Τεύχος 204

kllENOHMEPi# EfllOEOF

/F

:η ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ ·

αφιερώματα σε συγγράφειs Ί « τ ε ύ χ η πον σημειιίινυνται μι αστερίσκο έχουν εξαντληθεί.

Ο. ντε Μ παλζάκ No 60* Α. Καμύ No 110 Δ. Γληνός No 61* Β. Ουγκό No 111 Τ. Τζόυς No 62* Ε. Ά λ α ν ΓΊόε No 112 Κ. Χατζηαργύρης No 63 Φ. Κόντογλου No 113 Ζ. Ζενέ No 66 Σ. Μπέκετ No 115 Νέοι Λογοτέχνες No 69 Κ. Πολίτης No 116 Αριστοφάνης No 72 Α. Πάλλης No 118 Ζ. Πρεβέρ No 73 Β. Μ παγιακόφσκι No 121 Μ. ντε Σαντ No 77 Ε. Ιονέσκο No 122 Κ.Π. Καβάφης No 78 Μ. Φουκώ No 125 Χ.Λ . Μ πόρχες No 79 Ζ. Λακάν No 126 Μ. Κοΰντερα No 80 Ζ. Πωλ Σαρτρ No 127 Μ. Γιουρσενάρ No 81 Φ. Ντοστογιέφσκι No 131 Α. Κοραής No 82 Ν. X. Λώρενς No 132 Κ. Μ αρξ No 83 Γ.Σ. Έ λιοτ No 133 Μ. Βιάν No 85 Μ. Ντυράς No 134 Νέοι Λογοτέχνες No 87 Αριστοτέλης No 135 Κ. Βάρναλης No 88 Σ. ντε Μ πωβουάρ No 136 Τ. Μαν No 90 Γ. Θεοτοκάς No 137 Φ. Νίτσε No 91 Φ .Σ. Φιτζέραλντ No 138 Κ. Θεοτόκης No 92 Τ. Ουίλιαμς No 139 Ρ. Μ παρτ No 93 Α. Κάλβος No 140 Ν. Λαπαθιώ της No 95 Γ. Σεφέρης No 142 Ε. Ροίδης No 96 Γ. Φλωμπέρ No 143 Ζολά No 97 Ο. Έ κ ο No 145 No 98 Α. Δουμάς No 147 Μ ακρυγιάννης No 101 Α. Κρίστι No 149 Λουκιανός No 102 Σ. Φ ρόυντ No 150 Ντιντερό No 103 Α. Αρτώ No 151 Τ. Ά γ ρ α ς No 104 Ο. Ουάιλντ No 152 I. Βερν No 105 Β. Γουλφ No 153 Θ. Καίρης No 106 Γ.Β. Γκαίτε No 154 Παραμυθάδες No 108 Κ. Καρυωτάκης No 157 Ε. Έσσε No 109

Κ. Αε6ί-Στρως No 158 Ε. Χεμινγουέη No 159 Ζ. Κοκτώ No 160 Μ. Χάιντεγκερ No 161 Β. Ναμπόκοφ No 162 Α. Παπαδιαμάντης No 165 Π. Λεκατσάς No 166 Αίσωπος No 167 Λ. Αραγκόν No 168 Α. Τσέχωφ No 169 Σ. Τσίρκας No 171 Τ. Στάινμπεκ No 173 Ομηρος No 174 Μ. ντε Θερβάντες No 176 Βολταίρος No 177 Ε. Πάουντ No 178 Μολιέρος No 179 Δ. Χατζής No 180 Ε. Ιψεν No 181 Ν. Χάμμετ No 182 Π. Βαλερί No 183 Ζ. Μ πατάιγ No 187 Ν. Κ αζαντζάκης No 150 Θ ουκυδίδης No 191 Φ.Γ. Αόρκα No 192 Ρ. Τσάντλερ No 193 Β. Ράιχ No 197 Ρ. Μούζιλ No 199 Λ. Τολστόι No 200 Π. Ελυάρ No 201 Ζ. Σιμενόν No 202 Γ. ντε Μωπασάν No 204 Γ. Ρίτσος No 205

Κ Ϊ

Κ Λ Ο Φ Ο Ρ Ο Ϊ Ν

Ν Ε Ο Ι

Τ Ι Τ Λ Ο Ι

1 9 8 8 - 1 9 8 9

ΞΕΝΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ/ΠΟΙΗΣΗ ΚΡΙΣΤΙΝΕ ΜΠΡΤΚΝΕΡ

ΤΖΩΝ ΑΠΝΤΑΪΚ

Ω, Δεισδαιμόνα, αν είχες μιλήσει!... Μυθιστόρημα

Το παζάρι στο άσυλο, Μυθιστόρημα

ΓΚΡΑΧΑΜ ΓΚΡΙΝ

ΠΙΕΡ ΜΠΟΤΑΛΟ - ΤΟΜΑ ΝΑΡΣΕΖΑΚ

Ο άνθρωπος μέσα μας, Μυθιστόρημα

Οι διαβολογυναίκες, Μυθιστόρημα

Π.ΓΟΤΝΤΧΑΟΤΖ

ΓΟΤΣΤΑΤΟΣ ΦΛΑΜΠΕΡ

Μην μπλέξεις με το Διάβολο, Μυθιστόρημα

Ταξίδι στην Ελλάδα

ΜΑΡΚ ΤΟΤΕΪΝ

ΝΤΜΙΤΡΙ ΜΠΙΛΕΝΚΙΝ

0 πρίγκιπας και ο φτωχός, Μυθιστόρημα

Η αρχή της αβεβαιότητας, Διηγήματα

Ε. Μ. ΦΟΡΣΤΕΡ

ΜΙΧΑΗΛ ΕΜΤΣΕΦ - ΓΕΡΕΜΕΪ ΠΑΡΝΩΦ

Εκεί όπου οι άγγελοι δεν τολμούν, Μυθιστόρημα • Μώρίς, Μυθιστόρημα

Παγκόσμια ψυχή, Μυθιστόρημα

ΕΦΡΕΜ ΚΙΣΟΝ

Η Κιβωτός του Νώε, τ.ουριστική θέση Σατιριχά διηγήματα

A. Α. ΜΙΑΝ

Το μυστήριο του κόκκινου σπιτιού Αστυνομιχό μυθιστόρημα ΤΑΧΑΡ ΜΠΕΝ ΤΖΕΛΟΤΝ

Ο δημόσιος συγγραφέας, Μυθιστόρημα

ΤΖΕΪΝ ΠΣΤΙΝ

ΣΤΕΦΑΝΟ ΜΠΕΝΙ

Έμμα, Μυθιστόρημα

Το μπαρ κάτω από τη θάλασσα, Μυθιστόρημα

ΝΤΟΡΙΣ ΛΕΣΙΝΓΚ

ΓΙΑΝ ΚΕΦΕΛΕΚ

Το πέμπτο παιδί, Μυθιστόρημα

Η γυναίκα κάτω απ’ τον ορίζοντα, Μυθιστόρημα

ΓΟΤΙΛΙΑΜ ΓΚΟΛΝΤΙΝΓΚ

ΧΡΙΣΤΟΦΟΡΟΣ ΛΙΟΝΤΑΚΗΣ

Οι άνθρωποι από χαρτί, Μυθιστόρημα

Ανθολογία Γαλλικής Ποίησης (Από τον Μπωντλαίρ ως τις μέρες μας)

ΑΝΑΤΟΛΙ ΠΡΙΣΤΑΒΚΙΝ

Πέρασε μια νύχτα η χρυσή νεφέλη, Μυθιστόρημα ΝΙΚΟΛΑΪ ΓΚΟΓΚΟΛ

ΛΟΤΙ ΑΡΑΓΚΟΝ - ΧΑΜΙΝΤ ΦΟΤΛΑΝΤΒΙΝΤ ΑΛΕΚΟΣ ΦΑΣΙΑΝΟΣ

Ο μαγικός κύκλος, Διηγήματα

Ελεγεία στον Ρομάνο, Ποίηση

ΕΚΔΟΣΕΙΣ

ΚΑΣΤΑΝΙΩΤΗ

Η σύγχρονη εκδοτική παρουσία στα ελληνικ ά γ ρ ά μ μ α τ α Ζ. Πηγής 3, 106 78 Αθήνα. Τηλ. 3 6 0 .32.34 — 36.01.331

Γ. ΣΑΡΑΝΤΑΡΗΣ

ΠΑΙΔΙΚΑ

Ποιήματα

Β. ΑΓΤΈΛΟΠΟΥΛΟΥ - Ζ. ΒΑΛΑΣΗ

Σε 5 τόμους ΠΕΠΗ ΔΑΡΑΚΗ

Διαλέγονμε βιβλία για παιδιά

Λίγο πριν ξημερώσει ΝΙΚΟΣ Ε. ΣΚΙΑΔΑΣ

G. RODARI

Ο Χονσιάδας ΜΠΕΛΙΝΣΚΙ

θεωρητικά κείμενα Λογοτεχνίας ΚΕΝΤΡΟ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΕΡΕΥΝΩΝ

Θεόφιλος Καΐρης Λ. ΚΑΣΤΑΝΑΚΗΣ

Ο ξερός βράχος Υ. GARLAN

Η δονλεία στην Αρχαία Ελλάδα Μ. GODELIER

Μαρξιστικοί ορίζοντες στην Κοινών. ' Ανθρωπολογία Ε. ΠΑΠΑΔΗΜΗΤΡΙΟΥ

θεωρία της επιστήμης και Ιστορία της Φιλοσοφίας ΟΜΑΔΑ ΔΙΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ

Οι περιπέτειες τον Αντωνάκη τον αόρατον

Gutenberg Σ. ΜΠΟΥΖΑΚΗΣ κ.ά.

Μ. ARGILLI

Δραματική έκφραση και αγωγή τον παιδιού

Πολύχρωμα παραμύθια

Λ. ΣΕΡΓΗ - Φ. ΧΑΤΖΗΧΑΝΝΑ

Ταξίδι στη Νεραϊδοχώρα

Ένα τραγούδι για κάθε μέρα

Α. ΠΑΠΑΚΟΥ-ΛΑΓΟΥ

BRANSON-LITVACK

Ε. ΙΩΑΝΝΟΥ

Ανδρόνικος Α ' Κομνηνός

HENRI DELPEUX

Σε 2 τόμους

Κούκλες και Μαριονέτες

Η. TOWNSON

Οι βνσσινί πιτσίλες σκορπίζονν πανικό

G. FAURE - S. LASCAR

Το θεατρικό παιχνίδι στο Νηπιαγωγείο και το Δημοτικό σχολείο Γ. Ξ. ΤΖΑΝΝΕΤΑΚΗΣ

COMPUTERS

Μακροοικονομική θεωρία

Σε 6 τόμους

ΛΕΝΙΑ ΣΕΡΓΗ

ΠΕΤΡΟΣ ΝΤΟΥΣΚΟΣ Μ. ΔΡΕΤΤΑΚΗΣ

Παραμύθια απ’ όλο το κόσμο

Σνγκριτική παιδαγωγική

θεωρία εξέλιξης & καταγωγή των οργανισμών

Η πορεία τον τόπον και η απλή αναλογική

Αταλάντη G. RODARI

Οι επιστήμες στην κοινωνία Κοινωνικοποίηση

G. RODARI

ΕΚΔΟΣΕΙΣ 1988

Ε. ΑΡΑΠΟΣΤΑΘΗ-ΚΑΠΝΙΑ Δ. ΣΑΚΑΡΙΚΑΣ

Μαθαίνω τη γλώσσα L O G O Ρ. ZORKOCZY

Εισαγωγή στην πληροφορική

Μ. ΑΣΠΕΤΑΚΗΣ

Τα σχολικά Στανρόλεξα Για όλες τις τάξεις του Δημοτικού και για την Α' Γυμνασίου ΖΗΤΗΣΤΕ ΤΟΥΣ ΚΑΤΑΛΟΓΟΥΣ

• • • • • • • •

ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΑΣ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ ΠΑΙΔΙΚΗΣ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑΣ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΦΙΛΟΛΟΓΟΥ ΧΗΜΙΚΟΥ-ΦΥΣΙΚΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΟΥ

Α. ΣΑΛΤΑΜΠΙΔΑ

Α. ΠΑΝΕΘΥΜΓΓΑΚΗΣ Συλλογή άρθρων

Εμείς και οι νπολογιστές

θεωρίες μεγέθννσης και διανομή εισοδήματος

Β. SAMWYS - BYRNE - JONES

Κυκλοφορεί όε 2η έκδοση R o la n d de C ande

Λεξικό νπολογιστών

ΛΕΞΙΚΟ ΤΩΝ ΣΥΝΘΕΤΩΝ

κ ϊ Κ Λ 0 Φ 0 Ρ 0 ϊ Ν Ν Ε 0 I Τ I Τ Λ ΟΙ 1988- 1989 ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ/ΠΟΙΗΣΗ ΓΙΩΡΓΟΣ ΚΑΤΟΣ

ΛΗΤΩ ΚΑΤΑΚΟΤΖΗΝΟΤ

Η Αγία Αλητεία Μυθιστόρημα

0 Βαλής μου Απομνημονεύματα

ΙΩΑΝΝΑ ΚΑΡΑΤΖΑΦΕΡΗ

ΑΝΤΩΝΗΣ ΣΟΤΡΟΤΝΗΣ

Χωρισμένη στα δύο Διηγήματα

Οι συμπαίχτες Μυθιστόρημα • Μερόνυχτα Φραγκφούρτης Διηγήματα

ΜΑΡΙΑ ΠΑΠΑΔΗΜΗΤΡΙΟΤ

Λαβύρινθος Μυθιστόρημα ΒΑΣΙΛΗΣ ΜΠΟΤΤΟΣ

ΓΙΩΡΓΟΣ ΚΑΚΟΤΛΙΔΗΣ

Νυχτερινή αποστασία Νουβέλα

Οι σημειώσεις ενός ζηλωτή Ποίηση

ΤΑΤΙΑΝΑ ΓΚΡΙΤΣΗ-ΜΙΛΛΙΕΞ

ΧΡΙΣΤΟΦΟΡΟΣ ΛΙΟΝΤΑΚΗΣ

Από την άλλη όχθη του Χρόνου Μυθιστόρημα • Στη σκάλα του Ουρανού Διηγήματα

0 ροδώνας με τους χωροφύλακες Ποίηση

ΦΑΙΔΩΝ ΠΑΤΡΙΚΑΛΑΚΙΣ

Ένα υπερβατικό γεγονός Αφήγημα ΔΕΣΠΟΙΝΑ ΤΟΜΑΖΑΝΗ

Ζ.

Τα τραγούδια μας Ανθολογία ΝΑΣΑ ΠΑΤΑΠΙΟΤ

Το φωνήεν σώμα Ποίηση

Το καφενείο των ψεμάτων Διηγήματα

ftiW AVUVΥ ΑΤ'7ΠΠΠΥΛΠΥ ΗΑΙΝΑΖπΖ ΑΑ1ZU11U I AUZ Η Κοίμηση Ποίηση

ΓΙΩΡΓΟΣ ΑΡΙΣΤΗΝΟΣ

ΤΗΛΕΜΑΧΟΣ ΧΤΤΗΡΗΣ

Το Οδοιπορικό Ένα χυχλιχό αφήγημα

Το τέλος της ομιλίας Ποίηση

ΕΚΔΟΣΕΙΣ Η

ΘΑΝΑΣΗΣ ΝΤΖΟΤΦΡΑΣ

ΚΑΣΤΑΝΙ ΩΤΗ

σύγχρονη εκδοτική παρουσία στα ελληνικά γράμματα Πηγής 3, 106 78 Αθήνα. Τηλ. 360.32.34 —36.01.331

Από τις εκδόσεις της Εθνικής Τραπέζης της Ελλάδος και του Μορφωτικού της Ιδρύματος

κ Ν

ϊ Κ Λ 0 Φ Ε 0 I Τ I Τ Λ 0 1

0 Ρ 0 ϊ Ν 1 9 8 8 - 1 9 8 9

ΣΕΙΡΑ: Σ Κ Ε Ψ Η , Χ Ρ Ο Ν Ο Σ Κ Α Ι Δ Η Μ Ι Ο Ϊ Ρ Γ Ο Ι Διεύθυνση: Θανάσης Θ. Νιάρχος ΓΙΑΝΝΗΣ ΤΣΑΡΟΤΧΗΣ ΑΠΑΝΤΑ

ΑΛΕΞΗΣ ΜΙΝΩΤΗΣ Πορεύεσθαι κατά Τέχνην

Αγαθόν το εξομολογείσθαι Ως στρουθίον μονάζον επί δώματος Εγώ ειμί πτωχός και πένης

*

9 ΚΑΡΟΛΟΣ ΚΟΤΝ Κάνουμε θέατρο για την ψυχή μας

ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ Ευριπίδη, Ορέστης

9 9 ΜΑΡΙΟΣ ΠΛΩΡΓΓΗΣ ΑΛΕΚΟΣ ΦΑΣΙΑΝΟΣ Σήμερα και αύριο και χθες

9

Τέχνη, γλώσσα και εξουσία

(Εννιάεπίκαιρα σχόλιαγύρω σε τρία ατέρμονα θέματα) 9

ΓΙΩΡΓΟΣ ΣΕΦΕΡΗΣ Το βυσσινί τετράδιο Ανεμολόγιο-λέξεις-βότανα και ορθογραφικά

ΓΙΩΡΓΟΣ ΣΕΦΕΡΗΣ ΑΝΤΡΕΑΣ ΚΑΡΑΝΤΩΝΗΣ

(Παρουσίαση-σχόλια-σημειώσεις: Φώτης Δημητραχόπουλος)

(Φιλολογική επιμέλεια: Φώτης Δημητραχόπουλος)

Ε Κ Δ Ο Σ Ε Ι Σ

Αλληλογραφία (1931-1960)

Κ Α Σ Τ Α Ν Ι Ω Τ Η

Η σύγχρονη εκδοτική παρουσία στα ελληνικά γρ άμματα Ζ . Πηγής 3 , 1 0 6 78 Αθήνα. Τηλ. 3 6 0 . 3 2 . 3 4 — 3 6 . 0 1 . 3 3 1

Σ Υ Ν Ο Ρ Α » , « Κ Λ Ε ΙΔ Ι» , « Μ Υ Ο Ο Σ » ---------------------Ι< Ν Ε ΑΣΟΛΏΝΟΣ 94, ΑΘΗΝΑ, ΤΗΛ: 3600.398

ΕΚΔΟΣΕΙΣ

ΛΙΒΑΝΗ Κ ΥΚ ΛΟ Φ Ο ΡΗ ΣΕ

ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ Π Ο Υ Π ΡΟ ΒΛΗΜ ΑΤΙΣΕ ΤΗ Ν ΑΓΓΛΙΚΗ ΚΟΙΝΗ ΓΝΩΜΗ CHRISTOPHER HITCHENS

ΤΑ ΕΛΓΙΝΕΙΑ ΜΑΡΜΑΡΑ Προλογίζουν-: Μελίνα Μερκούρη και Μανόλης Ανδρόνικος

THE ELGIN MARBLES Foreword by Melina Mercouri and Manolis Andronikos

Πρέπει να επιστραφούν στην Ελλάδα; Should they be returned to Greece?

ΚΚΙΛΜ* ■MAIVNOm

Κ

Τ

Κ

Λ

Ν Ε Ο Ι

0

Τ I Τ Λ

0

Φ 0

1

1

0

Ρ 9

8

8

-

ϊ 1

9

Ν 8

9

ΨΤΧΙΑΤΡΙΚΗ ΓΙΑΝΝΗΣ ΤΣΙΑΝΤΗΣ ΣΩΤΗΡΗΣ ΜΑΝΩΛΟΠΟΥΛΟΣ

ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ ΣΑΚΕΛΛΑΡΟΠΟΥΛΟΣ

(Επιμέλεια)

Ελληνο-γαλλικό συμπόσιο Κοινωνικής Ψυχιατρικής

(Επιμέλεια)

ΣΥ ΓΧ ΡΟ Ν Α ΘΕΜ ΑΤΑ Π Α ΙΔΟ Ψ Υ Χ ΙΑ ΤΡΙΚ Η Σ

Ανάπτυξη

ΜΓΧΑΛΗΣ ΜΑΔΙΑΝΟΣ

(Τόμος ΑΙ) 9

ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΚΑΙ ΨΥ ΧΙΚ Η ΥΓΕΙΑ

Εισαγωγή στην Κοινωνική Ψυχιατρική

Προσεγγίσεις στην ταξινόμηση και διάγνωση

(ΤόμοςΑ2) 9 Ψυχοκοινωνικάθέματα

(ΤόμοςA3) 9

Ψυχοπαθολογία

(Τόμος ΒΙ)

(Τομος A ) 9 Κοινοτική Ψυχιατρική και κοινοτική ψυχική υγιεινή

(ΤόμοςBi) 9 Ψυχοκοινωνικήαποκατάσταση και Διοικητική Ψυχιατρική

(Τόμος Β2)

&

Ψυχοπαθολογία

(Τόμος Β2) 9

ΦΩΤΗΣ ΚΑΓΓΕΛΑΡΗΣ

Θεραπευτικές προσεγγίσεις

Ηδιαδικασίατης αποπροσωποποίησης στη σχιζοφρένια (Το Βλέμμαχαι το Είναι στην ψύχωση)

(Τόμος Γ)

(Β'έχόοση)

ΕΚΔΟΣΕΙΣ

ΚΑΣΤΑΝΙΩΤΗ

Η σύγχρονη εκδοτική π α ρουσία στα ελληνικά γρά μ μ α τα Ζ. Πηγής 3, 106 78 Αθή'υα. Τηλ. 360.32.34 — 36.01.331

ΒΙΒΛΙΑ ΓΙΑ ΠΑΙΔΙΑ ΚΑΙ ΓΙΑ ΝΕΟΥΣ Συλλογή Σπουργιτάκια • Οι ιστορίες μιας αυτόματης γιαγιάς

του Ντψίτερ Ινκιόφ • Ο μικρός κυνηγός

Ντψίτερ Ινκιόφ • Μελισσούλα-Σούλα-Φροσούλα

Τζέιμς Κρους

Συλλογή Χελιδόνια • Σπίτι για πέντε

Λ. Πέτροβιτς-Ανδρουτσοπούλου • Το τελευταίο φάντασμα

Ανδρέας Αγγελάκης • Ο Αιμίλιος και οι ντέτεκτιβ

Έριχ Καίστνερ

Συλλογή Περιστέρια • Πριν από το τέρμα

Γ. Γρηγοριάδου Σουρέλη • Το διπλό ταξίδι

Λίτσα Ψαραύτη • Γράμμα στο μοναχικό αδερφό μου

L

Μαρία Αβρααμίδου

Βιβλία της Ζωρζ Σαρή • Τα Χέγια • Το Τρακ

Θεατρικό: (Ο Στρατάρχης, Ο φαντασμένος, Ο Γιάννης ο στρατιώτης, Το γαϊτανάκι) • Ο Τότος κι η Τοτίνα

(4 βιβλία με αυτοκόλλητες λέξεις)

ΕΚΔΟΣΕΙΣ

ΠΑΤΑΚΗ

ΝΙΚΗΤΑΡΑ 3, 106 78 ΑΘΗΝΑ, ΤΗΛ. 3638362

Πολύ απλά βιβλία για πολύ

παιδιά

χρ ονώ ν

τ α ζ.ω 6 κ ια

Λ 3λ ε μ * ν ε ς

© έσ ενζ γο

%ώ Ρ0 ’

6 ι6 λ ΐο π ί

Εκδόσεις Κίρκη Εθν. Αμύνης 18 Θεσσαλονίκη 54621 ,Τηλ.: 277.372, 217.117

I Πάτρικ Γουάϊτ, Ή ιστορία τής θείας, μετάφρ. Σεραφείμ Βελέντζας · Τζαίην “A w Φίλιπς, Μηχανές όνείρων, μετάφρ. Λίζα Σαμλόγλου · Μάργκαρετ Ντράμπλ, ο καταρράκτης, μετάφρ. Νανά Ήσαΐα · Όκτάβ Μιρμπώ, Ό κήπος των μαρτυρίων, μετάφρ. Αλίνα πασχαλίδη · Αλφόνσου Δωδέ, Ταρταρίνος ό έκ Ταρασκώνος, μετάφρ. Α­ λέξανδρος Παπαδιαμάντης, έπιμέλ. Ν.Δ. Τριανταφυλλόπουλος · Τατιάνα Τολστόϊ, Τό πο­ τάμι Όκκερβίλ, μετάφρ. Αλέξης πόρνης.

Κλήτος Χατζηθεόκλητος, Ιερωνύμου άπομνημονεύματα · Χρήστος Βακαλόπουλος, Νέες Αθηναϊκές ιστορίες · Φίλιππος Δρακονταειδής, χρόνια προϋ­ πηρεσίας · Γαλάτεια Σαρόντη, Τά νερά τοϋ Εύρίπου · Αλεξάνδρα Παπαδοπούλου, Ή θεία Εύτυχία · Εϋα Βλάμη, Τά ό­ νειρα τής'Αγγέλικας · Μ. καραγάτσης, Ό θάνατος κι ό Θόδωρος

ΝΕΕΣ ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΑΠΟ ΤΟ

ΒΙΒΛΙΟΠΩΛΕΙΟΝ ΤΗΣ

ΕΣΤΙΑΣ»

Μπέν Ό κιζόμπο, Ή εικόνα τών Νεγροαφρικανών κατά τίς βυζαντινές πηγές άπό τόν 6° ώς τόν 10° αιώνα · Δημ. κιτσίκης, ιστο­ ρία τής Οθωμανικής Αύτοκρατορίας (1280 -1924) · Κ. καλλιατάκη - Μερτικοπούλου, Ελλη­ νικός άλυτρωτιομός καί όθωμανικές μεταρρυθμίσεις. Ή περίπτωση τής Κρήτης: 1868 -1877.

Άξελός, Ανοιχτή Συστηματική, μετάφρ. ΝΤκοςΦωκάς · Μ. Μερλώ - ποντύ, Ή πρόζα τοϋ κ ό-1 σμου, μετάφρ. Φώτης καλλίας κ α ί Μαρία Καλλία · Φρανσουάζ Ντολτό, Σεμινάριο μυχανά-1 λύσης παιδιών (Α' τόμος), μετάφρ. Ελισάβετ κούκη. t

ί ■ιιι. ιI

——«—Μ

1 ΰ 1 3 έ1 3 Ι2 Η ία β 1 1 1 ΐί1 Γιάννης παπακώστας, Ό Φώτης Φωτιάδης καί τό «Αδερφότο τής Εθνικής Γλώσσας» · Γιάννης Παπακώστας, Φιλολογικά σαλόνια, φιλολογικά καφενεία καί στέκια τής Αθήνας: 1880 -1930 · Μάριο Βίττι, Φθορά καί Λόγος: Εισαγωγή στήν ποίηση τοϋ Γιώργου Σεφέρη, (νέα έκδοση, άναθεωρημένη) · Ι.θ. κακριδής, Ή σκηνική τέχνη τών άρχαίων Ελλήνων · Απ. Σαχίνης, Τετράδια κριτικής Ε · Ν. Γιάνναρης, Τόέξω τερικό χρέος τής Ελλάδας καί οί έπιπτώσεις του έπί τής Εθνικής Οικονομίας · Νικόλ. Δεληπέτρος, Αποφά­ σισα νά μιλήσω · Βασ. Δωροβίνης, Κατά τής διάλυσης · Τώνης Σπητέρης, El Greco: Ό ζω­ γράφος καί ή έποχή του.

2

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΜΕΔΟΥΣΑ

Η σειρά Μέδουσα Ι§>| Λογοτεχνία παρουσιάζει:

τον τρίτο τόμο της τριλογίας του Χέρμαν Μπροχ «ΥΠΝΟΒΑΤΕΣ», που ο Μιλάν Κούντερα απεκάλεσε «ακρογωνιαίο λίθο της παράδοσης του σύγχρονου Ευρωπαϊκού μυθιστορήματος».

το βιβλίο του Ισπανού λογοτέχνη Μανουέλ Βιθέντ που τους πρώτους 6 μήνες της κυκλοφορίας του έκανε 17 επανεκδόσεις στην πατρίδα του.

ΑΛΥΣΑΝΔΡΑΤΟΣ - ΠΙΤΟΥΡΟΠΟΥΛΟΣ & ΣΙΑ Ε.Ε. ΣΟΛΩΝΟΣ114, ΑΘΗΝΑ. ΤΗΛ. 3645822

H M e p o /io n o i f i o i m o y ~ ~

^ τ ο

iw > i t -

- a * r [e * f1

1oV50, -X Ί^ΰάνα

Mk.v\icis ( ,q iY > i>

j^ o i

W

£ U

O

£ a t u 6 ,

e v < w

tt t y jU f l 0 Λ ί^ > < >

~ U A C

Tot)

ri(*g4.6 <Ημ ΙΖ%

nt) LUKl

IX J?

t i Vjltb

litlA » U i> U

u & u io

r jf tf u if e i'b V ^ t U

l l i b ·

f t

O M X O ijV O l - f a l i

Xm A

&

C f tc x u ,

^aVn

two

I d k w : el<7i£i y f t -

6 ( H i

dlXli

S u S tM e ·^

ttU&ortonoeti-

μ α χ

OS r^MOVz/Orio v * ' »' ►

(

^DiCt)fliuO

S

ν μ λ *ο α

z ^ u x Wv Ino]\V '" J )

it«*S O i l ^ A U<>U μ ά ν *

r jc v r f g o ( T [ a $ 6 i r t v /4

< tc v s

έ 1 c u flo Y v

H u l

,

................................. ...

i v u ^ n ,

y

w

vauow η ν ύ ίΐ α

v

>

u u J iv iiA

w a v

u<w·

( ] £ ρ ^ α ^ ύ

£ μ > ·>

b /u ^ f*

2 *m ti u rn an Ψ Υ Χ 0 Γ ΙΟ Σ

ΕΚ Δ Ο ΣΕ ΙΣ Ψ ΥΧΟ ΓΙΟ Σ ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗ 1 - 106 79 ΑΘΗΝΑ ΤΗΛ: 3 602535 - 3618654

Για αναγνώστες με απαιτήσεις

01 ΤΕΛΕΤΤΑΙΕΣ ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΤΗΣ ΝΕΦΕΛΗΣ ΑΙΓΟΚΕΡΩΣ 8V2 ΖΩΟΔ. ΠΗΓΗΣ 17 ΑΘΗΝΑ ΤΗΛ. 36.13.137

ΓΚ ΡΑ Χ Α Μ ΓΚΡΗΝ Ο τρίτος άνθρωπος Ρ Α Ν Τ Γ Υ Α Ρ Ν Τ Κ ΙΠ Λ ΙΝ Γ Κ Ιστορίες της ζούγκλας ΣΤΕΦ ΑΝΟΣ ΣΤΑΜ ΑΤΗΣ Ο συνήγορος Γ ΙΑ Ν Ν Η Σ Σ Ο Λ Δ Α Τ Ο Σ Στον αστερισμό του κριού

Η ΠΕΖΟΓΡΑΦΙΚΗ ΜΑΣ ΠΑΡΑΔΟΣΗ

ΒΙΒΛΙΑ ΓΙΑ ΝΕΟΥΣ • Πιέρ Μάκ Ό ρλάν Η ΑΓΚΥΡΑ ΤΗΣ ΣΩΤΗΡΙΑΣ • Μάρκ Τουαίν ΟΙ ΠΕΡΙΠΕΤΕΙΕΣ ΤΟΥ ΧΩΚ ΦΙΝ Τόμοι 2 • Βολταιρος ΜΙΚΡΟΜΕΓΑΣ • Φιλίπ Μπαρμπώ Ο ΤΥΦΛΟΠΌΝΤΙΚΑΣ

• Ε μμ ανουήλ Ροΐδης ΑΦΗΓΗΜΑΤΑ • Κ ω ν/νος Ράδος 0 ΠΕΙΡΑΤΗΣ ΤΗΣ ΓΡΑΜΒΟΤΣΗΣ • ’Ιάκωβος Πολυλάς ΔΙΗΓΗΜΑΤΑ • Κ ω ν/νος Μεταξας Βοσπορίτης ΣΚΗΝΑΙ ΤΗΣ ΕΡΗΜΟΤ • Ά λ . Παπαδιαμάντης Η Φ0Ν1ΣΣΑ • Δ η μ . Βικέλας ΛΟΤΚΗΣ ΛΑΡΑΣ • Κ. Χρηστομάνος ΚΕΡΕΝΙΑ ΚΟΓΚΛΑ

ΠΟΙΗΣΗ •

•

ΠΑΓΚΟΣΜΙΑ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ • Γκράχαμ Γκρήν 0 ΕΠΙΤΙΜΟΣ ΠΡΟΞΕΝΟΣ • Έ ρμ αν Έ σ σ ε Ο ΛΤΚΟΣ ΤΗΣ ΣΤΕΠΑΣ • Μπροϋνο Σούλτς ΤΑ ΜΑΓΑΖΙΑ ΤΗΣ ΚΑΝΕΛΑΣ • Χέρμαν Ούνγκαρ Η ΤΑΞΗ • Σάουλ Μπέλοου 01 ΑΝΑΜΝΗΣΕΙΣ Τ Ο Ϊ ΜΟΣΜΠΥ • Φράντς Κάφκα ΣΤΟ ΤΠΕΡΩΟ

Ν Τ Α Ν ΙΕ Λ Ν Τ Ε Φ Ο Ε Ρόμπινσον Κρούζο Τ Ζ .Σ . Γ Ο Υ Ε Λ Σ Ο κομήτης ΟΡΣΟΝ ΓΟΥΕΛΣ Mr. Arkadin ΟΝΟΡΕ ΝΤΕ Μ Π ΑΛΖΑΚ Ο Ιησούς Χριστός στη Φλάνδρα

ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗΣ ΤΗΣ ΤΕΧΝΗΣ • Πήτερ Φοϋλερ ΤΕΧΝΗ ΚΑΙ ΨΥΧΑΝΑΛΥΣΗ • Νίκη Λοΐζίδη 0 ΜΥΘΟΣ ΤΟΥ ΜΙΝΩΤΑΥΡΟΥ ΣΤΗΝ ΠΡΩΤΟΠΟΡΙΑ ΤΟΥ ΜΕΣΟΠΟΛΕΜΟΥ

m

Κώστας Στεργιόπουλος ΠΟΙΗΜΑΤΑ Α' 1945-1965 Γιάννης Κωνσταντέλλης ΥΠΕΡ ΤΗΣ ΤΥΧΑΙΑΣ ΑΝΤΙΣΤΡΟΦΗΣ Θανάσης Κωσταβάρας Ο ΦΟΒΟΣ ΤΟΥ ΑΚΡΟΒΑΤΗ Σωτήρης Κακίσης ΣΑΠΦΩ - ΠΟΙΗΜΑΤΑ Νίκος Χουλιαρας Ο ΧΡΟΝΟΣ ΕΙΝΑΙ ΠΑΝΤΑ ΜΕ ΤΟ ΜΕΡΟΣ ΤΟΥ

•

• •

Ok ΕΛΛΗΝΕΣ ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ • Νίκος Δήμου ΗΜΕΡΟΛΟΓΙΟ ΤΟΥ ΚΑΥΣΩΝΑ • Ε μμανουήλ- Γεώργιος Βακαλό ΟΠΤΙΚΗ ΣΥΝΤΑΞΗ • Ν. Παπαντωνίου ΟΙ ΜΟΡΦΕΣ ΕΛΕΥΘΕΡΟΥ ΚΡΑΤΟΥΣ ΠΟΥ ΟΡΑΜΑΤΙΖΟΝΤΑΝ ΟΙ ΑΓΩΝΙΣΤΕΣ ΤΟΥ 71

9 ΨΥΧΑΝΑΛΥΣΗ • “Αννα Ποταμιάνου ΤΑ ΠΑΙΔΙΑ ΤΗΣ ΤΡΕΛΑΣ

m

,

Μαυρομιχάλη 9, Αθήνα, Τηλ. 360.77.44

ΜΟΛΙΣ ΚΥΚΛΟΦΟΡΗΣΑΝ

ΧΑΤΖΗΝΙΚΟΛΗ

τα βιβηία της «γνώσης

ΡΕΪΝΤΑΡ ΓΙΟΝΣΟΝ

ΣΑΝ ΑΔΕΣΠΟΤΟ ΣΚΥΛΙ

Η προσωπική αφήγηση ενός μοναχικού παιδιού δοσμένη με χιούμορ, αφέλεια και τρυφερότητα, οι περιπέτειές του σ’ ένα κόσμο έξω από τα δικά του μέτρα και οι φαντασιώσεις του για την εξωφρενική συχνά πραγματικότητα της καθημερινής του ζωής. Το πρωτότυπο μυθιστόρημα του Ρ. Γιόνσον — μεγάλη εκδοτική επιτυχία στη Σουηδία και σε όλες τις χώρες που κυκλοφόρησε — γυρίστηκε σε ταινία και ήταν υποψήφια για Όσκαρ το 1987.

εκδόσεις «γνώση» Κεντρική Διάθεση Ζωοδόχου Πηγής 29, 106 81 Αθήνα, τηλ. 3620941 - 3621194 ■7786441

ΑΙΑΒΑΖΩ ΔΕΚΑΠΕΝΘΗΜΕΡΗ ΕΠΙΘΕΩΡΗΣΗ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ

Α. Μεταξά 26, Αθήνα - 106 81

Σύνταξη: 36.40.487 Λογιστήριο: 36.40.488 Διαφημίσεις: 36.42.789 Συνδρομές: 36.42.765

ΠΕΡΙΕΧΟΜ ΕΝΑ Τεύχος 204 7 Δ εκ εμ β ρ ίο υ 1988 Τιμή: Δ ρχ . 300

ΧΡΟΝΙΚΑ Η ΑΓΟΡΑ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ ΕΡΕΥΝΑ: Από την Ανατολή στη Δύση (β' μέρος).Γράφει ο Χρήστος Λάζος

18 19

Ιδρυτής: Περικλής Αθανασόπουλος Διευθυντής: Γιώργος Γαλάντης Σύνταξη: Κατερίνα Γρυπονησιώτου, Βασίλης Καλαμάρας, Ηρακλής Παπαλέξης, Νένη Ράις, Βάσω Σπάθή, Καίτη Γοπάλη, Γιάννης Φερτής Οικονομικός υπεύθυνος: Βάσω Σπάθή Συνδρομές: Κατερίνα Γρυπονησιώτου Διαφημίσεις: Ηρακλής Παπαλέξης Σελιδοποίηση-Μοντάξ: Νένη Ράις Γλωσσική επιμέλεια-Διορθώσεις: Βίκυ Κωτσοβέλου Στοιχειοθεσία: Φωτοκύτταρο ΕΠΕ, Υμηττού 219, τηλ. 75.16.333 Φωτογραφίσεις-Μοντάζ: I. Χριστοδουλάκος - I. Κοργιαλάς Ο.Ε., Α. Μεταξά 26, τηλ. 36.41.134 Εκτύπωση: Αφοί Τσαλδάρη Ο.Ε., Φυ­ λής 35, Καματερό, τηλ. 26.10.918 Βιβλιοδεσία: Νικ. Κατριβάνος και Σία Ο.Ε., Στ. Γόνατά 48, τηλ. 57.49.951 Διανομή: Νέο Πρακτορείο Τύπου Ιδιόκτήτης-Εκδότης: Γιώργος Γαβαλάς

ΑΦΙΕΡΩΜΑ Λουί Φορεστιέ: Χρονολόγιο Γκυ ντε Μωπασάν Αρμόν Λανού: Απ’ τον παφλασμό των κυμάτων στους θορύβους των σαλονιών Μαρί-Κλαιρ Μπανκάρ: Ο Μωπασάν, ο πόλεμος, η πολιτική Ά ννα Βουγιουκλίόου: Οι νουβέλες του Μωπασάν: Παραμύθια αγωνίας, παραμύθια μοναξιάς Υμπέρ Ζουέν: Το δεύτερο εγώ και τα φαντάσματα Μαρίνα Φανιουδάκη: Μωπασάν: ο χρονογράφος και δημοσιογρά­ φος Κλωντ Σαντέλλι: Ησυχία! Σκηνοθετούμε Μωπασάν Δημήτρης Π. Μανώλος: Συνοπτική βιβλιογραφία Γκυ ντε Μωπα­ σάν

ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΑ: Γράφει ο Νίκος Κουτσιαράς ΙΣΤΟΡΙΑ: Γράφει η Βάσω Βασιλού-Παπαγεωργίου ΠΑΙΔΙΚΟ: Γράφει η Ελένη Χωρεάνθη ΠΛΑΙΣΙΟ: Γράφουν οι Νώντας Παπαγεωργίου και Μάκης Πανώριος

Εξώφυλλο: Γιώργος Γαλάντης

74

ΟΔΗΓΟΣ ΒΙΒΛΙΩΝ

Αθήνα: Πομώνης Διανύαιος Ζαλόγγου 1 ■ τηλ. 36.20.889

Υπεύθυνος τυπογραφείου: Βαγγέλης Παπαθανασόπουλος Υμηττού 219

60 63 66 71

ΕΠΙΛΟΓΗ

Κεντρική διάθεση:

Θεσσαλονίκη: Βιβλιοπωλείο «Κέντρο του βιβλίου» Λασσάνη 9 τηλ. 237.463

28 34 54

77 82 85

ΔΕΛΤΙΟ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΟ ΔΕΛΤΙΟ

37

ΚΡΙΤΙΚΟΓΡΑΦΙΑ

45

στο επόμενο «Διαβάζω»

αφιέρωμα σ τ ο ν Γιάννη Ρίτσο

*1

H

Π“ί*

Ε.Κ Α Ζ Α Ν Τ Ζ Α Κ Η

Κ ΑΣ ΤΑΝ ΙΩ ΤΗ Σ

Φ ΙΛΙΠΠ ΟΤΗΣ

Ο Τελευταίος Πειρασμός

Κ ΑΣ ΤΑΝ ΙΩ ΤΗ Σ

Η Μοναξιά είναι από Χώμα

Ν. Κ ΑΖΑ Ν ΤΖ ΑΚ Η

ΓΝΩ ΣΗ

ΟΥ. ΕΚ Ο Μ. ΒΑΜΒΟΥΝΑΚΗ

Θεωρία Σημειωτικής

Κ ΑΣ ΤΑΝ ΙΩ ΤΗ Σ L IB R O Ω Κ Ε Α Ν ΙΔ Α

A. Ρ Η Γ Ο Υ

H CD <

ill £

a i ? ca * * 5 * |2 uS < < * C <

Ο Διάλογος με την Άννα

Η 2η Ελληνική Δημοκρατία (1924-1953)

| s !D |P lμ C CD Ο Ό

Α. Μ Ε Γ Α Π Α Ν Ο Υ

1. Τ Σ Α Ρ Ο Υ Χ Η

<< 2 y '3 a ·£ Λ. ® g-'O * X ο δ -£ CD X, Q-'δ O f<® > I-o μ D l m f f l Hc

Εύα Λούνα

Εγώ ειμί -πτωχός και πένης

p CD,ω > Ο -Η a o 0 3 *Τ '3 ω < Q.W

1O QB. S’-i-i? i# g o' Q.O cr©

ifg

Q .0 o S o-W 3 i= o

1. Α Λ ΙΕ Ν Τ Ε

η ΑΓΟΡΑ του ΒΙΒΛΙΟΥ

'§ S ~ c ^

ί

c

I If

Το Τρίτο Στεφάνι

C-k 'n O' =

| 1ί ^ ll|ls t y t i ϊΙ ϊΗ P-g-b P i l l Si'S S ,δ ο 2 ^ Οδ δ §

i g | ® ri

§ 1 1 15

HI

Κ. ΤΑΧΤΣΗ

'Uj

g£

I

Α. Μ ΙΝΩ Τ Η

i

®. I · 1 - ^

>

5

ills

Πορεόεσθαι κατά τέχνη

Ρ,

Θ Ε Μ Ε Λ ΙΟ

& S Si a. <5 -a -Er o-cc Sφ S „ a ζ fc c--5

δ' *

<s s - sr ε

.

^“'0 ΙΦ 125 c fe ^ Q -C j- <y\0 rO X,

I f ! § ds gO 2 3 P S 9-^

P i pr - Q -lS |

i £® r i

Σήμερα και αύριο και χθες

O *§

g

Α. Φ ΑΣΙΑ ΝΟ Υ

!

o j fc 6 ‘5 δ -2 -?

Η μεγάλη πλατεία

h

!!_

O CD ^

Ν. Μ Π Α Κ Ο Λ Α

IM

δϊ

I i- i l l i i

ΕΞ ΑΝ ΤΑΣ

<

δ F !

