Skip to main content

Τεύχος 193

Page 1

Υπεραγορά βιβλίου σ τ ο ν π ε ι ρ α ι α Για Πρώτη Φορά στην Ελλάδα 50 χιλιάδες τίτλοι βιβλίων σε 5 ορόφους Για καλό και φθηνό βιβλίο ισόγειο Κολοκοτρώνη

ημιόροφος Κολοκοτρώνη

ελληνική και ξένη λογοτεχνία

παιδικά - παιδαγω γικά βιβλία

ισόγειο Νοταρά

ναυτικά - κομπιοΰτερς - αρχιτεκτονικά - ηλεκτρονικά - κλπ. τεχνικά βιβλία

ημιόροφος Νοταρά

1ος όροφος Νοταρά

νέες εκδόσεις - γυν. θέματα - λευκώματα περιοδικά

ιστορία - πολιτική - φιλοσοφία κοινω νιολογία - ψυχολογία - ποίηση μελέτες

ΜΠΟΣΤΑΝΟΓΛΟΥ ΒΙΒΛΙΑ - ΠΕΙΡΑΙΑΣ ΜΠΟΣΤΑΝΟΓΛΟΥ ΒΙΒΛΙΑ

ΜΕ ΕΥΚΟΛΙΕΣ ΠΛΗΡΩΜΗΣ

Εγκυκλοπαίδειες μισοτιμής

ΠΕΙΡΑΙΑΣ

ΝΟΓΛΟΥ ΒΙΒΛΙΑ - ΠΕΙΡΑΙΑΣ ΜΠΟΣΤΑΝΟΓΛΟΥ ΒΙΒΛΙΑ - ΠΕΙΡΑΙΑΣ ΜΠΟΣΤΑΝΟΓΛΟΥ ΒΙΒΛΙΑ - ΠΕΙΡΑ

ΙΑΣ ΜΠΟΣΤΑΝΟΓΛΟΥ ΒΙΒΛΙΑ - ΠΕΙΡΑΙΑΣ ΜΠΟΣΤΑΝΟΓΛΟΥ ΒΙΒΛ

Ζ] m

I. Μποστάνογλου & ΣΙ A Ο.Ε. 1) Σωτήρος 13, τηλ. 41.71.330 2) Κολοκοτρώνη 92, τηλ. 41.12.258 3) Νοταρά 75, τηλ. 41.12.258

V-LZOUIAI IVlVdiaU - VIV9I9 AOVJONVIIOUIAI IVIVdl3U ~ VIVBfg


ΕΚΔΟΣΕΙΣ

ΚΑΣΤΑΝΙΩΤΗ

Ζ. ΠΗΓΗΣ 3,106 78 ΑΘΗΝΑ ® 360.32.34 - 360.13.31

ΖΗΤΗΣΤΕ ΤΑ ΣΤΑ ΒΙΒΛΙΟΠΩΛΕΙΑ ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΚΑΣΤΑΝΙΩΤΗ


τα βιβλία της «γνώσης» ΚΟΥΡΤ ΒΟΝΕΓΚΑΤ

ΕΝΤΕΝ ΦΟΝ ΧΟΡΒΑΤ

ΚΟΥΡΤ ΒΟΝΕΓΚΑΤ

Η φωλιά της γάτας

Ενα παιδί του καιρού μας

Μητέρα Νύχτα

ΟΥΜΠΕΡ ΜΟΝΤΕΓΙΕ

TZIM ΤΟΜΣΟΝ

ΟΥΜΠΕΡ ΜΟΝΤΕΓΙΕ

Σειρήνες

κάτοικοι 1280

Ο δρόμος για την κόλαση

εκδόσεις «γνώση» Κεντρική Διάθεση: Ζωοδόχου πηγής 29, 106 81 Αθήνα, Tnfl. 362.0941 - 562.1194 · 778.6441


ΛΙΑΒΑΖΩ

ΔΕΚΑΠΕΝΘΗΜΕΡΗ ΕΠΙΘΕΩΡΗΣΗ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ Α. Μεταξά 26, Αθήνα - 106 81

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΧΡΟΝΙΚΑ

Σύνταξη: 36.40.487 Λογιστήριο: 36.40.488 Διαφημίσεις: 36.42.789 Συνδρομές: 36.42.765

Τεύχος 193 8 Ιουνίου 1988

Η ΑΓΟΡΑ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ ΡΕΠΟΡΤΑΖ: Περιοδικά της Επαρχίας: Επιβράβευση της αντοχής (γράφει ο Μπάμπης Καβροχωριανός) ΡΕΠΟΡΤΑΖ: Συνάντηση Γάλλων και Σοβιετικών συγγραφέων στο Παρίσι (12-16 Απρίλη ’88) ΡΕΠΟΡΤΑΖ: Μάλτα: Έ να νέο κράτος, μια νέα λογοτεχνία (γράφει ο Βασίλης Ιωακείμ) ΕΡΕΥΝΑ: Για τον Borje Knos και τη νεοελληνική λογοτεχνία στη Σουηδία

4 5 7 9 11

Τιμή: Αρχ. 300 ΑΦΙΕΡΩΜΑ Ιδρυτής: Περικλής ΑΟανασόπουλος Διευθυντής: Γιώργος Γαλάντης Σύνταξη: Κατερίνα Γρυπονησιώτου. Βασίλης Καλαμάρας. Κώστας Καλημέρης, Ηρακλής Παπαλέξης, Νένη Ράις. Βάσω Σπάθή, Καίτη Τοπάλη, Γιάννης Φερτής Οικονομικός υπεύθυνος: Βάσω Σπάθή Συνδρομές: Κατερίνα Γρυπονησιώτου Διαφημίσεις: Ηρακλής Παπαλέξης Σελιδοποίησή-Μοντάξ: Νένη Ράις Γλωσσική επιμέλεια-Διορθώσεις: Βίκυ Κωτσοβέλου Στοιχειοθεσία: Φωτοκύτταρο ΕΠΕ. Υμηττού 219, τηλ. 75.16.333 Φωτογραφίσεις-Μοντάζ: 1. Χριστοδουλάκος - I. Κοργιαλάς Ο.Ε., Α. Μεταξά 26, τηλ. 36.41.134 Εκτύπωση: Αφοί Τσαλδάρη Ο.Ε., Φυ­ λής 35, Καματερό, τηλ. 26.10.918 Βιβλιοδεσία: Νικ. Κατριβάνος και Σία Ο.Ε., Στ. Γόνατά 48, τηλ. 57.49.951 Διανομή: Νέο Πρακτορείο Τύπου Ιδιοκτήτης-Εκδότης: Γιώργος Γαβαλάς Κεντρική διάθεση: Αθήνα: Πομώνης Διονύσιος Ζαλόγγου 1 τηλ. 36.20.889

Ανδρέας Απαστολίδης: Χρονολόγιο Ρ. Τσάντλερ Κρίσεις για τον Ρ. Τσάντλερ και το αστυνομικό αφήγημα Αλέξης Ζήρας: Τυπολογικοί άξονες στη διαγραφή του Φίλιπ Μάρλοου Φρανκ Μακ Σέην: Για την αλληλογραφία του Ρ. Τσάντλερ Τζούλιαν Σίμονς: Μια καλλιτεχνική προσωπικότητα ανακαλύπτει τα Λαϊκά Περιοδικά Τζέρυ Σπήερ: Υπομνήσεις προς τον αναγνώστη Ταινίες βασισμένες στα μυθιστορήματα του Ρ.Τσ. Μεταφράσεις στα ελληνικά έργων του Ρ.Τσ.

Βαγγέλης Παπαθανασόπουλος

24 36 56 59 60

ΟΔΗΓΟΣ ΒΙΒΛΙΩΝ ΕΠΙΛΟΓΗ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ: Γράφει η Βίκα Γκιζελή ΠΟΙΗΣΗ: Γράφει ο Ηλίας Κεφάλας ΠΕΖΟΓΡΑΦΙΑ: Γράφουν οι Μαρία Λαμπαδαρίδου-Πόθου, Ηρώ Γεωργιάδη-Λαμπίρη και ο Χρίστος Παπαγεωργίου ΜΕΛΕΤΕΣ: Γράφουν οι Κώστας Χωρεάνθης και Κοσμάς Μεγαλομμάτης ΙΣΤΟΡΙΑ: Γράφουν οι Κοσμάς Μεγαλομμάτης και Δ.Ι. Λοίζος

61 65 67 72 83

ΠΛΑΙΣΙΟ: Γράφουν η Αθηνά Παπαδάκη, Χρίστος Παπαγεωργίου, Μάκης Πανώριος και Δ.Ι. Λοΐζος

ΔΕΛΤΙΟ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΟ ΔΕΛΤΙΟ

Βιβλιοπωλείο Μ. Κοτζιά και Σία Τσιμισκή 78 τηλ. 279.720, 268.940

16 18

ΚΡΙΤΙΚΟΓΡΑΦΙΑ

37 '

47

στο επόμενο «Διαβάζω»

αφιέρωμα στα Μέσα Μαζικής Επικοινωνίας και μικρό αφιέρωμα στον ___________Ζερόρ ντε Νερβάλ______ ____


χρονικα/5

Περιοδικά της Επαρχίας: Επιβράβευση της

Κάποιοι που επιμένουν να παράγουν πολιτισμό, να πιστεύουν ακόμα σε αξίες εκτός απ’ α υτές των έγχρωμων ξύλινων γραμμάτων των αθλητικών εφ η­ μερίδων, εκδίδοντας κάποιες μικρές εσ τίες αντίστασης, κάποιες νησίδες στην περιφέρεια, βραβεύτηκαν πρόσφατα από το Υπουργείο Πολιτισμού. Έ να σύντομο φλας στην επικαιρότητα κι ύστερα ο καθένας στο δρόμο του. Να σ κέφ τεται αν θα μπο­ ρέσει να εκδώσει το επόμενο τεύχος. Στη διαρκή αγωνία και το μόνιμο άγχος. Να δώσουμε με τη σειρά μας το λόγο σε δύο διαρκώς αγωνιούντες. Στον εκδότη του Σερράίκού Περιοδικού «Γιατί», Βασίλη Τζανακάρη, και στον Διονύση Κράγκαρη, εκπρόσωπο της εκδοτικής ομάδας του «Εκ παρα­ δρομής» που εκδίδεται στα Λεχαινά. - Η χειρονομία της πολιτείας να βραβεύσει υλικά μ’ έναν έστω πενιχρό για το ετήσιο κόστος ενός τεύχους ποσόν, και έμμεσα ηθικά, πόσο απαλύνει τη μοναξιά ενός εκδότη περιοδικού της περιφέ­ ρειας; Βασίλης Τζανακάρης: «Κατ’ αρχήν θα ’πρεπε να ξε­ καθαρίσω πως θεωρώ ιδιαίτερα πενιχρό, για να μη πω κυριολεκτικά αστείο, το να βραβεύεται με 200.000 δρχ. η περίπτωση της έκδοσης του περιοδι­ κού «Γιατί», ενός περιοδικού της «αθάνατης» ελλη­ νικής επαρχίας που κατάφερε παρά το ιδιαίτερα «άνυδρον» του χώρου έκδοσής του να σταθεί στα πόδια του για δεκατρία χρόνια, δίνοντας το παρόν του χωρίς καμιά διακοπή, κάθε μήνα, κόντρα σε ένα σωρό αντίξοες συνθήκες και τη γενικότερη άρνηση που υπάρχει για παρόμοια εγχειρήματα. Λοιπόν, όταν έχεις να κάνεις με έναν ετήσιο προϋπολογι­ σμό έκδοσης που ξεπερνάει τα δύο εκατομμύρια το χρόνο δεν είναι αστείο πράγμα να σε θυμάται ύστε­ ρα από δεκατρία χρόνια το υπουργείο πολιτισμού με 200.000; Και ακόμη, όταν τα περισσότερα περιο­ δικά τόσο των Αθηνών όσο και της επαρχίας έχουν κιόλας κατά πολύ υπερκεράσει το παραπάνω ποσό με διάφορες ετήσιες οικονομικές ενισχύσεις από το εν λόγω υπουργείο; Αλλά και έτσ ι να μην είναι, εσείς, τουλάχιστο, ξέρ ετε καλύτερα από κάθε άλ­ λον πως ένα τέτο ιο χρηματικό ποσό, έχει κιόλας υπερκεραστεί από τις διάφορες αυξήσεις (χαρτί κ.λ.π.) και από αυτές που έρχονται στα ταχυδρομι­ κά τέλη. Ας αφήσουμε λοιπόν κατά μέρος την οικο­ νομική επιβράβευση και ας ευχαριστήσουμε τους ανθρώπους της «Στέγης Καλών Τεχνών και Γραμ­

μάτων» που είχαν την ευγενικιά καλοσύνη να μάς θυμηθούν και - γιατί όχι να βραβεύσουν με τον κα­ λό τους λόγο τις όλες μας προσπάθειες. Ας μη μιλάμε, λοιπόν, για το χρηματικό ποσό της βράβευσης και ας μη κομπορρημονεί γ ι’ αυτό το υπουργείο. Προσωπικά θα ήθελα να κάνει κάτι ου­ σιαστικότερο και σαν τέτοιο μπορώ να πω, πως θα ήταν η κατάργηση των ταχυδρομικών τελών, του ­ λάχιστο, για τα περιοδικά που έχουνε ξεπεράσει τα δέκα χρόνια έκδοσής τους ή τέλος πάντων κάποιο συγκεκριμένο αριθμό τευχών τους (ας βρούνε κά­ ποια φόρμουλα οι αρμόδιοι). Μια άλλη περίπτωση ουσιαστικής ενίσχυσης θα ή τανε μια μονιμότερη οι­ κονομική ενίσχυση, κάποιες κρατικές καταχωρή­ σεις (κάποιος προϋπολογισμός έστω, που θα δημο­ σιεύονταν και από τις δικές μας σελίδες) αλλά και κάποια φορολογική απαλλαγή, βρε αδερφέ! (Γιατί όχι δηλαδή αφού το να εκδίδεις ένα περιοδικό Λό­ γου και Τέχνης στην επαρχία σε κάνει να βρίσκεσαι ανά πάσα στιγμή έρμαιο των αρπαχτικών διαθέσεων του οποιουδήποτε οικονομικού φοροεισπράχτορα που θέλει το δικό μας μεράκι - ή το «ψώνιο» κατά τον κ. Αλαθάνο - σαν μια κερδοφόρα επιχείρηση και με όλους τους κανόνες του «Δούναι και λαβείν»). Ό σο για τη «Μοναξιά» που υπανίσσεστε, εκτός που δεν σου μένει χρόνος για να τη σκεφθείς (και ξαφνικά καταλαβαίνεις ότι γέρασες!) έχει πια γ ίν ει τόσο ένα με το πετσί σου, που σχεδόν τώρα περ­ ν άει απαρατήρητη. Πάντως είναι μια μοναξιά, υπάρ­ χ ει μια μοναξιά, που δεν απαλύνεται παρά μόνο από μας τους ίδιους και από αυτό που κάνουμε, πό­ σο πιστεύουμε σ’ αυτό που κάνουμε και τέλο ς πόσο, καλά ξέρουμε τ ι είναι αυτό που κάνουμε. Πάντως για να κλείσω αυτήν την πρώτη μου απάντηση θα πρέπει να πω πως όλοι όσοι επιμένου­ με σε παρόμοια εγχειρήματα δε θα πρέπει να περι­ μένουμε βοήθεια από καμιά κυρίαρχη τάξη και πως είνα ι μέσα στους κανόνες του παιχνιδιού να πορευθούμε ολομόναχοι...». Διονύσης Κράγκαρης: «Μια βράβευση έχει πάντα πολλαπλές επιπτώσεις. Στην περίπτωση ενός πε-


6/χρονικα ριοδικού της περιφέρειας, προκαλεί σίγουρα μια ευρύτερη δημοσιότητα και επιφέρει την περίφημη «δικαίωση». Π.χ. θα το μάθουν από την τηλεόραση και οι άλλοι κάτοικοι της περιοχής που μέχρι χθες το αγνοούσαν. Κατά τα άλλα, «η μοναξιά του εκδό­ τη μετά τη βράβευση» παραμένει η ίδια: Η μοναξιά του δημιουργού. Και καλύτερα είναι έτσι, γιατί πά­ ντα ελλοχεύει ο κίνδυνος της φιλαρέσκειας και της αυτάρκειας που πάρασύρει πολλούς «διανοούμε­ νους της επαρχίας» στην κατανάλωση του επαρ­ χιωτισμού τους. Τώρα για να μιλήσουμε για τη χειρονομία της Πο­ λιτείας, όσο αυτή φαντάζει μετέωρη σ’ ένα σύνολο ενεργειώ ν αδιάφορο ή και αρνητικό για την ουσία των πολιτιστικών μας πραγμάτων, την εκλαμβάνου­ με απλώς σαν μια «χειρονομία καλής θέλησης». Εκείνο βέβαια που χρειάζεται είναι ένα μόνιμο πλαίσιο στήριξης των περιοδικών της επαρχίας κι αυτό πρέπει να διεκδικήσουμε όλοι μαζί». Τα περιοδικά που βραβεύτηκαν από τη Στέγη Γραμμάτων και Τε­ χνών με το ποσόν των 200.000 δρχ. είναι: - Γιατί (Σέρρες) - Μετέωρα (Τρίκαλα) - Εκ Παραδρομής (Λεχαινά) - Ψαρά Με το ποσόν των 100.000 δραχ­ μών υπό μορφήν αγοράς τευ­ χών. - Ο Πορφύρας (Κέρκυρα) - Περίπλους (Ζάκυνθος) - Κυκλαδικά θέματα (Νάξος) - Ενέδρα (Αλεξανδρούπολη) - Ποια η απήχηση του περιοδικού σας στο κοινό της περιφέρειάς σας; Β. Τζανακάρης: «Μιλάτε για απήχηση ενός περιοδι­ κού και δη της επαρχίας στη σημερινή Ελλάδα του Γκάλλη και του Σαραβάκου και σε ένα κοινό που περιμένει να δ ει τ ί αυτοκίνητο έχεις, πού μένεις, με ποιους κάνεις παρέα, αν ξοδεύεις στα μπουζούκια, αν ξημεροβραδιάζεσαι στα καφενεία χαρτοπαίζο­ ντας, για να εκτιμήσει αυτό που κάνεις; Μα είναι σοβαρά πράγματα να με ρωτάτε για την απήχηση ενός περιοδικού Λόγου και Τέχνης στη σημερινή ελληνική επαρχία, όπου τον πρώτο λόγο έχει το ου­ ζάδικο, η βιντεοταινία και δη η τουρκική, και τα αθλητικά υποδήματα;» Διον. Κράγκαρης: «Η απήχηση του περιοδικού μας στο κοινό της περιφέρειας είναι όντως περιφερεια­ κή. Ό σο το «πλατύ κοινό» παραμένει περιχαρακω­ μένο και οχυρωμένο στις ευδαιμονικές και κατανα­ λωτικές του ενασχολήσεις, είναι αστείο να περιμέ­ νουμε «ευρεία απήχηση». Άλλωστε το «Εκ παρα­ δρομής» δεν προσφέρεται για άμεση κατανάλωση π.χ. ξεφύλλισμα πριν τον ύπνο ή κατά τη διάρκεια του ταξιδιού, όπως τα άλλα λαϊκά περιοδικά, δεν δ ια θέτει ωροσκόπιο ούτε καν σταυρόλεξο. Πέρα δε από όλα αυτά, για λόγους οικονομικούς, τεχνικούς έως μυστηριώδεις, ποτέ μέχρι τώρα δεν κατόρθωσε να βγαίνει κάθε τρίμηνο, γεγονός που προκαλεί αι­ σθήματα ανασφάλειας σε τακτικούς αναγνώστες.

Έτσι, η απήχηση του περιοδικού μης εντοπίζεται στους μη εβδομαδιαίους αναγνώστες λαϊκών περιο­ δικών κι από ό,τι φαίνεται στον χώρο αυτό κινού­ νται και οι συνεργάτες μας. Εμείς πάντως πιστεύ­ ουμε ότι υπάρχει και το δικό μας κοινό κι αυτό ψά­ χνουμε καθημερινά να γνωρίσουμε». - Τά τελευ τα ία χρόνια πολλά περιοδικά της περι­ φέρεια ς έσπασαν το φράγμα της απομόνωσης. Η γνωριμία τους μ’ ένα πολλαπλάσιο κοινό τ ί μηνύμα­ τα κομίζει; Β. Τζανακάρης: «Την ανάγκη επικοινωνίας μέσα από έναν δια φορετικό λόγο, μια δια φορετική ποιό­ τητα θα έλεγα, ένα ήθος που καθημερινά δοκιμάζε­ ται σε μια Ελλαδάρα που ηδονίζεται μόνο όταν τη βυζαίνουν οι διάφοροι επιτήδειοι με κομπίνες εκα­ τομμυρίων. Ό ταν λοιπόν έχεις να πεις κάτι το ου­ σιαστικό, να δώσεις μια άλλη διάσταση στο σημερι­ νό «γίγνεσθαι» έστω και μέσα από τις σελίδες ενός περιοδικού, τότε πράγματι, μπορείς και ανοίγεις πολλές «πόρτες» και πολλές καρδιές. Για παρά­ δειγμα θα σας πω, πως το «Γιατί» έχ ει σχεδόν δι­ πλάσιους φίλους και ιδιαίτερα θερμούς έξω από τον τόπο έκδοσής του. Και αυτό μας συγκινεί. Επι­ κοινωνούμε με ένα σωρό ανθρώπους και επικοινω­ νούν και εκείνο ι μαζί μας σχεδόν καθημερινά. Ά ν ­ θρωποι ανώνυμοι αλλά και επώνυμοι σε μια προ­ σπάθεια αγάπης και ενδιαφέροντος. Ευτυχώς που δεν μπορούμε να πούμε πως δε μας έχει τελειώσει το προζύμι - τουλάχιστο ακόμη! - Κάτι τέτοιο, θα ήταν ιδιαίτερα ζοφερό για τον τόπο μας. Υπάρχει θα ’λεγα μια ανάσα που δε λ έ ει να σβήσει! Ό χι, όχι, κάτι σαν αναστεναγμός! Αυτοί υπάρχουν στα διά­ φορα γήπεδα και αθλητικά ιπποδρόμια. Μια ανάσα ζωής που καμιά φορά δεν ξέρεις αν είναι δική σου ή κάποιου φίλου από μακριά που τον ακούς στο τη ­ λέφωνο να σου λ έ ει για κάτι που διάβασε μέσα από τις σελίδες του «Γιατί» ή για κάτι που δεν του άρε­ σε, ή κάτι τέλος πάντων που θα ’θελε να συμπλη­ ρώσει κι αυτός. Κι αυτή η ανθρώπινη, η σταθερή και σίγουρη ανάσα νομίζω πως είναι το καλύτερο μήνυ­ μα για το μέλλον που έρχεται...». Διον. Κράγκαρης: «Αρκετοί πιστεύουν ότι στην επαρχία κάτι γίν ετα ι τα τελευτα ία χρόνια. Παραδό­ ξους όλοι αυτοί μένουν στην Αθήνα, ενώ αν ρωτήσε­ τ ε κάποιον επαρχιώτη θα σας απαντήσει ότι «δεν κουνιέται φύλλο». Τα πράγματα είναι και έτσι και αλλιώς. Η ζωή στην επαρχία είναι ανυπόφορη όσο και στην Αθήνα για τους αντίθετους ακριβώς λό­ γους: Δεν μπορείς π.χ. να ζεις συνεχώς με νέφος ούτε συνεχώς (μόνο) με καθαρό αέρα. Στο χώρο των περιοδικών αυτό σημαίνει ότι δεν μπορείς να βγάλεις ένα περιοδικό στην επαρχία για να δοξά­ σεις τον επαρχιωτισμό. Το δικό μας μήνυμα το δώ­ σαμε επιγραμματικά: Επαρχία δεν είναι μόνο η Αθήνα. Από καιρό υπάρχει ένα αίτημα ουσιαστικής απο­ κέντρωσης, που πρέπει να το δούμε συνολικά και όχι σε έναν μεμονωμένο χώρο. Και είναι πολύ θετι­ κό που σήμερα στην επαρχία υπάρχουν περιοδικά για να προβάλλουν και να διεκδικήσουν αυτό το αί­ τημα.»

ΜΠ. ΚΑΒΡΟΧΩΡΙΑΝΟΣ


χρονικα/7

Μια «Εβδομάδα Σοβιετικώ ν Συγγραφέων» οργανώθηκε από την S.A.C.D. (Εταιρεία Θεατρικών Συγγραφέων και Συνθετών) της Γαλλίας και το V.A.A.P. (Σοβιετικό Πρακτορείο για τα Συγγραφικά Δικαιώματα), σε συνεργασία με την Κομεντί-Φρανσαίζ και την Εθνική Βιβλιοθήκη του Παρισιού, στην αίθουσα της Γκαλερί Κολμπέρ της Εθνικής Βιβλιοθήκης, από τις 12 μέχρι τις 16 του Απρί­ λη, φέτος. Ήδη από το 1984, ο Υβ Ζαμιάκ, με πολλή προσπά­ θεια και πολύ πείσμα, είχε κατορθώσει να πραγμα­ τοποιήσει το όνειρο που είχε από πολύ καιρό: μια πρώτη τέτοια συνάντηση. Επιτέλους, μια μέρα αξέ­ χαστη για όλους, βρέθηκαν πλάι-πλάι μεγάλοι συγ­ γραφείς και σκηνοθέτες της Γαλλίας και διάσημοι σοβιετικοί δραματουργοί, συγγραφείς, σκηνοθέτες, που ώς τό τε δεν γνώριζαν οι μεν τους δε, παρά σαν ονόματα, σαν μακρινούς θρύλους. Κοινό τους ση­ μείο το Θέατρο, πολύμορφο, ταπεινό, ιερό, που γρήγορα τους έκανε να βρουν μια κοινή γλώσσα, μια κι είχαν τις ίδιες έγνοιες, τα ίδια όνειρα. Τούτη τη δεύτερη φορά, η συνάντηση έγινε πιο καλοσχεδιασμένη, πιο πλατιά και πολυποίκιλη. Περιλήφθηκαν και κινηματογραφικές προβολές πριν ή μετά (συχνά και πριν και μετά) τις ομιλίες και τις θεατρικές εκδηλώσεις, φιλμ παλιά και σύγχρονα. Το παλαιότερο ήταν «Η Δεσποινίς και ο Αλήτης» (1918) του Μαγιακόφσκι, με τον ίδιο τον ποιητή σκηνοθέτη σαν ηθοποιό. Κι έπειτα, «Ο Λευκός Αε­ τός» του Ζοκόβ Προταζάνοφ (1928), όπου κύριο ρό­ λο κρατά ο Μέγιερχολντ. Εκτός από την «Παρέμβα­ ση» του Γκενάντι Πολόκα (1966), τα υπόλοιπα πέ­ ν τ ε φιλμ ήταν όλα της δεκαετίας του ’80. «Η Επιτυ­ χία» του Κονσταντίν Κουντιάκοφ (1984), η «Βαλεν­ τίνο» του Γκλεμπ Πανφίλοφ (1981) - από θεατρικό

έργο του Αλεξάντρ Βαμπίλοφ, «Ο Μαικήνας» του Βαλέρι Ρουμπίντσικ (1984), «Ο Κολυμβητής» του Ηρακλή Κβιρικάτζε (1988), που πήρε, το Μεγάλο Βραβείο του Φεστιβάλ του Σαν Ρέμο, και «Ο Κομι­ σάριος» του Αλεξάντρ Ασκόλντοφ (1987), που μόλις κέρδισε τη Χρυσή Άρ κτο στο Βερολίνο. Ωστόσο, το κύριο θέμα παρέμεινε το θέατρο. Οκτώ θεατρικά έργα, έξι συγγραφείς, σε πέντε «πα­ ραστάσεις» ανάγνωσης, προσπάθησαν να δείξουν στο γαλλικό κοινό τις ποικίλες τάσεις της σύγχρο­ νης σοβιετικής δραματουργίας. Μ ετά την εναρκτήρια «εν κύκλω» ανάπτυξη του θέματος «Το σύγχρονο σοβιετικό θέατρο», παρου­ σιάστηκαν σε «παιγμένη ανάγνωση» δυο μονόπρα­ κτα: «Ο πάγκος» του Αλεξάντρ Γκελμάν, που από εργάτης έγινε δημοσιογράφος, κι ύστερα θεατρι­ κός συγγραφέας, και βραβεύτηκε από το κράτος του για το σενάριο του φιλμ «Το πριμ», βγαλμένο από θεατρικό του έργο. Και «Η Τέχνη» της Μούζα Πάβλοβα, ποιήτριας και θεατρικής συγγραφέως, διάσημης για τα μικρά μπουφόνικα έργα της και τις σάτιρές της. Το επόμενο απόγευμα, Τετάρτη, 13 του Απρίλη, οκτώ Γάλλοι ηθοποιοί (ανάμεσά τους κι ο Αλαίν Πραλόν, όπως και την προηγούμενη μέρα, και πάλι την Πέμπτη) παρουσίασαν σε ανάγνωση το


8/χρονικα δραματικό έργο «Στο 40 της οδού Σολόμ Αλεσέμ» του Αρκάντι Σταβίτσκι, που γεννήθηκε το 1930 στη Μόσχα, χρημάτισε επιστημονικός συντάκτης, ύστε­ ρα δημοσιογράφος και, τέλος, από το 1970 αφοσιώθηκε στο θέατρο. Τούτο το έργο του, γραμμένο στα 1980 και ανεβασμένο στα 1985, θίγει ένα θέματαμπού για πολύ καιρό: την επιστροφή των Εβραίων στο Ισραήλ. Ωστόσο, ό,τι συμβαίνει στο σπίτι αυτό θα μπορούσε να συμβεί οπουδήποτε και οποτεδήποτε - είναι ουσιαστικά η αιώνια οδυνηρή ανθρώπινη περιπέτεια. Δέκα Γάλλοι ηθοποιοί παρουσίασαν σε ανάγνω­ ση, το απόγευμα της Πέμπτης, το έργο «Η φωλιά του κόκορα ντε Μπρυγιέρ» του Βίκτορ Ροζόφ, που γεννήθηκε στη Μόσχα το 1914 και στάθηκε πρω­ τεργάτης της θεατρικής ανανέωσης του 1956-1960. Πλατιά γνωστός έγινε με το φιλμ «Ό ταν περνούν οι γερανοί», σε σενάριο από το θεατρικό του έργο «Αιώνια Ζωντανός», καθώς και με τα έργα «Στην άκρη του κόσμου», «Μια πολυθόρυβη μέρα», «Στην παραλία» και το μυθιστόρημα «Ταξίδι προς όλες τις Κατευθύνσεις». Η γυναικεία παρουσία ήταν λιγοστή αλλά έντονη. Εκτός από τη Μούζα Πάβλοβα, η Λουντμίλα Πετρουσέφσκαγια έκανε το κοινό να πικρογελάσει και να προβληματιστεί. Το έργο της «Τρεις κοπέλες στα μπλε» διαβάστηκε την Παρασκευή από εφτά Γάλλους ηθοποιούς - επίσης γυναίκες κατά το πο­ λύ. Το έργο είναι μια κωμωδία της καθημερινής ζωής, και θίγει προβλήματα στέγης, συγκατοίκη­ σης, αγάπης, φθόνου, ζήλειας. Η Πετρουσέφσκαγια, όπως οι περισσότεροι συγγραφείς της συνά­ ντησης (να είναι σύμπτωση;) γεννήθηκε στη Μό­ σχα. Φοίτησε σε σχολή δημοσιογράφων, δημοσίευ­ σε πολλά πεζογραφήματα, κι έγινε παγκόσμια γνω­

στή με το «Παραμύθι των παραμυθιών», το οποίο έγινε σενάριο ενός φιλμ που βραβεύτηκε στη Νέα Υόρκη. Στην Αμερική, στη Σουηδία, στο Βερολίνο κι αλλού παίχτηκαν έργα της, όπως το «Τσινζάνο» και «Το διαμέρισμα της Κολομπίνας». Τέλος·, το απόγευμα του Σαββάτου, δυο ηθοποιοί διάβασαν τα μονόπρακτα «Ο πίνακας» του Βικτόρ Σλαβκίν, γνωστού Μοσκοβίτη συγγραφέα και «Οι κατάσκοποι» πάλι της Μούζα Πάβλοβα, ενώ τρεις ηθοποιοί διάβασαν το έργο «Η επιτυχία» του μόνου νεκρού (από το 1972) συγγραφέα ανάμεσα στους παρουσιαζόμενους, του Αλεξάντρ Βαμπίλωφ, πα­ γκόσμια γνωστού για «Το κυνήγι της πάπιας», «Τα επαρχιώτικα ανέκδοτα», κι άλλα θεατρικά έργα. Το ίδιο βράδυ έγινε ανοιχτή συζήτηση του τ έ ­ λους της συνάντησης. Κουβεντιάστηκε το γενικό «ήθος» των τόσο ποικίλων έργων, που όμως απλώ­ νουν μπροστά μας μια κοινή λαχτάρα. Είτε είναι φάρσες, ε ίτε κωμωδίες, είτε δράματα, με τρυφ ερά­ δα ή με βιαιότητα, μ’ ελπίδα ή με ανησυχία, με κραυγή ή με ψίθυρο, προτείνουν μια τέχνη συνύ­ παρξης, συμβίωσης. Η S.A.C.D. δήλωσε την πρόθεσή της να εντοπίζει τις μέγάλες θεατρικές εστίες στον κόσμο και να φ έρνει σ’ επαφή τις δημιουργικές φαντασίες των θεατρανθρώπων. Το θεωρεί αποστολή της να οργα­ νώνει πολλές τέτο ιες συναντήσεις, με εκπροσώ­ πους κι άλλων εθνών. Ά ραγε θα κληθούμε κάποτε και μεις σε μια τ έ ­ τοια συνάντηση, όχι στο όνομα του Αισχύλου, του Σοφοκλή, του Ευριπίδη και του Αριστοφάνη, αλλά «με το σπαθί» της σύγχρονης θεατρικής (και κινη­ ματογραφικής) δημιουργίας του τόπου μας; ΛΕΙΑ ΧΑΤΖΟΠΟΥΛΟΥ-ΚΑΡΑΒΙΑ


χρονικα/9

Νεαρό κράτος η γειτονική μας Μάλτα, προσπαθεί, συγχρόνως μ ε την πολιτική της ταυτότητα, να δημιουργήσει και τη λογοτεχνική. Το κύριο χαρακτηριστι­ κό της μαλτέζικης λογοτεχνίας είναι η χρήση της μαλτέζικης γλώσσας που επιβεβαιώνει την ιδιαίτερη ταυτότητα του λαού της. Γία άλλη μια φορά βλέ­ πουμε πως η ιδιαίτερη γλώσσα ενός λαού τον βοηθάει να διατηρήσει την ταυτότητά του στους αιώνες υποδούλωσής του, (Φοίνικες, Καρχηδόνιοι, Ρω­ μαίοι, Άραβες, Ιωαννίτες Ιππότες, Γάλλοι, Βρεταννοί), μέχρι να έρθει η ώρα της λευτεριάς. Μάλιστα οι Ιωαννίτες Ιππότες κυριάρχησαν στη Μάλτα το 1522 διωγμένοι απ’ τους Τούρκους από τη Ρόδο. Για τη λογοτεχνία της Μάλτας μιλάει στο Βασίλη Ιωακείμ ο καθηγητής του Πανεπιστημίου της Μάλτας Oliver Friggieri.* Ένα μικρό κρατίδιο: η Μάλτα. Πώς μπορεί να επι­ βιώσει ανάμεσα σε τόσες υπερδυνάμεις που το πε­ ριβάλλουν; Ίσως μία απ’ τις μεγαλύτερες αξίες της λογοτε­ χνίας, είναι κυρίως αυτή. Ό τ ι επιλύνει το πρόβλημα της ταυτότητας. Η λογοτεχνία μας βοηθάει να μην μας θεωρούν, έτσι εύκολα, σαν κάτι το ακαθόριστο. Πράγματι, για μένα, στην μαλτέζικη λογοτεχνία, υπάρχει πάντα αυτό: Τί σημαίνει να είσαι Μαλτέζος; Να ζεις σ’ αυτό το μικρό νησί; Για να σου δώσω μια απάντηση, αρκετά ακριβή, πρέπει να σου πω ότι αυτή ήταν πάντα η ερώτηση που έθεταν οι πατέρες μας, όταν ζούσαν μια ζωή γεμάτη κατακτητικές ε­ μπειρίες, αλλά στο μεταξύ παρέμεναν Μαλτέζοι. Η ταυτότητά μας είχε πάντα διατηρηθεί. Έ τσι λοιπόν εμείς, θεωρώντας ότι έχουμε μια πολύ αρχαία Ιστο­ ρία, αισθανόμαστε Μαλτέζοι. Και για καλή μας τύχη

κατορθώσαμε να θεωρούμαστε και ιδιαίτερο κρά­ τος από το 1964. Εμείς εδώ στη Μάλτα αισθανόμα­ στε μόνοι, αλλά και συμμετέχοντες στη μοίρα της Ευρώπης, και ιδιαίτερα της Μεσογείου. Έχετε επιρροή από κανένα κράτος; Ίσως είμαστε περισσότερο ανοιχτοί στον έξω κό­ σμο σήμερα, παρά ποτέ. Για λόγους πρώτων υλών, για λόγους επικοινωνίας, για τη γνωριμία με τις ξέ­ νες λογοτεχνίες. Είμαστε Μαλτέζοι, αλλά είμαστε ανοιχτοί στον καθένα. Άλλωστε κανένας δεν μπο­ ρ εί να ζήσει μόνος του σήμερα. Και τώρα στο θέμα μας. Πού είναι η μαλτέζικη λο­ γοτεχνία; Μπορείς να μας κάνεις μια μικρή εισαγω­

γή;

Η λογοτεχνία στη μαλτέζικη γλώσσα είναι περί­ που δύο αιώνων. Ενώ η πιο παλιά ήταν γραμμένη


10/χρονικα στην Ιταλική. Η πρώτη κατάκτηση της λογοτεχνίας σε μαλτέζικη γλώσσα, ήταν ακριβώς αυτό: η από­ κτηση της συνείδησης. Συνειδητοποίησαν δηλ. οι Μαλτέζοι, ότι είναι ένας ιδιαίτερος λαός, ένα έθνος. Μετά, η θρησκεία, η πίστη, που στη Μάλτα έχουν μεγάλη σημασία, είναι θέματα που βρίσκο­ νται σε λογοτεχνική ομοιομορφία, ακόμα και στο θέατρο, καμιά φορά και στο κωμικό θέατρο, αν και η μαλτέζικη λογοτεχνία, όπως αυτή της Μεσογείου, όπως η κατεξοχήν της Αρχαίας Ελλάδας ή και της Νέας, είναι πάντα σοβαρή, αν όχι τραγική. Λοιπόν, το τοπίο, το θέμα της μοναξιάς, η μελαγχολία, το θέμα του έρωτα, η εξερεύνηση της αλήθειας, είναι θέματα που λίγο πολύ καθορίζουν τη λογοτεχνία μας. Και η πατριωτική λογοτεχνία; Ναι, πράγματι, η ανακάλυψη της Μαλτέζικης γλώσσας, και η χρήση της σαν επίσημης γλώσσας της λογοτεχνίας, είναι ήδη μια κατάκτηση πατριωτι­ κή, εθνική. Πράγματι, πολλοί ποιητές και πεζογράφοί, εκφράζουν ακριβώς αυτό το αίσθημα της ταυ­ τότητας. Είμαστε Μαλτέζοι, έχουμε την δική μας ταυτότητα, είμ αστε ένα έθνος, αν και πολύ μικρό.

κη ταυτότητά μας και την έδωσε μέσα από την ποίησή του. Μια ποίηση που είναι κάπως επική. Μας δίδαξε δηλαδή να είμ αστε χαρούμενοι που είμαστε Μαλτέζοι. Ποιοι άλλοι ποιητές υπάρχουν στη Μάλτα; Υπάρχουν οι Achile Mizzi, Daniel Massa, Victor Fenech, Philip Sciberas, Doreen Micalef και άλλοι. Κι εσύ φυσικά. Πες μας λ ίγο για σένα. Γράφω ποίηση από μικρός. Από καθήκον όμως, θα 'λεγα, θέλησα ν ’ ασχοληθώ με την κριτική. Διδά­ σκω Μαλτέζικη λογοτεχνία στο πανεπιστήμιο της Μάλτας, και προσπάθησα να γράψω μια συστηματι­ κή Ιστορία της Μαλτέζικης λογοτεχνίας. Δηλ. να ανακαλύψω όλα τα παλιά κείμενα. Έχω γράψει επί­ σης τρία μυθιστορήματα, δύο απ’ τα οποία έχουν μεταφραστεί σε διάφορες γλώσσες. Τι ακριβώς είναι η Μ αλτέζικη γλώσσα; Η Μαλτέζικη γλώσσα είναι πολύ μουσική, γιατί προέρχεται από την Αραβική, αν και ο ποιητικός με­ τασχηματισμός περιέχει περισσότερα στοιχεία από την ευρωπαϊκή παράδοση. Αυτή η σύνθεση είναι ήδη ένα σημαντικό χαρακτηριστικό της ταυτότητάς μας.


χρονικα/11

>

LU α.

LU

Για τον και τη λογοτεχνία Μια ενδ ια φ έρου σ α

Borje Knos νεοελληνική στη Σουηδία επιστημονική εργασ ία

Μες στα πλαίσια ενός προγράμματος ερευνών που διεξάγεται, με οικονομι­ κή υποστήριξη της Τράπεζας Σουηδίας, στο Τμήμα Νεοελληνικών Σπουδών του Πανεπιστημίου Γκέτεμποργκ της Σουηδίας με αντικείμενο τις πολιτιστι­ κές σχέσεις Ελλάδας-Σουηδίας, η επιστημονική βοηθός Anita Eklund Lykull μα­ ζί με τον Καθηγητή της Νεοελληνικής Bo-Lennart Eklund δημοσίευσαν το Δ ε­ κέμβρη του 1986 την πρώτη τους αναφορά για την περίοδο 1876-1915, και πρόσφατα βγήκε στη δημοσιότητα η δεύτερη, στα σουηδικά με αγγλόγλωσση περίληψη, με θέμα τον Borje Knos και την «επάνθιση» της νεοελληνικής λο ­ γοτεχνίας στη Σουηδία τα χρόνια 1940-65. Σκοπός του προγράμματος είναι να εξερευνήσει γενικά την εικόνα της νεότερης Ελλάδας στη Σουηδία με ιδιαίτερη έμφαση στις πολιτιστικές σχέσεις ανάμεσα στις δυο χώρες και πιο συγκεκριμένα τις μεταφράσεις νεοελληνικής λογοτεχνίας στα σουηδικά. Η εικόνα της Ελλάδας στη Σουηδία Από τη δεύτερη εργασία προκύπτει ότι η σημασία που είχε προηγουμένως ο αρχαίος ελληνικός πολι­ τισμός για το πώς έβλεπαν τη σύγχρονη Ελλάδα οι Σουηδοί ταξιδιώτες και γενικά πώς την αντιλαμβα­ νόταν το σουηδικό κοινό, όλο και μειώνεται τις πρώτες δεκαετίες του αιώνα μας. Η αφετηρία του προγράμματος ήταν η υπόθεση ότι αρχικά η σύ­ γκρουση ανάμεσα στη λαμπρή, ελκυστική αρχαιό­ τητα και την άχαρη, ταπεινή σύγχρονη ελληνική πραγματικότητα του περασμένου αιώνα θα προκαλούσε έναν «προβληματισμό», το αποτέλεσμα του οποίου πολλές φορές θα ήταν αρνητικό για τομς μοντέρνους Έ λληνες. Ενμέρει η υπόθεση επαλη­ θεύτηκε από τις έρευνες, αλλά οι Σουηδοί επισκέ­ πτες βρήκαν και πολλά θετικά στοιχεία. Οι πρώτες μεταφράσεις νεοελληνικής λογοτεχνίας στα σουη­ δικά έγιναν μάλιστα ως αποτελέσματα των επισκέ­ ψεων αυτών. Από το 1930 περίπου αρχίζει να αυξά­ νει η κατανόηση ανάμεσα στους Σουηδούς για το τ ι έχει να προσφέρει η νεότερη ελληνική κουλτούρα στη διεθνή πολιτιστική κοινωνία.

