονα καί άξεχώριστα μέ τή θελκτική αυτή έννοια τού έρωτα πού προτείνει ό Φωστιέρης, τό άγιο μαύ­ ρο, δπου μέσα δλα κοχλάζουνε, τό σκοτάδι, τό έκτυφλωτικό αύτό φώς, ό θάνατος, στόν όποιο μέ πάθος πιστεύει ό ποιητής, γιά νά θυμηθούμε με­ ρικούς στίχους δικούς του. Καί ή άποστολή, ό προορισμός πού έπιτελεϊ ή ποίηση μέσα σ’ αύτό τό σκοτεινό έρωτα πού τυλί­ ΑΝΤΩΝΗ ΦΩΣΤΙΕΡΗ: Ό διάβολος τραγούδη­ γει καί πού διέπει σέ κάθε έκφανσή του τό φαινό­ μενο τής ύπαρξης; σε σωστά. Θεσσαλονίκη, Ή Μικρή Έγνατία, 1981. Σελ. 33. Νά μιά πρόχειρη άπάντηση, άπό τή μικρή συλ­ λογή «Ποίηση μές στήν ποίηση», πού συνεκδόθη1. Ο ΑΝΤΩΝΗΣ Φωστιέρης είναι ένας φιλοσο­ κε μέ τόν «Σκοτεινό έρωτα» στό ίδιο βιβλίο: φημένος ποιητής. Οι στίχοι του «δρομολογούν­ «"Ενα κλαδί γερό είναι τό ποίημα ται» άπό καί ύπακοϋνε σέ ιδεολογικές έντολές πού δένω πότε πότε εκεί τήν κούνια μου καλλιεργημένες μέ έντελέχεια. Τό ένστιχτο στήν Ν ά αϊωροΰμαι πάνω άπό τό μαύρο» ποίηση τοϋ Φωστιέρη, άν παίζει κάποιο ρόλο, 'Υπάρχει λοιπόν μιά συνέχεια καί μιά συνέπεια τόν παίζει υποταγμένο σέ κάποια κινητήρια ιδέα. "Οντας λοιπόν ό Α. Φ. ένας ποιητής τής σκέψης κατά μήκος τού φιλοσοφικού δρόμου πού διάλεξε περισσότερο παρά τοϋ ένστίχτου, δείχνει μιά διά­ ή πού σχεδόν επινόησε ό Α. Φ. γιά νά «ταχυδρο­ θεση άνάπτυξης μιάς ιδέας μέσα άπό τό καλειδο­ μήσει» τό ποιητικό του μήνυμα. 'Υπάρχει μιά σκόπιο των συγκινήσεων τοϋ νοϋ καί βοηθητικά διαλεκτική συνάφεια άνάμεσα στό φαινόμενο τής τοϋ άσυνειδήτου, πού σέ άλλους ποιητές παίζει ποίησης καί στό θάνατο τόν ερωτευμένο άνεπανόρθωτα μέ τή ζωή. 'Υπάρχει μιά «συζήτηση» καί σημαντικότερο ρόλο.

ή αυθόρμητη

φωνή

τής ψυχής

63

μιά «φιλονικία». Στη συλλογή «Σκοτεινός έρω­ ρος τών άγγέλων, πού άκουσε τή μέσα του φωνή, τας» αυτή ή φιλονικία, γιά τήν όποια μιλάμε, δεν τή φωνή τής άγανάχτησης. Ό ποιητής παίρνει τό καταλήγει σέ κανένα συμβιβασμό. "Ας φαίνεται μέρος του καί μιλάει γιά λογαριασμό του. Ό ότι ό ποιητής δίνει κάποια προτεραιότητα στήν Baudelaire,'στις «Λιτανείες τού Σατανά», ελάχι­ στα απομακρύνεται άπό τόν πανάρχαιο μύθο, μο­ ισχύ τού θανάτου καί τοϋ άγιου μαύρου πάνω στή ζωή. Ή ταλάντευση είναι έντονη πίσω άπό τή λονότι εγκωμιάζει (καί) αυτός πρώτος τήν εξανά­ φαινομενική Ισορροπία. Καί δεν πρόκειται βέ­ σταση τού κακού άγγέλου. Έ να σημαντικό ση­ μείο συνάντησης τού Α. Φ. μέ τόν Baudelaire εί­ βαια γιά κανένα άφελή όπτιμισμό πού επιμένει νά ναι ή άντίληψη δτι ό σατανάς είναι δ προστάτης άντιμάχεται στό μαύρο.

3. ’Αλλά τί είναι αυτό τό περίφημο μαύρο καίδλων έκείνων τών καταφρονεμένων πού ό θεός ποιά ή επικράτεια τού κακοϋ αυτού χρώματος; έδιωξε άπό τόν γήινο παράδεισο. Ό Baudelaire άμεσα καί χωρίς νά είναι «κοινωνικός» ποιητής, Ή άπάντηση έρχεται άκριβώς μέ τή συλλογή «Ό διάβολος τραγούδησε σωστά». Ό αρχών τού σκό­ ό Φωστιέρης έμμεσα καί χωρίς νά είναι «καταρα­ τους, ό άγαπημένος τοϋ Baudelaire, περιδιαβάζει μένος» ούτε «κοινωνικός» ποιητής (πρβλ. έπανά­ άκούραστα στούς στίχους τού Φωστιέρη καί ψι­ σταση = μέσα φωνή), δείχνουν μιά άπεριόριστη συμπάθεια πρός τόν άποδιοπομπαϊο άγγελο καί θυρίζει: τούς «κατά συνθήκην» οπαδούς του. Κι άφοΰ τέ­ « Ό άγγελος δεν ξέρει τίποτ’ άπ’ τήν τοιοι οπαδοί, άλλος λιγότερο άλλος περισσότερο, όμορφιά τοϋ άγγέλου. είναι δλοι οί άνθρωποι, καταδιωγμένοι άπό μιά ’Εγώ, μονάχα έγώ, κοινή μοίρα, πού νά «τοποθετήσει» λοιπόν κανείς Π ού πρόόωσα τή φύση μου τό διαχωρισμό μεταξύ καλού καί κακού; 'Υπάρ­ - Τήν πρώτα άγγελική χει τέτοιος διαχωρισμός στό φινάλε; «"Αν πέρα­ Τώρα μπορώ σωστά νά τή λατρέψω σες γιά λίγο στό τραγούδι μου / Ε ίν α ι πού δέν Ν ά εφαρμόσω ολόκληρος απάνω της υπάρχεις», λέει ό Φωστιέρης απευθυνόμενος στό Ρουφώντας μέ φιλιά τή μεταμέλεια διάβολο καί άλλοΰ τόν άποκαλεί πανταχοϋ Ν ά ονειρευτώ, νά έρωτευτώ, τό άπαρνημένο» απάντα. Τό καλό λοιπόν είναι έξισωμένο μέ τό κακό, άν υπάρχει καλό καί άν υπάρχει κακό. Καί Οί άπαρχές τού ποιήματος (καί δλων τών άλλων άν υπάρχουν, βολεύονται κατά βούληση. Ποια­ ποιημάτων τής συλλογής) δέν είναι τόσο μεταφυ­ σικές (καί συνεπώς θεολογικές), δσο είναι δηλω­ νού δμως; Μά τοϋ καθενός πού πλάθει άπό μόνος τή μοίρα του: τικές ενός βασανιστικού προβληματισμού επάνω στήν κλασική διαμάχη μεταξύ καλού καί κακού. «Είσ α ι στό βάθος καί σάκούω πού τραγουδάς "Ας άφήσουμε δμως καί τόν άγγελο νά μιλήσει, (Έ τσ ι δπως κλαϊνε, μέ λεπτές φωνές, ο ί λύκοι)γιά νά μπορέσουμε νά συνεχίσουμε μέ δικαιοσύ­ Ο ί μέρες άδειες κοί βδομάδες τής σειράς νη: Μ ές στήν καρδιά τους κατοικείς, κακό σκουλήκι. « Ό διάβολος δέν ξέρει τίποτ’ απ’ τή σκοτεινή όμορφιά του. ’Εγώ, μονάχα έγώ, Π ο ύ σφράγισα ταύτιά στήν έπανάσταση - Τή μέσα μου φωνή Τώρα μπορώ σωστά νά τήν ακούσω Ν ά δώ μάγάπη εκείνον πού άδικήθηκε Ξερνώντας τή φωτιά τής άγανάχτησης, Ν ά έξαγνιατώ, νάπαλλαγώ άπ’ τό κερδισμένο» Αύτό τό δεύτερο ποίημα είναι ένα καλό άντικλείδι, γιά ν’ άνοίξει κανείς τή θύρα τής φιλοσοφίας τοϋ ποιητή: ό λόγος τού σατανά καί ό άντίλογος τού άγγέλου δέν είναι μόνο ή κλασική διαπάλη πού διέπει τό σύμπαν. "Ας μεταφέρει κανείς τό διάλογο καί στό επίπεδο τής κοινωνίας τών άνθρώπων, αύτό τόν καθρέφτη πού κοσμεί καί «πιάνει» ίσως τήν καλύτερη εικόνα τού κόσμου. Παρ’ δλη τή μελαγχολία τής γραφής, ό σαρκα­ σμός τού ποιητή σφαδάζει χωρίς προκαταλήψεις καί ενδοιασμούς. "Αν υπάρχει κάποια προφύλα­ ξη ή κάποια έπιφύλαξη, αύτή στηρίζεται στούς κρυπτικούς ελιγμούς τής ίδιας τής γραφής. "Ας έλθουμε δμως στό προκείμενο: έκεΐνος πού άδικήθηκε (le dieu trahi par le sort, le plus savant et le plus beau des Anges), ό σατανάς, δέν είναι παρά ένας έπαναστατημένος άγγελος, δ καλύτε­

64

Θόρυβοι, γέλια, πού μπερδεύονται σφιχτά Μ έ τών Ανθρώπων τίς κραυγές καί τών άγγέλωνΤηλεοράσεις, ραδιόφων’ Ανοιχτά Μάνταποκρίσεις κέκπομπές άπό τό μέλλον. Τ ί θέλω έγώ σαύτό τόν ψεύτικο ούρανό; Κ λείνω τά μάτια μου, νυστάζω καί φοβάμαιΒαθιά στά φέρετρα, σέ δρόμο Αδειανό, Β ά ζει ό διάβολος μπροστά τή μηχανή,

4. Συμπέρασμα; έδώ είναι τό ώραϊο, συμπερά­ σματα δέν υπάρχουν. Ό ,τ ι οί άλλοι όνομάζουν κακό καί έργο τού διαβόλου, γιά μένα είναι καλό καί έντολή τής ψυχής μου. Τό σωστό τραγούδι τού διαβόλου = ή ελεύθερη, ή αυθόρμητη φωνή τής ψυχής. "Αν αυτή ή άποψη είναι ορθή, τότε γιατί νά ύπάρχει ή άνάμνηση τής κατάργησης τού καλού (δθεν οί τύψεις); «Δέν ξέρει, ό πανταχοϋ άπών, Τόν έξευτελισμό τή λύση τής Ανάμνησης "Οταν τοϋ χρόνου ξεφυλλίζεις τό κρεμμύδι Ν ά βρεις τήν τρυφερή καρδιά Κ α ί τρέχει ό καταρράχτης δάκρυα τών αισθήσεων - Τυφλός, τυφλός νά ψάχνεις τά χαμένα Έ α ύ πού πρώτα γέμιζες τό σάκο μέ τά ευρήματα

Τίποτα τώρα τίποτα: Ό πάτος δλο τρύπες».

(

■

'

'Αγαπητοί

~

~

Jfo

ιοψιλοι^

Ό λο τρύπες λοιπόν ό πάτος, δλο άμφιβολίες γιά τά πεπραγμένα (καλώς ή κακώς;), άλλά καί γιά τά δσα είναι νά γίνουν. ”Αν δ,τι έγινε, καλά έγι­ Ά π ό τό μήνα Σεπτέμβριο νε, τότε γιατί νά καραδοκεί ή άνάμνηση καί ή άμαρχίζει νά κυκλοφορεί φιβολίο: Είπαμε: έτσι έχουν τά πράγματα καί άν 0 ΟΔΗΓΟΣ ΚΑΛΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ είναι κάτι πού είναι οκοτεινο και μαύρο καί κακό είναι ή άμφιβολία. Έτσι, κι αυτή ή συλλογή τού ένα φυλλάδιο μέ ένημερωτικά Φωστιέρη, δπως καί ό «Σκοτεινός έρωτας», έπει­ καί κριτικά σημειώματα γιά τα άπό τή σπουδή τοϋ κακού, πού δεν είναι κακό δλες τίς άξιόλογες καί στήν ούσία, άπολήγει σέ μιά καινούρια ισχυρή ταλάντευση. "Αλλωστε, ή ποίηση δεν άπαντά πο­ ένδιαφέρουσες νέες έλληνικές τέ σέ τίποτε. έκδόσεις. θά συνοδεύεται 5. Τό περίεργο στόν Φωστιέρη είναι τό δτι, μο­ κατά καιρούς άπό φυλλάδια λονότι φιλοσοφικός ποιητής στή μεγαλύτερη έκταση τής ιδιοσυγκρασίας του, τά ποιήματά του μέ θεματικούς καταλόγους δέν τ’ άφήνει ν’ άκολουθοΰν νωθρά τήν πορεία νέων καί παλαιότερων βιβλίων, τής σκέψης του. Οί στίχοι του είναι ευκίνητοι. θά διανέμεται δωρεάν άπό Καί επιπλέον: κατάγονται βαθιά καί ομαλά άπό τήν προγενέστερη ποίηση. Κάποιος «κίνδυνος» τό βιβλιοπωλείο μας καί θά πού άπειλεϊ τόν ποιητή έχει σχέση μέ τή «μυστιστέλνεται δωρεάν σέ οποίον κοποίηση» τής γραφής του. Ένώ άπό τόν «Σκο­ μάς τόν ζητήσει, τεινό έρωτα» (ήδη γραμμένο μέ μιά συμπαγή προ­ σωπική γραφή) ως τή συλλογή « Ό διάβολος τρα­ θά προσφέρονται πολύ γούδησε σωστά» ή ωριμότητα τής γραφής του έχει ένδιαφέρουσες έκπτώσεις. ικανά αυξηθεί, ώστόσο ταυτόχρονα έχει αυξηθεί άρκετά καί δ βαθμός πού αυτή ή τελευταία έχει ’Επίσης άπό τήν τελευταία κωδικοποιηθεί. ΒΑΓΓΕΛΗΣ ΚΑΣΣΟΣ

ΠΕΖΟΓΡΑΦΙΑ

οι συνεχιστές τοΰ ΓΙεντζίκη ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΥ ΚΟΣΜΑΤΟΠΟΥΛΟΥ: Τά όυό φορέματα. 'Εξάντας, 1982. Σελ. 115.

Ο ΟΡΟΣ «οί συνεχιστές τού Πεντζίκη» (Pendzicis continuatus) άποτελεΐ μίμηση τού τίτλου «Οί συ­ νεχιστές τού Θεοφάνους» (Theophanes continua­ tus), μέ τόν όποιο έκδίδονται ή άναφέρονται ορι­ σμένοι άνώνυμοι βυζαντινοί ιστοριογράφοι. Τό δτι δανείστηκα έναν τέτοιο τίτλο γιά βιβλίο 115 μικρών σελίδων έλπίζω πώς δέν είναι επιβεβαίω­ ση τής παροιμίας «βάζει καί ή κόσκινού τόν άν­ τρα της μέ τούς πραματευτάδες». Πρώτα πρώτα,

έβδομάδα τού ’Οκτωβρίου θά άρχίσει ή λειτουργία των COMPENDIUM BOOK CLUBS γιά τό άγγλικό βιβλίο μέ τιμές βιβλιοπωλείου Λονδίνου. Περισσότερες πληροφορίες στό έπόμενο τεύχος τού ΔΙΑΒΑΖΩ ή άπό τό βιβλιοπωλείο Compendi urn , Νίκης 33, Πλάκα (ΤΤ 118) Τηλ. 3226931.

Καί μήν ξεχνάτε δτι έχουμε καινούριες παραλαβές βιβλίων κάθε έβδομάδα, μέ τίς άξιολογότερες νέες έκδόσεις καί συνεχή έπέκταση δλων των · τομέων. Καί πάντα πολύ χαμηλές τιμές. Τέλος, εύχαριστοΰμε πολύ δσους ήρθαν νά μάς γνωρίσουν στή διάρκεια των έκπτώσεων τού Αύγούστου.

Compendium 65

γιατί 6 ίδιος ό Θεοφάνης δέ θά είχε, υποθέτω, άντίρρηση νά τοποθετηθεί πλάι του ό Πεντζίκης, δεινός χρονογράφος, πετρογράφος, ζωγράφος καί άνορθογράφος, όρυκτολόγος, άρχαιολόγος καί ύδροβιολόγος, συνεχιστής τών συναξαριστών καί τών δυναμιτιστών -ό γνησιότερος καί αυθεν­ τικότερος δυναμιτιστής σήμερα- καί, έπί πάσι, δεινός ψηφαριθμητής. Δεύτερο, γιατί ό ’Αλέξαν­ δρος Κοσματόπουλος δίκαια μπορεί νά όνομαστεϊ μαθητής του. ”Αν είναι καί πρωτόσχόλος, αύτό άς τό κρίνουν άλλοι έμπειρότεροι, λαβαίνοντας πάν­ τως ύπόψη δσα λέει ό ίδιος ό δάσκαλος στόν πρό-

αΰτη έκυπτεν υπομονητική, σιωπηλή, συνέλεγε τά ψιχία έκεϊνα τής πλούσιας συγκομιδής τού τόπου, άπήρτιζε τρεις ή τέσσαρας σάκκους [...)». Καλή σταχομαζώχτρα λοιπόν καί ό A. Κ., πού άντιγράφοντας τή «Μητέρα Θεσσαλονίκη» μέ βοηθεϊ νά περπατήσω μέ άρκετή άσφάλεια στήν Καστοριά. Κορφολογώντας καί τσιμπολογώντας δχι μόνον άπό τόν «Πεθαμένο καί τήν ’Ανάσταση» ή «Τό μυθιστόρημα τής κυρίας Έρσης», κατορθώνει μέ­ σα άπό «βαθύ καί σκοτεινό λαγούμι» (σ. 112), ήγουν άπό άποτυχημένα σχέδια, διαψευσμένα αι­ σθήματα καί κονιορτοποιημένα όνειρα, νά δεϊ τό φώς στό κατάρτι τοΰ καραβιοΰ ΘΑΒΩΡΙΑ.

Έπειδή δμως χρησιμοποίησα τόν πληθυντικό «συνεχιστές», άναφέρω καί τόν δεύτερο, τό νεαρό μοναχό Συμεών Γρηγοριάτη, πού έλκει εκ Περού τήν καταγωγή καί παρηγορεϊ καί μέ τά γραφτά του πολύ κόσμο τού τόπου μας, ταλαιπωρημένο άπό τά χαλεπά τού βίου. 'Υπάρχει βέβαια καί ένας μαθητής στή ζωγραφική, ό γιατρός ’Ιωάννης Μενεσίδης. Θά μοϋ έλεγαν ίσως πώς, περιορίζοντας σέ δυό τόν άριθμό τών συνεχιστών τοΰ Πεντζίκη, άποσπώ, άφενός μέν άπό τήν έπικράτεια τοΰ Πεντζί­ κη τεράστιες περιοχές -καί είναι γνωστό τί ποινές προβλέπονται γιά τέτοια έγκλήματα-, άφετέρου δέ δτι ή άγνοιά μου δσον άφορά τά λογοτεχνικά μας πράγματα είναι άβυθομέτρητη. Κατά πάσα πιθανότητα έτσι είναι καί πρόθυμα παραδέχομαι πώς πάντα ήμουν κακός γνώστης δχι μόνο τής λο­ γοτεχνίας άλλά καί τής αριθμητικής. ’Αλλά «Τά δυό φορέματα» μέ παρηγόρησαν, γιά τοΰτο καί λαβαίνω τό θάρρος νά κολυμπήσω λίγο σέ βορει­ νά νερά. Ό A. Κ. δέ διστάζει καθόλου νά όμολογήσει πώς τά γραψίματά του είναι «τσιμπολογήματα, πράγματα δανεισμένα κι άντιγραφές» (σ. 92). Αύτό δέν άποτελεϊ μιάν άφοπλιστική παραδοχή γιά δποιον θά ήθελε πιθανώς νά τόν άποκαλέσει άντιγραφέα ή μιμητή, άλλά γνωστοποίηση τού τρόπου μέ τόν όποιο προσπαθεί άλλοτε νά άσκηθεϊ καί άλλοτε νά θεραπεύσει τά έλκη του. Ειση­ γητής βέβαια αύτής τής τόσο άποτελεσματικής θε­ ραπευτικής μεθόδου δέν είναι ό Πεντζίκης, στά νεότερα δμως χρόνια, δπου τόσος ντόρος γινόταν καί γίνεται γιά πρωτοπορίες καί πρωτοτυπίες, αυτός μάς ξαναθύμισε πώς ή άντιγραφή, δταν τήν κάνει κανένας σωστά, δχι μόνο δέν τιμωρείται μέ μονάδα άλλά καί άναγκάζει τό βράχο νά βγάλει

«Τότε σηκώνοντας τό βλέμμα Αντικρίζει τσερνίκι ολόχρυσο μέ σταυρό στήν κορφή χωρίς ίπ ιβάτες ν ’ Αρμενίζει, έχοντας γραμμένο ατό σκαρί τ’ όνομα “Θ Α Β Ω Ρ ΙΑ " » .

Τσιμπολογήματα λοιπόν καί άντιγραφές «Τά δυό φορέματα» καί εύγε στόν A. Κ. πού πατάει δίχως φόβο τά ξένα -άλλά υπάρχουν ξένα;- περι­ βόλια καί μποστάνια. Τί άλλο κάνει ό κάθε ένδεής καί πεινασμένος παρά έκεΐνο πού διδάσκει ή Θεια-Άχτίτσα; «Έκεϊ, μετ’ άλλων πτωχών γυναι­ κών, ήσχολεΐτο συλλέγουσα τούς άστάχυς, τούς πίπτοντας άπό τών δραγμάτων τών θεριστών, άπό τών φορτωμάτων καί κάρρων. Κατ’ έτος όί χωρικοί τής Εύβοιας καί τά χωριατόπουλά, έρριπτον κατά πρόσωπον αύτών τό σκώμμα: “Νά οί φ’στάνες! Μάς ήρθαν πάλι οί φ’στάνες!”. Ά λλ’

66

Μέ δυσκολεύει κάπως έκεΐνο τό «χωρίς έπιβάτες», δεδομένου πώς τά πλεούμενα αύτά δέν άνήκουν στήν κατηγορία τών πλοίων-φαντασμάτων άπό τά όποια, παρά τήν τεχνολογική μας πρόοδο, έχουν γεμίσει στούς καιρούς μας δλες οί θάλασ­ σες. Ό όλόχρυσος δμως σταυρός καί τό εξίσου εκθαμβωτικό όνομα ΘΑΒΩΡΙΑ δέν είναι καθόλοη παράδοξα. Ούτε πρόκειται γιά άντιγραφή, μολονότι κάποιος θά μπορούσε νά μοΰ άντιπαραθέσει τό σχεδόν πανομοιότυπο τοϋ Πεντζίκη: « Ή Περιστέρα [...] ένιωσε τήν ’Εκκλησία σάμ­ πως καράβι τρικάταρτο, μέ χρυσό σταυρό στήν κορυφή τοϋ κορζέτου τοϋ μεγαλύτερου άλμπου­ ρου. Ν αύα ή ’Εκκλησία ταξίδευε άπό τή γή στόν ουρανό όλο τόν κόσμο».

’Επιμένω πώς δέν ύπάρχει, έδώ τουλάχιστο, θέμα άντιγραφής γιατί τό καράβι αύτό ήταν πα­ σίγνωστο στά δικά μας νερά, άλλο άν δέν μπο­ ρούσαμε ή δέ θέλαμε νά δοΰμε τό σταυρό τοΰ κα­ ταρτιού ή νά διαβάσουμε σωστά τό δνομά του. ’Αναμφισβήτητο πάντως είναι πώς ό A. Κ. Αγα­ πάει τό νερό δσο καί δ Πεντζίκης. Γιά τοΰτο καί κάθε λίγο καταφεύγει στή λίμνη τής Καστοριάς προσπαθώντας νά διασκεδάσει τή θλίψη πού τόν συνέχει -άλλωστε κόσμος καί κοσμάκης κόβει βόλτες στά παραλίμνια καί στά παραθαλάσσια δταν τόν ζώνει ή στενοχώρια. Καί πραγματικά άλαφραίνει τή θλίψη του ό A. Κ. χρησιμοποιών­ τας ώς παυσίλυπο τήν άπαρίθμηση τοΰ ύδρόβιου πλούτου τής λίμνης καί όνοματίζοντας τά σύνερ­ γα μέ τά όποια τόν συνάζουν οί ψαράδες. Μιά τέτοια καλή πραγματογνωσία όδηγεϊ άπό τά νερά τής λίμνης σέ θαλασσινά άκρογιάλια, δπου τελεί­ ται, λίγο προτού εμφανιστεί τό καράβι ΘΑΒΩΡΙΑ, ή μεταμόρφωση τοΰ νεκρού ΆλέκουΆλέξη-Άλέξιου σέ χριστόψαρο πού πηδάει άπό τόν κόρφο τής Δήμητρας στά. νερά τοΰ Θερμαϊ­ κού. "Υστερα άπό τοΰτο δέ δυσπιστεί κανένας γιά τή δυνατότητα νά τραφούν, δχι πέντε χιλιά­ δες άνθρωποι μέ δυό ψάρια καί πέντε ψωμιά, πα­ ρά δλοι. οί βροτοί μέ ένα καί μόνον ΙΧΘΥΝ. Δέν είμαι σέ θέση νά προμαντέψω άν καί κατά πόσο θά άσχοληθεί ή κριτική μέ «Τά δυό φορέμα­ τα». "Αν ζοΰσε ό "Αλκής Θρύλος, πού κάποτε εί­ χε βεβαιώσει πώς δέν τής ήταν καθόλου δύσκολο

νά γράψει ένα κείμενο μέ τόν τρόπο τού Πεντζίκη, θά έλεγε πώς τό βιβλίο τού A. Κ. επιβεβαιώ­ νει τόν ισχυρισμό της. Έγώ, άντίθετα, επιμένω πώς δέ θά κατάφερνε νά στρώσει μήτε τρεις άράδες, παρεκτός κι άν άποφάσιζε, λογουχάρη, νά φιλήσει στή μέση τής Πλατείας Συντάγματος έναν μογγολικό ή νά κάνει τρεις κολοτούμπες στήν πιό έπίσημη στιγμή μιας δεξίωσης. Τότε ναί, θ’ άξιωνόταν ίσως νά Αρχίσει τό γραφτό της. ’Αλλά γιά νά φτάσει αίσια στό τέλος του θά ήταν άνάγκη νά έπιτελέσει μερικά κατορθώματα άπείρως δυσκο­ λότερα άπό τούς άθλους τοϋ Ηρακλή, νά δεχτεί άς πούμε γιά θεραπεία τής Απόφραξης τοϋ άπευθυσμένου τό μπήξιμο ένός άναμμένου κεριού στό πάσχον μέρος, χωρίς νά άμφιβάλλει τό έλάχιστο γιά τό Αποτέλεσμα. Ό A. Κ. είδε τά όστά τά γεγυμνωμένα, ύπόφερε άπό τά συρίγγια τού πρω­ κτού μέ τήν άπαιτούμενη υπομονή, θέλησε ν’ Αγ­ καλιάσει τά στρεβλωμένα κορμιά τών Αρρώστων τού Ασυλου Ανιάτων, καί λυπήθηκε γιατί δέ βρή­ κε τή δύναμη νά τό κάνει, γιά τούτο καί τοϋ δό­ θηκε νά μπαρκάρει δλες αυτές τίς Αδυναμίες, τίς περιστάσεις καί τά λυπηρά στό τσερνίκι ΘΑΒΩΡΙΑ, πού έδώ καί έκατοντάδες χρόνια δέν έπαψε νά είναι δρομολογημένο στή γραμμή πού φέρνει στό μουράγιο τό κρηπιδωμένο μέ σμαράγδια. Τά παιδιά τρέχουν πάνω κάτω στό κατάστρωμα. Μήτε φρέατα, μήτε πέτρες Κάτω άπό τό ερευνητικό πόδι. Τρέχουν σάν μέσα σέ αυλή σπιτιού Π ο ύ ό καλός πάππος άφοϋ ύποδέχτηκε ‘Ύστερα κλείει Κ α ί μοχλεύει τήν αϋλειο θύρα. Κ α ί τό καράβι άναλαμβάνεται κάθε Κυριακή καί γιορτή Κ α ί προχωρεί άπό πέλαγο σέ πέλαγο Μ α ζί μέ τό άνυποψίαστο πλήρωμα Χ ω ρ ίς ν ’ αφήνει πίσω του άφρό Χ ω ρ ίς νά φαίνεται ή κίνησή του.

Τό Αναλαμβανόμενο καράβι τού κύπριου ποιητή* ταυτίζεται βέβαια μέ τήν όλόφωτη καί άβύθιστη ΘΑΒΩΡΙΑ. Ξέρω πώς δέ μίλησα καθόλου γιά τό είδος τών δυό φορεμάτων, όχι μόνο γιατί δέ μοϋ περνάει άπό τό χέρι, Αλλά κι έπειδή θά ήταν Απολύτως περιττό ύστερα Από τά προλογικά τού Πεντζίκη, πού, κοντά στ’ άλλα, προλαβαίνουν καί τίς ενδε­ χόμενες ορθογραφικές μου μεμψιμοιρίες. Μού φτάνει πού είπα δυό λόγια γιά τή ΘΑΒΩΡΙΑ. Καί καθώς παρατηρώ μέ προσήλωση τό έξώφυλλο, προσπαθώντας τού κάκου νά βρώ διαφορές Ανάμεσα στις δυό έκκλησιές, τής 'Αγίας Θέκλας καί τής 'Αγίας Ά ννας, βλέπω τούς είκονιζόμενους ναούς νά μεταμορφώνονται σέ ψηλή γέφυρα ώκεανοπόρου πλοίου. Ν. Δ. ΤΡΙΑΝΤΑΦΥΛΑΟΠΟΥΛΟΣ * Θευόόαη Νικολάου. Πεπραγμένα, ποιήματα, Κύπρος 1980.

ΠΕΖΟΓΡΑΦΙΑ

δέκα διηγήματα κι ένα άσμα ΑΙΑΣ ΜΕΓΑΛΟΥ-ΣΕΦΕΡΙΑΑΗ: «’Εξάλλου ό Λένιν ήτο πολύ καλής οικογένειας...». ’Αθήνα, ’Εξάντας, 1981. Σελ. 100.

ΔΕΚΑ διηγήματα κι ένα άσμα πού ή Λ. Μ-Σ. τά Αφιερώνει «στήν μπέσα, τό φιλότιμο καί τό μερά­ κι -λίγο πριν τ’ Αναζητούμε στά λεξικά»· ή μήπως τά επικαλείται κιόλας; Ή ειρωνεία καί ή πίκρα πού διαπερνούν καί τά δέκα σύν ένα μέρη τού βιβλίου καί πού διαφαίνονται ήδη στόν τίτλο καί στό μότο του είναι ό τρόπος πού ή Λ. Μ-Σ. βιώνει τά πράγματα, κι έτσι τά καταθέτει· Ατόφια. Μέ ένα λόγο πού δέν έπαψε νά είναι συνεπέστατα ποιητικός, άπό τήν πρώτη της κιόλας έμφάνιση -στίς «Τομές», τό 1966- συνεχίζει νά κινείται μέσα στά πλαίσια τής νεοελληνικής μυθολογίας καί μυθοπλασίας τού κοινωνικού καί πολιτικού κομφορμισμού, δπως τά συλλαμβάνει τό ευαίσθητο γυναικείο της βλέμ­ μα. Έ να βλέμμα δμως πού, έγκαταλείποντας προσωρινά τό προσωπικό έγώ τής συγγραφέως, γίνεται συλλργικό-ΐστορικό -πάντα γυναικείοέγώ καί έτσι προσωποποιείται (ενώ ταυτόχρονα ιστορείται) κατορθώνοντας νά προσδώσει στή φαινομενικά Απλή Αφήγηση τή διάσταση τής κρι­ τικής καί τού σχολίου. Ή γραφή, λιτή καί Ακριβόλογα, άποτυπώνει άμεσα, Ακόμα καί μέ τή μορφή «τσιτάτων», πράγ­ ματα -θά ’λέγε κανείς- όφθαλμοφανή. Περιγρά­ φει τίς ιστορίες τών Ανθρώπων «της» καί τά γεγο­ νότα μέ τόν τρόπο ένός ντοκυμαντερίστα, προσδίδοντάς τους παράλληλα καί τίς κοινωνικές καί ιστορικές τους παραμέτρους. Τά πράγματα «συμβαίνουν» στό δρόμο, στό γραφείο, στό σπίτι, στή στάση τόύ λέωφορέίου καί πλαισιώνονται άπό στοιχεϊα-νύξεις ή σύμβο­ λα όπως μιά διαφήμιση, μιά φίρμα, τό SuperMarket Electric, έναν τίτλο έφημερίδας, ένα σύν­ θημα ή τό Πολυτεχνείο. «Ό καλλιτέχνης παρέχει μέ τό έργο του άσυλο στίς έκτοπισμένες άξιες», γράφει ή ίδια στίς «Κατακόμβες». Πρόκειται γιά μικρές ιστορίες, μικρά γεγονότα, μικρούς άνθρώπους, πού Αποτελούν ωστόσο τό μέγιστο ποσοστό αύτοΰ πού Αναγνωρίζεται σάν σημερινή έλληνική πραγματικότητα. Μιά πραγ­ ματικότητα πού Αποδίδεται έδώ Αποσπασματικά καί Αφαιρετικά, βιαστικά καί σπασμωδικά -όπως

67

πο, καμιά φορά ούτε κάν όνομα· προσδιορίζον­ ται άπό τίς σχέσεις τους πού είναι βαθμού συγγέ­ νειας (Π ο υ Γάνα δεξιά) ή μόλις πού διακρίνονται άπό τό γένος τής άντωνυμίας πού συνοδεύει τό τριτοπρόσωπο (= άπρόσωπο) ρήμα (’Εβδομάδα πέντε ήμερων). Άλλά κι όταν έχουν κάποια ταυ­ τότητα όπως ό γερο-Παϋλος (Όκέυ) ή ή Περιστέ­ ρα (ε μεντενάν κε βε ζε φέρε), πάλι πρόκειται γιά πρόσωπα συμβολικά πού συνοψίζουν τόν τρόπο ζωής ενός κόσμου όλόκληρου, μιά έποχή καί τήν ιστορία της. Μέσα στό άτομικό βίωμα τού καθενός άντικατοπτρίζεται μιά συλλογική συνείδηση καί ή πορεία της. Έντέλει ό λόγος τής Λ. Μ-Σ. γίνεται τό όχημα πού κουβαλεϊ τό λόγο τών άλλων, γίνεται όμοίωμα τής πραγματικότητας πού περιγράφει:

Λ ία Μεγάλον-Σεφεριάόη

τή ζοΰμε. Μικρές ζωές πού δέν καταφέρνουν νά βγουν έξω άπό τά όρια τοϋ σώματος, τής οικογέ­ νειας, τής δουλειάς, τοϋ κόμματος. Καί μέ τή δι­ καιολογία έτοιμη, κάτω-άπ’ τή γλώσσα: «Πουτάνα δεξιά...»

Ελεγκτής αυθαιρέτων ό μπαμπάς. Καί πώς νά ζήσει μόνο μέ τό μισθό του οικογένεια μέ παιδιά καί πεθερά. Γι’ αυτό σάν πήρε τό «δωράκι» του άπ’ τόν άλλο φουκαρά - όχι τίποτ’ άλλο άλλά γιατί τόν κατάλαβε πώς κι αυτός ένας μικρομεσαϊος δημοκράτης ήταν - πήγε καί τό κατάθεσε σέ μιά άπίθανη 18 ΐντσών καί έγχρωμη παρακαΜ' άνθρώπινα κόκαλα μπηγμένα στά μαλλιά μιά οικογένεια μή προνομιούχων φάγων χόρευε γύρω άπό τό μαγικό κουτί. Οΐ σχέσεις τών μελών τής οικογένειας δέν πραγματώνονται παρά μέσα άπό τό καταναλώσιμο άντικείμενο. Καί σέ όλες τίς μορφές σχέσεων άναπαράγεται ή καταπίεση καί ή άπο-άνθρωποποίηση τοϋ συστήματος στό όποιο έντάσσονται. Έτσι όταν ό πατέρας λέει «οί ιμπεριαλιστές...» -άντλώντας άπό τό φοιτητικό χρονοντούλαπο τή δέουσα άγωνισΐικότητα- καί ό γιός ρωτάει «Τί είναι οί ιμπεριαλιστές, μπαμπά;» ό όρισμός του μένει μετέωρος, γιατί άδυνατεί νά όρίσει τόν εαυτό του, άφοϋ τόν άναγνωρίζει μόνο στά άντικείμενα πού «κατέχει»: μιά γυναίκα, παι­ διά, σπίτι, αυτοκίνητο, εξωλέμβιο. Ίσοπέδωση. Στό τελευταίο διήγημα -όπου ό μύθος ξεδιπλώνε­ ται μ’ έναν τρόπο πόύ θυμίζει υπόθεση κατασκο­ πείας- ή Λ. Μ-Σ. εύστοχα περιγράφει αύτή τήν άναπαραγωγή τών μορφών καί τών έπιμέρους τρόπων τής έξουσίας. Οί πόρτες άνοίγουν ή μία πίσω άπ’ τήν άλλη γιά νά άναγάγουν στή δομή τής έξουσίας πού είναι μία καί μόνη (’Αρχέτυπο). Έτσι οί άνθρωποι πού τή ζοΰν δέν έχουν πρόσω­

68

Ούτε τραγουδούσε ούτε έτρωγε, βούρκωνε ή Περιστέρα μέ τό παραμικρό. 'Ώσπου μετά άπό κάμποσο καιρό έκατσε καί σκέφτηκε: «Τό ’πιες κ αί τούτο τό πικρό ποτήρι. Φτάνει πιά. Δ έν σέ πήραν δά καί τά χρόνια. ’Εδώ πού τά λέμε πλα­ γιάζει κάπου-κάπου καί μέ σένα». "Εξω καρδιά ή Περιστέρα μιά ζωή, τώρα θ’ άλλάξει; Κοπρόσκυ­ λο καί τό μούσμουλο. (...) Π α ίρνει βαθιά άναπνοή καί τό ρίχνει στό τραγούδι κατά προτίμηση τό ευρωπαϊκό (...) «Εμεντενά ν κε βε ζε φέρε...»

Τήν ίδια πικρή γεύση άφήνουν στό τέλος τους όλα τά κομμάτια τής συλλογής, λές καί ή Λ. Μ-Σ. στραγγίζει τό κάθε διήγημα γιά ν’ άποστάξει τήν ούσία του στίς τελευταίες άράδες: (...) "Οτανμπήκε ή γυναίκα του, ρητόρευε περί τά ’ιδεολογικά. ~Ηρθε γιά τή συνδρομή τον κόμμα­ τος, τή σύστησε.)...) « Ο ί άντρες δέν άλλάζονν. Ε ίν α ι σκλάβοι τής κυριαρχίας τους» άρθρωσε. « Ο ί άνθρωποι δέν αλλάζουν θέλει νά πει», έσπευσε νά διευκρινίσει έκεϊνος κι έξαλλος άπό άνασφάλεια συνέχισε «γι’ αυτό μιά λύση ύπάρχει: νά τούς στήνουμε στόν τοίχο!»)...) Π ρ ιν πατήσει στό πεζοδρόμιο μαύρα κλωνάρια άπό τό δάσος τοϋ Κατύν άρπαξαν τά μαλλιά της. (Χειμωνιάτικα

Τριαντάφυλλα) Ούτε ό έρωτας καί τό πάθος τής προσφοράς καταφέρνει νά βγάλει τούς άνθρώπους έξω άπό τά ταμπούρια τους άκόμα κι όταν άποφασίσουν νά κάνουν τό βήμα καί νά περάσουν άπό τήν Ά λ ­ λη πλευρά: «Βάλθηκες νά μέ άνατρέψεις! Ν ά άνατινάξεις τά πάντα έσύ!» Αυτός πού κάποτε άψήφησε τό θάνατο, έτρεμε τώρα τή ζωή. Τή χτυπούσε, τή χτυπούσε καί τό πρωί πριν ξυπνήσει τράβηξε τό σεντόνι καί τής φίλησε άλα τά σημάδια. «Δέν εί­ ναι πάντα εύκολο νά μήν άλλάζεις» έγραφε μ ένα μπίκ στό μαξιλάρι. Μ ό λις δμως έκανε πώς σηκώ­ νεται... τ’ άναποόογύρισε καί τής υπενθύμισε τίς συζυγικές τους έστίες. (...)

Ό χ ι πώς δέν υπάρχει «έξοδος» γιά τίς γυναίκες τής Λ. Μ-Σ. Στό Puzzle -συμπτωματολογία τής γυναικείας ζωής, ψηφιδωτό τής γυναικείας μορ­ φής- ή τελευταία ψηφίδα τό σφραγίζει μέ ένα λό­ γο κατάφασης, μέ τό λόγο τής ζωής. Ή ύπατη καί έσχατη δικαίωσή της -άλλά μήπως καί τό άλλο­ θι;- γιά δ,τι ύφίσταται καί υπομένει προέρχεται

άπό τά σπλάχνα της. Ή ζωοδότρα μήτρα της είναι τό μόνο πού τη στηρίζει στην «επανάστασή» της: « Εκείνος όμως δέν τό θέλει... Αυτό τό παιδί... είναι μιά επιταγή. Θά τό κρατήσω...»

Γιά δλα τά άλλα ή Λ. Μ-Σ. δέν έχει ομολογήσει παρά μόνο μιά λέξη, σκατά: «...είδε πώς κολυμ­ πούσε, λέει, σ ’ ένα πέλαγος άπό γαλανόλευκα λα ­ μέ σκατά...»· καί μιά διέξοδο νά υποδείξει, μέσα

άπό τό όνειρο: (...) Τότε κάποιος χοντρός κι άξύριστός άνθρω­ πος, μέ κόκκινο μαντίλι ατό λαιμό, στάθηκε άπλώς μπροστά προτείνοντας τά στήθη του καί τό άσανσέρ-τρένο σταμάτησε... 'Έτρεξαν τότε ο ί πε­ ριπατητές κι ανέβηκαν μέ γέλια καί χαρές... Στό πίσω μέρος τής τρενάμαξας ήταν ζεμένα έξι άλο­ γα τής ’Αρα βία ς... Περνούσανε άπό πλατείες καί γειτονιές κι ο ί έπιβάτες χαιρετούσαν φίλους καί δικούς. Κάποτε ό άνθρωπος μέ τό κόκκινο μαντί­ λ ι ’έσβησε τή μηχανή καί πήραν τ’ άλογα τή σκυ­ τάλη... Ά π ό κεί κι ύστερα αυτό γινόταν συνέ­ χεια. Μ ιά ό άνθρωπος όόηγοϋσε δηλαδή κ αί μιά τ’ άλογα... "Οταν ή βόλτα έδειχνε πώς τελειώνει, τά ’ίδια τά παιδιά - ή ίσως κάποιος ά λλος- κόφαν τά χαλινάρια κ αί χάθηκαν καλπάζοντας... ("Ονει­

ρα πρός καταγραφή ενός φωτορεπόρτερ) Διευρύνοντας τή γωνία τής ματιάς της ή συγ­ γραφέας συνοψίζει τή θεματική της καί τιθασεύοντας τόν παλιότερα χειμαρρώδη λόγο της περνά πλέον άπό τόν τρόπο πού ερμηνεύει τόν κόσμο μέσα άπό τό διάλογο «έγώ-έσύ», σέ έναν άπευθείας διάλογο μέ τήν πραγματικότητα -κι αύτόν καταθέτει. ΔΑΝΑΗ ΛΕΚΚΑ

ΠΕΖΟΓΡΑΦΙΑ

τοξικομανία καί λογοτεχνία ΟΥΙΛΛΙΑΜ ΜΠΑΡΟΟΥΖ: Junky. Μετ. Νίκον Πρατσίνη - Ντίνας Σωτήρα. ’Αθήνα, ’Απόπει­ ρα, 1981. Σελ. 197.

ΤΟ πρόβλημα τών ναρκωτικών καί τών ναρκομα­ νών γενικά μου ήταν πάντοτε κάτι τό άπεχθές. "Ετσι, όταν μοϋ ζητήθηκε νά γράψω κριτική γιά τό βιβλίο Junky τού Ούίλλιαμ Μπάροουζ, ένιωσα

κάποια ένοχή. Πώς νά συνδέσω τή λογοτεχνία μέ τό νόσημα αυτό, τώρα μάλιστα πού όλόκληρη ή έλληνική κοινωνία, θέλει δέ θέλει, έχει νά τό άντιμετωπίσει σοβαρά, γιατί έχει ήδη εισβάλει μέσα στήν ίδια τήν οικογένεια. Ή λογοτεχνία καί γενι­ κά τό «κίνημα» τού «άντεργκράουντ» έχουν γεμί­ σει τήν άγορά καί τόν κουλτουριάρικο τρόπο ζωής. Βλέπουμε πώς μέσα στά τελευταία είκοσι χρόνια μεταφράζονται καί βρίσκουν μιμητές στούς έλληνες συγγραφείς (τούς νέους) ό Γκίνσμπεργκ, ό Κέρουακ, ό Μπουκόβσκι, ό Μπά­ ροουζ κ.ά. Κάθε τι σχετικό μέ τά ναρκωτικά μελέτη, εικόνα, ποίημα, διήγημα, μυθιστόρημα, άπομνημόνευμα, φυλλάδιο- έχουν γίνει τό κρυφοφάνερο άνάγνωσμα τής έλληνικής νεολαίας. Έδώ περιορίζομαι μόνο στή σχέση λογοτεχνίας, τής παραγωγής δηλαδή τών πιό πάνω άτόμων πού βούλιαξαν τή ζωή τους στό βούρκο τών βαρβιτουρικών καί κάθε άλλου είδους καταστροφι­ κών χημικών, γιατί γεννιέται τό ερώτημα: ’Ηταν τά ναρκωτικά πού τούς έκαναν συγγραφείς ή ήταν άπό τή φύση τους ταλέντα; Τό ίδιο έρώτημα ισχύει καί γιά τούς μουσικούς. Θά προσπαθήσω νά απαντήσω στό έρώτημα μέ τήν ευκαιρία τής μετάφρασης καί δημοσίευσης τού βιβλίου Junky τού Μπάροουζ άπό τίς εκδόσεις «Απόπειρα». Πρώτα πρώτα άπευθύνω λίγες έρωτήσεις στούς εκδότες καί τούς μεταφραστές Νίκο Πρατσίνη καί Ντίνα Σωτήρα: Γιατί Junky κι όχι Junkie, όπως ήταν ό άρχικός τίτλος τού βιβλίου πού τύπωσε ό William Lee (ψευδώνυμο τού Μπάροουζ) τό 1953, καί γιατί δέν βρήκαν κατάλληλη έλληνική λέξη νά τό άποδώσουν; Are we acting as dealers; (άς μοΰ έπιτραπεϊ λίγο χιούμορ). Δεύτερον, γιατί στό «Γλωσσάρι» έχουν συμπεριλάβει ήδη κοινόχρη­ στες καί πολύ γνωστές ελληνικές ιδιωματικές καί χασικλήδικες λέξεις, ενώ παραλείπουν πληθώρα άλλων ξένων πού μνημονεύονται καί άναλύονται μέσα στό «μεταφρασμένο» κείμενο; Τρίτον, δέν ξέρω κατά πόσο καί σέ τί βοηθά τό κείμενο όμιλίας τού Μπάροουζ πού έκανε τό 1961, στήν όποια, άφοΰ «καταδικάζει» τή χρήση χημικών, μάς πληροφορεί: «Τώρα έχω διακόψει τή χρήση τής κάνναβης γιά μερικά χρόνια καί άνακάλυψα πώς μοΰ είναι δυνατό νά έπιτύχω τά ίδια άποτελέσματα μέ ,μή χημικά μέσα: άναλαμπές, μουσική μέ άκουστικά, συρραφή σκόρπιων λέξεων καί φράσεων άπό τά κείμενά μου, καί κυρίως έξασκώντας τόν εαυτό μου στό νά σκέπτομαι μέ ομά­ δες συνειρμών άντί μέσων λέξεων». Είναι μηρυκαστικό ό Μπάροουζ; 'Ομολογώ πώς δέν κατα­ λαβαίνω τί εννοεί, πώς δηλαδή ζεί τώρα (1961), ως ναρκομανής ή προσπαθεί νά μάς έξηγήσει πώς γράφει. ”Αν μιλά γιά τό δεύτερο, τότε θά έπρεπε νά συγκρίνει τόν παλιό του έαυτό, τότε πού κυ­ μάτιζε μεταξύ ζωής καί θανάτου καί έγραφε (καί πώς;) τό Junkie μέ τό συγγραφέα πρόσφατων βι­ βλίων του, δπως τό Naked Lunch (Γυμνό γεύμα). ”Ας έπανέλθουμε στό έν λόγω βιβλίο του.- Καταρχήν ό τίτλος Junky θά έπρεπε νά μεταφραστεί ώς «Τοξικομανής». Στό βιβλίο του αύτό ό Μπά­ ροουζ μάς περιγράφει μέ ένα «ζαμανφουτίστικο»

69

τρόπο (τούτος είναι ένας θετικός τρόπος γραφής) τίς εμπειρίες του όταν βρισκόταν κάτω από την έπήρεια τών τοξικών, χημικών καί δηλητηριωδών προϊόντων, δηλαδή τή νοσηρή κατάσταση τού άνθρώπινου νοϋ καί σώματος πού δημιουργούν. Στήν περίπτωσή του ή χρήση κάλυψε σχεδόν τά πάντα: πρέζα, μαριχουάνα, LSD, κοκαΐνη, μορ­ φίνη, κάνναβη, ήρωίνη, μεσκαλίνη καί ένα εκα­ τομμύριο άλλους συνδυασμούς καί θανατηφόρα παραισθησιογόνα ύλικά. ’Από τό σημείο αύτό καί πέρα, δηλαδή τίς έμπειρίες, άρχίζει ό συγ­ γραφέας. ’Αφού τά κατάφερε νά έπιζήσει, περι­ γράφει μέ ωμό, ρεαλιστικό καί έντεχνο τρόπο τόν κόσμο, τά ύλικά, τά συναισθήματα, όχι τόσο χιουμοριστικά όπως τό θέλουν οί διαφημιστικές παραπομπές τού βιβλίου ή οί μεταφραστές, όσο δραματικά, τήν τραγική ζωή τών τοξικομανών. 'Ο Μπάροουζ ξεσκεπάζει όλη τή βρωμιά, τίς παθολογικές καταστάσεις, τήν άπανθρωπιά μέσα στά όποια ζοΰν οί τοξικομανείς. Συμβουλεύει ώς πρός τά άποτελέσματα πού έχει τό κάθε ένα είδος ναρκωτικών πάνω στούς διάφορους «-μανεΐς», καί παρέχει πληροφορίες γύρω άπό τόν τρόπο κατασκευής καί χρήσης τους. Ή άνελέητη άποκάλυψη, ή θαρραλέα περιγραφή, τό πυκνό χτίσι­ μο τής άφήγησης, όπως καί τό σκιαγράφημα τών διαφόρων τύπων πού περνούν άπό τή ζωή του, αποτελούν τά θετικά στοιχεία γιά τό λογοτέχνη Μπάροουζ. Πρόσωπα, χαρακτήρες, ονόματα εμ­ φανίζονται εδώ κι έκεΐ γιά νά έξαφανιστοΰν άμέσως μετά μέσα στήν κάπνα. Σωστό στήσιμο άφή­ γησης γιά τή ζωή ένός τοξικομανή. Οί υπάρξεις αυτές γίνονται σκιές ή σιλουέτες πού εμφανίζον­ ται ή διαφαίνονται μέσα στό πηχτό σκοτάδι μιάς βαρυφορτωμένης, τοξικοποιημένης ατμόσφαιρας. Σ’ αύτό μάς θυμίζει τήν άτμόσφαιρα ποιημάτων τού Μπωντλαίρ καί τού ντέ Κουίνσυ κι άλλων, πού μοιράστηκαν στό παρελθόν ίδιες έμπειρίες άπό βαρβιτουρικά. ’Ανάμεσα σ’ αυτές τίς καπνόθρεφτες καί χημικογενεΐς σιλουέτες πού πέρασαν στή ζωή τού Μπάροουζ ξεχωρίζει ή γυναίκα του, τής όποιας ούτε τό όνομα δέν άναφέρει καί ή όποια, μέ τήν άντοχή καί κατανόησή της, τού συμπαραστάθηκε σέ κάθε κρίση, σώζοντάς τον άπό τό χείλος τού θανάτου. 'Υπάρχει κι ένας Έλληνοαμερικάνος, ό Τζώρτζ ό Έλληνας: «'Ο Τζόρτζ ό "Ελληνας ήταν ό κατά κοινή συμφωνία κριτής αυτού τού κυκλώματος. ’Αποφάσιζε ποιος είχε δίκιο καί ποιος άδικο. 'Ο Τζόρτζ καυχιόταν γιά τήν άκεραιότητά του. “Δέν ρίχνω ποτέ κανέναν”». "Ομως κι αυτός ό «δίκαιος» "Ελληνας «ήταν.στριμωγμένος άπό παντού καί δέν είχε άλ­ λο δρόμο παρά τήν κάτω βόλτα». Πληροφοριακά άναφέρω έδώ ότι ένας άλλος Έλληνοαμερικανός. ό πανεπιστημιακός καί μυθιστοριογράφος Τσάρλς Τσάρβις έχει βιογραφήσει τόν Κέρουακ, έναν τού κυκλώματος τού Μπάροουζ, σέ πρόσφα­ τη μελέτη του στά άγγλικά, καί φυσικά καταπιά­ νεται καί μέ τό συγγραφέα μας. Μιά πληθώρα άλλων τύπων-όνομάτων ξεπηδούν μέσα άπό τή χαβούζα τής σήψης, τής κατα­ στροφής, τής διάλυσης πού τόσο ωραία παρου­

70

σιάζει ό Μπάροουζ: 'Ομοφυλόφιλοι, πόρνες, κλέφτες, πορτοφολάδες, φαρμακοποιοί, ξεπεσμέ­ νοι γιατροί, άστυνομικοί, νταβατζήδες κτλ., πού συναπαντά ό συγγραφέας στή Νέα 'Υόρκη, τή Νέα ’Ορλεάνη, τήν Πόλη τού Μεξικού, άπό όπου περνά. "Ομως εικόνες σάν τίς πιό κάτω είναι λο­ γοτεχνία πού πάρα πολύ βοηθά τόν άναγνώστη στή γνωστοποίηση τού κακού: « Ό Ντούλι άρρω­ στος ήταν ένα θέαμα πού σέ τσάκιζε. Τό περίβλη­ μα τής προσωπικότητάς του είχε έξαφανιστεί, εί­ χε διαλυθεί άπό τά πεινασμένα γιά πρέζα κύττα­ ρά του. Σπλάχνα καί κύτταρα, ήλεκτρισμένα σέ κάποια άηδιαστική δραστηριότητα σάν τών έντόμων, έμοιαζαν νά βρίσκονται στό σημείο νά βγοΰν στήν επιφάνεια. Τό πρόσωπό του ήταν θαμπωμένο, άγνώριστο, ζαρωμένο καί ταυτόχρο­ να πρησμένο». Ό Μπάροουζ παρουσιάζει όλη τήν άναισθησία καί σκληράδα πού διέπουν τή ζωή τού ναρκομανή, άλλά κάνει καί τίς εξομολο­ γήσεις του: «'Όταν παράδινα πράμα στό Μάρβιν, έφευγα προτού σουτάρει. Ήξερα πώς άργά ή γρήγορα θά πέθαινε άπ’ τήν πρέζα καί δέν ήθελα νά βρίσκομαι στά πέριξ όταν θά συνέβαινε. Καί τό κυριότερο, μόλις πού τά κατάφερνα νά τά φέρ­ νω βόλτα». Καί γιατί όλο αύτό τό έγκληματικό καί άπάνθρωπο σπρώξιμο; ’Ακούστε τό λόγο, τό λόγο πού προβάλλουν όλοι όσοι άρχίζουν τά ναρ­ κωτικά: «Αύτό πού ψάχνω νά βρώ σέ μιά σχέση είναι έπαφή στό μή λεκτικό έπίπεδο τής διόρασης καί τού συναισθήματος, δηλαδή τηλεπαθητική έπαφή», δηλαδή τόν λευκό θάνατο. ”Αν δούμε τή λογοτεχνία αύτού τού είδους σάν εύεργετικό καί συμβουλευτικό μέσο, τότε εκπλη­ ρώνει τό ρόλο της ώς λειτούργημα. ’Από τό άλλο μέρος, ό έντιμος τρόπος άφήγησης καί άποκάλυψης, τό άνελέητο χτύπημα άκόμα καί τού ίδιου τού εαυτού του, ή βίαιη καί βάναυση γλώσσα του, είναι χαρακτηριστικά ένός συγγραφέα πού γεννήθηκε μέ ταλέντο καί δέν «φτιάχτηκε» άπό τά φάρμακα. Τελειώνοντας, θά παραθέσω ένα ση­ μείο όπου μέ πολλή δύναμη καί φυσικό ταλέντο φτιάχνει τό πορτρέτο ένός γιατρού ύπεύθυνου γιά τήν ϊαση, άλλά έδώ ύπεύθυνου γιά τήν καταστρο­ φή τού άσθενή: «'Όταν σηκώθηκα κι άρχισα νά τριγυρίζω, ήρθε ένας ψυχίατρος νά μού πάρει συ­ νέντευξη. Ήταν πολύ ψηλός. Είχε μακριά πόδια καί βαρύ σώμα πού τό σχήμα του έμοιαζε μέ άχλαδιού μέ στενό άκρο στήν κορφή. Γελούσε όταν μιλούσε κι ή φωνή του ήταν κλαψιάρικη. Δέν ήταν θηλυπρεπής. 'Απλώς δέν είχε τίποτα άπ’ αύτά πού κάνουν τόν άντρα άντρα». Τέτοιο γράψιμο μαρτυρά νηφάλιο νού, παρατηρητικότη­ τα καί ικανότητα στό νά περιγράφει κανείς μέ τα­ λέντο καί μέ όσο πιό έπακριβή καί οικονομικό τρόπο γίνεται. Θά κλείσω τήν παρουσίαση αύτή ύπενθυμίζοντας πώς χρειάζεται μεγάλη προσοχή στό πώς συσταίνεται μιά λογοτεχνία πού συνοδεύει ή είναι γέννημα τής ναρκομανίας στό έλληνικό κοινό τούτη τήν εποχή: "Οχι μέ τήν ίδια εικόνα καί έν­ νοια (άτμόσφαιρα) πού δημιουργεί στό κεφάλι αύτού πού χρησιμοποιεί τά δηλητήρια, δηλαδή

τήν έλληνοποίηση λέξεων καί όρων (γλώσσα τών τοξικομανών τής ’Αμερικής) καί ύφολογικά σκαμπανεβάσματα στη μετάφραση, όπως επίσης καί στά πληροφοριακά υλικά, δηλαδή μέ τό νά προπαγανδίζουμε τόν κόσμο καί τά άγαθά τών ναρκωτικών. Ή μετάγγιση τής λογοτεχνίας αυτής άς γίνει άπό σωστά καί ύγιά κανάλια. Πάντως, ή προσπάθεια τών έλλήνων εκδοτών τοϋ Junky εί­ ναι άξιέπαινή. ΓΙΩΡΓΟΣ ΓΙΑΝΝΑΡΗΣ

ΠΕΖΟΓΡΑΦΙΑ

μιά τραγωδία τοϋ καθημερινού ΜΑΡΓΚΕΡΙΤ ΝΤΥΡΑΣ: Δέκα καί μισή καλο­ καίρι βράδυ. Μετ. Τατιάνας Μηλιώνη-Τσαλίκη. ’Α θήνα, Όόυσσέας, 1981. Σελ. 105.

ΑΚΟΛΟΥΘΩΝΤΑΣ τά χνάρια τής δημιουργικής πορείας τής Marguerite Duras πρέπει νά περιμέ­ νουμε ώς τό «Χιροσίμα, άγάπη μου» γιά μιά στε­ νή επαφή τής μυθιστοριογράφου μέ τό πλατύ κοι­ νό. Τό όνομά της άνεβαίνει στά χείλη, δημιουργεΐται μιά κίνηση ενδιαφέροντος γιά τό προηγού­ μενο έργο τής σεναριογράφου καί πολλοί είναι αύτοί πού παρακολουθούν μέ περιέργεια -άλλά καί μέ κάποιο θαυμασμό- δ,τι έρχεται άργότερα. Κι όσο κι άν φαίνεται παράδοξο, ούτε ή κριτική ούτε οί πιό καλοπροαίρετοι έρμηνευτές δέν κα­ τορθώνουν πιό τέλεια εισαγωγή, πιό πλήρη μύηση στόν κόσμο τής M.D. άπό τό φίλμ τοϋ A. Resuais, τού όποιου έγραψε τό σενάριο. Μήπως ή σύνδεση τών εικόνων καί ή σύστασή τους, ό τρόπος αυτός τής γραφής πού είναι ειδικός στόν κινηματογρά­ φο τήν άντιπροσώπευε σωστά, έριχνε στό έργο της ένα φώς πού τό έκανε προσιτό καί στόν πο­ λύ κόσμο εκτός άπό τούς πιό διανοούμενους ανα­ γνώστες της;1 Σέ μιά συγγραφική καριέρα πού έχοντας αρχί­ σει άπό τό 1943 συνεχίζεται ποικίλη μέχρι σήμε­ ρα, άφού περιλαμβάνει τόσο μυθιστορήματα όσο καί θεατρικά έργα καί σενάρια, έρχεται νά προσ­ τεθεί ή πλούσια εμπειρία τής σκηνοθέτου μέ μιά άπανωτή σειρά έργων γραμμένων καί γυρισμένων άπ’ τήν ίδια. Δυό διαφορετικοί τρόποι, δυό άλλιώτικοι δρόμοι γιά ένα σκοπό: τό γράψιμο.