π ΐι

ΚΕΔΡΟ Σ

<5 Q.S.fe £ £

χρονικα/19

Αττό την Ανατολή στη Δύση Η παράδοση αρχαίων ελληνικών κειμένων από αραβικές μεταφράσεις Β Μ ΕΡΟΣ

Σε προηγούμενη εργασία μας είχαμε διαπιστώσει ένα μεγάλο φιλολογικό γεγονός: τη μετάφραση πολλών αρχαίων ελληνικών, από το πρωτότυπο ή τα πεχλεβικά και συριακά, στα αραβικά και είχαμε επισημάνει την τεράστια συμβολή των μεταφράσεων αυτών στην άνθιση της ισλαμικής κουλτούρας. Αυτό που κάνει ιδιαίτερη εντύπωση απ’ όλη αυτή την τεράστια πολιτισμική ανταλλαγή, είναι το γεγο­ νός ότι η συντριπτική πλειοψηφία των μεταφρά­ σεων αυτών αφορά κείμενα που ανήκουν κυρίως στο χώρο των θετικών επιστημών, παρά στον φιλο­ λογικό. Και είναι δύσκολο να εξηγηθεί το φαινόμε­ νο, αφού την ίδια χρονική περίοδο υπήρχε στο Βυ­ ζάντιο μια άνθιση των ελληνικών σπουδών, που πε­ ριλάμβανε, εκτός των άλλων, ποίηση, θέατρο, ρη­ τορική κ.λπ. Έτσι το Ισλάμ «έμεινε έξω από τον πνευματικό και καλλιτεχνικό κόσμο των Ελλή­ νων».26 Μήπως αυτό οφείλεται στο γεγονός ότι στα συριακά είχαν μεταφραστεί μόνο παρόμοιας θεμα­ τογραφίας έργα, οπότε αναγκαστικά οι αραβικές μεταφράσεις είχαν παρόμοιο περιεχόμενο; Είναι μια σοβαρή άποψη που δεν αντικρούεται εύκολα, αφού προβάλλεται από αρκετούς μελετητές.27 Όπως τονίζει και ο Ρ. Lemerle «...Σε τελευταία ανά­ λυση, το Ισλάμ ουσιαστικά γνώρισε και κράτησε από τον ελληνισμό ό,τι είχαν γνωρίσει και κρατήσει και οι Σύριοι, πράγμα που επιβεβαιώνει ότι οι αρα­ βικές μεταφράσεις γίνονταν συνήθως από τα συριακά και ότι οι μεταφραστές υπήρξαν συχνότατα Σύριοι, προσήλυτοι ή μη στον ισλαμισμό».28 Όμως δεν ήταν πάντοτε αυτή η διαμεσολάβησητον ίδιο ρόλο έπαιξε σε μεγάλο βαθμό και η πεχλεβική γλώσσα, στην οποία είχαν μεταφραστεί πολλά ελληνικά έργα από το πρωτότυπο, χωρίς τη μεσο­ λάβηση της συριακής. Αυτό υποστηρίζει ο C.A. Nallino,29 που αναφέρει ότι κατά τον Noldeke ο συριακός ψευδοκαλλισθένης δεν είχε μεταφραστεί από τα ελληνικά αλλά από τα πεχλεβικά. Αναφέρει ακό­ μα άλλα τρία ελληνικά επιστημονικά έργα, που με­ ταφράστηκαν στα αραβικά από τα πεχλεβικά: τα Γεωπονικά του Κασσιανού Βάσσου του Σχολαστι­ κού, την Αστρολογία του Βεττίου Ουάλεντα και τα Παρανατέλλοντα του Τεύκρου. Στο σημείο αυτό ο Ρ. Lemerle μεταφέρει μιαν αξιόλογη πληροφορία-

10. Προσωπογραφία τον Αβικένα από to έργο τον Γάλλον μοναχού Αντρέ Τεβέ, Αυθεντικές Προσωπογραφίες και η Ζωή Επιφανών Ανδρών Ελλήνων, Λατίνων και Εθνικών (1851). Το έργο εκτίθεται σήμερα στο Μουσείο της Ιστορίας της Ιατρικής στο Παρί11. Χειρόγραφο του 1197που αναφέρεται στο πρώτο μέρος του έργου του Αβικένα «Κανών». Βρίσκεται στην Εθνική Βιβλιοθήκη τον Παρι-

20/χρονικα γράφει: «Υπενθυμίζουμε επίσης ότι ο D. Pingree δη­ μοσίευσε πρόσφατα για πρώτη φορά την ελληνική μετάφραση - που έγινε στα τέλη περίπου του 10ου αιώνα - του μεγάλου έργου του Άραβα αστρολό­ γου Abu Mashar, ο οποίος έζησε τον 9ο αιώνα: Abumasaris, De revolutionibus nativitatum, Λειψία (Teuber), 1968. Όμως ο συγγραφέας αυτός εμπνεύσθηκε από το έργο του Έλληνα αστρονόμου Δωρο­ θέου από τη Σιδώνα (1ο αιώνα μ.Χ.), που μεταφρά­ στηκε στα πεχλεβικά τον 3ο αιώνα και έπειτα από τα πεχλεβικά στα αραβικά, γύρω στα 800. Και η πραγματεία του ίδιου του Abu Mashar μεταφράστη­ κε με τη σειρά της στα περσικά και ελληνικά, Τιετά την ελληνική αυτή μετάφραση του 10ου αιώνα, στα λατινικά, τον 13ο αιώνα, και τέλος στα γαλλικά».30 Επιστρέφουμε λοιπόν στην αρχική πρόταση: ότι αυτή η έξαρση μεταφράσεων ελληνικών έργων στα αραβικά, ξεκίνησε και από την Ανατολή προς τη Δύση, δηλαδή από ένα νέο-αναβαθμισμένο ενδια­ φέρον για την ελληνική παιδεία, που προερχόταν από την εξελληνισμένη Ανατολή, κυρίως από την Περσία και τη Συρία. Όπως και να συνέβη αυτό, δη­ λαδή μέσω ποιας διαδρομής κ.λπ., σημασία έχει ότι μέρος της ελληνικής πολιτιστικής κληρονομιάς κυρίως στις θετικές επιστήμες - πέρασε στους Άραβες και από αυτούς μεταδόθηκε, αργότερα, σε ευρύτερα τμήματα του μεσαιωνικού Δυτικού κό­ σμου συμβάλλοντας στην πνευματική του ανάπτυ­ ξη. Και αυτή ακριβώς η επαφή ενός κόσμου, του Δυτικοευρωπαϊκού, με την ελληνική παιδεία, τον βοήθησε να ξεφύγει από τα μεσαιωνικά σκοτάδια και να αντλήσει στοιχεία τέτοια που του επέτρεψαν να αναθεωρήσει τη «στάση» του απέναντι στον Ά ν­ θρωπο και τα περί αυτόν. Έτσι ή κάπως έτσι ξεκίνη­ σε η Αναγέννηση. Φυσικά, αυτή είναι μιά άποψη πο­ λύ γνωστή και γενικά αποδεκτή, αλλά δε βλάπτει να την υπενθυμίζουμε όποτε μπορούμε. Ο R. Menendez-Pidal, σ’ ένα αρκετά κατατοπιστικό άρθρο του,31 τονίζει ότι η άνθιση των επιστημών στην αραβική Ισπανία, κυρίως στο Τολέδο, είναι στην ουσία ελληνική· πρόκειται για αραβικές μετα­ φράσεις έργων ελληνικών, πλουτισμένων πολλές φορές με αραβικά σχόλια, έργα που έφτασαν στο Τολέδο σε μεγάλο αριθμό και ξαναμεταφράστηκαν στα ισπανικά ή στα λατινικά.32 Πάνω στο σημείο αυ­ τό ο Ρ. Lemerle κάνει ένα ενδιαφέρον σχόλιο, λέγο­ ντας: «Θα ήταν πολύ χρήσιμο να συγκεντρώσει κα­ νείς και να ερμηνεύσει από την αρχή όλες τις γνω­ στές μαρτυρίες. Αναφέρω μόνο ένα παράδειγμα: υπάρχουν ενδιαφέρουσες πληροφορίες για την αποστολή στην Κόρδοβα ενός χειρογράφου του Απολλώνιου του Τυανέα (σύμφωνα με ένα χρ. που βρίσκεται σήμερα στην Εθνική Βιβλιοθήκη της Μα­ δρίτης)· και, επίσης, για την πολύ γνωστή αποστολή ενός χρ. του Διοσκορίδη (που το έφερε ο μοναχός Νικόλαος, ικανός να το μεταφράσει και να το εξη­ γήσει στους σοφούς της Κόρδοβας) στη μελέτη του S.M. Stern».33 Στην πραγματικότητα, δεν έχει διερευνηθεί ακό­ μα αυτή η ιστορική πτυχή στην έκταση εκείνη που θα μας βοηθούσε να προσδιορίσουμε, με περισσό­ τερη ακρίβεια, το μέγεθος του επηρεασμού της Δύσης από τη μετάφραση των αρχαίων ελληνικών κειμένων, που της παραδόθηκαν διαμέσου των αραβικών μεταφράσεων. Και δεν έχουμε να κάνου­

με μ’ ένα φαινόμενο περιορισμένο χρονικά, αλλά με μία διαδικασία παράδοσης κλασικών κειμένων, που φτάνει μέχρι την εποχή μας, αν κρίνουμε από διάφορες έρευνες, κύρια πάνω στους ωρολογια­ κούς μηχανισμούς,34 στην αστρονομία,35 ή σε κά­ ποιον παραπλήσιο τομέα, όπως είναι η έρευνα για τους αστρολάβους.36 Και τα έργα αυτά, όχι μόνο μεταφράστηκαν από τα αραβικά στα λατινικά και γενικά στις διάφορες δυτικοευρωπαϊκές γλώσσες, αλλά αρκετές φορές η Δύση βγήκε διπλά κερδισμέ­ νη, αφού οι αραβικές μεταφράσεις αφορούσαν και χαμένα έργα. Π.χ. στο έργο του A. Badawi37 υπάρ­ χουν πολλές αναφορές «...κειμένων χαμένων στα ελληνικά, που ξαναβρέθηκαν σε αραβική μετάφρα­ ση» και τα οποία αργότερα μεταφράστηκαν στα γαλλικά. Παρά το γεγονός ότι μεταφράστηκαν πλήθος έρ­ γων από πολλούς συγγραφείς, μπορούμε να διακρί­ νουμε την προτίμηση των αράβων μεταφραστών και σχολιαστών σε πέντε μεγάλους Έλληνες συγ­ γραφείς και επιστήμονες: Αριστοτέλη, Αρχιμήδη, Ιπποκράτη, Γαληνό, Πτολεμαίο, και φυσικά την αντίστοιχη άνθιση των τομέων της φιλοσοφίας, μα­ θηματικών, ιατρικής και αστρονομίας. Αυτή είναι μια πρώτη διαπίστωση, έτσι γενική. Όμως βλέπου­ με και άλλους διάσημους Έλληνες συγγραφείς να δημιουργούν «σχολές» ανάμεσα στους Άραβες διανοούμενους, όπως π.χ. ο Διοσκορίδης και ο Πλά­ των. Συνολικά, μέσα σε διάστημα ενός αιώνα, κυ­ ρίως στην Αββασιδική περίοδο των μεταφράσεων, που κράτησε από το 750-850, όλα τα ελληνικά κεί­ μενα που έγιναν γνωστά στη Δύση, είχαν ήδη μετα­ φραστεί στα αραβικά. Για να καταλάβουμε όμως την αξία του φαινομένου, πρέπει να τονιστεί το γε­ γονός ότι όλα αυτά έγιναν σε μια εποχή κατά .την οποία στην Ευρώπη είχαν όχι μόνο πλήρη άγνοια για την ελληνική σκέψη και επιστήμη, αλλά βρίσκο­ νταν επιπλέον σε ημιβάρβαρη κατάσταση. Οι μεγά­ λοι άντρες της εποχής εκείνης στη Δυτική Ευρώπη, όπως π.χ. ο Καρλομάγνος, με το ζόρι ήξεραν να βά­ ζουν την υπογραφή τους και έτρωγαν ακόμα με τα χέρια. (Ως γνωστό, τα πρώτα πιρούνια και μαχαίρια, τα γνώρισαν οι Δυτικοί, όταν η Άννα Κομνηνή επισκέφτηκε τον Καρλομάγνο και έκπληκτοι οι ευγενείς της Αυλής του, έβλεπαν τους Βυζαντινούς, να τρώνε με χρυσά μαχαιροπίρουνα!). Και ενώ η Δυτι­ κή Ευρώπη βρισκόταν σ’ αυτή την κατάσταση, ο Αλ Ρασίντ και ο Αλ Μαμούν, εντρυφούσαν στην ελλη­ νική επιστήμη. Μόνο έτσι μπορούμε να αντιληφθούμε την αξία της πολιτισμικής αυτής ανταλλαγής και το πέρασμα της ελληνικής γνώσης μέσω των Αράβων στη Δύση. Όπως γράφει ο Π.Π. Παναγιώτου: «Οι αραβικές με­ ταφράσεις ελληνικών έργων, όπως και βασισμένα σ’ αυτές πρωτότυπα αραβικά πνευματικά δημιουργή­ ματα, πέρασαν μέσω Συρίας, Ισπανίας και Σικελίας στην Ευρώπη και έβαλαν τις βάσεις των κανόνων της γνώσης που κυριάρχησαν στη μεσαιωνική ευ­ ρωπαϊκή σκέψη. Οι εμπορικές σχέσεις της Δύσης με τη Χριστιανική Ανατολή και το Ισλάμ βοήθησαν πολύ στο πέρασμα αυτό, και ξέρουμε ότι, από τον 9ο αιώνα, πόλεις όπως η Βενετία, η Νεάπολη, το Μπάρι και το Αμάλφι, που τις μιμήθηκαν αργότερα η Πίζα και η Γένοβα, εμπορεύονταν με τους Άρα­ βες της Σικελίας και της Ανατολικής Μεσογείου».38

χρονικα/21 Αποτέλεσμα όλων αυτών ήταν να δημιουργηθούν ολόκληρες σχολές ή κέντρα σπουδών και μεταφρά­ σεων από τα αραβικά στα λατινικά και μπορούμε να εντοπίσουμε τρεις τέτοιες εστίες, στις οποίες η με­ ταφραστική αυτή διαδικασία πήρε μεγάλη έκταση: στην Ισπανία, κυρίως στην Κόρδοβα, στη Νότια Ιτα­ λία, κυρίως στο μοναστήρι του Μόντε Κασίνο, και στη Σικελία. Παράλληλα, γνωρίζουμε πλήθος μετα­ φραστών, λόγιων και σοφών ουσιαστικά, που πήραν μέρος στην κατάκτηση της ελληνο-αραβικής επι­ στήμης, γνωστότεροι από τους οποίους είναι οι: Γεράρδος της Κρεμόνας, Αδελάρδος του Μπαθ, Ροβέρτος του Τσέστερ, Αλφρέδος του Σαρασέλ, Μιχαήλ Σκώτος, Πλάτων του Τίθολι, Βουργούνδιος τη Πίζας, Ιάκωβος της Βενετίας, Ευγένιος του Πα­

λέρμου, Έρμαννος της Κορινθίας και Γουλιέλμος του Μέρμπεκε. Ο διασημότερος απ’ όλους όμως υπήρξε ο Κων/νος ο Αφρικανός, που ήταν και ο συ­ στηματικότερος μεταφραστής αραβικών κειμένων στα λατινικά. Έζησε από το 1060 έως το θάνατό του, στα 1087, στο Βενεδικτίνικο Μοναστήρι του Μόντε Κασίνο (Νότια Ιταλία), συμβάλλοντας όλο αυτό το διάστημα στην προσπάθεια αυτή, της οποίας υπήρξε ο βασικότερος εργάτης. «Το έργο του, στο οποίο περιλαμβάνονται μεταφράσεις του Ιπποκράτη και του Γαληνού, κατά την Ιατρική Εγκυ­ κλοπαίδεια του Πέρση ιατρού Χαλί Αμπάς (+994), επηρέασε πολύ την Ιατρική Σχολή του γειτονικού Σαλέρνου και παρακίνησε, τόσο εκεί όσο και αλλού, στην απορρόφηση της Αραβικής γνώσης από τα Δυτικοευρωπαϊκά Έθνη».39 Από τη διαφορετική εθνική προέλευση των μεταφραστών αυτών, μπο­

ρούμε να διαπιστώσουμε την έκταση του ενδιαφέ­ ροντος που έδειξαν όλα τα δυτικοευρωπαϊκά έθνη για την απόκτηση του σπάνιου επιστημονικού υλι­ κού που τους προσφερόταν. Και στον καθαρά φιλο­ σοφικό τομέα, όμως, οι Δυτικοί είχαν τη δυνατότη­ τα να αποκτήσουν, γνωρίσουν, αναλύσουν και απο­ δεχτούν, την πνευματική ευρωστία ενός Πλάτωνα και ενός Αριστοτέλη, που φυσικά, τους ήταν άγνω­ στοι. Αντίθετα οι Άραβες, αν και επηρεάστηκαν από άλλες λογοτεχνικές εστίες - Ινδικές, Εβραϊκές, Περσικές, Αιγυπτιακές - πολύ λίγα δάνεια πήραν από την ελληνική λογοτεχνία και αυτό είναι φανερό στα δύο μεγαλύτερα φιλολογικά έργα τους, δηλαδή στο «Χίλιες και μία νύχτες» και στα «Ρουμπαγιάτ» του Ομάρ Καγιάμ. «Οι μεταφραστές δεν ενδιαφέ-

ροντο για ελληνικά λογοτεχνικά έργα και γι' αυτό στενή συνάφεια μεταξύ του Αραβικού πνεύματος και του ελληνικού δράματος, της ελληνικής ποίη­ σης και της ελληνικής ιστορίας, δεν πραγματοποιή­ θηκε».40 Τέσσερις μεγάλες αραβικές προσωπικότητες θα κλείσουν αυτόν τον κύκλο της πολιτισμικής ανταλ­ λαγής γνώσεων ανάμεσα στην Ελλάδα-Αραβικό κόσμο-Δυτική Ευρώπη, η καθεμιά από τις οποίες υπήρξε και σταθμός στην εξέλιξη των αραβικών επιστημών. Πρόκειται για τους Αμπού Μπακρ Αλ Ραζή (Ραζής), Ιμπν Σινά (Αβικέννους), Αλ Μπιρουνί και Ιμπν Ρουσντ (Αβερρόης). Ο Αμπού Μπακρ Μωάμεθ Ιμπν Ζακρίγια Αλ Ραζή (850-932), γνωστός σαν Ραζής, υπήρξε ο μεγαλύτε­ ρος γιατρός του Ισλάμ και αποκλήθηκε «ο Γαληνός των Αράβων». Διετέλεσε Διευθυντής του Νοσοκο-

22/χρονικα μείου της Βαγδάτης και γιατρός Χαλιφών. Εκτός της Ιατρικής ασχολήθηκε με την αστρονομία, μου­ σική και την πολιτική, ενώ έγραψε πολλά και σπου­ δαία συγγράμματα, από τα οποία τα 200 περίπου αναφέρονται στην Ιατρική και τη Φιλοσοφία. Υπήρ­ ξε πιστός οπαδός του Γαληνού, του Παύλου του Αιγινήτη και του Αέτιου Αμιδηνού, καθώς και άλλων. Τα κυριότερα από τα έργα του είναι το «Περί Ευλο­ γιάς και Ιλαράς», το «Σύνοψις ή Περίληψης» και το «Φαχίρ» (πολύτιμο) αποκαλούμενο, το «Βιβλίο προς Αλ Μανσούρ», εγκυκλοπαιδικό ιατρικό σύγραμμα 10 τόμων από τους οποίους σώθηκε μόνο ο 9ος, κα­ θώς και διάφορες μεταφράσεις έργων του Γαλη­ νού, Παύλου Αιγινήτου, Αέτιου Αμιδηνού και άλ­ λων. Το πιο αξιόλογο έργο του είναι το «Περίληψις ή Σύνοψις», αραβικά Αλ-Χάουι, λατινικά Continent ή Conmprehensor, που γνώρισε επανειλημμένες εκδό­ σεις (Α' έκδοση λατινικά στη Brescia το 1486 in folio, Β' στην Ενετία το 1500 και κατόπιν το 1506, 1509 και πολλές άλλες μέχρι το 1542). Το 1896 ο Kornig δημοσίευσε στο Leyden το κεφάλαιο «Περί λίθων των νεφρών και της κύστεως» στο πρωτότυπο όσο και σε γαλλική μετάφραση. Γενικά το έργο, παμ αποτελεί «Ειδικήν Νοσολογίαν από κεφαλής μέχρι ποδών»,41 στις περισσότερες λατινικές εκδόσεις του τιτλοφορείται: «Liber pretiosus de Morbis particularibus membrorum a vertice a pedes».

To σημαντικό αυτό έργο του Ραζή μας ενδιαφέ­ ρει ιδιαίτερα, αφού ο Άραβας επιστήμονας και φι­ λόσοφος, ακολουθώντας το παράδειγμα του Γαληνού «...περιέλαβεν εις το έργον τούτο χωρία αυ­ τούσια πολλών Ελλήνων ιατρών αρχαίων και βυζα­ ντινών», πολλά από τα οποία είναι σήμερα άγνωστα από άλλες πηγές. Έτσι στο Α' Βιβλίο, Περί Ανατομι­ κής, βρίσκουμε αποσπάσματα έργων του Ιπποκρά­ τη, Γαληνού, Ορειθάσιου, στο Β' Περί Κράσεων, τόυ Ιπποκράτη, Γαληνού, Ορειβάσιου, Αέτιου Αμιδηνού και Παύλου του Αιγινήτη. Στο Γ' Περί τροφών και απλών φαρμάκων, στο Δ' Περί διατηρήσεως της Υγείας, στο Ε' Περί των νόσων του δέρματος, στο ΣΤ' Περί διαίτης των Αποδημούντων, στο Ζ' Περί Χειρουργικής, αποσπάσματα των ιδίων και στο τε­ λευταίο αποσπάσματα και του Αέτιου, ενώ στο βι­ βλίο Η' Περί δηλητηρίων, αποσπάσματα από τα έρ­ γα του Διοσκορίδη και του Παύλου του Αιγινήτη.

14. Αραβικό χειρόγραφο του 14ον αιώνα που παρουσιάζει μια σελίδα από το έργο του Αλ-Μπιρουνί, στο οποίο αναφέρεται το περίφημο «Κουτί της Σελήνης». Ήταν ένα ημερολόγιο με οδοντωτούς μηχανισμούς (Μουσείο Επιστημών του Λονδί­ νου) (πάνω) 15. Το Βυζαντινό ηλιακό ρολόί-ημερολόγιο του 500 μ.Χ. με τους οδοντωτούς δίσκους. Είναι ο «χαμένος κρίκος» μιας ελ­ ληνικής πάραδοσης στους μηχανισμούς αυτούς. (Μουσείο Επιστημών του Λονδίνου) (κάτω) 16. Πλάγια όψη του βυζαντινού ηλιακού ρολογιού-ημερολογίου, που δείχνει και τα τέσσερα τμήματα που το αποτελούν. (Μουσείο Επιστημών του Λονδίνου) (δεξιά)

χρονικα/23 Τέλος, των ιδίων συγγραφέων αποσπάσματα υπάρ­ χουν και στα δύο τελευταία βιβλία, Θ' Θεραπευτική των νόσων και Γ Περί Πυρετών. Αντιλαμβάνεται, λοιπόν, ο αναγνώστης, την τεράστια σημασία του έργου αυτού για την ελληνική γραμματεία, που φέ­ ρει τη σφραγίδα των μεγάλων αρχαίων Ελλήνων γιατρών Ιπποκράτη, Γαληνού, Διοσκορίδη, και το οποίο, με τις πολλές μεταφράσεις του στις διάφο­ ρες δυτικοευρωπαϊκές γλώσσες, έβαλε τις βάσεις της Ιατρικής, Χειρουργικής και της Φαρμακευτικής. Ο Αμπού Αλή Ελ Χουσεΐν Ιμπν Αμπνταλλάχ Ιμπν Σινά (980-1037), γνωστός σαν Αβικέννας ή Αβιψιανός, κατά τους Βυζαντινούς, γεννήθηκε σε μια κω­ μόπολη της επαρχίας Χορασάν της Περσίας, κοντά στη Βουχάρα και πέθανε στο Χαμαντάν από δυσε­ ντερία. Υπήρξε μια μεγαλοφυία της μουσουλμανι­ κής ιατρικής επιστήμης, ο άνθρωπος που κατόρθω­ σε να επηρεάσει με μοναδικό τρόπο τη Δυτική Ευ­ ρώπη και να της υποβάλει μεθόδους άγνωστες για την εποχή. Από μικρός έδειξε τις σπάνιες ικανότη­ τάς του και ήταν τέτοια η ποικιλία των γνώσεών του, που τον χαρακτήρισαν σαν Πανεπιστήμονα, με την αριστοτελική έννοια. Σπούδασε Ηθική, Φιλολο­ γία, Αστρονομία, Μαθηματικά, Φυσική, Γεωλογία, Ιστορία, Μεταφυσική, Θεολογία και άλλα. Έγραψε πολλά συγγράμματα πάνω σ’ όλες τις σύγχρονές του επιστήμες, αλλά το έργο που μας ενδιαφέρει ιδιαίτερα, είναι ο περίφημος «Κανών», Αλ-Κανούν (από την ελληνική λέξη «κανόνας»), που περιλαμβάνει πέντε τόμους: Α' (Γενική Παθολογία), Β' (Περί απλών φαρμάκων), Γ (Ειδική Νοσολογία και Θεραπευτική από κεφαλής μέχρι ποδών), Δ' (Περί των διαφόρων μερών του σώματος, των κοι­ νών και συνήθων νόσων και της συμπτωματολογίας τους) και Ε' (Φαρμακοποιία, περί συνθέσεως και πα­ ρασκευής φαρμάκων). Πρόκειται για μια λαμπρή επιστημονική σύνθεση που σφράγισε την εποχή της. «Το έργον τούτο θεωρηθέν εφάμιλλον των του Γαληνού, υπήρξε διδακτικόν εγχειρίδιον των Ιατρι­ κών Σχολών Ανατολής και Δύσεως επί πολλούς αιώ­ νας μέχρι και του 17ου αιώνος. Εδιδάσκετο από της έδρας των Ιατρικών Σχολών της Δύσεως αναλυόμενον και επεξηγούμενον ομού μετά των έργων του Γαληνού, ώστε να είναι κοινή η διαπίστωσις ότι Γα­ ληνός και Αβικέννας είναι οι μεγαλύτεροι διδάσκα­ λοι των ιατρών ανά τους αιώνας».42

17. Αποκατάσταση τον Βυζαντινού ηλιακού ρολογιού - ημε­ ρολογίου από τον XI. I. Wright του Μ.Ε. του Λονδίνου. Εδώ η εμπρός όψη: Είναι ένα συγκλονιστικό στοιχείο για τα μηχανι­ κά και τεχνολογικά επιτεύγματα της ελληνιστικής περιόδου (πάνω) 18. Η πίσω όψη τον Βυζαντινού ηλιακού ρολογιού-ημερολογίον (κάτω).

24/χρονικα Ουσιαστικά ο Αβικέννας, στο μνημειώδες αυτό έργο του κωδικοποίησε όλη την ελληνική και μου­ σουλμανική ιατρική γνώση και την παρέδωσε στους Ευρωπαίους για χρήση, επί πέντε περίπου αιώνες. Κατά τον Ουίλιαμ Όσλερ, το έργο αυτό υπήρξε «...μια ιατρική βίβλος, που έζησε για περίοδο μακρότερη από οποιοδήποτε άλλο ιατρικό έργο». Εκτός αυτών, ο Αβικέννας θεωρείται σαν ο πρώ­ τος από εκείνους τους Άραβες διανοούμενους και φιλοσόφους, που, ασχολούμενοι με τη θεωρία της ύλης, πρότειναν μιαν αναθεωρημένη νεοπλατωνική αντίληψη, της οποίας σοβαρότερος και σημαντικό­ τερος εκπρόσωπος υπήρξε ο Αβερρόης στη συνέ­ χεια. Πραγματικά όμως διαπιστώνουμε ότι πρόκει­ ται για φιλοσοφικό σύστημα που αποτελεί σύνθεση ανάμεσα στον αριστοτελισμό και το νεοπλατωνι­ σμό, πλαισιωμένο από μια αξιόλογη φιλοσοφική και επιστημονική ορολογία, που χρησιμοποιήθηκε σε αρκετές επιστήμες της εποχής του, όπως στη Λογι­ κή, Μαθηματικά και Ψυχολογία. «Οι σπουδαιότεροι εκπρόσωποι της ευρωπαϊκής σχολαστικής σκέψης του ιγ' αιώνα, για να θεμελιώσουν τις μεταφυσικές τους θεωρίες κατέφυγαν στη Μεταφυσική του Αβικέννα. Ο Αβικέννας έγινε ο πιο σπουδαίος εκπρό­ σωπος του αριστοτελισμού στον ανατολικό και δυ­ τικό Μεσαίωνα. Η ανάπτυξη του δυτικού σχολαστι­ κισμού, δεν μπορεί να νοηθεί δίχως τον Αβικέννα. Μέσω αυτού πέτυχε ο νεοπλατωνικά χρωματισμέ­ νος αριστοτελισμός του τύπου της Ανατολής, να θέσει δυνατά τη σφραγίδα του πάνω στη σχολαστι­ κή σκέψη της Δύσης. Το πρόβλημα της αιωνιότη­ τας, του κόσμου (De aeternitate mundi), αναπτύσσε­ ται με κέντρο τη σκέψη του Αβικέννα. Αυτόν οι σχολαστικοί του Μεσαίωνα θεωρούσαν ως τον αριστοτελικότερο των αριστοτελικών. Και επειδή λίγοι μόνο γνώριζαν να διακρίνουν τη διδασκαλία του από την αριστοτελική, πίστευαν πως στο πρόσωπό του βλέπουν τον ίδιο τον Αριστοτέλη. Ήταν τόση η ταύτιση της σκέψης του με εκείνην του Αριστοτέ­ λη, ώστε έλεγαν ότι είχε «καταπιεί» τον Αριστοτέλη και μιλούσε με το στόμα του. Ακόμη και οι αντίπα­ λοι του στοχασμού του, ανάμεσα στους σχολαστι­ κούς της λατινικής σχολής, τον παραδέχονταν ως μιαν από τις σημαντικότερες αυθεντίες του πνεύ­ ματος».43 Ο Αλ Μπιρουνί (973-1048) αν και στους περισσό­ τερους είναι πολύ λίγο γνωστός, υπήρξε αντίθετα ένας μεγάλος Άραβας επιστήμονας, του οποίου η φήμη είναι ισάξια με αυτήν του Αβικέννα, και στον επιστημονικό τομέα είναι ο κατεξοχήν επηρεασμέ­ νος από την ελληνική επιστήμη. «Σφοδρός υπέρμαχος των Αριστοτελικών και Πτολεμαϊκών διδαχών περί σύμπαντος, αντιτάχθηκε στην άποψη του Ταμπίτ Ιμπν Κουρά για τον αριθμό των σφαιρών του τελευταίου. 'Εκανε γεωδαιτικές καταμετρήσεις και προσδιόρισε μήκος και πλάτος με αρκετή ακρίβεια. Προσδιόρισε επίσης το ειδικό βάρος πολύτιμων λί­ θων και εξήγησε τις φυσικές υδροπηγές και τα αρτεσιανά πηγάδια, με βάση την αρχή των συγκοινωνούντων αγγείων. Περιέγραψε μέρη των Ινδιών και τους λαούς των και συνέγραψε το καλύτερο έργο για τους Ινδικούς αριθμούς».44 Ανεξάρτητα απ’ όλα αυτά, μια ιδιαίτερη πλευρά του έργου του Αλ Μπιρουνί έχει τεράστια σημασία για την αρχαία ελληνική επιστήμη, ειδικά για το

τμήμα εκείνο που έχει σχέση με τα τεχνικά και μη­ χανικά επιτεύγματα των Ελλήνων αλλά και για την ιστορία της τεχνικής εξέλιξης γενικά. Ο μεγάλος αυτός μουσουλμάνος επιστήμονας, γύρω στα 1000, έγραψε μια πραγματεία αφιερωμένη στην κατα­ σκευή των αστρολάβων.45 Εκεί, ανάμεσα σ’ άλλα πράγματα, περιέγραφε το πώς μπορεί να κατα­ σκευαστεί ένα «κουτί της Σελήνης», δηλαδή ένα μηχανικό ημερολόγιο, που θα έδινε τις αστρονομι­ κές πληροφορίες για το δορυφόρο της γης. Εδώ και πολύ καιρό η περιγραφή αυτή ήταν το πιο γνω­ στό έγγραφο γι’ αυτόν τον τύπο οργάνου, η οποία, ακόμα και σήμερα, εξαιτίας της ακρίβειάς της, δια­ τηρεί ένα μεγάλο μέρος του ενδιαφέροντος των επιστημόνων46 Ας θυμίσουμε στους αναγνώστες, ότι έχουμε και το γνωστό μηχάνημα των Αντικυθή­ ρων, τον Υπολογιστή των Αντικυθήρων, όπως είναι γνωστό, που κατασκευάστηκε το 81 π.Χ. Έχουμε λοιπόν δύο οριακές χρονολογήσεις: 81 π.Χ. και 1000 μ.Χ. (η πραγματεία του Αλ Μπιρουνί), που αφορούν την κατασκευή μηχανισμών ημερολογια­ κού τύπου με γρανάζια. Βέβαια η πραγματεία του Μπιρουνί αφορούσε κάποιον μηχανισμό πολύ κατώ­ τερης μορφής από αυτόν του μηχανισμού των Αντι­ κυθήρων. Ακόμα κι έτσι όμως έλειπε ο συνδετικός κρίκος που θα «ένωνε» τις δυο χρονολογήσεις και θα έδειχνε κατά πόσο η εξέλιξη της κατασκευής των μηχανισμών αυτών είχε προχωρήσει. Από πού και πώς είχε αντλήσει άλλωστε τα στοιχεία του ο Αλ Μπιρουνί, αφού σαφέστατα δηλώνει ότι ο μηχανι­ σμός που περιέγραφε δεν ήταν αραβικής προέλευ­ σης: Στο σημείο αυτό βοήθησε η τύχη· πριν από μερι­ κά χρόνια, το Μουσείο Επιστημών του Λονδίνου απέκτησε τα 4 τμήματα ενός οργάνου, τη φύση του οποίου ήταν δύσκολο να προσδιορίσουν, και τα οποία είχαν αγοραστεί στο Λίβανο. Δύο Βρεταννοί ερευνητές, οι Τζ. Β. Φηλντ και Μ.Τ. Ράιτ, τα μελέτη­ σαν εξονυχιστικά και τα συμπεράσματα στα οποία κατέληξαν είναι θεαματικά. Τα κομμάτια του μηχα­ νισμού χρονολογήθηκαν ανάμεσα στον 5ο-6ο αιώνα μ.Χ., είναι βυζαντινής προέλευσης και ανήκουν στην πραγματικότητα σ’ ένα σύνθετο όργανο, ένα μηχανικό ημερολόγιο, που έδειχνε το χρόνο της Σελήνης, τις θέσεις του Ήλιου και της Σελήνης αντίστοιχα μέσα στο ζωδιακό, καθώς και τις ημέρες της εβδομάδας! Ποια είναι όμως η συμβολή του Αλ Μπιρουνί στο θέμα; Απλούστατα έχουμε να κάνου­ με με ένα «κουτί της Σελήνης»! Οι δύο Βρεταννοί ερευνητές μετέφρασαν και σχολίασαν το κείμενο του Αλ Μπιρουνί για το «κουτί της Σελήνης» και δημοσίευσαν τα συμπεράσματά τους στα «Χρονικά της Επιστήμης».47 Σύγκριναν τα στοιχεία του «Βυ­ ζαντινού ημερολογίου» με τα αντίστοιχα που είχε περιγράφει ο Αλ Μπιρουνί στην πραγματεία του, και διαπίστωσαν ότι τα μηχανικά κομμάτια που εί­ χαν στα χέρια τους είχαν ακριβώς τα ίδια χαρακτη­ ριστικά μ’ εκείνα που έδινε ο Αλ Μπιρουνί για τα αντίστοιχα τμήματα. Κατέληξαν, λοιπόν, πως τα δύο ημερολόγια είχαν την ίδια λειτουργία. Όπως γράφει ο Πιέρ Τυλιέ «Η ομοιότητα ανάμεσα στους δύο μηχανισμούς είναι τόσο έντονη ώστε να δε­ χτούμε ότι ανήκουν ιστορικά στην ίδια παράδοση και πως τα γρανάζια φτιάχτηκαν σύμφωνα με την ίδια “ συνταγή” » 48

χρονικα/25 Καταλήγουμε, λοιπόν, στο συμπέρασμα ότι ο Άραβας επιστήμονας είχε αντιγράψει, μεταφράσει και σχολιάσει ανάλογο ελληνικό κείμενο για το μη­ χανισμό ή είχε δει προσωπικά κάποιο από αυτά και το παρουσίασε στην πραγματεία του. Και στις δύο περιπτώσεις η συμβολή του είναι τεράστια, αφού έτσι επιβεβαιώνεται η παράδοση της κατασκευής παρόμοιων μηχανισμών, δεδομένου ότι δεν υπάρ­ χει κανένα αντίστοιχο ελληνικό ή βυζαντινό πρωτό­ τυπο έργο! Συμβολή τεράστιας σημασίας, αφού έτσι βρίσκουμε τον «χαμένο κρίκο» μιας ελληνικής τεχνολογικής παράδοσης «...που την ύπαρξή της δεν μπορούσαμε μέχρι τώρα να υποπτευθούμε».49 Ο Αμπού-λ-Βαλιντ Μουχάμαντ Ιμπν Αχμάντ Ιμπν Ρουσντ, (1126-1198), εξελληνισμένα γνωστός σαν Αβερρόης, είναι ο μεγαλύτερος Άραβας φιλόσο­ φος, με τον οποίο κλείνει μια μεγάλη αραβική πα­ ράδοση. Όπως γράφει ο Μιγκέλ Κρουθ Ερνάντεθ «...έμελλε να γίνει ο μεγαλύτερος στοχαστής του Ισλάμ, ο πιο οικουμενικός άνθρωπος που είδε το φως στην Ιβηρική χερσόνησο».50 Ο Αβερρόης είναι μια διαφορετική φιλολογική και φιλοσοφική μορφή απ’ όλους τους άλλους, εξίσου μεγάλους Άραβες διανοητές και επιστήμονες. Γνώρισε τη δόξα και την αποδοχή, από τον πολύ κόσμο όσο και από διάφορους Χαλίφες, όμως οι φι­ λοσοφικές του απόψεις ήταν πολύ ριζοσπαστικές για την εποχή τους, ώστε σταδιακά τον αποκήρυ­ ξαν τόσο οι φανατισμένοι νομομαθείς και θεολόγοι του Ισλάμ, οι Εβραίοι ερμηνευτές του Ταλμούδ, όσο και οι Χριστιανοί, οι οποίοι απαγόρευσαν τη δι­ δασκαλία του - κύρια στο Πανεπιστήμιο των Παρισίων - μέχρι τον 15ο αιώνα. Διετέλεσε γιατρός, μα­ θητής του Σεβιλλιάνου γιατρού Αμπού Μερβάν Ιμπν Ζουρ ή Αβενζοάρη, Αστρονόμος και κυρίως Σχολιαστής του Αριστοτέλη, καθώς και άλλων Ελ­ λήνων συγγραφέων, όπως του Γαληνού, Ευκλείδη και Πλάτωνα. Το συγγραφικό του έργο υπήρξε πολύ μεγάλο· από τα 127 έργα του (γνήσια δικά του θεω­ ρούν μερικοί μόνο τα 84 από αυτά), σώζονται 55 ολόκληρα και 8 εν μέρει και αποτελούν μια μεγάλη εγκυκλοπαιδική προσφορά. Τα θέματά τους αφο­ ρούν τη Νομική, Ιατρική, Θεολογία και Φιλοσοφία. «Σύμφωνα με την πρακτική της μεσαιωνικής φιλο­ λογίας, μέρος του έργου του Αβερρόη συνίσταται στην παρουσίαση και εξήγηση των κλασικών δογμα­ τικών κειμένων που κληρονομήθηκαν από την αρ­ χαιότητα (το corpus aristotelium για τη φιλοσοφία, το corpus galenieum για την ιατρική κ.λπ.). ΓΓ αυτό και οι χριστιανοί σχολαστικοί θεώρησαν ότι ο Αβερ­ ρόης είχε συγγράψει τρία είδη υπομνημάτων ή σχο­ λίων στον Αριστοτέλη (ενώ στην πραγματικότητα πρόκειται για τρεις παρουσιάσεις της φιλοσοφίας του) και τον αποκάλεσαν Σχολιαστή». Ο Αβερρόης θεωρείται - και είναι - ο μεγαλύτε­ ρος «Αριστοτελικός» φιλόσοφος των Αράβων, ο κυριότερος εισηγητής της Περιπατητικής Φιλοσοφίας κατά το Μεσαίωνα, τόσο πολύ ταυτισμένος με τον Αριστοτελισμό, ώστε τον αποκάλεσαν «Ψυχή του Αριστοτέλη». Ο Ρογήρος Βάκων, θαυμαστής του φιλοσοφικού ταυ συστήματος, τον κατέτασσε ανά­ μεσα στον Αριστοτέλη και τον Αβικέννα. Ήταν ορβολογιστής· υποστήριζε το δικαίωμα να υποβάλ­ λουμε το καθετί στην κρίση της λογικής. Από την κρίση αυτή εξαιρούσε τα δόγματα της πίστης, γιατί,

18. Ά γα λμα τον Αβερρόη, έργο τως αδελφών Α γχαπίτο χαι Βενάντσιο Βαλμιτζάνα, Ισπανών γλυπτών τον 1850. Κοσμεί μια εσοχή του Πανεπιστημίου της Βαρκελώνης.

κατά την άποψή του η πίστη δε χρειάζεται απόδει­ ξη, άρα είναι ένα φαινόμενο πέρα από τη λογική, ενώ όλα τα άλλα χρειάζονται την απόδειξη, τον ορ­ θολογισμό, και αυτό ισοδυναμούσε με μια αναβάπτιση του Αριστοτελισμού. Η σκέψη και φιλοσοφία του Αβερρόη, η πίστη του στη δύναμη και ορθότη­ τα της Αριστοτελικής φιλοσοφίας, συνέβαλαν τα μέγιστα στη διαπλάτυνση του «ειδέναι» σε μία Ευ­ ρώπη που άφηνε πίσω της τους «σκοτεινούς χρό­ νους». Και όπως σημειώνει ο Άρτουρ Σαγκάντεεφ, «Η αραβική φιλοσοφία, όπως εκφράστηκε από τον Ιμπν Ρουσντ και τους ανατολικούς προκατόχους του, ανταποκρινόταν στις απαιτήσεις των προοδευ­ τικών δυνάμεων στις «θεολογημένες» κοινωνίες, που ποιοτικά διέφεραν πολύ από την κοινωνία της αρχαιότητας. Προετοίμασε επομένως το έδαφος για μια φιλοσοφική σκέψη απελευθερωμένη από τον κλοιό της Εκκλησίας, τη σκέψη της μεσαιωνι­ κής δυτικής Ευρώπης, της Αναγέννησης και της σύγχρονης εποχής. Η κληρονομιά των ανατολικών και δυτικών παραδόσεων του μωαμεθανικού κό­ σμου συγχωνεύτηκε έτσι με τη δημιουργική φιλο­ σοφική σκέψη όλης της ανθρωπότητας».59 Εδώ κλείνει για μας ο κύκλος της πολιτισμικής ανταλλαγής που οδήγησε στην ανακάλυψη του αρ­ χαίου ελληνικού πνεύματος, εκ μέρους της Δυτι­ κής Ευρώπης, με τη μεσολάβηση του αραβικού πα­ ράγοντα.53 Κάναμε μια προσέγγιση στο θέμα, που φυσικά δεν εξαντλείται εδώ. Όμως, ένα συμπέρα­ σμα σημαντικότερο που εξάγεται απ’ όλη αυτή την ιχνηλασία είναι ότι στο χώρο και το χρόνο, οι άν­ θρωποι, οι λαοί, οι πολιτισμοί, δεν μπορούν να επι­ βιώνουν αυθύπαρκτοι, αλλά να συμβιώνουν ειρηνι-

Χ .Δ . Λ Α Ζ Ο Σ

26/χρονικα Σημειώσεις 26. Ρ. Lemerle, Ο πρώτος βυζαντινός ουρανισμός, σ. 35.

27. Βλ. T.J. ds Boer, The History of Philosophy in Islam, Lon­ don 1903, G.E. von Grunebaum, Medieval Islam. A Study in Cultural Orientation, Chicago, 1946. Ακόμα De Lacy O' Leary, How Greek Science passed to the Arabs, London 1951 και Sp. Vryonis Jr. «Byzantium and Islam SeventhSeventheenth Century», East European Quarterly, 2, 1968, σ. 205-240. Τέλος το αξιόλογο άρθρο του R. Brunschvig, «Pour ou contre la logique grecque chez les thdologiens-juristes de Γ Islam Ibn Hazm, Al-Ghazali, Ibn Taimiyya», Acad, dei Lincei, Fond A. Volta, Atti dei Convegni B, Oriente e Occidents nel Medioevo: filosofia e scienze, Ρώ­ μη 1971, σ. 185-209.

28. P. Lemerle, 305, σημ. 17.

29. C.A. Nablino, «Tracce di opere greche giunte agli Arabi per frafila pehlevica», Oriental Studies presented to E.G. Browwe, Cambridge 1922, σ. 345-363.

30. Πρώτος Βυζαντινός Ουρανισμός, 300, σημ. 2.

31. Βλ. «L' Espagne et Γ introduction de la science arabe en Occident», La Table ronde, αριθ. 144, Δεκεμ. 1959, σελ.

41-61.

32. Πρβλ. επίσης R. Walzer, «Arabic trasmission on Greek thought to Medieval Europe», Bulletin of the John Rylands Librady, 29,1945-1946, σελ. 160-183.

33. Πρώτος Βυζαντινός Ουρανισμός, 303, σημ. 12. Αναφέρεται στη μελέτη «Α letter of the Byzantine Emperor to the court of the Spanish Umayyad Caliph al-Hakam», AlAndalus, 26, 1, 1961, σελ. 37-42.

34. Βλ. Early Gearing, Geared Mechanisms in the Ancient and Mediaeval World, Science Museum ed., London 1985.

35. Βλ. Owen Gingerich, «Islamic Astronomy», Scientific Ameri­ can, April 1986, 68-75.

36. J.D. North, «The Astrolabe», Scientific American, January 1974.

37. A. Badawi, La transmission de la philosophie grecque on monde Arabe, Paris 1968.

38. Π.Π. Παναγιώτου, «Οι πνευματικοί δεσμοί ... κ,λπ.», 528.

39. Στο ίδιο, 538.

40. Στο ίδιο, 528.

41. Σταύρου Ν. Λεβεντάκη, Η Ιατρική των μεγάλων Αρά­ βων Ιατρών, 27.

42. Στο ίδιο, 37.

43. Γρηγορίου Δ. Ζιάκα, Ο Αριστοτέλης στην αραβική πα­ ράδοση, 143.

44. Π.Π. Παναγιώτου, 531-532.

45. Βλ. J.D. North, «The Astrolabe», Scientific American, Ja­ nuary 1974.

46. D.R. Hill, «ΑΙ Biruvu's Mechanical Calendar», Annals of Science, Mars 1985.

47. J.V. Reid and M.T. Wricht, «Gears from the Byzantines», Annals of Science, 1985.

48. Pierre Thuillier, «Les mecaniciens grecs sortent de Γ om­ bre», La Recherche, No 172 (Decembre 1985), σελ. 1543.

49. Στα ίδιο, 1544.

50. Μιγκέλ Ερνάντεθ Κρουθ «Αβερρόης και Μάίμονίδης, φιλόσοφοι της αλ-Ανταλοΰς», Courrier, (ελλ. έκδ.), Νοέμβριος 1986, σελ. 8.

51. Στο ίδιο, 9.

52. Άρτουρ Β. Σαγκαντέεφ, «Ο Ιμπν Ρουσντ και η Ισλαμική φιλοσοφική παράδοση», Courrier, (ελλ. έκδ.), Νοέμ­ βριος 1986, σελ. 28.

53. Αούν Χασσάν, «Το χρέος της Αναγεννήσεως προς τους Άραβας», Ιστορία και ζωή, αρ. 2 (Ιούνιος 1956), 123127.

Ο συγγραφέας του άρθρου, ιστορικός Χρ. Λ. Λάζος, έχει φτιάξει για την Ε ΊΊ το επιστημονικό ντοκυμαντέρ *Το Μηχάνημα των Αντικυθήρων και τα Ρομπότ της Αρχαιότητας» (σκηνοθεσία Γιωργ. Παπαδογεωργή), στο οποίο αναλύονται όλοι αυτοί οι μηχα­ νισμοί που συνθέτουν μια άγνωστη σελίδα της αρχαίας ελληνικής μηχανικής και τεχνολογίας. (Ευχαριστούμε θερμά το περιοδι­ κό Courrier (ελλ. έκδοση), τον Νοεμ. 1986, το Μουσείο Επιστημών τον Λονδίνου, τον καθηγητή J.P. Oleson του Πανεπιστημίου τον Τορόντο καθώς και τη Βιβλιοθήκη τον Υπουργείου Εξωτερικών).