Ο Borje Knos Μετά το 1913 δεν τυπώθηκε καμιά σουηδική με­ τάφραση ελληνικού λογοτεχνήματος ώσπου να δη­ μοσιευτεί, στα 1943, η σουηδική απόδοση του Borje Knos του «Δαιμόνιου» του Γιώργου Θεοτοκά, και τις επόμενες τρεις δεκαετίες ο Knos θα δουλεύει αδιάκοπα κι ακούραστα για τη νεοελληνική λογοτε­ χνία και κουλτούρα στην πατρίδα του. Ο Borje Knos, που γεννήθηκε το 1883 και πέθανε το 1970, ήταν διδάκτορας της αρχαίας ελληνικής φιλοσοφίας, αλλά την επαγγελματική του σταδιο­ δρομία την έκανε ως «μόνιμος γραμματέας» (υφυ­ πουργός) στο σουηδικό Υπουργείο Εθνικής Παι­ δ είας και Θρησκευμάτων. Μέχρι το τέλος της δε­ καετίας του 1930 το μεγαλύτερο ενδιαφέρον του ήταν ο γαλλικός πολιτισμός, και δια τέλεσε έφορος του Γαλλικού Σχολείου της Στοκχόλμης καθώς και πρόεδρος και αντιπρόεδρος πολλών συλλόγων, όπως της Amitie franco-suedoise και της Alliance frangaise.


12/χρονικα Οι πρώτες μεταφράσεις: έργα του Γιώργου Θεοτοκά Για λόγους που στάθηκε αδύνατο να τους εξα­ κριβώσουν οι ερευνητές, ο Knos έξαφνα, στα 1938, ήρθε σ’ επαφή με το Γιώργο Θεοτοκά κι άρχισε αμέσως να μεταφράζει «Το Δαιμόνιο» που του είχε στείλει ο Έλληνας συγγραφέας. Η μετάφραση ολο­ κληρώθηκε το καλοκαίρι του 1939, και κατά τη διάρκεια του φθινοπώρου ο Knos την έστειλε σε δυο εκδοτικούς οίκους της Στοκχόλμης οι οποίοι, και οι δυο τους, αρνήθηκαν να τη δεχτούν για δη­ μοσίευση. Από την αλληλογραφία του φαίνεται ότι ο Knos παρά λίγο να απελπιστεί με τις αρνητικές απαντήσεις των εκδοτών, αλλά το 1942 βρήκε έναν υποστηρικτή της υπόθεσής του, τον μόνιμο γραμ­ ματέα της Σουηδικής Ακαδημίας Anders Osterling, που επίσης διηύθυνε μια σειρά εκδόσεων του οίκου Bonniers. Ύστερα από την επέμβασή του p Bonniers τύπωσε τελικά «Το Δαιμόνιο» στα 1943. Το μυθι­ στόρημα του Θεοτοκά έκανε βαθιά εντύπωση στους Σουηδούς κριτικούς που το δέχτηκαν με εν­ θουσιασμό παρά το ότι το βιβλίο πήγαινε κόντρα με τα τοτινά επίκαιρα ρεύματα στη σουηδική λογο­ τεχνία, στην οποία κυριαρχούσαν αισθήματα άγ­ χους και ατομισμού. Η επιτυχία του «Δαιμόνιου» έγινε αφορμή του Bonniers να αναλάβει την έκδοση και άλλων δύο βι­ βλίων του ίδιου συγγραφέα, της «Αργώς» (1944) και του «Λεωνή» (1945) που επίσης πέτυχαν την εύνοια των κριτικών. Ένα μέλος της Σουηδικής Ακαδημίας μάλιστα υπέβαλε την υποψηφιότητα του Θεοτοκά για το βραβείο Νομπέλ στα 1945, κάτι πολύ σπάνιο όταν πρόκειται για έναν νέο ακόμα συγγραφέα. Η υποψηφιότητα δε συζητήθηκε στα σοβαρά, αλλά το γεγονός ότι προτάθηκε ο Θεοτοκάς αποδείχνει πό­ σο μεγάλη ήταν η απήχηση των μυθιστορημάτων του στη Σουηδία, και ανάμεσα στους ακαδημαϊ­ κούς. Εκτός από την πεζογραφία του Θεοτοκά ο Knos μετάφρασε επίσης μερικά έργα του για το θέατρο. Μέσω της αποστολής του Σουηδικού Ερυθρού Σταυρού στην Ελλάδα ο Θεοτοκάς έστειλε στα 1944 τη συλλογή «Θέατρο» στον Knos, ο οποίος έγραψε στο διευθυντή του θεατρικού τμήματος της Σουηδικής Ραδιφωνίας, τον διάσημο ποιητή Hjalmar Gullberg, που αποφάσισε να ανεβάσει το «Πέφτει το βράδυ» και «Το γεφ ύρι της Άρτας». Το «Πέφτει το βράδυ» μεταδόθηκε πρώτη φορά τη Μεγάλη Παρασκευή (30 του Μάρτη) 1945 και μετέπειτα άλλες τέσσερεις φορές (1948, 1950, 1952 και 1962), ενώ «Το γεφ ύρι της Άρτας» ανεβάστηκε μία μόνο φορά τον Οκτώβρη του ίδιου χρόνου. Όπως τα μυθιστορήματα, και τα θεατρικά έργα του Θεο­ τοκά βρήκαν θετική απήχηση στις στήλες των σουηδικών εφημερίδων. Και το Δημοτικό Θέατρο του Γκέτεμποργκ ενδιαφέρθηκε για Θεοτοκά, αλλά παρά τις ενέρ γειες τόσο του Knos όσο και άλλων γνωστών διανοουμένων, η διοίκηση του θεάτρου τελικά αρνήθηκε να παίξει τα έργα του. Προκύπτει από τα πολλά γράμματα στα αρχεία Knos στην πανεπιστημιακή βιβλιοθήκη της Ουψάλα και στα αρχεία Θεοτοκά στην Αθήνα ότι οι επαφές

ανάμεσα στους δυο ήταν συχνές και θερμές κι ότι ο Knos στενοχωρέθηκε πολύ με την είδηση για τον πρόωρο θάνατο του Έλληνα συγγραφέα το φθινό­ πωρο του 1966. Η φιλία Knos-Καζαντζάκη Εκείνο που είχε τη μεγαλύτερη σημασία για τις μεταπολεμικές δραστηριότητες του Knos είναι η φ ιλία του με το Νίκο Καζαντζάκη. Η εργασία των Lykull και Eklund αποκαλύπτει πως η πρώτη γνωριμία του Knos με τον Καζαντζάκη έγινε το 1946, και ότι συναντήθηκαν πρώτη φορά στην Αντίπολη (Antibes) 26 με 30 του Σεπτέμβρη 1947, οπότε ο Σουηδός με­ ταφραστής επισκέφτηκε το Νίκο και την Ελένη Κα­ ζαντζάκη στη Villa Rose. Αν και ήταν άτομα πολύ δια φορετικής ιδιοσυ­ γκρασίας, η φιλία τους δυνάμωνε, και μέσα σε μι­ κρό χρονικό διάστημα ο Knos έγινε ο πιο πιστός οπαδός και θαυμαστής του Καζαντζάκη στη Σουη­ δία και μετάφρασε πέντε μυθιστορήματά του, ενώ παράλληλα προσπαθούσε με όλα τα μέσα που δ ιέ­ θετε να προωθήσει την υποψηφιότητα του Έλληνα συγγραφέα για το βραβείο Νομπέλ. Οι λόγοι γιατί στάθηκαν τόσο· σ τενοί φ ίλοι είναι, σύμφωνα με τα συμπεράσματα των ερευνητών, αφενός ότι ανήκαν στην ίδια γενεά κι έβλεπαν τον κόσμο με τον ίδιο απαισιόδοξο τρόπο, αφετέρου ότι ο Knos θεωρούσε τον Καζαντζάκη την ενσάρκωση των αιώνιων αξιών και προσόντων του Ελληνισμού. Ο Καζαντζάκης στα σουηδικά Πρώτα ο Knos μετάφρασε το «Βίο και πολιτεία του Αλέξη Ζορμπά» που βγήκε στα σουηδικά τον Οκτώβρη του 1949, και με τη μετάφραση αυτή ε­ γκαινιάστηκε η συνεργασία του Knos με έναν άλλο εκδοτικό οίκο, το Ljus forlag, ο οποίος μαζί με το Gebers εξέδωσαν όσα έργα του Καζαντζάκη δημο­ σιεύτηκαν στη Σουηδία. Και τούτη τη φορά οι κριτι­ κοί ενθουσιάστηκαν βρήκαν στο μυθιστόρημα «πνευματικότητα» καθώς και «σαρκικότητα», «λε­ πτό συλλογισμό» καθώς και «ζωηρό ρεαλισμό», «μελαγχολία» καθώς και «αγάπη για τη ζωή». Και το δεύτερο έργο του Καζαντζάκη που δημο­ σιεύτηκε σε σουηδική μετάφραση του Knos, «Ο Χριστός ξανασταυρώνεται» (1950), έγινε μια επιτυ­ χία, αλλά με τον «Καπετάν Μιχάλη» (1952) ο Καζαν­ τζάκης άρχισε να χάνει έδαφος ανάμεσα στους κρι­ τικούς. Στη Σουηδία είχε αλλάξει το πνευματικό κλίμα- οι Σουηδοί, αφού συνειδητοποίησαν το αλη­ θινό πρόσωπο του σύγχρονου πολέμου, δεν είχαν πια καμία κατανόηση για τον «παράλογο σωβινι­ σμό» και τον ηρωισμό που προβάλλει ο Καζαντζά­ κης στο μυθιστόρημα αυτό. Ορισμένοι κριτικοί εκ­ φράζουν και τη γνώμη ότι οι ιδέες και το λογοτεχνι­ κό ύφος του Καζαντζάκη φαίνονται κάπως πεπα­ λαιωμένα σ’ έναν κόσμο που ζητάει την ειρήνη και στρέφ εται κατά του πολέμου. Έ τσι ο «Καπετάν Μιχάλης» έγινε η «περιπέτεια» της φήμης του Καζαν­ τζάκη στη Σουηδία, και επίσης το τελευ τα ίο μυθι­ στόρημα, «Ο Φτωχούλης του Θεού» (1956), προκάλεσε αρνητικές αντιδράσεις. Μερικοί κριτικοί νόμι­ σαν ότι γράφτηκε προπαντός για να κάνει εντύπω­


χρονικα/13 ση στη Σουηδική Ακαδημία κι ότι στερούνταν από καθετί το αξιέπαινο. Το Βραβείο Νομπέλ: Παλαμάς, Σικελιανός, Καζαντζάκης Η εργασία φανερώνει ότι στα 1929 η υποψηφιό­ τητα του Κωστή Παλαμά για το Βραβείο Νομπέλ υποστηρίχτηκε στη Σουηδική Ακαδημία από μια πο­ λύ θετική αναφορά γραμμένη από τον φημισμένο καθηγητή της Κλασικής Αρχαιολογίας Axel W. Persson. Η Ακαδημία όμως προτίμησε τον πιο γνωστό Γερμανό Thomas Mann. Αν και συνεχίζονταν από ελληνική πλευρά οι προσπάθειες να πειστεί η Ακα­ δημία κάθε χρόνο μέχρι και το 1940, ο Παλαμάς δεν ήταν ποτέ πια τόσο κοντά στο βραβείο όσο ήταν στα 1929. Καθώς προαναφέρθηκε, ένας Σουηδός ακαδημαϊ­ κός πρότεινε το Θεοτοκά στα 1945, και στα 1947 και 1948 η Ακαδημία Αθηνών υπέβαλε την υποψη­ φιότητα των Γεωργίου Δροσίνη και Γρηγορίου Ξενόπουλοϋ, αλλά σε καμία απ’ αυτές τις περιπτώσεις η Ακαδημία δεν ζήτησε τη γνώμη ειδήμονα γ ι’ αυ­ τούς, κι επομένως το βραβείο δεν πήγε στην Ελλά­ δα. Εκτός από τον Παλαμά όμως, δυο άλλοι Έ λλη­ νες ενδιέφεραν την Ακαδημία: ο Ά γγελος Σικελιανός κι ο Νίκος Καζαντζάκης. Σ’ ένα γράμμα του από τις 17 του Μάρτη 1946 ο Knos ειδοποίησε τον Θεοτοκά, «tout entre nous», πως είχε υποβάλει την υποψηφιότητα του Σικελιανού. Το Μάη η Ακαδημία προσκάλεσε τον καθηγητή της Αρχαίας Ελληνικής Φιλοσοφίας Albert Wifstrand να αποφανθεί για την ποίηση του Σικελιανού. Δυ­ στυχώς η πρόσκληση στον Wifstrand δεν έγινε σύμ­ φωνα με την καθιερωμένη τυπική διαδικασία της Ακαδημίας, κι έτσ ι η αναφορά του καθυστέρησε ένα χρόνο κι έφτασε στην Ακαδημία τον Ιούνη του 1947. Παρά τα επαινετικά λόγια του Wifstrand και μια ακόμα πιο ενθουσιώδη απόφανση του Knos τον επόμενο χρόνο, ο Σικελιανός δεν βραβεύτηκε. Στο μεταξύ ο Νίκος Καζαντζάκης δούλευε για τη δική του υποψηφιότητα με γράμματα σε όλους όσους νόμιζε πως είχαν κάποια επιρροή στην επι­ τροπή Νομπέλ της Σουηδικής Ακαδημίας, ιδιαίτερα στον Knos και τον Γιάννη Κακριδή, ο οποίος έμεινε στη Σουηδία το 1947. Ό λα τα επόμενα χρόνια μέχρι το θάνατο του Καζαντζάκη, ο Knos έγραφε άρθρα για το έργο του, μετάφραζε τα μυθιστορήματά του και προσπαθούσε με όλα τα μέσα να επηρεάσει τη γνώμη της Ακαδημίας. Ό τα ν ανακοινώθηκε η βρά­ βευση του Frangois Mauriac στα 1952, ο Knos εξέφρασε στα κάπως περίεργό του ελληνικά το θυμό και την απογοήτευσή του στον Καζαντζάκη: «Βλέ­ πετε τ ι βαρβαρική και επιπόλαιος είναι η χώρα μου. Έ χετε τόσο δίκαιον, οι συμπολίτες μου δε θέλουν παρά αναγνώσματα εύκολα και σκανδαλώδη και ψυχοαναλυτικά. Η εδώ ατμόσφαιρα είναι γελοία, κομψομένη και αλαζών, όπως παντού που δεν καταλα­ βαίνουν τίποτα. [...]. Έπειτα η ακαδημία έλαβε ανάριθμα (αναρίθμητα) γράμματα από την Ελλάδα που Σας απέδωσαν κομμουνιστικές συμπάθειες, κανέ­ νας δεν το πίστεψε, μα εν τούτοις μικρή οσμή έμ ει­ νε στην ατμόσφαιραν». Ό ,τι κι αν έκαναν ο Knos και άλλοι για να προωθήσουν την υποψηφιότητα του Καζαντζάκη, αυτός πέθανε αβράβευτος στα

1957, και το ότι η Ακαδημία δε θέλησε να αναγνωρί­ σει την αξία του άφησε μια πίκρα στο νου του Knos, μια πίκρα που ποτέ δεν τον εγκατέλειψε. Οι υπόλοιπες μεταφράσεις και δραστηριότητες του Knos Ο Borje Knos φρόντισε να εκδοθούν έργα κι άλ­ λων Ελλήνων σε δικές του σουηδικές μεταφράσεις όπως «Η Πριγκιπέσσα Ιζαμπώ» του 'Αγγέλου Τερζάκη (1947), «Η Παναγιά η Γοργόνα» του Στρατή Μυριβήλη (1949) και «Ο ήλιος του θανάτου» του Πα­ ντελή Πρεβελάκη (1964) που υπήρξε η τελευτα ία μετάφρασή του. Ιδ ιαίτερα «Η Παναγιά η Γοργόνα» έγινε μεγάλη επιτυχία στη Σουηδία λόγω του ότι ταίριαζε με το ντόπιο λογοτεχνικό κλίμα κι ότι οι κριτικοί τη βρήκαν «πολύ ελληνική». Στα 1947 έγινε η πρώτη έκθεση σύγχρονης ελλη­ νικής εικαστικής τέχνης στη Στοκχόλμη, και η πραγματοποίησή της οφ είλεται σε μεγάλο βαθμό στις ενέργειες του Knos. Οι εφημερίδες της σουη­ δικής πρωτεύουσας έγραψαν αρκετά άρθρα για το γεγονός και οι επισκέπτες ήταν πολλοί. Ο Knos επίσης συνέτρεξε τον ποιητή και ακαδη­ μαϊκό Hjalmar Gullberg (σγκρ. παραπάνω) με τις αρ­ γότερα περίφημές του σουηδικές αποδόσεις ποιη­ μάτων των Καβάφη, Σικελιανού και Σεφέρη. Πόσο σημαντική ήταν η βοήθειά του αυτή για να αποφύγ ε ι ο Gullberg πολλές παρεξηγήσεις και λάθη δεν το πρόσεξαν προηγουμένως στη Σουηδία, και σ’ αυτό το σημείο η εργασία των Lykull και Eklund συνεισφέ­ ρει αποφασιστικά στην κατανόηση του σωστού με­ γέθους του έργου του Knos υπέρ της νεοελληνικής λογοτεχνίας στην πατρίδα του. Για τη διεθνή φήμη του Knos ως νεοελληνιστή μεγάλη σημασία είχε η πραγματεία του «L’histoire de la literature neogrecque. La periode jusqu’en 1821» που εκδόθηκε το 1962, και στην Ελλάδα έγινε γνωστός από άρθρα του σε διάφορα ελληνικά περιοδικά. Στα 1951 το Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης τον έκα­ ν ε επίτιμο διδάκτορα και δυο χρόνια αργότερα η Σουηδική Ακαδημία του απόνειμε το καινούριο της βραβείο μεταφραστών. Ο Knos πρόσθεσε στις περισσότερες μεταφρά­ σεις του εισαγωγές ή επίμετρα που αναλύουν το έργο ή παρουσιάζουν σε γενικές γραμμές τον νεοελληνικό πολιτισμό κι αποτελούν καθαυτά μι­ κρά αριστουργήματα δοκιμιογραφίας. Έ τσι ο ανα­ γνώστης μπορεί να προσανατολιστεί πιο καλά στον κόσμο και την εποχή του έργου, πράγμα που ήταν σημαντικό και για τους «επαγγελματίες» Σουηδούς αναγνώστες, τους κριτικούς, οι οποίοι, πριν από τον Knos, δεν είχαν ιδέα από νεοελληνικά γράμμα­ τα. Η Lykull και ο Eklund μας δείχνουν δηλαδή ότι, χωρίς τον Borje Knos, η σύγχρονη ελληνική λογοτε­ χνία θα είχε αργήσει πολύ να εμφανιστεί στη Σουη­ δ ία’ χάρη στην αγάπη του για την Ελλάδα και το λαό της, για τον ελληνικό πολιτισμό, τον αρχαίο και το νέο, έγινε ο πιο σπουδαίος μέχρι σήμερα «πολι­ τισ τικός πρεσβευτής» της Ελλάδας στη Σουηδία. Δημιούργησε ένα κλίμα ευνοϊκό για τη νεοελληνική κουλτούρα στην πατρίδα του, κάτι που με τον και­ ρό βγήκε καρποφόρο· το αποδείχνουν μεταξύ άλ­ λων τα βραβεία Νομπέλ του Σεφέρη και του Ελύτη.


ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΧΑΤΖΗΝΙΚΟΛΗ

Η ΣΟΦΙΑ ΤΟΥ ΜΥΘΟΥ Εκδόσεις Χατζηνικολή

GEORGES PEREC

ΤΑ ΠΡΑΓΜΑΤΑ


Ρ έημοντ γ σ ά ντλ ερ

Ο

Ρέημοντ Τσάντλεραποτελεί ένα ξεχωριστό φαινόμενο στη λογοτεχνία του 20ού αιώνα. Όχι τόσο για ό,τι έγραψε, όσο για την οπτική γωνία που διαμόρ­ φωσε το ύφος και το προσωπικό τον στυλ σ’ ένα συγγραφικό είδος απρόσωπο και άκαμπτο: το εγχείρημά τον δοκιμάζει τα όρια της σχέσης λογοτεχν ίαςαναγνωσιμότητας και την επανατοποθετεί στο σκηνικό μιας διαστρεβλωμένης καλλιτεχνικής πρακτικής στις Ηνωμένες Πολιτείες των δεκαετιών τον ’40 και του ’50, όπου ο κύριος στόχος τον συγγραφέα ήταν, σχεδόν εξ ορισμού, το Με­ γάλο Κοινό. Το αφιέρωμα αυτό στόχο έχει τη γνωριμία με τον ιδιόμορφο συγγραφέα αστυνομικών μυθιστορημάτων, υποστηρίζοντας ότι η σημασία της μυθο­ γραφικής τον εργασίας ξεπερνάει το συγκεκριμένο είδος και τρόπο παραγωγής λαϊκού βιβλίου. Το αφιέρωμα επιμελήθηκε ο Ανδρέας Αποστολίδης


Χρονολόγιο Τσάντλε^ ( 1888‘ 1959) 1888 23 Ιουλίου: Γέννηση στο Σικάγο. Γονείς: Μώρις Μπέντζαμιν Τσάντλερ, γεννημένος το 1858 στη Φιλαδέλφεια της Πενσυλβανίας, και Φλόρενς Νταρτ, γεννημένη το 1860 στο Ουώτερφορντ της Ιρλανδίας. 1895 Μετοίκηση στο Λονδίνο με τη μητέρα του, ύστερα από το δια­ ζύγιο με τον άντρα της. 1900 Αρχή μαθημάτων στο κολλέγιο του Dulwich. 1904 Αποφοίτηση από το Dulwich. 1905-1906 Σπουδές στη Γαλλία και τη Γερμανία. 1907 Εργάζεται ως γραμματέας στο Ναυαρχείο, στο Λονδίνο. 1908-1911 Εργάζεται ως δημοσιογράφος στο περιοδικό Academy και στη Westminster Gazette στις σελίδες βιβλίου. 1912 Επιστροφή στην Αμερική και εγκατάσταση στην Καλιφόρνια. 1917 Στρατολόγηση στον Καναδικό Στρατό. 1918 Υπηρετεί στη Γαλλία ως λοχίας στο Σύνταγμα British Colum­ bia. 1919 Απολύεται και επιστρέφει στο Λος Άντζελες, όπου αρχίζει ν’ ασχολείται με τις εταιρείες πετρελαίων. 1924 Θάνατος της μητέρας του και γάμος με την κατά 18 χρόνια μεγαλύτερή του Cissy Pascal. 1932 Διώχνεται από την εταιρεία πετρελαίου όπου εργαζόταν, λόγω αλκοολισμού. 1933 Αρχίζει να γράφει αστυνομικά διηγήματα. Το διήγημα Black­ mailers don’t shoot δημοσιεύεται στη Μαύρη Μάσκα. 1934-38 Ζει στο Λος Άντζελες και δημοσιεύει στη Μαύρη Μάσκα και το Dime Detective Magazine.


αφιερωμα/17 1939 Δημοσίευση του πρώτου μυθιστορήματος: Ο μεγάλος Ύπνος (The Big Sleep). 1940 Δημοσίευση του Αντίο, Γλυκέιά μου (Farewell, My Lovely). 1943 Συνεργασία στο σενάριο της ταινίας του Μ. Γουάιλντερ Διπλή Αποζημίωση, που βασίστηκε στο ομώνυμο μυθιστόρημα του Κέην. Δημοσίευση του τρίτου μυθιστορήματος, Το Ψηλό Πα­ ράθυρο (High Window). Συνεργασία με άρθρα στο περιοδικό Atlantic Monthly. 1944 Δημοσιεύεται Η Κυρία της Λίμνης (The Lady in the Lake). 1945 Γρίάφει το σενάριο «Η μπλε ντάλια» (The Blue Dahlia) για την Παραμάουντ. 1946 Μετακομίζει από το Λος Άντζελες στη La Jolla. 1947 Γράφει το σενάριο Πλέημπακ για τη Γιουνοβέρσαλ. 1949 Δημοσιεύεται Η Μικρή Αδελφή (The Little Sister).

1950

Δημοσίευση των πρώτων ιστοριών σε τόμο με τον τίτλο «The Simple Art of Murder» («Η απλή τέχνη του φόνου»). Εργάζεται στο σενάριο της ταινίας του Χίτσκοκ «Strangers on a Train» (ελλ. τίτλος «Ο άγνωστος του εξπρές»), που βασίστηκε στο ομώνυμο μυθιστόρημα της Χάισμιθ. 1952 Ταξίδι με τη Σίσυ στην Αγγλία. 1953 Δημοσιεύεται Ο Μεγάλος Αποχαιρετισμός (The Long Good­ bye). 1954 Θάνατος της Σίσυ. 1955 Απόπειρα αυτοκτονίας. Ταξίδι στην Αγγλία. 1956-57 Ζει ανάμεσα στο Λονδίνο και τη La Jolla. 1958 Δημοσιεύεται το μυθιστόρημα Πλέημπακ. 1959 26 Μαρτίου: Θάνατος στη La Jolla.

RAYMOND CHANDLER


18/αφιερωμα

Κρίσεις για τον Ρέημοντ Τσάντλερ και το αστυνομικό αφήγημα Ό λα τα αποσπάσματα άρθρων με κρίσεις για τον Ρέημοντ Τσάντλερ συμπεριλαμβάνονται στον τόμο «Η Ανατομία του Αστυν μικού Μυθιστορήματος», εκδ. «Άγρα».

/ Λ λοι οι τρόποι δολοφονίας και διαλεύκανV y σης του φόνου, όλα τα τεχνάσματα για την παραπλάνηση του αναγνώστη, κάθε σκηνή δρά­ σης σ’ όλους τους τομείς ζωής, τα πάντα έχουν χρησιμοποιηθεί ξανά και ξανά. Η αμιγής ιστο­ ρία της εξιχνίασης του φόνου έχει εξαντληθεί. Έχει αντικατασταθεί στην προτίμηση του κοι­ νού από το «σκληρό» [hard-boiled] αφήγημα. Λέ­ γεται ότι επινοήθηκε από τον Ντάσιελ Χάμμετ, αλλά ο Ερχ Στάνλεϋ Γκάρντνερ ισχυρίζεται ότι πρώτος διδάξας ήταν κάποιος Τζων Ντάλλυ. Ό πω ς και να έχει το θέμα, τη μόδα τη δημιούρ­ γησε το Γεράκι της Μάλτας του Χάμμετ. Η «σκληρή» αστυνομική ιστορία φιλοδοξεί να είναι ρεαλιστική. Δούκισσες, υπουργοί, πλούσιοι, βιομήχανοι σπάνια δολοφονούνται. Όπω ς σπά­ νια γίνονται φόνοι σε μεγάλα εξοχικά σπίτια, στα γήπεδα του γκολφ ή τις κούρσες. Σπάνια γί­ νονται από ηλικιωμένες κυρίες ή πρώην διπλω­ μάτες. Ο Ρέημοντ Τσάντλερ, ο καλύτερος συγ­ γραφέας που ασχολείται σήμερα με αυτού του είδους τις ιστορίες, στο ευφυές και διασκεδαστικό του δοκίμιο Η απλή τέχνη του φόνου [The Simple Art of Murder], προσδιορίζει τα συστατι­ κά στοιχεία του είδους. «Ο ρεαλιστικός συγγρα­ φέας», λέει, «που γράφει για το φόνο, γράφει για έναν κόσμο όπου οι γκάνγκστερς μπορούν να εξουσιάζουν κράτη και σχεδόν εξουσιάζουν τις πόλεις, όπου τα ξενοδοχεία, οι πολυκατοικίες και τα καλά εστιατόρια ανήκονν σε ανθρώπους που έκαναν τα λεφτά τους από τα πορνεία, όπου μια σταρ του κινηματογράφου μπορεί να είναι ο πληροφοριοδότης μιας.συμμορίας και ο συμπα-


αφιερωμα/19 ο προτέρημα της αφήγησης μιας ιστορίας είναι σπάνιο, όπως όλα τα καλλιτε­ χνικά προτερήματα, και ο μόνος από αυτή την ομάδα συγγραφέων που μου φαίνεται να το έχει σε κάποιο βαθμό είναι ο Κος Τσάντλερ. Το Αντίο, γλνκιά μου [Farewell, My Lovely] είναι το μόνο βιβλίο που διάβασα ολόκληρο και μάλιστα με ευχαρίστηση. Αλλά ο Τσάντλερ, παρ’ όλο που σε πρόσφατο άρθρο του θεωρεί τον Χάμμετ δάσκαλό του, δεν ανήκει πραγματικά στη σχολή των παραδοσιακών αστυ­ νομικών συγγραφέων. Γράφει περιπετειώδη μυθιστορήματα που έχουν μικρότερη σχέση με τον Χάμμετ, παρά με τον Άλφρεντ Χίτσκοκ ή και τον Γκράχαμ Γκρην τη σύγχρονη κατασκοπευτική ιστορία που αντικατέστησε τα υπόγεια της Γκεστά­ πο και της Γκε Πε Ου με τον πολυτελή κόσμο του Ε. Phillips Oppenheim. Δεν πρόκειται εδώ για τη λύση ενός αινίγματος, αλλά για τη δυσφορία που μεταβιβά' ίίαι στον αναγνώστη, ο τρόμος μιας κρυμμένης συνωμοσίας που διαρκώς παίρνει Jjfc πλέον διαφορετικές και ανόμοιες μορφές. Για να γράψεις με επιτυχία ένα τέμυθιστόρημα πρέπει να επινοήσεις χαρακτήρες και γεγονότα, να δημιουργή­ σεις ατμόσφαιρα, και όλα αυτά ο Κος Τσάντλερ τα κάνει, αν και είναι μίλια πίσω από τον Γκράχαμ Γκρην. Μόνο φτάνοντας στο τέλος ένιωσα να με καταβάλει η παλιά μου κατάθλιψη για τις αστυνομικές ιστορίες, γιατί ξανά εδώ, όπως τόσο συχνά, η εξήγηση του μυστηρίου, όταν έρχεται η ώρα της, ούτε ενδιαφέρουσα είναι ούτε αληθοφανής. Αποτυγχάνει να δικαιολογήσει τη συναρπαστικότητα που παρήγαγε η κατασκευή γραφικών και σκοτεινών γεγονότων και δεν μπορείς να μην αισθάνεσαι εξαρτημένος.

Τ

[Από το άρθρο «Ποιον ενδιαφέρει ποιος σκότωσε τον Ρ. Άκρουντ;» (Ιανουάριος 1945)|. Άγγλος κριτικός της λογοτεχνίας.

θητικός κύριος που στέκεται στο διάδρομο να εί­ ναι αρχηγός κακοποιών για έναν κόσμο όπου ο δικαστής, με την αποθήκη του γεμάτη λαθραία ποτά, μπορεί να στείλει στη φυλακή κάποιον που πάνω του βρέθηκε ένα μικρό μπουκαλάκι με αλκοόλ, όπου ο δήμαρχος της πόλης σας μπορεί να παραβλέψει μια δολοφονία για να βγάλει λε­ φτά, όπου κανένας άνθρωπος δεν είναι ασφαλής όταν περπατάει σ’ ένα σκοτεινό δρόμο, διότι ο νόμος και η τάξη υπάρχουν μόνο στα λόγια· για έναν κόσμο όπου μπορεί να βρεθείτε μάρτυρας ληστείας μέρα μεσημέρι, αλλά να προτιμήσετε να χαθείτε μέσα στο πλήθος παρά να μιλήσετε, γιατί οι ληστές έχουν φίλους που οπλοφορούν ή γιατί στην αστυνομία μπορεί να μην αρέσει η κατάθε­ σή σας και γιατί είναι βέβαιο ότι ο συνήγορος υπεράσπισης θα έχει όλη την άνεση να σας τα­ πεινώσει και να σας εξευτελίσει ανοιχτά στο δι­ καστήριο, μπροστά σ’ ένα απάνθισμα διανοητι­ κά καθυστερημένων. ενόρκων, με μια το πολύ πολύ ανούσια παρέμβαση του πολιτικού κατηγό­ ρου». Ό λα είναι πολύ σωστά διατυπωμένα και είναι γεγονός ότι μια τέτοια κοινωνία προσφέρει στον ρεαλιστή συγγραφέα το ανάλογο υλικό για μια αστυνομική ιστορία. Ο αναγνώστης είναι πρόθυ­ μος να πιστέψει ότι τα γεγονότα που του διη­ γούνται συνέβησαν στην πραγματικότητα· δεν έχει παρά να ρίξει μια ματιά στις εφημερίδες για να διαπιστώσει ότι τέτοια πράγματα δεν συμβαί­ νουν και τόσο σπάνια.. Για μένα οι δύο καλύτεροι μυθιστοριογράφοι της σχολής του «σκληρού» αστυνομικού είναι ο


20/αφιερωμα Ντάσιελ Χάμμετ και ο Ρέημοντ Τσάντλερ. C Ρέημοντ Τσάντλερ είναι ο πιο ταλαντούχος. Με­ ρικές φορές τα μυθιστορήματα του Χάμμετ είναι τόσο περίπλοκα που τα χάνεις, όχι σε μικρό βαθ­ μό. Ο Ρέημοντ Τσάντλερ διατηρεί μια σταθερή αφήγηση. Ο ρυθμός του είναι πιο γρήγορος. Ασχολείται με μεγαλύτερη γκάμα ανθρώπων. Διαθέτει περισσότερο την αίσθηση του πιθανού και τα κίνητρα των πράξεων που περιγράφει εί­ ναι πιο αληθοφανή. Και οι δύο γράφουν στην καθομιλουμένη γλώσσα των Αμερικανών. Ο διά­ λογος του Ρέημοντ Τσάντλερ μοιάζει καλύτερος του Χάμμετ. Διαθέτει μια αξιοθαύμαστη δεκτι­ κότητα των λεκτικών παραγώγων της γρήγορης αμερικανικής σκέψης, τα ευφυολογήματα και το σαρκαστικό χιούμορ του είναι ελκυστικά και αυ­ θόρμητα. Το «σκληρό» αστυνομικό μυθιστόρημα, όπως είπα, δίνει μικρή έμφαση στη διαλεύκανση του εγκλήματος. Ασχολείται με τους ανθρώπους, απατεώνες, τζογαδόρους, κλέφτες, εκβιαστές, διεφθαρμένους αστυνομικούς, ανέντιμους πολι­ τικούς που διαπράττουν τα εγκλήματα. Γεγονό­ τα συμβαίνουν, αλλά αποσπούν την προσοχή από τα άτομα που συμμετέχουν σ’ αυτά. Αν εί­ ναι μαριονέτες, δεν ενδιαφέρει το τι κάνουν ή το τι τους συμβαίνει. Αποτέλεσμα, οι συγγραφείς αυτής της σχολής έπρεπε να προσέξουν περισσό­ τερο τη διαμόρφωση των χαρακτήρων τους από τους παλαιότερους συγγραφείς των ιστοριών μυ­ στηρίου. Έπρεπε να γράψουν όχι μόνο για αξιο­ μνημόνευτους ανθρώπους αλλά και πειστικούς. Οι περισσότεροι από τους παλιούς ντετέκτιβς ήταν παραγεμισμένοι με εξωφρενικές παραξενιές και το μόνο που κατόρθωναν οι δημιουργοί τους ήταν να τους μετατρέπουν σε αλλόκοτα όντα. Τέτοια άτομα υπήρχαν μόνο στη φαντασία των δημιουργών τους. Οι υπόλοιποι ήρωες στα έργα τους ήταν τυποποιημένοι χαρακτήρες χωρίς προ­ σωπικότητα. Ο Ντάσιελ Χάμμετ και ο Ρέημοντ Τσάντλερ δημιούργησαν πειστικούς χαρακτήρες. Λίγο πιο έντονους και δραστήριους απ’ ό,τι συ­ ναντάμε στη ζωή. Μυθιστοριογράφος ο ίδιος, ενδιαφέρθηκα για τον τρόπο που οι δύο συγγραφείς περιγράφουν την εμφάνιση των χαρακτήρων με τους οποίους ασχολούνται. Πάντα είναι δύσκολο να μεταδώ­ σεις στον αναγνώστη την ακριβή εντύπωση που αφήνει κάποιο άτομο, και οι μυθιστοριογράφοι έχουν επιχειρήσει να το επιτύχουν με διάφορες μεθόδους. Ο Χάμμετ και ο Ρέημοντ Τσάντλερ προσδιορίζουν την εμφάνιση των χαρακτήρων τους και το ντύσιμό τους, παρ’ ότι λιγόλογα, με την ακρίβεια της αστυνομίας όταν στέλνει στις εφημερίδες την περιγραφή ενός καταζητούμε­ νου. Ο Τσάντλερ προχώρησε παραπέρα αυτή τη μέθοδο. Όταν ο Μάρλοου, ο ντετέκτιβ του, ει­ σέρχεται σ’ ένα δωμάτιο ή ένα γραφείο, μαθαί-

Ο Τζωρτζ Μοντγχόμερν στο ρόλο τον μονσταχοφόρον Μάρ


αφιερωμα/21 νουμε συνοπτικά, αλλά με ακριβείς λεπτομέ­ ρειες, για την επίπλωσή του, για τους πίνακες που έχει στους τοίχους και για τα χαλιά στο πά­ τωμα. Εντυπωσιαζόμαστε από την παρατηρητι­ κότητα του ντετέκτιβ. Η περιγραφή γίνεται με τη φροντίδα θεατρικού συγγραφέα (αν δεν είναι τό­ σο φλύαρος όσο ο Μπέρναρντ Σω) που εξηγεί στο σκηνοθέτη το σκηνικό και την επίπλωση που χρειάζεται σε κάθε πράξη του έργου. Η τεχνική αυτή δίνει τη δυνατότητα στον οξυδερκή ανα­ γνώστη να προσδιορίσει το είδος των ανθρώπων και των καταστάσεων που θ’ αντιμετωπίσει ο ντετέκτιβ. Όταν γνωρίσεις το περιβάλλον που ζει ένας άνθρωπος, μαθαίνεις και για τον ίδιο. Νομίζω όμως ότι η τεράστια επιτυχία των δύο συγγραφέων, όχι μόνο η οικονομική, γιατί τα βι­ βλία τους πούλησαν εκατομμύρια αντίτυπα, σκότωσε το είδος. Ξεπήδησαν δεκάδες μιμητές τους. Όπως όλοι, προσπάθησαν να βελτιώσουν το είδος υπερβάλλοντας στα ξεχωριστά χαρακτη­ ριστικά του. Έγιναν τόσο ιδιωματικοί, ώστε να χρειάζεσαι λεξικό για να κατανοήσεις τους δια­ λόγους· οι εγκληματίες έγιναν πιο βίαιοι, πιο βάναυσοι, πιο σαδιστές· οι γυναίκες πιο ξανθές, πιο ξετρελαμένες για άντρες· οι ντετέκτιβς πιο αδίστακτοι και αλκοολικοί· οι αστυνομικοί πιο ασυνείδητοι και διεφθαρμένοι. Τελικά έγιναν τόσο πρόστυχοι ώστε να είναι τερατώδεις. Στη φρενιτιώδη προσπάθειά τους για εντυπωσιασμό, νάρκωσαν τους αναγνώστες τους και αντί να τους τρομάζουν, τους προκαλούν το γέλιο και το σαρκασμό. Ένα μόνο από τα πολλά προτερήμα­ τα των δύο συγγραφέων, που τα ανέφερα ήδη, δεν φρόντισαν ν’ αντιγράψουν. Δεν προσπάθη­ σαν να γράψουν καλά αγγλικά. [Αποσπάσματα από άρθρο δημοσιευμένο το 1953]

Μετάφραση: Α .Α .