Μαργκερίτ Ντυράς

Στό Δέκα καί μισή, καλοκαίρι βράδυ τρία ή τέσσερα πεπρωμένα συναντιούνται, τυχαία, κά­ που στήν ’Ισπανία. Γιά μερικές ώρες στενά δεμέ­ να, έξαρτημένα τό ένα άπό τό άλλο, γιά νά χωρί­ σουν άργότερα, νά ξαναγίνουν άπομονωμένα, τό καθένα στήν τύχη του καί κυρίως στόν ίλιγγο τής μοναξιάς του. Πρωταγωνιστές φορτικοί καί μόνιμοι πού ρυθ­ μίζουν τήν ιστορία, ή θύελλα καί τό άλκοόλ. Ή πρώτη πάει κι έρχεται, πότε άπειλώντας, πότε έκνευρίζοντας, πιό έντονη όταν παύει κι ό γυρι­ σμός της γίνεται άκόμα πιό σίγουρος, άναπόφευκτος. Σάν τό οινόπνευμα πού καταλαγιάζει τή δί­ ψα καί φέρνει τήν ευφορία (ή τήν άδιαφορία;) γιά ν’ άναστατώσει κατόπιν τά σωθικά. ’Αρχή τής ιστορίας γύρω στίς 6, 7 τό άπόγευμα, σ’ ένα χωριό στό δρόμο γιά τή Μαδρίτη. Διακοπές. Ζέ­ στη άφόρητη. Μπόρα, νεροποντές. Ή Μαρία, ό Πιέρ. Ή κόρη τους Ζουντίθ. Ή Κλαίρη, ή φίλη, σέ λίγο, άργότερα, ή έρωμένη. Ή μαντζανίλα, άπαραίτητη γιά τή Μαρία. Καί ό Ροντρίγκο Παέστρα, ό έγκληματίας πάθους πού σκότωσε τή γυ­ ναίκα του καί τόν εραστή της όταν τούς έπιασε μαζί, άγκαλιασμένους. Τό σκηνικό είναι στημένο καί ή δράση άκολουθεΐ μιά έσωτερική δομή πού συναντάμε κι άλλες φορές στό έργο τής M.D. Ό άντρας, ή γυναίκα. Έ νας άλλος άντρας, μιά άλλη γυναίκα. Έ να άγαπημένο παιδί (μιά διέξοδος;). Μιά βαριά, άποπνικτική άτμόσφαιρα, ή σκλαβιά τού οινο­ πνεύματος, ή κρίση πού περνά τό ζευγάρι, τό γε­ γονός (στήν περίπτωση ένα έγκλημα) πού άποσπά φαινομενικά τό ένδιαφέρον στό πρώτο πλάνο άλ-

71

λά παραμένει στην ουσία καθαρά παρασκηνιακό. Είμαστε σχηματικά στην καρδιά μιάς άπ’ τίς χα­ ρακτηριστικές άφηγήσεις τής Duras. Έ κ πρώτης όψεως πρόκειται γιά παραθεριστές σέ διακοπές, εσωτερικά δμως ή ένταση διαρκώς άνεβαίνει. καί τό περιβάλλον μέ τίς εχθρικές συνθήκες του συμ­ βάλλει κι αυτό στην καταπίεση, στη φθορά τής ζωής. Κλασικά άμαρτωλό τρίγωνο; τί άλλο; θά ’λεγε κανείς. "Ετσι μοιάζει τουλάχιστον στην άρχή, δταν ή πιθανότητα γιά κάθε δυνατή λύση πα­ ραμένει άνοιχτή. 'Ο χρόνος έχει χάσει τήν άντικειμενική σημασία,του, γυροφέρνοντας μιάν έρωτική ιστορία πού άρχίζει. Χέρια πού σφίγγονται διακριτικά, κορμιά πού πλησιάζουν καί γρήγορα άπομακρύνονται γιά νά μή φωνάξουν τήν έπιθυμία τους. Τρίγωνο εικονικά. Γιατί μέσα στην Κλαίρη ξαναζεί ή παλιά Μαρία, τώρα παθητικά αφημένη νά παρασύρεται άπό την ολοκληρωτική αποτυχία τής άγάπης της, άναπνέοντας τό και­ νούριο ειδύλλιο πού γεννιέται μπρος στά μάτια της, γονατισμένη μπροστά του. Παγιδευμένη. Δι­ πλή προσωπικότητα πού άγωνιά καί υποφέρει, προσμένει καί νοσταλγεί. Μιά γυναίκα μέ δυό πρόσωπα πού ζεϊ συνωμοτικά τήν ίδια ευτυχία μέ τήν άλλη. Κι ένώ στην άρχή καθρεφτίζεται στά μάτια τής Κλαίρης, άντιστρέφει τό παιχνίδι καί δέχεται νά παίζει εκείνη τό ρόλο τού καθρέφτη γιά τήν Κλαίρη. Μά ή Μαρία δέν είναι μόνο Κλαίρη. Είναι καί Ροντρίγκο Παέστρα. Δονείται άπό τήν ιδέα τού έρωτα, σαγηνεύεται άπό τήν επιθυμία νά σκοτώ­ σει καί τόν πειρασμό νά ύποκύψει στό θάνατο. Κι δλ’ αύτά δταν τά όνειρά της στρέφονται γύρω άπό ένα μέλλον άβέβαιο -μά γι’ αυτό άκριβώς καί τόσο ποθητό- πού είχε φτιάξει κι ελπίσει γιά τόν κυνηγημένο δολοφόνο. Γιατί δλ’ αύτά γιά έναν άγνωστο; Γιατί δέν είναι άγνωστος, τόν αισθάνε­ ται κοντά της, κι ύστερα θά ήταν κάτι δικό της δταν θά τόν είχε ξεμπλέξει άπό τά δίχτυα τού μοιραίου καί θά τόν είχε υποτάξει ξανά στη ζωή μέ τή γλύκα της καί την υπομονή της. Ή τρελή έλπίδα, γιά κάποια στιγμή, πώς θά καταφέρει νά τόν σώσει πνίγεται γρήγορα σέ μιά διάχυτη κούραση πού τήν παραλύει, μιά παραί­ τηση εξοργιστικά παθητική. Συμβολικά ό Ρον­ τρίγκο, πού άπελπισμένα κι άνεξήγητα ή Μαρία προσπαθεί νά βοηθήσει, μαντεύοντας μέ πίκρα τόν σίγουρο θάνατό του, είναι σάν τόν δικό της έρωτα, οπωσδήποτε καταδικασμένος, παγιδευμένος άπ’ τή ζωή καί σκοτωμένος στό τέλος άπ’ τήν ’ίδια. Ό άγνωστος αύτός άντρας γίνεται ένα κομ­ μάτι της, δπως καί ή Κλαίρη. Μά ό Ροντρίγκο δέν δίστασε νά χτυπήσει τό ζευγάρι πού τόν πρόδινε, είναι τό μέρος εκείνο τού εαυτού της πού ένστικτώδικα άπωθεϊ άλλά καί προσπαθεί μέ κάθε τρόπο νά διαφυλάξει. ’Ακόμα κι δταν δέν είναι δίπλα στό ζευγάρι, ή Μαρία φαντάζεται, ξέρει τί γίνεται: τά λόγια, τά βλέμματά τους, τό ρίγος πού τούς διαπερνά. Γνω­ ρίζει τήν Κλαίρη, κι ίσως άκόμα καλύτερα τόν Πιέρ. Ή ύπαρξή της δένεται μ’ αυτήν τής άντιζήλου της, έρμηνεύει τίς άντιδράσεις της καί άπαν­

72

τά ταυτόχρονα μέ κείνη σέ κάθε ερέθισμα. Κι δλα συμβαίνουν σέ μιά θεληματικά θολή άτμόσφαιρα δπου ό άντρας άπευθύνεται τόσο στη γυναίκα πού άγαπά, πού έπιθυμεί τώρα, δσο καί στην άλ­ λη, αύτή πού άγάπησε πριν άπ’ αύτό τό ταξίδι κι άπ’ αυτή τή νύχτα. Τό εικοσιτετράωρο πού ζοϋν άργά, καταπιεστι­ κά τά πρόσωπα τής M.D. χωρίζεται, κομματιάζε­ ται άπό τή νέα έρωτική ιστορία πού ξετυλίγεται ξεσκίζοντας μιά ζωή. ’Επίμονα, μαζοχιστικά σχε­ δόν, ή εγκαταλειμμένη γυναίκα φαντάζεται τούς άλλους δυό νά διαβαίνουν μέ σιγουριά τά σκαλο­ πάτια τού πόθου τους. Χωρίς έχθρα στις κινή­ σεις, καμιά επιθετικότητα στη φωνή, τόσο άδύναμα -πού δέν ξέρω άν γίνεται νά τή λυπηθεί κα­ νείς-, χωρίς ίχνος πάλης ή διαμαρτυρίας δέχεται καί βοηθά κι ή ίδια στό χαμό της. Εύχεται δυνα­ τά τό «τέλος» της καί τό έλπίζει. Δέν προσπαθεί κάν νά μιλήσει. Δύο εικονικές προσπάθειες νά πεί κάτι στην Κλαίρη κι ύστερα στόν άντρα της μένουν στό στάδιο μιάς φράσης χωρίς συνέχεια. Χωρίς συνέπεια. Δέν παύει δμως νά τούς παρατηρεί. "Οσο προσπαθούν νά κρυ­ φτούν, τόσο προδίνονται άπ’ τό παραμικρό. "Εφτασαν άραγε στην όλοκλήρωση τού πάθους τους; ’Αφού άνακάλυψαν τόν έρωτά τους, τόν έξομολογήθηκαν. Μά δέν έσμιξαν. Ό λα άκουλούθησαν μιά σειρά λογική κι άναπόφευκτη. Καί μέ τόν πόνο της καλά κρυμμένο ή Μαρία κι ένώ προσπαθεί νά κάνει κάτι γιά τόν Ροντρίγκο, βλέ­ πει κανείς νά διάγράφεται ό δρόμος τής λύτρω­ σης. Θά περιμένει τό θάνατό του τήν αύγή, τό τέ­ λος του μαζί μ’ αύτό τής άγάπης της. Δέν τήν άντέχει άλλο τήν άναμονή. ’Ελεύθερη, χωρίς τόν πε­ θαμένο έρωτα, άπελπιστικά έλεύθερη δταν επιτέ­ λους τό μοιραίο εκπληρώνεται άνάμεσα στην Κλαίρη καί τόν Πιέρ. Καθημερινή ιστορία, καθημερινές δυσκολίες, γεγονότα πού δέν ξεφεύγουν άπ’ τή μονοτονία. Πλήξη. Τό έγκλημα ταράζει τά ήσυχα νερά. Γίνε­ ται κάτι έξω άπό τήν καθημερινότητα καί τήν τε­ λετουργία τής μή ύπαρξης. Τί ψάχνει ή ήρωίδα στό άλκοόλ; τήν τόλμη ν’ άποτινάξει τήν ψευτο­ θαλπωρή τής συμβατικότητας, τήν άπελευθέρωση ή τήν όριστική υποταγή της σ’ άλλον άφέντη; Για­ τί παλεύει ή Μαρία; γιά ποιό ιδανικό; Τίποτα δέν ξεχωρίζει, τίποτα πού ν’ άξίζει. Ή πραγματικό­ τητα είν’ έδώ μέ τίς παραμικρές πτυχές της νά ξε­ διπλώνονται ή μιά μετά τήν άλλη στεγνά, λιτά, χωρίς συγκίνηση, χωρίς παραχωρήσεις σ’ έναν κάποιο λυρισμό. Τό κείμενο κυριαρχείται άπό μιά εξεζητημένη άκρίβεια τής λέξης, τόν ούδέτερο τόνο, τήν άνύπαρκτη συμμετοχή σέ όποιοδήποτε συναίσθημα. Φαινομενικά καμιά άνθρώπινη ζεστασιά. "Οχι στις όμορφες γυαλιστερές λέξεις. Θέση μόνο γιά τή θαμπάδα τής φθοράς, τού χρόνου, τή λιτότητα τής πραγματικότητας καί τήν πλήξη, σ’ δλο της τό μεγαλείο, νά καραδοκεί άπό τήν άλλη πλευρά τής καθημερινής ζωής. Συνειδητά ή συγγραφέας δια­ λέγει τό ελάχιστο. Σάν άρχή της. Μέσα άπό τούς

έντελώς άπαραίτητους, κάπως κούφιους διαλό­ γους, τίς διφορούμενες καταστάσεις, τή στατικότητα τής υπόθεσης, έπίβεβαιώνει τήν προτίμησή της: «ή υπεροχή αύτοϋ πού λέγεται τό λιγότερο άπέναντι σ’ αύτό πού λέγεται [καθαρά]». Δέν είναι φλύαρη ή M.D. Οι εικόνες μιλούν περισσότερο άπ’ τά πρόσωπα, κάθε γύρισμα πίσω στό χρόνο είναι σκόπιμο, άπαραίτητο. Σπανιότητα μέσων πού τονώνει τό έργο. Γίνεται δυνατότερο άπό τήν έλλειψη, τήν ίδια έλλειψη πού έκφράζει πιό έντο­ να άπό τήν πληθώρα. Τί μπορεί νά πει πιό άληθινά, πιό σπαρακτικά τήν άγάπη ή τήν ευτυχία άπό τήν έλλειψη, τή σκληρή έλλειψη άγάπης κι εύτυχίας; Μέ τά έκφραστικά μέσα της, τό άλογοτεχνικό της ύφος καί τά θέματά της ή M.D. είναι μιά ποιήτρια τής έλλειψης. Γοητευμένη άπό τό άπόλυτο τού πάθους, αφήνει στήν άκρη τά στολίδια, εξοικονομεί κάθε πρόσθετο στοιχείο, δίνει ψυχρά αύτό πού είναι στό κρύο φώς τής άλήθειας. Καί τής γύμνιας του. 'Ιστορία άγάπης τελειωμένης άτυχα σ’ ένα χαμένο κόσμο. Αυτή τής Μαρίας, μά κι αύτή τής Κλαίρης, πού άρχίζοντας μπαίνει ταυτόχρονα στό αυλάκι τού χαμού εης-

Κενά, φράσεις άφημένες στή μέση, σκέψεις μιαοτελειωμένες, άόριστα, αινιγματικά σημάδια. Μέσα στις λίγες γραμμές, τίς ζωτικές, τίς απαραί­ τητες, φωλιάζει αύτό πού δέν λέγεται, δέν δια­ βάζεται παρά δύσκολα, αύτό πού κρύβεται μέ «φλύαρη βουβαμάρα». Καί δέν ξέρω άν πραγμα­ τικά πρόκειται γιά «μέσον ή παιχνίδι πολύ διασκεδαστικό, ιδίως γι’ αύτόν πού τό παίζει...»2 όπως πιστεύει κριτικός πού δέν βλέπει μέ μεγάλη συμπάθεια τή συγγραφέα (υπάρχουν βέβαια καί... ούκ ολίγοι!). Τόσο αύτοί πού τής πλέκουν έγκώμια όσο κι οί επικριτές της είναι παθιασμέ­ νοι κι άκραίοι. Κι έτσι φτάνουν εύκολα στή γενί­ κευση ή τήν άπλοποίηση, σ’ δ,τι πιό εύκολο άλλά καί πιό επικίνδυνο. Ή γυναίκα, ή άγάπη, ή ύπαρξη, τό πάθος, ό χρόνος, τό άνώφελο, θέματα άγαπημένα στά μυ­ θιστορήματα, τά θεατρικά καί κινηματογραφικά έργα τής M.D. Τό Δέκα κ αίμισ ή καλοκαίρι βρά­ δυ, ψυχολογικό μυθιστόρημα θά ’λεγε κανείς, μέ τούς χαρακτήρες νά διαγράφονται στό ζενίθ μιας κρίσης. Μάλλον μιά τραγωδία τού καθημερινού μέ πρωταγωνιστές δίχως ψευδαισθήσεις. Τό μοι­ ραίο, δίπλα τους, τούς άγγίζει, δέν άπστελεί τήν έκπληξη τού τέλους, γιατί οί ίδιοι έχουν πλήρη συναίσθηση τής άδυναμίας τους. Είναι σίγουροι πώς θά ύποκύψουν. Κι δμως ή ψυχολογία τους δέν σχεδιάζεται παρά άμυδρά, ίσα ίσα γιά κά­ ποια υπόσταση. Δέν βρίσκεται έδώ τό κέντρο βά­ ρους. Ή Μαρία, ή Κλαίρη, ό Πιέρ άλλά καί ό Ροντρίγκο Παέστρα καί ή Ζουντίθ είναι μέ τόν τρόπο τους πιόνια τού χρόνου. Ζοΰμε είκοσι τέσ­ σερις ώρες από τή ζωή τους πού χτυπούν γι’ αυ­ τούς σάν τή βροχή πού πάει κι έρχεται μέ τίς μπά­ ρες της, σταματά γιά νά ξαναρχίσει, μά τό νερό τής κλεψύδρας δέν άδειάζει ποτέ έντελώς. Ό χρόνος είναι βασανιστικά βραδυκίνητος. Ή θεματική τού χρόνου σάν διάρκεια καί σάν

ΤΌ ΔΕΝΤΡΟ ΤΟ ΔΕΝΤΡΟ ΤΟ ΔΕΝΤΡΟ ΤΌ ΔΕΝΤΡΟ Γρήγορης Γρηγοριάδης ΠΕΡΙΜΕΝΟΝΤΑΣ ΤΟΝ ΠΕΛΑΤΗ ΒΙΒΛΙΟΠΩΛΕΙΟΝ ΤΑ ΙΜΑΛΑΪΑ

68η έκδοσ η ή 71η

Ζ

ε ρ μ ιν α Λ

73

άναμονή πρωτεύει έδώ. Ρυθμισμένη άπ’ τή βαριά καλοκαιρινή ζέστη, τή θύελλα, τίς περιπόλους τής άστυνομίας. Γιά τή Μαρία, τό τέλος της θά φέρει τή σύλληψη τού Παέστρα καί τήν όλοκλήρωση τού έρωτα τού Πιέρ καί τής Κλαίρης. Μ’ άλλα λόγια τό Αναπόφευκτο. Κι όμως προσπαθεί. "Ισως άν σώσει τόν κυνηγημένο... "Ισως καταφέ­ ρει νά σταματήσει τούς δυό ερωτευμένους πριν φτάσουν στό πάθος τους. 'Υπάρχει μιά άλληλόσύνδεση παράλογη όσο καί λογική. Σάν τά παιδι­ κά παιχνίδια μέ τίς παράξενες ευχές, πού όλοι παίζαμε μέ τήν κρυφή προσδοκία πώς κάτι δύ­ σκολο καί σπάνιο θά πραγματοποιηθεί. Διπλή άναμονή λοιπόν. Διπλό κέρδος ή όλα χαμένα. "Αν κερδίσει τόν Παέστρα... “Οσο παλεύει γι’ αύτόν, ζεϊ διά άντιπροσώπου μιάν άλλη ζωή, διά πληρεξουσίου μιάν άλλη αγάπη, πού είναι καί δι­ κό της δράμα. Κι άν φτάσει στήν άκρη, ίσως φτά­ σει καί στό πάθος, πού πρός τό παρόν τής είναι άπαγορευμένο. “Ολη ή δράση κουβαριάζεται γύ­ ρω άπ’ τήν άναμονή τής Μαρίας, τούς έπιδεικτικά άνώδυνους διαλόγους, τά μπάρ, τή τζαμωτή τραπεζαρία τού ξενοδοχείου, τούς διαδρόμους καί τό μπαλκόνι του, τό αυτοκίνητο. Στά κλειστά μέρη. Μά καί στό βασίλειο τού Παέστρα στή στέ­ γη, στό άνοιχτό αυτοκίνητο, στόν κάμπο μέ τά στάχυα. Ό Παέστρα ειν’ ελεύθερος σάν τήν ελπί­ δα. "Αν υπάρχει μιά βεβαιότητα γιά τήν ήρωίδα, αύτή είναι ή παντοδυναμία τού χρόνου. Πού φτιάχνει καί χαλά τίς άγάπες καί τούς άνθρώπους. ’Αμείλικτα. Τοϋ χρόνου πού υπήρξε γι’ αυ­ τήν σάν ευτυχία στό παρελθόν -ή νύχτα στή Βερόνα, μιά βάρκα στή γαλήνη μιας λίμνης- καί πού έρχεται τώρα άρνητικός νά τήν εκμηδενίσει. Με­ τά τήν ώρα τοϋ πάθους είναι όμως ή ώρα τοϋ θα­ νάτου, καί ή φθορά άρχίζει άμέσως μετά τήν όλο­ κλήρωση. Ό χρόνος θά παλιώσει τό ζευγάρι όπως μπόρεσε νά ξεφτίσει καί τήν ίδια·. “Οπως ή διπλή της προσμονή, έχει κι αύτός τό χαρούμενομακάβριο πρόσωπό του. Οΰτε κάν παρηγοριά ή εκδίκηση γιά τήν παρατημένη γυναίκα. Οΰτε πού τό θέλησε. Μόνο μέ θλίψη τό διαπίστωσε πιά. Τό ξέρει. Αύτή άκριβώς ή ηρεμία τής Μαρίας, τό στωικό μάζεμά της καί ή υποταγή της στή μαγνητική όμορφιά τής Κλαίρης... Είναι άνεξήγητα παθητι­ κή. ’Αδρανεί. Γιατί,δέν δείχνει ίχνος ζήλειας; Γιατί, άλήθεια, ενώ φαίνεται πώς έξακολουθεϊ νά άγαπά τόν άντρα της; "Ισως γιατί τό θέαμα τού πάθους τή βασανίζει καί τήν ξεπερνά. Γιατί τό άλκοόλ δέν τήν άφήνει, γιατί ύπάρχει τό παιδί της, ή Ζουντίθ. "Ισως, τέλος, γιατί αύτή της ή άπάθεια3 δέν είναι άδυναμία άλλά μιά άρνηση, μιά δίχως όρια επανάσταση τής γυναίκας άπέναντι στήν κοινωνία. Είναι επιφανειακά μόνο γλύκα, ύποταγή ή άρνηση τής βίας. Μιά ιστορία άγάπης όπως πάντα σχεδόν στό έργο τής M.D. Μέ άσχημο τέλος. Γιατί, όπως λέει ένα άπό τά κύρια πρόσωπα άπό Τά μικρά άλογα τής Ταρκίνιας, «καμιά άγάπη στόν κόσμο δέν μπορεί νά ε ί ν α ι άγάπη». Ή άγάπη είναι τό 74

άδύνατο. “Ο,τι δέν μπορεί νά ζήσει κανείς. ’Αόρατη, άνύπαρκτη, φαντασματική, ή συγ­ γραφέας πίσω άπό τά πρόσωπα φωνάζει τό άνείπωτο μέ βαθουλώματα καί χνάρια, μέ αύστηρότηΉ έλληνική μετάφραση άφήνεται στό ρυθμό, κάνει δική της τή θεληματική στεγνότητα, άντηχεϊ πιστά τόν κρουστά μεταλλικό ήχο τοϋ κοφτοϋ γαλλικού κειμένου. Ντύνεται τή μολυβένια άτμόσφαιρα τής άναμονής. Γιά τόν πιό θαρραλέο άναγνώστη, τόν πιό πε­ ρίεργο, τά λόγια τού Gaetan Picon κλείνουν (κλείνουν;) τόν σύντομο γύρο μας τού βιβλίου; «Γιά νά ζωντανέψει τό βιβλίο καί νά προεκταθεϊ βαθιά πρέπει νά μπορέσει ό άναγνώστης νά τό τροφοδοτήσει καί νά τό άναζωογονήσει μέ τήν άνάμνηση τών άλλων έργων». ΜΑΡΙΑ ΚΑΣΑΜΠΑΛΟΓΛΟΥ Σημειώσεις: 1. Σημαδιακό δ η τελευταία άσχολεϊται κυρίως μέ κινη­ ματογράφο, πού φαίνεται νά τήν ένδιαφέρει περισσό­ τερο. Γιατί, δπως έλεγε σέ πρόσφατη συνέντευξή της στή γαλλική τηλεόραση, αισθάνεται ένα φόβο Απέ­ ναντι στήν έρημο πού προϋπάρχει τοϋ βιβλίου, ένώ τό σινεμά είναι πάντα συνέχεια μιας γραφής.

2. Πρόκειται γιά τόν Philippe Tesson καί τήν κριτική του στό «Canard enchaine» τής 10ης Μαρτίου 1982 τοϋ θεατρικού έργου τής Marguerite Duras, Ή άγγλίδα ερωμένη (L’amante anglaise).

3. Σχετικά μέ τήν Αδράνεια, τό παθητικό πού χαρακτη­ ρίζει πολλές φορές τίς ήρωίόες της καί πού ίσως δη­ μιουργεί έρωτήματα στις φεμινίστριες γιά τό μέρος πού παίρνει ή Duras στό γυναικείο κίνημα, σάν Απάν­ τηση τά ίδια της τά λόγια άπό τό βιβλίο πού έγραφε σέ συνεργασία μέ τήν Xaviere Gauthier, Les parieuses, έκδ. de Minuit: «Είναι μιά σημαντική δύναμη. Φαντά­ ζεστε τί θά ήταν ό κόσμος άν Αντιτάσσομε τήν Απά­ θεια (παθητικότητα) σ’ δλη τήν Ανοησία, σ’ δλους τούς κυβερνοϋντες Αλλά καί... σ’ δλους τούς άνδρες. [...{ Θά ήταν μιά γυναικεία δύναμη πού δέν έξηγεϊ-

ΘΕΑΤΡΟ

μιά «ολοκληρωμένη εμπειρία» Η. C. BALDRY: Τό τραγικό θέατρο ατήν άρχαία ’Ελλάδα. Μετ. Γιώργου Χριστοδούλου Λιάνας Χατζηκώστα. 'Αθήνα, Καρδαμίτσα, 1981. Σελ. 194. Η. C. Baldry

Ο ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ Η. C. Baldry, μέ συνδρομή χή διαυγή γλώσσα καί τό ύφος χών μεταφραστών του, μάς εισάγει ατό πρόβλημα, δσο πιό σαγηνευ­ τικά, δσο πιό γοητευτικά καί σημερινά γίνεται: μέ τό σασπένς τής μοντέρνας τεχνολογίας, που δλα ή σχεδόν δλα τά έπιτρέπει. Νά βρισκόταν, λέει, ό διαχρονικός έκεΐνος θαλαμίσκος που θά μάς μετέ­ φερε καί θά μάς κάθιζε νά παρακολουθήσουμε μιά θεατρική παράσταση στήν ’Αθήνα τού 5ου αιώνα π.Χ.! Μιά ευχή καμωμένη σίγουρα μιά ή πολλές φορές άπό κάθε άνθρωπο τού θεάτρου, που πραγματικά βασανίζεται, που πραγματικά «έξοντώνεται» μέσα στους προσχωσιγενεΐς κό­ σμους τοϋ άρχαίου δράματος καί τοϋ τραγικού θεάτρου ειδικότερα. Τό βιβλίο δμως τοϋ Baldry δέν είναι science fic­ tion. Ούτε ή «μηχανή τοϋ χρόνου» του σφυρίζει ρομαντικά. Ό λ ’ αυτά μένουν τελικά ένα ευχάρι­ στο πρόσχημα γιά μιά σύντομη, περιεκτική καί καθόλου μουσειακή ή μονόπλευρη άναθεώρηση τοϋ προβλήματος τραγικό θέατρο στόν 5ο αιώνα π.Χ. Κι αύτή ή άναθεώρηση, πάντα άπό τό πρί­ σμα πώς κοινό γνώρισμα σέ κάθε έρευνα τοϋ άρ­ χαίου κόσμου τελικά είναι: «Ή μεγάλη απόστασή του άπό τή δική μας ζωή, καθώς καί ή έλλειψη ή σκοτεινότητα των ειδήσεων». ’Εκείνο λοιπόν πού άναζητά ό Baldry δέν είναι βέβαια ή άκριβής... μετακόμιση τής παράστασης τού 5ου αιώνα στίς μέρες μας αλλά μιά «ολοκλη­ ρωμένη εμπειρία», σάν άνασκευή, σάν άναγωγή ή σάν άφετηρία γιά τίς όποιεσδήποτε μετέπειτα καινοτομίες, γιά τήν όποιαδήποτε προσαρμογή ή έξέλιξη. Ό Baldry ξεχωρίζει κι άναλύει τίς πηγές καί τίς μαρτυρίες εκείνες πού θά μπορούσαν νά δώ­ σουν στοιχεία γιά τό χτίσιμο αύτής τής «όλοκληρωμένης εμπειρίας». 'Υπογραμμίζει δμως πάντο­ τε πολύ όρθά πώς ό διαχωρισμός κι ή άνάλυση τών άλληλοεξαρτώμενων κι άλληλοσυμπληρούμενων αυτών στοιχείων «θά πρέπει νά είναι (καί μόνο!) τό προοίμιο σύνθεσης». ’Απαριθμεί λοι­

πόν στίς μαρτυρίες: 1) τά σωζόμενα έργα, 2) τά κατάλοιπα τών άρχαίων θεάτρων, 3) τούς συγ­ γραφείς πού έγραψαν γιά τό δράμα καί τό θέα­ τρο, 4) τά μνημεία πού σώζονται (άγγειογραφίες, γλυπτά καί άγαλματίδια, ποικίλα έργα τέχνης κ.ά.). Δέν παραλείπει νά έντοπίσει τή συνάρτηση τοϋ προβλήματος μέ άλλα πολυσυζητημένα θέμα­ τα δπως τίς θρησκευτικές καί φιλοσοφικές ιδέες τών τραγικών ποιητών, τήν προέλευση τής άττικής τραγωδίας, τή διερεύνηση τής ουσίας της καί τέλος τίς δποιες ιστορικές πηγές. "Ολες αύτές οί πολυσυζητημένες συναρτήσεις, βέβαια, είναι άδύνατο νά άπασχολήσουν ένά βιβλίο 194 μόλις σελίδων. ’Επανειλημμένα δμως θίγονται. Τό γενικότερο πλαίσιο τού συνόλου αύτών τών στοιχείων είναι ή πόλη (κεφάλαιο 3), καί τό ειδι­ κότερο οί δραματικοί άγώνες (κεφάλαιο 4) καί τί συνέβαινε σ’ αυτούς μέ τή μορφή τής θεατρικής παράστασης (κεφάλαιο 6). 'Ως πρός τίς πρώτες μαρτυρίες, λοιπόν, ό Bal­ dry έξετάζει συμπεράσματα, εντοπίζει άμφιβολίες καί χάσματα,’ υπενθυμίζει δυσκολίες. Α πό τίς «παρεμβολές» τών ήθοποιών καί τών άντιγραφέων στά κείμενα τών τραγικών ως τούς βασανι­ στικούς υπαινιγμούς κι άναφορές τού ’Αριστοτέ­ λη κι ως τή χρονική άνεπάρκεια τοϋ Βιτρούβιου καί τού Πολυδεύκη, σ’ δ,τι άφορά τό θεατρικό άρχιτεκτόνημα τού 5ου π.Χ. αιώνα. Ά πό τή σχε­ τικότητα, τήν ύποκειμενικότητα καί τή συμβατι­ κότητα άκόμα τών εικαστικών καλλιτεχνών ως τήν άμφιβολία άν ή κάθε παράσταση άπεικονίζει τελικά υποκριτές ή πρόσωπα τού μύθου. "Ο,τι πληροφορίες διαθέτουμε γιά τούς συντε­ λεστές μιάς παράστασης, τή μορφή καί τή λει­ τουργία τους, υπάρχουν στό κεφάλαιο 6. Κι είναι τέτοιος ό τρόπος τής παράθεσης αύτών τών πλη­ ροφοριών, υπάρχει τέτοια συνέχεια κι άρμολόγηση σ’ αύτές, άκόμα καί στά κενά τους, πού είναι ήδη σάν νά έχουμε μπροστά μας μιά σειρά άπό διαφάνειες μέ ζωντανά χρώματα καί κατανοητά σχήματα.

75

Έτσι καθώς ό Baldry κάνει συνέχεια Αναγωγές στά στοιχεία πού προανάφερε, γίνεται πιά τρό­ πος γραφής, σκέψης, άνάγνωσης κι άφομοίωσης, ή Αλληλουχία, ή άλληλοεξάρτηση κι ή Αλληλοσυμ­ πλήρωσή τους. Βασική γιά τήν προσφορά τής μελέτης τοϋ Bal­ dry είναι χωρίς άλλο ή άναφορά κι ό τρόπος Ανα­ σκόπησης τής πρωταρχικής μαρτυρίας, δηλαδή τοϋ θεατρικού έργου. ’Επιλογή καί μορφοποίηση τοϋ ύλικοϋ από τό δραματουργό, σχήματα κι ύποθέσείς άπό τραγωδίες, άναφορά στή διαγρα­ φή χαρακτήρων, στή μετρική καί στους ρυθμούς. Κι όλ’ αύτά, σέ συνάρτηση τής ιστορίας ή τού μύ­ θου, τής θρησκευτικής καί φιλοσοφικής σκέψης, πού τελικά είναι καί τ’ Αποφασιστικά σημεία δια­ φοροποίησης των τριών τραγικών. Ε κεί κάνει μιά παρέκκλιση στήν πρόθεσή του ό Baldry, νά έξετάσει τήν άρχαία ελληνική τραγωδία σάν ένιαϊο τύπο, σάν ένιαία φόρμα, μορφή καί μορφολο­ γία. Ή σχέση ρυθμού, μετρικής καί περιεχομένου, οί Αντιστοιχίες τής χρονικής έξισορρόπησης ενός μονόλογου μέ την κοινωνική ζωή, ή έπισταμένη παρακολούθηση τών άναπνοών τοϋ άρχαίου κει­ μένου. είναι άπότά πιό πολύτιμα στοιχεία τοϋ βι­ βλίου αυτού. Μέ τήν «εκδίκηση τοϋ Όρέστη» (ένδιαφέρουσα συγκριτική μελέτη πάνω σ’ ένα μοτίβο τοϋ ίδιου μύθου πού δούλεψαν καί οί τρεις τραγικοί σέ διαφορετικά έργα καί χρονολογίες) καί μέ τήν «παρακμή» (διαφωτιστικό ύστερόγραφο στήν Ατ­ τική τραγωδία τοϋ 5ου αιώνα), κλείνει ή μελέτη τοϋ Baldry. ’Επανέρχεται στή βάση του ό «δια­ χρονικός θαλαμίσκος», «ή μηχανή τοϋ χρόνου» μ’ άλλα λόγια, γιά νά διαπιστώσουμε -λίγο πιό πλούσιοι, λίγο πιό Αμήχανοι- αυτό πού λέει κι ό συγγραφέας: «... σέ τελευταία Ανάλυση, γιά τόν καθένα μας ή μηχανή τού χρόνου είναι ό ίδιος ό έαυτός του». ΑΝΝΥ Θ. ΚΟΛΤΣΙΔΟΠΟΥΛΟΥ

Σέ λίγο κάθε δύο βδομάδες κοντά σας

76

ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ

άνεκτίμητο βοήθημα στό χώρο τής παπυρολογίας Ε. G. TURNER: 'Ελληνικοί πάπυροι. Εισαγωγή στή μελέτη καί τή χρήση τών παπυρικών κειμέ­ νων. ’Αθήνα, Μορφωτικό Ίδρυμα ’Εθνικής Τραπέζης, 1981. Σελ. 295.

ΜΙΑ κριτική πού γίνεται σ’ ένα ειδικευμένο πε­ ριοδικό (Αρχαιολογικό, ιστορικό, παλαιογραφικό κλπ.), όπου συγγραφέας, κριτικός καί Αναγνώ­ στες κινοϋνται στόν ίδιο περίπου επιστημονικό χώρο καί ή Απόσταση μεταξύ τους -παρά τήν όποιαδήποτε έξειδίκευση- είναι σχετικά περιορι­ σμένη, έχει κάπως ξεκαθαρισμένους στόχους: εί­ ναι δυνατό νά Απευθύνεται άπό κοινού στό συγ­ γραφέα καί στούς Αναγνώστες. Στήν περίπτωσή μας όμως, πού τό Αναγνωστικό κοινό είναι άνομοιογενές, δημιουργεΐται αυτόματα ή υποχρέωση νά διαφοροποιηθεί καί νά πάρει εκλαϊκευτικό -κατατοπιστικό χαρακτήρα σέ ό,τι άφορά τό 9095% περίπου τών Αναγνωστών, καί καθαρά επι­ στημονικό σέ ό,τι άφορά τό συγγραφέα καί τούς ειδικούς. ’Έτσι, θά Αρχίσουμε μέ μιά περιγραφή τοϋ πε­ ριεχομένου τοϋ βιβλίου αΰτοΰ, πού είναι στό χώ­ ρο τής παπυρολογίας άνεκτίμητο βοήθημα τόσο γιά τόν ερασιτέχνη όσο καί τόν ειδικευμένο παλαιογράφο. Κάθε του σελίδα είναι Απαύγασμα καί καρπός πολυχρόνιας πείρας καί Αδιάλειπτου μόχθου, σέ μιά περιοχή όπου, όσες γνώσεις καί νά έχεις, τά κενά εξακολουθούν νά είναι μεγάλα, γι’ αυτό καί ή όποιαδήποτε προσπέλαση Απαιτεί τόλμη, εύρύτητα πνεύματος καί γνώσεων, οξυ­ δέρκεια, διαίσθηση καί φαντασία· όλ’ αύτά όμως χαλιναγωγημένα μέ σύνεση. Ό συγγραφέας τού βιβλίου είναι ένας άπό τούς πιό γνωστούς καί καθιερωμένους παπυρολόγους στόν κόσμο. Προικισμένος μέ όλα τά χαρίσματα πού Απαιτεί ή έπιΟτήμη του, χρόνια καθηγητής στό πανεπιστήμιο τού Λονδίνου, μεταλαμπάδευσε τίς γνώσεις του σέ πλήθος φοιτητών του, όπως τίς κληροδοτεί τώρα καί σέ μάς μέ τό βιβλίο του, πού συμπληρώνει ένα κενό στήν έλληνική βιβλιογρα­ φία. Σεμνός, καταδεκτικός, ευπροσήγορος, έχει, όσο γνωρίζω, πολλούς οπαδούς καί κανένα πολέ­ μιο. Δέν Αμφιβάλλω ότι μέ τήν Ανάγνωση τού βι­ βλίου αυτού (έκδοση τού Μορφωτικού 'Ιδρύμα­ τος τής ’Εθνικής Τραπέζης, πού συνεχίζει νά

προσφέρει στό ελληνικό κοινό σέ βιβλία ποιότη­ τας δ,τι εκλεκτότερο υπάρχει στην ξένη έπιστημονική βιβλιογραφία) ό κύκλος τών θαυμαστών του θά μεγαλώσει. Τό Ιο κ.εφάλαιο άναφέρεται στις γραφικές ύλες πού χρησιμοποιούσαν στην άρχαιότητα. Γίνεται έδώ μιά λεπτομερειακή άνασκόπηση στόν τρόπο παρασκευής τού παπύρου, στόν τρόπο συγκολλήσεως τών φύλλων, στόν τρόπο πού έγραφαν πάνω σ’ αύτόν, στόν τρόπο περιελίξεως (κύλινδροι) ή σταχώσεως (κώδικες)· γίνεται βέβαια ή άπαραίτητη αναφορά καί στίς άλλες γραφικές ύλες καί κυρίως στήν περγαμηνή. Στό 2ο κεφάλαιο γίνεται λόγος γιά τήν πρώτη επανεμφάνιση τών παπύρων -ύστερα άπό χίλια καί πλέον χρόνια- κατά τόν 18ο αί., πότε σέ μορ­ φή άπανθρακωμένων παπυρικών κυλίνδρων (Herculaneum 1752), πότε παπυρικών φύλλων ή καί μικρών σπαραγμάτων, στά χώματα τής Αίγύπτου άπό ευρήματα ιθαγενών. Τό 3ο κεφάλαιο περιγράφει τίς άνασκαφές πού έγιναν στήν Αίγυπτο στήν άρχή άπό άρχαιολογικό ενδιαφέρον καί άργότερα (άπό τό 1895 καί με­ τά καί κυρίως κατά τόν 20ό αί.) γιά καθαρά παπυρολογικές Αναζητήσεις. Γίνεται διεξοδική άναγραφή δλων τών ξένων (αγγλοσαξονικών, γαλλι­ κών, ιταλικών κ.ά.) άποστολών καί τών άποτελεσμάτων πού προέκυψαν. Τό 4ο κεφάλαιο μνημονεύει δλες τίς περιοχές δπου βρέθηκαν, δπου γράφτηκαν ή άπ’ δπου προέρχονται οί πάπυροι πού βρέθηκαν. Τό 5ο κεφάλαιο είναι ίσως τό πιό ένδιαφέρον· έξαντλεϊ δλα τά στάδια διεργασίας πού χρειάζε­ ται νά προηγηθοΰν γιά τήν έκδοση ένός παπυρι­ κού κειμένου. Εξετάζονται έδώ οί δυσκολίες πού ύπάρχουν γιά νά ξεδιπλωθεί μιά παπυρική μάζα, γιά νά άναγνωσθεΐ σωστά, νά συμπληρωθούν (δπου είναι βέβαια δυνατόν) τά κενά, νά χωρι­ στούν οί λέξεις καί γενικά γιά νά άξιοποιηθεϊ δσο γίνεται περισσότερο τό περιεχόμενό της. Έδώ γί­ νεται επίσης λόγος γιά τίς άπομιμήσεις καί τούς πλαστούς παπύρους πού διοχετεύονται κάποτε άπό έπιτήδειους πωλητές σέ Ανίδεους ή άφελεϊς άγοραστές. Τό 6ο κεφάλαιο άντίθετα είναι ίσως τό πιό έτερόκλητο. Άναφέρεται στά πρόσωπα πού κατά τήν άρχαιότητα πρέπει νά ήταν οί κάτοχοι πολ­ λών άπό τούς παπύρους πού βρέθηκαν. Τό κεφά­ λαιο αύτό καθ’ εαυτό είναι καί χρήσιμο καί έν­ διαφέρον άλλά ξεφεύγει, νομίζουμε, άπό τούς γε­ νικότερους στόχους τού βιβλίου· χωρίζει τούς πα­ πύρους σέ τρεις όμάδες: έκείνους πού προέρχον­ ται άπό τή σχολική χρήση (άντιγραφικές άσκήσεις κλπ.), έκείνους πού άποτελοΰσαν βιβλία τών φιλολόγων τής έποχής, μέ χαρακτηριστικό τόγ πλούσιο ύπομνηματισμό πού έχουν, καί τέλος έκείνους πού βρίσκονται άνάμεσα στίς δυό αυτές κατηγορίες. Μολονότι ό χωρισμός αύτός δέν είναι έπιστημονικά ακίνδυνος, παρουσιάζει ώστόσο σημαντικά πρακτικά πλεονεκτήματα. Τό 7ο κεφάλαιο παρουσιάζει Ιδιαίτερο ένδια­ φέρον. Άναφέρεται στά νέα κείμενα τής άρχαίας

έλληνικής γραμματείας πού ήρθαν στό φώς χάρη στίς παπυρικές άνακαλύψεις. Γίνεται έδώ διεξο­ δική άναφορά ατούς παπύρους πού διέσωσαν κείμενα πού δέν είχαμε (δπως είναι ή Αθηναίων Πολιτεία τού Αριστοτέλη, οί Μιμίαμβοι τού Ήρώνδα, οί Έπίνικοι τού Πίνδαρου, οί Διθύ­ ραμβοι τού Βακχυλίδη, κωμωδίες τού Μένανδρου καί ποιήματα τού Αρχίλοχου, Άνακρέοντα, Αλκαίου, τής Σαπφώς καί άλλων) καί σέ κείνους πού πλούτισαν μέ νέα στοιχεία τά κείμενα πού ήδη είχαμε. ’Επίσης στό κεφάλαιο αύτό γίνεται λόγος γιά τήν Αλεξανδρινή φιλολογία, τούς κύ­ κλους τού Μουσείου, τά Ύπομνήματά τους, τά παραπεμπτικά καί τά άλλα κριτικά σημεία πού χρησιμοποιούσαν κλπ. Τό 8ο κεφάλαιο άναφέρεται στά λοιπά είδη τών παπυρικών έγγράφων, πού καλύπτουν μιά τερά­ στια περιοχή στόν ιδιωτικό καί τόν δημόσιο το­ μέα τής αλεξανδρινής, ρωμαϊκής καί βυζαντινής έποχής καί έχουν ανεκτίμητη άξια γιά τή μελέτη τού πολιτισμού τής περιοχής αυτής άπό πολυποί­ κιλες οπτικές γωνίες. Δυστυχώς δμως πολύ μεγά­ λο μέρος άπό τό ύλικό αύτό είναι άκόμα άδημοσίευτο καί κατά συνέπεια άνεκμετάλλευτο. Στό τελευταίο (9ο) κεφάλαιο άναγράφονται δλες οί έκδόσεις παπύρων πού έγιναν ώς τώρα καί δίνεται ένας κατάλογος τών πιό συνηθισμέ­ νων συντομογραφίών τους. Αύτό είναι σέ γενικές γραμμές τό περίγραμμα καί τό περιεχόμενο τού πολύτιμου αύτοΰ βιβλίου,, πού δέν πρέπει νά λείπει άπό τή βιβλιοθήκη δχι μόνο κάθε φιλολόγου άλλά καί κάθε έπιστήμονα μέ ευρύτερα ένδιαφέροντα. Προτού νά διατυπώσουμε τώρα δσες παρατη­ ρήσεις μας άφορούν δχι πιά τούς άναγνώστες άλ­ λά τόν συγγραφέα, θά θέλαμε νά παραθέσουμε ένα δικό του άπόσπασμα άπό τή σελίδα 104: «’Οφείλω νά τονίσω τό γεγονός δτι ύπάρχουν λά­ θη1 στίς τυπωμένες έκδόσεις τών παπύρων, μιά καί είναι -κάτι πού σχετικά λίγοι άναγνώστες τό έχουν άντιληφθεΐ- τόσο μεγάλη ή υπνωτική έπίδραση πού άσκεϊ πάντοτε τό τυπωμένο κείμενο στίς κριτικές μας ικανότητες. Φυσικά, κανένας μέσος άναγνώστης δέν πρόκειται νά σπεύσει νά διορθώσει τούς μεγάλους έπιστήμονες τού παρελ­ θόντος. Ό κριτικός πού διορθώνει έναν Wilcken, έναν Grenfell, έναν Hunt... παίζει μέ τή φωτιά». Σπεύδουιιε νά διευκρινίσουμε λοιπόν προκατα­ βολικά δτι δέν έχουμε καμιά διάθεση νά... κά­ ψουμε τά χέρια μας. Κι άν άποτολμοΰμε νά έκφράσουμε σέ όρισμένα σημεία κάποιες άντίθετες άπόψεις, θά θέλαμε νά διαβεβαιώσουμε τό συγ­ γραφέα δτι ή πρόθεσή μας είναι δχι νά διορθώ­ σουμε, άλλά νά στρέψουμε τήν προσοχή του στό νά δει τίς περιπτώσεις αύτές καί άπό άλλη όπτική γωνία, μήπως ύπάρχουν περιθώρια γιά μιά δια­ φορετική θέση. Οί παρατηρήσεις μας είναι οί άκόλουθες: Στή σελ. 36 ό σ. (:συγγραφέας) άναφέρει δτι σώζονται πολλά έγγραφα άπό τόν 5 ώς τόν 10 αί.,

77

πού δείχνουν δτι ό πάπυρος, σάν ευτελέστερο υλικό, έχρησιμοποιεϊτο στην άλληλογραφία, τά έγγραφα, τούς λογαριασμούς κ.ά. καί δτι σώζεται παπική βούλα άκόμη καί τό 1057 σέ πάπυρο. Τό γεγονός δμως δτι οί παπικοί γραμματείς χρησιμο­ ποιούσαν τόν πάπυρο τουλάχιστον ώς τόν ΙΓαϊ. δέν σημαίνει άναγκαστικά δτι ή αξιολογική σχέση περγαμηνής καί παπύρου είναι ομοιόμορφη δλο αυτό τό διάστημα καί σταθερά σέ βάρος τού πα­ πύρου. Σύμφωνα μέ τόν άμείλικτο νόμο προσφο­ ράς καί ζήτησης πρέπει νά δεχτούμε δτι μετά τήν κατάληψη τής Αίγύπτου άπό τούς "Αραβες -πού είχε σάν άποτέλεσμα τήν άπότομη μείωση τής καλλιέργειας τού παπύρου καί τή σταδιακή εξάν­ τληση τών Αποθεμάτων πού τυχόν ύπήρχαν- ή φυτική γραφική ύλη σίγουρα θά άρχισε σιγά σιγά νά γίνεται πιό δυσεύρετη άπό τή ζωική καί κατά συνέπεια πιό ακριβή2 άρα καί πιό κατάλληλη γιά νά τή χρησιμοποιούν οί παπικοί γραμματείς· πο­ λύ περισσότερο μάλιστα πού άπό τήν ίδια τή φύ­ ση καί τό σχήμα της ή γραφική αυτή ύλη (πού δέν Απαιτούσε θυσίες ζώων) παρουσιαζόταν άρχαιοπρεπέστερη καί ορθολογικότερη. Στή σελ. 40 άναφέρει δτι οί Απανθρακωμένοι άπό τή λάβα τού Βεζούβιου (79 μ.Χ.) παπύρινοι κύλινδροι, πού βρέθηκαν τό 1752 στό Hercula­ neum, κοντά στή Νεάπολη, Αποτελούσαν τή βι­ βλιοθήκη ένός οπαδού τής Επικούρειας σχολής. Μολονότι παραδεχόμαστε δτι λείπει ένας, συνδε­ τικός Αποδεικτικός κρίκος στήν Αλυσίδα τών πλη­ ροφοριών πού υπάρχουν, ώστόσο.πιστεύούμε, γιά τούς λόγους πού Αναπτύσσουμε Αλλού,3 δτι ή βι­ βλιοθήκη πού βρέθηκε κατά τίς άνασκαφές πρέ­ πει νά Ανήκε στον ίδιο τόν επικούρειο φιλόσοφο Φιλόδημο, πού εζησε, δίδαξε καί πέθανε ίσως στό Herculaneum ένα μόλις αιώνα πιό πριν. Είναι κάπως Απίθανο μιά τόσο πλούσια βιβλιο­ θήκη νά Ανήκε δχι στό «δάσκαλο» Αλλά σέ κά­ ποιο όπαδό ή μαθητή (ή Απόγονο μαθητή) του. Στή σελ. 41 τίθεται (καί μένει τελικά Αναπάντη­ το) τό ερώτημα Αν ό πάπυρος διατηρεί ένα κά­ ποιο Αρωμα ή όχι· νομίζουμε δτι τό έρώτημα έπρεπε νά είναι Αρκετά πιό «στενό»: Αν ό πάπυ­ ρος πού γιά πολλά χρόνια μένει κλειστός μέσα σέ θήκη άπό ξύλο συκομουριάς ή Αλλου δέντρου «μπολιάζεται» (μόνιμα ή έστω προσωρινά) μέ τό Αρωμα τού συγκεκριμένου αύτοΰ ξύλου. Τότε ή Απάντηση θά ερχόταν, υποθέτουμε, θετική. Τά περί «καύσεως» μάλλον άπομακρύνουν τή λύση. Στή σελ. 42 σωστά έπισημαίνει ό σ. τή σημασία πόύ έχει τό γεγονός δτι οί πύλες τής Αίγύπτου Ανοιξαν διάπλατα γιά τούς Ευρωπαίους στό τέ­ λος τού 18 αί. μέ τήν κατάκτησή της Από τό Ναπολέοντα. Είναι πραγματικά Αξιοπερίεργη ή διαπίστωση δτι Αν ή μοίρα δέν έστελνε στήν Αίγυπτο -πού τό έδαφος της προσφέρεται γιά τή διατήρηση τών παπύρων- τρεις παντοδύναμους, κοσμοκράτορες στρατηγούς (τό Μακεδόνα: πού στάθηκε άφορμή γιά τήν εκμάθηση τής ελληνικής καί τή διάδοση τών Αριστουργημάτων τού έλλαδικού πολιτισμούτό Ρωμαίο: πού μέ τή γραφειοκρατική του μηχανή

78

δημιούργησε τίς προϋποθέσεις γιά τήν καταγρα­ φή πληθώρας πληροφοριών στό δημόσιο καί τόν ιδιωτικό τομέα· τόν Κορσικανό: πού παραβίασε τίς μανταλωμένες πύλες τής Αίγύπτου καί συνέ­ βαλε Αποφασιστικά στήν έγκαιρη επέμβαση τής Αρχαιολογικής σκαπάνης καί τής επιστημονικής έρευνας) δλος αυτός ό Ανεκτίμητος παπύρινος θησαυρός δέ θά υπήρχε σήμερα στά χέρια μας Αλ­ λά θά ήταν Αφάνταστα περιορισμένος. Διατηρούμε κάποιες έπιφυλάξεις γιά τήν άπο­ ψη πού διατυπώνει ό σ. στή σελ. 124, δτι δηλ. «τά λογοτεχνικά κείμενα πού είναι γραμμένα σέ όστρακα ή σέ λευκασμέ^ες πινακίδες, καθώς καί κηρωμένες πινακίδες πού περιέχουν ρητά ή γνώ­ μες, Ανήκουν στήν κατηγορία τής σχολικής γρα­ φής». Θά θεωρούσαμε Ασφαλέστερη τή διατύπω­ ση «Ανήκουν στή συντριπτική τους πλειοψηφία στήν κατηγορία τής σχολικής γραφής». Γιατί μέ τήν Ανεπιφύλακτη Αποδοχή τής «Απόλυτης» διατυπώσεως ύπάρχει (έστω 1%) ό κίνδυνος νά πετάξουμε στά άχρηστα Ατόφιο χρυσό. ’Αντίθετα δέν άποκλείοΐ'ΐιε μερικά τουλάχιστο Από τά κείμε­ να πού είναι γραμμένα στή verso πλευρά (καί πού έχουν ταξινομηθεί στή μεσαία κατηγορία) νά άποδειχθεϊ τελικά δτι Ανήκουν στή σχολική χρή­ ση. ’Αποφεύγουμε δμως τή σχετική έπιχειρηματολογία, γιατί θά άπαιτούσε έπεκτάσεις πού θά ξέφευγαν Από τά στενά δρια μιάς βιβλιοκρισίας. 'Ο διαχωρισμός τού σ. Ανάμεσα στις έννοιες «σχόλιο» καί «υπόμνημα» (σελ. 163) είναι χρήσι­ μος καί ή έπιχειρηματολογία πειστική· αΰτό θά πρέπει νά ισχύει γενικά κατά τήν έποχή στήν όποια Ανατρέχουν οί σωζόμενοι πάπυροι. Τό γε­ γονός δμως, πού καί ό ίδιος παραδέχεται, δτι δηλ. «γιά τόν Αρχαίο Αναγνώστη ήταν πάντοτε κάπως άβολο νά έχει τό κείμενο καί τό υπόμνημά του σέ δύο διαφορετικούς κυλίνδρους», σέ συν­ δυασμό μέ τήν ετυμολογία τής λέξης «υπόμνημα» δέν όδηγέί στό συμπέρασμα δτι σέ κάποιο προγε­ νέστερο στάδιο (κατά τό όποιο καθιερώθηκε ή λέ­ ξη ώς δρος) θά πρέπει τά ύπομνήματα, τά όποια άλλωστε θά ήταν στήν Αρχή πιό περιορισμένα, νά καταγράφοντο άπό κάτω, στήν ίδια σελίδα τού κυλίνδρου, μέ τή χρήση βέβαια παραπεμπτικών σημείων; Έ να τέτοιο ενδεχόμενο έχουμε δυνατό­ τητα νά τό άποκλείσουμε; Καί κάτι Αλλο: βλέπουμε γιά τήν παλαιογραφία πρακτικό καί χρήσιμο τό διαχωρισμό πού προτεί­ νει ό σ. καί τήν ειδοποιό διαφορά ξεκαθαρισμέ­ νη· Αν ώστόσο κατά τήν Αρχαιότητα πολλοί χρη­ σιμοποιούσαν εναλλακτικά τίς δύο λέξεις (πού έχουν όντως μιά σημαντική περιοχή κοινή), δέν είναι επικίνδυνο τό νά συνηθίσουμε σέ ένα δια­ χωρισμό πού κάποτε (ιδίως στά πρώτα στάδια) θά διαψεύδεται στίς πηγές μας, γιατί κάτω άπό τή λέξη υπόμνημα θά υπολανθάνει σχόλιο (μέ ή χωρίς παραπομπή στά περιθώρια) ή τό Αντίθετο; Θά κλείσουμε μέ δύο τελευταίες παρατηρήσεις: Μολονότι Αληθεύει δτι «δέν έχουμε καμιά Ασφαλή μαρτυρία γιά τό πότε έγινε ό πάπυρος κοινή γραφική ύλη όλων τών Ελλήνων στόν έλλαδικό χώρο» (σελ. 18), ό σ. πιστεύει πώς αύτό

θά έχει ήδη γίνει πρίν άπό τό 650 π.Χ. Νομίζουμε (καί υποστηρίξαμε τό 19764) τό αντίθετο: ότι ήταν βέβαια γνωστός ό πάπυρος άπό πολύ νωρί­ τερα, χάρη στους Φοίνικες, πουλιόταν όμως σέ μονοπωλιακές τιμές, γι’ αυτό καί πρέπει νά ήταν τότε πολύ περιορισμένη ή χρήση του. Μόνο μετά τό 650 π.Χ. πού ιδρύθηκε στην Αίγυπτο (κάπου 80 χλμ. άπό τήν ’Αλεξάνδρεια) ή Ναύκρατη, ή γνωστή άποικία τής Μιλήτου μέ τά ιδιότυπα προ­ νόμια πού τής παραχώρησε ό Φαραώ, τότε καί μόνο τότε πρέπει λογικά νά άνοιξαν οί κρουνοί γιά νά είσρεύσει στόν έλλαδικό χώρο σέ ικανο­ ποιητικές πιά ποσότητες ό «λευκός χρυσός» τής Αΐγύπτου· καί άμέσως άνθισαν στήν Ελλάδα καί ακριβέστερα στη Μικρασία καί τά νησιά (καί γε­ νικά όπου δέσποζε ή μητρόπολη Μίλητος) ποίη­ ση, ιστοριογραφία, φιλοσοφία κ.ά. ’Ά ν ή χρήση τού παπύρου ήταν εύρύτερα γνωστή καί διαδεδο­ μένη άπό νωρίτερα, θά είχαμε οπωσδήποτε άπτά δείγματα στό συγγραφικό χώρο καί δέ θά χάνον­ το άπό «εκφραστική άσφυξία» ποιος ξέρει πόσοι άξιόλογοι συγγραφείς, ιδίως πεζογράφοι, πού τό έργο τους δέν προσφερόταν γιά άπομνημόνέυση. Ή παρατήρηση τού σ. στη σελ. 35 ότι οί όροι recto καί verso πού χρησιμοποιούνται άτήν κωδικολογία δέν είναι εξίσου εξυπηρετικοί στήν πα­ πυρολογία, έχει ιδιαίτερη σημασία, καί ή εισήγη­ σή του γιά τά πλεονεκτήματα πού παρουσιάζει ή χρησιμοποίηση μικρού όριζόντιου (—*) ή κάθετου ( | ) βέλους, άντί γιά recto καί verso άντίστοιχα, είναι άπόλυτα πειστική. Νομίζουμε ώστόσο ότι κακώς περιμένει ό σ. ή θεωρητική του εισήγηση νά υιοθετηθεί πρακτικά άπό τούς άλλους, πού εί­ ναι φυσικό νά διστάζουν. Τό σωστό είναι νά άρχίσει άδίστακτα τήν έφαρμογή ό ίδιος καί νά τήν έπιβάλει, όχι τόσο μέ τό επιστημονικό κύρος του, όσο μέ τήν άναμφισβήτητη χρησιμότητά της, πού μέ τή χρήση θά γίνει πιό άνάγλυφα αισθητή. Ή έλληνική μετάφραση είναι πολύ προσεγμένη καί υπεύθυνη. Ή όρολογία καί τό λεξιλόγιο (με­ μονωμένες περιπτώσεις λόγιων ή λαϊκών έκφράσεων, όπως στή σελ. 145 «... στίς κοφτές καί τίς μπηχτές...», δέ μεταβάλλουν βέβαια τή γενική εν­ τύπωση) συνετά καί ή όλη προσπάθεια τού μετα­ φραστή άξια γιά κάθε έπαινο. Μακάρι νά παρου­ σιάζονται συχνά τέτοια βιβλία. ΝΙΚΟΣ Π. ΧΙΟΝΙΔΗΣ Σημειώσεις: 1. ’Εννοεί βέβαια έόώ ό συγγραφέας λάθη στήν άνάγνω2. Στήν περίοδο αυτή, τής στενότητας γραφικής ϋλης, άναφερόμαστε όιεξοόικότερα στίς σελ. 38-39 (§§ 7779) τον βιβλίου μας La Brachigrafia Italo-Byzantina, τής παλαιογραφικής σειράς Studi e Testi, τόμος 290, τον Βατ ικανόν (1981).

3. Βλ. Ρ. Maas, Κριτική τών κειμένων (μετάφραση άπό τά Αγγλικά, μέ αχόλια-παρατηρήαεις τον μεταφρα­ στή), ’Αθήνα, 1975, σελ. 67-68.

4. Βλ. στίς «Εισηγήσεις» πού εξέδωσε τό Υπουργείο Παιδείας (έκτύπωση Έθν. Τυπογραφείου), 1976, σελ. 196-7.

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ

ό μίτος τοϋ κυπριακού στή δεκαετία τού ’50 ΝΙΚΟΥ ΚΡΑΝΙΔΙΩΤΗ: Δύσκολα χρόνια. Κύ­ προς 1950-1960. Πολίτική καί 'Ιστορία, άριθ. 18. ’Αθήνα, 'Εστία, 1981. Σελ. 558.