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΤΟΥ ΚΕΝΤΡΟΥ ΣΥΓΧΡΟΝΗΣ ΤΕΧΝΗΣ ΙΛΕΑΝΑ ΤΟΥΝΤΑ Α ρματολών και Κλεφτών 48, 11471 Αθήνα, Τηλ. 6439466

ΛΙΖΗ ΚΑΛΛΙΓΑ

Χ.Γ. ΑΑΖΟΣ Ένας διάλογος ανάμεσα στο λόγο και την εικόνα 48 μαυρόασπρες φωτογραφίες 16 έγχρωμες Δρχ. 1.500

ΕΚΔΟΤΙΚΗ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΑΓΡΑ Στο Κέντρο Σύγχρονης Τέχνης λειτουργεί βιβλιοπωλείο με όλες τις Ελληνικές καλλιτεχνικές εκδόσεις

Ο Μωπασάν ένας από τους πιο πολύ διαβασμένους και τους πιο μεταφρασμένους σε ολόκληρο τον κόσμο συγγραφείς, μας προβλη­ ματίζει σήμερα. Είναι ο συγγρα­ φέας για τον οποίο ένας Πρόε­ δρος της Δημοκρατίας μπαίνει στον κόπο να τον «ξαναπροβάλει» στην εκπομπή «Αποστρόφ». Είναι όμως, επίσης, και ένας «κακός» συγγραφέας κατά τον Ζαν-Πωλ Σαρτρ: «Ο Μωπασάν είναι ένας κακός συγγραφέας και μπορώ να το αποδείξω», βεβαιώ­ νει ο διαφωνών με τα γραφόμενα του Φλωμπέρ. Για όλους τους συ­ νεργάτες αυτού του αφιερώματος, η ποιότητα και η ευφυΐα του Μω­ πασάν δεν αμφισβητούνται καθό­ λου. Μένει να δούμε πώς και αν οι εντυπώσεις, οι εικόνες και οι έμμονες ιδέες ενισχύουν αυτή την εύνοια. Για το λόγο αυτό συμμετέχουν εδώ: η Marie-Claire Bancquart, που μόλις δημοσίευσε και προλό­ γισε τον « B e l A m i» στο Imprimerie Nationale (Εθνικό Τυπογρα­ φείο), ο Hubert Juin, ειδικός στους συγγραφείς του 19ου αιώ­ να, ο Louis Forestier που έδωσε τους δυο τόμους του « C o n t e s e t N o u v e lle s d e M a u p a ss a n t» . (Διη­ γήματα και Νουβέλες του Μωπα­ σάν) στη συλλογή της Pleiade, ο Armand Lanoux, του οποίου το βιβλίο « M a u p a ssa n t le B e l A m i» ε π α ν ε κ δ ό θ η κ ε α π ό τ ο ν ο ίκ ο Grasset, και ο Claude Santelli που πραγματοποίησε υπέροχα για την τηλεόραση την προσαρμογή ενός αριθμού έργων του Μωπασάν.

28/αφιερωμα

Louis Forestier

Χρονολόγιο Γκυ ντε Μωπασάν ( 1850- 1893) 1850 Σ τις 5 Αυγούστσυ - προορισμένος ν α μπει στη λογοτεχνική ζωή σαν ένα φαινόμενο (τριάντα χρόνια αργότερα!) - ο Ρενέ Αλμπέρ Γκυ ντε Μ ωπασάν έρχεται στη ζωή. Η γέννησή του συνέ­ βη, σύμφωνα με την επίσημη εκδοχή, στον πύργο του Miromesnil, κοινότητα της Tourville - Sur - A rques (Seine - Mariti­ me). Στην πραγματικότητα οι γονείς του κατοικούσαν στο Fe­ camp, αλλά ο πατέρας, - από πα λιά οικογένεια της Λωραίνης, εγκαταστημένος στη Ν ορμανδία α π ό τον 18ο αιώ να - κα ι κυ ­ ρίως η μητέρα - κόρη εφοπλιστών - επιθυμούν τη δόξα μιας αμφίβολης, ίσως, ευγένειας: ο γιο ς θα συνεχίσει την π α ρ ά δο­ ση. Θ αυμάσιος ζω γράφ ος του ταπεινού κα ι του ημίκοσμου, θα αναζητήσει την καθιέρωσή του ως μεγάλου. Ε ίν α ι ακριβώ ς ο ίδιος άνθρω πος που χρησιμοποιεί χαρτί αλληλογραφίας με σή­ μα μια κορόνα, που υ πογράφ ει δ υνα τό ς σαν το θάνατο κα ι που πά νω α π ’ όλα προέχει η αριστοκρατία.

1856 Γέννηση του Ερβέ, αδερφού του Γκυ, που θα πεθάνει τρελός στη Λυών, το 1889. Π ολύ επηρεασμένος, ο συγγραφέας θα εξο­ μολογηθεί τότε: «Νομίζω ότι θα πεθάνω τρελός κα ι γω ο ίδιος».

1859-1869 Σ πουδές στο Λύκειο «Ναπολέων», ύστερα στο εκκλησιαστικό κολλέγιο του Yvetot, τέλος στο Λ ύκειο της Ρουέν, όπου ο νεα­ ρός Μ ωπασάν διατηρεί αλληλογραφία με τον Louis Bouilhet, τον μεγάλο φίλο του Φλωμπέρ. Α πολυτήριο, περιπλανήσεις και μεθύσια στο ύ παιθρ ο , μελέτες κ α ι ανακαλύψεις. Η εφηβική ηλικία του συγγραφέα συντίθεται από αυτές τις γόνιμες αντι­ φάσεις κα ι απ ό την επιβλητική παρουσ ία μιας μάνας, στο εξής χωρισμένης από τον άντρα της. Σ ιγά -σ ιγά, ο Φλωμπέρ θα π α ί­ ξει στη φ αντασία του εφήβου κα ι ύστερα του συγγραφέα, το ρόλο του υποκατάστατου του πατέρα. Αυτή την εποχή, το 1864 πιθανόν, έχει την ευκαιρία να δ ια ­ κρίνει τον Κορό (αν, τουλάχιστον, η μαρτυρία πάνω στην 3ποία βασίζεται αυτή η βεβαίωση είναι αξιόπιστη). Δ υο ή τρία (ρόνια αργότερα, συναντάει τον Κ ουρμπέ, με τη μεσολάβηση ·:νός συγγενούς π ιο ηλικιωμένου. Κ αι ενώ η φουρτουνιασμένη Ιάλασσα μοιάζει να κυριεύει το εργαστήριο όπου εργάζεται, ο

Ο πύργος τον Miromesnil όπου δηλώθηκε η γέννηση τον Γκν ντε Μωπασάν.

Αγαπώ αυτό τον τόπο και μ’ αρέσει να ζω εδώ, γιατί εδώ έχω τις ρίζες μου, αυτές τις βαθιές και τρυφερές ρίζες, που δένουν έναν άνθρωπο στη γη όπου γεννήθηκαν και πέθαναν οι πρόγονοί του, που τον συνδέουν με ό,τι σκέφτεται και με ό,τι τρώει, με τα έθιμα όπως και με τις τροφές, με τις τοπικές εκ­ φράσεις, με τους φωνητικούς τό­ νους των αγροτών, με τις μυρωδιές της γης, των χωριών και του ίδιου του αέρα.

(Le Horla, 1887) 'Οταν ξαναδρέθηκε στο δρόμο, εντε­ λώς αποφασισμένος να ονομάζεται στο εξής du Roy, και μάλιστα du Roy de Cantel, του φάνηκε ότι μόλις είχε πάρει μια νέα σπουδαιότητα. Βάδιζε πιο αλαζονικά, με το μέτωπο πιο ψηλά, το μου­ στάκι πιο περήφανο, όπως πρέπει να βαδίζει ένας ευγενής.

(Bel Ami, 1885)

Α! Το καημένο το ανθρώπινο κορμί, το καημένο το πνεύμα, τι βρωμιά, τι φριχτή δημιουργία. Αν πίστευα στο Θεό των θρησκειών σας, τι φρίκη χωρίς όρια θα είχα γι’ αυτόν! (Επιστολή της 21ης Αυγούστσυ 1889)

Ονόμασα τα λύκεια, τα κολλέγια και τα οικοτροφεία ιδρύματα ψυχι­ κού βασανισμού και φυσικής απο­ κτήνωσης. Και αν η ανθρώπινη φυλή είναι καχεκτική, ασθμαίνουσα και άρ­ ρωστη: αν όλα μας τα εξασθενημένα όργανα έχουν προσβληθεί από δέκα χιλιάδες είδη τραυμάτων που μας σκοτώνουν πριν από τα σαρά­ ντα χρόνια μας, το οφείλουμε στο

αφιερωμα/29

καλλιτέχνης «πραγματοποιεί ένα θαυμάσιο έργο». Αυτό το έρ­ γο είναι Το κύμα που θα δημιουργήσει κάποιο θόρυβο στον κόσμο. Ο Μ ωπασάν ενδιαφερόταν, περισσότερο από ό ,τι π ι­ στευόταν, για τη ζωγραφική. Δέκα χρόνια αργότερα, το 1885 περίπου, διηγείται ότι ακολουθεί «τον Κλωντ Μονέ στην ανα­ ζήτηση εντυπώσεων. Στην πραγματικότητα δεν ήταν πλέον ένας ζω γράφος, αλλά ένας κυνηγός. Π ροχωρούσε ακολουθού­ μενος από πα ιδιά που μετέφεραν τους πίνακές του, πέντε ή έξι πίνακες που αναπαριστούσαν το ίδιο θέμα σε διαφορετικές χώ ­ ρες, με διαφορετικές εντυπώσεις (εφέ)». Το 1886, θα σχολιάσει γ ια τους αναγνώστες του 19ου αιώνα την ετήσια Έκθεση (Σαλόν). Α υτά τα γεγονότα είναι αξιοσημείωτα. Π άρα πολύ συχνά παρουσίασαν τον Μ ωπασάν σαν ένα ηλίθιο. Α ποδείχτηκε όμως ότι πα ρά τους φόβους του, τις ανησυχίες και τη δειλία του, παρακολουθούσε πάντοτε τις καλλιτεχνικές αναταραχές της εποχής του.

1870-1871 Έ χουμε πόλεμο: ο Μ ωπασάν αποσπάται στα γραφ εία της Ε π ι­ μελητείας της Ρουένης, όπου φαίνεται ότι παραμένει, μέχρι το Σεπτέμβριο του 1871. Π ερίοδος εμπειρίας και παρατηρήσεις από όπου θα βγει δέκα χρόνια αργότερα, η σειρά των Ιστορη­ μάτω ν του πολέμου και στο τέλος-τέλος της δημιουργικής αυ­ τής περιόδου, το Angilus, μυθιστόρημα μισοτελειωμένο.

1872 Ο Μ ωπασάν μπαίνει στο υπουργείο Ν αυτικών. Μ αθαίνει να γνω ρίζει τη ζωή των μικρών υπαλλήλων. Αυτές οι παρατηρή­ σεις, που θα τις εκμεταλλευτεί ευρύτατα, θα καταλήξουν το 1884 σε ένα αριστούργημα: U heritage (Η κληρονομιά). Μ ’ αυ­ τό τον έμμεσο τρόπο ο Μ ωπασάν θα γίνει πρόω ρα ο απεικονιστής του κουρτελινικού και του καφκικού κλίματος.

1873-1874 Έ ντονος αναβρασμός στον κόσμο των γραμμάτων και των τε­ χνών: ο Ρεμπώ, Μ ια εποχή στην κόλαση, ο Ζολά, Η κοιλιά του Παρισιού, ο Μανέ, Το γερό ποτήρι. Ο Μ ωπασάν δεν τοποθε­ τείται καλά μέσα στα νέα αυτά ρεύματα. Α γαπάει τον Ζολά, εκτιμά ένα μετριοπαθή εμπρεσιονισμό, δυσπιστεί για το τί θα

απαίσιο εκπαιδευτικό σύστημα που έχει υιοθετηθεί σε ολόκληρη τη γη και το οποίο μαραίνει το σώμα κα­ ταπονώντας την εμβρυώδη νοημο­ σύνη των παιδιών. (Χρονικό του Gil Bias, 9 Ιουνίου 1885)

Το πιο καταπληκτικό είναι ότι η κοινωνία ολόκληρη δεν επαναστα­ τεί στο όνομα και μόνο του πολέΑ! Ζούμε ακόμα επί αιώνες κά­ τω από το βάρος των ποταπών και απεχθών εθίμων, εγκληματικών προκαταλήψεων, θηριωδών ιδεών των βαρβάρων προγόνων μας. Δεν θα είχαμε χλευάσει οποιονδήποτε άλλο από το Βίκτωρα Ου­ γκιό που έβγαλε αυτή τη μεγάλη κραυγή, της απελευθέρωσης και της αλήθειας; Σήμερα η δύναμη ονομάζεται βία και άρχισε να δικάζεται. Ο πόλε­ μος τελεί υπό κατηγορία. Ο πολιτι­ σμός, βασισμένος στην καταγγελία του ανθρώπινου γένους, εισηγείται τη δίκη και συντάσσει τον μεγάλο εγκληματικό φάκελο των κατακτητών και των οπλαρχηγών. Οι λαοί μόλις κατάλαβαν ότι η μεγέθυνση ενός κακουργήματος δε θα μπο­ ρούσε να είναι η σμίκρυνση· ότι αν το να σκοτώσεις είναι έγκλημα, το να σκοτώνεις πολύ δεν μπορεί να είναι ελαφρυντικό- ότι αν το να κλέβεις είναι ντροπή, το να κυριε­ ύεις δεν μπορεί να είναι δόξα. Α! ας διακηρύξουμε αυτές τις απόλυτες αλήθειες, ας ατιμάσουμε τον πόλεμο! (Χρονικό στο Gil Bias, 11 Δεκεμβρίου 18831

30/αφιερωμα γίνει ο συμβολισμός. Ζει μέσα στο θαυμασμό του Φλωμπέρ (Ο πειρασμός το ν αγίου Α ντω νίου μόλις κυκλοφόρησε) και στην απέχουσα γειτνίαση του Εντμόντ ντε Γκονκούρ. Εντούτοις, τα Σαββατοκύριακα αφιερώνονται σε συναντή­ σεις μεταξύ φίλων. Το ρεύμα του Σηκουάνα είναι το ρεύμα των ερώτων: Argenteuil και Chatou, είναι η M ouche και η Ενριέτ. Εδώ γεννιέται και η «πρώτη» νουβέλα φόβου Πάνω στο νερό (Sur V eau) και η μεγάλη ερωτική νουβέλα Έ ν α εξοχικό μέρος (Une partie de campagne). Ά νθρ ω πο ς της θάλασσας, ο Μ ωπασάν ξαναβρίσκει το νερό, που τον μαγεύει και που δε θα το εγκαταλείπει πια.

1876 Αρχές στη λογοτεχνία. Ο Μ ωπασάν που ήδη έγραψε ένα θεα­ τρικό έργο «εντελώς λάγνο» κα ι ένα άλλο που προόριζε πιο λο­ γικά για το Ο άέοη, έγραψε ακόμη διάφορες «σκηνές κω πηλα­ σίας» και δημοσιεύει, τώρα, σε διάφ ορα παριζιάνικ α ή επαρ­ χιακά περιοδικά. Υ πογράφει, συχνότερα, με το ψευδώνυμο Γκυ ντε Βαλμόν. Έ χ ε ι καταφανή δεσμό με τον Laclos και με τη

Το χάδι του νερού πάνω στην άμμο του γιαλού ή πάνω στο γρανί­ τη των βράχων με αναστατώνει και με συγκινεί και η χαρά που με κυ­ ριεύει όταν αισθάνομαι σπρωγμέ­ νος από τον άνεμο και μεταφερμέ­ νος από το κύμα, γεννιέται από το ότι αφήνομαι στις βάναυσες και φυσικές δυνάμεις του κόσμου, από το ότι επιστρέφω στην πρωτόγονη ζωή (Sur Γ eau, 1888)

Αυτό το ονοματάκι του Etretat, νευρικό και πεταχτό, ηχηρό και χαρούμενο, σου φαίνεται ότι γεν­ νήθηκε από το θόρυβο των βοτσάλων που κατρακυλιούνται από τα κύματα; (...) Γύρω από τις αναρίθμητες μι­ κρές κοιλάδες (...). Βαδίζει κανείς μέσα στην ευωδιά των θαλασσινών ακτών, μαστιγωμένος από τον ανά­ λαφρο αγέρα του πελάγους, με το πνεύμα χαμένο, το σώμα ευτυχι­ σμένο από όλες αυτές τις δροσερές αισθήσεις, όταν γέλια σας κάνουν να στρέψετε το κεφάλι και να! γυΤο υπουργείο Ναυτικών όπου ο Μωπασάν βα ανακαλύψει το καφκικό περιβάλλον των υπαλληλάκων.

γεω γραφία του προαστίου του E tretat, όπου η μητέρα του μέ­ νει και όπου, αργότερα, θα χτίσει ένα σπίτι - «La Guillette» που υπάρχει πάντα. Η μεγάλη ελπίδα: να θριαμβεύσει στο θέατρο και στην ποίη­ ση. Ο Φλωμπέρ εγκρίνει μουρμουρίζοντας τις προσπάθειες του μαθητή του: «δεν είναι άσχημα, μα δεν είναι καλά (ή είναι κα ­ νείς Ν ορμανδός ή δεν είναι!). Κ αι ύστερα αυτό το παλικάρι αφήνεται υπερβολικά στα φυσικά κατορθώματα κάθε είδους: «πάρα πολλές πο υ τ..., υπερβολική κωπηλασία!», μουρμουρίζει «ο γέρο»-Φλωμπέρ. Εκείνο το χρόνο ο Μ ωπασάν υποφέρει από μια επανεμφάνιση έρπητα.

1877 Ο Μωπασάν σκέφτεται ένα μυθιστόρημα: θα είναι το: Μ ια ζωή. Ε μπιστεύεται σ’ ένα φίλο του ότι αποτελεί μέλος μιας λο­ γοτεχνικής ομάδας που θα του χρησιμέψει σαν απωθητήρας. Δ ε θα μπορούσε κανείς να είναι πιο κυνικός απέναντι σε κεί­ νους που θα συναναστραφεί.

1878 Ο συγγραφέας συνδέεται με τους νατουραλιστές. Στη συντρο­ φ ιά του C6ard, H ennique, Huysmans, θα μπορέσει να «ξεσκε­ πάσει την ουρά» αυτού του γουρουνιού που λέγεται Ζολά. Εγκαταλείπει το Υ πουργείο των Ναυτικών γ ια το Υπουονείο

ναίκες κομψές, με λεπτή μέση, με το μεγάλο ψάθινο καπέλο που σκε­ πάζει τα μάτια - περνάνε χαρούμε­ νες στο πλάι σας, σπέρνοντας στην υγιεινή αύρα, τα συγκινητικά πα­ ριζιάνικα αρώματά τους. (Χρονικό τον Gaulok, 20 Ανγονστον 1880)

(Boule-de-suif) είναι μια προε­ τοιμασία τέλεια του βιβλίου των ποιημάτων μου που θα κυκλοφορή­ σει την Τρίτη και που θα σταματή­ σει, σε ό,τι με αφορά, αυτές τις ανοησίες της νατουραλιστικής σχο­ λής που επαναλαμβάνονται στις εφημερίδες. (Επιστολή στον Φλωμπέρ, τέλη Απριλίου

αφιερωμα/31 Παιδείας. Μόλις τελειώνει την καθημερινή του δουλειά ρουτί­ νας τρέχει στις λογοτεχνικές ομαδούλες της αριστερής ή δεξιάς όχθης: τους Υ δροπαθείς και, σε λίγο, στον α π ’ όλους πρώτο Μ αύρο Γάτο. Η επιτυχία του Σβώ λος από ξύγκι (Boule-de-Suif) και, χωρίς αμφιβολία, ο θάνατος του Φλωμπέρ θα τον κάνουν άλλο άν­ θρωπο δυο χρόνια αργότερα.

1879 Χρονιά αφιερωμένη στα ταξίδια (Βρετάνη, Τζέρσεϊ) και στις λογοτεχνικές εργασίες. Ο Μ ωπασάν στοχεύει πά ντα - χωρίς μεγάλη επιτυχία - στη θεατρική δόξα. Συνθέτει ποιήματα από τα οποία ένα του στοιχίζει μια πολύκροτη δίκη, για προσβολή στα «χρηστά ήθη». Ε πεξεργάζεται μια ιστορία σε πρόζα πάνω στους κατοίκους της Ρουέν και τον πόλεμο. Θ α είναι το Σβώ ­ λος από ξύγκ ι (Boule-de-Suif).

1880

Δε γνωρίζω τίποτε το καλύτερο από αυτή τη ζωή της περιπλάνησης στην τύχη. Ε ίναι κανείς ελεύθερος, χωρίς κανενός είδους εμπόδια, χω­ ρίς έγνοιες, χωρίς φροντίδες, δίχως να σκέφτεται ακόμη ούτε το αύριο. Π άει από το δρόμο που του αρέσει, χωρίς κανένα άλλο οδηγό από τη φαντασία του, χωρίς κανένα άλλο σύμβολο από την ευχαρίστηση των ματιών. Σταματάει για τί ένα ρυάκι τον γοήτευσε, για τί του μύρισαν ω ραία οι τηγανιτές πατάτες στην πόρτα ενός ξενοδόχου. Μερικές φορές, είναι το άρωμα μιας κλημα­ τίδα ς που τραβάει την προσοχή του ή το αθώ ο βλέμμα μιας κοπέλας πανδοχείου.

(Miss Harriet, 1884)

Δημοσίευση των Soiries de M idas, ομαδική συλλογή. Ο Σβώ­ Δεν έχουμε την αξίωση να α πο­ τελούμε μια σχολή. Είμαστε απλά μερικοί φίλοι, που ένας αμοιβαίος θαυμασμός μας έκανε να συναντη­ θούμε στο σπίτι του Ζολά, και που στη συνέχεια μια συγγένεια χαρα­ κτήρων, αισθημάτων πολύ όμοιων πάνω σε όλα τα πράγματα, μια κοι­ νή φιλοσοφική τάση μας συνέδεαν όλο και πιο πολύ. Ό σ ο για μένα, που δεν είμαι

Ο Μωπασάν, σι γυναίκες και το νερό

λος α πό ξύγκι, που φιγουράρει εκεί, διακρίνεται αμέσως. «Αυ­ τό είναι έργο ενός μαέστρου», γράψει- ο Φλωμπέρ. Το πλατύ κοινό βεβαιώνει την κριτική. Μ παίνοντας σαν ένα μετέωρο μέ­ σα στη λογοτεχνική ζωή, ο Μ ωπασάν αρχίζει να αποχαιρετά τη ζωή του δημόσιου υπαλλήλου. Στο εξής σε άδεια, θα διαγραφεί από τα στελέχη το 1882. Σ τις 25 Μ αρτίου, δημοσιεύεται ο τόμος Σ τίχοι (Des vers). Σ τις 8 Μ αίου, πεθαίνει ο Φλωμπέρ. Σεπτέμβριος-Ο κτώ βριος: Τ αξίδι στην Κορσική. Στη φαντα­ σία του συγγραφέα, αυτή η χώρα θα μείνει συνδεδεμένη με την ιδέα της ευτυχίας. Κατά τη διάρκεια αυτής της χρονιάς, ο Μ ωπασάν διαβάζει το Le roman expirimental (Το πειραματικό μυθιστόρημα) του Ζολά και το Pensies, maximes et fragments (Ιδέες, αποφθέγμα­ τα και αποσπάσματα) του Schopenhauer. Δ ημιουργεί σχέσεις με τη G isile d ’Estoc, και καλλιεργεί μια ερωτική φ ιλία με την Hermine Lecomte du Noiiy. Υ ποφέρει από δυνατές ημικρανίες.

1881 Δημοσίευση του έργου La Maison Tellier στου Victor Havard. Κατά τη διάρκεια του καλοκαιριού, ο Μ ωπασάν ταξιδεύει στην Α λγερία, που συνταράζεται από τους ξεσηκωμούς των νοτιο-Ορανών. Α ντλεί από αυτό το ταξίδι χρονικά μεγάλης διαύγειας.

ακόμα τίποτε σαν λογοτέχνης, πώ ς θα μπορούσα να έχω την απαίτηση να ανήκω σε μια σχολή; θα υ μ ά ζω αδιά κριτα ό ,τι μου φαίνεται ανώ­ τερο, σε όλους τους αιώ νες και σε όλα τα είδη.

(Le Gaulots, 17 Απρίλιον· 1880)

Ο Σοπενχάουερ σημάδεψε την ανθρωπότητα με τη σφραγίδα της υπεροψίας του κ α ι της απογοήτευ­ σής του. Μεταπεισμένος φιλήδονος, ανέ­ τρεψε τις πεποιθήσεις, τις ελπίδες, την ποίηση, τις χίμαιρες, κατέστρε­ ψε τις φιλοδοξίες, αφάνισε την εμπιστοσύνη των ψυχών, σκότωσε την α γάπη, γκρέμισε την ιδανική λατρεία της γυναίκας, εξόντωσε τις αυταπάτες τω ν καρδιώ ν και ολο­ κλήρωσε την πια γιγάντια εργασίί, σκεπτικιστή που έγινε ποτέ. Διέ­ σχισε τα πά ντα με την ειρωνεία του

32/αφιερωμα Το Φ θινόπωρο, εγκαινιάζει με το μπαλζακικό ψευδώνυμο του Maufrigneuse μια μακρά συνεργασία στο G il Bias. Κ ατά τη διάρκεια αυτής της χρονιάς ο Tourgueniev, που ο Μ ωπασάν γνώρισε κα ι εκτίμησε στο σ πίτι του Φλωμπέρ, φρο­ ντίζει ν α κάνει γνωστό το έργο του αφηγητή στην πα τρ ίδα του. Δ ιαβ άζει το La Maison Tellier στον Τολστόι. Ε ίνα ι η αρχή μιας επιτυχίας που δε θα διαψευστεί ποτέ. Σ τις 26 Σεπτεμ­ βρίου, ο Τ ουργκένιεφ στέλνει το μήνυμα: «Το όνομά σας κάνει κρότο στη Ρωσία».

1882 Πρώτη έκδοση της Mademoiselle Fifi, στο Βέλγιο, εκδότης: Κίstemaeckers. Π ώς φτάνει σ’ αυτή την επιτυχία ο Μ ωπασάν; Για ορισμένους από τους φίλους του, δεν κάνει τίποτε άλλο από το να καυχησιολογεί και να μιλάει γ ια χρήματα.

1883 Ο Γκυ υποφέρει από την όρασή του. Το Φ εβρουάριο, γεννιέται ο Georges Litzelmann, αγνώστου πατέρα. Ε ίν α ι το πρώ το από τα τρία νόθα του Μ ωπασάν (στο μέτρο που μπορεί κά ποιος να το κρίνει). Έ ν α πράγμα είναι βέβαιο: η καταπιεστική πα ρ ου ­ σία, μέσα στο έργο του, ενός παράνομου πα ιδιού. Δεν είναι ίσως π α ρ ά η επιθυμητή καθιέρωση ενός κοινωνικού γεγονότος. Δημοσιεύονται το Une vie (Μ ια ζωή), το Contes de la bicasse (Δ ιηγήματα της μπεκάτσ ας) και η πρώτη έκδοση του Clair de lune (Σεληνόφω ς).

JF

κ α ι άδειασε τα πάντα. Κ αι σήμερα ακόμα, εκείνοι που τον απεχθάνοντα ι φ αίνονται να φέρνουν, πα ρά τη θέλησή τους, στο πνεύμα τους, μόρια της σκέψης του.

(Auprfs d' un mort, 1883) Ο Ν απολέων III είπε μια σωστή λέξη (ίσως να του τη σφύριξε κά­ π ο ιο ς υπουργός): «Εκείνο που χρειάζεται στην Α λγερία δεν είναι ο ι κατακτητές, αλλά οι μύστες». Ό μ ω ς παραμείναμε βάναυσοι κα­ τακτητές, αδέξιοι, ικανοποιημένοι με τις προκατασκευασμένες μας ιδέες. Τ α επιβληθέντα έθιμά μας, τα πα ρ ιζιά νικα σπίτια μας, οι συ­ νήθειές μας σοκάρουν σ’ αυτή τη γη σαν χοντροειδή σφάλματα τέ­ χνης, φρόνησης και κατανόησης. Ό ,τ ι κάνουμε μ οιάζει με π α ρανόη­ ση, μια πρόκληση σ’ αυτή τη χώρα, όχι τόσο στους πρώ τους της κατοί­ κους, όσο και στην ίδια τη γη.

1884 Δημοσιεύονται τα: Yvette, Miss Harriet και το A u Soleil Ή λιο) ταξιδιω τικές αφηγήσεις. Αφού αντάλλαξε, στα κρυφά, μια σύντομη αλληλογραφία με τη Marie Beshkirtseff, ο Μ ωπασάν συνδέεται πολύ στενά με την κόμησσα Potocka. Η επίδραση της τελευταίας πάνω στο συγγραφέα θα είναι κεφαλαιώδης Α υτός εγκαθίσταται στην οδό M ontchanin, σε μια κατοικία που ο Γκονκούρ κρίνει αυστηρά, αποκαλύπτει το κακό γούστο «ενός προαγω γού της Κ αραίβικής». Ο Γκονκούρ το εκτιμά με την υποχρεωτική φινέτσα του ερασιτέχνη του 18ου αιώ να. Η αλήθεια είναι ότι ο Μ ωπασάν ζει με τον καιρό του: συμφιλιώ­ νεται με τη νωχέλεια κα ι το σνομπισμό· υιοθετεί επίσης τις α ι­ σθητικές αναζητήσεις και λεπτότητες. Ε ίνα ι σύγχρονος του des Esseintes. Ο A lbert-M arie Schmidt τον είδε σωστά, γράφοντας: «Ευχαριστιέται αλληλοδιαδόχως να αφήνει τον εαυτό του να κολυμπάει στα κύματα του κόκκινου γκρενά της τραπ εζαρίας του, του μπλε Louis 16ου του σαλονιού του, του χρυσαφένιου κίτρινου της κρεβατοκάμαράς του». Α υτός, που τον θεωρούν νατουραλιστή, βρίσκεται επίσης σε παρακμή.

1885 Στα βιβλιοπωλεία: Bel-Ami, Contes du jour et de la nuit (Δ ιηγή ­ μ α τα τη ς η μέρας και τη ς νύχτας), Monsieur Parent. Ο Μ ωπασάν ταξιδεύει στην Ιταλία κα ι τη Σικελία. Στο νε­ κροταφείο των καπουτσίνων του Παλέρμου, σκέφτεται το θά­ νατο. Σ α ιζόν στο Chatelguyon. Στο εξής, αυτές οι θεραπείες θα γ ί­ νονται τακτικά. Ο Μ ωπασάν ξεφεύγει από την αρώστια πρ ο­ σπαθώ ντας να τη θεραπεύσει. Παράλληλα, συχνάζει στο σαλό­ ν ι της Mme Cahen d ’ Anvers κα ι της M me Straus: είναι σαν ένα άρωμα του Προυστ που θα ερχόταν απ ό τον Σουαν.

Καρικατούρες πι Μωπασάν έστειλε σι Alfred le Poitterii Δεν υπάρχει άνθρω πος που να μην έχει αγνοούμενα πα ιδ ιά , τα πα ιδ ιά εκείνα που αποκαλούνται αγνώστου πατρός, που τα έκανε, όπω ς ένα δέντρο α ναπαράγει, σχε­ δόν ασυναίσθητα.

IVn rus, 1882) Α γα πά το απολαυστικό χ άδι όπω ς το κρασί που μεθάει, όπω ς το ώριμο φρούτο που αρωματίζει το στόμα, όπω ς το καθετί που γεμίζει το σώμα μας με ευτυχία. Ν α α γα ­ πάμε τη σάρκα για τί είναι ω ραία, για τί είναι άσπρη και σφιχτή και στρογγυλή και γλυκιά, κα ι ηδονική στα χείλη κ α ι στα χέρια.

(Les Caresses, 1883) Ν α, λοιπόν, ένας ά νθρω πος, που ήταν ένας ά νθρω πος, πρ ιν από οκτώ χρόνια. Ζούσε, γελούσε, μι­ λούσε, έτρωγε, έπινε, ήταν γεμάτος α πό χαρ ά και ελπίδα. Κ αι νάτον! (..) Τ ι φρίκη!

αφιερωμα/33 22 Μ αΐον, θάνατος του Β ίκτωρα Ουγκώ.

1886 Δ ημοσιεύονται τα: Toine και La Petite Roque. Λογοτεχνική και κοσμική ζωή. Ο Μ ωπασάν ξεφεύγει α π ’ αυτή διαμένοντας στη Μεσόγειο - στο σκάφος του. Α ρχές μιας ανησυχητικής δρομο­ μανίας. < Ο Jean Lorrain, στο Tres Russe εγκαθιστά, κάτω από το όνο­ μα του Beaufrilan,(8va άτομο που ανταποκρίνεται αρκετά καλά στην ιδέα που ορισμένοι έχουν σχηματίσει γ ια τον Μ ωπασάν: γυναικάς και μοντέλο νατουραλιστή συγγραφέα. Π αραλίγο ακολουθούσε μια μονομαχία. Π ρέπει να υπήρχε, στην προσω­ πικότητα του Γκυ, κάτι που σοκάριζε, για τί αν παραμερίσουμε κάθε έριδα, ο Γκονκούρ γράφει γ ι’ αυτόν λίγο αργότερα: «Εί­ να ι η εικόνα και ο τύπος του νεαρού Νορμανδού μεσίτη»,

1887 Έ κδοση του M ont-Oriol και του L e Horla.

1888-1889 Τ αξίδια στη Ν ότιο Γαλλία και την Α λγερία. Δημοσιεύονται Pierre et Jean του οποίου προηγείται μια μελέτη πάνω στην εξέ­ λιξη του μυθιστορήματος το 19ο αιώνα/ Fort comme la mort (Δ υνατός σαν τον θάνατο). Π ερίοδος έντονης δραστηριότητας. Π ερίοδος πένθους κα ι ανησυχίας: θάνατος του ψ υχοπαθούς αδελφού του. Κολακευμένος από τ ις μάζες και εχθρός του πλήθους, ο Μ ω­ πασάν αποδοκιμάζει την παγκόσμια Έ κθεση (τον Π ύργο του Ά ιφ ε λ , συγκεκριμένα). Π ηγαίνει παρόλα αυτά πριν να φύγει από το Π αρίσι. Ο Μ ωπασάν είναι ένας διάσημος συγγραφέας: τα έργα του μεταφράζονται στα γερμανικά, τα αγγλικά και τα ισπανικά. Ε ίν α ι επίσης παράξενος άνθρωπος. Στη διάρκεια μιας γιορτής που δίνεται στην La Guillette, προσφέρει στους προσκεκλημέ­ νους του το ρεαλιστικό θέαμα ενός καθημερινού γεγονότος. «Το έγκλημα της Μονμάρτρης»: Έ βλεπε κανείς σ’ αυτό πώ ς ένας αστυφύλακας σκότωνε τη γυναίκα του, της άνοιγε την κοιλιά, φυλακιζόταν κα ι δραπέτευε επωφελούμενος από την πυρκαγιά της φυλακής του.

1890 L ’inutile beaut0 (Η ανώφελη ομορφιά), Notre coeur (Η καρδιά μας). Δεν αποδέχεται την προσχώρησή του στη Λεγεώνα της Τ ι­ μής. Εναλλαγές διεγέρσεων και καταθλίψεων: στην ασθένεια, του Μ ωπασάν, είναι το προτελευταίο στάδιο.

Ο ρεαλιστής, αν είναι καλλιτέ­ χνης, θα επιδιώ ξει όχι να μας δεί­ ξει τη χυδα ία φω τογραφία της ζω ής αλλά να μας δώσει το όραμα το πιο πλήρες, το πιο συγκινητικό, το π ιο αποδεικτικό α πό την ίδια την πραγματικότητα. Ν α διηγηθεί τα πά ντα θα ήταν αδύνατον (...) Μ ια επιλογή επιβάλλεται λοιπόν - πράγμα που είναι μια πρώτη προσέγγιση στη θεω ρία όλης της αλήθειας.

(Le Roman, 18*8) Ν ομίζω ότι θα πεθάνω σε δυο μέρες. (Γράμμα της 31ης Δεκεμβρίου 1*91) Γιατί αυτές οι αντιθέσεις, αυτή η γοητευτική γλυκύτητα και αυτή η σκληρότητα της φύσης; (L'Angelus, 1891)

1891 Το έργο Musotte πα ίζεται στο θέατρο του Γυμνασίου. Ο άν­ θρωπος Μ ωπασάν παρουσιάζεται όλο και περισσότερο αστα­ θής και ανήσυχος. Σ τις 31 Δεκεμβρίου γράφει: «Ε ίναι ο επικείμένος θάνατος και είμαι τρελός». Το άτομο που χαράζει αυτές τις λέξεις κα ι που β αδίζει τολμηρά στον εκμηδενισμό, μπορεί να παινεύεται γ ια ένα έργο ολοκληρωμένο μέσα στη διαύγεια.

¥ % ατ. ^ r

1892 Τη νύχτα της 1ης προς τη 2η Ιανουάριου, ο Μ ωπασάν επιχειρεί να αυτοκτονήσει. Μ εταφέρεται στην κλινική του γιατρού Blan­ che, στο Passy, όπου και πεθαίνει στις 6 Ιουλίου 1893.

Μετάφραση: Άννα Βουγιουκλίδου

34/αφιερωμα

Α ρμάν Λ ανού

Απ’ τον παφλασμό των κυμάτων στους θορύβους των σάλον ιών Ο Μωττασάν, πνευματικό παιδί ή καθώς λεν, χάριν συντομίας, γιος του Φλωμπέρ, δεσμεύτηκε σαν συγγραφέας απ’ αυτή την επικίνδυνη πατρότητα. Μή­ πως όμως ο Μωπασάν με το πάθος του για την ψυχολογία συναγωνίζεται κυ­ ρίως τον Πωλ Μπουρζέ στα τελευταία του έργα; Είναι ακριβώς μέσα σ’ αυτήν την «τανάλια» που ο συγγραφέας δημιουργεί το έργο του. π ’ όλα τα λογοτεχνικά φαινόμενα, αυτό που δίχως άλλο μπορούμε δυσκολότερα να εξηγήσουμε είναι το φαινόμενο της μόδας, που στη διάρκεια της ζωής ή και μετά το θάνατο ενός συγγραφέα τον απομονώνει ή τον φέρνει στο κέ­ ντρο της επικαιρότητας. Αυτό ισχύει και στην περίπτωση του Μ ωπασάν κι είναι μια τόσο χτυ­ πητή περίπτωση που στα 1979, ο τότε Πρόεδρος της Δ ημοκρατίας έφτασε να μιλήσει από την τη­ λεόραση για τον αγαπημένο του συγγραφέα, συμβάλλοντας έτσι κι αυτός, με τον τρόπο του, στο θόρυβο που είχε τότε δημιουργηθεί, και που όλοι θυμόσαστε. Βέβαια αυτού του είδους οι μόδες πολλές φο­ ρές αδικούν. Γιατί ο Μ ωπασάν κι ο Ζολά κι όχι δυο εξίσου σημαντικοί σύγχρονοί τους, όπως ο Ανατόλ Φ ρανς κι ο Αλφόνς Ντωντέ; Π αρ’ όλα αυτά, οι μόδες έχουν το προνόμιο να φέρνουν στο φως, ν ’ αποκαλύπτουν νέα στοι­ χεία, καινούριες πλευρές του έργου τού κάθε συγγραφέα, καθώς η οπτική γωνία της κάθε νέας γενιάς αναγνωστών είναι κάθε φορά διαφορετι­ κή. Ο Μωπασάν του 1979 δεν είναι πια ούτε αυ­ τός του ’69 ούτε του ’59 κι ακόμα λιγότερο αυτός των μαύρων χρόνων της κατοχής, όταν οι κινη­ ματογραφικές εικόνες του «Φιλαράκου» παρέπεμπαν στην «πραγματική» γαλλική κοινωνία του 1880, πάντα κάτω από την οπτική γωνία μιας δη­ λητηριώδους εθνικοσοσιαλιστικής προπαγάνδας. Έ τσ ι σήμερα με τον πολλαπλασιαμό των εκδό­ σεων ξαναεμφανίζεται, και με τις εκδόσεις «de

Α

la Pleiade» και με τα βιβλία τσέπης του Εθνικού Τυπογραφείου, στα οποία πρόσφατα εκδόθηκε ένας θαυμάσιος «Φιλαράκος», και ακόμη και με μια καινούρια έκδοση των «Oevres Completes IIlustrees», με εισαγωγή του Πιέρ Κονί, όπου εμ­ φανίζεται ένας τελείως διαφορετικός Μωπασάν που προκαλεί πολλές συζητήσεις ακόμα και π ο ­ λεμικές. Ε ίναι φανερό ότι εκείνο το ζεστό από­ γευμα του Ιουλίου, που ο Πρόεδρος Βαλερύ Ζισκάρ ντ’ Εστέν χαιρόταν να μιλά γ ια τις σκηνές στη Ν ορμανδία, για τα κυνήγια, και για την υψηλή παριζιάνικη κοινωνία, ενώ ταυτόχρονα ένας α π ’ τους συνομιλητές του (αυτός που υπο­ γράφει αυτές εδώ τις γραμμές) μετέθετε το βάρος στα κορίτσια της «Οικίας Τελλιέ», στην «Μπάλα από ξύγκι», στην « Ά γ ρ ια μάνα», χρησιμοποιώ­ ντας λέξεις τέτοιες όπω ς «κατοχή», «αντίσταση», και καταγγέλοντας με βιαιότητα τον πόλεμο και την αποικιοκρατία οι δυο πλευρές του Μ ωπασάν δεν συναντιόνταν παρά μόνο σ’ ένα σημείο, στην καθαρότητα και την αγνότητα της γλωσσικής έκ­ φρασης. Σήμερα, γνωρίζουμε πολλά για τον Μωπασάν, πολλά περισσότερα α π ’ ό,τι οι σύγχρονοί του, πα ρ ’ όλο που ένα μεγάλο μέρος της βιογραφίας του βρίσκεται ακόμα στο σκοτάδι. Αυτό φαίνε­ ται ότι ήταν προσωπική του επιθυμία, μιας κι ο Νορμανδός συγγραφέας όταν δεν σώπαινε, τύλι­ γε τη ζωή του στο μύθο, καταστρέφοντας και σβήνοντας όλα τα σημάδια και τα ίχνη. Α π ’ όσο ξέρουμε υπήρχαν άμεσες και στενές

αφιερωμα/35

σχέσεις με το δάσκαλό του τον Φλωμπέρ. Ε ίναι παράδοξο, το πώς ο Μ ωπασάν συγγραφέας που αποφεύγει συστηματικά τις γλωσσικές πολυπλοκότητες, σαφής κι εύκολος στη μετάφραση, έμα­ θε τόσο δύσκολα να γράφει. Π ρέπει να χρειά­ στηκε κάπου μια δεκαετία, α π ’ το 1871 ώς το 1880, κι αυτό παρά τη φανερή επίδραση του συγ­ γραφέα της «Μαντάμ Μ ποβαρύ». Ο πάγος θα σπάσει μόνο την άνοιξη του 1880 με την «Μ πάλα από ξύγκι» που εκδίδεται στη συλλογή των έργων των «νατουραλιστών», τα «Απογεύματα στο Μεντάν». Ε ίναι ήδη 30 χρόνών, του μένουν ακόμη δέκα χρόνια δημιουργίας και δυόμισι χρόνια, βυθισμένα στο σκοτάδι, α π ’ το 1891 ώς το θάνατό του στις 6 Ιουλίου του 1893. Α υτά τα δέκα περίπου χρόνια εκμάθησης συ­ νοδεύονται από ένα πραγματικό άγχος, πα ρ ’ όλη τη στήριξη που του παρείχε ο Φλωμπέρ, στον οποίο ο Μ ωπασάν αφιερώνει τα ποιήματά του: «στον λαμπρό κι αδερφικό μου φίλο, τον οποίο αγαπώ μ’ όλη μου την ψυχή, στον άφθαστο δά ­ σκαλο που θαυμάζω περισσότερο α π ’ όλους» (Ιούνης 1880) Αυτή η αγωνία που τον κυρίεψε στα τρία τέ­ ταρτα της σύντομης ζωής του ήταν δικαιολογη­ μένη. Ούτε η μητέρα του Λάουρα ντε Μ ωπασάν, ούτε ο αδερφός του ο Ερβέ, ούτε ο πατέρας του Γκυστάβ, ούτε αυτός ο ίδιος έλπιζαν π ια στο δη­ μιουργικό του ταλέντο και στο μέλλον του ως συγγραφέα!