Γ. X. Ώ ντεν Κος Ρέημοντ Τσάντλερ έχει γράψει ότι σκο­ πεύει να πάρει το πτώμα από τον κήπο του εφημέριου και να επιστρέψει το έγκλημα σ’ όσους τα καταφέρνουν σ’ αυτά τα θέματα. Αν ενδιαφέρεται να γράφει αστυνομικές ιστορίες, δηλαδή ιστορίες στις οποίες το πρωταρχικό εν­ διαφέρον του αναγνώστη είναι να μάθει ποιος το έκανε, δε θα μπορούσε να πέσει περισσότερο έξω, γιατί σε μια κοινωνία επαγγελματιών κακο­ ποιών, τα μόνα πιθανά κίνητρα για την επιδίωξη της ανακάλυψης του δολοφόνου είναι ο εκβια­ σμός ή η εκδίκηση, που και τα δύο ταιριάζουν

Ο


22/αφιερωμα σε άτομα, όχι σε μια ομάδα στο σύνολό της, και μπορούν εξίσου να οδηγήσουν στο φόνο. Στην πραγματικότητα, ό,τι και να πει, νομίζω ότι ο Κος Τσάντλερ ενδιαφέρεται να γράψει όχι αστυ­ νομικές ιστορίες, αλλά σοβαρές μελέτες για τον κόσμο του εγκλήματος, το Μεγάλο Κακό Μέρος, και τα δυναμικά, αλλά εξαιρετικά καταθλιπτικά, βιβλία του πρέπει να διαβαστούν και να κριθούν όχι ως φυγή από τη λογοτεχνία, αλλά ως έργα τέχνης. [Από το άρθρο «Το Ένοχο Πρεσβυτέριο» (Harper’s Magazi­ ne), Μάιος 1948]

ς εξετάσουμε τώρα ένα άλλο είδος μέσα στο χώρο του αστυνομικού μυθιστορήματος, αυτό που δημιουργήθηκε στις Ηνωμένες Πολι­ τείες λίγο πριν και προπάντων μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο και δημοσιεύθηκε στη Γαλ­ λία στην εκδοτική συλλογή «μαύρη σειρά» [serie noire]1 μπορούμε να το ονομάσουμε μαύρο μυθι­ στόρημα [roman noir], μολονότι αυτός ο όρος έχει επίσης μια άλλη σημασία. Το μαύρο μυθι­ στόρημα είναι αστυνομικό μυθιστόρημα που συγχωνεύει τις δύο ιστορίες ή, με άλλους όρους, αναιρεί την πρώτη και δίνει ζωή στη δεύτερη. Δεν είναι πια ένα έγκλημα που προηγείται της στιγμής του αφηγήματος, το οποίο μας εξιστο­ ρούν το αφήγημα τώρα συμπίπτει με τη δράση. Κανένα μαύρο μυθιστόρημα δεν παρουσιάζεται υπό τη μορφή απομνημονευμάτων: δεν υπάρχει σημείο άφιξης απ’ όπου ο αφηγητής θα μπορού­ σε να εποπτεύσει με το βλέμμα τα παρωχημένα γεγονότα, δεν γνωρίζουμε αν θα φθάσει ζωντα­ νός ώς το τέλος της ιστορίας. Η προσκόπηση υποκαθιστά την ανασκόπηση. Δεν υπάρχει πια ιστορία που πρέπει να τη μαντέψουμε· και δεν υπάρχει μυστήριο, όπως υπήρχε στο μυθιστόρημα-αίνιγμα. Ωστόσο, από την άλλη μεριά, το ενδιαφέρον του αναγνώστη δεν μειώνεται: εφεξής αντιλαμβανόμαστε ότι υπάρχουν δύο μορφές ενδιαφέροντος, εντελώς διάφορες. Την πρώτη μπορούμε να την ονομά­ σουμε περιέργεια· αυτή οδεύει από το αποτέλε­ σμα προς την αιτία: με αφετηρία μια συγκεκρι­ μένη έκβαση (ένα πτώμα και κάποια ενδεικτικά στοιχεία) πρέπει να ανακαλύψουμε την αιτία (τον ένοχο και ό,τι τον ώθησε στο έγκλημα). Η δεύτερη μορφή είναι η αγωνία [suspense = σα­ σπένς, εναγώνια προσμονή] και εδώ οδεύουμε από την αιτία προς το αποτέλεσμα: αρχικά μας

Α

δείχνουν τα αρκτικά δεδομένα (γκάνγκστερς που μηχανεύονται παρανομίες) και το ενδιαφέρον μας συντηρείται από την προσμονή των γεγονό­ των που πρόκειται να συμβούν, δηλαδή των αποτελεσμάτων (πτώματα, εγκλήματα, συμπλο­ κές). Αυτός ο τύπος ενδιαφέροντος ήταν αδια­ νόητος στο μυθιστόρημα-αίνιγμα, γιατί οι πρω­ ταγωνιστές του (ο ντετέκτιβ και ο φίλος του, ο αφηγητής) ήταν, εξ ορισμού, απρόσβλητοι: τίπο­ τε δεν μπορούσε να τους συμβεί. Στο μαύρο μυ­ θιστόρημα η κατάσταση αντιστρέφεται: τα πά­ ντα είναι ενδεχόμενα, και ο ντετέκτιβ διακυβεύει την υγεία του, αν όχι τη ζωή του. Παρουσίασα την αντίθεση μεταξύ μυθιστορήματος-αίνιγμα και μαύρου μυθιστορήματος ως αντίθεση μεταξύ δύο ιστοριών και μιας μοναδι­ κής· εδώ πρόκειται για λογική κατάταξη και όχι για ιστορική καταγραφή. Το μαύρο μυθιστορή­ ματα δεν είχε ανάγκη, για να εμφανιστεί, να πραγματοποιήσει τη συγκεκριμένη αυτή αλλαγή. Δυστυχώς για τη λογική, τα είδη δεν εμφανίζο­ νται ταυτόχρονα με τη θεωρία, σαν να έχουν ως μοναδικό σκοπό να φωτίσουν τις δυνατότητες που παρέχονται από αυτή τη θεωρία. Το νέο εί­ δος δημιουργείται γύρω από ένα στοιχείο που στο παλαιό είδος δεν ήταν δεσμευτικό: τα δύο είδη κωδικοποιούν (καθιστούν δεσμευτικά) ασύμμετρα στοιχεία. Γι’ αυτόν το λόγο η ποιητι­ κή του κλασικισμού απέτυχε όσον αφορά τη λο­ γική της ταξινόμηση των ειδών. Το σύγχρονο μαύρο μυθιστόρημα συγκροτήθηκε όχι γύρω από ένα τέχνασμα παρουσίασης, αλλά γύρω από το αναπαριστώμενο κοινωνικό Περιβάλλον, γύρω από ιδιόμορφα πρόσωπα και ήθη· με άλλα λό­ για, η συστατική του ιδιομορφία είναι θεματική. Έτσι το περιέγραφε, στα 1945, ο Marcel Duhamel - ο άνθρωπος που το ανέδειξε στη Γαλλία: στο μαύρο μυθιστόρημα βρίσκουμε «βία - σε όλες τις μορφές της και ιδιαίτερα στις πιο επαί­ σχυντες - , ξυλοδαρμούς και σφαγές». «Η ανηθικότητα είναι σ’ αυτό τόσο φυσιολογική όσο και τα αγαθά συναισθήματα». «Σ’ αυτό υπάρχει επί­ σης έρωτας - κατά προτίμηση κτηνώδης -, άστα­ το πάθος, ανελέητο μίσος...». Πράγματι, γύρω από αυτές τις λίγες σταθερές συγκροτείται το μαύρο μυθιστόρημα: τη βία, το συχνά αισχρό έ­ γκλημα, την ηθική αδιαφορία των προσώπων. Κεντρική θέση στο μαύρο μυθιστόρημα κατέχει, επίσης δεσμευτικά, η «δεύτερη ιστορία», αυτή που εκτυλίσσεται στο παρόν αλλά η καθαίρεση της πρώτης δεν είναι δεσμευτικό χαρακτηριστι­ κό' οι πρώτοι συγγραφείς της «μαύρης σειράς», ο Ντ. Χάμμετ, ο Ρ. Τσάντλερ διατηρούν το μυ­ στήριο· το αξιοσημείωτο έγκειται στο γεγονός ότι εδώ η λειτουργία του μυστηρίου είναι δευτερεύουσα, υποδεέστερη, και όχι κεντρική όπως στο μυθιστόρημα-αίνιγμα. Αυτή η περιστολή μέσα στο περιγραφόμενο


αφιερωμα/23 κοινωνικό περιβάλλον διαχωρίζει επίσης το μαύ­ ρο μυθιστόρημα από το περιπετειώδες, μολονότι αυτό το όριο δεν είναι πολύ σαφές. Πρέπει να λάβουμε υπόψη ότι οι ιδιότητες που απαριθμή­ σαμε ως εδώ, ο κίνδυνος, η καταδίωξη, οι μάχες, συναντιόνται επίσης στο περιπετειώδες μυθιστό­ ρημα [roman d’aventures]· το μαύρο μυθιστόρη­ μα εντούτοις διατηρεί την αυτονομία του. Μπο­ ρούμε να διακρίνουμε πολλές αιτίες που καθορί­ ζουν αυτό το γεγονός: η σχετική εξάλειψη του περιπετειώδους μυθιστορήματος και η υποκατά­ στασή του από το μυθιστόρημα κατασκοπείας [roman d’espionnagej- κατόπιν η ροπή των συγ­ γραφέων του περιπετειώδους μυθιστορήματος προς το φανταστικό και το εξωτικό, τα οποία το Σημείωση 1. Ο όρος «μαύρο μυθιστόρημα» προέρχεται από τη γαλλική εκδοτική συλλογή «μαύρη σειρά», που κυκλοφόρησε μετα­ πολεμικά τους αμερικανούς αστυνομικούς συγγραφείς. Ο τίτλος της σειράς προέρχεται κι αυτός από έξι μυθιστορή­ ματα του Cornell Woolrich (ψευδώνυμο William Irish) που στον τίτλο τους περιλαμβάνουν τη λέξη «μαύρο»: Η νύφη φορούσε μαύρα (1940), Η μαύρη κουρτίνα (1941), Το μαύρο άλλοθι (1942), Ο μαύρος άγγελος (1943), Το μαύρο μονοπά­ τι του φόβου (1944), Συνάντηση στα μαύρα (1948). Όμως ο όρος αυτός είναι ξένος προς το αγγλόφωνο αναγνωστικό κοινό. Έτσι παρατηρείται το παράδοξο φαινόμενο στην αγ­ γλική μετάφραση του δοκιμίου του Τοντόρωφ (που γράφτη­ κε'στα γαλλικά), ν’ αναγκαστεί ο μεταφραστής να τον απο­ δώσει με τον όρο «θρίλερ» (όρο που με τη σειρά του στην αγγλική βιβλιογραφία έχει χρησιμοποιηθεί συχνά αντιφατι­ κά, αλλά που μέσα στο κείμενο του Τοντόρωφ παίρνει ένα σαφές, ίσως για πρώτη φορά, νόημα)· Ο μόνος δόκιμος όρος στα αγγλικά που χαρακτηρίζει το είδος του αστυνομι­ κού μυθιστορήματος για τα χρόνια που τοποθετεί ο Τοντό­ ρωφ την απαρχή του «μαύρου μυθιστορήματος», είναι το «hard-boiled» («σκληρό» αφήγημα). Στην αγγλική μετάφρα­

κατευθύνουν, από τη μια μεριά, κοντά στο ταξι­ διωτικό αφήγημα [recit de voyage] και, από την άλλη, στα σημερινά μυθιστορήματα επιστημονι­ κής φαντασίας [romans de science-fiction]· τέλος, η τάση προς την περιγραφή, η οποία παραμένει εντελώς ξένη προς το αστυνομικό μυθιστόρημα. Η διαφορά όσον αφορά την περιγραφή του κοι­ νωνικού περιβάλλοντος και των ηθών προστίθε­ ται στις άλλες διακρίσεις που μνημονεύσαμε· και ακριβώς αυτή η διαφορά επέτρεψε τη συγκρότη­ ση του μαύρου μυθιστορήματος. |«Η τυπολογία του αστυνομικού μυθιστορήματος» (1966) από τη μετάφραση του Βαγγέλη Μπιτσώρη στον τόμο «Ανα­ τομία του Αστυνομικού Μυθιστορήματος», εκδ. Άγρα] ση το «σκληρό» αφήγημα εξυπονοείται ως η αρχική φάση εμφάνισης του «θρίλερ». Στην αμερικανική εκδοτική δρα­ στηριότητα, επιπλέον, ο Woolrich χαρακτηρίζεται ως ο συγ­ γραφέας που εγκαινίασε το ψυχολογικό μυθιστόρημα αγω­ νίας (που στην «τυπολογία» του Τοντόρωφ χαρακτηρίζεται απλούστερα ως «μυθιστόρημα αγωνίας» και εξυπονοείται το «αστυνομικό» - με τον τρόπο αυτό ο Τοντόρωφ θα μιλή­ σει τελικά και σωστά για ένα τρίτο είδος, αλλά έχει προη­ γουμένως να ξεπεράσει μια σχεδόν αξεδιάλυτη σύγχυση που προκαλεί ο όρος «μαύρο μυθιστόρημα», διότι προήλθε από τον συγγραφέα, τον Woolrich, που βασικά εγκαινίασε το τρίτο είδος, το μυθιστόρημα αγωνίας, αλλά ο δοκιμιογρά­ φος το χρησιμοποιεί κυρίως για να χαρακτηρίσει ένα προη­ γούμενο είδος, αυτό που βασικά εγκαινίασε ο Χάμμετ, το «σκληρό» αφήγημα δηλαδή, την απαρχή του «θρίλερ»). Η «τυπολογία», με λίγα λόγιά, βασισμένη στους όρους που έθεσε η ίδια αμερικανική συγγραφική και εκδοτική παρα­ γωγή, και όχι στους όρους που έθεσε η γαλλική μεταφρα­ στική και εκδοτική πρακτική της συλλογής «μαύρη σειρά», βρίσκεται αναμφίβολα πιο κοντά στην πραγματικότητα. Και η αγγλική μετάφραση της «τυπολογίας», από τη σκοπιά των χρησιμοποιουμένων όρων, εμφανίζεται παραδόξως πιο δόκιμη από το πρωτότυπο! (Α.Α.).


24/αφιερωμα

Τυπολογικοί άξονες στη διαγραφή του Φίλιπ Μάρλοου Αλέξης Ζήρας Λίγα χρόνια πριν από το θάνατό του ο Ρέημοντ Τσάντλερ έγραφε στον Άγγλο εκδότη του, Χάρις Χάμιλτον: «Υποτίθεται ότι είμαι ένας συγγραφέας σκληρών ιστοριών, αυτό όμως δε σημαίνει τίποτε. Απλώς είναι ένας τρόπος γραφής. Προσωπικά είμαι ευαίσθητος ή και άτολμος ακόμα. Κάπου κάπου είμαι εξαιρετικά καυστικός και καυγατζής * άλλες φορές πολύ συναισθηματικός». υτή η περιγραφή ταιριάζει στον Φίλιπ Μάρλοοου, που άλλωστε κατ’ επανάληψη χαρακτηρίστηκε ως αντικείμενο προβολής ορι­ σμένων πλευρών του δημιουργού του, σ’ ένα φανταστικό επίπεδο βέβαια και με τονισμένες υπερβολικά κάποιες ιδιότητές του. Ωστόσο με μια υπερβολή, αν θέλουμε να είμαστε ακριβείς, που βρίσκεται μέσα στα όρια του δυνατού να πραγματοποιηθεί. Ο Μάρλοου γεννήθηκε και αναπτύχθηκε στα λαϊκά περιοδικά της περιόδου της ποτοαπαγό­ ρευσης - ιδιαίτερα στη Μαύρη Μάσκα, όπου και τελειοποιήθηκε το είδος των σκληρών ιστοριών με ήρωά τους κάποιον ντετέκτιβ. Κατά γενική ομολογία, και σ’ αυτό συγκατένευσε η κριτική από πολύ νωρίς, ο Μάρλοου είναι ένα δημιούρ­ γημα ευτυχισμένων συγκυριών στη φαντασία του Ρ. Τσάντλερ. Αρκετοί από τους μελετητές της λαϊκής λογοτεχνίας του αμερικανικού μεσοπολέ­ μου ανάγουν την καταγωγή του σε άλλες μορφές της λαϊκής παράδοσης, σε ήρωες που καταφεύ­ γουν σε έρημους τόπους για να αποκοπούν από τις διαβρωτικές επιδράσεις του πολιτισμού, μορ­ φές όπως ο κάου μπόυ ή ο κυνηγός που ακόμα ώς τα πρώτα χρόνια του εικοστού αιώνα είχαν αντικειμενικά τη δυνατότητα να συνδυάσουν πά­ νω στην αμερικανική γη την πηγαία αθωότητα του ανθρώπου και την εναρμόνισή του με τους νόμους της Φύσης. Ο Μάρλοου, όπως και ο ντετέκτιβ που δημιούργησε ο Ντάσιελ Χάμμετ, ο Κοντινένταλ Οπ, είναι οι πρώτοι λαϊκοί ήρωες που ανήκουν μεν σ’ αυτή την παράδοση του

Α

Ντέηβιντ Κρόκετ ή του Χακ Φιν αλλά που μετα­ τοπίζουν καθοριστικά το χώρο δράσης τους: από την ύπαιθρο στην πόλη. Και για τους δυο τα όρια της πόλης φαίνονται αδιαπέραστα, δεν μπορούν πια να επιστρέφουν στον τόπο και στη μορφή της φανταστικής καταγωγής τους, δηλαδή στην αθωότητα και στην απλότητα της ζωής. Ενώ όμως ο ντετέκτιβ του Ντ. Χάμμετ είναι ένας υπάλληλος σε μια οργάνωση κυνηγών του εγκλή­ ματος και συνεργάζεται, όχι σπάνια, με την αστυνομία, ο Μάρλοου, μια δεκαετία αργότερα, δεν μπορεί πια να εμπιστευτεί κανέναν και είναι πεπεισμένος ότι δεν του απομένει άλλο από το να δουλέψει μονάχος. Η αστυνομία και οι αστυ­ νομικοί είναι ταυτόχρονα αντανακλάσεις και θύ­ ματα μιας διεφθαρμένης κοινωνίας ή των δυνά­ μεων που τη χειραγωγούν και που αντιπροσω­ πεύονται είτε από ανθρώπους του πλούτου είτε από γκάνγκστερς - οι μεν δεν μπορούν να υπάρ­ ξουν χωρίς τους δε. Για τον Κοντινένταλ Οπ η δουλειά που αναλαμβάνει δεν είναι τίποτε παρα­ πάνω από μια δουλειά. Για τον Μάρλοου όμως η δουλειά του είναι να υπερασπίζεται τους ανθρώ­ πους και τις αξίες ζωής που σχετίζονται - όπως φαίνεται - με την ιδιοσυγκρασία του δημιουργού του, με την παιδεία και την κουλτούρα της ιρ­ λανδικής οικογένειάς του όπως και των σχολι­ κών κανόνων που γνώρισε κατά τη διάρκεια της φοίτησής του στο Κολέγιο του Ντάλγουιτς. Έτσι, ίσως, μπορεί να εξηγηθεί και το παράδο­ ξο του πώς αυτός, ο Τσάντλερ δηλαδή, ένας δει­ νός χειριστής της Αμερικάνικης γλώσσας, διαλέ-


αφιερωμα/25

γει να πλάσει έναν ήρωα που ανήκει μεν στη γραμμή των μεγάλων λαϊκών ηρώων, αναλαμβά­ νει να φέρει στο φως τη διαφθορά της ζωής στις αμερικανικές πόλεις και, τελικά, υπερασπίζεται αντιστικτικά κάποιες αξίες που αγλαΐζουν έναν κόσμο αμετακίνητο και αδιάφορο για την ιστο­ ρία. ανένας άλλος ήρωας - και φυσικά όχι αυτός του Χάμμετ - δεν είναι σ’ αυτό το βαθμό παντογνώστης και πανούργος, σ’ αυτό το βαθμό καλός και αρνητής κάθε απάτης, σ’ αυτό το βαθ­ μό μόνος. Σε όλα τα μυθιστορήματα όπου πρω­ ταγωνιστεί διατρέχει και γνωρίζει όλο το φάσμα της κοινωνίας στην οποία ζει, από τα φτωχότερα στρώματα ώς τα πλουσιότερα, από τις παράγκες ώς τις επαύλεις των εκατομμυριούχων και τα πο­ λυτελή γραφεία των ατζέντηδων του Χόλιγουντ. Ο Τσάντλερ είχε συχνά επισημάνει ότι οι σύγ­ χρονες αμερικανικές πόλεις διοικούνται ουσια­ στικά από τους γκάνγκστερς· οι κινηματογραφι­ κοί αστέρες είναι υποχείρια των συμμοριών και ερωμένες των γκάνγκστερς· και η αλήθεια στις εφημερίδες είναι αυτό που οι ιδιοκτήτες τους εκατομμυριούχοι επιτρέπουν να τυπωθεί - κάτι που βέβαια δεν είναι η αλήθεια την οποία γυρεύ­ ει ο Μάρλοου, αυτός και μόνο. Αναζητώντας την αλήθεια που ρίχνει φως στο έγκλημα, ο Μάρλοου έχει να δώσει μάχη με το διεφθαρμένο νομοθετικό σύστημα και με την κοινωνία που το σύστημα αντανακλά. Ωστόσο ο Μάρλοου παραμένει έντιμος, φτωχός, μονάχος

Κ

και εργένης - τουλάχιστον ώς το τελευταίο βι­ βλίο που άρχισε να γράφει ο Τσάντλερ και που το άφησε ημιτελές. Δέχεται φοβερά χτυπήματα, τον βάζουν στο σημάδι, τον κυνηγούν, επιχει­ ρούν να τον εξοντώσουν, τον παγιδεύουν διαρκώς και με διάφορα μέσα. Εκείνος όμως επιζεί, παρ’ όλα αυτά, για το λόγο και μόνο ότι ο ρόλος του είναι ο ρόλος ενός καταλύτη μέσα στην ιστορία. Όπως ακριβώς οι ήρωες του Ε. Χέμινγουέη, που το μόνο που έχουν στη σκέψη τους είναι το γράψιμο, .ο Μάρλοου σκέφτεται αποκλειστικά και μόνο το καθήκον που έχει αναλάβει, να διαλευκάνει δηλαδή το έγκλημα. Και ενώ ο ήρωας του Τσάντλερ δεν ανήκει στον τύπο των ανθρώπων που σκέπτονται, έχει προ­ σωπικότητα και μάλιστα πολλές φορές αναφέρεται στην προσωπικότητα άλλων χαρακτήρων του κάθε μυθιστορήματος. Καταλαβαίνει και ανα­ γνωρίζει την αξία των άλλων, προχωρεί σε δια­ κρίσεις ανάμεσα σ’ αυτούς που τον περιβάλλουν, ανταποκρίνεται στις ηθικές αξίες τους και, άλ­ λωστε, είναι και ο ίδιος βαθύτατα ηθικολόγος. Έτσι, δεν είναι τυχαίο που πιστεύει ακλόνητος στην αλήθεια, στη δικαιοσύνη, στην εντιμότητα και στην εμπιστοσύνη, και κάνει ό,τι περνά από το χέρι του να προστατέψει όσους κατέχονται επίσης από τις ίδιες αξίες. Με τον τρόπο αυτό ανταποκρίνεται στη μεγάλη ποικιλία των ανθρώ­ πων και των καταστάσεων που συναντά στην πό­ λη, και με τον τρόπο αυτό, σε ένα δεύτερό επίπε­ δο της αφήγησης, ο Τσάντλερ πλουτίζει και δίνει ολοένα και διαφορετικές διαστάσεις στο ύφος


26/αφιερωμα του. Υπάρχουν κάθε λογής διαβαθμίσεις, όσον αφορά τα κοινωνικά στρώματα, τα περιβάλλο­ ντα, τα γλωσσικά ιδιώματα και τις εκφράσεις, στα μυθιστορήματά του. Και για τους λόγους αυτούς ο συγγραφέας μέσω του Μάρλοου, επέ­ τυχε όσο κανένας άλλος πριν απ’ αυτόν να απει­ κονίσει το Λος 'Αντζελες και το Χόλιγουντ, και καμιά φορά μου δημιουργείται η εντύπωση ότι αυτό που ενδιαφέρει τον Τσάντλερ δεν είναι ού­ τε η βία αυτή καθαυτή ούτε η λύση του μυστη­ ρίου, όσο η ίδια η πόλη και οι κάτοικοί της, η πόλη στην οποία κινείται art’ άκρη σ’ άκρη, προσπαθώντας να εμποδίσει το έγκλημα, ο Φίλιπ Μάρλοου. ν πάντως ο ήρωας του Τσάντλερ είναι σκληρός, και ξύπνιος, εξακολουθεί να έχει θλιμμένο χαρακτήρα και σε γενικές γραμμές θα μπορούσες να τον πεις απαισιόδοξο, για τη ζωή του και τον κόσμο. Είναι μια μοναχική μορφή, ένας άντρας χωρίς προσωπική ζωή. Οι περιπέτειές του καταλήγουν εκεί απ’ όπου άρχισαν, ανάμεσα σε τέσσερεις άδειους τοίχους, σ’ ένα ασήμαντο δωμάτιο ενός ασήμαντου κτιρίου. Και αυτό είτε το σπίτι του βρίσκεται τη φορά αυτή στην πόλη του Λος Άντζελες είτε πρόκειται για το βρώμικο γραφείο του (όπου, σημειωτέον, δεν

Α

χυδρομείο συνήθως δεν του φέρνει τίποτε άλλο από προτάσεις και προσκλήσεις ανθρώπων το ίδιο μοναχικών με αυτόν. Ο Μάρλοου μένει μόνος γιατί το έχει διαλέξει, πιστεύοντας ότι διαφυλάττει έτσι με τη μοναχικότητά του το αδιάφθορο του χαρακτήρα του. Ακόμα, σ’ ένα συμβολικό επίπεδο, η μοναξιά του είναι το μέτρο της μοναδικότητάς του. Οι περιπέτειές του μοιάζουν με ξαφνικές επιδρομές από τις οποίες επιστρέφει απαράλλαχτος, πολύ περισσότερο μάλιστα αν λάβουμε υπόψη μας ότι οι περιπέτειές του είναι κατ’ εικόνα και ομοίωση του διεφθαρμένου κοινωνικού του περιβάλλο­ ντος και της εποχής του. Οι σκέψεις που προβάλ­ λει στα ενδιάμεσα των σκηνών δράσης δεν είναι ούτε παιδαριώδεις - όπως πολλών άλλων ντετέκτιβ - ούτε όμως μας εντυπωσιάζουν ιδιαίτερα. Απλώς εκφράζουν το δραματικό του συναίσθη­ μα για τη μοναχική ζωή του ή, ακόμα, την αηδία του για την ευτέλεια των συμβατικών αξιών και της καθημερινής ζωής. Η κριτική του διάθεση εί­ ναι ιδιαίτερα τονισμένη όταν πρόκειται να περι­ γράφει τη Νότια Καλιφόρνιά και το Χόλιγουντ, όταν πρόκειται να υπαινιχθεί την αλληλεξάρτη­ ση που υπάρχει ανάμεσα στο έγκλημα και στη δύναμη ή ανάμεσα σε κοινωνικά στρώματα που φαινομενικά είναι άσχετα, όπως των φτωχών και των πλουσίων, των αβοήθητων και των δυνατών. Η παθητική αποδοχή της ζωής και η εξόντωση του ασθενέστερου.

Σ

έχει γραμματέα) με τη σκόνη, τις μύγες και τις λαθραίες ηλιαχτίδες να.περνούν από τα κατεβασμένα στόρια του παραθύρου, με το τηλέφωνο που συνήθως χτυπά όταν πρόκειται να του ζητή­ σει κάποιος βοήθεια, πολλές φορές εξαπατώντας τον, πάντως όμως βάζοντας σε κίνηση το μηχα­ νισμό της διαλεύκανσης του μυστηρίου. Το τα­

’ αυτό τον μίζερο και αποκρουστικό κόσμο που κυριαρχείται από νομιμοφανείς δυνά■μεις - συνήθως δυνάμεις του χρήματος και της βίας - διαδραματίζονται οι περιπέτειες του Μάρλοου. Τα προσωποποιημένα σύμβολα που ; εκφράζουν αυτό τον κόσμο, από τους αγαπητι! κόύς, τις λαχταριστές ξανθές, τους μικροκακοποιούς και τους αρχιγκάνγκστερς ώς τους πλη­ ρωμένους αστυνομικούς, τους παράνομους για­ τρούς, τις κακομαθημένες κόρες των πλουσίων, είναι στην ουσία αμετάβλητα από μυθιστόρημα σε μυθιστόρημα. Αλλάζουν ίσως μόνο ως προς τις μεταξύ τους σχέσεις και ως προς το ρόλο που κάθε φορά έχουν να παίξουν, καθώς η κάθε ιστορία έχει άλλες τεχνικής φύσεως ιδιαιτερότη­ τες ως προς την πλοκή, τους αφηγηματικούς χα­ ρακτήρες και το ρυθμό. Στον κόσμο του Μάρ­ λοου η αποξένωση, η διάλυση, η ρευστότητα, η απουσία κάθε ήθους και ηθικής είναι διαρκή μοτίβα. Και ο ίδιος ο Μάρλοου, ένας χαρακτήρας παλιομοδίτικος θα ’λεγε κανείς, είναι απέναντι σε όλα άυτά μια ιπποτική φιγούρα που επιμένει να έχει τους δικούς της νόμους, τη δική της αντί­ ληψη περί δίκαιου ή άδικου, την προσωπικά το­ νισμένη συμπεριφορά της, απέναντι σε έναν πο­ λιτισμό που εμπαίζει όλο και πιο έκδηλα το όρα, μα της ατομικής ελευθερίας.


αφιερωμα/27

Για την αλληλογραφία του Ρέημοντ Τσάντλερ [Αποσπάσματα απο την εισαγωγή του επ ιμελητή της έκδοσης των γραμμάτων του Ρ. Τσάντλερ]1

Σ

ε μια εποχή που το τηλέφωνο εξαφάνισε σταδιακά την αλληλογραφία, ο Τσάντλερ υπήρξε ένας από τους μεγαλύτερους επιστολο­ γράφους του καιρού του. «Δεν ξέρω γιατί στο καλό γράφω τόσα πολλά γράμματα», σημείωνε, «νομίζω όμως ότι το μυαλό μου, για καλή μου τύχη, χρειάζεται συνεχή απασχόληση». [...]. Ο Τσάντλερ ήθελε να γίνει ένας «σοβαρός» λο­ γοτέχνης και προσπάθησε να μιμηθεί τον Χέμινγουέη και άλλους σύγχρονους συγγραφείς, αλλά το κριτικό του αισθητήριο τον έκανε να νιώθει ανεπαρκής. Μια μέρα έπεσε πάνω στα λαϊκά πε­ ριοδικά που είχαν στραφεί στις αστυνομικές ιστορίες. Αποφάσισε να επιχειρήσει να γράψει στο είδος αυτό και είδε ότι του ταίριαζε. Διότι κανείς δεν έπαιρνε το συγκεκριμένο είδος στα σοβαρά, και δεν αισθανόταν ότι έπρεπε να κριθεί με τά μέτρα που είχε θέσει κάποιος άλλος.

Διάβασε και μιμήθηκε τη δουλειά των καθιερω­ μένων συγγραφέων της σχολής του «σκληρού» αφηγήματος, όπως ο Ερλ Στάνλεϋ Γκάρντνερ και ο Ντάσιελ Χάμμετ. Το 1933 δημοσίευσε το πρώτο του διήγημα στη Μαύρη Μάσκα. Για τα επόμενα πέντε με έξι χρόνια, συνέχισε να γράφει διηγήματα και νουβέλες, αναπτύσσοντας στα­ διακά τις ικανότητές του και το θεματικό του υλικό. Το 1939 δημοσίευσε το πρώτο του μυθι­ στόρημα τον Μεγάλο Ύπνο. Αν και δεν τον έκα­ νε αμέσως διάσημο, τον καθιέρωσε πάντως αμέ­ σως σαν έναν από τους καλύτερους καινούριους εκπροσώπους της σχολής του «σκληρού» αφηγή­ ματος. Στα επόμενα τέσσερα χρόνια κυκλοφόρησαν το Αντίο, Γλυκειά μου, το Ψηλό Παράθυρο και την Κυρία της Λίμνης. Η λογοτεχνική του φήμη εδραιώθηκε, αλλά δεν κέρδισε τα χρήματα που


28/αψιερωμα περίμενε. Οι πωλήσεις των βιβλίων τσέπης δεν ήταν ακόμα τότε τόσο κερδοφόρες για τους δη­ μοφιλείς συγγραφείς. Γι’ αυτό άρχισε να γράφει σενάρια για το Χόλιγουντ. Η παρουσία του στην Παραμάουντ συνέπεσε με την αυξανόμενη δημο­ τικότητα των αστυνομικών ταινιών, όπως το Γε­ ράκι της Μάλτας. Η πρώτη του δουλειά ήταν μια συνεργασία με τον Μπίλλυ Γουάιλντερ για τη με­ ταφορά της Διπλής Αποζημίωσης του Τ.Μ. Κέην στην οθόνη. Το φιλμ έγινε επιτυχία και ο Τσάντλερ συνέχισε να παίρνει δουλειές. Δεν του άρε­ σε όμως να εργάζεται στα στούντιο. Ως καλλιτέ­ χνης, υπήρξε πολύ ανεξάρτητος για να δεχθεί πρόθυμα τις παρεμβάσεις στα γραπτά των άλλων συγγραφέων και σκηνοθετών, τους οποίους δεν εκτιμούσε καθόλου. Όταν κέρδισε αρκετά χρή­

ματα για να έχει να ζήσει, έφυγε από το Χόλι­ γουντ και εγκαταστάθηκε στην La Jolla με τη γυ­ ναίκα του, όπου και πέρασε το μεγαλύτερο μέ­ ρος από το υπόλοιπο της ζωής του. έχρι τότε είχε γίνει ένας διεθνούς φήμης συγγραφέας, και τα επόμενα βιβλία του, Η Μικρή Αδελφή και Ο Μεγάλος Αποχαιρετισμός, τον ανέδειξαν σε μυθιστοριογράφο που παρου­ σιάζει τις εκφάνσεις της αμερικάνικης ζωής με τη ζωντάνια και την αυτοδυναμία κάθε «σοβα­ ρού» λογοτέχνη. Αποτέλεσε έναν θρίαμβο του στυλ, το γεγονός ότι κατόρθωσε να μετασχηματί­ σει έναν περιορισμένο τύπο μυθοπλασίας προσδίδοντάς του καθολική συγκινησιακή ακτινοβο­ λία. Ουσιαστικά, ανασύνθεσε το Λος Άντζελες

Μ

Εννέα γράμματα τον Ερλ Στάνλεϋ Γκάρντνερ1 (5 Μαΐου, 1939)

Αγαπητέ Ερλ, [■■■] Ό ταν μιλούσαμε για το παλιό περιοδικό Action Detective, ξέχασα να σου πω ότι έμαθα να γράφω νουβέλες πάνω σε μια δική σου ιστορία για κάποιον Ρεξ Κέην, που ήταν το alter ego του Εντ Τζέκινς κι έμπλεξε με μια περίκομψη κυρία σε μια βίλα στην κορυφή του λόφον στο Χόλιγουντ, που διενθυνε μια οργάνωση κατά των εκβιαστών. Δε θα θυμάσαι την ιστορία. Ίσως την έχεις καταχωρημένη στο αρχείο σου με τον κωδικό 54276-84. [...]. Έκανα μια εξαιρετικά λεπτομερειακή σύνοψη της πλοκής και την ξανάγραψα. Σύγκρινα το αποτέλεσμα και την ξανάγραψα από την αρχή. Ύστερα πάλι τα ίδια. Τελικά μου άρεσε. Παρεμπιπτόντως, ανακάλυψα ότι το κόλπο στην τεχνική σου ήταν η ικανότητα να κάνεις αδιανόητες καταστάσεις να φαίνονται στη διάρκεια της ανάγνωσης ως αληθοφανείς. Ελπίζω ν’ αντιλαμβάνεσαι ότι στο λέω ως φιλοφρόνηση. Δεν έχω καταφέρει ούτε καν να φθάσω κοντά στην πραγματοποίηση κάτι ανάλογου. Ο Δουμάς διέθετε σε μεγάλο βαθμό αυτό το προτέρημα. Όπως και ο Ντίκενς. Είναι η αρχή κάθε γρήγορης συγγραφής, διότι όπως είναι φυσικό, εμπεριέχει σημαντική δόση αυτοσχεδιασμού, και το να αυτοσχεδιάσεις σε μια σκηνή αποτελεί αναπόφευκτα κόλπο. Τουλάχιστον έτσι νομίζω. Να ’μαι λοιπόν στις 2.30 το πρωί να γράφω για τεχνικές, παρά τη βαθιά μου πεποίθηση ότι από τη στιγμή που κάποιος αρχίζει να μιλάει για τεχνική, σημαίνει ότι έχει ξεμείνει από ιδέες. Χαιρετισμούς σε όλους Τσάντλερ 1. Συγγραφέας <

Αΐκών μυθιστορημάτων, συνάδελφος του Ρ. Τσ. στη Μαύρη Μάσκα. (Σ.τ.Μ.).


αφιερωμα/29 χαρίζοντάς του λογοτεχνική υπόσταση, και αυτό υπήρξε το μεγαλύτερο επίτευγμα της τελευταίας δεκαετίας της ζωής του [...]. Τα γράμματά του κοιταγμένα στο σύνολό τους, μοιάζουν περισσότερο με σημειωματάριο συγγραφέα παρά με συνηθισμένη αλληλογραφία. Ένα γράμμα ξεκινάει συχνά μιλώντας για δου­ λειές, αλλά γρήγορα ο Τσάντλερ θα προχωρήσει σε πιο ενδιαφέροντα θέματα - τα παιδικά του χρόνια στην Αγγλία, η θέση των συγγραφέων στο Χόλιγουντ, τα βιβλία που διάβασε πρό­ σφατα, τί χρειάζεται για να είναι κανείς μυθιστοριογράφος, ή τα ήθη στη Νότια Καλιφόρνια, όπου ζούσε σαν ξένος στη δική του χώρα, δια­ σκεδάζοντας με τον κόσμο γύρω του, αλλά νιώ­ θοντας ταυτόχρονα συχνά προσβεβλημένος. [...].

Ο Τσάντλερ θ’ αλληλογραφούσε λιγότερο αν είχε γράφει περισσότερα μυθιστορήματα. Ωστόσο οδήγησε το αστυνομικό μυθιστόρημα στα όριά του, με τον Μεγάλο Αποχαιρετισμό. Οτιδήποτε πρόσθετο, θ’ αποτελούσε επανάληψη. Τα γράμ­ ματα του Τσάντλερ είναι μακροσκελή και γεν­ ναιόδωρα, διότι είχε πολλά να πει και διότι μέσα στη μοναξιά του ήθελε να εκφράσει τις σκέψεις και τα συναισθήματά του σ’ οποιονδήποτε του απαντούσε μ’ ένα νέο γράμμα. [...]. Μετάφραση: Α .Α . 1. Ο Φρανκ Μακ Σέην είναι καθηγητή; στο Πανεπιστήμιο Κολοΰμπια. Η εισαγωγή του είναι από τον τόμο «Selected Let­ ters of Raymond Chandler», εκδ. Papermac, 1983.

Ρέημοντ Τσάντλερ Στον Ντέηλ Ουώρρεν1 [7 Ιανουάριου, 1945]

Αγαπητέ Ουώρρεν, /.../ Το άρθρο μου στο Atlantic,2 μου προξένησε πολλά προβλήματα. Ο Κος Φ. Μάρλοου, ένας συνηθισμένος άξεστος αλκοολικός, που δεν πλαγιάζει ποτέ με τις πελάτισσές του σε ώρα υπηρεσίας, προσπαθεί να με κάνει να του εξευγενίσω τη φιγούρα. «Γιατί στο διάβολο», μου λέει «θές να με κρατάς στο περιθώριο. Αποκαλύφθηκες ότι ξέρεις να γράφεις Αγγλικά - κατά κάποιο τρόπο - γι' αυτό ανασκουμπώσου, γράφε κάτι και για μένα». Φαντάζομαι τι θα γίνει αν ξαναδημοσιέφω άρθρο μου στο Atlantic. Θα θέλει γκέτες και μονόκλ και θ’ αρχίσει να συλλέγει παλιές πορσελάνες. Υπάρχουν σοβαρά μειονεκτήματα, όταν τραβάς την προσοχή, ακόμα και σε μικρό βαθμό, όπως στην περίπτωσή μου. Πλακώνουν οι υποδείξεις κι εσύ προσπαθείς να τις εφαρμόσεις. Το μόνο που ήθελα όταν ξεκίνησα, ήταν να παίξω με την καινούρια συναρπαστική γλώσσα? και να δω, χωρίς κανείς να το προσέξει, τι αποτελέσματα μπορούσε να φέρει ως εκφραστικό μέσο, το οποίο ενώ θα έμενε σ’ ένα επίπεδο αντιδιανοουμενίστικο, ταυτόχρονα θα είχε τη δύναμη να πει πράγματα που συνήθως απαιτούν μια λογοτεχνικότητα. Δεν μου καιγόταν καρφί για το είδος της ιστορίας που έγραφα. Έγραψα πάντως μελόδραμα, διότι όταν κοίταξα γύρω μου να δω τι υπάρχει, διαπίστωσα ότι ήταν το μόνο σχετικά τίμιο είδος συγγραφής, που δεν προσπαθούσε ταυτόχρονα να επιβάλλει την κομματική γραμμή κάποιου. Να, λοιπόν, τώρα που έρχονται και μου μιλάνε για την πρόζα και άλλοι που λένε ότι έχω κοινωνική συνείδηση. Ο Φ. Μάρλοου έχει κοινωνική συνείδηση αλόγου. Έχει ατομική συνείδηση, πράγμα εντελώς διαφορετικό. Υπάρχουν άνθρωποι που νομίζουν ότι υπερβάλω τις ασχήμιες της ζωής. Ο Θεός να τους λυπηθεί! Αν ήξεραν πόσα λίγα έχω πει στην κατεύθυνση αυτή. Ο Φ. Μάρλοου δεν δίνει δεκάρα για το ποιος είναι πρόεδρος, ούτε κι εγώ, διότι ξέρω ότι θα πρόκειται πάντως για πολιτικό. Κάποιο πουλάκι μου σφύριξε ότι θα μπορούσα να


30/αφιερωμα έγραφα καλά προλεταριακά μυθιστορήματα. Στον περιορισμένο κόσμο που ζω δε γνωρίζω να υπάρχει τέτοιο θηρίο, αλλά και αν υπήρχε θα ήμουν ο τελευταίος που θα το συμπαθούσε, διότι είμαι από παράδοση και μακρόχρονη εξάσκηση άνθρωπος εντελώς σνομπ. Ο Φ. Μάρλοου κι εγώ δεν περιφρονούμε τις τάξεις των πλουσίων για τα λεφτά και τα λουτρά τους, τις περιφρονούμε γιατί είναι κάλπικες. Και πάει λέγοντας. Έτσι μου παρουσιάζεται ξαφνικά το πρόβλημα να πρέπει να διαθέτω μια πολύ ακριβή αυτοσυνείδηση για απλά πράγματα, που ποτέ μου δεν έβρισκα το λόγο να εξηγήσω ή την ανάγκη να τα εξηγήσω σε μάκρος και με λύσσα, στο ίδιο το λεκτικό ιδίωμα που προσπαθώ να ξεχάσω. Διότι, οι άνθρωποι που μπορούν να καταλάβουν από εξηγήσεις, μόνο σε αυτό το λεκτικό ιδίωμα μπορούν να τις δεχθούν εκφρασμένες. [■■■]■ Έλαβα επίσης ένα γράμμα από μια κυρία από το Καράκας της Βενεζουέλας, η οποία με ρωτάει αν θέλω να γίνω φίλος της όταν έρθει στη Νέα Υόρκη. Ο υπαινιγμός της, μου θύμισε ένα άλλο γράμμα κοριτσιού από το Σήατλ, στο οποίο ανέφερε ότι ενδιαφερόταν για τη μουσική και το σεξ, και μου έδωσε την εντύπωση ότι, αν βρισκόμουν υπό πίεση χρόνου, δεν υπήρχε λόγος να μπω στον κόπο ούτε τις πιτζάμες μου καν να φέρω. Μάλλον θα είχε σπυράκια. Ρέημοντ Τσάντλερ 1. Διευθυντής πωλήσεων της Houghton Mifflin Company. (Σ.τ.Μ.). 2. Πρόκειται για το άρθρο «The Simple Art of Murder» (Δεκέμβριος 1944). Αναδημοσιεύτηκε αργότερα ως εισαγωγή στη συλλογή διηγημάτων του Ρ. Τσ. με τον τίτλο «Pearls are a Nuisance». Με τον ίδιο τίτλο ο Τσάντλερ δημοσίευσε αργότερα ένα μεγαλύτερο και διαφορετικό άρθρο στο The Saturday Review (Απρίλιος 1950) (Σ.τ.Μ.). 3. Εννοεί τ’ αμερικάνικα, (και τις ιδιωματικές εκφράσεις τους), που τ’ αντιμετώπιζε ως ξένη γλώσσα, την οποία ' θεωρούσε ότι έπρεπε να μάθει από την αρχή. (Σ.τ.Μ.).