Η ΔΕΚΑΕΤΙΑ τού 1950, γιά τήν όποια ό πρέ­ σβης Ν. Κρανιδιώτης καταθέτει μέ τό βιβλίο του «Δύσκολα χρόνια» τήν προσωπική του μαρτυρία, είναι άπό πολλές άπόψεις σημαντική γιά τήν κα­ τανόηση τής ιστορικής πορείας τού κυπριακού καί τών έξελίξεων πού τήν άκολούθησαν. Μέσα σ’ αύτό τό χρονικό διάστημα τό κυπρια­ κό πρόβλημα συμπλήρωσε έναν ιστορικό «κύκλο» διαδοχικών φάσεων πού περιλάμβανε τή σχηματοποίηση τών ένωτικών προσδοκιών τού κυπρια­ κού σέ όιεκόικητικό αίτημα, τήν προβολή του στό διεθνές πεδίο καί τή διεθνή κοινότητα, τήν έπιδίωξη τής πραγμάτωσης αύτοΰ τού αιτήματος μέ τόν ένοπλο άγώνα καί, τέλος, τήν έγκατάλειψη τού διακηρυγμένου στόχου τής ίνω σης καί τήν υιοθέτηση καί άποδοχή τής άνεξαρτησίας ώς λύ­ σης τού προβλήματος στά τέλη τής δεκαετίας, μέ τήν υπογραφή τών συμφωνιών τής Ζυρίχης καί τού Λονδίνου. Είναι συνακόλουθα φανερό πώς ή δεκαετία τού 1950 περικλείνει μιάν ιστορική φάση τού κυπρια­ κού πού γεννά μιά σειρά κρίσιμα ζητήματα όπως είναι, ή διαδικασία ώρίμανσης τού ενωτικού κινή­ ματος, μέ κορύφωμα τό δημοψήφισμα τού 1950, ή ορθότητα ή μή τής επιλογής τής ένοπλης πάλης ώς τακτικού μέσου (μιά καί έχει ιστορικά άμφισβητηθεΐ), ή συμπεριφορά τού «έθνικοΰ κορμού» άπέναντι στό προβαλλόμενο ενωτικό αίτημα καί στόν συγκεκριμένο τρόπο διεκδίκησής του, καί άκόμα ή «στροφή» τού 1957, δηλαδή ή άλλαγή ή, καλύτερα, ή προσαρμογή τού διακηρυγμένου στό­ χου. Θά πρέπει έπίσης έδώ νά σημειωθεί, μέ σα­ φή τήν πρόσκληση καί πρόκληση πρός τή... βι­ βλιογραφία, πώς τό θέμα τής έσωτερικής κυπρια­ κής πολιτικής διαμόρφωσης καί ή έξέτασή της ώς παράγοντα χάραξης καί έπεξεργασίας τής συγκε­ κριμένης τακτικής καί πολιτικής γραμμής πού άκολουθήθηκε στή δεκαετία πού συζητάμε παρα­ μένει έλάχιστα φωτισμένο. Ή έλληνική βιβλιο-

79

Νίκος 1. Κρανώιώτης

γραφία φαίνεται νά διεκδικεί τό πιό φτωχό μερί­ διο σ’ αύτή την προσπάθεια, ένώ ή άγγλική έχει νά παρουσιάσει κάποιες αξιόλογες εργασίες. Έτσι τό βιβλίο τοϋ Ν. Κρανιδιώτη γιά τά γεγο­ νότα καί τίς εξελίξεις τής δεκαετίας αυτής δεν μπορεί παρά νά άποτελεϊ μιά σημαντική προσφο­ ρά στην ερευνά μιας περιόδου πού σημάδεψε άποφασιστικά τίς μετέπειτα έξελίξεις, καί θά μπορούσε μέ βεβαιότητα κάποιος νά πει πώς σκιαγραφεϊται μέ σχετική έπάρκεια τό κλίμα τής πολιτικής διαδικασίας μέσα στήν όποια αναπτύ­ χθηκαν τά γεγονότα. Τά «Δύσκολα χρόνια» δέν έχουν τή φιλοδοξία τής συστηματικής άνάλυσης δλων τών παραγόντων πού σημειώθηκαν πιό πά­ νω, ούτε, άκόμα, μιας συνολικής εκτίμησης τής πολιτικής πού άκολουθήθηκε καί τής υπόδειξης... έκ τών υστέρων (φυσικά) τής «σωστής πορείας». Ό ίδιος ό συγγραφέας έξάλλου σημειώνει στόν πρόλογό του πώς «δέν φιλοδοξεί νά γράψει ιστο­ ρία». Πρόθεσή μου είναι -συμπληρώνει- νά κα­ ταγράψω τίς εμπειρίες καί τά προσωπικά μου βιώματα, δπως τά έζησα σ’ όλη αύτή τήν περίοδο. Καί ό Ν. Κρανιδιώτης, άπό τίς δημόσιες θέσεις στις όποιες υπηρέτησε (διευθυντής τού έκφραστικού όργάνου τής κυπριακής Έθναρχίας «Ελλη­ νική Κύπρος», γενικός γραμματέας τής Έθναρ­ χίας καί πρέσβης τής Κυπριακής Δημοκρατίας στήν ’Αθήνα γιά σειρά έτών), είχε τήν ευκαιρία νά παρακολουθήσει στενά καί μερικές φορές ν’ άναμιχθεί ενεργά σέ σημαντικά γεγονότα τής «πο­ λυτάραχης αύτής εποχής». Κυριαρχούσα μορφή στά «Δύσκολα χρόνια» εί­ ναι ό Μακάριος, τού οποίου ό Ν. Κρανιδιώτης αισθάνεται έντονη τήν «πατριαρχική» παρουσία στήν άνάπτυξη κάθε σημαντικού γεγονότος πού περιγράφει. Είναι άναμφισβήτητο πώς ό Μακά­ ριος ύπήρξε ή δεσπόζουσα μορφή τών έξελίξεων

80

πού άφορούν τό κυπριακό μέσα στή δεκαετία στήν όποια άναφερόμαστε. Είναι άκόμα εύδιάκριτο πώς ή πολιτική του ύπήρξε «σχολή» γιά τά κυπριακά πολιτικά πράγματα, ενώ ή προσωπικό­ τητά του -άνεξάρτητα άπό τούς πολιτικούς χειρι­ σμούς- είχε μιάν άναμφισβήτητη άκτινοβολία. Ό Ν. Κρανιδιώτης άποδίδει στό βιβλίο του καί τίς δυό αύτές συνιστώσες τής δράσης τού ιδρυτή τής Κυπριακής Δημοκρατίας, καταθέτοντας λεπτομέ­ ρειες τής πολιτικής του συλλογιστικής καί τής συμπεριφοράς του. Ή καταγραφή τών γεγονότων γίνεται μέ βάση τήν προσωπική έμπειρία ή σύμ­ φωνα μέ τίς άφηγησεις τών πρωταγωνιστών τής περιόδου αύτής είτε άπό τό προσωπικό άρχεϊο τού συγγραφέα πού, δπως άναφέρει ό ίδιος, κρά­ τησε άπό τό 1949. Καί γι’ αυτό άκριβώς τό λόγο ή άφήγηση τού Ν. Κρανιδιώτη ενέχει μιάν άμεσότητα πού ώρες ώρες θυμίζει τή φρεσκάδα τού άκατέργαστου ιστορικού υλικού. Σημειώθηκε πιό πάνω πώς τό βιβλίο δέν έχει τίς άξιώσεις μιας συνολικής άνάλυσης. "Ετσι, στήν άφήγηση -δπως σημειώνει ό ίδιος ό συγγρα­ φέας στόν πρόλογό του- υπάρχουν άρκετά κενά. ’Αλλού ορισμένα στοιχεία καταγράφονται λεπτο­ μερειακά, ένώ άλλα σημαντικότερα άπλώς έπισημαίνονται. Ό Ν. Κρανιδιώτης είχε τό 1958 έκδώσει στήν ’Αθήνα τό βιβλίο «Ή Κύπρος εις τόν άγώνα τής έλευθερίας», στό όποιο περιέχονται άρκετά στοιχεία πού επαναλαμβάνονται στά «Δύ­ σκολα χρόνια», σέ μερικές μάλιστα περιπτώσεις μέ μιά διαφορετική έκτίμηση. ’Απαντώντας ό ίδιος ό συγγραφέας στό ερώτημα πού άνακύπτει, άναφέρει δυό λόγους στόν πρόλογό του: Πρώτο, δτι «Ή Κύπρος είς τόν άγώνα τής έλευθερίας» γράφτηκε σέ μιά περίοδο πού ό άγώνας συνεχιζό­ ταν, καί συνακόλουθα εξυπηρετούσε μιάν βρισμέ­ νη σκοπιμότητα. Δεύτερο, δτι τότε (προκειμένου γιά τά τελευταία χρόνια τής κρίσιμης δεκαετίας) ή δυνατότητα έπισήμανσης καί άποκάλυψης κά­ ποιων άδυναμιών ή λαθών ήταν (λόγω τών εθνι­ κών περιστάσεων) περιορισμένη, ένώ σήμερα αύ­ τή ή δυνατότητα παρέχεται πλήρης. Τρία σημαντικά γεγονότα τής δεκαετίας 1950 φωτίζονται, νομίζω, καθαρότερα μέ τά δσα προσκομίζει ό Ν. Κρανιδιώτης στό άφήγημά του. Πρόκειται γιά τήν άντίληψη τού Μακαρίου γιά τόν ένοπλο άγώνα κατά τών Βρετανών καί τήν άποτελεσματικότητά του, τίς προτάσεις Χάρτινγκ καί τίς σχετικές διαπραγματεύσεις καί τήν υπο­ γραφή τών συμφωνιών Ζυρίχης-Λονδίνου: 1. « Ό Μακάριος ήταν στήν άρχή πολύ διατα­ κτικός κι άπέκλειε τόν ένοπλον άγώνα. Μέ τόν καιρό δμως κατίσχυσε ή γνώμη τών άδιαλλάκτων καί τελικά ό άρχιεπίσκοπος συμφώνησε μέν μέ τήν ιδέα διεξαγωγής δολιοφθορών, έξακολούθησε δμως νά άντιτίθεται στό σχέδιο μιάς γενικότερης ένοπλης δράσης.» Ή περικοπή αύτή (σελ. 55-56). πού άποδίδει στόν Μακάριο μιά άντίληψη διάφο­ ρη άπό αυτήν τοϋ στρατιωτικού άρχηγοΰ τής ΕΟΚΑ, σηματοδοτεί μιά γενικότερη διπλή διελκυ­ στίνδα: ’Από τή μιά άνάμεσα στούς πολιτικούς χειρισμούς καί τήν πολιτική γραμμή πού έπεξερ-

γαζόταν ό Μακάριος καί ή Έθναρχία καί τών «στρατιωτικών επιχειρήσεων» πού διεύθυνε ό Γρίβας, καί άπό την άλλη άνάμεσα στό μπλόκ της Έθναρχίας καί τής ΕΟΚΑ καί στήν αριστερή πα­ ράταξη, τό ΑΚΕΛ, πού άπέκρουε τήν ένοπλη πά­ λη καί πρόβαλλε ώς έναλλακτική λύση τήν τακτι­ κή τού μαζικού πολιτικού άγώνα καί τό ένιαΐο άπελευθερωτικό μέτωπο. Ή ιδέα τού ένοπλου άγώνα, υποστηρίζει ό Ν. Κρανιδιώτης, ύπήρξε πρόταση τού Γεωργίου Γρί­ βα, μερικών Κυπρίων, εξόριστων στήν Αθήνα. καί όρισμένων πολιτικών καί άποστράτων στρατιωτι­ κών κύκλων τής ελληνικής πρωτεύουσας. Ήδη άπό τό 1953 (7 Μαρτίου), μέ τήν ευκαιρία τής πα­ ρουσίας τού Μακαρίου στήν ’Αθήνα, ή ομάδα αυτή προχώρησε στά όργανωτικά προβλήματα καί συνέταξε τόν όρκο τής μυστικής όργάνωσης, άναθέτοντας στό Γεώργιο Γρίβα τήν οργάνωση καί διεύθυνση τού αγώνα. Ή έκλογή τού Γρίβα ώς άρχηγοΰ τού ένοπλου άγώνα όφείλεται -έκτός τών άλλων- (σημειώνει στή σελ. 74 ό Ν. Κρανιδιώτης) στή γνωριμία καί τό σύνδεσμο τού άρχιεπισκόπου Μακαρίου μέ τή μεσολογγίτικη οικογέ­ νεια Βάλβη. Στή διάρκεια τής Κατοχής, ό Μακά­ ριος, νεαρός άκόμα διάκος, συνήθιζε νά επισκέ­ πτεται τήν οικογένεια αύτή, «πού είχε άνεπτυγμένο θρησκευτικό αίσθημα». ’Εκπρόσωπος τής οι­ κογένειας ήταν ό Ζαφείρης Βάλβης, δικηγόρος, ύπαρχηγός τού συνδυασμού τού Γεώργιου Γρίβα στίς βουλευτικές έκλογές καί συνεργάτης του στήν «’Οργάνωση X». Ό Ν. Κρανιδιώτης ύποστηρίζει έπίσης δτι ό ένοπλος άγώνας «έπιβλήθηκε στίς ελληνικές κυ­ βερνήσεις -συμπεριλαμβανομένης καί έκείνης τού στρατάρχη Παπάγου», οί όποιες επιθυμούσαν ν’ άποφύγουν τή στρατιωτική δράση επιδιώκοντας νά λύσουν τό πρόβλημα μέσα άπό ειρηνικές δια­ δικασίες, όπως ήταν π.χ. οΐ διαπραγματεύσεις μέ τή Μ. Βρετανία. Είναι βέβαιο πώς ή μεταπολεμι­ κή πολιτική δομή στήν Ελλάδα επηρεαζόταν άποφασιστικά άπό τή βρετανική παρέμβαση καί άργότερα, μετά τό δόγμα Τρούμαν, άπό τήν άμερικανική. Έτσι ήταν κατά κάποιον τρόπο «φυσι­ κό» ή ’Αθήνα νά μή θέλει νά τραυματίσει τήν «παραδοσιακή έλληνοβρετανική φιλία» μέ ένα σχεδόν καταδικασμένο στρατιωτικό εγχείρημα στήν Κύπρο. Ό μως τό έρώτημα πού άμέσως γεν­ νιέται είναι τούτο: Τότε γιατί δέν έμποδίστηκε ό Γ. Γρίβας κάί (στό βαθμό πού συμφωνούσε) ό Μακάριος άπό τό έγχείρημα αύτό; Σέ κάθε περίπτωση, τό ζήτημα τού ένοπλου ώς τακτικού μέσου γιά τήν πραγμάτωση τού κυρίαρ­ χου στόχου τού άγώνα τού κυπριακού λαού έχει άμφισβητηθεΐ καί ιστορικά, μέ τήν έννοια δτι προτάθηκε μπροστά στό λαό στή συγκεκριμένη ιστορική συγκυρία καί ή έναλλακτική πολιτική πρόταση άπό πλευράς τού ΑΚΕΛ, πού σημειώσα­ με ήδη πιό πάνω. Ό Ν. Κρανιδιώτης καταθέτει μιά σημαντική συνεισφορά στό άνοιχτό αύτό πρό­ βλημα καθώς καταγράφει πολιτικά βαρύνουσες συνομιλίες του μέ τόν Μακάριο γύρω άπό τό ζή­ τημα αύτό. ’Ενδεικτικά Αναφέρουμε τή συνομιλία

τους τό Σεπτέμβριο τού 1954 στό Μετόχι τού Κύκκου, κατά τήν όποια μάλιστα ό Μακάριος άντιμετωπίζει τό ένδεχόμενο έναρξης τού ένοπλου άγώνα ταυτόχρονα μέ τή συζήτηση τού κυπρια­ κού στόν ΟΗΕ, ένα ένδεχόμενο πού τελικά δέν πραγματοποιήθηκε. Κι άλλοΰ (σελ. 58) ό Ν. Κρανιδιώτης άναφέρει: «Ό άρχιεπίσκοπος άργότερα μού μίλησε πολλές φορές γιά τήν τακτική πού, κάτω άπό τήν πίεση τών αδιάλλακτων κύκλων τών ’Αθηνών, αναγκάστηκε νά υιοθετήσει στή διεκδίκηση τού δικαιώματος αυτοδιάθεσης τού κυπριακού λαού. “Ή ταν σφάλμα’’, μού επανα­ λάμβανε, “σφάλμα οί φόνοι γυναικοπαιδών καί άγγλων στρατιωτών, καί μεγαλύτερο σφάλμα οί εκτελέσεις κομμουνιστών. ’Εμείς έπρεπε, ύστερα άπό τήν άρνηση τής βρετανικής κυβερνήσεως, νά διεθνοποιήσουμε τό θέμα μας, καί νά κερδίσουμε τήν κοινή γνώμη μέ άλλα μέσα καί δχι μέ τή βία"...»

2. ’Εξαιρετικά ενδιαφέρουσα είναι ή άφήγηση άπό τό Ν. Κρανιδιώτη τών δσων συνδέονται μέ τίς προτάσεις Χάρτινγκ καί τίς άλλεπάλληλες διαπραγματεύσεις πού άκολούθησαν μεταξύ τού βρετανοΰ διοικητή καί τού άρχιεπισκόπου Μακα­ ρίου. Έχοντας ό ίδιος πάρει μέρος στίς σχετικές συναντήσεις καί ζώντας επομένως «άπό πρώτο χέρι» τίς έξελίξεις, ό συγγραφέας περιγράφει κα­ τά τρόπο άμεσο καί άποτελεσματικό τίς λεπτές διαπραγματευτικές φάσεις άπό τίς όποιες πέρασε ή προσπάθεια πού άναπτύχθηκε τέλη ’55-άρχές ’56 γιά νά βρεθεί μέσω τών διαπραγματεύσεων κάποια συμφωνημένη λύση. Στήν άναπτυχθείσα διχογνωμία κατά πόσο οί προτάσεις Χάρτινγκ, έτσι δπως είχαν τελικά διαμορφωθεί μετά τίς άλ­ λεπάλληλες βελτιώσεις πού είχε έπιτύχει ό Μακά­ ριος, έπρεπε νά είχαν γίνει άποδεκτές ή δχι, ό Ν. Κρανιδιώτης, χωρίς νά δηλώνει κάτι τέτοιο άμε­ σα, έντούτοις φαίνεται νά συντάσσεται έμμεσα μέ τήν άποψη δτι έπρεπε νά είχαν γίνει δεκτές. Ή είσοδος τής κυπριακής πλευράς στίς δια­ πραγματεύσεις μέ τόν Χάρτινγκ σήμαινε τήν πρώ­ τη «κάμψη» τού άδιάλλακτου αιτήματος «ένωσις καί μόνον ένωσις» μέ βάση τό όποιο διεξαγόταν μέχρι τότε ό άγώνας. Ή Έθναρχία δεχόταν τώρα νά συζητήσει τό ένδεχόμενο συνεργασίας μέ τή βρετανική κυβέρνηση σ’ ένα μεταβατικό σύνταγ­ μα αυτοκυβέρνησης έως τήν εφαρμογή τής άρχής τής αυτοδιάθεσης. Τό γεγονός αύτό σημάδεψε μιά «εσωτερική ρήξη», καθώς οί άδιάλλακτοι κύκλοι τής μητρόπολης Κερύνειας καί ό ίδιος ό Γεώργιος Γρίβας θεωρούσαν τίς προτάσεις Χάρτινγκ ώς παγίδα. «Ή άτμόσφαιρα -γράφει ό Ν. Κρανιδιώτης στή σελ. 115- ήταν ιδιαίτερα τεταμένη καί ή όξύτητα πού δημιουργήθηκε άνάμεσα στούς “μακαριακούς” καί τούς “κηρυναϊκούς” δέν άφηνε πολλά περιθώρια στόν ’Αρχιεπίσκοπο νά συνεχί­ σει τίς προσπάθειές του γιά τήν έπίτευξη, έστω καί μέσα άπό μιά παρακαμπτήριο όδό, τής έπιθυμητής σ’ δλον τόν κυπριακό λαό λύσης». Αύτή ή «έσωτερική ρήξη» περιγράφεται άπό τό Ν. Κρανιδιώτη πολύ καθαρά, δπως καί ή θέση τού Γρίβα άπέναντι στίς προτάσεις καί ή συνάντηση Μακα-

81

ρίον Γρίβα. κατά την οποία ό πρώτος προσπά­ άνεξαρτησία. Στίς 21 ’Ιουλίου 1957, μιλώντας θησε νά πείσει γιά κάποια πλεονεκτήματα πού πρός τήν εφημερίδα «’Ελευθερία» τής Λευκω­ πρόσφερε ή διαδικασία τών διαπραγματεύσεων σίας, είχε άναφερθεϊ σέ καθεστώς άνεξαρτησίας πού είχε άνοιγεϊ καί οί συγκεκριμένες προτάσεις. πού δέν θά άπέκλειε δμως τήν αυτοδιάθεση καί Ό συγγραφέας σημειώνει (σελ. 133) πώς κατά τη τήν ένωση. Μέ τή δήλωσή του στήν Μπάρμπαρα συνάντηση τής 21ης Νοεμβρίου 1955 οί ’Άγγλοι Κάσλ ό Μακάριος τοποθετούσε πιά τήν άνεξαρ­ δέχτηκαν γιά πρώτη φορά έμμεσα τό δικαίωμα τησία δχι ώς ενδιάμεσο σταθμό άλλά ώς τό ορι­ τού κυπριακού λαού ώς συνόλου γιά αυτοδιάθε­ στικό τέρμα. Ό Ν. Κρανιδιώτης περιγράφει ώς ση: «Πήρα τό έγγραφο (σελ. 133) καί μέ ευχάρι­ εξής τή συνάντησή τους στήν Έκάλη, άμέσως με­ στη έκπληξη είδα ότι ή βρετανική κυβέρνηση τά τή δήλωση πρός τήν Μπάρμπαρα Κάσλ: άναγνώριζε γιά πρώτη φορά -έστω καί μέ δυό «...Συνάντησα τό Μακάριο νά βηματίζει άνήσυαρνήσεις- τό δικαίωμα αύτοδιάθεσης τού κυ­ χος στή βεράντα τού σπιτιού του. Τού έξέφρασα πριακού λαού σάν συνόλου, μέ τήν επιφύλαξη άμέσως τούς ενδοιασμούς μου γιά τή συνέντευξη. δμως δτι ή άρχή αύτή δέν θά μπορούσε νά εφαρ­ 'Ο Μακάριος συμμερίστηκε τίς άνησυχίες μου, εί­ μοστεί άμέσως, έξαιτίας τής σημερινής στρατηγι­ πε δμως δτι μέσα στό δυσμενές κλίμα πού είχε δηκής κατάστασης καί τών συνεπειών πού ή εφαρ­ μιουργηθεϊ έπρεπε νά βρεθεί μιά διέξοδος. Κάτι μογή της θά είχε στις σχέσεις άνάμεσα στις δυνά­ πού σέ άντιπερισπασμό πρός τό σχέδιο Μακμίλμεις τού ΝΑΤΟ, στήν ’Ανατολική Μεσόγειο». λαν νά άποσπάσει τό διεθνές ενδιαφέρον καί νά Στή διάρκεια τής επίσκεψης στήν Κύπρο (Φε­ άποτρέψει τά βρετανικά διχοτομικά σχέδια. Μι­ βρουάριος 1956) τού Λέννοξ Μπόυντ, υπουργού λούσε ήρεμα, σ’ ένα χαμηλό πεσμένο τόνο, κι έδι­ τών ’Αποικιών, οί διαπραγματεύσεις μέ βάση τίς νε τήν εντύπωση δτι καί ό ’ίδιος έξακολουθοΰσε προτάσεις Χάρτινγκ ναυάγησαν εκεί πού οί άπόνά έχει επιφυλάξεις γιά τίς δηλώσεις του». ψεις τών δυό πλευρών είχαν σχεδόν γεφυροποιηΈτσι, γιά ν’ άποφευχθεΐ ή εφαρμογή τού συνε­ θεϊ. Ό Ν. Κρανιδιώτης θεωρεί άποφασιστικό πα­ ταιριστικού σχεδίου Μακμίλλαν, ό Μακάριος ράγοντα αυτού τού ναυαγίου τά γενικότερα προ­ άνοιξε μιάν άλλη όδό'πού όδήγησε μ’ επιταχυνό­ βλήματα πού αντιμετώπιζαν οί Βρετανοί ιδιαίτε­ μενο ρυθμό στήν έγγυημένη καί διαιρετική άνε­ ρα στό χώρο τής Μέσης Ανατολής. Γράφει συγ­ ξαρτησία τής Κυπριακής Δημοκρατίας. Ό ίδιος κεκριμένα: «’Ηταν φανερό δτι οί Βρετανοί, επη­ δρόμος όδήγησε καί τόν ίδιο στήν πικρή θέση νά ρεασμένοι άπό τίς διεθνείς εξελίξεις (ιδιαίτερα υπογράψει μιά συμφωνία μέ άρκετά σημεία τής στό χώρο τής Μέσης Ανατολής) δέν ήσαν διατε­ όποιας διαφωνούσε. Ό Ν. Κρανιδιώτης, πού θειμένοι, σέ κείνο τουλάχιστον τό στάδιο, νά προήταν παρών στό άτέλειωτο παρασκήνιο, ξετυλίγει δούν σέ άλλες παραχωρήσεις. Έτσι, ύστερα άπό μία πρός μία τίς διπλωματικές πιέσεις -άκόμα καί πέντε μηνών συνεχείς διαπραγματεύσεις, οί συνο­ άπό τήν έλληνική άντιπροσωπεία- πού δέχτηκε. μιλίες διακόπηκαν άπότομα καί ό πολιτικός ορί­ Ή άφήγηση τού Ν. Κρανιδιώτη καταλαμβάνει ζοντας έγινε καί πάλι ζοφερός». Ή νέα πολιτική καί τά πρώτα βήματα τής κυπριακής άνεξαρτη­ ατμόσφαιρα σημαδεύτηκε άπό τή σύλληψη καί σίας, πού περιλαμβάνουν τό μετασχηματισμό τής εξορία τού Μακαρίου. Ακόμα καί μετά τήν εξο­ άποικίας σέ «άνεξάρτητο» κράτος. Ή παράθεση ρία του ό Μακάριος επιδίωκε νά έπαναρχίσει τίς τών περίπλοκων συνταγματικών διατάξεων καί συνομιλίες άπό τό σημείο στό όποιο είχαν διακο­ τών συνθηκών έγγυήσεων καί συμμαχίας όλοκληπεί, δπως φαίνεται άπό έπιστολή, μέ ημερομηνία ρώνει τήν εικόνα τών θετικών καί άρνητικών 13.5.1956, πού έστειλε στόν βρετανό εργατικό στοιχείων μέ βάση τά όποια ξεκίνησε τή ζωή της βουλευτή Φράνσις Νόελ Μπαίηκερ, τήν όποια ή νεαρή δημοκρατία, πού έμελλε νά έχει μιά δύ­ δημοσιεύει ό συγγραφέας σέ φωτοτυπία, στό σκολη πορεία. «Παράρτημα» τού βιβλίου του, μαζί μέ άλλα ση­ Τά «Δύσκολα χρόνια» προσφέρουν κατά τρόπο μαντικά ντοκουμέντα, δπως άνέκδοτες έπιστολές ντοκουμενταρισμένο καί πειστικό τό μίτο τών γε­ καί φωτοτυπία ημερολογίου τού Μακαρίου. γονότων πού ξετυλίχτηκαν στή δεκαετία τού 3. Ό αποφασιστικός κύκλος μέσα στόν όποιο1950. Ή άποψη προτείνεται πολύ διακριτικά καί έμμεσα. τό κυπριακό εισέρχεται στήν τελική ευθεία πρός τίς συμφωνίες Ζυρίχης-Λονδίνου άρχίζει άπό τή ΓΙΩΡΓΟΣ Κ. ΤΣΑΛΑΚΟΣ δήλωση τού προέδρου Μακαρίου στίς 22 Σεπτεμ­ βρίου 1958 πρός τήν άντιπρόεδρο τού ’Εργατικού Κόμματος Μπάρμπαρα Κάσλ, μέ τήν όποια άποδεχόταν τήν άνεξαρτησία ώς λύση τού προβλήμα­ τος. Ή περίοδος αύτή, μέχρι δηλαδή τό Φε­ βρουάριο τού 1959, περιγράφεται άπό τό Ν. Κρανιδιώτη κατά τρόπο λεπτομερειακό καί άνάγλυφο. Θά πρέπει άκόμα νά πει κανένας πώς μέ ένα υποδειγματικό γράψιμο ό συγγραφέας άποτυπώνει τίς συναισθηματικές διακυμάνσεις μέ τίς όποιες ήταν φορτισμένα τά πρόσωπα, τά γεγονό­ τα καί ή άτμόσφαιρα πού περιγράφει. Ό Μακάριος είχε καί παλαιότερα μιλήσει γιά

Σέ λίγο

κάθε δύο βδομάδες

κοντά σας

82

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ

σημαντική παρέμβαση στά γεγονότα τής Μέσης ’Ανατολής ΒΑΣΙΛΗ ΝΕΦΕΛΟΥΔΗ: Ή ’Εθνική 'Αντίστα­ ση στη Μέση Ανατολή. Γόμοι Λ +Β . Αθήνα. Θεμέλιο, m i . Σελ. 350 + 360.

ΟΙ νέες πολιτικές συνθήκες στη χώρα μας μετά τό 1974 δημιούργησαν ένα κλίμα ένδιαφέροντος καί άναζήτησης γύρω από τά συμβάντα στην περίοδο της ’Εθνικής ’Αντίστασης 1941-1944. Πολλοί άγωνιστές δημοσίευσαν τίς άναμνήσεις τους, οί όποιες χρησιμεύουν σάν μέσο πληροφόρησης γιά τά γεγονότα καί ταυτόχρονα σάν πηγές γιά τήν ιστοριογραφία τής περιόδου. Στις περισσότερες περιπτώσεις οί συγγραφείς άναφέρονται καί σέ άλλα ζητήματα, όχι τόσο γιά νά τοποθετήσουν τίς έμπειρίες τους στό γενικό πλαίσιο τής εποχής άλλά περισσότερο γιά νά παραθέσουν τίς άπόψεις τους καί πάνω σ' αύτά. Σ’ άντίθεση μέ έργασίες έπιστημόνων ιστορικών, οί όποιες βασίζονται πά­ νω σέ ένα ερμηνευτικό σχήμα εξετάζοντας τά γε­ γονότα μιας ολόκληρης περιόδου, ό συγγραφέαςάγωνιστής ένδιαφέρεται περισσότερο, μέσω τής άφήγησης, νά φτάσει σέ συμπεράσματα πολιτικού χαρακτήρα. Στό χώρο τής άριστεράς ειδικά, τό πρόβλημα εντοπίζεται στό κατά πόσο ενέργειες τού έαμικοΰ μετώπου ή τμημάτων του ήταν στά πλαίσια τής πολιτικής γραμμής καί τών συμφε­ ρόντων του. Αύτά δέν λέγονται γιά νά υποβαθμίσουν τήν άξια τέτοιων αύτοβιογραφικών μαρτυριών άλλά γιά νά υπογραμμίσουν τόν ειδικό χαρακτήρα τους, τή στιγμή πού ή άπουσία συστηματικών ερ­ γασιών πάνω στά προβλήματα πού θέτει ή ’Αντί­ σταση (τέτοιες έργασίες έχουν άρχίσει νά δημο­ σιεύονται άπό έρευνητές σέ δυτικοευρωπαϊκά καί αμερικανικά πανεπιστήμια) κάνει τίς άναμνήσεις τών άντιστασιακών τίς μόνες διαθέσιμες πηγές γιά τό άναγνωστικό κοινό. Προσθέτουμε επι­ πλέον πώς οί άπόψεις πού εκφράζονται σ’ αύτά τά κείμενα άντικατοπτρίζουν τίς άλλαγές πού επήλθαν στήν πολιτική σκέψη στό χώρο τής ελλη­ νικής άριστεράς τά τελευταία τριάντα χρόνια. Τά γεγονότα στή Μέση ’Ανατολή, κυρίως στήν Αίγυπτο, πού είχαν σχέση μέ τήν ’Εθνική Άντίτταση είναι γνωστά σέ γενικές μόνο γραμμές. Στά (ρόνια τού Β' παγκόσμιου πολέμου ή Αίγυπτος, ΐπου ζοΰσαν 100.000 Έλληνες πάροικοι, έγινε ή

Βασίλης Νεφελονόης

ιτρατηγική βάση τών Βρετανών στήν περιοχή τής Μεσογείου. ’Εκεί έγκαταστάθηκε ή έλληνική έξόριστη κυβέρνηση, καθώς έπίσης τμήματα τών ελ­ ληνικών ενόπλων δυνάμεων, ναυτεργάτες καί πρόσφυγες. Ή ίδρυση τού ΕΑΜ στήν Ελλάδα έγινε σύντομα γνωστή στήν Αίγυπτο καί βρήκε άπήχηση σέ πολλούς άπό τούς Έλληνες πού είχαν συγκεντρωθεί εκεί, ιδίως στίς ένοπλες δυνάμεις. Δημιουργήθηκαν όργανώσεις καί στά τρία όπλα, μέ πρωτοβουλία κομμουνιστών, οί όποιες ξεκίνη­ σαν σάν άντίσταση στά σχέδια ορισμένων μοναρ­ χικών άξιωματικών νά χρησιμοποιήσουν τίς ένο­ πλες δυνάμεις γιά έπιβολή μεταπολεμικού καθε­ στώτος τής άρεσκείας τους. Σέ μικρό χρονικό διάστημα, οί αντιφασιστικές όργανώσεις έπηρεάζουν τήν πλειοψηφία τού στρατεύματος, προπα­ γανδίζοντας τίς θέσεις τού ΕΑΜ. "Οταν τό ΕΑΜ δημιούργησε τήν Πανελλήνια Επιτροπή Εθνικής ’Απελευθέρωσης (ΠΕΕΑ), οί άντιφασιστικές ορ­ γανώσεις οδήγησαν τίς ένοπλες δυνάμεις σέ εκδή­ λωση ύπέρ τής ΠΕΕΑ, μέ ύπογραφή ύπομνημάτων, ύποστηρίζοντας τό αίτημά της νά συμπεριληφθεί σέ κυβέρνηση εθνικής ενότητας. Ή εξόρι­ στη κυβέρνηση, μέ τήν ύπόδειξη τών Βρετανών, δέν άποδέχθηκε τά ύπομνήματα καί προχώρησε σέ συλλήψεις. Οί άντιφασίστες άντέδρασαν καί αύτοί μέ συλλήψεις άξιωματικών, καταλήψεις στρατιωτικών κτιρίων καί ακόμη καί πολεμικών πλοίων στήν ’Αλεξάνδρεια. Ή άρχική «έκδήλωση» εξελίχθηκε άπό άπλή ύπογραφή ύπομνημά-

83

των σέ ενέργειες πού είχαν τή μορφή στάσης, άνταρσίας, καί οί Βρετανοί άνέλαβαν τήν καταστο­ λή χωρίς νά επιδιώξουν καμιά συνεννόηση μέ .τούς άντιφασίστες, συλλαμβάνοντας καί φυλακί­ ζοντας εκατοντάδες ΰποστηρικτές τής ΠΕΕΑ. Έτσι λοιπόν, πριν επιστρέφουν στήν άπελευθερωμένη Ελλάδα, οί ένοπλες δυνάμεις είχαν έκκαθαριστεί άπό δλους τούς έαμικούς. Ό Βασίλης Νεφελούδης έξέδωσε στήν ’Αθήνα, τό 1945, ένα βιβλίο γιά τά γεγονότα («"Ελληνες πολεμιστές στή Μέση ’Ανατολή») καί δημοσιεύ­ τηκαν άλλες τέσσερις έργασίες, ή μία άπό αυτές άπό τή σκοπιά τής άριστεράς (Ά γγ. ’Αγαπητός). Μετά δμως άπό τήν έμμεση καταδίκη τού κινήμα­ τος άπό τήν ηγεσία τού ΚΚΕ τό 1945 οί άριστεροί συγγραφείς σίγησαν. Άλλωστε άκολουθεϊ ό ’Εμ­ φύλιος, καί οί συνέπειές του δέν ένθαρρύνουν βέ­ βαια τόν προβληματισμό καί τή συζήτηση’ Έ να σημαντικό λογοτεχνικό έργο, οί «’Ακυβέρνητες πολιτείες» τού Στρατή Τσίρκα, έπαναφέρει τά γε­ γονότα στό προσκήνιο τού προβληματισμού τής άριστεράς, τό I960· άπό ιστορικής πλευράς δμως ή πρώτη όλοκληρωμένη έργασία, «Ή πρώτη πρά­ ξη τής ελληνικής τραγωδίας» τού Γ. Άθανασιάδη, έκδίδεται τό 1971, στό έξωτερικό. Μετά τό 1974 δημοσιεύονται έργα γιά τήν Εθνική ’Αντί­ σταση μέ άναφορές στή Μέση ’Ανατολή, δπως ή «Μεγάλη πενταετία» τού Π. Ρούσου, καί πρόσ­ φατα μαρτυρίες άγωνιστών πού έζησαν τά γεγο­ νότα, «Πολιτικές θύελλες (3)» τού Γ. Χιωτάκη καί «Τριλογία άντιφασιστικού άγώνα» τού Ν. Χριστάκου. Κι έρχεται τώρα νά προστεθεί τό βι­ βλίο τού Β. Νεφελούδη. μιά άξιόλογη συμβολή στήν καταγραφή τής σχετικά άγνοημένης αυτής σελίδας τού έαμικοϋ κινήματος. Ό συγγραφέας έφτασε στήν Αίγυπτο τόν ’Οκτώβριο τού 1943 άπό τήν ’Ιταλία, δπου ήταν κλεισμένος σέ στρατόπεδο συγκέντρωσης. Στό πρώτο κεφάλαιο τού βιβλίου περιγράφει τή ζωή του έκεϊ καί τό πώς μεταφέρθηκε στήν ’Αλεξάν­ δρειά μέ έλληνικό πολεμικό πλοίο, μετά τή συν­ θηκολόγηση τής ’Ιταλίας. Στό δεύτερο κεφάλαιο παραθέτει τίς πρώτες έντυπώσεις άπό τήν κατά­ σταση πού βρήκε στήν Αίγυπτο. ’Ακολουθεί μιά παρένθεση δπου άσχολεϊται μέ τό συνέδριο στό Λίβανο (Μάιος 1944). Στά δύο επόμενα κεφάλαια περιγράφει τίς έξελίξεις πού προηγήθηκαν τής άφιξής του (1941-43), χρησιμοποιώντας γνωστές δημοσιευμένες πηγές (Κανελλόπουλος, Ράππας, Τσουδερός). Ό πρώτος τόμος κλείνει μέ τίς δρα­ στηριότητες τού συγγραφέα τούς πρώτους μήνες τής παραμονής του στήν Αίγυπτο καί μέ ένα πα­ ράρτημα πού περιέχει ντοκουμέντα σχετικά μέ τά γεγονότα στή Μέση ’Ανατολή, άπό τό άρχείο τού ΚΚΕ Εσωτερικού. Ή δημοσίευση τών ντοκου­ μέντων άποτελεί μιά μεγάλη συμβολή στήν έρευνα γύρω άπό αυτό τό θέμα. Δυστυχώς, ορισμένα κεί­ μενα εμφανίζονται άποσπασματικά ή σέ περίλη­ ψη. Περιλαμβάνεται δμως ή συμπληρωματική έκ­ θεση τού ήγέτη τού κινήματος, Γιάννη Σαλλά, πρός τήν ήγεσία τού ΚΚΕ, ίσως τό πιό σημαντικό άπό δλα τά σχετικά ντοκουμέντα.

84

Ό δεύτερος τόμος άρχίζει μέ τό (όγδοο) κεφά­ λαιο, δπου δ συγγραφέας άναφέρεται στήν εκδή­ λωση τού Μαρτίου-Άπριλίου 1944. Αυτό είναι καί τό πιό άξιόλογο τμήμα τής εργασίας του. Δί­ νει μιά προσεγμένη καί διαφωτιστική περιγραφή τών γεγονότων καί τών συνθηκών πού έπικρατοΰσαν, επιτρέποντας στόν άναγνώστη νά διακρίνει τό σκεπτικό πού οδήγησε τούς έαμικούς νά όργανώσουν τήν εκδήλωση. ’Ακολουθούν δύο κεφά­ λαια γιά τίς συμφωνίες Λιβάνου καί Καζέρτας καί γιά τίς σχέσεις του ΚΚΕ μέ τήν ΕΣΣΔ, πού χαρακτηρίζει ό συγγραφέας «πολιτική τής ύποτέλειας». Επανέρχεται στή Μέση ’Ανατολή μέ δύο κεφάλαια πού περιγράφουν τίς συνέπειες τής κα­ ταστολής τού κινήματος, τά στρατόπεδα συγκέν­ τρωσης καί τίς φυλακές (κεφ. 11) καί τίς δίκες πού προηγήθηκαν (κεφ. 12). Τά συμπεράσματα στό τελευταίο κεφάλαιο άναφέρονται λιγότερο στό κίνημα στή Μέση ’Ανατολή καί περισσότερο στήν πολιτική τού ΕΑΜ καί τού ΚΚΕ σέ άντιδιαστολή μέ τίς άλλες πολιτικές δυνάμεις. ’Ακολου­ θεί ένα παράρτημα μέ ντοκουμέντα γύρω άπό γε­ νικά θέματα τής ’Αντίστασης, άπό τό άρχείο τού Churchill καί άπό άλλού, δλα ήδη δημοσιευμένα. "Οπως φαίνεται καί άπό τά συμπεράσματα, τό βιβλίο πραγματεύεται δύο διαφορετικά θέματα, τό άντιφασιστικό κίνημα στή Μέση ’Ανατολή καί τήν πολιτική τού ΕΑΜ στήν Ελλάδα. Ή άλληλοδιαδοχή δμως τών κεφαλαίων γιά τό κίνημα καί τό ΕΑΜ δέν διευκολύνει τήν άνάγνωση, έξαιτίας τού δτι δέν γίνεται καμιά σύνδεση αυτών τών βύο θεμάτων. ’Επειδή λοιπόν φαίνεται δτι σκοπός τού συγγραφέα ήταν νά καταπιαστεί μέ δύο ξεχω­ ριστά θέματα, θά κάνουμε τίς παρατηρήσεις μας σύμφωνα μ’ αυτό τό διαχωρισμό. Δέν θά σταθούμε πολύ στά ζητήματα πού θίγει ό συγγραφέας σχετικά μέ τή γενικότερη πολιτική τού ΕΑΜ. Τό ζήτημα τών σχέσεων τού ΚΚΕ μέ τό σοβιετικό κόμμα είναι άσφαλώς ένα σημαντικό θέμα πού οί μελετητές τού κομμουνιστικού κινή­ ματος τού τόπου μας πρέπει νά μελετήσουν. Πι­ στεύουμε δμως πώς ή περίοδος τής Εθνικής Α ν ­ τίστασης, μέ τίς ίδιάζουσες συνθήκες της, προσφέρεται πολύ λίγο γιά τεκμηρίωση άμεσης επιρ­ ροής τού ΚΚΣΕ πάνω στό ΚΚΕ -σέ άντίθεση ίσως μέ άλλες περιόδους. Οί άποδείξεις πού προσκομίζει ό συγγραφέας, πού περιλαμβάνουν τό πώς άλλαξε γραμμή τό ΚΚΕ μετά άπό... μορ­ φασμό (!) ένός σοβιετικού, είναι τουλάχιστον πο­ λύ φτωχές (σ. 157, τ. 2ος). Οί πληροφορίες πού έχουμε γιά τόν ΕΔΕΣ δέν συνηγορούν στήν άπο­ ψη τού Πυρομάγλου, πού μεταφέρει ό Νεφελού­ δης, πώς υπήρχαν βάσιμες πιθανότητες συνεργα­ σίας ΕΑΜ-ΕΔΕΣ πού εμποδίστηκαν άπό τήν ύπαρξη «2 γραμμών» στό ΚΚΕ. Τά ιστορικά δε­ δομένα τής εποχής, καί ειδικά ό χαρακτήρας τής βρετανικής έπέμβασης, άπέκλειαν, νομίζουμε, τή δυνατότητα γι’ αυτό πού όνομάζει ό Β. Νεφελού. δης «δημοκρατικό πέρασμα άπό τόν πόλεμο στήν ειρήνη» (σ. 256, τ. 2ος). "Ομως ή μαρτυρία πού παραθέτει γιά τίς άντιλήψεις τής κομματικής ήγεσίαςγιά τή λαϊκή κυριαρχία (σ. 251-4, τ. 2ος) εί­

ναι ένα σημαντικό θέμα πού χρειάζεται πιό βαθιά έρευνα. Ή άφήγηση τού συγγραφέα γιά τά γεγονότα στη Μέση ’Ανατολή, άπαντά σέ τρία βασικά ερω­ τήματα. Τό πρώτο άφορά τό χαρακτήρα τής αντι­ φασιστικής κίνησης. "Οπως μάς δείχνει ό συγγρα­ φέας, τό πνεύμα καί ή βάση τής κίνησης ήταν σέ άπόλυτη άρμονία μέ τίς θέσεις τού ΕΑΜ. Τό δεύ­ τερο ερώτημα είναι οί οργανωτικές διασυνδέσεις τών διαφόρων τμημάτων πού άποτελούσαν τό αν­ τιφασιστικό μέτωπο. Ή περιγραφή τών γεγονό­ των δείχνει πώς τον κύριο κι άποφασιστικό ρόλο έπαιζε ή άντιφασιστική ηγεσία στό στράτευμα, ή όποια μάλιστα δροΰσε αυτόνομα, χωρίς επαφή μέ τό ΕΑΜ στήν Ελλάδα. Τό τρίτο ερώτημα πού ξε­ καθαρίζει τό βιβλίο είναι δτι πάρθηκε ή συγκε­ κριμένη άπόφαση γιά «έκδήλωση» άπό τήν ήγεσία τού άντιφασιστικοΰ κινήματος, άφοΰ μαθεύτηκε στήν Αίγυπτο ή ίδρυση τής ΠΕΕΑ. Συνεπώς ή ενέργεια αυτή δέν οφείλεται σέ «βρετανική προ­ βοκάτσια». Αύτό επιβεβαιώνεται καί άπό τά βρε­ τανικά άρχεϊα, δπως σημειώνει ό Β. Νεφελούδης. Ή θεωρία τής «βρετανικής προβοκάτσιας» γεν­ νήθηκε μετά άπό μιά έμμεση κριτική τού γραμμα­ τέα τού ΚΚΕ, Νίκου Ζαχαριάδη, ό όποιος είπε τά εξής: «Θά νόμιζε κανένας δτι τό κίνημα αυτό τό περίμενε ή ’Αγγλία καί τής ήρθε δπως τό περίμενε. "Οχι γιατί ή έαμική κίνηση μέσα στίς ένο­ πλες ελληνικές δυνάμεις τής Μέσης ’Ανατολής δέν ήταν άναγκαία. Ήταν, καί πολύ μάλιστα. Μά τό κίνημα, δπως έγινε, πολιτικά μονάχα τούς άντιπάλους μας ώφέλησε, ένώ ταυτόχρονα έξαντλόΰσε μιά πολύ σημαντική έαμική δημοκρατική εφεδρεία δπου καί δπως αυτοί θέλαν. Δέν μπορώ νά άποφύγω τόν πειρασμό νά μήν πώ δτι έτσι δπως ήρθε τό κίνημα εκείνο, δείχνει σά νά τό προκάλεσαν οί ίδιοι οί άντίπαλοί μας» («Δέκα χρόνια άγώνες». ’Αθήνα 1977, σ. 274-5). Ή εκτίμηση αύτή, πού «καταδίκασε» γιά τόσα χρό­ νια τό κίνημα γιά τήν έλληνική άριστερά, είναι άντιφατική καί γενικόλογη. Δέν συμφωνούμε δμως μέ τό Β. Νεφελούδη, πού γράφει πώς ή δήλ,ωση άποτελεϊ «δείγμα τού πολιτικού άμοραλισμού τού Ν.Ζ.» (σ. 49, τ. 2ος). Ή ευθύνη βαραί­ νει κυρίως τά άλλα ήγετικά στελέχη τού ΚΚΕ καί τού ΕΑΜ, τά όποια, άν καί δέν είχαν φροντίσει γιά σύνδεση καί παρακολούθηση τών γεγονότων στή Μέση ’Ανατολή, ένιωθαν άμήχανα μπροστά στήν αύτονομία του καί τό δυναμισμό του καί τά όποια άποδέχθηκαν τήν εισήγηση παρόλο πού ήταν πιό ένημερωμένα άπό τό Ζαχαριάδη. Παρά τήν άντιφατικότητά της δμως ή άναφορά τού Ζαχαριάδη περιέχει μιά όρθή, κατά τή γνώμη μας, πολιτική εκτίμηση: δτι τό νά εκκαθαριστεί τό στράτευμα άπό τούς έαμικούς πρίν μεταφερθεϊ στήν Ελλάδα έξυπηρέτησε τά συμφέροντα τού άντιεαμικού μετώπου. Ό Β. Νεφελούδης, θεω­ ρώντας δεδομένη τήν έκκαθάριση πρίν τήν έκδή­ λωση, εκτιμά σάν θετική γιά τό ΕΑΜ τήν άπόφα­ ση γιά «έκδήλωση» καί θέτει μάλιστα σάν υποθε­ τικό έρώτημα τό πραγματικό τελικό άποτέλεσμα

(τό σχηματισμό καί τή μεταφορά στήν Ελλάδα τής ’Ορεινής Ταξιαρχίας): «ποιος θά ήταν στήν Ελλάδα ό ρόλος ενός στρατού εκκαθαρισμένου άπό κάθε δραστήριο άντιφασίστα; Ενός στρατού μεταμορφωμένου σέ φρουρά πραιτωριανών; Δέν είναι σίγουρο δτι οί βρετανοί αντιδραστικοί θά τόν χρησιμοποιούσαν σάν δργανο εμφυλίου πολέ­ μου...;» (σ. 241, τ. 2ος). Παρόμοια θέση υποστη­ ρίξει κι ό Σαλλάς στήν έκθεσή του. Οί πληροφορίες πού υπάρχουν στά βρετανικά αρχεία δείχνουν πώς δέν υπήρχε οργανωμένο σχέδιο εκκαθαρίσεων μεγάλης κλίμακας. Μόνο άφοΰ ή «έκδήλωση» προχώρησε πέρα άπό τήν άπλή υπογραφή ύπομνημάτων οί Βρετανοί, τη­ ρώντας άδιάλλακτη στάση, συνέβαλαν στό νά δημιουργηθούν οί συνθήκες στίς οποίες ή «έκδήλω­ ση «,έξελίχθηκε έτσι ώστε νά άντιμετωπιστεΐ σάν στάση σέ καιρό πολέμου καί νά άκολουθήσουν τά «περαιτέρω». Πάνω άπ’ δλα δμως, ή τακτική πού άκολούθησε ή άντιφασιστική ήγεσία μετά τήν υπογραφή ύπομνημάτων δείχνει πώς δέν θεωρού­ σε τότε αυτονόητη τήν καταστολή καί έκκαθάρι­ ση. Έγιναν άλλεπάλληλες συναντήσεις άξιωματικών καί άλλων αντιφασιστών μέ τήν έξόριστη κυ­ βέρνηση γιά μιά εβδομάδα τουλάχιστον, πράγμα πού δείχνει πώς ή άντιφασιστική ήγεσία είχε κά­ ποιες ελπίδες γιά συνεννόηση καί δέν περίμενε μοιρολατρικά τήν έκκαθάριση. ’Εάν λοιπόν ή έκ­ καθάριση δέν είχε άποφασιστεΐ, ή, άνεξήγητη άκόμη, υποτροπή τής «εκδήλωσης» σέ στάση, έβλαψε τά συμφέροντα τού ΕΑΜ: Ή πρόσκληση τής ΠΕΕΑ καί τού ΕΑΜ στό Λίβανο έγινε σέ χρόνο καί μέ τρόπο πού δείχνει, πιστεύουμε, πώς ήταν άσχετη μέ τά γεγονότα στή Μέση ’Ανατολή. ’Ό χι μόνο, λοιπόν, δέν πέτυχαν οί Αντιφασίστες στόν περιορισμένο τους στόχο γιά κυβέρνηση έθνικής ενότητας (μέ άνάλογη εκπροσώπηση τής άριστεράς) αλλά έδωσαν λαβή στούς Βρετανούς νά μεταφέρουν άργότερα στήν Ελλάδα ένα στρά­ τευμα άντιεαμικό στή σύνθεσή του. Δήμιουργούνται βέβαια πρόσθετα ερωτηματικά μέ τό παραπάνω σκεπτικό: πόσο ή άντιφασιστική ήγεσία ζύγισε καλά τίς πιθανές άντιδράσεις τής κυβέρνησης καί τών Βρετανών, γιατί άγνόησε τήν περίπτωση ή «έκδήλωση» νά πάρει τή μορφή πού πήρε, είτε αυθόρμητα είτε μέ τήν κατάλληλη εξω­ τερική πρόκληση, ή, άν, έστω, σκόπευε σέ μιά τέ­ τοια εξέλιξη, τί έλπιζε νά πετύχει στό πρώτο στάΔέν είμαστε σέ θέση νά δώσουμε ολοκληρωμέ­ νες άπαντήσεις· είναι φανερό δμως πώς ή πολιτι­ κή άνάλυση πού έκανε ή άντιφασιστική ήγεσία γιά τό συσχετισμό δυνάμεων στή Μέση ’Ανατολή δέν τής έπέτρεψε νά προβλέψει τίς συντριπτικές συνέπειες τών ενεργειών της. Συμφωνούμε άπόλυτα μέ τό Β. Νεφελούδη πώς ή ήγεσία στή Μέση ’Ανατολή ήταν «άπαλλαγμένη άπό τίς ταλαντεύσεις καί τίς παλινδρομήσεις τής κομματικής ήγεσίας στήν Ελλάδα» (σ. 243, τ. 2ος). Γι’ αύτό δ Σαλλάς καί οί σύντροφοί του έρμήνευσαν τήν ίδρυση τής ΠΕΕΑ, πού ήρθε μετά άπό ένα έξάμηνο συνεχούς δξυνσης τών σχέσεων ΕΑΜ - έξόρι-

85

στης κυβέρνησης/Βρετανών, σάν την οριστική ρή­ ξη άνάμεσα στις δύο πλευρές. ’Ακολουθώντας λοιπόν με συνέπεια την πορεία τής έαμικής πολι­ τικής, άποφάσισαν την «εκδήλωση». ('Υπάρχουν ενδείξεις πώς ή «εντολή Ρούσου» τόν Αύγουστο τοϋ 1943 δέν δόθηκε -βλ. άρθρο Η. Fleischer γιά τά γεγονότα στό Journal of the Hellenic Diaspora, τ. 5ος, άρ. 3, 1978- καί έστω καί άν δόθηκε πράγ­ ματι, ή άπόφαση δείχνει νά πάρθηκε κατόπιν πο­ λιτικών εκτιμήσεων κι όχι εκτέλεσης διαταγών πού είχαν δοθεί πρό έξαμήνου.) Ό Β. Νεφελοει­ δής παραθέτει τό σκεπτικό τής άντιφασιστικής ήγεσίας καί κάνει μιά εύστοχη κριτική τών άντίθετων απόψεων (σ. 30-36, τ. 2ος). "Ομως ή ΠΕΕΑ δέν ήταν «κυβέρνηση τών βου­ νών» γιά τό ΕΑΜ, τό όποιο έπεδίωκε άκόμη τή συνεννόηση μέ τούς άντιπάλους του. Κι ένώ στήν Αίγυπτο ή «έκδήλωση» είχε πλέον μετατραπεϊ σέ κίνημα, τό ΕΑΜ άποφάσιζε νά συμμετάσχει, σάν μειοψηφία, στό συνέδριο τοϋ Λιβάνου, όπου μά­ λιστα οί άντιπρόσωποί του καταδίκασαν τό κίνη­ μα. Τό πρόβλημα, λοιπόν, πιστεύουμε πώς δέν εν­ τοπίζεται τόσο στήν άταλάντευτη ή μή εφαρμογή τής έαμικής πολιτικής άλλά στήν ίδια της τή

Γραφτείτε συνδρομητές στό

Α Ι/\Ε Ε Ι0

86

στρατηγική: Τό ΕΑΜ έπεδίωκε «έθνική ένότητα» μέ άστικές πολιτικές δυνάμεις, όί όποιες όμως προσχωρούσαν όλοσχερώς στή βρετανική, άντιεαμική καί φιλομοναρχική γραμμή, γιά νά προσ­ τατεύσουν τά συμφέροντά τους. "Οταν τό ΕΑΜ «πέτυχε» συμμαχία μ’ αυτές τίς πολιτικές δυνά­ μεις (Λίβανος), αυτές ήταν πλέον καθοδηγούμε­ νες άπό τούς Βρετανούς. Στή Μέση ’Ανατολή, ή αντιφασιστική ήγεσία πίστεψε πώς θά μπορούσε νά ώθήσει τήν έλληνική άστική πολιτική καί στρατιωτική ήγεσία σέ συνεργασία μέ τήν ΠΕΕΑ, άγνοώντας τή θέση καί τό ρόλο τών Βρετανών. Καί στις δύο περιπτώσεις ή έφαρμογή τής έαμι­ κής γραμμής έγινε μέ τήν υπερτίμηση τών διαθέ­ σεων γιά αυτόνομη πολιτική τών άστικών δυνά­ μεων καί υποτίμηση τού βρετανικού παράγοντα. Πιό ολοκληρωμένες έρμηνεΐες καί συμπεράσμα­ τα θά δοθούν ύστερα άπό περισσότερη συζήτηση γύρω άπό τά πολύπλοκα θέματα πού θίγει αύτή ή σημαντική παρέμβαση τού Βασίλη Νεφελούδη, πού άποτελεϊ βασική πηγή πάνω στά γεγονότα τής Μέσης ’Ανατολής καί ταυτόχρονα έναυσμα γιά τήν παραπέρα διερεύνησή τους. ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ ΚΙΤΡΟΕΦ

παράρτημα Σ τ ις σ ε λ ίδ ε ς τού «Π α ρ α ρ τ ή μ α τ ο ς » σ χ ο λ ιά ζο ν τ α ι δσ α ε ν δια φ έρ ο ντα β ιβ λ ία δ εν π α ρ ο υ σ ιά ­ ζο ντ α ι σ τη ν « ’Ε π ιλ ο γ ή ». Τ ά β ιβ λ ία επ ιλέγ ε ι ή Σ ύ ν τ α ξ η τού π ε ρ ιο δ ικ ο ύ . Γ ρ ά φ ο υ ν ο ί Β α σ ίλ η ς Κ α λ α μ α ρ ά ς , Κ ώ σ τ α ς Κ α λ η μ έ ρ η ς , 'Ε λ έ ν η Κ ο ρ ο ν τ ζή , Κ α ρ ίν α Λ ά μ ψ α , Γ λ ύ κ α Μ α ρ κ ο π ο υ λιώ τ ο υ , Κ α τ ε ρ ίν α Ρ ο ύ φ ο υ κ α ί Μ α ρ ία Σ τ α σ ιν ο π ο ύ λ ο υ .

ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΑ

Ή αναπαραγωγή των κοινωνικών τάξεων ΘΕΟΔΩΡΟΥ Ν. ΜΥΛΩΝΑ: Ή αναπαραγωγή των κοινωνικών τάξεων μέσα άπό τούς σχολι­ κούς μηχανισμούς. Αθήνα, Γρηγάρης, 1982. Σελ. 227.

ΑΜΦΙΣΒΗΤΩΝΤΑΣ, σέ πείσμα τών επίσημων στατιστικών, την πλατιά διαδεδομένη θέση-μύθο δτι τό εκπαιδευτικό μας σύστημα είναι πιό «άνοιχτό» καί πιό «δημοκρατικό» άπό αυτά τών άλλων χωρών, ό Θ. Μυλωνάς πραγματοποίησε μιά εμ­ πειρική ερευνά πάνω στό συγκεκριμένο ερώτημα: Ποιά είναι ή πραγματική διαφορά ποσοστών φοιτήσεως μεταξύ τών παιδιών τών πόλεων καί τής υπαίθρου στή μέση έκπαίδευση στήν Ελλάδα καί ποιοι είναι οί παράγοντες πού συντελούν στή δια­ τήρησή της; 'Ως χώρο τής έρευνας ό Θ. Μυλωνάς έπέλεξε τό νομό Ηλείας στήν Πελοπόννησο, καί βασική άνεξάρτητη μεταβλητή θεώρησε τήν «άπόσταση» τής κατοικίας τού παιδιού άπό τό πλησιέστερο σχολείο μέσης έκπαίδευσης καί άπό τήν πλησιέστερη πόλη. Ταυτόχρονα είχε τόν έλεγχο πάνω σέ μιά σειρά ενδιάμεσων καί εξαρτημένων μεταβλη­ τών πού έδωσαν σαφείς πληροφορίες, άπό τή μίά μεριά πάνω στό γενικό θέμα τής διαφοροποίησης τής άνθρωπογεωγραφικής περιοχής, άνάλογα μέ τήν «άπόσταση», καί τής διαφοράς φοιτήσεως τών παιδιών στή μέση έκπαίδευση, μέ τό ίδιο κρι­ τήριο, καί άπό τήν άλλη μεριά πάνω στή διαφο­ ροποίηση τών κύριων κοινωνικο-πολιτιστικών καί οικονομικών χαρακτηριστικών τών «εκλε­ κτών» τού σχολείου άπό εκείνα τών «μή έκλεκτών» ή «άποκλεισμένων», καθώς καί πάνω στή διαφοροποίηση τών ίδιων τών χαρακτηριστικών τών «εκλεκτών» μεταξύ τους, άνάλογα μέ τήν «άπόσταση».

Έτσι, μέσα άπό τήν έξαιρετικά ένδιαφέρουσα μελέτη τού Θ. Μ. καί τά πολύ σημαντικά, όχι μό­ νο κοινωνιολογικά άλλά καί γιά τίς έπιλογές τής πολιτικής βούλησης, συμπεράσματα πού προέκυψαν, έμείς μεταφέρουμε ένα πού μάς φάνηκε άπό τά σημαντικότερα: «τό μεγαλύτερο ποσοστό τών παιδιών τής υπαίθρου άποκλείονται άπό τήν “επίσημη” καί έπομένως άποδοτική μόρφωση, τά παιδιά τών πόλεων, τών “πραγματικών πόλεων” (άν έξαιρέσουμε, δηλαδή, τά παιδιά τών μή ευ­ νοημένων κατηγοριών, άγροτικής μάλλον προελεύσεως) γεμίζουν τά “διαθέσιμα” γυμνάσια καί τό πανεπιστήμιο. Αυτή ή ύπερ-άντιπροσώπευση τών “άστών” στή δευτεροβάθμια καί στήν άνώτατη έκπαίδευση δημιουργεί τήν ψευδαίσθηση τής ύπερ-έκπαιδεύσεως τού συνόλου πληθυσμού, ψευδαίσθηση καταπραϋντική καί ταυτόχρονα πο­ λύ έπικίνδυνη». Γ. Μ.

ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΑ

’Αθλητισμός, κουλτούρα καί καταπίεση ΦΡΑΝΣΟΥΑ ΓΚΑΝΤΕΡΕ, ΠΙΕΡ ΛΑΓΚ1ΓΙΟΜ, ΖΙΝΕΤ ΜΠΕΡΤΟ, ZAN MAPI ΜΠΡΟΜ: ’Αθλητισμός, κουλτούρα καί καταπίεση. Μετ. Γιόλας Γεωργαντξή. ’Αθήνα, Ούτοπία, 1982. Σελ. 175.