ια να γνωρίσουμε τον παράξενο αυτόν συγ­ γραφέα, αυτόν τον κομήτη των γραμμάτων, του οποίου ούτε προσωπικές εξομολογήσεις, ού­ τε αλληλογραφία, ούτε ημερολόγια, έχουμε σή­ μερα στα χέρια μας, πρέπει αναγκαστικά να κα­ ταφύγουμε στην ερμηνεία και στην αποκρυπτο­ γράφηση, προκειμένου ν ’ ανακαλύψουμε τη συ­ νέχεια της ζωής και του έργου του. Το έργο του Μ ωπασάν σημαδεύτηκε α π ’ τα αντιφατικά συ­ ναισθήματα που του προξενούσε ο Γκυστάβ Φλωμπέρ. Τον θαυμάζει και τον αγαπά, ταυτό­ χρονα όμως τον φοβάται, φοβάται τις μεθόδους του, το ηχηρό του γράψιμο. Ε ίναι αυτές ακριβώ ς οι φοβίες κι αυτές οι αμ­ φιβολίες που κάνουν αυτόν τον λάτρη του Φλω­ μπέρ, λιγότερο «φλωμπερικό α π ’ όλους τους οπαδούς του». Αυτό που κρατά όμως α π ’ το συγγραφέα των «Τριών Παραμυθιών» και της «Μ αντάμ Μποβαρύ», είναι η «ματιά». Ε ίναι εξαιρετικής σημασίας αυτή η απλή παρατήρηση της σύγχρονης κριτικής, η οποία σημειωτέον εί­ ναι και ιστορικά αποδεδειγμένη. Ο Μωπασάν ο ίδιος λέει, στην Εισαγωγή του «Πιέρ και Ζαν» το πώ ς ο Φλωμπέρ διάβαζε όλ’ αυτά τα «γκρίζα» χρόνια, όλα όσα αυτός που γελώντας έλεγε «ο ο παδός μου», του έδινε. Α πό τον «οπαδό» μα­ θαίνουμε αυτές τις συμβουλές που ο Φλωμπέρ συνήθιζε να δίνει. «Για να περιγράφετε μια αναμμένη φωτιά ή ένα δέντρο σε μια πεδιάδα, σταθείτε μπροστά στη φωτιά ή το δέντρο μέχρι που να μην σας θυμίζουν π ια ούτε φωτιά ούτε δέντρο». Αυτό ο Μωπασάν χρειάστηκε δέκα

Γ

36/αφιερωμα χρόνια γ ια να το μάθει. Α λήθεια, όμως, με το δάσκαλό του, αυτός αρνείται το αυθαίρετο π έ­ ρασμα α π ’ τον γρ απτό λόγο στον πρ οφ ορικ ό, α π ’ τη διήγηση στο διάλογο, σαν να είναι το έργο προορισμένο ν α δια β ά ζετα ι πά ντα φ ωναχτά. Αυτή την αρχή ο Μ ωπασάν δεν την αρνήθηκε ποτέ, ούτε για χάρη του Φ λωμπέρ ούτε για χάρη του περίπλοκου γραψ ίματος, της «καλλιτεχνικής γραφής» των αδερφ ώ ν Γκονκούρ. Κ ι όμως αυτό δεν τ ’ ομολογεί σε κανέναν, κι ακόμα λιγότερο στον Φλωμπέρ! Ο ύτε πρ ιν το θάνατο του τελευταίου, το Μάη του 1880, πρά γμ α που αποτέλεσε το π ιο βίαιο κα ι πιο ισχυρό πλήγμα στη ζωή του - ούτε όμως κ α ι με­ τά. Αυτή του η άποψη δεν δια φ α ίν ετα ι μόνο μεσ’ απ ό τα γ ρ α πτά του, τα άρθρα πολεμικής κα ι κρ ι­ τικ ής, αλλά κυρίω ς από την α ψ ιμ αχία του με τους Γκονκούρ, που αποτελεί γ ια μας κ α ι το π ιο αποκαλυπ τικό επεισόδιο. Π ίσω απ ό τον Γ κον­ κούρ που αγα π ά ει λίγο, κα ι που κι αυτός του το αν τα π ο δίδ ει εξίσου, βρίσκεται στην πρ α γμ ατικό ­ τητα η κριτική γ ια το έργο του Φλωμπέρ. Κ ι εδώ ακόμη το κείμενο-κλειδί είναι η εισαγω γή στο «Π ιέρ κα ι Ζαν» που γράφ τηκε το Σεπτέμβρη του 1887. Το κείμενο αυτό, το οπο ίο εμπεριέχει πολ­ λά βιογρ αφ ικά στοιχεία, είναι το σημαντικότερο γ ια τη γνω ριμία μας με τον συγγραφ έα κ α ι το έρ­ γο του, ακόμα κ ι αν στην ουσία δεν έχει καμιά σχέση με το έργο που ακολουθεί. Η εισαγωγή αυτή, στρέφεται ανο ιχτά κ α ι άμεσα στον Γκον­ κούρ κα ι στην «καλλιτεχνική του γραφή» κα ι έμ­ μεσα στη γλωσσική εκλέπτυνση (preciosite) της εποχής, στον Υσμάν (που ανταποκρίθηκκε καλύ­ τερα α π ’ όλους στο πρότυπο της «καλλιτεχνικής γραφ ής»), ακόμα κα ι στον ίδιο τον Φλωμπέρ, τον πνευμ ατικό του πα τέρα , ενμέρει π ια απ ο κη­ ρυγμένο α π ό αυτόν τον Ο ιδ ίπ ο δ α της πένας. Γράφ ει ο Μ ωπασάν: «Εξάλλου, η γαλλική γλώσ­ σα μοιάζει με κα θαρό νερό που την ηρεμία του, οι μανιερίστες-συγγραφείς (ο όρος που συχνά χρησιμοποιεί) ούτε μπόρεσαν ούτε κα ι θα μπορέ­ σουν ποτέ να ταράξουν (...) Η γλώσσα αυτή εί­ ν α ι α π ό τη φύση της καθαρή, λογική κ α ι νευρώ ­ δης». Κ αι ο Μ ωπασάν αναπτύσσει τη θεω ρία του: «Χρειαζόμαστε λιγότερα ονόματα, επίθετα και ρήματα, που εκφράζουν έννοιες σχεδόν ά π ια ­ στες, περισσότερες όμως διαφ ορετικές φράσεις, διαφ ορ ετικά δομημένες κι έξυπνα τοποθετημέ­ νες»... Π αρατηρούμε, ότι αν το πρώ το μέρος της συμβουλής γενικά το τηρεί, π α ρ ’ όλ’ αυτά δεν αποδείχτηκε το ίδιο εφευρετική, τουλάχιστον όσο το έλπιζε, στο πεδίο της σύνταξης. Ο συγγραφ έας-Μ ω πασάν, πα ρατηρεί, αρνείτα ι την εκζήτηση στην έκφραση, δεν πιστεύει ού­ τε στην καλλιτεχνική γραφ ή του Γκονκούρ ούτε κα ι στο «μέταλλο» του Φ λωμπέρ. Θ α μπορούσα­ με να πούμε ότι στέκεται ακριβώ ς στο κέντρο

του σταυρού που σχηματίζουν ο ι 4 αυτοί συγ­ γραφ είς: Φ λωμπέρ Γκονκούρ

Μ ωπασάν

Υσμάν

Ζολά

Εντμόντ ντε Γκονκούρ έλαβε εκείνο το κεί­ μενο γ ια το οποίο ποτέ δεν τον συγχώρεσε, «Στην εισαγω γή του νέου μυθιστορήματος, ο Μ ωπασάν κάνοντας επίθεση στην καλλιτεχνική γραφ ή μου, κάνει κριτική χω ρίς όμως ν ’ αναφ έ­ ρει τ ’ όνομά μου. Η επίθεση αυτή έφτασε στα χέ­ ρ ια μου σήμερα, σχεδόν ταυτόχρονα μ’ ένα γράμμα, όπου ταχυδρομικά μου στέλνει τον αμέ­ τρητο θαυμασμό κα ι την αφοσίωσή του. Α ν α ­ γκάζομαι έτσι να θεωρήσω αυτόν τον Ν ορμανδό πο λ ύ ... Ν ορμανδό...» (αυτός που μιλά με τρόπο διφορούμενο). Ο Γκονκούρ τον διέγραψ ε από την Α κα δημία του, λίγο μετά την εισαγωγή του στην ψ υ χια τρ ι­ κή κλινική του γνωστού γιατρού Μ πλανς, στο Π ασέν, στις 6 Ιανουάριου 1892. Α ν κα ι μισούσε τον πόλεμο, τις απ οικίες, την κατευθυνόμενη δημοσιογραφ ία, το γάμο, την Α κα δημία , την Επιθεώρηση των Δ υο Κόσμων, τη Λεγεώνα της Τιμής, με δυο λόγια όλους τους θεσμούς, ο Μ ωπασάν είχε μέσα του τη φ ιλοδοξία γ ια κοσμική ζωή, φ ιλοδοξία που κληρονόμησε α π ’ τη μητέρα του, την τρομερή διανοούμενη Λ άουρα ντε Μ ωπασάν, αδερφή τού Αλφρέντ Λε Π ουατβέν, ο οποίος κα ι ήταν ο καλύτερος φίλος του Φ λωμπέρ, με αληθινή ψύχωση γ ια την ομορ­ φ ιά κα ι τη γοητεία κα ι του οποίου το π ά θος με­ γάλωνε ταυτόχρονα σχεδόν με την επιτυχία και την τρομερή αρρώ στια, γ ια της ο ποία ς την κα τα­ πολέμηση δεν είχε ακόμη εφευρεθεί η πενικιλίνη, τη σύφιλη. Ό π ω ς κα ι η Λ άουρα, έτσι κα ι ο Γκυ, ένιωθε την ανάγκη να κατακτήσει την «υψηλή κοινω ­ νία» που π α ρ ’ όλ’ αυτά μαστίγωνε αλύπ ητα- π ά ­ θος κοινό τόσο του σοσιαλίζοντος Ε υγένιου Συ, όσο κα ι του Μ αρσέλ Προύστ. Θ εωρώ αρκετά χαρακτηριστικό αυτό το επει­ σόδιο που συνέβη τον κα ιρό που ο Μ ωπασάν βρισκόταν στον κολοφώνα της δόξας του, την άνοιξη του 1885. Ο συγγραφέας μας βρίσκεται με τον κόμη Πριμολί, σύμβουλο επί τω ν π ολ ιτι­ στικών στη Ρώμη, τον ακαδημαϊκό ζω γράφ ο και κοσμικό Ζερβέζ, καθώ ς κα ι τον Π ωλ Μ πουρζέ, το νεαρό, καθώ ς λένε μαιτρ της αστικής ψυχολο­ γίας. Μ ετά από παράκληση του Γκυ, ο κόμης Π ριμολί, ο επωνομαζόμενος Ζεζέ, οδηγεί τους καλεσμένους του σ’ έναν άθλιο οίκο ανοχής, κο­ ντά στη Γαλλική Π ρεσβεία, στην οδό Τόρε ντι Ν όνα. Ε κεί, ο Ν ορμανδός «πάει» με μια εντυπω-

Ο

αφιερωμα/53 σιακή γυναίκα. Γυρνώντας, μετά από λίγο, βλέ­ πει τον Πωλ Μ πουρζέ κάπω ς στενοχωρημένο. Ο Γκυ βάζει τα γέλια, τον χτυπάει φιλικά στον ώμο κα ι λέει: «Ε, λοιπόν, τώρα καταλαβαίνω την π ε­ ρίφημη ψυχολογία σας!». Το ανέκδοτο πά ει μα­ κριά, π ιο μακριά από όσο ο ίδιος ο Μ ωπασάν φαντάζεται. Ά λ λοτε ερωτευμένος με μικρές κόμησσες (τις ήθελε όλες!), άλλοτε με ωραίες Ε βραίες των οι­ κονομικών κύκλων, παντρεμένες με περισσότερο ή λιγότερο ξεπεσμένους ευγενείς, που από καιρό σε καιρό η περιουσία του πατέρα τραπεζίτη ή βιομήχανου τις στήριζε και τις κρατούσε κάπω ς στην επιφάνεια, οι φιλοδοξίες του Μ ωπασάν γ ί­ νονταν χρόνο με το χρόνο περισσότερο έκδηλες κι έρχονταν σε ολοένα μεγαλύτερη αντίθεση με το καλλιτεχνικό του ταπεραμέντο. Κατά βάθος, βρισκόταν πιο κοντά στον Τουλούζ-Λωτρέκ α π ’ ό ,τι στον Γκαβαρνί. Η φιλοδο­ ξία του, η ματαιοδοξία κι ο Δ ονζουανισμός του θα τον οδηγούσαν σίγουρα στον Βίντεράλτερ, αν δεν τον προλάβαινε ο θάνατος. Δεν μένει έτσι, ατιμώρητη, αυτή του η έμμονη ιδέα, το να γίνει δηλαδή «ο Μ παλζάκ των κοσμικών κυριών» όταν θέλει, κι από πάνω να τους γίνεται ευχάρι­ στος. Ο εξαιρετικός Λεόν Ντεφόυ σημειώνει: «Ο Μ ωπασάν εξαφανίζεται ακριβώ ς τη στιγμή που επρόκειτο να ακαδημαϊκοποιηθεί». Ακριβώς! Στην πραγματικότητα με το «Δ υνα­ τός όπως ο θάνατος», «Η καρδιά μ α ς » κα ι «Η άχρηστη ομορφιά», η «ακαδημαϊκοποίηση» του έργου έχει ήδη αρχίσει να γ ίνεται φανερή. Στο ξεκίνημα της καριέρας του ο Μ ωπασάν κοροϊδεύει τον συνάδελφό του Πωλ Μ πουρζέ, που ανακάλυψε «την κοσμική ψυχολογία»· η αλήθεια είναι όμως ότι τα σαλόνια βοηθούν στην επιτυχία «της συνοικίας» κα ι στην κοινωνική άνοδο, το ίδιο όπω ς κι οι ερωμένες - πολλές φ ο­ ρές οι ίδιες - (αναφέρομαι στη Μ αρί Καν που πέρασε α π ’ την αγκαλιά του Πωλ, ταυτόχρονα, στο κρεβάτι του Γκυ). Ο Μ ωπασάν που γράφ ει το «Δυνατός σαν τον θάνατο», προσεγγίζει χω ρίς να το θέλει τον αντί­ παλο. Π ροσπαθώντας ν ’ αποφ ύγει τη γλωσσική εκζήτηση του Γκονκούρ κα ι τον φορμαλισμό του Φλωμπέρ, πέφτει, στην αστική ψυχολογία. Κλέ­ βει την ή τις Η γερίες του Πωλ Μ πουρζέ, αλλά ο Μ πουρζέ του κλέβει την ψυχή. Ο Μ ωπασάν γεννήθηκε με τον παφλασμό των κυμάτων στο Ετρετά και την αρμύρα του Φεκάμ. Ο κοσμικός θα πεθάνει αφού χάσει πρώ τα δυο φορές την ψυχή του. Την πρώτη στα κοσμικά προάστια και τη δεύτερη στο Πασσύ, το άσυλο που στοίχειωσε στο μυαλό του Ζεράρ ντε Νερβάλ, στου γιατρού Μ πλανς, γνωστού σαν «ο γ ια ­ τρός των Τριών Αστέρων». Μ ε τά φ ρ α σ η : Κ α τ ε ρ ίν α Κ έη

Νέες Εκδόσεις

ΖΕΡΑΡ ΒΑΛΤΕΡ

Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ ΖΩΗ ΣΤΟ ΒΥΖΑΝΤΙΟ

PIERRE ΜΟΝΤΕΤ

Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ ΖΩΗ ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΑ ΑΙΓΥΠΤΟ

54/αφιερωμα

Μ α ρ ί-Κ λ α ιρ Μ π α ν κ ά ρ

ο Μωπασάν, ο πόλεμος, η πολιτική

Δεν πάει πολύς καιρός που η ταινία του Louis Daquin βασισμένη στο μυθι­ στόρημα «Μπελ-Αμί» απαγορεύτηκε στη Γαλλία εξαιτίας του αντιαποικιακού της χαρακτήρα. Όταν πρωτοεμφανίστηκαν «Οι βραδιές του Μεντάν», περ­ νούσαν για βιβλίο “αντιπατριωτικό”, επειδή οι συγγραφείς του ισχυρίζονταν ότι μιλούσαν για τον πόλεμο του ’70 διαφορετικά από τον Deroulede. Ο Μωπα­ σάν, χρονογράφος πολύ ενημερωμένος για τις πολιτικές και οικονομικές ρα­ διουργίες, επικρίνει την κατάκτηση της Τυνησίας και απεχθάνεται τον πόλε­ μο. Μια σημαντική πλευρά του έργου του. « Τ Τ θέα ενός απλού κλαδευτηριού μ’ ενδιαφέX JL ρει, με εκπλήσσει και με δελεάζει απείρως περισσότερο από τη θέα ενός συντάγματος που περνά με επικεφαλής τη μουσική και τη σημαία να κυματίζει». Αυτή η φράση δε γράφτηκε από τον Georges Darien, αλλά από τον Μωπασάν, στην εφημερίδα Ο Γαλάτης. «Βρίσκετε πολύ απλές τις παρισινές ραδιουργίες των υψηλών αρ­ χόντων της δημόσιας εκμετάλλευσης. Ζούμε μέ­ σα στη βασιλεία της δωροδοκίας των δημόσιων λειτουργών, στο βασίλειο της εύκολης συνείδη­ σης, γονατισμένοι μπροστά στους μεγιστάνες». Ε ίναι και πάλι ο Μ ωπασάν και όχι κάποιος σο­ σιαλιστής που κάνει αυτή τη δήλωση. Π αρ’ όλ’ αυτά, θα πέφταμε έξω αν τον θεωρούσαμε σο­ σιαλιστή ή αναρχικό. Αλλά θα είχαμε εξίσου άδικο, αν τον τοποθετούσαμε ανάμεσα στους συγγραφείς που κρατήθηκαν μακριά από την πο ­ λιτική, είτε από συμφέρον, είτε από απέχθεια και διακηρυγμένη απάθεια, όπως ο δάσκαλός του ο Φλωμπέρ. Ακόμη, όσον αφορά τον Φλωμπέρ, το θέμα δεν είναι τόσο απλό: Ο Μ ωπασάν μπόρεσε να ανακαλύψει μετά το θάνατο του Φλωμπέρ στα «Σημειωματάριά» του το προσχέ­ διο ενός μυθιστορήματος για τα ήθη της Δεύτε­ ρης Α υτοκρατορίας, «να συμπεριλάβουμε στο έργο όσο γίνεται περισσότερο θράσος, πλούτο,

αφοσίωση». Αλλά είναι βέβαιο ότι υπάρχει στον Φλωμπέρ μια αρνητική στάση για την πολιτική συμμετοχή που οφείλεται σε κάποια παραλυσία του ρομαντισμού του και σε κάποια προσωπική παραίτηση από τη ζωή. Ο Μωπασάν, θέλοντας και μη, χρειάστηκε να συμμετάσχει στη ζωή της εποχής του. Κατά τη διάρκεια του πολέμου του 1870 υπήρξε στρατιώτης ενός πολέμου, του οποί­ ου η αιτία φαινόταν φρικτή και παράλογη και κινδύνεψε να σκοτωθεί, όταν έγινε η καταστρο­ φή. Α πό την άλλη μεριά, υποχρεωμένος να κερ­ δίσει τη ζωή του, γνώρισε για χρόνια, από το 1873 και μετά, την πενιχρή ζωή του υπάλληλςυ σε Υπουργείο, που αρχίζει με 125 γαλλικά φρά­ γκα το μήνα μια καριέρα στην οποία οι αυξή­ σεις γίνονται με αργό ρυθμό και οι καταπιέσεις είναι πολυάριθμες. Α πό τη στιγμή που γίνεται ονομαστός δημοσιογράφος, διάσημος συγγρα­ φέας δεν ξεχνά ποτέ εκείνη τη στερημένη ζωή. Μ πορεί να τη συγκρίνει με τη ζωή της τάξης στην οποία έχει τώρα πρόσβαση, των νεόπλου­ των και των κοσμικών, του τραπεζίτη Cahen d ’Anvers, της πριγκίπισσας Potocka. Έ π ειτα , η δημοσιογραφία είναι ένα σχολείο της επικαιρότητας. Επίσης δεν πρέπει να εκπλαγούμε από το ό τι πολλά χρονογραφήματα του Μωπασάν, ένας αριθμός διηγημάτων του και δύο από τα μυθι-

αφιερωμα/55 στορήματά του, Μ πελ-Α μ ί και Μ οντ-Ο ριόλ, εί­ να ι αφηγήσεις ή μεταφορά της επικαιρότητας και μας αποκαλύπτουν μια σειρά από κρίσεις για την εποχή του. α συμπληρωθούν όπου να ’να ι εκατό χρό­ νια από τότε που εμφανίστηκαν Οι βραδιές του Μ εντάν, έκδοση συλλογική στην οποία δ ί­ πλα σ’ άλλες νουβέλες, αφιερωμένες στον πόλε­ μο, περιλαμβάνεται η Χ οντρομπαλού. Το βιβλίο πα ρ ’ ολίγο να ονομαστεί Η κωμική εισβολή · κω­ μική και, φυσικά, τραγική για το χλευασμό της. Έ ν α γράμμα του Μ ωπασάν στον Φλωμπέρ, μας κάνει να αναλογιστούμε την αντίθεση ανάμεσα σ’ αυτή την ερμηνεία και την ερμηνεία που δια­ δίδεται από την υπεραμυνόμενη του πολέμου λο­ γοτεχνία: «Κάνοντας αυτό το βιβλίο δεν είχαμε καμία αντιπατριωτική πρόθεση... θελήσαμε μόνο να προσπαθήσουμε να δώσουμε στα διηγήματά μας μία ακριβή εικόνα του πολέμου, να τα απο­ γυμνώσουμε από το σωβινισμό του τύπου Deroulede... Αυτή η καλή πρόθεση εκ μέρους μας, όσον αφορά την εκτίμηση των στρατιωτικών γε­ γονότων, δίνει σ’ ολόκληρο τον τόμο μια πα ρ ά­ ξενη όψη». Την ίδια χρονιά, 1880, δημοσιεύει στις Κ υριακές ενός παριζιάνου αστού, μια σάτι­ ρα των προετοιμασιών που γίνονται για τον εορ­ τασμό των εκατό χρόνων από τη Γαλλική Ε π α ­ νάσταση: «καταπόνηση, εξόντωση των κάλων στα πόδ ια , διαταραχή της σκέψης». Στην αρχή της δημοσιογραφικής του καριέρας υπάρχουν ήδη δύο μεγάλα πολιτικά θέματα: Φρίκη του π ο ­ λέμου, περιφρόνηση του όχλου κ α ι, βέβαια, περι­ φρόνηση για τον πλούσιο αστό, όπω ς περιγράφεται στη Χ ο ντρομ παλού, άπληστο και έτοιμο να συνεργαστεί με τον κατακτητή. Και όμως, είναι η εξάσκηση της δημοσιογρα­ φ ίας που πολλαπλασιάζει και ενισχύει τις πολι­ τικές απόψεις του Μωπασάν. Α πό την αρχή του 1881, δίνει συστηματικά κάθε εβδομάδα στην εφημερίδα Ο Γαλάτης ένα άρθρο, που μπορεί να είναι ένα χρονικό ή ένα διήγημα πιο επεξεργα­ σμένο, αλλά πρέπει οπωσδήποτε να σχετίζεται με την επικαιρότητα, γιατί διαφορετικά θα δυσαρεστήσει. Έ ν α γράμμα του Μ ωπασάν αποδεικνύει ότι του απαίτησαν αυτό το ύφος του πα ρα­ τηρητή, το οποίο υιοθέτησε με δυσκολία, αλλά στο οποίο διέπρεψε γρήγορα. Το ίδιο συμβαίνει και με τα χρονογραφήματα που δίνει στην εφη­ μερίδα Ζιλ-Μ πλας από τον Οκτώβριο του 1881. Μ’ αυτό τον τρόπο κερδίζει (και πολύ καλά μά­ λιστα) τη ζωή του, μέχρι να του επιτρέψει η τύχη του να αποδεσμευτεί από τις βασανιστικές υπο­ χρεώσεις των εβδομαδιαίων άρθρων. Ξεχάσαμε αυτή την πλευρά τόυ ανθρώπου των γραμμάτων κατά τη διάρκεια του χρυσού αιώ να της δημο­ σιογραφίας. Υπήρξε το status πολλών συγγρα­ φέων του τέλους του 19ου αιώνα. Ορισμένοι,

Θ

όπω ς ο Mendes, ο Silvestre, χάνονται τροφοδο­ τώντας μ’ αυτό τον τρόπο κείμενα. Διασπούν και εκλαϊκεύουν το ταλέντο τους. Ό σ ο για το Μ ωπασάν, που ανήκε στη σκληρή σχολή του Φλωμπέρ, τις περισσότερες φορές ξεφεύγει από τις δυσκολίες μιας κατάστασης, η οποία προσφέ­ ρει ως αντιστάθμισμα το ανεκτίμητο προσόν να κάνει τον συγγραφέα να συμμετέχει στην πιο άμεση επικαιρότητα. τσι κατά το 1881-82, ο Μ ωπασάν, διερευνώντας και κάνοντας ρεπορτάζ, διαμορφώνει μια πολιτική θεωρία και συλλέγει σωρεία συγκε­ κριμένων στοιχείων που χρησιμοποιεί αμέσως στα διηγήματά του και τα οποία θα χρησιμο­ ποιήσει σε όλα τα μελλοντικά του έργα. Τώρα, λίγο γνωστά ή άγνωστα τα χρονογραφήματα όπου ο Μ ωπασάν αναλύει και διασκεδάζει ή εξοργίζεται, αποτελούν τη βάση του έργου του, λιγότερο πρόσκαιρου. Α ς τα ξαναζωντανέψουμε εδώ. Το 1880 δε γίνεται θόρυβος πα ρά μονάχα γ ια την επέμβαση της Ιταλίας στις τυνησιακές υποθέσεις, για την αντεπίθεση του Γάλλου επιτε­ τραμμένου Roustan, κατηγορούμενου γ ια δωρο­ δοκίες και για τα σχέδια μιας γαλλικής εκστρα­ τείας στην Τυνησία, της οποίας το πρόσχημα βρέθηκε το 1881: πρόκειται για την καταστολή στην αλγερινή γαλλική α ποικία της επανάστασης των Κρουμιρίων που βοηθήθηκαν από τους γείτονές τους. Ο ι Γάλλοι περνούν τα σύνορα, ο γαλλικός στόλος αποβιβάζεται στο Bizerte και η συνθήκη του Bardo που εγκαθιδρύει το γαλλικό προτεκτοράτο στην Τυνησία, γίνεται το Μ άιο. Η εκστρατεία εναντίον των Κρουμιρίων παρατείνετα ι μέχρι το 1882, επειδή για να καθησυχάσει την κοινή γνώμη πριν από τις εκλογές βουλευτών στην Εθνοσυνέλευση, η κυβέρνηση απέσυρε π ο ­ λύ νωρίς τα γαλλικά στρατεύματα. Αυτό αποτε­ λεί σκάνδαλο όπω ς και οι δωροδοκίες του Rou-

Ε

Αεσποινίς Φιφή τον Delahaye που εκτέθηκε στο σαλόνι του 1898

56/αψιερωμα stan. Βεβαίως, μεγάλα οικονομικά συμφέροντα κρύβονται πίσω από αυτή την εκστρατεία, που υποστηρίζεται από τους παρισινούς τραπεζίτες κα ι τους κοινοβουλευτικούς αντιπροσώ πους, οι οποίοι τα συνδυάζουν με τις υποθέσεις τους· εφημερίδες που πατρονάρουν κάνουν καμπάνια εν ονόματι της γαλλικής εθνικής αξιοπρέπειας. Μ αντεύουμε ότι σ’ όλα αυτά εμπλέκεται η κερ­ δοσκοπία· οι κερδοσκοπικές πράξεις στο Χρη­ ματιστήριο είναι πυρετώδεις μέσα σε μια οικονο­ μική συγκυρία ήδη δύσκολη. Ε ίναι η ευημερία γ ια τους μεν κα ι για τους άλλους η καταστροφή (για π α ράδειγμα L ’Union Generale). Μ ωπασάν γράφει το 1881 μια ολόκληρη σειρά άρθρων γ ι’ αυτή την υπόθεση. Ό σ ο ν αφορά τη γαλλική επιδρομή, τα άρθρα αυτά εί­ ναι πάνω α π ’ όλα μια αναζωπύρωση του μίσους του για τον πόλεμο, τον οποίο χαρακτηρίζει «απεχθές αλλαντοπωλείο» και για τον επικρατούντα σεβασμό στις ένοπλες δυνάμεις: «Είναι σαν να σεβόμαστε την ευλογιά και τη χολέρα». Σ τις 5 Ιουλίου τιτλοφορεί το άρθρο του «Zut» («Π αράτα με») και απευθύνεται σ’ αυτούς που θέλουν να τον «κλονίσουν». Σ τις 6 Ιουλίου, φεύ­ γει με πλοίο γ ι’ αυτή την Α φρική για την οποία έγραψε ότι «μοιάζει να μετατρέπεται σε γόνιμο φυτώριο όπου φυτρώνουν αδιακρίτω ς πόλεμοι για μας». Κ αι από την Α λγερία, μέχρι το Σε­ πτέμβριο, στέλνει μια σειρά από πολύ αυστηρά άρθρα για τον τρόπο αποίκησης των Γάλλων: ληστείες, κυβέρνηση χωρισμένη ανάμεσα σε π ο ­ λιτικούς κα ι στρατιωτικούς και, κυρίως, ανικα­ νότητα να κατανοήσουν τρν αραβικό πολιτισμό. «Καμιά από τις ιδέες μας δεν είναι εφαρμόσιμη σ’ αυτούς τους ανθρώπους. Πρέπει να είμαστε πολύ ακριβείς και πολύ δίκαιοι. Π ρέπει κυρίως να προσπαθήσουμε να καταλάβουμε τη φ υλή τους, τη φύση τους και τον τρόπο πο υ σκ έπτο ­ νται». Ό χ ι πω ς ο συγγραφέας είναι αντιαποικιστής εκ πεποιθήσεως: Ν ομίζει πω ς οι άραβες αρ­ χηγοί είναι ακόμη πιο άδικοι προς τους ομόθρησκούς τους α π ’ ό ,τι οι Ε υρω παίοι που προσαρ­ μόστηκαν στη νοοτροπία των ιθαγενών. Αλλά εξοργίζεται απ ό το ό τι οι τελευταίοι είναι σ πα­ νιότεροι από τους κερδοσκόπους. Θ εωρεί πω ς εμπαίζονται οι Γάλλοι ως προς τα κίνητρα της εκστρατείας και τοποθετεί το σκάνδαλο Roustan σε διαφορετική βάση: «Π οιος από μας δε θα μπορούσε να διηγηθεί ιστορίες πιο σκανδαλώ­ δεις; Δωροδοκίες γ ια να κάνουμε να μιλήσουν δω ροδοκίες για να κάνουμε να σωπάσουν. Ω! θα ήθελα, για παράδειγμα, ένας χρηματιστής, σκε­ πτικιστής και πνευματώδης να είχε γράψ ει τα απομνημονεύματά του, να τα είχε διηγηθεί όλα, πραγματικά όλα, γ ια να χρησιμεύσει στην ιστο­ ρία της γενιάς μας». Α πόρροια της εντονότατης θέσης του Μ ωπα-

Ο

σάν ενάντια στην αφρικανική εκστρατεία, ήταν η αντίθεσή του σ’ όλες τις αρχές της πολιτικής και των ηθών της εποχής του. Παρακολουθούμε σημάδια αυτής της αντίθεσης στα χρονογραφήματά του μέχρι το 1884. Γράφει, καυτηριάζοντας το κοινοβουλευτικό καθεστώς που καταφέρνει να δημιουργεί «κακούς ηθοποιούς» (Gam betta), «γελωτοποιούς» ή χυδαίους όπω ς τον Gr6vy. Δ εν αποτελεί πια επάγγελμα η διακυβέρνηση μιας χώρας: οποιοδήποτε πλήθος, ακόμη κι αν αποτελείται από ευφυείς, ισοπεδώ νεται σε μια κοινή μετριότητα. Ά ρ α , οι βουλευτές είναι ένα πλήθος εκλεγμένο από «ένα ηλίθιο αριθμό». Και ας εύχεται ο συγγραφέας ένα άλλο εκλογικό σύ­ στημα, αυτό για παράδειγμα που θα επέτρεπε την επέμβαση σε επαγγελματικά σωματεία. Ο συγγραφέας τα βάζει εξάλλου μ’ ολόκληρη την κοινωνία, που στηρίζεται στο χρήμα και στην υποκρισία. Εξαπολύει πόλεμο εναντίον όλων των αξιών της κοινωνίας που τις χαρακτηρίζει «αιώρες» και «πριονιστήρια»: η περιορισμένη μόρφωση των γυναικών, ο γάμος, η μονομαχία, η ιεραρχία στα επαγγέλματα και τις αισθητικές αξίες. Για παράδειγμα, με αφορμή τις εκθέσεις ζω γραφικής, ο Μ ωπασάν γράφει κείμενα ενα­ ντίον της επίσημης ταξινόμησης ανάμεσα στην «υψηλή ζωγραφική» και την «ειδική ζω γραφ ι­ κή»· τα κείμενα αυτά τα κάνει δηκτικότερα στα δ ικά του Σα λόνια του 1886. Τέλος, καταγγέλλει την υποκρισία της λογοτεχνικής κριτικής που παρακολουθεί την επιφανειακή ηθική του κοσμι­ κού κοινού το οποίο κατέχεται, κατά τα άλλα, από άγνοια. «Θα ήταν εκατό εκατομμύρια φορές π ιο ενδιαφέρον να ακούει κανείς έναν αλλαντοπώλη να μιλάει με επιτηδειότητα για λουκάνικα πα ρ ά να ακούει σωστούς κυρίους και κοσμικές κυρίες σε επίσκεψ η να ανοίγουν τις κάνουλες των κοινοτοπιών». πήκε σε τάξη λοιπόν η καταδίκη για όλες «τις μικρότητες, τις δολιότητες, τις α ι­ σχρότητες, τις ατιμίες που δοξάστηκαν, που έγι­ ναν αποδεχτές με ενθουσιασμό». Με την εξάσκη­ ση της δημοσιογραφίας, ωριμάζει ξαφ νικά το μί­ σος του Μ ωπασάν εναντίον της νοοτροπίας της εποχής του. Αλλά διακατέχεται από επαναστατι­ κό πνεύμα; Βεβαιότατα όχι: οπαδός του Σοπενχάουερ κα ι του Σπένσερ, ο Μ ωπασάν εναντιώνε­ τα ι στο κοινοβουλευτικό καθεστώς ή στη στρα­ τιω τική θητεία εν ονόματι του παραλογισμού των θεωριών για την απόλυτη ισότητα. Ο ι δηλώ­ σεις του γ ι’ αυτό το θέμα είναι πολυάριθμες και ξεκάθαρες, όπω ς αυτές που εκφράζουν τη δυ ­ σπιστία του γ ια τους σοσιαλιστές. Ε ίνα ι βερμπαλιστές όπω ς οι άλλοι, ή, όπω ς ο Valles τον οποίο θαυμάζει για το ταλέντο του, ουτοπιστές που διαψεύστηκαν. Ο Μ ωπασάν δεν επιζητά να γνω­ ρίσει καλύτερα τους εργάτες, για τί είναι πεπει-

Μ

αφιερωμα/57 σμένος πω ς θα ήταν εκ μέρους του μια προσπά­ θεια ανειλικρινής. Ο ικτίρει τη «μανία για τα άθλια κοινωνικά στρώματα» ορισμένων συγχρό­ νων του, όπω ς του Paul Alexis. Ο ι πολύ σπάνιες αναφορές του στον αστικό πληθυσμό που συναντάμε στα χρονογραφήματά του συγκρίνουν τον αστικό πληθυσμό με τους κατώτερους υπάλληλους, γ ια να φανεί πω ς αυτοί οι τελευταίοι, συχνά λιγότερο καλοπληρωμένοι, υποχρεωμένοι να τηρούν κά ποια προσχήματα της αστικής ζωής, είναι οριστικά πιο δυστυχι­ σμένοι. Ε ίναι αυτοί τους οποίους ο Μ ωπασάν υποστηρίζει το 1882, συμμετέχοντας μ’ αυτό τον τρόπο σε μια εκστρατεία που εξαπέλυσε ο Jules Simon στην εφημερίδα Ο Γαλάτης, για χάρη τους. Πρόσφατες ιστορικές μελέτες αποδεικνύουν το ενδιαφέρον των θέσεων του Μ ωπασάν: μια ανά­ λυση αυστηρά μαρξιστική απέκρυψε για αρκε­ τό χρονικό διάστημα τη σημασία της μεσαίας τ ά ­ ξης στο Π αρίσι και κυρίως στο Π αρίσι περασμέ­ νων εποχών, μιας τάξης με δύσκολη ζωή, που εξαπατήθηκε και διαπεράστηκε από την αγωνία για φιλαργυρία. Αλλά καταλαβαίνουμε καλά ότι δεν ανατρέπουμε ένα καθεστώς με εξορκισμούς. Και πράγματι, εάν ο Μ ωπασάν καταγγέλλει ακούραστα τις καταχρήσεις της κοινωνίας, η επίθεσή του βασίζεται σε ανύπαρκτο υπόβαθρο. Πιστεύει ότι ο άνθρωπος είναι ένα κακό ζώο, ανίκανο να ζήσει σε οργανωμένη κοινωνία με άλλο τρόπο παρά μονάχα αναπτύσσοντας τον εγωισμό του. Ε ίναι το θέμα που επαναλαμβάνε­ ται στα χρονογραφήματά του. Επίσης, δεν υπάρ­ χει περίπτωση αλλαγής των πραγμάτων, ούτε ιδανική κοινωνία. Θ α ’πρεπε ακόμη, μια κυβέρ­ νηση να μη χειροτερεύει τη φυσική μας κατάστα­ ση αναπτύσσοντας, από ψευδείς ανάγκες, μια ψεύτικη ηθική και συνδέοντας τις αρχές της ισό­ τητας με την υπάρχουσα ανισότητα, που βασίζε­ τα ι λανθασμένα στο χρήμα. Ακόμη, θα πρέπει η αναπόφευκτη πάλη για τη ζωή να μην αντικαθί­ σταται από την παράλογη πάλη για το θάνατο. Π ρολογίζοντας το 1889 το βιβλίο Ο Π όλεμος του Vsevolod Carchine, ο Μ ωπασάν τον αποκηρύσσει χωρίς ελπίδα: «Γιατί να μην κρίνουμε τις κυ­ βερνήσεις μετά από κάθε προκηρυγμένο πόλεμο; Εάν οι λαοί καταλάβαιναν αυτό - αν χρησιμο­ ποιούσαν τα όπλα τους εναντίον αυτών που τους τα έδωσαν γ ια να σφάζουν, εκείνη ακριβώ ς την ημέρα ο πόλεμος θα ήταν νεκρός. Αλλά εκείνη η μέρα δε θα ’ρθει!» Ο συγγραφέας είναι σίγουρα αντιστασιακός. Αλλά όπως πολλοί αντιστασια­ κοί του τέλους του αιώ να, αν δείχνει τον ολέθριο χαρακτήρα μιας νοοτροπίας, είναι μονάχα για να απαιτήσει με σεμνότητα την κατάργηση κραυ­ γαλέων παραλογισμών. Η σκέψη του είναι διαυ­ γής, αλλά είναι απαισιόδοξος. Δε θα μπορούσε κανείς να τον ονομάσει «στρατευμένο», χωρίς κίνδυνο παρερμηνείας.

«Ο Μπελ Αμί» όπως τον είδε ο Μωπασάν

ε το φως της προσωπικής του εμπειρίας και της ιδιότητας του χρονογράφου-ρεπόρτερ, φωτίζονται πολυάριθμα έργα του Μω­ πασάν, διηγήματα ή μυθιστορήματα, που χτυ­ πούν τον πόλεμο και την πολιτική. Η Χοντρομ πα λού είχε για μοντέλο μια πόρνη της Ρουέν που τιμωρήθηκε επειδή είχε βάλει μια μαύρη ση­ μαία μπροστά στην πόρτα της όταν έμπαιναν τα πρωσσικά στρατεύματα στην πόλη. Ο αστός Καρέ-Λαμαντόν είναι πρόσωπο που εμπνεύστηκε ο Μ ωπασάν από το δήμαρχο της Ρουέν και από άλλους προύχοντες έτοιμους για «συνεργασία» προκειμένου να σώσουν τα αγαθά τους (ο Dr. Hellis έγραψε το 1871: «Είμαι πεπεισμένος πω ς η άφιξη των Πρώσσων μας έσωσε απ ό ένα επανα­ στατικό κίνημα. Έ τσ ι δεν τους κρατώ καμιά κα­ κία»). Το διήγημα Ο Τρομερός βασίζεται σε μια ανάμνηση του Μ ωπασάν: «Είδαμε να πυροβο­

Μ

58/αφιερωμα λούν αθώ ους στους δρόμους και να τους θεω­ ρούν ύποπτους επειδή φοβούνταν». Τα διηγήμα­ τα που θίγουν το θέμα της ευπρεπούς μιζέριας των κατώτερων υπαλλήλων είναι σύγχρονα με την καμπάνια που έγινε για χάρη τους το 1882. Ποιος δεν αναγνω ρίζει στο Μ πελ-Α μί την προ­ βολή της πραγματικής εκστρατείας στην Τυνησία το 1881, στη φανταστική εκστρατεία στο Μ αρό­ κο; Η εκστρατεία στην Τυνησία είναι το σημα­ ντικότερο μοντέλο που επαναλαμβάνουν τα γε­ γονότα του 1882 στην Α ίγυπτο και τα γεγονότα του 1884 στο Τονκέν. Το μυθιστόρημα Μ πελ-Α μ ί κυκλοφόρησε το 1885: ο Μ ωπασάν δε φοβάται να στηριχτεί στην πιο πρόσφατη επικαιρότητα. Και ακόμη περισσότερο: σκιαγραφεί τους ήρωές του δημοσιογράφους χρησιμοποιώντας ως μοντέ­ λο τους συναδέλφους τ ου - επινοεί την εφημερίδα του μυθιστορήματος του, την τιτλοφορεί Η γα λ ­ λική ζωή, και τη φτιάχνει σύμφωνα με τις υπάρχουσες εφημερίδες, από τις οποίες κυριότερη εί­ ν α ι η Z d -Μ πλας και στην οποία δημοσιεύτηκε σε συνέχειες το μυθιστόρημα Μ πελ-Αμί\ Ό σ ο ν αφορά το μυθιστόρημα Μ οντ-Ο ριόλ που κυκλο­ φόρησε το 1887, μεταφέρει την ιστορία της εξέλι­ ξης του σταθμού θερμών μεταλλικών υδάτων στο Chatel-Guyon που χτίστηκε ανάμεσα στο 1876 και το 1884. Στον Μ ωπασάν η γραφή δεν πα ρ α­ πέμπει ποτέ μονάχα σ’ αυτή την ίδια, αλλά π α ­ ραπέμπει στην παρατήρηση που γίνεται γραφή χάρη στην ευαισθησία. Αυτό εξηγεί επίσης το ότι ο συγγραφέας δεν περιγράφει όλες τις κοινωνι­ κές τάξεις της εποχής του και αποκλείει κυρίως τον πληθυσμό των πόλεων· και το Π αρίσι του Μωπασάν περιορίζεται στην πόλη των επιχειρή­ σεων και της απόλαυσης. λλά προέχει επίσης να αποδώσουμε τη σω­ στή θέση στη γραφή. Στα επεξεργασμένα έργα, ο πόλεμος και η πολιτική δεν υπάρχουν αφεαυτών αλλά λειτουργούν σε συνάρτηση με ένα είδος λόγου· μπαίνουν στην κατηγορία του φανταστικού. Εσωτερικές τάσεις προβάλλονται σ’ αυτές τις δύο έννοιες [πόλεμος, πολιτική]. Για παράδειγμα, ο Μ ωπασάν ενώ δεν έχει ψ ευδαι­ σθήσεις για την αξία του χρήματος, γοητεύεται ταυτόχρονα από τη δύναμη που προσφέρει το χρήμα: ο σαρκοβόρος άνθρωπος της εποχής του δεν τον δυσαρεστεί. Το μυθιστόρημα Μ πελ-Α μί φιλοξενεί ποταπές φιγούρες αλλά ο ίδιος ο Μ πελ-Αμί είναι αεικίνητος, βάναυσος, αλλά κατακτητής· ο συγγραφέας τού απέδωσε πολύ από τον εαυτό του. Ά λλη αντίδραση ασυνείδητη: με το να καταδικάζει γενικά τον πόλεμο, κα ταδικά­ ζει ειδικά τον Γερμανό κατακττ ιή· αυτός είναι ο λόγος που δόθηκε εσφαλμένα μια ερμηνεία εκδι­ κητική σε ορισμένα διηγήματα. Ά λλη τάση, που συναντά μια συλλογική τάση του 19ου αιώνα: ενώ ο Μ ωπασάν δε φαίνεται ποτέ αντισημίτης στα χρονογραφήματά του, τα πορτραίτα του

Α

W alter στο Μ πελ-Α μ ί και της A ndermatt στο Μ οντ-Οριόλ μας παρουσιάζουν ανθρώπους πολύ αντιπαθητικούς, επειδή γ ι’ αυτούς όλες οι αξίες καθορίζονται έμμεσα από το χρήμα. Το πέρασμα της πολιτικής στη λογοτεχνία οδηγεί πάντα στην απλούστευση, έτσι ώστε ο Μ ωπασάν να μας παρουσιάζει ανθρώπους και καταστάσεις-τύπους. Κανένας ήρωας του ΜπελΑ μ ί δεν αντιστοιχεί σε ένα μόνο πραγματικό άτομο. Τα επεισόδια του μυθιστορήματος, όπως ακριβώς και αυτά του Μ οντ-Οριόλ, λειτουργούν με τρόπο τόσο γραμμικό που είναι αδύνατο να συμβαίνει στην πραγματικότητα. Στη Χ οντρομ πα λού , η ενότητα του χρόνου και της δράσης κάνουν το έργο υποδειγματικό. Έ τσ ι, η πολιτική απελευθερωμένη από οτιδήποτε που θα μπορού­ σε να την καθυστερήσει, μπαίνει σε πλαίσια κα­ θαρά λογοτεχνικά. Ο πόλεμος γίνεται φάρσα, μερικές φορές οπερέτα, όπω ς στο Πραξικόπημαή πά λι, με τη μεσολάβηση μιας πόρνης που χα ί­ ρει εκτίμησης και ανθίσταται, ο Μ ωπασάν ανα­ τρέπει την υπάρχουσα τάξη αξιώ ν (Χοντρομπαλου, Δ εσποινίς Φιψή, Το κρεβάτι 29). Ο ι ρα­ διουργίες του Μ πελ-Αμί συνδυάζονται με την ερωτική επιτυχία και ακολουθούν μια ανοδική πορεία- αντίθετα στο Μ οντ-Ο ριόλ, η ανοδική πορεία που ακολουθούν οι εμπορικές συναλλα­ γές συναντά την καθοδική πορεία του έρωτα. Σ ’ αυτές τις πολιτικές ίντριγκες που θέτουν σε λει­ τουργία την αφήγηση, τα αντικείμενα μπορούν να παίξουν έναν εξέχοντα ρόλο καλύπτοντας την ευαισθησία του Μωπασάν: γύρω από το πανέρι της Χοντρομπαλούς δημιουργείται ένα πραγμα­ τικό μπαλέτο· ο Duroy καθρεφτίζεται πολλές φορές σε καθρέφτες γ ια να επιβεβαιώσει την επιτυχία του· το ψεύτικο κολιέ που θεωρήθηκε αληθινό, καταστρέφει δύο ζω ές στο Κόσμημα. αραμένει το γεγονός πω ς ο Μ ωπασάν είναι από τους πιο παθιασμένους ζω γράφους μιας ολόκληρης εποχής της πολιτικής μας: αυτής του ατομικού καπιταλισμού, όπου διατηρούμε ακόμα τη δυνατότητα να βάζουμε ονόματα πάνω σε περιουσίες, όπου το χρήμα δημιουργεί κραυ­ γαλέες ανισότητες και όπου ηθική και θρησκεία είναι ακόμη συνθήματα (και δεν είναι πα ρά μο­ νάχα αυτό). Το σύνολο του έργου επιδιορθωμένο από το συγγραφέα ούτως ώστε να είναι πα ρα­ δειγματικό, η ακρίβεια με την οποία απ οδίδο­ νται και οι παραμικρές λεπτομέρειες είναι εκ­ πληκτική· τιμές, μενού, κοστούμια. Α ν καμιά φορά η δράση επιταχύνεται δεν παίρνει ποτέ τον επικό χαρακτήρα που στον Ζολά προξενεί ταυ­ τόχρονα το θαυμασμό και την καχυποψ ία του αναγνώστη. Ο Μ ωπασάν δημοσιογράφος της πο­ λιτικής, ο Μ ωπασάν συγγραφέας της πολιτικής, α ξίζει να τοποθετηθεί σε μία από τις πρώτες θέ­ σεις. Κατά τα άλλα η ανάλυσή του γ ια τις απ οι­ κιακές υποθέσεις φάνηκε τόσο καυστική ακόμη

Π

αψιερωμα/59 κ α ι το 1955, ώστε το φιλμ του Louis D aquin που βασίστηκε στο μυθιστόρημα Μ π ελ-Α μ ί απ αγο ­ ρεύτηκε. Αλλά αυτός, ο Μ ωπασάν, δεν είναι πολιτικός. Μ ακριά από κάθε πολιτική πα ράταξη, από κάθε οργάνωση, από κάθε δημόσια τιμή, καταγγέλλει αλλά δεν προτείνει. Σ υ νεργάζεται με τη βασιλική εφημερίδα Γαλάτης καθώ ς κα ι με τη ρεπουμπλικανική εφημερίδα Ζ ιλ-Μ πλα ς και το κάνει επει­ δή η πολιτική είναι γ ι’ αυτόν ένα υλικό, ένα ξε­ κίνημα. Η πραγματική του ενασχόληση βρίσκε­ τα ι αλλού. Ενώ τον απασχολεί ελάχιστα το μετα­ φυσικό, δεν διακατέχεται λιγότερο α π ό το α ίν ιγ ­ μα της ανθρώ πινης υπόστασης, το οποίο π ρ ο ­ σπαθεί όχι να λύσει, αλλά να επαναλαμβάνει α δ ιάκοπ α μέσα απ ό τις καταστάσεις της ζωής. Ό π ω ς οι άλλες καταστάσεις, έτσι κα ι η πολιτική καταλήγει μόνο σ’ αυτό που έχει ενδιαφέρον: ο ερωτισμός, η αγάπη που θριαμβεύει ή η αρρωστημένη αγάπη, η εγκατάλειψη, ο θάνατος, τέ­ λος ο ι απλές όσο κα ι βασικές σχέσεις του ανθρώ ­ που με το σώμα του κα ι με τους άλλους. Η Χοντρομπαλού κλαίει, είναι μόνη· ο Μ πελ-Α μί «βλέπει» μέσα στον ήλιο την ερωμένη του να β γαίνει από το κρεβάτι, ενώ αυτός δεσπόζει στο πλήθος, πά νω από τη Madeleine· η Christiane A nderm att, στο τέλος του Μ οντ-Ο ριόλ, είναι βα­ θύπλουτη, αλλά είπε «Αντίο» στην ευτυχία της. ετά από αυτό το μυθιστόρημα ο Μ ωπασάν δε γράφ ει π ια μεγάλο πολιτικό έργο. Δ ίνει αυτά τα μυθιστορήματα που τα χαρακτηρίζουμε «κοσμικά», χω ρίς να προσέξουμε αρκετά πω ς εκθέτει σ’ αυτά την έμμονη ιδέα του πω ς είναι

Μ

ένας αποτυχημένος καλλιτέχνης, ένας άνθρωπος χω ρίς ερωτική ταυτότητα. Η εσωτερική του σύγ­ χυση μεγαλώνει μέσα σε ένα πολιτισμό τον οποίο χαρακτηρίζει, μέσω του ήρω α του μυθιστορήμα­ τος Η π εριττή ομορφ ιά , σαν προχειροδουλειά: «όλος ο πολιτισμός που περιλαμβάνει τόσα πράγμ ατα, τόσα κα ι πολυποίκιλα, απ ό τις κάλ­ τσες μέχρι το τηλέφωνο... τις σάλτσες, καραμέλλες, υφάσματα, ρούχα, κοσμήματα, κρεβάτια, υπο ζύ για, άμαξες, σιδηρόδρομους». Μ άταια ο άνθρω πος κατασκευάζει «αναρίθμητες μηχα­ νές»: περισσεύει, δημιουργημένος από την αμέ­ λεια του Θεού, ένα Θεό απομακρυσμένο, αδαή, αδυσώπητο. Η αγω νία της «παρακμάζουσας» εποχής μας εκφ ράζεται χω ρίς αβρότητα. Βέ­ βαια, η πολιτική απ ό μέρα σε μέρα δεν είναι στο επίπεδο αυτού του άγχους. Ο πόλεμος όμως εί­ ν α ι ως αθλιότητα και ρ ιζικός παραλογισμός. Π ριν βυθιστεί στην τρέλα, ο Μ ωπασάν επιχειρεί ν α γρ άψ ει το μυθιστόρημα Ο πρω ινός ύμνος. Α υτό το μυθιστόρημα παρέμεινε ανολοκλήρωτο. Εκτυλίσσεται στη Ν ορμανδία κατά τη διάρκεια της πρω σσικής επιδρομής. Μ ας έχει απομείνει απ ό αυτό, η εικόνα των φρικαλεοτήτω ν του π ο ­ λέμου κα ι, ω ς τελευταίο απόσπασμα, συνδεμένο μ’ αυτές τις φρικαλεότητες, ένας Σ τοχα σμός κατα ρ αστικ ός για το Θ εό, «αιώ νιο δολοφόνο, αιώ ­ ν ιο κατασκευαστή πτωμάτω ν κα ι προμηθευτή των νεκροταφείων». Δ έκα χρόνια μετά την Κω­ μ ική εισβολή, ο Μ ωπασάν έκλεισε το έργο του, με το ίδιο θέμα, με την αποκάλυψ η της απόγνω ­ σης.

