Τεύχος 201

ΛΙΑΒΑΖΩ

ΔΕΚΑΠΕΝΘΗΜΕΡΗ ΕΠΙΘΕΩΡΗΣΗ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ · ΑΡ. 201 · 26.10.88 · ΔΡΧ. 300

I; .

I

ΠΟΑ ΕΛΫΑΡ

ημιόροφος Κολοκοτρώνη

ελληνική και ξένη λογοτεχνία

πα ιδικ ά - πα ιδαγω γικ ά βιβλία

ισόγειο Νοταρά

ναυτικά - κομπιοΰτερς - αρχιτεκτονικά - ηλεκτρονικά - κλπ. τεχνικά βιβλία

ημιόροφος Νοταρά

1ος όροφος Νοταρά

νέες εκδόσεις - γυν. θέματα - λευκώματα περιοδικά

ιστορία - πολιτική - φιλοσοφία κοινωνιολογία - ψυχολογία - ποίηση μελέτες

I. Μποστάνογλου & ΣΙΑ Ο.Ε. 1) Σωτήρος 13, τηλ. 41.71.330 2) Κολοκοτρώνη 92, τηλ. 41.12.258 3) Νοταρά 75, τηλ. 41.12.250

ΜΠΟΣΤΑΝΟΓΛΟΥ ΒΙΒΛΙΑ - ΠΕΙΡΑΙΑΣ Μ ΠΟΣΤΑΝΟΓΛΟΥ ΒΙΒΛΙΑ - ΠΕΙΡΑΙΑΣ ΜΓ

ΝΟΓΛΟΥ ΒΙΒΛΙΑ - ΠΕΙΡΑΙΑΣ ΜΠΟΣΤΑΝΟΓΛΟΥ ΒΙΒΛΙΑ - ΠΕΙΡΑΙΑΣ Μ ΠΟΣΤΑΝΟΓΛΟΥ ΒΙΒΛΙΑ

ΙΑ - Π ΕΙΡΑΙΑΣ

ισόγειο Κολοκοτρώνη

v iz o u iA i z v iv d iB U - v i v a i a a o v j o n v i z o u ia i z v iv d ia u - v iv a i a

ο

>

Α Λ Ε Ξ ΙΟ ! a

Ο

>

ΕΛΛΗ

0 Ν

ο Τ ° A

Σκληροί αγώνες για μικρή ζωή (Διηγήματα)

Έτσι κάηκε το δάσος — Μόνο από αγάπη (Θέατρο)

Γ' Χριστιανικόν Παρθεναγωγείον (Μυθιστόρημα)

Βασιλική Δρυς (Το χρονικό της εκπαίδευσης) Τόμος Α', Τόμος Β'

Υπολείμματα επαγγέλματος (Διηγήματα)

Από πολύ κοντά (Αυτοβιογραφιχό)

Λούμπεν (Μυθιστόρημα)

Παίζομε κουκλοθέατρο; (Θέατρο)

Παραπόταμοι (Μυθιστόρημα)

Κατερειπωμένα αρχοντικά (Διηγήματα)

Με τη λύρα (Μυθιστόρημα) Αναχωρήσεις και μεταλλαγές (Διηγήματα)

Έλληνες λογοτέχνες (Δοκίμια I) Ξένοι λογοτέχνες (Δοκίμια II)

Μυστήρια (Διηγήματα)

Υπό εχεμύθειαν (Ανέκδοτα)

Προσοχή συνάνθρωποι! (Διηγήματα)

Εισαγωγή στην ιστορία της Παιδαγωγικής

Σπονδή (Διηγήματα) Και ούτω καθεξής (Μυθιστόρημα)

Π

Για να γίνει μεγάλος (Βιογραφία του Νίχου Καζαντζάχη)

0 Χοντρούλης και η Πηδηχτή

Και υπέρ των ζώντων (Διηγήματα)

Τραγουδώ και χορεύω

Ι

Δ

Ι

Κ

Α

Ήθελε να τη λένε «κυρία»

Δεσπόζουσα (Μυθιστόρημα)

Ρωτώ και μαθαίνω

Μια μέρα στο γυμνάσιο (Θέατρο)

Μύθοι του Αισώπου

Ε Κ Δ Ο Σ Ε Ι Σ Η

Α

Κ Α Σ Τ Α Ν Ι Ω Τ Η

σ ύ γ χ ρ ο ν η ε κ δ ο τ ικ ή π α ρ ο υ σ ία σ τ α ε λ λ η ν ικ ά γ ρ ά μ μ α τ α .

Ζ . Π ηγής 3 , 1 0 6

7 8 Α θή να . Τ η λ . 3 6 0 .3 2 .3 4

—

3 6 .0 1 .3 3 1

Κ

ϊ

Κ

Λ

ΝΕΟΙ

Ο

Φ

Ο

Τ Ι Τ ΛΟΙ

Ρ

Ο

ϊ

Ν

1 9 8 8 - 1 9 8 9

ΞΕΝΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ/ΠΟΙΗΣΗ ΚΡΙΣΤΙΝΕ ΜΠΡΤΚΝΕΡ

ΤΖΩΝ ΑΠΝΤΑΪΚ

Ω, Δεισδαιμόνα, αν είχες μιλήσει!... Μυθιστόρημα

Το παζάρι στο άσυλο, Μυθιστόρημα

ΓΚΡΑΧΑΜ ΓΚΡΙΝ

ΠΙΕΡ ΜΠΟΤΑΛΟ - ΤΟΜΑ ΝΑΡΣΕΖΑΚ

Ο άνθρωπος μέσα μας, Μυθιστόρημα

Οι διαβολογυναίκες, Μυθιστόρημα

Π. ΓΟΤΝΤΧΑΟΤΖ

ΓΟΤΣΤΑΤΟΣ ΦΛΩΜΠΕΡ

Μην μπλέξεις με το Διάβολο, Μυθιστόρημα

Ταξίδι στην Ελλάδα

ΜΑΡΚ ΤΟΤΕΪΝ

ΝΤΜΙΤΡΙ ΜΠΙΛΕΝΚΙΝ

Ο πρίγκιπας και ο φτωχός, Μυθιστόρημα

Η αρχή της αβεβαιότητας, Διηγήματα

Ε. Μ. ΦΟΡΣΤΕΡ

ΜΙΧΑΗΛ ΕΜΤΣΕΦ - ΓΕΡΕΜΕΪ ΠΑΡΝΩΦ

Εκεί όπου οι άγγελοι δεν τολμούν, Μυθιστόρημα

Παγκόσμια ψυχή, Μυθιστόρημα

•

A. Α. ΜΙΑΝ

Μωρίς, Μυθιστόρημα

Το μυστήριο του κόκκινου σπιτιού Αστυνομικό μυθιστόρημα

ΕΦΡΕΜ ΚΙΣΟΝ

Η Κιβωτός του Νώε, τουριστική θέση Σατιρικά διηγήματα

ΤΑΧΑΡ ΜΠΕΝ ΤΖΕΑΟΤΝ

Ο δημόσιος συγγραφέας, Μυθιστόρημα

ΤΖΕΪΝ ΩΣΤΙΝ

ΣΤΕΦΑΝΟ ΜΠΕΝΙ

Έμμα, Μυθιστόρημα

Το μπαρ κάτω από τη θάλασσα, Μυθιστόρημα

ΝΤΟΡΙΣ ΛΕΣΙΝΓΚ

ΓΙΑΝ ΚΕΦΕΛΕΚ

Το πέμπτο παιδί, Μυθιστόρημα

Η γυναίκα κάτω απ’ τον ορίζοντα, Μυθιστόρημα

ΓΟΤΙΛΙΑΜ ΓΚΟΛΝΤΙΝΓΚ

ΧΡΙΣΤΟΦΟΡΟΣ ΛΙΟΝΤΑΚΗΣ

Οι άνθρωποι από χαρτί, Μυθιστόρημα

Ανθολογία Γαλλικής Ποίησης (Από τον Μπωντλαίρ ως τις μέρες μας)

ΑΝΑΤΟΛΙ ΠΡΙΣΤΑΒΚΙΝ

Πέρασε μια νύχτα η χρυσή νεφέλη, Μυθιστόρημα ΝΙΚΟΛΑΪΓΚΟΓΚΟΛ

ΛΟΤΙ ΑΡΑΓΚΟΝ - ΧΑΜΙΝΤ ΦΟΤΛΑΝΤΒΙΝΤ ΑΛΕΚΟΣ ΦΑΣΙΑΝΟΣ

Ο μαγικός κύκλος, Διηγήματα

Ελεγεία στον Ρομάνο, Ποίηση

ΕΚΔΟΣΕΙΣ

ΚΑΣΤΑΝΙΩΤΗ

Η σ ύ γ χ ρ ο ν η ε κ δ ο τ ικ ή π α ρ ο υ σ ία σ τ α ε λ λ η ν ικ ά γ ρ ά μ μ α τ α Ζ . Π ηγή ς 3 , 1 0 6 7 8 Αθήνα. Τηλ. 3 6 0 .3 2 .3 4 — 3 6 .0 1 .3 3 1

κ

ϊ

Κ

Ν Ε 0 I

Λ

0

Τ I Τ Λ

Φ ΟΙ

0 1

9

Ρ 0 ϊ Ν 88- 1 9 89

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ/ΠΟΙΗΣΗ ΓΙΩΡΓΟΣ ΚΑΤΟΣ

ΓΙΩΡΓΟΣ ΑΡΙΣΤΗΝΟΣ

Η Αγία Αλητεία

Το Οδοιπορικό

Μυθιστόρημα

Ένα χυχλιχό αφήγημα

ΙΩΑΝΝΑ ΚΑΡΑΤΖΑΦΕΡΗ

Χωρισμένη στα δύο Διηγήματα

ΛΗΤΩ ΚΑΤΑΚΟΤΖΗΝΟΤ

0 Βαλής μου Απομνημονεύματα ΑΝΤΩΝΗΣ ΣΟΤΡΟΤΝΗΣ

ΜΑΡΙΑ ΠΑΠΑΔΗΜΗΤΡΙΟΤ

Οι συμπαίχτες

Λαβύρινθος

Μυθιστόρημα

Μυθιστόρημα

• Μερόνυχτα Φραγκφούρτης

ΒΑΣΙΛΗΣ ΜΠΟΤΤΟΣ

• Διηγήματα

Νυχτερινή αποστασία Νουβέλα

ΓΙΩΡΓΟΣ ΚΑΚΟΤΛΙΔΗΣ

Οι σημειώσεις ενός ζηλωτή

ΤΑΤΙΑΝΑ ΓΚΡΙΤΣΗ-ΜΙΛΛΙΕΞ

Ποίηση

Από την άλλη όχθη του Χρόνου

ΧΡΙΣΤΟΦΟΡΟΣ ΛΙΟΝΤΑΚΗΣ

Μυθιστόρημα

0 ροδώνας με τους χωροφύλακες

• Στη σπάλα του Ουρανού Διηγήματα

Ποίηση ΘΑΝΑΣΗΣ ΝΤΖΟΤΦΡΑΣ

Τα τραγούδια μας ΦΑΙΔΩΝ ΠΑΤΡΙΚΑΛΑΚΙΣ

Ανθολογία

Ένα υπερβατικό γεγονός

ΝΑΣΑ ΠΑΤΑΠΙΟΤ

Αφήγημα ΔΕΣΠΟΙΝΑ ΤΟΜΑΖΑΝΗ

Το φωνήεν σώμα Ποίηση

Το καφενείο των ψεμάτων

ΘΑΝΑΣΗΣ ΧΑΤΖΟΠΟΤΛΟΣ

Διηγήματα

Η Κοίμηση, Ποίηση

Ε Κ Δ Ο Σ Ε Ι Σ

Κ Α Σ Τ Α Ν Ι Ω Τ Η

Η σύγχρονη εκδοτική παρουσία στα ελληνικά γράμματα Ζ . Π η γ ή ς 3 , 1 0 6 7 8 Α θ ή να . Τ η λ . 3 6 0 .3 2 .3 4 —

3 6 .0 1 .3 3 1

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΕΘΝΙΚΟΥ ΚΕΝΤΡΟΥ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΕΡΕΥΝΩΝ Έρευνα για τη σύνθεση και την κατανομή του εισοδήματος στην Ελλάδα

Ο ΑΓΡΟΤΙΚΟΣ ΚΟΣΜΟΣ ΣΤΟ Ν Μ ΕΣΟΓΕΙΑΚΟ ΧΩΡΟ Πρακτικά Συνεδρίου που οργανώθηκε από τον Ελληνογαλλικό Επιστημονικό και Τεχνικό Σύνδεσμο Αθήνα, 4-7 Δεκεμβρίου 1984

Μ έ ρ ο ς Π ρ ώ το

Αποτελέσματα για την Περιοχή της Πρωτεύουσας

Σ ά κ η ς Κ α ρ ά γ ιω ρ γ α ς Κ ο ύ λ α Κ α σ ιμ ά τη Ν ίκ ο ς Π α ν τα ζίδ η ς

ΕΘΝΙΚΟ ΚΕΝΤΡΟΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΕΡΕΥΝΩΝ ΚΕΝΤΡΟΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΕΡΕΥΝΩΝ / ΕΙΕ

Βιβλιοπωλείο Ε Κ Κ Ε ,Σ οφ οκλέους 5 , 105 59 Αθήνα ,Τηλ. 32 12 889

ΕΙΝΑΙ C H D ΔΙΑΒΑΣΤΗΚΕΑΠΟ ΕΚΑΤΟΜΜΥΡΙΑ ΑΝΑΓΝΩΣΤΕΣΣΌΛΟΤΟΝ ΚΟΣΜΟ.

*«£ 2

β ιβ λιο π ί

Εκδόσεις Κίρκη Εθν. Αμύνης 18 Θεσσαλονίκη 54621, Τηλ.: 277.372, 217.117

ΔΙΑΒΑΖΩ

ΔΕΚΑΠΕΝΘΗΜΕΡΗ ΕΠΙΘΕΠΡΗΣΗ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ

Α. Μεταξά 26, Αθήνα - 106 81

Σύνταξη: 36.40.487 Λογιστήριο: 36.40.488 Διαφημίσεις: 36.42.789 Συνδρομές: 36.42.765

Τεύχος 201 26 Οκτωβρίου 1988

ΠΕΡΙΕΧΟ Μ ΕΝΑ

Τιμή: Δρχ. 300 ΧΡΟΝΙΚΑ Ιδρυτής: Περικλής Αθανασόπουλος Διευθυντής: Γιώργος Γαλάντης Σύνταξη: Κατερίνα Γρυπονησιώτον. Βασίλης Καλαμάρας, Ηρακλής Παπαλέξης, Νένη Ράις, Βάσω Σπάθή, Καίτιι Τοπάλη, Γιάννης Φερτής Οικονομικός υπεύθυνος: Βάσω Σπάθή Συνδρομές: Κατερίνα Γρυπονησιώτον Διαφημίσεις: Ηρακλής Παπαλέξης Σελιδοποίηση-Μοντάζ: Νένη Ράις Γλωσσική επιμέλεια-Διορθώσεις: Βίκυ Κωτσοβέλου Στοιχειοθεσία: Φωτοκύτταρο ΕΠΕ. Υμηττού 219, τηλ. 75.16.333 Φωτογραφίσεις-Μοντάξ: I. Χριστοδουλάκος - I. Κοργιαλάς Ο.Ε., Α. Μεταξά 26, τηλ. 36.41.134 Εκτύπωση: Αφοί Τσαλδάρη Ο.Ε., Φυ­ λής 35, Καματερό, τηλ. 26.10.918 Βιβλιοδεσία: Νικ. Κατριβάνος και Σία Ο.Ε., Στ. Γόνατά 48, τηλ. 57.49.951 Διανομή: Νέο Πρακτορείο Τύπου

Η ΑΓΟΡΑ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ ΡΕΠΟΡΤΑΖ: Φθινοπωρινή παλίρροια... (γράφει ο Μπάμπης Καδροχωριανός)

8 9

ΑΦΙΕΡΩΜΑ Λυσιέν Σελέρ: Χρονολόγιο Πωλ Ελυάρ Γιάννης Ρίτσος: Πωλ Ελυάρ Ζ. Πουλέ: Ο Πωλ Ελυάρ και η πολλαπλότητα του όντος Ζαν Μαρσενάκ: Ο Ελυάρ κι ο Έρωτας Μαριάν Γκωντρίκ: Το Παρίσι του Ελυάρ Ζ. Μπουσκέ: Γράμμα στον Πωλ Ελυάρ Θοδωρής Πετρόπουλος: Ελληνική βιβλιογραφία Πωλ Ελυάρ

14 21 31 53 61 "Ί ι 69

ΟΔΗΓΟΣ ΒΙΒΛΙΩΝ ΕΠΙΛΟΓΗ

ίδιόκτήτης-Εκδότης: Γιώργος Γαβαλάς

ΠΟΛΙΤΙΚΗ: Γράφει ο Κοσμάς Μεγαλομμάτης ΠΟΙΗΣΗ: Γράφει ο Κώστας Χωρεάνθης ΠΕΖΟΓΡΑΦΙΑ: Γράφει ο Μάνος Κοντολέων ΙΣΤΟΡΙΑ: Γράφει ο Χρήστος Λάζος

75 81 85 87

Κεντρική διάθεση:

ΠΛΑΙΣΙΟ: Γράφουν οι Χρίστος Παπαγεωργίου,

Αθήνα: Πομώνης Διονύσιος . Ζαλόγγου 1 · τηλ. 36.20.889 "

Μάκης Πανώριος και η Ελένη Χωρεάνθη

Θεσσαλονίκη: Βιβλιοπωλείο «Κέντρο του βιβλίου» Λασσάνη 9 τηλ. 237.463

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΟ ΔΕΛΤΙΟ

37

ΚΡΙΤΙΚΟΓΡΑΦΙΑ

47

Υπεύθυνος τυπογραφείου: Βαγγέλης Παπαθανασόπουλος Υμηττού 219 Εξώφυλλο: Κριοτιάν Φιλιππούσης

ΔΕΛΤΙΟ

στο επόμενο «Διαβάζω»

αφιέρωμα στον Ζωρζ Σιμενόν

3d

J5

I

ΕΣΤΙΑ

* P- | -. ga.- S< g

ΚΕΔΡΟΣ

JO

ΕΣΤΙΑ

IB I fis .

1

i

Η τέχνη του μυθιστορήματος

§ as

Μ.ΚΟΥΝΤΕΡΑ

ii ilt j

Η φανέλα με το 9

ld io iS"Ji l“ i^ s5 i i f r " S' § fe '3 ? J · II" £/ H

Η αβάσταχτη ελαφρότητα του είναι

Μ. ΚΟΥΜΑΝΤΑΡΕΑ

I < I| I

Μ.ΚΟΥΝΤΕΡΑ

e T fis fl

Ε. ΚΑΤΖΑΝΪΖΑΚΗ

HI.

ΚΑΚΤΟΣ

Ο Τελευταίος Πειρασμός

CI

ΚΑΚΤΟΣ

E,g S 2 & § 5 3 Γ £

Ν.ΚΑΖΑΝΤΖΑΚΗ

LIBRO

ΕΞΑΝΤΑΣ

Τρελαθήκαμε εντελώς;

Φ. ΓΕΡΜΑΝΟΥ

os fcs S

Φ. ΓΕΡΜΑΝΟΥ

Ο Διάλογος με την Άννα

Το Τρίτο Στεφάνι

ιΗ ι

Γεια σου Έλληνα

Α. ΜΕΓΑΠΑΝΟΥ

Κ. ΤΑΧΤΣΗ

από 22 Σεπτεμβρίου έως 5 Οκτωβρίου 1988

If

ff i H

.|l 11*1!

l i s< * s > ? o < 2 > q. · § t-0

r ii S S S J J l d t i i s g l l I

=*

111; 35

χρονικα/9

Πρόκειται να εκδοθούν

Όταν η φαινομενικά τουλάχιστον ραστώνη του καλοκαιριού εγκυμονεί τη φθινοπωρινή παλίρροια... Φθινόπωρο, λοιπόν, και οι εκδοτικοί οίκοι προγραμμάτισαν από το καλοκαίρι τους τίτλους που θα πάρουν τους επόμενους μήνες μια θέση στις προθήκες των βιβλιοπωλείων. Αποταθήκαμε το καλοκαίρι σε πολλούς εκ­ δοτικούς οίκους για να σχηματίσουμε μια όσο το δυνατόν πληρέστερη εικόνα των βι­ βλίων που πρόκειται να κυκλοφορήσουν μέ­ χρι τα Χριστούγεννα. Σε άλλους οίκους ο προγραμματισμός δεν είχε ολοκληρωθεί, σε πολλούς οι υπεύθυνοι έκαναν χρήση της άδειός τους. Συγκεντρώσαμε ωστόσο αρκετό υλικό για την προσεχή εκδοτική κίνηση. Πολλοί οι νέοι τίτλοι, αρκετές οι επανεκδόσεις γνωστών έργων. Ας αρχίσουμε λοιπόν την παράθεση τίτλων των βιβλίων που πρόκειται να κυκλοφορή-' σουν μέχρι τις Γιορτές. Στο χώρο της πεζο­ γραφίας από τον «Κάκτο» θα εκδοθούν σε μετάφραση Ερμού Αργαίου οι «Τούρκικοι μύ­ θοι». Οι εκδόσεις «Γνώση» παραθέτουν τους τίτλους «Γεύση εξουσίας» του Β. Μιέντσκο, του Ρ. Γιούσον «Σάν αδέσποτο σκυλί» και του Θ. Σκάση «Βαλσαμωμένος Γάτος». Από τη «Δωδώνη» θα κυκλοφορήσουν: μια μυθιστορηματική μαρτυρία του Π. Κατέρη «Συνεχίζεται» και το μυθιστόρημα του Γιάν­ νη Πάτση «Ζηνοβία η κυρία Εξουσία». Μια ακόμη γνωριμία με ξένους συγγραφείς μας επιτρέπουν οι εκδόσεις «Χατζηνικολή» με την έκδοση των «Αρχείων του Βορρά» της Μ. Γιουρσενάρ, του Μ. Ελιάντε «Στον ίσκιο ενός κρινολούλουδου» και του μυθιστορή­ ματος του Αντρέ Μπρινκ «Βλέποντας στο σκοτάδι».

Από τον ίδιο εκδοτικό οίκο ίσως κυκλοφο­ ρήσουν τα « Αγρια άλογα» του Μ. Ντεόν και το «Κάποιος Πλυμ» του Ανρί Μισώ. Από τις εκδόσεις «Θεμέλιο» πρόκειται να εκδοθεί η νουβέλα του Γ. Γκέρμαν «Ας ουρ­ λιάζει ο σκύλος».

Μια συλλογή διηγημάτων της Μάρως Βαμβουνάκη με τίτλο «Ιστορίες με καλό τέλος» θα κυκλοφορήσει από τις εκδόσεις «Φιλιππότη». Από τη «Σύγχρονη Εποχή» θα κυκλοφορή­ σουν το δίτομο μυθιστόρημα του Γ. Σεμιόνωφ «Επέκταση», το 3τομο μυθιστόρημα του Τζ. Έλιοτ «Ο νερόμυλος στον Φλος». Της Μ. Βασιλειάδου «Το ερωτευμένο αστέρι», τα «Άσπρα άλογα μέσα στη νύχτα» του Π. Βέζινωφ, του Αλέχο Καρπεντιέρ «Μεθόδου Τέ­ χνασμα». «Η μάνα του καλοκαιριού» του Β.

Λιόγκαρα, το «Ικρίωμα» του Τζ. Αιτμάτωφ και τέλος το «Χάι Γιάννος» του Μ. Ρόνατσεγκυ. Δυο μυθιστορήματα πρόκειται να εκδο­ θούν από τον εκδοτικό οίκο «Λίμπρο»: της Αμαλίας Μεγαπάνου «Διάλογος με την Ά ν ­ να» και του Σπύρου Λουλακάκη «Νάρκες». Το μυθιστόρημα του Ευγένιου Αρανίτση «Αφρική» θα εκδοθεί από τον Ίκαρο. Από τις εκδόσεις «Επικαιρότητα» μας δό­ θηκαν οι τίτλοι «Χωρίς δικαίωση» της Γιώτας Φωτα-Μπαλαφούτη και το ιστορικό μυθιστό­ ρημα του Ρ. Γκραίη «Εγώ ο Κλαύδιος ο

53 ο

θεός».

Με 8 νέους τίτλους εμπλουτίζουν την πε­ ζογραφία οι εκδόσεις «Νεφέλη». Στη σειρά παγκόσμια λογοτεχνία προστίθενται στους προσεχείς μήνες οι τίτλοι: «Ο επίτιμος πρό­ ξενος» του Γκράχαμ Γκρην, «Η αγαπημένη» του Τόνυ Μόρισσον, η «Τάξη» του X. Ουνγκάρτ, «Τα μαγαζιά της Κανέλλας» του Μ. Σουλτς και η συλλογή διηγημάτων του Σ. Μπέλοου «Οι αναμνήσεις του κόσμου». Θα εκδοθεί επίσης η συλλογή διηγημάτων του Τόλη Καλαντζή «Το τελευταίο καταφύγιο». Στη σειρά πεζογραφική παράδοση του ίδιου εκδοτικού οίκου πρόκειται να κυκλο­ φορήσουν τα «Αφηγήματα» του Εμμ. Ροΐδη, «Ο Πειρατής της Γραμβούσης» του Κ. Ράδου και του Ιακ. Πολυλά «Διηγήματα». Πολλούς τίτλους καταθέτει η «Εστία». Σύμφωνα με τον κατάλογο του εκδοτικού οί­ κου, στη σειρά ξένη λογοτεχνία πρόκειται να εκδοθούν: Κ. Σιμόν «Ξενοδοχείον πολυτελείας», Τζ. Ανν Φίλιπς «Μηχανές ονείρων», Πάτρικ Γουάιτ «Η ιστορία της θείας», Τζ. Έλιοτ «Αναση­ κωμένο πέπλο», Τ.Ε. Λώρενς «Επτά στύλοι της Σοφίας», Ν. Ντραμπλ «Ο καταρράκτης», Ν. Ντελίλο «Λευκός θόρυβος», Οκτάβ Μιρπώ «Ο κήπος των μαρτυρίων», Τζ. Φόουλς «Μεφίστο», «Ο εβένινος πύργος» και «Ο γητευ­ τής», Τ. Μπέρνχαρτ «Ο ανιψιός του Βίτγκενστάιν», Μάγδας Ζαμπό «Το ελαφάκι», Τατιά­ νας Τολστόι «Καθισμένη στη χρυσή βερά­ ντα», Αλφόνσου Δώδε «Ταρταρίνος ο εκ Ταρασκώνος» Αλεν Γκίνσμπεργκ «Ημερολό­ για» και Ανν Ντελμπέ «Μια γυναίκα». Στη σειρά της «Νεοελληνικής Πεζογρα­ φίας» της Εστίας θα εκδοθούν:

a

10/χρονικα Μ. Καραγάτση «Ο θάνατος κι ο Θόδωρος», Αλε­ ξάνδρας Παπαδοπούλου «Η θεία Ευτυχία», Γαλά­ τειας Σαράντη «Τα νερά του Ευρίπου», Πέτρου Χά­ ρη «Στον αφρό και στα έλατα», Φ. Δρακονταειδή «Χρόνια προϋπηρεσίας», Κλήτου Χατζηθεοκλήτου «Ιερωνύμου απομνημονεύματα», Χρήστου Βακαλότουλου «Ν έες αθηναϊκές ιστορίες» και Ισμήνης Κατάνταη «Επτά φορές το δαχτυλίδι». Τέλος, οι εκδόσεις «Καστανιώτης» έχουν προ­ γραμματίσει την «Αγία Αλητεία» του Γ. Κάτου, της I. Καρατζαφέρη «Συλλογή διηγημάτων χωρισμένη στα δυο».

Το μυθιστόρημα της Μαρίας Παπαδημητρίου του Β. Μπουτάν «Νυ­

«Λαβύρινθος», τη νουβέλα χτερινή αποστασία».

Επίσης μια συλλογή διηγημάτων, «Στη σκάλα τ ’ ουρανού» κι ένα μυθιστόρημα «Από την άλλη όχθη του χρόνου» της Τ. Γκρίτση-Μιλλιέξ και το αφήγη­ μα του Φ. Πατρικαλάκη «Ένα υπερβατικό γεγο­ νός». Στη σειρά ξένη λογοτεχνία προγραμματίστηκαν: Κ. Μπρύκνερ «Ω Δεισδαιμόνα αν είχες μιλήσει», Γκράχαμ Γκρην «Ο άνθρωπος μέσα μας», Μ. Τουαίην «Ο πρίγκιπας και ο φτωχός», το μυθιστόρημα του Τζ. Ώστιν «Αιμμα», Ντ. Λέσσινγκ «Το πέμπτο παιδί», Γουίλ. Γκόλντινγκ «Χαρτοάνθρωπος» (μυθ.), Ανατόλι Πριτσάρκιν «Πέρασε μια νύχτα η χρυσή νε­ φέλη», Εμ. Φόρστερ «Μωρίς» και Ν. Γκόγκολ «Μα­ γεμένος κύκλος».

Μ ελέτες - Δοκίμια - Κριτικές Αυτοβιογραφίες Σημαντικά έργα κριτικής, δοκιμίου, μελετών αλλά και ενδιαφέρουσες βιογραφίες πρόκειται να εκδοθούν τους τρεις προσεχείς μήνες. Από τις εκδόσεις «Γνώση» δυο δοκίμια του Ουμπέρτο Έκο «Θεωρία της σημειωτικής» και «Ο υπε­ ράνθρωπος των Μαζών». Επίσης «Η ελληνική φιλοσοφική σκέψη στην Τουρκοκρατία τ. Α » του Ν. Ψημμένου και του Γ. Πετρή «Λαϊκή ζωγραφική. Ό ψ εις πρώτης θεωρητι­ κής».

Οι εκδόσεις «Επικαιρότητα» θα εκδώσουν το του Γ. Χασιάκου. Τρία δοκίμια του Δημ. Τσάκωνα πρόκειται να εκδοθούν από τις εκδόσεις «Κάκτος». «Ο ελληνικός «Λεξικό των λέξεων σε -ισμός»

υπερρεαλισμός», «Η γενιά του ’30. Τα πριν και τα μετά» και «Ιδεαλισμός και Μαρξισμός στην Ελλά­ δα». Επίσης μια μελέτη Άγγλου μελετητή για τον

Πυθαγόρα κι ένα βιβλίο του Φ. Γερμανού, για τον Μάικλ Δουκάκη και τρία βιβλία του Ραζνίς. Από τις εκδόσεις «Δωδώνη» μας δόθηκαν οι τίτ­ λοι: Φ. Δραγούμη, «Ημερολόγιο», Κ. Μπαλωμένου «Ο Σεραφείμ Σετάκης κι εγώ», Αράγι «Λογοτεχνική κριτική Β », Κ. Κωβαίου «Φιλοσοφικές περιηγή­ σεις», Μαρίας Μίχα «Φρόυντ και Γκαίτε», Μ. Έσσλιν «Ο θάνατος της τραγωδίας», Γ. Δολαμίδης «Φτάνοντας τον Γκοντό», η μελέτη του Σύλλα Κουκιάρη «Ο άγγελος στη ζωγραφική». Ν. Βαρδιάμπαση «Γιατί το λέμε έτσι» και δυο συλλογικές εργασίες για το «Θέατρο της Ασίας» και «Το θέατρο του Πα­ ραλόγου».

Η θεατρική βιβλιογραφία πλουτίζεται και από την του Γιαν Κοτ που θα εκδοθεί

«Ουσία του θεάτρου»

από τις εκδόσεις «Χατζηνικολή». Ο ίδιος εκδοτικός οίκος προγραμμάτισε επίσης το «Συμβολισμό στη Βίβλο» του Π. Ντιέλ και ένα αφιέρωμα στον Μιρτσέα Ελιάντε. Οι εκδόσεις Μπουκουμάνη θα εκδώσουν μια με­ λέτη του Ρ. Γιούγκι με τίτλο «Ο μυστικός χριστιανι­ σμός ή εσωτερική διδασκαλία του Ιησού».

Από τις εκδόσεις «Φιλιππότη» προγραμματίζο­ νται: του Β. Κύρκου «Ευάγγελος Παπανούτσος, ο φιλόσοφος», Γ. Καιροφύλα «Η Αθήνα μετά τον πό­ λεμο», Θ. Καρζή «Η γυναίκα στο Μεσαίωνα», Ν. Κεφαλληνιάδη «Μνήμες από την Ανατολή», Ρ. Φρά­ γκου - Κικύλια «5 μελετήματα για τον Ά γγελο Σικελιανό» και της Χριστίνας Παπαδημητρίου - Ζιρά «Ο οικισμός του Πύργου στην Τήνο».

Τα Άπαντα του Δημήτρη Γληνού θα εκδώσει το «Θεμέλιο» και ο «Ίκαρος» το «Ημερολόγιο του Στ. Α. Κομανούδη». Η «Σύγχρονη Εποχή» προγραμμά­ τισε τη «Ζωγραφική στην εξορία» του Γιάννη Στεφανίδη και το «Βυζάντιο και ο Ασιατικός τρόπος παραγωγής» της Ελ. Αντωνιάδη. Οι εκδόσεις «Λίμπρο» θα εκδώσουν την «Αυτο­ βιογραφία του Μ. Γκόρκι» του Α. Τρουαγιά και το «Θρίαμβο του καπιταλισμού» του Δήμαρχου Πει­ ραιά Α. Ανδριανόπουλου. Από τις εκδόσεις «Επικαιρότητα» θα κυκλοφορή­ σει σε τρίτη έκδοση η «Διδασκαλία της ελληνικής γλώσσας» του Δ. Τομπαΐδη. Μια μελέτη του Τ. Γουδέλη για τον «Τζων Χιούστον», τα «Θέματα του Βα­ σίλη Ραφαηλίδη» και η επανέκδοση της «Ιστορίας του Ελληνικού κινηματογράφου» του Γ. Σολδάτου, είναι οι τίτλοι που μας δόθηκαν από τις εκδόσεις «Αιγόκερως». Να προσθέσουμε ότι από τον ίδιο εκδοτικό οίκο θα κυκλοφορήσουν και τρία έργα του Ζ.Π. Σαρτρ «Άταφοι Νεκροί», «Αξιοσέβαστη πόρνη» και «Κεκλεισμένων των θυρών».

Οι εκδόσεις «Νεφέλη» προγραμματίζουν «Το Ημερολόγιο του καύσωνα» του Ν. Δήμου, την «Οπτική σύνταξη» του Εμμ. Γ. Βακαλό, το «Μύθο του Μινώταυρου στην πρωτοπορία του Μεσοπολέ­ μου» της Ν. Λοϊζίδη, τη «Σύντομη Ιστορία των αι­ σθητικών θεωριών» του Μ. Μπέρντσλεϊ. Κι ακόμα, Ελ Ράιτ «Ψυχανάλυση και κριτική» και Τζ. Ρόπινς «Σύντομη Ιστορία της Ψυχανάλυσης». Στη σειρά «Μελέτες - δοκίμια» της «Εστίας» αναφέρονται: Ι.Θ. Κακριδή «Σκηνική Τέχνη των Ελλή­ νων», Γιάννη Παπακώστα «Φιλολογικά σαλόνια, φι­ λολογικά καφενεία και στέκια της Αθήνας 18801930». Α. Σαχίνη «Τετράδια κριτικής ΣΤ'», Τ. Σπιτέρης «Ο Ελ Γκρέκο και η εποχή του», Ε. Θεοχάρη - Περράκη «Το κουκλοθέατρο. Τέχνη και τεχνική», Κ. Αξελού «Ανοιχτή Συστηματική», Μωρίς Μερλώ Πόντυ «Η πρόζα του κόσμου» και Φρ. Ντολτό «Σεμι­ νάριο ψυχανάλυσης παιδιών». Από τις ίδιες εκδό­ σεις θα κυκλοφορήσουν επίσης του Γιάννη Παπα­ κώστα «Ο Φώτης Φωτιάδης και το Αδελφάτο της Εθνικής Γλώσσας» και Μ. Βίττι «Φθορά και λόγος». Οι εκδόσεις «Καστανιώτη» θα κυκλοφορήσουν: Άρθρουρ Μίλλερ «Στη δίνη του χρόνου», Τζ. Μπαέζ «Και μια φωνή να τραγουδάει», Τζο Όρτον «Ημερολόγιο», Ντμίτρι Μπλένκιν «Η αρχή της αβε­ βαιότητας», Μπ. Έμπτσεφ - Γ. Παρνώφ «Παγκόσμια ψυχή», Λ. Αραγκόν - X. Φούλαντβιν - Α. Φασιανός

χρονικα/11 «Ελεγεία στον Ρομανό».

Στη σειρά λογοτεχνικών δοκιμίων του ίδιου εκδο­ τικού οίκου «Τα βήματα του χρόνου» του Γ. Δάλλα, Μ. Πιέρη «Χώρος, φως και λόγος στην ποίηση του Κ. Καβάφη», του γλύπτη Θόδωρου «Ίχνη», του Θ. Νιάρχου «Υποχρέωση στη δυστυχία» και «Η παρακ­ μή του ψέμματος» του Όσκαρ Ουάιλντ. Επίσης: Γ. Τσαρούχη «Εγώ ειμί Γυμνός και Πένης», Αλ. Φασιανού «Σήμερα και αύριο και χτες», Αλ. Μινωτή «Πορεύεσθαι κατά τέχνη» και Μάριου Πλωρίτη «Τέχνη και εξουσία». Ιστορία - Οικονομία Ενδιαφέρον παρουσιάζει ο κατάλογος των βι­ βλίων σχετικά με την ιστορία και την οικονομία. Από τον κατάλογο του εκδοτικού οίκου «Εστία» επισημαίνουμε: Κοζόμπο «Η εικόνα των Νεγροαφρικανών κατά τις βυζαντινές πηγές από τον 6ο - 10ο αι.», Ν. Γιάνναρη «Το εξωτερικό χρέος της Ελλάδας και οι επι­ πτώσεις του επί της Εθνικής Οικονομίας», Κ. Καλλιατάκη - Μερτζικοπούλου «Ελληνικός αλυτρωτι­ σμός και Οθωμανικές Μεταρρυθμίσεις. Η περίπτω­ ση της Κρήτης 1Θ6Θ-1Θ77», Δ. Κιτσίκη «Η ιστορία της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας 1280-1924».

Από τις εκδόσεις Θεμέλιο σημειώνουμε: Κάρλο Τσιπόλα «Πρίν από τη βιομηχανική επανάσταση. Ευρωπαϊκή κοινωνία και Οικονομία 1000-1700», Αλ­ κή Ρήγου «Η δεύτερη ελληνική δημοκρατία 19241935. Κοινωνικές διαστάσεις της πολιτικής σκηνής» και Π. Κονδύλη «Ο Ελληνικός διαφωτισμός».

Παιδική λογοτεχνία Η παιδική λογοτεχνία εμπλουτίζεται με 12 νέους τίτλους. Οι εκδόσεις «Γνώση» θα κυκλοφορήσουν τα παιδικά βιβλία: Β. Μάστορη «Πού πήγε το φεγ­ γάρι απόψε;», Κ. Μουρίκη «Σοκ-Σοκ», Κ. Καλντόλ «Έχε γεια Ρουνέ», Μ. Σχοινά «Ζωγραφίζω με γραμ­ μές και χρώματα, τ. Α'». Της Παυλίνας Παμπούδη «Ιστορίες για γέλια και για γράμματα» (ΕΖΗΘ), από τις εκδόσεις «Λίμπρο» και από τις εκδόσεις «Νεφέ­ λη»; Βολταίρου «Μικρομέγας», Ζ. Καισέλ «Το λιο­ ντάρι», Πιερ Μακ Ορλάν «Η άγκυρα της Σωτηρίας» και Μαρκ Τουαίην «Οι περιπέτειες του Χωλκ Φυν». Αστυνομικό βιβλίο Διαστημική λογοτεχνία Στη σειρά αστυνομική λογοτεχνία οι εκδόσεις «Νέα Σύνορα» θα εκδώσουν τα παρακάτω: Α. Κρίστι «Η κυρία Έβανς», Φ. Φιλίππου «Το χαμόγελο της Τζοκόντα», Ρ. Αθανασιάδου «Ντελ Μόντε», Τζ. Χίλτον «Αντίο κύριε Τσιπς», Λουίς Λαμόρ «Οικογένεια Σάκετ» και «Ο κύριος Νουν», Ζαν Πιερ-Βιλάρ «Το ταγκό της Βαστίλης», «Οι δολοφονίες που συγκλό­ νισαν τον κόσμο» του Τσέχου Μποροβίτσκα και, τέ­ λος, του Ουίτλεϊ Στρίμπερ «Επικοινωνία» (διαστημι­ κή λογοτεχνία). Τέλος από τον «Κάκτο» πρόκειται να κυκλοφορή­ σει η «Γαλαξιακή Αυτοκρατορία» του I. Ασίμωφ.

Φεντερασιόν»

Λευκώματα Τα τελευταία χρόνια τα λευκώματα γνωστών γε­ λοιογράφων βρίσκονται συχνά στις πρώτες θέσεις τωνπωλήσεων. Από τον «Κάκτο» θα κυκλοφορήσει ένα λεύκωμα με γελοιογραφίες του Αρχέλαου.

ληνικού κράτους που οραματίζονταν οι αγωνιστές του ’21».

Βιβλία για ζώα Από τον ίδιο εκδοτικό οίκο πρόκειται να εκδοθούν δυο βιβλία για ζώα. Τα «Κυνηγόσκυλα» και « Αλογα και Πόνυ». Να σημειώσουμε κλείνοντας το μικρό οδοιπορικό μας ότι οι τίτλοι και οι θεματικές κατηγορίες μας δόθηκαν από τους εκδοτικούς οίκους.

Μια συλλογική εργασία του Κέντρου Μαρξιστι­ κών Ερευνών Θεσσαλονίκης για την «Ιστορία της θα εκδοθεί από τη «Σύγχρονη Επο­ χή». Κι ακόμα «Τα πρακτικά της 19ης Διάσκεψης του ΚΚΣΕ», αποσπάσματα από έργα των Κ. Μαρξ και Φ. Ένγκελς «Για τη νεολαία» καθώς και την «Οι­ κονομική θεμελίωση του Σοσιαλισμού» του Βιτάλ Βιγκότσκυ. Οι εκδόσεις «Νεφέλη» τέλος, έχουν προγραμμα­ τίσει τα βιβλία: Ν. Παπαντωνίου «Οι μορφές του ελ­

Ποίηση Καταξιωμένοι αλλά και νέοι ποιητές καταθέτουν τις καινούριες τους ποιητικές συλλογές. Παραθέ­ τουμε τίτλους και ποιητικές συλλογές: Θ. Κωσταβάρα «Ο φόβος του ακροβάτη», Γ. Κωνσταντέλλη «Υπέρ της τυχαίας αναστροφής» (Νεφέ­ λη). Ρόμπερτ Ντέσνος «Ποιήματα» (Εστία). Στρατή Πασχάλη «Εϋυπνος», Γιάννη Παπά «Σύμμεικτα» (Ίκαρος). Γ. Νικόλτσιου «Πρατήριο ονείρων», Θ. Μαρκόπουλου «Μοντέλο σώματος», Θ. Κριτσινιώτη «Σάρκινο φασματοσκόπιο», Ηλ. Τσέχου «Διαμορφω­ μένο μέλλον» (Σύγχρονη Εποχή) και Γ. Κακουλίδη «Οι σημειώσεις ενός ζηλωτή», Χρ. Λιοντάκη «Οι ρο­ δώνες με τους χωροφύλακες» και δυο ανθολογίες «Γαλλική ανθολογία ποίησης» σε επιμέλεια Χρ. Λιο­ ντάκη και Θ. Ντζούφρα «Τα τραγούδια μας» (Καστανιώτης).

ΑΛΦ ΡΕΝΤ ΝΤΕΜΠΛΙΝ

Δεν υπάρχει συγγνώμη

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΑΓΡΩΣΤΙΣ Κεντρική διάθεση: Βιβλιοπω λείο Αριάδνη, Ζωοδόχου Πηγής 2 -4 1 0 6 7 8 Αθήνα, τηλ. 3 6 .2 3 .1 1 3 -3 6 .0 5 .0 9 7

Ο Πωλ Ελνάρ, ο Π ωλ-Εζέν Γκρεντέλ μ άλλον, όπως ήταν το πραγματικό του όνομα, είναι μ ια από τις φυσιογνωμίες που όντως είναι ελάχιστα γνωστές στη χώρα μας. Κ αι όχι μ όνο ό ε ν έχει μ ελετηθεί αλλά ούτε καν έχει μεταφραστεί εκτός από κάποιες μεμονωμένες προσπάθειες. Κ ι όμως ο Ε λυάρ είναι από τις φω νές του 20ού αιώνα π ου δημιούργησαν πολιτισμό. Ή για να ’μαστέ πιο σα­ φείς, π ου σ υ νέβ α λιν στη δημιουργία και στη διατήρησή του. Σουρρεαλιστύς καταρχήν, κομμουνιστής στη συνέχεια - χωρίς το ένα μ ε το άλλο να αναιρούνται πλήρως - , ανθρωπιστής, ο Ελυάρ υπήρξε ο ποιητής της συλλογικότητας και του έρωτα, ο ποιητής της συνεχούς αναγέννησης και ανα­ δημιουργίας. Πολέμιος της μ οναξιάς αλλά και του κακού, που πολλές φορές γ ι’ αυτόν ταυτίζονται, εξαρχής τραγούδησε τη ζωή, τον άνθρωπο, τη συντροφικό­ ν ητα, τον έρωτα. Μ ε το όραμα πάντα ενός καλύτερου κόσμου, κι όχι κλείνοντας τα μάτια. Τα κείμενα π ου ακολουθούν δεν μ πορούν παρά πολύ ελλειπτικά να προσεγ­ γίσ ουν έναν ποιητή του διαμετρήματος του Ελυάρ - με την έννοια του π εριορι­ σμένου χώρου. Α ποτελούν όμως μ ια πρώτη συμβολή στην πλατύτερη επαφή του ποιητή με το ελληνικό κοινό, που σίγουρα ελπίζει σε συνέχεια. Επιμέλεια αφιερώματος: Τιτίκα Δημητροΰλια

Ο Πωλ Ελνάρ. Σκίτσο Πάμπλο

14/αφιερωμα y S i i c τα/

~<3)ίλ\κύ

Λυσιέν Σελέρ*

Χρονολόγιο Πωλ Ελυάρ (1895-1952) Πιστοποιητικό γεννήσεως του Γκρεντέλ Εζέν-Εμίλ-Πωλ

14 τον Δεκέμβρη: Γεννιέται στη λεωφόρο Ζυλ-Γκεσντ 46, στο Σαιν-Ντενίς (Σηκουάνας) ο Εζέν-Εμίλ Πωλ Γκρεντέλ, επονο­ μαζόμενος Πωλ Ελυάρ. Ο πατέρας του Κλεμάν-Εζέν Γκρεντέλ, είκοσι πέντε χρόνων είναι λογιστής. Στη συνέχεια θα γίνει με­ σίτης. Η μητέρα τού ποιητή Ζαν-Μαρί, το γένος Κουζέν, πέντε χρόνια νεότερη από τον άντρα της, αυτή την εποχή είναι μοδί­ στρα. Ο Πωλ Ελυάρ πηγαίνει αρχικά στο δημοτικό σχολείο της γενέ­ τειράς του, κατόπιν στο σχολείο της Ων-σου-Μπουά.

Ο Πωλ 21 μηνών

1908 Οι γονείς του εγκαθίστανται στο Παρίσι, στην οδό ΛουίΜπλαν 43 και ο Ελυάρ παρακολουθεί μαθήματα στο δημοτικό σχολείο της οδού Κλινιανκούρ, στη συνέχεια στη Σχολή Κολμπέρ.