ΤΟ βιβλιαράκι αύτό είναι μιά συλλογική δουλειά τών τεσσάρων συγγραφέων καί άποτελείται άπό πέντε άρθρα πού έγραψε ό καθένας τους χωρι­ στά, στά τελευταία τής δεκαετίας τού ’60, καί πρωτοεκδόθηκαν άπό τίς έκδόσεις Maspero στά 1972. Ό κεντρικός άξονας γύρω άπό τόν όποιο στρέ­

φονται τά άρθρα είναι, βέβαια, ό αθλητισμός στη σημερινή του μορφή, τόσο σάν πρωταθλητισμός δσο καί σάν δραστηριότητα τοϋ ελεύθερου χρό­ νου κάθε πολίτη. Πρόκειται όμως γιά μιά κριτική θεώρηση τού φαινομένου αυτού, πού στίς κοινω­ νίες μας τείνει νά γίνει «θρησκεία» όχι μόνο σάν άθλητική δραστηριότητα άλλά καί τό σώμα αύτό καθαυτό. Μέσα, λοιπόν, άπό μιά κριτική τής σύγχρονης κουλτούρας άποσαφηνίζεται ή ιδεολογία καί ή θέση τοϋ σώματος, ψευδής καί άλλοτριωμένη, στήν κοινωνία μας: τό σώμα είναι άντικείμενο, πράγμα, πηγή εκμετάλλευσης. Ερμηνεύεται έτσι τό πάθος γιά τό ύγιές καί τό ώραΐο σώμα καί οί μηχανισμοί πού όδηγούν στήν επιθυμία αυτή γιά τήν καλύτερη καί άποδοτικότερη έμπορευματοποίησή του: άνθρωποι άποκτηνωμένοι άπό τήν εργασία, γερασμένοι, συνθλιμμένοι, εξουθενωμέ­ νοι άπό τόν άστικό καί βιομηχανικό πολιτισμό, άνθρωποι μέ άτελή καί κουρασμένα σώματα άναζητοϋν μέ πάθος τήν τελειότητα, τήν εύεξία, τή φυσική ικανοποίηση, τήν εύτυχία καί τήν αισθη­ τική τού σώματος. Σ’ αύτό εδώ ακριβώς τό πάθος βασίζεται τό σύ­ στημά μας, πού τό συντηρεί διαφημιστικά καί τό τροφοδοτεί διαρκώς μέ τά προϊόντα του, «άντίδοτα» στά κακά, τίς έλλείψεις καί τίς άτέλειες τού όργανισμοϋ. Παράλληλα, ό άθλητισμός εξετάζεται σάν κοι­ νωνικό φαινόμενο πού οί διαστάσεις του καθορί­ ζονται σέ δλα τους τά επίπεδα άπό τό χώρο στόν όποιο άκμάζουν: σέ μιά ταξική κοινωνία. Γ. Μ.

ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΑ

Πρός τήν ελευθερία στόν έρωτα ΚΑΡΌΛΟΥ ΦΟΥΡΙΕ: Πρός τήν έλενθερία στόν έρωτα. ’Επιλογή καί παρουσίαση κειμένων: Ντανιέλ Γκερέν. Μετ. Μανόλη Δρί6α. ’Αθήνα, Ου­ τοπία, 1981. Σελ. 262.

ΠΡΩΤΟΠΟΡΙΑΚΑ γιά τήν εποχή τους, έπαναστατικά άκόμα καί σήμερα, είναι τά κείμενα γύ­ ρω άπό τόν έρωτα τού μεγάλου γάλλου ούτοπιστή, πού στίς άρχές τοϋ δέκατου ένατου αιώνα τόλμησε ν’ άνατρέψει τήν ηθική τοϋ καιρού'του καί νά κηρύξει τή σεξουαλική επανάσταση. Ό έρωτας κατέχει πρωταρχική θέση στό Φαλανστήριο, τή μελλοντική, άρμονική κοινωνία πού οραματίζεται ό Φουριέ. Πριν χαράξει δμως τίς γραμμές αυτής τής κοινωνίας, καταγγέλλει καί σατιρίζει τούς ήθικολόγους, τήν ύποκρισία πού

88

έπικρατεί γύρω του καί κυρίως τό θεσμό τού γά­ μου, πού τοϋ είναι ιδιαίτερα άπεχθής άπ’ τά βιώ­ ματα τής παιδικής του ήλικίας. ’Ιδιαίτερη σημασία δίνει στή θέση τής γυναί­ κας. Τό έργο τού Φουριέ είναι άναμφισβήτητα τό Λιό φεμινιστικό τής εποχής του. Πιστεύει δτι ή κοινωνική πρόοδος έξαρτάται άπ’ τό βαθμό έλευθερίας πού έχουν οΐ γυναίκες. ’Αναλύει κι έπικρίνει μέ πάθος τή θέση τους στήν κοινωνία, στό σπίτι, στή δουλειά, θεωρεί πρωταρχική μιά άλλαγή στήν εκπαίδευσή τους καί τούς άναγνωρίζει στόν έρωτα τά ίδια δικαιώματα μέ τούς άντρες. Ή ώραία έκδοση, μέ τό εξώφυλλο τού Μαγκρίττε, καί ή πετυχημένη μετάφραση, πού άποδίδει πολύ καλά τό ύφος τού συγγραφέα, προσθέ­ τουν στήν άπόλαυση πού μάς χαρίζουν αυτά τά κείμενα. Κ. Λ.

ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΑ

Κοινωνικές θεωρίες γιά τόν άστικό χώρο ΒΙΛΜΑΣ ΧΑΣΤΑΟΓΛΟΥ: Κοινωνικές θεωρίες γιά τόν άστικό χώρο. Θεσσαλονίκη, Παρατηρη­ τής, 1982. Σελ. 186.

Η ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΙΚΗ μέσα στά πλαίσια τής όποιας ή Βίλμα Χαστάογλου έπιχειρεί τήν κριτι­ κή της άνάλυση τών κοινωνικών θεωριών γιά τόν άστικό χώρο έχει δύο όψεις: ’Από τή μιά μεριά τά προβλήματα τών πόλεων καί τού χώρου γενικότερα όξύνονται διαρκώς καί οί παρεμβάσεις πάνω τους έντείνονται μέ στόχο μιά συνολική ρύθμιση τών καπιταλιστικών κοινω­ νιών. Παράλληλα «ή συσκότιση τής κοινωνικής λογικής τών προβλημάτων καί ή συγκάλυψη τού ταξικοΰ-άστικοΰ χαρακτήρα τών μεθοδεύσεών καί τών χειρισμών τους άποτελοΰν γιά τήν άρχουσα τάξη τήν ιδεολογική έκφραση μιάς συγκεκρι­ μένης πολιτικής της σκοπιμότητας: τής έξασφάλισης τών υλικών, καί έν προκειμένω χωρικών, δρων τής κυριαρχίας της πάνω στήν κοινωνία». Ά πό τήν άλλη μεριά, καθώς οί κοινωνικές συγ­ κρούσεις καί οί λαϊκές κινητοποιήσεις, σέ σχέση μέ τά χωρικά προβλήματα, έντείνονται, έχει άνοίξει «ένα ιδεολογικό μέτωπο μέσα στό όποιο ή μαρξιστική κριτική προχωράει άποκαλύπτοντας τά ταξικά γνωρίσματα τών “πολεοδομικών άγορεύσεων” ή “θεωριών” καί ταυτόχρονα άνακτώντας τή γνώση τής πραγματικότητας πού αύτές πα­ ραποιούν καί μυθοποιούν, σέ δρους μίας ίστορικής-ύλιστικής μελέτης καί άνάλυσης». Έτσι, στόχος τής μελέτης αυτής είναι ή τοποθέ­ τηση στίς άληθινές τους διαστάσεις τών λεγομέ­ νων κοινωνικών θεωριών τού χώρου, δηλαδή

«τής απολογητικής τής άστικής θέασης τής πραγ­ ματικότητας των πόλεων καί τής συνηγορίας τών εφαρμογών της». Νομίζουμε ότι πρόκειται γιά μιά καλή δουλειά, όσο καί επίκαιρη, καί έλπίζουμε νά άκολουθήσουν κι άλλα τέτοια μελετήματα. Γ. Μ.

ΠΟΛΙΤΙΚΗ

Ό άνευρετος σοσιαλισμός ΑΓΓΕΛΟΥ ΕΛΕΦΑΝΤΗ: Ο άνευρετος σοσια­ λισμός. Αθήνα, Ό Πολίτης, 1981. Σελ. 314.

Ο ΤΟΜΟΣ αύτός άποτελεΐται, στό σύνολό του σχεδόν, άπό άρθρα πού ό "Αγγελος Έλεφάντης δημοσίευσε στό περιοδικό «Πολίτης» άπό τόν ’Ιούνιο τού 1976 μέχρι τόν Αύγουστο τού 1981. Ταξινομημένα σε τέσσερις θεματικές ενότητες, έχουν κοινό τους άντικείμενο τά προβλήματα τής άνανεωτικής έλληνικής άριστεράς καί, κυρίως, την υπόθεση τού σοσιαλισμού στη χώρα μας, τίς ιδέες του, την ιστορία του καί τούς άντιπάλους Καθώς γράφει καί στόν πικρό, μά θαυμάσιο πρόλογό του, ό "Αγγ. Έλεφάντης δέν διεκδικεϊ μέ τά άρθρα αύτά τό σχεδίασμά μιας συστηματι­ κής θεωρίας ή στρατηγικής γιά την άριστερά, μή­ τε μιά νέα κοινωνική περιγραφή καί άνάλυση. Πρόκειται γιά σκέψεις άποσπασματικές πάνω στά θέματα αύτά -«άμυντικές κινήσεις κυρίως άπέναντι στίς έπελάσεις τών ιδεολογημάτων τού συρμού, γιά παράδειγμα: στά ιδεολογήματα τού άλά Έλενστάιν εύρωκομμουνισμοϋ πού ή ντόπια άνανέωση έβαλε σταυρό στή σκούφια,της γιά με­ γάλο διάστημα, στήν κατήχηση γιά τόν κατά “βά­ ση σοσιαλιστικό χαρακτήρα” τών κοινωνιών σο­ βιετικού τύπου πού βλέπει μόνο προσωπολατρικά φαινόμενα καί παραβιάσεις τής σοσιαλιστικής νομιμότητας, στά μυθεύματα τού πασοκικοΰ λαϊ­ κισμού, στίς αύθαιρεσίες τού ά-ίστορικοϋ άντιτριτοδιεθνισμού, στό άνεύρετο κατά τής δικτατο­ ρίας μέτωπο τής ΕΑΔΕ. Μικρές εστίες άντίστασης, τίποτε παραπάνω». Δέν νομίζουμε ότι θά είχαμε τίποτε περισσότε­ ρο νά γράψουμε γιά τά κείμενα τού Ά γγ. Έλεφάντη, στά πλαίσια μιάς σύντομης παρουσίασης, παρά μόνο ότι άξίζουν τόν κόπο νά διαβαστούν ή νά ξαναδιαβαστούν. Γ. Μ.

ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ

Τό παιδικό σχέδιο ΦΛΟΡΑΝΣ ΝΤΕ ΜΕΡΕΝΤΙΕ: Τό παιδικό σχέ­ διο. Μετ. Δημήτρη Ψυχογιόν. ’Επιμέλεια Μαριλίζας Μητσον-Παππά. ’Αθήνα, 'Υποδομή, 1981. Σελ. 164.

ΔΙΑΒΑΖΩ τό βιβλίο τής Μερεντιέ «Τό παιδικό σχέδιο» καί τόν ίδιο καιρό παρακολουθώ ένα συ­ νέδριο γιά τήν «Τέχνη στό σχολείο». "Αν διαβά­ ζαμε στό συνέδριο μόνο αύτό τό βιβλίο, θά είχαμε υλικό γιά πολλές ήμέρες εργασίας. ’Απευθύνεται στό μέσο πολίτη, γονιό ή δάσκα­ λο, καί εξετάζει όλες τίς αιτίες πού δημιούργησαν τή στροφή καί τό θόρυβο γύρω άπό τήν παιδική έκφραση καί τέχνη. Βάζει τόν άναγνώστη άντιμέτωπο μέ τόν πολιτισμό πού οδηγεί σέ τέτοιες άναζητήσεις. ’Αναλύει τήν παρέμβαση πού κάνουν οί κινήσεις αυτές στήν άνάπτυξη τών άτόμων καί στήν άναπαραγωγή τών πολιτισμικών στοιχείων πού χρειάζεται ή κοινωνική όμάδα. Λιγόλογα καί μέ σαφήνεια ενημερώνει γιά τίς έρμηνεΐες τού παιδικού σχεδίου, γιά τίς ψυχολογικές, αισθητι­ κές καί κοινωνιολογικές έρευνες, γιά τή μόδα τής παιδικής τέχνης, γιά τήν έμπορία καί τήν έκμετάλλευση όλης αύτής τής καλλιτεχνικής κίνησης. Μή νομίσουμε, μ’ όσα λέω, πώς τό βιβλίο απο­ μυθοποιεί μόνο αυτή τήν έξωραϊστική πολιτιστι­ κή κίνηση. Δίνει όλα τά στοιχεία πού δημιούργη­ σαν αύτό τό φαινόμενο καί προτείνει όρισμένες θέσεις άγνωστες στό μέσο έλληνα γονιό ή δάσκα­ λο. Ή σχέση τής άνάπτυξης τής γλώσσας καί τής γραφής μέ τό παιδικό σχέδιο, ή επιρροή, ή συμ­ βολή τού ενήλικου στή δημιουργία ενός κώδικα επικοινωνίας τού παιδιού μέ τούς μεγάλους μέσα άπό τό σχέδιο, τά ιδεολογικά πλαίσια άναφοράς τών παιδικών σχεδίων, ή γραμματική τής γλώσ­ σας τού παιδικού σχεδίου κλπ. Τό βιβλίο προσφέρει στόν άναγνώστη τίς δια­ φορετικές όπτικές γιά τό ίδιο θέμα καί τόν άφήνει νά δημιουργήσει κριτήρια καί νά κάνει επιλο­ γές. Τό πώς θά σταθεί ό αναγνώστης άπέναντι στή μόδα τού παιδικού σχεδίου, τής παιδικής τέ­ χνης, είναι άνάλογο μέ τή στάση του άπέναντι στήν ιδιαιτερότητα τού παιδικού κόσμου καί άνάλογο μέ τόν προσωπικό του κοινωνικό προσ­ διορισμό. Γι’ αύτό τό λόγο τό βιβλίο είναι ένα άπαραίτητο έγχειρίδιο γιά τούς δασκάλους καί τούς γονείς. ”Αν θέλουμε κάπου νά σπάσει ό μίζε­ ρος κύκλος τής παιδείας, άς δώσουμε τέτοια βι­ βλία στίς παιδαγωγικές άκαδημίες. "Αν, βέβαια, τολμάμε νά δώσουμε στούς νέους δασκάλους βι­ βλία πού τούς ζητούν νά δημιουργήσουν κριτή­ ρια, πού βάζουν σέ άμφισβήτηση τίς πολιτιστικές μόδες καί πού μπορεί νά όδηγήσουν σέ άπροσδόκητες έκπαιδευτικές θέσεις. ΑΘΗΝΑ ΡΙΚΑΚΗ

ΜΟΥΣΙΚΗ

Ντόμπρα καί σταράτα Αύτά πού θυμάμαι ΓΙΑΝΝΗ ΠΑΠΑΙΩΑΝΝΟΥ: Ντόμπρα καί στα­ ράτα. ’Αθήνα, Κάκτος, 1982. Σελ. 320. ΡΟΖΑΣ ΕΣΚΕΝΑΖΥ: Αύτά πού θυμάμαι. 'Αθήνα, Κάκτος, 1982. Σελ. 140.

ΚΑΙ τά δυό βιβλία, πού έπιμελήθηκε μέ αγάπη ό Κώστας Χατζηδουλής, δέν είναι μόνο ντοκουμέν­ τα εποχής, ή βιογραφίες άπλά γιά φανατικούς ρεμπετόφιλους. Είναι κείμενα φυλετικά, πού προσθέτουν μέ μεγαλειώδη άπλότητα τό στίγμα τους στην πρόσφατη ιστορία αύτοΰ του τόπου. Τό ρεμπέτικο γεννήθηκε σέ συνθήκες άλλες καί άντίξοες. ’Αντίξοο τό ίδιο, συνδέθηκε μέ στενό­ τητα χώρου καί άνάταση έκρηκτική. Τραγούδιβάλσαμο γιά τό κρύο καί τόν πόνο, ταυτίστηκε περίεργα μέ τόν θύρσο-μπουζούκι, καί άντίστροφα. Άφαιρώντας τά λιτά μεζεκλίκια, τίς κλημα­ τόβεργες καί τά κισσοστεφανωμένα ταβάνια λαϊ­ κών κεφαλών, άκόμη πιό μακριά πηγαίνοντας κι άπ’ τό μεράκι καί τήν άκολουθία του, θά συναν­

τήσουμε οπωσδήποτε ήθος σεμνό, άνθρώπων πού μονάζουν μαθαίνοντας νά διατηρούν τή λατρεία τού ταπεινού. Ή μέθη, ή χάρη, ή ειρήνη, είναι ή άκολουθία'. Στό κέντρο όμως ή φυλετική διαύ­ γεια. "Ανθρωποι, πρωταγωνιστές, μέ σχισμένες πανοπλίες, δραπέτες άριστοφανικής σκανδαλιάς, άγροτοπολίτες -άπομεινάρια ουτοπικών κοινω­ νιών, ελευθερωμένοι σκλάβοι πού ’μαθαν καί ευ­ γνωμονούν τό θεό γιά τό θαύμα τής ζωής. Χωρίς έπίδειξη καί προσπάθεια. Ή Ρόζα, άλλη σχολή άπ’ τόν Παπαϊωάννου, πήγαινε τόν μποξά στά κορίτσια τού Γκράντ Ότέλ κι άντέγραφε μέ μεράκι νάζια καί κόλπα. Ό Τσιτσάνης τής είπε, φαντάρος, όταν ζητούσε δουλειά: «’Εγώ παίζω μπουζούκι». Κι δταν τόν ρώτησε τί θά πει μπουζούκι, αυτός είπε ότι δέν ήξερε! ’Αποσπασματική ή Ρόζα, μέ συντριμμένη μνήμη. Κι ό Παπαϊωάννου, άναγνωρισμένος λαϊ­ κός μαέστρος, θά πει τά λόγια πού παραθέτουμε πιό κάτω, φανερώνοντας όχι μόνο τό στολίδι τής καρδιάς του άλλά καί τό φυλετικό στίγμα πού διαβίωνε στό περιθώριο: «Γι’ αύτό λέω ότι οί συ­ νάδελφοί μου σήμερα είναι όλοι καλύτεροι άπό μένα. Κι ό Μάρκος κι ό Τσιτσάνης, κι όλοι. ’Αλ­ λά άθλητής σάν κι εμένα καί ψαράς δέν είναι κα­ νείς τους! Στό ψάρεμα εγώ έχω τέχνη. Μεγάλωσα μές στή θάλασσα κι είχα δάσκαλο τό Ζέπο, τόν καλύτερο ψαρά τού κόσμου!...» Κ. Κ.

ΜΟΥΣΙΚΗ

Σημειώσεις γιά τή φύση τής μουσικής LEO SMITH: Σημειώσεις γιά τή φύση τής μου­ σικής. Είσαγωγή-έπιμέλεια Κ. Γιαννουλόπουλου. Μετ. Ν. Σαβάτη - Κ. Θεοφιλόπουλου. Πε­ ριοδικό Τζάζ-Νεφέλη, ’Αθήνα, 1982. Σελ. 104.

7/ Ρόζα Έσκενάζν δταν δούλευε στόν «Ταΰγετο» (1930)

90

ΠΟΙΟΣ είναι ό Leo Smith; Σίγουρα όσοι άσχολούνται μέ μουσική κι ένδιαφέρονται ιδιαίτερα γιά τή «μαύρη μουσική» -τζάζ- θά τόν ξέρουν. Οί σημειώσεις του -σημειώσεις γιά τή φιλοσοφία τής αύτοσχεδιαστικής μουσικής- κυκλοφορούν τώρα συγκεντρωμένες σ’ ένα μικρό τόμο, σέ μετάφραση τών Ν. Σαβάτη - Κ. Θεοφιλόπουλου καί σέ επι­ μέλεια κ. Γιαννουλόπουλου, στόν όποιο όφείλουμε καί τήν κατατοπιστική εισαγωγή. Τίτλος τού βιβλίου: «Σημειώσεις γιά τή φύση τής μουσικής». Ή θητεία τού συγγραφέα στήν παραδοσιακή αυτή μουσική (σπιρίτσουαλς, γκόσπελς, μπλούζ), στήν τζάζ, ή συνεργασία του μέ τά μέλη τού A.A.C.M. (Σύνδεσμος γιά τήν Προώθηση τής Δημιουργικής Μουσικής) τού Σικάγου, οί εύρω-

παϊκές εμπειρίες του, ό σωστός έπαγγελματισμός του καί ή ενασχόλησή του με τή σημειογραφία καί τη φιλοσοφία τής δημιουργικής μουσικής συντέλεσαν στό νά δώσει ένα έργο -ίσως τό καλύτερο στό είδος- πάνω στην ουσία άλλά καί τη μορφή (αισθητική) τής μαύρης μουσικής. Τί είναι ό A.A.C.M., ή δημιουργική μουσική σέ τί συνίσταται καί σέ τί είναι άφιερωμένη, μαζί μέ τίς σκέψεις ενός αύτοσχεδιαστή, τίς εξηγήσεις του γιά τόν αύτοσχεδιασμό, τό σπιρίτσουαλ, τό ραγκτάιμ, τό μπλούζ, τό μπόπ, τήν ελεύθερη μορ­ φή τής δημιουργικής μουσικής, είναι μερικά άπό τά θέματα. ’Ακόμα ό Leo Smith μάς μιλά γιά τή μουσική του καί τά όργανα πού χρησιμοποιεί, μέ παραδείγματα άπό γνωστά κομμάτια, γιά τή μου­ σική σόλο, τήν «ιστορία» καί τήν τεχνική της, τήν άμερικάνικη καί τήν παγκόσμια μουσική τού μέλ­ λοντος, έκθέτει τίς άρχές γιά τή μουσική δημιουρ­ γία καί εισδύει στό βάθος τής πολιτιστικής έκ­ φρασης πού λέγεται μουσική. Οί σημειώσεις αυτές είναι καλογραμμένες, προ­ σιτές, βγαλμένες άπό τήν «πηγή» αυτής τής μου­ σικής. Έτσι τό βιβλίο τού Leo Smith κάθε φίλος τής μουσικής θά τό Απολαύσει καί θά τό ΑγαπήΕ. Κ.

Αυτοπροσωπογραφία μέ ταξιδιωτική ένόνμαοία (1832). Παρίσι, Αονβρο

ή επιμέλεια κι ό πρόλογος είναι τού Δημήτρη Δεληγιάννη καί ή εισαγωγή τής ’Αγγέλας Ταμβάκη. Κ. Κ.

ΤΕΧΝΗ

ΚΙΝΗΜΑΤΟΓΡΑΦΟΣ

Σελίδες ημερολογίου

Τό έργο τού Γούντυ ’Ά λ λ εν

ΕΥΓΕΝΙΟΥ ΝΤΕΛΑΚΡΟΥΑ: Σελίδες ημερολο­ γίου. Μετ. Μάγόας Οίχαλιώτον. ’Αθήνα, Νεφέ­ λη, 1981. Σελ. 173.

ΕΝΑ μεγάλο κενό στό χώρο τών βιβλίων γιά τήν τέχνη στήν Ελλάδα έρχεται νά καλύψει ή επιμε­ λημένη έκδοση τών «Σελίδων ήμερολογίου», πού παρουσιάζει τίς πιό Αντιπροσωπευτικές Απ’ τίς 1500 σελίδες τού έργου τού μεγάλου ζωγράφου. Πληθωρικός καλλιτέχνης ό Ντελακρουά, δίνει σημαντικές στιγμές τής ζωής του, τήν Αγάπη του γιά τήν τέχνη, τούς πολύπλευρους προβληματι­ σμούς καί τό πάθος του γιά τή λογοτεχνία καί τή μουσική, προσφέροντας παράλληλα τή μακρόχρο­ νη πείρα του μ’ ένα λεξικό τών καλών τεχνών. "Οπως είναι φυσικό, μιά τέτοια δουλειά δέν προσφέρεται Αποκλειστικά στούς φιλότεχνους άλλά καί σέ όσους θά ένδιαφέρονταν νά ψάξουν τό μεγάλο καλλιτέχνη καί τή ζωή του. Οί τελευ­ ταίοι διαβάζοντας τό ημερολόγιο θ’ Ανταμειφθοΰν, γιατί σελίδα τή σελίδα θ’ Ανακαλύπτουν έναν περίφημο στοχαστή καί ευαίσθητο παρατη­ ρητή τής ζωής, γενικότερα. Ή μετάφραση έγινε Απ’ τή Μάγδα Οίχαλιώτου,

ΦΟΣΤΕΡ Χ1ΡΣ: Έρωτας-σέξ-θάνατος καί τό νόημα τής ζωής στήν κωμωδία τον Γούντν Ά λ ­ λεν. Μετ. Γιάννη Κωστόπονλον. ’Αθήνα, Καστανιώτης. Σελ. 258.

ΕΝΩ ή έκφραση τής κοινωνικής δομής στόν έξω άπό τίς Εί.Π.Α. χώρο μετουσιώνεται σέ διάθεση καταστολής, στό εσωτερικό αυτής τής χώρας δια­ γράφονται αίτιατά στοιχεία γιά παρέμβαση στό κοινωνικοπολιτικό γίγνεσθαι. Ή χωρίς τέλος εσωτερική δημοκρατία, Αν δέν όριοθετεϊται στήν εκφορά λόγου, τότε δημιουργοϋνται διαδικασίες κοινωνικής ολοκλήρωσης τών εξαγγελλόμενων άπό τήν κρατική εξουσία. Ή ιδιομορφία τής κουλτούρας της έρχεται νά έπιβεβαιώσει τό μω­ σαϊκό τών λαών πού τήν Αποτελούν. Ό Μέλβιλ, ό > Ούίτμαν, ό Μπάροουζ, ό Κέρουακ, ό Λόντον, κύριοι έκπρόσωποι τής Αμερικάνικης λογοτε­ χνίας, ή Αναλώθηκαν στό πιοτό ή στά ναρκωτικά ή αύτοκτόνησαν. Ό χολυγουντιανός κινηματο­ γράφος μέ τίς υπερπαραγωγές καί τούς καλά πλη­ ρωμένους σκηνοθέτες ήταν ή Αντανάκλαση τής κυρίαρχης τάξης, πού επιβλήθηκε μέ εύπεπτες

91

φαρσοκωμωδίες, γουέστερν, άστυνομικά, πορνό. Ή εισβολή τής τηλεόρασης, σάν μοναδικός πομ­ πός μηνύματος, καί ή σύγχρονη άποδοχή της άπό τόν μέσο ’Αμερικανό, συνέτεινε στήν άποδραματοποίηση τών γεγονότων σέ μιά χωρίς τέλος αι­ σιοδοξία. Αυτοί πού κατόρθωσαν νά επιστρέ­ φουν άπό τό Βιετνάμ, ή αύτοκτόνησαν έν καιρώ ή μεταθέσανε τό είδωλο τού θανάτου στό άλκοόλ ή υπαναχώρησαν γιά νά ζήσουν στό ρόλο τού ηρώα καί μόνο. Δέν γνωρίζουμε λοιπόν τί καινούριο φέρνει ό Γούντυ Άλλεν μέ τήν κωμωδία του. Πάντως αύτό πού σίγουρα φέρνει είναι μιά διαφορετική γωνία δράσης τής κοινωνίας. Ό ’Άλλεν, νευρικός ερα­ στής ή είρηνοποιός, ζεϊ μέσα στίς φαντασιώσεις του, επειδή ξέρει καλά δτι ή πρακτική οδηγεί σέ άδιέξοδο. Μετάθεση λοιπόν τών φαντασιώσεών του στίς ταινίες; Αύτό τό νευρωτικό «παιδί», μέ σάτιρα πικρή, άνοιχτή σέ κάθε δοκιμασία, διαβρώνει τήν καθεστηκυία κουλτούρα, τή στεγανή καί άπρόσωπη, τήν ισοπεδωμένη καί άχρωμη. Ή ελάχιστη υποψία γέλιου καταλήγει συχνά στήν πίκρα, στήν άπογοήτευση, στή βίωση τού θανά­ του. ’Αντιπολεμικός, ύπναράς σ’ έναν κόσμο πού νανουρίζεται άπό τήν τηλεόραση, έκδηλώνει πάν­ τα τήν άδυναμία προσαρμογής του. ’Επειδή δμως βρίσκεται σέ έπαφή μέ γεγονότα τού πλανήτη, σατιρίζει δχι μόνο τήν κοινωνία πού επιβιώνει καί διαβιώνει, άλλά καί τήν έκτος μητροπόλεως περιοχή. Δικτατορίες, δικαστές άνεύθυνοι, ένορκοι πού καπνίζουν μαριχουάνα. "Ας έρθουμε δμως τώρα στήν ώρα τού γυρίσμα­ τος. Ό "Αλλεν σ’ δλη τή διάρκεια τού φιλμαρίσματος αυτοσχεδιάζει καλώντας καί τούς ήθοποιόύς σ’ αύτό τό παιχνίδι. Χαρακτηριστικά λέει: «Τό στοιχείο τής άστειότητας είναι οργανικό. ’Εκείνο πού γράφεις δέν είναι έκείνο πού φιλμά­ ρεις». Τελειώνουμε μέ μιά παρατήρηση γιά τό κακό έξώφυλλο τού βιβλίου καί γιά τό δτι πουθενά στό βιβλίο δέν βρίσκονται βιογραφικά στοιχεία τού συγγραφέα. Β. Κ.

ΧΟΡΟΣ

Η μερολόγιο Nijinsky ΟΛΥΜΠΙΑΣ ΚΑΡΑΓΙΩΡΓΑ: Nijinsky. Ημερο­ λόγιο, μαρτυρίες, ή ζωή κι ό θάνατός του. Έπικαιρότητα. Σελ. 160.

Η ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ είναι ένας χώρος δπου καί παλιότερα έχει δοκιμαστεί ή ποιήτρια ’Ολυμπία Καράγιωργα. Καρποί αύτής τής δοκιμασίας της,τά: «Ντουέντε» τού F. G. Lorca (1970), «D. Η. Law­

92

rence - Είκοσι ποιήματα» (1972) καί «Καλιγούλας» τού A. Camus (1977). Τώρα παρουσιάζει άποσπάσματα άπό τό ημερολόγιο τού μεγάλου χορευτή τών άρχών τού αιώνα μας, τού «θεού τού χορού» Vaslav Nijinsky (1888-1950), πού πέθανε τρελός στό Αονδίνο, άφοϋ έζησε έπί τριάντα χρό­ νια στόν κλειστό, τραγικό κόσμο τής σχιζοφρέ­ νειας, μακριά άπό τή λογική τών άνθρώπων, πού δέν μπορούσε πιά νά καταλάβει. Τό ήμερλόγιο τού Nijinsky γράφτηκε άνάμεσα στό 1918 καί τό 1919 στό St. Moritz στά ρωσικά, τή μητρική του γλώσσα, μέ λίγες σελίδες στά πο­ λωνικά. Τό πρωτότυπο, γεμάτο επαναλήψεις καί κενά, βρέθηκε τυχαία τό 1934 άπό τή γυναίκα του Romola σέ μιά βαλίτσα, άνακατεμένο μέ τά σχο­ λικά τετράδια τής κόρης τους. ’Αποτελεί ένα συγ­ κλονιστικό ντοκουμέντο δχι τόσο μιάς ταραγμέ­ νης ψυχοπαθολογίας δσο τής ζωής καί τής άνθρώπινης κραυγής καί ερημιάς μιάς μεγαλοφυίας: «Θά μείνω μόνος καί θά κλάψω στή μοναξιά μου.» «Δέν κλαίω, μά έχω δάκρυα στήν καρδιά μου.» (σελ. 31). Τήν εποχή πού ό Nijinsky κρατά τίς ήμερολογιακές του σημειώσεις δέν έχει διακόψει άκόμα τήν έπαφή του μέ τόν κόσμο, υποφέρει μόνο άπό σποραδικές διαλείψεις τού νού. Στό ήμερολόγιο, χωρισμένο σέ τρία μέρη μέ τίτ­ λους Ζωή, Θάνατος, Αισθήματα, περιέχονται πε­ ριγραφές γεγονότων, γνωριμίες, σκέψεις, κρίσεις, αισθήματα, βιοφιλοσοφίες τού μεγάλου χορευτή, μέ κυρίαρχη ιδέα τήν πίστη σ’ ένα θεό, πού κάπο­ τε τόν νιώθει ταυτισμένο μέ τή δική του ύπαρξη, καί τήν έμμονη άναζήτηση τής άγάπης καί τής άδελφοσύνης άνάμεσα στούς άνθρώπους. «Είμαι ό θεός κι ή διεύθυνσή μου είναι στό θεό. Δέ ζώ στούς δρόμους, ζώ μέσ’ στούς άνθρώπους. Θέλω νά έργαστώ πάνω στά αισθήματα τών άνθρώπων. ’Αγαπώ τό άπλό αίσθημα πού υπάρχει μέσα στόν κάθε άνθρωπο» (σελ. 26). Ή Ο.Κ. έχει κάνει έπιλογή άπό τό ήμερολόγιο τήν οποία-καί δικαιολογεί: «Δέν θέλησα νά μετα­ φράσω όλόκληρο τόν χείμαρρο. Πιστεύω πώς δέν θά ώφελούσε σέ τίποτε. ’Ίσως καί νά ’βλάφτε. Νά κούραζε ή νά μπέρδευε. Νά παρέσυρε καί τά δια­ μάντια πού κυλούσαν μέσα του» (σελ. 13). Ή έξήγηση είναι γιά μάς «περίπου» πειστική καί δέν προστατεύει άπό τό άδίκημα τής άύθαιρεσίας. ’Από τή μιά δέν δηλώνονται καθαρά τά 'κριτήρια τής έπιλογής καί άπό τήν άλλη βλάπτεται ή ιστο­ ρική άλήθεια· πόσο άναλλοίωτη μπορεί νά σχη­ ματίσει κανείς τήν εικόνα τού γραφτού, καί μέσα άπ’ αύτό τού άνθρώπου, άπό τά άποσπάσματα μόνο. Βέβαια υπάρχει μιά λογική άλληλουχία καί μιά λογική έπίφαση, δσο οξύμωρες κι άν φαίνον­ ται. 'Υπάρχουν κομμάτια, κάποτε σοφά, πού σέ τίποτα δέν θυμίζουν έμπνευση ταραγμένη. Καί άπό αύτή τήν άποψη καλύπτεται ένα γενικότερο ένδιαφέρον πού προσπαθεί νά δώσει ή Ο.Κ. στό έργο. Τό κείμενο συνοδεύουν μαρτυρίες άνθρώπων πού είδαν τόν Nijinsky νά χορεύει. Πολύτιμη κα­ τάθεση. Οί μαρτυρίες ένδιάμεσα σχολιάζονται

άπό τή μεταφράστρια, σχόλια άπαραίτητα καί μέ αγάπη καμωμένα, όχι όμως πάντα εύστοχα, πού προϋποθέτουν πολλή δουλειά. Μιά ευαισθησία καί μιά αΐσθαντικότητα είναι διάχυτες στά εισα­ γωγικά σημειώματα άλλά καί στην επιλογή τών άποσπασμάτων. Τό βιβλίο κλείνει μέ πληροφο­ ρίες γιά τή ζωή καί τό θάνατο τού Nijinsky, χρο­ νολογίες άπό τή ζωή του καί βιβλιογραφία γιά τό μάγο τοΰ χορού. Ποικίλα σκίτσα καί φωτογρα­ φίες πλαισιώνουν τό κείμενο. Δέν ξέρω άν πρέπει νά θεωρηθεί άτυχία γιά τήν άγοραστική κίνηση τοΰ βιβλίου ή ευτυχής συγκυρία γιά παρϊάλληλη άνάγνωση, μέ κάθε θε­ μιτό συσχετισμό καί εποικοδομητική σύγκριση, ή σύγχρονη σχεδόν έκδοση ολόκληρου τού ήμερολογίου τοΰ Nijinsky άπό τίς έκδόσεις «Νεφέλη» σέ μετάφραση Βερονίκης Δαλακούρα. Μ. Σ.

ΚΛΑΣΙΚΗ ΠΑΙΔΕΙΑ

’Αντιγράφεις καί φιλόλογοι L. D. REYNOLDS - Ν. G. WILSON: Αντιγρά­ ψεις καί φιλόλογοι. Τό Ιστορικό τής παράδοσης τών κλασικών κειμένων. Μετ. Νικολάου Μ. Παναγιωτάκη. 'Αθήνα, Μορφωτικό "Ιδρυμα Έθνι. κής Τραπέζης, 1981. Σελ. 347.

ΔΕΚΑΤΡΙΑ χρόνια άπό τήν πρώτη άγγλική του έκδοση τό βιβλίο τών Reynolds καί Wilson θεω­ ρείται κιόλας κλασικό στό είδος του. Διατρέχοντας τίς σελίδες του καταλαβαίνει κανείς ότι δί­ καια άπέσπασε αύτό τό χαρακτηρισμό. Μέ τρόπο άπόλυτα εύληπτο άλλά καί επιστημονικό διηγεί­ ται τό γοητευτικό παραμύθι τής διάσωσης καί παράδοσης τών κλασικών άρχαιοελληνικών καί λατινικών κειμένων μέχρι τίς μέρες μας. Μίλησα γιά παραμύθι. Ό χαρακτηρισμός αυ­ τός έμπεριέχει όλη τή γλαφυρότητα πού διακρίνει τό ύφος τού βιβλίου καί πού τό καθιστά εύπρόσδεκτο, όχι μόνο γιά τόν άμεσα ένδιαφερόμενο φι­ λόλογο ή μελετητή άλλά καί γιά τόν άναγνώστη πού δέν διαθέτει ιδιαίτερα εφόδια πάνω στό θέ­ μα. Καί άναλογίζεται κανείς ότι μόνο ή πλήρης καί βαθιά γνώση ενός θέματος μπορεί νά άποφέρει αύτή τή διαύγεια πού είναι προσιτή σέ μυημένους καί άμύητους. Ό τίτλος «’Αντιγράφεις καί φιλόλογοι» ίσως δέν είναι σαφής γιά τό περιεχό­ μενο τοϋ βιβλίου, άν μάλιστα λάβουμε υπόψη τή νοηματική φόρτιση πού έχουν οί λέξεις αυτές στήν καθημερινή μας ομιλία. Γι’ αύτό, πολύ εύ­ στοχα, ό υπότιτλος τής ελληνικής έκδοσης μάς καθοδηγεί μέ περισσότερη σιγουριά γιά τό τί πρόκειται νά βρούμε στίς σελίδες τοΰ βιβλίου. Μέ δυό λόγια μπορούμε νά πούμε ότι τό βιβλίο αύτό

άπαντά ύπεύθυνα καί τεκμηριωμένα σ’ ένα έρώτημα πού, φαντάζομαι, θά έχει άπασχολήσει όλους μας κάποια στιγμή: πώς έφτασαν μέχρι τίς μέρες μας τά κείμενα τών άρχαίων έργων; Τό άπλό αύτό έρώτημα συνεπάγεται μιά άτέλειωτη σειρά άλλων ζητουμένων πού έθρεψαν καί θρέ­ φουν άκόμη πολλούς κλάδους τής φιλολογίας. Πώς δηλαδή άρχισαν νά γράφονται τά κείμενα αύτά, ποιά ήταν ή μορφή τών πρώτων βιβλίων, πώς γινόταν ή άναπαραγωγή άντιτύπων πρίν άπό τήν έφεύρεση τής τυπογραφείας, σέ ποιές, χειρό­ γραφες «έκδόσεις» στηρίχτηκε ή πρώτη τυπογρα­ φική τους έμφάνιση, ποιά πιθανά λάθη έγιναν άπό τύπωμα σέ τύπωμα, πώς μπορεί τελικά νά έπέμβει ό σημερινός φιλόλογος γιά νά άποκαταστήσει ένα άρχαϊο κείμενο κλπ. Είναι φανερό ότι οΐ άπαντήσεις στά ένδεικτικά αύτά ερωτήματα έχουν άμεση σχέση μέ τή γενικότερη ιστορία τής παιδείας καί τής φιλολογίας. Ξεκινώντας άπό τήν ελληνική άρχαιότητα οί συγγραφείς προχωρούν στήν ελληνιστική περίο­ δο, τή ρωμαϊκή εποχή, τούς πρώτους χριστιανι­ κούς αιώνες, γιά νά φτάσουν στήν ’Αναγέννηση καί στά κατοπινά χρόνια. Τό τελευταίο κεφάλαιο άσχολεϊται μέ τήν «Κριτική τών κειμένων», μέ τήν πολύπλοκη έκείνη διαδικασία πού άπαιτείται γιά νά άνασυγκροτήσουμε τό άρχικό κείμενο ένός έρ­ γου, μιά καί δέν μάς έχει περισωθεϊ κανένα αύτόγραφο χειρόγραφο κλασικού συγγραφέα. Πιστεύω ότι τό βιβλίο είναι πολύ άξιόλογο γιά δυό λόγους: πρώτα γιατί ή μελέτη τών άρχαίων κειμένων θά μάς άπασχολεϊ πάντοτε καί δεύτερο γιατί έρχεται νά προσθέσει στή γλώσσα μας ένα βοήθημα προσπελάσιμο άπό τό φοιτητή, τό μέσο άναγνώστη, τόν καθηγητή-φιλόλογο καί τόν ειδι­ κό. Μέ τήν εύκαιρία αύτή θά ήθελα νά ύπογραμμίσω τή σπουδαιότητα τοϋ εκδοτικού προγράμ­ ματος πού πραγματοποιεί τό Μορφωτικό 'Ίδρυμα τής ’Εθνικής Τραπέζης. Μιά ματιά στούς τίτλους πού έχουν έκδοθεϊ μέχρι σήμερα άλλά καί σ’ αύτούς πού πρόκειται νά έκδοθούν μάς πείθει δτι συγκροτείται άθόρυβα καί ύπεύθυνα μιά βασική βιβλιοθήκη ύποδομής, πού συνιστά μιά λαμπρή εξαίρεση στήν άπρογραμμάτιστη πλημμύρα τών εκδοτικών μας συνθηκών. Μ. Σ.

ΠΟΙΗΣΗ

θαλασσινό ημερολόγιο ΜΑΡΙΑΣ ΚΕΝΤΡΟΥ-ΑΓΑΘΟΠΟΥΛΟΥ: Θα­ λασσινό ημερολόγιο. Θεσσαλονίκη, Διαγώνιος, 1981. Σελ. 43.

ΚΑΠΩΣ άργά έκανε τήν εμφάνισή της ή Μαρία Κέντρου-Άγαθοπούλου στό χώρο τής ποίησης.

93

Μεγαλωμένη στή Θεσσαλονίκη, εκδίδει χό 1961 χήν πρώτη συλλογή της, «Ψυχή καί τέχνη». ’Ακο­ λούθησαν «Διασταυρώσεις» (1965), «Περίπτωση σκηνής» (1968), «Μεγεθύνσεις» (1971), «Άρμιλλάρια» (1973), «Τά τοπία πού είδα» (1975), «Τά επακόλουθα» (1978). Συνεργάστηκε έπανειλημμένα μέ τά λογοτεχνικά περιοδικά τής Θεσσαλονί­ κης «Νέα Πορεία» καί «Διαγώνιος». Ή καινού­ ρια συλλογή της βρίσκεται σέ διαλεκτική σχέση μέ τίς προηγούμενες· διατηρεί δηλαδή τό άφηρημένο στοιχείο, καθορισμένο άπό τό αίσθημα τού θανά­ του καί τής φθοράς. Ίσως αυτό πού διαστέλλει τό «Θαλασσινό ημερολόγιο» είναι μιά διάθεση απο­ μάκρυνσης άπό τή μεταφυσική καί έπαναπροσδιορισμοΰ τού υποκειμένου στή σχέση μέ τά κα­ θημερινά πράγματα. Ή συλλογή άποτελεϊται άπό τριάντα τρία όλιγόστιχα ποιήματα, μέ γλώσσα άπλή, καθημερινή καί προπάντων σωστά προσαρμοσμένη στήν ποιητική εμπειρία. Αυτό πού διαπνέει τά ποιήμα­ τα είναι ή πίκρα, ή άπογοήτευση, αύτό πού άμετάκλητα χάθηκε. Ή μνήμη εντοπίζεται στήν κα­ τοχή, στόν πατέρα, στή μητέρα άλλά καί στήν κα­ θάρια ματιά τής σύγχρονης πραγματικότητας, ιδωμένη μέ έναν σχεδόν λανθάνοντα λυγμό, βρί­ σκοντας έτσι τήν κάθαρση. Έχουμε νά κάνουμε μέ μιά ειλικρινή ποιητική φωνή, πού, χωρίς νά θέλει νά διεκδικήσει μονα­ δικές έμπειρίες, διεκδικεΐ τή φωνή τής βιωματι­ κής σχέσης μέ τά πράγματα, χωρίς ίχνος έπιτήδευσης.

κό γίγνεσθαι. Ή ποίησή του άναρχη, σύλληψη πρωταρχικής έμπνευσης, ένσκύπτει στίς λέξεις δί­ νοντας τήν άγνότητα τής πρώτης εκφοράς τους· λέξεις κλειδιά, συνεχής άνατοποθέτησή τους μέσα στό στίχο, παρουσιάζουν τή διαλεκτική σχέση νοήματος καί μορφής. Διαλεκτική πού καταλήγει στήν ένότητα, στό όλο άλλά καί στήν πανσπερμία τού βιώματος. Ή φαντασία είναι δημιουργική, όταν χαλιναγωγείται· είναι λοιπόν ή έπιστημονική γλώσσα τού ποιητή. Οί παραπάνω διαπιστώσεις μας πιστεύουμε ότι συγκροτούν τή μέθοδο τού Άπολλιναίρ στήν έπεξεργασία τών ποιημάτων του. Εισβάλλει όμως τό πρωτοφανές μέ τά Calligrammes, πού σέ πρώτη φάση τά' έγραφε στά μετόπισθεν -καθότι είχε λά­ βει μέρος σέ πόλεμο- γιά νά διασκεδάζει τούς συ­ ναδέλφους του. Αργότερα ή ζωγραφική καθόρι­ σε τόν τρόπο τής άντιληπτικής λειτουργίας στήν εικαστική της όπτική-προοπτική. Τελειώνοντας θέλουμε νά έπισημάνουμε τήν καλοδουλεμένη μετάφραση τού Νίκου Σπάνια. Β. Κ.

ΠΟΙΗΣΗ

Ποίηση Πρεβέρ

Β. Κ. ΖΑΚ ΠΡΕΒΕΡ: Ποιήματα. Μετ. Β. Χατζηόημητρίόν. 'Αθήνα, Θεωρία, 1982. Σελ. 166.

ΠΟΙΗΣΗ

Ποίηση Ά πολλιναίρ ΓΚΙΓΙΩΜ ΑΠΟΛΛΙΝΑΙΡ: Ποιήματα. Μετ. Νί­ κου Σπάνια. 'Αθήνα, Γνώση, 1982. Σελ. 73.

Ο,ΤΙ καινούριο έρχεται καί ταράζει τή λογοτε­ χνία, αύτό προέρχεται μάλλον άπό έκφραστές πού περικλείουν έντονο τό στοιχείο τής άντίφασης. Γιά τόν ’Απολλιναίρ π.χ., πού έκρυβε πε­ ρισσότερα στό μύθο πού δημιουργήθηκε γύρω άπό τό όνομά του καί λιγότερα στή δημοσιότητα τών γραφτών του τήν έποχή πού μεσουρανούσε, ό χρόνος παρουσίασε, μέ ψύχραιμη πλέον κριτική, τό φάσμα μιάς πρωτογενούς έμπνευσης. Ά ν λοι­ πόν ό Ρεμπώ άναζήτησε στό καράβι τή μετουσίω­ ση τής καθημερινής πράξης, ό Άπολλιναίρ βού■τηξε στήν καθημερινή πράξη διαχέοντας έναν πρωτόγνωρο τρόπο έκφρασης. Τό έλλογο στοι­ χείο χρησιμεύει περισσότερο σάν άφορμή γιά νά καταδείξει τό παράλογο, παρά γιά νά έκφέρει συμπεράσματα πού νά έννοιολογούν τό κοινωνι­

94

Η ΕΠΙΛΟΓΗ τών ποιημάτων έγινε άπό τίς συλ­ λογές «Paroles» (1946), «Histoires et d’autres histoires» (1946), «Spectacle» (1951), «La pluie et le beau temps» (1955). Ή επαφή τού Πρεβέρ μέ τόν υπερρεαλισμό καί τό συμβολισμό διαμόρφωσε τόν τρόπο έκφρασής του. Αποχωρώντας νωρίς άπό τό κίνημα πού έπρόκειτο νά ταράξει τά λιμνάζοντα νερά εκείνης τής έποχής, συγκροτεί έναν δικό του κόσμο λέ­ ξεων καί εννοιών. Παρόλο πού'ή γλώσσα του εί­ ναι άπλή, ή συνεχής άλλαγή στή σειρά τών λέξεων δημιουργεί στίχους πού άποπνέουν ένα δικό τους χωρόχρονο. Ανακαλείται ή μνήμη γιά νά δώσει νόημα στό παρόν, μέσα άπό τήν ενδοσκόπηση δμως τής καθημερινότητας. Ή θεματική του έχει άναφορά τόν έρωτα, τήν πολιτική, τήν άντίσταση στόν κλήρο, μέ καυτή κριτική καί σάτιρα. Δέν στάθηκαν άτυχοι λοιπόν ούτε ό Μπορίς Βιάν ούτε ό Ύ β Μοντάν πού τραγούδησαν ποιήματά του, γιατί «ό ρυθμός, δηλαδή ή τάξη, είναι ή μουσική τής σκέψης» (Charles Baudelaire). Ά ς μήν παρέλθουμε δμως καί τό σεναριογράφο Πρεβέρ, πού έδειξε έξαίρετα δείγματα γραφής γιά τήν κινηματογραφική γλώσσα· συνεργάστηκε μέ τούς Πιέρ Πρεβέρ (άδελφό του), Ζάν Ρενουάρ, Μαρσέλ Καρνέ, Άντρέ Καγιάτ κ.ά.

νιστικό τρόπο τήν άπελπισία γιά τή σφαγή. Ε ν ­ τύπωση έπίσης έκανε τό «Ό γρασαδόρος καί τά χειρόγραφα τού Max Tod» (1960), πού έκφράζει τή ματαιότητα τού λόγου. ’Αλλά καί ή συμβολή του στήν ανθολόγηση τής έλληνικής γραμματείας υπήρξε μεγάλη, καθώς μέ δική του φροντίδα έχουμε σημαντικές άνθολογίες γιά ποίηση καί διήγημα. Τώρα έχουμε σέ 2η έκδοση 23 πεζά τού Ρένου Άποστολίδη πού είχαν πρωτοκυκλοφορήσει τό 1967. Πεζά; Δύσκολο ν’ άποφασίσει κανείς τί άκριβώς είναι. Τόσο ποιητικός είναι ό λόγος του. «Στή γέμιση τού φεγγαριού» είναι ό τίτλος τού καλόγουστου τόμου μέ τά σύντομα διηγήματα. Ά λλα άπ’ αυτά είναι γεμάτα πικρά καλοκαίρια, μέ βράχια κοφτερά κι αρμύρα, άλλα παράξενα καί φανταστικά, μέ νευρώδες γράψιμο («σπασμω­ δικό» τό χαρακτήρισε ό Α. Καραντώνης), άλλα ήρωικά σάν παλιά παραμύθια, άλλα έξομολογήσεις σπαραχτικές όπως μόνο μέσα άπό μιά φυλα­ κή μπορούν νά γίνουν, μέ έντονο τό υπαρξιακό πρόβλημα, κι άνάμεσά τους κάποιο ερωτικό κομ­ μάτι μ’ έναν έντονο ποιητικό αισθησιασμό, ενώ ή διάθεση τού συγγραφέα κυμαίνεται άπό μιά λε­ πτή ειρωνεία ώς ένα δηκτικό σαρκασμό· δλα συν­ θέτουν τό περιεχόμενο αύτοΰ τού τόμου μέ μιά ποικιλία θεμάτων. Ό άναγνώστης θά τ’ άγαπήσει σίγουρα καί θά βρει στό καθένα κάτι διαφορετικό, αλλά σέ δλα τή γνώριμη φωνή τού Ρένου Άποστολίδη.

Ζάκ Πρεβέρ

Ή ιδιόμορφη τάξη τών λέξεων, όπως προαναφέραμε, καθιστά τά ποιήματά του δυσκολομετάφραστα. Γι’ αΰτό τό λόγο ίσως ό κ. Β. Χατζηδη•μητρίου δεν άπέδωσε δσο έπρεπε «ποιητικά» τούς στίχους. Β. Κ.

ΠΕΖΟΓΡΑΦΙΑ

Στη γέμιση τού φεγγαριού ΡΕΝΟΥ ΑΠΟΣΤΟΛΙΔΗ: Στή γέμιση τον φεγγα­ ριού. 'Αθήνα, Τά Νέα ’Ελληνικά, 1981. Σελ.

213.

«ΑΥΤΟ τό κουβάρι είναι κι ή άρχή καί τό τέρμα. Αύτός ό λόγος πού δέν άγαπώ, μά δέ θά διακόψω. Αύτός ,ό λόγος πού θά ντραπώ, θά μισήσω, θά θελήσω πάλι ν’ άφανίσω -μά δέ θά διακόψω.» Ή συμβολή τού Ρένου Άποστολίδη στά έλληνικά γράμματα είναι πλούσια καί πολύπλευρη: διήγημα, μυθιστόρημα, ποίηση, δοκίμιο. Την πρώτη σημαντική έμφάνιση έκανε μέ τό μυθιστό­ ρημα «Πυραμίδα 67» (1950),μαρτυρία τού εμφύ­ λιου πολέμου ’47-’49, έργο πού ξεκίνησε την πε­ ζογραφία τού εμφύλιου καί εκφράζει μέ συγκλο­

Ε. Κ.

ΠΕΖΟΓΡΑΦΙΑ

Λευκή σημαία στήν Κεφαλονιά ΜΑΡΤΣΕΛΟ ΒΕΝΤΟΥΡ1: Αενκή σημαία στήν Κεφαλονιά. Μετ. Νίκη; Κιιλιμιαρίι-Φΰιππουπολίτη. Αθήνα, Καοτανιώτης, 1981. Σελ. 295.

ΤΟ θαυμάσιο αύτό βιβλίο, πού προλογίζει ό πρόεδρος τής ’Ιταλικής Δημοκρατίας, Σάντρο Περτίνι, άναφέρεται σ’ ένα ξεχασμένο επεισόδιο τής ιταλικής αντίστασης. Στις 22 Σεπτεμβρίου 1943, έννιά χιλιάδες άντρες τής μεραρχίας Άκουι έκτελέστηκαν στήν Κεφαλονιά άπό τή Βέρμαχτ, επειδή έστρεψαν τά δπλα εναντίον τών Γερμα­ νών. "Ολες οί προσπάθειες πού έγιναν, μετά τόν πόλεμο, γιά νά εντοπιστούν καί νά δικαστούν οί ύπεύθυνοι, έμειναν χωρίς άποτέλεσμα. Τό βιβλίο έχει τή μορφή μυθιστορήματος καί κινείται σέ δυό έπίπεδα: ένας νέος ’Ιταλός επι­ σκέπτεται τήν Κεφαλονιά, είκοσι χρόνια μετά τό

95

τέλος τοϋ πολέμου, γιά νά δει τόν τόπο που πέθανε ό πατέρας του, λοχαγός τής μεραρχίας "Ακουι, καί νά συναντήσει τούς άνθρώπους πού τόν γνώ­ ρισαν. Σ’ ένα δεύτερο πλάνο, περιγράφονται μέ ακρίβεια τά φοβερά γεγονότα τοϋ Σεπτέμβρη τοϋ 1943, ή άβεβαιότητα τοϋ ίταλικοϋ άρχηγείου μετά τή συνθηκολόγηση τής ’Ιταλίας, ή όργή τών Γερ­ μανών γιά την «προδοσία» τών συμμάχων τους, ή άντίσταση πού πρόβαλε ή μεραρχία "Ακουι καί ή σφαγή πού άκολούθησε. Παράλληλα, σκιαγραφεϊται ή ζωή τών ’Ιταλών στήν κατεχόμενη Κεφαλονιά, οί σχέσεις τους μέ τούς Έλληνες κλπ. Έ να βιβλίο πού παρουσιάζει μεγάλο ενδιαφέ­ ρον κι άπό ιστορικής πλευράς άλλά καί σάν μυθι­ στόρημα. Κ. Λ.

ΠΕΖΟΓΡΑΦΙΑ

Τό ύπεραρσενικό ΑΛΦΡΕΝΤ ΖΑΡΡΥ: Τό ύπεραρσενικό. Μετ. ’Ιουλίας Ραλλίδη. ’Αθήνα, Αίγόκερως, 1981. Σελ. 123.

ΕΝΑΣ δύσκολος καί όχι πολύ διαβασμένος συγ­ γραφέας είναι ό Άλφρέντ Ζαρρύ. Στη σύντομη άλλά έντονη ζωή του (1873-1907, έκτος άπό τό νά ξοδέψει τήν πατρική περιουσία καί νά έκδώσει ένα άτυχο περιοδικό (κυκλοφόρησαν δύο μόλις τεύχη), κατάφερε μέ τό συγγραφικό έργο του νά γίνει μιά άπό τίς πιό ίδιάζουσες μορφές τής εύ-

ρωπαϊκής λογοτεχνίας. «Τά λεπτά τής άμμου -ύπόμνημα» καί «Καίσαρ ’Αντίχριστος» υπήρξαν οί πρώτες προσπάθειες· παράξενες συλλογές λυρικών ποιημάτων καί πρό­ ζας άποτέλεσαν κατά τούς κριτικούς τό «χωράφι» όπου άναπτύχθηκε τό μακάβριο χιούμορ τοϋ σουρρεαλισμοΰ. Τό φαρσοειδές καί σατιρικό πορτρέτο ένός δασκάλου έφερε σάν άποτέλεσμα τό θεατρικό έργο «Ό Ubu-βασιλιάς» (1896), τό άριστούργημά του, κι ένα όλοκληρωμένο παρά­ δειγμα τοϋ βίαιου άντικομφορμισμοΰ του. Κάθε σύμβαση κοινωνική καί θεατρική είχε παραμελη­ θεί. Μέ τό «Κινήσεις καί γνώμες τού Dr. Faustroll». πού βγήκε μετά τό θάνατό του, τό 1911, ό Ζαρρύ κατάφερε νά φτάσει τό θλιβερό χιούμορ τοϋ Ubu. Τώρα ό «Αίγόκερως» κυκλοφορεί στήν Ελλά­ δα ένα άλλο έργο τοϋ Ζαρρύ, πού παρουσιάζει όλες τίς χαρακτηριστικές ιδιομορφίες τού συγ­ γραφέα του: «Τό ύπεραρσενικό». Μέσα σ’ ένα έξω άπό κάθε κοινωνική σύμβαση σαλόνι μιας άπελπιστικά παρακμιακής κοινωνίας γίνεται συζήτηση γιά τίς έρωτικές δυνατότητες τοϋ άνθρώπινου είδους καί ιδίως τοϋ άρσενικού. Ό οικοδεσπότης, ύποστηριχτής τής ιδέας δτι αυ­ τές είναι άπεριόριστες, άντικρούει τούς καλεσμέ­ νους του μέ άτράνταχτα επιχειρήματα βασισμένα στήν παράδοξη λογική του. Οί άναγνώστες μπο­ ρούν νά σκανδαλίζονται ή νά ενθουσιάζονται -ή συνέχεια θά έντείνει αυτά τά συναισθήματα. ’Ακολουθεί ή διαδικασία τής άπόδειξης αυτής τής θεωρίας πού άνήκει «στό χώρο τού άκατόρθωτου», καί τά γεγονότα πού διαδέχονται τό ένα τό άλλο περιγράφονται μέ τό θλιβερό ύπερρεαλιστικό χιούμορ τοϋ Ζαρρύ, πού θορυβεί καί προ­ βληματίζει, μέσα σέ μιά μυστηριώδη άτμόσφαιρα, μέ τούς επισκέπτες νά συναγωνίζονται σέ παραλογισμό μέσα στούς χαριτωμένους καί τρελούς άφορισμούς τού συγγραφέα, ένώ τό πείραμα πι­ στοποιεί... τό άκούραστο καί άκόρεστο τής άνθρώπινης φύσης, ή τό άντίθετο; Δέ θά μάθουμε ίσως ποτέ τί άκριβώς άπέδειξε τό πείραμα άλλά ή άλήθεια τού συγγραφέα ίσως νά κρύβεται σ’ αυτή τή φράση: «"Οταν κάνει κανείς συνέχεια έρωτα δέ βρίσκει τόν καιρό νά τόν βιώσει». Ε. Κ.