Μετάφραση: Χρυσή Καρατσινίόου

Γ ΙΩ Ρ Γ Η Α. Ο ΙΚ Ο Ν Ο Μ Ο Π Ο Υ Λ Ο Υ Γ ΙΑ Τ Ρ Ο Υ

Ν Α ΡΚ Ω ΣΗ /ο /

ΚΑΙ

ΑΠΕΞΑΡΤΗΣΗ

* Ε Κ Δ Ο Σ Ε Ι Σ Κ Ο ΙΝ Ο Τ Η Τ Α Α Θ Η Ν Α 1988

60/αφιερωμα

Ά ν ν α Β ο υ γ ιο υ κ λ ίδ ο υ

Οι νουβέλες του Μωπασάν: παραμύθια αγωνίας, παραμύθια μοναξιάς «Ζω μόνος μου, πολύ καλά, για βδομάδες, χωρίς καμιά ανάγκη στοργής»,1 γράφει ο Μωπασάν μιλώντας για τον εαυτό του. Πόσο καλά, όμως, μπορεί να είναι κάποιος που μένει χωρίς συντροφιά και αγάπη για βδομάδες, η ζωή και το έργο - κυρίως οι νουβέλες - του Μωπασάν μπορούν να αποδείξουν. πο τις τριακόσιες περίπου νουβέλες που έγραψε ο Μωπασάν, αρκετές γράφτηκαν στα δύσκολα χρόνια της ζωής του, και ενώ τις έστελνε για δημοσίευση στα περιοδικά και τις εφημερίδες, τις θεωρούσε σαν ασκήσεις για να ελέγχει τη διανοητική του κατάσταση. Κ αθώς η ασθένειά του δεν επηρέασε τον εγκέφαλό του παρά στο τελευταίο στάδιο της ζωής του, το έρ­ γο του παρουσιάζει μιαν αξιοθαύμαστη σαφή­ νεια και οργάνωση. Κατάφερε ακόμα να διατυ­ πώσει μια θεωρία που θα αναθεωρούσε την τέ­ χνη του γαλλικού μυθιστορήματος επιβάλλοντάς του τους κανόνες ενός νέου κλασικισμού. Το κεί­ μενο που υπάρχει στον πρόλογο του μυθιστορήματός του Pierre et Jean (Πέτρος και Γιάννης), 1883, τον καθιερώνει ως θεωρητικό ενός νέου ρεαλισμού που απέχει πολύ από τη φωτογραφι­ κή απεικόνιση της πραγματικότητας. Περιγράφοντας τον ρεαλιστή καλλιτέχνη λέει: «Ο ρεαλι­ στής αν είναι καλλιτέχνης, θα επιδιώξει όχι να μας δείξει την κοινή φωτογραφία της ζωής αλλά να μας δώσει το όραμά της, το πιο πλήρες και το πιο συγκινητικό, το πιο αποδεικτικό από την ίδια την πραγματικότητα». Η άποψή του αυτή βρίσκει την εφαρμογή της σε αρκετές του νουβέ­ λες, από τις οποίες λείπει εντελώς η λεπτομερής περιγραφή. Αρκούν λίγες απλές πληροφορίες για να στηρίξουν το σκηνικό στο χώρο του ο ποί­ ου θα διαδραματιστεί η υπόθεση. Ενώ οι νουβέλες του Μ ωπασάν παρουσιάζουν μια στέρεη δομή, τα πρόσωπα που κινούνται σε

Α

αυτές δεν έχουν σαφή χαρακτηριστικά. Ο ι ήρωές του είναι συνήθως άτομα εντελώς ανίκανα να επικοινωνήσουν με τους άλλους. Ε ίναι στην πλειοψηφία τους χωρίς επάγγελμα, αλλά καλ­ λιεργημένοι, χάρη στα βιβλία που διάβασαν και στα ταξίδια που έκαναν. Ά ν θρ ω π ο ι πλούσιοι και άνεργοι, δεν αισθάνονται καμιά ανάγκη να τους ωθεί να ενταχθούν στην κοινωνία. Φυσικά δεν έχουν οικογένεια. Ο ι πλούσιοι από επιλογή οι φτωχοί από ανάγκη. Το βασικό πρόσωπο σε πολλές νουβέλες είναι ένα άτομο νευρωτικό, που η μοναξιά και η έλλειψη επικοινωνίας το κάνουν να φοβάται και να έχει παραισθήσεις. Η μοναξιά, η αγωνία, ο φόβος, οι παραισθή­ σεις (κυρίως ο σωσίας και τα αόρατα απειλητικά όντα) αποτελούν τον ιστό πολλών ιστοριών του που, αν και διατηρούν τα εξωτερικά χαρακτηρι­ στικά του ρεαλισμού, είναι διαποτισμένες από το φανταστικό. ήρωας της La Horla (1886-1887) είναι κά­ ποιος που πιστεύει ότι είναι τρελός και ότι εξουσιάζεται από ένα τρομακτικό ον που θέλει να διώξει τον άνθρωπο από τη γη. Πιστεύει ότι τον κλείνει στο σπίτι του και ότι βάζει φωτιά για να τον κάψει. Ο ήρωας διαπιστώνει ότι δεν κάη­ κε, ξανακυριεύεται από τους φόβους του και σκέφτεται ότι: «... θα χρειαστεί, λοιπόν, να σκο­ τωθώ μόνος μου!». Ο φόβος είναι ένα από τα κύρια χαρακτηρι­ στικά των ιστοριών του Μωπασάν. Σ τις νουβέ-

Ο

αφιερωμα/61 μαρτυρά η αλληλογραφία του, το έργο του κα ι οι μαρτυρίες οι σχετικές με τη ζωή του. «Α ισθάνο­ μαι ανίκα νος ν α αγαπήσω μια γυναίκ α γ ια τί θα αγαπ ώ πά ντα πά ρ α πολύ όλες τ ις άλλες», γράφ ει στο Lui, ενώ στο La N uit (Η Ν ύχτα): «Αυτό που α γ α π ά κά ποιος με πά θος, καταλήγει πά ντα να τον σκοτώνει». Η γνώμη του γ ια τις γυναίκες διατυ πώ νεται στο Sur les chats (Για τις γάτες). « Ό τ α ν κάποιος γεύεται την ηδονική κα ι α π ο ­ λαυστική χαρ ά τω ν τρυφερώ ν τους χαδιώ ν, α ι­ σ θάνεται καλά ότι κρατάει μια γάτα, μια γ άτα με ν ύχ ια κα ι με δόντια , μια γ άτα άπιστη, ύπουλη, ερωτευμένη, εχθρική, που θα δαγκώσει όταν θα κουραστεί α π ό τα φιλιά». κινητήρια δύναμη που ω θεί τον Μ ωπασάν να ασχοληθεί με τα θέματα που αναφέραμε είναι η οργή. Α ισθάνεται να κυριεύεται α π ό μια οργή εξαιτίας του πολέμου, της θρησκείας, των σύγχρονω ν προκαταλήψεώ ν, του τρόπου που ο ρομαντισμός θεοποιεί τη γυναίκ α, της αστικής τάξης κ α ι του χρήματος. Ό λ η η ανησυχία της εποχής του κα θρεφ τίζεται μέσα στο έργο του: « Γράφω γ ια τί καταλαβαίνω κ α ι υποφ έρω από ό ,τι υπάρ χει, γ ια τί το γνω ρίζω πολύ καλά κα ι κυρίω ς γ ια τί, χω ρ ίς να μπορέσω να το γευτώ , κο ιτάζω μέσα μου, μέσα στον καθρέφ τη της σκέ­ ψ ης μου» (Sur Γ eau). Ο Μ ωπασάν θεωρεί υπεύ­ θυνες γ ι’ αυτή τη δυσάρεστη ατμόσφ αιρα τις κοινω νικο-οικονομικές εξελίξεις που εδραιώ ­ νουν την εξουσία του χρήματος, επιβάλλουν π α ­ ντού τον ορθολογισμό κα ι αφήνουν πολύ πίσω τις πνευματικές κα ι καλλιτεχνικές αξίες - αλλά κ α ι τον απλό άνθρωπο. Η επίδραση που δέχεται απ ό τον Schopen­ hauer κ α ι τον Φ λωμπέρ, τον οδηγούν στην αν α ­ κάλυψη του ανώφελου κα ι του κενού: «Μου έρ­ χο νται μερικές στιγμές κά ποιες αντιλήψ εις τόσο κα θαρές του ανώφελου των πά ντω ν, της ασ υναί­ σθητης κα κία ς της δημ ιουργία ς (...) που αισ θά­ νομαι να με κυριεύει μια δυσάρεστη αδ ια φ ορ ία γ ια τ α πά ντα ».2 Α ν κα ι αναφέραμε ότι ένα απ ό τα α ίτια της οργής του είναι η θρησκεία κα ι ο Θ εός, πρέπει ν α διευκρινίσουμε ότι ο Χ ριστός είναι ένα π ρ ό ­ σωπο που τον εντυπω σιάζει κα ι γ ια το οποίο δεν κρύβει το θαυμασμό του γ ια τί όπω ς πίστευε: «Σε ό ,τι έκανε αυτός ο άνθρω πος - Θ εός ή όχι υ πάρ χει κάτι το μυστηριώδες, το ασύλληπτο».3 Ο Χριστός, γ ια τον Μ ω πασάν, δεν είναι άξιος θαυμασμού μόνο γ ια τί είναι ένα ανώτερο πνεύ ­ μα, αλλά γ ια τί είναι τόσο κοντά με τους θνητούς, είναι ένας αδελφ ός τους κα ι χρησιμέυσε κα ι αυ ­ τός σαν ένα π ιόνι στο αιώ νιο π α ιχνίδι που π α ί­ ζει ένας Θ εός πανούργος. Ο ι πολυάριθμες γνω ριμίες κα ι σχέσεις που ανέπτυξε με διάφ ορ ες γυναίκες δεν κατάφ εραν ν α καλύψουν την ανάγκη του να αγαπήσει. Στη νουβέλα Sur Γ eau, που ο Μ ω πασάν θεωρεί κάτι

Η

λες Mademoiselle Cocotte κ α ι V E nfant είναι η σ υνέπεια της μοναξιάς, ενώ στην L a Peur (Ο φ ό­ βος) προσ παθεί να τον προσδιορίσει: «Δε φ οβά­ τα ι κα νείς πρ α γμ ατικά πα ρ ά εκείνο που δεν κα­ ταλαβαίνει», «ο φόβος (...), είναι κάτι το τρομα­ κτικό, μια αίσθηση φρικτή, σαν μια αποσύνθεση της ψυχής. Έ ν α ς φ οβερός σπασμός (...)» . Ξαναναζω ντανεύοντας κά πο ια πα λιά νορμανδική π α ­ ράδοση με τη νουβέλα του La L oup (Ο λύκος), κα ταφ έρνει να δώ σει ένα δείγμα ομαδικού π α ν ι­ κού. Ο ήρω ας της νουβέλας είναι ένας τεράστιος λύκος με γκρίζο τρίχω μα, σχεδόν άσπρο, που αφού έπνιξε όλα τα σκυλιά του χω ριού, έφαγε πολλά μικρά π α ιδ ιά , έμπαινε μέχρι κα ι στις αυ ­ λές των σ πιτιώ ν κα ι μύριζε τις πόρτες τους τόσο έντονα που η ανάσα του έκανε τις φ λόγες από τις λάμπες να τρεμοσβήνουν. Α ν η μοναξιά, η αγω νία κ α ι ο φόβος αφθονούν στις νουβέλες του, εκείνο που λείπει είναι η αγάπη. Ενώ στις νουβέλες τού H offum ann, τού Poe, του N odier κα ι του Μ εριμέ η αγάπη κ ι ο φ όβος αποτελούν ζευγά ρι, στον Μ ωπασάν η αγάπη είτε λείπει εντελώς ή υ πάρ χει επιφ α νεια­ κά, μόνο κα ι μόνο γ ια να φ ανεί το μέγεθος της έλλειψής της. Ο ήρω ας της Lettre trouvee sur un η ο γέ (Γράμμα που βρέθηκε πά νω σ’ έναν πνιγμέ­ νο) πεθαίνει από απελπισία γ ια τί δε συνάντησε ποτέ την ιδανική γυναίκ α, κα ι ο ήρω ας της Soli­ tude (Μ οναξιάς) λέει: «Εκείνη κι εγώ θα γίνουμε ένα, σε λίγο, νομίζω . Α λλά αυτό το “ σε λ ίγο ” δε φτάνει ποτέ κα ι, μετά από βδομάδες προσμονής, ελπίδα ς κα ι απατηλής χαράς, ξαναβρίσκομαι (...) π ιο μόνος α π ό ό ,τι ή μουνα ποτέ». Ο ίδ ιος ο Μ ωπασάν δεν αγάπησε ποτέ όπω ς

62/αψιερωμα σαν ημερολόγιό του, γράφει: «Μια ευτυχία με εί­ χε αγγίξει που δεν γνώ ριζα καθόλου και που διαισθανόμουνα ότι ήταν η καλύτερη από όλες [...] αισθάνθηκα στην καρδιά μου μια τέτοια επιθυμία να αγαπήσω που λίγο έλειψε να ουρ­ λιάζω από αγωνία». Αλλά και η μοναξιά δεν φαίνεται να του είναι μια ευχάριστη κατάσταση, αν λάβει κανείς υπό­ ψη του την εκμυστήρευση που κάνει στη μητέρα του, μέσα από το γράμμα που της στέλνει: «Αι­ σθάνομαι συχνά, όταν βρίσκομαι μόνος μου (...) στιγμές τόσο μεγάλης αγωνίας που δεν ξέρω σε ποιον να ριχτώ», «Φοβάμαι το χειμώνα που έρ­ χεται, αισθάνομαι μόνος μου, και οι ατελείωτες βραδιές μοναξιάς μου είναι μερικές φορές τρομε­ ρές».4 μοναξιά, ο φόβος, αλλά κα ι η εξέλιξη της ασθένειάς του, του δημιουργούν παραισθή­ σεις όπω ς ακριβώς συμβαίνει και με τους ήρωές του. Κ άποια μέρα εκμυστηρεύτηκε στον Paul Bourget: «Μια φορά στις δυο επιστρέφοντας στο σπίτι μου, βλέπω το σωσία μου. Ανοίγω την πόρτα μου κα με βλέπω καθισμένο στην πολυ­ θρόνα μου. Ξέρω ότι είναι παραίσθηση της στιγ­ μής ακριβώς που την έχω. Ε ίναι περίεργο και αν δεν είχε κανείς λίγο νιονιό, θα φοβόταν».5 Αυτή η αγωνία που διαπερνάει τις νουβέλες του, την αλληλογραφία του, αλλά και την ίδια

Η

4 ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΚΕΔΡΟΣ

του την ύπαρξη, δεν αφήνει αμφιβολίες ότι η αγάπη, η συντροφικότητα, η φιλία ήταν τα ζη­ τούμενα, μέσα όμως στην πιο αυθεντική του μορφή και όχι στην απατηλή μορφή που παρου­ σιαζόταν την εποχή του Μωπασάν και, δυστυ­ χώς, και σε κείνες που τη διαδέχτηκαν. Γιατί τί άλλο θα μπορούσαν να αποκαλύπτουν οι ίδιες του οι σκέψεις όταν γράφει: «Καθένας από μας αισθάνεται το κενό γύρω του, το αβάσταχτο κε­ νό μέσα στο οποίο χτυπάει η καρδιά του, στο ο ποίο αντιστέκεται η σκέψη του και βαδίζει σαν τρελός με τα χέρια ανοιχτά (...) αναζητώντας ένα άτομο για να αγκαλιάσει και αγκαλιάζει δε­ ξιά και αριστερά, στην τύχη, χωρίς να καταλα­ βαίνει, για να μην είναι πια μόνος (...). Και να γιατί τόσοι άνθρωποι πιστεύουν ότι αγαπιού­ νται, ενώ ο ένας αγνοεί εντελώς τον άλλο, τόσοι άνθρωποι προχωράνε χέρι-χέρι ή φιλιούνται χω­ ρίς να έχουν το χρόνο ούτε να κοιταχτούν».6 Σημειώσεις 1. Γράμμα στη Gis61e d’ Estoc (Ιανουάριος 1881). Correspondance, edition etablie par Zacques Suffel Evreux, Le Cercle du Bibliophile, 1973. T. II, p. 6.

2. Μωπασάν στον Φλωμπέρ, 5 Ιουλίου 1878.

3. F. TASSART: Souvenirs sur Guy de Maupassant par Franfois, son valet de chambre, Paris, Plon, 1911. p. 276.

4. 24 Σεπτεμβρίου 1873.

5. P. BOREL: Destin tragique de Guy de Maupassan, Paris, Ed. de France, 1927. p. 31-32.

6.

Su rl’eau.

r . Γενναδίου 3 - τηλ. 36.02.007

ΔΗΜΗΤΡΑ ΠΕΤΡΟΥΛΑ

«Πού ’ναι η μάνα σου, μωρή;»

«...Το χειρόγραφό σου με συγκλόνισε. Έ κλαψ α πολλές φορές. Την τραγικότητα της υπόθεσης την ήξερα, αφού την είχα γράψει σαν αφήγημα, όπως μου το είπε ο αδελφός σου ο Αντώνης. Αυτό δείχνει πω ς άλλο ήταν εκείνο που με συγκλόνισε: ήταν το γράψιμό σου, οι αρετές της απόδοσης μιας τέτοια τραγωδίας, που εικονογραφεί την κόλαση του εμφύλιου.» Απόσπασμα από γράμμα της Αιδώς Σωτηρίου, 13.8.86

«Η Δήμιμρα Πέτρουλα μας δίνει χρήσιμο μάθημα της Ιστορίας του εμφύλιου, και εί­ να ι από τα βιβλία που δεν πρέπει να λεί­ πουν από την βιβλιοθήκη μας.» Περιοδικό: Σύγχρονη Γυναίκα, τεύχος 49

. Η Δήμητρα Πέτρουλα μια μέρα πήρε μολύκαι χαρτί να κρατή:ι τις πρώτες σημειώ­ σεις κι έγραψε ένα βι­ βλίο συγκλονιστικό - -------------------------------------όπως λένε αυτοί που το διαβάσανε (ανάμεσά τους, λογοτέχνες και δημοσιογράφοι). Κυκλοφορεί με τον τίτλο: «Που είναι η μάνα σου, μωρή» και σπάει κ6καλα·

Β. Καββαθάς, «Ταχυδρόμος», 170

Έ ν α βιβλίο-έκπληξη: Έ να γραφτό, που ορμάει κυριολεκτικά στον ξαφνιασμένο αναγνώστη και τον αιχμαλωτίζει, a n d την πρώτη του σελίδα. Ε ίναι ένα βιβλίο ιστορικό ντοκουμέντο συνταρακτικό, αλλά και μια συμβολή απ’ τις πιο σημαντικές στην αντιστασιακή μας πεζογραφία, ιδιαί­ τερα για τη δραματική περίοδο μεταξύ των δύο αντάρτικων. Β. Φυτσιλής, «Ριζοσπάστης» 4.1.87

αφιερωμα/63

Υ μπέρ Ζ ουέν

/

fZ*

Το δεύτερ » εγω και τα φαντάσματα^

Υ

>

jjR

Ένα είδος επιβουλής διαφι μένα του Γκυ ντε Μωπασάν: ο τρόμος. Τρομοκρατεί­ ται και τρομοκρατεί. Η σκληρότητα είναι για τον συγ­ γραφέα μια περιοχή ιδιαίτερα οικεία. Στην αρχή υπάρχει ο καθρέφτης. Ύστερα η άρνηση να δει το πρόσωπό του εκεί αποτυπωμένο. Η θέα του και μόνο τού προξενεί φόβο. λλά πρώ τα, έρχεται εκείνος ο καθρέφτης μες στον οποίο μπορεί κανείς να βυθιστεί, αυτός που μπορεί να ξανακλείσει πάνω από τον ζω ντανό για να τον μετατρέψει σε κουφάρι: Ε ί­ να ι το νερό. Π αρά την ορμή με την οποία ο Μ ω­ πασάν διασχίζει και πα ρ_ ά τ ’ ατέ. . . το Σηκουάνα, . λειωτα θαλασσινά τα ξίδια του, δεν μπορεί ούτε να κρύψει ούτε κα ι να καλύψει την ταραχή κα ι την ανησυχία, την αβεβαιότητα που του προξενεί η θέα του νερού. Γιατί κάτω α π ’ το καθρέφτισμά του βρίσκεται ο θάνατος: αυτή είναι η αλήθεια γ ια τον Μ ωπασάν. Αλλά το νερό είναι και κάτι άλλο: είναι το κατ’ εξοχήν θηλυκό στοιχείο. Το νερό είναι συ­ νένοχος του σώματος. Το γδύνει, το χαϊδεύει, το εκθέτει στα βλέμματα, το αποκαλύπτει. Ο Γκυ ντε Μ ωπασάν αγαπά τις εταίρες, όπω ς κα ι τις κοινές γυναίκες, γιατί βρίσκει ότι έχουν με το νε­ ρό ένα είδος μυστικής συνενοχής. Κάνουν μπά­ νιο, και τα διαδοχικ ά ξεβγάλματα αποτελούν περισσότερο από μια συνήθεια ή μια υποχρέωση μια τελετουργία. Ε δώ πρόκειται γ ια το νερό της χαράς, της ξεκούρασης κ αι των αρωμάτων. Α υτό που εγκαινιάζει και που ξεσκεπάζει. Στο «Η κα ρδιά μας», ο ήρωας έχει μια υπηρέτρια την οποία ποτέ του δεν έχει κοιτάξει, ώς τη μέρα εκείνη που τη βλέπει τυχαία στην μπανιέρα της «ξαπλωμένη στο νερό, με τα χέρια απλωμένα και τις ρώγες του στήθους μόλις ν ’ αγγίξουν την επι­ φάνεια, το ωραιότερο γυναικείο σώμα που είχε ποτέ του δει». Η γυναίκα είναι όπω ς κα ι το νε-

Α

ρό: άστατη. Ή ρεμη κι επικίνδυνη. Γαλήνια και θανατηφόρα. Εξάλλου το ξύπνημα του πα ιδιού κα ι του εφή­ βου, στο Ετρετά, στον αληθινό κόσμο, στον κόσμο του θηλυκού, κα ι στον κόσμο του ονείρου ολοκληρώνεται με τη συνοδεία του μουρμουρητού των νερών. Εγκαταλειμμένος α π ’ τους γονείς του που ζούνε χωριστά, ο Γκυ ντε Μ ωπασάν αφήνεται σε ατέλειωτες ώρες μελέτης α π ’ όπου θα βγει ένα κομμάτι της εσωτερικής του μυθολογίας. Εξετάστε αυτή τη σύγκρουση: το σώμα της γυναίκας καθώς π ε ρ ιτ ρ ιγ υ ρ ίζ ε τ α ^ α ι διαγρά φ ε­ τα ι μεσ’ α π ’ το νερό. Ε νθουσιάζεται στο βαθμό που το νερό αναδεικνύει την αλήθεια και την πληθωρικότητα του κορμιού, κι όταν εκείνη τυ­ λίξει σφιχτά γύρω της το μπουρνούζι, τότε π ια η σάρκα της θα γίνει γνώριμη κα ι οικεία ώς τη βαθύτερή της υπόσταση. συνενοχή ανάμεσα στο νερό κα ι τη γυναίκα είναι απόλυτη, αλλά και με τη βοήθεια της αρρώστιας, το νερό τελικά θα είναι το στοιχείο που θα θριαμβεύσει. Η θάλασσα θα γίνει γ ια τον Μ ωπασάν, ιδιαίτερα α π ’ τη στιγμή που θα ξεκι­ νήσει για τα μακρινά και γεμάτα περιπέτειες τα ­ ξίδ ια του, το ίδιο το γυναικείο φύλο: μεγάλη, αδηφ άγα κα ι γοητευτική. Αλλά το νερό αντιστέ­ κεται κι αποδιώ χνει, χτυπά, μαστιγώνει, χα ­ στουκίζει. Ο Μ ωπασάν αφηνόταν με κρυφή ευ­ χαρίστηση στα βίαια χτυπήματα των νοσοκόμων,

Η

64/αφιερωμα πό δω και στο εξής, ο Γκυ ντε Μ ωπασάν θα κάνει τη διαστροφή τρόπο ζωής. Θα περιγράψει βίτσια, πορτραίτα δολοφόνων, σφαγές ζώων. Α γγίζει τα όρια της απέχθειας, ύστερα πά λι αποκόβεται, περιχαρακώνεται κι αφήνει «αυτό που δε λέγεται» να κυριέψει τη σκηνή και να παρασύρει μαζί του τον αναγνώστη. Τα π α ­ ραδείγματα είναι αναρίθμητα, ιδιαίτερα στα «Παραμύθια της Μπεκάτσας» και στη «Δεσποι­ ν ίδα Φιφί». Το νερό γίνεται Σαπφικό, ο έρωτας θανατηφόρος. Ο βίαιος θάνατος ενός ζώου υψώ­ νεται στο επίπεδο του μαρτυρίου. Το αγκάλια­ σμα προκαλεί σπασμούς: δαγκώματα και κραυ­ γές μετατρέπονται σε σημεία θανάτου. Το πένθιμο αυτό στοιχείο, αποτέλεσμα της επίδρασης που η βίλλα Ντολμανσέ άσκησε στον συγγραφέα-Μ ωπασάν, είναι παντού κυρίαρχο κι αυτό εύκολα το διαπιστώνουμε είτε ξαναδιαβά­ ζοντας το «Μαροκά», είτε το «Α π’ τον τάφο» ή ακόμη το «Θάνατο», τον «Τάφο», το «Δωμάτιο». Η νεκροφιλία ούτε βρίσκεται σε λανθάνουσα μορφή ούτε κρύβεται, αντίθετα, αν και με κά­ ποια επιτήδευση, περιγράφεται κι επαινείται. Πίσω α π ’ τα άγρια και παθιασμένα αγκαλιάσμα­ τα της Μαροκά, βρίσκεται η επιθυμία της να σκοτώσει τον άντρα της. Μ ια α π ’ τις ηρωίδες, αγνοεί ότι στο κρεβάτι που σχεδιάζει να διασκε­ δάσει με τον εραστή της, κρύβεται ένα πτώμα, αλλ’ αυτό έχει μικρή σημασία: η επιθυμία, η δια­ περαστική οσμή του θανάτου, σχεδόν την τρε­ λαίνουν. Ξεσκίζει τα ρούχα της και γυμνή ξεσπά σ’ ένα ξέφρενο χοροπηδητό, σπάνιας αδιαντροπιάς. Ά λ λες θα παραστήσουν τις χήρες και θα βρουν «τον τρόπο τους» μες στα νεκροταφεία. Εξάλλου, υπάρχει κι εκείνος ο νέος που θα ξε­ θάψ ει το πτώμα της αγαπημένης του. Ο Μ ωπα­ σάν αχόρταγος - οδηγείται χωρίς να το θέλει, στο τρελοκομείο και στο θάνατο. Συχνά λένε, ότι ο Μωπασάν είναι ο Τσέχωφ της Γαλλίας. Πράγματι υπάρχει μεγάλη αλήθεια σ’ αυτή τη διαπίστωση. Ο ι ομοιότητες στον τρό­ πο γραφής είναι κάτι παραπάνω από φανερές: είναι και γ ια τους δυο κοινός ο τρόπος απόδο­ σης, μέσα σε λίγες μόλις γραμμές, της πυκνότη­ τας και της ουσίας της πραγματικότητας, κοινός κι ο τρόπος τού να αναδεικνύουν έτσι ώστε να κάνουν αξέχαστα ακόμα και τα δευτερεύοντα πρόσωπα της ιστορίας. Ξεχνάμε όμως, κα τ’ αυ­ τόν τον τρόπο, το στοιχείο αυτό που κάνει τον ένα να ξεχωρίζει α π ’ τον άλλο, το στοιχείο που κάνει τον Γκυ ντε Μωπασάν να γίνεται ένα κομ­ μάτι της Μ πελ-Επόκ, ένα αναπόσπαστο τμήμα αυτής της εποχής: είναι η υστερόβουλη, υπόγεια ευχαρίστηση που προκαλεί ο θάνατος - κι ο α ι­ θέρας. Δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι ο Μ ωπασάν έπεσε θύμα του πάθους του για τις γυναίκες και για δηλητήρια - πολύ της μόδας - όπως ο καπνός, το αλκοόλ (κατανάλωνε σημαντικές ποσότητες), το

Α

Πίνακας τον Boutigny εμπνευσμένος από το Boule de Suit

στις θεραπευτικές κλινικές. Το σημείο αυτό τον φέρνει κοντά σ’ ένα πρόσωπο που τυχαία γνώ ρι­ σε, και που χωρίς ίσως κι ο ίδιος να το ξέρει τον σημάδεψε, μ’ εκείνον τον παράξενο τρόπο ζωής του: είναι ο Ά λτζερνον-Τσαρλς Σουίνμπορν. Στα 1864, στο Ετρετά, ο Γκυ ντε Μ ωπασάν θα γνωριστεί με το συγγραφέα του «Laus Veneris», καθώς και με τον φίλο του Πόουελ. Ο Σουίν­ μπορν είναι ένας τρομακτικά αδύνατος άνθρω­ πος, που τα μέλη του σώματός του τραντάζονται από ένα συνεχές τρέμουλο. Αυτός είναι που κα­ τά κάποιο τρόπο ανακάλυψε αυτό που εμείς λέμε «η εγγλέζικη διαστροφή». Αλλ’ αυτό που ο Μω­ πασάν αγνοεί, και που σ’ όλη του τη ζωή θα τ’ αγνοεί, είναι ότι ο Σουίνμπορν ανακάλυψε τη διεστραμμένη ευχαρίστηση που προξενεί το μαστίγιο, παρατηρώντας τα κύματα, καθώς και τις ενοχές που του προξενούσαν αυτού του είδους οι σκέψεις. Ο Σουίνμπορν κι ο Π όουελ ζούσαν σε μια έπαυλη που είχαν ονομάσει «βίλλα Ντολμανσέ». Ομολογούσαν ότι τηρούσαν θρησκευτική λα­ τρεία γ ια το Μ αρκήσιο ντε Σαντ, για τον οποίο μάλιστα ο Σουίνμπορν είχε γράψει ότι ήταν ο έξοχος ευεργέτης «μιας αχάριστης κοινωνίας». Ο Μ ωπασάν δεν πήγε στη βίλλα Ντολμανσέ παρά μόνο δύο φορές. Αντιλήφθηκε γρήγορα τους κιν­ δύνους που διέτρεχε, με το να τον διεγείρουν με δυνατά ποτά και με την έκθεση υπερβολικά άσε­ μνων εικόνων και φωτογραφιών. Π αρ’ όλ’ αυτά, αυτό τον σημάδεψε γ ια πάντα. Η βίλλα Ντολ­ μανσέ έγινε ο χώρος όπου ένα μεγάλο μέρος των ονειροπολήσεων και των φαντασιώσεών του, έπρεπε να κατασταλάξει. Σε τέτοιο βαθμό, που όταν οι συλλογές της βίλλας Ντολμανσέ βγήκαν στη δημοπρασία, ο Μ ωπασάν αγόρασε το χέρι ενό; κρεμασμένου, το οποίο ποτέ δεν εγκατέλειψε και το οποίο ξαναβρίσκουμε - αντικείμενο φάντασμα αλλά και οπτασία μαζί - σε πολλές α π ' τις διηγήσεις του. Το νερό: η γυναίκα. Το χέρι του κρεμασμένου: το φανταστικό.

αφιερωμα/65 χασίς, το όπιο, αλλά κυρίως τον ίδιο τον αιθέρα. Ο αιθέρας! Μ ωπασάν θεωρούσε ότι αυτό το ναρκωτικό κάνει καλό, αλλά φυσικά έκανε λάθος. Ε ίχε δίκιο μόνον όσον αφορά το εξής: ότι ο αιθέρας α φ υπνίζει, διεγείρει, προκαλεί κάτι το ακαθόρι­ στο και φευγαλέο - αλλά που όπω ς καθετί το φευγαλέο αποδεικνύεται τελικά επικίνδυνο και θανατηφόρο. Ο Μ ωπασάν πιστεύοντας προφ α­ νώς ότι ξορκίζει το κακό, έλεγε «φάρμακο» αυτό που κανονικά έπρεπε να λέει «ναρκωτικό». Έ χα νε με την αυταπάτη ό ,τι νικούσε. Τα κορί­ τσια του Σηκουάνα του έδωσαν επίσης και κάτι άλλο. Αυτός όμως δε δέχτηκε ποτέ την «ωχρή σπειροχαίτη» (σύφιλη). Κ αι πολύ πρόω ρα α ρχί­ ζει η διαδικασία του περάσματος στη δυστυχία. Τα μάτια του στάζουν αλάτι κι άμμο- το στομάχι κα ι τα εντόσθιά του στοιχειώνονται α π ’ το μία­ σμα. Έ τ σ ι λοιπόν τον βλέπουμε να δραπετεύει. Έ τ σ ι βλέπουμε τις γοητευτικές οπτασίες της πα ιδικής του ηλικίας και της εφηβείας να μετατρέπονται σε αληθινά φαντάσματα. Λέει, ισχυρί­

Ο

ζεται, επιμένει ότι τα φαντάσματα τον οδηγούν τα β ράδια στα νεκροταφεία. Αλλά πο ια ειν’ αυ­ τά τα φαντάσματα; Τ ίποτα κα ι κανείς. Α πό δω θα γεννηθεί εκείνο το υπέροχο κείμενο: «Ο γελα­ στός». Τον Μ ωπασάν τον απασχολούσαν, αν και ήταν εχθρός της θρησκείας, όλ’ αυτά τα αόριστα πράγματα, που έλπιζε ν ’ ανακαλύψει με την απόκτηση ενός «τρίτου ματιού». Του περνά η ιδέα ότι ο ορατός κόσμος διαπερνάται α π ’ τον αόρατο κόσμο, ότι υπάρχουν άγγελοι, που κυ­ κλοφορούν εδώ, ανάμεσά μας; όχι! όχι δεν βρί­ σκονται ανάμεσά μας, αλλά μέσα μας. Α λλά πώ ς να συλλάβει, πώ ς να δει, να καταλάβει αυτές τις

μυστηριώδεις υπάρξεις; Με τον καθρέφτη. Ή αλλιώς: με το νερό του καθρέφτη, με τον καθρέ­ φτη του νερού. Κι ο Μ ωπασάν βρίσκεται αντιμέ­ τω πος με τον χειρότερο εχθρό του: αυτήν την παγωμένη αντανάκλαση που την εχθρεύεται από πα ιδί. Ο καθρέφτης μένει σιωπηλός. Ε ίναι ο Ορλά. Αλλά τί γίνεται από δω και στο εξής; Είμαι τρελός; Ερώτηση που του γίνεται έμμονη ιδέα, που τον κάνει να πονά, κα ι που διαπερνά α π ’ άκρη σ’ άκρη το έργο του Νορμανδού, που ήθελε τη ζωή και που φορτώθηκε σ’ όλη τη διάρκεια της ζωής του το βάρος του θανάτου.

66/αφιερωμα

Μ α ρ ίν α Φ α ν ιο υ δ ά κ η

Το σκάφος Bel Ami με το οποίο ο Μωπασάν έκανε πολλά ταξίδια στη Μεσόγειο.

Μωπασάν: ο χρονογράφος και δημοσιογράφος Το χρονογράφημα που συχνά δεν εκτιμάται, σίγουρα δεν παίρνει μια αξιόλο­ γη θέση ανάμεσα στα λογοτεχνικά είδη. Κι όμως, δεν είναι αυτό που δίνει μια πρώτη εικόνα της επικαιρότητας, των γεγονότων ή ανησυχιών ενός τόπου, ενός λαού, πριν αυτά μπουν σε σειρά και πάρουν τη θέση τους στην Ιστορία; ο χρονογράφημα, έλεγε ο Jules Claretie1, εί­ ναι λιγότερο αξιόλογο, λιγότερο φανταχτερό από την ιστορία, αλλά πολύ πιο αποτελεσματι­ κό, πολύ πιο σαρκαστικό, μια ιστορία που δεν έχει πάρει ακόμη την τελική της μορφή μέσα στό χρόνο αλλά που είναι γεμάτη από αλήθεια, που αφήνει να φανούν πολλά, που λέει πολλά και που καμιά φορά παραμένει σαν μια συνεχής μαρτυρία όταν η φωνή της “αξιοσέβαστης επίση­ μης” ιστορίας έχει προ πολλού σβήσει. Εκτός από τους ειδικούς του είδους, το χρονο­ γράφημα πολλές φορές απασχόλησε και απασχο­ λεί ακόμη τους συγγραφείς κάθε εποχής. Για τον 19ο αιώ να μπορούμε απλώς να αναφέρουμε τους Φλωμπέρ, Ζολά, Γκονκούρ, Ντωντέ και Ανατόλ Φ ράνς σαν μερικούς από εκείνους που έγραψαν χρονογραφήματα σε εφημερίδες και περιοδικά της εποχής. Ο Μωπασάν δεν έμεινε ούτε αυτός αδιάφορος μπροστά στο είδος αυτό, που γνώρισε ιδιαίτερη άνθιση ανάμεσα στα 1880 και 1890. Α ν και ο Μωπασάν είναι περισσότερο γνωστός σαν μυθιστοριογράφος και αφηγητής, τα 190 δημοσιευμέ­ να χρονογραφήματά του, εκτός από εκείνα που δεν είδαν το φως της δημοσιότητας, κίνησαν το ενδιαφέρον των κριτικών και μελετητών του έρ­ γου του. Πράγματι, ο Μ ωπασάν είναι από τους πρώτους συγγραφείς που συνεργάστηκε με εφη­ μερίδες και περιοδικά της περιόδου εκείνης (Γκολουά, Ζιλ - Μ πλά, Φ ιγκαρό, Εκώ). Ή δη από το 1878 σ’ ένα γράμμα στη μητέρα του αναφέρει τις προτάσεις που του είχαν γίνει για να χρονογραφήσει, εκφράζοντας συγχρόνως τους δισταγμούς του. Γράφει, λοιπόν: «Ξαναείδα τον Tarbe2 και μου ζήτησε να γράψω λογοτε­

Τ

χνικά χρονογραφήματα. Δ ιστάζω για πολλούς λόγους. Πρώτο, δεν θα ’θελα να χρονογραφώ τακτικά με αποτέλεσμα να γράφω βλακείες· θα δεχόμουν μόνο αν κατά καιρούς έπαιρνα ένα επίκαιρο θέμα, το ανέπτυσσα κάνοντας σχόλια και εκφράζοντας απόψεις και γνώμη. Θ ά ’θελα να γράψω άρθρα που να μη ντρέπομαι να βάζω το όνομά μου από κάτω, και ποτέ δεν θα υπέ­ γραφ α μια σελίδα που δεν θα της είχα αφιερώσει λιγότερο από δυο ώρες δουλειάς. Δεύτερο, δεν θά ’θελα νά ’χω την αίσθηση ότι είμαι δεσμευμέ­ νος κατά κάποιο τρόπο απο τη Διεύθυνση του Γκολουά ακόμη κι αν δεν κάνω πολιτικό χρονο­ γράφημα».3 Αλλά οι αρχικοί δισταγμοί γρήγορα διαλύθη­ καν και ο Μ ωπασάν αποδείχθηκε σ’ έναν από τους μάστορες στο είδος αυτό. Ανήσυχο πνεύμα απο τη φύση του εξέφρασε ελεύθερα τους προ­ βληματισμούς του και τις απόψεις του. Το χρο­ νογράφημα προσφέρεται για να γνωρίσουμε κα­ λύτερα τον άνθρωπο, το συγγραφέα, το λογοτέ­ χνη. Α ντιπροσωπεύει άλλωστε τον γράφοντα με τα προτερήματα και τα ελαττώματά του, τους εν­ θουσιασμούς του και τις απογοητεύσεις του. Π αρά την προσπάθεια του Μωπασάν να μείνει απρόσωπος, τελικά το μόνο που κατάφερε είναι να εμπιστεύεται στον αναγνώστη τις βαθύτερες σκέψεις του και τις κρυφές του επιθυμίες. Απευθύνεται κυρίως σε μια πνευματική «ελίτ» χω ρίς όμως να αγνοεί εκείνους που παλεύουν αντιμετω πίζοντας χιλιάδες προβλήματα και τρέ­ φονται με την επιθυμία να γίνουν κάποτε κάτι χωρίς ποτέ να το καταφέρουν. Ο ανθρώπινος γολγοθάς, τα προβλήματα που αντιμετω πίζει ο άνθρωπος καθημερινά, η εκπαί-

αψιερωμα/67

δευση - γ ια την οποία ο Μ ωπασάν εκφράζει συ­ χνά κριτική, κατηγορώ ντας όλους εκείνους που είναι υπεύθυνοι για τη διαπαιδαγώ γηση του αν­ θρώπου - αποτελούν θέματα των χρονογραφη­ μάτων του. Ο ρόλος κα ι η συμμετοχή της γυναί­ κας στον έρωτα και στην κοινω νία απασχολούν επίσης τον χρονογράφο Μ ωπασάν. Π ιστεύοντας ο ίδιος ότι ο γάμος είναι ένας θεσμός αντίθετος πρ ος τη φύση κα ι θεωρώντας αδύνατο το να μεί­ νει κανείς π ιστός σ’ όλη του τη ζωή στον ίδιο άν­ θρωπο, κα ταδικάζει τις μακροχρόνιες σχέσεις που σχεδόν πάντοτε έχουν δραματικό τέλος. Ο χωρισμός είναι προτιμότερος από την οικογε­ νειακή σκλαβιά. Ο άνθρωπος πρέπει να μάθει να διακόπτει μια σχέση αντί να τη συνηθίζει και να την υπομένει. α γλαφ υρά του χρονογραφήματα συχνά φ α­ νερώνουν ένα άτομο συνειδητοποιημένο που ζεί σε μια διαρκή εσωτερική σύγκρουση αναζη­ τώντας το δρόμο γ ια την ευτυχία, αν κα ι ξέρει εκ των προτέρων ότι είναι ανύπαρκτη. Γνωρίζοντας καλά πόσο δύσκολο είναι να ζεις, αφήνει να φ α ­ νεί στα χρονογραφήματά του η απελπισία και η απογοήτευση η δική του κα ι του ανθρώπου γενι­ κά και συχνά τα κείμενά του αποτελούν προσω­ πική εκμυστήρευση. Ο Θ εός, η ηθική, ο έρωτας, η πίστη στην πρόοδο της επιστήμης δεν είναι πα ρ ά φανταχτερές ουτοπίες, κατά τη γνώμη του, που δεν έχουν άλλο προορισμό από το να καλύπτουν την τερά­ στια μοναξιά του ανθρώπου. Γράφει, λοιπόν, στο χρονογράφημά του με τίτ­ λο «Ο Πόλεμος», δημοσιευμένο στην εφημερίδα Ζιλ Μ πλά κα ι με ημερομηνία 11 Δεκεμβρίου

Τ

1883: «Δεν γνω ρίζουμε τίπ οτα, δεν βλέπουμε τί­ ποτα, δεν μπορούμε να κάνουμε τίπ οτα, δεν επι­ νοούμε τίποτα. Είμαστε κλεισμένοι, φυλακισμέ­ νο ι στον εαυτό μας». Το ίδιο θέμα - το αδιέξοδο του ανθρώπου - τον απασχολεί επίσης στο χρο­ νογράφημα με τίτλο «Θλιβερή Συζήτηση», που δημοσιεύτηκε στη εφημερίδα Γκολουά με ημερο­ μηνία 25 Φ εβρουάριου 1884, όπου γράφει: «Α ναπνέουμε, κοιμόμαστε, πίνουμε, τρώμε, περ­ πατάμε, πηγαίνουμε στις δουλειές μας, όλα αυτά οδηγούν στο θάνατο· το να ζεις σημαίνει ότι πε­ θαίνεις». Π ίσω α π ’ αυτά τα χρονογραφήματα διαφ αίνετα ι ο Μ ωπασάν, γεμάτος απελπισία, μοναξιά, με έντονο το αίσθημα της αδυναμίας και το φόβο του θανάτου, ο χρονογράφος, ανάμεσα στις τό­ σες αντιθέσεις κά ι προβληματισμούς, που του επιβάλλει η ζωή. Η πολιτική ζωή της εποχής του δεν τον αφήνει αδιάφ ορο. Ε ιδ ικός απεσταλμένος στην Α λγερία, μελετάει προσεκτικά τον αγώ να αυτού του λαού γ ια επιβίωση κα ι ανεξαρτησία. Στην απ οικιο­ κρατία και τα πολιτικά συμφέροντα είναι αφ ιε­ ρωμένα τα χρονογραφήματα με τίτλο: «Π οιος φταίει», «Γράμμα από την Α φρική» και άλλα που θα μπορούσαν ν ’ αποτελέσουν ξεχωριστό τόμο. Έ χ ε ι την ικανότητα να διαβλέπει τη σαπίλα της κοσμικής ζωής και τα συμφέροντα που κρύ­ βονται πίσω από τις ωραίες κουβέντες κα ι μέσα στα σαλόνια. Για τον Μ ωπασάν οι κοσμικές συ­ γκεντρώσεις έχουν μετατραπεί σε χώρους πνευ­ ματικής σκλήρυνσης («Οι συζητητές», χρονογρά­ φημα που δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα Γκο­ λουά στις 20 Ιανουάριου 1882). Σ ίγουρα ο δημοσιογράφος-χρονογράφος Μ ω­ πασάν δεν στερείται ούτε θάρρος, ούτε ψ υχικό σθένος, ούτε δυναμισμό γ ια να επιτίθεται έτσι μέσω των κειμένων του στην κοινω νία των επι­ χειρηματιών της εποχής, που θεωρούνται «επιτυ­ χημένοι», που δεν αφήνουν καμιά ελπίδα στον απλό και καλοπροαίρετο πολίτη. Απογοητευμένος κα ι πικραμένος από την κο­ σμική ζωή ζητάει καταφ ύγιο στη φύση. Τα κεί­ μενά του που μιλάνε συχνά για τη Ν ορμανδία, όπου είχε γεννηθεί είναι γεμάτα αισθησιασμό κα ι παλμό κα ι εκφράζουν την ειλικρινή συμμε­ τοχή του ανθρώπου στη μυστηριώδη ζωή της φ ύ­ σης. Αλλά αυτή η αγάπη του ανθρώπου γ ια τη φύση δεν είναι αποκλειστική. Για όσους αγα­ πούν τα ταξίδια, το κάθε τοπ ίο έχει τη δική του ο μορφιά που μιλάει στη κα ρδιά και γαληνεύει τη ψυχή. Π ραγματικά δεν ξέρουμε τί να θαυμάσουμε περισσότερο στα χρονογραφήματα του Μ ω πα­ σάν: την γλαφυρή περιγραφ ή, τη δεξιοτεχνία, την πνευματώδη τεχνοτροπία ή τον άνθρωπο που ψ άχνει αδιάκοπ α την εκτόνωση κα ι την εκ­

68/αφιερωμα πλήρωση μιας ανέφ ικτης γαλήνης; Ό σ ο γ ια τον τρόπο γραφ ής θυμίζει τον Φλωμπέρ, διό τι χρησιμοποιεί κλασικά στοιχεία με πολύ σαφήνεια. Δ είχνει επίσης πω ς είχε μελετή­ σει την α ξία κάθε λέξης καθώ ς κα ι τον τρόπο να τις σ υνταιριάζει. Ο Μ ωπασάν β άδιζε επίμονα πρ ος την τελειότητα κα ι ασ παζόταν σιγά-σιγά τις α π όψ εις της νατουραλιστικής σχολής. Α ντί όμως περισσότερης θεωρητικής κριτικής α ς δώσουμε σαν δείγμα ένα χρονογράφ ημα όπου φ αίνεται πίσω από το πικρό χιούμορ η αργή αποσύνθεση της κο ινω νίας της εποχής του, κα­ θώ ς κα ι τα ψυχολογικά προβλήματα που αντιμε­

τώ π ιζα ν ο ι κοσμικοί κα ρδιοκατακτητές διχασμέ­ νοι ανάμεσα σε δυο συναισθήματα: την επιθυμία να γοητεύουν απ ό τη μια κα ι απ ο την άλλη την πλήξη που φέρνουν οι δεσμοί όταν δεν βασίζο­ ν τα ι πά νω σε πραγματική αγάπη, αλλά έχουν σαν κίνητρο τη φιλαρέσκεια κα ι την αυτοπροβο­ λή. Σημειώσεις 1. Jules Claretie, «La vie a Paris», Paris 1895, Tome III. 2. Υπεύθυνος στην εφημερίδα «Γκολουά».