Στον Ερλ Στάνλεϋ Γκάρντνερ [29 Ιανουάριου, 1946]

Αγαπητέ Ερλ, /...]. Οι κριτικοί σήμερα είναι κάτι κουρασμένοι βοστωνέζοι, όπως ο Βαν Βυκ Μπρουκ, εξυπνάκηδες, όπως ο Φάντιμαν ή τίμιοι άνθρωποι που τα ’χουν χαμένα από τη ματαιότητα της δουλειάς τους, όπως ο Έντμουντ Ουίλσον. Το αναγνωστικό κοινό είναι διανοητικά εφηβικό, στην καλύτερη περίπτωση, και είναι φυσικό η λεγάμενη «σοβαρή λογοτεχνία» να πουλιέται σε αυτό το κοινό με τις μεθόδους που πλασάρονται οι οδοντόπαστες, τα καθαρτικά και τ ’ αυτοκίνητα. Είναι εξίσου φυσικό, από τη στιγμή που το κοινό έχει μάθει να διαβάζει «σοβαρή λογοτεχνία» με τη βία, να θέλει στα ενδιάμεσα των «σοβαρών» μπεστ-σέλλερς, να διαβάσει ένα βιβλίο από διασκέδαση κι ευχαρίστηση. Έτσι, όπως όλο το κοινό των μισο-μορφωμένων κάθε ηλικίας, στρέφεται με ανακούφιση σε αυτόν που θα του διηγηθεί μια ιστορία και τίποτα άλλο. Να πεις ότι αυτό που γράφει ο συγκεκριμένος άνθρωπος δεν είναι λογοτεχνία, είναι σαν να λες ότι ένα βιβλίο δεν αξίζει επειδή θέλεις να το διαβάσεις. Ό ταν ένα βιβλίο, οποιοδήποτε βιβλίο, φτάνει σ’ έναν ορισμένο βαθμό καλλιτεχνικής επιδεξιότητας, περνάει στη σφαίρα της λογοτεχνίας. Γεγονός που μπορεί να οφείλεται στο στυλ, στην κατάσταση, στο χαρακτήρα, στον συναισθηματικό τόνο, στην ιδέα ή σε δεκάδες άλλους παράγοντες. Μπορεί επίσης να οφείλεται στην τελειοποίηση του ελέγχου πάνω στην κίνηση της ιστορίας, παρόμοια με τον έλεγχο της μπάλας από τον πλέυ μέηκερ. [...]. Ρέη Στον Φρέντερικ Λιούις Ά λλεν1 [7 Μαΐου, 1948]

Αγαπητέ Κε Άλλεν, [...]. Ο Ώ ντενμε αφήνει χαμένο και αβέβαιο. Το άρθρο του2 για τις αστυνομικές ιστορίες ήταν θαυμάσιο με την έννοια του καθαρού, ψυχρού, κλασικού ύφους. Γιατί όμως με ανακατεύει; Εγώ δεν είμαι παρά ένας τύπος που προέκτεινε μερικές νουβέλες του για λαϊκα περιοδικά σε βιβλία. Πώς είναι δυνατόν να μου καίγεται καρφί για την


αφιερωμα/31 αστυνομική ιστορία σαν φόρμα; Το μόνο που γυρεύω είναι μια δικαιολογία για ορισμένα πειράματα στο δραματικό διάλογο. Γι’ αυτό χρειάζομαι πλοκή και δραματικές καταστάσεις · όμως βασικά και οι δυο αυτοί παράγοντες με αφήνουν σχεδόν πλήρως αδιάφορο. Αυτό το οποίο πραγματικά με ενδιαφέρει είναι ό,τι αποκαλεί ο Έρολ Φλυν «η μουσική», οι φράσεις που πρέπει να πει. Και να, όπως βρίσκομαι στα μισό μιας ιστορίας με τον Μάρλοου και κάπως το διασκεδάζω (μέχρι να κολλήσω), εμφανίζεται αυτός ο τύπος ο Ώντεν για να μου πει ότι ενδιαφέρομαι να γράφω σοβαρές μελέτες του υποκόσμου. Έτσι πλέον προσέχω πολύ ό,τι γράφω και λέω στον εαυτό μου, θυμήσου παλιό-φίλε, πρόκειται για μια πολύ σοβαρή μελέτη του υποκόσμου. Μιλάω σοβαρά; Όχι, φυσικά. Πρόκειται για τον υπόκοσμο; Όχι, απλά αναφέρομαι σε μια μέση όιαφθαρμένη ζωή, με τη μελοδραματική σκοπιά της αφήγησης υπερτονισμένη, όχι επειδή τρελαίνομαι για το μελόδραμα, αλλά επειδή είμαι αρκετά ρεαλιστής ώστε να γνωρίζω τους κανόνες του παιγνιδιού. Τον καιρό που έγραφα στα λαϊκά περιοδικά, σ’ ένα διήγημά μου υπήρξε η εξής παράγραφος: «Βγήκε από τ’ αυτοκίνητο και διέσχισε τον ηλιόλουστο διάδρομο μέχρι να φτάσει στην είσοδο κι η σκιά της τέντας να πέσει στο πρόσωπό του σαν δροσερό νερό». Ό ταν δημοσιεύτηκε την είχαν αφαιρέσει. Οι αναγνώστες δεν αρέσκονταν σε κάτι τέτοια - σταματούσαν απλώς τη δράση. Ανασκουμπώθηκα για ν’ αποδείξω το λάθος. Η θεωρία μου ήταν πως ο αναγνώστης λανθασμένα, πίστευε ότι το μοναδικό του ενδιαφέρον το αποτελούσε η δράση. Χωρίς να το γνωρίζει, ενδιαφερόταν όσο κι εγώ για τη δημιουργία συναισθημάτων μέσα από το διάλογο και την περιγραφή. Ό ,τι θυμάται, ό,τι στοιχειώνει μέσα του δεν είναι, για παράδειγμα, κάποιος που σκοτώνεται, αλλά πως τη στιγμή που ξεψυχάει προσπαθεί να πιάσει ένα συνδετήρα πάνω στη γυαλιστερή επιφάνεια του γραφείου κι ο συνδετήρας γλιστράει μακριά του. Μια υποψία έντασης διαγράφεται στο πρόσωπό τον. Το στόμα είναι μισάνοιχτο, μια γκριμάτσα βασανισμού. Το τελευταίο που σκέπτεται είναι ο θάνατος. Ούτε καν ακούει το χτύπημα στην πόρτα. Ο καταραμένος μικρός συνδετήρας συνεχίζει να γλιστρά μέσα από τα δάχτυλά του. Με φιλικούς χαιρετισμούς Ρέημοντ Τσάντλερ 1. Εκδότης του Harper's Magazine και συγγραφέας. (Σ.τ.Μ.). 2. «Το ένοχο Πρεσβυτέριο», Harper’s Magazine, Μάιος 1948. Το απόσπασμα από το άρθρο του Ώντεν που αναφέρεται στον Τσάντλερ, το παραθέτω σε άλλη σελίδα του αφιερώματος (Σ.τ.Μ.).

Στην Μπέρνις Μπάουμγκαρντεν1 [19 Δεκεμβρίου, 1950|

Αγαπητή Μπέρνις, Μόλις έλαβα ένα αντίτυπο της ιταλικής μετάφρασης της «Μικρής Αδελφής», που έκόωσε ο οίκος Mondatori. Ελπίζω να έχετε αντίτυπο στο γραφείο σας για να του ρίξετε μια ματιά. Φαίνεται άθλια δουλειά. Σύμφωνα με το συμβόλαιο, παράγραφος 2, οι εκδότες συμφώνησαν για μια «πιστή και σωστή μετάφραση». Τα ιταλικά μου είναι ομολογουμένως φτωχά, αλλά διαπίστωσα οκτώ με δέκα λάθη στην πρώτη σελίδα του είδους που δείχνουν ότι ο μεταφραστής μπορεί να ξέρει τα εγγλέζικα του σχολείου, αλλά δεν έχει ιδέα για τη γλώσσα στην οποία γράφω. Πρόκειται για λάθη παρανοήσεων. Επίσης, ολόκληρη η πρώτη παράγραφος του βιβλίου έχει αφαιρεθεί2 και στο πρώτο κεφάλαιο υπάρχουν και άλλες παραλείψεις. Σχετικά με τους χαρακτήρες, για παράδειγμα, μου φαίνεται ηλίθιο να πουν εκ των προτέρων ότι η Μέηβις Γουέλντ είναι αδερφή των Κουέστ. Είναι κάτι το οποίο δεν πρέπει ν’ αποκαλυφθεί, μέχρι το σημείο που αποκαλύπτεται στην ίδια την ιστορία. Βάλανε τον Αρα Λάγκαρντυ για συνεργάτη της αστυνομίας παράλληλα με τους δυο ντετέκτιβς. Πρέπει να πρόκειται για πλήρη παρανόηση. Τον Μπαλλού τον κάναν παραγωγό, αντί για ατζέντη. Η περιγραφή της πράσινης βρωμόμυγας έχει μεταφραστεί εντελώς λάθος. Δεν προσπάθησαν καν να μεταφράσουν ό,τι έγραψα. Ένα «μπαρ» δεν είναι «ντράγκστορ». Να πεις ότι το ασανσέρ «λειτουργεί», δεν σημαίνει ότι είναι «τζάμπα». Ύστερα από τη φράση «Καλύτερα ν’ απευθυνθείτε στο Σύλλογο του Πανεπιστημίου», στη σελίδα τρία του βιβλίου μου, να πώς συνέχισε ο μεταφραστής στη θέση του δικού μου κειμένου: «Μου


32/αφιερω μα

φαίνεται ότι υπάρχουν εκεί δυο ντετέκτιβς, αλλά όε νομίζω πως θα καταφέρετε να τους πείσετε να δουλέψουν για σας». Αυτή είναι παρακαλώ η ιταλική μετάφραση του: «'Ακόυσα ότι τους έχουν μείνει δυο» (δυο τζέντλεμεν, δηλαδή), «αλλά δεν είμαι σίγουρος ότι θα τους αφήσουν στα χέρια σας». Στο τέλος του κεφαλαίου έβαλαν «θα έπρεπε να είχα κλείσει την πόρτα», αντί «κλειδώσει την πόρτα». Είναι γελοίο. Ό λα αυτά γίνονται σε μιάμιση σελίδα. 'Ενας Θεός ξέρει τι επακολουθεί. Ο μεταφραστής δεν κατάλαβε μάλλον τι έχω γράψει. Α ν κατάλαβε, τότε δεν προσπάθησε καθόλου να το αποδώσει στα ιταλικά. Θα στείλω το αντίτυπο στον Τζέμι Χάμιλτον, του οποίον η γυναίκα είναι Ιταλίδα για να ζητήσω τη γνώμη της. Δεν θα ήθελα να συνεχίσω συνεργασία με αυτόν τον εκδοτικό οίκο. Τα λεφτά είναι ελάχιστα γι> ν’ αξίζει να τραβιέται κανείς με τέτοια πράγματα. Ό σο για τη λογοτεχνική φήμη, είναι αυτονόητο ότι η μετάφραση του βιβλίου μου σε ιταλικά ανάλογα των αγγλικών που χρησιμοποιούσε ο Γουίλκυ Κόλλινς,3 την εξανεμίζει διότι εξαφανίζει οτιδήποτε έχει κάποια αξία ενός στυλ στο βιβλίο. Α ν οι Γάλλοι μπορούν να βρουν μεταφραστές που ξέρουν την αμερικάνικη γλώσσα για να τη μεταφέρουν σε ιδιωματικά γαλλικά - νομίζω ότι μπορούν - θα έλεγα ότι και οι Ιταλοί θα έπρεπε να είναι ικανοί για το ίδιο. Α ν ο οίκος Mondatori δεν μπορεί ή δε θέλει να βρει τέτοιους μεταφραστές, τότε δεν θέλω να έχω καμιά σχέση μ α ζί του. Παντοτινά δικός σας Ρέη

1. Σύζυγος του James Gould Correns. Η Μπάουμγκαρντεν ήταν υπεύθυνη των μυθιστορημάτων εκ μέρους της διευθύνσεως του γραφείου Brandt and Brandt. (Σ.τ.Μ.). 2. Το απόσπασμα πόυ παραλείφθηκε ήταν το εξής: «Στο θαμπό τζάμι της πόρτας είναι γραμμένο με ξεθωριασμένη μπογιά: «Φίλιπ Μάρλοου... Έρευνες». Πρόκειται για μια μάλλον άθλια πόρτα, στο βάθος ενό< μάλλον άθλιου διαδρόμου, σ’ ένα κτίριο που παιρνιόταν για καινούριο τη χρονιά που το ντυμένο με πλακάκκ λουτρό έγινε η βάση του πολιτισμού. Η πόρτα είναι κλειδωμένη. Υπάρχει όμως δίπλα μια άλλη πόρτα, με την ίδια επιγραφή, η οποία δεν είναι κλειδωμένη. Κοπιάστε, δεν έχω κόσμο, μόνος μου είμαι με μια μεγάλη πράσινη βρωμόμυγα». (Σ.τ.Μ.). 3. Άγγλος συγγραφέας στο πρώτο μισό του 19ου αιώνα. Έχει γράψει το φημισμένο αστυνομικό μυθιστόρημα ^ Moonstone (Φεγγαρόπετρα). (Σ.τ.Μ.).

Στον Σώμερσετ Μωμ [5 Ιανουάριου, 1951]

Αγαπητέ Κε Μωμ, W

Εσωκλείω μερικές σελίδες άρθρων γύρω από τις αστυνομικές ιστορίες που υποσχέθηκα να σας στείλω.' Το αρχείο μου δεν είναι πλήρες, όπως νόμιζα, μου λείπουν μερικά άρθρα. Έ να από αυτά είναι κάποιο άρθρο του Τζόζεφ Γουντ Κρατς, το οποίο όμως τελικά περιλαμβάνεται σ ’ ένα βιβλίο με τίτλο The Art of the Mystery Story που επιμελήθηκε ο Χάουαρτ Χέυκραφτ, κι εκδόθηκε από τους Simon and Schuster το 1946. Το βιβλίο, σε περίπτωση που δεν το γνωρίζετε - και δεν πρέπει να το γνωρίζετε, διότι περιέχει ορισμένα από τα στοιχεία που μου ζητήσατε - συμπεριλαμβάνει πολλά άρθρα διαφορετικών προσεγγίσεων του αστυνομικού μυθιστορήματος. Α ν σας είναι δύσκολο να προμηθευτείτε αντίτυπό του, θα ήταν χαρά μου να σας δανείσω το δικό μου. Ο πράκτοράς σας στη Νέα Υόρκη, υποθέτω ότι μπορεί πολύ πιο γρήγορα από μένα να σαι ξεθάψει ένα. Σε αντίθετη περίπτωση, παρακαλώ να μου το πείτε. Είδα στην τηλεόραση μερικά προγράμματα βασισμένα σε ιστορίες σας. Ενώ το αρχικό υλικό είναι αξιοθαύμαστο, μου προκάλεσε δυσφορία ο τρόπος με τον οποίο παρουσιάστηκε. Έχει να κάνει με το συγκεκριμένο μέσον, όπως για την ώρα το χρησιμοποιούν. Η ηθοποιία δεν είναι αρκετά λιτή. Η έμφαση επί σκηνής θεάτρου (την οποία μπορεί κανείς να χαρακτηρίσει ως υπερ-τονισμό) πρέπει στις ταινίες να περιορίζεται κατά πολύ, και μου φαίνεται ότι στην τηλεόραση πρέπει να περιορίζεται ακόμα περισσότερο. Και το παραμικρό τέχνασμα μεγεθύνεται. Η αίσθηση του περιορισμένου χώρου είναι τόσο έντονη, ώστε σχεδόν περιμένει κανείς οι διάλογοι να ψιθυρίζονται, όπως όταν ακούς ένα ζευγάρι κλεισμένο στη ντουλάπα. Η δουλειά της μηχανής είναι κακή, όπως στις Αγγλικές ταινίες του ’30, που βλέπουμε τελευταία συνέχεια στην τηλεόραση. Τα σκηνικά είναι τόσο φτωχά, ώστε θα προτιμούσε κανείς να


αφιερωμα/33 μην υπήρχαν καθόλου και οι ηθοποιοί να έπαιζαν μπροστά σ’ ένα μαύρο πανί. Το χειρότερο όμως, για μένα, είναι ότι οι ηθοποιοί, αντί να ερμηνεύουν την ιστορία για να τη ζωντανέψουν, παρεμβάλλονται ανάμεσα στο κείμενο και το κοινό με τρόπο που κάνει τη φυσική τους παρουσία εξουθενωτική. Η παραμικρή τους κίνηση τραβάει το μάτι. Έχω την εντύπωση ότι το καλό παίξιμο μοιάζει με το στυλ στο μυθιστόρημα. Δεν πρέπει να σου τραβάει την προσοχή. Η επενέργειά του πρέπει να είναι περιφερειακή και όχι κεντρική. Στην τηλεόραση όμως μοιάζει να είναι το μόνο που σου τραβάει την προσοχή. Με φιλικούς χαιρετισμούς, Ειλικρινά δικός σας Ρέημοντ Τσάντλερ 1. Ο Μωμ είχε ζητήσει, από τον Τσάντλερ πληροφοριακό υλικό για το άρθρο του «Η παρακμή και η πτώση του αστυνομικού μυθιστορήματος» (Σ.τ.Μ.).

Στην Μπέρνις Μπάουμγκαρντεν [Απρίλιος 1951]

Αγαπητή Μπέρνις, Η αντίδρασή σας στο βιβλίο του Έρικ Άμπλερ1 (Jugment on Deltchev] είναι για μένα εξαιρετικά ενδιαφέρουσα, λόγω της μεγάλης επαγγελματικής σας ικανότητας να κρίνετ ένα γραπτό μέσα στο ειδικό πλαίσιο συγγραφής του και ταυτόχρονα δίχως να ξεχνάτε ότι το ειδικό πλαίσιο δεν αποτελεί και το μοναδικό του σημαντικό στοιχείο. Μου φαίνεται ότι ο Άμπλερ έχασε την ευκαιρία διότι δίστασε ανάμεσα σε δυο επιδιώξεις και υποτάχθηκε στον κίνδυνο που απειλεί όλους τους διανοούμενους όταν επιχειρούν να ασχοληθούν με το υλικό του θρίλερ. Ξέρω ότι είμαι υποχρεωμένος και ο ίδιος να καταπολεμώ αυτόν τον κίνδυνο. Δεν είναι εύκολο να κρατήσει κανείς τους χαρακτήρες και την υπόθεση σ’ ένα επίπεδο κατανοητό για ένα μισο-μορφωμένο κοινό και ταυτόχρονα να προσόώσει διανοητικές και καλλιτεχνικές τονικότηττες τις οποίες το κοινό δεν ψάχνει, δεν απαιτεί και τελικά ούτε και τις αναγνωρίζει σαν τέτοιες, αλλά τις οποίες όμως κατά κάποιο τρόπο υποσυνείδητα και δέχεται και του αρέσουν. Η θεωρία μου ανέκαθεν ήταν ότι το κοινό αποδέχεται το στυλ, υπό την προϋπόθεση ότι δεν το κατονομάζεις και δεν στέκεσαι σε απόσταση για να το θαυμάσεις. Μου φαίνεται ότι υπάρχει τεράστια διαφορά ανάμεσα στο να απευθύνεσαι στο κοινό γράφοντας για αυτό (εγχείρημα που πάντα στο τέλος κάπου χάνει) και στο να γράφεις αυτό που εσύ θέλεις σε μια φόρμα την οποία έχει μάθει, να δέχεται το κοινό. Δεν είναι τόσο το πρόβλημα ότι ο Άμπλερ άφησε τον εαυτό του να γίνει υπερβολικά διανοητικός σε αυτό το βιβλίο, όσο ότι άφησε να διαφανεί η διανοητικότητα του γραψίματός του. Μου φαίνεται ότι αυτό ήταν το μοιραίο του σφάλμα, αν κι εμένα μου άρεσε το βιβλίο, ενώ δεν μου άρεσε ιδιαίτερα το βιβλίο της Έλεν Μακ Ίννες Neither Five nor Three. Με προσβάλλει αντιμετωπίζοντας ένα πολύπλοκο θέμα με τον νερόβραστο τρόπο που αναλύει μια μαθήτρια τον Προυστ. Δεν ξεμπερδεύεις με τον κομμουνισμό παρουσιάζοντάς τον ως βρωμερή συνωμοσία. Πρέπει να διασχίσεις τη διανοητική απήχηση που διαθέτει σε ορισμένα ιδιαιτέρως εξέχοντα μυαλά, αν θες να την ανατρέψεις. Υποθέτω ότι τυχεροί είναι οι συγγραφείς που μπορούν να υπερβούν τους αναγνώστες τους, χωρίς και να τους αγνοούν. I. Άγγλος συγγραφέας αστυνομικών μυθιστορημάτων δύο, το «Ταξίδι στον τρόμο» (Βίπερ) και «Η μάσκα ι

Στον Κο Ίνγκλις [Οκτώβριος 1951]

Αγαπητέ Κύριε Ίνγλις, Τελικά δεν υπάρχει γράμμα που να μην έχω απαντήσει, αλλά φοβάμαι ότι η λέξη κλειδί στην περίπτωσή σας είναι ακριβώς αυτό το τελικά...


34/αψιερωμα Φοβάμαι ότι δεν μπορώ να επιχειρηματολογήσω γύρω από την έννοια της ωριμότητας με τον τρόπο που την αντιλαμβάνεστε, όπως δεν μπορώ και να θυμηθώ ότι την χρησιμοποίησα ως έκφραση ή ως αντίληψη που κρύβεται πίσω από την έκφραση στο δοκίμιό μου που αναφέρετε... Δε νομίζω πως τον φίλο μου Φίλιπ Μάρλοου τον πολυαπασχολεί κατά πόσο διαθέτει ώριμη σκέψη. Θα παραδεχτώ πως δείχνω την ίδια έλλειψη ενδιαφέροντος και για το άτομό μου... Α ν το να βρίσκεσαι σε εξέγερση εναντίον μιας διεφθαρμένης κοινωνίας σημαίνει ανωριμότητα, τότε ο Φίλιπ Μάρλοου είναι εξαρετικά ανώριμος. Αν το να βλέπεις τη βρωμιά εκεί που υπάρχει, σημαίνει ανεπαρκή κοινωνική προσαρμοστικότητα, τότε ο Φίλιπ Μάρλοου παρουσιάζει ανεπαρκή κοινωνική προσαρμοστικότητα. Βεβαίως είναι ένας αποτυχημένος και το ξέρει. Είναι αποτυχημένος γιατί δεν έχει λεφτά. Κάποιος χωρίς φυσικά ελαττώματα που δεν μπορεί να φτιάξει τη ζωή του, είναι πάντα αποτυχημένος και συνήθως ηθικά αποτυχημένος. Μα πολλοί εξαιρετικοί άνθρωποι απέτυχαν γιατί τα ταλέντα τους δεν ταίριαζαν με το χρόνο και τον τόπο. Νομίζω ότι, από γενική σκοπιά, είμαστε όλοι μας αποτυχημένοι, διαφορετικά δε θα ζούσαμε στο είδος του κόσμου που ζούμε. Πρέπει να θυμόσαστε όμως, πως ο Μάρλοου δεν είναι ένα πραγματικό πρόσωπο. Είναι ένα δημιούργημα της φαντασίας. Βρίσκεται σε μια λανθασμένη θέση γιατί εγώ τον έβαλα εκεί. Στην πραγματικότητα ένας άντρας του τύπου του δεν θα μπορούσε να γινόταν ιδιωτικός ντετέκτιβ περισσότερο απ’ ό,τι θα μπορούσε να γινόταν υφηγητής πανεπιστημίου. Ο ιδιωτικός ντετέκτιβ στην πραγματικότητα είναι συνήθως κάποιος πρώην αστυνομικός, με σκληρή πείρα πρακτικής δουλειάς και μυαλό χελώνας, ή κάποιος φουκαράς γραφιάς που τριγυρνάει για να βρει τις καινούριες διευθύνσεις κάποιων που μετακόμισαν. Είναι αυτονόητο ότι όσο περισσότερο οργανώνεται η λειτουργία της αστυνομίας, τόσο στενεύουν τα περιθώρια δράσης του ιδιωτικού ντετέκτιβ. Νομίζω ότι θεωρώ προσβλητικό τον υπαινιγμό σας ότι ο Φίλιπ Μάρλοου καταφρονεί τις φυσικές αδυναμίες των άλλων. Δεν ξέρω από πού σας κατέβηκε η ιδέα και πάντως δεν είναι έτσι. Επίσης, Ιχω κουραστεί λιγάκι από τους αναρίθμητους υπαινιγμούς ότι είναι πάντα φίσκα στο

ουίσκυ. Το μόνο που μπορεί να δικαιολογεί τους υπαινιγμούς είναι το γεγονός ότι όποτε θέλει να πιεί, το κάνει ανοιχτά, δίχως να διστάζει να το σχολιάσει. Δεν ξέρω τί γίνεται στα δικά σας τα μέρη, πάντως συγκριτικά με τα δικά μας τα κλαμπ εδώ, ο Μάρλοου είναι εγκρατής σαν διάκονος. Όσο για τις ερωτήσεις σας, ελπίζω να κρατήσατε αντίγραφό τους, οι απαντήσεις είναι: Για την πρώτη: Ναι. Ήθελα να γίνω δικηγόρος, αλλά δε διέθετα αρκετά χρήματα. Για τη δεύτερη: Όσο ξέρω οι μπάτσοι διαβάζουν τις ιστορίες μου και δεν τις περιφρονούν καθόλου. Για την τρίτη: Η γνώμη μου για τις κινηματογραφικές εκδοχές των έργων μου είναι ότι γυρίστηκαν όσο καλά είναι δυνατόν κανείς να περιμένει ότι μπορεί να γυριστούν. Οι ιστορίες μου στρέφονται γύρω από έναν άνθρωπο και δεν μπορεί κανείς ν’ αναπαράξει ικανοποιητικά το χαρακτήρα που έφτιαξε κάποιος άλλος. Δούλεψα ο ίδιος στην Κυρία της Λίμνης, αν και αρνήθηκα ν’ αναφερθεί τ ’ όνομά μου διότι δε μου άρεσε το τελικό σενάριο, και το παράξενο ήταν ότι όσο έγραφα το σενάριο τόσο απομακρυνόμουνα από το βιβλίο, με αποτέλεσμα να είναι ο παραγωγός αυτός που μου έλεγε «κοίτα, μην ξεφεύγεις τόσο πολύ από το βιβλίο», και όχι εγώ. Για την τέταρτη: Ουσιαστικά όλη η σεναριακή δουλειά που έχω κάνει είναι για ταινίες άλλων. Δεν χρησιμοποιώ ποτέ ψευδώνυμο, αλλά δεν σου αναφέρουν πάντα τ ’ όνομά σου στους τίτλους και ούτε θες και πάντα να στο αναφέρουν. Δεν έχω δουλέψει ποτέ σε αστυνομικής υφής εργασία, εκτός από μια φορά που συνεργάστηκα με τον ανακριτή της εισαγγελείας σε μια υπόθεση υπεξαίρεσης χρημάτων. Είναι αλήθεια ότι ο Ντάσιελ Χάμμετ, υπήρξε κάποτε πράκτορας στους Πίνκερτον, και του οφείλω ασφαλώς πολλά, όπως έχω παραδεχθεί με τον πλέον δημόσιο τρόπο. Ναι, τον έχω συναντήσει, αλλά δεν μπορώ να πω ότι είμαι φίλος του. Βρεθήκαμε μόνο μια φορά. Είχε την εποχή εκείνη μια ασύλληπτη αντοχή στο αλκοόλ, την οποία, για να είμαι ειλικρινής, ζήλευα, διότι ποτέ δεν υπήρξα δεινός πότης. Για την όγδοη: Δεν με ενοχλείτε, διαφορετικά δε θα σας έγραφα. Ειλικρινά δικός σας


αψιερωμα/35 Προς τον Ντέηλ Ουώρρεν [7 Νοεμβρίου, 1951]

Αγαπητέ Ντέηλ, Με ρωτάς πώς μπορεί να επιβιώσει κανείς στο Χόλιγονντ; Πρέπει να ομολογήσω ότι ε> προσωπικά, διασκέδασα πολύ εκεί πέρα. Το πόσο καιρό όμως μπορεί να επιβιώνεις, εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από το είδος των ανθρώπων που θα δουλέψεις μαζί τους. Συναντάς πολλούς παλιανθρώπους, οι οποίοι όμως συνήθως διαθέτουν κάποια χαρίσματα. Α ν είσαι συγγραφέας η αλήθεια είναι ότι το μεγαλύτερο μέρος της δουλειάς σου πάει χαμένο. Και όποτε αυτό δεν συμβαίνει, κάποιος άλλος καρπώνεται τον κόπο σου. Ο συγγραφέας που θα συνεργαστεί μ ’ ένα σκηνοθέτη ή έναν παραγωγό που θα τον αντιμετωπίσει ισότιμα, θα βρει ικανοποίηση στην εργασία τον. Δυστυχώς κάτι τέτοιο σπάνια τυχαίνει. Ένας πραγματικά δημιουργικός συγγραφέας πρέπει να γίνεται σκηνοθέτης, το οποίο σημαίνει επιπρόσθετα ότι πρέπει να είναι πολύ σκληρός, τόσο σωματικά όσο και ηθικά. Αλλιώς, μόλις μάθει τη δουλειά, δηλαδή να γράφει κάτι που να μπορεί να γυριστεί και να σκέφτεται με τους όρους της κινηματογραφικής μηχανής και όχι απλά της συγγραφής, θα έχει ήδη χάσει όλο του το νεύρο. Αν πας στο Χόλιγουντ για να βγάλεις απλώς λεφτά, πρέπει να γίνεις εντελώς κννικός και να μην ενδιαφέρεσαι για τίποτα άλλο. Και αν ενδιαφέρεσαι στ’ αλήθεια για την τέχνη του κινηματογράφου, η δουλειά σου απαιτεί μακροχρόνια προσπάθεια και είσαι αναγκασμένος να ξεχάσεις κάθε άλλη μορφή συγγραφής. Η προκατάληψη για τη σημασία των λέξεων, αποτελεί μοιραίο σφάλμα στην κινηματογραφία. Οι ταινίες δεν αφορούν λέξεις. Δεν είναι ο τομέας μου, όμως θα μπορούσε να είχε γίνει αν έκανα την αρχή είκοσι χρόνια πιο νωρίς. Αλλά πριν από είκοσι χρόνια δεν θα έφτανα στο Χόλιγουντ και αυτή είναι η αλήθεια για πάρα πολλούς ανθρώπους. Δε σε θέλουν μέχρι να κάνεις κάποιο όνομα, και όταν φθάνεις να έχεις κάνει όνομα, πράγμα που σημαίνει ότι έχεις αναπτύξει και κάποιο ταλέντο, δεν είναι σε θέση να το αξιοποιήσουν. Θα καταφέρουν μόνο να στο εξανεμίσουν, έτσι και τους αφήσεις. Οι καλύτερες σκηνές που έχω γράψει, ουσιαστικά είναι μονοσύλλαβες. Και η καλύτερη μικρή σκηνή που έχω γράψει, για τα δικά μου κριτήρια, είναι μια που στη όιάρκειά της ένα κορίτσι λέει «χμμ» τρεις φορές σε τρεις διαφορετικούς τόνους, και αυτό ήταν όλο που περιείχε. Το τραγικό με το καλό γράψιμο για τον κινηματογράφο είναι ότι το πιο σημαντικό του μέρος μένει απ’ έξω. Διότι η κάμερα και οι ηθοποιοί δεν καταφέρνουν να το γυρίσουν καλύτερα και πιο γρήγορα, κυρίως πιο γρήγορα. Αρχικά, όμως, αλλιώς είχε σχεδιαστεί. Θα έλεγα ότι οι παραπάνω σκέψεις είναι αρκετά ασυνάρτητες, ώστε ν’ ανταποκρίνονται στην επιθυμία σου. Παντοτινά δικός σου Ρέη


36/αφιερωμα

Μια καλλιτεχνική προσωπικότητα ανακαλύπτει τα λαϊκά περιοδικά Julian Symons

Η Χώρα των Ξωτικών εκφράζει την ονειρική τελ ειό τη τα για τον καθένα και αλλάζει, ονειρικά, σύμφωνα μ ε τις διαθέσεις του ονειρευόμενου. Για τον ένα εκφ ράζεται μ ε μια σκηνή παρθένας, καλοκαιρινής φύσης, αμόλυντης από κάθε ανθρώπινη αναγκαστική εργασία... Για τον άλλο είνα ι μια κοιλάδα σπαρμένη κάστρα στα οποία ζουν γλυ κύτα τες κυρίες ντυμένες στο μετά ξι να στριφογυρίζουν εδώ κι ε κ ε ί και στριφογυρίζοντας να τρ α γου δούν ευ γενείς ιππότες που μονομαχούν σε ξέφω τα ή μια χώρα αφάνταστης μαγείας, μαυλιστικής μουσικής, δαιμόνιων και στοιχειω μένω ν αιθέρων και νερών. α τι έγραφε ο Ρέημοντ Τσάντλερ στο The Academy, το 1912: «Ο άντρας με το γαλάζιο-τουίντ κοστούμι - που κάτω από τα φώτα του Club Bolivar, μόνο γαλάζιο-τουίντ δε φαινό­ ταν - ήταν ψηλός, με μεγάλα γκρίζα μάτια, λε­ πτή μύτη και μαρμάρινα σαγόνια. Είχε ένα κά­ πως ευαίσθητο στόμα. Τα μαλλιά του ήταν λε­ πτά, σκληρά και μαύρα, τονισμένα από λεπτές γκρίζες τούφες, λες από ένα διατακτικό χέρι. Τα ρούχα εφάρμοζαν πάνω του σαν να ’χουν τα ίδια ψυχή, όχι μονάχα ένα αμφίβολο παρελθόν. Συνέβαινε να λέγεται Μάλορυ». Η παράγραφος αυτή ανοίγει την πρώτη ιστορία που έγραψε ο Τσάντλερ για λαϊκό περιοδικό: το «Οι εκβιαστές δεν πυροβολούν» που δημοσιεύτηκε τον Δεκέμβριο του 1933 στο Black Mask. Ανάμε­ σα στα δυο κομμάτια μεσολαβεί ένα διάστημα εί­ κοσι ενός χρόνων και όλο το φάρδος του Ατλα­ ντικού, έχουν όμως και τα δυο μια κοινή συναι­ σθηματική βάση. Ο Τσάντλερ των λαϊκών περιο­ δικών ήταν ακόμη ένας άνθρωπος που ονειρευό­ ταν τη Χώρα των Ξωτικών. Όπω ς έχω ξαναπεί,

Ν

είναι απόλυτα συμβολικό το γεγονός ότι στην πρώτη του ιστορία ο ιδιωτικός αστυνομικός ονο­ μάζεται Μάλορυ, συνηχώντας το Morte d’ Ar­ thur. Το μεταλλικό καβούκι του (μόνο το μέ­ ταλλο μπορεί να επιβιώσει αυτών των συνεχών επιθέσεων με ρόπαλο και γκλοπ) κρύβει έναν τρεμάμενο πυρήνα, και ασχέτως αν λέγεται Μόλορυ, Κάρμαντυ, Νταλμάς ή Φίλιπ Μάρλοου, στην πραγματικότητα είναι ένας πλανόδιος ιπ­ πότης. Οι ιστορίες του Τσάντλερ με τους εγκλη­ ματίες και τον ιδιωτικό αστυνομικό μετέφεραν σ’ ένα άλλο επίπεδο τις αισθητικές αναζητήσεις της νιότης του. Ο Ρέημοντ Τσάντλερ άρχισε να γράφει για τα λαϊκά περιοδικά για λόγους οικονομικούς και όχι επειδή ήθελε να συνεργαστεί με αυτά. «Ο Ρεαλισμός και η Χώρα των Ξωτικών» ήταν ένα από τα τελευταία κείμενα που δημοσίευσε στην Αγγλία, πριν χάσει κάθε ελπίδα λογοτεχνικής επιβολής εκεί, και πριν το 1933, δεν δημοσίευσε τίποτε στην Αμερική. Στο μεταξύ διάστημα έκα­ νε διάφορες δουλειές, έζησε με τη μητέρα του, παντρεύτηκε μια γυναίκα δεκαοχτώ χρόνια μεγαλύτερή του, αμέσως μόλις πέθανε η μητέρα


αφιερωμα/53 τον, (η Σίσυ απέκρυψε δέκα χρόνια από την ηλι­ κία της στις άδειες του γάμου), έγινε αντιπρόε­ δρος μιας εταιρείας καυσίμων, ήπιε πολύ, απέ­ κτησε εμπειρίες και τελικά παραιτήθηκε. Στην ηλικία των σαράντα τεσσάρων ετών δεν είχε ούτε χρήματα, ούτε προοπτικές. Στο σημείο αυτό γράφτηκε μόνος του ως συγγραφέας στον Οδηγό τού Λος Άντζελες κι άρχισε να μελετά τα λαϊκά περιοδικά. Απ’ όσο μπορούσε να γνωρίζει είχε πολλές πιθανότητες να βγάλει αρκετά χρήματα. Τα λαϊκά I περιοδικά (Pulps), λέγονταν έτσι I γιατί τυπώνονταν σε χαρτί από I ξυλοπολτό, εμφανίστηκαν τον 19ο αιώνα μέ την έκδοση των ιστοριών του Nick Car­ ter. To Nick Carter Weekly πρωτοεμφανίστηκε το 1891, και όπως το Sexton Blake στην Αγγλία, ήταν προϊόν ομάδας εναλλασσομένων συγγρα­ φέων. Ο αρχηγός τους, ο γενειοφόρος Frederic

I δεν

Day (Frederic Marmaduke Van Reusselaer Day) παρήγαγε μια ιστορία 25.000 λέξεων κάθε βδο­ μάδα, επί σειρά ετών και παρ’ όλα αυτά δεν πλούτισε. Το 1929 αυτοκτόνησε σ’ ένα φτηνό ξε­ νοδοχείο της Νέας Υόρκης. Η φήμη του Nick Carter απλώθηκε και απλωνόταν συνεχώς μέχρι την έκδοση του Detective Story Magazine από τον Nicholas Carter, το 1915. Το Μαύρη Μάσκα (Black Mask), στο οποίο δημοσιεύθηκαν οι πε­ ρισσότερες από τις πρώτες ιστορίες του Τσάντλερ, εκδόθηκε το 1920 από τους H.L. Mencken και George Jean Nathan, δεν διαμόρφωσε όμως τον τελικό του χαρακτήρα ώς τη στιγμή που το 1926 το ανέλαβε ο Captain Joseph Shaw. Στη διάρκεια της δεκαετίας που κράτησε η βασιλεία του Shaw, το περιοδικό δημοσίευσε ιστορίες που ξέφυγαν από το παραδοσιακό ύφος του Αστυνο­ μικού (Detective) που δημοσιευόταν στα λαϊκά περιοδικά με αφηγήματα φανταστικά (fiction) (ο Edgar Wallace ήταν ένας από τους αστέρες του Detective Story Magazine) σκοπεύοντας να απει­ κονίσει τη βία της αμερικανικής κοινωνίας και τους ζωντανούς ιδιωτισμούς (colloquialisms) της αμερικανικής γλώσσας.

επαφή του Τσάντλερ, οι βάσεις του και η ηλικία του, τον καθιστούσαν μια ασυνήθι­ στη φιγούρα ανάμεσα στους συγγραφείς των Λαϊκών Περιοδικών. Οι περισσότεροι ήταν άξε­ στοι, αν και αυτοεπονομάζονταν «ειδικοί». Δού­ λευαν σκληρά, έπιναν πολύ, έγραφαν γρήγορα και μόνο για χρήματα. Για να καταφέρνουν να ζουν έπρεπε να γράφουν πολύ. Σκεφτείτε πως αν η βασική τιμή ήταν ένα σεντ η λέξη, έπρεπε να γράψουν ένα εκατομμύριο λέξεις το χρόνο για να βγάλουν 10.000 δολάρια. Πολλοί, όπως ο Stanley Gardner, χρησιμοποιούσαν διαφορετικά ονόμα­ τα και ορισμένοι έγραφαν αισθηματικά (roman­ ces) και γουέστερν παράλληλα με τις ιστορίες ε­ γκλημάτων (Crime Stories). Ένας τέτοιος λογο­ τεχνικός υπόκοσμος υπάρχει τώρα στην Αγγλία. Μόνο που επειδή δεν υπάρχουν πια τα ανάλογα περιοδικά, οι κάτοικοι του κόσμου αυτού γρά­ φουν δωδεκάδες βιβλία για να καταφέρνουν να ζήσουν. Στην Αμερική, στα χρόνια της Εθνικής Κρίσης, οι τέτοιου είδους συγγραφείς εργάζο­ νταν κυρίως για τα Λαϊκά Περιοδικά. Αρκετοί είχαν τις ειδικές γνώσεις του Ντάσιελ Χάμμετ που είχε εργαστεί στους Pinkerton, μα οι πε-

Η


54/αφιερωμα ρισσότεροι είχαν εξοικειωθεί μόνοι τους με κά­ ποια νομικά και εγκληματολογικά ζητήματα και γνώριζαν αρκετά για τα όπλα. Πολλοί έμοιαζαν να γράφουν μ’ ένα γκλοπ βουτηγμένο στο μελάνι παρά με πένα. Ο Τσάντλερ πολύ λίγο τους έμοιαζε. Ό ταν ξε­ κίνησε σ’ αυτό το πεδίο δράσης, δεν είχε διαβά­ σει παρά τέσσερες αστυνομικές ιστορίες και με­ λέτησε την τεχνική των ιστοριών εγκλημάτων με τη ζέση ενός νέου ζωγράφου που αντιγράφει τους μεγάλους καλλιτέχνες στο Λούβρο. Διάβα­ σε οτιδήποτε κατάφερε να βρει, ιδίως Χάμμετ, μα και Γκάρντνερ ή όποιον άλλο συνεργάτη των Λαϊκών Περιοδικών. Έκανε μια λεπτομερή σύ­ νοψη κάποιας ιστορίας του Γκάρντνερ, σύγκρινε το αποτέλεσμα με το πρωτότυπο, το ξανάγραψε και προφανώς το απέρριψε. Πήρε το ρόλο του στα σοβαρά, επειδή μονάχα έτσι θα μπορούσε να δικαιολογήσει τις ενέργειές του. Έγραφε για το Black Mask και το Dime Detective Magazine, γνωρίζοντας πως έκανε μια σκληρή δουλειά, μα έδειχνε και εδώ τη φροντίδα την οποία είχε πριν χρόνια δείξει για τα λογοτεχνικά κείμενα που δημοσίευσε σε αγγλικά περιοδικά. Γύρω από τα τεχνικά στοιχεία του εγκλήματος ήξερε ελάχιστα πράγματα, και δεν σκοτίστηκε πο­ τέ να τα μάθει, μη έχοντας εμπι­ στοσύνη στα εγχειρίδια. Από μιας αρχής, ένιωσε πως για ένα συγ­ γραφέα σαν αυτόν, τέτοιου είδους πληροφορίες δεν είχαν κανένα ενδιαφέρον, και πως η κατάκτηση της επιτυχίας βρισκόταν στο πλάσιμο της γλώσσας και την παρατήρηση παρά στις ειδικές γνώσεις. Σε μια μαχητική εισαγωγή κάποιας έκ­ δοσης διηγημάτων του, διάσημος ων πλέον, υπε­ ραμυνόταν των Λαϊκών Περιοδικών, λέγοντας παρ’ όλη την στερεοτυπία και την πλαστότητά τους, έκαναν τη Φανταστική Λογοτεχνία του καιρού τους να μοιάζει «με ένα φλιτζάνι χλιαρή σούπα στο τσάι μιας γεροντοκόρης». Είπε ακόμη πως ήθελε οι ιστορίες που επανεκδίδονταν να εί­ ναι καλύτερες, μα πως η υπεροχή της έκδοσης σήμαινε γι’ αυτόν ότι δεν ήταν ανάγκη να πα­ ρουσιάζεται αηδιαστικά ταπεινόφρων σαν «να μην είχα υπάρξει ποτέ εκπληκτικά σοβαρός, πράγμα που ανήκει στα ουσιώδη χαρακτηριστι­ κά της τέχνης». Είναι γεγονός πως σε τελευταία ανάλυση έπαιρνε τον εαυτό του στα σοβαρά, και αγανακτούσε με τις επιθετικές κριτικές, παρ’ όλο που πρώτος αυτός ήταν έτοιμος να τις εξαπολύ­ σει, προς τον εαυτό του. Είχε ακόμη και κάπως υπερβολικές απαιτήσεις για λογαριασμό της μορφής την οποία λειτουργούσε. «Ο σκοπός δεν είναι ουσιωδώς διαφορετικός από εκείνον της Αρχαίας Ελληνικής Τραγωδίας, με μόνη τη δια­ φορά ότι εμείς έχουμε να κάνουμε μ’ ένα κοινό ημιμαθές και πρέπει να του μιλήσουμε στη γλώσ­