1911-12 Ο Πωλ Ελυάρ, μαθητής της Α ' λυκείου, υποχρεώνεται για λό­ γους υγείας να διακόψει το σχολείο.

1912 Διαμονή κοντά στο Νταβός, στο σανατόριο του Μλαβαντέλ (Ελβετία) από το Δεκέμβρη του 1912 μέχρι το Φλεβάρη του 1914. Δημιουργεί σχέσεις με την Έλενα Ντμίτριεβνα Ντιακόνοβα επονομαζόμενη Γκαλά, την οποία θα παντρευτεί το 1917.

1913

Ο Ελυάρ δημοσιεύει με το πατρικό του όνομα και με δικά του έξοδα στο Νουβέλ Εντισιόν Φρανσαίζ (Nouvelle Edition Frangaise) μια ποιητική συλλογή με τον τίτλο Πρώτα Ποιήματα (Premiers Poemes).

1914 Το Γενάρη συνεργάζεται με το περιοδικό Λε Φε (Le Feu) που δημοσιεύει το έργο του Ο Τρελός μιλάει (Le Fou parle). Διάλογοι Ανώφελων (Dialogues des Inutiles), η δεύτερη ποιητι­ κή του συλλογή δημοσιεύεται κι αυτή με το πατρικό του όνομα.

Δεκέμβρης 1912, με την Γκαλά στην Ελ­ βετία

αφιερω μα/15

Ο Ελυάρ στη συνέχεια θα καταστρέψει στο σύνολό τους σχε­ δόν τα αντίτυπα του βιβλίου- την ίδια τύχη επιφυλάσσει και στα βιβλία που ακόμα έχει των Πρώτων Ποιημάτων, πράγμα που σημαίνει πως τα νεανικά του έργα - δεν ξαναεκδόθηκαν ποτέ - αγνοούνται σχεδόν συνολικά.

2 Ανγούστον: Κήρυξη πολέμου με τη Γερμανία. Προορισμένος για βοηθητικός ο Ελυάρ επιστρατεύεται το Δεκέμβρη.

Η μητέρα και ο πατέρας του Πωλ Η γιαγιά του Πωλ, από τη μητέρα του, της οποίας το πατρώνυμο ήταν Ελυάρ

1915

Στρατιώτης αρχικά στο 21ο Σύνταγμα αποικιακού πεζικού, στη συνέχεια μετατίθεται στον 22ο τομέα στρατιωτικών νοσο­ κόμων.

1916 Στο τακτικό νοσοκομείο εκκένωσης 18, ο νεαρός στρατιώτης γράφει μια συλλογή στίχων, Το χρέος (Le Devoir), που δημο­ σιεύει με το ψευδώνυμο Πωλ Ελυάρ. Το όνομα Ελυάρ, που πρόκειται σε λίγο να γίνει διάσημο, δεν το έχει επινοήσει- είναι το όνομα της γιαγιάς του από τη μητέρα του. Το χρέος εκδόθηκε με τον υπότιτλο «Στις στρατιές, επιμέλεια του συγγραφέα, σε 17 πολυγραφημένα αντίτυπα». Η δημοσίευση μοιάζει έτσι με όλες όσες έγιναν μ’ αυτό τον τρόπο στη διάρκεια του πρώ­ του παγκόσμιου πολέμου από επιστρατευμένους ποιητές, δη­ μοσιεύσεις εκ των οποίων μία από τις πιο γνωστές παραμένει το Case d’Armons βιβλίο που έβγαλε το 1915 ο Γκιγιώμ Απολλιναίρ σε 25 πολυγραφημένα αντίτυπα. Βαθιά ταραγμέ­ νος από τα πάθη των χιλιάδων πληγωμένων πού δέχεται ο το­ μέας του με την επίθεση του Φθινοπώρου, ο Ελυάρ αποστρέφεται τον πόλεμο. Συμμερίζεται τις ειρηνιστικές ιδέες και διαβά­ ζει τακτικά τον Κόκκινο Μπερέ (Le Bonnet Rouge) του Αλμερέιντα, βήμα της «ηττοπάθειας». Από την άλλη όμως-, - μη όντας άμοιρος αντιφάσεων - καθώς η εξαθλίωση και ο πόνος που τον περιτριγυρίζουν τον κάνουν να σιχαθεί τη «φωλιά» του, και καθώς πιθανόν συμβάλλει σ’ αυτό και η διάθεση για κίνδυνο, ζητάει το Δεκέμβρη και πετυχαίνει να τον ρίξουν στο πεζικό.

1917 21 τον Φλεβάρη: παντρεύεται την Γκαλά.

Στις 21 Φεβρουάριου, ο Πωλ παίρνει τρεις μέρες άδεια από το στρατό, για να παντρευτεί την Γκαλά

16/αφιερωμα Το Μάη, μετά από μια οξεία βρογχίτιδα τον απομακρύνουν από το μέτωπο. Από τότε και στο εξής και περιμένοντας να αποστρατευτεί, θα πηγαίνει από αποθήκη σε αποθήκη. Εκδίδεται το έργο του Το Χρέος και η Ανησυχία- (Le Devoir et l’lnqui0tude) το βγάζει ο φίλος του Γκονόν.

1918 11 τον Μάη: γεννιέται η κόρη του, η Σεσίλ. Τον Ιούλιο, στο Σταθμό Μαγκαζέν ντε Μαντ-Γκασσινκούρ τυπώνει τα Ποιήμα­ τα για την Ειρήνη (Poemes pour la Paix), αντίτυπα των οποίων στέλνει, όπως ακριβώς λέει ο ίδιος, «σε όλες τις προσωπικότη­ τες που είναι στρατευμένες στην - ή ενάντια - διεξαγωγή του πολέμου». Συνεργάζεται με τα Τρία Τριαντάφυλλα (Trois Roses), περιοδι­ κό που εκδίδεται στη Γκρενόμπλ, και που ανάμεσα στους συ­ ντάκτες του βρίσκονται ο Αραγκόν και ο Μπρετόν.

1919 Αποστρατεύεται στις 10 του Μάη. Τον ίδιο μήνα δημοσιεύεται ένα ποίημά του στο περιοδικό Λιττερατνρ (Literature).

1920 Με τη μεσολάβηση του Ζαν Πωλάν, ο Ελυάρ εδώ και δυο χρό­ νια σχετίζεται με νέους συγγραφείς όπως ο Αραγκόν, ο Μπρε­ τόν, ο Ζουπώ, και συμμετέχει στο κίνημα Νταντά. Πρώτο τεύχος του Προβέρμπ (Proverbe), περιοδικού που διευ­ θύνει. Με τον τίτλο Για να ζήσω εδώ (Pour vivre ici) δίνει έντεκα χάικάι στη N.R.F. (Nouvelle Revue Frangaise) του Σεπτέμβρη.

1922 Τον Απρίλη συνεργάζεται ακόμα στο Μουσάτη Καρδιά (Coeur ά barbe) του Τριστάν Τζαρά, ήδη όμως η ντανταϊστική ομάδα κατακερματίζεται και η ρήξη επέρχεται οριστικά μετά τήν αποτυχία του Συνεδρίου για την εγκαθίδρυση και τις κατευ­ θύνσεις του νέου πνεύματος.

1924 Πρώτο σουρρεαλιστικό μανιφέστο του Αντρέ Μπρετόν. ΣτΙς 24 του Μάρτη, ο Ελυάρ, που τον έχει χτυπήσει ή απελπισία, μπαρκάρει στη Μασσαλία για ένα ταξίδι γύρω από τον κόσμο. Κάνοντας σκάλα διαδοχικά στο Πουάντ-α-Πιτρ, στο Φορ-ντεΦρανς, στο Κριστομπάλ-Κολόν, το Παπίτ, το Ραροτόνγκα, το Γουέλινγτον, το Σίντνεϋ στο Μπρισμπέιν, το Μάκασαρ, το Σκόυραμπάγια, το Σέμαρανγκ, το Σέριμπον, τη Μπατάβια, τη Σινγκαπούρη, τη Σαϊγκόν-Σολόν, το Μπελαρβάν-Ντελί, το Σαμπάνγκ, το Κολόμπο και το Πορτ-Σάιντ, ο Ελυάρ συνέρχεται σιγά-σιγά στή διάρκεια μιας φυγής που τον ξαναφέρνει στη Μασσαλία μετά από επτά μήνες απουσίας. Ο Αραγκόν εκδίδει το Ένα κύμα όνειρα και ο Ελυάρ συμμετέ­ χει στη σύνταξη του πρώτου σουρρεαλιστικού συλλογικού κει­ μένου, Ένα πτώμα: δήλωση καθαρότητας και αντικονφορμιστική τοποθέτηση για την οποία αφορμή δίνει ο θάνατος του Ανατόλ 3$£>ανς. Την 1η του Δεκέμβρη βγαίνει το πρώτο τεύχος της Ρεβολνσιόν Σνρρεαϊ.ίδτ (Rivolution Surrealiste).

LA REVOLUTION SURREALISTE

α φ ιέρ ω μ α / 7 /

Αριστερά: Σχέδιο του Πωλ Ελυάρ. Από πάνω προς τα κάτω: Η Νας. Στον κα­ θρέφτη διακρίνουμε τον Πωλ Ο Πωλ με την Γκαλά το 1931

1925 Πρώτη σουρρεαλιστική έκθεση στην γκαλερί Πιέρ που επιβε­ βαιώνει το τέλος του Νταντά.

1926 Η Πρωτεύουσα της θλίψης (La Capitate de la Douleur) βγαίνει στον Γκαλιμάρ. Ο πόλεμος του Μαρόκου έφερε κοντά τους κομμουνιστές και τους σουρρεαλιστές και οι τελευταίοι, τις χρονιές 1926-27, συ­ νεργάζονται τακτικά, ιδιαίτερα ο Ελυάρ με το περιοδικό Κ λαρτέ (Οατίέ), το οποίο με την ώθηση των δύο διευθυντών του, Ζαν Μπερντέ και Μαρσέλ Φουρριέ, έχει γίνει μια επανα­ στατική πλατφόρμα, στην οποία η Κομμουνιστική Διεθνής έχει δραστήριους οπαδούς. Ο Ελυάρ, παράλληλα με τους Αραγκόν, Μπρετόν, Περέ και Ουνίκ, προσχωρεί στο κομμουνιστικό κόμμα.

1929 Ο Ελυάρ γνωρίζει τον Ρενέ Σαρ και συναντάει τη Νας για πρώτη φορά, η οποία, Μαρία Μπεντζ το πραγματικό της όνο­ μα, δε θ’ αργήσει να γίνει η νέα σύντροφος του ποιητή.

1930 Ο σουρρεαλισμός περνάει μια πρώτη κρίση που πείθει τον Μπρετόν να δημοσιεύσει το Δεύτερο Σουρρεαλιστικό Μανιφέ­ στο. Η Ρεβολυσιόν Σνρρεαλίστ γίνεται Λ ε Συρρεαλίσμ ω σέρβις ντε λα Ρεβολυσιόν (Le surrealisme au service de la Revolution), που το πρώτο του τεύχος βγαίνει την 1η του Ιούλη. Αυτή η αλλαγή τίτλου, όπως θα γράψει ο Αραγκόν, προσδιορίζει «τη γενική αντι-ατομιστική και υλιστική κατεύθυνση της εξέλιξής του». Διαζύγιο του Ελυάρ και της Γκαλά. Η σουρρεαλιστική ομάδα διαφωνεί με τις θέσεις που ειπώθη­ καν στο Διεθνές Συνέδριο Επαναστατών Συγγραφέων που γί­ νεται στο Χάρκοβο και διαχωρίζει τη θέση της από τους Αρα­ γκόν και Σαντούλ που ήταν προσκεκλημένοι στο συνέδριο.

1932 Ο Αραγκόν κόβει σχέσεις με την ομάδα.

18/αψιερωμα

1933 Οι σουρρεαλιστές, κι ανάμεσα σ’ αυτούς ο Ελυάρ, αν και συμ­ μετέχουν στο Διεθνές Συνέδριο κατά του πολέμου, το Συνέδριο του Άμστερνταμ-Πλέγιελ, διατυπώνουν όσον αφορά την ορ­ γάνωση και τα μέτρα του σοβαρές επιφυλάξεις. Ο Ελυάρ παράλληλα δεν παύει να αγωνίζεται στις γραμμές της αριστερός.

1934 6 τον Φλεβάρη: Απόπειρα φασιστικού πραξικοπήματος στο Παρίσι.

10 τον Φλεβάρη: Ο Ελυάρ υπογράφει το Κάλεσμα στον αγώνα κατά του φασισμού.

18 τον Απρίλη: Με το ίδιο πνεύμα υπογράφει την Έρεννα πά­ νω στην ενότητα της δράσης.

1935 Στο Συνέδριο των συγγραφέων για την υπεράσπιση του πολιτι­ σμού προσδιορίζεται η ρήξη ανάμεσα στους σουρρεαλιστές και στο κομμουνιστικό κόμμα. Ο Ελυάρ κι οι φίλοι του ωστόσο συμμετέχουν στην Επιτροπή Επαγρύπνησης των διανοουμέ­ νων, αποδοκιμάζοντας παράλληλα την εσωτερική πολιτική της Ε.Σ.Σ.Δ. και την τακτική του Γαλλικού Κομμουνιστικού Κόμ­ ματος.

1936 Φασιστικό πραξικόπημα στην Ισπανία.

1938 Φνσική Ροή (Cours Naturel), όπου φιγουράρει Η Νίκη της Γκονέρνικα, (La Victoire de Guernica) ποίημα που καταγγέλλει τις κτηνωδίες των Φρανκιστών. Αλληλεγγύη (Solidariti), βιβλίο που πουλιέται υπέρ των αγωνιστών της Ισπανικής Δημοκρα­ τίας. Τους μήνες πριν από τις καινούριες σφαγές, ο Ελυάρ δε συμμε­ ρίζεται πια ολοκληρωτικά τις απόψεις των σουρρεαλιστών, όπως τις έχει προσδιορίσει η Διεθνής Ομοσπονδία Επαναστα­ τικής Τέχνης, ιδρυμένη από τον Μπρετόν, και τείνει να προ­ σεγγίσει τους κομμουνιστές.

1939 1η τον Σεπτέμβρη: Αρχίζει ο Δεύτερος Παγκόσμιος Πόλεμος. Ο Ελυάρ επιστρατεύεται με το βαθμό του υπολοχαγού στην Επιμελητεία στη Μινιέρ (Λουαρέ).

1940 12 τον Ιοννη: Τα γερμανικά στρατεύματα μπαίνουν στο Παρί­ σι.

18 τον Ιοννη: Υπογράφεται η ανακωχή.

1941 Στις χαμηλότερες πλαγιές (Sur les pentes inferieures). Ο Ζαν Πωλάν σημειώνει στον πρόλογο πως ο συγγραφέας ^φτάνει την υπομονή μέχρι του να τις ξαναδίνει τις ευκαιρίες της».

Η Νας, σχέδιο Man Ray

αφιερω μα/19

Από το 1934, ο Ιΐωλ Ελυάρ αοχολείται πολύ με την πολιτική. Εδώ τον βλέπου­ με με τον Λέοντα Μπλουμ

1942 Η τελευταία νύχτα (La Derniere Nuit). Ο Ελυάρ προσδιορίζει την αντίθεσή του στον καταχτητή και σ’ αυτούς τους πρώτους μήνες αυτής της χρονιάς ζητά να ξαναμπεί στο Κομμουνιστικό κόμμα, που βρίσκεται αυτή την περίοδο σε βαθιά παρανομία. Παίρνοντας με τη σειρά του (και προσαρμόζοντάς τον στις κα­ ταστάσεις) τον πολύ γνωστό τίτλο του Γκαίτε, Wahrheit und Dichtung, ο Ελυάρ δημοσιεύει το Ποίηση και Αλήθεια 1942 (Poesie et Viriti 1942). Σ’ αυτό το έργο, εμφανίζεται για πρώτη φορά το ποίημα Ελευθερία (Liberte), η επιτυχία του οποίου, άμεση, δεν έχει διαψευστεί έκτότε. Ο Ελυάρ και η γυναίκα του εγκαταλείπουν το σπίτι τους και μπαίνουν στην παρανομία.

1943 Εκατοντάδες αντίτυπα μιας έκδοσης του Ποίηση και Αλήθεια 1942, που έγινε από τις Εκδόσεις του περιοδικού Φονταίν στην Αλγερία, ρίχνονται με αλεξίπτωτο στους Μακί από τη ΡΑΦ. Ο Ελυάρ διευθύνει την Εθνική Επιτροπή Συγγραφέων, στη Βόρεια Ζώνη, και επιδίδεται μαζί με το Ζαν Λεσκύρ στη συλ­ λογή των κειμένων που με τον τίτλο Η Τιμή των Ποιητών εκδίδονται από τις εκδόσεις Minuit, παράνομη επιχείρηση, ιδρυμέ­ νη από τους Βερκόρ και Υβόν Ντεβίνι. Ο Ελυάρ με το ψευδώ­ νυμο Μωρίς Ερβάν παρέχει στη συλλογή αυτή πολλά ποιήμα­ τα, ανάμεσα στα οποία το Ναζιστικό Τραγούδι (Chant nazi) και τα Κουράγιο (Courage). Στην αρχή αυτής της χρονιάς, θέ­ λοντας να ενισχύσει την Εθνική Επιτροπή, η οποία έχει διασπαστεί σε δυο κομμάτια, και να της εξασφαλίσει ένα μεγαλύ­ τερο κοινό, ο Αραγκόν, υπεύθυνος για τη Νότια ζώνη, αποφα­ σίζει να συναντήσει τον Ελυάρ στο Παρίσι. Μετά από αυτή τη συγκέντρωση που. έγινε με τη μεγαλύτερη μυστικότητα στη λεω­ φόρο Συλλύ-Μορλάν και στην οποία παρεβρίσκονταν από τη ζώνη του Νότου ο Αραγκόν, η Έλσα Τριολέ και ο Ζωρζ Σαντούλ, και από τη ζώνη του Βορρά, ο Ελυάρ, η Νας και ο Λυσιέν Σελέρ, η Εθνική Επιτροπή Συγγραφέων απέκτησε μια κοι­ νή γραμμή, η οποία θα της επέτρεπε να δράσει με τη μέγιστη αποφασιστικότητα. Χωρίς να διακόψει την παράνομη δράση του, ο Ελυάρ περνά στη Βόρεια ζώνη και ζει κρυμμένος για λίγους μήνες, από το

Ποίημα για τη Νας, εικονογραφημένο από τον Πικασό

20/αφιερωμα Νοέμβρη του 1943 ώς το Φλεβάρη του 1944, στο ψυχιατρικό νοσοκομείο του Σαιντ-Αλμπάν (Λοζέρ) όπου τον φιλοξενεί ο φίλος του Γιατρός Μποναφέ. Προϊδεασμένος από τον Ελυάρ, ο Αμορζέ, ένας τυπογράφος του Σαιν-Φλουρ, φτιάχνει με το σήμα Η Γαλλική Βιβλιοθήκη (La Bibliotheque Frangaise) πολλά φυλλάδια με προορισμό την Αντίσταση. Το Δεκέμβρη σ’ αυτή τη συλλογή βγαίνουν Τα εφτά Ερωτικά Ποιήματα μες στον Πόλεμο (Les sept Poemes d’Amour en Guerre) του Ελυάρ, που υπογράφει Ζαν ντυ Ω.

1944 Ο Ελυάρ, πίσω στο Παρίσι, αναλαμβάνει πάντα με το Ζαν Λεσκύρ, μια νέα έκδοση αντιφασιστών ποιητών otic Εκδόσεις ντε Μινυΐ, έκδοση που έχει τον τίτλο Ερόπ (Euro| <ui στο πα­ ράνομο Λετρ Φρανσαίζ (Lettres Frangaises), μιλάει για τον Μαξ Ζακόμπ που πρόσφατα έχει πεθάνει στο στρατόπεδο του Ντρανού. Τον Ιούνιο με τη συνεργασία του Λουί Παρρό ιδρύει το Λ ’ Ετερνέλ Ρεβύ (L’Eternelle reuvie), που τα δύο πρώτα τεύχη του βγαίνουν στην παρανομία. Υπό την αιγίδα της Εθνικής Επι­ τροπής Συγγραφέων, το Κέντρο Διανοουμένων της Τουλούζ εκδίδει για την απελευθέρωση αυτής της πόλης Τα όπλα της Οδύνης (Les Armes de la Douleur), και οι Ελεύθεροι Σκοπευ­ τές και οι Γάλλοι παρτιζάνοι του Λο, για την απελευθέρωση της Καόρ κάνουν μια έκδοση της Ελευθερίας. Αύγουστος: Απελευθέρωση του Παρισιού. Στη Γερμανική συνάντηση (Au Rendez-vous Allemand), πρώτη ελεύθερη έκδοση αυτών των ποιημάτων που θεωρούνται αντι­ στασιακά. Αυτός ο τόμος εκδίδεται στις 15 του Δεκέμβρη 1944 στις Εκδόσεις Μινυΐ, που έχουν βγει επιτέλους από την παρα­ νομία.

1946 Γενάρης: Ο Ελυάρ μπαίνει στην επιτροπή του Ερόπ.

28 του Νοέμβρη: Πεθαίνει η Νας. Παρόλο το πένθος του ο Ελυάρ, ακούραστος αγγελιοφόρος της ποίησης και της ειρή­ νης, θα διατρέξει στο εξής τον κόσμο. Καθώς περνούν τα χρό­ νια, θα πάει διαδοχικά στην Πολωνία, την Τσεχοσλοβακία, τη Ρουμανία, την Ιταλία, τη Γιουγκοσλαβία. Τον βρίσκουμε επί­ σης στην Ελλάδα, όταν μαζί με τον Υβ Φαρζ επισκέπτεται τους αγωνιστές του Γράμμου, καθώς και στην Αγγλία, στο Μεξικό και στην ΕΣΣΔ.

1949 Έρχεται από ένα ταξίδι στο Μεξικό συντροφιά με την Ντομινίκ, που λίγο αργότερα την παντρεύεται.

1952 Παρόλο που ήδη τον έχει χτυπήσει η αρρώστια από την οποία πρόκειται να πεθάνει, ο Ελυάρ στη διάρκεια του καλοκαιριού, που το περνάει συντροφιά με τη γυναίκα του στο Μπενάκ (Ντορντόνι), τελειώνει την Αδιάπτωτη ποίηση II (Poesie ininterrompue II), ποιητική συλλογή εξαιρετικής ομορφιάς.

18 του Νοέμβρη: Στις εννιά η ώρα το πρωί ο Ελυάρ νικιέται από μια κρίση στηθάγχης. * Ο Λυσιέν Σελέρ επιμελήθηκε μαζί με τον Μαρσέλ Ντυμάς την έκδοση ντων του Ελυάρ στις εκδόσεις PUiade.

Το Σεπτέμβριο του 1949, ο Πωλ γνωρί­ ζεται με την Ντομινίκ Λεμόρ οτο Μεξι-

αφιερωμα/21

Έτσι. Μιά φωτιά. Ή φωτιά. Ή φωτιά Ν αι.ή ρητή καί θεμελιακή πού κραυγάζει πάνω

άπ’ όλες τίς στέγες, πάνω άπ’ όλα τά σύνορα: Στη φωτιά ό θάνατος. Τέτια στάθηκε πάντα ή ζωή κ’ ή ποίηση, ένα καί τά δυό, τού Έλυάρ. Μιά φωτιά πού καίει τό θάνατο κι άπομένει ή φωτιά νά ζεσταίνει, νά φωτίζει, μιά φωτιά πού έπανορθώνει τίς καταστροφές τής φωτιάς. Σ’ αύτή τήν παγωμένη νύχτα τής γενιάς μας, πού, κυκλωμένη, λευκάζει άπ’ τίς όροσειρές τών γυμνών κρανίων δυό παγκόσμιων πολέμων, σ’ αύτή τή νύχτα πού ή σωρευμένη στάχτη άπό δυό τεράστιες πυρκαϊές δέν άφήνει ν’ άκουστοΰν τά βήματα τής έλπίδας, σ’ αύτή τή νύχτα πού, πριν άκόμα επανορθώσουμε τίς καταστροφές τής φω­ τιάς, άκούγονται κιόλας καθαρά οί άπειλές ενός τρίτου πολέμου, σ’ αύτή τή νύχτα ή φωτιά τού Έλυάρ λαμποκοπάει, κ’ οί λαοί, γύρω-γύρω, άπλώνουν τά χέρια τους νά ζεσταθούν, άναγνωρίζονται στή λάμψη της αδελφοί, συνδαυλίζουν αύτή τήν άνεξάντλητη δημιουργική φωτιά, τή φωτιά τής ειρήνης, τής καλοσύνης, τής άγάπης, καί χαμογελούν. Πίσω άπό τή φωτιά τού Έλυάρ καταφτάνουν: ή δροσιά Ξωπίσω της ή άνοιξη Ξωπίσω της τά παιδιά Πού σέ κάνουν νά πιστεύεις σ’ δλονς τούς άνθρώπονς

Τα χέρια του Πωλ Ελυάρ

Στην Αόρατη καρδιά τους Στην αχραντη καρδιά τους Αίθρια φωτιά ως τά κατάβαθα °Ολων τών γυμνών μορφών Αίθρια φωτιά μέσα ατό δίχτυ Τών λάμψεων καί τών χρωμάτων Φωτιά άπό δράση καί λόγο ’Αέναο χάδι, ’Αγάπη, έλπίδα άπό τή φύση Γνώση άπό τήν έλπίδα ’Όνειρον δπου τίποτα δέν είναι έφευρεμένο ”Ονειρο άκέριο αρετή φωτιάς. Κ’ οί λαοί συνδαυλίζουν αύτή τή φωτιά καί χαμογελούν στόν ποιητή, σ’ αύτό τό άκέριο όνει­ ρο, σ’ αύτή τήν αρετή τής φωτιάς. Τό στοιχείο τής φωτιάς παρουσιάζεται στήν ποίηση τού Έλυάρ, άπ’ τά πρώτα του κιόλας τραγούδια - όχι, βέβαια, έτσι ξεκαθαρισμένο, συνειδητό, λαμπερό - κι άπό συλλογή σέ συλλο­ γή, κι άπό ποίημα σέ ποίημα, πάει νά γίνει άπό λέξη - έννοια, λόγος - αίσθημα καί τέλος σύμβο­ λο - ζωή. Ή λέξη μέ τήν επανάληψη ύποδηλώνει μιά προτίμηση, θά μπορούσαμε, ίσως, νά πούμε μιά κλίση, καί λίγο-λίγο ή ίδια λέξη βαθαίνει, διαποτίζεται όσο πάει μέ περισσότερο αίσθημα, περισσότερο στοχασμό, πυκνώνει, γίνεται τό άθροισμα πολλών έντυπώσεων καί συγκινήσεων

* Πρωτοδημοσιεύτηκε στην Επιθεώρηση Τέχνης, αρ. 5,1955. Το ξαναδημοσιεύουμε με άδεια του συγγραφέα.

22/αφιερωμα Απορροφώντας πάντα κάτι άπ’ τίς γύρω της λέ­ ξεις δπου Ανάμεσα τους είναι τοποθετημένη έτσι πού αύτή νά μένει τό κέντρο τους πού μέ τήν Ακτινοβολία της προσδιορίζει τό στίχο καί προσ­ διορίζεται μέσα σ’ αυτόν. Σ’ αύτή τη λέξη πιά υπάρχουν πολλά «τετελεσμένα» αισθητικά το­ πία, πολλές «θέες». Έτσι άποχτάει μιά τρομερή συνειρμική πυκνότητα, ζυμώνεται, μεταλλάζει, γίνεται μιά λέξη-καρδιά δπου συρρέει τό αίμα άπό πολλές φλέβες ζωής, δπου συγκλίνουν πολ­ λά αισθήματα. Έτσι προσδιορισμένη καί άκεραιωμένη έπιβάλλει στόν Αναγνώστη καί στόν Ακροατή μιά λειτουργία δημιουργική (τόν κάνει λίγο πολύ δημιουργό), συνεχίζεται μέσα του σ’ έναν κύκλο είκόνων, παραστάσεων, συγκινή­ σεων, στοχασμών, γίνεται κλειδί πού ξεκλειδώ­ νει πολλές θύρες μνήμης. Γι’ αύτό, δταν κάποτε, θέλοντας ν’ άρνηθούμε κάποιον πού γράφει στί­ χους, λέμε πώς «δέν έφερε μιά λέξη στήν ποίη­ ση», δσο κι άν φαίνεται υπερβολικό, καί μάλι­ στα ύπερβολικά άφελές κριτήριο, είναι ώστόσο ένα σοβαρό κριτήριο. Μιά λέξη, συχνά έπαναλαμβανόμενη, χαραχτηρίζεται τελικά, καί μάς χαραχτηρίζει, - δείχνει τήν προτίμησή μας, τή γωνία λήψης τής δράσής μας, τό πού προσηλώ­ νεται ή σκέψη μας, τά ένδιαφέροντά μας. Κι Αξί­ ζει ν’ Αναζητήσουμε τίς πηγές της, τίς ρίζες της, τήν καταγωγή της. Στά 1917, δταν άκόμα οί φωτιές τού πολέμου κατατρώνε τό πρόσωπο τού κόσμου, ό Έλυάρ, μέσα στό Παρίσι τό τόσο εϋθυμο, μέσα στήν πο­ λιτεία πού «είναι πάντα φλογερή» καί πού «στούς κινηματογράφους της τ’ άλητάκια σφυρί­ ζουν τήν Κυρία μέ τίς καμέλιες», ό Έλυάρ νιώ­ θει πώς «τίποτα δέν είναι πιό σκληρό άπ’ τόν πό­ λεμο τό χειμώνα» κι άνάβει τή φωτιά τών στίχων του γιά νά ζεσταθεί. ΓΙΑ ΝΑ ΖΗΣΩ ΕΔΩ Έκανα μιά φωτιά, δντας έγκαταλειμένος άπ’ τό γαλάζιο, Μιά φωτιά γιά νάμαι ό φίλος της Μιά φωτιά γιά νά μέ είσαγάγει μές στή νύχτα τοϋ χειμώνα Μιά φωτιά γιά νά ζώ καλύτερα. Τής έδωσα δσα μούχε δώσει ή μέρα Τά δάση, τούς θάμνους, τά σταροχώραφα, τ ’ άμπέλια Τίς φωλιές καί τά πουλιά τους, τά σπίτια καί τά κλειδιά τους Τά έντομα, τά λουλούδια, τίς γούνες, τίς γιορτές. Έζησα στό μόνο θόρυβο τών φλογών πού τριζοβολοΰν Στή μόνη ευωδιά τής ζέστας τουςΕϊμουν σάν ένα πλοίο πού κυλάει μές στό κλειστό νερό.

“Οπως ένας νεκρός δέν είχα παρά μόνο ένα στοιχείο. Είναι τάχα τυχαίο τ’ δτι αύτό τό ποίημα γρά­ φεται καί παρουσιάζεται στή διάρκεια τοϋ πρώ­ του παγκόσμιου πολέμου; Δέν πιστεύω νά τό νο­ μίζει στά σοβαρά κανείς. ’Αλλωστε ό ίδιος ό ποιητής, στούς στίχους του πού άνέφερα πιό πά­ νω, άπ’ τό ποίημά του Τό τόσο εϋθυμο Παρίσι γραμμένο κι αύτό στά 1917, μιλάει καθαρά γιά τόν πόλεμο, μήν έπιτρέποντας καμιά παρανόη­ ση, καμιάν Αμφιβολία. Από τότε κιόλας φαίνεται ό Αληθινός ποιητής, ό άνθρωπος δχι ό Αποκομμένος, μά ό άνθρωπος πού βλέπει, πού Αγαπάει, πού πονάει τόν άν­ θρωπο, ό ποιητής πού «ρίχνει τό δεμάτι τών σκοταδιών στή φωτιά», δπως θά πεί άργότερα. Βέβαια, στό πάρα πάνω ποίημα, ή φωτιά δέν είναι άκόμα ή παγκόσμια δημιουργική φωτιά πού καίει «τίς άλυσίδες, τούς τοίχους, τά φίμω­ τρα, τά μάνταλα» κι Ανοίγει τόν κόσμο στήν έλευθερία, είναι ώστόσο μιά φωτιά γιά νά τής εί­ ναι ό «φίλος της». Ή τέχνη του άκόμα είναι ένα μέσο Ατομικής λύτρωσης, τόν συγκεντρώνει μο­ νάχα, δέν τόν διαχέει ταυτόχρονα - είναι ένα μέ­ σο ϊασης ώστόσο, κατά κάποιο τρόπο, νάναι καί παρηγοριά μας. Στήν τέχνη του προσφέρει τά πάντα, Ακόμη καί τίς γούνες καί τίς γιορτές, γιά νά ζεσταθεί. Ό μω ς σά νά μήν τού φτάνει έτούτη ή ζεστασιά. ’Απομένει σάν ένα πλοίο πού κυλάει μές στό κλειστό νερό. Έ νας νεκρός πού δέν έχει παρά ένα μοναδικό στοιχείο. Ό νεκρός τό θάνα­ το. Ό ποιητής τή φωτιά. Μά καί μόνη αύτή ή σύγκριση, αύτή ή παρομοίωση «σάν ένας νε­ κρός», είναι άρκετή νά μειώσει τήν ένταση τής φωτιάς, νά μάς πείσει πώς ό ίδιος ό ποιητής δέν είναι Απόλυτα ικανοποιημένος άπ’ τόν έαυτό του, πώς έχει έπίγνωση ένός θανάτου μή θανα­ τωμένου, πού πιό πέρα θά ζητήσει νά τόν ρίξει στή φωτιά. Αυτή κιόλας η επίγνωση δείχνει πε­ ντακάθαρα α π ό τ ό τ ε κ ι ό λ α ς πώς ό ποιητής διαθέτει μιά κοινωνική συνείδηση πού τοϋ έπιτρέπει νά νιώθει, ίσως κάπως Αόριστα άκόμη, πώς ή εύτυχία τοϋ άνθρώπου δέ βρίσκεται Ανά­ μεσα στίς «τανάλιες τής μοναξιάς» , στήν δποια τελείωση τού Ατόμου, μά στήν όμαδική καθολική τελείωση - δχι στήν Απομόνωση, μά στή συμμε­ τοχή. Μ’ αύτή τήν αίσθηση καί τή στόχαση πορεύε­ ται ό ποιητής μές άπ’ δλες τίς δυσκολίες ώσπου νά φτάσει σ’ «τή νύχτα δπου ό άνθρωπος φτιά­ χνει τή μέρα» κι άκόμη πιό κεϊ. Μά ό δρόμος δέν είναι εύκολος. Σκοντάφτουμε, παραπατάμε, κο­ ντοστεκόμαστε, ρίχνουμε πίσω μιά ματιά, τρικλί­ ζουμε κάποτε μεθυσμένοι άπό έρωτα, άργοποροΰμε, Αφηνόμαστε γιά λίγο μές στή χαύνωση ένός καλοκαιριού, θέλουμε νά ξεχάσουμε τό πιό κεϊ, τό δρόμο πού δέ σταματάει δταν κι έμεϊς

αφιερωμα/23 σταματάμε, τη φωνή τών λαών πού δέ σωπαίνει κι όταν έμεϊς κλείνουμε τ’ αύτιά. Κάποια πισωγυρίσματα, λίγη ξεκούραση, ό έρωτας, δ έρωτας, ναί - κι άκόμη λίγη έγκατάλειψη στη μοναξιά, κάποια παραδοχή τού πόνου, κάποια συγκατά­ νευση στή νύχτα - λίγο μόνο, όσο νά ρίξουμε καινούργια τροφή στή φωτιά, νά συδαυλίσουμε τή φωτιά. Πικρές ώρες. Πικρά χρόνια. Φωνάζει: Έλα, ανέβα. Σέ λίγο τά πιό άνάλαφρα φτερά, δύτη τοϋ άγέρα, θά σέ πιάσουν άπ’ τό λαιμό. ’Έλα γρήγορα, τρέχα. Καί τό σώμα σου πορεύεται πιό γρήγορα άπ’ τις σκέψεις σου, καί τίποτα, άκοϋς; τίποτα δέν μπορεί νά σέ ξεπεράσει. Ό δύτης τού άγέρα πνίγεται. Καί τά πιό άνά­ λαφρα φτερά τοϋ σφίγγουν τό λαιμό. Πρέπει ν’ Ανέβει στή γή. Νά βρει τό σώμα του, νά βρει τούς άλλους. Ό χ ι, δέ φτάνει ή χαρά - ποιά χα­ ρά; - νά «γλιστράει στή στέγη τών Ανέμων» όσο κι άν «ή σκιά πού κατεβαίνει άπ’ τά βαθιά παρά­ θυρα - φείδεται κάθε βράδι τή μαύρη καρδιά τών ματιών μου». Ή καρδιά τών ματιών του μέ­ νει πάλι μαύρη. Είχα γιά καιρό ένα πρόσωπο Ανώφελο Μά τώρα "Εχω ένα πρόσωπο γιά νάναι Αγαπημένο "Εχω ένα πρόσωπο γιά νάναι ευτυχισμένο. Μά δέν είναι άκόμη πέρα γιά πέρα. *ίΟλος ό άνθός τών καρπών αιθριάζει τόν κήπο μου Τά δέντρα τής άμορφιάς καί τά καρποφό­ ρα δέντρα Καί δουλεύω κ είμαι μονάχος στόν κήπο μου Καί ό °Ηλιος καίγεται σέ σκοτεινή φωτιά πάνω στά χέρια μου. Ό "Ηλιος, όσο κι άν είναι έδώ γραμμένος μέ κεφαλαίο, δέν είναι άκόμα ό "Ηλιος. Καίγεται σέ σκοτεινή φωτιά πάνω στά χέρια του. Κ’ ή συνεί­ δηση αυτού τοϋ διχασμοϋ καί τής άντίθεσης πα­ ραμονεύει πίσω άπ’ τό ευτυχισμένο πρόσωπό του. Και μόνος αυτός ο διαχωρισμός: «δέντρα της ομορφιάς» και «καρποφόρα δέντρα», είναι ικανός ν’ αναιρέσει την ευτυχία του. Και δου­ λεύει, κ’ είναι μονάχος. Μονάχος και το ξέρει. Η ομορφιά κ’ η ωφελιμότητα μένουν ακόμα δυο αντίθετες έννοιες όσο κι αν βρίσκονται πλάϊπλάϊ μέσα στον ίδιο του τον κήπο. Μ’ ένα θαυ­ μαστικό επιφώνημα «’Ά» φωνάζει:

Εικονογράφηση του Ζαν Ουγκώ για το: «Τον Απρίλη του 1944 το Παρίσι ανέπνεε ακόμη»

"Α! "Α, χίλιες φλόγες, μιά φωτιά, τό φώς Μιά σκιά!.. Ό ήλιος μ ’ Ακολουθεί Στά 1921 σμίγουν δλες οί φλόγες σέ μιά φωτιά, σ’ ένα φώς. Νάτην, όμως, πάλι ή σκιά. Ό ήλιος τόν άκολουθεϊ, βρίσκεται πίσω του ό ήλιος, καί μπροστά του ή σκιά. Μελετά τή σκιά του. Κ’ εί­ ναι ένας τρόπος ν’ άνακαλύψουμε τό φώς. Γιατί μάς είναι άπαραίτητο. Σέ μιά γωνιά ό Απελευθερωμένος ουρανός ’Αφήνει λευκές φυσαλίδες στ’ Αγκάθια τής θύελλας Σέ μιά γωνιά ή άμαξα τής πρασινάδας τοϋ καλοκαιριού 'Ασάλευτη, ένδοξη καί γιά πάντα. Σέ μιά γωνιά μονάχα ό άπελευθερωμένος ούρανός. Καί πιά αύτό τό «γιά πάντα» δέν ήχεί πειστικά. Πρέπει «τά μάτια μας ν’ Ανατέλλουν πιό νωρίς άπ’ τόν ήλιο». Γιατί υπάρχουν δσο κι άν τά βλέπει Χωρίς μνησικακία : Δάκρυα τών ματιών, δυστυχίες τών δυστυ­ χισμένων Δυστυχισμένοι χωρίς ένδιαφέρον, καί δά­ κρυα χωρίς χρώματα, Αυτός δέ γυρεύει τίποτα, δέν είναι Αναίσθητος Είναι θλιμμένος μές στή φυλακή, καί θλιμ­ μένος σάν είναι λεύτερος.

24/αφιερωμα Είναι ένας θλιβερός καιρός, είναι μιά νύ­ χτα μαύρη Πού νά μην ξεπορτίζει μήτε ένας τυφλός. Ο ίδυνατοί Μένουν με σταυρωμένα χέρια, οί άόύναμοι κρατάν την έξουσία Κι ό βασιλιάς είναι όρθιος σιμά στήν καθι­ σμένη βασίλισσα. Χαμόγελα καί στεναγμοί, οί βλαστήμιες σαπίζουν Μέσα στό στόμα των μουγγών καί ατών δειλών τά μάτια. Μήν π άρτε τίποτα: αύτό καίει, έτοϋτο λα­ μπαδιάζει Τά χέρια σας είναι φτιαγμένα γιά τις τσέ­ πες σας καί γιά τά μέτωπά σας. Μιά σκιά... 'Ολάκερη ή κακοτυχία τοϋ κόσμου Καί πάνου ό έρωτάς μου Σάν ένα ζώο γυμνό. Ξανά καί ξανά ή Σκιά. Δεν μπορεί νά τήν άπομακρύνει ή νά τήν κάψει μέσα στή .φωτιά του. Δεν τόν βοηθάει ή μοναξιά, μήτε κι ό έρω­ τας πού μένει κι αύτός σά γυμνό ζώο πάνου άπ’ τήν κακοτυχία τοϋ κόσμου. 'Ωστόσο υποψιάζε­ ται, πολλές φορές διακρίνει, τήν αιτία της κακοτυχίας αυτού τού καιρού όπου «ακόμα καί τά σκυλιά είναι δυστυχισμένα». Καί μέ πόση πίκρα μέμφεται στους άλλους τόν ίδιο τόν εαυτό του πού άργοπορεΐ. Κατηγορεί τό ίδιο του τό πρό­ σωπο, βρίσκει τή δυστυχία του δίχως ένδιαφέρον καί τά δάκρυά του δίχως χρώμα. Πουθενά δέ βρίσκει ξεκούραση. Μονάχα κάτι χαμόγελα καί κάτι στεναγμοί. Καί ξεστομίζει τήν πρώτη του βλαστήμια: «Οί βλαστήμιες σαπίζουν μέσα στό στόμα τών μουγγών καί στών δειλών τά μά­ τια». Ποιος τρομερός πόνος τόν κάνει νά σκάψει μέ τά νύχια του τήν καρδιά του καί νά πεϊ τούτα τά λόγια: Δειλοί καί μουγγοί; Έ τσι σκληρά χαραχτηρίζει όσους παραδέχονται άδιαμαρτύρητα τή δυστυχία τους. Μά ωστόσο μήτε ή κραυγή τούτης τής άγανάχτησης, μήτε κι ό σαρκασμός μπορούν νά έξουδετερώσουν τή βαθειά του θλί­ ψη, μήτε κάν νά τήν άποσκεπάσουν. Πόσο πονεμένα χλευαστική αντηχεί ή φωνή του στόν τελευ­ ταίο στίχο «τά χέρια σας είναι φτιαγμένα γιά τίς τσέπες σας καί γιά τά μέτωπά σας». Πάντα λοιπόν ή κοινωνική του συνείδηση άγρυπνεί, όσο κι άν συχνά-πυκνά κατακαθίζει στή σιωπή, άδρανεί μέ τόν έρωτα. Ξέρει πώς ή «άπελπισία δέν έχει φτερά, μήτε κι ό έρωτας», ωστόσο «είναι τόσο ζωντανός όσο κι ό έρωτάς του κ ή άπελπισία του». Κι άκόμη πιό πολύ, γιατί τά βλέπει καί τά δυό καί βλέπει πιό πέρα άπ’ αυτά. Κ’ ή φωτιά του όλο καί φουντώνει καίγοντας κάθε τόσο ένα κομμάτι κι άπ’ τήν ίδια του τή μοναξιά πού τήν είχε γιά καταφύγιο, κι

όχι γιά όρμητήριο. Μπορεί νάταν κάποτε μόνος, ίσως άναγκαστικά μόνος, άλλά ποτέ δέν υπερα­ σπίστηκε τή μοναξιά. Δέ στάθηκε ποτέ έχθρικά μόνος, μά «άδελφικά μόνος, άδελφικά έλεύθερος». Τά μηνύματα τού καιρού του τόν φτάνουν όπου κι άν βρίσκεται πολύ νωρίς καί δέν μπορεί νά τούς πεί όχι. ’Αλλιώς δέ θάταν ποιητής. Ά π ’ όλο του τό έργο άπουσιάζει ή λατρεία τού πα­ ρελθόντος. Δέν καταφεύγει σ’ αύτό, όπως εκεί­ νοι πού, δυσαρεστημένοι άπ’ τήν εποχή τους, άδύναμοι νά τήν πολεμήσουν, δειλοί νά τήν κοι­ τάξουν κατάματα καί νά πασκίσουν νά τήν μεταπλάσουν, πισωδρομούν στό παρελθόν γιά νά κρυφτούν καί νά ντυθούν τή νοσταλγία ένός όποιου χαμένου παραδείσου. Ποτέ δέν τό κατα­ δέχεται ένας άληθινός ποιητής. ’Ετούτο τό ένδυ­ μα τού παρελθόντος, όποιου παρελθόντος, είναι πολύ θλιβερό καί καθόλου κατάλληλο γιά νά σεργιανίσεις τίς σκληρά φωτισμένες λεωφόρους τής έποχής μας. Ό ,τ ι άξιο άπ’ τά παλιά, όποια δύναμη δημιουργική, τό ζεΐ σάν κίνητρο ζωής κι όχι σά νοσταλγία έπιστροφής, όχι σάν πόθο νε­ κρανάστασης, πισωδρόμησης κι άντιγραφής. Ό Έλυάρ νιώθει πώς μέσα στά σκοτάδια πρέ­ πει ν’ άνοίξει ένα παράθυρο στό μέλλον. Πρέπει «νά διαβάζεις μιάν εύτυχία δίχως όρια - μές στήν άπλότητα τών γραμμών τοϋ παρόντος». Έ τσι πρέπει, έτσι νιώθει, κ’ έτσι θέλει ό ποιη­ τής. Οί καιροί είναι δύσκολοι. Μεγάλα όνειρα, μεγάλες κραυγές, ένθουσιασμοί καί κατάρες γε­ μίζουν τόν άγέρα. Φωτιές δημιουργικές καί φω­ τιές καταστρεφτικές. Νά κιόλας οί καπνοί άπ’ τήν πυρκαϊά τού Ράιχσταγ φλομώνουν τήν Ευ­ ρώπη. Χίτλερ, Μουσσολίνι. Κ’ ή 'Ισπανία άνεμίζοντας στόν άέρα μιά σημαία από φωτιά. Ό ποιητής δέν μπορεί νά μείνει μέ σταυρωμένα χέ­ ρια. Πρέπει νά πάρει τή σωστή του θέση μέσα στόν κόσμο. Νά διαλέξει τό δρόμο του σ’ αύτό τό σταυροδρόμι τής ιστορίας. Εϊταν έτοιμος. Διάλεξε. Τί θά διάλεγε ένας ποιητής, ένας ακέ­ ριος άνθρωπος; Ή ποίηση, έχει πεί ό Μπωντλαίρ, είναι «ή άρνηση τής αδικίας». Κι ο Ελυάρ είναι ποιητής. Βρίσκεται στο στρατόπεδο της άρνησης της αδικίας. Στα 1936 πηγαίνει στην Ισπανία. Αυτή η χρο­ νιά σφραγίζει για πάντα την ποίησή του. Ο Ελυάρ από κει κ’ έπειτα ξεκαθαρίζει τη φωτιά του. Ο ίδιος θα πει «έχω φαρδύνει τα όρια της κραυγής». Ο ποιητής δεν είναι πια μόνος. Όλος ο κόσμος αρχίζει νά μιλάει με το στόμα του. Γι’ αυτό κ’ ή φωνή του βαθαίνει καί πλαταίνει καί δυναμώνει. Τά μοναχικά, τά ιδιαίτερα, τά άτομικά αισθήματα, δέν έπιτρέπουν τή δυνατή φω­ νή. Τελειοποιούνται μ’ αύτήν. "Οταν όμως ένας ποιητής δέ μιλάει μονάχα γιά τίς έρωτικές του έπιτυχίες ή αποτυχίες, ή γιά τίς όποιες άτομικές του φιλοδοξίες, μά γίνεται, άπό ουσιαστική συμ­ μετοχή κι άπό άναπότρεπτη έσωτερική άνα-

αφιερωμα/25

Π οίημα του Πωλ Ελυάρ (Μεταφραστική δοκιμή Γιάννη Ρίτσου)

ΣΤΗΝ ΑΝΘΡΩΠΙΝΗ ΚΛΙΜΑΚΑ Τό σ’ άγαπώ είταν ή Ισπανία Πού πολεμούσε γιά τύν ήλιο Τό σ' άγαπώ είναι τό Παρίσι Μέ τούς παιδιάστικους τον δρόμους Μέ τά καλότροπα παιδιά του Κ ’ ή πρώτη άπόπειρα Κόντρα ατούς στρα(ιώτες τού κακού Κόντρα στόν κακό θάνατο 9 Είναι τό πρώτο φώς * Μέσα στή νύχτα τών δυστυχισμένων Φώς πάντα πρώτο Πάντα Τέλειο Φώς φιλίας Κύκλος χορού όσο πάει πιό λυγερός Καί πιό πλατύς πιό ψυχωμένος Σπόρος λουλούδι καί καρπός καί σπόρος Καί νά τό σ ’ άγαπώ πού παίρνει καλό τέλος Γιά τούς άνθρώπους τού αύριο.