ΠΕΖΟΓΡΑΦΙΑ

Μιά άλλη χώρα ΤΖΕΪΜΣ ΜΠΟΛΝΤΟΥ1Ν: Μιά άλλη χώρα. Μετ. Εϋης Φρυδά. ’Αθήνα, Όδνσσέας, 1981. Σελ. 394. ’Α λφρέντ Ζαρρύ

96

Μέ τέτοια όργή πώς νά μπορεϊ/τ’ 'Ωραίο νά σταθεί/

πού δέν άντέχει/οΰτ’ δσ’ άνθάκια τρυφερά; Shakespeare, Sonet LXV

ΤΟ βιβλίο αυτό τοϋ Μπόλντουιν, ένός άπό τούς κυριότερους εκπρόσωπους τής νέγρικης λογοτε­ χνίας τοϋ αιώνα μας, θυμίζει τή ρήση τοϋ Κούντερα, σύμφωνα μέ τήν όποια τό μυθιστόρημα εί­ ναι ή σχολή τής κατανόησης. Δέν είναι μόνο ή ζωή στήν ’Αμερική, συνδυασμένη μέ τό φυλετικό πρόβλημα, έκεΐνο πού ένδιαφέρει τό συγγραφέα. Είναι, έπίσης, ή διάσταση πού δημιουργεϊται άνάμεσα στίς γενιές καθώς καί ή επίμονη αναζή­ τηση ταυτότητας. Ό Μπόλντουιν σκιαγραφεί αυ­ τή τήν προσπάθεια δίνοντας έμφαση στίς λεπτο­ μέρειες, τίς αποχρώσεις. Ή στάση ζωής, των ήρώων του δέν είναι άπόλυτα ξεκαθαρισμένη, καθώς τήν προσδιορίζει μιά κάποια σύγχυση. Ένας νέος τρόπος ζωής διαγράφεται, ιδίως στόν έρωτικό τομέα, χωρίς νά είναι άμοιρος άπό τίς άφορμές πού τόν δημιούργησαν, κι αύτό είναι σί­ γουρα πολύ σημαντικό. Ή ειλικρίνεια πού χαρακτηρίζει τίς προσπά­ θειες τών άνθρώπων αυτών νά βρουν τόν άληθινό έαυτό τους καί νά ζήσουν μιά γνησιότερη ζωή δέν άρκέί γιά νά «σώσει» τήν κατάσταση, γιατί τά ρήγματα είναι πολλά. Τό θετικό είναι πώς ή γενιά

αύτή δέν φαίνεται να θέλει νά συγκαλύψει τά ρήγματα. ’Έτσι, γιά άλλη μιά φορά τό μυθιστόρη­ μα εκθέτει τούς κινδύνους πού άντιμετωπίζει ή ύπαρξη όταν άνοίγεται στή ζωή. Είναι ή περιπέ­ τεια τοϋ άνθρώπου τοϋ αιώνα μας δ,τι άπασχολεί τόν Μπόλντουιν. Κάνοντας μιά τολμηρή άνατομία στίς άνθρώπινες σχέσεις, δέν παραλείπει νά μιλήσει γιά τό μί­ σος πού κάποτε έντονα τίς χαρακτηρίζει. Μίσος στίς σχέσεις άνάμεσα σέ μαύρους καί σέ άσπρους άλλά καί μίσος στή ζωή ένός ζευγαριού. Τό νυ­ στέρι τοϋ συγγραφέα φτάνει άρκετά βαθιά γιά νά μπορέσουμε νά δούμε τήν αΰτοαπόρριψη πού φω­ λιάζει μέσα στούς μαύρους, άλλά καί τήν ένοχή πού νιώθουν κάποιοι άσπροι γι’ αύτή τήν κατά­ σταση. Κάποτε οί έλευθερίες πού κατακτιόνται ορίζουν νέες δεσμεύσεις, σά φόρους τιμής πού καλείται νά πληρώσει μιά γενιά γιά τά λάθη τής προηγούμενης. Λάθη πού τό κυριότερο χαρακτη­ ριστικό τους είναι ή παγίωση, ή έλλειψη άναζήτησης. Πολύ ενδιαφέρουσα είναι ή σκιαγράφηση τοϋ νέγρου Ρούφους, άλλά καί τής έρωτικής του σχέ­ σης μέ μιά άσπρη. Σχέσης πού ξεκίνησε ευοίωνα γιά νά καταλήξει πολύ άσχημα, καθώς ό ίδιος υιοθετεί τελικά τό ρόλο τού «κακοΰ μαύρου», πού τό κοινωνικό ύπέρ-έγώ τού έχει προσδώσει. καί

Ό μικρός περιηγητής ΣΟΦΙΑΣ ΜΑ ΥΡΟΕΙΔΗ-ΠΑΠΑΔΑΚΗ: Ό μι­ στη, ή βασίλισσα πού νίκησε τό θάνατο», «Ελλη­ κρός περιηγητής. Τόμοι A Β,' Γ'. Νεανική Βι­ νικό σχολικό θέατρο» καί πολλά άλλα, καί μετά­ βλιοθήκη. Καστανιώτης, ’Αθήνα, 1981. Σελ. φρασε ξένους συγγραφείς.

172+ 190 + 252. Τώρα, μαζί μέ τή συντροφιά τού μικρού περιη­

Ο ΦΑΝΗΣ είναι ένα ελληνόπουλο γεννημένο στήν ’Αμερική πού πρωτοέρχεται στήν πατρίδα τών γονιών του στά δεκατέσσερα χρόνια του. ’Αρχίζει νά τήν άνακαλύπτει ταξιδεύοντας, καί μαζί του άνακαλύπτουμε κι εμείς αύτή τή χώρα μέ τή βοήθεια τής θείας του πού τόσο καλά τή γνωρίζει. Αύτά όλα στό βιβλίο « Ό μικρός περιηγητής» τής Σοφίας Μαυροειδή-Παπαδάκη πού κυκλοφο­ ρεί άπό τή Νεανική Βιβλιοθήκη τών έκδόσεων Καστανιώτη. Ή Σοφία Μαυροειδή-Παπαδάκη γεννήθηκε στό Φουρνί τής Κρήτης τό 1905 καί πέθανε πριν λίγα χρόνια, τό 1977. Σπούδασε στήν Παιδαγωγι­ κή ’Ακαδημία Ηρακλείου καί τή Φιλοσοφική Σχολή ’Αθηνών. Πήρε μέρος στήν ’Εθνική ’Αντί­ σταση καί τιμήθηκε γιά τή δράση της μέ τό Βρα­ βείο ’Εθνικής ’Αντίστασης. ’Ακούραστη άπό τό διδακτικό έργο της, έγραψε πολλά βιβλία γιά νέους, «Ώρες τής άγάπης», «Τής νιότης καί τής λευτεριάς», «Λουλούδι τής τέφρας», καί γιά παι­ διά; «Τό παραμύθι τοϋ Όλύμπου», «’Αταλάντη, ή νεράιδα τού δάσους», « Ό ’Αλέξανδρος καί ή Γοργόνα», «Ιστορίες άπό τό Βυζάντιο», «”Αλκι-

γητή, τού Φάνη, μέ τά ξαδέρφια καί τούς θείους του, τά παιδιά πού θά διαβάσουν τό βιβλίο θά γνωρίσουν, μέσα άπό γραφικά μέρη, τήν ιστορία, παραδόσεις άρχαϊες, βυζαντινές καί νεότερες καί θά συνδέσουν εύκολα κάθε τόπο μέ τό παρελθόν Ό Α ' τόμος μάς ταξιδεύει στή Σπάρτη, τή Μονεμβασιά, τή Μάνη, τή Μεσσηνία, ό Β' στήν ’Ολυμπία, τήν Πάτρα, τήν Κόρινθο, τίς Μυκήνες, τήν Τίρυνθα, τήν Ά χαΐα, τήν ’Αρκαδία, καί ό Γ' στήν ’Αθήνα, τήν ’Ελευσίνα, τή Νάξο, τά νησιά τού Σαρωνικοΰ. Σ’ αυτές τίς περιηγήσεις δένον­ ται τό παλιό μέ τό καινούριο, οί άνθρωποι μέ τίς συνήθειες, τά μνημεία μέ τή φύση. Τό γλαφυρό γράψιμο κάνει τό διάβασμα ευχά­ ριστο, καί οί πληροφορίες ιδιαίτερα ένδιαφέροντα αύτά τά βιβλία. Τσως σέ πολλούς, σήμερα πού τά ταξίδια είναι τόσο συχνά κι εύκολα, αύτοϋ τού είδους τά βι­ βλία νά φαίνονται ξεπερασμένα, μά στ’ άλήθεια τό βιβλίο αύτό είναι τόσο καλογραμμένο πού άκόμα καί τά παιδιά πού ταξιδεύουν θά τό χρη­ σιμοποιήσουν σάν ένα πολύ ευχάριστο όδηγό. Ε. Κ.

97

κακομεταχειρίζεται την άσπρη φίλη του. 'Υποκύ­ πτει στη δυσπιστία πού βρίσκει γύρω του, χωρίς αυτή νά τού ταιριάζει. Μ’ άλλα λόγια καταστρέ­ φει καί καταστρέφεται. Είναι ένας άνθρωπος «έλκυστικός», ευαίσθητος, ένας «ξένοιαστος κα­ βαλάρης» πού δέν ξέρει νά προστατεύει τόν εαυ­ τό του κι έρχεται σ’ άντίθεση μέ τά «συνηθισμένα μέτρα τής άνθρώπινης χρήσης», όπως λέει ό Hen­ ry James. Ό συγγραφέας δείχνει, μέ τήν υπεράσπισή του πρόςτήν ύπαρξη, τόν άγώνα καί τίς διεκδική­ σεις της, τήν κατανόησή του γιά τήν περιπέτειά της, έφόσον είναι ή ίδιαιτερότητά της καί ή άναζήτηση τής ταυτότητάς της ό,τι περισσότερο τόν συγκινεί. Μετρά τελικά ή τιμιότητα τής προσωπι­ κής αναζήτησης, σ’ έναν κόσμο πού μεταβάλλεται συχνά σέ έρημο καί μέσα σέ πόλεις πού τό βάρος τους γίνεται «δολοφονικό». ΕΛΕΝΗ ΔΑΜΒΟΥΝΕΛΗ

ΠΕΖΟΓΡΑΦΙΑ

Ό λόγος τού μουγκού

λογοτεχνία. Ό Γιώργος Ρούβαλης μετέφρασε τά διηγήματα κι έγραψε μιά εισαγωγή ενδιαφέρουσα, κατατο­ πιστική, γιά όποιον θέλει νά αισθανθεί τό φόντο τού λατινοαμερικάνικου σκηνικού, πράγμα ση­ μαντικό γιά τήν κατανόηση τής γραφής αύτής. Ό μεταφραστής γράφει: «Ό Χούλιο Ραμόν Ριμπέυρο (1929) ανήκει στή ρεαλιστική μεταπολε­ μική γενιά. Διηγηματογράφος εξαίρετος, τά θέ­ ματά του διαδραματίζονται πάντα στήν πόλη. Περιγράφουν όλα τά κοινωνικά στρώματα (λούμπεν-προλεταριάτο, έργάτες, άστούς, μικροα­ στούς) μέ μιά προτίμηση γιά τά τελευταία. Μέ με­ γάλη μαεστρία καί ποικιλία έκφραστικών μέσων, ό Ριμπέυρο καταγράφει τίς μικροαστικές ψυχώ­ σεις, κάνει άναφορές σέ μιά Λίμα τής δεκαετίας τού ’50, καί στήνει τελικά έναν περίπλοκο καμβά τής άστικής ζωής στό' Περού, πού έκσυγχρονίζεται σιγά σιγά κάτω άπ’ τό βάρος τής ολιγαρχικής παράδοσης καί τών στρατιωτικών δικτατοριών. Ή ισπανική φεουδαρχική παράδοση είναι πα­ ρούσα, άλλά φθίνει σταδιακά. Άκόμα, άσχολεϊται καί μέ τό φανταστικό διήγημα, πάντα όμως μέ κάποια ρεαλιστική βάση καί γι’ αύτό μίγμα άξιοθαύ μαστό». Πραγματικά ένδιαφέρουσα δουλειά, ή ανάγνω­ ση τού Ριμπέυρο είναι καινούρια σελίδα. Κ. Κ.

ΧΟΥΛΙΟ ΡΑΜΟΝ ΡΙΜΠΕΫΡΟ: Ό λόγος τον μουγκού. Δ ιηγήματα. Είσαγωγή-μετάφραση Γιώργου Ρονβαλη. 'Επιμέλεια Φ. Δ. Αρακονταειδή. 'Αθήνα, Κέδρος, 1981. Σελ. 194.

ΜΕ τό «Λόγο τού μουγκού», μιά μεγάλη συλλογή διηγημάτων τού Περουβιάνου Χούλιο Ραμόν Ριμπέυρο, ένα άκόμα βήμα γίνεται, καί μάλιστα σω­ στά, στή γνωριμία μας μέ τή λατινοαμερικάνικη

ΠΕΖΟΓΡΑΦΙΑ

Μαρτίνος καί άλλα διηγήματα J. Μ. G. LE CLEZIO: Μαρτίνος καί Άλλα διη­ γήματα. Μετ. Λήδας Παλλάντιου. ’Αθήνα, Χατζηνικολή, 1981. Σελ: 181.

Ο ΛΕ ΚΛΕΖΙΟ έκανε μιά θριαμβευτική έμφάνιση στά γαλλικά γράμματα τό 1963, όταν σέ ηλικία 23 χρονών βραβεύτηκε γιά τό πρώτο'βιβλίο του, «Proces verbal chez les fourmis». Θεωρήθηκε τότε άπ’ τούς έλπιδοφόρους εκπρόσωπους τού «νουβώ ρομάν». Ά πό τότε, εκτός άπό τά διηγήματά του (ό Μαρτίνος είναι παρμένος άπό τή συλλογή Fievre), έγραψε κι ακούστηκε λίγο. Τώρα άσχολεΐται μέ τό παιδικό βιβλίο, κι αύτό δέν είναι τυχαίο. Τά διηγήματά του, πού κινούνται μεταξύ φαν­ τασίας καί πραγματικότητας, έχουν γιά ήρωά τους τό παιδί-άνθρωπο. Είναι διηγήματα ονειρι­ κά, «κάπως τρελά», όπως τά χαρακτηρίζει ό •ίδιος, μέ μιά ιδιαιτερότητα στή γραφή, στήν όποια ό Λέ Κλεζιό δίνει μεγάλη σημασία, κι οπωσδήποτε κάπως έρμητικά γιά τόν άμύητο άναγνώστη. Χούλιο Ραμόν Ριμπέυρο

98

Κ. Λ.

ΠΕΖΟΓΡΑΦΙΑ

Νυχτερινή πτήση ANTOINE DE SAINT-EXUPERY: Νυχτερινή' πτήση. Μετ. Ειρήνης Μπονζάλη. Ήριδανός. Σελ. 172.

Η «Νυχτερινή πτήση», τό δεύτερο, μετά τό «Ποστάλι τού νότου», βιβλίο τοϋ γάλλου συγγραφέα Έξυπερύ (1900-1944), πρωτοκυκλοφόρησε στή Γαλλία τό 1931 άπό τίς έκδόσεις Gallimard, μέ πρόλογο τοϋ Andre Gide. Τήν ίδια χρονιά τιμή­ θηκε μέ τό βραβείο Fimina. Ά πό τότε μεταφρά­ στηκε σέ πολλές γλώσσες καί έγινε κινηματογρα­ φική ταινία (Night Flight) καί όπερα (Volo di notte). Στά ελληνικά κυκλοφόρησε άπό τίς εκδόσεις «Γαλαξίας» τό 1970, στή μετάφραση πού παρου­ σιάζεται καί τώρα. Τό έργο είναι έμπνευσμένο άπό τά προσωπικά βιώματα τοϋ συγγραφέα. Μιλά ό άνθρωπος πού ξέρει καλά τή δουλειά τοϋ πιλότου καί τούς άνθρώπους. Μιλά «ό γνώστης τών πραγμάτων». Τό 1929 ό Έξυπερύ διορίζεται διευθυντής εκμετάλ­ λευσης τής εταιρείας Aeroposta Argentina. Α νή­ κει στούς πρωτοπόρους πιλότους τών νυχτερινών πτήσεων πάνω άπό τόν Ατλαντικό μέ τέρμα τό Μπουένος Άυρες. Είναι μιά «πρώτη ηρωική έποχή» τής άεροπορίας, δπως σημειώνει ό Gide στόν πρόλογο τής πρώτης έκδοσης. Στό βιβλίο καταγράφονται οί έμπειρίες τών πι­ λότων τών ταχυδρομικών άεροπλάνων άπό Παταγονία, Χιλή, Παραγουάη πρός Ευρώπη, μέσω Μπουένος Άυρες. Κύριο πρόσωπο είναι ό πιλό­ τος Φαμπιέν, πού τελικά πέφτει θύμα ενός κυ­ κλώνα καί πληρώνει μέ τή ζωή του τήν τόλμη τοϋ όλονύχτιου πετάγματος. Πρωταγωνιστικό ρόλο δμως στό έργο διεκδικεΐ ό Ριβιέρ, υπεύθυνος γιά όλόκληρο τό δίκτυο τών πτήσεων, καί γενναίο με­ ρίδιο κλέβει ό επιθεωρητής Ρομπινώ, άβουλος καί πολύ άνθρώπινος κάποτε. Ό Ριβιέρ είναι «μιά άξιοθαύμαστη ηγετική μορφή», δπως παρατηρεί ό Gide. Τίς πράξεις καί τίς σκέψεις του κατευθύνει μιά περίεργη, άμετακίνητη αίσθηση τοϋ καθήκοντος. Έ χει τόν δικό του τρόπο Αντιμετώπισης τών υπαλλήλων του, πού ζητά νά τούς χαλυβδώσει τή θέληση. Κινεί καί ρυθμίζει τίς πράξεις τών άλλων μέ τρόπο πού προσπαθεί νά προασπίσει τήν τελειότητα άπό τίς άνθρώπινες άτέλειες. Είναι στιγμές πού φαίνεται Απάνθρωπος, όταν, γιά παράδειγμα, έξευτελίζει τόν άνθρωπο στό πρόσωπο τού επιθεωρητή Ρομ­ πινώ (σελ. 42-43) ή δταν τιμωρεί άμείλικτα, μέ άπόλυση, τόν Ρομπλέ, ύπάλληλο μέ εικοσάχρονη ευδόκιμη υπηρεσία, γιά κάποια άμέλεια. «'Ο Ρι­ βιέρ σκέφτηκε: "Δέν καταδίκασα αύτόν τόσο βά­ ναυσα, καταδίκασα τό κακό γιά τό όποιο δέν ήταν υπεύθυνος, ίσως, άλλά πού προερχόταν άπ’

Άντονάν ντέ Σαίντ-Έξνπερύ

αύτόν'» (σελ. 61). 'Όμως μέσα σ’ όλη του τή σκλη­ ράδα καί τή λαχτάρα τής δράσης (δική του ιδέα ήταν οί παρακινδυνευμένες νυχτερινές πτήσεις) Αναρωτιέται: «Είμαι δίκαιος ή άδικος; Δέν τό ξέ­ ρω. "Οταν τιμωρώ, οί βλάβες λιγοστεύουν. Υπεύθυνος δέν είναι ό άνθρωπος. Είναι σάν σκοτεινή δύναμη πού δέν τήν άγγίζεις ποτέ, άν δέν άγκαλιάσεις δλο τόν κόσμο. "Αν ήμουν πολύ δίκαιος, κάθε νυχτερινή πτήση θά ήταν καί μιά πιθανότητα θανάτου» (σελ. 60). Καί άλλοΰ: «Γιά νά γίνεις άγαπητός άρκεϊ νά λυπάσαι. Δέν λυπά­ μαι κανένα ή τό κρύβω. Κι δμως θά μού άρεσε πολύ νά μέ περιβάλλουν μέ φιλία καί Ανθρώπινη τρυφερότητα... εγώ υπηρετώ τή μοίρα. Πρέπει νά σφυρηλατώ τούς άνδρες, γιά νά τήν υπηρετούν κι αυτοί» (σελ. 74). Έ χει κι άλλους πειρασμούς άδυναμίας καί άνθρώπινης συμπεριφοράς: κεφ.

XVIII, XIX, XX. Είναι πάντως ένα περίεργο κράμα άντικρουόμενων συναισθημάτων, πού μπήκε σ’ ένα δρόμο, άποδέχτηκε ένα ρόλο ρυθμι­ στικό καί δέν μπορεί, δέν θέλει νά κάνει πίσω. «Έτσι καί χαράξεις τόν δρόμο, δέν μπορείς πιά νά μήν τόν Ακολουθήσεις» (σελ. 141).

•Ό μύθος δίνεται μέ άφήγηση. Μέσα σ’ αύτήν περνάνε ό διάλογος καί δ εσωτερικός μονόλογος. Τά θέματα τοϋ Έξυπερύ, πού προέρχονται άπό τό χώρο τής δουλειάς του, χωρίς νά παύουν νά Αποτελούν ντοκουμέντα, μπορεί νά έχουν σήμερα κάπως ξεπεραστεί άπό τήν τεράστια τεχνολογική έξέλιξη. Τά μηνύματά του δμως γιά άγάπη, Αν­ θρωπιά, υπευθυνότητα, τρυφερότητα, δράση, γιά «τό τέντωμα δλων τών δυνάμεων τοϋ άνθρώπου γιά νά ξεπεράσει τόν έαυτό του» παραμένουν επί­ καιρα καί διαχρονικά. Ά πό έκδοτική άποψη άξίζει νά έπισημανθεϊ τό έπίθεμα πού περιλαμβάνει: 1. «Ή νυχτερινή πτή-

99

ση καί ή κριτική»· 2. Βιογραφικές χρονολογίες· 3. "Εργα τού Antoine de Saint-Exupery, πολύ κατα­ τοπιστικό καί χρήσιμο γιά τόν έλληνα αναγνώ­ στη. Καί μιά φιλική παρατήρηση: Σέ πιθανή μελ­ λοντική έπανέκδοση άς ληφθεί φροντίδα γιά μιά γλωσσική καί ορθογραφική κυρίως δμοιομορφία, ώστε νά λήψόυν άρκετά σφάλματα. Μ. Σ.

ΜΕΛΕΤΕΣ

Κώστας Βάρναλης ΣΠΥΡΟΥ ΑΛ. ΓΚΙΝΗ: Κώστας Βάρναλης. Ιδεολογία κι αισθητική. ‘Αθήνα, Γλάρος, 1982. Σελ. 278.

Ο ΣΠΥΡΟΣ Γκίνης γεννήθηκε στήν Κέρκυρα τό 1930. Έ χει στό ένεργητικό του ποιητικές συλλο­ γές, μελέτες, παρουσιάσεις ποιημάτων τοϋ Έλυάρ καί τοϋ Κουαζίμοντο. Μέ τή νέα του έκ­ δοση πάνω στό Βάρναλη επιχειρεί εξονυχιστική καί πολύπλευρη παρουσίαση τοϋ μεγάλου ποιητή καί δάσκαλου, εξετάζοντας τίς ιδεολογικές καί αισθητικές καταβολές. Καί δέν είναι εύκολο. Ό Βάρναλης πρωτοτυπεί. 'Όσο κι άν έχει κάποιο άναρχισμό στήν ευρύτερη έννοιά του μέ άριστοφανικές καταβολές, δσο κι άν συνεχίζει τή σκωπτική-καυτηριαστική κριτική παράδοση τών Ροΐδη-Λασκαράτου, δσο άκόμα κι άν τό ύφος του φαίνεται συγγενικό μέ τοϋ Χάσεκ, τό άνακάτεμά τους δέ δίνει τό Βάρναλη. Τό Παρίσι τοϋ έμαθε δλα τά σύγχρονα ρεύματα κι έγινε ό τόπος συνάν­ τησής του μέ τό μαρξισμό. Ή 'Ελλάδα, τότε πού άρχισε νά γράφει, έμπνεόταν άπό ένα νέο ξεκίνη­ μα. Μιά σύνθεση δλων αυτών τών παραγόντων δίνει τήν κοινωνική στροφή τής ποίησής του. Ποίησης πού χαρακτηρίζεται μεγαλειωδώς άπ’ τή διαπόμπευση τών άστικών ιερών συμβόλων καί τήν πίστη του στό καινούριο. Κ. Κ.

ΜΕΛΕΤΕΣ

Ψυχάρης

Έμμ. Κριαράς

δεικνύοντας γιά άκόμη μιά φορά τή σπάνια ευαι­ σθησία του καί τήν άφοσίωσή του στά νεοελληνι­ κά γράμματα, φέρνει στό φως άγνωστα στοιχεία τής προσωπικότητας τοϋ Ψυχάρη. ’Ακολουθών­ τας τόν μεγάλο άνακαινιστή άπό τό χρόνο τής γέννησής του μέχρι τό θάνατό του, προσπαθεί νά καθορίσει μέ σαφήνεια καί επιστημονική εμβέ­ λεια τό υλικό πού χειρίζεται. Γνώστης τής νεοελ­ ληνικής γλώσσας ό Ε. Κ., καθιερώνει τό μονοτο­ νικό σύστημα στό βιβλίο, δείχνοντας τήν πάντα έπικαιρική του θέση στό χώρο τής παιδείας. ’Αφού λοιπόν παρακολουθεί τόν γλωσσολόγο Ψυχάρη στίς επαφές του μέ πανεπιστημιακούς δασκάλους τής Γαλλίας καί τίς έπιδράσεις του άπό αυτούς, καθοδηγεί μεθοδικά καί σταδιακά τό δοκίμιό του στό έτος συγγραφής τού «ΤαξιΈ να βιβλίο πού έχοντας τήν αίσθηση τής επι­ στημονικής συνέπειας καί προπάντων σεβασμό στό πρόσωπο τού Ψυχάρη, επιχειρεί νά φέρει στήν επιφάνεια, μέ χειρουργικό τρόπο, τόν άν­ θρωπο πού έμελλε νά σταθεί ένας άπό τούς σπου­ δαιότερους εκπρόσωπους στήν ιστορία τού γλωσ­ σικού μας ζητήματος. Β. Κ.

ΜΕΛΕΤΕΣ

ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ ΚΡΙΑΡΛ Ψνχάρης. Ιδέες, άγώνες, ό άνθρωπος. ’Αθήνα, ’Εστία, 1982. Σελ.

Τό δημοτικό τραγούδι

Ο πανεπιστημιακός δάσκαλος Ε. Κριαράς, έπι-

Γ. ΛΑΜΠΡΙΝΟΥ: Τό δημοτικό τραγούδι. Δεύ-

100

τερη ίκόοοη. Αθήνα, Κέόρος. 1981. Σε λ. 160.

ΠΡΟΚΕΙΤΑΙ γιά δεύτερη έκδοση τού βιβλίου τού Γ. Λαμπρινοΰ (φιλολογικό ψευδώνυμο τοϋ δημο­ σιογράφου Γ. Μπαστουνόπουλου, 1909-1948), άπόλυτα ίδια μέ τήν πρώτη πού κυκλοφόρησε τό 1947 άπό τόν έκδοτικό οϊκο «Τά Νέα Βιβλία Α.Ε.». "Υστερα άπό μιά σύντομη εισαγωγή καί κατα­ τόπιση γιά τό ιστορικό, πολιτικό καί πολιτιστικό κλίμα πού δημιούργησε τόν άκριτικό κόσμο καί ένέπνευσε τά άκριτικά τραγούδια (κεφ. 1. 2). έχουμε παρουσίαση τοϋ επικού μέρους τής δημο­ τικής μας ποίησης άπό τό μεσαίωνα μέχρι τήν κλέφτικη εποχή. Ξεκινά μέ τόν άκριτικό κύκλο καί τό άκριτικό έπος καί τελειώνει μέ τά κλέφτι­ κα, τά όποια εξετάζει κατά κατηγορίες (καθαρά κλέφτικα, άρματολικά, ιστορικά, λαϊκά). Κριτικά συμπεράσματα (κεφ. 5, 12) καί συνδετικά κεφά­ λαια (κεφ. 6) δίνουν στό γραφτό ένότητα καί σφαιρικότητα. Ά πό τή μελέτη λείπει παντελώς τό είδος τής μπαλάντας (παραλογής), καί τούτο για­ τί, όπως μαθαίνουμε άπό τόν πρόλογο τής πρώ­ της έκδοσης, ό συγγραφέας προόριζε τήν μπαλάν­ τα γιά ένα δεύτερο τόμο σέ συγκριτική φιλολογι­ κή βάση, πού θά έπιανε δλους τούς βαλκανικούς λαούς· τόν πρόλαβε όμως ή άπόφαση τού στρατο­ δικείου καί ή έκτέλεση. Ά πό άποψη μεθοδολογίας ό Γ. Λ., άφού πρώ­ τα έντάσσει γραμματολογικά τά δημοτικά τρα­ γούδια. προβαίνει σέ σύντομες αισθητικές άναλύσεις καί λογικές ερμηνείες, μέ μιά διάσταση όχι στενά καί περιορισμένα ελληνοκεντρική άλλά άνθρωποκεντρική μάλλον (σελ. 32). Ό συνοπτικός χαρακτήρας τού έργου, πού τό κάνει χρηστικό καί ευκολοδιάβαστο, κάποτε άφαιρεΐ λίγο άπό τήν άποδεικτικότητα ή οδηγεί σέ ιστορικές άνακρίβειες (σελ. 15-16), πού όμως δέν πιστεύω πώς βαραίνουν πολύ στό τελικό ζύγι. Χωρίς νά άγνοεΐ τή βασική καί σοβαρή βιβλιογραφία γύρω άπό τή δημοτική ποίηση, ό Γ. Λ. προχωρεί κάποτε σέ προσωπικές αξιολογήσεις καί χαρακτηρισμούς πού δέν στερούνται λογικής βάσης. Τό βιβλίο άποτελεϊ υπολογίσιμη συμβολή στή μελέτη τής δημοτικής ποίησης.

κατάλογο τής καζαντζακικής βιβλιογραφίας μέ τή μελέτη τής Κλεοπάτρας Λεονταρίτου «Ή νεορο­ μαντική βιοθεωρία τού Καζαντζάκη». Καινούριο καί ουσιαστικά, γιατί μελετά τήν καλλιτεχνική, φιλοσοφική, ηθική ιδιοσυγκρασία τού Καζαντζά­ κη άπό τή δική της εξαιρετικά ενδιαφέρουσα καί βαθιά φιλοσοφημένη σκοπιά. Ή άνάλυση τής Λεονταρίτου είναι πολυδιά­ στατη καί ολοκληρωμένη. Ξεκινά άπό τήν εποχή τού Κ., άπό τό πώς ό Μεσαίωνας αυτός τών ιδεών συντέλεσε στή διαμόρφωση τής άγωνίας πού υπήρξε κινητήρια δύναμη γι’ αύτόν καί προ­ χωρεί στή βαθύτερη έξέταση τής αισθητικής του καί τών ιδεών πού διέπουν τό έργο του. Ό στοχαστικός αύτός συγγραφέας, πού άπληστα δέχτηκε κι αφομοίωσε όλες τίς φιλοσοφίες κι όλες τίς θεωρίες, είναι βαθιά έπηρεασμένος άπό τή βιο­ λογική λειτουργία τής μπερξονικής εξελικτικής ορμής. Τήν άπεγνωσμένη άναζήτηση τής ούσίας τών φαινομένων, τήν άντιστοιχία τής «τέχνης καί τής ζωής» στό έργο του, άλλά καί τήν «παντοδυ­ ναμία» τής τέχνης, τήν ελευθερία καί τή δημιουρ­ γία, τό ιερό δέος άλλά καί τίς βαθιές ρίζες του στή γή, πού έκφράζονται μέ τή ζωικότητα πού τό­ σο συχνά τόν χαρακτηρίζει, τή λύτρωση, τό θάνα­ το καί τόσες άλλες πλευρές στό τεράστιο καί πλη­ θωρικό φιλοσοφικό έργο φωτίζει ή μελέτη τής Λεονταρίτου. Οί πηγές, οΐ επιδράσεις άπό Μπερξόν, Σίλλερ, Σπέγκλερ κι άλλους φιλόσοφους ή θεωρίες, τά παράλληλα, άναζητούνται καί μάς βοηθούν γιά ένα βαθύτερο πλησίασμα σέ έναν άπό τούς πιό σημαντικούς δημιουργούς τού αιώνα μας. Ή Κλ. Λεονταρίτου μάς έδωσε μέ τή «Νεορο­ μαντική βιοθεωρία τοϋ Καζαντζάκη» μιά μελέτη άφάνταστα ενημερωμένη, διεισδυτική, άναλυτική άλλά καί γραμμένη μέ εύαισθησία πού δείχνει πώς έσκυψε πάνω άπό τό έργο τού Καζαντζάκη μέ ιδιαίτερη ευσυνειδησία καί βαθύ ενδιαφέρον. Τό άποτέλεσμα αύτής τής πολύχρονης καί κοπια­ στικής δουλειάς βρίσκεται πιά στά χέρια μας, γιά νά διαβαστεί μέ τό ενδιαφέρον πού τού άξίζει. Ε. Κ.

Μ. Σ.

ΜΕΛΕΤΕΣ

ΜΕΛΕΤΕΣ

Ή νεορομαντική βιοθεωρία τοϋ Καζαντζάκη

Ό Ζητιάνος τού Καρκαβίτσα

ΚΛΕΟΠΑΤΡΑΣ ΑΕΟΝΤΑΡΙΤΟΥ: Ή νεορο­ μαντική βιοθεωρία τοϋ Καζαντζάκη. Ή ποίηση τής ζωής. ’Αθήνα, Θεμέλιο, 1981. Σελ. 476.

ΕΝΑ καινούριο βιβλίο προστίθεται στόν μακρύ

Π. Δ. ΜΑΣΤΡΟΔΗΜΗΤΡΗ: Ό Ζητιάνος τού Καρκαβίτσα. Είσαγωγή-κείιιενο-γλωσσάριο. ’Α ­ θήνα. ΚαρΑαμίτσα. 1980. Σελ. 286.

Η ΚΑΙΝΟΥΡΙΑ έκδοση τού «Ζητιάνου» τού Καρκαβίτσα κινεί τό συνειρμό νά θυμηθούμε τήν τύχη τού βιβλίου άλλά καί τού έργου γενικά ενός

101

άπό τούς καταξιωμένους πρωτοπόρους τής πεζο­ γραφίας μας καί δίνει αφορμή γιά κάποιους άναγκαίους πάντα προβληματισμούς, πού τούς συντηρούν τά εκδοτικά μας πράγματα. Τό 1973, μόλις δηλαδή συμπληρώθηκαν τά πενήντα χρόνια άπό τό θάνατο τού Καρκαβίτσα (1922), κυκλοφό­ ρησαν ταυτόχρονα τρεις έκδόσεις 'Απάντων του, μέ επιμέλεια Νίκης Σιδερίδου, Γ. Βαλέτα καί Στράτου Χωραφά, άντίστοιχα. Παράλληλα διά­ φοροι μεγάλοι καί μικροί έκδοτες συνεχίζουν νά τυπώνουν καί νά άνατυπώνουν μεμονωμένα έργα τού Καρκαβίτσα. Ή περίπτωση είναι ενδεικτική χωρίς νά είναι καί μοναδική. Κάποτε θά πρέπει νά μάς άπασχολήσει ή τύχη τού έργου των συγ­ γραφέων μας μετά τά 50 χρόνια άπό τό θάνατό τους, άπό τότε δηλαδή πού παύει ή νομική προσ­ τασία τής πνευματικής ιδιοκτησίας. Τά ευνόητα ερωτήματα είναι κατά πόσο όλες αυτές οΐ εκδό­ σεις σέβονται τό άρχικό κείμενο, πού στηρίζονται καί άν άκολουθοϋν κάποιους, στοιχειώδεις έστω, κανόνες έκδοτικής δεοντολογίας. "Αν σκεφτοϋμε δέ δτι οί πιθανές άπαντήσεις στά ερωτήματα δέν έχουν ούτε τήν υποστήριξη τών φιλολογικών με­ θόδων, θά πρέπει νά χαρακτηρίσουμε ώς εύπρόσδεκτες καί άπόλυτα έπιθυμητές εργασίες σάν αύτή τού Μαστροδημήτρη πού θά μάς άπασχολήσει εδώ. Τό κείμενο τού «Ζητιάνου» στηρίζεται στή δεύ­ τερη έκδοση τού 1920, πού, όπως σημειώνεται στόν πρόλογο, «άντιπροσωπεύει τήν οριστική βούληση τού συγγραφέα». Οί επεμβάσεις τού έπιμελητή περιορίζονται στή διόρθωση τών ορθο­ γραφικών σφαλμάτων τής έκδοσης έκείνης, χωρίς νά θίγεται ή πολυμορφία στό τυπικό τών λέξεων πού χρησιμοποιεί ό Καρκαβίτσας. Ή λύση αυτή προτιμήθηκε, γιά νά μπορεί ό μελλοντικός μελε­ τητής τού γλωσσικού μας ζητήματος νά συνειδη­ τοποιήσει τό πελώριο έργο πού είχαν νά έπιτελέσουν, καί στόν τομέα τής ορθογραφίας, οί θεμε­ λιωτές τής γραφόμενης νεοελληνικής. "Εχουμε έτσι ένα γραφτό πού μαρτυρεί τή γλωσσική πορεία τού Καρκαβίτσα, μιά πορεία πού ξεκίνησε άπό τήν καθαρεύουσα γιά νά καταλήξει σέ μιά λαγαρή, περίτεχνη δημοτική. Πέρα άπό τήν άποκατάσταση τού κειμένου, ή έκδοση έξετάζει δλα τά σχετικά μέ τό «Ζητιάνο» φιλολο­ γικά ζητήματα (πρώτες δημοσιεύσεις, μεταφρά­ σεις, άνάλυση, γλώσσα καί ύφος, έπιδράσεις, υποδοχή τής κριτικής κλπ.) καί συμπληρώνεται μ’ ένα γλωσσάριο, δπου ερμηνεύονται οί άφθονες ιδιωματικές λέξεις πού βρίσκονται στό κείμενο. Προηγούνται δυό κατατοπιστικά κεφάλαια, ένα γιά τήν έξέλιξη τής άφηγηματικής πεζογραφίας κατά τήν περίοδο 1830-1930 καί ένα γιά τό συγ­ γραφέα καί τήν έποχή του· στά κεφάλαια αυτά ό Μαστροδημήτρης χρησιμοποιεί δλη τήν εκτενή μέχρι σήμερα βιβλιογραφία γιά τόν Καρκαβίτσα. Σέ παράρτημα δημοσιεύονται τρία κείμενα πού έχουν έμμεση ή άμεση σχέση μέ τό συγγραφέα τού «Ζητιάνου» αλλά καί μέ τή γενικότερη διαμόρφω­ ση τού πεζού λόγου στόν τόπο μας: είναι ή περι­ βόητη «Έπιστολιμαία διατριβή αντί προλόγου»

102

τού ’Αγησίλαου Γιαννόπουλου, ή προκήρυξη τής «Εστίας» «πρός συγγραφήν ελληνικού διηγήμα­ τος» καί ή συνέντευξη τού Καρκαβίτσα στήν έφημ. «Άστυ» τού 1893. Έ να ευρετήριο προσώ­ πων, τόπων καί πραγμάτων ολοκληρώνει τό βι­ βλίο καί τό καθιστά λειτουργικό καί εύχρηστο. Είναι ή δεύτερη φορά πού ό Μαστροδημήτρης καταπιάνεται μέ τέτοιου είδους ευσυνείδητες ερ­ γασίες. Τό 1978 μάς είχε δώσει, μέ τήν ίδια μέθο­ δο, τόν «'Όρκο» τού Μαρκορά. Ή έκδοση δμως τού «Ζητιάνου» έχει εύτυχήσει καί άπό τυπογρα­ φικής πλευράς, μέ τή διάχυτη μαστορική φροντί­ δα τού Φίλ. Βλάχου. Θά ήταν εύχής έργο νά γί­ νουν κι άλλες τέτοιες έκδόσεις γιά παλαιότερους συγγραφείς μας, έκδόσεις πού προσφέρουν δχι μόνο στούς ειδικούς άλλά καί στό εύρύ κοινό ένα σίγουρο κείμενο καί μιά έμπεριστατωμένη μελέτη γύρω άπό τό έργο καί τό δημιουργό. Συγκρίνοντας τίς έκδοτικές άρχές τού «'Όρκου» καί τού «Ζητιάνου» διαπιστώνουμε δτι άπούσιάζει άπό τόν δεύτερο τό χρονολόγιο, τό συνοδευτικό τού ποιήματος τού Μαρκορά, πού θά είχε πολλά νά δείξει καί στήν περίπτωση τής παρούσας έκδο­ σης. Τέλος, ή σύντομη έπισκόπηση τής άφηγημα­ τικής πεζογραφίας -παρά τό γεγονός δτι προορι­ ζόταν άρχικά γιά ξενόγλωσσο κοινό, δπως μάς πληροφορεί ή εισαγωγή- θά μπορούσε νά έχει έμπλουτιστεϊ μέ περισσότερα στοιχεία γιά τόν άπαιτητικό έλληνα άναγνώστη. Οί παρατηρήσεις αυ­ τές δέν μειώνουν φυσικά τήν πολύτιμη δουλειά τού Μαστροδημήτρη. Διαβάζοντας ή ξαναδιαβά­ ζοντας τό «Ζητιάνο» στήν έκδοση τούτη, μπορού­ με νά πούμε δτι έπικοινωνεΐ κανείς άμεσα καί δραστικά μέ τόν Καρκαβίτσα, μιά καί βρίσκει στίς σελίδες τού βιβλίου όποιαδήποτε πληροφο­ ρία γύρω άπό τό έργο καί τό συγγραφέα του. Μ. Σ.

ΜΕΛΕΤΕΣ

Πρότυπα μεγάλης κριτικής Πρότυπα μεγάλης κριτικής. Εισαγωγή, μετάφρα­ ση, σχόλια ‘Ανόρέα Καραντώνη. ’Αθήνα, Γνώ­ ση, 1981. Σελ. 105.

ΚΡΙΤΙΚΑ δοκίμια μεγάλων ποιητών πάνω στό έργο άλλων έξίσου μεγάλων συναδέλφων τους. Ό Μπωντλαίρ γιά τόν Ούγκώ, ό Βαλερύ γιά τόν Μπωντλαίρ καί τόν Ούγκώ, ό Έλιοτ γιά τόν Βα­ λερύ. Θεωρητικά δοκίμια πού άπαιτοΰν. ιδιαίτερη συγκέντρωση καί άρκετές γνώσεις γύρω άπό τά θέματα πού θίγουν. Ή άφρόκρεμα τής κριτικής θά λέγαμε. "Οπως τονίζει ό Ά . Καραντώνης,

γράφοι. Β ' ίκόοση. ’Αθήνα, Εστία, 1982. Σελ.

308.

Ά ντρέας Καραντώνης

στην επιλογή του γιά τή μετάφραση αυτών τών δοκιμίων έπαιξε ρόλο καί ή γοητεία τής γλωσσι­ κής έκφρασης, πού κινείται σέ υψηλά πνευματικά επίπεδα. Έδώ μιλούν μεγάλοι γιά μεγάλους, καί δεν πρόκειται γιά άνάλυση ή παρουσίαση έργου άλλά γιά «έκθεση προσωπικής ποιητικής, υπεράσπιση καί άπολογία». Δεν πρόκειται γιά έπαγγελματική, αυστηρή κριτική άλλά γιά μιά κριτική πού στερείται μέν «τού δικαστικού, άπειλητικού ή τιμωροΰ ύφους» άλλ’ άντ’ αυτού έχει τό πλεονέκτη­ μα δτι αύτός πού τή γράφει είναι ό ίδιος δημιουρ­ γός μέ τήν άνάλογη ευαισθησία καί τίς άντίστοιχες αισθητικές έμπειρίες. Τά δοκίμια αύτά είναι άλλη μιά άπόπειρα νά άπαντηθεί τό αιώνιο ερώτημα τού τί είναι άκριβώς ένας μεγάλος ποιητής. Καί αύτό τό ποιητικό άνάστημα πού γυρεύουμε νά μετρήσουμε, μάς λέει ό Ά . Καραντώνης σέ ένα άπό τά σχόλιά του, δέν είναι παρά ένας, κάθε τόσο, προσδιορισμός συγκεκριμένου ύψους. "Υψους ποιητών όπως ήταν π.χ. ό Ούγκώ, ό Βαλερύ ή ό Μπωντλαίρ.

ΟΙ μελέτες πού συγκεντρώνονται στόν τόμο αύτό γιά τόν A. Ρ. Ραγκαβή, τό Δ. Βικέλα, τό Γ. Βιζυηνό, τόν Κ. Παλαμά καί τό Γ. Βλαχογιάννη έχουν κατά καιρούς δημοσιευθεϊ σέ άλλα έντυπα. ’Αποτελούν μιά συνέχεια, άν καί χρονολογικά άντίστροφη, στούς δύο άλλους τόμους πού έξέδωσε ό Α. Σ.: «Οί νέοι πεζογράφοι» (1965) καί οί «Πεζογράφοι τού καιρού μας» (1967). Οί μελέτες άναφέρονται άποκλειστικά στό πεζογραφικό έργο τών λογοτεχνών αύτών. Μέ τόν A. Ρ. Ραγκαβή γυρίζουμε σχεδόν στίς ρίζες τού «διηγήματος» καί παρακολουθούμε τήν εξέλιξή του. ’Από τά διηγήματα τού A. Ρ. Ραγκαβή, τά επηρεασμένα έντονα άπό τό ξένο καί κυρίως ιστορικό μυθιστόρημα, τά έξωτικά, τά γεμάτα φαντασία, πού σπανίως έχουν σχέση μέ τόν έλληνικό χώρο καί τήν ελληνική πραγματικότητα, φτάνουμε στό «Λουκή Λάρα» τού Βικέλα, στά διεισδυτικότατα ψυχολογικά διηγήματα τού Γ. Βιζυηνοΰ, στά ηθογραφικά καί ίστορικοπατριωτικά τού Γ. Βλαχογιάννη. Τό διήγημα, αύτή ή λογοτεχνική μορφή ή τόσο παρεξηγημένη, άρχικά καί άπό τούς ίδιους τούς δημιουργούς της, έχει άποκτήσει τελικά μιά ταυ­ τότητα καί τήν ελληνική ιθαγένεια. 'Ο Α. Σ. δουλεύει πολύ πάνω στή βιβλιογρα­ φία καί τή βιβλιοκρισία τής έποχής έκείνης κα­ θώς καί τής σύγχρονης. Μ’ αύτό τόν τρόπο μάς δίνει τό πλαίσιο μέσα στό όποιο κινήθηκαν καί τό έργο καί ή προσωπικότητα τών άνθρώπων αύτών. Μάς δείχνει άκόμη τήν άντίδραση τών λογοτεχνι­ κών κύκλων, τήν επίδραση πού είχαν ή δέν είχαν οί πεζογράφοι αύτοί πάνω στό κοινό τής έποχής, τήν άγάπη ή τήν άδιαφορία πού συνάντησαν. Ό Α. Σ. ελπίζει δτι οί μελέτες του αύτές θά χρησιμεύσουν κάποτε σάν βοήθημα στή συγγραφή τής ιστορίας τής νεοελληνικής πεζογραφίας τού 19ου-20οΰ αιώνα. Κ. Ρ.

ΑΝΘΡΩΠΟΛΟΓΙΑ

Κ. Ρ.

Τό σπήλαιο τών άρχανθρώπων ΜΕΛΕΤΕΣ

Παλαιότεροι πεζογράφοι ΑΠΟΣΤΟΛΟΥ ΣΑΧΙΝΗ. Παλαιότεροι πεζο-

ΑΡΗ Ν. ΠΟΥΛΙΑΝΟΥ: Τό σπήλαιο τού Αρχαν­ θρώπου τών Πετραλώνων. Ά Θήνα-Πετράλωνα, Βιβλιοθήκη τής Ά νθρωπολογικής Εταιρείας Έλλάόος, άριθ. 3, 1982. Σελ. 100.

ΣΤΟ βιβλίο αύτό ό Ά ρης Πουλιανός μάς δίνει πλήθος στοιχείων γιά τό σπήλαιο τών Πετραλώ-

103

νων τής Χαλκιδικής, δταν μετά άπό έρευνες δε­ καέξι έτών άποδεικνύεται πώς είναι, ίσως, τό πιό σημαντικό σπήλαιο γιά την ιστορία τού άνθρώπινου γένους στόν ευρωπαϊκό χώρο. Στήν αρχή περιγράφει τήν ιστορία τής άνακάλυψης τοϋ σπηλαίου καί τήν πορεία τής έρευνας. Στή συνέχεια τίς μεθόδους τής χρονολόγησης τών ευρημάτων του, κι άποδεικνύει γιά πρώτη φορά στά ελληνικά πράγματα: πώς οί άνθρωποι -ό Πουλιανός τούς όνομάζει άρχανθρώπους- έζησαν στό σπήλαιο αύτό πριν ένα εκατομμύριο χρόνια καί πλέον, στή διάρκεια πολύ ψυχρών περιόδων τοϋ Πλειστοκαίνου (ή προτελευταία γεωλογική περίοδος) τής γής. Στό σπήλαιο τών Πετραλώνων, κατοικία τών πρώτων μέχρι σήμερα γνωστών Ευρωπαίων, γιά μισό εκατομμύριο χρόνια περίπου, βρέθηκαν με­ γάλες ποσότητες λίθινων καί οστέινων εργαλείων. "Ετσι ή προϊστορία τής Ελλάδας προωθήθηκε άπό τό 57000 π.Χ. πέρα άπό τό ένα έκατομμύριο χρόνια π.Χ. Τέλος, ένα άπό τά σημαντικότερα ευρήματα τοϋ σπηλαίου είναι τά ίχνη φωτιάς, πού οδηγούν στό συμπέρασμα"ότι ό άνθρωπος έψηνε τό θήρα­ μά του πολύ πρίν άπό ένα έκατομμύριο χρόνια. Γ. Μ.

δλο τό πλέγμα τού διωγμού πού ύφίστανται οί έπαναστατικές ιδέες τής έποχής. Κ. Λ.

ΙΣΤΟΡΙΑ

Γυναίκες στήν ’Αντίσταση Γυναίκες στήν ’Αντίσταση. (Μαρτυρίες). ’Αθή­ να, Κίνηση «Ή Γυναίκα στήν Αντίσταση, 1982. Σελ. 230.

«ΤΟ μισό τής ’Αντίστασης ήταν γυναίκες. 'Ωστό­ σο τήν ιστορία μέχρι σήμερα τήν έγραψαν άν­ τρες» διαβάζουμε στόν πρόλογο τού βιβλίου. Επιτέλους, άρχίζει νά φωτίζεται και ή άλλη πλευρά, ή πλευρά τών γυναικών, πού τόσα πρόσφεραν, όχι μόνο στήν ’Αντίσταση, άλλά σέ όλες τίς κρίσιμες στιγμές τού έθνους, μέ άποτέλεσμα νά γυρίζουν μετά άπό κάθε άγώνα στά σπίτια τους καί νά μήν άκούγεται πιά τίποτα γι’ αύτές. Στόν πρόλογο διαβάζουμε επίσης ότι δέν είχαν

ΙΣΤΟΡΙΑ

Φιλική Εταιρεία ΤΑΣΟΥ ΒΟΥΡΝΑ: Φιλική 'Εταιρεία, α) Τό πα­ ράνομο όργανωτικό της. 6) Ό διιογμός της άπό τούς ξένους. Αθήνα, Τολίδης, 1982. Σελ. 382.

ΔΕΝ χρειάζεται βέβαια νά παρουσιάσουμε τόν γνωστό ιστορικό Τάσο Βουρνά, πού μάς δίνει μιά πολύ ένδιαφέρουσα μελέτη πάνω σ’ ένα σημαντι­ κό κεφάλαιο τής ιστορίας μας. Τό βιβλίο, πού βασίζεται σέ ντοκουμέντα, χω­ ρίζεται σέ δυό μέρη. Μιά διεξοδική εισαγωγή μάς πληροφορεί γιά τήν παράνομη δράση τής Φιλικής Εταιρείας, άλλά καί γιά δυό άλλες παράνομες όργανώσεις, άγνωστες στό πλατύ κοινό, τό « Ε λ­ ληνόγλωσσο Ξενοδοχείο» τοϋ Παρισιού καί τή «Φιλόμουσο Εταιρεία» τής ’Αθήνας. Στό πρώτο μέρος παρατίθενται τά ντοκουμέντα πού άφορούν τίς εσωτερικές δομές καί τίς δια­ συνδέσεις τής Φιλικής, σπάνια άπομνημονεύματα τών άγωνιστών της, τά θούρια τής οργάνωσης καί ή συνεισφορά της στήν πολιτιστική άφύπνιση τού έλληνικοϋ λαού. Τό δεύτερο μέρος άναφέρεται στό διωγμό τής Φιλικής άπό τήν αύστροουγγρική άστυνομία. Καί πάλι μέ βάση τά ντοκουμέντα, παρακολουθούμε

104

Μπλόκο (ξυλογραφία τής Βάαως Κατράκη)

σημασία οί θέσεις πού κατείχαν οί γυναίκες στόν ΕΛΑΣ, στήν αύτοδιοίκηση ή στις πολιτικές οργα­ νώσεις, άλλά ή μαζική συμμετοχή τους, τά εκα­ τομμύρια πού άγωνίστηκαν καί, πολλές φορές, θυσιάστηκαν. Χωρίς νά παραβλέπουμε αυτή τήν άποψη, πιστεύουμε ότι, άντίθετα, είχαν σημασία οί θέσεις κι ότι άν στούς 180 έθνοσύμβουλους υπήρχαν μόνο 5 γυναίκες, κι αύτό κάτι μαρτυρεί γιά τή θέση τής γυναίκας στήν άριστερά. Καί πο­ λύ χαιρόμαστε πού άνάμεσα στις μαρτυρίες υπάρ­ χουν κι αύτές τών γυναικών αξιωματικών τού ΕΛΑΣ, όπως καί ήρωίδων σάν τή θρυλική Θύελ­ λα. Πέρα όμως άπό τή γυναικεία πλευρά, τό βιβλίο αύτό είναι συγκλονιστικό γιά κάθε άνθρωπο καί ιδιαίτερα γιά μάς τούς νέους, πού τό ένδιαφέρον μας γι’ αύτή τήν περίοδο πού δέν γνωρίσαμε είναι πάντα άκόρεστο. 'Υπάρχουν συνολικά 24 μαρτυ-

ρίες. ’Αφηγούνται οί ίδιες οί γυναίκες, με δικά τους λόγια, τίς περιπέτειες τους ή την ιστορία κάποιας συντρόφισσάς τους πού δεν υπάρχει πιά.

ΙΣΤΟΡΙΑ ________________________________________

Μεσαιωνικά κάστρα ΙΣΤΟΡΙΑ

Πειραϊκό άρχεΐο ΠΑΡΑΣΚΕΥΑ ΕΥΑΓΓΕΛΟΥ: Πειραϊκό άρχεΐο. Πειραιάς, 1981.Σελ. 441.

ΧΡΟΝΙΚΟΓΡΑΦΟΥΣ ό Πειραιάς είχε πολλούς. Τόν ιστορικό του όμως δεν τόν βρήκε άκόμα. (Πληροφορούμαστε την έκδοση τού β' τόμου: 'Ιστορία τής πόλεως Πειραιώς, άρχαϊκοί χρόνοι, τού Ίωάννου Μελά, κι άκολουθούν 3 άκόμα τό­ μοι.) Τώρα, στις πηγές τού ιστορικού έρχεται νά προστεθεί τό παραπάνω βιβλίο, σ’ έναν ογκώδη, άπό 440 σελίδες, α' τόμο. Ό συγγραφέας μάς εξομολογείται την πρόθεσή του νά γράψει ό ίδιος την ιστορία τού Πειραιά. Μπροστά όμως στην σπάνι τών πηγών, προτίμησε νά προσφέρει όσες ύπάρχουν καί άναφέρονται στόν Πειραιά, γιά χρήση κάθε μέλλοντικοΰ συγγραφέα τού είδους. "Ολο τό έντυπο καί έγγραφο υλικό -έλληνικό καί ξένο- άπό 26 έλληνες καί 38 ξένους, σχολια­ στές ή περιηγητές, μέ μονογραφίες καί πληροφο­ ριακά στοιχεία, παραπέμπει καί προκαλεΐ σέ πλατύτερες έρευνες. Στά έξι κεφάλαια τού βιβλίου τό υλικό είναι καταχωρημένο χρονολογικά, άπό τόν 14ο ως τόν 19ο αιώνα (συμπεριλαμβανομένων), όπου όμως εντάσσονται ειδολογικά καί όλα τά συναφή θέμα­ τα, χωρίς ν’ άνήκουν στήν ίδια χρονολογία. Στό τέλος κάθε κεφαλαίου ύπάρχουν οί «σημειώσεις» τού συγγραφέα μέ 287 παραπομπές, διορθωτικές, έπεξηγηματικές, ένημερώτικές, βιβλιογραφικές, ερμηνευτικές καί συμπληρωματικές (ό μεγαλύτε­ ρος μόχθος τού Π.Ε.). Τό έργο ολοκληρώνεται μέ ευρετήρια ονομά­ των, όρων-τοπωνυμίων κ.ά., καθώς καί μέ ειδι­ κούς πίνακες: πρεσβευτών, προξένων, άντιπροσώπων ξένων χωρών, ναυάρχων, πλοιάρχων, πλοίων, εμπόρων καί χρονολογιών, έτος πρός έτος. Οί 39 φωτογραφίες καί σχέδια κλείνουν έποπτικά τήν πραγμάτευση τών λημμάτων σέ τρό­ πο ώστε νά έχουμε στά χέρια μας ένα βιβλίο χρή­ σιμο καί ακρως χρηστικό. ■

ΙΩΑΝΝΗ Θ. ΣΦΗΚΟΠΟΥΛΟΥ: Μεσαιωνικά κάστρα καί πύργοι ατή Ρούμελη. ’Αθήνα, 1981. Σελ. 209.

«ΕΝΑ μικρό λιθαράκι στό πελώριο καί περίλαμ­ προ οικοδόμημα τής ιστορίας μας τό βιβλίο αύτό, έλπίζω πώς θ’ άποτελέσει μιά μικρή συμβολή γιά τήν προώθηση τού ιστορικού ενδιαφέροντος τών σημερινών Ελλήνων καί ιδιαίτερα τών νέων, γιά μιά περίοδο τής ιστορίας μας λιγότερο γνωστής στούς πολλούς, άλλά τό ίδιο σημαντικής μέ όποιαδήποτε άλλη.» Μ’ αυτά ό συγγραφέας ’Ιωάννης Θ. Σφηκόπουλος μάς ξεναγεί μέ βιασύνη στά μεσαιωνικά κά­ στρα καί τούς πύργους τής Ρούμελης, μέ βιασύνη γιά νά προλάβει τά έρείπια καί τό χρόνο, γιατί πολλά κινδυνεύουν νά άκολόυθήσουν τή μοίρα όσων ήδη άποτελούν άχνή άνάμνηση καί θρύλο. Ό Σφηκόπουλος στήν ξενάγησή του δίνει άλ­ μπουμ φωτογραφιών πού πλαισιώνουν παραστα­ τικά τά γραφόμενα. Κ. Κ.