3. Chroniques, Etudes, Correspondence de Guy de Maupas­ sant, Tome XV.

Η τέχνη τον να διαλύεις μια σχέση Χ ρονογράφ η μα τον Μωπασάν, στην εφημερίδα Γκολονά 31 Ιανουάριον 1HH1

σεβαστή Γαλλική Α κ α δ η μ ία όρισε το ν ς κ ο ­ σμ ήτορες π ο υ θα β ραβεύσουν πνευ μα τικ ά έρ γα κα ι άλλα π ο υ ξεχώ ρισαν κ α τά το έτο ς 1880. Μ άτα ια έψ α ξα στον κα τά λο γο τω ν προτεινόμενω ν π ρ ο ς εξέταση έργω ν εκείνο π ο υ θα μ π ο ­ ρούσε, στη σημερινή εποχή, να φ α ν εί χρησ ιμό τε­ ρο σ την ανθρω πότητα. Ε ύκο λα βρίσκουμε σ ’ α υ ­ τόν τον κατάλο γο , το πιό εύγλω ττο κομμ άτι της Ισ το ρία ς τη ς Γαλλίας, (είναι ά ρα γε η ευ φ ρά δ εια χρήσιμη στην Ιστο ρία;)και στη συνέχεια ένα γα λ ­ λικό έρ γο π ο υ περιέχει ηθικό μήνυμα. Α νά μ εσ α στις πο λύ π ρο σ εκτικά δ ικαιο λο γημ έ­ νες επιβραβεύσεις, α να φ έρετα ι ένα βραβείο π ο υ α πονέμεται στην καλύτερ η έμμετρη μετά φ ρα σ η ενός α ρχαίο υ λα τιν ικ ο ύ ή ξένο υ έρ γο υ και ακόμη δ ύο ποσά, το ένα 3.000 φ ράγκω ν κα ι το άλλο 5.000, π ο υ έχουν σκοπό τη ν ενθάρρυνση της «υψ ηλής λογοτεχνίας». Ε, λοιπόν, αυτή η «υψ η­ λή λογο τεχνία» δε μ ο υ λ έει τίπ ο τα κα ι πιστεύω α κρ ά δ α ντα ό τι όλοι α υ το ί οι αξιότιμοι κύριοι π ο υ επ ιδίδ ο ν τα ι σ ’ αυ τήν τη ν α κα δημα ϊκή άσ κη ­ ση είνα ι τελείω ς ανίκανοι να π ρ ο σ φ έρο υν καλή λο γο τεχ ν ία ή απλώ ς λο γο τεχνία. Ε ξά λλο υ είμαι π επεισμ ένο ς ό τι κα τά τη γνώ μη των μελώ ν τη ς Α κ α δ η μ ία ς τω ν Α θανά τω ν, ο Μ π α λζά κ ή ο Φ λω μπέρ π ο τέ δ εν έκ αναν «υψηλή λογοτεχνία». Ε, λοιπόν, εγώ προτείνω να π ρ ο ­ στεθού ν στην ήδη μ εγά λ η λίσ τα τω ν κριτώ ν μ ε ρ ι­ κά μ έλη π ο υ θα εξετά ζο υ ν από άποψ η καθ α ρά πρα κ τικ ή και θα επ ιβρ αβ εύο υν κα ι θα π ρ ο ικο δ ο ­ τού ν μ ε το πο σό των 5.000 φράγκω ν, π ο υ προανέφ ερα, το κ α λύ τερ ο δοκίμιο σχετικά μ ε «την τέ­ χνη το ύ να δια λύεις μ ιά σχέση». Έ ν α κα ι μ ό νο βραβείο δ εν επ α ρκο ύσ ε για να β ραβ ευθο ύν σ υ γγρά μ μ α τα «υψ ηλής λογοτεχνίας»

Η

και οι έμ μετρες μετα φ ρά σ εις; Μ ήπω ς θά ’π ρ επ ε α ντίθ ετα να α π οβ λέπουμε α κα τά π α υ σ τα σε μ ια εφ εύρεση π ο υ θα ή ταν πιο χρήσιμη σ την ανθρω ­ π ό τη τα α π ’ ό ,τι το φ άρμα κο π ο υ κα τα σ τρ έφ ει τη φ υλλοξήρα , δηλα δή το βιτριόλι; Α υ τό το αποτέλεσ μα θα πετύχ α ινε σ ίγουρα εκείνος π ο υ θα π ρότεινε μ ια σειρά από απλά μ έ ­ σα π ο υ κ αθ ένας μ π ο ρ ε ί να τα χρησιμοποιήσει για να εγκα τα λείψ ει ευπρεπώ ς, ανώ δυνα, ευ γενι­ κά, χω ρίς φ α σα ρία ή β ιαιότη τες μ ια γυ να ίκ α π ου τον λα τρ εύει και π ο υ α υ τό ς την έχει μπουχτίσ ει. Το βιτριόλι γίνετα ι δημόσιος κίνδυνος. Π ροχθές, πρά) ιιατι ένα ς α λή τη ς παραμόρφ ω σε τη φ ίλη του, την παραμονή μ ια ζηλιάρα γυ να ίκα εκ δικο ύντα ν μ ια κοπέλα π ο υ ή τα ν α ντίζηλός της, δ υό μ έ ρ ες π ρ ιν κ άπ οια άλλη π εριέχυσ ε μ ε κ α υ ­ στικό υγρό τα μ ά τια το υ ά πισ του εραστή της· και αύριο θα ξαναρχίσει σ ίγουρα η απα ίσια αυτή διαδικασ ία. Κ ανείς από μ α ς δεν μ π ο ρ ε ί να νιώ θει α σ φ α ­ λής, δ ιότι δ εν υπά ρχει κανείς π ο υ να μ η του α ρέ­ σει να ερ ω το τρο π εί κα ι καθώ ς κ ανένας από μ α ς πιστεύω δ εν είνα ι λά τρ η ς τω ν μ ακροχρόνιω ν δ ε­ σμών, τα μ ά τια μας, η μ ύ τη μ α ς κ αι το μ π ροσ τινό μ έρ ο ς το υ π ουκ α μίσου μ α ς μ π ο ρ ο ύ ν μ ια ω ραία μ έρ α να δ ια λυθ ούν απο το φοβερό υγρό. Το βιτριόλι είνα ι η δαμόκλεια σπάθη τη ς α π ι­ στίας. Κ ι όμως, σύμφ ω να μ ε τη λογική, δ εν μ π ορού με να μένο υμ ε π ισ τ ο ί μέχρ ι το θάνα τό μ α ς (εννοώ το υ ς εργένηδες) σε μ ια κα ι μ ονα δ ική γυναίκα, ενώ τόσ ες ά λλες είνα ι θελκτικές. Ο ι γυ να ίκ ες συ χνά (όσες αξίξουν τον κόπο) εί­ ναι α π ελπ ισ τικ ά π ισ τές ή μά λλο ν (συγνώ μη για τη λέξη) α π ελπ ιστικ ά τσιμπούρια . Κ αι δ εν είναι

αφιερωμα/69 π ο τέ πιστές προ ς τους συ ζύγο υς τους. Ό σ ο γ ι ’ ταραγμένη, ενθουσιασμένη διότι κάποιος ασχοαυτό όχι! Ε ίναι πιστές στον άνόρα μ ε τον οποίο λείται μ α ζ ί της, αλλά δεν είναι καθόλου ερω τευ­ τις συνδέει ένα πο λύ λεπ τό νήμα: το καπρίτσιο. μένη. Λ έ ει μέσα της: «Ο φουκαράς, μ ’ αγαπάει Α ς εξηγήσει εκείνος π ο υ θα τα καταφ έρει την φοβερά». Σ υγκινείται από καλω σύνη και από ανω μαλία αυτή. ικανοποιημένο εγωισμό, σκεπτόμενη αυτόν τον Ο ποιοσδήποτε γνώ ρισε ερωτικές περιπέτειες, έρωτα. Ό μω ς τρέφ ει φόβους, δε θέλει να δεοποιοσδήποτε είχε ερω τικές σχέσεις, οποιοσδή­ σ μ ευθ εί πο λύ και μ ιλά ει για κά τι περαστικό, για π οτε πέρασε από τη μο ιρα ία σειρά των διαδοχι­ καπ ρίτσιο χωρίς διάρκεια. Ε ίναι τόσο χαριτω μέ­ κώ ν περιόδω ν μ ια ς ερωτικής σχέσης μένει άναυ­ νο πρά γμα ένα καπρίτσιο! Α φ ήνει στην καρδιά δος τη στιγμή πο υ λ ύνεται α υτό ς ο γόρδιος δε­ μ ια γλυ κιά ανάμνηση χωρίς καθόλου πικρία. Ε ί­ σμός που λ έγετα ι σχέση. ναι μ ια σελίδα ένθετη μέσα στο βιβλίο της ζωής. Μη κατορθώ νοντας να ξεμπερδέψ ει επιτήδεια Ό σ ο γ ι’ αυτόν, είτε από καπρίτσιο, είτε από όλα τα νήματα κάνει ό,τι και ο Μ έγας Α λ έξ α ν ­ άλλο λόγο σκοτίστηκε, α ρκ εί το αποτέλεσμα να δρος, τα κόβει. Α π ό εκ εί ξεκινάει μ ια σειρά από ’ναι το ίδιο. Κ ι άλλω στε το αποτέλεσμα που επι­ κα ταστροφές π ο υ καμιά φορά έχουν για κατάλη ­ διώ κει είναι το ίδιο. Τότε, λοιπόν, αυτός θριαμ­ ξη το βιτριόλι. Α ς συνοψ ίσουμε τη συνηθισμένη βεύει. Ο πολιορκητής καταλαμβάνει το φρούριο. και απλή ιστορία όλων των κοσμικώ ν ερώτων. Η Α λ λ ά μόλις κυριαρχήσει, αντιλαμβάνεται σιγάψ υχολογία το υ ς είναι πά ντο τε η ίδια. σιγά ότι αυτή η κατάκτηση π ου π ριν έκρινε από Η γυναικεία καρδιά διαφ έρει σ ’ όλα από την μακ ρινά πω ς θα είναι ασύγκριτη, δεν αξίζει εκ ανδρική. Εμείς οι π ρα γμ α τικο ί θαυμαστές της των υστέρων ούτε περισσότερο ούτε λιγότερο ομορφιάς αυτό π ο υ λατρεύο υμε είναι η γυναίκα; από τις προηγούμενες. Κι όταν διαλέγουμε παροδικά μ ια γυναίκα, αυτό Α λ λ ά η ηττημένη αρχίζει ν ’ αγα π ά τον νικητή α ποτελεί φ όρο τιμής πο υ αποτίουμε σ ’ ολόκληρο της, στην αρχή πολύ αμυδρά, για να πούμ ε την το γυναικείο γένος. Σάμπω ς υπά ρχει έστω και αλήθεια, όπως ένας τοκογλύφ ος είναι δυνατόν ν ’ ένας μπεκρής, έστω και ένας κα λο φ α γά ς π ο υ να αγα π ά τον ωραίο γλεντζέ στον οποίο μόλις δ ά ­ πίνει συνεχώς ένα μ όνο είδος κρασιού; Του αρέ­ νεισε 500 χρυσές λίρες. σει το κ ρα σ ί γενικά κι όχι ένα ορισμένο κρασί· Α υ τή έδωσε προκαταβολή κεφα λαίου και θέλει πίνει το μπορντώ για τί είναι μπορντώ και το πίσω τα έξοδα που έκανε. Α λλά μ ε ποιο τρόπο, μ που ργκόνι διότι είναι μπονργκόνι. Ε μείς λ α ­ θα μ ο υ πείτε; Μα αυτή διακινδύνευσε τη φήμη τρεύουμε τις μ ελαχρινές επειδή είναι μελαχρινές της, την ησυχία της, την τάξη της ζωής της. Κι και τις ξανθές γ ια τί είναι ξανθές· τη μια για τα ύστερα κάθε γυ να ίκα παίρνει πά ντοτε στα σοβα­ ζωηρά της μάτια, π ο υ βρίσκουν το δρόμο της ρά την περίφ ημη λέξη «κεφάλαιο», π ου χρήσιμοκαρδιάς, την άλλη για τη φωνή της, πο υ δ ο νεί τα νεύρα μας. Τούτη για τα κόκκινα χείλια της, εκείνη για τις καμ πύλες της, κ α ι καθώ ς δεν μ π ο ­ ρούμε να κόψ ουμε όλα τα λουλούδια συγχρόνως, η φύση έβαλε μέσα μ α ς τον παροδικό ενθουσια­ σμό που μ α ς κάνει να τις επιθυμούμε διαδοχικά, αυξάνοντας έτσι την αξία της καθεμιάς την ώρα π ου μ α ς ξετρελαίνουν. Α λ λ ά η επιθυμία στον άνδρα δεν κρα τάει πο ­ λύ- αυτή αντιστοιχεί στην περίοδο αναμονής. Μ ετά όμως, όταν ικανοποιηθεί η επιθυμία, ο έρω τας μετα τρ έπ ετα ι σε ευγενική ευγνω μοσύνη. Ιδεα λιστές αγανακτήστε! Ά λ λ ο ι σε έξι, άλλοι σ ’, ένα χρόνο. Είναι ζήτημα χρόνου, συναισθηματι­ κής ταχύτητα ς ή συνηθειών. Α λλ ά η γυναίκα; Α ! Η γυναίκα ακολουθεί ένα δρόμο εκ διαμέτρου αντίθετο. Κι εκ εί βρίσκεται ο κίνδυνος.

Νέες Εκδόσεις

η στιγμή π ο υ ο ερω τευμένος πολιορκεί, πο υ όλες του οι επιθυμίες πο υ βρίσκονται σε εγρήγορση τον φ έρουν στο σημείο να πιστέψ ει ότι αγαπάει μ ε πάθος, είναι όλο ευφράδεια, π ιε­ στικός και πειστικός. Τάζει ό,τι θέλει εκείνη, υπόσχεται τις πιο υπεράνθρω πες θυσίες. Ό σ ο για τη γυναίκα, αυτή νιώθει ανήσυχη,

Τ

70/αφιερωμα π οίη σε ο κ. Ν τνμά . Α λ λ ά α υτή αλλοιώ νει τη ν έν­ νοια τη ς λέξ η ς α υ τή ς κα ι θεω ρεί ανεξάντλητο α υ ­ τό το κεφ ά λαιο π ο υ ο κ. Ν τυ μ ά κρίνει πω ς χά νε­ τα ι π ο λύ γρήγο ρα. Εδώ αρχίζει η αλυσίδα. Α υ τό ς μ έρ α μ ε τη μ έρ α κ ο ιτά ζει όλο και π ε­ ρισσότερο τις άλλες γυναίκες, μ έρ α μ ε τη μ έ ρ α νιώ θει να γεννιο ύντα ι μ έσ α το υ κά τι σα ν υ π ό ­ νοιες καινούριω ν επιθυμιώ ν, κ ά τι γα ρ γα λ η τά απο π ά θ ο ς π ο υ πρό κειτα ι να εκκολαφθεί. Κ άθε μ έρ α και περισσ ό τερο διαπιστώ νει ό τι η ψ υχή δ εν ικανο πο ιείται ποτέ, ό τι η ομο ρφ ιά έχει αμέ­ τρη τες εκδηλώ σεις, ότι η γο η τεία τη ς ζω ής β ρί­ σκετα ι σ την α λλαγή κα ι στην π οικιλία. Α ν τίθ ε τα η γυναίκα, μ έρ α μ ε τη μ έ ρ α συ νδέε­ ται περισσ ό τερο μ α ζ ί το υ σα ν ένα φ υτό π ο υ φ υ ­ τρώ νει σε καινούριο έδαφος. Τα φ ιλιά τη ς μ ο ιά ­ ζου ν μ ε ρίζες π ο υ μ π α ίνο υ ν όλο κα ι πιό βαθιά. Α υ τή α γαπάει. Α υ τή δόθηκε ολοκληρω τικά, κλείστη κε μ έσ α στο έρω τά της, κτίσ τη κε μ έσα του. Η ύπα ρξή τη ς δεν έχει π ια ά λλον ορίζοντα, η σκέψ η τη ς δ εν έχει άλλη βλέψη, ολόκληρη η ύπ α ρξή τη ς δ ε νιώ θει π ια άλλη ανάγκη από τον ν ’ α γ α π η θ εί α π ’ αυτόν. Κ ι έτσι α ρχίζει η αλυσίδα, η αθέλητη δο υλειά. Τότε α ρχίζει μ ια σειρά απο τρ υ φ ερ ά πα ιδ ικ ά και γελο ία λο γά κια: « Π οντικάκι μου», «Γατάκι μου», « Λ ύκο μου», « Λ α τρεία μου». Εδώ α ρχί­ ζου ν τα βασα νιστήρια π ο υ φ έρνει η τρ υ φ ερ ό τη ­ τα. Κ ι όσο σκ έφ τετα ι ότι είχε μιλή σει α υτή για π ερα σ τικό καπ ρίτσιο . Τώρα μ ά λ ισ τα , μ α ς υ π ο ­ χρέω σε! Α υ τό ς σκ έφ τετα ι να δ ιακό ψ ει κ α ι πρ ο σ π α θ εί δειλά. Α λ λ ά ά ντε να δ ιακό ψ εις μ ε μ ια γυ ν α ίκ α π ο υ σε λατρ εύει, π ο υ σε σκοτώ νει μ ε τις πο λλές φ ροντίδες, π ο υ σε βασα νίζει μ ε τις περιπο ιήσ εις της, μ ια γυ ν α ίκ α π ο υ έχει για μο να δ ική τη ς φ ρο ­ ντίδ α να σου φ α ν εί αρεστή. Ν α τα χαλάσεις; Τ ί λ ές καλέ. Η α λυσίδα είναι στέρεα, δ εν τη ν σπ α ς εύκολα, τη σέρνεις. Η α γά πη τή ς μ ια ς α υ ξά ν ετα ι συνεχώς, ενώ το υ άλλου ελα ττώ νεται κι έτσι φ θάνο υν στο σημείο να φ έρο νται όπω ς δυο μ ο υ σ ικ ο ί π ο υ π α ίζ ο υ ν μ α ­ ζί, αλλά π ο υ ο ένα ς επ ιτα χ ύν ει αιγά-σιγά το ρ υ θ ­ μ ό του, ενώ ο άλλος ε π ιβρ αδύνει το δικό του. Μ ια παρ ο ιμία λέει: «Η γυ ν α ίκ α είνα ι σα ν τη σκιά σας. Α ν τη ν ακολουθήσετε, σα ς απο φ εύγει α ν τη ν απ ο φ ύγετε, σα ς ακολουθεί». Η παροιμία α υ τή εκ φ ρ ά ζει μ ια αιώ νια αλήθεια. Η γυ ν α ίκα μ ε το ένστικτο τη ς ερω τευμένης μ α ν τεύ ει ότι την εγκ α τα λ είπ ετε κα ι β άζει τα δυνα τά της, γα ν τζώ ­ νεται πάνω σας. Κ άθε μ έρ α ξ αναρχίζει τις ενοχλητικές και ά σ κοπες ερω τήσεις τη ς στις ο πο ίες είνα ι α δύνα το να απαντήσεις.

- Ε ξακο λο υθείς να μ ’ αγαπάς, έτσι δ εν είναι; - Β έβαια

- Ξ αναπέστο μου, έχω ανάγκη να τ ’ ακούσω - Μ α α φ ού στο λέω - Ε ίνα ι αλήθεια πω ς μ ’ α γα π ά ς ακόμη λίγο, κακέ; - Ναι.

- Μ ου υπόσ χεσαι οτι δεν μ ε απα τός;

- Μ ου το ορκίζεσαι; Ε, κ α ι β έβαια το ορκίζεται, τ ί θέλετε να κάνει; Α κ ό μ η κα ι οι πιο έξυπ νες γυναίκες, σ ’ εκείνη τη ν ψ υχολογική στιγμή, επαναλαμβ άνουν στε­ ρε ό τυ π α α υ τά τα κα τεβ α τά από ερω τήσεις π ου είνα ι τόσο άχρη στες όσο κα ι αδέξιες. Ο γό ρ διο ς δ εσμός β ρίσκετα ι εκ εί κ α ι είναι άλυτος. Δ ύ ο λύ σ εις υπά ρχουν, π ά ντο τε οι ίδιες: είτε α πό σκηνή σε σκηνή κα τα λή γο υνε στην τελική μάχη , στον π ρα γμ α τικό πόλεμο, μ ε τα απα ίσια χαστούκια, π ο υ υπ οβ ιβ ά ζουν το ν άνδρα, διότι όποιος σηκώ σει χέρι πάνω σε γυναίκα, για ο ποιονδ ή ποτε λόγο, σε ο ποια δ ή ποτε περίπτω ση, δ εν είνα ι τίπ ο τε άλλο π α ρ ά ένα ς δειλός, ένα ς χο­ ντράνθρω πος, ένα κτήνος. Ε ίτε ο άνόρα ς εξ α φ α ­ νίζεται, χάνετα ι, γίνετα ι άφ αντος. Κ αι τό τε αυτή τον γυ ρ εύ ει π α ντο ύ επίμονα, έξω φρενώ ν, κι όταν το ν συναντή σει κα ι τον βλέπει να λα τρ εύει μ ια άλλη, μ ε όλη τη καινούρια ορμή κα ι τον ενθ ου­ σιασμό, εκείνη κρύβ εται, το υ στήνει ενέδρα στη γω νία κ ά π οιου δ ρόμου μ ε το βιτριόλι στο χέρι. Ν ά γ ια τ ί α ν τί να μ α ς γρ ά φ ο υ ν ολόκληρες πρ α γμ α τείες ηθικής π ο υ δεν χρησ ιμεύουν σε κ α ­ νένα ή μ ετα φ ρ ά σ εις απο τον Ο ράτιο σε γα λλι­ κ ο ύ ς στίχους, θα ή ταν απείρω ς πρα κτικότερο αν μ α ς πρό σ φ ερα ν ένα λογικ ό εγχειρίδιο σχετικό μ ε τη ν τέχνη το ύ να δ ια κόπτεις μ ια σχέση. Ε αν αλη ­ θεύει (κα ι α υ τή είνα ι η γνώ μη μο υ) ότι η λα ιμ α ρ ­ γ ία κα ι ο έρω τα ς είνα ι οι π ιο γλυ κ ές απολα ύσεις π ο υ μ α ς έδω σε η φύση, δ ε βλέπω γ ια τ ί ένα ς ο ξ υ ­ δ ερκ ής φ ιλόσοφ ος δ ε θα μ α ς π ρόσ φ ερε την πρ α γμ α τεία π ο υ ζητώ, όπω ς ακριβώ ς μ α ς π ρ ό σ ­ φ ερα ν συ λλο γές απ ό απολα υστικ ές συ ντα γές φ α ­ γη τώ ν κα ι οδ η γίες π ά σ η ς φ ύσεω ς για την ικανο­ ποίηση το υ ουρ α νίσκου μας. Κάνω έκκληση σε όσους θεω ρούν τον έρω τα σα ν την π ιο γλυ κ ιά απα σχόληση στη ζωή τους. Σ ά μπω ς ο χω ρισμός δεν α π ο τελεί το πιο δύσκολο πρόβ λη μα π ο υ π ρο τείνετα ι στην αντίληψ ή τους, κα ι π ά ν το τε το π ιό ά λυ το για ένα ά νδρα μ ε λ ε­ π τά αισθήματα; Μ έχρι σήμερα διαβλέπω μόνο μ ια λύση, την ο ποία μ ε δειλία προτείνω , διότι δ εν είναι, ίσως, ο κα θ ένα ς σε θέση να τη ν εφ αρμόσει. Ό τ α ν βα­ ρ ε θ εί κ άπ οιος μ ια γυναίκα, ε τό τε ....τη ν κρατάει. Την κ ρα τά ει θα μ ο υ πείτε, αλλά η επόμενη; Τις κρα τά ει όλες, Κ ύρ ιέ μου.

αφιερωμα/71

Κ λω ντ Σ α ντέλλι

Ησυχία! Σκηνοθετούμε Μωπασσάν! Ο Κλωντ Σαντέλλι, γύρισε για την τηλεόραση έξι ταινίες βασισμένες σε έργα του Μωπασάν. Πίστευε ότι θα διασκεύαζε το έργο ενός δημοσιο­ γράφου, ενός αφηγητή ■ ανακάλυψε όμως έναν οραματιστή, έναν τρελό, έναν ποιητή. κινηματογραφ ιστής δεν είναι ο τύραννος που συνήθως νομίζουμε ότι προβάλλει α ν ά ­ λογα με τα καπρ ίτσ ια του, η θοπ οιούς, πλήθη κα ι τοπ ία. Π ρόκειτα ι μάλλον γ ια κά ποιον με δυο με­ γάλα ορθάνοιχτα μάτια που κουβαλάει μαζί κι έναν τρίτο: «την κάμερα». Α υτή η κάμερα δεν εί­ ν α ι ένα εργαλείο που α π λά αναπα ρ άγει, αλλά που δείχνει, βλέπει, προβάλλει, «πλαισιώνει» όπω ς λένε, κα ι αποκαλύπτει ξαφ νικά από μια άλλη βαθύτερη κα ι μυστηριώδη οπτική ένα δέ­ ντρο, ένα βλέμμα, έναν τόπο, ένα συγγραφέα. Κ ι αν δεν είναι ο ι μηχανές που θα ξαναφ έρουν τον κινηματογραφιστή μας ξανά πίσω στο συγκεκρι­ μένο, είναι όμως ο ι ηθο π ο ιο ί που θ α τον τραβή­ ξουν α π ’ το μανίκι γ ια να τον επαναφ έρουν στην πραγμ ατικότητα. Ο ηθοποιός-συνένοχος, μια σχέση φ ιλίας, έρωτα κα ι μίσους, το αντικείμενο, το κύριο υλικό του, που με την πληθω ρικότητά του, την ίδ ια του την ύπαρξη θα τον εμποδίσει να μας εξαπατήσει. Με δυο λόγια, ένας κινηματογραφ ιστής δεν μπορεί π α ρ ά να είναι υπομονετικός, σεμνός, π α ­ ρά τον εντυπωσιακό εξοπλισμό του, πα ρ ά τους πολυάσχολους βοηθούς που τον περιτριγυρίζουν όταν καταλαμβάνει τα πεζο δρ ό μια της πόλης. Π εριπλανώ μενοι, νά τι είμαστε: όπω ς ο Ζ αμπ άνο κι η Τζελσομίνα, όπω ς ο Βιτάλης κ ι η πα ρ έα του, όπω ς ο Βίλελμ Μ άιστερ. Α ναζητώ ντας τα όνειρα, αλλά πρ ώ τ’ α π ’ όλα την αλήθεια. Π ρο­ φήτες που δ ΐν πρ έπ ει να λαθέψουμε. Έ τ σ ι εξο­ πλισμένος, χώ θηκα κ ι εγώ γύρω στα 1972 σ’ αυτό το μεγάλο μαγικό τρίγωνο: Φ εκάμ-Υ βετό-Ν τιέπ, προκειμένου ν ’ ανακαλύψω τον Μ ωπασάν. Τέσ­ σερα χρόνια περιπλάνησης, έρευνας, πάθους. Ν ομίζω ότι δεν ξέχασα ούτε ένα δέντρο, ούτε

Ο

μια φ άρμα, ούτε ένα ρυάκι. Έ ξ ι ταινίες, το\ κα ιρό ακόμη που η τηλεόραση - κ α ι αλήθεια, δεν π ά ει κα ι πολύς κα ιρός - αγαπούσε το κοινό της. Κι έτσι συνάντησα τον Μ ωπασάν. Α υτόν που νόμ ιζα ότι γνώ ρ ιζα α π ’ τα διαβάσμα τα της π α ιδικ ή ς μου ηλικίας. Ό τ α ν διάβ ασα 10 χρονών τον «Ορλά» γοητεύτηκα. Σ τα είκοσι μου ο κα θη­ γητής μου στο Π ανεπιστήμιο με θάμπω νε μ’ όλες αυτές του τις ταμπέλες: Ρεαλισμός;... Ν ατουρα­ λισμός; Κ αι ξαφ νικά ανακά λυψ α τα αρώ ματα κα ι τη μουσική. Ξέχασα το κείμενο. Το ξεπέρασα: ένα φάντασμα π λανιόταν πά νω α π ’ την εξοχή όπω ς η ομίχλη πά νω α π ’ τα ποτισμένα α π ’ τη βροχή χω ­ ρ άφ ια, την άνοιξη. ν ας τεράστιος υγρός σ πόγγος είναι η περ ιο­ χή του Κω. Τ α κ α θάρ ια και ταραγμένα νερά που βρέχουν την περιοχή του Π ετίτ-Ροκ (Petite R oque), κάτω α π ’ το βλέμμα του βιαστή. Στο βορρά, η θάλασσα όπου ο Ζ αν ο ναύτης χάνει το χέρ ι τόυ στην κα τα ιγίδα κ α ι οι σύντροφοί του, το συντηρούν μέσα στη σαλαμούρα. Στο νότο, ο Σηκ ουά νας τω ν βαρκάρηδω ν, το ποτάμι της πλάνης, της βόλτας γ ια δύο, το ποτάμι των α π α ­ τηλών ερώτων, το ποτάμι της προδοσίας. Εκεί πα ρ αφ υλ άει η τραγω δία: Το χαμόγελο αυτής της ω ραίας, ρ οζ α π ’ τα χρώ ματα της αυγής, μετά α π ό μια νύχτα φλερτ, όπου ο νέος δεν κατάφερε τίπ ο τα ν α βγάλει. Κ αι ξαφ νικά , εκείνη του χ α ­ μογελά, μ’ ένα πλατύ πρ ω ινό χαμόγελο. Κι ο άντρ ας νομίζει ότι εκείνη επιτέλους κατακτήθη­ κε, γοητεύτηκε, τη φ αντάζεται τρυφερή, ερωτευ­ μένη. « Έ χε τε μια κά μπια στα μαλλιά σας». Γ ι’ αυτό γελούσε. Φρίκη! Α υτό θα ’χει άσχημο τέ­ λος. «Το γράμμα ενός πνιγμένου» είναι ο τίτλος,

Ε

72/αφιερωμα κ ι υ πά ρ χο υ ν τόσες άλλες ιστορίες, όπο υ το π ε ­ πρω μένο κά νει κομ μάτια τις κα ρδιές π λ ά ι στην επικ ίνδυνη όχθη α π ό την «Εκδρομή στην εξοχή» ώ ς τη «Γυναίκα του Πωλ». Σ ’ α υ τά τα μέρη τω ν ανέμων κ α ι τω ν νερώ ν, που απ λώ νο νται α π ’ το Σ ηκ ο υά να ώ ς τις αμμου­ διές της Μ άγχης, το πρώ το πρ ά γμ α που βλέπου­ με δεν είναι ο άνθρω πος. Π α ρ ’ όλ’ αυ τά, είν’ εκεί. Π ίσω α π ’ τους φ ρ άχτες, μέσα σ τις φ όρμες τις προστατευμένες α π ’ τις γιγ ά ν τιες οξυές. Π α ­ ραμονεύει. Ε ίν α ι ο επιδρομέας. Α κούει. Σ ω π α ί­ νει. Ε δώ όλα είναι ήσυχα. Α λλά τίπ ο τα δε σε κ α ­ θησ υχάζει. Ε ίν α ι η χώ ρ α του νερού π ο υ κ ο ιμ ά ­ τα ι. Ε δώ όπο υ η β άρκα πο υ πλέει α ρ γά στα γ α ­ λήνια νερ ά , θα βρεθεί την αυγή μ’ ένα πτώ μα στην άγκυρα. Ε δώ ό που οι λίμνες απ λώ νονται σαν μαύρες πληγές. Το τυ χα ίο κ ι ο ίλιγγος μπο­ ρούν εύκολα ν α σας γκρεμίσουν α π ’ τις κρεμα­ στές αμμ ουδιές πο υ οδηγούν στη Ν τιέπ κ α ι το Ετρετά. Δ υο βήματα π ιο πέρ α , το σ π ίτι του βο­ σκού, με τις μεγάλες ρόδες, σύμβολα γαλήνης κι ηρεμίας γ ια τον Α λφ ρέ ντε Β ινύ, μπορούν εύκο­ λα ν α μετατραπούν σε θανάσιμη π α γ ίδ α γ ια το ερωτευμένο ζευ γά ρι πο υ βρήκε κα τα φ ύγιο , εκεί, κυνηγημένο α π ό έναν τρελό ιερέα. Α υ τό ς που στη θέα του έρω τα κα ι της ζω ής π α θ α ίν ε ι π α ρ ο ­ ξυσμό κ α ι σκοτώ νει με την ομπρέλα τ α νεογέννη­ τα κου τά β ια μιας σκύλας. Ή εκείνος ο άλλος ιε­ ρέας - μπορούμε ν α διαλέξουμε - που αφ ού π α ­ ραφ υ λάξει ένα αγκαλιασμένο ζευ γά ρι, ορμά κ α ­ τα π ά ν ω το υ ς κρ α δ α ίνο ντα ς ένα ρόπαλο, μετατρ έποντα ς έτσι τη μ αγεία του φ εγγαρόφ ω του σε εφιάλτη. Β ία κ α ι ησ υχία. Κ αλοκρυμμένη β ία, α π ’ αυτόν τον δήθεν φλεγματικό λαό. Μ υστηριώ δης. Α μ ί­ λητος. Φ ιλάργυρος. Π ρώ τα ο ι κινήσεις, κ α ι κυ ­ ρ ίω ς οι λέξεις. Υ πομ ένοντας τη β ία τω ν εποχώ ν, όπω ς η υ πηρ έτρ ια τω ν πα ρ αμυθ ιώ ν υ πο δέχεται «το αφ εντικό» χω ρ ίς γ κρίνιες. π ’ όλους αυ το ύς τους «αμίλητους» ήρω ες του Μ ω πασάν, ο π ιο πα ρ άξενο ς είναι αναμφ ίβ ολα ο Π άτερ Α μάμπλ (που ο Φ ερνάν Λ εντόν ενσάρκω σε, κα τά τη γνώμη μου, θαυ μ ά­ σ ια). Π ρ ό κειτα ι γ ια ένα γερο-πεισμ ατάρη που όλη του η κουβέντα π ερ ιο ρ ίζετα ι σ’ ένα «όχι» με το ο ποίο αντιτίθετα ι στην επιθ υμ ία του γιου του Σ εζά ρ , ν α παντρ ευ τεί. Α μάμπλ: ο σ ιω πηλότερος ανάμεσ α στους σιω πηλούς, γ ια τί αν οι άλλοι δεν μπορούν ν α μιλήσουν, αυτός μπορεί, αλλά δε θέ­ λει. Κ οινω νία στερημένη, σκληρή κα ι κτηνώ δης, ανθρ ώ π ω ν πο υ δε σ κέφ τονται κα ι που δε μιλούν - π ρ ά γμ α όμως που δεν τους εμπο δίζει ν α συντη­ ρούν αισ θήματα πολλές φορές ακόμη κ α ι τα π ιο βίαια . Μ ετά το θάνατο του γ ιο υ , ο πα τέρα ς κα ι η χήρα (οι δυο νέο ι είχαν στο μεταξύ πα ντρ ευ ­ τεί), σχηματίζουν ένα πα ρ άξενο «σιωπηλό» ζευ ­

Α

γ ά ρ ι, με μοναδικό μάρτυρα ένα π α ιδ ί όμορφο, αλλά ηλ ίθιο, που επίσης δεν μπορεί ν α μιλήσει. Η γ υ ν α ίκ α μετατρέπεται τώ ρ α σε κυ ρίαρχό-σ φετεριστή, κα ταλα μβάνει όλο το σ π ίτι με τ’ ασ πρ ό­ ρ ο υχά της, τη μυρω διά κ α ι το κορμί της. Α π έν α ­ ν τι της αυ τός ο αποστερημένος, εκθρονισμένος γέροντας, μνημείο τιμ ής, δ ια μ α ρ τυ ρ ία ς κ α ι μο­ να ξιά ς. Το δίχω ς άλλο, μια λέξη μόνο θα ’φ τάνε γ ια ν α σ πάσ ει αυτή την αλυσ ίδα μίσους: αλλά αυτή δεν ξέρει ν α μιλά, μόνο ν α φ ω νάζει. Δ υο τρομερές κραυγές πλαισ ιώ νου ν αυτή την ιστο­ ρ ία. Το π ρ ω ί που εκείνη ανακα λύ πτει τον άντρα της, νεκρό στο πλευρό της, στο ζεστό κρεβάτι, π λ ά ι στη σβησμένη φωτιά· κ α ι την αυγή που ο γέρος θα βρεθεί κρεμασμένος α π ’ το κλαδί της μηλιάς, κρεμασμένος α π ’ το σκοινί που ο ίδ ιος πέρασ ε στο λαιμό του. Κ ραυγές που σ κίζουν τη σιωπή: είναι πολλές οι ιστορίες που θα μπορούσαν ν α έχουν π ά ρ ει αυ τόν τον τίτλο! Ε ίν α ι η Μ αρτίν, η κόρη του Μ αρτέν. Α γ α π ά ει τον Μ πενουά που επίσ ης την α γ α π ά τρελά. Κ ι ύστερα, κ ά π ο ια μέρα τον ξε­ χνά. Π ρ οδίδει. Π αντρεύεται έναν άλλον α π ’ τον ο π ο ίο είχε μείνει έγκυος. Κ ι ο Μ πενουά, απ α ρ η ­ γόρ ητος, θα τρ ιγυ ρ νά ει ένα Κ υ ριακάτικο π ρ ω ι­ ν ό , την ώ ρα της λειτουργίας, έξω α π ’ την ερημω­ μένη φ άρμα. Ξ άφ νου, ξεσπά μια κραυγή. Κ ραυ­ γή αβάσ ταχτου πόνου. Ε ίν α ι η Μ αρτίν, που μό­ νη της, ετοιμά ζεται ν α γεννήσει. Μ πα ίνει. Την π α ίρ νε ι στην α γκα λ ιά του. Την ελευθερώνει. Τ ίπ ο τ ’ άλλο. Ο ύτε μια λέξη, ούτε μια κουβέντα. Τ ίπ ο τ’ άλλο εκτός α π ’ την πρόταση που ο σύζυ­ γ ο ς κά νει στον Μ πενουά όταν αυτός του δίνει το νεογέννητο «αν θες... μπορούμε ν α γίνουμε φ ί­ λοι». Έ τ σ ι μαθαίνει κα νείς να ζυ γ ίζε ι τα λόγια του. Ο ύτε μια λέξη π α ρ α π ά ν ω α π ’ όσο χρ ειάζεται. Σκληρό το σχολειό γ ια τον Γάλλο η θοπ οιό που δεν έχει μάθει σχεδόν τίπ ο τ’ άλλο α π ’ την τέχνη του «ομιλείν» μαζί με το πα ρ α δοσ ια κό εκείνο πλέγμα τω ν ψ υ χολογικώ ν διακυμάνσεω ν. Κ ι αν δεν πέφ ταμ ε με πρ α γμ ατικό π ά θ ο ς στη δουλειά, δ ε θ’ ανακα λύπταμ ε ποτέ αυτό το αστείρευτο β άθος, που υ π ά ρ χει ακόμη κα ι στις π ιο ταπεινές λέξεις - λέξεις που δεν αποτελούν π ια την έκ­ φ ραση μιας σκέψης (αφ ού άλλωστε δεν υ π ά ρ χει σ κέψη), αλλά που είναι ταυτόχρ ονα π α ρ ά πονο, κραυγή, άρνηση, ξέσπασμα. Γλώσσα απ ογυ μνω ­ μένη, άλλοτε β ίαιη κ ι άλλοτε τρυφ ερή. Το ίδιο λιτή κ α ι πλούσια , το ίδ ιο απ οκαλυπ τική γ ια το α ν θρ ώ π ινο μυστήριο, με την π ιο ταπ εινή μελω­ δία του Μ ότσαρτ. Κ ι ανάμεσ α στις λέξεις «οι πρώ τες»: το «ναι» κ α ι το «όχι». Μ αρ ί-Κ ρισ τίν Μ παρώ ενσαρκώ νει στην «Αληθινή ιστορία» μια υπηρ έτρ ια που , αφ ού το αφ εντικό της μαθαίνει ότι μένει έγκυος, α π ο φ α σ ίζει ν α την πα ντρ έψ ει μ’ ένα π α λιό π α ι-

Η

αφιερωμα/73 bo. Σ ’ αυτή του την απόφαση δεν πα ίρνει πα ρά μία κα ι μοναδική απάντηση, στη σημαντικότερη σκηνή της ιστορίας: Ό χ ι. Έ ν α «όχι» που βγαί­ νει από μέσα της, α π ’ την ψυχή της, ένα όχι ανυπόταχτο, που πεισματάρικα θα επαναλάβει τη μια μαζεμένη κι εύθραυστη, την άλλη ικετεύο­ ντας διαδοχικά, αποφασισμένη, απελπισμένη, τρομερή. Εννέα φορές. Α υτό το «όχι» μας οδηγεί στην άρνηση του ίδιου του Μ ωπασάν. Του συγγραφέα γ ια τον οποίο δεν ξέρουμε σχεδόν τίποτα. Ε ίνα ι αυτός που επίμονα κρύβει, πίσω από τις κρυπτο-μισογύνικες διατριβές του και τον κατάλογο με τις ερωμένες του, το μυστικό της κα ρδιάς του. Ε ίναι ο δημιουργός αυτού του μοναδικού είδους νου­ βέλας, ή όπω ς ο ίδιος επιμένει να λέει: «Π αρα­ μύθια», ίσως επειδή η λιτή τους μορφή, αφήνει το πεδίο ελεύθερο στη φαντασία κα ι στην τρ αγι­ κή ονειροπόληση. Ε ίνα ι ο Μ ωπασάν που δε λέει ποτέ πολλά. Ποτέ περισσότερα α π ’ όσα πρέπει. «Αυτή η νέα γυναίκα αυτοκτόνησε... στα έντεκά της χρόνια, π α ιδί ακόμη, γνώρισε μια τρομερή περιπέτεια: ατιμάστηκε από έναν υπηρέτη. Π α ­ ραλίγο τότε να πεθάνει. Α υτός ο άθλιος κα ταδι­ κάστηκε σε καταναγκαστικά έργα. Η μικρή με­ γάλωσε, σημαδεμένη α π ’ την ντροπή...». Ε ίναι η αρχή της «Μ αντάμ Μ πατίστ». Ε ίναι τόσο μονό­ τονη όσο και μια απλή διαπίστωση. Α λλά πα ρ ’ όλ’ αυτά καθώς κανείς το διαβ άζει νιώ θει σαν να ’ν α ι περιτριγυρισμένος από μια άβυσσο. Προσπάθησα, κάνοντας την κινηματογραφική μεταφορά, να μεταδώσω αυτή την αίσθηση. Φ ράσεις που μοιάζουν με παραβιασμένες πό ρ ­ τες. Προσπάθησα να εισδύσω μες στις λέξεις, στις σιωπές, στα πρόσωπα. Ν α αποκαλύψ ω τον κόσμο που βρίσκεται πίσω α π ’ αυτές τις φτωχές λέξεις. Την τραγω δία, που ξεσπάει ξαφνικά, κά ­ τω α π ’ τα μάτια μας. Κι έτσι η Μ αντάμ Μ πατίστ πέφτει στη θάλασσα. Ο πάτερ Α μάμπλ θα κρε­ μαστεί, ενώ ο Σελεστέν Ντυκλός θα γκρεμιστεί με τα χέρια απλωμένα σε σχήμα σταυρού, όπως ο Χριστός, στη μέση ενός οίκου ανοχής, την ώρα που χαράζει, μόλις καταλάβει με το λίγο μυαλό που μπορεί να ’χει ένας μεθυσμένος ναύτης ότι μόλις κοιμήθηκε με την αδερφή του, που είναι πόρνη. Ο Ο ιδίποδας στα «κορίτσια». Η Α ντιγό­ νη στο Φεκάμ. Ε δώ είναι όλοι τρυς. Κ ι εδώ είναι κα ι το μυστικό αυτής της δω ρικής λιτότητας. Π ε­ ριμέναμε να βρούμε έναν δημοσιογράφο, έναν αφηγητή: βρήκαμ’ όμως έναν οραματιστή που μι­ λά. Έ ν α ν τρελό. Έ ν α ν ποιητή. Ξ αφνικά λέγεται αυτό που δεν μπορούσε μέχρι τώρα να ειπωθεί. Κωμικό ή τραγικό, δεν έχει σημασία... Ο Μ ωπα­ σάν με μιας απομακρύνει τον ορίζοντα, μετα­ μορφώνει τους μικροαστούς του. Τους είχε ξερι­ ζώσει α π ’ τη σιωπή: τους ξαναρίχνει στη σιωπή, που τώρα όμως είναι αιώ νια. Α υτά με έμαθαν οι άνεμοι στη χώρα του Κ ω...