Φωτ. Κριστιάν Φιλιπποΰσης

♦

26/αφιερωμα γκαιότητα, έκφραστής ένός λαού καί μαζί όλου τοϋ κόσμου, έχει δικαιώματα, ίσως άκόμη καί υποχρέωση, σ’ έναν πιό υψηλό τόνο. Καί πάντα μέ τό άπαραίτητο μέτρο. Δέν είναι άπλώς ζήτη­ μα μεταβολής τής ποσότητας σέ ποιότητα, μά κατ’ ευθείαν ζήτημα ποιότητας. Έ νας άντρας πού ούρλιάζει καταμεσίς τοϋ δρόμου γιατί τόν έγκατέλειψε ή φίλη του, δσο κι άν άτομικά είναι δικαιωμένος, στήν κοινωνική του έκφραση μένει άδικαίωτος - κ’ ή φωνή του άκούγεται παράται­ ρη καί γελοία. (Θά μπορούσαμε ίσως νά τόν συ­ μπαθήσουμε άν τόν βλέπαμε νά καταπίνει τό λυγμό του καί νά σκουπίζει κρυφά τά μάτια του). Μά ή στεντόρεια φωνή πού ζητωκραυγάζει τήν ήμέρα τής άπελευθέρωαης είναι πέρα γιά πέ­ ρα άρμοστή καί δικαιωμένη. Κ’ ή φωνή τού ποιητή πού βγαίνει άπ’ τό ίδιο τό στόμα τοϋ λαοϋ μπορεί νά φωνάζει: ά ν τρ ες πραγματικοί πού γ ι’ αύτούς ή απελπισία Τροφοδοτεί τήν Αχόρταγη φωτιά τής έλπίδας "Ας Ανοίξουμε μαζί τό τελευταίο μπου­ μπούκι τοϋ μέλλοντος. Ά π ό δώ καί μπρος ό ποιητής θά τροφοδοτεί μαζί μέ τούς πραγματικούς άντρες τή φωτιά τής έλπίδας τού κόσμου κ’ ή ποίησή του δλο καί πιό­ τερο θά λαμποκοπάει, θά φωτίζει καί θά ζεσταί­ νει. Φωτιά, φλόγα, λάμψη, φώς. Θά τά συναντή­ σουμε κάθε στιγμή στούς στίχους του, δσο πάει πιό βαθειά, πιό μεστά, ώς τήν τελική ταύτισή τους μέ τόν Ή λιο. Ό ίδιος εξομολογείται στα 1926 κιόλας: Σ τ’ Αλήθεια μέ θάμπωσε τό φώς. Καί κρατώ μέσα μου Αρκετό γιά νά κοιτάζω τή νύχτα, όλη τή νύχτα, όλες τις νύχτες. Καί στά 1940 θά τόν άκούσουμε μές άπ'· τό ’Ανοιχτό βιβλίο, κι όχι πιά μές άπ’ τό κλειστό νερό: 'Έζησα πολλές φορές τό πρόσωπό μου έχει Αλλάξει Σέ κάθε κατώφλι σέ κάθε χέρι πού υπερ­ πηδούσα Ή οικεία άνοιξη ξαναγένναίταν Παρουσία ή Αρετή μου μέσα σέ κάθε χέρι όρατό Ό μόνος θάνατος είναι ή μοναξιά ’Από ηδονή σέ μανία Από μανία σέ λάμψη Δ ημιουργοϋμαι ολάκερος Ανάμεσα σ’ όλες τις υπάρξεις Ανάμεσα σ’ όλους τούς καιρούς ατό χώμα καί στά σύννεφα Οί έποχές περαστικές κ’ έγώ είμαι νέος Κ αί δυνατός άπ’ τή ζωή πού έχω ζήσει Είμαι νέος καί τό αίμα μου Ανεβαίνει πά­ νω στά έρείπιά μου.

Τώρα ξέρει πώς ό μόνος θάνατος είναι ή μονα­ ξιά. Καί τό αίμα ένός έρωτα άλλου, καί τό αίμα τών λαών άνεβαίνει στίς φλέβες του «μέσα στή νύχτα πού προετοιμάζει τήν άτέρμονη ήμέρα». Κι ό ποιητής δέ γερνάει μέ τά χρόνια. Ένώ άλ­ λοι άπ’ τά σαράντα τους άρχίζουν νά δύουν, ό Έλυάρ άνατέλλει δλο καί πιό νέος ζώντας τή νιότη τού κόσμου. Τόσα πράγματα έχουν χαθεί Πού τίποτα πιά δέ θά χαθεί Ά π ’ όσα Αξίζουν νά ζοϋν Είμαι σίγουρος τώρα πώς τό καλοκαίρι Τραγουδάει κάτου ά π’ τις παγωμένες πόρτες Κάτου άπ’ τίς Αντίθετες πανοπλίες Οί έποχές καίγονται μές στήν καρδιά μου Οί έποχές, οί άνθρωποι, τ’ Αστέρια τους Όλότρεμοι Απ’ τό νάναι τόσον όμοιοι. Κ ’ ή κραυγή μου γυμνή Ανεβαίνει ένα σκαλί Στήν Απέραντη σκάλα τής χαράς. Ό Έλυάρ τώρα πιά δέ μάς θυμίζει άπλώς δ,τι καλό ύπάρχει μέσα μας, δημιουργεί δημιουρ­ γούς. Καί πετυχαίνει αυτό πού ό ίδιος είχε όρίσει σάν άποστολή τού ποιητή «όχι άπλώς νά θυ­ μίζει μά νά έμπνέει». Κι άληθινά, διαβάζοντας τέτια ποιήματα νιώθεις καί σύ ν’ άνεβαίνεις τήν ίδια άπέραντη σκάλα τής χαράς, καί νιώθεις τήν άνάγκη ν’ άπαντήσεις στήν κραυγή τής χαράς του καί μέ τή δική σου κραυγή χαράς «μιά κραυ­ γή πού ή δική μου νάναι ό Αντίλαλός της». Ό άνθρωπος πού έφτασε έδώ, σ’ αυτόν τόν άφορισμό τής μοναξιάς καί σ’ αύτό τό άγγιγμα τής χαράς δλων, δέν είναι πιά βολετό νά κάνει πίσω, νά ξεχάσει. Άλλοτε, δση μοναξιά καί νά υπήρχε, βρισκόταν καί κάποια επάρκεια στή μο­ ναξιά. Τώρα πιά δέν υπάρχει μοναξιά, κι δταν υπάρχει, δέν έπαρκεί. Τό πρόσωπο τού Άλλου, πού σέ κάποιες ύπέροχες στιγμές είχε ταυτιστεί μέ τό δικό του, πού εΐταν τό δικό του πρόσωπο, άγρυπνάει σ’ δλες τίς γωνιές τής ψυχής του. Δέν τού έπιτρέπει τόν ήσυχασμό. Κι ό ποιητής δέ δέ­ χεται τή λύπη του. Δέν έγκαταλείπεται σ’ αυτήν μέ μιά χλιαρή, γλυκειά παραδοχή πού θά τόν άπάλλασσε άπ’ τή σκληρότητα ένός άσταμάτητου άγώνα καί θά τού άφηνε τήν άναπαυτική βε­ βαιότητα τής κούρασης πού τόσο άμφίβολα θά δικαίωνε τήν κούραση. Ό ποιητής δέν είναι βο­ λετό πιά νά μή βλέπει τήν άδικία καί νά μή νιώ­ θει τό χρέος του. Ή μορφή τού Άλλου έλέγχει καί καταδικάζει. Ό πόνος γίνεται πιό βαθύς, πιό όξύς, πιό αν­ θρώπινος άντικρυ στό βιωμένο ιδανικό, άπ’ τήν άντίθεσή του μ’ αύτό, άπ’ τή σύγκρουση καί τή σύγκριση. Καμιά άναγνώριση τής δποιας κούρα­ σης, τής δποιας άδυναμίας, δέ δικαιώνει τήν

αφιερωμα/27 άποκοπή. Τώρα οΰτε ή πιό τέλεια έξομολόγηση δέν τοϋ έξασφαλίζει τήν ηρεμία ή τήν έπιδοκιμασία τής ίδιας του τής τέχνης. Ή σύγκρουσή του μέ τό ίδιο του τό ιδανικό θά γίνει τό μαρτύριό του κ’ ή άνθρωπιά του. Ή χαρά του θά μετριέ­ ται μέ τό πόσο σιμά βρίσκεται στην άλήθεια του, στην άλήθεια τού ήλιου καί τοϋ κόσμου. Καί δέν τό μπορεί κάθε στιγμή καί γιά πάντα. Βασανίζε­ ται. Βλέπει πώς: Τό κελλί τον φυλακισμένου Δέν εϊταν αρκετά μεγάλο οϋτε γιά μιάν άράχνη. Βλέπει: Τό φώς έχει παγώσει τά πιό όμορφα σπίτια Τό φώς έχει σκίσει τό δάσος τη θάλασσα τις πέτρες Ξέφτια-ξέφτια άπομένουν τά έσώρρονχα τών χρυσωμένων έρώτων Ή βροχή έχει άνατρέψει τό φώς καί τά λουλούδια Τά πουλιά καί τά ψάρια άνακατεύονται στη λάσπη Ή βροχή έχει διατρέξει όλους τούς δρό­ μους τοϋ αίματος *Εχει σβήσει τό σχέδιο πού όδηγονσε τούς ζωντανούς. Μά: Προσοχή τά φτερά σου ξεχείλισαν Τρέμεις μη δέν πετάξεις. Τούτος ό αιώνιος έξαίσιος φόβος, μή δέν πετάξει, μή δέ βρεθεί στό ύψος τής άποστολής του πού ό ίδιος έθεσε στόν έαυτό του, τούτος ό φό­ βος πού συντηρεί τήν άξιοπρέπεια τής άνθρωπότητας. Δέν ύπάρχει τέτιος φόβος. 'Ο Έλυάρ είναι μεγάλος τίς στιγμές πού δέ γυρεύει νά φανεί πιό μεγάλος άπ’ δσο είναι (σπάνια τό γυρεύει). Μά είναι άκόμη πιό μεγά­ λος δταν βασανίζεται γιατί δέν είναι δσο μεγά­ λος τό άπαιτεί ή έποχή του κ’ ή συνείδησή του. Τότε στυλώνει τό δραμα τής ευτυχίας τού κό­ σμου μπροστά στά ίδια του τά μάτια, μπροστά στά μάτια μας, σάν ένα βιωμένο κιόλας πρότυπο τού μέλλοντος, γιά νά μή λαθεύουμε, νά μή δει­ λιάζουμε, νά μήν όπισθοχωρούμε, γιά νά λαχτα­ ρούμε πάντα νά πραγματώσουμε τούτο τό πρό­ τυπο μέ τήν ίδια τή ζωή μας, σφυρηλατώντας τήν καρδιά καί τό μυαλό μας. Τούτη τήν πορεία άπ’ τήν πιό ταπεινή έξομολόγηση τής άνθρώπινης άδυναμίας, ώς τήν άνάγκη τής θεραπείας, κι ώς τήν τελική άνόρθωση τής πίστης στόν κόσμο καί στόν έαυτό μας τή βρίσκουμε χαραγμένη μέ δάκρυ καί φωτιά στό ποίημά του Μάθημα ’Ηθι­ κής πού τελειώνει:

Όλες οί θέες τής ζωής Ρυθμίσανε τή διαγωγή μου Δέν έχω πιά διλήμματα είμαι λυτρωμένος. Τά όνειρά μου άνήκουν στόν κόσμο Ξάστερα κι άσταμάτητα Κ ’ είμαι σοφός μέσα στά μάτια τον παιδιού Καί τής μητέρας του Καί τής άγάπης μου τό στάρι Δίνει σοφία σ’ όλο τόν κόσμο Καρδιά δέν είναι πού νά θέλει τόν πόνο Καρδιά πού νά μήν είναι καλή καί δυνατή Σάν ένα στάχυ γόνιμο κι ώριμασμένο Γιά νά μας δείξει τό φώς μας. Στά δύσκολα χρόνια τού δεύτερου παγκόσμιου πολέμου βρίσκουμε τόν Έλυάρ μέ ξεκαθαρισμέ­ νη όλότελα τή θέση του «κόντρα ατούς δήμιους τών δικών τον - κόντρα στό θάνατο», νά περνάει μές άπ’ τούς δρόμους τής παρανομίας κουβαλώ­ ντας στούς ώμους του τήν παγκόσμια ευθύνη του καί στίς τσέπες του τούς έκρηχτικούς άντιστασιακούς στίχους του. Πηγαίνει άπό πόρτα σέ πόρτα, άπό καρδιά σέ καρδιά «νά έπιβάλει τήν έλπίδα στούς σκλάβους πού άπελπίζονται». Κουβαλάει βόλια στούς Μακί καί άθανασία στούς σκοτωμένους ήρωες. Κουράγιο φωνάζει στόν κόσμο. «Ή λάμπα τον ύποβαστάζει τή νύχτα-δπως ένας αιχμάλωτος τή λευτεριά». Κ’ ή φωτιά του φλογοκοπάει «κόντρα στούς τρόμους τής νύχτας-κόντρα στούς τρόμους τής στάχτης». Ποτέ άλλοτε, στή λαμπρή ποίησή του, δέν εί­ χαν άκουστεϊ τόσο βαθεΐς, τόσο συνταραχτικοί καί «γυμνοί» τόνοι. "Οσο στενότερα δένεται μέ τό λαό, τόσο περισσότερο τού γίνεται οικεία ή

Από τις 25 Φεβρουάριου έως τις 4 Μαρ­ τίου του 1952, Ο Πωλ Ελυάρ και ο Ζαν Ουγκιό, συμμετέχουν στις εορταστικές εκδηλώσεις που έγιναν στη Μόσχα, με την ευκαιρία της επετείου των 150 χρό­ νων από τη γέννηση του Βίκτορος Ου-

28/αφιερω μα γλώσσα τού λαού. Ή σύνταξή του εξομαλύνεται βρίσκοντας κάποιες άντιστοιχίες με τή σύνταξη τής καθημερινής ομιλίας. Φτάνει σε μιάν άφάνταστα πυκνή λιτότητα. Βιώνοντας τά ιδανικά τού καιρού του έκπορθεϊ τό βαθύτερο νόημα αυ­ τών τών κοινών λέξεων πού είχαν γίνει οί «πρό­ χειροι» εκφραστές αυτού τού ιδανικού. ’Ανακα­ λύπτει άπ’ τήν άρχή αύτές τίς λέξεις, ζεϊ τόν παλμό τους, τίς καθιερώνει στήν ποιητική του συνείδηση καί τίς άποκαθιστά στήν τέχνη του. Τώρα πού έχει νικήσει τίς άτομικές του άντιστάσεις κ’ έχει συνυφανθεΐ μέ τήν πραγματικότητα τού καιρού του, κ’ έχει αγωνιστεί μέ τό λαό μαζί, τώρα ανακαλύπτει τό άνθρώπινο βάθος καί τό ποιητικό βάρος αύτών τών άπλών, τών παραμελημένων άπ’ τήν ποίηση λέξεων. Έ τσι κατανι­ κάει καί τήν άντίστασή του πρός κάποιες λέξεις πού «ως τά τότε τού εϊταν μυστηριωδώς άπαγορευμένες». Καί ξέρει πιά τί είναι αύτό τό «μυ­ στηριωδώς». I Υ πάρχουν λέξεις πού σέ κάνουν νά ζεϊς 3Αθώες λέξεις Ή λέξη ζεστασιά κ ’ ή λέξη έμπιστοσύνη Α γά πη δικαιοσύνη κ ’ ή λέξη λευτεριά Ή λέξη άόελφός κ ’ ή λέξη σύντροφος. Κι ό κατάλογος τών άθώων λέξεων συνεχίζε­ ται. Λέξεις ποτισμένες στό αίμα καί στό φώς, στόν άγώνα καί στήν άγάπη. Λέξεις πού μάς κά­ νουν «νά γνωρίζει ό ένας τόν άλλον καλύτερα» καί νά μιλάμε μεταξύ μας καί μ’ όλο τόν κόσμο «στόν ενικό». Μ’ αύτές τίς λέξεις θά γράψει τά πιό μεγάλα τραγούδια του. Καί στό στόμα του, αύτές οί λέξεις θά δείξουν δλη τους τή λεβεντιά, τή σεμνότητα καί τή συγκεντρωμένη ποιητική τους λάμψη. Μιά τεράστια πείρα δυστυχίας, άντρείας κ’ ελπίδας πυκνώνεται σ’ αύτές τίς λέ­ ξεις πού, βγαλμένες άπ’ τήν καρδιά τού λαού, φωτίζουν τήν καρδιά τού κόσμου. Οί εικόνες του τώρα δέν είναι ρευστές καί άκαθόριστες. Έ χουν άποχτήσει μιά στερεότητα σχεδόν επική. Δέν άποστρέφεται τό θέμα. Τού γίνεται άπαραίτητο. Γίνεται ή σπονδυλική στήλη τού ποιήματος του, κι ό κάθε στίχος κ’ ή κάθε λέξη ύποδηλώνουν μιάν άμετάκλητη άναγκαιότητα. "Ολα γίνονται χειροπιαστά καί συγκεκρι­ μένα. Κάποιοι, βέβαια, θά βρεθούν νά τόν κατηγο­ ρήσουν πώς στό ποίημά του Λευτεριά υποβιβά­ ζει τίς ύψηλές έννοιες. Καί θά βρούν τρομερά ταπεινό καί κακόζηλο, νά γράψει τ’ όνομα τής έλευθερίας παντού, άκόμη καί στ’ αύτιά τού σκύλου του. Μά ό ποιητής δέν άφηρημενοποιεΐ, μά συγκεκριμενοποιεί, μάς οίκειώνει μέ τίς ιδέες, φέρνει κοντά τά μακρινά, ύλοποιεϊ τίς έν­ νοιες. Γιά τούς ιδεαλιστές, ή ελευθερία είναι μιά «ύψηλή» άπιαστη ιδέα, ιδιοκτησία τών «υψηλών μόνον πνευμάτων» πού δέ θάπρεπε ποτέ νά τήν

πιάσουν στά χέρια τους οί λαοί. Γι’ αύτό τή θέ­ λουν όλο πιό άυλη καί πιό άπρόσιτη. Ό ποιητής όμως τή ζεϊ μές στούς άγώνες τών λαών καί τήν προσφέρει στούς λαούς. Ό ποιητής νιώθει τό χρέος μέ τίς άθώες του τίς λέξεις νά προφυλάξει: τήν υψηλήν εικόνα τών άθώων πού παντού καταδιώκονται καί πού παντού θά θριαμβεύσουν. Έ τσι μιλάει στό «Au rendez-vous Allemand». «Κοίτα, ή ζωή είναι μάταιη - αν πάνω άπ’ άλα δέν υπηρετεί τή ζωή». Τό ίδιο κ’ ή ποίηση άν δέν ύπηρετεϊ τόν άνθρωπο. Κι ό Έλυάρ τήν ύπηρετεϊ μέ τή ζωή του καί τήν τέχνη του, ποΰναι ένα καί τά δυό. Στίχοι καμωμένοι μέ λόγια καθημε­ ρινής κουβέντας, λαϊκά γνωμικά, άνακοινωθέντα, έπιγράμματα-στίχοι πού σού ξανάρχονται στά χείλη σά δικοί σου, έτσι φυσικά, έτσι σάν άπό μόνοι τους, όπως έρχεται τό χαμόγελο κι ό λυγμός κ’ ή βλαστήμια - στίχοι δικοί του καί δι­ κοί μας κι όλων μας. Τό έγώ έχει παραμεριστεί, έχει βυθιστεί κ’ έχει πλατύνει μέσα στό εμείς. Πρώτη φορά τό εμείς άκούγεται τόσο καθάρια καί τόσο πειστικά μέσα στό « A u r e n d e z - v o u s A l l e m a n d » . Μο­ νάχα τώρα πού ό ίδιος ό ποιητής ζεϊ ολάκερος μέσα στό εμείς, έχει τό δικαίωμα νά τό χρησιμο­ ποιήσει στήν τέχνη του καί μπορεί νά τό δικαιώ­ σει ή τέχνη του. Στό έργο του αύτό έχει, στ’ άλήθεια, σπρώξει πολύ πέρα τά σύνορα τής κραυγής. Κι όμως ποτέ ή φωνή του δέν ξεπερνάει τά όρια πού τού έχουν θέσει ή ποιητική του φύση καί ή ώριμη αισθητι­ κή του. ΓΓ αύτό δέ δοκιμάζουμε ποτέ μπροστά του τό δυσάρεστο αίσθημα πώς άκούμε μιά φωνή πιό φουσκωμένη άπ’ όσο τού έπιτρέπουν οί ποιητικοί του πνεύμονες. Δέν έχουμε ποτέ τήν εντύπωση πώς μάς ξεγελάει. Είναι ειλικρινής. ΓΓ αύτό τόν άγαπάμε. «Δέν μπορώ νά τόν δια­ βάσω χωρίς νά τόν πιστέψω», λέει ό Ζάν Πωλάν. Τόν πιστεύουμε. Ή καρτερικότητα κ’ ή ελπίδα δέν τοΰλειψαν ποτέ. Τώρα είναι ή πίστη. ΓΓ αύτό καί στίς πιό δύσκολες ώρες δέν τού άπολείπει τό χαμόγελο. Αύτό τό χαμόγελο φωτίζει όλη του τήν ποίηση. Κι όταν άκόμη, μές στή σκληρότητα τής κατοχής, οί στίχοι του γίνονται πιό τραχείς καί περπα­ τούν «ξυπόλητοι» μέσα στή δυστυχία, πάντα καί κάπου θά διατηρήσουν λίγη τρυφερότητα, ένα λουλούδι θά ξεπροβάλει στούς λάκκους πού έσκαψαν οί οβίδες, ένα χαμόγελο θ’ άνθήσει στά χείλη τής πληγής, κ’ ή ματιά μιάς πεταλούδας θά ίλαρώσει τό στεγνό τοπίο τής οργής, θά γυρίσει τή βλαστήμια σέ τραγούδι καί τή δυστυχία σ’ έλπίδα. Ό ποιητής κατέχει τό μέτρο. Ξέρει τίς σωστές άναλογίες άνάμεσα στό σκληρό καί τρυφερό, άνάμεσα στό υψηλό καί χαμηλόφωνο.

αφιερωμα/29

Ποίημα Πωλ Ελν^ρ (Μεταφραστική δοκιμή Γιάννη ΚΟΥΡΑΓΙΟ Τό Παρίσι κρυώνει τό Παρίσι πεινάει Τό Παρίσι δέν τρώει, πιά κάστανα καταμεσίς τον Τό Παρίσι έχει φορέσει παλιά ρούχα γριάς Τό Παρίσι δίχως Λέρα κοιμάται όλύρθο στό μετρ Πιότερα βάσανα έπιβάλλονν στή φτωχολογιά Κ· ή σοφία κ' ήτρερα Ιού ·ι(...υ ΙΙαρισιοΐ· Είναι ό καθάριος αέρας κ' ή φωτιά Είναι ή όμορφιά κ’ ή καλοσύνη Τής πεινασμένης τον άργατιάς Παρίσι μή φωνάζεις βοήθεια Είσαι έτσι ζωντανό άπό μιά ζωή απαρομοίαστη Καί πίσω άπό τή γύμνια τής χλωμάδας σου Καί τής άχάμνιας σου "Ολη ή άνθρωπιά άνατέλλει μές ατά μάτια σοιίΡ Παρίσι πολιτεία μου όμορφη ; Λιανή σάν τό βελόνι δυνατή σάν τό σπαθί Σοφή κι άθώα Λέν τό σηκώνΛς τό άδικο Γιά σένανε μΜ ίάα αύτό είναι ή άταξία V Παρίαμβά,λευτερωθείς ΨΠαρίΜωόύ τρεμοοαλεύεις σάν άστέρι 'Κέϋμύφμας πού πάντοτε έπιζεϊς Α & ρτρω θείς άπό τή λάσπη καί τήν κούραση^ οι/ ιιι m f i ^ 0 F S f v έχουμεούτε κράνη ιιτυτι. ✓ ! ουτι -/αίτια r μ Χ είμαστε καί καλοαναθρεμένόι . υ T ftu αχτίνα άνάβει μές στις φλέβες μας' · Βαναγνρνάει σέ μάς τό φώς μας (Υπιή£ία).οί άπό μάς πεθάνανε γιά μάς Καί ξφνάβρίσκει τήν καρδιά μας τό αίμα τους Κ’ είναι ξανά πρωινό ένα πρωινό τού Π αρισιού Ή Α ρ α υ γ ή τής λύτρωσης Ί^Λ ά στημα τής άναγεννημένης άνοιξης Ή ήλίθια δύναμη παίρνει τήν κάτον βόλτα σκλάβοι οί έχθροί μας

X ·*>/ ίΙ;✓

Φωι. Κριστιάν Φιλυπιούσης

30/αφιερωμα Μέσα στη δροσερή κοιλάδα λαμπαδιάζει Ό ήλιος ρευστός καί κραταιός Καί πάνω στό χορτάρι καμαρώνει Ή ρόδινη σάρκα τής άνοιξης. Ό Έλυάρ έχει γνωρίσει όλους τούς μεγάλους ποιητές όλων τών χωρών καί τών χρόνων. Δια­ θέτει μιάν άπέραντη ποιητική μνήμη. Γι’ αυτό ή κάθε του λέξη, έχοντας στίς φλέβες της τήν άφομο«ωμένη αυτή πείρα, αυτό τό «αιώνιο αίμα», δημιουργεί ανεξάντλητες άντηχήσεις μένοντας ώστόσο εντελώς νέα καί μοναδική, διαρκώς πλουτιξόμενη άπ’ τό τώρα καί άκτινοβολώντας πρός τό αύριο. Κ’ ή δική του πείρα μέ τή σειρά της γίνεται αίμα στίς φλέβες τών ποιητών τού καιρού του καί τού τόπου του κι όλων τών τό«ον. Τό τί τού χρωστάει ή σύγχρονη ποίηση δέ χρειάζεται νά ψάξουμε πολύ γιά νά τό βρούμε. Σέ κάθε σχεδόν νέο ποιητή, είτε τό θέλει είτε όχι, είτε τό ξέρει είτε όχι, θ’ άνακαλύψουμε κά­ ποιες γνωστές μας χειρονομίες τού Έλυάρ, κά­ ποιους τρόπους του, κάποια τοπία του, πούναι πιά τοπία τού κόσμου. Τά συνηθίσαμε, τά θεωρούμε δικά μας, είναι δικά μας. Δέν παραξενευόμαστε πιά. Ό ποιητής μάς κάνει δικά μας τά δικά μας, τόσο άβίαστα, τόσο άπλά, σά νά μήν τού χρωστάμε τάχα τίπο­ τα. Δέν έκανε παρά τό καθήκον του. Θά τόν ύποβιβάζαμε άν τού χρωστούσαμε ευγνωμοσύνη - όπως δέ χρωστάμε ευγνωμοσύνη στή μάνα μας πού μάς γέννησε καί μάς μεγάλωσε - δέν τής λέ­ με κάν ευχαριστώ. Μονάχα τήν άγαπάμε. Μάς έδωσε δ,τι καλύτερο είχε. Μάς συνδαύλισε ό,τι καλύτερο είχαμε. Τής δίνουμε ό,τι καλύτερο εχουμε: νά τήν άγαπάμε, νά φροντίζουμε νά γί­ νουμε καλύτεροι, ν’ άγαπάμε ό,τι καλό υπάρχει, νά ύποστηρίζουμε μέ τή ζωή μας τήν ευτυχία τού κόσμου. Τέτιος είναι ό ρόλος τού ποιητή. Καί δέν ύπάρχει μεγαλύτερη τιμή γιά έναν ποιητή άπ’ τό νά τόν άγαπάει ό λαός, νά τόν θεωρεί, νά τόν νιώθει δικόν του, δίχως ευγνωμοσύνη, άπλά καί φυσικά δικό του. Νά τόν άγαπάει. Τό τί χρωστάει ό Έλυάρ στόν Μπωντλαίρ, στόν Μαλαρμέ, στόν Ρεμπώ, στόν Λωτρεαμόν, στόν Άπολλιναίρ, αύτό δέ βρίσκεται στά πλαί­ σια αύτής τής βιαστικής μελέτης. Άλλωστε ή ποίηση, τό ξέρουμε, δέν είναι κάθε φορά μιά καινούργια άρχή άλλά μιά άλλη συνέχεια, κ’ οί νέες μομφές δέν είναι παρά ένας άλλος τρόπος πρόσμιξης παλαιών μορφών μαζί μέ τά ιδιαίτερα τής όριβμένης έποχής. Κι αυτά τά ιδιαίτερα δε­ δομένα είναι πού χρωματίζουν κάθε φορά τήν ποίηση- Κ’ ή προσφορά ένός κριτικού δέ θάταν, θαρρώ, υπερβολικά σημαντική, άν έξακρίβωνε καί κατέγραφε σχέσεις τού ποιητή μέ παλαιότερα κείμενα, μά τότε θάχε ξεχωριστή σημασία άν άνακάλυπτε τό ποσοστό τής προσωπικής συνει­ σφοράς τού ποιητή στήν έποχή του, καί τή σχέση

άνάμεσα στό έργο του καί στά ιδιαίτερα έκεϊνα γεγονότα πού φωτίζουν αυτή τήν έποχή καί τής έξασφαλίζουν ένα καλύτερο μέλλον. Ό Άραγκόν, σέ στιγμές λαμπρής κι άνεπιφύλαχτης έξομολόγησης σφεντόνισε στά κεφάλια τών επικριτών του αυτήν τή συντριπτική σέ ειλι­ κρίνεια φράση: «...δέ γράφω ποτέ ένα ποίημα πού νά μήν έχει ύπ’ όψη του τά ποιήματα πού πρόσφατα έχω γράψει κι όλα τά ποιήματα πού έχω πρόσφατα διαβάσει». Τολμάει νά τό πεϊ για­ τί είναι ποιητής κ’ έχει βαθειά συνείδηση τής έποχής του πού τροφοδοτεί τήν προσωπικότητά του κι ανανεώνει τήν τέχνη του. Κι ό Έλυάρ, όσα κι άν χρωστάει στήν ιστο­ ρία, είναι στεριωμένος στό παρόν. Ποτέ δέ δα­ νείζεται σύμβολα άπ’ τήν Ιστορία καί τή μυθολο­ γία. ’Αποφεύγει τά σύμβολα. Είναι ζωντανός. Πάντα παρών. Κι άντλεϊ άπ’ τήν καθημερινή ζωή, άπ’ τά άπλά περιστατικά τής ζωής του καί τού λαού του κι αύτά μέ τήν τέχνη του τά ύψώνει σέ σύμβολα όχι μυθοπλαστικά μά πλαστικά. Δέν καταδέχεται νά στηρίζει τήν τέχνη του στά δεκα­ νίκια προετοιμασμένων αισθητικών συμβόλων πού θά τού έξασφάλιζαν τήν έπιδοκιμασία έκείνων πού λατρεύουν τίς τυποποιημένες μουσεια­ κές μορφές. Ό Έλυάρ είναι πολύ άνθρωπος έτσι πού νά μήν καταδέχεται τό θαυμασμό τους. Χώνει τίς ρίζες του στή ζωή κ’ ή ποίησή του άνθοβολάει. Οί πιό κοινές, οί πιό πεζές λέξεις, πυ­ ρωμένες στήν καρδιά του, βρίσκουν όλο τό ποιη­ τικό τους βάθος στά χείλη του. Μιλήσαμε στήν άρχή γιά τή λέξη φωτιά. Δέν είναι μόνο αυτή. Κ’ ή λέξη έλπίδα ποτέ δέν άκούστηκε τόσο πειστικά ποιητική όσο στήν τέχνη του. Κ’ ή κάθε λέξη έγι­ νε φωτιά πού άνάβει τή φωτιά τού κόσμου γιά νά κάψουμε τό θάνατο. ’Ακόμη καί τά τόσα άφηρημένα ουσιαστικά πού τόσο δυστροπούν καί τόσο δύσκολα υποτάσσονται στόν ποιητικό λόγο, στά χέρια τού Έλυάρ γίνονται σκέτα, δυ­ νατά ουσιαστικά. Καί τά πολλά του έπίθετα χά­ νουν τό διακοσμητικό τους χαραχτήρα καί σά νά γίνονται κι αύτά ουσιαστικά. Κ' οί πλάγιες πτώ­ σεις, τόσο συχνές στή γαλλική γλώσσα, πού συ­ νήθως σέρνονται σάν άσυμμάζευτες ούρές καί θαρρείς πώς κρέμονται έξω άπ’ τό στίχο, στό πε­ ριθώριο τού χαρτιού σάν ερμηνευτικά σχόλια μέ τήν τέχνη τού Έλυάρ κάπως σάν ονομαστικές, γίνονται σώμα τού στίχου. Γιατί κ’ ή ποίηση τού Έλυάρ είναι τό σώμα τής πιό υψηλής πίστης τού ’Ανθρώπου. Γιατί Τά χέρια τών ηρώων καί τών θυμάτων ’Έχουνε σφίξει τά δικά μου χέρια Ή φωνή τους έχει πλάσει τή φωνή μου Μέσα σ ’ έναν αδελφικό καθρέφτη Καί τά χέρια μου σφίγγουν τά χέρια Τών Ανθρώπων πού αϋριο θά γεννηθούνε Καί πού τούς μοιάζουν τόσο Πού πιστεύω τόν έαυτό μου αιώνιο.

αφιερωμα/31

Ζ. Πουλέ

Ο Πωλ Ελυάρ και η · >£· πολλαπλότητα του όντος^Το πρώτο κείμενο που θα ήθελα να εξετάσω δεν αφορά ακόμα το φαινόμε­ νο του πολλαπλασιασμού του όντος, αλλά ένα ακριβώς αντίθετο φαινόμενο, το φαινόμενο μιας συνείδησης που ανακαλύπτει πως αντιπαρατίθεται στον εαυτό της, μόνη και διπλή ωστόσο, πλήρης από τη μοναδική της παρουσία. υτή η συνειδητοποίηση περιγράφεται από τον Ελυάρ σ’ ένα ποίημα χωρίς τίτλο, που χρονολογείται από το 1927, αποτελώντας μέρος της σειράς με τον τίτλο Απαγόρευση της γνώσης (Defense de savoir) και που δημοσιεύεται στη συλλογή: Ο έρωτας, η ποίηση (U amour, Ια ροέsie):

Α

Από τις χρυσαλλίδες των ματιών μου Θα γεννηθεί ο σκοτεινός σωσίας μου. Μιλώντας κόντρα στο φως, όλο υποψίες, μαντεύοντας, Γεμίζει την πραγματικότητα. Κι υποτάσσω τον κόσμο σ’ ένα μαύρο καθρέφτη... Σβήνω την εικόνα μου, φυσάω το στεφάνι της:

Ό λες οι ψευδαισθήσεις της μνήμης, Όλες οι φλογισμένες σχέσεις της σιωπής και των ονείρων, Ό λα τα ζωντανά μονοπάτια, όλες οι αισθητές συμπτώσεις. Είμαι μες στην καρδιά του χρόνου και χαράζω το χρόνο. Μες στην καρδιά του χρόνου, όταν οι ψευδαι­ σθήσεις της μνήμης έχουν διαλυθεί και από τη σκέψη δε μένει πια παρά η αντίληψη της παρού­ σας στιγμής. Όταν επίσης, παράλληλα, ο περιβάλλων χώρος περιορίζεται στο να μην είναι πια παρά ένας τόπος ορισμένος από τη νύχτα και τον ύπνο, ποια ιδέα άραγε επιβιώνει στο ελυαρινό ον για τον εαυτό του; Συγχέεται με το σκοτάδι,

32/αφιερωμα προσφέρει την επίφαση ενός σκοτεινού σωσία, ενόσω όλες οι εικόνες της αισθητής ζωής, διατη­ ρημένες συνήθως στη μνήμη, σβήνονται και είναι σαν να τις έχουν σκουπίσει. Αυτή η θεώρηση του εαυτού, θεώρηση του ίδιου του ποιητή είναι, όσο το δυνατόν, απογυμνωμένη. Μας έρχεται στο νου το καρτεσιανό Cogito, όχι με την ημερινή και θριαμβικά θετική του άποψη, αλλά με τη νυ­ χτερινή και αρνητική του άποψη που αμέσως προηγείται. Βλέπουμε λοιπόν τον Ντεκάρτ να ξεφορτώνεται θεληματικά όλες τις αναμνήσεις που έχουν συσσωρευτεί στο νου του, όλες τις γνώσεις, όλες τις πεποιθήσεις, κατά τρόπο ώστε να μην απομένει μέσα του παρά η σχέση που ενώνει το σκεπτόμενο ον με τη σκέψη του. -Ποιος όμως δεν αντιλαμβάνεται τη διαφορά ανάμεσα στον Ντεκάρτ και στον Ελυάρ; Ο ένας ολοκλη­ ρωτικά προσανατολισμένος προς την κατάκτηση μιας θεμελιώδους βεβαιότητας, πάνω στην οποία σχεδιάζει να χτίσει το οικοδόμημα των επιστη­ μών, και ο άλλος, αντίθετα, απασχολημένος να επιτύχει, επαναφέροντας τη σκέψη στην αρχική της κατάσταση, την πιο ευνοϊκή συνθήκη για να εγκαθιδρύσει εντός της μια άλογη ιδέα του όντος. Μπορούμε να βρούμε πολυάριθμα ίχνη αυτής της αρχικής πενίας στην ποίηση του Ελυάρ. «Τα ποιήματα, γράφει, έχουν πάντα μεγάλα λευκά περιθώρια, μεγάλα περιθώρια σιωπής όπου η φλογισμένη μνήμη αυτοκαταναλώνεται για να ξαναδημιουργήσει ένα παραλήρημα χωρίς πα­ ρελθόν». Η δράση της μνήμης μπορεί λοιπόν, παροδικά, να καταλυθεί· και μαζί της, η συνεί­ δηση του παρελθόντος. «Με μια απότομη κίνη­ ση, γράφει πάλι ο Ελυάρ, διακόπτω όλες αυτές τις άσχημες αναμνήσεις, που αχνοφώτιζαν τη νύχτα. Δεν έχω πια εμπειρία». Κατάργηση του παρελθόντος. Κατάργηση, όχι λιγότερο σημαντική, και της αντίθετης όψης του παρελθόντος, της αναλλοίωτης δηλαδή φαινομε­ νικά όψης του μέλλοντος, που παρουσιάζεται από τη μοίρα: Έχω τη δύναμη να υπάρχω χωρίς μοίρα Ανάμεσα στο χαλάζι και στη δροσιά ανάμεσα στη λησμονιά και την παρουσία. Και μερικές γραμμές παρακάτω στο ίδιο ποίημα: Είμαι έκλειψη όνειρο της νύχτας Ξέχνα τις κρυστάλλινες κουρτίνες μου. ^ έχνα το παρελθόν· ξέχνα ακόμα, αν μπορείς, το μέλλον, ή δώσ’ του τουλάχιστον το προνό­ μιο της εξαίρεσης από κάθε μοιραία απόφαση. Απόδωσέ τον στην ίδια την ελευθερία! Η γενική χειραφέτηση από όλες τις συνήθειες του πνεύμα­ τος, που είναι ένα από τα χαρακτηριστικά της σουρρεαλιστικής ποίησης, εκδηλώνεται συχνά στον Ελυάρ υπό μορφή απελευθέρωσης από τις

συνηθισμένες συνθήκες του χρόνου και του χώ­ ρου. Απευθυνόμενος σ’ αυτήν που τον εμπνέει, ο ποιητής τη χαιρετά μ’ αυτά τα λόγια: Φτιάχνεις βώλους σιωπής μες στην έρημο των θορύβων... Είσαι παντού καταργείς τους δρόμους όλους. Θα εξετάσουμε αργότερα αυτή την πανταχού παρουσία που απολαμβάνει στον Ελυάρ η σκέ­ ψη. Ας αρκεσθούμε τώρα να διαπιστώσουμε πως έχει ως άμεση αιτία της την κατάργηση όλων των ήδη χαραγμένων διαδρομών, ανάλογη στον ποιητή με την κατάργηση όλων των προγενέστε­ ρων βιωμένων στιγμών στη διάρκεια της ύπαρ­ ξής του. Άλλωστε στους στίχους που ήδη παρα­ θέσαμε προσθέτει τους ακόλουθους: Θυσιάζεις το χρόνο Στην αιώνια νιότη της ακριβούς φλόγας Που κρύβει τη φύση καθώς την ξαναφτιάχνει. Πριν να μπορέσει η φύση να ξαναδημιουργηθεί, είναι ανάγκη να καλυφθεί. Ο χρόνος πρέπει να θυσιαστεί. Ό λα αρχίζουν με μια πράξη λησμονιάς: αποστερούμενο το παρελθόν, τη μοίρα, το ελυαρικό ον δημιουργεί μια χασμωδία μέσα στην ίδια του τη διάρκεια. Σταματάει να είναι για να είναι. Από κει δε προέρχεται και ο καινούριος χαρακτήρας αυτής της στιγμής, κατά την οποία ξαναγεννιέται η ζωή. Στιγμή χωρίς προηγούμε­ νο, ολοκάθαρα ασυνεχής, που μοιάζει να ξεπετάγεται στο κέντρο ολάκερης της ελυαρικής ποίησης: Για έλα δω υπάκουη έλα να ξεχάσεις Για ν’ αρχίσουν όλ’ απ’ την αρχή. Στην πρώτη διάφανη λέξη σου στο πρώτο γέλιο της σάρκας σου Ο πυκνός δρόμος εξαφανίζεται Ό λα ξαναρχίζουν. Ό λα είναι ξαναρχίνισμα και καινούρια γέννη­ ση στην ποίηση του Ελυάρ: Κρύβω τους σκοτεινούς θησαυρούς Άγνωστα καταφύγια Η καρδιά των δασών ο ύπνος Μιας φλογισμένης δέσμης Ό νυχτερινός ορίζοντας Που με στεφανώνει Προχωράω με το κεφάλι εμπρός Χαιρετώντας μ ’ ένα καινούριο μυστικό Τη γέννηση των εικόνων. Ενάντια σ’ ένα νυχτερινό ορίζοντα, καμωμένο από ύπνο, άρνηση του εγώ και από λειψή συνεί­ δηση, συμβαίνει η γέννηση των εικόνων. Στο σκοτεινό φόντο που τις βαστάζει, νάτες που

αφ ιερω μα/33 αναδύονται: «Απ’ αυτόν το ζωντανό ύπνο γεν­ νιέται η μέρα, και πεθαίνει, κάθε στιγμή». Γέν­ νηση πέρα από έναν παροδικό θάνατο, μετά από μια παύση, τη στιγμή που η σκέψη επωφελείται απ’ αυτή τη λύση συνέχειας, για να δημιουργή­ σει καινούρια μυστικά. Η ελυαρική φαντασία εί­ ναι ένα σύμπαν χωρίς παραδόσεις και χωρίς κατακτημένες κατοχές. Ξεφεύγει από τους συνηθι­ σμένους τρόπους τού είναι και τού αισθάνεσθαι. Εμφανίζεται απελευθερωμένη από κάθε δεσμό, μορφή ολοκληρωτικά καινούρια, που βγαίνει στιγμιαία από την παρούσα σκέψη.

Πάντοτε η πρώτη φωτιά το άστρο πάνω στη γη Και το πρώτο λουλούδι στο κορμί μας που γεννιέται Αυτό το Δικό μας, αυτό το Εμείς είναι φτιαγ­ μένο από την αλληλοδιείσδυση των δύο συνειδή­ σεων που γίνονται η μία καθρέφτης της άλλης. Έτσι ξεφεύγουν από τη σιωπή, από τη μοναξιά. Από αυτές τις δύο συνειδήσεις εντούτοις, υπάρ­ χει μία, η οποία μπορεί λογικά να τεθεί ως προ­ γενέστερη της άλλης. Συχνά μέσα στο ελυαρικό

α μπορούσαμε, λοιπόν, κάλλιστα να θεω­ ρήσουμε πως αυτή η αναγέννηση του όντος έχει ως αποκλειστικό υποκείμενό της τον ίδιο τον ποιητή. Γιατί κανείς να ξεχάσει τον εαυτό του, να πάψει να υπάρχει, αν δεν είναι για να ξαναβρεί καλύτερα τον εαυτό του, να μαζευτεί και να ξαναέχει την κυριότητα του εαυτού του; Το ελυαρικό Cogito ή μάλλον Sentio θα μπορούσε κάλλιστα να περιοριστεί στην ακανόνιστη λει­ τουργία μιας αυτοσυνείδησης, που πάλλεται μες στη μοναξιά. Θα μπορούσε κάλλιστα να είναι, όπως στον πρώιμο Μπαρρές λόγου χάρη, η έκ­ φραση ενός εγωισμού. Όμως δεν είναι καθόλου κάτι τέτοιο. Από την αρχή και χωρίς εξαιρέσεις, στον Ελυάρ, κάθε στιγμή όπου εμφανίζεται το συναίσθημα του εγώ είναι στενά συνδεδεμένη με το αίσθημα μιας φιλικής ή αγαπημένης παρου­ σίας. Εδώ, δεν υπάρχει διάκριση ανάμεσα στο εγώ και στον άλλον, ούτε και η παραμικρή ασυγχρονία στην ανάδυση των δύο διαρκειών τους. Την ίδια στιγμή, σε μια διπλή ταυτόχρονη ανά­ δυση, αυτοσυνείδηση και συνείδηση του άλλου αντιλαλούν μέσα στην ίδια σκέψη. Κι αυτό γίνε­ ται με μια τόσο αδιάσπαστη κίνηση που είναι αδύνατον να γίνει αντιληπτό εάν το ένα από τα δύο συστατικά στοιχεία είναι προγενέστερο του άλλου:

Θ

Γεννιόμαστε ο ένας με τον άλλον κάθε αυγή Και το γέλιο μας σβήνει την έρημο τ ’ ουρανού. Μέσα στο κενό του χώρου, μέσα στη χασμωδία του χρόνου, μέσα στην απουσία κάθε εισβολής προερχόμενης από τα έξω, το Εγώ και το Εσύ θεμελιώνουν από κοινού μια καινούρια ύπαρξη. Αυτή δε, είναι ανεξάρτητη από την αμοιβαία δράση των δύο συνειδήσεων. Έτσι, είναι ένας αμετάβλητος κανόνας στην ελυαρική ποίηση, το Εγώ και το Εσύ να συνεπάγονται και πολύ συ­ χνά να εκφράζουν ένα Εμείς, που χαρακτηρίζε­ ται από μια φοβερή δύναμη. Έ να εμείς που, ση­ μαίνοντος πάνω απ’ όλα μια εντελώς απόλυτη κοινότητα πνεύματος, αντικειμενοποιείται ωστό­ σο επίσης με τη μορφή ενός κοινού σώματος:

«Η τροφός των άστρων». Σχέδιο Αντρέ Μπρετόν

ποίημα ένας συνομιλητής απευθύνεται σ’ έναν άλλον. Έτσι αντί για ένα αρχικό Εμείς έχουμε ένα Εσύ προς το οποίο προσανατολίζεται ένα Εγώ: Θα παραθέσω γι’ αρχή τα στοιχεία Η φωνή σου τα μάτια σου τα χέρια σου τα χείλη σου Είμαι πάνω στη γη άραγε θα ’μ ουνα Α ν δεν ήσουν κι εσύ Σ ’ αυτό το λουτρό που είναι απέναντι στη θάλασσα στο γλυκό νερό Σ ’ αυτό το λουτρό που η φλόγα Έ χασε μες στα μάτια μας Αυτό το λουτρό ευτυχισμένων δακρύων

34/αφιερωμα Που μέσα του μπήκα. Με την αρετή των χεριών σου Με τη χάρη των χειλιών σου Ετούτη η πρώτη ανθρώπινη κατάσταση Σα νιοφντεμένο λιβάδι...