Γ. ΒΕΛΟΥΔΑΚΗΣ

105

κριτικογραφια Στήν Κριτικογραφια αύτοϋ τοϋ τεύχους περιλαμβάνονται βιβλιοκριτικές που δημοσιεύτηκαν τό Μ ά ρ­ τιο στον ημερήσιο άθηναϊκό τύπο. Περιλαμβάνονται, έπίσης, καί κριτικές δημοσιευμένες στον περιοδι­ κό καί έπαρχιακό τύπο, όσες φυσικά φρόντισαν νά μάς στείλουν οι συντάκτες τους. Γιά κάθε βιβλίο σημειώνονται, μέσα σέ παρένθεση: τό όνομα τοϋ κριτικού καί ό τίτλος τοϋ έντύπου (βλ. Υπόμνημα), καθώς κ αί ή ημέρα δημοσίευσης τής κριτικής, άν πρόκειται γιά εφημερίδα, ή ό αριθμός έκδοσης, αν πρόκειται γιά περιοδικό έντυπο, (’Επιμέλεια: Κατερίνα Παπαλιβερίον)

'Υπόμνημα ΚΡΙΤΙΚΟΙ ΑΑ: Α. ’Αργυρίου ΑΛ: Α. Λαμπρία ΑΠ: Α. Παπαδάκη ΑΦ: Α. Φουριώτης BA: Β. Άγγελοπούλου ΓΜ: Γ. Ματζουοάνης ΔΖ: Δ. Ζαδές ΔΣ: Δ. Σιατόπουλος ΔΚ: Δ. Κονιδάρης ΕΖ: Ε. Ζωγράφου ΕΚ: Ε. Κορονχζή ΕΡ: Ε. Ρόζος ZB: Ζ. Βαλάση ΘΠ: Θ. Μ. Πολίτης ΚΑ: Κ. Άνδρονίκας ΚΔ: Κ. Θ. Δημαράς ΚΚ: Κ. Καλημέρης ΚΡ: Κ. Ρούφου ΚΣ: Κ. Σταματίου ΚΤ: Κ. Τσαούσης ΚΧ: Κ. Χρυσάνθης ΜΓ: Γ. Μαρκοπσυλιώτου

ΜΠ: Μ. Παπαδοπούλου ΜΣ: Μ. Στασινοπούλου ΟΠ: Ό Παρατηρητής ΠΠ: Π. Παγκράτης ΣΑ: Σ. Άρτεμάκης ΣΔ: Σ. Δρακοπούλου ΣΤ: Δ. Σταμέλος ΤΘ: Τ.Θεοδωρόπουλος ΤΑ: Τ. Λειβαδίτης ΤΜ: Τ. Μενδράκος ΦΜ: Φ. Μπουμπουλίδης ΧΛ: X. Λουκάκου XX: X. Χειμώνας

ΕΝΤΥΠΑ ΑΚ: Άκρόπολις ΑΝ: ’Αντί ΑΠ: Απανεμιά ΑΥ: Αύγή ΒΗ: Τό Βήμα ΒΡ: Ή Βραδυνή

Γενικά έργα Ντελόπουλος Κ.: Τό βιβλίο τών βιβλίων (ΤΜ, ΕΠ. 71ιΐ) Publicity Guide 1981 (W., ΟΤ, 11/1454)

Φιλοσοφία-Ψυχολογία Wagner Η.: Φιλοσοφία καί σκέψη (Γ. Τζαβάρας, Φιλοσοφία, 10 Γιανναράς X.: Σχεδίασμα εισαγωγής στη φιλοσοφία (ΜΣ, ΔΙ, 51) Κοΰμας Κ. Μ.: ’Επιστολή πρός Φ. Κ. Μαύρο (Ρ. Δ. Αύργυροπούλου. Φιλοσοφία, 10-11) Νοΰτσος Π. X.: Νεοελληνική φιλοσοφία (ΚΤ, ΕΘ, 3)

θρησκεία Άτέσης Β.: Ή 'Ιερά Μητρόπολις “Ιμβρου καί Τενέδου άνά τούς αίώνας (ΦΜ, ΚΟ, 25) Χρήστου Π.: 'Υμνολογικά (ΦΜ, ΚΟ, 25)

ΓΤ: Γράμματα καί Τέχνες ΔΙ: Διαβάζω ΕΘ: "Εθνος ΕΛ: ’Ελευθεροτυπία ΕΟ: ’Εποπτεία ΕΠ: Επίκαιρα ΕΣ: ’Ελεύθερος (Στερ. ’Ελλ.) ΙΣ: Ιστορία ΚΑ: Καθημερινή ΚΛ: Κυπριακός Λόγος ΚΟ: Ελεύθερος Κόσμος ΛΕ: 'Η Λέξη ΜΕ: Μεσημβρινή ΝΕ: Τά Νέα ΟΤ: Οικονομικός Ταχυδρόμος ΠΚ: Πνευματική Κύπρος ΠΟ: Ό Πολίτης ΠΡ: Πόρφυρας ΡΑ: Ραδιοτηλεόραση ΡΙ: Ριζοσπάστης ΣΚ: Σκιάθος ΣΥ: Συμβολή ΤΕ: Τριφυλλιακή Εστία ΤΟ: Τομές

Γιαννακοπούλου Κ.: Ή νομική προστασία τόύ περιβάλλοντος (Δ. Χαραλάμπους, Επιστημονική Σκέψη, 5) Γκουιντούτσι Α.: Τό μήλο καί τό φίδι (ΣΤ, ΕΛ, 4) Δωρής Μ.: Πολιτισμός καί κοινωνική έξέλιξη (ΜΣ, ΔΙ, 51) Μαγκάκης Γ. Α.: ’Από τήν Ελλάδα στήν Άντιελλάδα (ΚΚ, ΔΙ, 51) Οικονόμου Γ. Ε.: 'Η πολιτική τιιιων καί είσοδημάτων στήν Ελλά­ δα. Αξιοποίηση τή: διεθνούς έμπειρία; (Π. Αινάρδος -Ρνλμόν. ΟΤ, 10/1453) Ρόκος Δ.: Φυσικά διαθέσιμα, κτηματολόγιο καί ολοκληρωμένες άποδόσεις (Μ. Νικολινάκος, ΔΙ, 51) Ρόκος Δ.: Κτηματολόγιο καί άναδασμός, πολιτική γής (Μ. Νικολινάκος, ΔΙ, 51) Σημίτης Κ.: Πολιτική - κυβέρνηση - δίκαιο (ΓΜ, ΔΙ, 51) Τσαρουχάς Κ.: Ή μασονία στήν Ελλάδα (ΣΤ, ΕΛ, 18) Τσώρης Ν.: Τό πρόβλημα τού υψηλού δανεισμού τής βιομηχανίας (Π. Λινάρδος-Ρυλμόν, ΟΤ, 10/1453) Χέλερ Α.: Ένστικτο καί έπιθετικότητα (ΓΜ, ΔΙ, 51)

Κοινωνικές έπιστήμες

Έκπαίδευση-Παιδαγωγική

Άλεζιάδης Μ. Α.: Καρπαθιακά δικαιοπρακτικά έγγραφα τοϋ 19ου αί. (Κ. Π. Κύρρης, ΚΛ, 74-75) Άνίκιν Α.: Χρυσός, ό κίτρινος διάβολος (Σ. Μαγκλιβέρας, Ρ1, 11)

Άραβανής Γ.: Τό παιδικό παιγνίδι (Α. Δελώνης, Σπουδές, 2) Βουγιοΰκας Α.: "Αρθρα καί μελετηματα (Α. Δελώνης, Σπουδές,

106

Βουγιούκας Α.: Τό γλωσσικό μάθημα (Α. Δελώνης, Σπουδές, 2) Γέρος Θ.: Παιδεία καί νεοέλληνες διανοητές (Α. Δελώνης, Σπου­ δές, 1) Δεμερ’τζής Κ.: Κείμενα καί στοχασμοί ένός δασκάλου (Α. Δελώ­ νης, Σπουδές, 2) Δερβίσης Σ. Ν.: Σύγχρονη γενική διδακτική (Ν. Παπαδόπουλος, Σπουδές, 2) Δημητρόπουλος Ε. Γ.: Σχολικός έπαγγελματικός προσανατολι­ σμός (ΕΚ, ΔΙ, 51) Θεοδωρόπουλος Ε.: Καινοτομικές διδασκαλίες (Α. Δελώνης, Σπουδές, 2) : Ή έπίδοση τών μαθητών μέσης έκπαιδεύσεως , μέ τό έπάγγελμα καί τό μορφωτικό έπίπεδο τού πατέρα, τό οικογενειακό εισόδημα καί τήν περιοχή έδρας τοΰ σχολείου τους (Μ. Βαμβουκάς, Σπουδές, 2) Καψάλης Α. Γ.: Παιδαγωγική ψυχολογία (ΕΚ, ΔΙ, 51) Κλάιν Μ. - Ριβιέρ Τ.: ’Αγάπη καί μίσος (Ν. Δημητριάδης, Τό Σχολείο καί τό Σπίτι, 3/243) Κρασανάκης Γ.: Θέματα ψυχολογίας τοΰ παιδιού (Α. Δελώνης, Σπουδές, 2) Κυριαζοπούλου-Βαληνάκη Π.: Νηπιαγωγική (Α. Δελώνης, Σπου­ δές, 1) Λαίνγκ Ρ.: Συνομιλίες μέ παιδιά (ΕΑ, ΕΛ, 7) Μπρενγκιέ Ζ. Κ.: ’Ελεύθερες συζητήσεις μέ τόν Ζάν Πιαζέ (Α. Δελώνης, Σπουδές, 2) Debesse Μ. - Mialaret G.: Παιδαγωγικές έπιστήμες (Α. Δελώνης, Σπουδές, 2), (X. Σακελλαρίου, ΚΑ, 18) Παπαδόπουλος Ν.: Ψυχολογία άγωγής τοΰ παιδιού (Α. Δελώνης, Σπουδές, 2) Πετρουλάκης Ν. Β.: Προγράμματα- ’Εκπαιδευτικοί στόχοι- Με­ θοδολογία (Α. Δελώνης, Σπουδές, 2). (X. Σακελλαρίου, ΚΑ, 18) Ράσσελ Μ.: Ή έκπαίδευση τοΰ παιδιού (Ν. Δημητριάδης, Δραμινή, 28) «Σύγχρονη Έκπαίδευση» (Α. Δελώνης, Σπουδές, 2) Τσουρέκης Δ. Γ.: Σύγχρονη παιδαγωγική (Α. Δελώνης, Σπουδές,

Λαογραφία Ζάκ Α.: Χιλή - Ένας λαός κεντά τή ζωή καί τούς άγώνες του (ΚΤ, ΕΘ, 17) Κυριακίδου-Νέστορος Α.: Οί δώδεκα μήνες (Κ. Ντελόπουλος, ΚΑ, 4) Λουκάς Α.: Γαμήλια έθιμα καί τραγούδια στή Λητή (Φ. Τριάρχης, Βορειοελλαδικά, 9)' Λουκάτος Δ. Σ.: Τά καλοκαιρινά (Β. Άποστολόπουλος, ΔΙ, 51) Μακρής X.: Επικήδειος γάμος (Ρεθυμνιώτικα Νέα, 3) Παπαδάκη Ε.: Ή γέννηση στόν παραδοσιακό βίο τής Μακεδονίας (Φ. Τριάρχης, Βορειοελλαδικά, 9) Περρής Ν. Ζ.: Ή γυναίκα τής Χίου (Σ. Κάλμπαρης, Τό Βασιλειώ-

Φυσικές έπιστήμες Υπηρεσία Επιστημονικής Έρευνας καί Τεχνολογίας Ύπ. Συντο­ νισμού: Τεχνική έκθεση άρ. 4 (Σ. Άρανίτης, Επιστημο­ νική Σκέψη, 5)

θετικές έπιστήμες Σεισμοί (Θ. Παπαλιβερίου-Φήμη, Μαζί, 6) Χουσιανάκος Κ. Α.: Στοιχεία πυρασφαλείας καί έφαρμοσμένης πυροπροστασίας (Φ, ΚΑ, 18)

Τέχνες-’Αθλητισμός Έσκενάζυ Ρ.: Αύτά πού θυμάμαι (ΚΤ, ΕΘ, 10) Καλλιγάς Μ.: Νικόλαος Γύζης (ΣΤ, ΕΛ, 4) Kandinsky W.: Γιά τό πνευματικό στήν τέχνη (Ε. Βακαλό, ΔΙ, 51) Κόφσκυ Φ.: Ό μαύρος έθνικισμός καί ή έπανάσταση στή μουσική (Γ. Χαρωνίτης, Ήχος καί Hi-Fi, 108) Μαρκόπουλος Γ. Μ.: Ή λαϊκή μας άρχιτεκτονική (ΕΚ, ΔΙ, 51) Μίνγκους Τ.: Χειρότερα κι άπό σκυλιά (Γ. Χαρωνίτης, ΤΗχος καί Hi-Fi, 108) Παπαδήμος Δ.: Ή Ελλάδα πού φεύγει (Γ. Γαλάντης, ΔΙ, 51) Παπαϊωάννου Γ.: Ντόμπρα καί σταράτα (ΚΤ, ΕΘ, 10) Παρασκευαίδης Μ.: Ζωγραφιές καί σχέδια μολυβιού (Δ. Γιάκος, Ή Βιβλιοεμπορική, 35), (Α. Κλήμης, Θέματα Συνεταιρι­

σμών. 70). (Π. Σ. Παρασκευαίδης, Δημοκράτης Μυτιλή­ νης, 19)

Γλώσσα Κουμανούδης Σ. Α.: Συναγωγή νέων λέξεων υπό τών λογίων πλασθεισών άπό τής *Αλώσεως μέχρι τών καθ’ ήμάς χρόνων (Π. Μ. Κιτρομηλίδης, ΔΙ, 51) Κοχλατζής Β.: Γραμματική καί μέθοδος τής κινέζικης γλώσσας (ΤΜ, ΕΠ, 712) Κριαράς Ε.: Ψυχάρης (ΣΤ, ΕΛ, 18)

Κλασική παιδεία Aristophanis: Comoediae (ΕΚ, ΔΙ, 51) Ηρόδοτος: Επτά νουβέλες καί τρία άνέκδοτα (ΜΣ, ΔΙ, 51) Κάτουλλος Γ. Β.: Ποιήματα (ΚΤ, ΕΘ, 17) Πετρώνιος: Σατυρικόν (ΕΑ, ΕΛ, 21) Σοφοκλής: Φιλοκτήτης, έπιμ. Γ. Μαρκαντωνάτος (ΚΤ, ΕΘ. 24)

ΤΟ, 81) Άτακτίδου Μ.: Παρενθέσεις (Φ. Τριάρχης, Βορειοελλαδικά, 9) Βαγενάς Ν.: Τά γόνατα τής Ρωξάνης (Δ. Φ. Πέππας, ΔΙ, 51) Βολάκης Ν.: Παρμένος άπόηχος (Σ. Κάλμπαρης, Τό Βασιλειώνοιχο, 7) Βολιώτες ποιητές (Σ. Κάλμπαρης, Τό Βασιλειώνοικο, 7) Γαρμπής Κ.: Όδυσσέας (Η. Κεφάλας, ΤΟ, 81) Γρηγοριάδης Ν.: Δειγματοληψία Α' (Η. Κεφάλας, ΤΟ, 81) Δερέκα Α.: Δυό φορές λέν τήν άλήθεια ή Ό σπόρος τού καλού (Άλ. Φ., Ώλήν, 8) Δώρου Ο.: ’Αττική λεηλασία ( Τ. Γιαννόπουλος, ΤΟ, 81) Εμμανουήλ Κ.: Μεταφράσεις ξένων ποιητικών κειμένων (ΦΜ, ΚΟ, 25) Ζαμπαθά-Παγουλάτου Φ.: Ή πολιτεία πεθαίνει κι άπόψε (Β. Χατζηβασιλείου, ΤΟ, 81) Ζαχαριάδης Τ.: Μετά (ΑΦ, ΑΚ, 25) ' >υ Ε.: Κατάθεση (Τ. Γιαννόπουλος, ΤΟ, 81) Καλαπανίδας Κ. Παραστάσεις (Α. Δελώνης, Σπουδές, 1) Καλφόπουλος X.: Τό Διαιώνιο (Φ. Τριάρχης, Βορειοελλαδικά, 9) Καλφόπουλος X.: Έτος 3001 (Φ. Τριάρχης, Βορειοελλαδικά, 9) Καρατζάς Ν.: Οί ποιητές τής Θεσσαλονίκης 1930-1980 (Φ. Τριάρ„ .ς. Βορειοελλαδικά, 9) Κάσσος Β.: Ή νυχτερινή ήδυπάθεια ένός μετανάστη (Η. Κεφά­ λας, ΤΟ, 81), (Β. Χατζηβασιλείου, ΤΟ, 81) Κεραμέας Γ.: Έκτακτη πτήση (ΤΜ, ΕΠ, 711) Κονιδάρης Δ.: Οί συζητήσεις (Η. Κεφάλας, ΤΟ, 81) Κουτσοχέρας,Γ.: Τό χρυσόμαλλο δέρας (Η. Κεφάλας, ΤΟ, 81) Λαζαράκης Μ.: Παλμοί, ρυθμοί, άντίλαλοι (Σ. Κάλμπαρης, Τό ο. 7) Μενίδης Δ.: ’ εαζήτηση fa Baudelaire C.: Είκοσιοχτώ ποιήματα (ΕΚ, ΔΙ, 51) Μπράτσος Φ.: Νιφάδες (Η. Κεφάλας-, ΤΟ, 81) Μπράτσος Φ.: Ξένοι στή γή κι άλλα ποιήματα (Κ. Άνδρονίκας, Νικολαίδης I.: Χωρίς προσωπείο (Φ. Τριάρχης, Βορειοελλαδικά, 9)· Νικόπουλος Ν.: Τριάντα καί μία νωπογραφίες (Γ. Πέγκλη, ΑΥ, 25) Οίκονομέας Γ.: Μήν περπατάς μέ τά τέσσερα. Μάς κυκλώνουν (ΣΤ, ΕΛ, 4) Οίκονομίδου Μ.: Κηδεία πολυτελείας (Β. Χατζηβασιλείου, ΤΟ, 81) Παναγουλόπουλος Γ.: Μάταιο παιγνίδι (Ν. Ταξιάρχης, Ρ1, 12) Παπαγεωργίου Π.: Τοξεμένες ώδές (Φ. Τριάρχης, Βορειοελλαδι­ κά, 9) Παυλέα Ρ.: Γλυπτή σκιά (Φ. Τριάρχης, Βορειοελλαδικά, 9) Πιπερίγκου-Γιαννοποΐλου Ε.: Απόπειρα άπεγνωσμένης εύτυχίας (ΘΠ, ΕΣ, 7/14) Πιπερίγκου-Γιαννοποίιλου Ε.: Ήμουν έκεΐ (ΘΠ, ΕΣ, 7/14) Raizis Μ. Β.: Greek Poetry Translations (Γ. Δανιήλ, ΤΟ, 81) Ροΰντος Γ.: Τό πέραν τού γυμνοΰ (ΑΦ, ΑΚ, 25) Σαββίδης Γ.: Τριάντα τρία καί τρία άνέκδοτα κείμενα (ΦΜ, ΚΟ,

107

Σκαρτσής Σ. Λ.: Ένα έρωτικό (Άλ. Φ., Ώλήν, 8) Τσέχος Η.: Δάφνε πόταμε (Β. Χατζηβασιλείου, ΤΟ, 81) Τσουτάκος Π.: Ή μαργαρίτα τού άγώνα (ΑΦ, ΑΚ, 25) Φίλη X.: ’Απεικονίσεις (Β. Χατζηβασιλείου, ΤΟ, 81) Χάρης Θ.: Υψίπεδα (Β. Χατζηβασιλείου, ΤΟ, 81) Χατζοπούλου-Καραβία Λ.: 30 ποιήματα ζωής καί θανάτου (Β. Χατζηβασιλείου, ΤΟ, 81)

Γιαλουράκης Μ.: Τό δωμάτιο μέ τίς φωνές (ΔΣ, ΒΡ, 16) Γκωτιέ Θ.: Ή νεκρή έρωμένη (Μ. Κασαμπαλόγλου, ΔΙ, 51) Δαμιανίδη Α·: Οί ξυπόλητες (ΤΜ, ΕΠ, 709) Δρακονταειδής Φ.: Πρός Όφρύνιο (ΤΜ, ΕΠ, 710) Έντσενσμπέργκερ X. Μ.: Τό σύντομο καλοκαίρι τής άναρχίας (Δ. Μενίδης, ΔΙ, 51) Ζόμπολας Τ.: ’Απόρρητος φάκελος (Η. Κεφάλας, ΤΟ, 81) θεοτόκης Κ.: Οί σκλάβοι στά δεσμά τους (Γ. Δ. Παγανός, ΚΑ, 18) Καζαντζάκη Γ.: Διηγήματα (ΚΤ, ΕΘ, 31) Κόκκινος Δ.: Ό άφοπλισμός (Άλ. Φ., Ώλήν, 8) Κοκτώ Ζ.: Τό όπιο (ΕΑ, ΕΛ, 28) Λαμπελέ Φ.: Ζητείται πράσινη γάτα (Θ. Παπαλιβερίου-Φήμη, Μαζί, 6) Μαγκλής Γ.: Σταυραδέλφια (ΔΣ, ΒΡ, 23) Μαραγκός Ν.: Φτερά σε ξόβεργες (ΔΣ, ΒΡ, 23) Μόριτς Ζ.: Νά είσαι καλός ώς τό θάνατο (X. Σαμουηλίδης, ΡΙ, 19) Μπάστος A. Ρ.: Ό γιός τού άνθρώπου (W., ΟΤ, 12/1455) Μπατάιγ Ζ.: α) Φωτισμός, β) Ή ιστορία τού ματιού, γ) Τό γαλά­ ζιο τού ούρανού (ΜΠ, ΝΕ, 20) Μπόρχες X. Λ.: Τό βιβλίο τής άμμου (ΤΜ, ΕΠ, 712), (ΚΤ, ΕΘ, Παπαδιαμάντης Α.: Άπαντα, Α' (Ν. Φωκάς, ΚΑ, 11) Παρασκευά Μ.: Ό έπίσκοπος (Γ. Βρέλλης, ’Ελευθερία, 19) Σαβίνα Ζ.: Πολίχνες (ΔΣ, ΒΡ, 16) Σικελιανός Α.: Γράμματα στήν Άννα (ΦΜ, ΚΟ, 7) Σκρούμπελος Θ.: Τά φίδια - Τό δείπνο - Στόν Κολωνό (Λ. Ξ., Σύγχρονος Κινηματογράφος, 30) Σούλη Ν.: Άγχος κι έλπίδα (ΕΖ. ΡΙ. 19) Σύγχρονη άμερικάνικη λογοτεχνία (ΤΜ, ΕΙ1, 709), (ΜΣ, ΔΙ, 51) Σφακιανάκης Α.: "Οταν βρέχει καί φοράς παπούτσια κόλετζ (Η. Κεφάλας, ΤΟ, 81) Τζόυς Τ.: Δουβλινέζοι (ΚΤ, ΕΘ, 10) Φλωμπέρ Γ.: Ή αισθηματική άγωγή (Ε. Δαμβουνέλη, ΔΙ, 51) Χάρης Π.: "Ελληνες πεζογράφοι (ΣΤ, ΕΛ, 18) Χατζημιχελάκης Σ.: Γυμνά κόκαλα (Ν. Μπούτβας, ΡΙ, 5) Χρυσοστομίδης Α.: Τό παλιό κρεβάτι (Φ. Μούλιος, ΤΟ, 81)

Δοκίμια-Μελέτες-Κριτική-Χιούμορ Άλεξιάδης Μ. Α.: Συμβολή στήν έρευνα τού καρπαθιακού αίνίγματος (Κ. Π. Κύρρης, ΚΑ, 74-75) Άλλεν Γ.: Παρενέργειες (ΚΤ, ΕΘ, 17) Άνθολόγημα Σικελιανού (ΦΜ, ΚΟ, 13) Αφιέρωμα στόν Γ. Ρίτσο (ΤΜ, ΕΠ, 709), (ΚΤ, ΕΘ, 3) Αφιέρωμα στόν Κ. Θ. Δημαρά (Π. Κιτρομηλίδης, ΚΑ, 4) Βαλέτας Γ.: Τής Ρωμιοσύνης (ΚΤ, ΕΘ, 24) Γερμανός Φ.: Φυστίκι έλήφθη, δβερ («. Παπαλιοερίου-Φήμη, Μαζί, 6) Γκίνης Σ. A.: Κ. Βάρναλης (ΚΤ, ΕΘ, 3) Καμύ Α.: Άπ’ τήν καλή κι άπ* τήν άνάποδη (ΚΡ, ΔΙ, 51) Καραντώνης Α.: Προσωπικό. Μέ τήν ποίηση τού Δ. Π. Παπαδίτσα (ΤΜ, ΕΠ, 711) Λαμπαδαρίδου-Πόθου Μ.: Όδυσσέας Έλύτης (ΕΚ, ΔΙ, 51) Λαμπρινός Γ.: Τό δημοτικό τραγούδι (ΚΤ, ΕΘ, 24) Μαλάνος Τ.: Ό Καβάφης άπαραμόρφωτος (ΦΜ, ΚΟ, 25) Bowra C. Μ.: Ποίηση καί πολιτική (ΤΜ, ΕΠ, 710) Νάκας Θ.: Ό Montaigne καί τό δοκίμιο (Φ. Δ. Δρακονταειδής, Παναγιωτούνης Π.: Ιστορία κι

|ς λογοτεχνίας (ΤΜ, ΕΠ, 710) Πανσέληνος Α.: Άγγελος Σικελιανός ή τά πολιτικά π θεών (Β. Χατζηβασιλείου, ιυ , oij Παπαδήμας Α. Δ.: Νέα έλληνική γραμματολογία (ΔΣ, ΒΡ, 16) Πλατής Ε. Ν.: Οί κατήγοροι τού Σωκράτη (ΔΣ, ΒΡ, 23) Τσαρλαμπά-Κακλαμάνη Β.: Ανέκδοτα ποιήματα καί γράμματα (ΦΜ, ΚΟ, 7) Φίνλεϋ Μ. I.: Τό κληροδότημα τής Ελλάδας (ΑΛ, ΜΕ, 9) Χαριτάτος Μ.: Βιβλιογραφία Πέτρου Χάρη, τ. Α' (ΤΜ, ΕΠ, 712)

108

Παιδικά Άσίμωφ I.: Πώς βρήκαμε τούς άριθμούς (Γ. Μαρκοπουλιώτου, ΔΙ, 51) Άσίμωφ I.: Πώς βρήκαμε δτι ή γή είναι στρογγυλή (Γ. Μαρκο­ πουλιώτου, ΔΙ, 51) Γιαννόπονλος Ν.: 'Ιστορίες στό πεζοδρόμιο (ΤΜ, ΕΠ, 711) SempS-Ooscinnv: Ό μικρός Νικόλας (Θ. Παπαλιβερίου-Φήμη, Μαζί, 6) Ζωγραφίζω (Γ. Μαρκοπουλιώτου, ΔΙ, 51) Ιστορίες καί παραμύθια άπό τίς χώρες τού Βορρά (Γ. Μαρκοπου­ λιώτου, ΔΙ, 51) Κροντηρά Λ.: ’Ελάτε νά ζωγραφίσουμε (ΜΠ, ΝΕ, 13) Μαυροειδή-Παπαδάκη Σ.: Ό μικρός περιηγητής (ΚΤ, ΕΘ, 31) Νέστλιγκερ Κ.: Προσοχή, ό Βράνεκ φαίνεται τελείως άκίνδυνος (ΒΑ, ΚΑ, 25) Ο’Ντέλ Σ.: Τό μαύρο μαργαριτάρι (ΒΑ, ΚΑ, 25) Σαραντίτη-Παναγιώτου Ε.: ’Ιόλη, ή τή νύχτα πού ξεχείλισε τό πο­ τάμι (ΕΖ, ΡΙ, 5) Στάινμπεκ Τ.: Τό κόκκινο άλογάκι (ΒΑ, ΚΑ, 25) Τά τετράδια τής «Άλκηστις» (Γ. Μαρκοπουλιώτου , ΔΙ, 51) Φίκα Ε. Μ.: Παιδικά τραγούδια (Μ. Γαληνός, Κορινθιακά Χρο­ νικά, 10)

Γεωγραφία-Ταξίδια Μπονφουά Υ.: Οί τάφοι τής Ραβέννας (Γ. Κ. Καραβασίλης, ΚΑ, 11) Παπαγγέλου I. Α.: Χαλκιδική (ΤΜ, ΕΠ, 710)

'Ιστορία-Βιογραφιες-Μαρτυριες Άναστασέλλης Σ.: Ό φίλος μου ό Θεόφιλος (Ν. Μπούτβας, ΡΙ, Άποστολίδης Π.: "Οσα θυμάμαι, 1900-1969 (ΚΚ, ΔΙ, 51) Άπό τήν Αντίσταση στόν ’Εμφύλιο (ΣΤ, Θούριος, 157), (ΣΤ, ΕΛ, 18) Βακαλόπουλος Α.: ’Εμμανουήλ Παππάς (Φ. Τριάρχης, Καθημε­ ρινή Ζωή, 21) Βουρνάς Τ.: Φιλική Εταιρεία (ΤΜ, ΕΠ, 709), (Α. Π. Κ., ΚΑ, 11) Δαράκη-Μάλλε Μ.: Οί έσατζήδες (ΕΖ, ΡΙ, 12) Διδασκάλου I.: Δυό λόγιοι Μοναστηριώτες (Φ. Τριάρχης, Βορει­ οελλαδικά, 9) Ελλάδα, ίστορία καί πολιτισμός (ΤΜ, ΕΠ, 712) Καιροφύλλας Γ.: 'Η Αθήνα καί οί Αθηναίοι (ΤΜ, ΕΠ, 709), (ΚΡ, ΔΙ, 51) Καλλέργης Η.: Θωμάς Τριβεζάνος (ΦΜ, ΚΟ, 20) Κάρσον Ρ.: Σιωπηλή άνοιξη (ΚΤ, ΕΘ, 31) Κούνιο X. Σ.: Έζησα τό θάνατο (Φ. Τριάρχης, Βορειοελλαδικά, 9) Κύπρος, ίστορία, προβλήματα καί άγώνες τού λο Γ, ΕΘ, 3) ς άγώνας (Σ. Τσαμπηράς, ΚΑ, 18) Μπαλής Δ. Ε.: Ό ΕΛΑΣ στή Θεσσαλία (A., ΟΤ, 11/1454)“ Μπενέκος Γ.: Οί άληθινοί Σουλιώτες (ΣΤ, ΕΛ, 18) Μπουκουβάλας Ε.: Τό άρματολίκι τών Άγράφων (Φ. Τριάρχης, Βορειοελλαδικά, 9) Όστρογκόρσκυ Γ.: 'Ιστορία τού βυζαντινού κράτους (ΘΑ, ΝΕ, 13) Παπαδόπουλος Σ.: Σύμμεικτα νεώτερης ιστορίας (ΦΜ, ΚΟ, 25) Παρασκευαίδης Μ.: Λεσβιακά Χρονικά 1981 καί βιβλιογραφικές σημειώσεις (Δ. Γιάκος, Ή Βιβλιεμπορική, 35), (Π. Σ. Παρασκευαίδης, Δημοκράτης Μυτιλήνης, 19), (Α. Κλήμης, Θέματα Συνεταιρισμών, 70) Σιδέρη Μ.: Δεκατέσσερα χρόνια (Α. Δημάσος, ΡΙ, 5) Σκιαδάς Ν.: Χρονικό τής έλληνικής τυπογραφίας (ΣΤ, ΕΛ, 18) Τοντόρωφ Ν.: 'Η βαλκανική διάσταση τής έπανάστασης τού 1821 (ΚΤ, ΕΘ, 24) Τσουκαλάς Κ.: Ή έλληνική τραγωδία (ΓΜ, ΔΙ, 51) Ψαθά Ρ. Δ.: Στό παιγνίδι τής άλήθειας (ΣΤ, ΕΛ, 4)

UEEMB

. Μάιος

1982

Επιμέλεια: Έφη Άπάκη

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΟ ΔΕΛΤΙΟ ΑΡΙΘ. 55 Συντάσσεται μέ την πολύτιμη συνεργασία τού βιβλιοπωλείου τής «Εστίας» • Ή ταξινόμηση των βιβλίων γίνεται μέ βάση τό γνωστό Δεκαδικό Σύστημα ταξινόμησης, προσαρ­ μοσμένο στην ελληνική βιβλιογραφία.

• Σέ κάθε κατηγορία βιβλίων προηγούνται Αλφαβη­ τικά οί ΐλληνες συγγραφείς καί Ακολουθούν οι ξέ• Ή κατάταξη τών ξένων συγγραφέων γίνεται σύμ­ φωνα μέ τό ελληνικό Αλφάβητο.

• Στην κατηγορία τών περιοδικών δέν περιλαμβά­ νονται έντυπα πού έκδίδονται δύο ή περισσότερες φορές τό μήνα.

ΛΟΥΚΑΤΣ ΓΚΕΟΡΓΚ. Τακτική καί ήθική. Μετ. Θεοπούλας Άνθογαλίδου. ’Αθήνα, Γρηγόρης, 1982. Σελ.

100. Δρχ. 200.

MILLET LOUIS. Σπινόζα. Μετ. Μάριου Βερέττα. ’Αθήνα, "Απειρον. Σελ. 181. Δρχ. 320. ΣΙΝΓΚ ΚΙΡΠΑΛ. ’Αναζήτηση καί πραγμάτωση τής άλήθειας. Μετ. Ρουχάνι Σάτσανγκ. ’Αθήνα, Πύρινος Κό­ σμος, 1982. Σελ. 176. ΧΕΓΚΕΛ. Εισαγωγή στήν ιστορία τής φιλοσοφίας. Μετ. Στέλιου Καμπουρίδη. ’Αθήνα, Άναγνωστίδης. Σελ. 335. Δρχ. 390.

• Τά εκδοτικά στοιχεία κάθε βιβλίου Αναγράφονται όπως τά παραδίνει δ έκόότης.

WALSH W. Η. Εισαγωγή στή φιλοσοφία τής ιστορίας. Μετ. Φανούριου Κ. Βώρου. ’Αθήνα, Μορφωτικό "Ιδρυ­ μα ’Εθνικής Τραπέζης, 1982. Σελ. 331. Δρχ. 350.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

ΑΣΠΙΩΤΗΣ ΑΡ. Α. Μιά ελπίδα: ό άρτιος άνθρωπος. Άθήναι, 1982. Σελ. 158. Δρχ. 180.

ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ

Βαλκανική βιβλιογραφία. Τόμος 6 + παράρτημα. Θεσ­ σαλονίκη, "Ιδρυμα Μελετών Χερσονήσου τοϋ Αίμου, 1981. Σελ. 519 +'418. Δρχ. 600 + 600.

ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΜΠΟΖΩΝΗΣ Γ. Α. Αισθητικοί προβληματισμοί. Τεύ­ χος Α'. ‘Αθήνα, 1982. Σελ. 167. Δρχ. 350. ΝΙΑΡΧΟΣ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ Γ. Εισαγωγικά μαθήματα στή φιλοσοφία. Β' έκδοση. ’Αθήνα, 1982. Σελ. 452. Δρχ.

350. ΠΕΛΕΓΡΙΝΗΣ ΘΕΟΔΟΣΙΟΣ Ν. ’Εμπειρία καί πραγ­ ματικότητα. ’Αθήνα, Πανεπιστήμιο ’Αθηνών, 1982. Σελ.

451. Δρχ. 500. ΦΑΡΑΝΤΟΣ ΓΕΩΡΓΙΟΣ Δ. Ή πολιτική φιλοσοφία τοϋ Ηράκλειτου. ’Ανάτυπο άπό τό περιοδικό «Παρνασσός», τόμ. ΚΔ'. Άθήναι, 1982. Σελ. 54-111. Δρχ. 100. ΜΟΥΡΑΒΙΕΦ ΜΠΟΡΙΣ. Γνώση. Γ' τόμος: Κύκλος έσωτερικός. Μετ. Θεοδώρας Προκοπίου-Τσίρη. ’Αθήνα, Πύρινος Κόσμος, 1982. Σελ. 416.

ΕΥΔΟΚΑΣ ΤΑΚΗΣ. Ή ζωντανή καθημερινότητα. ’Αθήνα, Ταμασσός, 1982. Σελ. 234. Δρχ. 300. ΚΑΒΑΚΑΣ ΑΝΑΝΙΑΣ. Μπορεί νά υπάρξουν... δλοκληρωμένοι νέοι καί νέες. ’Αθήνα, Κέρκουρος, 1982. Σελ. 160. Δρχ. 220. ΜΕΣΗΜΕΡΗΣ ΣΤΑΜΑΤΗΣ. Ψυχολογία τών ναρκομα­ νών. ’Αθήνα, Ταμασσός. Σελ. 167. Δρχ. 250. ΤΟΜΑΣΙΔΗΣ ΧΡΙΣΤΟΔΟΥΛΟΣ X. Εισαγωγή στήν ψυχολογία. ’Αθήνα, Δίπτυχο, 1982. Σελ. 662. Δρχ. 1500.

FREUD SIGMUND. Τό ήμερολόγιο ένός κοριτσιού. Μετ. Ρένας Χάτχουτ. ’Αθήνα, Μπουκουμάνης. Σελ. 243. Δρχ. 250. ΜΠΡΕΤΟΝ ΑΝΤΡΕ. Τά συγκοινωνοΰντα δοχεία. Μετ. Λήδας Παλλάντιου. ’Αθήνα, Αίγόκερως, 1982. Σελ. 142. Δρχ. 220. ΡΑΙΧ ΒΙΛΧΕΛΜ. Άκου, άνθρωπάκο! Μετ. Δημήτρη Παπαδημητρίου. Αθήνα, Αποσπερίτης, 1982. Σελ. 153. Δρχ. 200.

RANK OTTO. Ό μύθος γιά τή γέννηση τού ήρωα. (Ε ρ ­ μηνεία). Μετ. Μάριου Μαρκίδη. Ψυχολογία καί ’Επι­ στήμες τού Ανθρώπου, άριθ. 6. Αθήνα, Έρασμος, 1982. Σελ. 71. Δρχ. 120.

109

ΠΑΡΑΨΥΧΟΛΟΓΙΑ

ΜΑΝΤΖΑΡΙΔΗΣ ΓΕΩΡΓΙΟΣ I. Κείμενα πατερικής ήθικής. Θεσσαλονίκη, Πουρναράς, 1982. Σελ. 394. νΐΙΧΑΛΑΣ ΤΑΣΟΣ. Ή όρθοδοξία στή χώρα τού Γσαουσέσκου. ’Αθήνα, 1982. Σελ. 149. Δρχ. 250.

ΜΙΧΕΛΙΔΑΚΗΣ ΑΡΙΣΤΕΙΔΗΣ ΑΝΤ. Τά περίεργα χοϋ υπερβατικού στοχασμού καί τής έπιστήμης. Ή παραψυ­ χολογία μέ φαινόμενα γεγονότα. Ηράκλειον, 1982. Σελ.

428. Δρχ. 500.

ΠΑΝΑΓΟΠΟΥΛΟΣ ΙΩΑΝΝΗΣ. Δημοκρατία καί έλληιακή όρθοδοξία. ’Αθήνα, Βασιλόπουλος, 1982. Σελ. 88. Δρχ. 150.

ΓΚΡΙΣ ΧΕΝΡΥ - ΝΤΙΚ ΓΟΥΙΛΛΙΑΜ. Νέες παραψυχο­ λογικές άνακαλύψεις στή Σοβιετική Ένωση. Μετ. ’Ανα­ στασίας Νάνου-Τσάκαλη. ’Αθήνα, Σύμπαν, 1982. Σελ.

574.

Παρουσία τού Χριστού. Γραμμένο άπό ένα μοναχό τής έκκλησίας τής ’Ανατολής. Β' έκδοση. Μετ. έπισκόπου Βρεσθένης Δημητρίου Τρακατέλλη. ’Αθήνα, Δόμος, 1982. Σελ. 105.

ΚΕΫΣΗ ΕΝΤΓΚΑΡ. Μυστηριώδης άνθρωπος τών θαυ­ μάτων. Β' έκόοση. ’.Αθήνα, Βουλούκος, 1982. Σελ. 238. Δρχ. 300.

Σταυρός καί άνάσταση. ’Ορθόδοξη Μαρτυρία, άριθ. 10. ’Αθήνα, ’Ακρίτας, 1982. Σελ. 194. Δρχ. 300.

ΑΠΟΚΡΥΦΙΣΜΟΣ ΛΕΦΑΚΗΣ Θ. I. (ΔΟΜΙΝΟΥ). Μελέτη έπί τών Έλευσινίων Μυστηρίων καί τών Μαντείων. Άνατύπωσις έκ τού πρωτοτύπου. ’Αθήνα, Μπογιάτης, 1982. Σελ. 128. Δρχ. 160.

ΣΤΟΓΙΑΝΝΟΣ ΒΑΣΙΛΗΣ Π. Ή έκκλησία στήν ιστορία καί στό παρόν. 45 ραδιοφωνικές όμιλίες. Θεσσαλονίκη, Πουρναράς. Σελ. 276. Δρχ. 400. Τί πρόσφερε ό χριστιανισμός. Τόμος Δ'. Κοινωνική μέ­ ριμνα στόν όρθόδοξο χώρο. 19ος-20ός αιώνας. ’Αθήνα, Τήνος, 1982. Σελ. 166. Δρχ. 150. ΦΟΥΡΩΦ Β. Απόρρητος έκθεσις διά τήν κατάστασιν τής όρθοδόξου έκκλησίας είς τήν Ρωσίαν. Μυστράς, 1982. Σελ. 222. Δρχ. 200.

ΣΑΡΑΪΝΤΑΡΙΑΝ ΧΑΡΟΥΝΤΙΝ ΤΟΡΚΟΜ. Ή έπιστήμη τού διαλογισμού. Μετ. Άνδρέα Τσάκαλη - ’Αναστα­ σίας Νάνου. ’Αθήνα, Τηλορίτης, 1982. Σελ. 351. Δρχ.

450.

GROU JEAN. Ή έσωτερική ζωή τής ψυχής. Δ' έκδοση. Μετ. ’Αρχιεπ. ‘Αμερικής Μιχαήλ. Άθήναι, Τήνος. Σελ.

192. Δρχ. 200.

ΣΑΤΥΑ ΣΑΪ ΜΠΑΜΠΑ. Σαντάνα ό έσωτερικός δρό­ μος. Μετ. Φάνη I. Άλιβιζάτου. ’Αθήνα, Ananda, 1982. Σελ. 333. Δρχ. 400.

PESCH OTTO HERMAN. Μιά ήθική γιά τό σύγχρονο άνθρωπο. ’Απόδοση ’Ιωσήφ Δαλεξίου. ’Αθήνα, Πορεία Πνευματική, 1982. Σελ. 142. Δρχ. 200.

ΣΚΕΛΤΟΝ ΡΟΜΠΙΝ. Ή τέχνη τής γητειάς. Μετ. Ν. Σημηριώτη. ’Αθήνα, Δίδυμοι. Σελ. 132. Δρχ. 800.

ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΑ

WASSON G. - RUCK C. - HOFMAN A. LSD: Ό δρό­ μος γιά τήν ’Ελευσίνα. Ή άποκάλυψη τού μυστικού τών μυστηρίων. Μετ. Ελένης Τζελέπογλου. ’Αθήνα, Κοινό­ τητα. Σελ. 144. Δρχ. 250.

ΘΡΗΣΚΕΙΑ ΑΓΟΥΡΙΔΗΣ ΣΑΒΒΑΣ. ’Αποστόλου Παύλου πρώτη πρός Κορινθίους έπιστολή. Ερμηνεία Καινής Διαθήκης, άριθ. 7. Θεσσαλονίκη, Πουρναράς, 1982. Σελ. 287. Δρχ.

400.

ΓΚΙΖΕΛΗΣ Γ. - ΜΥΡΙΖΑΚΗΣ I. - ΠΑΣΣΑ-ΓΑΡΔΙΚΗ Ο. - ΤΕΠΕΡΟΓΛΟΥ Α. Πολιτιστικές δραστηριότητες στό πλαίσιο τής οικογένειας. ’Αθήνα, ’Εθνικό Κέντρο Κοινωνικών ’Ερευνών. Σελ. 199-219. ΔΙΑΜΑΝΤΟΠΟΥΛΟΣ ΘΑΝΑΣΗΣ. Κοινωνική πορεία. Λαϊκοί άγώνες. ’Αθήνα, Καστανιώτης, 1981. Σελ. 351. Δρχ. 400. ΛΑΜΠΡΟΠΟΥΛΟΣ Β. Α. Μπήκα στή μασονία καί ξε­ σκεπάζω. ’Αθήνα, Βασδέκης, 1982. Σελ. 276. Δρχ. 400.

ΑΝΤΩΝΙΟΥ ΤΑΚΗΣ. ’Ιούδας ό γιός τού Ροβέλ. Α θή­ να, 1982. Σελ. 84.

ΛΑΜΠΡΟΠΟΥΛΟΣ ΒΑΣΙΛΗΣ. Ό χιλιασμός χτυπά τήν πόρτα μας. ’Αθήνα, Βασδέκης, 1982. Σελ. 88. Δρχ.

200.

ΑΡΑΠΗΣ ΓΙΑΝΝΗΣ Δ. Ό θεός μέ τήν άπλή λογική. ’Αθήνα, 1982. Σελ. 239. Δρχ. 350.

ΗΕΝΑΚΗΣ ΤΖΕΗΣΟΝ. Χίππηδες καί κυνικοί. Θεσσα­ λονίκη, University Studio Press. Σελ. 111. Δρχ. 150.

ΘΕΟΔΩΡΟΥ ΑΝΔΡΕΑΣ. Ιστορία τών δογμάτων. Τό­ μος Α'. Μέρος Β'. ’Αθήνα, Γρηγόρης. Σελ. 551. Δρχ.

800.

ΡΑΜΟΥ-ΧΑΨΙΑΔΗ ΑΝΝΑ. Ά πό τή φυλετική κοινω­ νία στήν πολιτική. Αθήνα, Καρδαμίτσα, 1982. Σελ. 198.

ΚΩΤΣΑΚΗΣ ΔΗΜ. Δ. Τό μεγάλο πρόβλημα θεός καί κόσμος. Κοσμολογικά Θέματα, άριθ. 8. Άθήναι, Ζωή, 1982. Σελ. 160. Δρχ. 130.

110

Ή σοσιαλιστική έπανάσταση καί ό άγώνας γιά τήν άπελευθέρωση τών γυναικών. Μετ. Εύης Σφήκα. ’Αθήνα, Θεωρία, 1982. Σελ, 113. Δρχ. 180.

Σύγχρονοι Έλληνες άπαντοΰν. Έρωτας - γυναίκα - μο­ ναξιά. Επιλογή άπό την Φανή Τζίφρα. ’Αθήνα, ’Ια­ νουάριος, 1982. Σελ. 136. Δρχ. 200.

μα. (Τό έμπόδιο στό δρόμο τού σοσιαλισμού). ’Αθήνα, Παπαζήσης, 1982. Σελ. 53. Δρχ. 70.

Σύντομο κοινωνικοπολιτικό λεξικό. Β' έκδοση βελτιωμέ­ νη. ’Αθήνα, Σύγχρονη ’Εποχή, 1982. Σελ. 264.

ΑΘΚΑΡΑΤΕ ΜΑΝΟΥΕΛ - ΚΛΑΟΥΝΤΙΝ ΦΕΡΝΑΝΤΟ. Ή Εύρώπη άπό τόν ’Ατλαντικό ώς τά Ούράλια. Θεσσαλονίκη, Παρατηρητής, 1982. Σελ. 147.

ΧΑΣΤΑΟΓΛΟΥ ΒΙΛΜΑ. Κοινωνικές θεωρίες γιά τόν άστικό χώρο. Κριτική άνάλυση. Θεσσαλονίκη, Παρατη­ ρητής, 1982. Σελ. 186.

ICO - ΚΟΝ ΜΠΕΝΤΙΤ. Τό μήνυμα τών όδοφραγμάτων ’Αθήνα, ’Ελεύθερος Τύπος. Σελ. 208 + φωτογραφίες Δρχ. 260.

ARNAO GIANCARLO. Κοκαΐνη. Μετ. Νίκου Άλιβιζάτου. Κοινωνικά Προβλήματα, άριθ. 2. ’Αθήνα, Νέα Σύνορα, 1982. Σελ. 121. Δρχ. 200.

ΜΠΡΕΖΝΙΕΦ ΛΕΟΝΙΝΤ. Συνδικάτα. Φροντίδα γιέ τούς άνθρώπους τής δουλειάς. Φροντίδα γιά τήν παρα γωγή. 'Ομιλία στό 17ο Συνέδριο τών Συνδικάτων τή; ΕΣΣΔ, 16 τού Μάρτη 1982. ’Αθήνα, Σύγχρονη ’Εποχή 1982. Σελ. 15.

BLUMIR GUIDO. Ηρωίνη. Μετ. Νίκου Άλιβιζάτου. Κοινωνικά Προβλήματα, άριθ. 1. ’Αθήνα, Νέα Σύνορα, 1982. Σελ. 146. Δρχ. 250.

DURKHEIM EMILE. Κοινωνικές αιτίες τής αύτοκτονίας. Μετ. Μανώλη Μαρκάκη. ’Αθήνα, Άναγνωστίδης. Σελ. 526. Δρχ. 500. ΧΕΦΝΕΡ ΕΛΑΪΝ. Γιά μιά νέα μητέρα. Μετ. Μόσχας Μιχαλοπούλου. ’Ανθρωπιστικές ’Επιστήμες, άριθ. 16. ’Αθήνα, Γλάρος, 1982. Σελ. 185. Δρχ. 250.

POWELL WILLIAM. Ό τσελεμεντές τού άναρχικού. Μετ. Γιώργου Καράμπελα. ’Αθήνα, 'Εκδόσεις ό "Αγιος Θεράπων, 1982. ΤΣΕΡΝΙΕΝΚΟ Κ. Τό ΚΚΣΕ καί τά δικαιώματα τού άνθρώπου. Μετ. Βασίλη Γιώτα. ’Αθήνα, Σύγχρονη ’Επο­ χή, 1982. Σελ. 192.

ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΒΑΡΒΑΡΟΥΣΗΣ ΠΑΡΙΣ. Ή άνάλυση των διεθνών διε­ νέξεων. ’Αθήνα, Σάκκουλας, 1982. Σελ. 106. ΓΚΙΝΗΣ ΓΙΑΝΝΗΣ. Στήν κόλαση τού παρακράτους. ’Αθήνα, Νιάρχος. Σελ. 168. Δρχ. 250. ΔΑΟΥΛΑΣ ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΧΡ. Πολωνία. ’Αθήνα, Γραμ­ μή. Σελ. 566. Δρχ. 600. ΚΑΡΑΪΣΚΑΚΗ ΣΙΤΣΑ - ΦΕΣΤ ΧΕΡΜΑΝ. Εβραίοι καί κομμουνισμός. Στοιχεία περί Σιωνισμού, άριθ. 4. ’Αθήνα, ’Ελεύθερη Σκέψις, 1982. Σελ. 92. Δρχ. 150. ΚΑΡΑΝΙΚΑΣ ΧΡΗΣΤΟΣ Ζ. Τά ιδεολογικά δεσμά. ’Αθήνα, Όδυσσέας, 1982. Σελ. 335.

ΚΟΡΛΙΛΑΣ ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ Γ. Οικονομική δικαιοσύνη καί άποτελεσματικότητα. Δοκίμιο πολιτικής οικονομίας. ’Αθήνα, Gutenberg, 1982. Σελ. 69. Δρχ. 200. ΠΡΟΔΡΟΜΙΔΗΣ ΚΥΠΡΙΑΝΟΣ Π. Ή θεωρία τής οικο­ νομικής πολιτικής. ’Αθήνα, Καράμπερόπουλος, 1982. Σελ. 365. Δρχ. 600. ΜΑΝΤΕΛ ΕΡΝΕΣΤ. Μαρξιστική πραγματεία τής οικο­ νομίας. Τόμοι Α ' + Β'. Μετ. Πέτρου Τούντζα. ’Αθήνα, Θεωρία, 1982. Σελ. 255 + 255. Δρχ. 300 + 300.

ΔΙΕΘΝΕΙΣ ΣΧΕΣΕΙΣ

ΚΑΨΗΣ ΓΙΑΝΝΗΣ. Κουβεντιάζοντας στήν Πολωνία. ’Αθήνα, Κάκτος, 1982. Σελ. 138. Δρχ. 250.

ΒΑΡΒΑΡΟΥΣΗΣ ΠΑΡΙΣ. Ή άνάλυση τών διεθνών διε­ νέξεων. ’Αθήνα, Σάκκουλας, 1982. Σελ. 106. Δρχ. 250.

ΜΠΙΤΣΙΟΣ ΔΗΜΗΤΡΗΣ. Πέρα άπό τά σύνορα. 19741977. ’Αθήνα, Εστία, 1982. Σελ. 254, Δρχ. 320.

ΔΙΚ ΑΙΟ-ΝΟΜΟΘΕΣΙΑ

ΣΑΡΡΗΣ ΝΕΟΚΛΗΣ. Ή άλλη πλευρά. Τόμος Β': Δι­ πλωματική χρονογραφία τού διαμελισμού τής Κύπρου μέ βάση τούρκικες πηγές. Βιβλίο Α': (1955-1963). ’Αθήνα, Γραμμή, 1982. Σελ. 390. Δρχ. 500.

ΖΗΣΙΑΔΗΣ ΒΑΣΙΛΕΙΟΣ I. Τό έγκλημα τής διγαμίας. Θεσσαλονίκη, 1982. Σελ. 131. Δρχ. 350.

ΠΑΠΑΓΙΑΝΝΟΠΟΥΛΟΣ ΑΠΟΣΤΟΛΟΣ. Ρωσοαγγλογάλλος. Θεσσαλονίκη, Ρέκος. Σελ. 192. ’Από πού προέρχεται ή άπειλή γιά τήν ειρήνη. ’Αθήνα, Σύγχρονη ’Εποχή, 1982. Σελ. 80. Δρχ. 250. ΤΕΝΕΚΙΔΗΣ ΓΙΩΡΓΟΣ Κ. Διεθνοποίηση καί άποδιεθνοποίηση τού κυπριακού. ’Ανάτυπο. ’Αθήνα, Εστία, 1982. Σελ. 140. Δρχ. 180. ΤΣΑΒΕΑΣ ΤΑΚΗΣ Ν. Τό άλλο προπατορικό άμάρτη-

ΚΕΦΑΛΑΣ ΧΑΡΙΛΑΟΣ Ν. Τό δικαίωμα τής προσωπι­ κότητας τών νομικών προσώπων ιδιωτικού δικαίου. ’Αθήνα, Παπαζήσης, 1982. Σελ. 229. ΜΑΝΕΣΗΣ ΑΡΙΣΤ. - ΠΑΠΑΔΗΜΗΤΡΙΟΥ Γ. Τό σύν­ ταγμα τού 1975. Δ ' έκδοση. Θεσσαλονίκη, Σάκκουλας, 1981. Σελ. 243. ΜΙΧΑΗΛΙΔΗΣ-ΝΟΥΑΡΟΣ ΓΕΩΡΓΙΟΣ. Ζωντανό δί­ καιο καί φυσικό δίκαιο. ’Αθήνα, Σάκκουλας, 1982. Σελ.

533. Δρχ. 1000.

111

ΠΑΡΑΣΚΕΥΟΠΟΥΛΟΣ ΝΙΚΟΛΑΟΣ Α. Ή δικαστική άφεση τής ποινής. Θεσσαλονίκη, University Studio Press, 1982. Σελ. 263. Δρχ. 450. ΣΑΚΕΛΛΑΡΙΟΥ ΝΙΚ0ΛΑΟΣ-ΚΑΡΟΛΟΣ. Αριθμητι­ κό εύρετήριο νομολογίας τού δικαστηρίου τών Ευρωπαϊ­ κών Κοινοτήτων, 1954-1978. Τόμος Α'. ’Αθήνα, Παπαζήσης, 1982. Σελ. 102.

1982. Σελ. 334. Δρχ. 650. ΜΠΕΚΟΣ ΔΙΟΝΥΣΙΟΣ Δ. Κάνε έξυπνο τό παιδί σου. 'Ιερά Μητρόπολις Μονεμβασίας καί Σπάρτης, 1982. Σελ.

126. ΠΑΠΑΝΙΚΟΛΑΟΥ ΝΙΚΟΛΑΟΣ ΑΘ. ’Αριστοτελική καί σύγχρονη παιδαγωγική άντιπαράθεση. ’Αθήνα, Φε­ λέκης, 1982. Σελ. 143. Δρχ. 200.

ΤΣΑΤΣΟΣ ΔΗΜΗΤΡΗΣ Θ. Συνταγματικό δίκαιο. Τό­ μος A'. Β' έκδοση άναθεωρημένη. ’Αθήνα, Σάκκουλας, 1982. Σελ. 387.

ΡΟΚΟΣ Δ. Ή άλλαγή στήν παιδεία γιά τήν άλλαγή. Θεσσαλονίκη, Παρατηρητής. Σελ. 272. Δρχ. 350.

LOUIS -JEAN-VICTOR. Ή κοινοτική έννομη τάξη. Υπηρεσία ’Επισήμων ’Εκδόσεων τών Εύρωπαϊκών Κοι­ νοτήτων, 1981. Σελ. 140. Δρχ. 185.

ΣΕΡΑΦΕΙΜίΔΗΣ ΓΙΑΝΝΗΣ. Ή φυσική άγωγή στό σχολείο. Τόμος Α'. Θεσσαλονίκη, 1982. Σελ. 70. Δρχ.

150.

ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ-ΠΑΙΛΑΓΩΓΙΚΗ

ΚΟΛΕΣΟΦ Δ. Β. Ή σεξουαλική άνάπτυξη, συμπεριφο­ ρά καί διαπαιδαγώγηση τού παιδιού καί τού έφηβου. ’Αθήνα, Μνήμη, 1982. Σελ. 190.

Αισθάνομαι τώρα. Θεσσαλονίκη, Χειρονομία, 1982. Σελ.

40.

ΝΤΙΟΥΙ ΤΖΩΝ. Τό σχολείο πού μ’ άρέσει. Μετ. Μόσχας Μιχαλοπούλου. ’Αθήνα, Γλάρος, 1982. Σελ. 143. Δρχ.

170.

ΑΝΔΡΕΟΥ ΑΠΟΣΤΟΛΗΣ. Τό χρηματοδοτικό πρόβλη­ μα τής έκπαίδευσης. ’Ανάτυπο άπό τό περιοδικό «Τό σχολείο καί τό σπίτι». ’Αθήνα, 1981. Σελ. 8.

ΣΧΟΛΙΚΑ

ΑΥΤΙΑ-ΠΑΠΑΪΩΑΝΝΟΥ ΤΑΣΙΑ. Σεξουαλική άπελευθέρωση. ’Αγωγή στό σχολείο καί στό σπίτι. ’Αθήνα, Βασιλόπουλος, 1982. Σελ. 111. Δρχ. 150. ΒΡΥΧΕΑ ΑΝΝΗ - ΓΑΒΡΟΓΛΟΥ ΚΩΣΤΑΣ. ’Απόπει­ ρες μεταρρύθμισης τής άνώτατης έκπαίδευσης 1911-1981. Θεσσαλονίκη, Σύγχρονα θέματα, 1982. Σελ. 440. ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΠΑΛΟΥΡΙΩΤΙΣΣΑΣ. 1974-1981. Λευκω­ σία, 1981. Σελ. 164. ΕΜΚΕ ΕΛΛΗ. Θέλεις νά γίνεις ήθοποιός. Μάθε γιά τό έπάγγελμά σου! Πειραιάς, Καραμπερόπουλος. Σελ. 95. Δρχ. 150. ΕΜΚΕ ΕΛΛΗ. Θέλεις νά γίνεις δημοσιογράφος. Μάθε γιά τό έπάγγελμά σου! Πειραιάς, Καραμπερόπουλος, 1982. Σελ. 104. Δρχ. 150. ΕΜΚΕ ΕΛΛΗ. Θέλεις νά γίνεις ψυχολόγος. Μάθε γιά τό έπάγγελμά σου. Πειραιάς, Καραμπερόπουλος, 1982. Σελ. 80. Δρχ. 150. ΖΩΓΡΑΦΑΚΗΣ ΓΙΩΡΓΟΣ Κ. Jean-Baptiste de la Salle.

1651-1719. Θεσσαλονίκη, Κολέγια «Δελασάλ» Ελλάδος, 1981. Σελ. 328.

ΚΑΚΟΥΔΑΚΗΣ I. - ΣΜΥΡΝΙΩΤΑΚΗΣ I. Ειδικά θέ­ ματα έκθέσεων γιά τούς υποψήφιους τών στρατιωτικών σχολών. ’Αθήνα, 1982. Σελ. 280. Δρχ. 350.. ΚΟΝΤΟΣ ΝΙΚΟΛΑΟΣ. Μαθηματικά Β' λυκείου. Θεσ­ σαλονίκη, Ρέκος. Σελ. 256.

ΛΑΟΓΡΑΦΙΑ ΜΑΚΡΗΣ ΧΡΙΣΤΟΣ. ’Επικήδειος γάμος. Στά ριζίτικα καί τά κοινά του στοιχεία στά όμηρικά έπη. Αθήνα, Κνωσσός. Σελ. 172. Δρχ. 300. ΜΟΥΣΤΑΚΑΣ ΣΠΥΡΟΣ ΠΑΝ. Λαογραφικοί θησαυροί τής Λήμνου. Τόμος Α'. ’Αθήνα, Δίπτυχο, 1982. Σελ. 144. Δρχ. 300. ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΙΑΚΟ ΛΑΟΓΡΑΦΙΚΟ ΙΔΡΥΜΑ. Είσαγωγή-κατάλογος, Ναύπλιο, 1981. Σελ. 89. ΠΟΛΙΤΗΣ Ν. Γ. Νεοελληνική μυθολογία. Τόμοι Α ' + Β'. ’Αθήνα, Σπανός. Σελ. 527. Δρχ. 1000 (οί δύο τόμοι).

ΚΟΛΛΑΤΟΣ ΔΗΜΗΤΡΗΣ. Αύτό τό παιδί είναι μόνο του.’Αθήνα, ’Αλέξανδρος. Σελ. 214. Δρχ. 270. ΛΙΑΝΗΣ Γ. - ΒΕΡΓΙΔΗΣ Δ. - ΚΟΚΚΟΣ Α. - ΜΑΠΠΑ Σ. - ΞΑΝΘΑΚΟΥ-ΝΙΚΑ Γ. Κριτική τής έκπαιδευτικής πολιτικής (1974-1981). Αθήνα. Κέντρο Με­ σογειακών Μελετών / Κέντρο Μελετών καί Αϋτομόρφωσης, 1982. Σελ. 100. Δρχ. 150.

ΓΛΩΣΣΑ GRIVAS C. Ν. A modern greek-english and englishgreek dictionary. ’Αθήνα, Ξενόγλωσσο Βιβλιοπωλείο. Σελ. 718. Δρχ. 650.

ΜΑΤΣΑΓΓΟΥΡΑΣ ΗΛΙΑΣ Γ. Ψυχοπαιδαγωγικά θέμα­ τα προδημοτικής καί πρωτόδημοτικής άγωγής. ’Αθήνα, Φελέκης, 1982. Σελ. 224. Δρχ. 300.

ΚΟΧΛΑΤΖΗΣ ΒΑΣΙΛΗΣ Ε. Γραμματική καί μέθοδος τής κινέζικης γλώσσας. ’Αθήνα. Σελ. 341. Δρχ. 400.

ΜΑΤΣΑΝΙΩΤΗΣ Ν. ’Εμείς καί τό παιδί μας. ’Αθήνα,

ΚΟΥΡΝΙΑΣ ΚΩΝ. ΙΩ. Ή νεοελληνική γλώσσα εις τήν

112

έκπαίδευσιν καί τήν διοίκησιν. Άνάτυπον άπό τό περιο­ δικόν «’Εκπαιδευτική Έρευνα», τόμος Δ'. Άθήναι, 1982. Σελ. 62. Δρχ. 100.

1982. Σελ. 150. Δρχ. 350.

ΜΠΟΥΣΜΠΟΥΚΗΣ ΑΝΤΩΝΙΟΣ Δ. Τό ρήμα τής άρωμουνικής. Μορφολογική άνάλυσι. Διδακτορική διατρι­ βή. ’Αθήνα, 1982. Σελ. 240. Δρχ. 450.

ΒΟΤΑΝΙΚΗ

Νεώτατο λεξικό τής δημοτικής. Έπιμ. Αικατερίνης Ά γγελή. ’Αθήνα, Παρμενίδης. Σελ. 341. Δρχ. 700.

ΚΕΛΤΕΜΛΙΔΗΣ ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ Θ. Τά φαρμακερά μα­ νιτάρια τού τόπου μας. ?Αθήνα, Κανελλόπουλος, 1982. Σελ. 240. Δρχ. 350.

ΤΟΜΠΑΪΔΗΣ ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ Ε. Διδασκαλία νεοελληνι­ κής γλώσσας. (Γραμματική-σΰνταξη). ’Αθήνα, Έπικαιρότητα, 1982. Σελ. 165. Δρχ. 300.

PEZZELLA SALVATORE. Τά μαγικά βότανα. Τόμος Α': Θεραπευτικές συνταγές. Μετ. Ν. Σημηριώτη. Α θή ­ να, Δίδυμοι. Σελ. 182. Δρχ. 500.

COSERIU EUGENIO. Ή γλωσσογεωγραφία. Μετ. Κωνσταντίνου Μηνά. Θεσσαλονίκη, Άριστοτέλειο Πα­ νεπιστήμιο Θεσσαλονίκης / ’Ινστιτούτο Νεοελληνικών Σπουδών / "Ιδρυμα Μανόλη Τριανταφυλλίδη, 1982. Σελ.

75. Δρχ. 160.

ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΠΑΠΑΔΑΚΗΣ ΚΩΝΣΤ. ΝΙΚ. Ή ψηφιακή δομή τών άριθμών. (’Ακεραίων καί δεκαδικών). Άθήναι, 1982. Σελ. 58. Δρχ. 350.

ΙΑΤΡΙΚΗ ΒΑΡΔΙΑΜΠΑΣΗΣ ΝΙΚΟΣ.. ’Ιατρικό ιστορικό. Προ­ βλήματα άλλοτρίωσης, έπικοινωνίας, γνώσης καί γλώσ­ σας. Αθήνα, Ήριδανός. Σελ. 96. Δρχ. 150. ΣΤΑΥΡΙΔΟΥ ΜΑΙΡΗ Σ. Νοσηλευτική τεχνική χειρουρ­ γείου. Θεσσαλονίκη, 1982. Σελ. 140. Δρχ. 350.

CLEMENTS HARRY. Δίαιτες γιά νά θεραπεύσετε τίς παθήσεις τών νεφρών. Αθήνα, Κονιδάρης, 1982. Σελ.

72. Δρχ. 140.