ΑΛΚΥΟΝΗ ΠΑΠΑΔΑΚΗ

Το χαμπέρι έψτιτσε και «το χωριό τη; πλά­ σε σμιχτά με τιςφτερούγεςτου τον ανθισμένο Πρωί πρωί η «κυρία είσοδο;» του κόκκι­ νου σπιτιού έκλεισε μ’ ένα βρόντο σαν τη στοιγγλιά. Και το μπρούντζινο χέρι με το· δαχτυλίδι τινάχτηκε δυο φορέ; στον αέρα και χτύπησε δίχως σκοπό. Τακ. Τάκ. εκείνη πέρασε ευγενικά κι εσιρογγυλοκάθισε λα και στα δαντελένια μαζιλαράκια της κυ­ ρία; Κατίνα;. Κείνη τη μέρα μαζευτήκανε όλοι στο σπίτι τη; Σμυρνιά;. Από κει θα φεύγανε οι πέντε «Θα 'ρθουμε πίσω», λέγανε. Γιατί προσ­ παθούσανε να δώσουνε κουράγιο στι; γυναί­ κες. Και γελούσανε. Μα το γέλιο έπεφτε από το μισέ) του; χείλι σαν τ’ αποτσίγαρο. Κι έσβηνε...

Εκδόσεις ΚΑΛΕΝΤΗ Μαυρομιχάλη 5 (1ος όροφος) Τηλ. 36.23.553106 79 ΑΘΗΝΑ

74/αφιερωμα

Δ ημήτρης Π . Μ α νώ λος

Συνοπτική Βιβλιογραφία Γκυ ντε Μωπασάν

I. Ελληνικές μεταφράσεις έργων του Γκυ ντε Μωπασάν 1. Guy de Maupassant: Εκλεκτές σελίδες τον Μωπα­ σάν. Διηγήματα πρώτη φορά μεταφρασμένα. Αθή­ να. Εκδόσεις Φύλλα, [χ.χ.]. Σελ. 123.

2. Guy de Maupassant: Οι γυναίκες στον έρωτα. Τρεις αριστουργηματικές νουβέλες. Πρόλογος Μ. Αυγέρη. Μετάφραση Γ. Κοτζιούλας. Λογοτεχνική γωνιά, [χ.χ.]. Σελ. 103.

3. Guy de Mauppasant: Ό ταν ο έρως ανθίζει. Μετά­ φραση Γ. Σημηριώτη.

4. Guy de Maupassant: Δυνατός σαν το θάνατο. Τίτ­ λος πρωτότυπου Fort comme la mort. Μετάφραση Σοφίας Μαυροχή. Αθήνα. Εκδόσεις Γεωργίου Σίσκου. [χ .χ .]. Σελ. 224.

5. Guy de Maupassant: Ο ερημίτης. (Η Μερρόκα. Μια νύχτα στο ποτάμι. Στο ταξείδι. Η προσδοκία. Ο φόβος. Το πήδημα του βοσκού. Ο μικρός στρα­ τιώτης). Μετάφραση Δημ. Λαμπίκη. Αθήνα. Τυπ.

I. Τσιρώνη, σειρά Φιλολογική Κυψέλη, [x.x.l. Σελ.

100.

6. Guy de Maupassant: Ο φιλαράκος. Μετάφραση 'Αγγέλου Νίκα. Εκδόσεις Τέχνη, [χ.χ.]. Σελ. 352.

7. Guy de Maupasant: Πρωτοχρονιάτικο δώρο. Εκλε­ κτά Χριστουγεννιάτικα και Πρωτοχρονιάτικα διη­ γήματα. Μετάφραση Δ.Κ. Βογαζλή. Αθήνα. Τυπ. Αυγή. Εκδόσεις Ι.Ν. Σιδέρη. [χ .χ .]. Σελ. 112-124.

8. Guy de Maupassant: Η Ρόζα. Μετάφραση Μ.Τ. Εκδόσεις X. Γανιάρη, σειρά Μικρά Λογοτεχνήμα­ τα. [χ.χ.]. Σελ. 64.

9. Guy de Maupassant: Υ6έτ. Μετάφραση Αιμίλιου Νοννότ. Αθήνα. Τυπ. I. Τσιρώνη, σειρά Φιλολογι­ κή Κυψέλη, 1917. Σελ. 136.

10. Guy de Maupassant: Το αόρατο στοιχειό. Μετά­ φραση Ιωάννου Ε. Χαιρόπουλου. Αθήνα. Εκδό­ σεις Χρ. Φέξη και Βασ. Κομπούζια, 1920. Σελ. 94.

11. Guy de Maupassant: Η χαριτωμένη. Μετάφραση Ηλ. I. Οικονομόπουλου. Αθήνα. Βιβλ. I. Φέξη, σειρά Μικρή Φιλοσοφική και Λογοτεχνική Βι­ βλιοθήκη^. 1921. Σελ. 32.

12. Guy de Maupassant: Το ναυάγιον. Μετάφραση Μ. Ζηκάκη. Αθήνα, 1922. Σελ. 76-85.

13. Guy de Maupassant: Η δεσποινίς Μαργαριτάρι. Μετάφραση Νικήτα Πετρούτσου. Αθήνα. Εκδό­ σεις Ζηκάκη, σειρά Μικρή Βιβλιοθήκη, 1922. Σελ.

87.

14. Guy de Maupassant: Υβέτ. Μετάφραση Γεωργίου Κοκκά. Αθήνα. Εκδόσεις X. Λαδίκα και Κ. Βαλιούλη. 1923. Σελ. 112.

15. Guy de Maupassant: Εκλεκτά διηγήματα. Αθήνα. Εκδόσεις Άγκυρας, 1924. Σελ. 194.

16. Guy de Maupassant: Η κληρονομιά.· Μετάφραση Λεωνίδας Κότσικας. Αθήνα. Εκδόσεις Ζηκάκη, 1924. Σελ. 128.

17. Guy de Maupassant: Ισχυρός ως ο θάνατος. Μετά­ φραση Δημ. Χατζοπούλου. Αθήνα. Εκδόσεις Γεωργίου I. Βασιλείου, σειρά Εκλεκτά έργα, αρ.

112, 1925. Σελ. 318.

18. Guy de Maupassant: Ο φιλαράκος. Μυθιστόρημα. Μετάφραση Κλ. Παράσχου. Αθήνα. Εκδόσεις Ζη­ κάκη, 1925. Τόμος 1ος. Σελ. 239. Τόμος 2ος. Σελ.

236.

19. Guy de Maupassant: Η βουβή γνώση. Μετάφραση Η.Α. Αθήνα. Εκδόσεις X. Γανιάρη, 1926. Σελ. 64.

20. Guy de Maupassant: Ανώφελη ομορφιά. Μετάφρα­ ση Ν. Σούλια. Αθήνα. Τυπ. Α. Σιδέρη και Γ. Μπαντή, 1943. Σελ. 43.

21. Guy de Maupassant: Το αιώνιο είδωλο. Μετάφρα­

αψιερωμα/75

22.

23.

24.

25.

26.

27.

28.

29.

30.

ση πρόλογος Ε παμ. Καούρη. Αθήνα. Εκδόσεις Στάθη Γριβόπουλου, 1955. Σελ. 178.

Guy de M aupassant: Αγάπη. Διήγημα. Μετάφραση Γεωργία Τουρλίδη. Α θήνα. Λ ογοτεχνικό Σ τάδιο (112α-114β), 1969. Σελ. 8.

Guy de Maupassant: Bel ami. Μετάφραση Μ αρίας Φωτεινού Σοφούλη. Α θήνα. Εκδόσεις Γαλαξίας. Βιβλιοθήκη Ελλήνων και Ξένων Συγγραφέω ν, 1970. Σελ. 395.

Guy de M aupassant: Ο φιλαράκος. Μετάφραση 'Α γγέλου Νίκα. Α θήνα. Εκδόσεις Π άπυρος, σειρά Κλασσικά Π απύρου, 12.13, 1971. Τόμος 1ος. Σελ.

184. Τόμος.2ος. Σελ. 185.

Guy de Maupassant: Ο λύκος, τα ξυλοπάπουτσα. Μετάφραση Θ. Κ αρζής. Α θήνα. Βιβλιομεταφραστική, 1971.

Guy de Maupassant: Ο Φιλαράκος. Μετάφραση 'Α γγέλου Νίκα. Διεθνής Λέσχη Βιβλίου, 1971. Σελ. 310.

Guy de Maupassant: Χόρλα. Μετάφραση Ειρήνης Μ παρτζινοπούλου. Αθήνα. Εκδόσεις Ολκός, ιδέ Βρυκόλακες στην κλασσική λογοτεχνία, 1972. Σελ.

134-162.

Guy de Maupassant: Μια ζωή. Τ ίτλος πρωτότυπου Une vie. Μετάφραση Γιάννης Αγγέλου. Α θήνα. Εκδόσεις Σ .Ι. Ζ αχαρόπουλος, 1979. Σελ. 266.

Guy de Maupassant: Ο πανικός. Τ ίτλος πρω τότυ­ που Le horla. Μετάφραση Ιωάννας Σισσώνη. Γλωσσική φροντίδα Ε υθυμίας Π απασπύρου. Α θή­ να. Εκδόσεις Δω δώνη, 1979. Σελ. 160.

Guy de M aupassant. Ο θείος μου ο Ιούλιος. Μ ετά­ φραση Α μαλία Τσακνιά. Εισαγωγή - Β ιόγραφικά - Σημειώσεις Φ ίλιππος Δ. Δρακονταειδής. Αθήνα.

Πέπη Ρηγοποΰλου

Αύτοματοηοιητική Ένας λ ό γ ο ς για τήν τέχνη καί τήν τεχνολογία .

2X0 σελώες. 103 εϊκόνε;

Ό διάλογος τέχνης καί τεχνολο­ γίας παίρνει σήμερα μία νέα σημασία καί μία παγκόσμια διάσταση. Γιά μία ακόμη φορά, γίνεται λόγος γιά τομή ή γιά συνέχεια, γιά παράδοση καί πρωτοπορεία. Ποιά όμως είναι ή κα­ ταγωγή, ή σημασία καί οί προοπτικές αύτοΰ του διαλόγου; άνιχνεύοντας τά στοιχεία τοΰ χρόνου, τοΰ χοίρου καί τής μηχανής, ή συγγραφέας μιλά γιά πειράματα, συγκλίσεις, όραματισμούς, άλλά καί αδιέξοδα άπό τήν "Αρχαιό­ τητα καί τήν "Αναγέννηση, μέχρι τά πειράματα των αρχών τοΰ αιώνα καί τή σημερινή εποχή τών πολλαπλώ ν εικαστικών κωδίκων. Ε κ δ ό σ ε ις

Άποψη

31.

32.

33.

34.

Εκδόσεις Νεφέλη, 1982. Σελ. 212.

Guy de Maupassant: Μια ζωή. Τ ίτλος πρωτότυπου.

Une vie. Μετάφραση Γιάννης Αγγέλου. Αθήνα. Εκδόσεις Σ .Ι. Ζ αχαρόπουλος, 1983. Σελ. 272.

Guy de Maupassant: Υβέτ. Μετάφραση Γεώργιος Κόκκας. Ε ξώφυλλο Τ ατιάνα Βολονάκη. Αθήνα. Ε κδόσεις Θ εω ρία, 1983. Σελ. 117.

Guy de Maupassant: Πιέρ και Ζαν. Μετάφραση Δ .Π . Κωστελένος. Α θήνα. Εκδόσεις Κ ραναός, 1984. Σελ. 200.

Guy de Maupassant: 8 ερωτικές ιστορίες. Μετά­ φραση, Εισαγωγή Αλέξης Ζήρας. Επίμετρο Κωστής Π αλαμάς. Εκδόσεις Α ιγόκερω ς 8% , 1988. Σελ. 185.

II. Βιβλία και μελέτες για τον Γκυ ντε Μωπασάν 1. Π ράτσικας Γεώργιος: Α π ό τον Πασκάλ στον Κοκτώ... Σελ. 51-56.

2. Α υγέρης Μ άρκος: Ξένοι λογοτέχνες. 2η έκδοση. Σελ. 321-330.

3. Guy de M aupassant: Ο δημοφιλέστερος διηγηματογράφος της Γαλλίας. Ιδέ: Ο ι Γίγαντες του Π νεύμα­ τος. Τόμος 10ος.

4. Π ιερίδης Φ ίλιππος Γ.: Δύο παράλληλα ψέματα λ ό ­ γου. Μ ω πασάν-Τσέχωφ / Γ. Φ ιλίππου Πιερίδη. Λευκωσία: Α υγή, 1980. Σελ. 84.

5. Salvinio A lberto: Ο Μωπασάν και ο άλλος. Τίτλος πρω τότυπου: Maupassant e «1 altro». Μετάφραση Μ αρίας Α. Ηλιού. Αθήνα. Εκδόσεις Ύ ψιλον, 1983.

ΚΕΔΡΟΣ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ ΝΙΚΟΛΑΪΔΗΣ

0 ΙΕΡΟΣ ΜΑΣΤΟΣ

ΚΕΔΡΟΣ

το συναρπαστικό μυθιστόρημα μιας μεγάλης δημιουργίας

ε mJo/'n ανάπτυξη και οινονομική συμπεριφορά στη γεωργία Α ΝΤ ΩΝΗ ΜΩΥΣΙΔΗ: Η Αγροτική Κ οινω νία στη Σ ύγχρονη Ελλά­ δα. Αθήνα, Ι ν σ τ ι τ ο ύ τ ο Μ ε σ ο γ ε ι α κ ώ ν Μ ε λ ε τ ώ ν , 1987. Σελ. 382.

έρευνα της οικονομικής κίνησης κα ι των κοινωνικών δια ­ πλοκών του αγροτικού χώρου αναπτύσσεται στην Ελλάδα κυρίω ς από τα μέσα της δεκαετίας ιου 70, με σημαντική υστέρηση έναντι της διεθνούς οικονομικής κα ι κοινωνικής έρευνας, αφού τόσο στην Ευρώ πη όσο κα ι στις Ηνωμένες Π ολιτείες η Α γροτική Ο ικονομική κα ι η Α γροτική Κ οινωνιολογία έχουν ήδη διαμορφ ώ ­ σει τις θεωρητικές τους κατασκευές και βελτιώνουν τα αναλυτικά τους εργα λεία.1 Η βιομηχανική ανάπτυξη της χώ ρας κα ι η εισαγωγή της τεχνο­ λογίας στη γεωργική παραγω γή συνεπάγονται την κατάργηση του οικονομικού και κοινωνικού απομονωτισμού του αγροτικού τομέα και του επιφυλάσσουν ένα διαφ ορετικό - σε σχέση με τον πα ρ α δο­ σιακό - ρόλο στην αναπτυξιακή διαδικασία. Το βασικό ερώτημα της έρευνας είναι αν ο ρόλος αυτός είναι συμπληρωματικός στην κ ύρια παραγω γική δραστηριότητα, αυτή του σύγχρονου βιομηχα­ νικού τομέα, ή η γεω ργία αποτελεί οργανικό τμήμα της συνολικής παραγω γικής λειτουργίας. Η απάντηση στο ερώτημα υποδεικνύει ταυτόχρονα την αναπτυξιακή στρατηγική και τις επιλογές της ο ι­ κονομικής πολιτικής. Η επιστημονική αναζήτηση διεθνώ ς τροφ οδοτείται απ ό τη θεα­ ματική (επαν)εμφάνιση της θεωρίας της οικονομικής ανάπτυξης κα ι από την ασκούμενη αγροτική πολιτική στις ανεπτυγμένες κ α ­ πιταλιστικές χώρες. Στην Ε λλάδα η έρευνα στρέφεται στον προσ­ διορισμό του χαρακτήρα του τρόπου παραγω γής στην ελληνική γεωργία. Η πρόταση γ ια ενσωμάτωση της γεω ργίας στην κεφ α­ λαιοκρατική διαδικ ασία αναπαραγω γής κα ι η πρόταση γ ια μη κα ­ πιταλιστική ανάπτυξη της γεω ργίας αποτελούν τις δυο βασικές αντιθετικές υποθέσεις της έρευνας. Α ς σημειωθεί όμως ότι και οι προσεγγίσεις που ακολουθούν την κλασική μικροοικονομική ανά­ λυση γ ια την ερμηνεία της συμπεριφοράς των παραγω γώ ν ή την εξέλιξη των μεταβλητών κίνησης της αγροτικής οικονομίας υ ιοθε­ τούν υ πανικτικά μια απ ό τις δυο υποθέσεις.2

Η

Ο

ικ ο ν ο μ ί α

78/επιλογη ο Β ιβλίο του Αντώνη Μ ωυσίδη αποτελεί το προϊόν μιας ερευ­ νητικής πρ ο σ πάθειας που εντάσσεται στη συζήτηση γ ια τον προσδιορισμό του χαρακτήρα του τρόπου πα ραγω γή ς στη γεωρ­ γία. Η βασική υπόθεση της έρευνας γ ια διείσδυση του κ α πιτα λ ι­ σμού στη γεω ργία ελέγχεται με την ανάλυση εμπειρικών δεδομέ­ νων που αναφ έρονται στην πα ραγω γική δομή του αγροτικού το­ μέα κα ι τις πα ραγω γικές σχέσεις κα ι τις κοινω νικές διαστρω μα­ τώσεις που εμ φ ανίζονται στον αγροτικό χώρο. Το βιβλίο αποτελείτα ι από τρ ία μέρη: Στο πρώ το μέρος π ρ ο δ ια ­ γράφ ονται οι θεωρητικές πα ρ αδο χές κα ι η αναλυτική μεθοδολογία που ακολουθήθηκαν στην έρευνα. Στο δεύτερο μέρος εξετάζεται η πα ραγω γική δομή του αγροτικού τομέα μέσω της διερεύνησης των συνθηκών της γαιοκτησίας κ α ι του ρόλου της ενοικίασης γης, κα­ θώ ς κ α ι της διάρθρω σης του παραγόμενου προϊόντος. Στο τρίτο μέρος του βιβλίου ανιχνεύεται η φύση κα ι πρ ο σ διο ρ ίζεται μια τυ­ πολ ογία τω ν παρ αγω γικώ ν σχέσεων κα ι της κοινω νικής διαστρω ­ μάτωσης στον αγροτικό χ ώ ρο, με έμφαση στο ρόλο της οικογένειας ως ο ικονομικής μονάδας κα ι την απασχόληση. Ο ι ιδιομορφ ίες της οικονομικής βάσης κ α ι του κοινω νικού εποι­ κοδομήματος του αγροτικού τομέα που εκφ ράζονται τόσο στην πα ραγω γή κ α ι την κυκλοφ ορία του γεωργικού προϊόντος όσο και στις κοινω νικές σχέσεις που επικρατούν στον αγροτικό χώ ρο π ε ­ ρ ιορίζουν την εφαρμοσιμότητα θεωρητικών υ ποδειγμάτω ν που εκ­ κινούν απ ό τη λ ειτουργία της αγοράς. Η Ν εοκλασική Θ εω ρία δεν είναι σε θέση ν α προβλέψ ει την πραγμ ατική συμπεριφ ορά των παραγω γώ ν κ α ι να ερμηνεύσει τη μεταβολή συνολικών μεγεθών του αγροτικού τομέα. Έ ρ ευ νες που ασχολούνται με την αγροτική ανάλυση τω ν αναπτυσσομένων χω ­ ρών εγκαταλείπουν τις νεοκλασικές προτάσεις, ενώ άλλοι επιδ ιώ ­ κουν τη σύζευξή τους με νέες θεωρητικές προσεγγίσεις, όπω ς το H ousehold Econom ics ή εφαρμοσμένες προσεγγίσεις όπω ς το Far­ ming Systems R esearch. Η Ν εοκλασική πα ράδοσ η, όμως, διατηρεί αμείωτη την επίδρασή της στην έρευνα του αγροτικού τομέα των ανεπτυγμένω ν κ α π ιτα ­ λιστικών οικονομιών. Η σημαντική εξέλιξη τω ν αναλυτικώ ν τεχνι­ κώ ν που βελτιώνουν την επεξηγηματική ικανότητα τω ν μαθηματι­ κώ ν υποδειγμά τω ν, συντέλεσε στη διαμόρφωση θεωρητικών σχη­ μάτων που γενικεύουν τα αποτελέσματα της εμπειρικής έρευνας κα ι υ ποδεικνύουν τη λήψη μέτρων πολιτικής που αναμένεται να διορθώ νουν τις ανισ ορροπίες τω ν αγορών κ α ι ν α σ ταθεροποιούν τα γ εω ργικά εισοδήματα.

Τ

ο θεωρητικό - μεθοδολογικό πλαίσ ιο της νεοκλασικής π ρ ο­ σέγγισης πο υ αναπτύσσεται γ ια να ερμηνεύσει το μετασχημα­ τισμό της γεω ρ γίας στις ανεπτυγμένες κα πιταλισ τικές οικονομίες βασίζεται στο πα ρ αγω γικό σχήμα του καπιταλιστή γεωργού κα ι της μεγάλης εκμετάλλευσης υ ποθέτοντας την πλήρη επικράτησή του. Η αδυναμία της προσέγγισης αυτής να ερμηνεύσει γενικευμένα κα ι ό χι μόνο μερικά την πραγματική κίνηση της αγροτικής ο ι­ κονομίας εκφ ράζετα ι κα ι στα αποτελέσματα της αγροτικής π ολ ιτι­ κής, αφ ού η υιοθετούμενη πολιτική βρίσκεται σε αντίθεση με τις θεωρητικές πα ρ αδο χές, αλλά όμως η λειτουργία της προβάλλεται στη βάση αυτώ ν των ίδιω ν π α ρ α δο χώ ν.4 Η Μ αρξική θεωρητικο-αναλυτική προσέγγιση του κεφ αλαιο­ κρατικού τρόπου αναπα ραγω γή ς τοποθετεί τη γεω ργία σαν την πηγή εφοδιασμού του πληθυσμού κ α ι της β ιομηχανίας με τρόφ ιμα κα ι πρώ τες ύλες αντίσ τοιχα, αλλά κα ι σαν πηγή άντλησης εργα τι­ κού δυναμικού γ ια τον αναπτυσσόμενο βιομηχανικό τομέα. Η κί-

Τ

Η ΑΓΡΟΤΙΚΗ ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΣΤΗ ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΕΛΛΑΔΑ

επιλογη/79 νηση του εργατικού δυναμικού α π ό τη γεω ρ γία π ρ ο ς τη βιομηχα­ ν ία , μέσω του σχηματισμού του εφ εδρικού βιομηχανικού στρατού, είναι αποτέλεσμα της δημ ιο υρ γία ς πλεονάσματος γεω ργικής εργα­ σ ίας που ο φ είλεται στον τεχνολογικό εκσυγχρονισμό της γεω ργίας κ α ι την οικονομική εξασθένιση τω ν μικροϊδιοκτητώ ν π ου τελικά οδηγού νται σε πλήρη εκπρολεταριοποίηση. Η εξάρτηση της γεω ρ γία ς α π ό τη βιομηχανική πα ρ αγω γή , η εμπορευματοποίηση του γεω ργικού π ρ ο ϊό ντο ς - αλλά κα ι η μετα­ φ ορ ά του υ περ πρ ο ϊό ντο ς α π ό τη γεω ρ γία στον αστικό τομέα τω ν δυσμενών όρω ν εμπορίου (λόγος τιμώ ν-κόστους) - , μονάδες που δια ρ κώ ς επεκτείνονται, εκφ ράζουν τη φ υσιογνω μία της σ ύγχρονης γεω ργίας. Η διείσδυση του κεφ αλαιοκ ρατικού τρόπου πα ρ αγω γή ς στη γεω ρ γία δε σημαίνει όμως την ταυτόχρονη πλήρη κυ ρ ια ρ χία του. Μ ικρές ο ικογενειακές εκμεταλλεύσεις εξακολουθούν ν α επ ι­ βιώ νουν υιο θετώ ντας πα ρ α γω γικ ά π ρ ό τυ π α εντατικοποίησ ης της οικογενειακής εργα σία ς κα ι αντιδ ρ ώ ντας α νορθολογικά στα σή­ ματα της αγ ο ρ ά ς.5 Η σ υμπεριφ ορά το υ ς π ρ ο σ διο ρ ίζετα ι α π ό τις συνθήκες απασχόλησης στον αστικό τομέα, την ακολουθούμενη πολιτική στήριξης τιμώ ν κ α ι εισοδημάτω ν, την ενδεχόμενη ευνοϊ­ κή γ ια τις μικρές εκμεταλλεύσεις σχέση μεγέθους κα ι π α ρ α γω γικ ό ­ τητα ς, κ α θώ ς κ α ι κοινω νικ ο ύς πα ράγοντες. Η προοδευτικ ή όμως απ όρ ριψ η τω ν οριακ ώ ν εκμεταλλεύσεων συνιστά τη γενική τάση της κίνησης του αγροτικού τομέα. Η θέση αυτή αποτελεί τη βασική θεωρητική κ α ι μεθοδολογική π α ρ αδοχή στην έρευνα του σ υγγραφ έα . Η ενσωμάτωση της γεω ρ­ γ ία ς στην κεφ αλαιοκ ρατική αναπα ρ αγω γή είναι η υπόθεση που ελέγχεται με την εμπειρική διερεύνηση της π α ρ α γω γική ς δομής και τω ν πα ρ α γω γικώ ν σχέσεων στον αγρ ο τικ ό χώ ρο. Η απ οδοχή της υπόθεσης οδηγεί στην απ ό ρ ριψ η τω ν θέσεων γ ια «μη κ α πιτα λ ισ τι­ κή ανάπτυξη της γεω ργίας» κα ι κυ ρ ια ρ χ ία του «οικιακού τρόπου πα ραγω γή ς». Σ την εμπειρική διερεύνηση χρησιμοποιούνται δευτε­ ρογενή σ τατισ τικά σ τοιχεία γ ια τη γεω ρ γία με κύ ρ ια πηγή την Ε Σ Υ Ε κ α ι ακ ο λο υ θείται το πρ ό τυπ ο της διαπερ ιφ ερ ειακής και κα τά νομό ανάλυσης με σκοπό την ανάδειξη τω ν γεω γρα φ ικώ ν διαφ ορ οποιήσ εω ν κ α ι ανισοτήτων. διερεύνηση της π α ρ α γω γική ς δομής της γεω ρ γία ς υ π ο δ ε ι­ κνύει σ ημαντικά συμπεράσματα πο υ επιβεβαιώ νουν τη δ ια ­ δικ α σ ία της προσ αρμογής της γεω ργικής πα ρ α γω γή ς σ τις λειτουρ­ γ ίε ς της α γο ρ άς κα ι την τάση μεγέθυνσης τω ν μεγάλων εκμεταλ­ λεύσεων μέσω της εξαφ άνισ ης τω ν ο ριακώ ν πα ραγω γού κα ι π ρ ό ­ σκτησης της γης τους. Τ α σ υμπεράσματα α υ τά μπορούν νσ συνοψ ισθούν ω ς εξής: α) Στην Ε λληνική γεω ρ γία κυρ ιαρ χο ύ ν αρ ιθμ ητικά ο ι μικρές κ α ι οι πολυτεμαχισμένες εκμεταλλεύσεις πο υ όμως υ πόκειν τα ι σε μια διαρκή δ ια δικ α σ ία μείωσης του αριθμ ού τους. Η κατανομή τω ν μεγεθών τω ν εκμεταλλεύσεων ακολουθεί ένα γεω λογικό π ρ ό ­ τυ πο σύμφ ω να με το ο πο ίο τα μικρά μεγέθη πο σ ο στιαία είναι π ε ­ ρισσότερα στις ορεινές κ α ι η μιορεινές περιοχές, ενώ τα μεγάλα με­ γέθη στις π εδ ιν ές π εριοχές.

Η

β) Η ενοικίαση γης αποτελεί διέξο δο επιβίω σης γ ια τους μικρ οϊδιοκτήτες, ενώ γ ια το υ ς κα τόχους μεγάλων εκμεταλλεύσεων μέσο διεύρυνσ ης της επιχειρημ ατικής τους δρ ασ τηριότητας. Ο ανταγω νισ μός στην α γο ρ ά της γης ε πιδ ρ ά αυ ξητικ ά στις τιμ ές των ενοικίω ν με σ υνέπεια τη συγκέντρωση γης σ τις μεγάλες εκμεταλ­ λεύσεις κα ι την οικονομική εξασθένηση τω ν μικροϊδιοκτήτώ ν. γ) Η εξελικτική προσαρμογή της γεω ρ γία ς σ τις λειτουργίες της

μελέτες Δ Α Υ ΙΔ ΑΝ Τ Ω Ν ΙΟ Υ : «Τα π ρογρά μμ ατα της Μ έσης Εκπαίδευσης, (1833-1929)». Ιστορικό Α ρ χείο Ελληνικής Ν εο­ λαίας, Γενική Γραμμα­ τεία Ν έας Γενιάς (αρ.

17). Τόμος πρώτος, Α θ ή ­ να 1987 (σελ. 759), τόμος δεύτερος, Α θήνα 1988 (σελ. 957).

Ο χώρος της ιστορίας της ελ­ ληνικής εκπαίδευσης οπωσδήπο­ τε δεν προτιμήθηκε από την επι­ στημονική έρευνα, ιδίως μέχρι την έκδοση του γνωστού δίτομου έργου του Αλέξη Δημαρά («Η με­ ταρρύθμιση που δεν έγινε» (τεκ­ μήρια Ιστορίας), ΝΕΒ, Ερμής, Αθήνα 1973-1974) και των διδα­ κτορικών διατριβών των:Κωνσταντίνου Τσουκαλά («Εξάρτηση και Αναπαραγωγή. Ο κοινωνικός ρόλος των εκπαιδευτικών μηχανι­ σμών στην Ελλάδα (1830-1922)», Ιστορική Βιβλιοθήκη, Θεμέλιο, Αθήνα 1977) και Χαράλαμπου Νούτσου («Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης και Κοινωνικός Έλεγχος (1931-1937)», θεμέλιο, Αθήνα 1977). Ωστόσο το ενδιαφέρον για τη μελέτη σχετικών θεμάτων φαίνε­ ται να αυξάνεται κατά την τελευ­ ταία δεκαετία. Οι μελέτες και οι έρευνες, που εμφανίζονται πια με μεγαλύτερη συχνότητα και καλύ­ πτουν πολλούς τομείς της Ιστο­ ρίας της Εκπαίδευσης, επιχειρούν συνήθως τη σύνδεση των εκπαι­ δευτικών πραγμάτων με την ευ­ ρύτερη κοινωνική πραγματικότη­ τα και, μ' αυτήν την έννοια , τα όρια ανάμεσα στην καθαυτό «Ιστορία» και την «Κοινωνιολογία» της εκπαίδευσης γίνονται

o sr

80/επιλογή αγορ άς, παράλληλα με τον τεχνολογικό της εκσυγχρονισμό συντε­ λούν στην αλλαγή της σύνθεσης του γεω ργικού πρ ο ϊόντος κα ι τη συσχέτιση οικονομικού μεγέθους κα ι παραγω γικο ύ προσ ανατολ ι­ σμού τω ν εκμεταλλεύσεων. Ε πεκ τείνετα ι η καλλιέργεια προϊόντω ν εμπορευματικού χαρ ακ τήρ α κα ι εισ άγονται νέα φ ύσει εμπορευματικ ά πρ ο ϊό ντα (π .χ Β ιομηχανικά φ υτά). Α ναπτύσ σεται η εξειδίκευση στην πα ρ αγω γή σε συνάρτηση με τις το π ικ ά επικρατούσες συνθήκες έγγειας ιδιοκτησ ίας, γενολογικης υ ποδομ ής κα ι τις καλ­ λιεργητικές πρα κτικές. Γ ενικά, ο ι μικρές εκμεταλλεύσεις στρέφ ο­ ν τα ι σε καλλιέργειες έντασης εργασίας, ενώ οι μεγάλες εκμεταλ­ λεύσεις σε εκτατικές καλλιέργειες, ή κα λλιέργειες έντασης κεφ α ­ λαίου. Η διερεύνηση τω ν πα ρ αγω γικώ ν κ α ι κο ινω νικώ ν σχέσεων κα ι διαστρω ματώ σεω ν στον α γροτικό χώ ρο επιχειρ είτα ι με την εξέτα­ ση του ρόλου της ο ικογενειακής εκμετάλλευσης στη σύγχρονη γεω ρ γία κα ι του είδους κ α ι της μορφής της απασχόλησης κα ι ιδ ια ίτερ α της μισθωτής εργασίας. Τ α συμπεράσματα της έρευνας έχουν περιορισμένη επεξηγηματική ισχύ λόγω της ύ πα ρ ξη ς σοβα­ ρών εννοιολογικώ ν κα ι μεθολογικών προβλημάτω ν στην τυ πολο­ γ ία κ α ι τα σ τοιχεία της Ε Σ Υ Ε , κά τι που άλλωστε υπογρ αμμίζει ο ίδ ιος ο συγγραφ έας. Η ταξινόμηση των απασχολουμένω ν στη γεω ρ γία π α ρ ο υσ ιά ζει β έβα ια τέτοιες μεθοδολογικές ιδιομορφ ίες κ α ι πολυπλοκότητες που δεν είναι δυ νατόν ν α αντιμετω πισ θούν με τα γνω στά γενικ ά θεω ρητικά υπο δείγμα τα. λειτο υρ γία της ο ικογενειακής εκμετάλλευσης πα ρ ουσ ιά ζει χαρ ακ τηρ ιστικά που δεν α ν ταπ ο κρ ίνο νται στις προβλέψ εις της νεοκλασικής θεω ρίας της επιχείρησης. Η μεγιστοποίηση του κέρδους δεν αποτελεί τη μόνη επιδίω ξη της ο ικ ογενειακής-επιχειρηματικής μονάδας αφ ού πολλές φ ορές σ υσ χετίζεται με κ οινω νι­ κούς υπολογισμούς, ενώ ο ο ικονομ ικός ρασιοναλισμός υ π ο κ α θ ί­ σ ταται απ ό το ρασιοναλισμό της επιβίω σης. Η οικογενειακή φύση της εκμετάλλευσης επίσης διαμορφ ώ νει μια σχέση τω ν εργαζομέ­ νω ν μελών της ο ικ ογένειας π ρ ο ς το πα ραγόμ ενο πρ ο ϊόν που δ ια ­ φ έρει α π ό την αποξενωμένη σχέση του εργάτη με το πρ οϊόν της εργα σία ς του. Ο σ υγγραφ έα ς ακόμη υπο σ τηρ ίζει ότι ο ι λειτουρ­ γίες διάθεσης κα ι διανομ ής του προ ϊό ντο ς δεν σ υναντώ νται στο εσω τερικό της ο ικογένειας, κά τι που μπορεί να αμφ ισβητηθεί, ιδ ια ίτερ α αν α ντί της πα ρ ο ύσ ας κατανάλω σης χρησιμοποιήσουμε την έννοια της μελλοντικής κα τανάλω σης.6 Ο ι αυτοαπασχολούμ ενοι αποτελούν τη μεγαλύτερη αριθμ ητικά κα τηγορία τω ν απασχολουμένω ν στη γεω ρ γία, πα ρ ουσ ιάζου ν όμω ς μια τάση μείωσης. Τ α συμβοηθούντα μέλη τω ν οικογενειώ ν πα ρ ουσ ιά ζο υ ν σαφή αριθμητική μείωση που πρ ο κ α λείτα ι α π ό τη μαζική έξοδο α π ό τη γεω ρ γία κυρ ίω ς σε ορεινές περ ιοχές που β ρ ί­ σκονται κοντά σε β ιομηχανικά κέντρα κ α ι όπου επίσης αναπτύσ ­ σεται ο τουρισμός. Α υ ξάνετα ι αρ ιθμ ητικά η κα τηγο ρία τω ν α γρ ο­ τώ ν που έχουν σαν κ ύ ρ ια ή αποκλειστική την εξωγεωργική α π α ­ σχόληση, ενώ πα ρ α τη ρ είτα ι ότι οριακές γεω ργικές εκμεταλλεύσεις πα ρ ουσ ιά ζο υ ν ανώτερο το οριακ ό εισόδημα, κά τι που οφ είλεται στην εξωγεωργική απασχόληση μελών της οικογένειας. Σ χετικά με τη μισθωτή εργασία ο σ υγγραφ έα ς σημειώνει τη μείωση της α ν α γκα ία ς ποσ οτικής μισθωτής εργα σία ς που εξηγεί­ τα ι α π ό την εισαγω γή στη γεω ρ γία τεχνολογίας έντασης κεφ αλ αί­ ου κα ι απ ό την εντατικοποίηση της εργα σία ς του αρχηγού κα ι των μελών της ο ικογενειακής εκμετάλλευσης στην π ρ ο σ πά θ ειά τους να περιορίσ ουν το χρηματικό κόστος πα ραγω γή ς. Η τεχνολογική μείωση της μόνιμης μισθωτής εργασίας σ υνυφ αίνεται με τον επα-

Η

ολοένα και περισσότερο δυσδιά­ κριτα. Το έργο του Δαυίδ Αντωνίου, που παρουσιάζεται εδώ, αποτε­ λεί κλασικό δείγμα «βιβλίου ανα­ φοράς» - είδος που σπανίζει, αν δεν απουσιάζει εντελώς από τον χώρο της σύγχρονης ελληνικής βιβλιογραφίας στον τομέα της Ιστορίας της εκπαίδευσης. Η συμβολή του, κατά συνέπεια, στην ανάπτυξη του επιστημονι­ κού αυτού πεδίου, όπως περιγράφεται πιο πάνω, είναι αυτο­ νόητη. Η σύντομη εισαγωγή που προ­ τάσσεται, όπως λέει ο ίδιος ο συγγραφέας της, «... δεν αποτε­ λεί ιστορία της Μέσης Εκπαίδευ­ σης για την περίοδο 1833-1929· απλώς και μόνο περιγράφει τον τρόπο με τον οποίο οργανώθηκε αυτή, αποτελώντας έτσι το ιστο­ ρικό πλαίσιο μέσα στο οποίο ε­ ντάσσονται όλες οι νομοθετικές ρυθμίσεις που έχουν σχέση με τα προγράμματα διδασκαλίας αυ­ τής της περιόδου». Πράγματι, παρουσιάζεται σ' αυτό το σημείο η οργάνωση των Ελληνικών σχο­ λείων και των Γυμνασίων, του Βαρβακείου Λυκείου και των Πρακτικών Λυκείων, των διαφό­ ρων τύπων Διδασκαλείων, της Ριζαρείου Εκκλησιαστικής Σχολής και των Ιερατικών σχολείων, των Εμπορικών σχολών και των Ειδι­ κών σχολείων επαγγελματικής εκ­ παίδευσης. Το πρώτο μέρος του έργου επι­ γράφεται «Τα κείμενα» και περι­ λαμβάνει υλικό - «κατά κεφά­ λαια, ανάλογα με τον τύπο του σχολείου και σε χρονολογική σει­ ρά» - που σχετίζεται με τον γενι­ κό τίτλο του έργου: ιδρυτικοί νό­ μοι των διαφόρων τύπων σχο­ λείων, δημόσιων ή αναγνωρισμέ­ νων, του εκάστοτε ελεύθερου ελλαδικού χώρου (...) προγράμμα­ τα διδασκαλίας που έχουν σχέση με τη διδασκαλία μαθημάτων». Σύντομα θα ακολουθήσει η έκ­ δοση του τρίτου - και τελευταίου - τόμου, ο οποίος και αποτελεί

επιλογη/81 ναπρ οσ διορ ισ μό τω ν σχέσεων μισθωτής εργα σία ς πο υ επιφ υλάσσει διεύρυνση της σημασίας τη ς επο χια κής απασχόλησης. Ο ι ε π ο χια ­ κο ί αγρ ερ γάτες (πο υ συχνά είναι κ α ι μικροϊδιοκτήτες) είναι είτε μετακινούμενοι είτε μη-μ ετακινούμ ενοπι κ α ι η α γο ρ ά της εποχια κής εργα σία ς π α ρ ο υσ ιά ζει μεγαλύτερη ελαστικότητα σε σύγκριση με την αγ ο ρ ά εργα σία ς στη Β ιομηχανία.

^0

το δεύτερο μέρος του κυρίως έρ­ γου με τίτλο «Η Ανάγνωση» ττου τη βάση τω ν αποτελεσμάτω ν της έρευνας ο σ υγγραφ έα ς ε π ι­ «περιλαμβάνει αναλυτικούς και συγκριτικούς πίνακες των ωρο­ χειρ εί την προβολή του θεω ρητικού του υ πο δείγμ α τος υ π ο ­ λογίων προγραμμάτων και μια σ τηρ ίζοντας ό τι στο μέλλον η τάση συγκέντρωσης κ α ι συγκεντρο- σύντομη Επισκόπηση των Κειμέ­ ποίησης γης κ α ι κεφ αλαίου θα π α ρ ο υ σ ιά ζετα ι εντονότερα, ενώ η νων και των Πινάκων». εξαφ άνιση τω ν ορ ιακ ώ ν εκμεταλλεύσεω ν κ α ι η εκπ ρολεταριοπ οίηΕίναι προφανές, λοιπόν, ότι η ση τω ν φ ορέω ν τους θ α οδηγήσει το υ ς τελευταίους σε αναζήτηση έκδοση του έργου αυτού δεν ερ γα σία ς σε μεγάλες εκμεταλλεύσεις κα θετοποιημ ένης πα ρ αγω γή ς προσθέτει απλώς μια ακόμα· με­ λέτη στο χώρο της Ιστορίας της ή σ ύγχρονες μονάδες κτηνο τρ ο φ ίας, αν υπο τεθεί έλλειψη ε υ κ α ι­ Εκπαίδευσης· πρόκειται, ασφα­ ρ ιώ ν απασχόλησης στους μ η-γεω ργικούς τομείς ο ικονομ ικής δ ρ α ­ λώς, για ένα μοναδικό «εργαλείο» στηριότητας. Τέλος, σαν μοναδική διέξο δο επιβίω σης τω ν μικρών που προσφέρεται σε όσους πα ρ α γω γώ ν π ρ ο τείνει τη σ υνεταιρ ισ τική παρ αγω γική δρ ασ τηρ ιό­ ασχολούνται με τα ζητήματα της τητα. Ελληνικής Εκπαίδευσης - κι όχι Η ικανότητα ενός θεω ρητικού υ πο δείγμ α το ς ν α διαμορφ ώ νει μόνο σ' αυτούς. Η πληρότητα και η μεθοδικόα ξιόπ ισ τες πρ ο β λ έψ εις ε ίν α ι συνάρτηση της επεξηγηματικής του ισχύος, δηλαδή του εύρους κά λυψ ης τω ν ερμηνευτικών μεταβλη­ τητα συνιστούν τις βασικές αρε­ τώ ν κ α ι της ενδογενοποίησης τω ν δια πλ ο κώ ν κ α ι συσχετίσεών τές της ογκωδέστατης αυτής έκ­ δοσης - πάνω από 1700 σελίδες τους. Σημ ειώ νοντα ς τα π α ρ α π ά ν ω επισημαίνουμε την ανάγκη καλύπτουν οι δυο τόμοι που έρευνας της αγρ ο τικ ής οικ ο νο μ ίας στα π λ α ίσ ια της προσ ομοιω τι- έχουν ήδη εκδοθεί! Η χρησιμότη­ κής εμπειρικής δια δ ικ α σ ία ς πο υ επιτρ έπ ει η αξιοποίησ η της θεω ­ τα της, πάντως, θα αποτιμηθεί ρ ία ς τω ν συστημάτω ν.7 Α κόμη η αξιοποίησ η ο ικονομ ετρικώ ν μο­ κυρίως μέσα από την πολλαπλή ντέλω ν γενικ ής ισ ο ρ ρ ο πία ς πο υ επιτρ έπ ο υν την ανίχνευση τω ν βοήθεια που θα προσφέρει με επιρροώ ν του μη-γεω ργικού ο ικ ο ινομ ικού τομέα στη γεω ρ γία κα ι στόχο τη διεύρυνση του ενδιαφέ­ αντισ τρ όφ ω ς θα έχει σαν αποτέλεσμα τη διαμόρφ ω ση ποσ οτικώ ν, ροντος για την πραγματοποίηση πέρ α α π ό τις θεω ρητικές, εκτιμήσεων α π α ρ α ίτη τω ν γ ια τη δ ια μ όρ ­ της έρευνας στον επιστημονικό αυτό τομέα. φωση της πολ ιτικής. Ο ι επισημάνσεις αυτές γίν ο ντα ι γ ια ν α υποΓια τη σπουδαιότητα του προ­ γραμμισθεί η ανάγκη διευρυμ ένης ο ικονομ ικής έρευνας του α γρ ο­ γράμματος των μελετών και των τικού τομέα πο υ στη χώ ρ α μας δεν έχει α ν α πτυχθεί, σε αντίθεση εκδόσεων της Γενικής Γραμμα­ με τη διεθνή ερευνητική εμπειρ ία, κ α ι ό χι γ ια ν α υπο β αθμ ισ θεί η τείας Νέας Γενιάς με τον γενικό Τίτλο «Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής α ξία του έργου του σ υγγραφ έα. Η μελέτη του Α ντώ νη Μ ωυσίδη π α ρ ο υσ ιά ζει ξεχω ριστό ενδ ια ­ Νεολαίας», στην οποία εντάσσε­ φέρον. Η συλλογή του σημαντικότατου όγκου τω ν στοιχείω ν ται και το έργο αυτό του Δ. Αντωνίου, έχει γίνει ήδη λόγος με α π α ιτε ί κοπ ιασ τική π ρ ο σ π ά θ εια κα ι η ταξινόμηση κα ι ανάλυσή άλλες αφορμές - αν και όχι στο το υ ς θεωρητική κ α ι μεθοδολογική σ υνέπεια. Σε σχέση με τους βαθμό που θα άξιζε στη σημαντι­ σκοπού ς που επ ιδ ίω ξε ν α εξυπηρετήσει η έρευνα δεν θα είχα το κότατη αυτή προσπάθεια. Η δισταγμό ν α συμπεριλάβω το έργο του μεταξύ τω ν περισ σότερο εξαιρετική ποιότητα, πάντως, σημαντικώ ν κα ι σ υνάμα τω ν περισ σότερο πεισ τικώ ν. Α ς μου επι- των εκδόσεων αυτών σε συνάρ­ τρ α π εί ν α συμφω νήσω με τον καθηγητή Σ α μ α ρ ά π ω ς τα απ οτελέ­ τηση με το γεγονός ότι πρόκειται σματα π ου πέτυ χε η έρευνα του Α ντώ νη Μ ωυσίδη κατατάσ σονται για την πιο σοβαρή, υπεύθυνη στη χορ εία τω ν βαθύτερω ν αντικειμενικώ ν αληθειώ ν. Σ α ν α δ υ ν α ­ και καθόλου ευκαιριακή παρέμ­ βαση του κρατικού τομέα στο μία της μελέτης θα σ ημείωνα την επικράτηση της περ ιγ ρ α φ ή ς σε χώρο της επιστημονικής έρευνας β άρ ος της ανάλυσης σε μερικά σημεία όπω ς, γ ια π α ρ ά δειγ μ α , στον επιβάλλουν τόσο την ενίσχυση προσ διορ ισμό τω ν ερμηνευτικών π α ρ α γό ντω ν της τιμής του ενοι­ του φιλόδοξου αυτού προγράμ­ κίου ή της ερμηνείας της οικ ονομ ικής σ υμπ εριφ οράς της οικ ογέ­ ματος με κάθε τρόπο όσο και τη βελτίωση του συστήματος διάθε­ ν ειας. σης των εκδόσεών του. Ν ΙΚ Ο Σ Κ Ο Υ Τ ΣΙΑ ΡΑ Σ Ν Ω Ν ΤΑ Σ Π Α Π Α Γ Ε Ω ΡΓ ΙΟ Υ

Σ

Σημειώσεις 1. Μελέτες για την ελληνική γεωργία όπως π.χ. των Κ. Καραβίδα, X. Ευελπίδη, Παν. Γιωτόπουλου, Α. Πεπελάση - Παν. Γιωτόπουλου, Α. Παπανδρέου χρονολο­ γούνται πριν τη δεκαετία του ’70. Η ερευνητική προσπάθεια όμως εντάθηκε και στράφηκε προς τον προσδιορισμό του τρόπου παραγωγής στη γεωργία από τα μέ­ σα της δεκαετίας του ’70 με την έκδοση του βιβλίου του Κ. Βεργόπουλου (1975).