Σ

τόσο χαρακτηριστικός του ελυαρικού ποιήματος όσο και του ρονσαρικού, παύει να έχει την όψη μιας προσφώνησης στο αγαπημένο πρόσωπο. Ο ποιητής παραχωρεί τη θέση και το λόγο, και νά που στη θέση τους εμφανίζεται μία μορφή στην κατάσταση της γέννησης, η μορφή μιας γυναίκας που ανοίγει τα μάτια και κάνει τα πρώτα της βή­ ματα.

’ αυτό το κείμενο, όπως και σε πολλά άλλα, αυτό που εμφανίζεται σαν ιδιαίτερο χαρα­ κτηριστικό του. Ελυάρ, είναι ο ρόλος της συνεί­ Έλπιζε έλπιζε έλπιζε δησης απέναντι στο αντικείμενό της. Η σκέψη Πως θα χαμογελάσεις στον εαυτό σου του ποιητή μοιάζει εδώ να μην έχει άλλη κατα­ Για πρώτη φορά. βολή από την παρουσία της αγαπημένης και ει­ δικότερα του κορμιού της. Αν ο ίδιος βρίσκεται Τοποθετημένη μέσα στη συλλογιζόμενη συνείδη­ επί της γης, αυτό αναμφίβολα συμβαίνει γιατί ση ή βαλμένη μες στο συλλογισθέν αντικείμενο, η υπάρχει ένα σώμα, κάποια χέρια, κάποια χείλη βιωμένη από τον Ελυάρ εμπειρία γίνεται λοιπόν που τον κάνουν να υπάρχει. Όμως αυτό το αγα­ πάντοτε αντιληπτή απ’ αυτόν ως ανείπωτη. Πά­ πημένο κορμί δεν υπάρχει χωρίς να υφίσταται κι ντοτε συμβαίνει για πρώτη φορά. Κατά μία έν­ αυτό με τη σειρά του τη δημιουργική ενέργεια νοια, είναι το ίδιο το αντίθετο μιας χρονικής της αγαπώσας σκέψης. Με την ίδια σχεδόν κίνη­ εμπειρίας, εφόσον γίνεται σε μία στιγμή χωρίς ση η συνείδηση του εραστή και το σώμα της αγα­ διάρκεια. Από την άλλη όμως, είναι χαρακτηρι­ πημένης καλούνται στη ζωή, βυθισμένοι κι οι στικό της ουσίας αυτής της στιγμής να ανανεώ­ δύο μέσα στο ίδιο λουτρό ζωογόνων δακρύων. νεται, να προεκτείνεται κατά συνέπεια, κι αυτό Ολόκληρο αυτό το φαινόμενο, λοιπόν, πραγμα­ να συμβαίνει με μία συνέχεια στιγμών που, κα­ τοποιείται στη διάρκεια ενός διαλόγου όπου το θώς προστίθενται οι μεν στις δε, παρουσιάζουν Εσύ εναλλάσσεται με το Εγώ. Η προσφώνηση με τα χαρακτηριστικά μιας διάρκειας. το εσύ που ενώνει τους δύο συνομιλητές είναι κάτι το πολύ πιο οικείο από τη συνηθισμένη λε­ έβαια, δεν θα ήταν ανακριβές να υποστηρικτική μορφή με την οποία δύο πρόσωπα απευθύ­ χθεί πως η ελυαρική στιγμή απλώνεται ολό­ νονται το ένα στο άλλο· είναι η πράξη χάρη στην οποία συνδέονται όσο πιο στενά γίνεται κάποια κληρη έξω από το χρόνο. Είναι όμως εξίσου θε­ όντα που βγαίνουν, κατά κάποιο τρόπο, ταυτό­ μιτό να επισημανθεί πως, εξαιτίας της επανάλη­ χρονα στην ύπαρξη. Από τη μια μεριά υπάρχει ψης, καταλήγει τελικά να γεννήσει την ίδια της αυτός που βλέπει, που σκέφτεται, που μιλά. Από τη διάρκεια. Από τη μία, δεν υπάρχει παρά μόνο την άλλη, υπάρχει αυτή πόυ τη βλέπουν, που τη μέσα σ’ ένα είδος αστραπής. Από την άλλη, εμ­ σκέφτονται, στην οποία μιλάνε. Αυτά τα δύο φανίζεται σαν ένας χρόνος που οικοδομείται δια όντα δεν τα χωρίζει κανένας φραγμός. Η συνεί­ μέσου της επανάληψης των στοιχείων που τον δηση του ποιητή ενώνεται για να το αποκαλύψει συνθέτουν. στο αντικείμενο που έχει. Είναι λοιπόν εξίσου σωστό να θεωρήσουμε τον Μερικές φορές συμβαίνει στον Ελυάρ η αντί­ Ελυάρ ως ποιητή του ατελεύτητου και ως ποιητή ληψη' του αντικειμένου να γίνεται μέσα σε τέ­ του, στιγμιαίου. Ή , για την ακρίβεια, ως έναν τοιες συνθήκες οικειότητας, που να καταργούν ποιητή στον οποίο, εξαιτίας του ατελεύτητου με αυτή την εύθραυστη διάκριση ανάμεσα στο υπο­ το οποίο επανέρχεται στο φως, η στιγμή αποκτά, κείμενο και στο αντικείμενο. Τότε δεν υπάρχει κατά κάποιο τρόπο στην πορεία ή καθυστερημέ­ πια Εσύ ούτε Εγώ, αλλά ένα μοναδικό ον, που να, μια κάποια μονιμότητα. Ό λα εξαρτώνται παρουσιάζεται ταυτόχρονα και υποκειμενικά από τη δύναμη για μια εκ νέου αρχή, που ακρι­ και αντικειμενικά, και στο οποίο πραγματοποι­ βώς έχει ανάγκη από χρόνο για να βεβαιωθεί. Ο είται η επανεμφάνιση της αυτοσυνείδησης βγαί­ Ελυάρ είναι έτσι, όχι πριν απ’ όλα, αλλά σε τε­ νοντας από τη νύχτα και τον ύπνο. Κατά συνέ­ λευταία ανάλυση, ο ποιητής της επανάληψης. πεια, δύο αφυπνίσεις εναρμονίζονται για να δη­ Ό χ ι με την έννοια του συνεχούς αναμασήματος μιουργήσουν, πια, μία: την αφύπνιση του κορ­ του Μπλανσό, ούτε με την καθυστερημένη επι­ μιού και την αφύπνιση του πνεύματος. Πάντα στροφή του Προυστ σ’ ένα παρελθόν που το ξα­ στον Ελυάρ το κορμί εμφανίζεται ως ευτυχισμέ­ ναβρίσκει. Αλλά αντίθετα, με την έννοια της νο που δέχεται τη σκέψη. Από το ένα στο άλλο η επανεφεύρεσης ενός κίνητρου ζωής που, παρόλο ίδια δραστηριότητα συνεχίζεται χωρίς τραντάγ­ που έχει υπάρξει ενεργητικά στο παρελθόν, δια­ ματα. Κι αυτό είναι ιδιαίτερα αληθινό όταν πρό­ τηρεί ωστόσο το ίδιο την ικανότητα να δράσει κειται για την αγαπημένη γυναίκα. Εκείνη, δη­ για αμέτρητες ακόμα φορές στο μέλλον. Εδώ δεν μιούργημα αποκλειστικά σωματικό αρχικά, γίνε­ έχουμε καμία πνευματική προσπάθεια για απο­ ται πολύ γρήγορα μια σάρκα ικανή να σκεφτεί θησαύριση του παρελθόντος στη μνήμη, αλλά τον εαυτό της. Στη συνέχεια, ο ερωτικός λόγος, αντίθετα επανειλημμένες κινήσεις του πνεύματος

Β

αφιερωμα/35 με στόχο να πραγματοποιηθεί το συχνό της εμπειρίας. Αυτό μας οδηγεί εντελώς φυσικά στο να υπενθυμίσουμε τη διάκριση που κάνει ο Κίρκέγκωρ, ανάμεσα στην αναδρομική επανάληψη, ή ανάμνησιν*, με την οποία η σκέψη γυρνάει σ’ ένα παρελθόν του οποίου εξακολουθεί να παρα­ μένει δέσμια, και την προοπτική επανάληψη, προβολή της σκέψης προς τα εμπρός για να πραγματοποιηθεί ξανά ένα όνειρο που συνελήφθη ήδη μία πρώτη φορά. Επαναλαμβάνομαι στο μέτρο που είμαι άνθρωπος Κι εκπλήσσομαι που κανένας Δεν μπόρεσε άξια Να με διαψεύσει να μιλήσει για μένα χωρίς ν’ αντηχήσει Αμέσως κι ολοκάθαρη η φωνή μου Και χωρίς να το θέλω έχω δίκιο Χωρίς να το θέλω είμαι παντός καιρού... Επανάληψη, η οποία, με μια σειρά αλλεπάλ­ ληλων αλμάτων συμπεριλαμβάνει όλους τους χρόνους που διαδοχικά ζωντανεύει. Επανάληψη όμως, που απλώνεται επίσης σε ένα πεδίο ζωής πιο εκτεταμένο, που κατέχει μία όλο και μεγαλύ­ τερη επιφάνεια. Έχουμε ένα παράδειγμα στο ποίημα Χαμένος Κήπος·. Αυτός ο κήπος έβλεπε στη θάλασσα Μίσχος από γαρίφαλο Μιμούνταν τον ήχο του νερού Κάτω απ’ αυτόν άκουγες το δάσος. Η καρδιά του διηγούνταν τον αέρα της άπλας Σε ήρεμους όγκους Τα λουλούδια του ανέβαιναν στο ύψος των φύλλων Κατά τις ρίζες της τρυφερής μέρας. Αυτός ο κήπος έβλεπε στη γης Τα χάδια του ήταν τόσο ανάλαφρα Που αλέες ξεπηδούσανε Από μόνες τους κάθε στιγμή. Μ’ αυτές τις δύο όψεις, τη θαλασσινή πλευρά και τη γήινη πλευρά, ο ελυαρικός κήπος δεν αρκείται απλά να είναι αυτό που είναι, να περιορι­ στεί σε προκαθορισμένα όρια. Ο αέρας της άπλας φυσάει εκεί ελεύθερα, μοιάζει με δάσος. Καθώς προχωράει ο περιπατητής, ο κήπος του αποκαλύπτει μια ολόκληρη δέσμη καινούριων προοπτικών. Αλέες γεννιούνται κάθε στιγμή μπροστά στα βήματά του. ς παρατηρήσουμε ακόμα πως η επανάληψη του θεάματος δεν αφορά εδώ μόνο το αντι­ κείμενο, στο οποίο αυτό το φαινόμενο λαμβάνει χώρα. Αφορά επίσης και το υποκεί|*ενο μέσα στο βλέμμα και μέσα στη σκέψη του οποίου το

Α

φαινόμενο επαναλαμβάνεται. Δεν υπάρχει διεύ­ ρυνση του πεδίου της διάρκειας ή της έκτασης χωρίς την παρέμβαση μιας καταγράφουσας και πολλαπλασιάζουσας συνείδησης. Αν ο χώρος και η στιγμή επαναλαμβάνονται, αυτό συμβαίνει γιατί υπάρχει ένας μάρτυρας, μέσα, στα μάτια του οποίου αυτά ξαναρχίζουν να υπάρχουν. Το βλέπουμε καλά πως, μέσα στο σόμπαν του Ελυάρ, η κατοίκηση των χρόνων και των διαστη­ μάτων γίνεται μόνο με τη βοήθεια δύο προσώ­ πων: Καθώς είσαι η πιο όμορφη και η πιο πιστή Εγώ είμαι ο πιο όμορφος κι ο πιο πιστός Ίδια φωτιά απ’ την ίδια πηγή Κι ίδιο νερό δροσάτο μες στη θύελλα. Παράθυρα μονάχα τα δικά μας Α π ’ όπου βγαίνει η ζωή όπου τα πάντα μπαίνουν Παντού το κέντρο του έρωτα Αδιάκοπα το πρώτο βλέμμα Η γέννησή μας είναι διαρκής. Σ’ αυτό το ποίημα όλα τα θέματα του ελυαρικού κόσμου είναι παρόντα: της αναγέννησης, της επανάληψης, του ατελεύτητου, της πανταχού

36/αφιερω μα παρουσίας. Υπάρχει όμως επιπλέον ένα σημα­ ντικό στοιχείο, που εμφανίζεται για πρώτη φο­ ρά, και που μπορούμε να το ονομάσουμε το θέμα της ταυτότητας των εκδηλώσεων του όντος. Το ελυαρικό πρόσωπο, όπως και το νερβαλικό πρό­ σωπο, είναι πάντα και παντού όμοιο με τον εαυ­ τό του. Είναι και παραμένει το ίδιο. Ομοιότητα που μπορεί να είναι αντικειμενική ή υποκειμενι­ κή, ανάλογα αν αφορά πράγματα ή πρόσωπα. Ομοιότητα αντικειμενική, που ένα δείγμα της μπορούμε να δούμε σ’ ένα από τα πρώτα γραπτά του Ελυάρ: Ζωγράφισα ουρανούς πάντα ίδιους Η θάλασσα που 'χει όλα τα καράβια Το χιόνι, ο άνεμος κι η βροχή. Οι ουρανοί που ζωγράφισε ο ποιητής, η θά­ λασσα, τα στοιχεία είναι λοιπόν εξαρχής αντιλη­ πτά μέσα στην ομοιότητα με τον εαυτό τους. Από τις αρχές ήδη της καριέρας του ο Ελυάρ εμ­ φανίζεται ως πιο ικανός να συλλάβει τα αντικεί­ μενα μέσα στις ομοιότητές τους παρά μέσα στην ίδια τους την ατομικότητα. Άραγε, με τον ίδιο τρόπο δεν θα εκδηλωθεί αργότερα μια άλλη ομοιότητα, η ομοιότητα που υπάρχει ανάμεσα στους ανθρώπους; Ομοιότητα κρυμμένη αρχικά, αλλά που αποκαλύπτεται και γίνεται κραυγαλέα μόλις οι άνθρωποι αρνηθούν τις διαφορές τους και τις παλιές έριδές τους: Ο άνθρωπος λευτερωμένος από το παράλογο παρελθόν του Α ς σηκώσει μπρος στον αδελφό του ένα όμοιο πρόσωπο. Εδώ πάλι, η ένωση, ή, για να μιλήσουμε με με­ γαλύτερη ακρίβεια, η εξομοίωση που γίνεται ανάμεσα στα μέλη της ομάδας, γίνεται αντιληπτή από τα έξω και παρουσιάζεται αντικειμενικά. Μπορεί όμως επίσης - είναι η πιο συχνή περί­ πτωση - να βιώνεται από τα μέσα, σαν μια εμπειρία βαθιά υποκειμενική. Η ταυτότητα λοιπόν για την οποία πρόκειται, δεν υφίσταται πια ανάμεσα σε δύο εξωτερικά αντικείμενα αλλά ανάμεσα στο Εγώ και στον Άλλον (ή τους άλλους). Οι ομοιότητες τους κα­ θιστούν εναλλάξιμους. Έχουνε τ ’ όνομά μου έχω το δικό τους Είμαστε τα όμοια φρούτα ενός δέντρου. Στο έσχατο σημείο της η ταύτιση γίνεται πάγκόσμια: Σκεφτόμουνα τη γη που λατρεύω Ήμουνα όμοιος μ ’ όλα όσα ονομάζω. η έκφραση «σκεφτόμουνα προφανώς την έννοια έπαιρνα Σ ’τηαυτόγη»,τοέχεικείμενο,

τη μορφή του, ενδυόμουν την εμφάνιση των όντων που περιέχει. Η ονομαστική πράξη είναι πράξη εξομοίωσης. Ο ποιητής κι ο κόσμος ανα­ καλύπτουν πως είναι παρόμοιοι, ο ένας δεν εί­ ναι παρά η επανάληψη του άλλου. Στον Ελυάρ, όπως και στο Νερβάλ και στους Γερμανούς ρο­ μαντικούς, είναι δυνατόν λοιπόν να βρούμε μια θαυμαστή ταύτιση του εγώ και της κοσμικής πραγματικότητας. Συνήθως συμβαίνει στο επίπε­ δο της ερωτικής σκέψης. Ν’ αγαπάς σημαίνει να γίνεσαι ο άλλος και να κάνεις και τον άλλον να γίνει όμοιος σου. Αρκεί λοιπόν να τοποθετήσεις το αγαπημένο πλάσμα στο επίπεδο των άστρων και τ’ ουρανού για να συμμετέχεις κι εσύ ο ίδιος σ’ αυτή την έκσταση σε κοσμική κλίμακα. Δεν πρέπει λοιπόν να μένουμε έκπληκτοι εδώ αν, διαδοχικά ή ταυτόχρονα, στον Ελυάρ, το αγαπημένο πρόσωπο κι ο εραστής εξισώνονται με το σύμπαν. Με οποιονδήποτε τρόπο όμως κι αν μεταμορφώνεται η αγαπημένη γυναίκα, όσο ουράνια κι αν μπορεί να γίνει, παραμένει πάντα ίδια με τον εαυτό της. Η θηλυκότητα της ουσίας της συνεχώς επανεμφανίζεται. Είναι μία ανεξά­ ντλητη πηγή ομοιοτήτων: Γυναίκα γεννάς ένα κορμί πάντα όμοιο Το δικό σου Είσαι η ομοιότητα. Ομοιότητα που στη γυναίκα φαίνεται μερικές φορές να υπάρχει ανάμεσα σε τόσα πράγματα που μοιάζει να είναι ένα στοίχημα για τον ποιη­ τή το να «ονομάσει» όλες αυτές τις ομοιότητες. Κι όμως αδιάκοπα τις βρίσκει. Ολόκληρη η ποίηση του Ελυάρ μοιάζει μια διαδικασία θαυ­ μαστά ταιριασμένη για να εξάγει από την ποικι­ λία κάι την αντιφατικότητα των όντων τις κρυμ­ μένες ταυτότητες: Αναδυόταν μέσα από τις ομοιότητες Και τις αντιθέσεις της. Και σ’ ένα πεζοτράγουδο, που αγαπά ο Μπασελόρ: «Σε ταύτισα με όντα που μόνο η ποικιλία δικαιολογούσε τ ’ όνομά τους, το ίδιο πάντα, το δικό σου, με το οποίο ήθελα να τα ονομάσω, όντα που άλλαζα καθώς σε άλλαζα, μέσα στο φως, όπως αλλάζουμε το νερό μιας πηγής όταν το παίρνουμε στο ποτήρι, όπως αλλάζουμε το χέ­ ρι μας όταν το βάζουμε μέσα σ ’ ένα άλλο».** Μετάφραση: Τιτίκα Δημητρούλια * Το κείμενο είναι απόσπασμα από την εισήγηση του Ζ. Που­ λί, με τον τίτλο Ο Πωλ Ελυάρ tecu η πολλαπλότητα του όντος, στο Συνέδριο για τον Ελυάρ που έγινε στη Νίκαια το Μάη του 1972. ** Οι μεταφράσεις των αποσπασμάτων εδώ, όπως και σε ολό­ κληρο το αφιέρωμα, έχουν γίνει μόνο και μόνο για να εξυ­ πηρετηθεί η συνοχή των κειμένων και δε φιλοδοξούν, ούτε κατά διάνοια, να θεωρηθούν ως μεταφραστικές δοκιμές του Ελυάρ.

αφιερωμα/53

Ο Ελυάρ, πάνω απ' όλα, είναι ο πολλαπλός άνθρωπος. Όλοι όσοι τον μελέ­ τησαν, από την έκδοση αυτού του μικρού αλλά και τόσο μεγάλου βιβλίου τού Πιέρ Εμμανουέλ, «Το παγκόσμιο Εγώ στον Πωλ Ελυάρ», όλοι όσοι τον γνώρι­ σαν, ξέρουν πως το κύριο χαρακτηριστικό του είναι, πολύ πέρα από την έμμο­ νη ιδέα της μοναξιάς, η αδυναμία του να σκεφτεί τον εαυτό του και μόνο. Και εάν αυτός, που η φιλοδοξία του ήταν να μπορέσει να τα πει όλα, τρόμαζε μια μέρα μπροστά στο ανείπωτο και στο ανέκφραστο, αν μπόρεσε να μιλήσει για τον «αδιανόητο θάνατο, αυτό ίσως έγινε γιατί ο τάφος είναι ο τόπος της φα­ νερής μοναξιάς, εφόσον δεν είναι αναμμένο αυτό το δίχως φόβο φως που ακτινοβολεί στο κενό και που αυτός το συμπύκνωσε, μια για πάντα, σε δυο

»

σ τίχ ο υ ς :

Όποιος σκέφτεται τον εαυτό τον τον νεκρό τρελαίνεται Όποιος βλέπει τον εαυτό τον νεκρό παρηγοριέται

Ελυάρ, όσο ζούσε όμως, ήταν ο άνθρωπος των άλλων, ο άνθρωπος μεσ’ απ’ τους άλ­ λους, ο άνθρωπος για τους άλλους. Σκεφτόταν, πολύ πριν μια φιλοσοφία τραβήξει την προσοχή του σ’ αυτό το σημείο, πως αποτελούμαστε από τον άλλον. Δε θα πρέπει ωστόσο να ξεχνάμε πως το κίνημα, από το οποίο πάντοτε διακήρυττε πως δέχτηκε την αρχική ώθηση, ήταν ο ουμανισμός. Ο Πιέρ Ζέγκερς το θυμάται σίγουρα αυτό, σ’ αυτόν μεσολάβησε ο Ελυάρ για να εκδοθεί

Ο

ένας Αντρέ Σπιρ, και νομίζω ακόμα ένας Ζαματί. Αυτός που ο Ελυάρ πάντα διακήρυττε πως υπήρξε δάσκαλός του, -όσο εκπληκτικό κι αν μπορεί να φαίνεται αε κάποιους, είναι ακριβώς ο Αντρέ Σπιρ. Καταλαβαίνουμε ακόμα καλύτε­ ρα, όταν το θυμόμαστε αυτό, το νόημα και την εμβέλεια αυτού του ανέκδοτου που το μετέφερα, στον καιρό του, και που το αναφέρει η πρόσφα­ τη μαρτυρία του Κλωντ Ρουά. Αυτός είχε γράψει ένα βιβλίο στο οποίο έλεγε κάπου, ανάγλυφα,

54/αφιερωμα την παλιά στανταλική θέση, πως πρέπει να φτιά­ χνουμε από τη ζωή μας ένα αριστούργημα. Κα­ θώς το έλεγα στον Ελυάρ, με κάρφωσε με τα μά­ τια, μ’ αυτή την ασημόχρωμη παιδική διαύγεια μες στο βλέμμα, λες και το γάλα της ανθρώπινης τρυφεράδας είχε άξαφνα γίνει φως. Και μου ’πε: «Μα όχι, έχει εντελώς άδικο. Τη ζωή των άλλων πρέπει να κάνουμε αριστούργημα». Δυστυχώς για μένα εδώ τα πράγματα αρχί­ ζουν να περιπλέκονται. Από τον Ελυάρ που δια­ βάζει Σενεβιέρ ώς τον Ελυάρ στον οποίο η ταύ­ τιση με τον άλλον έχει γίνει φιλοδοξία, από το αγόρι των 16 χρόνων ώς τον άντρα των 50 χρό­ νων, το μονοπάτι δεν είναι χωρίς διακοπή, χω­ ρίς χασμωδία, και κατά πολύ περίεργο τρόπο αυτή η διακοπή οφείλεται καταρχήν σ’ αυτό που στη συνέχεια θα τον βοηθήσει να ξαναβρεί το δρόμο και το μονοπάτι προς τον άνθρωπο, εν­ νοώ τον έρωτα. Γιατί θα ήταν μάταιο όνειρο να φανταστούμε στον Ελυάρ μια εύκολη εξέλιξη, μια αργή και συνεχή ανάπτυξη του δέντρου του έρωτα που θα τον έκαναν στο τέλος ν’ ανθίσει μέσα στην ύστατη αντίληψη που απόκτησε και δοκίμασε στην πράξη. τον Ελυάρ, για την ακρίβεια, δεν υπάρχει ο έρωτας, υπάρχουν έρωτες, και βέβαια όχι με την έννοια με την οποία χρησιμοποιεί ο Ρονσάρ τη λέξη, ως παραλλαγές στο ίδιο θέμα, ενορχη­ στρωμένο από το χρόνο και που θα το τελειώσει η ηλικία σε ελάσσονα τόνο. Αντίθετα υπάρχει σ’ αυτόν τον άνθρωπο, που κάποιοι θέλησαν να τον περιορίσουν στο να είναι απλά μια πιο κοντινή, πιο ψηλή φωνή στον αιώνιο χορό του έρωτα, μια ολόκληρη πρακτική κριτική του έρωτα, και πα­ ράλληλα με την διαβεβαίωση του τελικού θριάμ­ βου, η διαβεβαίωση ή μάλλον η επιβεβαίωση του ρητού του Λωτρεαμόν: «Ο έρωτας δεν είναι όλη η ποίηση». Ας ξανάρθουμε όμως στο θέμα μας. Αυτός ο νεαρός άντρας που έχει ανατραφεί με τον ουμανισμό, εμπλέκεται στη φριχτή - και ευλογημένη για τις ιδέες που είχε εκείνη την εποχή, εμπειρία του πολέμου του 1914-1918. Οι πόλεμοι είναι αυ­ τό που είναι και δεν αποβλέπω ούτε στη νέα πολεμολογία, ούτε καν στην απλή μαρξιστική ανά­ λυση που θα ήταν πιο εύκολη στα μέτρα μου, του πολεμικού φαινομένου. Δε θέλω να δω παρά ένα πράγμα μόνο: τη φριχτή μύηση στα μυστήρια της αδελφοσύνης. Μπορούμε να ρωτήσουμε όλους αυτούς που δεν έκαναν τους χαζούς βγαίνοντας απ’ αυτή τη σύ­ γκρουση, από τον Λεζέ ώς τον Βαγιάν-Κουτυριέ, από τον Γκρομαίρ ώς το Λυρσά, από τον Μπαρμπύς ώς τον Αντρέ Μπρετόν, η απάντηση είναι ομόφωνη, ο πόλεμος τους έμαθε να λένε εμείς. Και αυτό το εμείς είναι η διαβεβαίωση της αλληλεγγύης μιας γενιάς: «Είμασταν είκοσι χρο-

Σ

νών», φωνάζει ο Μπρετόν σχετικά με το Πουανκαρέ, είτε, πολιτικά, αυτό το εμείς σκοπεύει πιο μακριά και είναι το σοσιαλιστικό και διεθνιστικό εμείς του Μπαρμπύς και του Βαγιάν-Κουτυριέ. Όσο κανένας άλλος ο Ελυάρ επιβεβαίωσε αυ­ τό το εμείς. Παίρνω γι’ απόδειξη τους πρώτους στίχους μόνο, που θέλησε να αναγνωρίσει για δικούς του, Το χρέος και την Ανησυχία, που όλοι τους είναι ποιήματα πολέμου. Το εμείς εί­ ναι θριαμβευτικά παρόν. Μπροστά στη συμφορά και στην τρέλα του πολέμου, υπάρχει το εμείς και υπάρχει και το αυτοί. Αυτοί, που δεν ξέρου­ με ακόμα ποιοι είναι, εκτός από το ότι ο Φερνάν Φονταίν της σειράς 16 σκοτώθηκε στα 19 τού χρόνια στις 20 του Ιούνη του 1915: Όλη η γης, ο άνθρωπος υποφέρει Και το αίμα του σκίζει τον ήλιο... Σ ’ αφήσανε στην άκρη σ’ ένα χαντάκι Τώρα είναι ολομόναχοι. Όμως τελικά είναι ο στρατός εκεί, μπορούν να πιουν μαζί, μπορούνε να γελάσουνε μαζί, να κραυγάσουν όσο θέλουν, είναι όλοι μαζί, όλοι μαζί είναι καθαροί, όλοι μαζί είναι δυστυχισμέ­ νοι. Ω! όλοι εσείς, τρομαγμένοι, θαρραλέοι, Σας το λέω: Η ζωή μας καίγεται! Λοιπόν, το ζήτημα είναι καθαρό, κι ο Ελυάρ το βάζει προμετωπίδα στο βιβλίο του Το Γέλιο κάποιου άλλου: Έφυγα μαζί τους, κι όταν γυρί­ ζει απ’ την άδεια πάλι μαζί τους είναι, μαζί μ’ αυτό το εμείς, όπως μπορούμε να το δούμε λόγου χάρη στο Τόσο χαρούμενο το Παρίσι. Έχουμε πόλεμο! Τίποτα δεν είναι πιο σκληρό από τον πόλεμο το χειμώνα! Είμαι πολύ βρώμικος (εδώ σ’ εμάς, δεν περπατά­ με πάνω στο πεζοδρόμιο ούτε μες στο δρόμο) τι χαρά όμως να ’μ αι δω να στρογγυλοκάθομαι! Η πόλη είναι πάντα φλογερή. Στο σινεμά η πί­ ταιρικάδα σφυρίζει την Κυρία με τας Καμελίας Κι εμείς, ρωτάμε κιόλας αυτούς που διασχίζουν την πόλη για να πάνε αλλού, αν ψάχνουνε δια­ μάντια με άροτρο. ή στο Ο θάνατός μας Μας διδάσκουνε πολύ την υπομονή, τη φρονιμά­ δα, και το ότι μπορεί να πεθάνουμε. Να πεθάνουμε, αιφνιδιασμένος από το πιο φευ­ γαλέο φως, ο βίαιος θάνατος. «Εγώ στο Η Ωραία κοιμωμένη» σαρκάζεις και μας κάνεις να γελάμε Ξέρω όλα τα τραγούδια των πουλιών. Φωνάζαμε χαρούμενα: «Πάμε στον πόλεμο!» στον κόσμο που το ’ξερε καλά Κι εμείς το ξέραμε!

αφιερω μα/55 Ω! Τι φοβερό θόρυβο που κάνει ο πόλεμος μες στον κόσμο και γύρω μας! Ω! Ο φοβερός θόρυ­ βος του πολέμου! Αυτός ο όλμος πού, πού κυλάει Το μυόραλλιοβόλο, σαν ένας άνθρωπος που τραυλίζει, κι αυτός ο αρουραίος που τον σκοτώνεις με μια σφαίρα. Καταλαβαίνουμε καλύτερα αυτό που ο Ελυάρ πολύ συχνά επαναλαμβάνει, όταν βλέπουμε την εμπειρία του πολέμου γι’ αυτόν. Επρόκειτο για τον Μπαρμπύς «τον πολύ γνωστό γερο-σιχαμένο», θα πει. ο Μπρετόν λίγα χρόνια αργότερα, κι ο Ελυάρ, αδιάκοπα, κάθε φορά που πήγαινα να κάνω το ντελικάτο, μου θύμιζε πάντα πως είχε στείλει στον Ανρύ Μπαρπύς τη συλλογή του Ποιήματα για την Ειρήνη, με την ακόλουθη αφιέρωση: «Στον Ανρύ Μπαρπύς, που έγραψε το πιο χρήσιμο βιβλίο του κόσμου». Υπάρχέι όμως ο έρωτας, ο έρωτας για τη Γκα­ λά. Κι αυτός ο παράξενος ήχος που πρόκειται να πάρουν τα ποιήματα για την Ειρήνη, αυτός ο ξαφνικός και φοβερός τρόπος να ξεχνάει τα πά­ ντα γιατί ο έρωτας είν’ εκεί. Ας διαβάσουμε μό­ νο μερικές γραμμές, μερικά ποιήματα. Είναι αρ­ κετά για να μας δείξουν μια κάθετη πτώση, μια φοβερή εμβύθιση στην υποκειμενικότητα: Θεσπέσια, με το στήθος προτεταμένο ελαφρά. Ά για γυναίκα μου, είσαι δίκιά μου περισσότερο α π ’ ό,τι όταν Μαζί μ ’ αυτόν, και μ ’ αυτόν και μ ’ αυτόν και μ ’ αυτόν Κράταγα ένα όπλο, ένα παγούρι - τη ζωή μας! Όλοι οι σύντροφοι του κόσμου Ω φίλοι μου! Δεν αξίζουν στη στρογγυλή μου τράπεζα Όσο η γυναίκα μου και τα παιδιά μου που κά­ θονται Ω φίλοι μου! Μετά τη μάχη του πλήθους κοιμόμουνα μες στο πλήθος! Τώρα δε θα ’χεις παρά μονάχα μια ανάσα δίπλα σου κι η γυναίκα σου θα νοιαστεί για σένα Πολύ περισσότερο απ’ ότι τα χίλια άλλα στόματα...

Σ

το περιβάλλον που ξει ο Ελυάρ, κατά το μι­ κρό ντανταϊστικό διάστημα, κατά τη μεγάλη σουρρεαλιστική περίοδο, όλα τίθενται υπό αμφι­ σβήτηση. Δεν πρόκειται απλά και μόνο για μια ανατροπή των αισθητικών αξιών, αλλά ολόκλη­ ρη η αντίληψη για τον άνθρωπο, με την οποία ακόμα, κατά ένα μεγάλο μέρος, ζούμε, συζητιέ­ ται, αμφισβητείται. Ας βάλουμε κατά μέρος τη ντροπή και τη σύμβαση, την καθαρή τιμιότητα

των λόγων ακόμα, που είναι λιγότερο σημαντι­ κές από την αλήθεια. Σε τελευταία ανάλυση η σεξολογία και η ερωτολογία έχουν πλέον πολιτογραφηθεί στις Σχολές. Ο ερωτικός πειραματι­ σμός, με την πιο στενή έννοια του όρου έχει τη θέση του στους σουρρεαλιστές. Προτείνεται, προετοιμάζεται θεωρητικά απ’ αυτά τα διαβά­ σματα που θα κάνουν και οι μεν και οι δε, συλ­ λογικά, ερωτικών έργων. Ο Αραγκόν μου’ λεγε για παράδειγμα τις προάλλες Πόσο μεγάλη ση­ μασία είχε για τους σουρρεαλιστές ένα έργο όπως το Τρία κορίτσια της μητέρας τους του Πιέρ Λούις. Πώς άλλωστε να μη σκεφτούμε την Άμωμο Σύλληψη, κι αυτό το εκπληκτικό κομμά­ τι Ο έρωτας, στο οποίο περιγράφει τις διάφορες στάσεις που μπορούν να πάρουν, σ’ αυτό που έχουμε συμφωνήσει να ονομάζουμε, οι θηλυκοί και οι αρσενικοί παρτενέρ, κι ακόμα αυτήν την

Έλενα Ντμίτριεβνα Ντιοκόνοβα, η επο­ νομαζόμενη Γκαλά, ήταν κόρη δικηγό­ ρου της Μό­ σχας. Το 1914 επέστρεψε στη Ρωσία. Πα­ ντρεύτηκε τον Πωλ Ελυάρ, το 1917

έρευνα πάνω στη σεξουαλικότητα για την οποία μιλούσε πριν λίγο ο Κεγιουά. Ας προσθέσουμε και τη συνεχώς αυξανόμενη σπουδαιότητα που θα γνωρίσουν ο Σαντ και η ψυχαναλυτική θεω­ ρία στους σουρρεαλιστές, σύμφωνα όμως με τις επιστημολογικές συμβουλές του Μπασελάρ, «Αν πειραματίζεσαι, πρέπει να συλλογίζεσαι, αν συλλογίζεσαι, πρέπει να πειραματίζεσαι», ένας σεξουαλικός ερωτικός πειραματισμός εγκαθι­ δρύεται, πολύ συχνά, διπλασιάζοντας τη θεω­ ρία. Η αντίληψη για τον τρελό έρωτα ταιριάζει σε μερικές έρευνες που δεν έχουν καμιά σχέση με τη πίστη λόχου χάρη. Μια αρκετά συγκεχυμένη ιδέα απελευθέρωσης της γυναίκας, η απέχθεια για τη γυναίκα αντι­ κείμενο, δεν απούσιαζε απ’ αυτή την πρακτική. Η ελευθερία των ηθών, όπως συχνά συμβαίνει, είναι συνδεδεμένη με την απαίτηση για ελευθε­ ρία. Στο τέλος-τέλος ο ίδιος ο Απολλιναίρ το λέει: «Η Ζυλιέτ είναι η πιο ελεύθερη γυναίκα». Προ-

56/αφιερωμα σοχή όμως, ας μη γελιόμαστε, ο Κεγιουά το ’λεγε πολύ σωστά, υπάρχει ένας σουρρεαλιστικός ασκητισμός. Ας μη φανταζόμαστε κάποια ωραία οπίσθια, κάποιες θεωρητικοποιημένες ομαδικές συνουσίες. Ολ’ αυτά φέρουν το στίγμα της αθωότητας και της καθαρότητας. Τέτοιες εμπει­ ρίες, ωστόσο, εμπεριέχουν και κινδύνους. Μερι­ κές φορές βγαίνουμε πληγωμένοι από το εργα­ στήριο του έρωτα όπως και απ’ οποιοδήποτε άλ­ λο εργαστήριο. Όσον αφορά τον Ελυάρ, αυτές οι εμπειρίες θα έχουν ένα συμπέρασμα φορτισμένο με μεγάλη θλίψη. Αν η ζωή και οι Μοιρασμένες Νύχτες με τον Μαξ Ερνστ έχουν όλη την έκταση και τη ζέ­ στη και τη διαυγή τρυφεράδα του χρώματος, δε θα ’ναι το ίδιο, δεν θα ’ναι πια καθόλου το ίδιο στη συνέχεια. Η εμφάνιση του Νταλί θα οδηγή­ σει στο διαζύγιο του Ελυάρ και της γυναίκας του και θα θέσει ένα νόμιμο τέλος σ’ ένα γάμο ριζωμένο στην εφηβεία. Δέν πρόκειται να πω παραπάνω γι’ αυτά. Δεν θα άρεσε καθόλου κάτι τέτοιο στον Ελυάρ. Έτυχε και μου μίλησε γι’ αυτό το παρελθόν με πόνο, ποτέ με μνησικακία, γιατί βρισκόταν σ’ ένα δρόμο που τον απομά­ κρυνε ήδη αισθητά από τις παλιές μορφές του έρωτα. Αναμφίβολα το Ο Έρωτας Η Ποίηση, είναι ένας τίτλος που εύκολα σήμερα απωθούμε. Βρίσκουμε όμως εδώ ένα ποίημα που ανοίγει διάπλατα τις πόρτες του μέλλοντος, το καταρχήν: Φωναχτά Ο ζωηρός έρωτας σηκώθηκε Με τόσο λαμπερές αστραπές Που μες στην απόθηκη του ο νους Φοβήθηκε ολα να τα ομολογήσει Φωναχτά Ό λα τα κοράκια από αίμα κάλυψαν Τη μνήμη με καινούριες γεννήσεις Ύστερα αναποδογυρισμένα μες στο φως Το μέλλον χαραγμένο με φιλιά. Απίθανη αδικία ένα μόνο πλάσμα είναι στον κόσμο Ο έρωτας διαλέγει ο έρωτας χωρίς ν’ αλλάζει πρόσωπο. αυτό όμως θα είναι η πιο φευγαλέα αστρα­ πή αυτού που θα μπορούσε να υπάρχει με τη Γκαλά, όποια κι αν είναι αυτή η διαρκής νο­ σταλγία που κράτησε, που ο Κεγιουά τη θυμόταν και που η μαρτυρία μου εδώ επιβεβαιώνει τη δι­ κή του, μια νοσταλγία που τον έκανε να μου λέει, ενώ η Νας ζούσε: «Ω! Ζω με τη Νας, θα τε­ λειώσω τη ζωή μου όμως με τη Γκαλά!» Πριν απ’ αυτές τις μέρες του 1929, που εκδίδεται η συλλο­ γή Ο Έρωτας Η Ποίηση, είναι Η Πρωτεύουσα της θλίψης, είναι η φυγή του 1925, είναι το πα­ ραληρηματικό ταξίδι γύρω από τον κόσμο, για

το οποίο ο Ελυάρ δεν μίλησε ποτέ, δεν είπε ποτέ τίποτα, είναι ακόμα η ρήξη με τον κόσμο. Κι ύστερα μια μέρα, τυχαία, θα συναντήσει τη Νας. Πρόκειται για ένα πλάσμα εντελώς διαφορετικό από τη Γκαλά: κοινωνική προέλευση, κουλτού­ ρα, όλα τη διαφοροποιούν. Είναι μια γεύση, μ’ αυτή την αλσατική προφορά που δεν πρόκειται να εγκαταλείψει ποτέ, και ένα κορίτσι του λαού συνάμα. Στο βιβλίο του Thirion, για το οποίο ίσως έχει γίνει υπερβολικά λόγος, η Νας παρου­ σιάζεται σαν ένα φτωχοκόριτσο, έτοιμο να δοθεί στον πρώτο τυχόντα. Στην πραγματικότητα, τα πράγματα είναι πολύ διαφορετικά. Είναι ένα φτωχοκόριτσο, που δούλευε για να ζήσει, και που ο Ελυάρ μου είπε πως για πολλές εβδομάδες αρνιόταν να του δοθεί γιατί ντρεπόταν που δεν ήταν παρθένα. Μ’ αυτή την εμφάνιση όλα αλλά­ ζουν. Ο κόσμος που είχε κατρακυλήσει στα ερέ­ βη ξανάρχεται προς το φως. Θα προσθέσω πως ο Ελυάρ δε θα διστάσει να ξαναρχίσει με τη Νας αυτό το ερωτικό πείραμα, που είχε αποτύχει με τον τρόπο που είπα με τη Γκαλά, αυτή τη φορά όμως θα έχει απόλυτη επιτυχία. Πράγμα που υπενθύμισε χτες με εξαιρετική δύναμη ο Χάινριχ Έγκλιν: «Δεν κατέχει παρά μονάχα αυτό που δίνει στον άλλον, δεν αγαπάει παρά μόνο αυτό που κάνει ν’ αγαπάει» και που βρίσκει εδώ πλή­ ρως τη σημασία του. Η σύζυγος, η βασίλισσα εί­ ναι γυμνή και για τους άλλους. Ο παλιός κτητι­ κός έρωτας, που αποκλείει τη μοιρασία ξεπερνιέται. Και σιγά-σιγά, παράλληλα, στον Ελυάρ χαρίζεται ο κόσμος. Κατά βάθος με τη Νας βρι­ σκόμαστε μπροστά στον αντίθετο στίχο, απ’ αυ­ τόν του Λαμαρτίνου, που τόσο αγαπούσε ο Μπρετόν, «ένα πλάσμα μονάχα λείπει κι ο κό­

Α

σμος ερημώνεται», αυτό το στίχο για τον οποίο έλεγε πως άξιζε να έχει γραφτεί από έναν άν­ θρωπο πολύ λιγότερο χαζό από το Λαμαρτίνο... Αυτό που μας λέει ο Ελυάρ κατά βάθος είναι πως ένα μόνο πλάσμα έχεις και όλος ο κόσμος γεμίζει... Πρακτικά από τη συνάντηση με τη Νας χρονο­ λογείται η συμφιλίωση του Πωλ Ελυάρ με τον εαυτό του και με την πραγματικότητα. Είναι πο-

αψιερω μα/57 λύ λάθος να πιστεύουμε πως ένας κάποιος Ελυάρ αρχίζει με την Αντίσταση ή νωρίτερα με τον πόλεμο της Ισπανίας, ή ίσως ακόμα με τη ρή­ ξη με τον σουρρεαλισμό. Στην πραγματικότητα αυτός ο Ελυάρ που ήδη υπήρχε, και πρέπει να το θυμόμαστε αυτό, στα πρώτα ποιήματα του πολέμου, ξαναβρίσκεται, σαν να αναπήδησε ξα­ νά η νιότη μέσα του με τη Νας. Η τελοιοποίηση του μεσολαβητή έρωτα είναι εδώ αδιάκοπη. Από Βιβλίο σε Βιβλίο, από χρονιά σε χρονιά, εμφανί­ ζεται για να δείξει πως «παραμένει ακόμα δύνα­ μη στις αποδείξεις της ζωής». Το 1936 με Τα γό­ νιμα μάτια που ακολουθούν Το κιγκλίδωμα, το πρώτο αφιερωμένο στη Νας βιβλίο, αρχίζει αυ-

Η όχθη τα τρεμάμενα χέρια Κατέβαινε κάτω απ’ τη βροχή Μια σκάλα από ομίχλες Έβγαινες ολόγυμνη Ψεύτικο μάρμαρο παλλόμενο Χρώμα νωρίς το πρωινό Θησαυρός φυλαγμένος από τέρατα τεράστια Που κρατούσαν αυτά ήλιο κάτω από τα φτερά τους Για σένα Τέρατα που τα ξέραμε χωρίς να τα ’χουμε δει Πιο πέρα από τους τοίχους της νύχτας μας Πιο πέρα από τον ορίζοντα των φιλιών μας Το μεταδοτικό γέλιο των υαινών

Στην αριστερή σελίδα: Ο Πωλ με το βαθμό του υπολοχαγοΰ και η Νας, το 1939

28 Νοεμβρίου 1946 ο Ελυάρ βρίσκεται στην Ελβετία. Από το τηλέφωνο μαθαίνει τον ξαφνικό θάνατο της Νας. Γρά­ φει: «Δε θα γεράσουμε μαζί»

Δυο σχέδια της Νας από τον Πι-

τός ο μεσολαβητής έρωτας να επιβεβαιώνεται κατά τρόπο αναμφισβήτητο. Δεν μπορεί κανείς να με ξέρει καλύτερα απ’ ότι εσύ Τα μάτια σου που μέσα τους Κοιμόμαστε κι οι δυο Φέρανε στ’ ανθρώπινό μου φώτα Μια μοίρα καλύτερη απ’ τις νύχτες του κόσμου Τα μάτια σου που μέσα τους ταξιδεύω Δώσαν στις χειρονομίες του δρόμου Ένα νόημα αποχωρισμένο απ’ τη γη Μέσα στα μάτια σου αυτοί που μας φανερώνουν Την ατελείωτη μοναξιά μας Δεν είναι πια αυτοί που πιστεύαν πως είναι Δεν μπορεί κανείς να σε ξέρει Καλύτερα απ’ ότι σε ξέρω Η πάλι στο θαυμάσιο ποίημα, ένα από τα καλύ­ τερα κατά τη γνώμη μου ποιήματα του Ελυάρ, στα Γόνιμα μάτια:

Μπορούσε κάλλιστα να ροκανίσει τα παλιά κόκαλα Των πλασμάτων που ζούνε το καθένα μόνο του. Χαιρόμασταν στον ήλιο στη βροχή στη θάλασσα Που δεν είχαμε παρά ένα βλέμμα έναν ουρανό μια θάλασσα Τα δικά μας Αυτή η μεσολάβηση θα φτάσει αναμφίβολα στο απόγειό της μ’ αυτό το μικρό παράνομο βι­ βλίο Τα επτά ερωτικά ποιήματα του πολέμου που είναι απολύτως ξεκάθαρο πως σημαίνει, όπως πολύ σωστά το είδε ο Αραγκόν, «πως ο έρωτας του άντρα και της γυναίκας στο ζευγάρι βρίσκει την αρμονία του ακριβώς τη στιγμή που ο άντρας και η γυναίκα υψώνονται ταυτόχρονα σε μια ίδια αντίληψη του κόσμου, όπου η περιπέτειά τους διευρύνεται κι ο έρωτας ταυτίζεται με το ανθρώπινο γίγνεσθαι». Το ποίημα: Η γωνιά της καρδιάς έλεγαν ευγενικά

58/αφιερω μα Η γωνιά του έρωτα και του μίσους και της δόξας Απαντούσαμε και τα μάτια μας αντανακλούσαν Την αλήθεια που μας χρησίμευε για άσυλο. Δ εν αρχίσαμε ποτέ Αγαπιόμασταν από πάντα Και επειδή αγαπιόμαστε θέλουμε να λευτερώσουμε τους άλλους Από την παγωμένη μοναξιά τους. Λέω θες και θέλουμε Το φως να συνεχιστεί Ζευγάρια που λάμπουν από αρετή Ζευγάρια θωρακισμένα με θάρρος Γιατί τα μάτια τους αντικρύζονται Και για τί ο σκοπός τους βρίσκεται μες στη ζωή των άλλων. στερα έρχεται ο θάνατος της Νας. Αυτή που ήταν ο ακρογωνιαίος λίθος του εξωτε­ ρικού κόσμου δεν υπάρχει πια. Αρχίζει τότε μια πάλη από τις πιο εκπληκτικές, τις πιο καταπλη­ κτικές που γίνανε ποτέ ενάντια στο θάνατο. Θυ­ μάμαι αυτόν το διαλυμένο άνθρωπο, τον ξανα­ βλέπω να κλαίει, τον ξαναβλέπω μια μέρα που τον είχα συνοδέψει στο Περ-Λασαίζ, να διεκδικεί από το θάνατο το πτώμα της Νας, με τα χέ­ ρια γεμάτα χώμα, να βολεύει τις ρίζες των λουλουδιών που ο άνεμος κι η βροχή είχανε ξεριζώ­ σει. Ξαναβλέπω την απελπισία του σ’ ένα ταξίδι στην Πολωνία, που κάναμε μαζί, κι αυτόν τον τρόμο να ’ναι μόνος του, που τον έσπρωχνε προς οποιονδήποτε... Μια κοπέλα, θυμάμαι, μια αυ­ στηρή επιστήμων, που δεν μπορούσε να έχει κα­ μία πραγματική σχέση μαζί του· είχε εξοριστεί και ο Ελυάρ μου ’λεγε: «Σκέψου το σεβασμό που η Νας θα έτρεφε γι’ αυτήν, είμαι σίγουρος πως θα φιλούσε το νούμερο που είναι χαραγμένο στο μπράτσο της». Ήθελε να την παντρευτεί και δυ­ σκολεύτηκα κι εγώ δεν ξέρω πόσο τότε για να τον αποτρέψω. Τέλος μου φαίνεται εδώ πως ξανατίθεται υπό αμφισβήτηση η πάντα επιβεβαιωμένη σχέση ανά­ μεσα στον Έρωτα και στο Θάνατο. Ξέρουμε την αφιέρωση του βιβλίου που βγήκε με το όνομα Ντιντιέ Ντεκρός, Ο Καιρός ξεχειλίζει, και που ο Ελυάρ έγραψε αμέσως μετά το θάνατο της Νας (εκτός από τα δυο ή τρία πρώτα ποιήματα), «Στους Α. και Ζ. τελευταίες αντανακλάσεις των ερώτων μου, που κάνατε τα πάντα για να διαλύσουν τη νύχτα που με πλημμυρίζει». Γνωρίζουμε λιγότερο το απελπισμένο μεγαλείο αυτού του βι­ βλίου. Δεν είδα καν, με αφορμή το φιλμ που προβάλλεται αυτή την εποχή, μια έστω αναφορά στον τύπο για τον στίχο «Δε θα γεράσουμε μαζί» που δίνει τον τίτλο στο φιλμ, και που προφανώς ο σκηνοθέτης τον πήρε από τη συλλογή. Αυτό το βιβλίο νομίζω πως, για να γνωρίσουμε τον Ελυάρ, πρέπει να το διαβάσουμε με τη μεγαλύτε­ ρη προσοχή. Γιατί, παρόλο που εκφράζει την

Υ

πιο απόλυτη, την πιο ολοκληρωτική απελπισία, τελειώνει ωστόσο με τέσσερις στίχους διάσημους σήμερα και που μαρτυρούν μια σκηνή της συμ­ φοράς, για την οποία πρέπει να δοθούν εξηγή­ σεις: Δεν θα φτάσουμε στο τέλος ο καθένας μόνος του αλλά δυο Γνωρίζοντας ο ένας τον άλλον θα γνωριστούμε όλοι Θα αγαπηθούμε όλοι και τα παιδιά μας θα γελάσουν Με το μαύρο θρύλο όπου κλαίει ο μοναχικός. Κι αυτό γιατί στην πραγματικότητα, η εμπειρία με τη Νας, η εμπειρία της Αντίστασης, αυτή η μελλοντική αυγή, που την εμφάνισή της περιμέ­ ναμε, είχαν αλλάξει τους ανθρώπους, ή τουλάχι­ στον, όπως είδαμε χτες, πολλούς ανθρώπους, κι αυτό είναι μια κατάκτηση που παραμένει. Ό π οιο και να ’ναι το χρώμα της σημερινής μέ­ ρας, ένα πράγμα δεν πρόκειται να μας το πά­ ρουν! Είχαμε μερικά χρόνια για να μάθουμε πως μπροστά στη ζωή, μπροστά στον έρωτα και στο θάνατο, δεν είχαμε πια το ίδιο βλέμμα και την ίδια ψυχή. Αυτός ο έρωτας που πρέπει να τον ξαναεπισημάνουμε, για τον οποίο μιλούσε ο Ρεμπώ, αν θέλετε να μαντέψετε την άποψή του, σας εξορκίζω να διαβάσετε αυτούς τους στίχους του Ελυάρ. Αλλά και το αδέξιο αντίστοιχό τους, το τέλος αυτού του γράμματος που περιλαμβάνε­ ται στα Γράμματα των εκτελεσμένων, το μεγάλο βιβλίο ηθικής της Αντίστασης, αυτού του γράμ­ ματος που ο Ζωρζ Σιτέρν απευθύνει στη γυναίκα του στις 7 του Μάρτη 1944, πριν από την εκτέλε­ σή του: «Επειδή δεν υπάρχουμε μόνο εμείς κι η αγάπη μας στον κόσμο, αλλά υπάρχει μια ολό­ κληρη ζωή που μπορεί να κάνει ευτυχισμένους και δυστυχισμένους εμάς και τους άλλους, και γι’ αυτήν εγώ την ευτυχία, που είναι πιο μεγάλη απ’ τη δίκιά μας, αλλά την περιέχει, γι’ αυτό φεύγω». Ύστερα θα ’ρθουν τα Πολιτικά Ποιή­ ματα. Αν όλα τα ποιήματα μπορούν να θεωρη­ θούν από τα καλύτερα του Ελυάρ, αυτό μπορεί να συζητηθεί. Η εμβέλεια όμως αυτού του βι­ βλίου παραμένει τεράστια, καταρχήν γιατί ο πρόλογος που έγραψε γι’ αυτό ο Αραγκόν είναι αναμφίβολα ένα από τα πιο οξυδερκή κείμενα που υπάρχουν πάνω στον έρωτα [...] Ας κρατή­ σουμε το τέλος, για τώρα, που απομνημονεύεται πιο εύκολα: «Είναι εγκληματίας αυτός που, επειδή υποφέρει πάρα πολύ, βγάζει κραυγές που μπορούν να αποπροσανατολίσουν τους ανθρώ­ πους». Αυτές οι κραυγές - κι ας αφήσουμε τους ανόητους να εκπλήσσονται με τα κοστούμια του Υβ Σαιν Λωράν που φορούσε ο Αραγκόν - , αυ­ τές οι κραυγές που σήμερα πάλι ο Αραγκόν δεν τις βγάζει ούτε κι αυτός... Μέσα στα Πολιτικά Ποιήματα όμως υπάρχει αυτό το κείμενο που ο

αφιερωμα/59 τίτλος του έγινε παροιμία: «Από τον ορίζοντα του ανθρώπου, στον ορίζοντα των ανθρώπων». Σ’ αυτές τις θαυμαστές σελίδες, ο Αλαίν και η Ζακλίν είναι διαρκώς αναμιγμένοι, είναι αυτοί που τον αγαπούσαν, αυτοί που τον βοηθάνε σ’ αυτή την καταπληκτική ανάδυση από την κόλα­ ση. Αυτοί που είναι οι σύμμαχοι του Ελυάρ, στην προσπάθειά του να ξαναβρεί μέσα στον έρωτα τα όπλα που θα απέδιδαν στη ζωή όσα του πήρε ο θάνατος. ^ έρουμε το μύθο, είν’ ο μύθος του Ορφέα, ι—J ενός Ορφέα όμως διαυγούς, που κάνει με τα ορθάνοιχτα μάτια του σήμερα το φοβερό δρόμο, ξέροντας πως ο θεός είναι νεκρός, πως η ανά­ σταση της σάρκας είναι ένας μύθος, και πως ο δρόμος του δε θα τον οδηγήσει ποτέ στην παλιά παρουσία. Ενός Ορφέα που γνωρίζει πως καμιά δύναμη δεν υπάρχει που να μπορεί να κάνει ώστε, όπως λέει ο Ελυάρ, «το αρνητικό φάντα­ σμα να γίνει ζωντανό φάντασμα», κι όμως, χάρη σ’ αυτούς που τον αγαπούσαν (παραθέτω λόγια του Ελυάρ) «Οι πρώτες του αγάπες ξαναγεννιόντουσαν ρίχνοντας ένα σάρκινο πέπλο περασμέ­ νο πάνω απ’ την οριστική καταστροφή, και με τη διαμεσολάβηση των αισθήσεων, σιγά-σιγά, γεν­ νιόταν ξανά η αλληλεγγύη». Λέει όντως και ξαναλέω, με τη διαμεσολάβηση των αισθήσεων. Γιατί αν κάτι μου φαίνεται απόλυτα σαφές σ’ αυτό το συνέδριο, είν’ αυτό που υπέροχα κατέδειξε χτες ο φίλος μου Ζακ Γκωσερόν: Ο Πωλ Ελυάρ είναι ένας υλιστής ποιητής κι ο άνθρωπος γι’ αυτόν ορίζεται καταρχήν από τις κοινωνικές του σχέσεις, από τις οποίες η πρώτη, η θεμελια­ κή, είναι η σχέση του άντρα και της γυναίκας. Και συνεχίζει, το ξέρετε: «γιατί λοιπόν ανακα­ τεύονταν οι κατασκευαστές ηθικής, ένας άνθρω­ πος παραδόθηκε στους όμοιούς του, ένας νόμι­ μος αδελφός». Ο άνθρωπος λοιπόν, στον οποίο αυτοί που τον αγαπούσαν είχανε δώσει τον κό­ σμο, θα μπορέσει πάλι να βρει την αγάπη μέσα στον κόσμο. Στη διάρκεια ενός ταξιδιού στο Με­ ξικό για την Παγκόσμια Επιτροπή Υποστηρικτών της Ειρήνης, συναντά τη Ντομινίκ, την οποία θα παντρευτεί, και ξανά θα μπορέσει να πει: Σ’ αγαπώ. Σ ’ αγαπώ για όλες τις γυναίκες που δε γνώρισα Σ ’ αγαπώ για όλες τις εποχές που δεν έζησα Για τη μυρωδιά της μεγάλης άπλας και τη μυρωδιά του ζεστού ψωμιού, Για το χιόνι που λιώνει για τα πρώτα λουλούδια, Για τα αθώα ζώα που ο άνθρωπος δεν τα φοβίζει Σ ’ αγαπώ για ν’ αγαπώ Σ ’ αγαπώ για όλες τις γυναίκες που δεν αγαπώ.

Τέτοιος υπήρξε, μου φαίνεται, αυτός που ζη­ τούσε από τον έρωτα να του διδάξει το μονοπάτι προς ένα πλήθος επιτέλους ενωμένο. Και «να ’μαστέ κάμποσοι», αυτή η έκφραση που τόσο συ­ χνά ξανάρχεται στα ποιήματά του, δεν είναι γι’ αυτόν παρά μια αναγγελία, μια ελπίδα να ’μαστέ επιτέλους όλοι. Γι’ αυτό το πολλαπλό πλάσμα, το κακό και η συμφορά δεν είχαν παρά μόνο ένα όνομα της μο­ ναξιάς, είτε είναι μοναξιά μες στον εγωισμό, μες στη γλώσσα, μοναξιά μες στη φιλοδοξία, μονα­ ξιά μες στον ίδιο τον έρωτα. Έτσι, το να πούμε ότι είναι ένας μεγάλος ερω­ τικός ποιητής, να τον παρομοιάσουμε όπως κά­ νει κι εγώ δεν ξέρω ποιος με τον Πετράρχη, είναι σαν να μη λέμε τίποτα. Αυτό που διδάσκει, αντί­ θετα, αυτός ο άνθρωπος που τόσο πολύ και τόσο έξυπνα αγάπησε, αυτός ο άνθρωπος που τόσο πολύ και τόσο υπέροχα αγαπήθηκε, είναι πως ο έρωτας δεν είναι αυτοσκοπός, όπως ούτε κι η φιλία, ούτε κι η συντροφικότητα. Θα μ’ έχει παρανοήσει όποιος σκεφτεί ότι θέλησα να περιορί­ σω τον Ελυάρ στο ερωτικό του στοιχείο. Θα ήταν αναμφίβολα ο πιο χαζός τρόπος για να τον περιορίσω, ο πιο χαζός ή πιο επιδέξιος, γιατί, και σ’ αυτό ήθελα να καταλήξω. Η θεωρία του έρωτα στον Ελυάρ είναι μια κριτική του έρωτα. Μας διδάσκει πως ο έρωτας είναι μέσο και ορμή προς μια ενότητα και μια ένωση πιο πλατιά. Ας ακούσουμε καλά αυτό που μας λέει στο τέλος, απολύτως στό τέλος: Έρωτα, σκόνταψα πάνω στη σκιά σου Έρωτα, σ’ είχα τόσο προκαλέσει Τόσο χαϊδέψει τόσο εκθέσει Έρωτα άφησες στάχτες μονάχα Δεν υπάρχει πια βάθος Ούτε κορφές δεν υπάρχει πια Στα βάθη των καιρών παρά ένας άγνωστος Ενωμένος με τους ανθρώπους μεσ’ από το καθήκον.

Ο Πωλ και η Ντομινίκ το 1952. Στις 18 Νοεμβρίου στις πρωί, ο Πωλ έπαθε καρδια­ κή κρίση. Στις 22 Νοεμβρίου ενταφιάσθηκε στο νεκροτα­ φείο του Περ-

60/αφιερωμα αυτό το καθήκον της ένωσης για μας θα πε­ ράσει μια μέρα τις χαρές του ίδιου του Α έρωτα. Εκείνη την ημέρα θα μπορέσουμε να κλείσουμε τα βιβλία του Ελυάρ, γιατί το μάθημά του θα έχει γίνει πλήρως κατανοητό, και θα ξέ­ ρουμε επιτέλους πως το καλό είναι ο προορισμός όλων των ανθρώπων, είναι όλοι οι άνθρωποι. Σ’ αυτό το δρόμο ο Ελυάρ βάδισε σαν πρόσκοπος, σαν χαμένο παιδί, σαν ανιχνευτής. Μερικοί μπο­ ρεί να σκεφτούν πως οι μέθοδοί του δεν ανταπροκρίνονται καθόλου στην ιδέα που έχουμε για την ηθική. Ας μην ξεχνάμε πως δεν είμαστε πα­ ρά πρωτόγονοι της ανθρώπινης εποχής, έμβρυα του μελλοντικού ανθρώπου, προπλάσματα του αυριανού προσώπου, κι ας είναι συνετοί σαν τον Ένγκελς. «Αυτό που μπορούμε να εικάσουμε σήμερα, γράφει στην καταγωγή της οικογένειας, της ατομικής ιδιοκτησίας και του κράτους, αυτό που μπορούμε σήμερα να εικάσουμε για τον τρό­ πο με τον οποίο θα δομηθούν οι σεξουαλικές σχέσεις μετά το επερχόμενο σάρωμα, στην καπι­ ταλιστική παραγωγή, είναι κυρίως αρνητικού χαρακτήρα και περιορίζεται κατά κύριο λόγο σ’ αυτά που θα εξαφανιστούν, ποια όμως καινού­ ρια στοιχεία θα ’ρθουν να προστεθούν, αυτό θα αποφασιστεί όταν θα ’χει μεγαλώσει μια καινού­ ρια γενιά». Ό ταν θα υπάρξουν αυτοί οι άνθρω­ ποι, σιγά μη νοιαστούν γι’ αυτά.που σκεφτόμα­ στε σήμερα πως θα ’πρεπε να κάνουν, θα φτιά­

ξουν μόνοι την πρακτική τους, και θα δημιουρ­ γήσουν την κατάλληλη κοινή γνώμη σύμφωνα με την οποία θα κρίνουν τον καθένα. Ένα σημείο είναι το παν». [...] Αυτό που ο καθένας μας κάνει στη ζωντανή διάρκειά του αν δεν κάνει βήματα επί τόπου, σαν ζώο σκοτεινό, είναι πως προχωράει προς τον άνθρωπο. Αυτήν την προσέγγιση ο Ελυάρ την προσπάθησε με όλα τα μέσα: της ποίησης, της πολιτικής δράσης. Θέλησα ν’ αποδείξω πως στην οικονομία της απόπειράς του ο έρωτας παί­ ζει τον ίδιο ρόλο. Έτσι εκφράζεται και εξηγεί­ ται ο μυστικός, μυσταγωγικός αφορισμός που, πέρα από το ευτελές του ρομαντισμού, ορίζει γι’ αυτόν την αρετή του έρωτα: «Έρωτας είναι ο μι­ σοτελειωμένος άνθρωπος». Να κοιτάζουμε τον Ελυάρ ν’ αγαπάει, να τον ακούμε να μιλάει γι’ αγάπη, να τον ακούμε να τραγουδά την αγάπη, σημαίνει να ακούμε μέσα μας τον άνθρωπο που παίρνει το λόγο για να μας επαναλάβει ακούρα­ στα πως θέλει να υπάρχει και πρέπει να τον βοη­ θήσουμε να υπάρχει. Απόδοση από τα γαλλικά: Τιτίκα Δημητρούλια Το κείμενο αποτελεί, με κάποιες συντομεύσεις και μικρές αλλαγές την παρέμβαση του Ζ. Μαρσενάκ στο συνέδριο για τσν Ελυάρ, στη Νίκαια.

αψιερωμα/61

Μαριάν Γκωντρίκ

Το γραφείο του Πωλ Ελυάρ

Το Παρίσι του Ελυάρ' Μέσα στη γαλλική λογοτεχνία, ο «μύθος του Παρισιού», πόλης επαναστάτριας, πήρε σάρκα και οστά γύρω στα 1830. Στη συνέχεια, πλήθος ποιητών επιχείρησε να συνδέσει την ποίηση του Παρισιού, το λαό του και τις επανα­ στατικές του ελπίδες. Ο Πωλ Ελυάρ κληρονομεί αυτή την ποιητική παράδοση και την ανανεώνει, προσπαθώντας με τις πράξεις του και το έργο του να ενώσει λαό και ποιητή σ’ έναν κοινό αγώνα. Διαφορετικές απόψεις, φιλολογι­ κές, πολιτικές, προσωπικές, τον οδήγησαν σ’ αυτόν το δρόμο. εννήθηκε στο Σαιν-Ντενί και κατοικεί στο Παρίσι από το 1908. Στη συνέχεια, ανάμεσα σε δύο ταξίδια, επιστρέφει πάντα στο Παρίσι: οδός Ορντενέρ, οδός Λεζάντρ, οδός Μαρξ Ντορμουά.

Γ

Στο Παρίσι συμμετέχει στις σουρρεαλιστικές διαδηλώσεις, εκεί εκδίδονται οι πρώτες του συλ­ λογές και αρχίζει να συμμετέχει σε λαϊκούς αγώ­ νες: τον Αύγουστο του 1927, όταν το Παρίσι ξη­ λώνει τα πεζοδρόμιά του για να διαμαρτυρηθεί κατά της εκτέλεσης των Σάκο και Βαντσέτι, ο

Ζωρζ Σαντούλ συναντά τον Ελυάρ στη λεωφόρο του Στραζμπούργκ. Από την αρχή ώς το τέλος του έργου του, το Παρίσι είναι παρόν όμως το περιεχόμενο του θέματος μεταβάλλεται καθώς η ποίησή του τείνει προς την πράξη και γίνεται πιο προσωπική. Το 1922, η συνοικία που προτιμά είναι η συ­ νοικία της Οπερά - μια από τις πιο σουρρεαλιστικές συνοικίες. Το 1948, η «καλή του συνοικία» είναι της ΛαΣαπέλ. Ποιος άλλος ποιητής θα είχε μια τέτοια προτίμηση;

62/αφιερωμα Η πό λ η είνα ι έν α ς δ ιά κ ο σ μ ο ς

Ο αριθμός των ποιημάτων του Ελυάρ, στα οποία αναφέρεται το Παρίσι, είναι αρκετά πε­ ριορισμένος: γύρω στα 20. Στο μεγαλύτερο διάστημα, το Παρίσι είναι «η πόλη», ένας ολοζώντανος διάκοσμος στα πρώτα ποιήματα: «Η πόλη ένα βράδυ ξελύνεται»· αντι­ προσωπεύει, στα 1917, για εκείνους που όπως αυτός έφυγαν για το μέτωπο, το ιδανικό της ζωής στην πόλη. Ο διάκοσμος είναι συχνά πολύ αόριστος, περίπου όπως και στην ποίηση του Μπωντλέρ. Μόνο η ατμόσφαιρα του δρόμου με­ τράει. Εντούτοις, μέσα στα ποιήματα της σουρρεαλιστικής περιόδου, βρίσκουμε ένα φόντο συ­ χνά πραγματικό και πολύ ακριβή: «Η γιορτή της Μονμάρτρ», «Ο σταθμός ντυ Νορ» (La Gare du Nord), «Ο πύργος του Άιφελ» είναι που τα όνειρα είναι, σύμφωνα με τα ίδια του τα λόγια, η «ζωντανή πραγματικότητα». Ο διάκοσμος της μοναξιάς

Η πόλη αρχικά δεν είναι τίποτε άλλο παρά ο διάκοσμος της μοναξιάς. Το παρίσι είναι άδειο, εχθρικό. Επαναλαμβάνω πως ήταν οχτώ το πρωί. Μια ώρα για να παίρνεις τους δρόμους, αδειανούς τώρα, σαν καθαρά τασάκια. Κανένας μέσα στα καφέ, απαίσια σπίτια, ένα τοπίο όμοιο μ’ εκείνους τους πίνακες του ντε Κίρικο που ο Ελυάρ γνωρίζει πολύ καλά. Είναι που η μοναξιά του δεν πρόκειται να καταλυθεί παρά πολύ αργότερα: Είμαι μονάχος είμαι ολομόναχος Δεν άλλαξα ποτέ μου. Αυτήν την εικόνα, ενός έρημου Παρισιού, την ξανασυναντάμε πολύ αργότερα και για λόγους εντελώς διαφορετικούς, τον καιρό της Κατοχής: Ανάμεσα στο μοναχικό άνθρωπο και στην ερημωμένη πόλη, δεν υπήρχε πια παρά μό­ νο το πάχος ενός καθρέφτη. Το Παρίσι γίνεται η «παγωμένη πόλη με τις ίδιες γωνίες», οι πέτρες του είναι «μαραμένες», οι τοίχοι του «χωρίς αντίλαλο». Θα μπορούσαμε να περιμένουμε πως, μετά τόν πόλεμο, η θλιβερή αυτή εικόνα, θα εξαφανιζόταν. Όμως, το 1948, στο «Σήμερα» για παράδειγμα, ο δρόμος είναι πάντα γκρίζος: Γκρίζος δρόμος, γκρίζα φλέβα, άρρωστο χέρι. Η αθλιότητα υπάρχει ακόμα. Όμως, αντίθετα μέ το Παρίσι των πρώτων ποιημάτων, δεν είναι ένας αμετάβλητος διάκοσμος, οι άνθρωποι μπο­ ρούν να τον αλλάξουν.

Ο διάκοσμος της φιλίας και του έρωτα

Δε θα ’πρεπε να θεωρήσουμε τον Ελυάρ ποιη­ τή της μοναξιάς. Το οδοιπορικό του πηγαίνει «από τον ορίζοντα ενός ανθρώπου στον ορίζο­ ντα ολονών», όμως η φιλία, η αδελφοσύνη, ο έρωτας είναι παρόντες απ’ την αρχή του έργου του. Ποιος είναι ο ρόλος του Παρισιού σ’ αυτή την εξέλιξη; Είναι καταρχήν η πόλη όπου λαμ­ βάνουν χώρα «οι τεράστιες, οι μοναδικές, οι ορ­ μητικές, οι βαθιές, οι λαμπρές, οι σπαρακτικές κινήσεις της καρδιάς». Μέσα στο δρόμο συνα­ ντιέται με τον άλλον ή με την αγαπημένη γυναίΔρόμοι μοιραίοι, τα μάτια τα κλείνουμε μόνο για να μάθουμε καλύτερα τούτο που θα δούμε Τα άγουρα φουντούκια των ωραίων συναντήσεων Η μοναδική παρουσία της αγαπημένης γυναί­ κας, είναι αρκετή για να γεμίσει το κενό των δρόμων και των πλατειών, που γίνονται έτσι, η ίδια η εικόνα του έρωτα: Τα δέντρα χαϊδεύουν τους ώμους του δρόμου. Έτσι, σπερματικά, υπάρχει στην αρχή του έργου του η εικόνα της αγαπητής, μαγικής, κατάφωτης πόλης, που την ξαναβρίσκουμε στα 1944, τη στιγμή που ο έρωτας ανοίγεται στην αδερφοσύ­ νη. Τ ο Π α ρίσ ι είν α ι ο λα ός Το Παρίσι και «ο εχθρός έχει ανθρώπινη όψη»

Η κατοχή, με τον πόλεμό της ενάντια στη γνώ­ ση, τον καθημερινό θάνατο και την αθλιότητα, συγκλόνισε βαθιά τον Ελυάρ. Για κείνον, όπως και γι’ άλλους ποιητές, είναι η εποχή «της σκιάς», «της νύχτας»: Το σκοτάδι έκλεισε τα φτερά του Πάνω απ’ το απελπισμένο Παρίσι. Στη νύχτα της ευτυχίας, του έρωτα, «νύχτα απλωμένη παντού», αντιτίθεται η νύχτα του αί­ σχους, όπου επικρατεί ο εχθρός του ανθρώπου, του πνεύματος, της ομορφιάς, της ζωής. Η κατοχή του Παρισιού υποκινεί την ηθική επανάσταση εκείνου που κατάγγελνε τόσο βίαια όλους τους εχθρούς του ανθρώπου από τα πρώ­ τα του κιόλας ποιήματα. Αυτή η επανάσταση όμως δεν είναι μόνο ηθική. Ο Ελυάρ ζει στο κατεχόμενο Παρίσι, επέμεινε να μείνει εκεί. Είναι μάρτυρας της αθλιότητας που βασιλεύει εκεί από το 1940. Υπήρξε πάντοτε ευαίσθητος στη δυστυχία. Ποτέ δεν ένιωσε, αντίθετα με τον

αφιερω μα/63

Γυμνή σβηστή κοιμισμένη Εκλεκτή Υπέροχη μοναχική Βαθιά πλαγιαστή πρωινή Δροσερή ασημόχρωμη αναμαλλιασμένη Ζω ντανεμένη πρώτη δεσπόζουσα Φιλάρεσκη ζωντανή παθιασμένη Πορτοκαλιά ρόδινη γαλαζωπή Ό μ ορφ η λεπτεπίλεπτη πεταχτούλα Φυσική ξαπλωμένη ορθή Σ φιγμένη ανοιχτή μαζεμένη Α παστράπτο υσα ασύμφωνη Μ παμπέσα γελαστή μαγευτική Σ πινθηροβόλα ομοιάζουσα Υπόκωφη μυστική υπόγεια Τυφλή τραχιά καταστροφική Δασωμένη χορταριασμένη καταματωμένη Ά γ ρ ια σκοτεινή ψελλίζουσα Η λιόλουστη καταφώτιστη Ανθισμένη μπερδεμένη χαδιάρα Μορφωμένη διακριτική έξυπνη Πιστή εύκολη αστροφώτιστη Σαρκωμένη πηχτή πάλλουσα Α νάλλαγη συμπυκνωμένη Λιθόστρωτη χτισμένη γυάλινη Σ φαιρική ψηλή λαϊκή Εμποδισμένη επιτηρούμενη αντιφατική Ίση βαριά μεταλλική Α νελέητη ασυγχώρητη Αιφνιδιασμένη διαλυμένη σπασμένη Μ αύρη ταπεινωμένη στιγματισμένη. Ν α ’μαστέ δύο άρα γε ή μήπως είμ αι μονάχος; Απόσπασμα από τη συλλογή Η Αδιάπωτη Ποίηση Απόδοση από τα γαλλικά: Τιτίκα Δημητρούλια

64/αφιερωμα Μπωντλέρ για παράδειγμα, έλξη για την αθλιό­ τητα, την οποία περιγράφει το 1920: Έξω, σ’ ένα πέρασμα μέ βρώμικα παιδιά, με σάκκονς αδειανούς και που λέει πολλά, το Παρίσι μεσ’ απ’ το Παρίσι ανακαλύ­ πτω. Το 1935, το Παρίσι παρουσιάζεται στον Ελυάρ σαν «μια πόλη πλασμένη με σάρκα και αθλιότη­ τα». Η Κατοχή, λοιπόν, είναι η αθλιότητα για το λαό του Παρισιού. Νά τι θα μπορούσε κανείς να διαβάσει στην παράνομη «Ουμανιτέ» της 28ης Νοέμβρη του 1941: «Το καθεστώς των Ναζί και των Βισύ είναι: το καθεστώς των ξυπόλητων και πεινασμένων παιδιών, το καθεστώς του λιμού για το λαό και των ακολασιών για τους Ναζί, εί­ ναι οι συνεργάτες και οι μαυραγορίτες, το καθε­ στώς του σβησμένου τζακιού και της δεκαπλά­ σιας θνησιμότητας. Το καθεστώς όπου οι εργά­ τες αντιμετωπίζονται σαν σκλάβοι, με μισθούς πείνας, μ’ έναν άθλιο επισιτισμό και χωρίς κανέ­ να συνδικαλιστικό δικαίωμα». Αυτό τον πίνακα της αθλιότητας, σ’ όλη τη διάρκεια του περιβόητου χειμώνα του 1940-1941, ο Ελυάρ. τον ξαναφτιάχνει στο Κουράγιο που το γράφει για το παράνομο «Λετρ Φρανσαίζ». Το οικείο πρόσωπο της πόλης άλλαξε, η ζωή μαρά­ ζωσε: Το Παρίσι ντύθηκε με παλιόρουχα γριάς. Οι πιο άθλιες συνθήκες ζωής επιφυλάσσονται στο λαό: Το Παρίσι κοιμάται όρθιο δίχως αέρα στο μετρά παραπάνω ακόμα δυστυχία πέφτει πάνω στους φτωχούς. Αυτό το άθλιο πρόσωπο, το Παρίσι το έχει ακό­ μα και την επομένη του πολέμου: Γκρίζος δρόμος ξεφτισμένο φουρνάρικο κρύα καφενεία Στόματα πικρά μέτωπα σκοτεινιασμένα Και τρεις διαβάτες βιαστικοί να γυρίσουν σπίτι τους Σπίτι κι αυτό μπήκα και το ’δα Και ξέρω πως είναι βαθύ θλιβερό Δεν είμαστε καθόλου καλά ταχτοποιημένοι. Αυτή η επανάσταση της ευαισθησίας του και της ευφυΐας του ενάντια στην αθλιότητα που τη ζει και τη βλέπει συνέχεια μπρος του, υπήρξε ένας σημαντικός παράγοντας στην αφύπνιση της πολιτικής του συνείδησης, στην προσέγγισή του με το λαό. Όμως ακόμα περισσότερο, η τραγική παρουσία του θανάτου, η ανοικτή τρομοκρατία, από το 1941 και μετά, οι σφαγές του Μον Βαλεριέν, οι 22.000 βίαιες συλλήψεις μέσα στην πρω­

τεύουσα, οι εξορίες, οι βομβαρδισμοί της περιο­ χής του Παρισιού που προκάλεσαν γύρω στους 3.000 θανάτους, όλ’ αυτά συμβάλλουν στο να έχει το Παρίσι το πρόσωπο του θανάτου. Το Παρίσι ψυχορραγεί. Στο τεύχος 20 του «Ποίηση 44», δημοσιεύεται η Κριτική της ποίησης. Είναι το δεύτερο ποίημα στο οποίο ο Ελυάρ δίνει αυ­ τόν τον τίτλο. Σ’ αυτό, παρουσιάζει το Παρίσι σαν μια πόλη νεκρή, όπου ο πειρασμός να δρα­ πετεύσει με το όνειρο από την πραγματικότητα, είναι μεγάλος για τον ποιητή: Παγωμένη πόλη με τις όμοιες γωνίες όπου ονειρεύομαι φρούτα όλο λουλούδια Τα ουράνια ολάκερα και τη γη Καθώς παρθένες ανακαλύψεις Σ ’ ένα παιχνίδι που δεν έχει τελειωμό Πέτρες μαραμένες τοίχοι δίχως αντίλαλο Σας αποφεύγω μ ’ ένα χαμόγελο. Η πραγματικότητα όμως είναι εκεί, δεν μπορεί κανείς να την παραβλέψει: Ο Ντεκούρ καταδικάστηκε σε θάνατο. Αυτές οι δύο πραγματικότητες, η αθλιότητα και ο θάνατος, που ο Ελυάρ τις βιώνει όπως το σύνολο των κατοίκων του Παρισιού, συνέβαλαν στο να τον φέρουν κοντά στο λαό. Αντίθετα, η αφύπνιση της συνείδησης της λαϊκής δύναμης, έκανε τον Ελυάρ να καταλάβει την αδυναμία του εχθρού. Ενώ ήταν τόσο φανερό ότι ο κατακτητής ήταν ο νικητής, ο Ελυάρ δείχνει το νικη­ τή εχθρό σαν τον ηττημένο του αύριο. Ο λαός

Εξαιτίας της ίδιας του της κοινωνικής προέ­ λευσης, ο Ελυάρ ήταν αναμφίβολα πιο προδια­ τεθειμένος, από άλλους συγγραφείς ή ποιητές, να νιώσει συμπάθεια για το λαό. Καταγόταν από μικροαστική οικογένεια, όμως, όπως αναφέρει ο Κλωντ Ρουά, έχοντας μεγαλώσει «μέσα στα προάστια του Παρισιού, ανάμεσα στο Σαιν-Ντενί και το ΛαΣαπέλ, αυτός» κράτησε πάντα και έτρεφε μιαν υπερβολική αγάπη, ένα ενδιαφέρον άμεσο και φυσικό για το λαό. Θα ’πρεπε ν’ απο­ φύγουμε να θεωρήσουμε αυτή τη στάση σαν τη μηχανική συνέπεια της κοινωνικής του προέλευ­ σης. Υπήρξαν στη φιλολογική του μόρφωση, μια σειρά από αποφασιστικές επιδράσεις: των ουμανιστών, του Γουίτμαν, αλλά επίσης του Μπω­ ντλέρ και του Ρεμπώ που εξύμνησαν το λαϊκό Παρίσι. Ας θυμίσουμε πως το ποίημα «Τα χέρια της Ζαν-Μαρί», δημοσιεύτηκε από τον Ελυάρ το Δεκέμβρη του 1944, στο τεύχος 1 του περιοδικού Λ ’ Ετερνέλ Ρεβύ. Σ’ αυτό ο Ρεμπώ εξυμνεί την Παριζιάνα και επαναστάτρια γυναίκα της Παρι­ σινής Κομμούνας. Στην Πρωτεύουσα της θλίψης εμφανίζονται «άντρες» και «γυναίκες» που συμβολίζουν τον

αφιερω μα/bo επαναστατημένο λαό μέσα «στη μεγάλη μπρούτζινη χώρα της Μπελ Επόκ», δηλαδή μέσα στην πρωτεύουσα. Αυτόί οι άντρες και αυτές οι γυ­ ναίκες ποιοι είναι; Οι εργάτες; Αυτό παραμένει πολύ αόριστο. Η εικόνα τους, με την ορμή της, παραπέμπει στον Ρεμπώ. Το πρόσωπο του λαού του Παρισιού προσδιορίζεται το 1934, με την εμ­ φάνιση του «Μοντάλ», «απελπισμένου αδερφού του δημόσιου ρόδου». Σιγά σιγά η σπουδαιότητά του μεγαλώνει σε σημείο που το 1942, στο «Κουράγιο», το Παρίσι εξομοιώνεται με το μίζε­ ρο λαό του, με τους «πεινασμένους δουλευτάδες». Τη στιγμή της Απελευθέρωσης, το Παρίσι, είναι όλος ο λαός που τολμά να ζητωκραυγάζει τη νίκη, ένα δάσος από «μέτωπα και γροθιές υψωμένες». Μετά την Απελευθέρωση, μέσα στην «πυκνοκατοικημένη συνοικία», στην «καλή συ­ νοικία», ανάμεσα στην Μπαρμπές και Λαβιλέτ, επαναστατούν «“οι φίλοι του δρόμου” , “οι περα­ στικοί” , όλοι οι άνθρωποι που υφίστανται την αθλιότητα και τη δυστυχία», ενάντια στην τυ­ ραννία και την αδικία. Το ίδιο διάστημα που ο λαός αποκτά αύξουσα σπουδαιότητα μέσα στην Παρισινή ποίηση, η ει­ κόνα του μεταβάλλεται. Το 1925, το Παρίσι στη διάρκεια του πολέμου «είναι γεμάτο από δια­ σκορπισμένα πρόσωπα». Το «πλήθος» εμφανίζε­ ται από το 1934 και μετά. Εκείνο του Δημόσιου Ρόδου είναι

συμβαίνει γιατί ανακάλυψε στο Παρίσι την αδερφοσύνη· η μοναξιά του χάθηκε μέσα στο δρόμο, ο ποιητής συνάντησε τους όμοιούς του: Ο αργός ο μικρός ο καιρός τελειώνει Που όλοι οι δρόμοι χρειάζονταν να περνάνε Μεσ’ από τις πιο προσωπικές μου καταφυγές Για ν’ ανταμώσω κάποιον. Η αγάπη του για τη Νας έπαιξε έναν καθορι­ στικό ρόλο σ’ αυτή του την αλλαγή. Μαζί της, στο δρόμο, οι «διαβάτες είναι από άχυρο». Ό λο και περισσότερο ο Ελυάρ γίνεται το φερέφωνο του λαού. Και όταν λέει «στους απαιτητικούς φίλους του»: Α ν όμως τραγουδώ δίχως περιστροφές το δρόμο μου ολόκληρο Κι ολόκληρη τη χώρα μου σα δρόμο δίχως τελειωμό Δεν με πιστεύετε πια πηγαίνετε στην έρημο.

...σκόρπιο Από τον τρόμο των ανώφελων δρόμων. Μόνο το 1941 το πλήθος ενώνεται: Τ’ όνειρο το μοναδικό των αθώων ... βάφονται με χιόνι και φωτιά ένα πλήθος επιτέλους ενωμένο. Είναι προφανές πως οι ιστορικές περιστάσεις δεν είναι ξένες σ’ αυτή την εξέλιξη. Α π’ την άλλη μεριά, το Παρίσι ζωντανεύει και κινείται μέσα στη ροή των ποιημάτων. Σώμα νεκρό, άψυχο το 1934 στο Δημόσιο Ρόδο, πόλη κτισμένη πάνω το θάνατο, το Παρίσι δε γίνεται μια ζωντανή ύπαρ­ ξη παρά το 1942 μέσα στο Κουράγιο, μια μονα­ δική ανθρώπινη ύπαρξη, που κρυώνει, πεινάει, νυστάζει, που υποφέρει, του οποίου η καρδιά κτυπά και που με την Απελευθέρωση τολμά «να δείξει τα μάτια του», τολμά «να φωνάξει τη νί­ κη». Δεν υπήρχε πια παρά μια πόλη ντυμένη τα χρώματα του ανθρώπου, γης και σάρκα, αίμα και χυμός.

Είναι φανερό πως η λέξη «δρόμος» είναι φορ­ τισμένη μ’ ένα ακριβές πολιτικό και κοινωνικό περιεχόμενο: είναι με τον αγώνα της εργατικής τάξης με τον οποίο ενώνεται, κατά τη διάρκεια του πολέμου, για το δικαίωμα στην έκφραση, για την ελευθερία. Στο ίδιο το Παρίσι ο Ελυάρ διεξήγαγε μια αντιστασιακή δραστηριότητα παίρ­ νοντας δραστήρια μέρος στην έκδοση των ποιη­ μάτων, των χειρογράφων, των προκηρύξεων. Η ποίησή του αποκτά ένα μεγάλο κοινό.

Η αδελφοσύνη

Η καθαρότητα

Είναι «η πόλη με το απλωμένο χέρι». Αν ο Π. Ελυάρ είναι ένας από τους μοναδικούς ποιητές που εξομοιώνει την πόλη με το λαό της, αυτό

«Πολύ νέος, άνοιξα τα χέρια μου στην καθα­ ρότητα», έγραφε το 1926. Ό μως, αυτή την καθα­ ρότητα, την ξαναβρίσκει μέσα στο λαό του Πα­

66/αφ ιερ ω μα ρισιού το 1941. Είναι μια από τις κυριότερες αι­ τίες που νιώθει αυτό το αίσθημα της αδελφοσύ­ νης απέναντι του. Στο Κουράγιο, το Παρίσι εί­ ναι μια πόλη «με καθαρό αέρα». Σε άλλα ποιή­ ματα, είναι μια απλή πόλη, γεμάτη «αθώους», σε αντίθεση στα «τέρατα», η «πόλη της διαφά­ νειας», η πόλη των παιδιών. Πόλη που διασχίζεις τα πάντα, σα μονοπάτι καλοκαιρινό όλο λουλούδια και πουλιά σα βαθύ φιλί όλο γελαστά παιδιά όλο εύθραυστες μανάδες. Ομορφιά και επανάσταση

Η ομορφιά του Παρισιού για πολλούς ποιητές, είναι τα μνημεία, ο ουρανός του, το χρώμα στις πέτρες του, οι όχθες του Σηκουάνα. Για τον Ελυάρ, η ομορφιά του Παρισιού, είναι η ομορ­ φιά του λαού του: η «καλή συνοικία» της ΛαΣαπέλ, ονομάζεται έτσι γιατί είναι μια εργατική συνοικία. ΓΓ αυτό, η ομορφιά βρίσκεται μέσα σ’ όλα αυτά που απελευθερώνουν τον άνθρωπο, και συνεπώς πάνω απ' όλα στο λαό’ γιατί αν για κείνον έχει την καθαρότητά του, έχει επίσης τη διαύγειά του, και η «αφελής» πόλη είναι επίσης «γνωστική»: αυτό της δίνει την επαναστατική της δύναμη. Το επαναστάτη μένο Παρίσι

Πρέπει να ξέρουμε τί σημαίνει «επανάσταση». Α π’ τη μια μεριά του έργου του ώς την άλλη, ο Ελυάρ είδε πάντα το Παρίσι σαν μια πόλη επαναστατημένη. Εντούτοις, τρεις έννοιες πολύ ευ­ διάκριτες σε μας, όμως πολύ συχνά συνδεδεμένες, εμφανίζονται στα ποιήματά του: η εξέγερ­ ση, η αντίσταση, η επανάσταση. Αντιτίθενται στην ίδια πραγματικότητα: το κακό, την αδικία, την αθλιότητα, το θάνατο, και αποτελούν και οι τρεις έναν αγώνα για την ελευθερία. Το Παρίσι σε εξέγερση

Από τον καιρό του σουρρεαλισμού, το τί σήμαινε ν’ «αλλάξουμε τον κόσμο», έμεινε αρκετά ασαφές. Έπρεπε πριν απ’ όλα να ξαναδοθεί στην ελευθερία η εξουσία της. Τα κάποια παρι­ σινά ποιήματα του Ελυάρ, που χρονολογούνται αυτή την εποχή, είναι ποιήματα της εξέγερσης, συνεχίζοντας την παράδοση των Βινύ, Μπωντλέρ, Ρεμπώ. Το ποίημα Το Παρίσι κατά τη διάρκεια του πολέμου, που δημοσιεύτηκε το 1928, είναι ένα από τα πιο χαρακτηριστικά. Ο Ελυάρ αναφέρεται σ’ ένα άγαλμα, που κατά την άποψη του Λ. Αραγκόν, «στόλιζε» την αυλή του Καρουζέλ και που, για κείνον, είναι το «ζωντα­ νό άγαλμα του έρωτα» και η ίδια η εικόνα της εξέγερσης που ξεπετάγεται μεσ’ από ένα φόντο πυρκαγιάς και θύελλας, έχει τη γονιμότητα της

ποιητικής φαντασίας· ένα ονειρικό φως απορρέει από το «αγγελικό του πρόσωπο» και φωτίζει όλα τα πραγματικά πρόσωπα που το πε­ ριστοιχίζουν. «Τα όνειρά του είναι τα δικά μας», γράφει ο Ελυάρ: είναι τα όνειρα της ελευθερίας και της ορμής. Ποιητής της εξέγερσης ο Ελυάρ, συνεχίζει να είναι τέτοιος και στην Κατοχή. Ό μω ς η λέξη «εξέγερση» αλλάζει σ’ αυτή την περίπτωση έννοια. Δεν πρόκειται πια για μια αποκαλυπτική και ασαφή εξέγερση, αλλά για την οργή του λαού, τον πόθο του για δικαιοσύνη και εκδίκηση. Το Παρίσι «δεν ανέχεται την αδι­ κία», ούτε το έγκλημα. Επαναστατεί, γίνεται αιχμή, ξίφος εκδίκησης: Κι αυτοί που ξεσηκώνονταν κι αυτοί που σφάζονταν Ή ταν οι μόνοι που μπορούσαν να τη σώσουν Α υτή την πόλη με την ευαίσθητη καρδιά. Ό μω ς, έκτοτε, ο Ελυάρ ξέρει πως η αδικία δεν μπορεί να διωχτεί από μια καθαρή αλλά αό­ ριστη εξέγερση, έτσι όπως την αντιλαμβάνονται οι υπερρεαλιστές, αντιλαμβάνεται τη δικαιοσύνη σαν το αποτέλεσμα μιας κοινωνικά και πολιτικά προσδιορισμένης επανάστασης, μιας σοσιαλιστι­ κής επανάστασης. Και μπορούμε να πούμε πως η συμμετοχή του στην παρισινή αντίσταση είναι αυτή που συνέβαλε στο να εξελιχθεί σ’ αυτή την κατεύθυνση. Το Παρίσι της αντίστασης

Από το 1940 ώς το 1945, πολλοί ποιητές γρά­ φουν ποιήματα για το Παρίσι· η πόλη είναι πιο πολύ παρά ποτέ «η πρωτεύουσα», η εικόνα της χώρας που βρίσκεται ακόμα υπό κατοχή αλλά που δεν είναι νικημένη. Το 1942, εκδίδεται ένα ειδικό τεύχος του «Λογοτεχνικού προφίλ της Γαλλίας», αφιερωμένο στο Παρίσι. Είναι το 1942 επίσης που ο Σαρλ Τρενέ τραγουδάει «τη ρομά­ ντζα του Παρισιού». Αυτή τη σπουδαιότητα του θέματος ξαναβρίσκουμε στην ποίηση του Ελυάρ, από τότε που συμμετέχει ενεργά στην αντίσταση των διανοούμενων, ιδιαίτερα στην έκδοση του: «Γαλλικά Γράμματα»· συνεργάζεται επίσης στις εκδόσεις Ντε Μινυί, προσχωρεί στην Εθνική Επιτροπή των Συγγραφέων, μόλις μάθει την ύπαρξή της, γύρω στα τέλη του 1942, αναλαμβά­ νει την έκδοση του: «Η τιμή των ποιητών και της Ερόπ», συμμετέχει σε συγκεντρώσεις στο σπίτι του Ζ. Ιγκνέ, του Παράφ. Δεν εξασφαλίζει μόνο την έκδοση των χειρογράφων, εξασφαλίζει και τη διάδοσή τους. Σύμφωνα με τη μαρτυρία του Λ. Παρώ «...πήγαινε από τη μια συνοικία στην άλλη, κουβαλώντας μαζί του ένα βαρύ χαρτοφύ­ λακα γεμάτο με βιβλία και χειρόγραφα, τα πρώ­ τα αντίτυπα των εκδόσεων Ντε Μινυί, που μοί­ ραζε στις βιβλιοθήκες». Έ χει επίσης μια δρα-

αφιερω μα/67 στηριότητα άμεσα πολιτική. Κατά τον Κλωντ Μοργκάν, «πήγαινε συχνά στο σπίτι του Λ. Σελερ... όπου στοιχειοθετούσε τις προκηρύξεις, τις δίπλωνε, τις κουβαλούσε όπως οποιοσδήποτε αγωνιστής. Επειδή ήταν πάντα διαθέσιμος. Ήταν ένας άνθρωπος που δεν μπορούσε να ζήσει όντας σε βάθος στρατευμένος και επέκτεινε τη σκέψη του μέσω μιας πολλαπλότητας πρά­ ξεων. Τα ποιήματα που γράφει το μαρτυρούν, πήρε «το μέρος του φωτός» και μ’ αυτόν τον τρό­ πο εμφανίζει την Αντίσταση, μέσα στην παρισι­ νή νύχτα. Το φως

Η Απελευθέρωση του Παρισιού είναι η ελπίδα όλης της χώρας. Το Παρίσι είναι «το αστέρι», το άστρο που δείχνει το δρόμο και υποστηρίζει τη δράση. Η ζωή

Ο λαός του Παρισιού αντιπροσωπεύει ταυτό­ χρονα την ίδια τη ζωή και τον αγώνα για την επιβολή μιας καλύτερης ζωής, πιο όμορφης. Έτσι επιβιώνει το Παρίσι της εξέγερσης μέσα στην ποίηση του Ελυάρ ακόμα και μετά την Απελευθέρωση: πρέπει λοιπόν ν’ αντισταθούμε στη μιζέρια, στη δυστυχία, στη διαφθορά, στην «αρπακτική βλακεία»;

Είναι η εικόνα της ελπίδας, της ελευθερίας:

Στην καλή μου συνοικία η αντίσταση είν’ ο έρωτας είν’ η Ζωή,

Είναι η εικόνα της ελπίδας, της ελευθερίας Το σκοτάδι έκλεισε τα φτερά του Πάνω από το απελπισμένο Παρίσι Η λάμπα μας βαστάζει τη νύχτα Καθώς ένας όμηρος την ελευθερία. Γίνεται μ’ έναν τρόπο υπονοούμενο όμως παρ’ όλ’ αυτά σαφή, το σύμβολο της οργανωμένης αντίστασης, που διαδίδεται δικτυωτά, που εξα­ πλώνεται σιγά-σιγά: Φως πάντα πρώτο Πάντα τέλειο Φως της στρογγυλής σχέσης Που όσο πάει κι ελαφραίνει. Η ελπίδα

«Ελευθερία στο χρώμα του ανθρώπου», έλεγε ο Μπρετόν. Το Παρίσι της Αντίστασης αγωνίζε­ ται πριν απ’ όλα για την ελευθερία του. Τότε, ενώ είναι ξεγελασμένο, καταστραμμένο, ο Ελυάρ βεβαιώνει την εμπιστοσύνη του σ’,αυτό: «Παρί­ σι, θα ελευθερωθείς», γράφει το 1942 στο «Κου­ ράγιο», γιατί ο λαός του κρατάει την ελπίδα: Αφού η ελπίδα βγαίνει απ’ τα πεζοδρόμια Βγαίνει από τα μέτωπα και τις σηκωμένες γροθιές Θα επιβάλλουμε την ελπίδα Θα επιβάλλουμε τη ζωή Στους σκλάβους που απελπίζονται.