σα που καταλαβαίνει». Ο σκοπός μπορεί να εί­ ναι παρόμοιος. Το αποτέλεσμα όμως, όπως θα μπορούσε να δει, είναι τόσο διαφορετικό που η σύγκριση και μόνο καταντά παράλογη. Ο Τσάντλερ παρέμεινε ένας άνθρωπος με ρο­ μαντικές αισθητικές αναζητήσεις. Τα πρώτα του αδύναμα δοκίμια και ποιήματα είναι γεμάτα με διαζεύξεις του τύπου επιστήμη ή ποίηση, αίσθη­ μα ή ρεαλισμός. Θα επιβιώσουμε «με την επιστή­ μη ή με την ποίηση»; Αυτό, είπε, «είναι το θεμε­ λιώδες ερώτημα της εποχής μας», και πήγε με το μέρος της ποίησης, ενάντια στην επιστήμη, με το μέρος του αισθήματος, ενάντια στο ρεαλισμό. Ή καλύτερα, με το μέρος του ιδωμένου ρομαντικά ρεαλισμού, που «κάθε άνθρωπος κατεβαίνοντας, με το χάραμα, σ’ όποιον πολυσύχναστο δρόμο, την ώρα εκείνη που τα φώτα είναι ακόμη αναμμένα, θα διαπιστώσει βλέποντας πως μπο­ ρεί μια πραγματική εικόνα να είναι ιδανική, ανεβάζοντας το πρόστυχο σε μαγικά επίπεδα και πλάθοντας απ’ τη βρώμα και τη σκόνη μιαν ομορφιά». Τα λόγια αυτά απηχούν Τσέστερτον και οδηγούν στον επίλογο του «Η Απλή Τέχνη του Φόνου» όπου τίθεται ρητά: «Κάτω σ’ αυτούς τους επικίνδυνους δρόμους κάποιος πρέπει...». Δύναμη και αδυναμία μαζί αποτέλεσε για τον Τσάντλερ το γεγονός ότι μετέφερε στις ιστορίες εγκλημάτων αυτές τις βασικές συναισθηματικές αισθητικές αναζητήσεις, ώστε ν’ αποκτήσουν έναν ήρωα ρομαντικό που οι ενέργειές του έδι­ ναν τελικά στα μυθιστορήματα «μια ποιότητα κάθαρσης» πράγμα που ο ίδιος θεωρούσε τέχνη. Η δύναμη βρίσκεται στο γεγονός ότι παίρνοντας στα σοβαρά οτιδήποτε έκανε, ο Τσάντλερ κατά­ φερε από τις πρώτες κιόλας ιστορίες του για τα Λαϊκά Περιοδικά πολλά περισσότερα απ’ όσα κατάφεραν οι πιο έμπειροι συνάδελφοί του. ο να καταλογίζουμε στον Τσάντλερ ρομαντι­ κές αισθητικές αναζητήσεις, ηχεί σαν να του καταλογίζουμε διανοουμενισμό. Στην πραγματι­ κότητα όμως αντιπαθούσε τους διανοούμενους όσο και τα περιοδικά με τα οποία συνεργαζόταν. Στις λίγες συναντήσεις που είχα μαζί του, προς το τέλος της ζωής του, μπορούσες να καταλάβεις αυτή τη διάθεση. Ήμουν άλλος ένας από εκεί­ νους τους καταραμένους κριτικούς που προσπα­ θούσαν να τον καταβάλουν; Του άρεσε να χρη­ σιμοποιεί λέξεις ηχηρές, όπως τείχη και εξαγο­ ρά, μα τις απέφευγε όταν τα πράγματα κινού­ νταν από το γενικό προς το ειδικό. Μπορούσε να ξεφεύγει με κινήσεις βαθιές και ανεπαίσθητες στην κουβέντα. «Διάβασα όλα αυτά τα σπου­ δαία ζητήματα, στα Partisan Review, για την τέ­ χνη, τη λογοτεχνία, για την ευημερία, το φιλε­ λευθερισμό, την οριστική θέση των Rilke και Kafka, τη διαφωνία που ξέσπασε γύρω από την απονομή του βραβείου Bollingen στον Ezra

Τ


αφιερωμα/55 Pound και μου φάνηκαν όλα ασήμαντα. Ποιος νοιάζεται γι’ αυτά;» έγραφε στον Άγγλο εκδότη του Hamish Hamilton. Με τους συναδέλφους συγγραφείς των Λαϊκών Περιοδικών τα πήγαινε καλά, εν μέρει επειδή τον σέβονταν, σαν δικό ιούς, σαν έναν «σπουδασμένο τύπο, κάτι πε­ ρισσότερο από τους υπόλοιπους συγγραφείς Λαϊκών Περιοδικών». Ήταν ο μεγαλύτερος τους, ένα χρόνο μεγαλύτερος από τον Γκάρντνερ και έξι από τον Χάμμετ. Κι αυτό τον ηρεμούσε σχετικά. Γενικά, απέφευγε τα μέρη και τους αν­ θρώπους με τους οποίους θα έμπλεκε σε φιλολο­ γικές διενέξεις, προτιμώντας να μιλάει σε γκαραζιέρηδες και ταχυδρόμους. Όσον αφορά τις απόψεις του για τους άλλους συγγραφείς και το έργο τους, προτιμούσε να τις γράφει. Μετά τις ρομαντικές αισθητικές του αναζητήσεις, το στοιχείο που δίνει το χρώμα και το χαρακτήρα στα γραπτά του, ήταν η μοναχικότητά του. Φαίνεται πως από τη νεότητά του, υπήρξε ένα άτομο φοβισμένο, ένα άτομο με δυσκολίες ως προς τη συναναστροφή και τη δημιουργία φίλων. Η δει­ λία αυτή τονίζεται και από το γάμο του με μια γυναίκα κατά πολύ μεγαλύτερή του. Τα χρόνια εκείνα συνέβη να είναι και φτωχοί. Ο Τσάντλερ τα έφερνε βόλτα με δυσκολία για μια δεκαετία, γράφοντας σε Λαϊκά Περιοδικά και εκδίδοντας ιστορίες εγκλημάτων που δέχονταν επαινετικές κριτικές, μα απείχαν πολύ από την επιτυχία. Μετακινούνταν, με τη γυναίκα του, από τόπο σε τόπο, κάνοντας μερικές φιλίες και βγαίνοντας ελάχιστα. Αυτή η μοναχικότητα γέννησε τα ση­ μαντικότερα έργα του Τσάντλερ. Όταν άρχισε να γράφει σενάρια και μπερδεύτηκε στην κοινω­ νία των στούντιο, έγραφε λίγο και συνήθως όχι πολύ καλά. Κλεισμένος, με τη Σίσυ στο διπλανό δωμάτιο, και τη «ζωή» να μη του προβάλλει τις αξιώσεις της, μεγαλουργούσε στο χαρτί. να τρίτο ενδιαφέρον στοιχείο της γραφής του είναι ο αγγλοεμαρικανικός χαρακτήρας της. Είχε μεγαλώσει στην Αγγλία, όπου και ήθε­ λε να επιστρέφει. Το γλυκόπικρο αίσθημα που πήρε από τη θέα της Καλιφόρνια, προερχόταν, εν μέρςι, από την αντίθεση ανάμεσα στη ζωηρή νεοτερικότητά της και το Αγγλικό καλό του γού­ στο. Όταν διάβασε Max Beerbohm, ένιωσε πως ανήκε σε μια εποχή από της οποίας τη χάρη και το γούστο είχε εξοριστεί. «Έτσι έγραψα για το Μαύρη Μάσκα. Άσχημο αστείο». Δεν υπάρχει καμιά αμφιβολία για το γεγονός πως θα μπορού­ σε να νιώσει καταδικασμένος, στο περιθώριο μιας εποχής χάριτος (αν τελικά υπήρξε τέτοια εποχή) και να την ειρωνευτεί με τα γραπτά του, μα το ζήτημα δεν βρίσκεται εκεί. Το κλίμα των ιστοριών του είναι προσωπικό εν μέρει επειδή

Ε

ακόμη και αν όλοι οι συγγραφείς των Λαϊκών Περιοδικών έγραφαν στο ίδιο ιδίωμα - όπως εί­ πε - οι δικές του ιστορίες ήταν περασμένες απ’ έναν αγγλικό φακό. Οι πολύ μυστικές σημειώσεις που κρατούσε για το αγγλικό και το αμερικανικό ύφος, κατα­ λήγουν σε μιαν αποκαλυπτική παρατήρηση γύρω από τη διαφορά του τόνου εκφοράς:

Στο Λονδίνο 1952

«Η ποιότητα του τόνου της Αγγλικής ομιλίας συνήθως παραβλέπεται. Η τονικότητά της διαθέ­ τει απεριόριστη ποικιλία και παράγει απεριόρι­ στα νοήματα. Η Αμερικανική λαλιά είναι επίπε­ δη, άτονη και παθητική. Η ποιότητα του αγγλι­ κού τόνου δημιουργεί ένα ασθενέστερο λεξιλόγιο και μια πιο τυποποιημένη μορφικά χρήση της, αλλά με δυνατότητες παραγωγής απεριόριστων γλωσσικών νοημάτων. Οι τόνοι της, βεβαίως, στον γραπτό λόγο περνάνε μέσα από το διάβα­ σμα με κάποιους συνειρμικούς συσχετισμούς. Γε­ γονός, που με τη σειρά του καθιστά τα καλά Αγ­ γλικά μια ταξική γλώσσα και αυτό είναι το μοι­ ραίο λάθος της. Ο Άγγλος συγγραφέας είναι πρώτα απ’ όλα Κύριος (ή όχι) και μετά συγγρα­ φέας». Οι περισσότερες από αυτές τις παρατηρήσεις μού φαίνονται πολύ πετυχημένες, μα σε οποια­ δήποτε περίπτωση ήταν χρήσιμες για τον ίδιο τον Τσάντλερ. Μια που καταπιάστηκε με το γρά­ ψιμο, έπρεπε και βρέθηκε μπλεγμένος στα προ­ βλήματα γλωσσικής εκφοράς και ειδικά στο πρό­ βλημα που αφορούσε στη διοχέτευση μιας Αγ­ γλικής πολυμορφίας, στην «επίπεδη, άτονη και παθητική» γλωσσική συμβατικότητα των Αμερι­ κανών. Το καλύτερο μέρος του έργου του μαρτυρά για την καταπληκτική επιτυχία του εγχειρή­ ματος του. Μετάφραση: Γιώργος Μπλσν«»


56/αφιερωμα

Υπομνήσεις προς τον αναγνώστη Jerry Speir

μοναδικότητα του Τσάντλερ - και η πηγή της δημοτικότητας του - είναι αποτέλεσμα ενός συνδυασμού προσωπικών χαρακτηριστικών και ικανοτήτων, περιστάσεων και συμπτώσεων. Μετέφερε στο έργο του μιαν ευρωπαϊκή ευαισθησία και παιδεία, οι οποίες ακούμπησαν γερά στη βάση των παιδικών εμπειριών του από τις μεγάλες αμερικανικές πεδιάδες του ___________1τέλους του εικοστού αιώνα. Έφτασε στην Καλιφόρνια την εποχή που το αποικιστικό πνεύμα μεσουρανούσε ακόμη, προαγγέλλοντας την ανατολή των στούντιο και της συνακόλουθης εκμετάλλευσης των απατηλών πόθων και οραμάτων. Μόλις που κατάφερε να επιβιώσει στον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο και λίγο απείχε από την κορυφή της συγγραφικής του σταδιοδρομίας, όταν ο δυτικός πολιτισμός τρόμαζε με την απειλή ενός δεύτερου πολέμου. Δεδομένων των πλατιών εμπειριών του, είναι αξιοσημείωτο ίσως το γεγονός πως υποστήριζε μια θέση, η οποία δεν ήταν παρά πως «ο καλύτερος τρόπος για να σχολιάσεις τα μεγάλα ζητήματα, είναι να σχολιάζεις τα μικρά»*. Αυτά τα «μικρά ζητήματα» που τον απασχόλησαν, ήταν ο χαρακτήρας και η γλώσσα. Συγκεντρώνοντας την προσοχή του στην ιδέα των ατομικών χαρακτήρων, κατάφερε να προσεγγίσει κάποια μεγάλα θέματα, όπως το απροσδιόριστο των ανθρώπινων αντιδράσεων στη συναισθηματική πίεση και τον τρόπο με τον οποίο ο χρόνος αλλάζει τις ηθικές δυνατότητες του καθενός. Εξεικονίζει τον τρόπο μέσω του οποίου οι χαρακτήρες πότε είναι υπεύθυνοι για την πορεία του κόσμου μέσα στον οποίο ζουν και πότε παγιδευμένοι από τον ίδιο. Όπως μας υπενθύμισε ο Ντοστογιέφσκι στο «Έγκλημα και Τιμωρία», «αυτή η καταραμένη ψυχολογία κόβει και τους δυο δρόμους». Οι αντιδράσεις των χαρακτήρων του Τσάντλερ απέναντι στα ψυχικά δεσμά τους, συνεπάγονται μια διάχυτη αστάθεια στον πυρήνα της μοντέρνας κοινωνίας. Και η γλώσσα με την οποία οι χαρακτήρες αυτοί αποκαλύπτονται, δίνει στο συγγραφέα τη δυνατότητα να μεταφέρει μιαν αίσθηση ενός λεπτού ιστού που μας ενώνει.

<Τ>

A


αφιερω μα/57 Τα πιο ειδικά «μικρά ζητήματα» που απασχολούν τον Τσάντλερ είναι η σκέψη και οι πράξεις του ιδιωτικού αστυνομικού του, Φίλιπ Μάρλοου. Ο Μάρλοου είναι ένας μικρόκοσμος των ενδιαφερόντων του δημιουργού του, τόσο για το χαρακτήρα, όσο και για τη γλώσσα με την οποία ο χαρακτήρας αυτός εκφράζεται. Βέβαια το σταθερό έδαφος των ιστοριών του Τσάντλερ αποτελείται από τον λόγο του Μάρλοου. Είναι ο αποσπασματικός, ειρωνικός και πολλές φορές απρόσωπος τόνος αυτού του λόγου, που δεσμεύει την προσοχή μας και προμηθεύει έναν αναγνώσιμο σκελετό στην ιστορία. Μα ενώ αισθανόμαστε να γνωρίζουμε τον λόγο του Μάρλοου σχεδόν ενστικτωδώς, μια στενότερη εξέταση των μυθιστορημάτων, πολύ λίγα αποκαλύπτει για την «πραγματική» φύση του ιδιωτικού αστυνομικού. Ξέρουμε λίγες λεπτομέρειες για το περιβάλλον του, μα σχεδόν τίποτε για το παρελθόν και ελάχιστα για τις προσωπικές του απόψεις. Δεν είδαμε σχεδόν ποτέ το μυαλό του να λειτουργεί, παρά μόνο σ’ εκείνες τις στιγμές που η διανοητική δραστηριότητα εμφανίζεται μεταμορφωμένη σε δράση. Κι όμως τον αναγνωρίζουμε. Είναι ευνόητο πως η αναγνώριση αυτή είναι τόσο αμεσότερη, όσο περισσότερο εκτιμούμε τη δύναμη και τη μοναδικότητα του συγγραφέα Τσάντλερ. Κι ακόμη, καταλαβαίνουμε επιπροσθέτως πως αυτό που ο ίδιος ονόμασε «αντικειμενική μέθοδο» παίζει σημαντικό ρόλο στην εκτίμησή του. μέθοδος αυτή βρίσκεται περισσότερο επεξεργασμένη στο κείμενο. Είναι όμως φανερότερη, και τελειότερη ενδεχομένως, στη δημιουργία του κεντρικού ήρωα. Τελικά, τον Μάρλοου τον γνωρίζουμε μονάχα εξωτερικά. Στο τέλος του Μεγάλου Ύπνον, για παράδειγμα, δεν γνωρίζουμε τίποτε ουσιαστικό για την πνευματική κατάσταση του _________Μάρλοου· το μόνο που μαθαίνουμε είναι πως «σταμάτησα σ’ ένα μπαρ και κατέβασα δυο διπλά ουίσκι» τα οποία «δε διόρθωσαν τίποτε». Όμως, από τις δικές μας εμπειρίες, τις σχετικές με άσκοπες βόλτες σαν πρόκληση στην κακοτυχία.

<Τ>

A


58/αφιερωμα αισθανόμαστε το χάλι αυτού του ανθρώπου και ταυτιζόμαστε μαζί του. Η μέθοδος του Τσάντλερ επιτυγχάνει λόγω της αφοσίωσής του στις αντικειμενικές, φυσικές λεπτομέρειες, οι οποίες οικοδομούν έναν πιθανοφανή κόσμο; ενώ από την άλλη η συστηματική αποφυγή καθετί υποκειμενικού, μας επιτρέπει, ως αναγνώστες, να μπούμε στην ιστορία, να ταυτιστούμε φανταστικά με την απαισιόδοξη άποψη του Μάρλοου: πως δηλαδή ο κόσμος δεν είναι ο τελειότερος τόπος. Και αυτή ακριβώς η δημιουργία ενός φανταστικού χώρου είναι το κατόρθωμα του Τσάντλερ. Η κεντρικότητα του Μάρλοου, λοιπόν, μπορεί να ειδωθεί σαν εξήγηση της δημοτικότητας του δημιουργού του καθώς και των καλλιτεχνικών κατορθωμάτων του. Αυτό το κατόρθωμα όμως έχει δυο συνέπειες. Και μια που το παρόν βιβλίο έχει αναλάβει να διαπραγματευτεί το όλο θέμα σφαιρικά, θα μπορούσαμε να πούμε πως το κατόρθωμα αυτό αποτελεί και το μέτρο της αποτυχίας του. Ο Μάρλοου είναι πάρα πολύ συγκεκριμένος ως προς το ύφος του, για να εξελιχθεί και να αναδιπλωθεί. Ο Τσάντλερ, κάθε άλλο παρά αγνοούσε το όλο ζήτημα. Τό ενδιαφέρον του για τη γλώσσα και τη δημιουργική διαδικασία, αντικατοπτρίζει ένα παρόμοιο πρόβλημα. Κι εδώ υπάρχει επίσης μια αντίφαση. Σε όλα τα μυθιστορήματά του υπάρχει η αίσθηση της διακωμώδησης, από την πλευρά του, παρωδίας της βασικής μορφής που χρησιμοποιεί και των προηγουμένων της. Η μορφή του αστυνομικού αφηγήματος, σε τελευταία ανάλυση, πολύ λίγο τον ενδιαφέρει - αν δεν τον αφήνει εντελώς αδιάφορο. Και όμως, επισημαίνει σαφώς το γεγονός ότι οι επιλογές μας και οι φόρμες που χρησιμοποιούμε μάς καθορίζουν. Ο Μάρλοου, για παράδειγμα, μπερδεύεται συχνά με το σκάκι. Η γοητεία που του ασκεί δεν είναι διαφορετική από τη γοητεία που ασκεί στον σύγχρονο κόσμο το ποδόσφαιρο ή άλλα αγωνίσματα, στα οποία το πολύπλοκο και απροσδιόριστο της ζωής αντικατοπτρίζεται στους περιοριστικούς τους κανόνες. Αγωνίσματα σαν κι αυτά προσφέρουν ένα οχυρό της τάξης ενάντια στις επιθέσεις της υπαρξιακής αταξίας. Και παρά μιαν αίσθηση πλασματικότητας της φόρμας, κάτι μας οδηγεί «να μπούμε στο παιγνίδι». Για τον Τσάντλερ, η ιστορία μυστηρίου προσφέρει ένα παρόμοιο είδος οχυρού. Υπόσχεται να οργανώσει τα διάσπαρτα στοιχεία της στο εσωτερικό μιας σαφούς εξήγησης. Όμως στα χέρια του ίδιου η σαφήνεια αυτή δεν επετεύχθη σχεδόν ποτέ. Ο καλλιτέχνης Τσάντλερ επαναστατεί διαρκώς ενάντια στους περιορισμούς του είδους που διάλεξε να ασκήσει. Το τέλος χαρακτηρίζεται πάντα από κάποιο ερωτηματικό. Το μυστήριο συνεχίζεται. Και βέβαια ο Τσάντλερ είναι ένας συγγραφέας μυστηρίου υψηλών προδιαγραφών.

Σημείωση

Μετάφραση: Γιώργος Μπλάνας

* Απόσπασμα από την Εισαγωγή του Τξ. Σπήερ στο βιβλίο του «Raymond Chandler», εκό. Fr. Unger, New York 1QX1


αφιερω μα/59

Στο ρόλο του Μάρλοον ο Χάμφρεϋ Μπόγκαρτ

Ταινίες βασισμένες στα μυθιστορήματα του Ρ. Τσάντλερ 1. The Falcon Takes Over, 1942 (βασισμένο στο Farewell, My Lovely). Σκηνοθεσία Ίρβινγκ Ράις. Σενάριο Lynn Root και Frank Fenton. 2. Time to Kill, 1942 (βασισμένο στο The High Window). Σκηνοθεσία Χέρμπερτ I. Ληντς. Σενάριο C. Young. 3. Murder, My Sweet, 1944 (βασισμένο στο Fa­ rewell, My Lovely). Σκηνοθεσία Έντουαρντ Ντμίτρικ. Φ. Μάρλοου: Ντικ Πάουελ. Σενά­ ριο J. Paxton. 4. The Big Sleep, 1946. Σκηνοθεσία X. Χωκς. Φ. Μάρλοου: Χάμφρεϋ Μπόγκαρτ. Σενάριο W. Faulkner, L. Brachett, J. Furthman. 5. Lady in the Lake, 1947. Σκηνοθεσία P. Movτγκόμερυ. Φ. Μάρλοου: Ρ. Μοντγκόμερυ. Σενάριο St. Fisher. 6. The Brasher Doubloon, 1947 (βασισμένο στο High Window). Σκηνοθεσία Τζων Μπραμ. Φ. Μάρλοου: Τζωρτζ Μοντγκόμερυ. Σενά­ ριο D. Hannah. 7. Marlowe, 1969 (βασισμένο στο Little Sister). Σκηνοθεσία Πωλ Μπόγκαρτ. Φ. Μάρλοου: Τζέημς Γκάρντνερ. Σενάριο Silliphant. 8. The Long Goodbye, 1973. Σκηνοθεσία Ρ. Άλτμαν. Φ. Μάρλοου: Έλιοτ Γκουλντ. Σε­ νάριο L. Brackett. 9. Farewell, My Lovely, 1975. Σκηνοθεσία Ντικ Ρίτσαρντς. Φ. Μάρλοου: Ρ. Μίτσαμ. Σενά- ) ριο D.Z. Goodman. 10. The Big Sleep, 1978. Σκηνοθεσία Μ. Βίννερ. Φ. Μάρλοου: Ρ. Μίτσαμ. Σενάριο Μ. Βίν­ νερ.


60/αφιερω μα

Μεταφράσεις στα ελληνικά έργων του Ρ. Τσάντλερ 4. Η κνρία της Λίμνης. (The Lady in the Lake), a. To μυστικό της Λίμνης. Εκδ. Βίπερ. 1971. β. Η κνρία της λίμνης. Εκδ. Οδυσσέας. Μετ. Κ. Αργυρός. 1982. γ. Η κ υρία της λίμνης. Εκδ. Λυχνάρι. Μετ. Τζ. Μιστράκη. 5. Η Μικρή Α δελφή (The Little Sister). a . Ο όολρφόνος χτυπούσε πρώτος. Εκδ. Μπελλ. Μετ. Βικτωρία Τράπαλη. 1983. 6. Ο Μ εγάλος Αποχαιρετισμός. (The Long Good bye), a . Ο μεγάλος Αποχαιρετισμός. Εκδ. Εξάντας. Μετ. Βικτωρία Τράπαλη. 1987. 7. Πλέημπακ (Playback). α. Πλέημπακ. Εκδ. Εξάντας. Μετ. X. Κωνσταντινόπουλος. 1987.

Διηγήματα - νουβέλες

1. Ο Μ εγάλος Ύ π νος (The Big Sleep). α. Ο ι κόρες τον στρατηγού. Εκδ. Μπελλ. Μετ. Έφη Φρυδά. 1983. β. Ο Μ εγάλος Ύ πνος. Εκδ. Γράμματα. Μετ. Ελ. Α θανασοπούλου. 1987. γ. Ο Μ εγάλος Ύπνος. Εκδ. Μέδουσα. Μετ. Νένα Καργάκου. 1987. 2. Αντίο, Γλνκειά μου. (Farewell, my Lovely). α. Α πειλή από το παρελθόν. Εκδ. Βίπερ. Μετ. Πέ­ τρου Δελλατόλα. 1972. β. Αντίο γλνκ ιά μου. Εκδ. Μπελλ. Μετ. Αντρέας Μιαούλης. 1983. γ. Αντίο, γλνκ ειά μον. Εκδ. Ά γ ρ α . Μετ. Α . Α ποστολίδης. 1985. δ. Αντίο, γλνκ ειά μ ον. Εκδ. Λυχνάρι. 3. Το Ψηλό Π αράθνρο (The High Window). α. Το Ψηλό Παράθνρο. Εκδ. Παρατηρητής. Μετ. Β. Παραμποΰκης. 1986.

α. Ο κίνδυνος είναι η δουλειά μον. Εκδ. Γράμματα. Μετ. Νίκος Μπάλης. 1982. β. Τα Χρυσόψαρα. Περιοδικό «Όμως». 1982. Μετ. Α.Τ. γ. Θα περιμένω. Εκδ. Παρατηρητής. Μετ. Β. Παρα­ μποΰκης. 1984. Περιλαμβάνει τα διηγήματα Θα π ε­ ριμένω και Π υροβολισμοί στον Σύρανο. δ. Κ όκκινος Ά νεμος. Εκδ. Παρατηρητής. Μετ. Β. Παραμποΰκης. 1985. Περιλαμβάνει τα διηγήματα Κ όκκινος Ά νεμ ο ς και Χρυσόψαρα, ε. Ο βασιλιάς φορούσε κίτρινα. Εκδ. Γράμματα. Μετ. Ελένη Αθανασοπούλου. 1986. Περιλαμβάνει τα διη­ γήματα: Τί μπελάς τα μαργαριτάρια, Χρυσά Δ άχτυ­ λ α και Ο βασιλιάς φορούσε κίτρινα.

Δοκίμια α. Η απλή τέχνη τον φόνου. Εκδ. Ερατώ. Μετ. Μαρία Μπότσα και Βασίλης Τσιμπούκης. 1982. β. Η ανατομία του αστυνομικού μυθιστορήματος. Εκδ. Ά γρ α . Περιλαμβάνει τα δοκίμια: «Η απλή τέ­ χνη του φόνου» Α ' και Β'. Μετ. Α . Αποστολίδης. γ. Έ νας συγγραφ έας αποκαλύπτει. Εκδ. Παρατηρη­ τής. Μετ. Β. Παραμποΰκης. Περιλαμβάνει αποσπά­ σματα της αλληλογραφίας του Τσάντλερ, άρθρα και την αρχή του τελευταίου του μυθιστορήματος.


μοντέρνα αρχιτεκτονική: ο πολιτισμός αποτυπωμένος στο χώρο

ω

KENNETH FRAMPTON: Μοντέρνα Αρχιτεκτονική. Ιστορία και Κ ρ ιτική. (Modern Architecture. A critical history. London, J9H1) A θήνα, Θ ε μ έ λ ι ο , 1987. Σελ. 316.

αρχιτεκτονική του σύγχρονου κόσμου μπορεί να θεωρη­ θεί, σε πολύ μεγαλύτερη έκταση απ’ ό,τι συνέβαινε σε άλ­ λες περιόδους και πολιτισμούς, ως η συμβολική έκφραση των ιδεολογικών και πολιτικών αλλαγών. Ιδέες δημιούργησαν κτίρια και ιδέες τα κατέστρεψαν». Με τα εύστοχα αυτά λόγια, που εμφα­ νίζονται πριν και από τον πρόλογο του συγγραφέα Kenneth Frampton στο βιβλίο του «Μοντέρνα Αρχιτεκτονική. Ιστορία και Κριτι­ κή», ο αναγνώστης προετοιμάζεται για την οπτική γωνία μέσα από την οποία θεωρούνται όλα όσα πρόκειται να ακολουθήσουν. Το βιβλίο αυτό έχει ήδη παρουσιαστεί στο κοινό με σύντομες ή ευρύτερες γενικές αναλύσεις, όπως του Δ.Α. Φατούρου ή του Κώ­ στα Σταματίου. Συμπληρωματικά, ωστόσο, προς αυτές θα ήθελα να εξάρω και ένα επιπλέον θεμελιώδες χαρακτηριστικό γνώρισμά του, που είναι το εξής: Είναι η ευρεία όσο και κριτική, «κοινωνιο­ λογική ματιά», με την οποία ο Φράμπτον προσεγγίζει το αντικεί­ μενό του. Το αρχιτεκτονικό φαινόμενο (ή καλύτερα το φαινόμενο της οργάνωσης του περιβάλλοντος σε όλες τις μορφές του) το το­ ποθετεί, όπως και στην πραγματικότητα αυτό τοποθετείται, στο σταυροδρόμι των πολιτικών, ιδεολογικών, περιβαλλοντικών και άλλων μετασχηματισμών, και η ιδέα αυτή δεν φαίνεται να εγκατα­ λείπει τον συγγραφέα σε όλη την πορεία του πλούσιου και οξυδερ­ κούς αυτού «χρονικού» της μοντέρας αρχιτεκτονικής. Έτσι, και ο υπότιτλος καταξιώνεται (Ιστορία και Κριτική) αλλά και οι δογμα­ τισμοί αποφεύγονται: κάποιες διαφορετικές, ενδεχομένως, ερμη­ νείες και κριτικές των διαφόρων περιόδων της ιστορίας της αρχι­ τεκτονικής, σε σχέση με την άποψη του συγγραφέα, μπορούν να βρουν λειτουργικά τη θέση τους στο τεράστιο αυτό παζλ. Κι αυτό είναι ευτύχημα γιατί, στ’ αλήθεια, ποιο είναι αυτό το κοινωνικό φαινόμενο (ακόμα κι αν ήταν λιγότερο πολύπλοκο από το σχεδιασμό και την παραγωγή του περιβάλλοντος) που δεν θα επιδεχόταν παραπάνω από μια ερμηνείες;

Η


62/επιλογή ς δούμε τη δομή του βιβλίου. Εκτός από την πλούσια βιβλιο­ γραφία στο τέλος, το βιβλίο έχει κατ’ αρχήν και πέρα από το σημείωμα του εκδότη δύο Προλόγους και μικρή Εισαγωγή. Ο πρώτος από αυτούς αναφέρεται στην ελληνική έκδοση και στην ελληνική αρχιτεκτονική. Είναι μάλιστα χαρακτηριστικό ότι η σύ­ ντομη περιδιάβαση στη σύγχρονη ελληνική αρχιτεκτονική γίνεται από πάρα πολύ κοντά, «απ’ τα μέσα» θα λέγαμε, μια και ο συγ­ γραφέας τονίζει από την αρχή τις στενές και μακροχρόνιες σχέσεις του με την Ελλάδα, με τους Έλληνες αρχιτέκτονες και συνεπώς και με την ελληνική αρχιτεκτονική. Στην Εισαγωγή, από την άλλη μεριά, επιχειρείται όχι μόνο η οριοθέτηση του αντικειμένου, πράγμα αρκετά δύσκολο («όσο πιο αυστηρά αναζητά κάποιος τις ρίζες του μοντερνισμού, τόσο βαθύ­ τερα τις βρίσκει μέσα στο παρελθόν», σελ. 18), αλλά και ο αυτοπροσδιορισμός του συγγραφέα: Έχει επηρεαστεί, όπως γράφει ο ίδιος από τη μαρξιστική ερμηνεία της Ιστορίας όσο και από τις στενές του σχέσεις με την κριτική θεωρία της Σχολής της Φραγκφούρτης, χωρίς ωστόσο να εφαρμόζει καμιά από τις καθιερωμένες μεθόδους της μαρξιστικής ανάλυσης. Ακόμα ο συγγραφέας δηλώ­ νει από την αρχή ότι άλλοτε προσπαθεί να δείξει πως το αρχιτεκτόνημα απορρέει από κοινωνικές, οικονομικές περιστάσεις, και άλλοτε πάλι περιορίζεται σε μια απλή, τυπική ανάλυση. Επι­ πλέον, γίνονται εύστοχες αναφορές στις επιτυχίες και τις αποτυ­ χίες της σύγχρονης αρχιτεκτονικής, με έμφαση στις δεύτερες: στην πόλη ως αποτέλεσμα μιας συνεχώς επεκτεινόμενης καταναλωτικής οικονομίας, στην πτώχευση του περιβάλλοντος εξαιτίας του άστο­ χου και υπέρμετρου εξορθολογισμού κτιρίων και μεθόδων, στις περιπτώσεις εκχυδαϊσμού της αρχιτεκτονικής και στην απομόνωσή της από την κοινωνία, με αποτέλεσμα «πολλοί από τους πιο ευ­ φυείς νέους αρχιτέκτονες να εγκαταλείπουν κάθε ιδέα υλοποίη­ σης» (σελ. 19). Με τις νύξεις αυτές στα γνωστά όσο και οδυνηρά ζητήματα της σύγχρονης αρχιτεκτονικής, είναι φυσικό να ξεκινούμε την ανά­ γνωση του βιβλίου με κεντρισμένο το ενδιαφέρον μας. Το κυρίως σώμα του βιβλίου αρθρώνεται σε τρία μέρη: Το Μέ­ ρος I στοιχειοθετεί το υπόβαθρο πάνω στο οποίο αναπτύσσεται η μοντέρνα αρχιτεκτονική· πρόκειται για την «Πολιτιστική εξέλιξη και προϋπάρχουσες τεχνικές. 1750-1939». Στα τρία του κεφάλαια αναπτύσσονται τα φαινόμενα της νεοκλασικής αρχιτεκτονικής, οι μετασχηματισμοί της πόλης και η εξέλιξη της τεχνικής και της τε­ χνολογίας, σε συσχετισμό πάντοτε με τα ευρύτερα δεδομένα. Γί­ νονται έτσι αναφορές σε θέματα όπως είναι οι εξελίξεις στην τέ­ χνη, η αναβίωση παλαιότερων αισθητικών αρχών και τα νέα ρεύ­ ματα της αισθητικής, οι προθέσεις της αρχαιολογικής σκαπάνης και ακόμα αναφορές σε θέματα τεχνολογίας και εφαρμογής της επιστήμης, ενώ το δεύτερο και μεγαλύτερο κεφάλαιο αναφέρεται σε οικονομικά, κοινωνικά, πολιτικά και πολιτιστικά φαινόμενα. Βλέπουμε έτσι το αστικό φαινόμενο να εμπλέκεται άρρηκτα με τα θεμελιακά επακόλουθα της βιομηχανικής επανάστασης που συ­ γκλόνισαν την πορεία του πολιτισμού μας: τη μαζική συρροή της υπαίθρου προς τις αγγλικές υφαντουργίες και τα αναπτυσσόμενα βιομηχανικά κέντρα· την ανάπτυξη εθνικών σιδηροδρομικών δι­ κτύων και εσωτερικής αγοράς, αλλά και υπερπόντιας ναυσιπλοΐας προς τις αποικιοκρατούμενες, καταδικασμένες στην υπανάπτυξη, χώρες· την άνοδο των «φιλάνθρωπων» αστικών τάξεων στην εξου­ σία στη Δυτική Ευρώπη· την έγνοια για την υγιεινομική κατάστα­ ση και την υποδομή της πόλης· τους κοινωνικούς-πολεοδομικούς οραματισμούς του Owen, του Fourier, του Godin, τις πρώτες κη-

Α

Kenneth Frampton ΜΟΝΤΕΡΝΑ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ Ιστορίρ καί Κριτική ΘΕΜΕΛΙΟ


επιλογη/63 ποτεχνικές προσπάθειες, την ανάπτυξη του Παρισιού με τα έργα του Haussmann, της Βιέννης, της Βαρκελώνης, του Σικάγου. Από τα-τρία αυτά εισαγωγικά κεφάλαια δηλώνεται η άρρηκτη σύνδεση της οργάνωσης του τεχνητού περιβάλλοντος - είτε στο επίπεδο της'αρχιτεκτονικής είτε στο επίπεδο της πολεοδομίας - με φαινόμενα φιλ,οσοφικά-αισθητικά από τη μια μεριά, οικονομικάκοινωνικά από την άλλη, τεχνικά-τεχνολογικά τέλος, δηλαδή με τα φαινόμενα του πολιτισμού μας, με την ευρεία ανθρωπολογικήκοινωνιολογική έννοια του όρου. υτή η ενιαία αντιμετώπιση του πολιτισμού μας στις διάφορες επιμέρους φάσεις του και η σύνδεσή του με τα θέματα του χώρου, εμφανίζεται και στο επόμενο Μέρος II, που τιτλοφορείται «Κριτική Ιστορία. 1836-1967» και που αποτελεί και το μεγαλύτερο τμήμα του βιβλίου. Η σειρά των κεφαλαίων, είκοσι εφτά σε αριθ­ μό, εξελίσσεται χρονολογικά. Είναι μάλιστα χαρακτηριστικό, όπως άλλωστε συμβαίνει και στα άλλα μέρη, ότι του κάθε κεφα­ λαίου προτάσσεται μια διορατική περικοπή κειμένου, είτε της εποχής είτε για την εποχή, από το οποίο αναδύεται ο βαρύνων χαρακτήρας της κάθε εποχής. Ο συγγραφέας επιχείρησε με τον τρόπο αυτό να «χρησιμοποιήσει αυτές τις φωνές για να εικονο­ γραφήσει τον δρόμο μέσα από τον οποίο «εξελίχθηκε η μοντέρνα αρχιτεκτονική ως αδιάκοπη πολιτιστική προσπάθεια», και να καταδείξει πως «ορισμένα κείμενα μπορεί να χάσουν τη σημασία τους σε μια συγκεκριμένη ιστορική στιγμή, για να επανέλθουν αρ­ γότερα με πολλαπλάσια δύναμη» (σελ. 18). Ο αναγνώστης, από τη μεριά του, τοποθετείται στη θέση και στην οπτική γωνία που έντε­ χνα ο συγγραφέας τον καλεί, για να θεωρήσει και να παρακολου­ θήσει όλα όσα πρόκειται να εμφανιστούν στη συνέχεια. Τα κεφάλαια έχουν ως αντίκρυσμα αυτά που συνηθίσαμε να αποκαλούμε σταθμούς τόσο στην ιστορία της αρχιτεκτονικής όσο και στην εξέλιξη του πολιτισμού μας. Ένας απέραντος πλούτος αναβιώνει. Έτσι, αναφέρονται κατ’ αρχήν πλήθος πληροφορίες για τη δεύτερη πεντηκονταετία του ευρωπαϊκού 19ου αιώνα - επο­ χή σφραγισμένη τόσο από την ιδεολογία των σοσιαλιστικών οραματισμών όσο και από το πνεύμα της ελεύθερης οικονομίας και του laissez-faire - με όλα τα παρεπόμενα: δραστηριότητες του Morris και κίνημα Arts and Crafts, Elenezer Howard και κίνημα των κηπουπόλεων. Παρουσιάζονται άλλα δεδομένα και νέες μέθο­ δοι χτισίματος υψηλών κτιρίων από τον Sullivan και τους αρχιτέ­ κτονες του Σικάγου, αλλά και ο Frank Lloyd Wright και η εποχή του - αρχές του 20ού αιώνα πλέον - καθώς και η ουσιαστική επα­ φή του δυτικού κόσμου με τις ιαπωνικές αντιλήψεις. Αναλύεται η επιστροφή στην τοπική παράδοση, κατά την ίδια εποχή, στο Βέλ­ γιο, τη Γαλλία, την Ολλανδία, το πνεύμα του μεγάλου Γάλλου θεωρητικού της αρχιτεκτονικής Viollet-le-Duc, οι αρχές του Art Nouveau, οι μορφές Βέλγων, Γάλλων, Ολλανδών, Καταλανών αρχιτεκτόνιον, όπως ο Horta, ο Guimard, ο Anatole de Baudot, ο Berlage, ο Gaudi. Με τα σχέδια και τα κείμενα του Antonio Sant’ Elia στην Ιταλία, στις αρχές του αιώνα μας, ερμηνεύεται ο θρίαμ­ βος της βιομηχανοποίησης και η φουτουριστική αρχιτεκτονική που οι αρχές της, συνδεδεμένες και με τις αξίες του 19ου αιώνα, αναδύονται μέσα από τα κείμενα του εθνικιστή ποιητή D’Annun­ zio και κυρίως από το Μανιφέστο του Marinetti. Αλλά εξηγείται επίσης και η σύγχυση και η παρακμιακή εξέλιξη του φουτουρι­ σμού, κατά την οποία το κίνημα αυτό συνδέεται με τις εθνικιστι­ κές αξίες και τα οράματα του φασιστικού καθεστώτος. Ο Loos και η στάση του απέναντι στο διάκοσμο, η έκδοση του

Α


64/επιλογή περιοδικού L’Esprit Nouveau, ο Van de Velde, o Tony Gamier και η βιομηχανική πόλη, ο Auguste Perret και η χρησιμοποίηση του οπλισμένου σκυροδέρματος, το ξέσπασμα της ορμής της εκβιομη­ χάνισης στη Γερμανία και η ίδρυση της Deutshe Werkbund, δεν παραλείπονται βέβαια από αυτή την πορεία. Και, όπως είναι φυ­ σικό, πολλές σελίδες αφιερώνονται στο Bauhaus, στις ευρύτερες κοινωνικοπολιτικές του συνιστώσες, στην ιδιαίτερη προσωπικότη­ τα των μεγάλων μορφών που παρήλασαν από εκεί: του Gropius, του Johannes Itten, του Klee, του Ολλανδού καλλιτέχνη του De Stijl Theo van Doesburg, του Wassili Kandinsky από τη Σοβιετική Ένωση, του Marcel Breuer ως διευθυντή του εργαστηρίου επί­ πλων και τόσων άλλων. Αλλά και δεν παραλείπονται οι αντιθέσεις και οι αντιφάσεις που αναπτύχθηκαν στο μεγάλο αυτό εργαστήρι κατά την εξέλιξή του, ώς το θλιβερό κλείσιμό του στα 1933, από την αποχαλινωμένη γερμανική αντίδραση. ναπτύσσονται σημαντικότατα κεφάλαια της ιστορίας της αρ­ χιτεκτονικής στις χώρες της Δυτικής Ευρώπης, Γερμανία, Α Ελβετία, Ολλανδία, (με ιδιαίτερη βέβαια αναφορά στη φυσιογνω­ μία του Mies van der Rohe) καθώς και στη Σοβιετική Ένωση, και στη συνέχεια στις σκανδιναυικές χώρες με τον Alvar Aalto, στη μεσόγειο με τον ιταλό Giuseppe Terragni, στην Αμερική, κατά τον μεσοπόλεμο και αργότερα, με τον Frank Lloyd Wright κατ’ αρχήν, τον Buckminster Fuller και τον Louis Kahn κατά την εποχή του New Deal. Και φυσικά, η μελέτη του έργου του Le Corbusier ανατέμνει τον δημιουργικό ρόλο που διαδραμάτισε ο ίδιος στην εξέλιξη της αρ­ χιτεκτονικής του 20ού αιώνα. Χωρίζοντας το έργο του σε τρεις βασικές ενότητες, στην εποχή του Esprit Nouveau κατ’ αρχήν (1907-1931), στην εποχή της Ville Radieuse και των C.I.A.M. κα­ τόπιν (1928-1946) και στη φάση της Ronchamp και της πολυκατοι­ κίας της Μασσαλίας τέλος (1930-1960), ο συγγραφέας παρέχει σχόλια και πληροφορίες για τις επαγγελματικές δραστηριότητες του Corbu και τις συναντήσεις και συνεργασίες με τους σύγχρονούς του, για τη διαμόρφωση της αισθητικής, φιλοσοφικής και ιδεολογικο-κοινωνικής προσωπικότητάς του και βέβαια και του συνόλου του αρχιτεκτονικού έργου του. Τέλος, το Μέρος III αποτελεί βέβαια συνέχεια των προηγουμέ­ νων, τιτλοφορείται «Κριτικές εκτιμήσεις και σημερινές προεκτά­ σεις 1925-1984» και αποτελείται από πέντε διακεκριμένα κεφά­ λαια στα οποία αναπτύσσονται το έργο του Niemeyer και του πλη­ θωρικού βραζιλιάνικου μπαρόκ, η τολμηρή προσωπικότητα του Κένζο Τάνγκε και των άλλων Ιαπώνων αρχιτεκτόνων, οι διάφορες ευρωπαϊκές ομάδες αρχιτεκτόνων όπως του ζεύγους Smithson, Team X, Archigram, εργαστήρι του Bakema και Van den Broek και άλλων. Ενδιαφέροντα είναι και τα δύο τελευταία κεφάλαια που αναφέρονται, το πρώτο: όχι πια μόνο στην αρχιτεκτονική πρακτική αλλά και στη θεωρία της αρχιτεκτονικής, από το 1962 ώς σήμερα, και το δεύτερο: στο ζήτημα της σύνδεσης της μοντέρ­ νας αρχιτεκτονικής με την εκάστοτε τοπική, πολιτιστική ταυτότη­ τα, μέσα στο οποίο εμφανίζεται και το ελληνικό παράδειγμα, με τον Πικιώνη, τον Κωνσταντινίδη, το ζεύγος Αντωνακάκη. ο γεγονός ότι η αναγνώστρια και γράφουσα τις γραμμές αυτές είναι αρχιτέκτων, θα μπορούσε να εμπλέξει την κρίση της σε μια από τις εξής δυο «προκαταλήψεις»: είτε να της δημιουργήσει αυξημένες απαιτήσεις, αυστηρότητα και τάση για λεπτολογία και «γκρίνια», είτε να της δημιουργήσει μια συγκίνηση στο περιδιάβα-

Τ

ποιηση ΒΑΣΙΛΗ ΓΚΟΥΡΟΓΙΑΝΝΗ: Σχόλια σε ποίηση. Αθήνα, Δωδώ­ νη, 1987. Βιβλίο ποιητικώ ν πειραματι­ σμών με ακροβασίες ανάμεσα στον ποιητικό και δοκιμιακόφιλοσοφικό λόγο. Σχόλια γραμ­ μένα πάνω σε κείμενα, σκέψεις, στίχους επώνυμων ατόμων που ερευνούν τη γλώσσα μα και συ­ χνά αμφισβητούν άλλοτε την ποιη τική και άλλοτε την πεζογραφ ική ύπαρξή της. Ενδιαφέ­ ρουσα προσπάθεια, μα πιο εν­ διαφέρουσες οι καθαρά π ο ιη τι­ κές στιγμές του Γκουρογιάννη.