ΦΥΣΙΚΗ

DRY JEAN. Προσοχή στά φάρμακα. Μετ. Κάτιας Κανάρη. Αθήνα, Γαλαΐος, 1982. Σελ. 126. Δρχ. 230.

ΦΟΥΡΤΗΣ ΓΕΩΡΓΙΟΣ Ν. Γαλλο-ελληνικόν λεξικόν φυ­ σικής. Άθήναι. Σελ. 320. Δρχ. 375.

ΜΟΪΛ ΑΛΑΝ. Δίαιτα γιά νά βοηθήσετε τήν άκμή. Μετ. Αλίκης Βρανά. Αθήνα, Κονιδάρης, 1982. Σελ. 61. Δρχ.

120.

ΧΗΜΕΙΑ

ΝΑΪΤΙΝΓΚΕΗΛ ΜΑΪΚΛ. Δίαιτες γιά νά θεραπεύσετε τούς πονοκεφάλους μιά γιά πάντα. Μετ. Άντρέα Τσάκαλη. Αθήνα, Κονιδάρης, 1982. Σελ. 78. Δρχ. 120.

ΒΕΡΤΕΑΩ μ . ή τής άλχημείας γένεσις. Μετ. Μιχαήλ Κ. Στεφανίδου. Αθήνα, Σπανός. Σελ. 395. Δρχ. 1000.

NORRIS Ρ. Ε. Διαβήτης. Ή διατροφή τού διαβητικού. Μετ. Κ. Δόλκα. Αθήνα, Διόπτρα, 1982. Σελ. 112. Δρχ.

200.

ΤΡΟΦΙΜΑ

RAYNER CLAIRE. 100 έρωτήσεις 100 άπαντήσεις γιά τήν έγκυμοσύνη. Μετ. Κάτιας Ρ. Παραπαντάκη. Αθήνα, Γαλαΐος, 1982. Σελ. 101. Δρχ. 200.

ΑΝΥΦΑΝΤΑΚΗΣ ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ MIX. Μέθοδοι έξετάσεως τού γάλακτος καί τών προϊόντων του. Αθήνα, Καραμπερόπουλος, 1982. Σελ. 210. Δρχ. 700.

SCANLON J. W. - NELSON Τ. - GRYLACK L. J. SMITH Υ. F. Κλινική έξέταση νεογνού. Μετάφρασηέπιμέλεια I. Θ. Καβαλιώτη. Θεσσαλονίκη, University Studio Press. Σελ. 142. Δρχ. 300.

ΖΩΟΛΟΓΙΑ

ΥΓΙΕΙΝΗ

Τό μεγάλο βιβλίο τού σκύλου. Τόμος Α'. Μετ. Μαργαρί­ τας Κουλεντιανοϋ. Αθήνα, Ντέτσικας, 1981. Σελ. 368. Δρχ. 1900.

ΚΟΥΜΕΝΤΑΚΗΣ ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ. Διατροφή καί τρό­ πος ζωής. Αθήνα, 1982. Σελ. 526. Δρχ. 600.

Beautd pratique. Μείνετε όμορφη. Αθήνα, ΜαλλιάρηςΠαιδεία, 1982. Σελ. 98. Δρχ. 600.

ΓΕΩΡΓΙΑ

ΗΝΤΙΝ ΤΖΑΚ. Οί καλύτερες ύγιεινές τροφές τής φύσης. Μετ. Άντρέα Τσάκαλη. Αθήνα, Κονιδάρης, 1982. Σελ.

128. Δρχ. 180.

ΔΗΜΗΤΡΑΚΗΣ Κ. Γ. Πραχτική λαχανοκομία. Αθήνα,

113

HUNTER CAROL. Βιταμίνες. Τί είναι καί γιατί τίς χρειαζόμαστε. Μετ. Γιώργου Μπαρουξή - Νινέτας Άρώνη. ’Αθήνα, Κονιδάρης, 1982. Σελ. 120. Δρχ. 180.

ΑΡΦΑΡΑΣ ΜΙΧΑΛΗΣ ΕΜΜ. Τό δίπατο λαϊκό νισύρικο σπίτι. Β' έκδοση. ’Αθήνα, Παπασωτηρίου, 1982. Σελ.

94. Δρχ. 260.

ΜΟΪΛ ΑΛΑΝ. Φυσικό-άσφαλές-γρήγορο άδυνάτισμα μέ δίαιτα υψηλής πρωτεΐνης. Μετ. Γιώργου Μπαρουξή. ’Αθήνα, Κονιδάρης, 1982. Σελ. 102. Δρχ. 160.

ΑΡΦΑΡΑΣ ΜΙΧΑΛΗΣ ΕΜΜ. Τό πλατυμέτωπο λαϊκό σπίτι τής Κώ. Αθήνα, Ή βος, 1982. Σελ. 92. Δρχ. 260.

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ Μεταφορά τεχνολογίας καί άνάπτυξη. Έπιμέλειαμετάφραση Κ. Κίνια - Σ. Σταύρου. Βερολίνο, 1982. Σελ.

164. Δρχ. 280. ΤΕΧΝΙΚΟ ΕΠΙΜΕΛΗΤΗΡΙΟ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΟΣ / ΤΜΗ­ ΜΑ ΚΕΝΤΡΙΚΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ. ’Απολογισμός 197981. 1981. Σελ. 31. ΧΑΤΖΗΚΑΚΙΔΗΣ ΑΘΑΝ. Δ. Ηλιακής ένέργειας παγ­ κοσμιότητα. Β' έκδοση. Άθήναι, 1982. Σελ. 52. Δρχ.

150.

G 00CK ROLAND. Τά θαύματα τού κόσμου μας. Μετ. Φούλας Χατξιδάκη. ’Αθήνα, Άρσενίδης. Σελ. 256. Δρχ.

1550.

ΟΙΚΙΑΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ Μαγειρική γιά δίαιτες. (Ή σύγχρονη διαιτητική). ’Αθή­ να, Φυτράκης. Σελ. 407. Δρχ. 1850.

INFO ’82. Όδηγός άγορών. ’Αθήνα, Infopublica, 1982. Σελ. 555. Δρχ. 750.

ΒΟΣΤΑΝΗ-ΚΟΥΜΠΑ ΕΙΡΗΝΗ. Λέσβος. Ελληνική Παραδοσιακή ’Αρχιτεκτονική. ’Αθήνα, Μέλισσα, 1982. Σελ. 48. Δρχ. 350. ΒΩΚΟΣ ΓΕΡΑΣΙΜΟΣ - ΚΟΝΤΑΡΑΤΟΣ ΣΑΒΒΑΣ ΜΟΣΚΟΦ ΙΩΣΗΦ - ΠΑΠΑΔΟΠΟΥΛΟΥ ΤΙΤΗ ΠΡΟΔΡΟΜΙΔΗΣ ΑΡΗΣ - ΣΚΟΥΤΕΡΗ ΔΙΔΑΣΚΑ­ ΛΟΥ ΝΟΡΑ - ΦΑΤΟΥΡΟΣ ΔΗΜΗΤΡΗΣ A. - ΧΑΤΖΗΓΩΓΑΣ ΓΙΑΝΝΗΣ - ΧΡΙΣΤΟΦΕΛΛΗΣ ΑΛΚΗΣ. ’Αρχιτεκτονική παράδοση. Θεσσαλονίκη, Άτλαντίδα, 1982. Σελ. 154. Δρχ. 320. ΓΡΗΓΟΡΑΚΗΣ ΝΙΚΟΣ Γ. Περιστερώνες τής ’Αρκα­ δίας. Λαϊκός Πολιτισμός / Παραδοσιακή ’Αρχιτεκτονι­ κή. Τόμος 2. ’Αθήνα, Συλλέγω, 1982. Σελ. 112. Δρχ. 350. ΚΩΤΣΙΟΠΟΥΛΟΣ Α. Μ. Ζητήματα άρχιτεκτονικής θεωρίας. ’Αθήνα, Σύγχρονα Θέματα, 1982. Σελ. 309. Δρχ. 450. ΛΑΠΠΑΣ ΤΑΚΗΣ. Βοιωτία. Αρχαιολογικό σχεδία­ σμα. ’Αθήνα, 1982. Σελ. 53. Δρχ. 250. ΛΕΩΝΙΔΟΠΟΥΛΟΥ-ΣΤΥΛΙΑΝΟΥ ΡΕΑ. Μακρυνίτσα. Ή έξέλιξη ένός οικισμού μέσα στό χώρο καί τό χρό­ νο. ’Αθήνα, 1982. Σελ. 222. Δρχ. 900. ΣΚΑΡΠΙΑ-ΧΟΪΠΕΛ ΞΑΝΘΗ. Ή άρχιτεκτονική τής στοάς. Θεσσαλονίκη, 1981. Σελ. 316. Δρχ. 700. ΦΙΛΙΠΠΑ-ΑΠΟΣΤΟΛΟΥ ΜΑΡΩ. Πάρος-Άντίπαρος. Ελληνική Παραδοσιακή ’Αρχιτεκτονική. ’Αθήνα, Μέ­ λισσα, 1982, Σελ. 40. Δρχ. 350.

ΟΡΓΑΝΩΣΗ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΠΟΛΕΟΔΟΜΙΑ ΒΟΥΤΣΗΣ ΚΩΝ/ΝΟΣ I. Προστασία τής έπιχειρήσεως. Πειραιάς, Καραμπερόπουλος, 1982. Σελ. 255. Δρχ. 1000.

Business. Άγγλο-ελληνικό λεξικό. ’Επιμέλεια Ε. Δασκαλάκη. ’Αθήνα, Γαλαϊος, 1982. Σελ. 192. Δρχ. 460.

ΔΙΑΜΑΝΤΟΠΟΥΛΟΥ Ο. - ΠΑΣΣΑΣ X. Standards καί προδιαγραφές οικιστικών προγραμμάτων στήν Ελλάδα. Θεσσαλονίκη, 1981. Σελ. 380.

ΤΕΧΝΗ

ΣΤΑΘΑΚΟΠΟΥΛΟΣ ΠΑΝΟΣ. Νέες πόλεις. ’Οργανω­ μένη δόμηση στή Γαλλία. ’Αθήνα, Καραγκούνης, 1982. Σελ. 135. Δρχ. 280.

FOCILLON HENRI. Ή ξωή τών μορφών. Μετ. ’Αφρο­ δίτης Κούρια. ’Αθήνα, Νεφέλη, 1982. Σελ. 152. Δρχ.

230.

ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ ΑΝΤΩΝΙΑΔΗΣ ΑΝΤΩΝΗΣ Κ. Ό φωταγωγός. Α ρχι­ τεκτονική τού άγχους. ’Αθήνα, Καραγκούνης, 1982. Σελ.

121. Δρχ. 220.

114

ΓΛΥΠΤΙΚΗ BOARDMAN JOHN. Ελληνική πλαστική. Ή άρχάίκή περίοδος. Μετ. Εύας Σημαντώνη-Μπουρνιά. ’Αθήνα, Καρδαμίτσα, 1982. Σελ. 296.

BONNEFOY YVES. Οΐ τάφοι τής Ραβέννας. Μετ. Χρι­ στόφορου Λιοντάκη. Ξένη Λογοτεχνία, άριθ. 1. ’Αθήνα. Γνώση, 1981. Σελ. 44. Δρχ. 120.

ΔΙΑΚΟΣΜΗΣΗ

ΜΟΥΣΙΚΗ

ΤΣΟΥΚΑΛΑ ΔΑΝΑΗ. 'Οδηγός τοϋ διακοσμητή. Άθήναι, Άστήρ, 1982. Σελ. 97. Δρχ. 250.

ΑΥΡΙΛΗΣ Κ. Janis Joplin. Μιά ιέρεια. ’Αθήνα, Βασδέκης, 1982. Σελ. 136. Δρχ. 250.

ΖΩΓΡΑΦΙΚΗ ΑΘΑΝΑΣΟΠΟΥΛΟΣ ΔΗΜ. Σ. Δ. Γαλάνης. 1879-1966. Σχεδίασμα εισαγωγής στό έργο του. ’Αθήνα, Τό "Οχημα.

1982. Σελ. 92. Ό ζωγράφος Όμηρος Γεωργιάδης. Θεσσαλονίκη, Άριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης / Τελλόγλειο Ίδρυμα, 1981. Σελ. 88 + εικόνες. Δρχ. 950. ΚΑΜΠΟΥΡΙΔΗΣ ΧΑΡΗΣ. Σπόρος Βασιλείου. ’Εκθέ­ σεις. ’Αθήνα, Ίκαρος, 1982. Σελ. 293. Δρχ. 2000. ΚΟΤΖΑΜΑΝΗ ΜΑΡΙΑ. Δημήτρης Μυταράς. Τά παρεπιπτόντα. ’Αθήνα, Πολυπλάνο, 1982. Σελ. 151. Δρχ.

900. ΦΑΙΔΩΝ. ’Αθήνα, 1982. Δρχ. 800.

ΒΡΟΝΤΟΣ X. Σ. Diabolus in musica. ’Αθήνα, Guten­ berg. Σελ. 205. Δρχ. 300. Λ1ΑΤΣΟΣ ΔΗΜΗΤΡΗΣ Π. Οί πρόσφυγες τής Μικρασίας καί τό ρεμπέτικο τραγούδι. Μελέτη. Πειραιάς, 1982. Σελ. 80 Δρχ. 150. ΜΙΧΑΗΛΙΔΗΣ ΣΟΛΩΝ. ’Εγκυκλοπαίδεια τής άρχαίας έλληνικής μουσικής. ’Αθήνα, Μορφωτικό Ίδρυμα ’Εθνι­ κής Τραπέζης, 1982. Σελ. 365. Δρχ. 500. ΝΤΑΛΟΥΚΑΣ ΜΑΝΩΛΗΣ. Jim Morrison 2. "Ενας σύγ­ χρονος μάγος. ’Αθήνα, Βασδέκης, 1982. Σελ. 116. Δρχ.

220.

CHARTERS SAMUEL. Ή ποίηση τοϋ μπλούζ. Μετ. Ελένης Πουλλά. ’Αθήνα, ’Απόπειρα, 1982. Σελ. 135. Δρχ, 200.

ΧΟΡΟΣ

VERHAEREN EMILE. Rembrandt. Μετ. Π. Βερνάρ­ δου. ’Αθήνα, Νεφέλη, 1982. Σελ. 128. Δρχ. 200. ΓΚΑΡΩΝΤΥ ΡΟΖΕ. Ό χορός στή ζωή. Μετ. Μαρίας Τσούτσουρα. ’Αθήνα, Ήριδανός. Σελ. 229. Δρχ. 400.

ΧΑΡΑΚΤΙΚΗ ΕΝΑΣΧΟΛΗΣΕΙΣ ΓΡΗΓΟΡΑΚΗΣ ΝΙΚΟΣ. Τετράδια έλληνικής χαρακτι­ κής. ’Αθήνα, 1982. Δρχ. 750. ΜΑΛΤΕΖΟΠΟΥΛΟΣ ANT. Β. Τό τάβλι. Τόμοι Α ' + Β'. ’Αθήνα, 1982. Σελ. 414. Δρχ. 1000 (οί δύο τόμοι).

ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΑ ΕΛΕΥΘΕΡΙΟΥ ΜΑΝΟΣ. Φωτογραφίες καί φωτογρά­ φοι. Τόμος Α'. ’Αθήνα, Γνώση, 1981. Σελ. 240.

ΤΖΑΜΑΛΗΣ ΑΝΑΣΤΑΣΙΟΣ Π. Οί τιμές των νομισμά­ των 1982. ’Αθήνα, Συλλέγω, 1982. Σελ. 64. Δρχ. 150. ΒΑΡΟΥΣΦΕΛ ΑΝΤΡΕ. Λύσεις στόν κύβο τοϋ Ρούμπικ. Μετ. Ελένης Λαμπροπούλου - Μαρίας Περδίκη. ’Αθή­ να, Σύμπαν, 1981. Σελ. 200. Δρχ. 250.

ΦΩΤΟ-ΜΕΜΟ. Γιά τόν έρασιτέχνη φωτογράφο. ’Αθή­ να, Γαλαϊος. Σελ. 88. Δρχ. 220.

MORLEY DON. Φωτογραφία με γρήγορη δράση. ’Από­ δοση Κάτιας Ρ. Παραπαντάκη. ’Αθήνα, Γαλαϊος, 1982. Σελ. 159. Δρχ. 425.

SPITZING GLINTER. Τρίκ καί έφφέ στή φωτογραφία. ’Απόδοση Κάτιας Ρ. Παραπαντάκη. ’Αθήνα, Γαλαϊος.

1982. Σελ. 151. Δρχ. 400.

ΚΙΝΗΜΑΤΟΓΡΑΦΟΣ COCTEAU JEAN. Κινηματογράφος καί ποίηση. Μετ. Μάκη Μωραίτη. ’Αθήνα, Αίγόκερως. Σελ. 92. Δρχ. 150.

ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΣ ’Αρχαίοι καί σύγχρονοι ’Ολυμπιακοί ’Αγώνες. Άθήναι, Promote. Σελ. 232. Δρχ. 350. ΖΗΚΑΣ ΔΗΜΗΤΡΗΣ Ν. Τό καλλίτερο ποδόσφαιρο τού κόσμου. ’Αθήνα, 1982. Σελ. 80. Δρχ. 150.

ΚΛΑΣΙΚΗ ΠΑΙΔΕΙΑ ΓΕΩΡΓΟΠΑΠΑΔΑΚΟΣ Α. Θουκυδίδη ιστορία. Τόμοι Α' + Β'. Θεσσαλονίκη, Μαλλιάρης-Παιδεία, 1982. Σελ.

478 + 528.

115

ΓΙΑΝΝΑΚΗΣ ΓΕΩΡΓΙΟΣ Ν. Όρφέως Λιθικά. Επιστη­ μονικές Διατριβές τής Φιλοσοφικής Σχολής, άριθ. 2. ’Ιωάννινα, Πανεπιστήμιο Ίωαννίνων, 1982. Σελ. 260. Δρχ. 550. ΙΑΜΒΛΙΧΟΣ. Πυθαγορικός βίος. (Άρχές-τρόπος ζωής). Μετ. Σταυρούλας Λαμπροπούλου. ’Αθήνα, Πύ­ ρινος Κόσμος, 1982. Σελ. 200. ΜΠΟΖΩΝΗΣ ΓΕΩΡΓΙΟΣ Α. Ό προσδιορισμός τού άληθούς έν τφ Φιλήθψ τού Πλάτωνος. Β' έκδοση. Άθήναι, 1982. Σελ. 100. Δρχ. 400.

Δεύτερη πανελλήνια ποιητική συνάντηση. Νεότεροι κύπριοι ποιητές, 1960-1982. Θεσσαλονίκη, Παρατηρητής, 1982. Σελ. 119. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ ΦΙΛΙΠΠΟΣ. Συλλογή τοπίων. ’Αθήνα, Δωδώνη, 1982. Σελ. 56.

26 κουβανοί ποιητές. ’Απόδοση Άντώνη Στεμνή. Μετ. Μαρίας Χατζηγιάννη - Θανάση Παπαρήγα. ’Αθήνα. Σελ. 158. Δρχ. 400.

25 + 6 ποιήματα σέ μετάφραση Κ. Γ. Καρυωτάκη. ’Αθή­ να, Στοχαστής, 1982. Σελ. 73. Δρχ. 150.

ΣΥΛΛΑΙΟΥ ΕΥΣΤΑΘΙΑ. Σοφοκλή ’Αντιγόνη. Κείμε­ νο, μετάφραση, σχόλια. Θεσσαλονίκη, 1982. Σελ. 127. Δρχ. 250.

ΕΛΕΥΘΕΡΙΟΥ ΑΓΓΕΛΙΚΗ. Ωδίνες. ’Αθήνα, Κέδρος, 1982. Σελ. 42.

ΧΙΟΥΜΟΡ

Ή έλληνική ποίηση. Άνθολογία-γραμματολογία. ’Επι­ μέλεια ’Αλέξανδρου ’Αργυρίου. ’Αθήνα, Σοκόλης, 1982. Σελ. 640. Δρχ. 1500.

Ό σκιτσογράφος Νίκος Κατσουρός. Τά «άγνωστα» γελοιογραφικά πορτραΐτα τού σέξ-άππήλ hilas. ’Αθήνα, 1982. Δρχ. 500. ΑΡΚΑ. Ό κόκκορας. Σιγά τ’ αύγά! ’Αθήνα, Βαβέλ, 1982. Σελ. 80. Δρχ. 100.

COPI. Οί γριές πουτάνες, ’Αθήνα, Βαβέλ, 1982. Σελ. 80. Δρχ. 100.

MANARA MILO - BISU SILVERIO. Σιμμιόττο. ’Αθή­ να, Υάκινθος. 1982. Σελ. 86. Δρχ. 190.

ΕΛΥΤΗΣ ΟΔΥΣΣΕΑΣ. Τρία ποιήματα μέ σημαία εύκαιρίας. ’Αθήνα, "Ικαρος, 1982. Σελ. 39. Δρχ. 250. ΕΥΑΓΓΕΛΑΤΟΣ ΔΙΟΝΥΣΗΣ. Ή θάλασσα τών παιδι­ κών φωνών. Ποιήματα. ’Αθήνα, Διογένης, 1982. Σελ.

71. ΖΕΡΒΟΣ ΣΩΚΡΑΤΗΣ. Τό διπλανό δωμάτιο. ’Αθήνα, Κάλβος, 1982. Σελ. 39. Δρχ. 50. ΗΣΑΪΑ ΝΑΝΑ. Στήν τακτική τού πάθους. ’Αθήνα, Αίγόκερως, 1982. Σελ. 143.

Mordillo. Football. ’Αθήνα, Σέντρα. Δρχ. 450.

ΘΕΟΦΙΛΗ ΚΑΤΕΡΙΝΑ. Έρεβος. Ποιήματα. Αθήνα, ’Εκδοτική 'Ομάδα Συγγραφέων, 1982. Σελ. 32.

ΠΟΙΗΣΗ

ΘΕΟΦΙΛΗ ΚΑΤΕΡΙΝΑ. «Σ’ ένα κομμάτι μάρμαρο». (Ποιήματα). ’Αθήνα, ’Εκδοτική 'Ομάδα Συγγραφέων, 1981. Σελ. 43.

ΑΓΓΕΛΑΚΗ-ΡΟΥΚ ΚΑΤΕΡΙΝΑ. ’Ενάντιος έρωτας. Ποιήματα. ’Αθήνα, Κέδρος, 1982. Σελ. 53.

ΘΕΟΦΙΛΗ ΚΑΤΕΡΙΝΑ. «Τρίμμα άπό εικόνες». (Ποιή­ ματα). ’Αθήνα, ’Εκδοτική 'Ομάδα Συγγραφέων, 1981. Σελ. 15.

ΑΓΓΕΛΑΚΗΣ ΑΝΔΡΕΑΣ. Ή μεταφυσική τής μιάς νύ­ χτας. ’Αθήνα, Γνώση, 1982. Σελ. 59. Δρχ. 220.

ΘΕΟΦΙΛΗ ΚΑΤΕΡΙΝΑ. Χαρακτική. (Ποιήματα). ’Αθήνα, ’Εκδοτική 'Ομάδα Συγγραφέων, 1981. Σελ. 13.

ΑΡΑΝΙΤΣΗΣ ΕΥΓΕΝΙΟΣ. Ξενοδοχείο τών ντελικάτων έραστών. ’Αθήνα, ’Ερατώ, 1982. Σελ. 64. Δρχ. 120.

ΙΩΑΝΝΟΥ ΓΙΩΡΓΟΣ. Τά χίλια δέντρα καί άλλα ποιή­ ματα. ’Αθήνα, "Υψιλον / Βιβλία, 1982. Σελ. 108. Δρχ.

160.

ΒΑΓΕΝΑΣ ΝΑΣΟΣ. Πεδίον Άρεως. Β' έκδοση. ’Αθή­ να, Γνώση, 1982. Σελ. 33. ΒΑΛΙΟΥΛΗΣ ΣΤΕΡΓΙΟΣ. Περιθωριακά. Ποιήματα. Θεσσαλονίκη, 1982. Σελ. 56. ΓΙΩΤΑΣ ΟΡΕΣΤΗΣ. Τίποτα. ’Αθήνα, Πήγασος. Σελ.

45. ΓΚΡΗΣ ΗΛΙΑΣ. Στά γιοφύρια τού κόσμου. Μνημολόγιο, ’Αθήνα, Θουκυδίδης, 1982. Σελ. 30. ΔΕΛΗΠΕΤΡΟΣ ΒΑΓΓΕΛΗΣ. Σέ παρένθεση. Ποιήμα­ τα. ’Αθήνα, 1982. Σελ. 38. ΔΕΡΕΧΑΝΗ ΕΥΓΕΝΙΑ (ΜΠΕΤΓΥ) Β. Πρόλογος ζωής. Ποιήματα. ’Αθήνα, 1982. Σελ. 66. Δρχ. 200.

116

ΚΑΡΑΜΠΕΑΑΣ ΑΝΤΡΕΑΣ. 15 ποιήματα - 16 ζωγράφιές. ’Αθήνα, 1982. ΚΑΡΑΤΖΟΓΛΟΥ ΓΙΑΝΝΗΣ. Πρατήριο καυσίμων. Ποιήματα. Θεσσαλονίκη, Μπαρμπουνάκης. Σελ. 40. ΚΑΤΣΑΡΟΣ ΜΙΧΑΛΗΣ. Κατά Σαδδουκαίων. ’Αθήνα, Θεμέλιο, 1982. Σελ. 52. ΚΟΪΝΗ-ΓΑΡΔΙΚΙΩΤΗ ΑΙΚ. Μέ τόν άέρα, τή γή, τό νε­ ρό. Ποιήματα. ’Αθήνα, 1981. Σελ. 60. ΚΟΚΚΙΝΗΣ ΣΠΥΡΟΣ. Τά ποιήματα. ’Εκλογή 19501980. ’Αθήνα, 1982. Σελ. 126. ΚΟΥΡΟΥΝΙΩΤΗΣ ΝΙΚΟΣ. Πέντε παραμύθια. ’Αθήνα. Σελ. 56.

ΛΕΜΠΕΣΗ ΛΙΤΣΑ. Ποιήματα. ’Αθήνα, Όδυσσέας, 1982. Σελ. 79.

ΡΕΝΙΕΡΗΣ ΛΕΥΤΕΡΗΣ. !.. κλού. Σελ. 30.

ΛΕΜΠΕΣΗ ΛΙΤΣΑ. Σ’ άγαπώ. ’Εσύ; ’Αθήνα, Όδυσσέας, 1982. Σελ. 74.

Ρ1ΤΣΩΝΗΣ ΚΩΣΤΑΣ. Ό άνάπηρος λαχειοπώλης καί άλλα ποιήματα. Θεσσαλονίκη, Διαγώνιος, 1982. Σελ. 98. Δρχ. 150.

ΛΙΑΝΙΔΗΣ ΣΙΜΟΣ. Κεντίδια. Ποιήματα. ’Αθήνα, Βησσαρίων, 1982. Σελ. 39.

ΣΑΝΟΥΔΑΚΗΣ ΑΝΤΩΝΗΣ. Άντάρτισσα καρδιά. Αθήνα, Κνωσσός, 1982. Σελ. 67.

ΛΙΑΝΙΔΗΣ ΣΙΜΟΣ. Τά νεανικά. ’Αθήνα, Βησσαρίων, 1981. Σελ. 46.

ΣΑΧΤΟΥΡΗΣ ΜΙΛΤΟΣ. Χρωμοτραύματα. Γνώση, 1982. Σελ. 31.

ΛΟΓΑΡΑΣ ΚΩΣΤΑΣ. ’Αμπάριζα. Πάτρα, Όστρακα, 1982. Σελ. 30.

ΣΤΑΥΡΟΥ ΔΗΜΗΤΡΗΣ. Νέγροι ποιητές. Εισαγωγή μεταφράσεις. ’Αθήνα, Πρόσπερος, 1982. Σελ. 104. Δρχ.

200.

ΛΟΓΑΡΑΣ ΚΩΣΤΑΣ. Τό σώμα. Πάτρα, Όστράκα.

1982. Σελ. 38. ΜΕΣΚΟΣ ΜΑΡΚΟΣ. Μαύρο δάσος. (Ποιήματα 1958 1980). ’Αθήνα, "Υψιλον / Βιβλία, 1982. Σελ. 268. ΜΟΝΤΗΣ ΚΩΣΤΑΣ. Μετά φόβου άνθρώπου... Ποιήμα τα. ’Αθήνα, Κάκτος, 1982. Σ,ελ. 207. Δρχ. 250. ΜΠΟΥΜΗ-ΠΑΠΑ PITA. Δέν υπάρχει άλλη δόξα. ’Αθήνα, Καρανάσης. Σελ. 273. Δρχ. 400. ΝΕΖΕΡΙΤΗ ΕΛΛΗ. Διπλός διάλογος. ’Αθήνα, Γνώση, 1982. Σελ. 85. Δρχ. 150. ΝΙΑΡΧΟΣ ΘΑΝΑΣΗΣ Θ. - ΦΩΣΤΙΕΡΗΣ ΑΝΤΩΝΗΣ Ποίηση ’81. ’Αθήνα, Καστανιώτης, 1982. Σελ. 136. Δρχ 250.

’Αθήνα,

ΣΤΥΛΙΑΝΟΥ ΠΕΤΡΟΣ. ’Αεί παίδες. Ποιήματα. Λευ­ κωσία, 1982. Σελ. 94. ΤΙΝΤΟΣ ΓΙΩΡΓΟΣ. Erotica - 2. Μέ τά μακριά χέρια. ’Αθήνα, Ίαμβος, 1982. Σελ. 82. Δρχ. 200. ΤΡΙΒΥΖΑΣ ΣΩΤΗΡΗΣ. Τό κέλυφος. Τράμ / Λογοτε­ χνία, άριθ. 139. Θεσσαλονίκη, Έγνατία, 1982. Σελ. 29. Δρχ. 60. ΤΡΙΦΥΛΛΗΣ Α. Σκιές. ’Αθήνα, 1982. Σελ. 23. ΓΣΑΚΝΙΑ ΑΜΑΛΙΑ. Τό μπαλκόνι. ’Αθήνα, Νεφέλη, 1982. Σελ. 51.

BORCHERT WOLFGANG. Μικρό άνθολόγιο. Μετ. Μάκη Λαχανά. ’Αθήνα, Γραφή, 1982. Σελ. 68. Δρχ. 100.

ΝΤΟΥΦΕΞΗΣ ΣΑΡΑΝΤΟΣ. Ποιήματα. ’Αθήνα, 1982. Σελ. 83.

ΕΛΙΟΤ Τ. Σ. Οί γάτες. Μετάφραση-έπιμέλεια Σπάρτης Γεροδήμου. ’Αθήνα, Γαλαξίας, 1982. Δρχ. 250.

ΞΥΔΗΣ ΘΕΟΔΩΡΟΣ. Τά ποιήματα 1932-1982. ’Αθήνα, Οί ’Εκδόσεις τών Φίλων, 1982. Σελ. 266. Δρχ. 250.

ΛΟΡΔΟΣ ΒΥΡΩΝ. Ντόν Ζουάν. "Ασματα 1-4. Μετ. Μαρίας I. Κεσίση. ’Αθήνα, Σπανός, 1981. Σελ. 384. Δρχ. 800.

ΠΑΝΑΓΙΩΤΑΚΟΠΟΥΛΟΣ ΔΗΜΗΤΡΗΣ. Ύψος καί βάθος. Ποιήματα. ’Αθήνα, Τό 'Ελληνικό Βιβλίο, 1982. Σελ. 31. ΠΑΠΑΒΑΣΙΛΕΙΟΥ ΑΔΕΛΑΪΔΑ.' Διαδρομές. Βόλος, Τυποεκδοτική, 1982. Σελ. 82. ΠΑΛΜΟΣ ΚΩΣΤΑΣ. Κυριακάτικα μηνύματα. Ποιήμα­ τα στά εύαγγέλια όλων τών Κυριακών. ’Αθήνα, Τό Ε λ ­ ληνικό Βιβλίο, 1982. Σελ. 64. ΠΑΠΑΓΕΩΡΓΙΟΥ ΧΡΙΣΤΟΣ. Στάχτες. ’Αθήνα, Δανιάς, 1981. Σελ. 40. Δρχ. 100. ΠΑΠΑΝΙΚΟΛΑΟΥ ΚΩΣΤΑΣ Θ. Ματωμένοι καθρέ πτες. Πάτρα, 1982. Σελ. 102. ΠΕΤΡΟΥΛΑΚΗΣ ΑΓΓΕΛΟΣ. Λόγος πρώτος. Ποιήμα τα, 1968-1981. Αθήνα, 1981. Σελ. 78. ΠΟΛΥΔΟΥΡΗ ΜΑΡΙΑ. "Απαντα. Είσαγωγή-έπιμέλειασχολιασμός Τάκη Μενδράκου. ’Αθήνα, ’Αστέρι, 1982. Σελ. 485.

ΜΠΟΝΦΟΥΑ ΥΒ. Πέρασμα καί άκινησία τής ροής. Μετ. Β. Τ. Άναλι. ’Αθήνα, Ύψιλον / Βιβλία, 1981. Σελ.

96. ΠΑΖ ΟΚΤΑΒΙΟ. Ποιήματα. Μετ. Άργύρη Χιόνη. ’Αθήνα, Σπηλιώτης, 1981. Σελ. 55. ΠΕΣΣΟΑ ΦΕΡΝΑΝΤΟ. Ποιήματα τού Άλμπέρτο Καέιρο. Εΐσαγωγή-μετάφραση Φ. Δ. Δρακονταειδή. ’Αθήνα, Γνώση, 1982. Σελ. 115. ΠΡΕΒΕΡ ΖΑΚ. Θέαμα καί ιστορίες. (Ποιήματα). Είσαγωγή ιιετάφραση Γιάννη Βαρβέρη. ’Αθήνα, Νεφέλη, 1982. Σελ. 84. Δρχ. 13U. ΤΟΜΑΣ ΝΤΥΛΑΝ. Ποιήματα. Είσαγωγή-μετάφραση Λύντιας Στεφάνου. ’Αθήνα, Έρμείας. Σελ. 108. Δρχ.

250. Τρουβαδοϋροι. Οί προβηγκιανοί ποιητές καί τραγουδι­ στές τού Μεσαίωνα. Είσαγωγή-μετάφραση-σχόλια Σπό­ ρου Σκιαδαρέση. ’Αθήνα, Πλέθρον, 1982. Σελ. 117. Δρχ.

350.

ΠΡΑΤΙΚΑΚΗΣ ΜΑΝΩΛΗΣ. Τό σώμα τής γραφής. Θεσσαλονίκη, Μπαρμπουνάκης. Σελ. 67. ΡΗΓΟΠΟΥΛΟΣ ΓΙΑΝΝΗΣ. Πειράματα έπί φασιόλων. "Αργος, ’Αναγέννηση, 1981. Σελ. 39.

117

ΚΑΡΚΑΒΙΤΣΑΣ ΑΝΔΡΕΑΣ. Ό άρχαιολόγος. ’Αθήνα, Έπικαιρότητα, 1982. Σελ. 174.

ΠΕΖΟΓΡΑΦΙΑ

ΚΑΣΔΑΓΛΗΣ ΝΙΚΟΣ. Τά δόντια τής μυλόπετρας. Γ' έκδοση. ’Αθήνα, Κέδρος, 1982. Σελ. 177. ΑΓΑΠΗΤΟΣ ΙΩΣΗΦ Δ. Εχθρέ μου... σ’ άγαπώ! Άθήναι, Διεθνής τής ’Αγάπης, 1982. Σελ. 104. Δρχ. 150. ΑΛΕΕΑΝΔΡΟΠΟΥΛΟΣ ΜΗΤΣΟΣ. Σκηνές άπό τό βίο χοϋ Μάξιμου χοϋ Γραικοί. Μυθιστόρημα. Β' έκδοση. ’Αθήνα, Σύγχρονη ’Εποχή, 1982. Σελ. 435. Δρχ. 600. ΒΑΜΒΟΥΝΑΚΗ ΜΑΡΩ. Αυτή ή σκάλα δέν κατεβαίνει. Διηγήματα. Αθήνα, Δόμος, 1982. Σελ. 111. Δρχ. 200.

ΚΑΣΤΡΙΤΗΣ ΑΛΚΗΣ. Λευτεριά στή Βόρειο Ήπειρο. ’Αθήνα, Τήνος, 1982. Σελ. 160. Δρχ. 200. ΚΟΛΤΣΙΔΑΣ ΑΝΤΩΝΗΣ MIX. Χαμένα χρόνια. Διηγή­ ματα. ’Αθήνα, Εταιρεία Ελληνικών ’Εκδόσεων, 1982. Σελ. 157. Δρχ. 250. ΚΥΡΑΝΟΠΟΥΛΟΣ ΓΙΩΡΓΟΣ. Ή όμάδα τών έπτά. Θεσσαλονίκη, Ή Μικρή Έγνατία, 1982. Σελ. 134.

ΒΕΡΟΣ Κ. Πυρκαγιά. ’Αθήνα, Τομές, 1982. Σελ. 135. ΒΙΚΕΛΑΣ ΔΗΜΗΤΡΗΣ. Ό Λουκής Λάρας καί άλλα διηγήματα. ’Αθήνα, Έπικαιρότητα, 1982. Σελ. 174. Δρχ. 220. ΒΟΓΑΣΑΡΗΣ ΑΓΓΕΛΟΣ. Τό φάντασμα τού Τσέ Γκεβάρα. ’Αθήνα, Ρυθμός, 1982. Σελ. 112. Δρχ. 200. ΓΚΡΙΤΣΗ-ΜΙΛΛΙΕΞ ΤΑΤΙΑΝΑ. Στό δρόμο τών άγγέλων. Β' έκδοση. ’Αθήνα, Κέδρος, 1982. Σελ. 155. ΔΑΛΑΚΟΥΡΑ ΒΕΡΟΝΙΚΗ. Ό ϋπνος. ’Αθήνα, Νεφέ­ λη, 1982. Σελ. 59. ΔΗΜΑΣΟΣ ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ. Ή μαμά Ελλάς. ’Αθήνα, Σύγχρονη ’Εποχή, 1982. Σελ. 212. ΔΗΜΗΤΡΙΟΥ ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ. Ή ’Αστέρι, 1982. Σελ. 90. Δρχ. 150.

Βάσω. ’Αθήνα,

ΚΥΡΟΥΣΗΣ ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ. ’Αναζητήσεις. Μελετήματα. ’Αθήνα, 1982. Σελ. 197. Δρχ. 200. ΚΥΤΟΠΟΥΛΟΣ ΝΙΚΟΣ. Ό Μπελέτης. Β' έκδοση. ’Αθήνα, Σύγχρονη Εποχή. Σελ. 325. Δρχ. 250. ΛΑΜΠΡΟΛΕΣΒΙΟΥ ΒΑΣΙΛΗΣ. Μοιρίντζο. 12 πειραϊκά άφηγήματα. ’Αθήνα, Περγαμηνή, 1982. Σελ. 205. Δρχ. 150. ΛΑΣΚΑΡΑΤΟΣ ΑΝΔΡΕΑΣ. Τά μυστήρια τής Κεφαλονιάς. ’Αθήνα, Έπικαιρότητα, 1982. Σελ. 240. Δρχ. 270. ΜΑΝΤΕΛΗΣ ΒΑΣΙΛΗΣ. Ύπαστυνόμος ’Ιωνάς. Μυθι­ στόρημα. ’Αθήνα, ’Αριστομένης, 1982. Σελ. 134. Δρχ.

200. ΜΑΡΑΓΚΟΠΟΥΛΟΣ ΑΡΗΣ. Όλτσμομπιλ (1908-1981). Μυθιστόρημα. ’Αθήνα, Ελεύθερος Τύπος, 1982. Σελ.

164. Δρχ. 200.

ΔΕΛΗΓΙΩΡΓΗ ΑΛΕΞΑΝΔΡΑ. Οί φωνές ή τό άπάτητο μονοπάτι τών μυστηρίων τόϋ φόνου. ’Αθήνα, Ύψιλον / Βιβλία, 1982. Σελ. 177. Δρχ. 240.

ΜΑΡΗΣ ΓΙΑΝΝΗΣ. Τό μυστικό τοϋ άσπρου βράχου. ’Αθήνα, Άτλάντίς. Σελ. 328. Δρχ. 250.

ΔΟΥΚΑ ΜΑΡΩ. Πού ’ναι τά φτερά; Νουβέλα. Β' έκδο­ ση. ’Αθήνα, Κέδρος, 1982. Σελ. 96.

ΜΕΛΑΣ ΣΠΥΡΟΣ. Πεγυότλ. ’Αθήνα, Συνεργατικές Έκδόσεις-Κοινότητα. Σελ. 48. Δρχ. 100.

ΖΑΡΚΟΣ ΓΙΩΡΓΗΣ. Ή μεγάλη στράτα... ’Αθήνα, Κάλβος, 1982. Σελ. 142. Δρχ. 150.

ΜΕΣΟΛΟΓΓΙΤΗΣ ΒΑΣΙΛΗΣ. Τό τελευταίο όνειρο του Παυλή. (Νουβέλα). ’Αθήνα, Παρισιάνος, 1982. Σελ. 88. Δρχ. 150.

ΘΕΟΦΙΛΟΥ ΦΑΙΔΩΝ. Τό δαχτυλίδι τού ήλιου. Διηγή­ ματα. Θεσσαλονίκη, Ή Μικρή Έγνατία, 1982. Σελ. 94. ΙΟΡΔΑΝΟΥ ΣΩΤΗΡΗΣ. ’Ανοιξιάτικοι ουρανοί. ’Αθή­ να, Ίωλκός, 1982. Σελ. 125. Δρχ. 200. ΙΩΑΝΝΙΔΟΥ-ΑΔΑΜΙΔΟΥ ΕΙΡΕΝΑ. Σάν τόν ήλιο τό δικό μας θά ζήσουμε. Δυό νουβέλες. ’Αθήνα, Guten­ berg. Σελ. 213. ΚΑΒΑΦΗΣ Κ. Π. Είς τό φώς τής ήμέρας. ’Αθήνα, "Αγρα, 1982. Σελ. 17. Δρχ. 150. ΚΑΔΟΓΕΡΑΚΗΣ ΓΙΑΝΝΗΣ. Ό Θεός σκοτώνει. Μυθι­ στόρημα. ’Αθήνα, Πασιφάη, 1982. Σελ. 381. Δρχ. 450. ΚΑΜΠΕΡΙΔΗΣ ΛΑΜΠΡΟΣ. Τό νάι τό γλυκύ... τό πράον. ’Αθήνα, Δόμος, 1982. Σελ. 104. Δρχ. 200. ΚΑΡΙΤΑ ΕΛΕΝΗ. Ή μορφή μιάς άγιας. Ή Πελαγία τής Τήνου. Βιογραφικό διήγημα. Β' έκδοση. Άθήναι, Τήνος. Σελ. 220. Δρχ. 250.

ΜΗΤΡΑΣ ΜΙΧΑΗΛ. ’Αστική τοπιογραφία. ’Αθήνα, Αΐγόκερως, 1981. Σελ. 52. Δρχ. 100. ΜΗΤΡΟΠΟΥΛΟΥ ΚΩΣΤΟΥΛΑ. Ηλιοφάνεια 288 ώρες. Μυθιστόρημα. Β' έκδοση. ’Αθήνα, Κέδρος, 1982. Σελ. 174. ΜΟΥΡΤΖΑΝΟΣ ΓΙΩΡΓΟΣ. Τζώννη ό βιαστής καί άλλα διηγήματα. ’Αθήνα, Αΐγόκερως, 1982. Σελ. 96. Δρχ. 150. ΜΠΙΛΛΗΡΗ ΝΙΚΗ. Καπετάνιο μπουγιέλο. ’Αθήνα, Κέ­ δρος, 1982. Σελ. 203. ΝΕΓΡΕΠΟΝΤΉΣ ΓΙΑΝΝΗΣ. Τό διπλανό δωμάτιο. ’Αθήνα, Θεμέλιο, 1982. Σελ. 180. Δρχ. 240. ΝΙΚΟΛΗΣ Ε. Ό Μιχαήλος. Κι άλλες κατοχικές ιστο­ ρίες. ’Αθήνα, Κέδρος, 1982. Σελ. 98. ΝΟΛΛΑΣ ΔΗΜΗΤΡΗΣ. Νεράιδα τής ’Αθήνας. ’Αθή­ να, Νεφέλη, 1982. Σελ. 54. Δρχ. 120. ΝΟΛΛΑΣ ΔΗΜΗΤΡΗΣ. Τό τρυφερό δέρμα. Διηγήμα-

118

τα. 'Αθήνα, Καστανιώτης, 1982. Σελ. 65. Δρχ. 150. ΠΑΝΑΓΙΩΤΟΠΟΥΛΟΣ I. Μ. Μεβλανά ό έξαίσιος. Τό παραμύθι μιας ζωής. Άθήναι, Άστήρ, 1982. Σελ. 222. ΠΑΝΑΓΟΠΟ ΥΛΟΣ ΔΑΝΙΗΛ. Κιαροσκούρο. «Α». Μορφωτική Ένωση Λεχαινών «Άνδρέας Καρκαβίτσας», 1982. ΠΑΝΑΓΟΠΟΥΛΟΥ ΜΑΡΙΑ. ’Από τό ήμερολόγιο τής φτέρης. Πεζογραφήματα. ’Αθήνα, 1981. Σελ. 63.

ΡΟΖΟΥ ΕΛΛΗ. Οί άκροβάτες τού ιλίγγου. ’Αθήνα, Νέα Σκέψη, 1982. Σελ. 99. ΣΙΔΕΡΙΔΟΥ ΝΙΚΗ I. Πρίν άπ’ τήν αύγή. Διηγήματα. ’Αθήνα, Εκδοτική Εστία, 1982. Σελ. 118. Δρχ. 220. ΣΟΥΡΟΥΝΗΣ ΑΝΤΩΝΗΣ. Μερόνυχτα Φραγκφούρτης. ’Αθήνα, Ύψιλον / Βιβλία, 1982. Σελ. 89. Δρχ. 140. ΣΤΟΥΡΝΑΣ ΚΩΣΤΑΣ. Δημοσιογραφικές άναμνήσεις. ’Αθήνα, Σύγχρονη Εποχή, 1982. Σελ. 142.

ΠΑΠΑΔΑΤΟΣ ΟΡΕΣΤΉΣ. Τό σκλαβωμένο περιστέρι. ’Αθήνα, 1982. Σελ. 205. Δρχ. 200.

ΣΩΤΗΡΙΟΥ ΔΙΔΩ. Κατεδαφιζόμεθα. ’Αθήνα, Κέδρος, 1982. Σελ. 361.

ΠΑΠΑΔΙΑΜΑΝΤΗΣ ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ. Οί χαλασοχώρηδες καί άλλα διηγήματα. ’Αθήνα, Έπικαιρότητα, 1982. Σελ. 218. Δρχ. 250.

ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΥ ΕΡΣΗ. Ή φάρσα. Μυθιστόρημα. ’Αθήνα, Κέδρος, 1982. Σελ. 267. Δρχ. 350.

ΠΑΠΑΣΤΑΜΟΥ ΓΙΩΡΓΟΣ. Τό συναξάρι ένός μετανά­ στη. ’Αθήνα, 1982. Σελ. 246. Δρχ. 250.

ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΥ ΕΡΣΗ. Έορταστικό τριήμερο στά Γιάννενα. ’Αθήνα, Νεφέλη, 1981. Σελ. 42.

’Αθήνα,

ΤΑΞΙΑΡΧΗΣ ΝΤΙΝΟΣ. Έ νας παράξενος άνθρωπος. Μυθιστόρημα. ’Αθήνα, Σημερινή ’Εποχή, 1982. Σελ. 85. Δρχ. 150.

ΠΑΡΑΣΚΕΥΑ ΜΑΡΙΤΣΑ. Ό έπίσκοπος. Πειραιάς, 1981. Σελ. 157.

ΤΕΤΑΣ ΓΙΩΡΓΟΣ. Συμφιλίωση. ’Αθήνα, Δωρικός, 1981. Σελ. 219.

ΠΑΡΑΣΚΕΥΑΣ ΓΙΩΡΓΟΣ. Ό είρηνοποιός. Τό μεγάλο πείραμα. Νουβέλες. ’Αθήνα, 1981. Σελ. 124. Δρχ. 180.

ΦΥΣΤΙΛΗΣ ΒΑΣΙΛΗΣ. Κουβέντες τοϋ κυνηγιού. Διη­ γήματα. Αθήνα, Σύγχρονη Εποχή, 1982. Σελ. 153. Δρχ.

200.

ΠΑΠΠΑ ΛΕΝΑ. Βιορυθμοί. Εστία, 1982. Σελ. 122.

Διηγήματα.

ΠΑΡΙΣΗΣ ΓΙΑΝΝΗΣ. Γεϋμα έργασίας. Πειραιάς, Bost. Σελ. 125. ΠΑΡΛΑΒΑΝΤΖΑΣ ΠΕΤΡΟΣ. ’Απόδραση. Αθήνα, Κάλβος, 1982. Σελ. 158. ΠΑΣΧΑΛΙΔΗΣ ΝΙΚΟΣ. Ό λαβύρινθος. Θεσσαλονίκη, Ρέκος. Σελ. 63. ΠΑΤΣΩΝΗΣ ΓΙΑΝΝΗΣ. Κυλιόμενες σκάλες. ’Αθήνα, Κάλβος, 1982. Σελ. 54. ΠΕΝΤΖΙΚΗΣ ΝΙΚΟΣ-ΓΑΒΡΙΗΛ. Μητέρα Θεσσαλονί­ κη. Κείμενα σέ πεζό. Γ' έκδοση. ’Αθήνα, Κέδρος, 1982. Σελ. 145. Δρχ. 220. ΠΕΝΤΖΙΚΗΣ ΝΙΚΟΣ-ΓΑΒΡΙΗΛ. Ό πεθαμένος καί ή άνάσταση. Γ' έκδοση. ’Αθήνα, Ά γρα, 1982. Σελ. 153. Δρχ. 220. ΠΕΡΓΙΑΛΗΣ ΝΟΤΗΣ. Ή καπετάνισσα. Μυθιστόρημα. Β' έκδοση. ’Αθήνα, Gutenberg, 1982. Σελ. 262. ΠΟΛΙΤΗ ΕΛΛΗ Κ. ’Εξωτική κρουαζιέρα. ’Αθήνα, Δίπτυχο, 1982. Σελ. 88. Δρχ. 200. ΠΡΕΒΕΛΑΚΗΣ ΠΑΝΤΕΛΗΣ. Ή άντίστροφη μέτρηση. Μυθιστόρημα. Β' έκδοση. Νεοελληνική Λογοτεχνία, άριθ. 266. ’Αθήνα, Εστία, 1982. Σελ. 249.

ΧΕΙΜΩΝΑΣ ΓΙΩΡΓΟΣ. Ό γιατρός Ίνεότης. Γ' έκδοση. ’Αθήνα, Κέδρος, 1982. Σελ. 54. ΧΕΙΜΩΝΑΣ ΓΙΩΡΓΟΣ. Οί χτίστες. Γ' έκδοση. ’Αθήνα, Κέδρος, 1982. Σελ. 66. ΧΟΡΤΩΝ ΓΕΩΡΓΙΟΣ. Κωνσταντίνος. Έρως καί παρα­ φροσύνη. Πεζογραφία, άριθ. 10. ’Αθήνα, Εστία, 1982. Σελ. 194. ΧΡΙΣΤΟΦΙΛΑΚΗΣ ΓΙΩΡΓΗΣ. Πετροπόλεμος. Διηγή­ ματα. Αθήνα, ’Αστέρι, 1982. Σελ. 135. Δρχ. 200. ΧΩΡΑΦΑ-ΣΤΥΓΑ Μ. Ή Χρυσή τής Χωματερής. ’Αθή­ να, Εύκλείδης, 1981. Σελ. 72. Δρχ. 200. ΑΜΑΝΤΟ ΧΟΡΓΚΕ. Νεκρή θάλασσα. Μυθιστόρημα. Μετ. Ν. Α. Θεσσαλονίκη. Σελ. 237. Δρχ. 300. ;ΑΜΑΝΤΟ ΧΟΡΧΕ. Πετά ή γιδοβοσκός. Μυθιστόρημα. Μετ. Γ. Δ. Ταμβίσκου. ’Αθήνα, Νέα Σύνορα, 1982. Σελ.

492. Δρχ. 550. ΑΜΠΟΥ ΕΝΤΜΟΝΤ. Ό βασιλεύς των όρέων. Μετ. Άντρέα Φραγκιά. ’Αθήνα, Γαλαξίας, 1982. Σελ. 199. Δρχ. 330.

ΡΑΠΤΗΣ ΝΙΚΟΣ. Ά ς συζητήσουμε γιά σεισμούς, πλημ­ μύρες καί... τράμ. ’Αθήνα, 1981. Σελ. 179. Δρχ. 250.

ΑΝΤΡΙΤΣ ΙΒΟ. Ή καταραμένη αύλή. Μυθιστόρημα. Μετ. Λ. Χατζηπροδρομίδη. ’Αθήνα, Θεμέλιο, 1982. Σελ.

131. Δρχ. 160.

ΡΑΠΤΟΠΟΥΛΟΣ ΒΑΓΓΕΛΗΣ. Διόδια. ’Αθήνα, Κάλ­ βος, 1982. Σελ. 143. Δρχ. 200.

ΑΡΑΓΚΟΝ ΛΟΥΙ. Τό χωριό μου τό Παρίσι. Μετ. Γιώρ­ γου Σπανού. ’Αθήνα, Εξάντας, 1982. Σελ. 216.

ΡΟΔΟΚΑΝΑΚΗΣ ΠΛΑΤΩΝ. Τό βυσσινί τριαντάφυλλο καί άλλα διηγήματα. Αθήνα, Έπικαιρότητα, 1982. Σελ.

189. Δρχ. 220.

ΑΡΚΟΣ ΑΓΚΟΥΣΤΙΝ ΓΚΟΜΕΖ. Τό σαρκοβόρο άρνί. Μετ. Κατερίνας Μόκκα. ’Αθήνα, Όδυσσέας, 1981. Σελ.

280. Δρχ. 300.

119

ΒΑΪΣ ΓΙΑΝ. Τό σπίτι μέ τά χίλια πατώματα. Μετ. Μάκη Άνδρονόπουλου. ’Αθήνα, Όδυσσέας, 1982. Σελ. 220. Δρχ. 240.

ΚΕΪΝ ΤΖΕΪΜΣ. Ό ταχυδρόμος χτυπάει πάντα δυό φο­ ρές. Μετ. Μάρκου Ρήγου. Θεσσαλονίκη, Μπαρμπουνάκης, 1982. Σελ. 134. Δρχ. 150.

ΒΑΛΤΑΡΙ ΜΙΚΑ. Ό μαύρος άγγελος. Μετ. Γιάννη Λάμψα. ’Αθήνα, Κάκτος, 1982. Σελ. 330. Δρχ. 350.

KEROUAK JACK. Μοναχικός ταξιδιώτης. Μετ. Γιώρ­ γου Τασσόπουλου. ’Αθήνα, Πλέθρον, 1982. Σελ. 181. Δρχ. 330.

ΒΟΚΑΚΙΟΣ. Δεκαήμερον. (’Επιλογή). Μετ. Γεράσιμου Σπαταλά. ’Αθήνα, Γράμματα, 1982. Σελ. 143. Δρχ. 180. ΒΟΝΕΓΚΑΤ ΚΟΥΡΤ. Ό πιανίστας. Μετ. Π. Μάτεσι. ’Αθήνα, Κάκτος. Σελ. 367. Δρχ. 300.

BURROUGHS WILLIAM S. Άπολυμαντής! Μυθιστό­ ρημα. Μετ. Νίκου Μπαλή. Ξένη Λογοτεχνία, άριθ. 4. ’Αθήνα, ’Ελεύθερος Τύπος, 1982. Σελ. 177. Δρχ. 200. ΓΙΟΝΓΚ ΕΡΙΚΑ. Φάννυ, Μετ. Ε. Μπαρτζινόπουλ,ου. ’Αθήνα, Κάκτος, 1982. Σελ. 513. Δρχ. 600.

DU MAURIER DAPHNE. Ρεβέκκα. Μυθιστόρημα. Μετ. Σοφίας Μαυροειδή-Παπαδάκη. ’Αθήνα, Καστανιώτης, 1981. Σελ. 422. Δρχ. 350. ΕΣΣΕ ΕΡΜΑΝ. Κάτω άπό τόν τροχό. ’Απόδοση Φώντα Κονδύλη. ’Αθήνα, Καστανιώτης, 1982. Σελ. 223. Δρχ.

300.

FAULKNER WILLIAM. Φώς Αύγούστου. Μετ. Σταμάτη Ντώνια. Θεσσαλονίκη, ’Ανοιχτή Γωνία, 1982. Σελ.

428. Δρχ. 490. ΦΛΩΜΠΕΡ ΓΚΥΣΤΑΒ. Ή κυρία Μποβαρύ. ’Επαρχια­ κά ήθη. Μετ. Κ. Θεοτόκη. ’Αθήνα, ’Εκδοτική, 1982. Σελ. 461. Δρχ. 200. ΦΡΑΝΣ ΑΝΑΤΟΛ. Τό νησί των πιγκουΐνων. Μετ. Νί­ κου Άθανασιάδη. ’Αθήνα, Ζαχαρόπουλος, 1982. Σελ, 361. Δρχ. 280. ΓΚΙΜΠΡΑΝ ΧΑΛΙΑ. Ό πλάνητας. Μετ. Λίνας ΤέγαΔασκαλοπούλου. ’Αθήνα, Βασιλόπουλος, 1981. Σελ.

107. Δρχ. 230.

ΚΕΫΣΗ ΕΝΤΓΚΑΡ, Γιά τήν Άτλαντίδα. ’Αθήνα, Βουλούκος, 1982. Σελ. 176. Δρχ. 250. ΚΟΚΤΩ ΖΑΝ. Θωμάς ό άπατεώνας. Μετ. Στέφανου Εύθυμιάδη. Σκίτσα Ζάν Κοκτώ. ’Αθήνα, Αίγόκερως, 1982. Σελ. 128. Δρχ. 200. ΚΟΝΡΑΝΤ ΤΖΟΖΕΦ. Τυφώνας. Μετ. "Αγγέλου Τερζάκη. ’Αθήνα, Όδυσσέας, 1982. Σελ. 104. Δρχ. 140. ΚΟΝΣΤΑΝ ΜΠΕΝΖΑΜΕΝ. Άδόλφος. Μυθιστόρημα. Μετ. ’Αλεξάνδρας Φραγκιά. ’Αθήνα, Κέδρος, 1982. Σελ. 123. Δρχ. 180. ΚΟΡΤΑΣΑΡ ΧΟΥΛΙΟ. Ή δεσποινίς Κόρα. Μετ. ’Ισμή­ νης Κάνση. ’Αθήνα, Όδυσσέας, 1982. Σελ. 188. Δρχ.

200.

LAWRENCE D. Η. 'Η πασχαλίτσα. Μετ. Θανάση Γεωργιάδη. Θεσσαλονίκη, ’Ανοιχτή Γωνία, 1982. Σελ.

103. Δρχ. 140. ΛΟΡΕΝΣ NT. X. Ό έραστής τής λαίδης Τσάτερλι. Μετ. ’Αλεξάνδρας Φιαδά. ’Αθήνα, Πλειάς, 1982. Σελ. 373. Δρχ. 500.

LEM STANISLAW. Ή άναζήτηση. Μετ. Γρηγόρη Παπαδογιάννη. ’Αθήνα, Γραφή, 1982. Σελ. 294. Δρχ. 300. ΜΑΚ ΚΑΛΛΕΡΣ ΚΑΡΣΟΝ. Ή μπαλάντα τού λυπημέ­ νου καφενείου. Μυθιστόρημα. Β' έκδοση. Μετ. Μένη Κουμανταρέα. ’Αθήνα, Κέδρος, 1982. Σελ. 113. Δρχ.

180.

ΓΚΙΜΠΡΑΝ ΧΑΛΙΑ. Σκέψεις καί διαλογισμοί. Μετ. Νίκου Λαμπρόπουλου. ’Αθήνα, Βασιλόπουλος, 1981. Σελ. 158. Δρχ. 270.

ΜΑΡΚΕΣ ΓΚΑΜΠΡΙΕΛ ΓΚΑΡΣΙΑ. Ή άπίστευτη καί θλιβερή ιστορία τής άθώας Έρέντιρα καί τής άσπλαχνης γιαγιάς της. Μετ. Σόφης "Awivoo-Rojas. Γράμματα / Λογοτεχνία, άριθ. 43. ’Αθήνα, Γράμματα, 1982. Σελ. 78. Δρχ. 150.

ΧΑΙΛΝΤΕΡΛΙΝ ΦΡΗΝΤΡΙΧ. 'Υπερίων ή ό έρημίτης στήν Ελλάδα. Μετ. Λαυρέντιου Γκεμερέυ. ’Αθήνα, Ήριδανός. Σελ. 308. Δρχ. 500.

ΜΕΪΛΕΡ ΝΟΡΜΑΝ. Τό άμερικάνικο όνειρο. Μετ. Βα­ σίλη Καζαντζή. ’Αθήνα, Πλειάς, 1982. Σελ. 317. Δρχ.

400.

HEINE HEINRICH. Οΐ έξόριστοι θεοί. Μετ. Δ. ’Ολύμ­ πιου. ’Αθήνα, Κάλβος, 1982. Σελ. 70. Δρχ. 100.

ΜΠΑΣΑΝΙ ΤΖΙΟΡΤΖΙΟ. Τά χρυσά γυαλιά. Μυθιστό­ ρημα. Μετ. Στέλλας Β. Θεοδωροπούλου. ’Αθήνα, Κέ­ δρος, 1982. Σελ. 140. Δρχ. 220.

ΚΑΦΚΑ ΦΡΑΝΤΣ. Κομμάτια άπό τετράδια καί σκόρ­ πια φύλλα. Μετ. Γιώργου Βαμβαλή. ’Αθήνα, ’Επίκου­ ρος, 1982. Σελ. 176. Δρχ. 250. ΚΑΡΝΤΙΝΑΛ MAPI. Πίσω στις ρίζες μου. Μετ. Τατιά­ νας Γκρίτση-Μιλλιέξ. ’Αθήνα, Κέδρος, 1982. Σελ. 177. ΚΑΡΡΙΝΓΚΤΟΝ ΛΕΟΝΟΡΑ. Ή πέτρινη πόρτα. Μετ. Νατάσας Χατζιδάκι. ’Αθήνα, Αίγόκερως, 1982. Σελ.