A

γράφει το 1948. Ακόμα, κατά τη διάρκεια της Αντίστασης, το Παρίσι παίρνει στην ποίηση του Ελυάρ μια και­ νούρια όψη. Ο τόνος των ποιημάτων αλλάζει κι αυτός. Ο Ζ. Πωλάν τα ονομάζει «καινούρια», όπως και ο Λουί Παρώ. Και πράγματι, η αόρι­ στη και ανεξήγητη εικόνα του Παρισιού σιγά σι­ γά αντικαταστάθηκε από μιαν εικόνα συγκεκρι­ μένη, χαρακτηριστική μιας «περιστασιακής» ποίησης, μιας ποίησης του αγώνα. Αντιτιθέμενος στον εχθρό που προσπαθεί να κάνει να πιστέ­ ψουν οι διανοούμενοι πως υπάρχει θέση κατά τη διάρκεια της κατοχής, για ουδέτερη φιλολογία και τέχνη, ο Ελυάρ γράφει την «κριτική της ποίησης», ποίημα «περιστασιακό», όπου, όπως το είδαμε προηγουμένως, η τραγική μορφή του Παρισιού έρχεται να εναντιωθεί στο όνειρο. Μέσα σ’ αυτά τα ποιήματα, η πραγματικότητα του Παρισιού είναι διπλή: συγχρόνως τραγική και εξαιρετική- είναι η μιζέρια αλλά είναι επίσης «το Παρίσι που τρέμει όπως ένα αστέρι», «το πρωινό του Παρισιού», που μοιάζει με «τον τό­ πο της άνοιξης που γεννιέται». Μόνο αυτός που, όπως ο Ελυάρ, έχει μια θέα σαφή του μέλλοντος και αγωνίζεται μαζί με άλλους ανθρώπους, είναι ικανός, το 1942, να διακρίνει αυτή τη διπλή πραγματικότητα, να μην αποθαρρυνθεί, να καλέσει σε αγώνα και να μετατρέψει την ποίησή του σε μια ποίηση του αγώνα. Τότε που σύμφω­ να με τον Λ. Παρώ, η πλειοψηφία των συγγρα­

'<tnfji4Lo

68/αψιερωμα φέων, μιλούν για το Παρίσι «σαν μια νεκρή πόλη ... σαν μια εξαφανισμένη πρωτεύουσα της οποίας επικαλούνται με μια συμπάσχουσα με­ λαγχολία, τη δοξασμένη ιστορία, που παρέχει θέματα σε τόσο προσιτές τιμές», ο Ελυάρ, εγκω­ μιάζει ένα Παρίσι που αγωνίζεται για την ελευ­ θερία του και για την ελευθερία όλου του κό­ σμου. Το επαναοτατικό Παρίσι

Για τον Ελυάρ, αντίσταση και επαναστατική πάλη, δεν ήταν δύο μάχες διαφορετικές: η πάλη για την ελευθερία, ενάντια στο ναζισμό, σήμαινε την επίσπευση της ώρας της επανάστασης. Η επανάσταση και η περίοδος που ακολούθησε ήταν μια στιγμή μεγάλης ελπίδας για τις λαϊκές μάζες. Η εξέγερση του Παρισιού θυμίζει εξάλ­ λου τις μεγάλες ώρες της επανάστασης της πρω­ τεύουσας, και ο Ελυάρ μ’ ενθουσιασμό συμμετέ­ χει σ’ αυτό ενεργά. «Το Παρίσι μας ζάλισε», έγραψε ο Π. Ζέγκερς... «Αδύνατο να μείνουμε κλεισμένοι στα σπίτια μας, θέλαμε όλα να τα δούμε και να τα ζήσουμε, στον τόπο μας! Με τις τσέπες γεμάτες προκηρύξεις, τις μοιράζαμε με τον Ελυάρ στο δρόμο του Ντραγκόν, στη Σαιν Περ». Η λαϊκή εξέγερση εμπνέει στον Ελυάρ το ποίη­ μα «Στα μέσα τον Αύγουστον», σαφές ποίημα, τότε χρονολογημένο. Στα μέσα τον Αύγουστον μία Δευτέρα βράδυ Πρόκειται για τη Δευτέρα 21 Αυγούστου του 1944, μέρα όπου η επιτροπή του Παρισιού για την απελευθέρωση «έριξε το σύνθημα»: «Όλο το Παρίσι στα οδοφράγματα». Αυτά τα οδοφράγ­ ματα, τα ξαναβρίσκουμε στο ποίημα του Ελυάρ, με μια διεύρυνση της πόλης που γίνεται ολόκλη­ ρη η χώρα: Στα μέσα του Αύγουστον η χώρα μας στα οδοφράγματα... Το ποίημα αναδεικνύει τον πρωταρχικό ρόλο του λαού, την έκρηξη της οργής του και της χα­ ράς του. Αυτή η χαρά, είναι η χαρά του λαμπρού αύριο. «Γυναίκες και άντρες του Παρισιού, όλοι και όλες στα οδοφράγματα, όλοι στον αγώνα για να είμαστε όλοι χαρούμενοι αύριο», δηλώνει το ανακοινωθέν της «Ουμανιτέ» στις 23 Αυγούστου του 1944. Έχει κανείς το αίσθημα πως η επι­ στροφή της καταπίεσης, της εξαθλίωσης είναι από δω και πέρα αδύνατη, πως η ευτυχία της ελευθερίας δεν μπορεί πια να χαθεί. Όμως, αν αυτός ο ενθουσιασμός δίνει εμπι­ στοσύνη, δεν είναι εντούτοις, αμέριμνος· η οδύ­ νη αναμιγνύεται με τη χαρά, ο θάνατος είναι ακόμα παρών, πολύ κοντινός· στο ποίημα, η θλί­ ψη συμβαδίζει με την περηφάνια:

Να, μεσάνυχτα, σημείο τιμής της νύχτας Η γλύκα και το πένθος της γνώσης πως σήμερα Όλοι μα ζί εκθέσαμε τη νύχτα. Το παρελθόν δε σβήνεται, ειδικά το εγκληματικό παρελθόν. Το Παρίσι είναι ουσιαστικά μια αν­ θρώπινη πόλη, και το παρελθόν είναι απάνθρω­ πο, αντιανθρώπινο. Πρέπει από τώρα κι έπειτα να μην έχουμε καμιά σχέση με την καταπίεση, τη σκλαβιά, τώρα που κόψαμε κάθε σχέση με τον πόλεμο, με το θάνατο: Κι ο θάνατος νικήθηκε ένα παιδί βγαίνει απ’ τα ερείπια Πίσω τον τα ερείπια κι η νύχτα σβήνονται. Η νύχτα που το Παρίσι έζησε πρόσφατα είναι «η τελευταία νύχτα», που ’χει για πάντα χαθεί και κοιτάει πια προς το μέλλον. Είναι «το Παρίσι φωτεινό όπως ένα φρέσκο αυγό», με όλες τις υποσχέσεις που περιέχει. Οι άνθρωποι «ξέρουν πως οι δρόμοι τους δεν είναι αδιέξοδα». Είναι μια πόρτα ανοικτή στο μέλλον: Πόλη ανθεκτική όπου έζησα τη νίκη μας πάνω στο θάνατο Ο δρόμος μας οδηγεί σ ’ άλλους δρόμους σ’ άλλους ανθρώπους Σ' άλλους καιρούς γράφει το 1948. Ο ρόλος του Παρισιού είναι λοιπόν ν’ αποκαταστήσει την ευτυχία, αυτός είναι ο σκοπός του, κατ’ αρχήν γιατί είναι η πόλη της ομορφιάς, και γιατί δε θα μπορούσε να γνωρίσει την ευτυχία χωρίς ομορφιά: Πόλη που διασχίζεις τα πάντα σα μονοπάτι καλοκαιρινό όλο λουλούδια και πουλιά Πόλη που επαναλαμβάνεσαι σαν ποίημα. Όμως, η μεταπολεμική πραγματικότητα αντιτίθεται σ’ αυτό το ιδεώδες. Είδαμε πως η αθλιότη­ τα, η μοναξιά δεν είναι οριστικά καταλυμένες. Όμως ο ερχομός της ευτυχίας πάνω στη γη είναι από τώρα και στο εξής μια πραγματική ελπίδα, όχι πια αφηρημένη όπως στον καιρό του σουρρεαλισμού. Ο Ελυάρ γνωρίζει καλά πως η ευτυ­ χία και η δικαιοσύνη δε θα ’ρθουν χωρίς αγώνες: Στην καλή μου συνοικία οι άνθρωποι κα­ ταχτούν διαρκώς το δικαίωμα να κανονί­ ζουν τις δουλειές τους - και δεν τις κανο­ νίζουν - το δικαίωμα να ’ναι ωραίοι - κι όταν κοιτάζονται στον καθρέφτη σηκώ­ νουν τους ώμους - το δικαίωμα να τιμω­ ρούν και να συγχωρούν, το δικαίωμα να ξεκουράζονται, ν’ αγαπούν και ν’ αγα­ πιούνται, γιατί τ ’ άξιζαν.

αφιερω μα/69 Το τελευταίο ποίημα για το Παρίσι το «Σήμε­ ρα» τελειώνει με επαναστατικούς τόνους: Θα ξεριζώσουμε τον ανώφελο δρόμο μας Και θα τον κουβαλήσουμε να πεθάνει Στο παραλήρημα στο βωμό των κυρίων μας. Έτσι το Παρίσι είναι η πόλη της μελλοντικής ευ­ τυχίας, που οι άνθρωποι θ’ αποκαταστήσουν αφού θα έχουν εξαφανίσει τη δυστυχία που ακό­ μα δεσπόζει σ’ αυτόν. Στον Ελυάρ το Παρίσι δεν είναι μόνο πηγή έμπνευσης. Είναι το ίδιο ποίηση, επειδή η ποίη­ ση έχει κάποιο σκοπό, μια χρησιμότητα: Έπρεπε να κρατήσουμε τις χρήσιμες εικόνες Στους δρόμους διαβαζόταν ο άνθρωπος κι η δίψα του κι η πείνα του Και τ ’ αντικείμενα του έρωτα αυτών των μεγαλόπρεπων αναγκών Η υποχρέωση της ζωής και το πάθος της ζωής Το λιθόστρωτο του θανάτου καταφαγωμέ­ νο απ’ τα σκουλήκια. Ένας ουσιαστικός λόγος εξηγεί την παρουσία και την τροποποίηση του θέματος του Παρισιού στην ποίησή του: είναι ο πόθος του να προσεγγί­ σει το λαό και τους ποιητές. Ένας από τους στό­ χους και τα αποτελέσματα της επανάστασης, για την οποία αγωνίζεται, είναι να καταργηθεί το χάσμα που υπάρχει ανάμεσα στους διανοούμε­ νους και το λαό.

Προπολεμικά, ο Ελυάρ δε γνωρίζει από το Παρίσι παρά μόνο δύο πράγματα: την αθλιότητά του και την επαναστατική του δράση που την αντιλαμβάνεται σαν την απελευθέρωση ενός εί­ δους συλλογικού ασυνείδητου (ιδέα που τη βρί­ σκουμε και στον Α. Μπρετόν). Με την Αντίστα­ ση, η ποιητική του δράση γίνεται την ίδια στιγμή με την πολιτική του δράση, η εικόνα και η ποίη­ ση του Παρισιού τροποποιούνται, γίνονται πιο προσωπικές, τη στιγμή που ο Ελυάρ εξομοιώνε­ ται με την ίδια την πόλη ή τουλάχιστον με τον αγωνιζόμενο λαό της: Κι ο λαός μου είναι με τους φίλους του δρόμου γράφει το 1948. Μπωντλέρ σας σκέφτομαι Μόλις έμαθα να βλέπω τα πράγματα Ω βραδύτητα των μεταμορφώσεων Είναι το Παρίσι σας αυτό που βλέπω Θα χρειαζόταν για ν’ αλλάξει το Παρίσι Καθώς τα πορτοκάλια γίνονται γαλάζια Όλο το μάκρος της ζωής μου.** Μου φαίνεται πως αυτοί οι λίγοι στίχοι του Λ. Αραγκόν μπορούν πολύ καλά να συνοψίσουν την πορεία του Ελυάρ προς μια ποίηση του Πα­ ρισιού, όλο και περισσότερο δεμένη με τη δράση. Μετάφραση: Άντζελα Τράνακα. *' Το κείμενο είναι εισήγηση στο Συνέδριο για τον Ελυάρ, που πραγματοποιήθηκε το Μάη του 1972, στη Νίκαια. ** Απόδοση αποσπασμάτων του Ελυάρ: Τιτίκα Δημητρούλια.

Θοδωρής Πετρόπουλος Ε λ λ η ν ικ ή β ι β λ ιο γ ρ α φ ί α Π ω λ Ε λυάρ • Οδυσσέα Ελύτη, Ανοιχτά χαρτιά, Ίκαρος, Δε­ κέμβριος 1987, γ ' έκδοση (οριστική), σελ. 614619.

• Οδυσσέα Ελύτη, Λεύτερη γραφή (μτφ. ποιημάτων Paul Eluard), Ίκαρος, 1976, σελ. 69-113.

• Ποιήματα Paul Eluard, μτφ.: Σπύρος Αλ. Γκίνης, Καστανιώτης, 1977, β' έκδοση, σελ. 158, γ ' έκδο­ ση, 1983, σελ. 191.

• Ποιήματα Paul Eluard, μτφ. Γιώργος Σπανός. Πλέθρον, 1984, σελ. 164.

• «Λέξη», τ. 69-70, Νοέμβρης-Δεκέμβρης 1987, ει­ σαγωγή και μετάφραση ποιημάτων του Paul Ο Πωλ Ελυάρ.

Eluard από τον Γ.Κ. Καραβασίλη, στα πλαίσια Σχέδιο Χανς του αφιερώματος «Η σύγχρονη γαλλική λογοτεΜπελμέρ. χνία».

70/αφιερωμα

Ένα γράμμα στον Π. Ελνάρ από τον Ζ. Μπονσκέ* Καρκασόν, 1η του Φλεβάρη 1938

Πολυαγαπημένε μον φίλε, α έκανα οτιδήποτε, και χωρίς καθόλου να το μετρήσω, για να ζήσω μερικά χρόνια ακόμα. Είμαι τόσο σίγουρος για τους καιρούς που θε να ’ρθουν, πιστεύω τόσο πολύ σ’ αυτούς, και ξάφνου, τόσο πολύ σε μένα, που με πιάνει κι αρχίζω ν’ αμφιβάλλω για τη σάρκινη ύπαρξή μου, λες και πρόκειται απαραίτητα να καταχτυπηθεί απ’ αυτά τα σκληρά σαν την πέτρα πρωινά. Α ν είχα την τύχη να ξω κοντά σας, θα έσπευδα να σας διηγηθώ με οποιοδήποτε τρόπο το μονοπάτι που το έργο σας ακολούθησε στη ζωή μου, για να αποκαλυφθεί τελικά με μια άγνωστη ακόμα όψη στο χώρο όπου φτάνω, εξαντλημένος, εκτός εαυτού, αλλά με την ελπίδα πως το τέλος της ζωής μας θα χύσει λίγο φως. Δεν μπορώ παρά να σας γράψω μονάχα. Και δέκα φορές αυτόν τον τελευταίο καιρό εμποδίστηκα να το κάνω όπως ήθελα, τα ίδια μου τα γράμματα μου κράταγαν το χέρι» γιατί έχω πολύ μεγάλη διαύγεια αποκτήσει για να δέχομαι στο εξής πως η φωνή μου δε φτάνει σε σας παρά πνιγμένη μόνο. Θα ήθελα να στραγγίσω τους μήνες που μου μένουν ακόμα να ζήσω, πριν να κατοικήσω τους λόγους μου, όπου η σκέψη μου, τα βλέμματά μου με προσμένουν... Θα κρίνετε από τις λεπτομέρειες που πρόκειται να σας δώσω, όπου θα βρείτε κάθε στιγμή την τεράστια σκιά του έργου σας, σαν τη μαρτυρία των δυνάμεων που μου δίνει για να υπομείνω την παρουσία του. Δεν υπάρχει υπερβολή σ’ αυτά. Ελυάρ, μ ’ ακούτε; Εσείς ο ίδιος, όταν θα μ ’ έχετε εντελώς καταλάβει, θα μείνετε λίγο έκθαμβος αν σκεφτείτε αυτά που έγιναν μέσα από τη δική σας μετατροπή του λόγου. Γιατί, από το πρώτο ώς το τελευταίο βιβλίο του έργου σας, αναγγέλεται μια επανάσταση, στη συνέχεια απαιτείται. Ένας νέος ορισμός του πνεύματος αναπτύσσεται, στο περιθώριο της ολοκληρωτικής στράτευσης που αυτή σας ζητά. Ο Σουρρεαλισμός, που είχε τη φιλοσοφία του , εισάγει, με την υποστήριξη του έργου σας, έναν νέο τρόπο θέσης των φιλοσοφικών προβλημάτων. Ως συνέπεια μιας πολύ μακρόχρονης περισυλλογής, της οποίας τα όρια σήμερα μόνο τα καταλαβαίνω, μες στο ερημωμένο πεδίο μιας κουλτούρας, που την κατέστρεψα, λες κι η πληγή μου είχε βαρύνει πάνω μου, βρίσκω, μαζί με εκατό επιστημονικά δεδομένα για διαπιστευτήρια, την καθησυχαστική προοπτική ενός μονοπατιού που χαράζεται απ’ τα ίχνη μου, και που θα πρέπει ίσως να το δείξουμε σε κείνους που, κολοσσιαίες συμφορές τους έτνχαν, όπως σ’ εμένα.

Θ

δώ και μήνες, δουλεύω ξανά ολόκληρη την ημέρα κι ένα πολύ μεγάλο μέρος της νύχτας ξαναδιαβάζοντας τα πάντα, συγκρίνοντας όλες τις σημειώσεις που έχω κρατήσει. Χωρίς να υπολογίζω την ώρα, όταν ο ύπνος με διαλύει, αποκοιμιέμαι πάνω στα τετράδιά μον, με τον κοντυλοφόρο μες στα σεντόνια μου. Οι απαρχές των συγκοπών, τις μεγάλες μέρες, κάνοντας τις πόρτες του χώρου να χτυπάνε, απλοποιούν την προσπάθειά μου, αποκαλύπτοντας λόχου χάρη πως το ύστατο ελάχιστο είν’ ένα κορμί, πως η μορφή είναι ο σπόρος της έκτασης.. Ο πυρετός, η σκιά στο νου μου της λοίμωξης, η κατάλυση κάθε ρυθμού στο καταστραμμένο κορμί μον καθυστερούν, το καθένα με τον τρόπο τον, την επεξεργασία του κειμένου που θέλω να κάνω, δημιουργούν μια καινούρια ασυνάφεια που πρέπει να τη νικήσω. Για πρώτη όμως φορά

Ε

αφιερωμα/71

από τότε πον γράφω, υποχώρησαν κάπως μπροστά στην επιμονή μου, μου επέτρεφαν, στο τέρμα μιας πολύ σκληρής δοκιμασίας, να γίνω αυτός που μες στη φωνή μου μ’ ακούει. Αυτά που έγραφα με πήραν επιτέλους απ’ το χέρι. Έβγαλαν συμπεράσματα σ’ έναν κόσμο που την είσοδό του δεν την ήξερα. Και τι ίλιγγος, στις τελευταίες σελίδες ενός τραπεζικού βιβλίου, που έκανε πολύ άσχημα να χωθεί ανάμεσα στα ποιητικά σας έργα, στα οποία ήμουνα ήδη τόσο ευαίσθητος, από δρόμους άλλους και που δεν τους έχω ονομάσει ακόμα, λες κι ο λόγος μου είχε γίνει εργαλείο εξερεύνησης... Για να ξεκινήσω από τις περιγραφικές λεπτομέρειες, θα σας πω πως σχεδόν τελείωσα να γράφω ένα βιβλίο τριακοσίων σελίδων και πως διαπίστωσα ότι έπρεπε απαραιτήτως να έχω την τιμιότητα να εκδώσω ένα τετράδιο σημειώσεων, εκατόν είκοσι σελίδων περίπου, που δεν μπορεί παρά να υπογραμμίζει το σθένος των συμπερασμάτων που βγάζει το πιο μεγάλο έργο. Δε μιλάω για ένα τρίτο βιβλίο, αρκετά μεγάλο, που είναι, στο περιθώριο των άλλων, ένα είδος εξέτασης της συνείδησης. Αυτά τα βιβλία, προφανώς μου μοιάζουν, και περιέχουν στοιχεία καλά και δυσανάγνωστα, ζητάνε πολύ κουράγιο απ’ αυτόν που θα τα διαβάσει από την αρχή ώς το τέλος, όπως εσείς, γιατί καταλαβαίνω πως κολλάνε κάπου τη συμφορά μου και πως θα ’χω κάνει αισθητή όλη τη φρίκη ενός ξεπεσμού που θέλει να γίνει πάθος. Αδέξια όμως, με φρενίτιδες τυφλών, οδηγούν στα σημεία, στα οποία ήθελα να καεί σαν κάρβουνο η ζωή μου: Απόλυτη κατάργηση της μεταφυσικής άποψης. Επίλυση του κοινωνικού προβλήματος υπό τη γωνία της ποιητικής σύνδεσης. Υλιστική θεώρηση του κόσμου... Και χωρίς αναδρομή σε φιλοσοφία που να ’χω δεχτεί· δυσπιστώντας, αντίθετα, απέναντι σε μια κρίση, τα ψυχολογικά θεμέλια της οποίας έχω σοβαρούς λόγους να τα θεωρώ ύποπτα... Εδώ δεν κάνω την απολογία αυτών των βιβλίων, τα υπερασπίζομαι. Αγορεύω από φόβο μήπως και μειώσω την αξία τους ως μαρτυριών με το πρόσχημα να τα βελτιώσω. Θα γίνει σαφώς αποδεκτό μεταξύ μας πως σχηματίζουν το ημερολόγιο όλων αυτών που οφείλω να ξεχάσω προς όφελος των σελίδων, που συχνά παρεμβαίνουν και μου χαράζουν το δρόμο. Γιατί, κι εδώ ακριβώς αρχίζει να διαφαίνεται το πραγματικό τους ενδιαφέρον, σχεδιάζοντας έναν ορισμό του πνεύματος και προωθώντας σκέψεις πάνω στη φύση της γλώσσας■παίρνοντας, χωρίς να το θέλω συχνά τον τόνο του μανιφέστου, υψώνοντας μια υλιστική έννοια του όντος που, παράλληλα με το σουρρεαλιστικό έργο, εξουσιοδοτεί άλλους που θα ’ρθουν, μ ’ όλη την τραχιά τους φιλοδοξία, που είναι μια κραυγή ζωής, αυτές οι σελίδες δεν είναι παρά η εξύμνηση μιας προωθημένης σκέψης στη γνώση του έργου σας. Και όσο έτοιμος κι αν είμαι να θεωρηθώ γελοίος από ανθρώπους ειδικούς να με κρίνουν, που θα δηλώσουν πως έγινε πολύ κακό για το τίποτα, στην αντίθετη περίπτωση που κάποιος όπως εσείς (αν αυτή η διατύπωση μπορεί να χρησιμοποιηθεί!) θα δήλωνε πως δεν μπορούμε ν ’ αγνοήσουμε ένα έργο, του οποίου η θεία χάρις υπήρξε η ζωή μου, δεν θα ’ναι ποτέ πολύ νωρίς για να βεβαιώσω πως η έννοιά μου του έργου, η αίσθησή μου της ποίησης, η ιδέα μου για τη γλώσσα δεν είναι παρά η επίπτωση της έμπνευσής σας στη δική μου. οιτάξτε Ελυάρ, εδώ μου ’ρχεται η διάθεση να τα βάλω σε μια σειρά τα πράγματα μαζί σας. Ακόμα κι αν το έργο μου ήταν για γέλια και κρατούσε το μυστικό του, ακόμα κι αν η ελπίδα μου μπρος του. ήταν ο καρπός μιας ψευδαίσθησης, ωστόσο παραμένει το γεγονός πως μια ολόκληρη πόλη από μαύρες ώρες υψώνει ψηλά σ’ αυτό τις πέτρινες σκεπές της και πως αναπτύχθηκε στη θέση της ζωής μου για να εκμηδενίσει τον συμβεμβηκότα χαρακτήρα των γεγονότων που την προσανατόλισαν, που τις προσανατόλισαν, και τη μια και την άλλη. Ακόμα κι αν αποτυχγάνω να δώσω μια παγκόσμια αξία στη σωτηρία της ύλης, που νομίζω πως ονομάζοντάς την σας την κάλεσα, τουλάχιστον η υλοποίηση ολόκληρου του περιεχομένου μου από ελπίδα και

Κ

72/αφιερωμα

οδύνη δε θα έχει κατά πολύ ξεπεράσει τα όρια του εγώ και των συναισθηματικών του περιπλοκών, δε θα φωτίζει πλατιά τη μεταλλική, τη γρανιτένια φύση αυτού του ποιητικού δεδομένου, του δικού σας, που υπήρξε το συστατικό της; Ανάμεσα στα τόσα πράγματα που περήφανα διεκδικώ για τον εαυτό μου, είναι, πολυαγαπημένε μου φίλε, και το ότι υπήρξα ένας δεύτερο χέρι συγγραφέας, ο πρώτος που δεν ήταν για πέταμα. Τόσο σίγουρος είμαι που το να θεωρώ πως εντελώς από σας έρχομαι, σημαίνει ότι il l αναφέρω την έμπνευσή μου σε κάτι πιο πραγματικό από τη φύση. , Αυτή ήταν η ανακάλυψη, στο βάθος της κάμαράς μου, όπου τα πιο όμορφα βλέμματα ΐ του κόσμου με βλέπουν να ζω (για τη ζωγραφική μιλάω). Η ύπαρξη της συνείδησης Η σταματά την ύλη στην πλαγιά του όντος: αναβάλλει την ύψιστη στιγμή που ανακαλύπτει ■ επιτέλους το διάβασμα ενός ποιήματος του Ελυάρ. Στεφανώσατε την ύλη. Ξέρω πως η πρέπει να ανατρέξω σε μια άλλη ορολογία, και πως οι φιλόσοφοι έχουν μια λέξη Ε πανέτοιμη για να μας αναγκάσει να ταυτίσουμε την ύλη με την ύλη αντικείμενο I πειράματος. Λένε το πραγματικό, κι έχουν άδικο...

-,/^ ν λ ’ αυτά θα πρέπει να σας φαίνονται πολύ φτωχά. Για αποκτήστε όμως μια ιδέα για W τη βεβαιότητά μου. Αφού είχα υποσχεθεί να μείνω σε μια περιγραφική ανάλυση της δουλειάς και του προγράμματος μου, θα ξαναρχίσω αυτό που έλεγα προ ολίγου και θα σας πω ότι καλά ή κακά ξεχερσωμένο, το έργο που επί του παρόντος είμαι χωμένος, θα αποτελέσει μα ζί με τ ’ άλλα βιβλία που προηγούνται ένα είδος θαμνώδους πεδίου, που εύκολα μπορώ να πετάξω από πάνω του, θα είναι ίσως, βοηθητικά, χρήσιμο. Που η αναγκαιότητά του όμως μου φαίνεται ολοκάθαρη στο σημείο της ζωής μου που μ ’ αφήνει: δέκα χρόνια, δέκα χρόνια θα ’χω ζήσει ενάντια στις συνθήκες της ζωής μου, δέκα χρόνια σκέφτηκα τη ζωή μου, μη μπορώντας να προσεγγίσω το σουρρεαλισμό παρά διά μέσου λογικών παρεκτάσεων, στις οποίες υπήρχαν ευτυχώς, αρκετά συγκινησιακά σοκ, για να παρεκτρέπομαι πού και πού. Το έργο μου ήταν μια ανταλλακτική αξία. Και χρειαζόταν μ ’ ένα παιχνίδι διανοητικών συμπερασμάτων, να με οδηγήσει να δεχτώ τη ζωή μου έτσι όπως ήταν και να δω επιτέλους το τραύμα μου σαν μια πληγή της πραγματικότητας, και σύνδεσμό μου μ ’ αυτήν. Ολ ’ αυτά, πολύ κακοειπωμένα και παλλόμενα από την κούρασή μου, είναι η χειρότερη εισαγωγή στην ανάγνωση αυτών των βιβλίων, που είναι ακόμα μακριά από το να δουν το φως της μέρας, και τα οποία δε θα μπορέσετε να γνωρίσετε, πριν περάσει κανένα ζευγάρι μήνες. Με το κάλυμμα όμως αυτής της αναγγελίας, εισάγεται το νέο, που είστε ο πρώτος που το μαθαίνετε, μιας ολοκληρωτικής αλλαγής που πρόκειται να γίνει στη συμπεριφορά μου ως συγγραφέα. Τι ατελείωτη ανακούφιση να σκέφτομαι πως αυτή η εξαντλητική αναζήτηση τελείωσε. Για λίγο καιρό ακόμα θα συνεχιστεί η έκδοση του αναλυτικού μου έργου, αφού οι εκδότες δε βιάζονται και πολύ, πίσω όμως απ’ αυτή την κουρτίνα, θα κόβω τους άγριους καρπούς του κήπου μου. Εννοώ πως θα ξαναξεκινήσω σίγουρα και ξέροντας πως πηγαίνω, την έρευνα των φιλοσοφικών συστημάτων που είχα άσχημα αφομοιώσει, και πως θα ψάξω λόχου χάρη στον Αριστοτέλη ή στον Ωριγένη τα σπέρματα αυτού του μυστικιστικού υλισμού; αυτού του υπόγειου υλισμού, για τον οποίο τόσο άσχημα σας μίλησα. Αυτή η φοιτητική δραστηριότητα όμως όεν είναι παρά μια μικρή πλευρά μιας ζωής που θέλω να τη χρησιμοποιήσω ολόκληρη στη γνώση της γλώσσας που εισαγάγατε, στην ανάλυση των ονείρων μου, στην ασυνείδητη δημιουργία. 'Εχω την τόλμη να πιστεύω πως δεν χάνετε από τα μάτια σας τις προσπάθειές μου. Και εννοείται, βέβαια, πως δεν μετράει το αποτέλεσμα εδώ, ή μάλλον πως το αποτέλεσμα δε βρίσκεται εκεί που αρχικά θα το ψάχναμε. Ξέρω πού πηγαίνω, ξέρω τον αέρα που αναπνέει κανείς σ’ αυτό το δρόμο. Ανοίγοντας, τις προάλλες, το φάκελλο που περιείχε τον κατάλογο της έκθεσης, καθώς είχα αναγνωρίσει το γραφικό σας χαρακτήρα στο

αφιερωμα/73

φάκελλο, έκανα πάλι αυτή τη σπασμωδική κίνηση, που μ ’ έκανε να σκίζω αδέξια τους φακέλλονς της Ρεβολυσιόν Σνρρεαλίστ, όταν αυτό το υπέροχο περιοδικό έπεφτε στο κρεβάτι μου. Δεν έπαψα ποτέ μου να νιώθω πως δεν υπήρχε περίπτωση επαίνου, οποιουδήποτε, εκτός κι αν προερχόταν από τον Μπρετόν ή από σας. Έχω όλα σας τα γράμματα, και τις παραμικρές σας κάρτες, τις φωτογραφίες σας· και πήρα τα μέτρα μου ώστε αυτός ο μικρός θησαυρός να μη σκορπιστεί μετά το θάνατό μου, και να μείνει σαν μαρτυρία του τίμπορεί να κάνει η ευφυΐα όταν αρχίζει να μιλά τη γλώσσα της καρδιάς, Α π' όλα όμως αυτά τα πολύτιμα γραφτά, ξεχωρίζω, για να τα κρατήσω κοντά μου, τα καποια γραμματα, στα οποία μόυ μιλάτε γι’ άυτά που γράφω: είτε πρόκειται για την Αρραβωνιαστικιά του Ανέμου, είτε για ένα άρθρο για τον Αραγκόν, ή για μια παρατήρηση που έχετε να μου κάνετε. Αμφέβαλα τόσες φορές, τόσες φορές περιφρόνησα βαθιά τον εαυτό μου, που, χωρίς αυτή τη βοήθεια από τον άνθρωπο που θαύμαζα πολύ βαθιά, δε θα είχα κρατηθεί. Ναι, θα είχα στερηθεί αυτά τα ξεσπάσματα χαράς που μερικές φορές με συνεπαίρνουν και που με κάνουν να προτιμώ τη ζωή μου όπως είναι απ’ ότι θα την ανάγκαζε να γίνει μια πίθ φυσιολογική μοίρα. Υπήρξατε μαζί μου τόσο καθαρός και τόσο τέλειος που πρέπει να σκέψτόμαι, και μ ’ όλη μου την καρδιά, πως δε βάλατε ποτέ όρια στη γενναιοδωρία σας. Και πως ένα ηλίθιο κράτημα, μια κάποια απέχθεια για τον εαυτό μου, ο χαζός φόβος του επαρχιώτη μου στέρησαν μερικές φορές τη βοήθειά σας που θα μ ’ έκανε να προχωρήσω πιο γρήγορα και που, κυρίως, θα με είχε απαλλάξει από πολύ σκληρές αμφιβολίες. Πάει, τέλειωσε. Έχω γίνει, εδώ και μερικούς μήνες, πολύ άνθρωπος, δε φοβάμαι πια τις αδυναμίες μου. Υπάρχουν, αναμφίβολα, μεγάλα και ωραία χρόνια, γιατί το ξέρω εγώ πως, από μας τους δυο, εγώ πρέπει να πεθάνω πρώτος και, καθώς μου είπαν πως είστε σε εξαιρετική φόρμα και σας είδα στις πρόσφατες φωτογραφίες εξαιρετικά νέο στο πρόσωπο, κι αρχίζω να φροντίζω τον εαυτό μου επιτέλους, λες και το προαίσθημά μου λογάριαζε τις μέρες σας, μας έχει δοθεί το δικαίωμα να κοιτάζουμε τη ζωή στο πρόσωπο, ν’ αφήσουμε το θάνατο να γυρνά στις στέγες με τον άνεμο. Ο Εστέβ εφυγε να πιάσει τη θέση που ήταν έτοιμη για τον έναν α π’ τους δυο μας. Ξέρω πως μ ’ αγαπούσε πολύ, και σας θαύμαζε παθιασμένα, και δεν μπορείτε να ξέρετε τι είχατε γίνει για κείνον μετά από μερικές ώρες συζήτησης που τόσο ζωντανά μπόρεσε να μου μεταφέρει... αι τώρα επιγραμματικά περνάω γρήγορα μερικά γεγονότα: Ξαναδιαβάζω τις πρώτες σας συλλογές. Και είμαι προσωρινά στερημένος από άλλες, που χρειάστηκε να τις στείλω στο βιβλιοδέτη. Να κάτι το διαφορετικό από την ανάμνηση που είχατε κρατήσει από τη διαλυμένη βιβλιοθήκη μου. Μην εκπλήσσεστε! Δε δένω παρά μόνο τα δικά σας βιβλία και του Μπρετόν και του Μπενζαμέν Περέ... Και τα δικά μου, για τα οποία θα έπρεπε να έχω μια κάποια αδυναμία, δε θα μου φανούν άξια να δεθούν παρά την ημέρα που θα μ ’ έχετε εξουσιοδοτήσει να τα βολέψω δίπλα στα δικά σας (σ’ ένα υπέροχο όνειρο, εδώ κι ένα χρόνο, ένα κοριτσάκι έγραφε τ ’ όνομά μου κάτω απ’ το δικό σας σ' ένα μαυροπίνακα!). Μόλις μου παραδοθούν όλα σας τα βιβλία, θα ξαναρχίσω στα γράμματά μου αυτές τις συνόψεις που μονάχα απάνθισα λίγο παραπάνω... ... Να μου λέτε πάντα αυτό που πρέπει να κάνω, είμαι αρκετά αδέξιος. Εις το επανιδείν αγαπημένε μου φίλε. Στοργικά δικός σας

Κ

J o e B o u sq u e t * Αυτό το γράμμα υπάρχει στο Μουσείο Τέχνης και Ιστορίας του Σαίν-Ντένί.

ψ.

I

τα βιβλία της «γνώσης» ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΗ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ

^

ΟΥΜΠΕΡΤΟ ΕΚΟ

ΘΕΩΡΙΑ ΣΗΜΕΙΩΤΙΚΗΣ

jl

Για τον Έκο η σημειωτική δεν αποτελεί απλό παράρτημα της γλω σσολογίας ή της φιλοσοφίας, αλλά μιαν αυτοτελή επιστήμη, που προβάλλει την αξίωση να α γκαλιάσει όλους τους τομείς του πολιτισμού. Έ να βιβλίο - εισαγω γή για τον αρχάριο και εγχειρ ίδ ιο γ ια τον ειδικό.

\^ ε κ δ ό σ ε ις «γνώση>

Ζωοδόχου Πηγής 29, 106 81 Αθήνα, τηλ.: 3621194 ■ 3620941

Ζητήστε από το βιβλιοπώλη σας αυτό το μήνα 1.

2.

3.

4.

5.

6.

7.

8.

9.

10.

ΤΟ ΚΟΚΚΙΝΟ ΣΠ ΙΤΙ της Αλκυόνης Π απαδάκη Η Μ ΠΟΡΑ της Αλκυόνης Π απαδάκη Η Μ ΑΓΙΚΗ ΠΗΓΗ της Ναταλί Μ πάμπιτ ΤΑ Μ ΑΤΙΑ ΤΟΥ ΑΜ ΑΡΥΛΛΙΣ της Ναταλί Μ πάμπιτ Η Μ ΑΣΚΑ ΤΟΥ ΑΠΟ ΛΛ ΩΝΑ της Μ αίρης Ρενώ Ο ΠΟΛ ΙΤΗ Σ ΠΑΙΗΝ του Χάουας 'τ Φαστ Ο ΕΤΡΟΥΣΚ ΟΣ του Μ ίκα Βάλταρι ΟΙ ΕΝΟ ΧΟΙ του Σόλωνα Μακρή Η ΞΕΝΗ ΝΥΦΗ της Τ ζίλιαν Μ πούρας Η ΕΛ ΛΗΝ ΙΔΑ ΣΤΗ Μ ΕΤΑΝ ΑΣΤΕΥΣΗ της Κασσια­ νής Πανουτσοπούλου Δ ια ν ο μ ή στα β ιβ λιοπω λεία

1.

2.

3.

4.

Κανάκης - Σταμούλης τηλ. 36.23.113 Πατάρι τηλ. 36.02.542 Πρόοδος τηλ. 36.21.001 Χριστάκης τηλ. 36.07.876

Εκδόσεις ΚΑΛΕΝΤΗ Μαυρομιχάλη 5 (1ος όροφος) Τηλ.: 36.23.553 ΑΘΗΝΑ 106 79

%\mzq ε

m

η πραγματική ελληνοτουρκική προσέγγιση ΑΝ ΔΡΕΑ Γ. ΠΟ ΛΙΤΑΚΗ: Πρώτο θέμα: Η π ροσέγγιση με τον ^Γονρχιχο λαό. Πρόλογος: Μίχη θεοόω ράχη. Αθήνα, Π α π α ζ ή σ η ς ,χ .χ .Σ ε λ . 191.

ολύ λίγη αντίληψη έχει ο μέσος Έλληνας για την εκπληκτική άγνοια - σε βάθος - θεμάτων και προβλημάτων, η οποία χα­ ρακτηρίζει τους χειριστές της εξωτερικής πολιτικής και ορισμένων εθνικών θεμάτων. Εδώ οφείλουμε να διευκρινίσουμε: το σύνολο της γνώσης επιφανειακών καταστάσεων, απλών συμβάντων και γεγονότων, τεχνικών προβλημάτων και δρομολογηθεισών διαδι­ κασιών δεν συνιστά εις βάθος ουσιαστική γνώση ενός θέματος. Κατανόηση ενός συγκεκριμένου θέματος συνεπάγεται βαθιά και πλατιά επιστημονική ανάλυση και αναγωγή στις ρίζες του προ­ βλήματος έξω από μονομερή οπτικά πρίσματα. Ό λα τα υπόλοιπα - τα οποία ασφαλώς γνωρίζουν οι χειριστές της ελληνικής εξωτε­ ρικής πολιτικής - είναι λεπτομέρειες, τις οποίες θα έπρεπε να αγνοούν (αναθέτοντάς τες σε υπογραμματείς), ώστε να μη χάνουν την ουσία. Η γνώση και κατανόηση των θεμάτων του ευρύτερου μεσανατο­ λικού χώρου, όπου η Ελλάδα φύσει και θέσει ανήκει, είναι κατ’ επιβολήν α-κομματική και α-πολιτική. Ό χ ι διότι εμείς είμαστε (ή θα μπορούσαμε (;) να είμαστε) α-κομματικοί και α-πολιτικοί. Αλ­ λά επειδή τα ίδια τα θέματα προϋπήρχαν όχι μόνον των παρόντων (ή και των προγενεστέρων) κομμάτων και του παρόντος (ή και προγενεστέρων) πολιτικού καθεστώτος, αλλά και του ίδιου του φιλοσοφικού υποστρώματος (Διαφωτισμός), το οποίο έδωσε σ’ αυτά καταγωγή και ύπαρξη! Το κυριότερο είναι ότι η πραγματική και ουσιαστική γνώση και κατανόηση των μεσανατολικών θεμάτων είναι και λειτουργικά ακομματική. Με την κυριαρχία μας (γνωστικού χαρακτήρα) πάνω σ’ αυτά τα θέματα μπορούμε νά τα στρέψουμε επωφελώς της οποιοσδήποτε πολιτικής και κομματικής γραμμής. Η έλλειψη ωστόσο βαθιάς γνώσης και κατανόησης αφήνει την κάθε προσπά­ θεια (και δυστυχώς πόσο λίγες υπάρχουν) ή στο θεωρητικό μόνον επίπεδο χειραψιών, διακηρύξεων και πανειρηνικών συγκηρυγμά■ων ή εντελώς κολοβή και ατελέσφορη στην πρακτική (όπως στην

Π

ΠΟΑΙΤΙΚΗ

av-Jj>ea. r TtSsijik<+t

■Η n p o e e p y iG η Τουρκικό / l a o.