ΑΘΗΝΑ ΠΑΠΑΔΑΚΗ


επιλογη/65 σμα αυτό του αντικειμένου της επιστήμης της, της αρχιτεκτονικής, δηλαδή μια ευνοϊκή ματιά και μια τάση συμπάθειας και προσεγγιστικότητας. Σε μένα λειτούργησε το δεύτερο. Αλλά νομίζω ότι και αυτό έγκειται στα χαρίσματα του βιβλίου και συνεπώς εγγράφεται στο ενεργητικό του. Θεωρώ το βιβλίο αυτό, ως πνευματική εργασία αλλά και ως έκ­ δοση, με δυο λέξεις: πολύ πετυχημένο. Κι αυτό γιατί, πρώτον, πέρα από τον αδιαμφισβήτητο πλούτο του είναι μια σοβαρή και προσεγμένη δουλειά και μια φροντισμένη έκδοση για την οποία, ικανοποίηση πρέπει να νιώθουν όχι μόνον ο συγγραφέας αλλά και ο επιστημονικός επιμελητής και οι μεταφραστές και ο εκδότης. Και δεύτερον γιατί, από τη μια μεριά αποτελεί χρησιμότατη πηγή πληροφοριών στην οποία μπορεί να βασιστεί ο ενδιαφερόμενος για το σύνολο της Ιστορίας της Αρχιτεκτονικής, και από την άλλη, η κάθε διακεκριμένη ενότητά του αποτελεί εύστοχο και έξυπνο κέντρισμα για όποιον επιθυμεί να διευρύνει και να εμβαθύνει τη μελέτη και έρευνά του πάνω σ’ αυτήν. Και μόνο αυτό το τελευταίο θα ήταν, νομίζω, αρκετό. ΒΙΚΑ Δ. ΓΚΙΖΕΛΗ

φωνή διαμαρτυρίας σε διακριτικούς τόνους Π>

τ η ς,

L aateJ 198'

Σπύρος Κατσίμης μέσα από χαμηλούς και διακριτικούς τό­ νους εκφέρει μια συνειδησιακή φωνή διαμαρτυρίας για έναν κόσμο, τον κόσμο μας, που βαδίζει σταθερά προς μια επιταχυνό­ μενη καταστροφή. Η καταστροφή αυτή ξεκινάει από την απάλει­ ψη του τοπίου ως πρωτογενούς φυσικής εικόνας, από τη διασά­ λευση της ισορροπίας μεταξύ των ανθρωπίνων ενεργειών και των φυσικών αντιδράσεων, τη μείωση ή και τον αφανισμό, πολλές φο­ ρές, ειδών της χλωρίδας και της πανίδας και φθάνει μέχρι την παραμόρφωση αυτού καθαυτού του εσωτερικού κόσμου του αν­ θρώπου. Γι’ αυτό και ο τίτλος «Το κίτρινο» αν και αλλάζει πολλές διαδρομές από το ομώνυμο περιλαμβανόμενο ποίημα μέχρι τη συ­ νολική ονομασία της συλλογής, αν και εξυπονοεί τη λάμψη της ελπίδας, ωστόσο κατασταλάζει στην πικρή σημασία του φθίνοντος φωτός, στην πυρετική αντανάκλαση ενός αρρωστημένου παρό­ ντος, που βουλιάζει μέσα στο σκοτάδι της αυτοχειρίας του.

Ο

Τι ωραίο χιονισμένο μέρος Τι ωραίο παγωμένο μέρος Πιο κει το τοπίο τελειώνει... Αφήστε με να πεθάνω εδώ. έσα στην ποίηση του Σπύρου Κατσίμη διαφαίνεται μια με­ ταλλαγή στη λειτουργία του συναισθήματος. Η μνήμη ως φωνή εκ των ένδον, που μέσω του συνειρμού επαναστατεί και

Μ


66/επιλογή προσπαθεί να περισώσει τα τελευταία απομεινάρια της ισορρο­ πίας πνεύματος και σώματος, προβάλλει με συνεχή ροή εικόνες αρχετυπικής συμπεριφοράς. Πλάνα από το βαθύ σκοτάδι μιας εποχής πεπερασμένης. Αν βρεθώ ξαφνικά μόνος σε μια πλατεία λιθόστρωτη με αγαλματένια συντριβήνια σε μια τεράστια αίθουσα μεσαιωνική ποιος θα ζωντανέψει εμένα και την πολιτεία; Ποιος έρωτας θα λύσει τα μάγια σε τόσες μορφές που πάγωσαν, έστω με μια πληγή - ρωγμή στο χρόνο; Η μέσω της μνήμης αναπαραγωγή του πεπερασμένου παρελθό­ ντος έχει σαν αποτέλεσμα τον εκτροχιασμό των ονείρων και την ανάδυση πρωτεϊκών και αμφίδρομων επιθυμιών. Ο Σπύρος Κατσίμης μας εισάγει σ’ αυτό το νέο κατώφλι της παρασημαντικής των πραγμάτων, καθώς μέσα από βουλιαγμένα οράματα επιτείνει τη θλίψη του κόσμου. Τη θλίψη μιας μέγιστης απώλειας και μιας έσχατης ταπείνωσης. Η οπτική αυτή παγιώνεται ως θέση και ως επιφύλαξη μέσα από δυο «βλέμματα». Το βλέμμα της στάχτης και το βλέμμα της φωτιάς. Ο ποιητής διχάζεται στη θέα της φωτιάς και στη θέα της στάχτης. Συνειδησιακά υποκύπτει στο φοβερό άλ­ γος της φθίνουσας βιολογικής μας αντοχής. Παραθέτουμε το διλημματικό ποίημα «Η στάχτη» του Σπύρου Κατσίμη και, για λό­ γους γραμματολογικού ενδιαφέροντος, τη «Στάκτη» του Μιχάλη Κατσαρού, μια αυθόρμητη ποιητική απάντηση, που ολοκληρώνει και διεκτραγωδεί το ομώνυμο θέμα. α.

Όσο ακόμα είναι καιρός τρέχω μέσα στην πυρκαγιά. Μην ανησυχείτε για με. Σας βλέπω - στην πράσινη έκταση από το μέρος της φωτιάς. Ό σο ακόμα είναι καιρός τρέχω στα φλέγόμενα δάση Μην ανησυχείτε για με. Σας βλέπω από το μέρος της στάχτης. (Σπ. Κατσίμης: Η στάχτη)

β.

Μετά είναι η στάκτη όσο είναι καιρός αν είναι δέντρο θα γίνει φλέγόμενο δάσος Ανησυχώ για τους κατοίκους της στάκτης όσο ακόμα είναι καιρός Η στάκτη μαζεύει. (Μιχ. Κατσαρός: Η στάκτη)

Ο Σπύρος Κατσίμης προσπαθεί να μην ξεχνά την πεποίθηση ότι και στο τελευταίο απομεινάρι της δύναμης κρύβεται η δύναμη ολόκληρη, η πεμπτουσία της φυσικής αντοχής. Μπροστά, όμως, στο επερχόμενο τίποτα, στη φρίκη της καθολικής οικολογικής κα­ ταστροφής, ο ποιητής προτιμά το ολοκαύτωμα και δηλώνει τραγι­ κά: «Στην πιο χαρούμενη ώρα στο λιβάδι ας πέσει ο κεραυνός!». ΗΛΙΑΣ ΚΕΦΑΛΑΣ


επ ιλο γη/67

... με πρωταγωνιστή έναν ολάκερο λαό

ω

Τ Α Σ Ο Υ Α Θ Α Ν ΑΣ1Α ΔΗ : Ε σ τ ί α , 1988. Σ ελ. 720.

Τα

παιδιά

της

Νιόβης.

Αθήνα,

αν το πλατύ ποτάμι που κυλά κι αγκαλιάζει ολόκληρη τη ζωή, την εποχή, τους τόπους, έτσι κύλησε το νέο μυθιστόρημα του Τάσου Αθανασιάδη «Τα παιδιά της Νιόβης». Αφιερωμένο στον γενέθλιο τόπο του, το Σαλιχλί της Μικρασίας, ζωντάνεψε τη ζωή εκείνη, την κοινωνία εκείνη, τα ήθη της, τις ομορφιές της. Έδωσε τους ανθρώπους της μ’ όλη τη γραφικότητά τους, αλλά και τις τραγικές στιγμές της μεγάλης περιπέτειας του ελληνισμού. Ένας πλατύς προβολέας που χύθηκε μέσα στο χρόνο κι αποτύπωσε τη ζωή στις πιο μύχιες στιγμές της, στον πιο μυστικό παλμό. Εικόνες ανάγλυφες ενός ρεαλισμού που έφτασε στην τελειότητα της σύλλη­ ψης. Αυτό ήθελε ο συγγραφέας. Την απόλυτα ρεαλιστική απεικό­ νιση της ζωής εκείνης, της κοινωνίας εκείνης, της μαρτυρικής σταύρωσης του λαού της. Ένας ολόκληρος λαός πρωταγωνιστεί στο έργο, ένας τόπος, μια εποχή. Ό ,τι φώτισε ο «προβολέας». Ό ,τι άγγιξε με το φως του, το ζωντάνεψε. Γι’ αυτό και τα πρόσω­ πα, τα γεγονότα, οι τόποι, είναι φωτισμένα από τις οπτικές εκεί­ νες που ο συγγραφέας ήθελε, από τις διαστάσεις που συγκλίνουν στον απώτερο σκοπό του έργου του: την πανοραμική σύλληψη, την πλατιά ροή της ζωής, τη διοχέτευση των ιστορικών γεγονότων, το ρίγος και το αίμα της μνήμης.

Σ

ο πλατύ τούτο μεγαλόπνοο μυθιστόρημα κινείται σε τρία επί­ πεδα του λόγου που ανάγονται στις τρεις διαστάσεις του συμ­ βατικού χρόνου. Μα πέρα από τον συμβατικό ιστορικό χρόνο, υπάρχει και η διάσταση της μνήμης που δημιουργεί, με πολύ λυρι­ κούς τόνους, τη νοσταλγία και τη ματωμένη αναπόληση. Είναι ο Στέργιος, ένα λιανό μα πανέξυπνο και αισθαντικό παιδί, που αφηγείται σε ημερολογιακό τόνο τα γεγονότα και τη ζωή της οικογένειάς του, των αδελφών του, της μητέρας του, και από την πέ­ να του θα μάθουμε και θα ζήσουμε κάποια άλλα δρώμενα, θα οδηγηθούμε στις συγκλονιστικές στιγμές του διωγμού από τον πα­ ράδεισο της πατρίδας, θα ανασάνουμε την οσμή της καμένης σάρ­ κας στην πυρκαγιά της Σμύρνης, θα νιώσουμε ώς το κόκκαλο τον εξευτελισμό και τον πόνο της εκρίζωσης. Από την πένα πάλι του Τρύφωνα Ιωαννίδη, προσώπου γραφικότατου του έργου, θα πληροφορηθούμε όλα τα ιστορικά συμβαίνοντα. Αυτό είναι ένα άλλο επίπεδο, μια άλλη διάσταση του μυθιστορήματος. Η ζωή κυλά μ’ όλη τη ζωντάνια της, με τα μικρά και τα μεγάλα που συνθέτουν την καθημερινότητα των ανθρώπων, με τους έρωτες, τα πάθη τους, τις μικροαπάτες, τους φόβους, τις φιλοδοξίες τους. Και ανάμεσα σ’ όλα τούτα, ο συγγραφέας ορθώνει τα ιστορικά δρώμε­ να, έτσι που να αποτελούν το πλαίσιο αλλά και τον πυρήνα της ζωής.

Τ

ο έργο είναι δομημένο απόλυτα με τους κανόνες και τους νό­ μους του ρεαλιστικού μυθιστορήματος. Ό πω ς είπαμε, πρωτα­ γωνιστεί η ίδια η ζωή μ’ όλα τα πρόσωπα που τη συνθέτουν, τους τόπους, τα καυτά ιστορικά γεγονότα. Έτσι, δεν είναι δυνατόν να έχουμε ψυχογραφικά περάσματα, αναλυτικές καταστάσεις, δεν εί­

Τ


68/επιλογη ναι δυνατόν να έχουμε λυρικές ροές του λόγου. Γιατί ο λόγος αποτυπώνει μόνο το καίριο, το ουσιώδες, το απαραίτητο για τη μεγα­ λειώδη σύνθεση του έργου που είναι και ο μοναδικός σκοπός του συγγραφέα. Κι ωστόσο, η ώριμη πένα του αφήνει να υπάρξουν και οι ψυχαναλυτικές καταβυθίσεις, οι ελεγχόμενες καταστάσεις των ενοχών, τα ψυχολογικά αδιέξοδα που δημιούργησαν τα ισχυ­ ρά πάθη, οι λυρικές εικόνες μιας ανθισμένης νεότητας γεμάτης όνειρα και αβέβαιες προσδοκίες. Λοιπόν, μιλήσαμε για τρία επίπεδα, για τρεις διαστάσεις. Στα προηγούμενα μυθιστορήματά του, ο συγγραφέας συγκεντρώνει όλη την πλαστική δύναμη της τέχνης του σε κάποια μακρόπνοη πλοκή όπου συμπορεύονται πρόσωπα μεγάλης ή μικρής σημασίας, γεγονότα κοινωνικά, ιστορικά, αξίες, ηθικοί νόμοι. Στα «Παιδιά της Νιόβης», η πλαστική δύναμη της μεγάλης τέχνης του επικε­ ντρώθηκε στο διαχωρισμό αλλά και ταυτόχρονα σύζευξη των τριών αυτών διαστάσεων της ροής του λόγου. Και ζούμε ξεχωρι­ στά και μαζί τον καταιγισμό των ιστορικών γεγονότων της πιο συγκλονιστικής στιγμής του ελληνισμού, ζούμε την ολοζώντανη πραγματικότητα των προσώπων με τους έρωτές τους, την απόγνω­ ση, τα όνειρα, και τέλος, ζούμε τη μαρτυρία. Το παιδί θυμάται. Νοσταλγεί. Πονά. Διόνυσε την οδυνόμενη τροχιά της γνώσης. Άρχισε από την αθωότητα της παιδικής αγνωσίας και έφτασε στην καταγραφή της καιόμενης Σμύρνης που η μυρουδιά της κα­ μένης σάρκας έφτανε ώς μέσα στο κενοτάφιο όπου είχε κρυφτεί η μάνα και τα τέσσερα παιδιά της. Ανατριχιαστικές στιγμές της αλήθειας. Συγκλονιστικές σελίδες, βιωμένες από τον ίδιο το συγ­ γραφέα. Τάσος Αθανασιάδης ανήκει στους κλασικούς της πεζογρα­ φίας. Κινεί ένα ολόκληρο πλήθος ανθρώπων μέσα σε μια συ­ ναρπαστική σύνθεση ζωής έτσι που πλάι στο άπειρα μικρό τής καθημερινότητάς τους να ορθώνει το άπειρα μεγάλο και συγκλο­ νιστικό, συζευγμένο απόλυτα με τον συλλογικό κορμό αυτής της ζωής. Από την αρχή ο αναγνώστης δέχεται τις ριπές των, οιωνών, τα σημάδια του φόβου και της απειλής του νέου τουρκικού εθνικι­ σμού. Βέβαια, όσο κι αν λέμε πως πρωταγωνιστεί ένας ολόκληρος λαός και μια ολόκληρη εποχή, δεν παύουν να υπάρχουν πρόσωπα που ξεχωρίζουν από το σύνολο, διανύουν την προσωπική τους μοίρα, ζουν το ιδιαίτερο δράμα τους. Από τα πιο ωραία μυθιστο­ ρηματικά πρόσωπα είναι ο μικρός Στέργιος, ο «διαβολάκος» με την πανέξυπνη ματιά, που το ημερολόγιό του θα δώσει κρυφές πτυχές της ζωής και θα φωτίσει από μιαν άλλη οπτική τις κατα­ στάσεις. Αλλά και όλη η οικογένεια του Στέργιου, που αποτελεί και τον κεντρικό πυρήνα του έργου, η μάνα του, αυτή η όμορφη μικρασιάτισσα δέσποινα, ο πατέρας του Σαρρής, γραφικός τύπος με τα κρυφοερωτικά του, τις τύψεις του, την αυτοτιμωρία του, οι αδελφές του Αλέξα, Ρόη, Τασώ, με τα κοριτσίστικα όνειρά τους και τις μικρές φιλοδοξίες τους. Ύστερα, είναι ο επίσης γραφικός τύπος, Τρύφων Ιωαννίδης, που το ημερολόγιό του διοχετεύει στο μυθιστόρημα τη ροή των ιστορικών γεγονότων, το χρονικό πλαί­ σιο της ζωής σε διεθνή ακτίνα. Η Ταρσή, αυτή η όμορφη γαζέλα που θα τους ξελογιάσει όλους με την προκλητική σάρκα των δε­ καοχτώ χρόνών της και που για χάρη της θ’ αυτοκτονήσει το μαραγκουδάκι. Ύστερα, είναι ο λήσταρχος Τσάκιτζης που θα βα­ φτιστεί χριστιανός. Αυτός ο μέγας των ληστειών και της παρανο­ μίας, του τρόμου, θα λυγίσει την τελευταία στιγμή, θα εξομολογη­ θεί στον Σαρρή τη μεγάλη του επιθυμία. Και μύρια άλλα πρόσω-

Ο


επ ιλογη/69 πα. Βασικά όμως, οι συγκλονιστικές σελίδες είναι στο τέλος του δεύτερου τόμου, όταν ο ελληνισμός ζει την αγωνία των μαύρων καραβιών της φυγής, όταν η Σμύρνη φλέγεται, όταν τα όνειρα και οι ελπίδες χιλιάδων ανθρώπων καταρρέουν κουρελιασμένες μπρος στην ωμή βία του Τούρκου κατακτητή. Και εκεί, βλέπουμε και πάλι τη μαστοριά του συγγραφέα. Μέχρι λίγο πριν, στις σελίδες του, Έλληνες και Τούρκοι ζούσαν σχεδόν αρμονικά, συμφιλιωτι­ κά. Τώρα ανάμεσά τους ορθώνεται ένα πανίσχυρο μίσος, μια διαχωριστική της εξόντωσης. Και πολύ σοφά δίνει τους Έλληνες μικρασιάτες περισσότερο σαστισμένους και ονειρευόμενους το χαμέ­ νο τους παράδεισο, τους δίνει περισσότερο λογισμένους μέσα στο μεγάλο τους πόνο παρά εκδικητές. Γιατί οι μικρασιάτες δε χάνουν ποτέ την ευγένεια και τον πολιτισμό τους, ούτε και όταν τους συ­ ντρίβει η ήττα. ΜΑΡΙΑ ΛΑΜΠΑΔΑΡΙΔΟΥ-ΠΟΘΟΥ

ένας πίνακας αγανάκτησης και οδύνης

ω

ΕΛ ΕΝ Η Σ ΒΟ ΙΣ ΚΟ Υ: Όπου δε δείχνει χ ό ς , 1987. Σ ελ. 174.

βέλος. Αθήνα, Ι ω λ -

ε κάθε καινούριο βιβλίο της η Ε.Β. προσθέτει ένα λιθαράκι στο οικοδόμημα της λογοτεχνίας μας. Ταλαντούχος συγγρα­ φέας, με πλούσιο και αξιόλογο έργο που αγκαλιάζει όλα σχεδόν τα είδη του λόγου, εμφανίστηκε στον πνευματικό στίβο σε πολύ νεαρή ηλικία και από τότε ακολούθησε μια ανοδική πορεία που της χάρισε μια επίζηλη θέση στα γράμματα. Τώρα, ύστερ’ από πενήντα χρόνια αδιάλειπτης παρουσίας, μας προσφέρει το δέκατο όγδοο βιβλίο της - έναν τόμο διηγημάτων αυτή τη φορά - που εδραιώνει την εκτίμησή μας στο έργο της και προωθεί την πεζογραφία μας ακόμη πιο μπροστά. Γιατί η Ε.Β. δεν κατασκευάζει, δε μιμείται, δε ζητά να εντυπωσιάσει. Απλά ξεδιπλώνει τις ιστορίες της. Όμως κατορθώνει να εντυπωσιάζει χάρη στον πλούτο και την πρωτοτυπία των θεμάτων της, την ευρη­ ματική ανάπτυξή τους, τον προσωπικό τρόπο γραφής που καλεί σε μέθεξη τον αναγνώστη, αφού ό,τι ιδιαίτερα τη διακρίνει - το είχαμε επισημάνει και σε παλαιότερο σημείωμά μας - είναι η αγά­ πη, η ταύτιση θα λέγαμε με το θέμα της, το όποιο θέμα της.

Μ

οικίλα τα θέματα αυτού του τόμου. Ό μω ς βαθιές οι τομές. Από τις απλές σκέψεις και πράξεις του ανερμάτιστου αμόρ­ φωτου όντος ώς τα απύθμενα ερέβη της ανθρώπινης ψυχής που οδεύει στο χάος σκορπώντας γύρω της τον όλεθρο. Εικόνες ζωής, ώρες χαμένης παιδικής αθωότητας, αβυσσαλέες καταστάσεις, όλα δίνονται με δύναμη και πρωτοτυπία, με ενέργεια και παραστατι­ κότητα, έτσι που - η συγγραφέας σε παρασέρνει στα δικά της μο­ νοπάτια - πασκίζεις ν’ αποστρέψεις το πρόσωπο από τούτο τον κόσμο της ντροπής και την ίδια στιγμή φλέγεσαι από επιθυμία να του απλώσεις ένα χέρι βοήθειας, σού ’ρχεται να φωνάξεις από μα-

Π

Onou δε δείχνει το βέλος


70/επιλογή νία και αγανάκτηση ενώ νιώθεις να σταλάζει μέσα σου κόμπο στον κόμπο όλη η πίκρα του κόσμου τούτου. Ο διάλογος κοφτός, συνεχής, ζωντανός, η σκέψη σε εγρήγορση. Μια κάποια πιο έντονη, ηθελημένη θα λέγαμε, πρωτοτυπία θα μπορούσε να φτάσει στην εκζήτηση αν το βαθύ συγγραφικό ένστι­ κτο της Ε.Β. δεν συγκροτούσε την ισορροπία έτσι που, η πρωτο­ τυπία να μη γίνει μανιερισμός. ε θα θέλαμε να σταθούμε ιδιαίτερα σε κάποια διηγήματα, όπως συχνά συνηθίζεται. Το καθένα έχει τη δική του οντότη­ τα, το δικό του ειδικό βάρος. Οξύ κριτικό πνεύμα η συγγραφέας, με γνώση και συναίσθηση των προβλημάτων του καιρού μας, βλέ­ πει, στοχάζεται, επισημαίνει, οργίζεται, καταγγέλλει, συμπάσχει, διαμαρτύρεται, αντιστέκεται, σε μια πλούσια γκάμα προεκτάσεων όπου πολλές φορές - όπου το απαιτεί η διήγηση - το φανταστικό μοιάζει αληθινό και το πραγματικό απίθανο. Κι όλες μαζί οι ψη­ φίδες του λόγου της συνθέτουν έναν πίνακα αγανάκτησης και οδύνης, ένα βιβλίο κοινωνικού προβληματισμού, βιβλίο άκρας ευ­ αισθησίας και βαθύτατης ανθρωπιάς.

Δ

ΗΡΩ ΓΕΩΡΓΙΑΔΗ-ΛΑΜΠΙΡΗ

μνήμες μιας ζωής όλο ζωντάνια

Q

ΝΑΤΑΣΑΣ ΚΕΣΜΕΤΗ: Το αιώνιο ρολόι. Αθήνα, 1987. Σελ. 153.

Νεφέλη,

ίναι πλέον κανόνας πως πολλοί συγγραφείς, κυρίως στα πρώ­ τα τους βήματα, αντλούν το θεματικό τους υλικό από μνήμες της παιδικής κυρίως ηλικίας, θέλοντας μ’ αυτόν τον τρόπο να υπε­ ρασπίσουν και να διαφυλάξουν ένα κομμάτι της ζωής τους - ίσως το πιο ενδιαφέρον - από τη λήθη του χρόνου. Έτσι φτιάχνουν διηγήματα, συνήθως, αλλά και μυθιστορήματα, όπου τα πάντα τε­ λειώνουν όταν ο αφηγητής δεν έχει καλά-καλά κλείσει τα δέκα του χρόνια. Βέβαια πάντα υπάρχουν και ενδείξεις άλλων εμπει­ ριών, που ο συγγραφέας περνά στο βιβλίο σαν αντίποδα στους εξαρτημένους απ’ τα παιδικά χρόνια συνειρμούς. Αλλά το βασικό είναι, πως χωρίς το σημερινό μάτι και τη σύγχρονη έκφραση να ταιριάζουν με το τότε, δημιουργούνται έργα μη ευκαιριακά, που δεν τους λείπει ούτε η φρεσκάδα - και το κυριότερο - ούτε η δύ­ ναμη της αποστολής τους. Η Νατάσα Κεσμέτη αποτελεί κλασικό παράδειγμα των όσων εί­ παμε παραπάνω. Με μια συλλογή διηγημάτων άψογη εκφραστικά, περνά στο χαρτί τα γεγονότα που τάραξαν την αθώα της ηλικία, δίχως να ξεχνά μέσα από κείνα τα χρόνια, να τροφοδοτήσει το βιβλίο με σκέψεις, όνειρα, παραισθήσεις ή ακόμα και λάθος αντι­ λήψεις και εκτιμήσεις, για πράγματα όχι τόσο σπουδαία αλλά κα­ θημερινά, σε μια προσπάθεια να εμπλουτίσει τον απεριόριστο μύ­ θο της, με στοιχεία εξωπραγματικά. Πράγματι συνθέτοντας μ’ αυ­ τόν τον τρόπο διηγήματα, τα οποία πέρα από κάθε λογική ακόμη και για μικρά παιδιά, βλασταίνουν σαν κάκτοι, δίνουν μια εικόνα υπερρεαλιστικής νοοτροπίας και συνθλίβουν κάθε συναισθηματι­ κή αξία που θα έβγαινε στο δρόμο τους. Τα διηγήματα αυτά που

Ε

ΠΕΖΟΓΡΑΦΙΑ


επιλογη/71 το βάθος τους δεν ξεχωρίζει με γυμνό μάτι, είναι ικανά να προσδώσουν στον αναγνώστη, όχι ένα μνημείο παρελθοντολογικό αλλά ένα μικρό πάνθεον α.τό ταλαιπωρίες, κακουχίες, στερήσεις και ένα σωρό άλλες τέτοιες καταστάσεις που συντάραξαν ένα παιδί αλλά, αργότερα, και μια συγγραφέα. Τα δύο-τρία άλλα κομμάτια του τόμου που συνεισφέρουν στην προσπέλαση μέσα στο χρόνο, έχουν τη δική τους δυναμική και γίνονται η βάση για νέα δημιουρ­ γία, όπου το τώρα θα παίζει ένα ρόλο καταλυτικό και όπου η μορφή θα αυτοαναιρείται χάριν της έμπνευσης. ο «αιώνιο ρολόι» δεν είναι έργο που πλησιάζεται εύκολα κι ακόμη περισσότερο δεν είναι έργο που αγγίζει ευαίσθητες πλευρές, χωρίς τη συνδρομή αυτού που λαμβάνει τα μηνύματα. Μέχρι η συγγραφέας να φθάσει στην πολυπόθητη πλοκή, εκεί δη­ λαδή που κάποιος αισθάνεται κάπως άνετα, αφού βλέπει τα γεγο­ νότα να διαγράφουν μια καμπύλη τροχιά και να ευγνωμονούν το δημιουργό τους για το ξεπέταγμά τους, παραθέτει πλήθος στοι­ χείων που πλουτίζουν το περιεχόμενο με κάθε λογής στολίδια και, ακόμα, πεζολογικά του χαρίζουν έναν πρόλογο, που δεν έχει κα­ μιά σχέση με την επεξήγηση αλλά, το αντίθετο, με τον προβλημα­ τισμό. Έτσι συναντάμε κομμάτια τα οποία εμπλέκονται σ’ ένα κυ­ κεώνα από θετικές παρατηρήσεις και εναγώνια συμπεράσματα, κάνοντας το στρες του δημιουργού σχεδόν ανύπαρκτο και δοκιμά­ ζοντας μια πλοκή μάλλον ονειρική αφού όλα έχουν λεχθεί προη­ γουμένως με τη λεπτή αίσθηση της διαμετρικά αντίθετης απ’ το διάλογο σχέσης. Αυτή η τακτική εξυπηρετεί τουλάχιστον δύο σκο­ πούς. Απ’ τη μια μεριά ξεχνάμε την παλιά παραδοσιακή δομή του διηγήματος, όπου τα πάντα ήταν φανερά εξαρτημένα απ’ το διά­ λογο και την επεξήγηση και προχωράμε προς μια καινούρια μορ­ φή όπου το διήγημα γίνεται οδύνη ψυχική και πόνος ανθρώπινος και από την άλλη, ανακαλύπτουμε νέους χώρους, όπου τα πάντα είναι συμβατικά και ο καθαρός ρεαλισμός χάνεται σαν χειμωνιάτι­ κος άνεμος. Τέλος, και αυτό είναι μέσα στις δυσκολίες που το βι­ βλίο προβάλλει ίσως και από αμυντική θέση, η μη συνακόλουθη με το μύθο πρώτη γεύση παρουσιάζει κάποια ρήγματα συγγραφικά, τα οποία πρέπει κανείς να υπερπηδήσει για να νιώσει και να αι­ σθανθεί μέχρι τα μύχια του τη δυναμική πένα της δημιουργού, που εσκεμμένα φορτίζει το κείμενο με ανυπολόγιστη ακρίβεια.

Τ

απροσπέλαστη γραμμή, που ο τόμος των διηγημάτων της Νατάσας Κεσμέτη τοποθετεί μπροστά από κάποια μικρή ή με­ γάλη ιστορία που θέλει να παρακάμψει, «αδιαφορώντας» για την ποιότητα που όντως είναι εξασφαλισμένη απ’ την αρχή, είναι ση­ μάδι πως η συγγραφέας δεν ακολουθεί πεπατημένους δρόμους και ταυτόχρονα ανταποδίδει με μια καθαρά προσωπική γραφή που γενικά μπορεί να χαρακτηρισθεί σαν ιδιόμορφη. Η ιδιομορφία αυτή κάνει τον κύκλο της και επανέρχεται με μια νέα δυναμική και καλά υποστηλωμένη διάταξη σε όλα τα διηγήματα, προκαλώντας τον αναγνώστη σε μια καινούρια αντίληψη της μνήμης και του συνειρμού, βασικά στηρίγματα της συγγραφέως σ’ αυτό το βι­ βλίο. Έτσι κάτω από ένα φαινομενικά απλό καμβά γεννιούνται ιδέες και αισθήματα, που στον ιστό ολόκληρου του έργου, δίνουν την εντύπωση ενός πολύ προχωρημένου προς εξέταση αντικειμέ­ νου, τόσο στο μορ(( ικό όσο και στο γλωσσικό επίπεδο, που δέχο­ νται την ίδια μεταχι ΐπίση και εξορμούν με την ίδια ταχύτητα. Σε κατακλείδα το «αιώνιο ρολόι» μπορεί να χαρακτηριστεί σαν ένα δύσβατο σύνολο αφηγημάτων που έχουν υποστεί την απαιτούμενη προεργασία και εργασία, προτού κατατεθούν, και μ’ αυτή τη λογι-

Η


72/επιλογή κή δεν θα μπορούσε να ξεχωρίσει κανείς κάποιο απ’ αυτά σαν το καλύτερο, αφού όλα προσφέρουν με το δικό τους ανάστημα στην ταυτότητα της συλλογής. Δε θα χάσει κανείς πολύτιμο χρόνο διαβάζοντας το βιβλίο της Νατάσας Κεσμέτη, αλλά το αντίθετο θα βρεθεί μπροστά σ’ ένα καλοδουλεμένο σύνολο που εξάπτει τη φαντασία και προκαλεί νοητικούς και κοινωνικούς κραδασμούς. Το βάθος των πονημά­ των, που διαβαίνουν τις πιο κακοτράχαλες πτυχές του ψυχικού μας κόσμου, θα μας βοηθήσει να γνωρίσουμε από πιο κοντά τις ευαίσθητες στιγμές μας και ταυτόχρονα θα μας δείξει το δρόμο για πιο ολοκληρωμένες και συγκινησιακές καταστάσεις. ΧΡΙΣΤΟΣ ΠΑΠΑΓΕΩΡΓΙΟΥ

η μυθολογική κατακύρωση της μυητικής σχέσης IIERNARD SERGENT: Ομοφυλοφιλία στην ελληνική μυθολογία. Ποόλογος Georges Dumezil. Μετάφραση Έλενας Πατρικίου. ΑθήL ehiJ να. Χ α τ ζ η ν ι κ ο λ ή , 1987. Σελ. 283+5 λευκές. 8ο.

ελληνική μυθολογία με την έκταση και την ποιοτική της σύ­ σταση, με τη θαυμαστή συγκρότηση και τον καίριο συμβολι­ σμό της, είναι το πεδίο απ’ όπου άντλησε και αντλεί η ανθρώπινη σκέψη και έμπνευση θέματα και καταστάσεις και περιστατικά, πρόσωπα και γεγονότα, και τα φέρνει κάθε φορά μπροστά μας με μια καινούρια λάμψη και διάσταση. Έδωσε τα θέματά της στην απαράμιλλη ποίηση της τραγωδίας και σπονδύλωσε τη λυρική ποίηση στην αρχαιότητα την ελληνική αλλά και τη ρωμαϊκή, τρο­ φοδότησε τις τέχνες στην Αναγέννηση αλλά και στους νεότερους χρόνους και, σε μιαν οικουμενική διάσταση, άπλωσε τους καρ­ πούς της ώστε να γίνει στοιχείο διαρκές των πολιτισμών και των κοινωνιών. Η βαθύτερη ποίηση της ελληνικής μυθολογίας, που εί­ ναι και το αξιολογότερο συστατικό της, τη διατηρεί, μέσ’ απ’ όλες τις μεταλλαγές και προσαρμογές των εποχών, πάντα ζωντανή και επίκαιρη και μ’ όλη την τεχνολογική ανάπτυξη και τη λογικοκρατούμενη αντίληψη της ζωής και του κόσμου, που έχει επικρατήσει, κυρίως στην εποχή μας. Απ’ την άλλη προσφέρει άφθονο υλικό για την ερμηνεία πολλών φαινομένων και καταστάσεων, που πα­ ρατηρούνται στις ιστορικές εποχές, αφού, σε τελευταία ανάλυση, η μυθολογία δεν είναι παρά η προσπάθεια ερμηνείας των φυσικών φαινομένων, όσο και των κατακτήσεων του ίδιου του ανθρώπου, αλλά ακόμα και η προσπάθεια κατακύρωσης και επιβεβαίωσης των θεσμών, των εθίμων και των λατρειών της κοινότητας, σ’ ένα προεπιστημονικό στάδιο, πριν ο λόγος οριοθετήσει τον κόσμο και πριν τον κατατάξει σε γενικευτικούς ορισμούς και σε λογικούς κα­ νόνες. Και η ερμηνευτική αυτή πληρότητα των λαών μεσ’ από τους παραδομένους μύθους δεν έχει αλλοιωθεί, άλλο που λειτουργεί με διαφορετικές μορφές, που κάποιες φορές, είν’ αλήθεια, μπολιάζε­ ται από αλλότρια στοιχεία, που προσάπτουν στο μύθο, με .το πέ­ ρασμα των αιώνων, εδαφικά στρώματα, που αφανίζουν το πρω­ ταρχικό φωτεινό πεδίο. Κι εδώ, η επεξεργασία του επιστημονικού μελετητή, που πλησιάζει το μύθο «σαν κατιτί ιερό», αποκαλύπτει συχνά το αυτοφυές πρόσωπο και το παραδίδει στην κοινή κληρο­ νομιά, απαλλαγμένο από τις προσμίξεις και τις αλλοιώσεις.

Η


επιλογη/73 επιστημονική επεξεργασία των μύθων βρήκε άξιους εργάτες σε πολλές χώρες, ιδίως της Ευρώπης. Δυστυχώς γι’ άλλη μια φορά, στη χώρα μας, την πατρίδα των μύθων, όπου η γη και ο ουρανός, η θάλασσα και το φως έδωσαν τη μοναδική μορφή της μυθολογίας μας, ώστε ν’ αποχτήσει αυτή τη θαυμαστή ιδιαιτερό­ τητα μεσ’ από τα στοιχεία της κοινής ινδοευρωπαϊκής (και, βαθύ­ τερα, της παγκόσμιας) μυθολογικής κληρονομιάς, καμιά προσπά­ θεια δεν έχει γίνει για να φωτιστούν οι μύθοι και να λειτουργή­ σουν στη σκέψη και στην επιστημονική σχέση των συναφών θεμά­ των. Έχουν γίνει κατά καιρούς κάποιες απόπειρες, αλλά αρκούνται σε μια περιγραφική κωδικοποίηση των μυθολογικών δεδομέ­ νων.*1 Και, βέβαια, στηρίζονται, σε μεγάλη επιφάνεια, σε ξένες μελέτες (αυτό μάλιστα, κάποιες φορές, αποτελεί και εχέγγυο εγκυρότητας) γιατί τελικά, τόσο την ιστορία μας όσο και τη μυθολογία μας και τον πολιτισμό μας τα μαθαίνουμε από τους ξένους: το σύνδρομο της ξενολατρείας - φυλετική μας κληρονομιά - σήμερα, περισσότερο από κάθε άλλη εποχή, καταδυναστεύει την εθνική μας ζωή.2

Η

πό τις πολλλές, λοιπόν, αξιόλογες μελέτες πάνω στην ελληνι­ κή μυθολογία, η μελέτη του Β. Sergent «Ομοφυλοφιλία στην ελληνική μυθολογία» ξεχωρίζει τόσο για το ίδιο το αντικείμενό της όσο και για τον τρόπο που ερμηνεύονται οι μύθοι από τον μελετητή. Και θα πρέπει να επαινεθεί η πρωτοβουλία του εκδοτι­ κού αυτού οίκου να εκδώσει τη μελέτη, παράλληλα και με άλλα έργα της παγκόσμιας λογοτεχνίας και επιστήμης που μας έχει δώ­ σει. Κρίμα όμως, που αυτή η τόσο σημαντική εργασία ατύχησε στη μεταφορά της στη νεοελληνική γλώσσα. Η μεταφράστρια δεν μπό­ ρεσε να κυριαρχήσει πάνω στο πλούσιο και εκτεταμένο εκφραστι­ κό και θεματικό υλικό της μελέτης, με αποτέλεσμα να παρουσιά­ ζονται, σε κάθε σχεδόν σελίδα, λογής λάθη, που δε συμβάλλουν, φυσικά, στην κατανόηση και την απόλαυση αυτής της γοητευτικής εργασίας: λάθη στην απόδοση και την κλίση των μυθολογικών και ιστορικών ονομάτων, λάθη ως προς την ορθογραφία των ονομά­ των, των ρημάτων και άλλων λέξεων, χρησιμοποίηση αδόκιμων τύπων στα ρήματα, απόδοση ξένων λέξεων με ξένες πάλι, μετα­ φερμένες με ελληνικά στοιχεία στο κείμενο, ανοίκειες στο συμφραστικό τους περιβάλλον, λάθη ως προς τη χρήση της γλώσσας, που συνιστούν ανισότητα ή ανυπαρξία ύφους, εκφράσεις, που δε συμβάλλουν στη λειτουργία της φράσης, παρανοήσεις σε απόδοση χωρίων αρχαίων κειμένων και, τέλος, κάποια τυπογραφικά λάθη, όλ’ αυτά, αδικούν την έκδοση.3

Α

Σημειώσεις 1. Η πρόσφατη Ελληνική Μυθολογία, που κυκλοφόρησε από την Εκδοτική Αθηνών σε πέντε τόμους (Αθήνα 1987) με την εποπτεία του Ι.Θ. Κακριδή, είναι κι αυτή περιγραφική στη βάση της. Οι αναλύσεις και τα σχόλια πάνω στους μύθους, που γίνονται από τους συντάκτες, καθώς ο καθένας ασπάζεται και διαφορετικές θεωρίες και ακολουθεί διαφορετικές μεθόδους, βοηθούν βέβαια σε μια κατανόη­ ση, αλλά δεν προχωρούν όσο θα περίμενε κανείς. 2. Ωστόσο, και μ' όλη μας αυτή τη νοοτροπία και μ’ όλες μας τις γνωστές αδυνα­ μίες, μας σπρώχνουν ανυποψίαστους στην «ενωμένη Ευρώπη», όπου μας περιμέ­ νει ένα άλλο είδος δουλείας, χειρότερο από τη σωματική της Τουρκοκρατίας. 3. Λάθη στην απόδοση και στην κλίση μυθολογικών και ιστορικών ονομάτων και άλλων λέξεων: αποθανατίσει. II. - Το έργο του Στράβωνα «γεωγραφικά» ανα­ γράφεται ως «Γεωγραφία». 13· ο Διόδωρος παίρνει την επωνυμία Σικελικός, ενώ έχει καθιερωθεί ως Σικελιώτης. - Του Φορβάντα, 6· Πισατίδα, 66, 205, σημ. 7· Μύρτιλος. 66, 70. το σωστό Μυρτίλος (6λ. Σοφ. Ηλ. 509). - Των Ερινυών, 75. Υσία. 78 και Υσίες, 224 (πρόκειται για τις Υσιές). - Των Μαγνητών, 87, 112, 115 (πρόκειται για τη χώρα των Μαγνήτων). - Των Λαπίθων, 115, 243, τον Λάπιθα

BERNARD SERGENT

ΟΜΟΦΥΛΟΦΙΛΙΑ ΣΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΜΥΘΟΛΟΓΙΑ Πρόλογος ίου Georges Dumezil

ΧΑΤΖΗΝΙΚΟΛΗ


74/επιλογη ο θέμα που επεξεργάζεται ο μελετητής σ’ αυτή την εργασία, ενδεχομένως να δημιουργήσει κάποιον σκεπτικισμό σ’ εκεί­ νους που δεν έχουν απαλλαγεί από τα ηθικά δεσμά του κόσμου μας και της εποχής μας, σ’ αυτούς που η χριστιανομαθημένη τους συνείδηση, με αρκετή δόση υποκρισίας και φαρισαϊσμού, δείχνε­ ται ν’ αγνοεί μερικά στοιχειώδη πράγματα, που για τις αρχαίες ελληνικές κοινωνίες αποτελούσαν βασικά χαρακτηριστικά. Κι αυ­ τά τα χαρακτηριστικά, ανάμεσα στ’ άλλα, ήταν οι ομοφυλοφιλικές μυητικές σχέσεις, η λειτουργική και παιδαγωγική διαδικασία που συνιστούσε το περιεχόμενο των σχέσεων αυτών, και, το σημαντι­ κότερο, η διαφορά αντιλήψεων ως προς τις σχέσεις αυτές. Σήμερα που η ομοφυλοφιλική μειοψηφία με την περιθωριακή της υπόστα­ ση δεν είναι παρά το απορριπτέο χυδαίο κατάλοιπο ενός πανάρχαιου κοινωνικού θεσμού, δεν μπορούμε ν’ αντιληφθούμε την έκταση και τη σημασία της σχέσης αυτής. Γι’ αυτό στην καλύτερη