82/επιλογη 2. R. Gasson et. al. ,The Farm as a Family Business: A Reviev, Journal o f Agricultural Economics, Vol. 39, No 1,1988.

3. H.N. Barnum - Lyn Squire, An Econometric Application of the Theory of the Farm - Household, Journal o f Derelopment Economics, Vol. 6,1979.

Paul Francis - M. S. Rawlins - Branan, The Extension System and Small - scale Farmers: A Cose study from Northern Zambia, Agric. Admin and Extension, Vol. 26,1987.

4. Σαφές παράδειγμα αποτελεί η επιβολή ποσοστώσεων στην παραγωγή που υποθέ­ τει διάσταση μεταξύ συνολικής αποτελεσματικότητας και αποτελεσματικότητας της εκμετάλλευσης. Επίσης δες: L. Alan Winters, The Economic Consequences of Agricultural Support: A Survey, OECD Economic Studies, No 9, 1987.

5. Αυξάνουν την παραγωγή για να αντιμετωπίσουν μείωση των τιμών. Η γνωστή ιδέα της Backward Bending Supply Curve, που όμως έντονα αμφισβητείται στην περίπτωση των μεγάλων εκμεταλλεύσεων.

6. Ενδιαφέρον σχετικό παρουσιάζει και η θεωρία Human Capital 7. C. Csaki. Simulation and Systems Anlysis in Agriculture, Elsevier, N.Y. 1985

φωτίζοντας τους όρους και τις συνθήκες της “γυναικείας εκπαίδευσης” Α Λ Ε Ξ Α Ν Δ Ρ Α Σ Μ Π Α Κ Α Λ Α Κ Η - ΕΛ ΕΝ Η Σ ΕΑ ΕΓΜ ΙΤΟ Υ: Η εκ­ παίδευση “εις τα του ο ίκ ο ν ” και τα γυνα ικ εία καθήκοντα. Α π ό την ίδρυση τον Ελληνικού κράτους έως την εκπαιδευτική μεταρρύθμιση τον 1929. Α θήνα, Ι σ τ ο ρ ι κ ό Α ρ χ ε ί ο τ η ς Ε λ λ η ν ι κ ή ς Ν ε ο λ α ί α ς , Γενική Γο αμματεία Ν έας Γενιάς, 1987. Σελ. 302.

εδίο έρευνας κ α ι μελέτης αποτελεί η θέση της γ υ ν α ίκ α ς στην ελληνική εκπαίδευση κα ι έχουν ήδη δημοσιευτεί αξιόλογες έρευνες κ α ι μελέτες π α ρ ό τι λίγες, τα τελευταία χρ ό νια. Η π ρ όσ β α ­ ση της γ υ ν α ίκ α ς σ α ς εκπ αιδευ τικές β αθμίδες, η αντιμετώ πιση της γ υ ν α ίκ α ς μέσα στο ε κπ αιδευ τικό σύστημα (το βάρος της «γυναι­ κεία ς φύσης»), ο ι π ρ ο σ πά θ ειες κ α ι ο ι πα ρεμ βάσ εις γ ια βελτίωση κα ι εξάπλωση της πα ρεχόμενης σ α ς γυναίκ ες εκπαίδευσης, τα δ ι­ δασκόμ ενα σ’ αυτές μαθήματα, είναι μερικά ζητήματα που απ ο τε­ λούν το αντικείμενο ερευνών κα ι μελετών. Σ ’ α υ τά τα π λ α ίσ ια ε­ ντάσ σεται κ α ι η εργα σία της Α λεξάνδρ ας Μ πα καλάκη κα ι της Ελένης Ελεγμίτου ο ι ο πο ίες, μέσα α π ό τη μελέτη μια ς διάστασης του πλέγματος «γυναικ εία εκπαίδευση», αυ τής της εκπαίδευσης «εις τ α του ο ίκου», επιτυγχάνο υν την ανάδειξη κ α ι άλλω ν δ ια σ τά ­ σεω ν, τη διατύπω σ η γόνιμω ν διαπισ τώ σ εω ν κα ι συμπερασμάτων κ α ι την πα ρουσ ίαση ευρέος φ άσ ματος π η γώ ν κ α ι β ιβ λιογρ αφ ίας. Η μελέτη αυτή, ό π ω ς πρ ο λ ο γικά δηλώ νουν ο ι συγγρ αφ είς, «πα ­ ρ α κολουθεί τη διδα σ κ α λ ία τω ν ο ικ ιακώ ν καθηκόντω ν α π ό την εποχή πο υ η γυν α κ εία εκπαίδευση κά νει τα πρ ώ τα της β ήματα έως το τέλος της δε κ αετίας του 1920», ειδικότερα απ ό την ίδρυση του Ε λληνικού Κ ράτους έως την εκπ αιδευτική μεταρρύθμιση του 1929. Ε ισ αγω γικά μελετάται η σχέση γ υν α ικ εία ς εκπαίδευσης κα ι της γ υ ν α ικ εία ς «φύσης» κ α ι π ώ ς η γυν α ικ εία «φύση», με το γνω στό περιεχόμενο του ό ρ ου, β αρ αίνει τον προσ διορισμό της γυν α ικ εία ς εκπαίδευσης. Δ ια π ισ τώ νετα ι ό τι η γ υ ν α ικ εία εκπαίδευση ακολού­ θησε α π ό ν ω ρ ίς μια κατεύθυνση πο υ υ παγορεύτηκ ε α π ό την επί-

Π

επιλογη/83 σημη αντίληψ η γ ια τη σ κοπιμότητα της γ υ ν α ικ εία ς εκπαίδευσης, η ο π ο ία εντοπίσ θηκε κυ ρ ίω ς στη δυ νατό τητά της ν α βοηθήσει με αποτελεσματικό τρ ό π ο στην εκπλήρωση του γυναικ είο υ π ρ ο ο ρ ι­ σμού - σ ύζυ γο ς, μητέρα, ο ικ ο δέσπ ο ινα. «Συντηρητικοί» κ α ι «προοδευτικοί» χ ρησιμοποιούν εξίσου το επιχείρημ α της «φύσει» διαφ ορ οποίησ ης της γ υ ν α ίκ α ς α π ό τον άν δρ α κ α ι της κα τεπ έκταση αντίσ τοιχης διαφ ο ρ ο πο ίησ ης της εκπ αίδευσής τους. Ο ι α π ό ­ ψ ε ις του ς δ ια φ ο ρ ο π ο ιο ύ ν τα ι μόνο ως πρ ο ς την εκπ αιδευ τική β α θ­ μίδα που κρ ίν ετα ι χρήσιμη κ α ι σκόπιμη γ ια τις γυναίκ ες. Α ξιοσ η­ μείωτη είναι η διαπίσ τω σ η τω ν σ υγγραφ έω ν ό τι κ α ι ο ι γυναίκ ες που έπα ιρ να ν μέρος σ τις συζητήσεις γ ια τη γ υ ν α ικ ε ία εκπαίδευση (Κ αλλιρρόη Π αρέν, Σ α π φ ώ Λ εοντιάς κ .α .) δεν αμφ ισβητούσαν το ειδικό β άρ ος τω ν «έμφυτων» κλίσεων τω ν γυναικ ώ ν. Τ ονίζετα ι, επίσης, ότι το δικ α ίω μ α τη ς γ υ ν α ίκ α ς στην εκπαίδευση σ υσχετί­ στηκε α π ό τον 19ο α ιώ να με το δικα ίω μ α στην εργα σία , δικαίω μ α που στον ερ γα σια κό χώ ρο μ εταφ ρ άζεται στην άσκηση του επ α γ ­ γέλματος τη ς δα σκάλας. το α ' κεφ άλ αιο μελετάται η θέση τω ν « γυναικείω ν τεχνών» (χειροτεχνή ματα κα ι εργόχειρα) στη γ υ ν α ικ εία εκπαίδευση. Τ α χειροτεχνή ματα διδάσ κο νταν στα κορίτσια , στην πρ ω τοβ άθμια κ α ι τη δευ τερ ο βά θμια εκπ αίδευση, πα ράλληλα με την ανάγνω ση τη γρ αφ ή κ α ι την αριθμ ητική. Π ροβληματισμός υ πήρξε μόνο γ ια την υπερβολική ενασχόληση με τα εργόχειρα ενώ πα ράλληλα δ ια ­ τυ πώ θ ηκαν κ α ι ο ι πρ ώ τες α π ό ψ εις γ ια την ανάγκη τυποπ οίησης της διδα σ κα λ ία ς τω ν χειροτεχνη μάτω ν, αλλά κα ι γ ια του ς π ιθ α ­ νούς κ ινδ ύνους α π ό τη «γυναικεία» αυτή δρασ τηριότητα (τάσεις γ ια πολυτέλεια, επίδ ειξη, ξενομανία). Η ανα γκα ιό τη τα πρ α κτικ ώ ν κατευθύνσεω ν στη γ υ ν α ικ εία εκπαίδευση το ν ίζετα ι ιδ ια ίτερ α στα τέλη του 19ου α ιώ να ω ς αντανάκλαση «του ευρύτερου φ άσματος π ου συσπειρώ νει το υ ς φιλελεύθερους διαο νο ο ύ μενο υς τω ν τελευ­ ταίω ν είκοσι χρόνω ν του 20ού αιώ να». Α υ τά τα χ ρ ό ν ια εμφ ανίζε­ τα ι κ α ι η αναζήτηση της ελληνικότητας στα εργόχειρα λόγω της επικράτησ ης του εθνικισ τικού πνεύμ ατο ς σε όλα τα ε π ίπ ε δα μετά τον πόλεμο του 1897. Ω στόσο, η εξειδικευμένη κα τάρτισ η στις «γυναικείες» τέχνες κα ι τα ο ικ ια κ ά έρ γα αποτέλεσαν τη μοναδική μορφή τεχνικής κα ι επαγγελμ ατική ς εκπ αίδευ σης στον 19ο αιώ να (Χίλλ, Α μαλίειο Ο ρφ ανο τρ ο φ είο ) η ο π ο ία απ ευ θύ νετα ι σε φ τω χά κ α ι ορ φ α ν ά κο ρ ίτσ ια με στόχο τ ο β ιοπορισμό, γεγο νό ς πο υ ο ι συγ­ γ ρ α φ είς εκτιμούν ότι άμβλυνε τις τα ξικές δια φ ο ρ ές τω ν κοριτσ ιώ ν, προβ άλλοντα ς τη «φυσική» ενότητα του γυναικ είο υ φύλου, ενώ π α ρ άλληλα συνέβαλε στην ταύτιση τω ν γυναικ ώ ν με τον οίκο.

Σ

τό β ' κ εφ άλ αιο γ ίν ετα ι λόγος γ ια την οικ ιακή ο ικονομ ία. Δ ια ­ πισ τώ νετα ι ό τι διαμο ρ φ ώ θηκ αν δια φ ο ρ ετικές τάσ εις γ ια τον ακριβή πρ οσ διορισμό του κύριου αντικειμένου της διδα σ κα λ ία ς της βασισμένες σ τις δια φ ο ρ ετικές εκτιμήσεις που υ π ά ρ χο υ ν γ ια τις διαστά σεις του έργου της οικ ο δέσπ ο ινας. Ο ι σ υγγρ αφ είς π α ρ ο υ ­ σιάζου ν αναλ υτικά, κρ ιτικ ά κ α ι συγκρ ιτικά τις αρ χές π ο υ διέπ ουν τα εγ χειρ ίδια της ο ικ ια κή ς ο ικ ο νο μ ία ς κ α ι το ν ίζο υ ν ό τι όλοι οι σ υγγρ αφ είς (τω ν εγχειριδίω ν) «επικ αλο ύνται τη φύση γ ια ν α κ α ­ ταδ είξουν τον α ναπό φ ευ κτο χ α ρ ακ τήρ α της ανάθεσης τω ν ο ικ ια ­ κώ ν σ τις γυναίκ ες αλλά κα ι τις δυ νατότητές το υ ς ν α δ ια πρ έψ ου ν ό χι μόνο σε ασχολίες πο υ θεω ρ ο ύ ντα ι «γυναικείες» ό πω ς η π α ιδ α ­ γ ω γ ία , τα εργόχειρα, ή η ο ικ ο τεχνία αλλά κ α ι στο εμπόριο, την ια ­ τρικ ή, την φ αρμακευτική ή την τηλ εγρ αφ ία αν βρεθούν στην α ν ά ­ γκη ν α εργασθούν». Σ το β ' μέρος, π ο υ το π ο θετείτα ι χ ρ ο νικά στον 20ό α ιώ να , μελε-

Σ

πεζογραφία Δ ΙΟ Ν Υ Σ Η Κ Α Λ Α Β Ρ Ε ­ Ζ Ο Υ : Έ να περιστατικό στα χρ ό ν ια της δυαρ­ χία ς. Μυθιστόρημα. Α θήνα , Ροές, 1987. Σελ.

256.

Η πρώτη λογοτεχνική εμφάνι­ ση τοο νέου συγγραφέα έγινε με τη συλλογή διηγημάτων «Η μηχα­ νή σταμάτησε» που κυκλοφόρη­ σε το 1984. Με μια εντυπωσιακή, ποιητικά ελλειπτική γραφή ο Διονύσης Καλαβρέζος μας παρου­ σιάζει τα καλλιτεχνικά και φιλο­ σοφικά διαπιστευτήριά του. Μέ­ σα σ' ένα ονειρικό αλλά ταυτό­ χρονα και ρεαλιστικό κλίμα, οι ήρωές του, σπαραγμένα πλά­ σματα ενός αιώνα και μιας επο­ χής που τους είναι υπεύθυνοι, προσπαθούν να ξανασυνθέσουν ήχους, κινήσεις και μελλοντικές προοπτικές. Βιώνοντας μια εφιαλτική πραγματικότητα εξα­ ντλούν τη μυθολογία τους σε απέλπιδες περιπέτειες που τους βυθίζουν σε οδυνηρές διαπιστώ­ σεις και σκοτεινά αδιέξοδα. Τα σχήματα αυτά, αλλά με πιο σταθερή και ρεαλιστική γραφή, που όμως δεν έχει χάσει ούτε την ποιητική της απόχρωση, ούτε το φιλοσοφικό της βάθος, ενυπάρ­ χουν υπογείως και στο αγχωτικό «Ένα περιστατικό στα χρόνια της Δυαρχίας». Μπορεί επιφανειακά να δίνεται η εντύπωση ότι ο πρά­ κτορας Πάρις Κ., ο κεντρικός ήρωας του έργου, έχει να διεκπεραιώσει μια επικίνδυνη αποστολή ανιχνεύοντας ένα αινιγματικό βα­ θύ μυστήριο σ' ένα αμφίβολο το­ πίο, στο οποίο κυματίζει σαρκα-

ΒΤ

84/επιλογη τώνται: η εξέλιξη της εκπαίδευσης «εις τα του οίκου» απ ό το 1904 έως το 1929 (πρώ το κεφάλαιο), οι απόψ εις των γυναικώ ν (δεύτερο κεφάλαιο) κα ι η μετάβαση από την οικιακή οικονομία στα οικοκυρικά (τρίτο κεφάλαιο). Ε ιδικότερα, στο πρώ το κεφάλαιο εκτίθε­ ντα ι κριτικά οι απ όψ εις που διατυπώ θηκαν για τη γυναικεία εκ­ παίδευση στις διάφ ορες μεταρρυθμιστικές προσπάθειες. Ο ι συγ­ γραφ είς π αρατηρούν ότι κατά τα π ρώ τα 30 χρόνια του 20ού αιώ να η δευτεροβάθμια εκπαίδευση ήταν προνόμιο των κοριτσιώ ν από εύπορες οικογένειες, ότι αναγνω ριζόταν η ανάγκη να διευρυνθούν οι στόχοι της γυναικείας εκπαίδευσης, ότι οι προτάσεις που δ ια ­ τυπώ νονται χαρακτηρίζονται από αντιφ ατικότητα κα ι ότι η δ ιδα ­ σκαλία των οικιακώ ν καθηκόντων άλλοτε θεωρείται σημαντική και άλλοτε περιθω ριοποιείται. Τομή στη Ιστορία της εκπαίδευσης των κοριτσιών αποτελεί το «Πρώτο Ελληνικό Ε κπαιδευτικόν Συνέδριον» (1904) στο οποίο εκδηλώθηκε η «παιδαγωγική βούληση» που οδήγησε στην ίδρυση του Π αρθεναγωγείου του Βόλου (1908) με διευθυντή τον Αλ. Δελμούζο. Στα πλαίσ ια του πρακτικού πνεύματος που επιδίωκε το σχολείο αυτό εντάσσεται κα ι η εκπαί­ δευση στα του οίκου. Στα προτεινόμενα από το Νομοσχέδιο του 1913 μέτρα (δημιούργημα του Δ . Γληνού) οι συγγραφείς διαβλέ­ πουν μια αντίφαση μεταξύ του προτύπου της γυναίκας - βοηθού του άνδρα κα ι της γυναίκας αυτοτελούς συντελεστή κοινωνικών αγώνων και προόδου, ενώ καινοτομία αποτελεί η ίδρυση γυμνα­ σίων Θηλέων με δυνατότητα πρόσβασης στο Π ανεπιστήμιο. Με την εκπαιδευτική μεταρρύθμιση του 1929 το κράτος, αναλαμβάνο­ ντας τη δευτεροβάθμια εκπαίδευση των κοριτσιών, προτείνει την ίδρυση Ανώτερων Π αρθεναγωγείων, που θα προετοίμαζαν τις μα­ θήτριες αποκλειστικά γ ια το σπίτι κα ι Γυμνασίων Θηλέων όπου θα διδάσκονταν τα οικοκυρικά, ενώ συγχρόνως δημιουργήθηκαν οι προϋποθέσεις γ ια εξειδικευμένη οικοκυρική εκπαίδευση στο οποίο συνέβαλε αποφ ασιστικά η ίδρυση του Χαροκοπείου Δ ιδα ­ σκαλείου.

Σ

τις αρχές του 20ού αίω να οι συγγραφείς τοποθετούν την εμ­ φάνιση του «ωραίου φεμινισμού» που «δεν απέβλεπε στην κα­ τά χτη ση της ισότητας με τους άνδρες αλλά στη διεύρυνση και στην αναγνώριση του χώρου που παραχω ρούνταν στις γυναίκες». Το γυναικείο κίνημα μπήκε σε νέα φάση μετά το 1920 με την έκφραση του αιτήματος της ισοπολιτείας και την αναζήτηση νέου ιδανικού π α ιδεία ς που στηρίζεται στην αξία της «παραγω γικής εργασίας» στο οποίο ο Γληνός συνένωσε την εργασία με τα οικογενειακά κα ­ θήκοντα της γυναίκας. Παράλληλα ο φεμινισμός ασχολήθηκε με τον «επιστημονικό εξορθολογισμό» της οικιακής εργασίας. Οι συγγραφείς κρίνοντας σκόπιμη μια συνοπτική αναφ ορά στο γ υ ­ ναικείο κίνημα στα πρώ τα χρόνια της δεκαετίας του 30 επισημαί­ νουν ότι τα χρόνια αυτά χαρακτηρίζονται από την «εγκατάλειψη των ριζοσπαστικών αναζητήσεων γύρω από τα ζητήματα του νοι­ κοκυριού κα ι της οικιακής εργασίας κα ι την κυριαρχία του λόγου που τονίζει τους κινδύνους από την παραμέληση του σπιτιού». Στο τρίτο κεφάλαιο γίνεται αναφ ορά στα εγχειρίδια που πρ α γ­ ματεύονται τα ο ικιακά καθήκοντα των γυναικών στις αρχές του 20ού αιώ να κα ι συγκρίνονται μ’ αυτά που εκδόθηκαν τον 19ο αιώ ­ να. Με τα εγχειρίδια που εκδόθηκαν στις αρχές του 20ού αιώ να πραγματοποιήθηκε η μετάβαση από την έννοια της οικιακής οικο­ νομίας στα Ο ικοκυρικά - «ο όρος παραπέμπει περισσότερο στη χειρωνακτική πλευρά του έργου της γυναίκας στον οίκο ενώ η δ ι­ δασκαλία της οικιακής οικονομίας αφορούσε, λίγο ή πολύ, τα διοικητικά της καθήκοντα».

στικά η σημαία της «συνύπαρ­ ξης» σε μία των δύο μεγάλων υπερδυνάμεων, Ρωσίας και Αμε­ ρικής. Μπορεί ακόμη η απόρρι­ ψη της λυρικής γραφής, που επι­ βάλλει το θέμα, να δημιουργεί την εντύπωση ότι ο μελλοντικός κόσμος που έχει καταστρέψει και δολοφονήσει την ανθρώπινη τρυφερότητα, να υποχρεώνει σε μια πιο «στεγνή» λεκτικά φόρμα για να αποδοθεί η ατμόσφαιρα. Ό λ' αυτά όμως, όπως επίσης και η ίδια η ιστορία που συνθέ­ τουν οι ήρωες, δεν είναι παρά η επιφάνεια, για να δοθεί στην ου­ σία το σύγχρονο κοινωνικοπολιτικό πορτραίτο του αδιεξοδικού ατόμου που παραδέρνει σ' έναν απειλητικό χωρίς κάλυψη κόσμο. «Η Διεθνής Πολιτική Ένωση, η Δυαρχία και οι Τριάκοντα ήταν το στοιχειωμένο τέρας, η νεκρα­ νάσταση όλων εκείνων των μηχα­ νισμών βίας και εξουσίας που εί­ χε καταργήσει η ανθρώπινη προσπάθεια αιώνων... Στην επο­ χή μας, σαν να γυρίζαμε σ' ένα κοσμικό κύκλο, σε μια δίνη της ιστορίας, ξαναρχόμαστε στην ολιγαρχία και την τυρανία με την ιδιόμορφη σύγχρονη έκδοσή τους...». Έτσι πολύ φυσικά και μοιραία το άτομο θα οδηγηθεί στην απελπισία των ναρκωτικών, στο άγευστο σεξ, στη στυγνότητα της κομματοποίησης και στην οδύνη των τεχνικών παραδείσων, σε μια θλιβερή προσπάθεια απε­ γνωσμένης απόδρασης από τον εφιάλτη του παρόντος που δεν προσφέρει καμιά προοπτική μελ­ λοντικής ελπίδας. Ο Διονύσης Καλαβρέζος επιλέ­ γει εύστοχα τα σύμβολα της επι­ στημονικής φαντασίας για να εκφράσει τις παραπάνω αγωνίες και προβληματισμούς, που δεν είναι μόνο δικοί του, αλλά όλου

επιλογη/85 Έ ν α ς περιεκτικός κα ι με ουσιαστικές επισημάνσεις επίλογος κλείνει την εργασία η οποία χαρακτηρίζεται κα ι από την πληρότη­ τα των πηγώ ν και την πλούσια βιβλιογραφ ία, ελληνική κα ι ξένη. Το κείμενο της μελέτης, λιτό κα ι περιεκτικό ως προς τη γραφή του, εμπλουτίζεται με χαρακτηριστικές εικόνες που στοχεύουν στη συμπλήρωση της εργασίας με ιδιαίτερα εύστοχες εποπτικές επιση­ μάνσεις. Η αξιολόγηση της μελέτης είναι θετική και επειδή φ ω τίζει ένα ζήτημα - αυτό της εκπαίδευσης «εις τα του οίκου» - του οποίου οι ερμηνευτικές προεκτάσεις κα ι επισημάνσεις αγγίζουν ό χι μόνο την ιδεολογία του σύγχρονου φεμινιστικού κινήματος αλλά κα ι το κοι­ νωνικό γίγνεσθαι γενικότερα. Εξάλλου συμβάλλει στην αποφυγή των κινδύνω ν της συναισθηματολογίας γ ια ένα ζήτημα - της γ υ ­ ναικεία ς εκπαίδευσης - που μόνο μια συστηματική αναζήτηση σε πολλαπλά επίπ εδα, με στόχο όχι μόνο τη διατύπωση διαπισ τώ ­ σεων αλλά κα ι την ανάδειξη άλλων προβλημάτων, είναι δυνατό να πετύχει. Κ αι η παρούσα μελέτη μπορεί να εγγραφεί στον κατάλο­ γο των μελετών που συνδυάζουν το επιστημονικό με το χρηστικό, το καθημερινό.

του σημερινού σκετττόμενου κό­ σμου. Προεκτείνοντας το σήμερα στο αύριο κατορθώνει να μας παρουσιάσει όχι μόνο οξύτερο το πρόβλημα απ' ό,τι θα το έκανε μια φωτογραφικά ρεαλιστική απεικόνισή του, αλλά και να επισημάνει τις καταστροφικές επι­ πτώσεις του πάνω στον ανθρώ­ πινο παράγοντα αν δεν μελετηθεί σοβαρά η επίλυσή του. Ώριμο λογοτεχνικά και πνευματικά το συναρπαστικό μυθιστόρημά του, διεκδικεί επάξια τη θέση του στη σύγχρονη ελληνική λογοτεχνία, σαν ένα από τα πιο ενδιαφέρο­ ντα δείγματά της. Μ ΑΚΗΣ ΠΑΝ Ω ΡΙΟ Σ

Β Α ΣΩ ΒΑ ΣΙΑ Ο Υ - Π Α Π Α ΓΕ Ω ΡΓΙΟ Υ

η σατιρική αντιμετώπιση της ιστορίας στη διαφάνεια του παιδικού βιβλίου ΔΗΜ Η ΤΡΗ Ρ ΑΒ ΑΝ Η - ΡΕΝΤΗ: Η Ω ραία Ελένη των γαϊδάρω ν. Σατιρικό ιπποτικό μυθιστόρημα για μικρούς και μεγάλους. Εικονο­ γράφηση: Ζωή Κυττοπούλου. Παιδική Λογοτεχνία. Αθήνα, G u t e n b e r g , 1987. Σελ. 198,8ο.

εν είναι καινούριο, αν ειπω θεί πω ς τα π α ιδικ ά βιβλία στον τόπ ο μας είναι επίπεδα, κα τά κανόνα, μονοσήμαντα, τους λείπει το σοβαρό αστείο κα ι η ποίηση, αυτό που θα ονομάζαμε, όχι χω ρίς κίνδυνο, διαφ άνεια της τέταρτης διάστασης. Σ τις π ε ­ ρισσότερες περιπτώ σεις α πουσ ιάζει η διαλεκτική σχέση των π ρ ο­ σώπων με τα πράγματα, τα γεγονότα, τον τόπο κα ι το χρόνο, την ιστορική πραγματικότητα. Κ αι δεν είναι υπερβολή πω ς η παιδική λογοτεχνία στον τόπο μας, πα ρ ά την ικανοποιητική εκδοτική δρ α­ στηριότητα, βρίσκεται ακόμα στο στάδιο του πειραματισμού και της έρευνας καθώ ς κα ι της αναζήτησης μέσων κα ι τρόπω ν έκφρα­ σης: είναι ακαταστάλαχτη. «Η Ω ραία Ελένη των γαϊδάρω ν» του Δημήτρη Ραβάνη - Ρεντή, θα μπορούσε να χαρακτηριστεί ως ένα από τα καλύτερα βιβλία που γράφ τηκαν για τα Ελληνόπουλα, για τί συγκεντρώνει τα πε­ ρισσότερα από τα απαραίτητα στοιχεία, που συγκροτούν ένα έργο ποιότητας. Ο συγγραφέας προέρχεται από τον εκπατρισμένο Ελ­ ληνισμό, ανήκει στους δημιουργούς της διασποράς, και τα βιβλία του ξεχωρίζουν για το διαχρονικό τους περιεχόμενο, γ ια την απο-

Δ

Π

α ιδ ι κ ό

86/επιλογη στασιοποίησή τους. Έ χο υ με ένα δημιουργό, που πα ρακολουθεί κα ι κα ταγράφ ει στη μνήμη του τα γεγονότα, που συμβαίνουν στον γεω γραφ ικό μας χώρο α π ό μιαν απόσταση γεωγραφική κα ι χρονι­ κή. Κ αι είναι αυτό που του επιτρέπει να αξιολογεί, να συνδέει, να κρίνει κα ι να συγκρίνει, να κάνει τους απ αραίτητους συσχετι­ σμούς, να παραλληλίζει τα γεγονότα μέσα στον ιστορικό χρόνο κα ι ν α καταλήγει υποχρεω τικά σε κάπο ια συμπεράσματα, που εί­ ν α ι ο ι ιδεολογικές, πολιτικές, οικονομικές κα ι κοινωνικές συντε­ ταγμένες, βάσει των οποίω ν ρ υθμίζονται οι τύχες των λαών, ιδ ια ί­ τερα στον τόσο ευαίσθητο χώρο της Μ εσογείου κα ι του Α ιγαίου, ειδικότερα. έβαια, δεν έχει πολλή σημασία π ο ια είναι κάθε φορά τα πρ ό­ σω πα που ενεργούν: αν πρόκειται για τον Γουλιέλμο Σανούδο, δούκα της Ν άξου κα ι της Σύρου, τον Βαρθολομαίο Γκύζη, ηγεμόνα της Τήνου, δυο «γαϊδάρους» υποχείριους του βασιλιά της Ν εαπόλεως Καρόλου του Α νδεγαυικού κι επίδοξου κυρίαρχου του Α ιγαίου για τον έλεγχο της Π ροποντίδας κα ι των Στενών, που υ ποκινεί τον ένα εναντίον του άλλου, τους δυο γαϊδάρους, προσέ­ χοντας, φυσικά, να μη διασαλευτεί η ισορροπία δυνάμεων στο Α ι­ γαίο, - η αναγκαία πά ντα αναλογία επτά πρ ο ς δέκα(!) υπάρ χει - , δίνοντας την π ιο αμμφέρουσα λύση, αναδεικνυόμενος και σωτήρας, ηρω ποιώ ντας κα ι τα όργανα-θύματα αυτού του τρελού π α ι­ χνιδιού του κέρδους κα ι του έρωτος... Κ αι γ ια τί όχι; Τ ί έχει να χάσει, αφού το π α ιχ νίδι κερδίζεται με τον ένα ή τον άλλο τρόπο; Πόλεμος γ ίνεται, αλισβερίσι γίνεται, όλα κ αλά... Ο Δ. Ρ.-Ρ. έχει δώσει μια σειρά έργων γ ια π α ιδ ιά , μέσ’ α π ’ τα οποία κα ι με τα οποία επιχειρεί ένα ουσιαστικό κοίταγμα της ιστορίας από μιαν απόσταση και ύστερα από πολλή μελέτη και γνώση. Με το «Π ώς έγινε πώς» («Σύγχρονη Εποχή»), κάνει μια πετυχημένη μεταφορά ελληνικών μύθων, χω ρίς αυτοί να χάνουν τίπ οτα από την αλήθεια κα ι την ομορφιά τους. Ο δημιουργός με γνώση κα ι ευσυνειδησία, διαίσθηση κα ι υπευθυνότητα ερμηνεύει, όμως ώς ένα βαθμό, τους μύθους και ποτέ δε φτάνει σε καταλυτι­ κές αναλύσεις κα ι απομυθοποιήσεις. Ο μύθος διατηρεί έτσι κα ι τα μυστικά κα ι την ποίησή του. «Οι Α ργοναύτες» του («Σύγχρονη Ε ποχή») είναι επίσης ένα τερπνό κα ι ωφέλιμο ανάγνω σμα, σε έμμετρη απόδοση. Εδώ χαίρε­ τα ι κανείς τα Ελληνικά ενός ποιητή που ζει «μακριά από την π α ­ τρ ίδ α, να κάνει σαν Α ργοναύτης κι έχει την ανάγκη να μιλήσει για αποχωρισμούς κα ι επιστροφές. Για ξενιτιές κα ι πατρίδες. Για βουνά κα ι θάλασσες (...) και που ήθελε να δοκιμάσει τις δυνάμεις του στη γλώσσα» τη μητρική του...

Β

στόσο, πέρ ’ από τούτη την αποκαλυπτικά συγκλονιστική μαρτυρία του, τα βιβλία του Δ. Ρ.-Ρ. ξεχω ρίζουν, εκτός των άλλων, κα ι γ ια τη σωστή χρήση της γλώσσας: Ε ίνα ι καθαρή, ευκί­ νητη, δυναμική, ποιητική, πλούσια, δεμένη με τον τόπο και το λαό μας, λες κα ι δεν απομακρύνθηκε ποτέ από την αστείρευτη πηγή της γλώσσας, που είναι ακριβώ ς αυτός ο τόπος κι αυτός ο λαός! Η δομή της φράσης του έχει πληρότητα και υποδειγματική διαφ άνεια κα ι μια ευλυγισία, που δεν απ αντιέται εύκολα στα περισσότερα, τουλάχιστον, πα ιδικ ά βιβλία. «Τα π α ιδ ιά της Α θήνας» (βλ. Το πα ιδικ ό κοινω νικό μυθιστόρη­ μα σήμερα, Ε πιθ. Π αιδ. Λ ογοτεχνίας, Καστανιώτης, 1986 τ. I, σ.

89, κα ι βλ. Μ υθιστόρημα από την Α ντίσταση, («Σύγχρονη Ε πο­ χή»),είναι μια θαυμάσια πα ιδική επο π ο ιία στο χώρο της Α ντίστα­ σης. Υ πάρχει κ ι εδώ ένας γάιδαρ ο ς, ο Τρεμουλιάρης, που π α ίζει

Ω

επιλογη/87 σημαντικό ρόλο στο π α ιχ νίδι και βοηθάει στην εξέλιξη κα ι την πλοκή του μύθου. Κ αι « Η Ω ραία Ελένη των γαϊδάρων» δεν είναι άλλη από μιαν αθώ α κ α ι φιλειρηνική γαϊδαρίτσ α, που χρησιμο­ ποίησε ως «μήλον της Έ ρ ιδο ς» ανάμεσα στους δυο γαϊδάρ ους ο βασιλιάς της Ν εαπόλεως, δια χειρός της αφοσιωμένης του Βενε­ τία ς, με σκοπό να τους εμπλέξει σε σύρραξη, γ ια να καρπω θεί ο ίδιος πολλά κ α ι πο ικίλ α ωφέλη. Υ πάρχουν κα ι κά πο ια άλλα πρόσω πα, σημαντικά κα ι ασήμα­ ντα, που επηρεάζουν κα ι επηρεάζονται από τις καταστάσεις και τα γεγονότα, πα ίζο ντα ς σημαντικούς ή ασήμαντους ρόλους, ωστό­ σο αποφ ασιστικούς, για την προαποφασισμένη έκβαση των επιχει­ ρήσεων στο Α ιγαίο . Έ τ σ ι όλα έγιναν «για ένα αδειανό πουκά μι­ σο», γ ια μια αθώ α γαϊδαρ ίτσ α με σάλι; 'Ο χι βέβαια! Ό λ α έγιναν γ ια το συσχετισμό των δυνάμεων στο Α ιγαίο , γ ια να πουληθούν όπλα, γ ια την κυ ριαρχία στο Α ιγαίο , γ ια το π ο ιο ς θα ’χει το πά νω χέρι σ’ αυτήν την επικίνδυνη περιοχή... Α πό τότε; Κ ι από πιο πρ ιν ακόμα! Κ ι αυτά συμβαίνουν κα ι τώ ρ α... Ο ι συγκρίσεις κα ι οι αναπόφ ευκτοι συσχετισμοί ακονίζουν - πρ έπ ει να ακονίζουν - τη μνήμη μας κα ι την αντοχή μας! « Τ Τ Ω ραία Ελένη των γαϊδάρω ν» (ωραιότατη έκδοση G utenberg 11 κα ι με χαρακτηριστική εικονογράφηση της Ζωής Κ υττοπούλου), είναι μια θαυμάσια πεζογραφ ική σύνθεση, που απευθύνεται σε μικρούς κα ι μεγάλους. Σ υνδυάζει τη γνώση, τη σοβαρότητα με τη σατιρική αντιμετώ πιση της ιστορίας στη διαφ άνεια το υ π α ιδ ι­ κού βιβλίου. Φ έρνει τα πα ιδ ιά - κα ι πα ιδ ιά είμαστε όλοι μέσα σε τούτο τον σύγχρονο πολυπρόσωπο κόσμο - μπροστά στην ιστορι­ κή αλήθεια μ’ ένα τρόπο επαγωγό, χω ρίς βιασμούς, χω ρίς τεχνά­ σματα, αλλά φυσικά κα ι απλά. Κ αι μεσ’ από το τραγικό κ α ι το αστείο, το π α ιχ νίδι με τα πρόσω πα και τα γεγονότα, αποκαλύπτε­ τα ι η ιστορική πραγματικότητα, διαφ αίνο νται οι αποχρώ ντες λό­ γοι κα ι τα αίτια, τα πρα γμ ατικά αίτια , των συρράξεων κα ι των συγκρούσεων. Α υτόματα οι αναγνώ στες ανακαλύπτουν ότι πίσω από τις μάσκες των προσώπων είναι τα πρα γμ ατικά πρόσω πα, αδηφ άγα , όπω ς κα ι πίσω από τις τερπνές και αστείες πράξεις, φ αινομενικά, τις παράτολμες συχνά ενέργειες, τις κω μικοτραγικές περιπέτειες, πα ίζο ντα ι κά πο ια κεφ άλια για κάπο ια μεγάλα συνή­ θως αόρατα συμφέροντα. Κ αι καταλήγουν να διατυπώ νουν κρί­ σεις κα ι να εξάγουν χρήσιμα συμπεράσματα, που δεν είναι άλλα από τη βέβαιη γνώση γ ια το τί διαδραμα τίζεται πίσω από τις πλά­ τες τω ν λαών. Σ κοπός του σ υγγραφέα είναι να αφ υπνίσει την εθνική συνείδη­ ση, να φρονηματίσει με την ιστορική γνώση κα ι αλήθεια, παρουσιάζοντάς την ευχάριστα μέσα από μια διαφ άνεια Α ριστοφανικού σκώμματος. Δεν διδάσ κει απ ό κα θέδρας ιστορία, κάνει μαθήματα εθνικής μνήμης και συνείδησης, σ ατιρίζοντας αθώ α και σοβαρά την οδυνηρή πραγματικότητα, το ξεπούλημα του τόπου κα ι των αξιώ ν του Έ θ νο υ ς, την αλλοτρίωση των συνειδήσεων από τους εκάστοτε Κ αρόλους τους Α νδεγαυικούς, τις Βενετίες κα ι... θέλει να βοηθήσει τα Ε λληνόπουλα κα ι όλους εμάς ν α δούμε τους μηχα­ νισμούς, που χρησιμοποιεί το κάθε «σύστημα», για να πετύχει τους σ κοπούς του. Μ α περ ’ από όλα τούτα τα σημαντικά και σο­ βαρά, «Η Ω ραία Ελένη των γαϊδάρων» είναι ένα σπαρταριστό κα περισπούδαστο ανάγνωσμα, ό ,τι καλύτερο κα ι αρτιότερο έχει να πα ρουσιάσει η Π αιδική Λ ογοτεχνία μας, ιδιαίτερα στο χώρο του ιστορικοκοινωνικού μυθιστορήματος! Ε Λ Ε Ν Η Χ Ω ΡΕΑ Ν Θ Η

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ ΜΕΤΑΦΡΑΖΟΥΝ ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

Ν. Γαβριηλίδου

Ντοστογιέφσκι / Σημηριώτης

Ο ΠΑΤΕΡΑΣ ΜΟΥ ΚΩΣΤΑΣ ΓΑΒΡΙΗΛΙΔΗΣ

ΑΙΝΙΓΜΑΤΙΚΗ ΑΥΤΟΚΤΟΝΙΑ

ΜΕΛΕΤΕΣ

#>

Εκκλησιαστικοί / Ανδρέας Κάλβος Συγγραφείς · Ιωαννίδης

Θ. Αοβέρδος

ΣΥΝΑΠΤΑΙ ΕΠΙΣΤΟΛΑΙ ΚΑΙ ΕΥΑΓΓΕΛΙΑ

ΠΑΡΕΚΚΛΙΣΕΙΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑΣ ΚΑΙ ΣΥΝΤΑΓΜΑ

Χόφμαν / Καρυωτάκης

Ο ΧΑΡΤΟΠΑΙΚΤΗΣ ΣΚΗΝΗ ΤΗΣ ΤΖΑΖ Μονογραφίες ΜΠΕΣΣΥ ΣΜΙΘ

ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ

θ . Μαλούτας - Δ. Οικονόμου

ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΤΟΥ ΚΡΑΤΟΥΣ ΠΡΟΝΟΙΑΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ

Β. Αλεξάκης

ΤΟ ΚΕΦΑΛΙ ΤΗΣ ΓΑΤΑΣ Μάριο Βάργκας Γιόσα

Ο ΠΟΛΕΜΟΣ ΤΟΥ ΤΕΛΟΥΣ ΤΟΥ ΚΟΣΜΟΥ Ρόμπερτ Στόουν

ΕΝΑ ΛΑΒΑΡΟ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΥΓΗ

Μιχ. Μοδινός

ΑΠΟ ΤΗΝ ΕΔΕΜ ΣΤΟ ΚΑΘΑΡΤΗΡΙΟ

ΙΑΣ ΜΠΟΣΤΑΝΟΓΛΟΥ ΒΙΒΛΙΑ - ΠΕΙΡΑΙΑΣ ΜΠΟΣΤΑΝΟΓΛΟΥ ΒΙΒΛ

ΕΚΠΤΩΤΙΚΗ ΚΑΡΤΑ ☆ Ε Κ Π Τ Ω Σ ΙΣ

-Ξ Ξ

1 0-2 0 %

ΟΛΟ ΤΟ Χ ΡΟ Ν Ο

Ξ -

ΣΕ ΟΛΑ ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΚΑΙ ΣΧΟΛΙΚΑ ΕΙΔΗ ΝΟΓΛΟΥ_ΒΙΒΛΙΑ - ΠΕΙΡΑΙΑΣ ΜΠΟΣΤΑΝΟΓΛΟΥ ΒΙΒΛΙΑ - Π ΕΙΡ/ΰΑΣΜ Π Ο ^Α Ν ^

ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΥ)

ισόγειο Κ ολοκοτρώ νη

η μ ιό ρ ο φ ο ς Κ ολοκοτρώνη

ελληνική και ξένη λογοτεχνία

πα ιδικ ά - παιδαγιογικά βιβλία

ισ όγειο Ν οτα ρά

ναυτικά - κομπιοΰτερς - αρχιτεκτονικά - ηλεκτρονικά - κλπ. τεχνικά βιβλία

η μ ιό ρ ο φ ο ς Ν οτα ρ ά

1ος ό ρ οφ ος Ν οτα ρά

νέες εκδόσεις - γυν. θέματα - λευκώματα περιοδικά

ιστορία - πολιτική - φιλοσοφία κοινωνιολογία - ψυχολογία - ποίηση μελέτες

I. Μποστάνογλου & ΣΙ A Ο.Ε.

1) Σωτήρος 13, τηλ. 41.71.330

2) Κολοκοτρώνη 92, τηλ. 41.12.258

*±ζουΐΛΐ zv iv d iau - v i v a i a

3) Νοταρά 75, τηλ. 41.12.258

a o v jo n v ± zoui /\i

ΜΠΟΣΤΑΝΟΓΛΟΥ ΒΙΒΛΙΑ - ΠΕΙΡΑΙΑΣ ΜΠΟΣΤΑΝΟΓΛΟΥ ΒΙΒΛΙΑ - ΠΕΙΡΑΙΑΣ ΜΓ

[ΕΚΤΟΣ ΒΙΒΛΙΩΝ

ΕΓΚΥΚΛΟΠΑΙΔΕΙΕΣ ΜΙΣΟΤΙΜΗΣ ΕΥΚΟΛΙΕΣ ΠΛΗΡΩΜΗΣ

ΠΕΙΡΑΙΑΣ

☆

zv iv d iau - v iv a ia

4

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΚΕΔΡΟΣ

^

Γ. Γενναδίου 3 - Τηλ. 36.02.007

Για να ξεφύγεις από το καθημερινό άγχος, την πάλη για επιβίωση, με περισσότερο ή λιγότερο βούτυρο στο ψωμί-σου, την ιδεολογική διαμάχη, τις αθλιότητες της πολιτικής, την εφημερίδα. Φεύγεις, για να γνωρίσεις στον τόπο-τους διαφορετικούς ανθρώπους, άλλη νοοτροπία, ν’ ανακαλύψεις καινούριες αξίες. Ν’ απαλλαγείς, ας είναι και προσωρινά, από το φθαρμένο-σου δέρμα. Καλό ταξίδι!

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΚΕΔΡΟΣ Γ. Γενναδίου 3 - Τηλ. 36.02.007

ΓΙΟΛΑΝΤΑ ΧΑΤΖΗ Έλληνες ζωγράφοι οδ η γός γ ια π α ιδ ιά

Τ ο π ρ ω τ ό τ υ π ο α υ τό β ιβ λ ίο π ε ρ ιλ α μ β ά ν ε ι α ν τ ιπ ρ ο ­ σ ω π ε υ τικ ο ύ ς Έ λ λ η ν ε ς ζ ω γ ρ ά φ ο υ ς το υ 19ου α ιώ ν α , π ε ρ ιγ ρ α φ ή τω ν έρ γω ν το υ ς π ά ν ω στη σ ύνθεση κ α ι σ τις λ επ το μ έ ρ ε ιε ς το υ έρ γο υ κ α ι δ ιά φ ο ρ α π α ιχ ν ί­ δ ια π ο υ α σ κ ο ύ ν τη ν π α ρ α τη ρ η τικ ό τη τα .