-npoPwj-oj

«eoiiopaKM

< 1/

7 6 /ε π ι\ο γ η ιδιαίτερη περίπτωση της επίσκεψης Άσαντ από την οποία, είτε μια φιλελεύθερη, είτε μία σοσιαλίζουσα (;) κυβέρνηση θα μπορού­ σαν να προσπορισθούν πολλά, αν εγνώριζαν και κατανοούσαν εις βάθος τα προβλήματα, τις προοπτικές και τα δεδομένα της σύγ­ χρονης Συρίας). ριν προχωρήσουμε, χρειάζεται να τονίσουμε ότι ούτε μεγά­ λων χωρών με διπλωματική παράδοση (Μ. Βρεταννία, Γαλ­ λία, Γερμανία, ΕΣΣΔ) η σημερινή μεσανατολική πολιτική μπορεί να χαρακτηρισθεί επιτυχημένη ή αποδοτική. Η σοβιετική επίδρα­ ση έχει από καιρό εξοβελισθεί. Οι ευρωπαϊκές δυνάμεις (όσο ακό­ μη είναι πολλές) θεωρητικολογούν. Η αμερικανική εξωτερική πο­ λιτική (για όσους τη γνωρίζουν, πραγματικό προτεκτοράτο του Foreign Office), μιμητική της δόξας της Αλβιόνας και κτητική ιδιαίτερης ισχύος, δεν οδηγεί σε καμία λύση ή διέξοδο. Ό μω ς, πέ­ ρα από τη γνώση (πολλαπλά επανδρωμένα και εξοπλισμένα ερευ­ νητικά κέντρα με τους προϊσταμένους τους σε θέση γενικών διευ­ θυντών των υπουργείων εξωτερικών) υπάρχει η βαθύτερη κατα­ νόηση. Πριν από λίγα χρόνια ο πρώην Βρεταννός υπουργός εξω­ τερικών Sir Francis Pym σημείωσε στο βιβλίο του «The politics of Consent»: «Υπάρχει πάντοτε ο κίνδυνος να ελαττωθεί η κατανόη­ ση, όσο η επιφανειακή γνώση αυξάνεται. Οι εικόνες τις οποίες βλέπουμε στις τηλεοράσεις μας, αντανακλούν μόνο τα συμπτώμα­ τα και τις επιπτώσεις ενός προβλήματος. Ό τα ν βλέπουμε γεγονό­ τα του κόσμου, παρουσιασμένα στην οθόνη και περιγραμμένα από σχολιαστές, αυτό δεν οδηγεί σε κατανόηση αλλά μόνον σε μία συ­ γκινησιακή αντίδραση και προσαπόκτηση αποσπασματικής γνώ­ σης».12Ο αμερικανός συγγραφέας Saul Bellow*τονίζει: «Πληροφό­ ρηση βρίσκεται σε καθημερινές εφημερίδες. Πληροφορούμαστε για όλα. Δεν γνωρίζουμε τίποτα». Ο Μ. Kidder γράφει3: «Η απά­ ντηση είναι ότι, ό,τι έχει σημασία σε έναν ταραγμένο κόσμο, δεν είναι πια γνώση αλλά βαθύτερη σκέψη». Ο Εβραίος συγγραφέας περιγράφει (Unease in Zion, εκδ. Ehud Ben Ezer): «Η αίσθηση της καθημερινότητας και της αβεβαιότητας για το μέλλον μας εμποδίζει να δούμε τα πράγματα σε οποιαδήποτε προοπτική». Στην Ελλάδα απουσιάζει ολόκληρη η υποδομή μιας φυσιολογι­ κής εξωτερικής πολιτικής: η ίδια η έννοια των areastudies4 παρα­ μένει ουσιωδώς άγνωστη στα αρρωστημένα ελληνοστρεφή πανεπι­ στημιακά ιδρύματα της χώρας. Πώς να υπάρξει επιτυχημένη «τουρκική πολιτική» από το ελληνικό υπουργείο Εξωτερικών, όταν οι σπουδές τουρκολογίας βρίσκονται ακόμα στα σπάργανα.5 Το ίδιο ακόμη για τη Μ. Ανατολή, την Αφρική, την ΕΣΣΔ και Ανατολική Ευρώπη, την Ινδική υπο-ήπειρο, την Κίνα και τη ΝΑ Ασία, τη Λατινική Αμερική! Ό μω ς χωρίς την επιστημονική, βα­ θιά και αναλυτική γνώση της «άλλης πλευράς» δεν μπορεί να

Π

1.

2.

3.

4.

Σελ. 25-26. Βραβείο Pulitzer λόγότεχνίας 1976.

Christian Science Monitor, 24.XII.83. Ό πω ς αποκαλούντβι οι εστιασμένες σε συγκεκριμένη περιοχή σπουδές ολιστικού χαρακτήρα, οι οποίες περιλαμβάνουν οικονομία, πολιτικές επιστήμες, ιστορία, γλώσσες και γραφές, θρησκειολογία, κόίνωνιολσγία. φιλολογία, αρχαιολογία και στρατιωτικές σπουδές περί της συγκεκριμένης περιοχής. To Institut National des Langues et Civilisations Orientates (INALCO) στο Παρίσι, το School of Orie­ ntal and African Studies (SOAS) oto Λονδίνο, η Deutsche Orient-Gesellschaft (DOG) στο Βερολίνο και το Institut Vostokovedenija στο Λένινγκραντ με τα πολ­ λαπλά τμήματα και τους υποτόμείς τους είναι από τα σημαντικότερα στον κό-

5. Κυρίως στα πανεπιστήμια Θεσσαλονίκης και Ρέθυμνου. Αξιοπρόσεκτη η προ­ σπάθεια του Ιδρύματος Μεσογειακών Σπουδών βρίσκεται ωστόσο ακόμη σέ αρ­ χικό στάδιο.

.π οίη σ η ΘΑΝΟΥ

ΚΑΝΔΥΛΑ: Φέρον κώμα. Αθήνα. Περίπλους, 1988. Σελ.

39

Η ελκυστικότητα των ποιημά­ των του Θάνου Κανδΰλα, γίνεται αισθητή από τις πρώτες σελίδες, όπου χωρίς ο ποιητής να έχει μπει στην ολοκληρωμένη του σύλληψη, παράγει ποιήματα άξια αναγνωστικής εκμετάλλευ­ σης. Πράγματι το «Φέρον κώμα», που χωρίζεται σε δυο ενότητες, πραγματοποιεί μια σαφή ερωτι­ κή πορεία και φτάνει σ' έναν προορισμό, ο οποίος δεν είναι άλλος από την ψυχική πληρότη­ τα, με τρόπο σχεδόν πρωτόγνω­ ρο και ύφος χαμηλόφωνο και ρι­ ζοσπαστικό. Η γραφή απλή αλλά ουσιώδης, καταγράφει τα συναι­ σθήματα με ακροβατισμούς και παιχνιδίσματα, θέλοντας να δη­ λώσει ότι η ποίηση είναι πάνω απ' όλα μια γλυκιά ατομική εμπειρία. Τελικά, όσο Κι αν φαίνε­ ται παράξενο, το «Φέρον κώμα» έχει την ικανότητα, τόσο με την εκφραστική του πληρότητα όσο και με την ποιητική του υπόστα­ ση, να διαβαστεί και να συζητη­ θεί, σαν ένα βιβλίο απ' το οπο·ν πολλά έχει κανείς να πά( θώς επίσης και πολλά νΛει να διαισθανθεί. ΧΡΙΣΤΟΣ ΠΑΠΑΓΕΩΡΓΙΟΥ

επιλογη/77 υπάρξει εξωτερική πολιτική.6 Η προαναφερμένη έλλειψη έχει πολύ περισσότερους διαδοχι­ κούς αντικτύπους, οι οποίοι χειροτερεύουν καθοριστικά την άσκηση της εξωτερικής πολιτικής της Ελλάδας. Η στοιχειώδης γνώση για όλα αυτά τα θέματα, όπως δίνεται στην ελληνική μέση εκπαίδευση, είναι τόσον υποτυπώδης,7 ώστε ο μέσος Έλληνας εί­ ναι έντονα ανιστόρητος και αγεωγράφητος σε σχέση με τους λοι­ πούς Ευρωπαίους. Ο μέσος Έλληνας συνήθισε να εκφέρει γνώμες για ο,τιδήποτε, ασχέτως αν αγνοεί τις καθοριστικές συνισταμένες των θεμάτων. Με λίγα λόγια αγνοεί τον σημερινό κόσμο. Αυτό το υπόστρωμα αφορά κατ’ εξοχήν τους πολιτικούς και τους διπλω­ ματικούς, οι οποίοι ανέρχονται συνήθως χωρίς αξιοκρατικά κρι­ τήρια, ή... areastudies! Αφορά όμως και τους δημοσιογράφους, οι οποίοι είναι συχνά προϊόν εθελοντικού κομπογιαννιτισμού, εφό­ σον, πλην της ελλείψεως area studies, τα ελληνικά πανεπιστήμια χαρακτηρίζονται και από την πρωτοφανή απουσία δημοσιογραφι­ κών σχολών! λα αυτά δημιουργούν αυτό το παλιρροϊκό κύμα πολιτικών, διπλωματών και δημοσιογράφων, αγνοούντων και αγνοου­ μένων (από τη διεθνή πραγματικότητα), οι οποίοι λαμβάνουν «θέ­ σεις» ως προς θέματα εξωτερικής πολιτικής, κρίνοντες κατ’ ιδίαν επιθυμίαν και αρέσκειαν, χωρίς την παραμικρή αντικειμενική κα­ τανόηση των δεδομένων της «άλλης» χώρας εκ των ένδον ή των δυνατοτήτων ανάπτυξης σχέσεων, ή σύμπτυξης συμμαχιών. Ό ,τι εξαιρείται του κανόνος αυτού είναι μόνον η Δυτική Ευρώπη και η Βόρεια Αμερική, περιοχές καλύτερα γνωστές και ως εκ τούτου θεωρημένες ως πλησιέστερες! Στην αντίπερα πλευρά όμως υπάρχουν οι απόγονοι μιας αυτοκρατορικής διπλωματίας με παράδοση αιώνων: η Τουρκία. Δεν είναι τυχαίο ότι περισσότερα κέρδισαν οι Τούρκοι στη διπλωματι­ κή σκακιέρα παρά στα πεδία των μαχών τις τελευταίες επτά δε­ καετίες.8 Σπάνια θα μπορούσε μία χώρα να ανορθωθεί από την κατάσταση διάλυσης της οθωμανικής αυτοκρατορίας το 1920. Τις τελευταίες τρεις δεκαετίες η τουρκική διπλωματία εκμεταλλεύεται κατά συρροήν τα λάθη της ελληνικής προχειρότητας.9 Ο ελληνικός στρουθοκαμηλισμός αφήνει κάποιες αρρωστημένες εθνικιστικές εξάρσεις να ερεθίζουν κάποια ακροδεξιά στρώμα­ τα,10 ενώ φαίνεται δαιμονισμένα πεισματικός στην άρνησή του να

Ο

6. Η σχέση των πανεπιστημιακών τομέων area studies και των διευθύνσεων των υπουργείων εξωτερικών είναι σε άλλες χώρες ιδιαίτερα στενή: ο αιγυπτιολόγος Jean Leclant, ισόβιος γραμματέας της Academic des Inscriptions et Belles Lettres και καθηγητής στο Collfege de France, είναι ταυτόχρονα διευθυντής διευθύνσεως στο Quai d’ Orsay.

7. K. Μεγαλομμάτη, Οι ασυνέπειες της διδασκαλίας Ιστορίας στη μέση εκπαίδευση, «Σύγχρονη Εκπαίδευση», No 32, 33, 34.

8. Όπως εύκολα προκύπτει από το επιστημονικό, μεθοδικό και διεξοδικό βιβλίο του Δημήτρη Κιτσίκη, Συγκριτική Ιστορία Ελλάδος και Τουρκίας στον 20ό αιώ­ να, Βιβλιοπωλείο της Εστίας. Πολιτική και Ιστορία 6, 1978.

9. Ούτως ώστε η «ευτυχέστερη ημέρα της ζωής» του Κ. Καραμανλή να έχει θεωρη­ θεί ως ουσιαστικώς η χειρότερη.

10. Χαρακτηριστικά δείγματα του ελληνικού στρουθοκαμηλισμού είναι τα επόμενα: Δ. Χρονόπουλος, Ο εξ ανατολών κίνδυνος, Βιβλιοπωλείου της «Εστίας», 1984· Ν. Μαραγκού, Τουρκία, ο αδίσταχτος προβοκάτορας των Βαλκανίων, Αθήνα 1986. Οφείλουμε να σημειώσουμε εδώ ότι η εκλογή από την πλούσια διεθνή βι­ βλιογραφία προς μετάφραση και έκδοση στα ελληνικά από τον εκδοτικό οίκο «θετ&η», αν και πρέπει να επαινεθεί ως σύλληψη, είναι αρκετά μεροληπτική. Ασφαλώς τα βιβλία του Frank G. Weber, Ο επιτήδειος ουδέτερος, (Πρόλογος του Π. Κανελλόπουλου), 1983 και του Jacob Μ. Landau, Παντουρκισμός. Το Δόγμα του Τουρκικού Επεκτατισμού (πρόλογος του I. Πεσμαζόγλου), 1985, εί­ ναι επιστημονικά μεθοδολογικώς, δεν παύουν όμως παρά τη χρησιμότητά τους να είναι στρατευμένα και σε πολλά σημεία λαθεμένα. Προέχει όμως η μεροληππ κή εκλογή τους ως πρόβλημα όχι σωστής πληροφόρησης.

ΓΙΑΝΝΗΣ ΣΟΛΔΛΤΟΣ

ζα Ν ΠΩΛ ΣΑΡΤΡ

ζΙΟΣΕΒΑ Σ ΤΗ ΠΟΡΝΗ

ΑΤΑΦ Ο Ι ΝΕΚΡΟΙ

Κ

ΓΡΗΓΟΡΗΣ rPHfOPior

ΑΙΓΟΚΕΡΩΣ Ζωοδόχου Πηγής 17 τηλ. 36.13.137

78/επιλογη κατανοήσει τόσο την «άλλη πλευρά», όσο και πώς η «άλλη πλευ­ ρά» βλέπει εμάς τους ίδιους. Στη ρίζα ωστόσο των ελληνοτουρκι­ κών σχέσεων βρίσκονται τόσο η αντικειμενική προσέγγιση του πα­ ρελθόντος, όσο και τα πρίσματα αντιμετώπισης, τα οποία υπάρ­ χουν μεταξύ των δύο λαών. Αν εξαιρέσουμε μια οικτρή πληθώρα παθιασμένων συγγραμμά­ των, τα οποία διακινούνται κατά πολύ περίεργο τρόπο στην Ελ­ λάδα,11 πολύ λίγα ψήγματα αντικειμενικής προσέγγισης μπορούμε να διακρίνουμε. Ο κ. Ανδρέας Πολιτάκης έγινε ευρύτατα γνωστός για τη δράση του προς αυτή την κατεύθυνση. Τόσο ως ιδρυτής του Βραβείου Ειρήνης και Φιλίας Αμπντί Ιπεκτσί, όσο και ως αρθρογράφος στα «Πολιτικά Θέματα» προσπάθησε να αντιστρατευθεί στην ξερή άρνηση διαλόγου, την οποία ενοχλητικά πρόβαλλε για χρόνια ο Έλληνας πρωθυπουργός. Ακριβώς επειδή οι ασύστατες μεταβολές και μεταπτώσεις του τελευταίου τίποτα δεν μπορούν να εγγυηθούν ότι το «Νταβός» θα διαρκέσει, παρά τις έξωθεν επεμ­ βάσεις, ο κ. Α. Πολιτάκης προσπαθεί να καταστήσει ευρύτερα γνωστές τις απόψεις του με τη συγκέντρωση των άρθρων, γραμμά­ των και ομιλιών του σε ένα βιβλίο: «Πρώτο θέμα: Η προσέγγιση με τον Τούρκικο λαό». Το βιβλίο προλογίζει ο Μ. Θεοδωράκης, ο οποίος «συναντήθηκε» με το συγγραφέα τόσο στο Βραβείο Ιπεκτσί (στον Ύμνο της Φιλίας) όσο και στην Επιτροπή για την Ελληνο­ τουρκική φιλία. κριβώς από τη φύση του αυτό το βιβλίο δεν είναι και δεν θα μπορούσε να είναι μία γενική κάλυψη του συγκεκριμένου θέ­ ματος, ή μία εις βάθος ανάλυση κάποιων πτυχών του. Ακόμη πε­ ρισσότερο δεν είναι μια ολιστική προσέγγιση, όπως ασφαλώς θα μπορούσε να είναι ένα δοκίμιο ή μια πραγματεία από τον ίδιο συγγραφέα, κάτι το οποίο πραγματικά χρειάζεται η ελληνική τουρκολογική βιβλιογραφία. Το βιβλίο αυτό, ως συλλογή άρθρων, γραμμάτων, ομιλιών και λοιπών δημοσιευμάτων, θα είχε προτιμό­ τερα τον τίτλο «προσέγγιση με την τουρκική πλευρά» ή κάτι το παρεμφερές Ο κ. Α. Πολιτάκης ασχολείται με τις πολιτικές σχέ­ σεις Ελλάδας-Τουρκίας κατ’ εξοχήν. Αυτές ασφαλώς και αντιμε­ τωπίζει με ένα ιδιαίτερα σωστό πρίσμα, το οποίο ακαριαία προδί­ δει επιμελημένη κατάρτιση και τεκμηριωμένη γνώση του τερά­ στιου υπόβαθρου των πολιτισμικών σχέσεων και του ιστορικού παρελθόντος. Όμως η επιμονή σε πολιτικό επίπεδο δεν μπορεί παρά να μετριάζει την εις βάθος τομή.12

Α

11. Όπως ιδιαίτερα Μέγας Α. Ρενμιώτης (ψευδώνυνο του Σ. Σολταρίδη), Η συρρί­ κνωση του ελληνισμού, Κομοτηνή, 1984· Ν. Γονατάς-Π. Κυδωνιάτης, Η μου­ σουλμανική μειονότητα της Θράκης (στο εξώφυλλο υπάρχουν «Οι Τρεις Χάρες», πίνακας του Δ. Καραγιαννάκη, οι οποίες «συμβολίζουν» μουσουλμάνες Ελληνίδες όμως υπηκόους κραδαίνουσες αιχμηρά μαχαίρια, ως δείγμα σπάνιου εμφύ­ λιου μίσους), Κομοτηνή, 1985· Σ. Σολταρίδης, Τουρκικά σχολικά βιβλία (προλογεί ο Νεοκλής Σαρρής), Κομοτηνή, 1986.

12. Ουσιαστικά το βιβλίο κινείται στους αντίποδες του παρουσιασμένου στο «Δια­ βάζω» (14.10.87) βιβλίου της Ε. Καρατζά-Σακκά, Καππαδοκία. Ο τελευταίος ελληνισμός της περιφέρειας Ακσεράυ-Γκέλβερι (Καρβάλης), εκδ. Γνώση, 1986. Ενώ εκείνο το βιβλίο δεν προεκτείνει στο χώρο των πολιτικών σχέσεων τα πολύ­ τιμα πορίσματα της έρευνας των ιστορικών σχέσεων, το βιβλίο του κ. Α. Πολιτάκη καλύπτοντας μόνον το πολιτικό επίπεδο αφήνει έτσι απαρουσίαστο το βάθος των επιχειρημάτων του και έντονη την ανάγκη μιας γέφυρας ανάμεσα στις δύο προσεγγίσεις. Θα πρέπει εδώ να αναφέρουμε μία σημαντική εις βάθος τομή στη σύγχρονη έρευνα· το βιβλίο της Ευαγγελίας Μπαλτά, Καραμανλίδικα (Vol. 1) Additions (1584-1900), (Vol. 2) XXCsidclc. Bibliographie analytique, Κέντρο Μι­ κρασιατικών Σπουδών (Centre d’ Etudes d’ Asie Mineure; Fondateurs: Melpo et Octave Merlier), Αθήνα 1987, σελ. XXX+160, XVII+188. Η κ. Ε. Μπαλτά «ανε­ βάζει στους 638 τους τίτλους των ήδη περιγραφέντων βιβλίων της τουρκόφωνης ελληνικής φιλολογίας» αναφέρει ο καθ. Π.Δ. Μαστροδημήτρης στο «Βήμα» (27.9.87). Έτσι αποκτάει η σύγχρονη τουρκολογία έναν οδηγό στον τομέα των

επιλογη/79 Καθώς τα συλλεγέντα κείμενα εκτείνονται χρονικά από τα μέσα του ’81 μέχρι τις αρχές του ’87, ο αναγνώστης αποκομίζει την κρι­ τική στάση του συγγραφέα προς τα γεγονότα και τις διακυμάνσεις των ελληνοτουρκικών σχέσεων, όπως επίσης και τη γερή στηλίτευση των οδυνηρών παλινδρομήσεων της «πελαγωμένης» ελληνικής εξωτερικής πολιτικής. Γίνεται από τα παραπάνω σαφές ότι ορι­ σμένα κεφάλαια (έν ανά αναδημοσιευόμενο κείμενο) είναι παρω­ χημένα, ή πεπερασμένα, από την εξέλιξη των γεγονότων, πολλά όμως διατηρούν μία αξιοπρόσεκτη διαχρονικότητα. Από το βιβλίο αυτό προκύπτει η διάθεση του κ. Α. Πολιτάκη να παρουσιάσει δείγμα μιας ελληνικής εξωτερικής πολιτικής, η οποία να είναι coherante στη σύλληψη και στην εκτέλεσή της. Φοβάμαι ότι οι λόγοι για κάτι τέτοιο υπάρχουν, πλην όμως οι δυνατότητες ελλείπουν. Ο κ. Α. Πολιτάκης φαίνεται ότι δεν έχει προσέξει ιδιαίτερα τη λει­ τουργία, στελέχωση, οργάνωση και μεθοδολογία (;) του ελληνικού υπουργείου Εξωτερικών. Ο γράφων θα μπορούσε να αναφέρει πληθώρα περιπτώσεων όχι άγνοιας αλλά αδιαφορίας εκ μέρους ελληνικών διπλωματικών στελεχών πρεσβειών της Μέσης Ανατο­ λής ως προς τα τεκταινόμενα στην εκάστοτε συγκεκριμένη χώρα, πλην όμως παρόμοια αναφορά βγαίνει εκτός των ορίων της παρούσης βιβλιοκρισίας. κ. Α. Πολιτάκης φαίνεται ότι δεν έχει ιδιαίτερα αντιληφθεί ότι η Ελλάδα είναι μία κατ’ όνομα δυτικοευρωπαϊκή χώρα, της οποίας η διπλωματία είναι κατώτερη πολλών τριτοκοσμικών αντιστοίχων.13 Σε πολιτικό επίπεδο ακόμη παραμένοντας θα διετύπωνε κάποιος την παρατήρηση ότι απουσιάζει μία overall re­ view των αδυναμιών της ελληνικής τουρκικής πολιτικής: φερ’ ειπείν, στην «Ερασιτεχνική και επιζήμια άσκηση της εξωτερικής πο­ λιτικής»14 ή στο «Ρόλο του τύπου στις σχέσεις των δύο λαών»,15 απουσιάζει η διαλεκτική ανάλυση του τι ακριβώς σημαίνει ένας τίτλος του στυλ: «Οι Τούρκοι με την ουρά υπό τα σκέλη»,16 ο οποίος φυσικά δε βρίσκει κανένα αντίστοιχο σε βρεταννικές εφη­ μερίδες της περιόδου του πολέμου των Falklands, όπου βέβαια υπήρχε πραγματικός πόλεμος. Το ίδιο ισχύει στο καίριο θέμα «Κωνσταντινούπολη-Ιστανμπούλ»17 ή στην «Αλήθεια για τον Αγ. Γεώργιο»,18 όπου με σχηματική παράσταση της κάτοψης και αρκε­ τό φωτογραφικό υλικό παρουσιάζεται η μετάθεση του εξωτερικού τοίχου της εκκλησίας στην οικοδομική γραμμή. Εδώ το θέμα φτά­ νει βαθιά σε επίπεδο πολιτικής ιδεολογίας και πρισμάτων αλληλοαντιμετώπισης: το εξαιρετικό αυτό άρθρο θα ήταν πιο ολοκλη-

Ο

καραμανλίδικων, της τουρκοελληνικής διαλέκτου των Ελλήνων της Καραμανίας (Δ. Καππαδοκίας), από τα κείμενα της οποίας μπορούν να ^νασυντεθούν άγνω­ στες πτυχές της ιστορίας των ελληνοτουρκικών σχέσεων. Το βιβλίο αυτό παρου­ σιάστηκε πρόσφατα στο «Διαβάζω» No 190, σελ. 115-116.

13. Όπως φερ’ ειπειν της Γιουγκοσλαβίας. Ακόμη, σε καμία περίπτωση δεν θα μπο­ ρούσε να συγκριθεί η οκνηρία και αδιαφορία των ελληνικών πρεσβειών στη Δα­ μασκό, στην Τεχεράνη και της ελληνικής διπλωματικής αντιπροσωπείας στην Ιε­ ρουσαλήμ με το έργο και τις δραστηριότητες των πρεσβειών της Συρίας και της Περσίας και της διπλωματικής αντιπροσωπείας του Ισραήλ στην Αθήνα. Συνε­ πώς ο κ. Α. Πολιτάκης παραμένοντας σε επίπεδο πολιτικής ορθοπραξίας δείχνει να νομίζει ότι απευθύνεται στο βελγικό, ή στο σουηδικό υπουργείο εξωτερικών, ενώ ό,τι χρειάζεται να παρουσιασθεί είναι ακριβώς η ελληνική διπλωματική υπηρεσία είναι ενεργώς ανίκανη να αντιληφθεί τις σωστές και μελετημένες προ14. Α. Πολιτάκη, Πρώτο θέμα: Η προσέγγιση με τον τουρκικό λαό, εκδ. Παπαζήση, Αθήνα 1988, σελ. 63-65, πρώτον δημοσιευμένο στα «Πολιτικά θέματα», 14.10.83.

15. Έ .α., σελ. 37-38, πρώτον δημοσιευμένο στη «Μεσημβρινή», 10.3.85.

16. Σύνηθε'ς φαινόμενο αυριανισμού, του οποίου οι οικτρές επιπτώσεις δεν έχουν ακόμη μελετηθεί.

17. Έ .α., σελ. 97-99, πρώτον δημοσιευμένο στα «Πολιτικά θέματα», 4.10.85.

18. Έ .α., σελ. 100-110, πρώτον δημοσιευμένο στα «Πολιτικά θέματα», 18.10.85.

. μαρτυρία ΓΙΩ ΡΓΟΥ ΠΑΞΙΝΟΥΠ Α ΡΟ Υ: Η θεά Δήμη­ τρα στην Ιθάκη. Μυθι­ στόρημα. Εικ. εξωφ. : Θάλεια Βλισμά. Αθήνα, Ο ι φ ίλοι του βιβλίου, 1987. Σελ. 356, σχ. 8ο. Μ ια ερω τική ιστο ρ ία , π ο υ ξεκι­ νάει α π ό τ α Η πειρ ώ τικα β ο υνά τη ν ε π ο χή το υ πο λ έ μ ο υ και γ ρ ά ­ φει το ν τ ρ α γικ ό ε πίλο γ ό τη ς στην Ιθάκη α ρ κετές δεκαετίες μ ετά , δί­ νει σ το μ υ θισ τό ρ η μ ά το υ : «Η θεά Δ ή μ η τρ α στην Ιθάκη», ο σ υ γ γ ρ α ­ φ έ α ς Γιώ ργος Π αξινός - Π ά ρος. Ο Α ντρέας α π ό τη ν Ιθάκη βρί­ σκεται λ α βω μ ένο ς σ το σ π ίτι τη ς Δ ή μ η τρ α ς, σ ' ένα χ ω ρ ιό στην Ή π ε ιρ ο , ό π ο υ το υ π α ρ έ χ ο ν τα ι οι α να γκ α ίες βοήθειες. Οι δ υ ο νέοι ερ ω τε ύ ο ντα ι, αλλά α να γκ ά ζο ντα ι ν α χ ω ρ ίσ ο υ ν . Α πό κει και π έ ρ α η ζω ή τ ο υ κα θ ενό ς α κο λο υ θεί το δικό τ η ς δ ρ ό μ ο . Εκείνος στην Ιθά­ κη, εκείνη σ το ν τ ό π ο τη ς. Π α­ ντρ εύο ν τα ι, κά νο υ ν π α ιδ ιά . Ύ στερ' α π ό π ο λ λ ά χ ρ ό ν ια η κόρη τη ς Δ ή μ η τρ α ς δ ιορίζεται δ α σ κ ά ­ λα στο χ ω ρ ιό τ ο υ Α ντρέα κι ε ρ ω ­ τεύετα ι το ν Π έτρο, να υ τικ ό , γιο τ ο υ Α ντρέα. Ο Α ντρέας και η Δή­ μ η τρ α έ χο υ ν χάσει το υ ς σ υ ντρ ό ­ φ ο υ ς το υ ς. Έτσι ό τα ν η Δ ή μ η τρ α έρχετα ι σ το νησί στην κόρη τη ς , χ ω ρ ίς να γνω ρίζει τη σχέση τη ς κ ό ρ η ς τ η ς , α να ζη τεί το ν Α ντρέα, το ν βρίσκει και τ ο π α λ ιό α ίσ θη μ α

>

80/επιλογη ρωμένο αν τονιζόταν ότι οι Τούρκοι βρίσκονται πιο κοντά στη Δ. Ευρώπη, ως λαϊκιστικό κράτος*9, και τούτου συνέπεια είναι να μην επηρεάζονται από θρησκευτικές «επιταγές» ούτε στην παιδεία ούτε στην πολεοδομία τους. Ό ,τι συνέβηκε στη συγκεκριμένη εκ­ κλησία, είχε προηγουμένως συμβεί σε πολλά τζαμιά. Εμείς στην Ελλάδα, όπου εμφορούμαστε ιδιαίτερα από μεσαιωνικό μερολη­ πτικό πνεύμα και αντιϊσλαμικό φανατισμό αρκετό, ώστε να χρησι­ μοποιούμε τζαμιά ως αποθήκες και αρχαιολογικά μουσεία, θα έπρεπε μάλλον να απόβάλουμε την αντιεπιστημονική και αναχρο­ νιστική θρησκόληπτη παιδεία και να προσεγγίσουμε τις δυτικοευ­ ρωπαϊκές χώρες, παρά να διαμαρτυρόμαστε πάλι μεροληπτικά: αν θα ενδιέφεραν το ελληνικό κράτος οι καταστροφές λατρευτικών χώρων,1920 τότε θα έπρεπε στην περίπτωση της Τουρκίας να αντιδράσει σε ανάλογες περιστάσεις για τζαμιά21 και χριστιανικά νε­ στοριανά ή ιακωβιτικά μοναστήρια22 ή, ακόμη χειρότερα, στην πε­ ρίπτωση της Βουλγαρίας και της εκεί κακομεταχείρισης ενός εκα­ τομμυρίου μουσουλμάνων να... διακόψει τις. διπλωματικές μας σχέσεις. Στο «Τουρκικό καθεστώς και οι Έλληνες»23 θα έπρεπε ακόμη να δοθεί το δικαιολογημένο του στρατιωτικού χαρακτήρα της Τουρκικής Δημοκρατίας, το οποίο ακριβώς όμοιο θα είχαμε και στην Ελλάδα, αν η Δημοκρατία είχε επιβληθεί ως καθεστώς κα­ τευθείαν από την Επανάσταση στο Γουδί και οι στρατιωτικοί εκείνοι δεν είχαν υποχωρήσει στην πολιτικοποίηση του Ε. Βενιζέλου. έλος στην «ορατή απειλή»24 και στην «Ελλάδα, Τουρκία, Κύ­ προς και Ελληνική Διανόηση»25 θα έπρεπε να έρθουν στο φως οι μηχανισμοί, οι οποίοι λειτουργούν, ώστε εκτός από το οικτρό παραλήρημα περί δήθεν απειλής εξ ανατολών26 να υπάρχουν και «καθηγητές» στη χώρα μας και μάλιστα στην Πάντειο Α.Σ.Π.Ε.,27 οι οποίοι να αποφαίνονται περισπούδαστα ότι στην Τουρκία δεν υπάρχει διαχωρισμός «κράτους» από «λαό»28 και να «διδάσκουν»

Τ

19. Κ. Μεγαλομμάτης, Τουρκία, Ελλάδα και Δημοκρατία, στα «Πολιτικά θέματα», 14-20.2.85, σελ. 31-32,21-27.2.85, σελ. 31-32· 28.2.-6.3.85, σελ. 43.

20. Χρησιμοποιώ τον όρο του ψηφίσματος της Ακαδημίας Αθηνών (Καθημερινή, 22.6.85) η οποία ωστόσο θα έκανε χρησιμότερο έργο, αν ολοκλήρωνε το Λεξικό της!

21. Είναι ακριβώς ο λαϊκισμός του κεμαλικού καθεστώτος στη βάση κάθε περιορι­ σμού του Ισλάμ στην Τουρκία. Τα φημισμένα έργα του Mahmur Makal, Bizim Κδγ (Το χωριό μας) και Koyiimden (Από το χωριό μου, μεταφρασμένα από τα τουρκικά από τον Sir Wyndham Deedes και εκδομένα με τον τίτλο A Village in Anatolia, Valentine, Mitchell and Company Limited, London 1965, δίνουν ανά­ γλυφα τη σύγκρουση της διπλής παιδείας Ισλάμ/Δύσης στην Κεντρική Τουρκία (Καππαδοκία) του Μεσοπολέμου.

22. Τα οποία είναι εντελώς άγνωστο στην Ελλάδα ότι είναι ουσιαστικά παραμελημένα και ημιερειπωμένα στην περιοχή του Τουρ Αμπντίν και ιδιαίτερα στο νομό Χακκάρι, 6λ. Κοσμάς Μεγαλομμάτης, Χακκάρι στη ΜΓΕ Υδρία.

23. 'Ε.α., σελ. 128-133, πρώτον δημοσιευμένο στα «Πολιτικά θέματα», 21.2.86.

24. 'Ε.α., σελ. 115-118, ποώτον δημοσιευμένο στα «Πολιτικά θέματα», 10.1.86.

25. 'Ε.α., σελ. 25-28, πρώτον δημοσιευμένο στην «Καθημερινή», 5.1.80.

26. Αυτό έχει δυστυχώς δημιουργήσει προηγούμενο, καθώς επικάθεται εύκολα πάνω στο διαστρεβλωτικό υπόστρωμα, το οποίο διαμορφώνεται από τη μέση εκπαί­ δευση. Ασφαλώς πολλά εύκολα αντιληπτά και αποδεκτά από επιστημονικούς κύκλους, ή γενικότερα στο εξωτερικό, θέματα δεν μπορούν να αφομοιωθούν. 'Ενα παράδειγμα είναι η πολύμηνη αντίδραση δι’ αλληλογραφίας στο άρθρο «Τουρκία, Ελλάδα και Δημοκρατία» (βλέπε σημ. 19) στα «Πολιτικά θέματα»: 14 επιστολογράφοι ενοχλήθηκαν από το Φλεβάρη μέχρι τον Οκτώβρη '86 και γρά­ φοντας δια μακρών ανάγκασαν τον αρθρογράφο σε 8 μακροσκελείς απαντήσεις.

27. Συγκεκριμένα ο Γ.Κ. Βλάχος.

28. Αγνοώντας φυσικά καταπιεσμένες εθνότητες, απαγορεύσεις άλλων πλην των τουρκικών γλωσσών, οργανωμένες θρησκευτικές αντικεμαλικές κοινότητες και φυσικά τα συνδικάτα και τους αριστερούς. Άλλωστε, όπου και αν επρόκειτο να εφαρμοσθεί μια τέτοια «άποψη», θα ήταν αντιεπιστημονική και ψευδέστατη.

< α ν α ζω π υ ρ ώ ν ετα ι. Βρισκόμαστε μ π ρ ο σ τά σ' ένα π ε ν τά γ ω ν ο α ι­ σ θη μ ά τω ν. Η Φ α νή, η κόρη τη ς Δ ή μ η τρ α ς ξέρει τη ν π α λ ιά ιστο­ ρία τη ς μ η τέρ α ς τ η ς , ενώ ο Πέ­ τρ ο ς τη ν αγνο εί. Η κοπ έλα α π ο ­ φ α σίζει να «θυσιαστεί» γ ια χά ρ η τ η ς μ η τέρ α ς. Γράφει ένα γρ ά μ μ α στο ν α γα π η μ έ νο τη ς, το υ εξηγεί τ ο υ ς λ ό γο υ ς και φ εύγει α π ό το νησί με μετά θεσ η. Ό μ ω ς η μ ά να , π ο υ είναι τ ο πα ιχν ίδ ι τη ς μο ίρ α ς, δεν είχε τη ν τύ χη να συνδέσει τη ζω ή τη ς με του π α λ ιό τ η ς φ ίλο τώ ρ α π ο υ τα π ρ ά γ μ α τ α τη ς ήρ­ θ α ν επιτέλ ο υ ς «βολικά». Σ κο τώ ­ νεται σε αυ το κινη τιστικό δ υσ τύ ­ χ η μ α και το «HAPPY END» τη ς ισ το ρ ία ς να υ α γεί για δεύτερη και τελ ευ τα ία φ ο ρ ά . Κι ο Π έτρος, π ο υ για χ ά ρ η τ η ς δα σ κά λ α ς με τ α ό μ ο ρ φ α μ ά τια , εγκατέλειψε μιαν άλλη α γα π η μ ένη α π ό το ν τ ό π ο τ ο υ , μένει μ ό νο ς στο νησιώτικο χ ω ρ ιό το υ , σ υ ντρ ο φ ιά με τις ανα μ νή σεις κι α κούει, ό π ω ς το συνή θιζε π ά ν τ α , τις π α ρ ά ξ εν ες ιστορίες τ ω ν γερ ο να υ τικ ώ ν, π ο υ τελειω μ ό δεν έ χο υ ν... Ο σ υ γ γ ρ α φ έ α ς δεν αρκεΐται στην εξιοτόρηση α υ τή ς τ η ς μ ονο­ δ ιά σ τα τη ς ισ το ρ ία ς, π ο υ α π ο τ ε ­ λεί το ν π υ ρ ή ν α και τη βάση το υ έρ γο υ το υ . Την π α ρ α γεμ ίζει με π λ ή θ ο ς άλλες ιστορίες θα λα σσι­ νές και θα λ α σσινώ ν, π ο υ κ ά π ο ιες φ ο ρ έ ς ξ εστρα τίζο υ ν και δ ιο γ κώ ­ νο υ ν τη διήγηση ε πιζήμ ια και χ ω ­ ρίς ου σια στικό ό φ ελ ο ς. Α κόμα υ π ά ρ χ ο υ ν π ο λ λ ά ο ρ θ ο γ ρ α φ ικ ά λ ά θη , π ο υ δε φ α ίνεται να είναι τ υ π ο γ ρ α φ ικ ά . Ω σ τό σ ο ο σ υ γ­ γ ρ α φ έ α ς κρατάει τ ο α πλ ο ϊκό ύ φ ο ς, χρη σ ιμ ο πο ιεί σ ω σ τά και κα ίρια τ ο υ ς νη σιώ τικο υ ς και το υ ς ν α υ τικ ο ύ ς ιδιω μ α τισμ ο ύ ς και δί­ νει στο κείμενό το υ ένα ξεχω ρ ι­ σ τό χ ρ ώ μ α . Ω ς ένα σημείο στή ­ νει χ α ρ α κ τή ρ ε ς, π ο υ φ έ ρ ο υ ν τ α χ α ρ α κ τη ρ ισ τικ ά γν ω ρ ίσ μ α τα τη ς ε π ο χ ή ς και τω ν επ ο χώ ν στις ο π ο ίε ς α να φ έρ ο ντα ι τ α δ ιά φ ο ρ α π ε ρ ισ τα τικ ά , π ρ ά γ μ α π ο υ καθι­ σ τά το έ ρ γο ενδια φ έρ ο ν κι άξιο να π ρ ο σ ε χ τεί, π α ρ ά τις ό πο ιες α δ υνα μ ίες, π ο υ είναι ά λλω στε φ υ σ ικ ό να υ π ά ρ χ ο υ ν σε μια π ρ ώ ­ τη α π ό π ε ιρ α σύνθεση ς κοινω νι­ κού μ υ θισ το ρ ή μ α το ς.

ΕΛΕΝΗ ΧΩΡΕΑΝΘΗ

εττιλογη/81 παρεμφερείς απόψεις σε φοιτητές. Βέβαια δεν είναι τυχαίο ότι ο συγκεκριμένος καθηγητής, αν και ανύπαρκτος στον κλάδο της τουρκολογίας, δημοσιεύει άρθρα στον ελληνικό τύπο για παρεμ­ φερή θέματα,29 τα οποία φυσικά του είναι terra incognita.30 Ασφαλώς μία άσχημη κατάληξη θα υπάρξει σε όλες αυτές τις απερίσκεπτες παλινδρομήσεις της ελληνικής διπλωματίας, τις οικτρές ελλείψεις των ελληνικών πανεπιστημίων και το ανύπαρκτο υπόβαθρο του ελληνικού τύπου. Ό ,τι όμως μπορεί να αφορά τον κ. Α. Πολιτάκη και τις άοκνες και θετικές προσπάθειές του είναι ακριβώς πώς θα καταδείξει στο ευρύτερο κοινό ότι ειλικρινά δεν πάει άλλο και δεν μπορούμε με «παρεμφερείς μεθόδους» να στα­ θούμε ως ευρωπαϊκή χώρα το 1988. Στην περίπτωση αυτή θα πρέ­ πει να γίνει στροφή προς τους ειδικούς και στους επιστήμονες, οι οποίοι, όσο και αν ολιγάριθμοι, αρχίζουν να υπάρχουν! Αυτό αφορά και την «Επιτροπή για τον Ελληνοτουρκική φιλία», όπου δεν έχει γίνει καθόλου σαφές ότι μετέχουν άτομα καλής γνώσης, και όχι μόνον καλής πίστης ή καλής ελπίδας. Όμως ό,τι έχει πε­ ρισσότερη σημασία είναι ακριβώς να επιτευχθεί ο τίτλος του βι­ βλίου: «προσέγγιση με τον τουρκικό λαό». Και γι’ αυτό το έργο του κ. Α. Πολιτάκη προσλαμβάνει πραγματικά εθνικές διαστά­ σεις. ΚΟΣΜΑΣ ΜΕΓΑΛΟΜΜΑΤΗΣ 29. «Καθημερινή», τέλη Δεκέμβρη 1979 με τίτλο όμοιο του κεφαλαίου του κ. Α. Πολιτάκη (βλέπε σημ. 25).

30. Ίσως να είναι μάλλον ενοχλητικό στον ελληνικό τύπο να κατέχουν οι αρθρογράφοι τα θέματά τους σε επιστημονικό βάθος: διότι τότε δεν μπορούν οι διευθυντές τους να επιβάλλουν τις ατεκμηρίωτες αλλά a priori με συμφεροντολογικό λόγο παρμένες απόψεις τους, παρά μόνον απολύοντάς τους. Το χειρότερο είναι όταν κάποιος αρθρογράφος βγαίνει θεματολογικά εκτός των επιτρεπτών ορίων.

σχέδια ρυθμού

_ _

Π οίηση

Γ Ύ "-\ Σ ΤΡΑ ΤΗ Ζ ΑΧ ΑΡΙΑΔΗ : Π οιήματα , 1955-1985. Αθήνα, Κ α σ τ α \ ν ι ώ τ η ς , 1987. Σελ. 126+2 λευκές. 8ο.