Τ

και λάπιθα, 129, ο Λάπιθας, 242 (πρόκειται για τον Λαπίθη, τους Λαπίθες, το γένος των Λαπιθών). - Ο Φλέγυος, 132, τους Φλέγυους, ό.π.. και 197, 217 (είναι ο Φλεγύας, οι Φλεγύες, τους Φλεγύες). - Στη σελ. 135 υπάρχει το όνομα Χρυσορθή, ακατανόητο. - Τους Μυσίους, 162, πιο κάτω στην ίδια σελίδα αναγράφε­ ται σωστά τους Μυσούς. - Αφήτες, 165 (οι Αργοναύτες ξεκίνησαν από τους Αφέ­ τες). Εναροφόρος, 166 (στον Αλκμάνα [I. 1 PMG] αναφέρεται ως Εναρσφόρος)· Ωγυγος. (;), 173 (προφανώς Ωγύγης) - Των κουρητών, 188, 216, 232. - Ο Ιάσιος, 209 (το σωστό Ιασίων, 6λ. «Οδύσσεια» ε 125). - Των Βακχιάδων, 224, 225. - Του κωμού (!), 226 (πρόκειται για τον «κώμο»). - Δέλφιοι, 231 (όμως οι κάτοικοι των Δελφών ονομάζονται Δελφοί- Δέλφιος είναι αυτός που ανήκει ή αναφέρεται στους Δελφούς, ο δελφικός 6λ. λ.χ. το «Δέλφιον όρος» του Κάλβου). - Των Ευ­ μενιδών, 232· της Μεγανείρης, 231, 233 (γιατί αυτός ο λόγιος τύπος και όχι της Μεγάνειρας;). - Των τοπωνυμιών, 234 (σωστότερα των τοπωνυμίων, ως γενική του ουδετέρου, όχι η τοπωνυμία). - Η Φίλαιχμη, 240 (το σωστό Φιλαίχμη)· τον τρώο. 240. πιο κάτω σωστά οι Τρώες (όχι, φυσικά οι Τρώοι!). Ενδεικτικά λάθη σε τύπους ρημάτων (τύποι που δεν είναι δόκιμοι): επεβλήθηκε. 42' εφαρμόζετο, 71, 216· τελείτο. 177· ασκείτο, 136· ήταν διηρημένη, 145' ανταλλάσσοντο, 155· διηγείτο, 156' αναμείχθησαν, 165· αναπαρίστατο, 232· αρνούντο, 252. Λάθη ως προς την ορθογραφία ονομάτων, ρημάτων και άλλων λέξεων ή εκφράσεων: να ληφθεί υπόψην, 10. - Γι αυτήν, γι αυτό. 11. - Του Λυκόφρωνα, 28. - Ο Ερμάναξ, 32. Εξ' ορισμού, 57, 113, εξ' ων (!), ό.π., εξ’ υποθέσεως, 196, εξ’ ολοκλήρου, 214 (το εξ είναι ολόκληρη λέξη, πριν από σύμφωνο, εκ, επομένως δε χρειάζεται απόστροφο). - κενοτάφειο, 70. Πολλά ονόματα εθνικά αναγράφονται με μικρό το αρχικό! έλληνα, 89; 164, 212, σπαρτιάτης, σπαρτιάτισσα, 92, 219, 222, μιλήσιος, μιλήσια, !16· λακεδαιμόνιοι, κείοι, κρητικοί, 210 (πρόκειται για τους Κρήτες), χαλκίδείς. 211, ευβοείς, 212, ιρλανδοί, σκανδιναυών, ρωμαίων, 220, κορίνθιοι, 223, 225. πλαταιείς, 225, βοιωτοί, 226, μεγαρείς, 259, - «Του Καλυδώνιου Κά­ πρου. 105, Χρυσόμαλλου Δέρατος, ό.π. (εδώ έχουμε κατάχρηση κεφαλαίων). Του Αμφίωνα. 114, το αφοράν (!), 160, σβύνει, 180, απηλλάγει (!), 187, συναντόμενη, 192. - Κλασσικό, 9, 193, ενώ σωστά κλασικό, 61. - Εξάρτηση, 208 (πρόκει­ ται για τη στρατιωτική εξάρτυση). Η απόδοση μερικών λέξεων δυσκολεύει ενίοτε την κατανόηση και είναι ανοίκεια στο συμφραστικό της περιβάλλον: το σημαντι­ κό χαρακτηριστικό του δωρικού μοντέλου, 6, και πιο κάτω, ως αναστροφή μιας πρωτόγονης παραλλαγής που ταιριάζει στο μοντέλο - κάτω απ' το ελληνιστικό λούστρο, 34. - (ομο) σεξουαλικότητα, 86, 207.- αποσεξουαλικοποιημένη, 128. ελίτ, 130. - ντοκουμέντα, 142 και χεττίτικα (!) ντοκουμέντα, 163. - περιέχει ένα επεισόδιο της σάγκα του Ηρακλή, 165. - νουβέλες του Κόνωνα, 180. - τις γοη­ τείες και τα φλερτ, 180. - του κομπάσου, 241. - ιστοριούλες (!), 214. - καμουφλάζ, 247, γκράφιττι. 249. Λάθη ως προς τη χρήση της γλώσσας ή ανισότητα του ύφους: αποτελείται εξ ολοκλήρου συντεθημένο, 22. - αγνοούμε το που συνέλεξε. 31 (και επιπλέον, η απουσία τονικού σημαδιού στο που, φέρνει μεγαλύτερη σύγ­ χυση). - απαγορεύονται όλα τ’ αγόρια.... 48. - μεσούσης της ιστορικής Ελλάδος, 61. - το να τον παριστάνουν, 83. - ειρωνευόμενος των, 84. - κλείσιμο προς τον εαυτό του, 85. - πολυσημαντικά σήματα (;), 92. - αργίτικη χερσόνησος, 133 (είναι βέβαια, η Αργολική χερσόνησος). - υπό το βλέμμα, 154. - ορθολογικοποιημένες μορφές, 155, 189. -όντας τέτοιος ο θρύλος τούτος, 161. - τη εξαιρέσει, 213 (όπου και πάλι η απουσία τονισμού δημιουργεί πρόβλημα). - η χρήση της απάτης, 235. - τα οποία έχουν μεταξύ τους απόσταση μιας χιλιετηρίδας, 239 (το σωστό, χιλιε­ τίας). Διάσπαρτα μέσα στο κείμενο της μετάφρασης πράγματα που κάνουν τη φράση νά μη λειτουργεί. Ενδεικτικά: όμως παρόλο που επισημαίνονται οι ήρωες. 29-30. - κινητήριος ρόλος, 36. - αγγειοπλαστική, 83 (προφανώς, αγγειο­ γραφία). - να μας παρουσίαζαν μια θέση σχετική, αλλά όχι σεξουαλική, ανάμεσα στον Απόλλωνα και τα δυο μυθολογικά πρόσωπα, ούτως ώστε θα υποψιαζόμα-

ποιηση Κ Υ Ρ ΙΑ Κ Ο Υ ΑΘ Α Ν ΑΣΙΑΔΗ: Ιστορίες υπερ­ βολής. Αθήνα, Ροές, 1987. Σελ. 152. Ο κόσμος στον οποίο μας ξε­ ναγεί ο Κυριάκος Αθανασιάδης εί­ ναι της ποιητικής φαντασίας. Μεσ' απ ' αυτόν ο συγγραφέας ανασύρει σπάνια κοσμήματα, παράξενα αντικείμενα, αλλόκοτες γραφ ές κι επικίνδυνα άνθη, που η μελέτη και σπουδή τους μας αποκαλύπτει άλλες μαγείες κι άλ­ λες εκπλήξεις. Αποκαλύπτει πε­ ριοχές με ιριδίζοντα ημ ίφ ω τα και σιγαλινούς ήχους από μια από­ μακρη έγχορδη μουσική, η οποία μας οδηγεί σε στριφ ογυριστά μο­ νοπ άτια , και μεσ'από βαθύσκια δάση κι αινιγματικά τοπ ία σε μαρμαροστόλιστες αίθουσες, αμ­ φίβολα υπόγεια και άγνωστους ουρανούς. Στα γυρίσματα του δρόμου οι συναντήσεις είναι απρόβλεπτες, ξαφνικές και ανα­ πάντεχες και μας φέρνουν π άντα αντιμέτωπους με το ανεξήγητο »


επιλογη/75 περίπτωση, η μόνη, νομίζω, σωστή στάση απέναντι στον αρχαίον αυτό θεσμό/ για κείνους που δεν μπορούν να τον αποδεχθούν, είναι να μην ασχολούνται μ’ αυτόν: έτσι κι αλλιώς ο θεσμός υπήρ­ ξε ως κοινωνική έκφραση και αποδοχή και είναι δουλειά και μόνο του αντικειμενικού μελετητή να τον φωτίσει και να τον αναλύσει, ώστε ν’ αποκαλύψει το ζητούμενο μήνυμα που περιέχεται στους σχετικούς μύθους. Γιατί, για την κατακύρωση του θεσμού αυτού, οι αρχαίοι λαοί μετέφεραν τη λειτουργία του στο μυθολογικό πε­ δίο, ώστε τόσο η ερμηνεία όσο και η επιβεβαίωσή του να έχουν τη νόμιμη αποδοχή, πράγμα εξάλλου που έγινε με το σύνολο των θε­ σμών των κοινωνιών εκείνων. μελετητής ξεκινά από κάποιες μυητικές τελετουργίες με πε­ ριεχόμενο την ομοφυλοφιλική μυητική σχέση νεαρών ανδρών και ανηλίκων, που διατηρούνταν ακόμα στη ζωή κάποιων κοινο­ τήτων ώς τους πρώτους μεταχριστιανικούς αιώνες, όπως εξάγεται από σχετικά κείμενα του Στράβωνα (2ος αι. μ.Χ.) και του Αμμιανού Μαρκελλίνου (4ος αι. μ.Χ.). Ο γεωγρά(|5ος μιλά για τους Κρήτες (στηριζόμενος πάνω στο [χαμένο] έργο του ιστορικού του 4ου αι. π.Χ. Έφορου5), ενώ ο εκρωμαϊσμένος ιστορικός κάνει λόγο για τους Ταϊφάλους, λαό που κατοικούσε στην περιοχή του Δού­ ναβη την εποχή της ρωμαϊκής κατάκτησης. Οι δυο αυτές αναφο­ ρές αποτελούν το πλαίσιο της μελέτης του Γάλλου ερευνητή, και από την αφετηρία αυτή πηγαίνει προς τα πίσω, στις προϊστορικές και πρωτοϊστορικές ελληνικές κοινωνίες, όπου, μεσ’ από τους παραδομένους μύθους, σε μιαν εποχή, που ακόμα δεν είχε διαδοθεί η

Ο

όταν πως ο Πλούταρχος υπαινίσσεται..., 126. - γιος βασιλέα ο δεύτερος είναι πολεμιστής, 157 (απουσία του κόμματος μετά τη λ. δεύτερος, φέρνει σύγχυση). Ο Ύλας, όμως αγνοείται στη Μίλητο, 162 (το κόμμα πρέπει να μπει μετά το όμως). Ο Αθηναίος την αποδίδει σε κάποιον ονομαζόμενο Ζήνιδα ή Ζηνέα, ιστορικό από τη Χίο, την ιδιαίτερη πατρίδα του, 197 (τίνος ιδιαίτερη πατρίδα είναι η Χίος, του Ζήνιδα ή του Αθήναιου;) - και που φέρνει (η Κίρφις) τελικά την Κρίσα στα ανατολικά της άκρα..., 231. - των μέλετώμενων εδώ μύθων, 253 (προφανώς των μ. που μελετήθηκαν). - που μας οδηγούν στο υψηλότερο ελληνι­ κό παρελθόν, 258 (προφανώς στο απώτατο ελλην. παρελθόν). - Ο Απόλλωνας είναι υποχρεωμένος να αποτραβηχτεί για οχτώ χρόνια στη βόρεια Θεσσαλία, στην κοιλάδα των Τεμπών, όπου κυλάει ο Πηνειός, ώσπου να συναντήσει τη θάλασσα ανάμεσα στον Όλυμπο και την Όσσα, 109 (ποιός θα συναντήσει τη θάλασσα, ο Απόλλωνας ή ο Πηνειός; Και θα τη συναντήσει ανάμεσα στον Όλυμπο και την Όσσα;) Παρανοήσεις και αδυναμία στην απόδοση αρχαίων χωρίων: σελ. 89, ο Θάμυρης στον μουσικό αγώνα δεν έχασε τη ζωή του, αλλά το φως του (τα μάτια του ήταν το ένα πράσινο και το άλλο γαλάζιο) και την τέχνη του τραγουδιού (6λ. Ιλιάδα, Β 594 κ.ε.). - σελ. 109, ο Απόλλωνας, σύμφωνα με τον Πλούταρχο (Περ. εκλ. χρηστ. 21), μένει εννιά χρόνια στα Τέμπη, όχι οχτώ. Το απ. από την «Άλκηστη» (445 κ.ε. και όχι 446) δε λέει: στη λύρα την εφτάχορδη και δίχως λύρας συνοδειά, αλλά: καθ’ έπτάτονον τ' όρείαν άχέλυν έν τ’ αλύροις κλέοντες ΰμνοις... - σελ. 228, οι παρατιθέμενοι στίχοι από την Ιλιάδα (Υ 221 - 22 και 227 - 228 πρέπει να χωριστούν σωστά (και σελ. 250, υπάρχει ανωμαλία στην παράθεση στίχων). - σελ. 209, στο απ. από την «Οδύσσεια» (ε 125 κ.ε.) δε λέγεται: σε χωράφι τριπλογύριστο (;) με τον Ιάσιο εχάρη γλυκό φιλί (η Δήμη­ τρα), αλλά: ώς δ’ όπότ’ Ίασίωνι έϋπλόκαμος Δημήτηρ/ φ θυμφ ειξασα μίγη φιλότητι καί εύνή/νειφ ένί τριπόλψ..., πολύ πιο πειστικά και άμεσα. Και κάποια τυπογραφικά: την άκρη μιας πλεξούδας, 50 (μιας πλ.), - ΛΑΙΟΣ, 63 (ΛΑΙΟΣ). Κάτω Κσόμο, 114 (Κάτω Κόσμο). - γονείς τους, 119 (γονείς του). - Εύμοπλος, 131 (Εύμολπος). - Εναροφόρος, 166 (Εναρσφόρος). - Ωγυγος, 173 (Ώγυγος, το σωστό, Ωγύγης). 4. Βλ. σχετικά τα όσα γράφει ο Συκουτρής (Πλάτωνος Συμπόσιον, μετάφρασις και ερμηνεία υπό Ιωάννου Συκουτρή, Αθήναι2 1949, σελ. 40): «Ήτο ένας θεσμός κοινωνικώς άνεγνωρισμένος, μέ τάς συνήθειάς καί τούς κανόνας του,μέ τήν παράδοσιν καί τήν τεχνικήν του, δπως ό ΐπποτικός έρως είς τον Μεσαίωνα... Ώ ς θεσμόν λοιπόν κοινωνικόν, δχι ώς παρεκτροπήν ίστορικώς καί ψυχολογικώς πρέπει νά έξετάσωμεν αύτήν τήν συνήθειαν...». 5. Σχετικά με τον ιστορικόν αυτόν, βλ. τη μοναδική μελέτη του Joannes Adolphius Kluegmann, De Ephoro historico Graeco, Gottingae MDCCCLX. Βλ. ακόμα, J.B. Bury, Ancient Greek Historians, Dover publication, Inc., New York, 1908,

« και τ ο μυστηριώδες. Έτσι η «Σεί­ ριο», τα «Μάτια», «Η Μ οίρα και οι Μάσκες», τ α «Ίχνη», «Ο Ό ρ ­ κος», «Οι Λέξεις», «Ο Κάδμος», «Η Κυρία της Ό περας», «Τα βι­ βλία δεν είναι παιχνίδι» και οι «Γλώσσες», τ α διη γήματα δηλαδή που συγκροτούν το σώμα του βι­ βλίου, συνθέτουν μια τοιχογρ α­ φ ία από επιμέρους μικρούς πίνα­ κες τω ν οποίων οι διαστάσεις ει­ σχωρούν μέσα στον αναγνώστη π αγιδεύοντάς τον στην υπνωτιστική γοη τεία τους. Ο Κυριάκος Αθανασιάδης ευαγγελίζεται την επανατοποθέ­ τηση του μύθου με λυρικές συ­ ντεταγμένες ή σω στότερα αναζη­ τ ά τις μυστικές πηγές το υ κό­ σμου μέσα απ ' την ποιη τική ομορφιά. Με ευαισθησία αλλά και μαθηματική ακρίβεια επεξερ­ γ άζεται το υλικό το υ , που έχει ληφ θεί από του ς σκοτεινούς λει­ μώνες του Πόε. Η λεπτοτεχνουργική εργασία του , ενδεικτική από τ ο πρώ το κιόλας διήγημα «Σείρια» το υ βιβλίου, γ ια τον τρόπο που ο συγγραφέας χειρίζεται το γλωσσικό το υ όργανο, δεν αφ αιρ ε ίτ ίπ ο τ ε από την αρχική συγκί­ νηση της έμπνευσης. Αντίθετα αναδείχνει την ομορφιά το υ ευ­ ρήματος, φ ω τίζοντας τις από­ κρυφες γωνιές και τα μυστικά σύμβολα ή σημεία του δίνοντάς το υ την ευθρα υσ τότητα ενός γυάλινου κομψοτεχνήματος. Στοιχεία που εξάπτουν τη φ αν­ τασ ία προκαλώ ντας την προσο­ χή μας στη σοβαρή λογοτεχνική γραφ ή του νέου συγγραφέα.

ΜΑΚΗΣ ΠΑΝΩΡΙΟΣ


76/επιλογη γραφή, ανιχνεύει το θεσμό της ομοφυλοφιλικής σχέσης στις μυητικές και παιδαγωγικές του διαστάσεις, ως ένα κοινωνικό φαινόμε­ νο, που καταξιώνει την ανδρική κυριαρχία σ’ εκείνες τις μακρινές και κατ’ ευφημισμό λεγάμενες «πρωτόγονες» κοινωνίες. Γιατί αν, όπως καταδεικνύεται από τη μελέτη, η αρχή της ομοφυλοφιλικής σχέσης τοποθετεί στις δωρικές κοινωνίες της μυκηναϊκής εποχής, κάθε άλλο παρά για πρωτόγονες κοινωνίες μπορούμε να κάνουμε λόγο. Η ζωή εκείνη την εποχή ήταν οργανωμένη με αρκετά προ­ χωρημένο διαρθρωτικό σύστημα, κι αν ο αόρατος κόσμος των μύ­ θων κυριαρχούσε στη ζωή της κοινότητας και η λατρεία, με τις μυστικές της αναφορές και επιδράσεις, ήταν μια κεντρική κοινω­ νική εκδήλωση, από την άλλη, η πνευματική αντανάκλαση, που προερχόταν απ’ αυτή τη σχέση του ανθρώπου με το λειτουργικό μυθικό περιεχόμενό της, ήταν αρκετά δυνατή για ν’ αποτρέψει τήν παρέκκλιση από την πληρότητα της πανάρχαιης παράδοσής της. Και στο βαθύτερο μήνυμα των ελληνικών μύθων ο μελετητής βλέ­ πει τον κοινωνικό ρόλο του θεσμού: «Οι αρχαίοι Έλληνες δε διέ­ φεραν βιολογικά από μας. Ούτε και οι Παπούα,6 άλλωστε. Αλλά σ’ αυτούς ήταν διαφορετικός ο κοινωνικός κανόνας που καθόριζε το φυσιολογικό. Κι αυτή η παραλλαγή, σε σχέση με τον δικό μας κανόνα, καταδύεται στο αρχαιότερο βάθος των ανθρώπινων ανη­ συχιών. Ο δικός μας τρόπος να ζούμε τη σεξουαλική έλξη σίγουρα δεν είναι πιο “φυσιολογικός” από τον δικό τους», λέει ο μελετητής (σελ. 60) και πάνω στην αρχή αυτή στηρίζει την επεξεργασία του μυθολογικού υλικού που του προσφέρεται για την τεκμηρίωση και την κατακύρωση των επιχειρημάτων του.

ποίηση Δ ΙΟ Ν ΥΣΙΟ Υ A. ΤΡΟΒΑ: Δίπτυχα. Αθήνα, I. Γ. Βασιλείου, 1987. Σελ. 83.

Ο Δ.Α.Τ. με την πολύπτυχη και πολυδαίδαλη συγγραφική παρα­ γωγή, μας δίνει άλλο ένα έργο γραμμένο για παιδιά, με ποιήμα­ τα που δημοσιεύτηκαν για πρώ­ την εξέταση του θέματός του ο μελετητής είναι φυσικό να τη φορά στο περιοδικό η «Διάθεωρεί το μύθο από την αρχή κι επειδή για την ελληνική μυ­ πλασις των παίδων» την περίοδο θολογία (που το περιεχόμενό της σε μεγάλο βαθμό είναι και θρη­1938-Τ946. Τα ποιήματα αυ τά χα­ σκευτικό) έχουν γραφτεί πλήθος μελέτες, υποχρεώνεται συχνά να ρακτηρίζονται από μια μοναδική ανασκευάσει θεωρίες που έχουν επικρατήσει ή να προωθήσει την ευαισθησία, λυρισμό και καλά έρευνά του σε πεδία που οι προκαταλήψεις και οι λογής σκοπιμό­ δουλεμένο στίχο, έτσι ώστε οι τητες θεωρούσαν απαγορευμένα ή, στην πιο ανώδυνη περίπτωση, νεαροί αναγνώστες να αισθάνο­ νται τους παλμούς της καρδιάς τα αγνοούσαν. Αυτή η επαφή με την πρώτη στιγμή της δημιουρ­ του δημιουργού. Ό λ α έχουν από γίας του μύθου, δίνει μια γοητεία στην εργασία του και φέρνει τον δυο στροφές και είναι φτιαγμένα αναγνώστη στην περιοχή εκείνη που μόνο η ποίηση (ποίηση του με ρίμα για να ευκολύνονται τα κόσμου αυτού που δημιούργησε το μυθολογικό θαύμα) μπορεί να παιδιά στην αποδοχή του μηνύ­ διαγράψει και να οριοθετήσει. Έτσι, πολλές φορές αναζητά μεσ’ ματος, που π άντα έχει σχέση με από το πλήθος των παραδομένων πηγών τον πρωταρχικό πυρήνα ό,τι το υψηλό αλλά και καθημερι­ του μύθου, γιατί μεσ’ από τις μεταγενέστερες γραπτές πηγές μόνο νό έπεσε στην αντίληψη του μπορούμε να συγκροτήσουμε το σύστημα'της μυθολογίας, αφού γι’ ποιητή κατά τα χρόνια της συγ­ αυτό, όσον καιρό λειτουργούσε ως θρησκευτικό νόμιμο, δεν υπήρ­ γραφής του βιβλίου. Τα «Δίπτυ­ χα» έχουν ίσως ξεπερασμένη νοο­ χε μια θεωρητική κωδικοποίηση και μια γραπτά θεμελιωμένη ιερή τροπία, δεν παύουν όμως να εί­ αποκάλυψη, όπως έγινε με την ιουδαϊκή μυθολογία, τη χριστιανι­ ναι επίκαιρα σε μια εποχή που τα κή ή τη μωαμεθανική. Οι γραπτές πηγές που περιέχουν τα συναφή παιδιά βομβαρδίζονται με εικό­ θέματα είναι διάσπαρτες τόσο σε χώρο όσο και σε χρόνο, κατα­ νες, άσχετες με τη σωστή τους λαμβάνουν χρονικό διάστημα μιάμισης χιλιετίας περίπου και βρί­ διαπαιδαγώγηση και ανατροφή.

Σ

σκονται μέσα στα πιο ετερόκλητα κείμενα. Και φυσικά, όσον αφο­ ρά στους μυητικούς μύθους, όπου απαρέγκλιτα υπονοείται η ομοφυλοφιλική σχέση (αφού η προϊστορική ελληνική μύηση περιλάμ­ βανε κανονικά την ερωτική υποταγή του δόκιμου στον εκπαιδευ­ τή) οι γραπτές πηγές συχνά την αποσιωπούν ή την καλύπτουν,

ΧΡΙΣΤΟΣ ΠΑΠΑΓΕΩΡΓΙΟΥ


επ ιλο γη/77 αφού πια οι αντιλήψεις είχαν αλλάξει και τα κοινωνικά θέσμια είχαν εξελιχθεί,7 ή, αντίθετα, σε μιαν εποχή «απελευθερωμένη» (όπως η αλεξανδρινή) επινοούνταν ομοφυλοφιλικές σχέσεις για επώνυμους μυθολογικούς ήρωες, ένα κατάλοιπο των παλαιών μυητικών μύθων. Έτσι, ο ερευνητής είναι υποχρεωμένος να συζη­ τήσει όλα τα συναφή προβλήματα που αναφύονται στην αντιμετώ­ πιση του θέματός του και σ’ αυτό, η συμβολή του είναι σημαντική, καθώς συνεξετάζει τα γενικότερα ιστορικά δεδομένα και στηρίζε­ ται πάνω στη δομική αντίληψη της μυθολογικής περιοχής. Αναμο­ χλεύει τα συστατικά στοιχεία των μυθολογικών ιστοριών, για να τα αποκαθάρει από τις αλλότριες προσμίξεις και να εντάξει στην αρχική τους λειτουργικότητα ως αντικρύσματα, στο πνευματικό πεδίο, ενός κοινωνικού νομίμου. ι μύθοι, που ο μελετητής εξετάζει, περιέχουν κάποια σταθε­ ρά στοιχεία, που αποτελούν τη «δομική τους περιουσία» (Claude Levi-Strauss) και πού οι παραλλαγές τους μπορούν βέβαια να πάρουν και διαφορετική αξία καθώς αλλάζουν κώδικα και αποχτούν διαφορετική ακολουθία, ωστόσο, μεσ’ από τη δομή ερ­ μηνεύεται ο μύθος και εντάσσεται στο γενικότερο σύστημα της μύησης - αυτή μας ενδιαφέρει εδώ - τόσο στη χρονική όσο και στην τοπική (γεωγραφική), αν θέλουμε, τοποθέτησή του. Τέτοια δομικά στοιχεία του μύθου είναι η παραμονή στην «εσχατιά» ερα­ στή και ερωμένου, η τρισλειτουργικότητα της μυητικής σχέσης με τα δώρα που ο εραστής δίνει στον ερωμένο, ο μυστικός θάνατος του ερωμένου με τον συμβολικό του χαρακτήρα, που δηλώνει το τέλος της μύησης και τη μετάβαση του ερωμένου στη θέση του εραστή. Η «παραμονή στην εσχατιά» ενέχει δοκιμαστικό χαρακτή­ ρα, ενώ τα δώρα συμβολίζουν τις μυητικές λειτουργίες (το κύπελ­ λο τη λατρεία και λατρευτικές, γενικότερα, εορτές, το τσεκούρι τον πόλεμο, το άροτρο και ο ζυγός τη γεωργία, την καλλιέργεια). Έτσι, ιεραρχώντας τη μύηση, παρατηρεί κανείς ότι οι συμβολι­ σμοί αυτών των δώρων (που μπορεί να παραλλάσσουν από μύθο σε μύθο, η λειτουργία τους όμως είναι αποσαφηνισμένη) αντιστοι­ χούν και στις ανάλογες κοινωνικές δομές και εκδηλώσεις, στις αρ­ θρώσεις που σπονδυλώνουν τους αρχαίους πολιτισμούς: στη βασι­ λεία και τη θρησκεία (πρώτη λειτουργία), στη φυσική δύναμη και. τον πόλεμο (δεύτερη λειτουργία), στην παραγωγικότητα, στον πλούτο και στην υγεία (τρίτη λειτουργία).

ΜΙΚΕΛΑΝΤΖΕΛβ

ANTONIONI ΚΕΙΜΕΝΑ ΚΑΙ ΣΙΝΕ Ν ΤΕ ΙΞ ΕΠ

Ο

υτές οι κοινωνικές λειτουργίες ωστόσο, που καθιερώθηκαν μεσ’ από τη διαλεκτική του ανθρώπου με τη φύση και την κοινωνία και τη ζωή, έχουν τους μυθικούς τους θεμελιωτές, που με την πνευματική τους διάσταση τις επικυρώνουν μέσα στην αν­ θρώπινη δραστηριότητα και που οι άνθρωποι προσφέρουν σ’ αυ­ τούς τη λατρεία τους, αφού οι ιδρυτές εκείνοι πέρασαν πρώτα το στάδιο του μυουμένου κοντά σ’ ένα θεό που ήταν εκείνος που μυούσε τον ερωμένο στην «εσχατιά» και του χάριζε τα λειτουργικά δώρα της μύησής του. Ο μυστικός θάνατος του ερωμένου που

Α

7. Θα ’θελα εδώ ν’ αναφέρω και το θρύλο του Δρίμακου, του Μεσσήνιου δούλου, που ξεσήκωσε σε επανάσταση τους δούλους της Χίου (θεωρείται η πρώτη κοινω­ νική επανάσταση). Και στην περίπτωση του ήρωα αυτού έχομε παραμονή ιηην «εσχατιά», θάνατο (ο Δρίμακος θανατώνεται με αποκεφαλισμό από τον πιστότε­ ρο σύντροφό του, το Φοίβο (!), ένα Σκύθη) και λατρεία του «ευμενούς ήρωος». Μήπως κι εδώ έχουμε μια περίπτωση μυητικής ομοφυλοφιλικής σχέσης; Ο Δρί­ μακος αναφέρεται από τον Αθήν&ιο (V1265), που στηρίζεται στον Συρακόσιο συγγραφέα Νυμφόδωρο. Βλ. ακόμα Fustel de Coulanges, Memoire sur 1’ ile dc Chio, στο Questions historiques (1893), σελ. 213 κ.έ.), ελλ. μετάφρ. Κώστα Χωρεάνθη, Αθήνα 1977, σελ. 65 κ.ε.

κυκλοφορούν ΑΝΤΡΕ ΜΠΑΖΕΝ ΤΙ ΕΙΝ ΑΙ Ο ΚΙΝΗΜΑ ΤΟΓΡΑ ΦΟΣ ΝΙΚΟΣ ΚΟΛΟΒΟΣ Κ ΟΙΝΩΝΙΟΛ ΟΓΙΑ ΤΟΥ ΚΙΝΙΦΟΥ

ΦΑΙΔΩΝ ΠΑΤΡΙΚΑΛΑΚΙΣ ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΣΚΗΝΟΓΡΑΦΙΑΣ ΤΟ ΕΡΩΤΙΚΟ ΣΤΗ ΖΩΓΡΑΦΙΚΗ ΔΗΜΟΣ ΘΕΟΣ ΤΟ ΑΙΣΘΗΤΙΚΟ Κ ΑΙ ΤΟ ΙΕΡΟ

ΓΚΥ ΝΤΕ ΜΩΠΑΣΑΝ 8 ΕΡΩΤΙΚΕΣ ΙΣΤΟΡΙΕΣ ΓΙΩΡΓΟΣ ΜΟΥΡΤΖΑΝΟΣ ΤΟ ΝΗΣΙ ΤΗΣ ΚΑΜ ΠΑΝΑΣ

ΑΙΓΟΚΕΡΩΣ Ζωοδόχσυ Πηγής 17 τηλ. 36.13.137


78/επιλογη ακολουθεί και που συμβολίζεται είτε με τη μεταμόρφωση του σε ζώο ή φυτό (αντίληψη που έχει τοτεμικές αφετηρίες) είτε και με πραγματικό, αλλά βίαιο και αφύσικο θάνατο, εξαφάνιση ή κατα­ ποντισμό, συνεπάγεται και τη μετάβασή του στον κόσμο των ηρώων (ή ημιθέων), που καθιερώνει τη λατρεία του (αποθέωση) και που η τελετουργική της αποτελεσματικότητα περιέχει τα πραγ­ ματικά αντικρύσματα της μύησης, σε μιαν εποχή που ακόμα οι κοινωνίες στήριζαν την ύπαρξή τους στην εθιμική λειτουργία των θεσμών και των άγραφων νόμων. Αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία, γιατί από τη στιγμή που αναπτύσσεται η γραπτή έκφραση των κοι­ νωνικών κανόνων και νομίμων, από τη στιγμή που η ποίηση γρά­ φεται και αποχτά την αυτοτέλεια του έργου της τέχνης, ο μύθος δεν έχει πια το περιεχόμενο της πρωταρχικής του δημιουργίας. Η ομοφυλοφιλία της κλασικής εποχής που, βέβαια, διατηρεί ώς ένα βαθμό τον παιδαγωγικό της χαρακτήρα, αλλά έχει χάσει την αρχι­ κή της μυητική λειτουργία, έχει την προϊστορία της στη μυητική ομοφυλοφιλία που ερμηνεύουν αυτοί οι άγραφοι μύθοι, και που την αφετηρία τους ο μελετητής την αναζητά στον βοιωτικό μυκη­ ναϊκό κόσμο, με τον Αμιο, τον δημιουργό της παιδεραστίας στην Ελλάδα. Ο Λάιος, πριν από την αρπαγή του Χρύσιππου, γιού του Πέλοπα, ήταν ερωμένος του Ποσειδώνα, στη μυητική του σχέση για τη λειτουργία της βασιλείας και της θρησκείας, συνακόλουθα. Η μύηση για την πολιτική προαγωγή εκφράζεται στους συναφείς μύθους στη σχέση του Απόλλωνα (κατεξοχήν μυητικού θεού) μ’ ένα πλήθος νεανιών, όπως ο Υάκινθος, ήρωας δωρικός (που η λατρεία του, όπως αποδεικνύει ο Sergent, δεν έχει καμιά σχέση με το θάνατο και την αναγέννηση της φύσης, δεν αντιστοιχεί δηλαδή σε εορτές αγροτικές, όπως πίστευαν αρκετοί μελετητές κι ανάμεσά τους ο σοφός Martin Nilsson) ο Κυπάρισσος, ο Νάρκισσος, ο Καρ­ πός, αλλά και ο Θάμυρης, ο Άδμητος, ο Φόρβας και άλλοι ακό­ μα, ενώ η μύηση στα πολεμικά έργα εκφράζεται στη σχέση του Ηρακλή με τον Ιόλαο, τον Άδμητο, τον Ύλα, το Φιλοκτήτη, το Νέστορα και πλήθος άλλους ήρωες. Εκτός απ’ αυτές τις τρεις βα­ σικές λειτουργίες, ο ερευνητής προχωρεί και στη μελέτη των μύ­ θων που ερμηνεύουν τις γυναικείες μυήσεις, αφού σε μια πρώιμη εποχή η Ελλάδα είχε αποδεχτεί την ομοφυλοφιλία στην εκπαιδευ­ τική σχέση και για τις γυναίκες. Εδώ, ο Αλκάθοος, ιδρυτής των Μεγάρων και θεμελιωτής των Διοκλείων, μυητικών τελετουργιών, και γιός, απ’ την άλλη, του Πέλοπα, γίνεται ο βασικός συντελε­ στής του θεσμού. Κι ακόμα μελετά τους έρωτες στους μύθους του Διονύσου, που το μυητικό στοιχείο που περιέχουν υποκρύπτεται σ’ ένα συμβολικό χαρακτήρα. Ξαναγυρίζοντας στην Κρήτη, ο με­ λετητής αναλύει διάφορες κρητικές ιστορίες με τους έρωτες του Μίνωα (με τον Σαρπηδόνα και τον Θησέα), του Ραδάμανθη (με τον Τάλω), του Δία (με το Γανυμήδη). Σ’ ένα άλλο επίπεδο, ανα­ ζητά τις ανάλογες μυητικές σχέσεις σε ήρωες, όπως τον Μελέαγρο, τον Αιτωλό ήρωα στον Μεσσήνιο Αριστομένη,8 στον Κορίνθιο 8. Μήπως το έργο του τραγικού ποιητή Αγάθωνα «Ανθεύς» αναφέρεται σ’ αυτόν τον ήρωα; Βέβαια, ίσως «η πληροφορία του Αριστοτέλη μας εμποδίζει να αναζη­ τήσουμε το θέμα του έργου μέσα στους γνωστούς μύθους» (Lesky, Ιστορία της αρχαίας ελληνικής λογοτεχνίας, μετάφρ. Αγ. Γ. Τσοπανάκη, Θεσσαλονίκη2 1972, σελ. 581) - η πληροφορία λέει (Ποιητ. 9. 1451b, 20-21): «ού γάρ άν έγένετο, εί ήν άδύνατα ού μήν άλλά καί έν τραγωδίαις έν ένίαις μέν έν ή δύο τών γνωρίμων έστίν όνομάτων, τά δέ άλλα πεποιημένα, έν ένίαις δέ ούδέν, οίσν έν τώ ’Αγάθωνος ’Ανθεί». Ενδεχομένως, εκτός από το όνομα του κεντρικού ήρωα, να ήταν «πεποιημένα» όλα τ’ άλλα ονόματα των προσώπων του έργου - πράγμα όχι απί­ θανο. Ιδού ωστόσο τι σημειώνει ο Συκουτρής σχετικά (Αριστοτέλους Περί ποιη­ τικής, μετάφρασις υπό Σίμου Μενάρδου. Εισαγωγή, κείμενον και ερμηνεία υπό I. Συκουτρή, Αθήναι 1937, σελ. 83 σημ. 3): «Τόν ’’Ανθέα’ γνωρίζομεν μόνον άπό τόν ’Αριστοτέλην, άγνοοΰμεν δμως τήν ύπόθεσιν· πάντως θά ήτο δραματοποίη-


επιλογη/79 Ακταίωνα, στον Φωκέα Ευρύ βατό, στον Κύκνο από την Αιτωλία, στον Ανθέα,9 Μιλήσιο ήρωα, στον Καινέα και τέλος αναφέρεται στην περιώνυμη σχέση Αχιλλέα-Πατρόκλου, που περιέχεται μέσα στην αρχαιότερη γραπτή ελληνική πηγή. Κι αν, όπως λέει και ο μελετητής, η ελληνική επική ποίηση αρνήθηκε ν’ αναφερθεί στην ομοφυλοφιλία, από μια δέσμευση σε κάποιο συντεχνιακό ηθικό κώδικα, που απαγόρευε σε κάποια λογοτεχνικά είδη ν’ αναφέρονται σε συγκεκριμένα θέματα, ωστόσο αρκετές νύξεις μέσα στο έπος και κάποια υπονοούμενα δείχνουν πως ο επικός ποιητής ήξε­ ρε τη μυητική ομοφυλοφιλική σχέση ανάμεσα στους δυο ήρωες. τη μελέτη των μύθων ο ερευνητής αναζητά μεσ’ από τις επι­ φαινόμενες παραλλαγές, τις αντιστροφές και τις διάφορες επικαλύψεις, την αρχική δομή και τον αρχικό μυκηναϊκό πυρήνα, που γύρω του οικοδομείται η εξέλιξη και η μυητική του λειτουργι­ κότητα. Και το συμπέρασμά του είναι, πως, εφόσον υπάρχουν σο­ βαροί λόγοι - που καταδεικνύονται από την έρευνα - ένας μύθος να θεωρηθεί αρχαίος, τότε υπονοεί πάντα μια μύηση. Κι αυτό αποδεικνύεται ακόμα και από τον κατάλογο που επισυνάπτει στο τέλος της εργασίας του (σελ. 256-7), όπου κάθε σχεδόν πόλη του μυκηναϊκού κόσμου είχε το θεμελιωτικό μυητικό της μύθο, με τους θεούς και τους ήρωες εραστές και ερωμένους. Η εργασία του Bernard Sergent, με την επιστημοσύνη και τη μεθοδικότητά της, δίνει σίγουρα μια διαφορετική διάσταση στη μυ­ θολογική περιοχή του αρχαιοελληνικού μας πολιτισμού.

Σ

ΚΩΣΤΑΣ ΧΩΡΕΑΝΘΗΣ σις κανενός παραμυθιού. Τό όνομα Άνθεύς φέρει ’Αθηναίος πολίτης, τούτο δέ όπως καί "Ανθής καί "Ανθη είναι όνόματα μυθολογικών προσώπων. Πάντως άπίθανον ήτο νά έκαλεΐτο τό έργον ‘"Ανθος’». Αλλά και ο Lesky, ό.π. σελ. 582, υποθέτει, από το ελεγειακό ποίημα του Αλέξανδρου του Αιτωλού «Απόλλων» που συνάπτεται με το έργο αυτό του Αγάθωνα, πως το δράμα θα πραγματευόταν το θέμα της γυναίκας του Πετεφρή - πράγμα που συμφωνεί με την παραλλαγή του μύθου του Ανθέα, που ξέρει ο Παρθένιος (Ερωτικ., 14). 9. Ήδη, από τον 6ο αι. π.Χ. οι σχετικοί μυητικοί μύθοι της Αττικής είχαν απαλειφθεί από το μυθολογικό παρελθόν της Αθήνας.


80/επιλογη

ό σύγχρονος μυστικισμός και η αρχαία ιστορία

ω

θήβες. Η χαμένη πόλη του G. A . Livraga. Μετάφραση: Γ.Α. Π λά­ νας. Αθήνα, Ν έ α Α κ ρ ό π ο λ η , 1987. Σελ. 203.