124. Δρχ. 200. ΚΑΣΤΑΝΕΝΤΑ ΚΑΡΛΟΣ. Τό δώρο τού άετοΰ. Μετ. ’Αναστασίας Μάνου. ’Αθήνα, Τηλορήτης, 1982. Σελ.

388. Δρχ. 450.

120

ΜΠΕΝΕΝΤΕΤΙ ΜΑΡΙΟ. Ή άνακωχή. Μετ. ’Ισμήνης Κάνση. ’Αθήνα, Όδυσσέας, 1982. Σελ. 176. Δρχ. 180. ΜΠΟΝΤΑΡΕΦ ΓΙΟΥΡΙ. Ή όχθη. Μυθιστόρημα. Μετ. ’Απόστολου Κοτσιώλη. ’Αθήνα, Σύγχρονη ’Εποχή, 1982. Σελ. 510. Δρχ. 600. ΜΠΟΡΧΕΣ ΧΟΡΧΕ ΛΟΥΙΣ. Παγκόσμια ιστορία τής άτιμίας. Μετ. Δημήτρη Καλοκύρη. ’Αθήνα, Ύψιλον / Βιβλία, 1982. Σελ. 106. Δρχ. 180. ΜΠΡΕΤΟΝ ΑΝΤΡΕ-ΣΟΥΠΩ ΦΙΛΙΠ. Τά μαγνητικά πεδία. Μετ. Λύδιας Κουβάτσου. ’Αθήνα, Αίγόκερως, 1982. Σελ. 104. Δρχ. 200.

ΝΤΑΛΙ ΣΑΛΒΑΝΤΟΡ. Μπαμπαούο. (’Ανέκδοτο σενά­ ριο). Μετ. ’Ισμήνης Κάνση. ’Αθήνα, Παραλληλόγραμμες ’Εκδόσεις. Δρχ. 120. ΝΤΕ ΜΠΕΡΖΕΡΑΚ ΣΥΡΑΝΟ. Ταξίδι στή σελήνη. Μετ. Ίάνης Λό Σκόκκο. ’Αθήνα, Αίολος, 1982. Σελ. 171. ΝΤΕ ΜΩΠΑΣΣΑΝ ΓΚΥ. Μπέλ-άμί. Μετ. Μαρίας Φωτεινοϋ-Σοφοΰλη. ’Αθήνα, Ήριδανός. Σελ. 431. Δρχ.

600.

111. Δρχ. 130.

VIAN BORIS- Δράκουλας. Μετ. Κατερίνας Ζαρόκωστα. Φυλλάδια, άριθ. 3. ’Αθήνα, ’Αγρα, 1982. Σελ. 12. Δρχ. 120. ΖΑΡΙΑΝ ΚΟΣΤΑΝ. Ό όδοιπόρος καί ό δρόμος του. Μετ. ’Ισμήνης Καραμητσάνη. ’Αθήνα, Όδυσσέας, 1982. Σελ. 159. Δρχ. 220.

ΝΤΥ ΜΩΡΙΕ ΔΑΦΝΗ. Τά πουλιά. Φίλησε με πάλι άγνωστε. Μετ. Δημοσθένη Κοΰρτοβικ. ’Αθήνα, Αΐγόκερως, 1982. Σελ. 110. Δρχ. 150.

ΜΕΛΕΤΕΣ

ΝΤΟΡΕΝ ΦΡΑΝΣΟΥΑΖ. Μονά κρεβάτια. Μυθιστόρη­ μα. Μετ. Σουζάνας Χούλια. ’Αθήνα, Δωρικός, 1981. Σελ. 346.

ΑΛΕΞΙΑΔΗΣ ΜΗΝΑΣ ΑΛ. Οί έλληνικές παραλλαγές γιά τόν δρακοντοκτόνο ήρωα. Παραμυθολογική μελέτη. Διδακτορική διατριβή. ’Ιωάννινα, 1982. Σελ. 187. Δρχ.

300.

ΝΤΥΡΑΣ ΜΑΡΓΚΕΡΙΤ. Μοντεράτο καντάμπιλε. Μετάφραση-είσαγωγή Λίτσας Σιοΰτη-Γεωργίου. ’Αθήνα, Σόμπαν, 1982. Σελ. 107. ΠΟΕ ΕΝΤΓΚΑΡ ΑΛΑΝ. Τό ταξίδι τού Χάνς Πφάαλ στή σελήνη. Μετ. Δημοσθένη Κοΰρτοβικ. ’Αθήνα, Αίγόκερως, 1982. Σελ. 171. Δρχ. 280. ΡΟΜΠΙΝΣ ΧΑΡΟΛΝΤ. Ό πειρατής. Μετ. Ρ. Ζούλα. ’Αθήνα, Κάκτος, 1981. Σελ. 423. Δρχ. 400. ΡΟΥΛΦΟ ΧΟΥΑΝ. Ή πεδιάδα στις φλόγες. Διηγήμα­ τα. Μετ. Φ. Δ. Δρακονταειδή. ’Αθήνα, Κέδρος, 1982. Σελ. 153. Δρχ. 220. ΡΟΥΛΦΟ' ΧΟΥΑΝ. Πέδρο Πάραμο. Μυθιστόρημα. Μετ, Ν. Πρατσίνη. ’Αθήνα, Δεληθανάσης, 1982. Σελ.

126. Δρχ. 200. ΣΑΛΤΙΚΩΦ ΣΤΣΕΝΤΡΙΝ ΜΙΧΑΗΛ. Πώς ένας μουζί­ κος έθρεψε δυό μανδαρίνους, καί άλλές ιστορίες. Μετ. Κυριάκου Σιμόπουλου. ’Αθήνα, Θεμέλιο, 1982. Σελ.

209. Δρχ. 280. ΣΑΣΑ ΛΕΟΝΑΡΝΤΟ. Ή μέρα τής συμφοράς. Μετ. Κούλας Κυριακίδου. ’Αθήνα, Εξάντας, 1982. Σελ. 119. Δρχ. 200. ΣΒΑΪΓΚΕΡ ΜΠΡΙΓΚΙΤΕ. Πώς γίνεται άλμυρή ή θάλασ­ σα. Μυθιστόρημα. Μετ. Λήδας Μοσχονά. ’Αθήνα, Κέ­ δρος, 1981. Σελ. 148. ΣΒΕΒΟ ΙΤΑΛΟ. Γέρασμα. Μετ. ’Ιουλίας Τσιακίρη. 'Αθήνα, Νεφέλη, 1982. Σελ. 252. Δρχ. 280.

ΓΟΥΔΕΛΗΣ ΓΙΑΝΝΗΣ. Στοιχειώδης όδηγός λογοτε­ χνίας. Β' έκδοση. ’Αθήνα, Δίφρος, 1982. Σελ. 111. Δρχ.

200. ΕΛΥΤΗΣ ΟΔΥΣΣΕΑΣ. ’Ανοιχτά χαρτιά. Β' έκδοση. ’Αθήνα, Ίκαρος, 1982. Σελ. 489. Δρχ. 1000. ΕΥΣΤΡΑΤΙ ΑΔΗΣ ΣΤΡΑΤΗΣ. Λογοτέχνες τοϋ μικρα­ σιατικού έλληνισμοϋ. ’Αθήνα, Τό 'Ελληνικό Βιβλίο, 1982. Σελ. 126. Δρχ. 200. ΚΑΡΑΒΙΔΑΣ ΓΙΑΝΝΗΣ. Φυσιολατρία καί άνθρωπιά μέσα άπ’ τά «Γιαννιώτικα Σονέττα» καί τούς «Λυρικούς Στοχασμούς» τοϋ Γιώργου Βρέλλη. Δοκίμιο. ’Αθήνα, 1982. Σελ. 22. ΚΑΡΠΟΖΗΛΟΣ ΑΠΟΣΤΟΛΟΣ. Συμβολή στή μελέτη τόϋ βίου καί τοϋ έργου τοϋ ’Ιωάννη Μαυρόποδος. ’Ιωάννινα, Πανεπιστήμιο Ίωαννίνων, 1982. Σελ. 191. Δρχ. 750. ΚΟΚΟΛΗΣ Ξ. Α. Σεφερικά 1. ’Αθήνα, Ίκαρος, 1982. Σελ. 160. Δρχ. 300. Ή Κρήτη έορτάζει τόν Πρεβελάκη. Χανιά, Χρυσόστο­ μος, 1982. Σελ. 102. Δρχ. 200. Κώστας Βάρναλης. Τά πενηντάχρονα τοϋ έργου του. Αθήνα, Κέδρος, 1982. Σελ. 132. Δρχ. 250. ΛΑΜΠΡΙΔΗΣ ΜΑΝΟΛΗΣ. Ή ταξική συνείδηση στό έργο τοϋ Κώστα Βάρναλη. ’Αθήνα, "Υψιλον / Βιβλία, 1982. Σελ. 80. Δρχ. 130.

ΣΩ ΤΖΩΡΤΖ ΜΠΕΡΝΑΡΝΤ. Έ νας άκοινώνητος σοσια­ λιστής. Μυθιστόρημα. Μετ. Δημήτρη Κωστελένου. Κλα­ σικά Κείμενα, άριθ. 4. ’Αθήνα, Γλάρος, 1982. Σελ. 256. Δρχ. 300.

ΛΟΓΑΡΑΣ ΚΩΣΤΑΣ. Ερμηνευτική δοκιμή στό ποιητι­ κό έργο τοϋ Σ. Λ. Σκαρτσή, «Τό πράγμα τού κόσμου -1». Πάτρα, Όστρακα, 1982. Σελ. 44.

ΤΖΑΙΗΜΣ ΧΕΝΡΥ. Ή κληρονόμος τής πλατείας Ούάσινγκτον. Μετ. Νινίλας Παπαγιάννη. Γράμματα / Λογο­ τεχνία, άριθ. 49. ’Αθήνα, Γράμματα, 1982. Σελ. 238. Δρχ. 270.

Μεταπολεμική παιδική ποίηση. ’Εργασίες Βετών σπουδαστριών τής Σχολής Νηπιαγωγών Καρδίτσας άκ. έτους 1979-1980. ’Επιμέλεια Βασ. Β. Άναγνωστοπούλου. Καρδίτσα. Σελ. 85.

ΤΡΕΒΟΡ ΓΟΥΙΛΙΑΜ. Οϊ άπόφοιτοι. Μετ. Μαρίας Σακκή. Γράμματα / Λογοτεχνία, άριθ. 41. ’Αθήνα, Γράμματα, 1982. Σελ. 190. Δρχ. 220.

ΜΙΡΑΣΓΕΖΗ ΜΑΡΙΑ Δ. Νεοελληνική λογοτεχνία. Τό­ μος Β'. Αθήνα, 1982. Σελ. 654. Δρχ. 850.

ΤΣΑΝΤΛΕΡ ΡΕΫΜΟΝΤ. Ό κίνδυνος είναι ή δουλειά μου. Μετ. Νίκσυ Μπαλή. ’Αθήνα, Γράμματα, 1982. Σελ.

ΝΤΕΛΟΠΟΥΛΟΣ ΚΥΡ. ’Αφιερώσεις. Μιά άνθόλογία. ’Αθήνα, Ελληνικό Λογοτεχνικό καί Ιστορικό ’Αρχείο, 1981. Σελ. 119. Δρχ. 220.

121

ΞΥΔΗΣ ΘΕΟΔΩΡΟΣ. Ήλειακά. ’Αθήνα, Σύλλογος πρός Διάδοσιν ’Ωφελίμων Βιβλίων, 1981. Σελ. 222. Δρχ.

200.

FO DARIO. Ή μαριχουάνα τής μαμάς είναι πιό γλυκιά. Μετ. Βαγγέλη Φούφουλα. Θεσσαλονίκη, Κατσάνος. Σελ.

128. Δρχ. 180.

ΠΑΣΧΟΣ Π. Β. Ό φτωχός άγιος. Βίος καί πολιτεία τού ’Αλεξάνδρου Παπαδιαμάντη. Άθήναι, Άστήρ, 1982. Σελ. 82.

ΜΑΙΤΕΡΛΙΝΓ ΜΩΡΙΣ. Τό γαλάζιο πουλί. ’Ονειροφαν­ τασία σέ έξι πράξεις. Μετ. Πέτρου Χάρη. Θεατρική Βι­ βλιοθήκη. ’Αθήνα, Εταιρεία Σπουδών Νεοελληνικού Πολιτισμού καί Γενικής Παιδείας, 1982. Σελ. 134.

ΡΩΜΑΝΟΣ ΧΡΙΣΤΟΣ Σ. "Ενας τεχνίτης τού σύγχρονου μυθιστορήματος. ’Αθήνα, Κέδρος, 1982. Σελ. 90. ΣΙΜΩΤΑΣ ΤΑΚΗΣ. Ό κυνηγός. ’Αθήνα, Εξάντας, 1982. Σελ, 273. ΑΛΑΖΡΑΚΙ ΧΑΪΜ. Χόρχε Λουίς Μπόρχες. Μελέτημετάφραση Σπύρου Τσακνιά. ’Αθήνα, Νεφέλη. Σελ. 74.

BARTHES ROLAND - NADEAU MAURICE. Γιά τή λογοτεχνία. Μετ. Γιάννη ’Εμίρη. ’Αθήνα, ’Ερατώ, 1982. Σελ. 56. Δρχ. 120. ΓΟΥΛΦ ΒΙΡΤΖΙΝΙΑ. Τρεις γκινέες. Μετ. Μυρτώς Άναγνωστοπούλου-Πισσαλίδου. Θεσσαλονίκη, Μπαρμπουνάκης, 1982. Σελ. 271. Δρχ. 280. ΡΕΜΠΩ ΑΡΘΟΥΡΟΣ. Κείμενα καί κριτική. Μετ. Βαγ­ γέλη Χατξηδημητρίου. ’Αθήνα, Θεωρία, 1982. Σελ. 125. Δρχ. 320.

ΑΛΛΗΛΟΓΡΑΦΙΑ RIMBAUD ARTHUR - VERLAINE PAUL. ’Ερωτική άλληλογραφία (1871-1875). Μετ. Άνδρέα Νεοφυτίδη. ’Αθήνα, ’Ερατώ, 1982. Σελ. 92. Δρχ. 160.

ΜΠΕΚ ΤΖΟΥΛΙΑΝ. Ή ζωή τού θεάτρου. Μετ. Τοσού­ λας Καραϊσκάκη. ’Αθήνα, Όδυσσέας, 1982. Σελ. 259. Δρχ. 330. ΟΡΤΟΝ ΤΖΟ. Τά γούστα τού κυρίου Σλόαν. Μετ. Παύ­ λου Μάτεσι. ’Αθήνα, ’Αστέρι, 1982. Σελ. 96. Δρχ. 150. ΠΟΠΛΙΟΣ ΤΕΡΕΝΤΙΟΣ ΑΦΕΡ. Τό κορίτσι άπό τήν "Ανδρο. Κωμωδία σέ πέντε πράξεις. Μετ. Τάσου Ρούσσου. Θεατρική Βιβλιοθήκη. ’Αθήνα, Εταιρεία Σπουδών Νεοελληνικού Πολιτισμού καί Γενικής Παιδείας, 1982. Σελ. 140.

ΤΑΞΙΔΙΑ ΔΑΚΑΡΗΣ ΣΩΤ. I. Τό νησί τών Ίωαννίνων. 'Ιστορία, μνημεία, μουσείο. ’Αθήνα, Τολίδης. Σελ. 87. Δρχ. 150. ΔΙΑΜΑΝΤΗ-ΠΑΠΑΪΩΑΝΝΟΥ ΤΖΕΝΗ. Τό νησί τού ήλιου (ταξιδιωτικό). ’Αθήνα, Τό Ελληνικό Βιβλίο, 1982. Σελ. 69. Δρχ. 150. ’Ισπανία. Οί μπλέ όδηγοί. ’Αθήνα, Γιαλλελής. Σελ. 1272. Δρχ. 1500. ΜΑΡΑΓΚΟΣ ΝΙΚΟΣ. Ή Συρία δπως τήν είδα. ’Αθήνα, 1982. Σελ. 255. Δρχ. 400.

ΘΕΑΤΡΟ

ΜΑΥΡΟΠΟΥΛΟΣ ΧΡΗΣΤΟΣ Ε. Κατακαημένη Άράχωβα. Άράχωβα, 1982.

ΑΡΜΕΝΗΣ ΓΙΩΡΓΟΣ. Ό τρομερός λήσταρχος Χρηστός Νταβέλης. ’Αθήνα, Γνώση, 1982. Σελ. 102.

ΜΥΛΩΝΑΣ ΠΟΛΥΣ. Ταξιδεύοντας. Άθήναι, 1982. Σελ. 132. Δρχ. 300.

ΓΡΗΓΟΡΙΑΔΗΣ ΓΕΩΡΓΙΟΣ ΓΡ. Ή μάνα έβρεν τό παι­ δί καί τό παιδί τήν μάναν. Θεατρικό σέ τρεις πράξεις. ’Αθήνα, 1982. Σελ. 93. Δρχ. 250.

ΝΙΚΟΛΑΪΔΗΣ ΙΩΑΝΝΗΣ Ν. Ζαγόρι. Δοκίμιο άνθρωπογεωγραφίας. ’Ιωάννινα, 1982. Σελ. 78.

ΚΡΟΝΤΗΡΑΣ ΚΩΣΤΑΣ. Θεμιστοκλής. Ό θαλασσομάχος, ό "Ελληνας. ’Αθήνα, ’Αποσπερίτης. Σελ. 160. Δρχ.

250.

ΠΑΝΑΓΙΩΤΟΠΟΥΛΟΣ I. Μ. Πολιτείες τής Ανατολής. Ταξίδια. Άθήναι, Άστήρ, 1982. Σελ. 208. Δρχ. 230. ΣΚΙΑΔΑΣ ΑΝΑΣΤΑΣΙΟΣ I. Ό ναός τού Αγίου Νικο­ λάου στό Γαλαξείδι. Άθήναι, 1982. Σελ. 77. Δρχ. 170.

ΠΑΤΑΤΖΗΣ ΣΩΤΗΡΗΣ. Δόν Καμίλλο. Ελληνικό καί Ξένο Θέατρο, άριθ. 2. 'Αθήνα, Φιλιππότης, 1982. Σελ.

86.

HOLLAND JOHN. Ελάτε στή Γαλλία. Μετ. Γιάννη Θωμόπουλου. ’Αθήνα, Μίνωας. Σελ. 30. Δρχ. 200.

ΠΑΤΑΤΖΗΣ ΣΩΤΗΡΗΣ. Φάουστ έτος μηδέν. Ελληνι­ κό καί Ξένο Θέατρο, άριθ. 1. ’Αθήνα, Φιλιππότης, 1982. Σελ. 145.

KERSHAN ANDREW. ’Ελάτε στήν Αμερική. Μετ. Γιάννη Θωμόπουλου. Αθήνα, Μίνωας. Σελ. 31. Δρχ.

200.

ΣΑΛΑΚΡΟΥ ΑΡΜΑΝ. Λεωφόρος Ντυράν. Μετ. Μα­ ρίας Λάζου. Παγκόσμιο Θέατρο, άριθ. 62. ’Αθήνα, Δω­ δώνη. Σελ. 165. Δρχ. 180.

ΟΥΙΛΛΙΑΜΣ ΜΠΡΑΪΑΝ. ’Ελάτε στή Ρωσία. Μετ. Γιάννη Θωμόπουλου. Αθήνα, Μίνωας. Σελ. 30. Δρχ.

200.

BARBA EUGENIO. Τά πλωτά νησιά. Κείμενα γιά τό θέατρο ’Οντίν. Μετ. Κώστα Βάντζου. ’Αθήνα, ’Ανδρο­ μέδα, 1982. Σελ. 287. Δρχ. 400.

122

ΜΑΡΤΥΡΙΕΣ

θολογία θησαυρών τού ’Εθνικού Μουσείου. ’Αθήνα, Μορφωτικό "Ιδρυμα ’Εθνικής Τραπέζης, 1981. Σελ. 103. Δρχ. 3000.

ΑΡΣΕΝΙΟΥ ΛΑΖΑΡΟΣ. Ή δολοφονία τού Κώστα Βιδάλη. ’Αθήνα, Τολίδης. Σελ. 136. Δρχ. 200.

Ό κώδικας τού Χαμμουραμπί καί άλλοι κώδικες τής Μεσοποταμίας. Εισαγωγή Περικλή Ροδάκη. Μετ. Κατε­ ρίνας Καλατζή. ’Αθήνα, Καστανιώτης, 1982. Σελ. 126. Δρχ. 200.

ΒΟΓΙΑΤΖΟΓΛΟΥ Β. Η. Οί γειτονιές τών άπιστων. Τουρκία. ’Αθήνα, 1981. Σελ. 131. Δρχ. 250. ΓΟΡΓΟΛΗΣ ΘΑΝΑΣΗΣ. Μέ συντροφικούς χαιρετι­ σμούς. ’Αθήνα, Σύγχρονη ’Εποχή, 1982. Σελ. 72. ΔΡΟΓΚΑΡΗ ΜΑΡΙΑ. Παναγιώταρος Βενετσανάκης. Ό άπροσκύνητος κλέφτης τού Ταΰγετου. ’Αθήνα, Γράμμα­ τα, 1982. Σελ. 251. ΘΕΟΦΙΛΗΣ ΓΕΩΡΓΙΟΣ ΑΝΤ. 'Ο έθνομάρτυρας Άνανίας. Άθήναι, 1982. Σελ. 128. Δρχ. 150. ΚΑΤΣΑΝΤΩΝΗΣ ΓΙΑΝΝΗΣ. Μέ τούς δεσμώτες άγωνιστές. ’Αθήνα, Σύγχρονη ’Εποχή, 1982. Σελ. 138. ΚΥΡΓΙΑΝΝΗΣ ΜΙΛΤΟΣ - ΠΑΠΑΔΗΜΗΤΡΙΟΥ ΠΑ­ ΝΑΓΙΩΤΗΣ. 'Η άντιφασιστική όργάνωση τής έλληνικής μειονότητας στήν ’Αλβανία 1943-44. ’Αθήνα, Δωδώνη, 1982. Σελ. 200. Δρχ. 400. ΛΑΙΜΟΣ ΑΝΔΡΕΑΣ Γ. Έ νας διαβάτης τού 20ού αιώνα άφηγεϊται. ’Αθήνα, Δίπτυχο, 1982. Σελ. 367. Δρχ. 500. ΠΑΝΤΟΥΛΑΣ ΘΑΝΑΣΗΣ ΣΤ. Φλογισμένα χρόνια 1940-1945. ’Αθήνα, Δωδώνη, 1982. Σελ. 437. Δρχ. 600. ΨΑΛΤΗΡΑΣ ΚΩΣΤΑΣ. Ή μεγάλη άπεργία. Λαυρεωτικά. ’Αθήνα, Κάκτος, 1982. Σελ. 141. Δρχ. 200. ΝΤΕ ΜΠΩΒΟΥΑΡ ΣΙΜΟΝ. Ή τελετή τού άποχαιρετισμοΰ. Μετ. Δημήτρη Κωστελένου. Χρονικά-Έκτιμήσεις, άριθ. 4. ’Αθήνα, Γλάρος, 1982. Σελ. 496. Δρχ. 500. ΣΕΡΖ ΒΙΚΤΩΡ. Άνθρωποι στή φυλακή. Μετ. Μάκη Βαϊνά. ’Αθήνα, Θεωρία, 1982. Σελ. 247. Δρχ. 350. ΣΑΝΤΟΡ PANTO. «Ή Ντόρα άναφέρει»... Ή συγκλο­ νιστικότερη κατασκοπεία σέ βάρος τών χιτλερικών. Μετ. Τάκη Παγωνάτου. ’Αθήνα, Θουκυδίδης, 1982. Σελ. 531. Δρχ. 600.

ΒΙΟΓΡΑΦΙΕΣ FRASER NICHOLAS - JACOBSON PHILIP - OTTAWAY MARK - CHESTER LEWIS. ’Αριστοτέλης ’Ωνά­ σης. Μετ. P. Μορώνη. ’Αθήνα, Άθανασιάδης. Σελ. 424. Δρχ. 500.

MAIN MARY. Έβίτα ή γυναίκα μέ τό μαστίγιο. Μετ. Ρ. Ζούλα. ’Αθήνα, Κάκτος, 1982. Σελ. 392. Δρχ. 300.

ΣΑΜΨΩΝ ΑΔΑΜΑΝΤΙΟΣ. Ή νεολιθική καί ή πρω­ τοελλαδική στήν Εύβοια. ’Αθήνα, 'Εταιρεία Εύβοϊκών Σπουδών. Σελ. 220 + πίνακες-είκόνες. ΤΙΒΕΡΙΟΣ ΜΙΧΑΛΗΣ Α. Προβλήματα τής μελανόμορ­ φης άττικής κεραμικής. Θεσσαλονίκη, Άριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης / Τελλάγλειο "Ιδρυμα, 1981. Σελ. 180 + πίνακες. ΦΑΡΑΝΤΟΣ ΧΑΡΑΛ. ΔΗΜ. Βυζαντινές καί μεταβυ­ ζαντινές έκκλησίες στίς περιοχές τών χωρίων: ’Αλιβέρι, Κατάκαλος, Βελούσια, Ά γ. Λουκάς, Παραμερίτες, Θαρούνια, Κρεμαστός, "Οριο Μουρτάρι, Όχτωνιά, Αύλωνάρι, Ά γιος Γεώργιος καί Άχλαδερή τής Ν. Εύβοιας. Ανάτυπο άπό τόν ΚΓ' /1980 τόμο τού «Αρχείου Εύβοϊκών Μελετών». Εταιρεία Εύβοϊκών Σπουδών. Σελ. 323380 + φωτογραφίες. ΦΩΤΙΟΥ ΚΩΝΣΤ. Ή τετράπολη τού Μαραθώνα. Διδα­ κτορική διατριβή. Αθήνα, 1982. Σελ. 209 + πίνακες. Δρχ. 700.

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ ΑΒΕΛΛΙΟΣ ΑΘΑΝΑΣΙΟΣ. Τό θέατρο τού όμίλου τών έρασιτεχνών καί ό γυμναστικός σύλλογος Ξηροχωρίου τών έτών 1901-1904. Αθήνα, Μαυρίδης, 1982. Σελ. 32. Δρχ. 100. ΑΝΑΣΤΑΣΙΑΔΟΥ ΙΦΙΓΕΝΕΙΑ. Ό Βενιζέλος καί τό έλληνοτουρκικό σύμφωνο φιλίας τού 1930. ΔοκίμιοΊστορία, άριθ. 3. Αθήνα, Φιλιππότης, 1982. Σελ. 127. Δρχ. 200. ΑΥΓΕΡΑΚΗΣ ΓΕΩΡΓΙΟΣ I. Ή άλήθεια γιά τήν ’Εθνι­ κή Αντίσταση ύπό τόν στρατηγόν Ναπολέοντα Ζέρβα. Αθήνα, Πανελλήνιος Σύνδεσμος Αγωνιστών ’Εθνικής Αντιστάσεως ΕΟΕΑ-ΕΔΕΣ, 1982. Σελ. 143 + παραρτή­ ματα. Δρχ. 400. ΒΑΚΑΛΟΠΟΥΛΟΣ ΑΠΟΣΤΟΛΟΣ Ε. 'Ιστορία τού νέου έλληνισμού. Ή μεγάλη έλληνική έπανάσταση (18211824). Τόμος ΣΤ': Ή έσωτερική κρίση (1822-1825). Θεσ­ σαλονίκη, 1982. Σελ. 1066. Δρχ. 1200. ΒΡΑΧΑΣ ΦΡΙΞΟΣ Π. Ζωή καί προπαγάνδα στήν άρχαία Ελλάδα. Αθήνα, 1981. Σελ. 199. Δρχ. 250. ΔΙΑΜΠΕΡΗΣ ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ ΧΡ. Ελλάς. Ιστορικές φιλολογικές - λογοτεχνικές μελέτες. Β' έκδοση. Θεσσα­ λονίκη, 1982. Σελ. 188. Δρχ. 350.

ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ

ΕΘΝΙΚΟΝ ΙΔΡΥΜΑ ΕΡΕΥΝΩΝ / ΚΕΝΤΡΟΝ ΒΥΖΑΝ­ ΤΙΝΩΝ ΕΡΕΥΝΩΝ. Παράλιος κυπριακός χώρος. Α πο ­ δελτίωση πηγών καί καταγραφή μνημείων (μέσα τού Ιίου-τέλη 13ου αί.). Αθήνα, 1982. Δρχ. 700.

ΚΑΡΟΥΖΟΣ ΧΡΗΣΤΟΣ - ΚΑΡΟΥΖΟΥ ΣΕΜΝΗ. ’Αν­

Ελληνική Νομαρχία. "Ητοι λόγος περί έλευθερίας. Συν­

123

τεθείς τε καί τύποις έκδωθείς ίδίοις άναλώμασι πρός ώφέλειαν τών 'Ελλήνων. Παρά άνονίμου τού "Ελληνος. Έ ν Ιταλία. 1X06. Είσαγωγή-έπιμέλεια Τάσου Βουρνά. ’Αθήνα, Τολίόης, 1982. Σελ. 198.

ΧΡΥΣΑΝΘΟΠΟΥΛΟΣ ΦΩΤΙΟΣ (ΦΩΤΑΚΟΣ).' ’Απο­ μνημονεύματα περί τής έλληνικής έπαναστάσεως. Τόμοι Α' + Β'. ’Αθήνα, Μπούρας. Σελ. 560 + 482. Δρχ. 1200 (οί δύο τόμοι).

ΕΥΑΓΓΕΛΟΥ ΠΑΡΑΣΚΕΥΑΣ. Πειραϊκό άρχείο. Πει­ ραιάς, 1981. Σελ. 442.

BURY J. Β. - MEIGGS RUSSEL. ’Ιστορία τής άρχαίας Ελλάδας μέχρι τό θάνατο τοΰ Μεγάλου ’Αλεξάνδρου. Τόμος Γ'. Αθήνα, Καρδαμίτσα, 1982. Σελ. 363. Δρχ.

700.

Ή ιδέα τής βασιλείας. ’Επιμέλεια X. Παλαιολόγου. ’Αθήνα, Νέα θέσις. Σελ. 159. Δρχ. 300. ΚΑΝΕΛΛΟΠΟΥΛΟΣ ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ. Ιστορία τής ’Αρχαίας Ελλάδος. 490-146 π.Χ. Τόμοι Α' + Β' + Γ'. ’Αθήνα, Γιαλλελής, 1982. Σελ. 464 + 624 + 336. Δρχ.

2000 (οϊ τρεις τόμοι). ΚΟΝΤΟΓΙΩΡΓΗΣ ΓΙΩΡΓΟΣ Δ. Ή θεωρία τών έπαναστάσεων στόν ’Αριστοτέλη. Πρόλογος Jean De Soto. Μετάφραση-έπιμέλεια Αίκ. Καμπουργιαννίδου-Κοντογιώργη. Αθήνα. Νέα Σύνορα. 1982. Σελ. 412. Δρχ. 550. ΛΑΔΑΣ ΓΕΩΡΓΙΟΣ. Συνοπτική ιστορία τής 'Ιερής Μο­ νής Κάτω Παναγιάς. Άθήναι, 1982. Σελ. 30. Δρχ. 100. ΜΑΡΓΑΡΗΣ ΒΑΣΙΛΗΣ. Μεγάλοι νεοέλληνες άπό τό 1400. ’Αθήνα, ’Επίκτητος, 1982. Σελ. 194. ΜΑΡΤΕΛΛΗΣ ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ. Παξοί καί ’Αντίπαξοι. Γεωφυσική μελέτη. Βιβλιοθήκη 'Ιστορικών Μελετών, άριθ. 168. ’Αθήνα, Καραβίας, 1982. Σελ. 104. Δρχ. 300. ΜΑΤΣΑΣ ΝΕΣΤΟΡΑΣ. Τ’ άπομνημονεύματα τοϋ Σω­ κράτη. Τό χειρόγραφο τής ’Αθήνας. Έλληνες Πεζογράφοι, άριθ. 27. ’Αθήνα, Φιλιππότης. Σελ. 147. ΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ ΑΝΔΡΕΑΣ ΗΛ. ’Αστέρες άνέσπεροι. Τόμος Α'. ’Αθήνα, 1982. Σελ. 534. Δρχ. 600.

MICHALOPOULOS D. Vie politique en Grece pendant les annees 1862-1869. Βιβλιοθήκη Σοφίας N. Σαριπόλου, άριθ. 42. ’Αθήνα, ’Εθνικόν καί Καποδιστριακόν Πανεπιστήμιον ’Αθηνών / Φιλοσοφική Σχολή, 1982. Σελ. 264. ΜΟΥΖΑΚΗΣ ΣΤΕΛΙΟΣ Α. ’Ανέκδοτοι ληξιαρχικοί χειρόγραφοι κώδικες κοινότητας χωρίου Κουκουβάουνων (Μεταμόρφωση! Αττικής (1834-1939). Ίστοριοδιφίας, άριθ. 1. Μεταμόρφωση, Πνευματικό Κέντρο Δή­ μου Μεταμορφώσεως ’Αττικής, 1982. Σελ. 35. ΠΑΠΑΔΗΜΗΤΡΙΟΥ ΚΩΣΤΑΣ. Γνωριμία μέ τήν άρχαία Ελλάδα. Αθήνα, 1982. Σελ. 328. Δρχ. 350.

GLOTZ GUSTAVE. Ή έργασία στήν άρχαία Ελλάδα. Μετ. Άχιλλέα Α. Βαγενά. ’Αθήνα, Δίφρος, 1982. Σελ.

398. Δρχ. 600. ΜΑΣΣΙΠ ΡΟΖΕ. Καραμανλής. Ό Έλληνας πού ξεχώ­ ρισε. ’Απόδοση Κ. Τσιρόπουλου. ’Αθήνα, Σιδέρης, 1982. Σελ. 228. Δρχ. 400.

RUNCIMAN STEVEN. Ή βυζαντινή θεοκρατία, Μετ. ’Ιωσήφ Ροηλίδη. ’Αθήνα, Δόμος, 1982. Σελ. 190.

ΠΑΓΚΟΣΜΙΑ ΙΣΤΟΡΙΑ ΠΑΠΑΕΥΘΥΜΙΟΥ ΒΑΓΓΕΛΗΣ. Τουρκία, μύθοι καί άλήθειες. ’Αθήνα, Φιλιππότης, 1982. Σελ. 208. Δρχ. 360. ΓΚΑΛΕΑΝΟ ΕΝΤΟΥΑΡΝΤΟ. Οί άνοιχτές φλέβες τής Λατινικής ’Αμερικής. Τόμος Α'. Μετ. Φώντα Κονδύλη. ’Αθήνα, Θεωρία, 1982. Σελ. 268. Δρχ. 380. ΔΕΝΔΡΙΝΟΣ ΑΝΔΡΕΑΣ. Πρόβλημα «’Ισραήλ». Στοι­ χεία περί Σιωνισμού, άριθ. 3. ’Αθήνα, ’Ελεύθερη Σκέψις, 1982. Σελ. 133. Δρχ. 200. ΓΚΡΕΜΠΙΝΓΚ ΧΕΛΓΚΑ. Ή ιστορία τού γερμανικού έργατικού κινήματος. Μετ. Μ. Πανάγου - Ήλία Κατσούλη. ’Αθήνα, Παπαζήσης, 1982. Σελ. 506. ΚΑΡΡ ΕΝΤΟΥΑΡΝΤ ΧΑΛΕΤ. Ιστορία τής Σοβιετικής Ένωσης. Τόμος Γ': 1917-1923. Μετ. Άνδρέα Ζεμπίλα. ’Αθήνα, Υποδομή, 1982. Σελ. 696. Δρχ. 500.

Romania - Ceausescu. Athens, Melissa. Pag. 256. Drs. 2000.

VIGNOLO MINO. Καντάφι. Μετ. Νίκου Άλεβιζάτου. ’Αθήνα, Κάκτος, 1982. Σελ. 221. Δρχ. 280.

ΠΕΤΡΟΠΟΥΛΟΣ I. Α. - ΚΟΥΜΑΡΙΑΝ ΟΥ ΑΙΚ. Ή θεμελίωση τοΰ έλληνικού κράτους 1833-1843. ’Αθήνα, Παπαξήσης, 1982. Σελ. 291. Δρχ. 400.

ΠΑΙΔΙΚΑ

ΣΒΟΡΩΝΟΣ ΝΙΚΟΣ - ΣΦΥΡΟΕΡΑΣ ΒΑΣΙΛΗΣ ΣΒΟΛΟΠΟΥΛΟΣ ΚΩΣΤΑΣ - ΚΟΛΙΟΠΟΥΛΟΣ ΓΙΑΝΝΗΣ - CLOGG RICHARD - ΑΝΑΣΤΑΣΙΑΔΗΣ ΓΙΩΡΓΟΣ. Ελλάδα. Ιστορία καί πολιτισμός. Τόμος ΣΤ': Τό νέο έλληνικό κράτος. Ή ιστορία. ’Αθήνα, Μαλλιάρης-Παιδεία, 1982. Σελ. 310.

ΒΑΣΙΑΕΙΑΔΟΥ-ΒΟΥΚΑ ΜΑΡΙΑ - ΜΑΝΤΟΥΒΑΛΟΥ-ΗΛΙΑΔΗ ΣΟΦΙΑ. Ζωγραφίζω. Θεσ­ σαλονίκη, Α.Σ.Ε. Σελ. 58. Δρχ. 300.

ΨΥΛΛΑΣ Γ. Έφημερίς ’Αθηνών 1824-1826. ’Αθήνα, Σπανός, 1981. Δρχ. 1000. ΧΙΩΤΑΚΗΣ ΓΙΑΝΝΗΣ. Πολιτικές θύελλες. ’Αθήνα, 1982. Σελ. 45. Δρχ. 100.

124

ΒΛΑΧΟΓΙΑΝΝΗΣ ΓΙΑΝΝΗΣ. Γύροι τής άνέμης. Θεσσαλονίκη, ΑΣΕ, 1981. Σελ. 159. Δρχ.

220. ΓΙΑΝΝΟΠΟΥΛΟΥ ΙΦΙΓΕΝΕΙΑ. Οί θεοί τοΰ Όλυμπου. Εικονογράφηση Γιάννη Παπαδάκη. ’Αθήνα, Τσιγαρίδας, 1982. Σελ. 55. Δρχ. 300.

ΔΟΥΝΔΟΥΛΑΚΗ-ΟΥΣΤΑΜΑΝΩΛΑΚΗ ΕΛΕ­ ΝΗ. Παραμύθια τής Κρήτης. ’Αθήνα, Κέδρος, 1982. Σελ. 200. Δρχ. 300.

ματος. Τά Πέντε Λαγωνικά, άριθ. 8. Μετ. Βάλιας Καραγιάννη. ’Αθήνα, Gutenberg, 1982. Σελ. 189. Δρχ. 180.

Ζωγραφίζω καί μαθαίνω. Μέρος A ' + Β'. ’Αθή­ να, ’Επιτυχία, 1982. Δρχ. 200 + 200.

BLYTON ENID. Τό μυστήριο τού μυστικού δω­ ματίου. Μετ. Βάλιας Καραγιάννη. Τά Πέντε Λα­ γωνικά, άριθ. 10. ’Αθήνα, Gutenberg, 1982. Σελ.

173. Δρχ. 180.

ΚΑΛΟΓΕΡΟΠΟΥΛΟΥ ΞΕΝΙΑ. Όδυσσεβάχ. Σχέδια Γιώργου Πάτσα. ’Αθήνα, ’Ιθάκη, 1982. Σελ. 66. Δρχ. 280. ΚΑΛΟΓΗΡΟΥ ΚΟΡΝΗΛΙΑ - ΜΙΧΑΛΑΚΕΑ ΜΑΡΙΑ. Παιδαγωγικές ιστορίες καί παραμύθια γιά μικρά παιδιά. ’Αθήνα, Θυμάρι, 1982. Σελ.

173. Δρχ. 230. ΛΙΚΑ ΦΛΩΡΟΥ. Φαντάζομαι-ζωγραφίζω. Τό­ μοι A' + Β'. ’Αθήνα, Κέδρος, 1982. Δρχ. 400 + 400.

BLYTON ENID. Τό μυστήριο τού καμένου σπι­ τιού. Μετ. Κλαίρης Παπαμιχαήλ. Τά Πέντε Λα­ γωνικά, άριθ. 7. Αθήνα, Gutenberg, 1982. Σελ.

159. Δρχ. 180.

BLYTON ENID. Τό μυστήριο τής γάτας μέ τήν παντομίμα. Μετ. Βάλιας Καραγιάννη. Τά Πέντε Λάγωνικά, άριθ. 9. ’Αθήνα, Gutenberg, 1982. Σελ. 198. Δρχ. 180.

ΜΑΓΓΙΝΑ-ΚΑΤΡΑΝΗ Α. Γράμματα ζητούν πα­ ραλήπτη. Ζωγραφική παιδιών 5 ώς 10 χρονών. ’Αθήνα, Δερίς, 1982. Σελ. 93. Δρχ. 250.

JUSTER NORTON. Τά διόδια τής φαντασίας. Μετ. Γιάννη Εύαγγελίδη. Εικονογράφηση Jules Feiffer. ’Αθήνα, Τεκμήριο, 1982. Σελ. 224.

ΜΑΡΟΥΛΑΚΗΣ ΝΙΚΟΣ. Τό μαγικό τσουκάλι. ’Αθήνα, Καστανιώτης, 1982. Σελ. 28. Δρχ. 300.

ΚΑΙΣΤΝΕΡ ΕΡΙΧ. Ό σπιρτούλης. Μετ. Ρένας Καρθαίου. Εικονογράφηση Χόρστ Λέμκε. ’Αθή­ να, Μετόπη, 1982. Σελ. 246. Δρχ. 380.

ΠΑΠΑΚΟΥ-ΛΑΓΟΥ ΑΥΓΗ. Τά ζώα προειδο­ ποιούν. ’Αθήνα, Σύγχρονη ’Εποχή, 1982. Σελ. 88. Δρχ. 180.

ΚΙΠΛΙΝΓΚ ΡΑΝΤΓΙΑΡΝΤ. Ό Μόγλης. Άπόδοση-έπιμέλεια Θόδωρου Ίωαννίδη. Θεσσαλονίκη, Ρέκος. Σελ. 252.

ΣΟΛΩΜΟΥ-ΞΑΝΘΑΚΗ ΒΑΣΑ. Ή τρύπια δε­ κάρα. 14 παραμύθια-διηγήματα γιά μεγάλα παι­ διά. Εικονογράφηση Νεφέλη. ’Αθήνα, Γνώση, 1982. Σελ. 90.

ΚΟΛΟΝΤΙ ΚΑΡΛΟ. Οί περιπέτειες τού Πινόκιο. ’Απόδοση Σωτήρη Κακίση. Θεσσαλονίκη, Ρέκος. Σελ. 187.

ΤΖΩΡΤΖΟΓΛΟΥ ΝΙΤΣΑ. Ό χρυσός δαρεικός. Εικονογράφηση Ντανιέλ Ζολύ. Νεανική Βιβλιο­ θήκη, άριθ. 12. ’Αθήνα, Καστανιώτης, 1981. Σελ.

136. Δρχ. 200. ΤΣΑΧΑΛΗ ΑΝΤΙΓΟΝΗ. Μιά ιστορία σάν τή δι­ κή σου. ’Αθήνα, Πύρινος Κόσμος, 1982.

ΣΤΗΒΕΝΣΟΝ ΡΟΜΠΕΡΤ Λ. Τό μαύρο βάζο. ’Απόδοση Γιώργου Ζιαμπάκα. Θεσσαλονίκη, Ρέ­ κος. Σελ. 170.

TUEDEN LIZ. ’Εγώ είμαι έγώ! - ’Εσύ είσαι έσύ! Έ να ποίημα σέ εικόνες. Μετ. Γιάννη Εύαγγελί­ δη. ’Αθήνα, Τεκμήριο, 1982. Σελ. 48. Δρχ. 150.

ΤΣΟΥΚΑΛΑ ΔΑΝΑΗ. Ό κόσμος τής Άγγελικούλας. Διηγήματα. ’Αθήνα, Κέδρος, 1982. Σελ.

147. Δρχ. 200.

ΠΕΡΙΟΔΙΚΑ

ΦΑΚΙΝΟΥ ΕΥΓΕΝΙΑ. Άστραδενή. ’Αθήνα, Κέδρος, 1982. Σελ. 259.

ΑΓΙΑΣΟΣ. Διμηνιαία έκδοση τού Φιλοπρόοδου Συλλό­ γου Άγιασωτών. Τεύχος 9.

ΑΝΤΕΡΣΕΝ ΧΑΝΣ ΚΡΙΣΤ1ΑΝ. Ά παντα. (Τά παραμύθια καί τά διηγήματα). Τόμος Ε '. Μετ. Σ. Πρωτοπαπά. Άθήναι, Άρσενίδης. Σελ. 203. Δρχ. 260.

ΑΓΡΟΤΙΚΗ ΤΡΑΠΕΖΑ. Τεύχος 76.

BLYTON ENID. Τό μυστήριο τών άνώνυμων γραμμάτων. Μετ. Βάλιας Καραγιάννη. Τά Πέντε Λαγωνικά, άριθ. 6. ’Αθήνα, Gutenberg, 1982. Σελ. 168: Δρχ. 180.

BLYTON ENID. Τό μυστήριο τού παράξενου δέ­

Ο ΑΓΩΝΑΣ ΤΗΣ ΓΥΝΑΙΚΑΣ. Τεύχος 13. Δρχ. 50. ΑΙΟΛΙΚΑ ΓΡΑΜΜΑΤΑ. Δίμηνη έπιθεώρηση τής λε­ σβιακής τέχνης. Τεύχος 65-66. Δρχ. 200. ΑΜΦΙ. Τεύχος 11. Δρχ. 120. ΑΝΟΙΧΤΟ ΠΑΡΑΘΥΡΟ. Διμηνιαϊο περιοδικό τής Ένωσης Γυναικών Ελλάδας. Τεύχος 16. Δρχ. 35. ΑΝΤΙΘΕΣΕΙΣ. Τεύχος 9. Δρχ. 80.

125

Η ΑΡΓΩ ΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ. Τεύχος 4. Δρχ. 50. ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ. Τριμηνιαίο περιοδικό. Τεύχος 3. Δρχ.

280.

ΕΥΘΥΝΗ. Φυλλάδιο νεοελληνικού προβληματισμού. Τεύχη 124 καί 125. Δρχ. 150. ΖΗΤΗΜΑΤΑ ΠΟΛΕΟΔΟΜΙΑΣ ΚΑΙ ΚΑΤΟΙΚΙΑΣ. Τεύχος 3-4. Δρχ. 50.

ΒΙΒΛΙΟΦΙΛΙΑ. Τεύχος 18-19. Δρχ. 120. ΖΥΓΟΣ. Τεύχος 52. Δρχ. 250. ΒΟΡΕΙΟΕΛΛΑΔΙΚΑ. Τεύχος 1θ. Δρχ. 100. ΗΝΙΟΧΟΣ. Τεύχος 63-64. Δρχ. 50. ΓΙΑΤΙ. Μηνιάτικη έπιθεώρηση. Τεύχη 82 καί 83. Δρχ.

50.

ΗΠΕΙΡΩΤΙΚΗ ΕΣΤΙΑ. Τεύχη 355-356 καί 357-359. Δρχ.

200.

ΓΡΑΜΜΑΤΑ ΚΑΙ ΤΕΧΝΕΣ. Φύλλο 5. Δρχ. 70. ΗΧΟΣ ΚΑΙ HI-FI. Τεύχη 109, 110 καί 111. Δρχ. 60. ΓΡΑΦΟΛΟΓΙΚΗ ΕΠΙΘΕΩΡΗΣΗ. Τεύχη 15 καί 16. ΘΕΑΤΡΙΚΑ ΤΕΤΡΑΔΙΑ. Τεύχος 7. Δρχ. 100. ΔΕΛΤΙΟ. Περιοδική έκδοση τού παραρτήματος Κ. Δ. Μακεδονίας τής Ε.Ε.Φ. Φύλλο 8-9. ΔΕΛΤΙΟ. Σύνδεσμος Βιομηχάνων Βορείου Ελλάδος. Τεύχη 195 καί 196-197. Δωρεάν.

ΘΕΜΑΤΑ ΕΙΚΑΣΤΙΚΩΝ ΤΕΧΝΩΝ. Φύλλο 13. Δρχ.

30. ΙΑΝΟΣ. Έ να τετράδιο άναζητήσεων. Τεύχος 1. Δρχ.

100.

ΔΗΜΟΣΙΟΤΗΣ. Τεύχος 114. Δρχ. 800. ΔΗΜΟΤΙΚΗ ΑΛΛΑΓΗ. Φύλλο 43. Δρχ. 1,50. ΔΗΜΟΤΙΚΑ ΖΗΤΗΜΑΤΑ. Τεύχος 21-22. Δρχ. 50.

ΙΑΤΡΙΚΗ. Μηνιαία έκδοση 'Εταιρείας ’Ιατρικών Σπου­ δών. Τεύχη 3 καί 4. ΙΣΤΟΡΙΑ ΕΙΚΟΝΟΓΡΑΦΗΜΕΝΗ. Τεύχη 166 καί 167. Δρχ. 100.

ΔΙΑΒΑΖΩ. Μηνιαία έπιθεώρηση τού βιβλίου. Τεύχη 50 καί 51. Δρχ. 130.

ΚΑΝΑΛΙ 11. Φύλλο 8.

ΔΙΚΑΙΟ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΚΗ. Τεύχος 1. Δρχ. 250.

ΚΕΙΜΕΝΑ. Τεύχος 6. Δρχ. 80.

Ο ΔΡΟΜΟΣ. Μηνιαίο δωδεκανησιακό περιοδικό. Τεύ­ χος 10. Δρχ. 40.

ΚΟΡΙΝΘΙΑΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ. Φύλλα 234 καί 235.

ΔΩΔΩΝΗ. Τόμος 9. Δρχ. 1100. ΕΙΚΑΣΤΙΚΑ. Περιοδική έκδοση τέχνης. Τεύχος 5. Δρχ.

100.

Ο ΚΥΚΛΟΣ. Διμηνιαία έκδοση τέχνης καί προβληματι­ σμού. Τεύχος 7-8. Δρχ. 60. ΛΑΒΥΡΙΝΘΟΣ ΤΗΣ ΓΝΩΣΗΣ. Τεύχος 1. Δρχ. 80.

ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗ ΦΩΝΗ. Φύλλο 13-14.

Η ΛΕΞΗ. Ελληνική καί ξένη λογοτεχνία. Τεύχος 14. Δρχ. 100.

ΕΚΦΡΑΣΗ. Μαθητικό περιοδικό. Τεύχος 3-4. Δρχ. 30.

ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ ΤΩΡΑ. Τεύχος 1. Δρχ. 120.

Η ΕΚΦΡΑΣΙΣ. Φύλλα 24 καί 25. Δρχ. 15.

ΜΑΖΙ - TOGETHER. Τεύχος 8. Δρχ. 18.

ΕΛΙΚΩΝΑΣ. Μηνιαίο λογοτεχνικό περιοδικό. Τεύχος

ΜΑΚΕΔΟΝΙΚΑ. Σύγγραμμα περιοδικόν τής Εταιρείας Μακεδονικών Σπουδών. Τόμος 21. Δρχ. 600.

ΕΛΛΗΝΙΚΑ. Φιλολογικόν, ιστορικόν καί λαογραφικόν περιοδικόν σύγγραμμα. Τόμος 33 / τεύχος 1. Δρχ. 250. ΕΛΛΗΝΙΚΟΙ ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΟΙ ΑΝΤΙΛΑΛΟΙ. Τεύχος 12. Δρχ. 70. ΕΛΛΗΝΟΤΣΕΧΟΣΛΟΒΑΚΙΚΟΣ ΣΥΝΔΕΣΜΟΣ. ’Ενη­ μερωτικό δελτίο. Τεύχος 15. Δωρεάν. ΕΜΕΙΣ ΚΑΙ ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ. Φύλλο 37. ΕΠΙΘΕΩΡΗΣΗ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΕΡΕΥΝΩΝ. Τεύχος 3940. ΕΠΙΘΕΩΡΗΣΗ ΤΩΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΩΝ ΚΟΙΝΟΤΗΤΩΝ. Τόμος 3 / τεύχος 1. Δρχ. 350.

ΜΑΝΤΑΤΟΦΟΡΟΣ. Δελτίο νεοελληνικών σπουδών. Τεύχος 19. Η ΜΑΧΗ. ’Εφημερίδα Άχαρνών-Κάτω Πατησίων. Φύλλα 56 καί 57. Δρχ. 10. ΜΗΝΥΜΑΤΑ. Τεύχος Μάρτη ’82. Δρχ. 20. ΤΟ ΜΙΚΡΟ ΔΕΝΤΡΟ. Τεύχος 4. Δρχ. 60. ΜΝΗΜΟΣΥΝΗ. ’Ετήσιον περιοδικόν τής Εταιρείας 'Ιστορικών Σπουδών έπί τού Νεωτέρου 'Ελληνισμού. Τόμος 8. Δρχ. 800. ΝΕΑ ΕΠΟΧΗ. Τεύχος 152. ΝΕΩΤΕΡΑ ΓΡΑΜΜΑΤΑ. Τεύχος 34. Δρχ. 75.

ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ ΣΚΕΨΗ. Τεύχος 6. Δρχ. 90.

ΝΤΕΦΙ. Περιοδικό γιά τό τραγούδι. Τεύχος 1. Δρχ. 100.

ΕΠΟΠΤΕΙΑ. Τεύχη 68 καί 69. Δρχ. 250.

ΟΙΚΟΛΟΓΙΑ ΚΑΙ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ. Διμηνιαία έπιθεώ-

126

ρηαη. Τεύχος 2. Δρχ. 120.

ΣΥΜΒΟΛΗ. ’Εφημερίδα γιά τίς περιοχές ΠατησίωνΚυψέλης. Φύλλο 9. Δρχ. 10.

ΟΝΟΜΑΤΑ. Τεύχος 6. Δρχ. 200. ΟΡΓΑΝΩΣΗ. ’Επιθεώρηση προβληματισμού γιά όργάνωση καί διοίκηση. Τεύχος 3. Δρχ. 80.

ΣΥΜΒΟΛΗ. Περιοδική Εκδοση ’Επιμορφωτικού Συλλό­ γου Παιανίας. Τεύχος 18. Δρχ. 50.

ΟΡΦΕΑΣ. Δίμηνη Εκδοση. Τεΰχος 2-3. Δρχ. 100.

ΣΥΝΑΔΕΛΦΙΚΗ. ’Επιστημονική καί Επαγγελματική Εφημερίδα γιά προσωπικό ύγείας. Φύλλα 5, 7 καί 8.

ΠΑΡΕΜΒΑΣΗ. Τρικαλινή Επιθεώρηση. Τεύχος 3-4.

ΣΥΝΑΞΗ. Τεύχος 2. Δρχ. 150.

ΠΑΡΟΔΟΣ. Περιοδικό φοιτητών τής Φιλοσοφικής. Τεΰχος 3. Δρχ. 50.

ΣΧΟΛΙΚΑ ΝΙΑΤΑ. Φύλλα 28 καί 29.

ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΚΑΙ ΡΥΠΑΝΣΗ. Φύλλο 2. Δρχ. 30.

ΤΑΞΙΔΕΥΟΝΤΑΣ. Περιβάλλον - λαογραφία - πολιτι­ σμός - παράδοση - ιστορία. Τεύχη 53, 54 καί 55. Δρχ. 60.

ΠΕΡΙΟΔΙΚΟ. Τεύχος 7. Δρχ. 120.

4 ΤΡΟΧΟΙ. Τεύχη 141 καί 142. Δρχ. 60.

ΠΕΡΙΟΔΙΚΟ ΕΛΛΗΝΙΔΩΝ ΒΟΡΕΙΟΥ ΕΛΛΑΔΟΣ. Τεύχος 152.

ΤΕΤΡΑΓΩΝΟ. Γράμματα-τέχνες-Επιστήμη-στοχασμός. Τεΰχος 4. Δρχ. 150.

Ο ΠΟΛΙΤΗΣ. Μηνιαία Επιθεώρηση. Τεύχος 50-51. Δρχ.

150.

ΤΕΤΡΑΔΙΑ. Πολιτικού διάλογου, Ερευνας καί κριτικής. Τεύχος 4. Δρχ. 120.

ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ. Έλληνοαραβικό περιοδικό ποικίλης ύλης. Φύλλο 2. Δρχ. 100.

ΤΕΤΡΑΔΙΑ ΕΥΘΥΝΗΣ. Τεΰχος 16. Δρχ. 400. ΤΕΤΡΑΜΗΝΑ. Τεύχος 21. Δρχ. 150.

ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΗ. Τεύχος 1-2. Δρχ. 10. ΤΕΧΝΗ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ. Τεύχος 11. Δρχ. 80. ΠΟΡΦΥΡΑΣ. Περιοδική Εκδοση γραμμάτων-τεχνών. Τεύχος 11. Δρχ. 100. ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΔΑΣΟΠΟΝΙΑΣ. Τεΰχος 36. ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ. Όργανο τής «Κίνησης γιά τή Νεότη­ τα». Τεύχη 5 καί 6. Δωρεάν. ΠΡΟΜΗΘΕΥΣ. Διμηνιαϊο περιοδικό. Τεύχος 28. Δρχ.

150. ΠΡΩΤΟΠΟΡΟΙ. Νεανική Εφημερίδα άπό τό Νεανικό Κέντρο ‘Αγίου Βασιλείου Πειραιά. Φύλλα 36 καί 37. ΣΚΙΑΘΟΣ. Τρίμηνη σκιαθίτικη Επιθεώρηση. Τεύχη 20, 21, 22 καί 23. Δρχ. 50. ΣΠΑΡΜΟΣ. Δίμηνη γενική Επιθεώρηση. Τεύχη 32 καί 33. Δρχ. 40.

ΤΡΑΠΕΖΙΤΙΚΗ. Φύλλο 431. Δρχ. 1. ΤΡΙΦΥΛΙΑΚΗ ΕΣΤΙΑ. Δίμηνη περιοδική Εκδοση. Τεύ χος 43-44. Δρχ. 100. ΦΙΛΜ. Τεΰχος 22. Δρχ. 150. ΦΙΛΟΛΟΓΟΣ. Τεύχος 27. Δρχ. 150. ΦΥΛΛΑΔΙΟ. Περιοδικό πνευματικής ζωής. Τεύχος 5-6. Δρχ. 200. ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΑ. Τεύχος 1. Δρχ. 200 (διπλό τεύχος). ΧΡΟΝΙΚΑ. Όργανον τού Κεντρικού Ίσραηλιτικού Συμβουλίου τής Ελλάδος. Τεύχη 48 καί 49. ΧΡΟΝΙΚΑ ΑΙΣΘΗΤΙΚΗΣ. Τόμοι 19 καί 20. Δρχ. 400.

ΣΠΑΡΤΑΚΟΣ. Μηνιαίο περιοδικό τής μαρξιστικής - λενινιστικής θεωρίας καί πράξης. 'Ιούνιος ’81. Δρχ. 300.

ΨΑΠΦΑ. Γυναικείο λογοτεχνικό περιοδικό. Τεύχος 1. Δρχ. 70.

ΣΠΟΥΔΕΣ. Τεύχος 3. Δρχ. 60.

ΤΑ ΨΑΡΑ. Φύλλο 19-20-21.

ΣΥΓΧΡΟΝΑ ΒΗΜΑΤΑ. Τεύχος 42. Δρχ. 50.

ΨΥΧΟΛΟΓΙΚΟ ΣΧΗΜΑ. Διμηνιαία Εκδοση μέ θέματα άνθρώπινης συμπεριφοράς. Τεύχος 6. Δρχ. 100.

ΣΥΓΧΡΟΝΑ ΘΕΜΑΤΑ. Τριμηνιαία Εκδοση Επιστημονι­ κού προβληματισμού καί παιδείας. Τεύχος 14. Δρχ. 150.

ΩΛΗΝ. Τεΰχος 9. Δρχ. 70.

ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ. Τεύχη 6, 7 καί 8. Δρχ.

100.

ZYGOS. Annual edition on the hellenic fine arts. Τόμος 1. Δρχ. 1000.

ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΣΚΕΨΗ. Μηνιαία περιοδική Εκδοση γραμ­ μάτων καί τεχνών. Φύλλα 66 καί 67. Δρχ. 7.

LIVRES ET REVUES D’lTALIE. Τεύχος 2.

ΣΥΓΧΡΟΝΟ ΝΗΠΙΑΓΩΓΕΙΟ. Περιοδικό προσχολικής άγωγής. Τεύχη 3-4 καί 5-6. Δρχ. 100. ΣΥΛΛΕΚΤΙΚΟΣ ΚΟΣΜΟΣ. Τεύχος 18. Δρχ. 65.

MODERN GREEK SOCIETY. N. 1.

TAR. Τετραμηνιαϊο θεωρητικό περιοδικό κιθάρας. Τεύ­ χος 1. Δρχ. 150.

PHILOSOPHICAL INQUIRY. International quarterly.

No 2. Drs, 300.

127

rwtfiin

128

ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ ΠΕΖΟΓΡΑΦΙΑ ΠΟΙΗΣΗ

ΘΕΩΡΙΑ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑΣ ΚΑΙ ΚΡΙΤΙΚΗΣ

JACK KEROUAK ΟΙ υπόγειοι

ΝΙ ΚΟΛΑΣ ΚΑΛΑΣ Δοκίμια

JACK KEROUAK Μοναχικός ταξιδιώτης

I. A. RICHARDS Αρχές τής λογοτεχνικής κριτικής

JACK KEROUAC Στό δρόμο

MAURICE NADEAU ' Ιστορία τού Σουρρεαλισμοΰ

ΤΡΟΥΒΑΔΟΥΡΟΙ Οι Προβηγκιανοί ποιητές καί τραγουδιστές τού Μεσαίωνα

GEORGES BATAILLE ' Η Λογοτεχνία καί τό Κακό

ΙΒΑΝ ΤΟΥΡΓΚΕΝΙΕΦ Ρουνπν

PIERRE LOUYS ' Η γυναίκα καί τό νευρόσπαστο

ΜΙΧΑΗΛ ΜΠΑΧΤΙΝ Προβλήματα Λογοτεχνίας καί Αισθητικής

PAUL VALERY Ποίηση καί άφηρημένη σκέψη - Ή καθαρή ποίηση

C.BAUDELAIRE Εΐκοσιοχτώ ποιήματα

RAYMOND WILLIAMS Μαρξισμός καί Λογοτ εχνία.

FRANCOIS VILLON Οί μπαλάντες κι άλλα ποιήματα

ANDRE MALRAUX Οΐ Κατακτητές

εκδόσεις :πλέθρον