ταν πριν από δυο χρόνια, γράφοντας για τη συλλογή του Στρατή Ζαχαριάδη «Ο Μουγγός τελάλης»,1εξέφραζα την ευ­ χή να δουν το φως και τα υπόλοιπα ποιήματά του,2 ομολογώ πως η πραγματοποίηση της ευχής αυτής δεν περίμενα να γίνει σε σύ­ ντομο χρονικό διάστημα. Με αμήχανη χαρά ωστόσο είδα πως το εν­ διαφέρον για τα κατάλοιπα του αδικοχαμένου φίλου εκδηλώθηκε σχεδόν αμέσως και, κυρίως, από την πρώτη του γυναίκα, τη Δέ­ σποινα Τομαζάνη. Σ’ αυτήν οφείλεται η πρωτοβουλία της έκδοσης και σ’ αυτήν η φροντίδα της διάσωσης των φακέλων που περιεί­ χαν τα γραφτά του. Σε μένα, η φροντίδα της παρουσίασης των ποιημάτων αυτών πήρε το χαρακτήρα ενός χρέους απέναντι στον αλησμόνητο φίλο (πόσο τα επίθετα είναι φτωχά, για ν’ αποδώ­ σουν τα αισθήματα!) που εξακολουθεί να μιλά και να ζει μέσ’ από τους στίχους του, όπως κάθε άξιος δημιουργός. Στο τέλος της συλ­ λογής (σελ. 121-122) ένα σημείωμα εξηγεί τον τρόπο που δούλεψα πάνω στα κατάλοιπα αυτά. Είναι γνωστό ότι ο Ζαχαριάδης3 εξέδωσε τη μοναδική του ποιη­ τική συλλογή λίγο προτού αιωρηθεί «στα μόρια του αιωνίου», κά­ νοντας μια αυστηρή επιλογή των στίχων του και συμπληρώνοντάς τους με πρόσφατες γραφές, έτσι που τα δείγματα των ποιητικών του αποτυπώσεων να πιάνουν ένα αρκετά μεγάλο χρονικό διάστη-

Ο

Στρλτης Ζαχλριλδης

ΠΟΙΗΜΑΤΑ

1955-1985

82/επιλογη μα, από το 1959 ώς το 1984. Σ’ αυτά τα κατασταλαγμένα είκοσι ποιήματα, που η οριστική τους μορφή φτάνει κάποιες φορές σε μιαν αφοπλιστική απλότητα και συνέπεια, που η ηθική της δη­ μιουργίας ξεπερνά όλα τα συμβατικά εμπόδια μιας αναξιοπρέπειας και όλες τις αρνητικές μορφές μιας ανοίκειας πραγματικό­ τητας, μπορεί να παρακολουθήσει κανείς τα βήματα της ποιητικής του ανέλιξης και, μέσα απ’ αυτήν, την κοσμοαντίληψη και την κο­ σμοθεωρία του ποιητή, αλλά συνάμα και να συναγάγει και τα στοιχεία που συνιστούν την ποιητική του, τον τρόπο που η εμπει­ ρία προσλαμβάνει το οριστικό σχήμα της έκφρασης, το βίωμα την υπέρλογη αποτύπωση και η ιδέα την ενδυμασία της λυρικής διαχρονικότητας. Όμως τα ποιήματα αυτά είναι φυσικό να έχουν και την προϊ­ στορία τους. Κι αυτή δεν είναι, όπως ίσως θα φρονούσε κάποιος, οι διάφορες, ενδεχομένως, γραφές των οριστικών αυτών ποιημά­ των. Είναι ποιήματα και γραφές και στίχοι, που αρχίζουν από πο­ λύ νωρίτερα - από το 1955 και, αν δεν κάνω λάθος,4 σταματούν πέρα ώιό το 1970, ενώ το τελευταίο ποίημα («Ένα μοναχικό πο­ δήλατο στο Χάμερσμιθ») είναι γραμμένο «απάνω στην τραμπάλα Λονδίνο-Αθήνας, ανάμεσα στη ζωή και το θάνατο, το χειμώνα του 1984-1985. Αυτά λοιπόν τα ποιήματα, που είναι πιθανό να ξέφευγαν από τον έλεγχο του ποιητή, δεν είναι, κατά το μεγαλύτερο μέρος, παρά σχέδια και μισοτελειωμένες απόπειρες, προσπάθειες να βρουν εκ­ φραστική διέξοδο, παρορμήσεις της εφηβείας, αντιμετωπίσεις της νεότητας, ώριμες αποκρυσταλλώσεις της ενηλικίωσης. Εκείνο που κάνει εντύπωση, τελικά, είναι η επιμονή, αρκετές φορές, και η εναγώνια πάλη με την έκφραση, ώστε μέσ’ από συνεχείς γραφές και διαγραφές, μέσ’ από επώδυνες ανιχνεύσεις στους χώρους της λυρικής συνείδησης να φτάσει στην οριστική έκφραση. Σ’ έναν τέ­ τοιο αγώνα, φυσικά, πέφτει κανείς, όμως το πέσιμό του δεν είναι καθόλου μια ήττα. Είναι νίκη, αντίθετα, και με τον τρόπο αυτόν δεν μπορώ να φανταστώ διαφορετικού είδους νίκη από την ήττα στον αγώνα της έκφρασης - καταδεικνύεται γι’ άλλη μια φορά πως οι προθέσεις του δημιουργού μπροστά στον ασχημάτιστο κό­ σμο της συνείδησης είναι πρόβλημα πολύ σοβαρό και υπολογίσι­ μο. στόσο, εδώ έχουμε ένα βιβλίο με ποιήματα κάποιας οριστι­ κής μορφής - και γι’ αυτά, όπου συμβαίνει, την ευθύνη φέρει ο επιμελητής της έκδοσης - κι αυτό αντιμετωπίζουμε, αν βέβαια η ενασχόληση με τους στίχους έχει κάποια σημασία. Κι αυτό που παρατηρεί κανείς με την πρώτη ματιά - και που επιβεβαιώνεται με τη βαθύτερη ανάλυση και προσέγγιση - είναι πως ο Ζαχαριάδης, και μόλο που οι παλιότερες γραφές του μας πάνε πάνω από τριά­ ντα χρόνια πίσω, γράφει (από τότε) μ’ έναν τρόπο, με μιαν εκφρα­ στική, που ταυτίζεται απόλυτα με τη σημερινή. Ήταν μια πρόωρη έκλαμψη - έγραφε θυμάμαι από παιδί οχτώ χρονών - και η ευ­ φυΐα του τον βοήθησε να βλέπει το μέλλον της ποίησης σε μια επο­ χή που οι περισσότεροι αφυκτιούσαν μέσα στα παραδομένα σχή­ ματα μιας ποίησης που ερχόταν από το παρελθόν. Ίσως ακόμα η γοητεία κάποιων ποιητών, που η γραφή τους έβρισκε ανταπόκρι­ ση στην ιδιοσυγκρασία του, έδωσαν ώθηση στον έφηβο και το νέο να διαγράψει, μεσ’ από τη δική τους επίδραση, την προσωπική του περιοχή: Καβάφης, Καρυωτάκης, Άγρας, Σεφέρης, Μπωντλαίρ, Πόε, Βερλαίν, Ρίλκε, Έλιοτ, οι ποιητές με τον χαμηλό τό­ νο και το στέρεο ρήμα, την αγωνία της έκφρασης και το ρυθμό μιας οριστικότητας, επηρέασαν αποφασιστικά την ποιητική εξέλι-

Ω

πεζογραφία Θ ΕΟ Φ ΑΝΩ Σ Κ Α ΛΟ ΓΙΑΝΝΗ: Ο θάνατος τον ιπ πότη Τσελάνο και άλλες ιστορίες. Διηγή­ ματα. Αθήνα, Εστία, 1988. Σελ. 180. Ι π π ό τ η ς Τσελάνο α ντιμ ετω ­ πίζει το θ ά ν α το με τη μ ο ρ φ ή ενό ς γε ρ α κιο ύ και το δ ώ ρ ο π ο υ τ ο υ π ρ ο σ φ έρ ε ι. Ν α ξανα ζή σει τη ζω ή τ ο υ ε π ισ τρ έφ ο ν τα ς « α π ό το τέλ ο ς σ τη ν α ρ χή » . Αλλά η γνώ ση και η εμ π ειρ ία δε θ α το ν β ο η θή ­ σ ο υ ν κα θ ό λο υ σ ' α υ τ ό τ ο π α ρ ά ­ ξενο, γο η τε υ τικ ό α λ λά και αλλό­ κο το τα ξίδι· και π ο λ ύ π ε ρ ισ σ ό τε ­ ρ ο δεν θ α το ν α π ο τ ρ έ ψ ο υ ν α π ό τ α α ρ χικ ά τ ο υ λ ά θη . Θ α τ α ξ α να ­ κάνει. Και θ α π ο νέσει περ ισ σ ό τε ­ ρ ο εξα ιτία ς τ ο υ α ν α π ό τ ρ ε π τ ο υ . Δε θ α κερδίσει τελικά π α ρ ά μόνο τ ο θ ά ν α τό το υ . Ο δ ιά σ η μ ο ς ζ ω γ ρ ά φ ο ς Δον Πέν τρ ο τ η ς Α κο υ ιτα νία ς α ν α γν ω ρ ί­ ζει ξ α φ νικ ά ένα α π ρ ό ο π τ ο π ρ ω ι­ νό το ν ε α υ τό τ ο υ σ το π ρ ό σ ω π ο και τ ο έ ρ γο ενός δ ω δ ε κ ά χρ ο νο υ μ α θη τευό μ ενο ύ το υ . Α νακαλύ­ π τ ει ε π ίσ η ς ένα θ α υ μ α το υ ρ γ ό «...βερνίκι με μ ονα δικ ές ιδιότη­ τε ς: α π ε κ ά λ υ π τε σε κάθε π ρ ό σ ω ­ π ο το ν α λ η θινό εα υτό » . Μ ' α υ τ ά τ α δ υ ο π ο λ ύ τιμ α δ ώ ρ α ο Δον Πέν τρ ο α π ο φ α σ ίζε ι να ξαναγίνει μέ­ σ ω τ ο υ μ α θη τή το υ α υ τ ό π ο υ δεν μ π ό ρ εσ ε π ο τ έ . Ο π ρ α γ μ α τ ικ ά με­ γά λ ο ς καλλιτέχνης. Δε θ α τ α κα­ τα φ έ ρ ει για τί οι βασιλείς το υ λ ά χ ι­ σ το ν δεν σ υ μ φ ω ν ο ύ ν κα θ ό λο υ ο ύ τε με τ ο νέο το υ π ρ ό σ ω π ο ο ύ ­ τε με το ε ύ ρ η μ ά το υ . « ...η Γη υ π ή ρ ξε κ ά π ο τε εντε­ λ ώ ς ε π ίπ ε δ η ... ο κό σμ ο ς είχε αρ-

Ο

>

επιλογη/83 ξη στον ελληνικό χώρο. Ο Ζαχαριάδης όμως γρήγορα απαλλάχθηκε από τις επιδράσεις αυτές. Κι αν κάποιες φορές νιώθει κανείς τον απόηχο κάποιου γνωστού τόνου, η περιοχή που ανοίγεται μπροστά του είναι καθα­ ρά προσωπική. Έτσι, αυτά τα «σχέδια ρυθμού» από τα οποία τε­ λικά συγκροτήθηκε η πρόσφατη συλλογή, μια εναγώνια προσπά­ θεια για οριστική έκφραση, ορίζονται από κάποια πράγματα, που για τον ποιητή αποτέλεσαν καθοριστικούς παράγοντες για τη θε­ ματολογία και την εκφραστική του, για την ουσία και για την τε­ χνική του: το περιβάλλον της νησιώτικης πολιτείας, όπου έζησε παιδί και έφηβος και ένα μεγάλο μέρος της νιότης του κι από την οποία δεν αποκόπηκε ποτέ - η γη της τώρα τον σκεπάζει, αλίμο­ νο! για πάντα -, οι παρωχημένες, ενδεχομένως, αντιλήψεις των κατοίκων της, τ’ απομεινάρια μιας αρχοντιάς, που δεν έβρισκε πια ανταπόκριση στη ρευστότητα των νέων καιρών, η θάλασσα και η εμψύχωσή της από το ανθρώπινο στοιχείο: Η αγαπημένη πόλη θα ξυπνήσει κι αύριο με τα κοκόρια απ’ τις ακραίες συνοικίες ορθρίζοντας στη μαύρη σου καρδιά. Φέρε μια βόλτα προς τη μαρμαρένια βρύσηΔέξου τον ήλιο της απάνω από τα σπίτια δεμένα στα μουράγια της στα πάμφωτα νερά... Απ’ την άλλη, η Αθήνα, που συγκέντρωνε και χώνευε ύστερ’ από τον πόλεμο και την Κατοχή την πνευματική ικμάδα από κάθε ελ­ ληνική περιοχή και απλωνόταν και υψωνόταν σε μια χαώδη προο­ πτική, επηρέασε τη δεκτικότητα του νέου ποιητή: Δρόμοι των Αθηνών μετά τη βροχή κι η μοναξιά μας; Βήματα απ’ τα κατάκλειστα της επαρχίας μας σπίτια. Ο γεωγραφικός αυτός εντοπισμός αποτέλεσε το πλαίσιο που μέσα του εκδηλώθηκαν οι ανθρώπινες εμπειρίες και δραστηριότη­ τες, τα συναισθήματα και τα σκιρτήματα, τα κινήματα της ψυχής και της φαντασίας και της σκέψης κι ο ποιητής μέσα σ’ αυτό το πλέγμα προσπάθησε να βρει διεξόδους περ’ από τόπο και χρόνο και να αναλύσει τις εμπειρίες του με εκφραστικά μέσα και σύμβο­ λα οικεία, σε προσπελάσεις υποκειμενικές, όπου η περιρρέουσα ατμόσφαιρα μπολιάζει με μιαν αφομοιωμένη δεκτικότητα τις προ­ σωπικές αντιμετωπίσεις. Έτσι αποκαλύπτεται πίσω από την πολ­ λαπλότητα το ένα και μοναδικό αίτιο που κινεί τον κόσμο, η μια και μοναδική ουσία που μετέχει στην υλική και πνευματική υπό­ σταση των πραγμάτων: ...Να θέλω άλλη μια ζωή χωρίς α υτ ή να σβή σει. ο τελευταίο ποίημα του Στρατή Ζαχαριάδη είναι μια μεγα­ λειώδης στην τραγικότητά της αναφορά στην ίδια του τη ζωή και στην ιδιαίτερη περίπτωση της αρρώστιας του. Ο τίτλος του ενέχει το σαρκασμό και την ειρωνεία, που χαρακτηρίζουν πολλά από τα ποιήματά του - κυρίως της πρώτης του συλλογής - και χα­ ρακτήριζαν και τον ίδιο ως άνθρωπο. Ένα μοναχικό ποδήλατο στον ξένο τόπο έβλεπε τη ζωή του - και σίγουρα αυτό έχει τη ρίζα του στο κοινώς λεγόμενο «η ζωή μου έγινε ποδήλατο». Κι όμως αυτή η ευτράπελη και σαρκαστική φράση παίρνει μέσα στους στί­ χους του ποιήματος τέτοιες δραματικές διαστάσεις και τέτοια αν­ θρώπινη υφή, που μόνο σε γνήσιες ιδιοσυγκρασίες έχει τα αντικρύσματά της: ήξερε πως ο «αναμενόμενος» δεν είναι μακριά, πως «οι πόνοι των μυώνων και οι πανωλεθρίες των ιστών» τον έφερναν

Τ

< χή και τέλος. Σ την άκρη το υ εδέσιτοζε...» εκείνη τη μυθική π ε ρ ίο ­ δ ο η θ α υ μ α σ τή π ό λ η Σ ισώ η. Αλ­ λ ά ένα ταξίδι π ο υ α ρχίζει α π ' α υ ­ τή ν γ ια να καταλήξει τελικά σ' α υ τή ν με μόνο κέρδος τη ν ξανα α να κ ά λ υ ψ ή τ η ς δε λύνει δ υ σ τ υ χ ώ ς το υ π α ρ ξ ια κ ό π ρ ό β λ η μ α , έσ τω κι α ν πρ ο σ φ έρ ε ι μια σύ ντο μ η , μ ά ­ τα ιη ευτυ χία . Ο Ο ρειγενή ς είναι ένα μ α γικό ά λ ο γο , σημαδεμένο α π ό μια κα­ λ ο μ ο ίρ α . Γίνεται α θ ά ν α το , γίνεται θρ ύ λ ο ς και γίνεται π α ρ α μ ύ θ ι « ...μ α δε στα μ ά τη σ ε στιγμή εκεί. Σ υνέχισε με τη ν ίδια π ά ν τ α ορμή. Α ναληφ θείς δε σ το υ ς ο υ ρ α ν ο ύ ς, έγίνε ο χειμ ερινός εκείνος α στερ ι­ σ μ ό ς, π ο υ ο νο μ ά ζο υ μ ε Ιππέα ». Ο Αράμ ήτα ν ένα ς μικρός θεό ς αλλά δεν π α ρ έμ εινε τέτο ιο ς σ ' όλη τ ο υ τη ζω ή . «...έγινε α π ό θεός μ ο υ σικό ς και α π ό μουσικός κολί­ γο ς» . Π αράξενες εξελίξεις είχε και ο φ ίλο ς τ ο υ Σ υμ εώ ν ο ο π ο ίο ς « ...α π ο δ είχ τη κ ε ο εξυ π νό τερ ο ς τω ν α ν θ ρ ώ π ω ν : α π ό κολίγος, έγινε κλέφ τη ς, α π ό κλέφτης Αυτ ο κ ρ ά τω ρ και α π ό Α υτο κρ ά τω ρ έγινε ένα ς μικρός θεός». γο η τευ τικ ά δ ιη γή μ α τα Τ απ οπυέ νστευ νθέτο υ ν το ω ρ α ίο βι­ βλίο τ η ς Θ εο φ α ν ώ ς Καλογιάννη μ α ς π α ρ α π έ μ π ο υ ν σ ' ένα φ α ν τ α ­ στικό μεσ α ίω να και κ α το ρ θ ώ ­ νο υ ν ν α ξεπ ερ ά σ ο υ ν, χ ά ρ η στη δ εινό τη τα και τη ν εκπληκτική ικα νό τη τα τη ς νεα ρ ή ς σ υ γγρ α φ έ ω ς , το ν ισ τορικοκοινω νικοπολιτικό χ ω ρ ό χ ρ ο ν ό τ ο υ ς και ν' α να σ υ νθέσ ο υ ν έναν άλλο μ α γευ ­ τικό κόσμο. Τον κύριο λό γο , ό π ω ς ήδη έγινε φ α νε ρ ό , για τη δη μ ιο υ ργ ία το υ κατέχει εδώ η φ α ν τα σ ία π ο υ κα το ρ θώ νει με τη μ ο υ σ ικό τητά τ η ς και τη ν π ο ιη τι­ κή ελευθερία τ η ς να μ ετα στοι­ χειώνει τη ν π ρ α γ μ α τ ικ ό τ η τ α . Έτσι θεοί και δα ίμ ονες, νεράιδες και ξω τικ ά , μ άγοι και μάγισσες, ιπ π ό τ ε ς και πρ ιγκ ίπ ισ σ ε ς, σ ο φ ο ί και βασιλιάδες, ζώ α π ο υ μιλούν, αντικείμενα π ο υ έχο υ ν ζω ή κι ά λ­ λ α π ο λ λ ά ονειρικά συμ πλέκοντα ι α ρ μ ο νικ ά και κ υ κλ ο φ ο ρ ο ύ ν φ υ σ ι­ κά και «λογικά» στην π α ρ α μ υ θ έ -

>

84/επιλογή μετέωρο στα μόρια του αιωνίου, εκεί όπου η ζωή με τη μορφή που εμείς οι περιλειπόμενοι ξέρουμε δεν υπάρχει πια, εκεί όπου το αν­ θρώπινο μπαίνει σε μιαν άλλη, άγνωστη νομοτέλεια. Ο Ζαχαριάδης μέσ’ από το ποίημα αυτό έξησε το θάνατό του κι αυτό, φαντά­ ζομαι, θα πρέπει να ήταν μια μοναδική και ύψιστη εμπειρία, που μόνο η ποίηση προσφέρει, όταν αποτυπώνει σε σύμβολα διάρκειας το εφήμερο και πεπερασμένο. Το μοναχικό ποδήλατο του Ζαχαριάδη, που τρέχει μέσα στις στροφές της «γλιτσιασμένης Λόντρας», μέσα στις στροφές της ανθρώπινης έκφρασης και της ποίησης, γίνεται το μέσο να προσεγγίσει τα μυστήρια και τα ακα­ τάληπτα, να επιφέρει ρωγμές στον εφησυχασμό και να φωτίσει τις άγρυπνες συνειδήσεις. Να σηκώνει το ανθρώπινο σκεύος πάνω από την καθημερινότητα και μέσα στο γαλάζιο όραμα του Αιγαί­ ου, όπου, σ’ ένα δοξαστικό τροπάρι, η ζωή σμίγει με το θάνατο, ν’ ανεβάσει την ταπεινότητα από «τη μικρή σκοτεινή πόλη» της δι­ κής μας αμηχανίας στη φωτεινή περιοχή της μνήμης και της ποίη­ σης, όποτ; λάμπει τ ’ όραμα, το σχεδίασμα της Μονής Στανρονικήτα. Δεν έχω παρά να ευχηθώ και πάλι να δουν το φως της δημοσιό­ τητας, σύντομα κι αυτή τη φορά, και τα πεζά του Ζαχαριάδη, με­ λέτες και διηγήματα, έτσι που να ολοκληρωθεί η εικόνα του δη­ μιουργού και του στοχαστή. ΚΩΣΤΑΣ ΧΩΡΕΑΝΘΗΣ

Σημειώσεις

1. Στρατής Ζαχαριάδης, Ο Μονγγός τελάλης 1959-1984. Τυπογραφείο Κείμενα, Αθήνα 1984. Βλ. σχετικά περ. «Διαβάζω», αρ. 125 (2.8.85), σελ. 46-47.

2. Καθώς η φιλία μας είχε ξεκινήσει από τα παιδικά μας χρόνια, ήξερε ο καθένας πολλά «μυστικά» για τον άλλο - μυστικά γραφής, εννοώ. Ο ένας διάβαζε στον άλ­ λο τους στίχους του, κάποτε μάλιστα τα χαρτιά μας ήταν κοινό χτήμα, όπου έγρα­ φε ο ένας και συμπλήρωνε ο άλλος. Ένα μεγάλο μέρος από τα ποιήματα της συλ­ λογής τα θυμούμαι από προσωπική γνώση. Όμως, και ώς τον τελευταίο καιρό, εί­ χε την τάση να μου διαβάζει κάποια ποιήματά του ή, κάπου κάπου, να «πετάει» κάποιους στίχους του.

3. Παραθέτω εδώ ένα περιληπτικό χρονολόγιο της ζωής του: 1939, 21 Απριλίου: Γεν­ νιέται στη Χίο. 1950: Τελειώνει το Δημοτικό σχολείο (ο δάσκαλός του Αντώνιος Λοίζος έμεινε στη συνείδησή του ως πρότυπο παιδαγωγού και ανθρώπου). - 1956: Τελειώνει το Γυμνάσιο Χίου. Δίνει εξετάσεις στη Νομική (παρά τη θέλησή του) • και εισάγεται τεσσαρακοστός. Οι σπουδές του ήταν ακανόνιστες. - 1961: Εργάζε­ ται στην τοπική εφημερίδα «Χιακός Λαός», ένα είδος αρχισυντάκτη. - 1964, Απρίλης: Παντρεύεται (στην παλαιά μονή του Αγίου Γεωργίου Ρεστά Χίου) τη Δέσποινα Τομαζάνη. Εγκαθίσταται στην Αθήνα, όπου εργάζεται στην εταιρεία επιχειρήσεων N.C.R. Το φθινόπωρο γεννιέται ο γιος του Παντιάς. - 1965: Γνωρί­ ζεται με τον εκδότη Αθανάσιο Καραβία. Εγκαταλείπει τη N.C.R. και εργάζεται κοντά στον εκδότη. Η εργασία δεν ευοδώνεται και μένει σχεδόν άνεργος, ύστερα από ενάμιση χρόνο. - 1967: Με τη δικτατορία αναπτύσσει αντιστασιακή δράση και αποκρύπτει καταζητούμενους δημοκράτες. Ο γάμος του έχει διαλυθεί. - 1969: Εργάζεται ως δημοσιογράφος στην εφημερίδα «Απογευματινή» ώς το 1974, που πέφτει η χούντα. - 1971: Παντρεύεται τη Μιράντα Ποτηριάδου. - 1974: Με τη με­ ταπολίτευση συνεργάζεται με την εφημερίδα «Ελεύθερη γνώμη», την κατοπινή «Ελευθεροτυπία». Στην εφημερίδα αυτή εργάζεται για μεγάλο διάστημα ως πολι­ τικός συντάκτης και αρθρογράφος. Με την ιδιότητα αυτή ταξιδεύει στο Εξωτερι­ κό (Η.Π.Α., Ε.Σ.Σ.Δ., Γαλλία, Αγγλία κ.ά.). Ακόμα, από τις ερήμους της Βο­ ρειοδυτικής Αφρικής, στέλνει ανταποκρίσεις από το κίνημα «Πολισσάριο». 1983, Απρίλης: Διαλύει το γάμο του. Φεύγει από την «Ελευθεροτυπία» και εργά­ ζεται στη βραχύβια εφημερίδα «Ειδήσεις». - 1984: Μένει πάλι άνεργος. Φθινόπω­ ρο: Διαπιστώνει ότι έχει καρκίνο στην πύλη της αορτής. Δεκέμβριος: Εκδίδει τη μοναδική του ποιητική συλλογή «Ο Μουγγός τελάλης». Ταξιδεύει στο Λονδίνο (συνοδευμένος από την πρώτη του γυναίκα Δέσποινα Τομαζάνη) για θεραπεία. 1985, 17 Απριλίου: Πεθαίνει σε ηλικία 46 ετών και θάβεται στο πατρογονικό του νησί, τη Χίο.

4. Η επιφύλαξή μου οφείλεται στο ότι τόσο τα εσωτερικά όσο και τα εξωτερικά στοι­ χεία δε βοηθούν στον καθορισμό ενός χρονολογικού ορίου, όπου σταματούν οι γραφές του. Το «βίντεο», που αναφέρεται στο προτελευταίο ποίημα (σελ. 116), ίσως βοηθάει σ’ αυτό, όχι όμως με τρόπο ασφαλή.

< νια το ιχ ο γ ρ α φ ία τη ς Θ εο φ α ν ώ ς Καλογιάννη. Ω σ τό σ ο δεν εξαντλούν κα θ ό ­ λ ο υ τη ν π ο λ ύ χρ ω μ η ύ π α ρ ξ ή τ ο υ ς μ όνο σ το σ υ να ρ π α σ τικ ό π α ιχνίδ ι τ η ς έκπλη ξης και τη ς φ α ν τα σ μ α γ ο ρ ικ ή ς πε ρ ιπ έτ εια ς. Κ άτω α π ό τη ν αινιγματική και φ ε υ γ α λ έ α σκιά το υ ς α κο ύ γετα ι η φ ω νή τ ο υ Α νθρ ώ π ο υ π ο υ τα δη­ μ ιούργη σε και το υ ς «ενεφύσησε πνο ή» . Ευγενική, χα ρ ο ύ μ εν η , σ ο ­ φ ή , πικρ α μ ένη , ειρω νική, ά γρ ια , α γω νιώ δ η ς, μ ελαγχολική. Ο ή χο ς τη ς π α ρ ' όλη τη φ α ντα σ τικ ή το υ μ εγέθυνση και τη μ ο υ σικό τητα τ ο υ τό νο υ τ η ς μ α ς διηγείται ο υ ­ σια στικά τη ν α νθ ρ ώ π ινη π ε ρ ιπ έ ­ τεια . Η υ π α ρ ξ ια κ ή α γω νία είναι φ α νερ ή κά τω α π ό τ α μ α γικά σ ύμ βολα π ο υ χρη σ ιμ ο πο ιεί η σ υ γ γ ρ α φ έ α ς για να υλοποιήσει τ ο φ α ντα σ τικ ό τη ς σ ό μ π α ν: «Εάν ο κό σμ ο ς είναι σφ α ιρ ικ ό ς κι όχι ε π ίπ εδ ο ς , π ρ ώ τ ο ν , α π ό π ο ύ σ τη ­ ρ ίζετα ι; Και δεύ τερ ο ν, π ο ύ ά ρ α γε να πη γ α ίνει;» Με το π ρ ώ τ ο τη ς κιόλας βιβλίο η Θ εο φ α ν ώ Καλογιά ννη μ α ς καταθέτει τη ν ώ ρ ιμ η , δ όκιμου λ ο γο τέχν η, π ο ιη τικ ή γ ρ α φ ή τη ς και τη ν α γ ά π η τ η ς για τη φ α ντα σ τικ ή λ ο γο τεχνία . Ο χει­ ρ ισ μός τ η ς γλ ώ σ σ α ς, η α ρ χιτε­ κτονική τ ω ν δ ιη γη μ ά τω ν τ η ς και η π λ ο ύ σ ια φ α ντα σ ία τη ς είναι τα στο ιχεία εκείνα π ο υ τη ν τ ο π ο θ ε ­ το ύ ν στην π ρ ώ τ η αισ ιόδοξη θέση τ ω ν νέω ν Ελλήνων λ ο γο τεχνώ ν π ο υ φ ιλο δ ο ξ ο ύν ν ' α π α λ λ ά ξο υ ν τη λ ο γο τεχν ία μ α ς α π ό τ ' α φ ό ρ η ­ τ α δεσμά μια ς ξεπ ερ α σμ ένη ς και σ τείρ α ς η θ ο γ ρ α φ ία ς .

ΜΑΚΗΣ ΠΑΝΩΡΙΟΣ

επιλογη/85

χρονικό μιας γενικότερης πτώσης Τ \ λ Μ<ΙΧΑΑΗ ΦΑΚΙΝΟΥ: Βυζαντινή περίπολος. Μυθιστόρημα. Αθήι, Κ έ δ ρ ο ς , 1988. Σελ. 196.

ενός μυθιστορήματος είναι ένας εντελώς ξεχωριστός αυτοτελής κόσμος· έχει τις δικές του αξίες, τα δικά του Ο καικόσμος ιδεώδη, τους δικούς του νόμους. Είναι ένας κόσμος ο οποίος μπο­ ρεί άλλοτε μεν ν’ αποτελεί επιμέρους σύνολο του βιολογικο-κοινωνικού περιβάλλοντος, άλλοτε δε τμήμα εντελώς ιδιόμορφο και απόλυτα αδιάφορο ως προς αυτό το περιβάλλον, που εντός του όλοι - άρα και ο συγγραφέας - ζούμε. Υπάρχει,όμως, και μια εν­ διάμεση περίπτωση· είναι εκείνη όπου το υπαρκτό δίχως ν’ αγνοείται, παραφράζεται. Στην τελευταία αυτή περίπτωση ανάμεσα στους όρους και στα συμβάντα μιας ρεαλιστικής αφήγησης γεγονότων που έχουν συμ­ βεί ή είναι δυνατό να συμβούνε, υπεισέρχονται κάποιοι άλλοι όροι, κάποιες άλλες συμβάσεις, οι οποίες διακρίνονται από τη γε­ νεσιουργό φαντασία των συγγραφέων τους και που ασφαλώς κα­ ταθέτουν τη δική τους επίδραση στον τελικά δημιουργούμενο μυ­ θιστορηματικό κόσμο. Σ’ αυτή την περίπτωση ανήκει το τρίτο βιβλίο του Μιχάλη Φακίνου, το οποίο και κορυφώνει μια αντίστοιχη πορεία που είχε χα­ ραχτεί από τα δυο προηγούμενα βιβλία του. Η «Βυζαντινή Περίπολος» είναι το χρονικό ενός οδοιπορικού πέντε ατόμων μέσα στη σύγχρονη ελληνική πραγματικότητα. Κι αυτή η ελληνική πραγματικότητα είναι απόλυτα αναγνωρίσιμη κα­ θώς περιγράφεται με γνωστά σε όλους συμβάντα καθημερινής ρουτίνας· καιρικά φαινόμενα, κοινωνικά συμβάντα, δικαστικά στιγμιότυπα - όλα τους, από αυτά, που κάποια στιγμή απασχόλη­ σαν Τύπο και κοινή γνώμη. Αυτόν τον κόσμο «συναντούν» τα πέντε πρόσωπα - πλάσματα της φαντασίας του Μ.Φ.: η γιαγιά που έβγαλε γένια μητροπολίτη, ο στυλίτης του ηφαιστείου, ο ανάπηρος ροκεντρολίστας του 1958, ο ποδηλάτης χωρίς ποδήλατό και η γυναίκα που ηδονιζότανε με τον άνεμο. Βέβαια αυτά τα πέντε πρόσωπα εκφράζουν - ή έστω το θέλουν - μέσα στο κείμενο κάποιες διασυνδέσεις νοηματικής υφής. Είναι, αντίστοιχα, σύμβολα - όχι όλα το ίδιο ξεκάθαρα αναζήτησης κάποιων χαμένων αξιών· της επιστήμης, του Λόγου, των νιάτων, του ονείρου και της δημιουργικής μοναξιάς. Η συνά­ ντησή τους και το κοινό οδοιπορικό τους θα προσφέρει στον δη­ μιουργό τους την ευκαιρία να περιγράφει τις τελευταίες στιγμές ενός σεσηπότος κόσμου. Και η περιγραφή αυτή θα έχει τη δυνατό­ τητα να μεταπλάσει τα όσα καθημερινά βλέπουμε, σε ό,τι καθημε­ ρινά εκπέμπονται. Έτσι τα φυσικά φαινόμενα, τα κοινωνικά γε­ γονότα, οι οικονομικές συνθήκες, τα πολιτικά συμβάντα θα κατα­ γραφούν ως εκφράσεις μιας πορείας προς το Τέλος. υτήν την καταγραφή, ο Μ.Φ. θέλησε να την υλοποιήσει με τη μορφή ενός χρονικού. Ως χρονικογράφος χρησιμοποιεί μια ουδέτερη εξιστόρηση. Κρατά συναισθηματικές και χρονικές απο­ στάσεις και παρουσιάζει την καταστροφή με τρόπο που δείχνει την ουδετερότητα του ψυχρού ερευνητή. Ασφαλώς είναι μια συ­ νειδητή συγγραφική στάση και μάλιστα σωστή. Τα συμβάντα

Α

Π εζογραφία

86/επιλογη έχουν τέτοια τραγικότητα, όπως και τόση εκρηκτική φαντασίωση, ώστε ο όποιος συναισθηματικός σχολιασμός τους, θα τα αποδυνά­ μωνε. Αλλά αν ο χρονικογράφος διατηρεί τις αποστάσεις του, δεν συμβαίνει το ίδιο με το συγγραφέα. Ο Μ.Φ. δείχνει πως πάσχει με τα γεγονότα που τον έχουν οδηγήσει σε τέτοια οράματα. Αυτή η αντίθεση του δημιουργού προς τα οράματά του, είναι και το αδύνατο σημείο του μυθιστορήματος. Κι αυτό γιατί δεν το αφήνει - έστω και σε μικρό βαθμό - να κλείσει απόλυτα την αυτο­ νομία του δικού του κόσμου. Κάπου μέσα στις σελίδες της «Βυζα­ ντινής Περιπόλου» διαφαίνεται η προκατασκευή της κραυγής δια­ μαρτυρίας. Αν αυτή η ηθική στάση απούσιαζε, τότε το κείμενο θα ολοκλήρωνε έναν αμοραλισμό, άρα και ο τρόπος αφήγησης (το χρονικό) θα δικαιωνότανε πλήρως. Επιστρέφοντας στα θετικά στοιχεία του έργου, θα πρέπει να σημειώσουμε το εκρηκτικό μιας φαντασίας, η οποία με καλπάζοντα ρυθμό παρασύρει τον αναγνώστη σε μια καταβύθιση στα βα­ σίλεια του ερέβους. Σπάνια - ίσως για πρώτη φορά - η ελληνική λογοτεχνία εξέφρασε τέτοιες εικόνες ζοφερού τρόπου, σουρεαλι­ στικής άποψης και συμβολικού χαρακτήρα. Τα σύμβολα συχνά έχουν μια έντονη αυτάρκεια - δεν υπονοούν τίποτε άλλο, παρά αρκούνται σε μια εγωκεντρική απόσταση. α πρόσωπα του έργου - και όχι μόνο τα πέντε κύρια - διακρίνονται από μια πρωτοφανή πρωτοτυπία σύλληψης και τα όσα τους συμβαίνουν καταφέρνουν να ισορροπήσουν μεταξύ του απε­ ριόριστα τραγικού και του ιδιότυπα εκκεντρικού. Βεβαίως, αυτή η καλπάζουσα φαντασία οδηγεί τον αριθμό των σελίδων του έργου σε όχι τόσο αναγκαίες αυξήσεις. Αλλά από την άλλη, η σμίξη του παράλογου με το καθημερινό, οδηγεί τον ανα­ γνώστη σε κάποιες τραγικές συνειδητοποιήσεις. Το έργο αν και χαρακτηρίζεται ως μυθιστόρημα, εντούτοις δε διαθέτει τις κλασικές συντεταγμένες του είδους. Η παρουσίαση των προσώπων δεν αποκτά τρισδιάστατη οντότητα· τα κρατά στο μονοδιάστατο επίπεδο του συμβόλου/ευρήματος. Τα γεγονότα δεν ακολουθούν μια σειρά λογικής επεξεργασίας· είναι, συχνά, συ­ νειρμικές καταγραφές. Ο γενικός άξονας του έργου - δημιουργός, κατευθυντήριος και συναισθηματικός - αφορά την αίσθηση μιας καταγγελίας και όχι τη μυθιστορηματική της ανάπτυξη. Αυτά, βέβαια, δεν αναφέρονται ως ελαττώματα, μα ως στοιχεία ταυτότητας. Κείμενο απαισιόδοξο, καθώς τα πάντα καταρρέουν και εξαφα­ νίζονται. Οι νόμοι - στηρίξεις για το μέλλον - ανατρέπονται και το βιβλίο τελειώνει με μια διπλή τραγικότητα. Την αυγή που τη χαιρετίζει ένα σιωπητήριο, ενώ το μοναδικό πρόσωπο από τα πέ­ ντε που επιζεί (καθόλου τυχαίο το ότι είναι ο εκπρόσωπος της μο­ ναξιάς) αδυνατεί να επικοινωνήσει με τα πλήθη που του στέλνουν το μήνυμα του επερχόμενου κινδύνου. Η «Βυζαντινή Περίπολος» πραγματικά καταγράφει τις στιγμές πριν από την άλωση - όχι πια μιας βασιλεύουσας, αλλά ενός ολάκαιρου κόσμου.

Τ

ΜΑΝΟΣ ΚΟΝΤΟΛΕΩΝ

πεζογραφία ΓΙΑΝΝΗ ΚΩΣΤΑΝ ΤΕΛΛ ΟΥ: Οι νύχτες ταιριάζουν στους μονα­ χικούς. Ά ρ γος, Περιοδι­ κό «Ελλέβορος», 1987. Σελ. 97 Το κοινω νικό π ε ρ ιθ ώ ρ ιο , το αδ ιέξο δ ο τω ν δ ια π ρ ο σ ω π ικ ώ ν σχέσεω ν, η μικροαστική α π ά τη και ο α γ ώ ν α ς για τη δικαίω σή τ η ς και μια σειρά α π ό α μ φ ιλεγό ­ μενα γ ε γο ν ό τ α π ο υ κεντρίζουν το ε νδια φ έρ ο ν με τη ν α μ εσ ό τη τα τ ο υ ς, είναι τ α θ έ μ α τα το υ βιβλίου τ ο υ Γ.Κ «Οι ν ύ χτε ς τα ιρ ιά ζο υ ν σ το υ ς μ ονα χικούς». Π ράγμ ατι όλοι οι ή ρ ω ες τ ο υ έρ γο υ π ε ρ ιφ έ ­ ρ ο υ ν τη μο να ξιά το υ ς σαν β α ρ ύ φ ο ρ τ ίο π ά ν ω σ τις π λ ά τε ς το υ ς και π ρ ο σ π α θ ο ύ ν να εξισ ο ρ ρ ο π ή ­ σ ο υ ν τις κα τα σ τάσ εις μ' ένα είδος φ υ γ ή ς α π ' τη ν π ρ α γ μ α τ ικ ό τ η τ α , έτσι ώ σ τε σ το τέλο ς να βουλιά­ ζο υ ν σ ' ένα βο ύρ κ ο α π ό ιδεολογι­ κά , πο λ ιτικ ά , κοινω νικά, π ρ ο σ ω ­ π ικ ά και π α ρ ά λ ο γ α σ υ να ισ θ ή μ α ­ τα . Η γ ρ α φ ή είναι α π λ ή και κα­ θη μ ερινή , χ ω ρ ίς κανενός είδο υς φ ρ ο ν τίδ α λογοτεχνική και μ' α υ ­ τ ό το ν τ ρ ό π ο νομίζει κανείς π ω ς διαβάζει κάτι το π ρ ω τό λ ε ιο ενώ στη ν π ρ α γ μ α τ ικ ό τ η τ α πρ ό κ ειτα ι γ ια μια μ α τιά ά κ ρ ω ς διεισδυτική και τα υ τ ό χ ρ ο ν α π ο λ ύ α π ο τελ ε­ σμ α τική . Τέλος, η συλλογή δ ιη γη ­ μ ά τω ν «Οι νύ χτες τα ιρ ιά ζο υ ν σ το υ ς μ οναχικούς» α π ό μόνη τη ς εκλ ιπ α ρεί για μιαν α να θεώ ρη σ η ό λ ω ν ό σ ω ν γν ω ρ ίζα μ ε μέχρι τ ώ ­ ρ α και σ υ νά μ α για μια β α θ ιά εν­ δ ο σ κό π η σ η τω ν κυ ρ ιό τερ ω ν ψ υ ­ χικ ώ ν μ α ς φ ίλτρ ω ν.

εττιλογη/87

έρευνα πρωτογενούς υλικού ν \Λ

ΝΙΤΣΑΣ ΚΟ ΛΙΟΥ: Ο ι ρίζες τον εργατικού κινήματος και ο «εργάτης» τον Β όλον. Αθήνα, Ο ό υ σ σ έ α ς , 1988. Σελ. 295.

α τελευταία χρόνια - περίπου από τις αρχές της δεκαετίας του ’80 - έχουν κάνει την εμφάνισή τους πολλά βιβλία που, τόσο θεματικά όσο και καταγραφικά, αποτελούν πρωτότυπες εργασίες,, διερεύνηση πρωτογενούς υλικού. Για τον ιστορικό τέτοιες εργα­ σίες είναι κάτι περισσότερο από απαραίτητες, είναι η βασική ύλη που καλείται να επεξεργαστεί, για να δώσει κάποια πορίσματα της ιστορικής έρευνας. Φυσικά η ιστοριογραφία δεν απέχει πολύ από την ιστορία, αφού ένας πρωταρχικός στόχος του ιστορικού εί­ ναι να «αποκαλύψει» το δυσπρόσιτο υλικό του και αφού το συ­ μπληρώσει και το διασταυρώσει να το αναλύσει και να εξάγει συ­ μπεράσματα. Έτσι ο ιστορικός είναι παράλληλα ιστοριοδίφης και ιστοριογράφος. Όμως η έρευνα στο πρωτογενές υλικό είναι πά­ ντα δύσκολη και ιδιαίτερα κοπιαστική. Το βιβλίο της Νίτσας Κολιού είναι ακριβώς μια παρόμοια κο­ πιαστική αναδίφηση, στην περιοχή της δημοσιογραφικής ειδικό­ τητάς της. Αναφέρεται στην παρουσία, εξέλιξη, επιδράσεις και όλα τα συναφή στοιχεία, που αφορούν την ύπαρξη μιας εφημερί­ δας σε στενό τοπικό περιβάλλον. Ο «εργάτης» του Βόλου, μια από τις πρώτες και πιο μαχητικές εφημερίδες του επαρχιακού χώρου, επιστρέφει στη μνήμη μας και μέσα από την πλήρη ενσωμάτωσή του στο κοινωνικό, χρονικό και πολιτιστικό πλαίσιο που τον αφο­ ρά, παίρνει τη θέση που του αρμόζει. Να θυμίσω ότι ο Βόλος στο ξεγύρισμα του 20ού αιώνα δείχνει πρωτοβουλίες που ξαφνιάζουν το ντόπιο στάτους όσο και το άλλο «επαρχιακό» αλλά δήθεν αθηναϊκό. Άλλωστε η πρωτοπόρα σκέ­ ψη δεν ακμάζει μόνο στις πόλεις· κάθε άλλο, όπως διαπιστώνεται από πολλές παραμέτρους ειδικά του κοινωνικού ή σοσιαλιστικού ή εργατικού ή αν θέλετε και αναρχικού κινήματος. Ο Βόλος του Κορδάτου, του Δελμούζου, του Σκληρού είναι ένας χώρος όπου ζυμώσεις επαναστατικές συμβαδίζουν με αλλαγές στον κρατικό φορέα, τη νοοτροπία της εξάρτησης ή την τεχνολογική εξέλιξη και βελτίωση της χώρας (π.χ. οι σιδηρόδρομοι και οι γραμμές τους που κατασκευάζονται από τον πατέρα του διάσημου ζωγράφου Ντε Κίρικο).

Τ

αρουσιάζοντας μια πολύ καλή διάταξη της εργασίας της η Νίτσα Κολιού μας δίνει πέντε κύρια κεφάλαια, στα οποία προστίθενται ο επίλογος, η βιβλιογραφία, το ευρετήριο ονομάτων και τέλος το φωτογραφικό παράρτημα. Το πρώτο κεφάλαιο (Το Ξεκίνημα) αναφέρεται στις πρώτες προσπάθειες των διαφόρων οι­ κονομικών ομάδων στην περιοχή του Βόλου, να διεκδικήσουν τα δικαιώματά τους, τη δημιουργία συλλόγων, τις πρώτες απεργίες και άλλα σχετικά στοιχεία. Το δεύτερο κεφάλαιο (Καπνεργασία και Καπνεργάτες) αφορά όλα τα σχετικά με το θέμα που πραγμα­ τεύεται. Λίγο - πολύ γνωστές οι συνθήκες, πάντοτε χρήσιμη όμως η αναφορά και η υπενθύμιση των φριχτών εκείνων διαδικασιών μέσα από τις οποίες βρήκε το δρόμο του το εργατικό κίνημα. Το τρίτο κεφάλαιο (Παλαιότερες πρωτοποριακές εφημερίδες) είναι

Π

Ι στοίΡΙΑ

ΝΙΠΑΚΟΛΙΟΥ 01 ΡΙΖΕΣ ΤΟΥ ΕΡΓΑΤΙΚΟΥ ΚΙΝΗΜΑΤΟΣ ΚΑΙ 0 «ΕΡΓΑΤΗΣ» Τ0ΥΒ 0Λ 0Υ

8 8/ε π ιλ ο γ ή

αρκετά ενδιαφέρον γιατί εκτός της αναφοράς στις μαχητικές «προοδευτικές» εφημερίδες, που προηγήθηκαν του «Εργάτη», δί­ νονται στοιχεία για έναν ξεχασμένο αγωνιστή δημοσιογράφο, το Δήμο Παπαθανασίου, καθώς και για τη δράση - συγγραφική και άλλη - στις διάφορες εφημερίδες όπου συνεργάστηκε. Σημαντικά κατατοπιστικό το τέταρτο κεφάλαιο (Ο Διευθυντής του «Εργάτη» Κ. Ζάχος) στο οποίο η συγγραφέας διασώζει ό,τι βιβλιογραφικό στοιχείο κατόρθωσε να συγκεντρώσει για τον ιδρυτή της μαχητι­ κής αυτής εφημερίδας. Και γίνεται πάλι αναφορά σε ένα περίεργο φαινόμενο, αυτό που θέλει αστούς διανοούμενους με προοδευτική τοποθέτηση να μπαίνουν μπροστάρηδες για τους αγώνες της εργα­ τικής τάξης. Αυτή είναι η περίπτωση του Κ. Ζάχου, του προικι­ σμένου νομικού, που κατόπιν άφησε όνομα στη Θεσ/νίκη, στην οποία άσκησε το επάγγελμά του για 44 χρόνια (πέθανε στις 11 Νοεμ. 1966). ο πέμπτο κεφάλαιο (Ο «Εργάτης» φύλλο προς φύλλο) είναι και το πιο σημαντικό, όπως παραδέχεται και η συγγραφέας τονίζοντας: «Καιρός τώρα να δούμε ή μάλλον να εγκύψουμε με δέος και λαχτάρα και επιμονή στο σώμα του Εργάτη. Είναι το πιο σημαντικό κομμάτι της έρευνας γιατί αποκαλύπτει ένα τολμηρό εγχείρημα στις αρχές του εικοστού αιώνα και ταυτόχρονα φέρνει στην επιφάνεια ολόκληρο το Εργατικό Κίνημα στη συστηματική πλέον οργάνωσή του και ακόμη γιατί: αυτό το κομμάτι ύστερα από όλα όσα έχουν εκτεθεί λεπτομερειακά... δείχνει τις εξελίξεις των τοπικών πραγμάτων μαζί με στοιχεία για ενδιαφέρουσες δρα­ στηριότητες ανθρώπων του Βόλου και άλλων, σε μια περίοδο αλη­ θινά ιστορική» (σελ. J5-76). Το σημαντικό αυτό κεφάλαιο πιάνει τις σελ. 75-239 και είναι μια πραγματική ιστορική προσφορά αφού διασώζει πολύτιμα στοιχεία που θα τα έτρωγαν οι αράχνες και η μούχλα. Επιπλέον είναι συγκλονιστικό από την άποψη ότι διασώζει το «ύφος» των γεγονότων κάτι που δίνει μιαν ιδιαίτερη αίσθηση στην παράθεση των σημαντικών του αναφορών. Τέλος, πέρα από την ουσιαστική και σοβαρή βιβλιογραφία κα­ θώς και το απαραίτητο / χρήσιμο ευρετήριο ονομάτων, πρέπει να σταθούμε στο πλουσιότατο και φοβερά ενδιαφέρον φωτογραφικό παράρτημα των 35 σελίδων και 73 φωτογραφιών που δίνουν στο βιβλίο μια θαυμαστή πληρότητα κάνοντάς το, πέρα από μια ιστο­ ρική καταγραφή σοβαρή και υπεύθυνη, μια πολύ αξιόλογη προ­ σφορά στην ελληνική βιβλιογραφία.

Τ

ΧΡΗΣΤΟΣ Δ. ΛΑΖΟΣ

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΜΕΔΟΥΣΑ

Η σειρά Μ έδ ο υ σ α ^ ) Λογοτεχνία παρουσιάζει:

ΑΛΥΣΑΝΔΡΑΤΟΣ - ΠΙΤΟΥΡΟΠΟΥΛΟΣ 6 ΣΙΑ Ε.Ε. ΣΟΑΩΝΟΣ114, ΑΘΗΝΑ ΤΗΛ. 3645822

&0<η,

Μ Α Ρ Τ Υ Ρ ΙΕ Σ 40-44 Κώστας Ν. Χατζηπατέρας - Μαρία Σ. Φαφαλιοΰ Ο τόμος αυτός είναι, ουσιαστικά, η συνέχεια του πρώτου τόμου «Μαρτυρίες 40-41», που περιέχει ζωντανές μαρτυρίες από αγωνιστές που πήρανε μέρος στην ένδοξη εκείνη περίοδο του Ελληνοϊταλικού πολέμου, καθώς και από ανθρώπους του λαού στα μετόπισθεν. Ο δεύτερος τόμος, «Μαρ­ τυρίες 40-44, Πόλεμος-Κατοχή» περιέχει μαρ.υρίες από την περίοδο του πολέμου, αλλά και από τα χρόνια της μαύρης Κατοχής. «Από παλιά σεντούκια, ξεχασμένα συρτάρια, από υπόγεια και σοφίτες, αλλά προπάντων από τα βάθη της άγρυ­ πνης ελληνικής ψυχής αναδύονται μνήμες αειθα­ λείς που διαιωνίζουν τη μεγάλη εκείνη στιγμή της ιστορικής μας κληρονομιάς», όπως γράφουν στο σημείωμά τους οι συγγραφείς του έργου Κ. Χα­ τζηπατέρας και Μ. Φαφαλιού.

ΕΚ ΔΟΣΕΙΣ Κ ΕΔΡΟΣ I . I rwuMov 3 - τηλ. 36.02.007