ίναι σίγουρο ότι με τη σημερινή σχολαστικιστική επιστήμη δεν μπορούμε να προσεγγίσουμε το πνεύμα, την εξέλιξη των ιδεών και τον τρόπο της νόησης των αρχαίων λαών. Το θέμα θα έπρεπε να απασχολήσει πολύ πιο διεξοδικό πολλούς ιστορικούς και άλλους επιστήμονες διαφορετικών εξειδικεύσεων. Πολλές φο­ ρές παρερμηνεύουμε κείμενα, αντιλήψεις, τον ίδιο τον κόσμο, τον οποίο καλούμαστε να ερμηνεύσουμε. Αν και η καλλίτερη μέθοδος είναι η φυσιολογική προσέγγιση, συχνά ο ιστορικός υλισμός, ή η ανθρωπολογική σχολή, τείνουν σε φοβερές παρερμηνείες, εφαρμό­ ζοντας για να κρίνουν έναν πολιτισμό μέτρα και σταθμά διαφορε­ τικά, ξένα. Αγνοούμε συχνά ότι πολλά κείμενα αρχαίων λαών έχουν μια εντελώς δική τους μέθοδο έκφρασης, άσχετη από τη δι­ κή μας. Αλλού κυριολεκτούν, αλλού δίνουν ορισμένα στοιχεία με συμβολικό τρόπο. Πολλές λέξεις απουσιάζουν στις αρχαίες γλώσ­ σες, οι οποίες, αν αφαιρέσουμε τα κύρια ονόματα, ήταν μικρά σύνολα 6.000-10.000 λέξεων. Πολλές φορές, η ίδια λέξη δε σημαί­ νει το ίδιο πράγμα σε μια αρχαία και μία σύγχρονη γλώσσα. Οι απασχολήσεις των αρχαίων λαών ήδη διέφεραν πολύ από τις δικές μας και είναι σαφές ότι και μεις οι ίδιοι θα αλλάζαμε απότομα και πολύ, αν μας στερούσαν στοιχεία του κοινωνικού περιβάλλοντος μας. Πώς θα είμασταν αν ξαφνικά δεν υπήρχαν τόσα καταστήμα­ τα ρούχων, μηχανημάτων, τροφίμων, οι διάφοροι κινηματογρά­ φοι, θέατρα, τα πολυάριθμα καφενεία, εστιατόρια, κέντρα δια­ σκέδασης, ζαχαροπλαστεία, ντισκοτέκ, μπαρ, νάιτ κλαμπς, κα­ μπαρέ ή παμπ; Πώς θα είμασταν εμείς οι ίδιοι, αν ξαφνικά δεν είχαμε παρά ένα ή δύο είδη της ίδιας τροφής, ή όμοια στο κόψιμο και στη ραφή ρούχα, τα οποία μόνο στο χρώμα ίσως διέφεραν; Πώς θα ζούσαμε χωρίς χρήματα, βίντεο, περιοδικά, ή τις τόσες μετακινήσεις μας;

Ε

λα αυτά δεν σημαίνουν ότι οι αρχαίοι λαοί δεν έτρωγαν, δεν ντύνονταν, δε μετεχειρίζοντο μηχανήματα, δεν διασκέδαζαν, δεν έκαναν έρωτα, δεν μεθούσαν, δεν μετακινούνταν. Οι ανθρώ­ πινες δραστηριότητες ήταν οι ίδιες, τα πλαίσια ήταν όμως διαφο­ ρετικά. Συνεπώς η έκφραση, ο λόγος, η σκέψη, η νόηση ήταν μέσα σε άλλο περιβάλλον. Και οι λέξεις τις οποίες βρίσκουμε γραμμένες σε κείμενα και τα αντικείμενα, τα οποία, συνήθως, σε θρύψαλα ανασκάπτουμε, είχαν διαφορετική αξία, διαφορετική χρήση. Τί σήμαινε ένα χρυσό δοχείο, όταν δεν υπήρχαν κοσμηματοπωλεία, ή χρυσοχοεία, παρά μόνον η παραγωγή για τον ηγεμόνα της χώρας; Εστερείτο ο μέσος άνθρωπος ή ήταν απελευθερωμένος από τα κο­ σμήματα και τα χρυσαφικά; Τί σημαίνει «μαθαίνω»; Το ρήμα αυτό έχει την ίδια σημασία αν κάποιος το μεταχειρίζεται για να περι­ γράφει την μελέτη του Έπους της Κοσμογονίας και κάποιος άλ­ λος το πρόγραμμα της τηλεόρασης; Ό λα αυτά τα θέματα καλύπτει η Συγκριτική Ιστορία των Πολι­ τισμών ή η Φιλοσοφία της Ιστορίας, τομείς έρευνας άγνωστοι στην Ελλάδα του 1988, όπου το πρόβλημα είναι οι περίοδοι πανεπιστη­

Ο


επιλογη/81 μιακών εξετάσεων, το μονοτονικό, ή το φοιτητικό συσσίτιο. Μή­ πως ήταν κατώτεροι οι μαθητευόμενοι γραφείς και ιερείς στην Ασσυρία ή στο Θιβέτ, επειδή δεν οργάνωναν απεργίες, για να ζη­ τήσουν παρόμοια «δικαιώματα»; Ή μάλλον εκεί η λέξη αυτή σήμαινε κάτι άλλο, πιο σημαντικό από τις χημικές αυτές ενώσεις, τις οποίες καθημερινώς καταβροχθίζουμε; ν ανάμεσα σε όλους τους αρχαίους πολιτισμούς υπήρξε κά­ ποιος, ο οποίος δεν επηρέασε καθόλου - πολιτισμικά μιλώ­ ντας - την Ιστορία του Ανθρώπου, είναι η Αίγυπτος. Αυτό ίσως ξαφνιάζει αλλά πολύ πιο έντονο είναι το άλλο γεγονός, ότι ακόμη στα χρόνια της μεγίστης πολιτισμικής ανόδου της χώρας αυτής, τα πολιτισμικά αγαθά της δεν έγιναν εξαγώγιμο είδος. Τα ιερογλυφι­ κά; Περιθωριακή γραφή σε σχέση με τα σφηνοειδή ασσυροβαβυλωνιακά! Υπολείμματα γραφής ιερογλυφικής, ιερατικής, δημοτι­ κής; Ό χ ι, διότι τα κοπτικά βασίσθηκαν στο ελληνικό αλφάβητο! Οι αιγυπτιακές θεότητες των ελληνορωμαϊκών χρόνων; Ό μω ς η Ίσιδα, ο Ό σιρις και ο Ώ ρος των υστέρων περιόδων δε θυμίζουν καθόλου τους αιγυπτιακούς Ασέτ, Ουσέρ, Χορ, από τους οποίους προέκυψαν. Οι νόμοι, το κρατικό σύστημα και λειτουργίες, οι τέ­ χνες; Καθόλου. Οι πυραμίδες και οι μασταμπά ( = ταφικά κτίσματα) ξεχάστηκαν από τους ίδιους τους Αιγύπτιους, όπως και οι οβελίσκοι, και φυσικά σε καμιά άλλη χώρα ο βασιλιάς δεν ήταν ο ίδιος ένας επί γης θεός! Ό λα αυτά από την ύστερη ελληνική αρχαιότητα ήδη συνέτειναν πολύ στη δημιουργία ενός μυστηριακού απόκοσμου περίγυρου γύ­ ρω από το Δώρο του Νείλου. Παλαιότεροι λαοί δεν είχαν εντυπωσιασθεί: ούτε οι Εβραίοι, ούτε οι Ασσύριοι κατακτητές, ούτε ο Καμβύσης και οι διάδοχοί του. Από τα λαλίστατα Χρονικά του Ασσουρμπανιπάλ πληροφορούμαστε ότι ο ίδιος περισσότερο είχε εντυπωσιασθεί στα άγρια βουνά στο Χακκάρι (ΝΑ Τουρκία, νό­ τια της Βαν) παρά στις Θήβες, την Ηλιούπολη, ή την Μέμφιδα. Όμως στους νεότερους αιώνες η Αίγυπτος άρχισε να παίρνει μία εκδίκηση υστεροφημίας!

Α

ελεύθερος τεκτονισμός αποκτούσε το «Αιγυπτιακό Τυπικό» του, οι Ροδόσταυροι θεωρούσαν ως απώτατη καταβολή τον Εχνατόν ( =■ Αμένωφη Δ '), η Ίσιδα έμπαινε λαμπρά μέσα στις τεκτονικές στοές, Μότσαρτ και Βέρντι απασχολήθηκαν εκτεταμέ­ να με όψεις της Αιγύπτου και η αποκρυπτογράφηση των ιερογλυ­ φικών από τον J.-F. Champollion έβαλε την Αίγυπτο στο κύριο βάθρο του προκλασικού ενδιαφέροντος. Οι ελληνοαιγυπτιακές επαφές, η σχέση της Αιγύπτου με την Ατλαντίδα και το απώτατο παρελθόν του ανθρώπου έδωσαν τροφή σε θεοσοφιστικές θεωρίες και εσωτερικά τάγματα. Η Νέα Ακρόπολη είναι ένα σχετικά νεότερο από αυτά και το ενδιαφέρον τού ιδρυτή της, G.A. Livraga, για την Αίγυπτο έντο­ νο. Στο μεταφρασμένο από το ελληνικό τμήμα της Νέας Ακρόπο­ λης βιβλίο του για τις Θήβες δίνει μία ανάγλυφη παρουσίαση της σημασίας της Νεκρόπολης των Θηβών, κάτι το ιδιαίτερα άγνωστο στο ευρύτερο κοινό. Αυτό είναι το πιο ενδιαφέρον κεφάλαιο του βιβλίου1, το οποίο είναι αρκετά εναργές στη διήγηση και έχει ωστόσο μερικά λάθη στη μετάφραση.2 Υπάρχουν πολλά, τα οποία μπορεί να προσάψει ο ειδικός επι­ στήμονας, στην εσωτεριστική αυτή προσέγγιση: 1. Ό που υπάρχουν συγκεκριμένα απτά στοιχεία, τα οποία η επιστήμη έχει ανακαλύψει, θα πρέπει ο εσωτερισμός να επανεξε­ τάζει τις απόψεις του. Η Σφίγγα όχι μόνον έχει χρονολογηθεί (και

Ο


82/επιλογή δεν ανήκει στην εποχή των Ατλάντων, μερικές χιλιάδες χρόνια πριν), αλλά είναι η ίδια μία απεικόνιση του προσώπου του Χεφρήνα. Οι Πυραμίδες έχουν χρονολογηθεί και ταυτιστεί από τα πολυάριθμα κείμενά τους, δεν είναι έργο Τιτάνων αλ/ά προϊόν κόπου και θανάτου πολλών χιλιάδων εργατών. Άλλωστε και πε­ ριγραφές μεταφορών ογκωδών αντικειμένων έχουμε (είτε σε κείμε­ νο, είτε σε απεικόνιση) και οι Χέωψ, Χεφρήν, Μυκερίνος διατήρη­ σαν αίσχιστη υστεροφημία ως φρικτοί τύραννοι. 2. Δεν υπάρχει λόγος για να προκαταλαμβάνεται ο εσωτερισμός ως προς γεγονότα της αρχαιότητας, τα οποία δε συνέβησαν, όπως σήμερα αυτός υποθέτει: ο Εχνατόν δεν βεβήλωσε καταστρέφοντας μία παθολογική ειδωλολατρεία, αλλά υπήρξε ο αρχαιότερος μαχη­ τής του μονοθεϊσμού. Η επιστήμη έχει ήδη βρει πολλά παράλληλα μεταξύ Ύμνων προς τον (ανεικονικό, Μόνο, Ένα) θεό Ατόν ( = Δίσκο του Ήλιου) και προς τον Γναχβέ της Βίβλου. Ο Μωυσής είχε συνεχίσει το έργο τού Εχνατόν, δεν ήταν... βέβηλος (αυτό ειπωμένο σε εξωχριστιανικά ασφαλώς πλαίσια). 3. Δεν περιορίζεται ο εσωτερισμός από τα συγκεκριμένα επι­ στημονικά συμπεράσματα. Αυτά οφείλει να τα δεχθεί καθώς συ­ νήθως είναι απτά και περιορισμένα, για να δώσει ο ίδιος στη συ­ νέχεια μια γενική σύνθεση της πορείας του ανθρωπίνου πνεύμα­ τος, κάτι για το οποίο αποδεδειγμένα έχει ένα λόγο να πει. 4. Ακριβώς λοιπόν επειδή ο εσωτερισμός δεν θα... χαθεί, αν ανακαλυφθεί μια ακόμη ιστορική επιγραφή της Σφίγγας ή αποκα­ λυφθεί η βαθμιαία εξέλιξη από τις βαθμιδωτές στις μεγάλες πυρα­ μίδες, θα πρέπει περισσότερο να αναλωθεί ο εσωτερισμός στην ανασύνθεση του κόσμου του αρχαίου πνεύματος, των αρχαίων ιδεών, του χαρακτήρα της τότε ζωής και του βαθύτερου νοήματος και προβληματισμού της. Μιλώντας για υλικά κατασκευάσματα ουδέποτε προάχθηκε ο εσωτερισμός ή η ίδια η φιλοσοφία. Αντίθε­ τα μία ερμηνεία κάποιων αντιλήψεων και ιδεωδών σύμφωνα με τα τότε μέτρα και σταθμά, αυτό θα ήταν πράγματι μία μεγάλη προ­ σφορά. 5. Τέλος, εδώ είναι ο μεγαλύτερος κίνδυνος για τον εσωτερι­ σμό, να μείνει αναποτελεσματικός αν εφαρμόζει απόψεις του σύγ­ χρονου συμβολισμού για να ερμηνεύσει στοιχεία των αρχαίων συμβολισμών, είναι προκαταδικασμένος να μη φθάσει πουθενά. Αυτό είναι βέβαια και γνωστό και κατανοητό, καθώς ο σύγχρονος συμβολισμός έχει χάσει την εσωτερική δομή του αρχαίου προγο­ νού του. Ο κίνδυνος των πολιτικών προεκτάσεων, ο οποίος για πολλούς ελλοχεύει παντού, είναι ουσιωδώς ανύπαρκτος, διότι ο αρχαίος συμβολισμός δεν επιλέγει από την βεντάλια των σύγχρονων πολιτικών-κοινωνικών ρευμάτων, τον φασισμό, τον αντισημιτισμό ή την απολυταρχία: απλώς απορρίπτει, όπως και η Βίβλος, τη σημε­ ρινή κοινωνία στο σύνολό της, ως κοινωνία του Τέλους. ΚΟΣΜΑΣ ΜΕΓΑΛΟΜΜΑΤΗ1 Σημειώσεις 1. G.A. Livraga.«Θήβες. η Χαμένη Πόλη», μετάφραση Γ. Πλάνα, εκδ. Νέα Ακρόπολη, κεφ. 5. Το μυστήριο της εσωτερικής σύνθεσης της φύσης και του ανθρώπου, σι λ 113-138. 2. Δεν υπάρχει η Φίλε (έ.α., σελ. 31) αλλά αι Φιλαί, δεν είναι η Τανή - της Τανκ (έ.α., σελ. 26) αλλά η Τάνις - της Τάνιδος, είναι λάθος «οι Χετταίοι» διότι ακ>υ> έχουν ως «Χιττίτες». Τα «cartouches» είναι τα «πλαίσια» των φαραωνικών mm»· των, οι πρώιμοι βασιλείς λέγονται Μένης (όχι ο Μένες) και Τζόσερ (όχι Ζοοι .· ενώ η πρώτη περίοδος αιγυπτιακής ιστορίας καλείται «θιννιτική» (όχι Τυνιτικη ι

Comtesse de Segur

Οι δια κοπ ές

ΝΕΑΝΙΚΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ

Στη σειρά: ΝΕΑΝΙΚΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ Κυκλοφορούν:

• Ένας καλός μικρός διαβολάκος • Τα απομνη μονεύ ματα ενός γαϊδάρου • Το κόκκινο σήμα • Οι διακοπές • Ο στρατηγός Ντουράκιν • Τα μάτια του «Αμαριλλίς» • Η μαγική πηγή • Γραικοί • Θρήνος ΚΑΑΕΝΤΗΣ

Μαυρομιχάλη 5 (Α' όροφος) Τηλ. 36.23.553 106 79 ΑΘΗΝΑ


επιλογη/83

μύθος και πραγματικότητα

CD

<)ΡΕΣΤΗ Η Λ ΙΑ Ν Ο Υ: Ορθογένεση, η άνοδος τον ανθρώπινον πνεύματος. Αθήνα, Π ι τ σ ι λ ά ς , 1987. Σελ. 386.

να βιβλίο στο μεταίχμιο της πεζογραφίας και της ιστορίας, μια φιλοσοφική ενατένιση της ιστορίας με αρκετή λογοτεχνι­ κή έκφραση και μια διηγηματοποίηση ορισμένων στιγμών της ιστορίας είναι κάτι το σπάνιο για την ελληνική πραγματικότητα του βιβλίου. Και αν η προσπάθεια του συγγραφέα είναι να προ­ σεγγίσει μέσω της Ιστορίας το Όντως Ον, παρά τις όσες ελλείψεις και κενά, ποιος μπορεί να αρνηθεί ότι η μέθοδος αυτή είναι - ως προς το principe τουλάχιστον - η πιο (ή η μόνη) σωστή; Φαινομε­ νική μόνο διαφορά υπάρχει ανάμεσα στο προκλασικό ελληνικό πνεύμα ("Ολβιος όστις ίστορίης έσχε μάθησιν) και τον βιβλικό κό­ σμο του Ιησού (Μακάριοι οί πενθούντες). Πόσο πιο μακριά δε βρίσκεται ο Αριστοτέλης (έστω δέ εύδαιμονίαν, ύγιείαν τε κάλ­ λος...) από τον άγνωστο στο σημερινό Έλληνα αρχαϊκό ανατολικό ελληνισμό! Ποιος αμφιβάλλει ότι η «ίστορίης μάθησις» είναι ένα κυριολεκτικό πένθος; Και ποιος θα αντικρούσει τη μέσω ακριβώς αυτού του πένθους πορεία προς τη Γνώση και τον όλβιο χαρακτή­ ρα της; Ωστόσο χρειάζεται μια πρώιμη διευκρίνηση για να διευκολυν­ θούμε σ’ αυτή την εναγώνια μετακίνησή μας μέσα στο υπογάλανο φέγγος του Χρόνου. Τί μπορεί να είναι η Ιστορία (και η γνώση και εσωτερική κατανόησή της), ώστε να οδηγεί στο Όντως Ον, αν δεν είναι - όπως το ανατολικό πνεύμα κατεξοχήν επιμένει - ο κυ­ ρίως Χώρος δράσης του; Αρκεί να αφαιρέσουμε αυτή τη διάσταση από το χώρο της αναζήτησής μας, για να μετατρέψουμε τον άν­ θρωπο στο πρωτοϊστορικό ρομπότ, το οποίο δυστυχώς ακόμη οι τεχνολόγοι μας δεν κατασκεύασαν.

Ε

ι σημερινές ωστόσο «σχολές» Ιστορίας θα αρνούνταν κατηγο­ ρηματικά κάτι το σχετικό, επηρεασμένες όλες από το μαρξικό τρόπο ανάλυσης. Όμως η σημερινή ιστορία, όσο εξελιγμένη και αν είναι, δεν παύει να παράγει επιστήμονες ικανούς να χρονο­ λογήσουν ένα κατατσακισμένο άχρηστο ήδη στους χρήστες του βάζο, ή τα παραναλώμένα θεμέλια ενός ήδη εγκαταλειμμένου οί­ κου και παραπεταμένες από τους τότε σοφούς, ή έστω διοικητι­ κούς υπαλλήλους, πινακίδες οικονι μικών συναλλαγών, τα πρώιμα αυτά αρχεία. Αρκεί να ρίξει κάποιος μια ματιά στους πίνακες πε­ ριεχομένων των επιστημονικών reviews, periodicals, Zeitschriften, bulletins, quarterlies, Mitteilungen, Festschriften, Auzeifer, jour­ nals και λοιπών δημοσιεύσεων για να δει τίτλους τρισέλιδων άρ­ θρων - αληθινών gangsters του ανθρωπίνου πνεύματος, τα οποία πιστοποιούν ότι οι συγγραφείς τους είναι εγγενώς ανίκανοι εξαιρέσεις επιβεβαιώνουν τον κανόνα - να ανασυνθέσουν το πνεύμα της εποχής, στην οποία έχουν «ειδικευθεί» (;!). Ο ιστορικός υλισμός βασίζεται σε θεμέλια, τα οποία ακριβώς λόγω έλλειψης στοιχειώδους εύρους είναι παντελώς ανίκανα να στηρίξουν το κτίριο της ανασύνθεσης της Ιστορίας του Ανθρώπου. Αυτό δε σημαίνει ότι είναι εσφαλμένος, κακώς προσανατολισμέ­ νος ή πεπερασμένος (όπως οι σημερινοί αστοί ιστορικοί αρέσκονται να «συνάγουν») απάτην εξέλιξη των τελευταίων δεκαετιών. Η ιστορία του σήμερα πιστοποιεί ότι τα computers δεν κατήργησαν

Ο


84/επιλογη το προλεταριάτο, ίσα-ίσα μάλιστα διεύρυναν την έννοιά του, πολ­ λαπλασίασαν τα στελέχη του και τα κατέστησαν εμφανέστερα από τους μουζίκους του 19ου αι. και τις 16 ώρες ημερήσιας απασχόλη­ σης τους. Ίσως ποτέ άλλοτε ο άνθρωπος δεν ήταν τόσο σκλαβωμέ­ νος όσο σήμερα, το 1988, και η Ιστορία δεν έχει ανακαλύψει ακό­ μη εποχή, όπου ο άνθρωπος να ζητούσε απεγνωσμένα περισσότε­ ρη ελευθερία, όπως σήμερα, όπου γίνεται τόσο έντονα κατανοητή η έλλειψή της. Όμως ο μαρξισμός δεν παύει να αποτελεί ένα σύ­ στημα ανάλυσης κάποιων δομών κάποιων κοινωνιών και υπήρξε πάντοτε βασισμένος στα πλαίσια του κόσμου, από τον οποίο προέκυψε: ο διαλεκτικός και ο ιστορικός υλισμός δεν προέρχεται επ’ ουδενί από μία γενική και διαχρονική σύλληψη και ερμηνεία του ανθρώπινου ιστορικού γίγνεσθαι, διότι απλούστατα αγνοεί παντελώς πολλές σημαντικές σελίδες, αν όχι κεφάλαιά του. ρήση αυτή εμπεριέχει καθαρά φυσικούς περιορισμούς: ο Μαρξ, ο Ένγκελς και ο Λένιν όχι μόνο δεν μπορούσαν να προσεγγίσουν το αρχαίο μεσοποταμιακό πνεύμα (διότι οι σφη­ νοειδείς γραφές δεν είχαν αποκρυπτογραφηθεί) αλλά και εγνω­ σμένα δεν ασχολήθηκαν με κόσμους όπως η αρχαία Αίγυπτος, το Ισλάμ, η Ινδία, η Κίνα, ή οι προκολομβιανοί πολιτισμοί, οι οποίοι όμως κόσμοι είχαν όλοι τη δική τους σύλληψη και ερμηνεία (μέσα πάντοτε από διαφορετικά συστήματα νόησης και διαφορετικές γλώσσες έκφρασης) της διαχρονικής πορείας του Ανθρώπου. Ο ιστορικός υλισμός δεν είναι καν μία κριτική στάση απέναντι στο αυθεντικό βιβλικό πνεύμα και αυτό επειδή δε γνωρίζει παρά μό­ νον των μέσω των διαφορετικών χριστιανικών κλάδων ερμηνεία και παρερμηνεία του. Είναι ασφαλώς ο υστορικός υλισμός μία σωστή κριτική στάση απέναντι στο κράτος και την ιδεολογία της χριστιανικής εκκλησίας τους τελευταίους αιώνες και ασφαλώς «η θρησκεία είναι το όπιο του λαού», αλλά αυτή η θρησκεία είναι ο σύγχρονος χριστιανισμός, η μόνη θρησκεία την οποία οι Μαρξ, Ένγκελς και Λένιν γνώρισαν από μέσα σε βάθος και πλάτος. Ό ­ ντως μια ανάλυση των δομών της σημερινής κοινωνίας πιστοποιεί ότι ο χριστιανισμός είναι ένα οικτρό όπιο, αυτό όμως δεν περιπλέ­ κει ούτε τον αζτεκικό μύθο του Κετζαλκόατλ, ούτε το βαβυλωνιακό πουλί Ζου, ούτε την ιδεολογία της Ιστάρ των Αρβήλων, ούτε το Δράμα του Χουσεΰν στην Κερμπαλά, ούτε το Γιέν και Γι... Έτσι, όταν Σοβιετικοί επιστήμονες ασχολούνται με εξαγωγές προϊόντων από το Ζάγρο προς την Ασσυρία, κυριολεκτικά χάνουν το νόημα της Ιστορίας, καθώς η σημασία του συμπεράσματος τους δεν ήταν καταλυτική για τους ίδιους τους Ασσύριους και όσο και αν το συμπέρασμα αυτό ισχύει, δεν παύει να αποτελεί κάτι το οποίο δεν απασχόλησε στην εποχή του. Μέσα από αυτό το απλό παράδειγμα προχωρούμε όμως προς πολύ πιο κρίσιμα ερωτήματα: Αυτό, το οποίο καλούμε σήμερα «μύθο», ήταν πάντοτε έτσι αντι­ ληπτό όπως σήμερα;

Η

ίναι απόλυτα παραδεκτό για τον σημερινό άνθρωπο ότι μύ­ θος και πραγματικότητα είναι οι δύο μεταξύ τους αντίθετοι πόλοι του νου και ότι το ένα αναιρεί το άλλο. Αυτή η άποψη έχει προκύψει από τον χριστιανικό Μεσαίωνα, κατά τον οποίο στοι­ χεία του μύθου ή ολόκληροι μύθοι έγιναν αντικείμενο κατάχρησης προσανατολισμένης προς το μη αληθές και αποσκοπούσης στο ε­ γκόσμιο όφελος, επιβολή και εξουσία του Βατικανού. Είναι σαφές ότι έπρεπε οι «πιστοί» να φοβούνται ότι «πυρ» θα τους κατέκαιε στην Κόλαση, αν δε ζούσαν μέσα στα από το Βατικανό χαραγμένα πλαίσια του σκοτεινού και οπισθοδρομικού Μεσαίωνα. Αυτό βέ­

Ε

ΟΡΕΣΤΗΣ ΗΛΙΑΝΟΣ


επιλογη/85 βαια δεν εμπόδιζε τους Βοργίες να φθάνουν στην αποκορύφωση της διαφθοράς τους, διότι για κείνους δεν ίσχυαν τα ψέμματα, τα οποία έθεταν οι ίδιοι σε κυκλοφορία, για να στηρίξουν την από­ λυτη εξουσία τους. Έτσι η μυθική γλώσσα χάθηκε και «μύθος» άρχισε να σημαίνει «ψέμμα», «αναληθές», κάτι το αντίθετο του πραγματικού. Πριν όμως αυτός ο βόθρος χτυπήσει ως άμπωτις τον κόσμο, μύθος και πραγματικότητα αποτελούσαν τις δύο όψεις του ίδιου νομίσματος, χωρίς ποτέ να διανοηθεί κανένας να συσχε­ τίσει «το μυθικό» με το «αναληθές». Στην προσέγγισή μας προς το αρχετυπικά «μυθικό» δεν μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε αφαιρε­ τική μέθοδο από το σημερινό μύθο-ψεύδος, διότι η ενδιάμεση αλ­ λοίωση θα μας οδηγούσε σε λάθος συμπέρασμα. Θα πρέπει λοιπόν πρώτα να αφομοιώσουμε το πνεύμα ενός αρχαίου πολιτισμού και ύστερα με τα δικά του μέτρα και σταθμά να κρίνουμε τη διάσταση του «μύθου». Μια ανθρωπολογική προσέγγιση μειονεκτεί ακριβώς σ’ αυτό, ότι κρίνει ως επί το πλείστον με σημερινά, κοινωνιολογι­ κά συνήθως, κριτήρια τη θέση του «μύθου» στις παλαιές κοινω­ νίες. Και ενώ η διαλεκτική ερμηνεία απορρίπτει ολοσχερώς την αυθυπαρξία του μύθου, εκλαμβάνοντάς τον ως απλό τρόπο έκ­ φρασης κοινωνικών συνισταμένων, η σημερινή εσωτερικήμυστικιστική απασχόληση με το θέμα δεν αποφεύγει την εφαρμογή των σταθμών και των κριτηρίων του σύγχρονου εσωτερισμού σε σημεία όχι εσωτεριστικά, αφήνοντας την εντύπωση ότι ό,τι στοι­ χείο των αρχαίων πολιτισμών η σημερινή επιστήμη θεωρεί «μυθι­ κό» είναι ταυτόχρονα εσωτερικό-μυστικιστικό. να ταξίδι μέσα στην Ιστορία, όπως το επιχειρεί ο Ορέστης Ηλιανός είναι ήδη κάτι το «μυθικό», όχι μόνο επειδή μας φέρνει σε επαφή με τον αρχαίο «μύθο», αλλά ήδη επειδή αυτό τούτο το ταξίδι μέσα στην Ιστορία είναι εκτός της πραγματικότη­ τας. Ακριβώς επειδή η υπέρβαση του φράγματος των μεγαλυτέρων του φωτός ταχυτήτων κλείνει ερμητικά τον κόσμο της υλικής πραγματικότητας, είναι «μυθικό» να προσπαθήσουμε να ταξιδέ­ ψουμε μέσα στην Ιστορία. Ακριβώς έτσι η ίδια η Δημιουργία του Υλικού Σύμπαντος είναι «μυθική», διότι, υπερβαίνοντας την πα­ ραγωγή της υλικής πραγματικότητας, μας οδηγεί στην προστιγμή, όπου η πυκνότητα ήταν το παν, η ενέργεια παντού και το αρχικό σημείο έκρηξης πουθενά. Στους «μύθους» άλλωστε της Κοσμογο­ νίας τόσων αρχαίων λαών είχε ειπωθεί ότι ο κόσμος δημιουργήθηκε από το «τίποτα»! Αυτό μας βοηθάει να ξεχωρίσουμε το «είναι» από το «γίγνεσθαι»,1 δεν παύει όμως ο διαχωρισμός να είναι στοι­ χείο του «μύθου». Δεν είναι μόνον η ιστορική Δημιουργία θέμα «μύθου», είναι η ίδια η Ιστορία. Ό ταν ένας Ασσύριος του 7ου αι. έγραφε τα «Χρο­ νικά του Ασσουρμπανιπάλ» μέσα σε μία ανακτορική αίθουσα της Νινευή, έγραφε «ιστορία», πραγματική ιστορία. Ό ταν ένας άλλος συνάδελφός του, μία αίθουσα πιο πέρα, κατέγραφε σε μία νεοασσυριακή έκδοση το «Έτος του Γκιλγκαμές», αντιγράφοντας και προσαρμόζοντας ένα παλαιό βαβυλωνιακό αντίγραφο, έγραφε και αυτός «ιστορία», μυθική ιστορία όμως. Τόσο η εκστρατεία του Ασσουρμπανιπάλ στις Θήβες της Αιγύπτου, όσο και η αναζήτηση του Γκιλγκαμές και μέσω του Κάτω Κόσμου πορεία προς τα απώ­ τατα ανατολικά άκρα της γήινης επιφάνειας, όπου ζει ο ΟυτΝαπιστίμ (ο μεσοποταμιακός Νώε), είναι στοιχεία της πραγματι­ κότητας για τους δύο Ασσύριους γραφείς: όμως το πρώτο είναι ιστορική πραγματικότητα, ενώ το δεύτερο αποτελεί μυθική πραγ­ ματικότητα.

Ε

μελέτες Χ Ρ Η Σ Τ Ο Υ Γ. ΚΩΝΣΤ Α Ν Τ ΙΝ Ο Π Ο ΥΛ Ο Υ: Η Μαθητεία στις Κομ­ πανίες των Χτιστών της Πελοπόννησου. Αθήνα, Ιστορικό Αρχείο Ελληνι­ κής Νεολαίας, 1987. Σελ. 136. Ένα μικρό βιβλίο γ ια μια μικρή κοινω νία ανθρώπων: του ς περιοδεύοντες χτίσ τες της Πελοποννήσου. Ο ι π ιο διάσημοι χτίσ τες ήταν οι Λαγκαδινοί, οι Καλαβρυ­ τινο ί, οι Ρεκουνιώτες και οι κ ατα­ γόμενοι από τ α Κλουκινοχώρια. Έδρασαν κυρίως από το 1860 μέ­ χρι τ ο 1940 με την περίοδο της ακμής του ς γύρω στο 1900. Κυρ ιότερη α ιτ ία της ειδίκευσης αυ ­ τώ ν τω ν περιοχών πρέπει μάλλον να ήταν η δυσκολία διαβίωσης στα χω ριά τους. Η μελέτη το υ X. Κωνσταντινόπούλου εξετάζει την ιεραρχία τω ν μπουλουκιών τω ν χ τισ τάδω ν που σε γενικές γραμμές ήταν' η ακόλουθη: αρχιμάστορας, καλ­ φ άδες, μαστορόπουλα, ιεραρχία καθαρά μεσαιωνική. Δυστυχώς ο συγγραφέας δεν κάνει κάποια εκτενή σύγκριση με ανάλογα φ α ι­ νόμενα σε άλλες περιοχές της Ευ­ ρώπης. Το μεγαλύτερο βέβαια μέ­ ρος το υ βιβλίου καλύπτεται από την εξέταση της μαθητεία ς των »


86/επιλογή διαφορά ουσίας ανάμεσα σε δύο γεγονότα συνεπαγόταν για τους αρχαίους πολιτισμούς κάι αναγκαστική διαφορά έκ­ φρασης. Όταν η υλική πραγματικότητα χρειαζόταν να καταγρα­ φεί, υπήρχε μία κυριολεκτική εκφρασεολογία. Όταν η σημαντική υλική πραγματικότητα έφερε μέσα της στοιχεία καθοριστικών προδιαγραφών, εμφανή επέμβαση του Όντως Οντος, αποτελούσε όχι θέμα προς καταγραφή αλλά κεφάλαιο παιδείας, πυξίδα πίστης και πολιτισμού. Η εκφρασεολογία τότε ακολουθούσε άλλους νό­ μους και τότε κυριολεκτούσε αλλά μετερχόταν συμβολισμούς πα­ ρομοιάζοντας συχνά διάφορα κέντρα εξουσίας και ιδεολογίας με στοιχεία της φύσης, ή υπερβατικές δυνάμεις με στοιχεία της πανί­ δας. Ο ίδιος ο κόσμος περιγραφόταν συμβολικά όχι για να γίνει πιστευτός ο συμβολισμός (ότι η γη ήταν επίπεδη) αλλά για να αντιληφθεί ο πιστός γενικότερες συναρτήσεις της ιστορικής περιό­ δου (μη επιστροφή στη γήινη επιφάνεια κάποιου, ο οποίος είχε κατέβει στον Κάτω Κόσμο, εμπόδιση της πρόσβασης του ανθρώ­ που προς το Ουράνιο Σύμπαν). Κυριολεκτικά το πουλί Ζου είχε κλέψει τις πινακίδες της Μοίρας του Ανθρώπου, όμως τόσο το εν λόγω πτηνό, όσο και οι πινακίδες συμβόλιζαν στοιχεία της ιστορι­ κής πραγματικότητας. Αλλού πάλι η επέμβαση του Όντως Όντος δίνει στη μυθική έκφραση υπερβατική κυριολεξία. Στη Νινευή υπήρχε το Δένδρο της Ζωής, ο Αβραάμ είχε βρεθεί και επιζήσει μέσα στο Πύρινο Καμίνι, ο" Ιωνάς είχε φτάσει στα Έγκατα της Γης. Αυτό δεν αποτελεί άλλη λειτουργία του μύθου αλλά άλλη διάσταση των ανθρωπίνων δυνατοτήτων, την οποία η σημερινή επιστήμη απορρίπτει. Αυτό όμως τότε εθεωρείτο εξίσου πραγματι-

Η

μελέτη όλων των αρχαίων πολιτισμών είναι κάτι το απαραί­ τητο για το ταξίδι στην Ιστορία: όχι μόνον η Βίβλος,2 όλα τα ιερά κείμενα πρέπει να μελετηθούν με βάση τον ίδιο τον τρόπο και τη μέθοδο γραφής τους. Με αυτόν τον τρόπο θα απέφευγε και ο συγγραφέας τη διαστολή των αρχών του κόσμου3 («οπωσδήποτε περισσότερες από μία, γιατί αν βέβαια ήταν μία») προσεγγίζοντας περισσότερο στον Ηράκλειτο: «εν καί τά πολλά»! Αν και η «Ορθογένεση» δείχνει μία σαφή φιλοσοφική τάση ενα­ τένισης του Ανθρώπου και προσέγγισης του Είναι μέσα από την Ιστορία, δεν παύει να δεσμεύεται από τις τροχοπέδες της ίδιας της Ιστορίας! Δεν μπορεί παρά να συμφωνήσει κάποιος με το συγγρα­ φέα4 στην αποστροφή του για τους «υπόλοιπους», οι οποίοι «θα εξακολουθήσουν να βολοδέρνουν ανελεύθεροι, βασανίζοντας κα­ θημερινά το πνεύμα τους με ποταπές, ανάξιές του ασχολίες», αυτό τούτο όμως το γεγονός, αν και θα αποτελούσε μέριμνα του φιλο­ σόφου-αυτοκράτορα («οι φιλόσοφοι κυβερνήσουσι»), δεν μπορεί να είναι θέμα Οντολογίας. Αντίθετα, ιστορική απασχόληση με τα βουβά τραύματα της διαχρονικής πορείας του Ανθρώπου (όπως οι σχέσεις Εβραίων με Ιησού,5 η παρερμημευμένη6 καί ξεχασμένη πτώση του ελληνισμού μέσα στη ρωμαϊκή αυτοκρατορία, η ανύ­ παρκτη «τουρκοκρατία»7 - ανάγκη και μόνον του κίβδηλου νεοελ­ ληνικού κατεστημένου, ο καταναλωτισμός της Δύσής,8 οι ελληνο­ τουρκικές «ρήξεις»9 προ και μετά το Νταβός (!), το φαινόμενο του λογικού και νοήμονος Χίτλερ10 και των φοβερών και αποτρό­ παιων στόχων του) θίγει θέματα, τα οποία μπορούν να μας αποκαλύψουν χαμένους κόσμους και αλήθειες.

Η

έσα από το κείμενό του αναδύεται ο συγγραφέας ως Έλλη­ νας του εξωτερικού ποιοτικά εξελιγμένος και αρκετά αποστασιοποιημένος από τη μίζερη και θλιβερή ελληνική μικροαστική

Μ

« μαστορόπουλων μέχρι να ανέ­ βουν στην ιεραρχία της κοινωνι­ κής ομάδας. Το βιβλίο βασίζεται σε δευτερο­ γενείς πηγές και έχει περισσότερο κοινωνιολογικό παρά ιστορικό χαρακτήρα. Ο συγγραφέας πα­ ραθέτει εκτενή βιβλιογραφία και στον πρόλογό του υποστηρίζει ότι ταξίδεψε τρεις φορές στα μα­ στοροχώρια και μάλιστα κάπου κάπου στο βιβλίο υπάρχουν τμή­ ματα από συνεντεύξεις με παλιά μέλη των μπουλουκιών. Ο μικρός τόμος περιλαμβάνει φ ω τογραφίες πολύ ενδιαφέρου­ σες με οικίες κατά τη διάρκεια χτισίματος ή μπουλούκια χτιστάδων. Λείπει όμω ένας χάρτης με τα μαστοροχώρια και ίσως την ακτίνα δράσης τους αν αυτό θα ήταν εφικτό. Η αξιόλογη αυτή μελέτη κλείνει με μια περίληψη στα γαλλικά. Δ .Ι. ΛΟΪΖΟΣ


επιλογη/87 πραγματικότητα.11 Όμως σ’ αυτό το σημείο θα χρειαζόταν πραγ­ ματικά μία προσπάθεια ανάλυσης του φαινομενικά περίεργου γε­ γονότος της αφομοίωσης στη σημερινή Ελλάδα πολλών Ελλήνων, οι οποίοι επήγαν στο εξωτερικό είτε ως εργάτες, είτε ως φοιτητές και μάλιστα αποδέχθηκαν πολλά χαρακτηριστικά του λαού και της χώρας, όπου έζησαν, παρέμειναν όμως τελικά το κωμικά χα­ ρακτηριζόμενο «αθάνατος Έλληνας». Αυτό το οικτρό γεγονός δείχνει ότι δεν αντιλήφθηκαν την τεράστια διαφορά εκπαίδευσης και παιδείας, η οποία έχασκε κάτω από τη μικρή διαφορά χαρα­ κτήρων. Αυτή η διαφορά βέβαια οφείλεται στην απόλυτη επίδρα­ ση της εκκλησίας στη σημερινή ελληνική εκπαίδευση, η οποία δεν μπόρεσε ποτέ να δεχθεί όχι στίγματα μόνον, αλλά τα ίδια τα πλαί­ σια του διαφωτισμού και του λαϊκού κράτους. Έχοντας μέσα του περιορίσει στο ελάχιστο αυτή την επίδραση θα μπορούσε ο Ορέστης Ηλιανός να ασχοληθεί με το δράμα αυτού του σημερινού Έ λ­ ληνα - προσωποποίησης του kitsch, στην όποια δραστηριότητά του. Θα έχανε όμως τότε ίσως την επιμονή και την αναμονή της φιλοσοφικής εγκαρτέρησης, η οποία μόνη μπορεί να του δώσει τα μέσα για τη συνέχιση του ταξιδιού στα γλυκά ύδατα του Μύθου της Ιστορίας.

ΚΟΣΜΑΣ ΜΕΓΑΛΟΜΜΑΤΗΣ Σημειώσεις 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11.

Ο. Ηλιάδη, Ορθογένεση, Πιτσιλός, Αθήνα 1987, σελ. 13. Ε.α., σελ. 83. Έ .α, σελ. 39. Έ .α., σελ. 57. Έ .α., σελ. 114. Έ .α., σελ. 186. Έ .α., σελ. 185. Έ .α., σελ. 204. Έ .α., σελ. 260. Έ .ά.,σελ.267. Έ .α.. σελ. 293.

ένας βραχότοπος στις Κυκλάδες

ω

ΕΤΥ ΤΥ ΧΙΑ Σ Δ. Δ ΙΑ Τ Α : Η Σέριφος κατά την Τουρκοκρατία (17ος·19ος at.). Αθήνα, Ί δ ρ υ μ α Ε ρ ε ύ ν η ς κ α ι Π α ι ­ δ ε ί α ς Ε μ π ο ρ ι κ ή ς Τ ρ α π έ ζ η ς Ε λ λ ά δ ο ς , 1987. Σελ. 232.

παρουσία του ελληνισμού κατά την Τουρκοκρατία τονίζεται από την ύπαρξη των κοινοτήτων. Οι Ελληνικές κοινότητες δεν έδρασαν με τον ίδιο τρόπο καθ’ όλη τη διάρκεια της περιόδου. Ανάλογη με τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά κάθε περιοχής υπήρξε και η οργάνωση και η δραστηριότητά της. Οι ερευνητές ασχο­ λούνται με τις μεγαλύτερες απ’ αυτές τα τελευταία χρόνια ενώ δεν έχουν εξετασθεί ικανοποιητικά οι μικρότερες. Μια από τις παρα­ γνωρισμένες κοινότητες κατά την Τουρκοκρατία είναι και αυτή της Σερίφου. Γιατί η Ευτυχία Λιάτα να διαλέξει ένα τόσο ασήμαντο (σχετικά

Η


88/επιλογή μιλώντας βέβαια) νησί να μελετήσει από τις Κυκλάδες παρ’ ότι στους ιστορικούς κύκλους είναι γνωστά τα νησιά και οι περιοχές του ελλαδικού χώρου που είχαν κάποια σημαντική δραστηριότητα κατά την Τουρκοκρατία; Ακριβώς επειδή ήταν ασήμαντη για την εποχή που μελετάται αφενός και, φυσικά, επειδή υπήρχαν τεκμή­ ρια να στηρίξουν τη μελέτη αφετέρου (σ. 169). Μοιάζει σχήμα οξύμωρο, αλλά δεν είναι αν καταλάβουμε ότι γίνεται μια προσπά­ θεια να διερευνηθεί κατά πόσο οι ελληνικές κοινότητες κατά την Τουρκοκρατία έμοιαζαν στη διοίκηση, φορολογία, εσωτερική ορ­ γάνωση. Με βάση κώδικες κυρίως από τη Μονή Ταξιαρχών της Σερίφου η συγγραφέας αφηγείται, στο μέτρο που επιτρέπουν οι πηγές, δύο αιώνες ζωής στο νησί. Εξετάζονται ο πληθυσμός, οι οικισμοί, η κοινοτική διοίκηση και η Τουρκική παρουσία, η φορολογία, η έγ­ γειος ιδιοκτησία και η παραγωγή. Όπως είναι φανερό η ενδοσκό­ πηση στην ιστορία του νησιού από τον 17ο μέχρι και τον 19ο αιώ­ να είναι εξαντλητική. Φυσικά δεν υπάρχει η σύγκριση με κάποια άλλη κοινότητα (κρυφός ίσως πόθος της συγγραφέως) ακριβώς διότι αυτό απαιτεί μια νέα μελέτη. Από την άλλη πλευρά όμως ο ερευνητής έχει αρκετές μονογραφίες και άρθρα στην διάθεσή του για να κάνει μόνος του τις συγκρίσεις και να βγάλει τα δικά του συμπεράσματα. νώ το κείμενο για τον ειδικό μελετητή είναι ανεκτίμητο, ίσως φανεί βαρετό στον απλό Σεριφιώτη που θα ήθελε να μάθει κάτι παραπάνω για το νησί του μια που τα οικονομιστικά στοιχεία και οι πίνακες αφθονούν. Εκεί όμως που ο καθένας θα βρει τη διήγηση γεμάτη ενδιαφέρον θα είναι το μέρος 11,8 όπου η Ε.Λ. αφηγείται τις σχέσεις της Μονής του νησιού με τους κατοίκους. Η Μονή ούτε λίγο ούτε πολύ ενεργούσε σαν Τράπεζα απέναντι στους χωρικούς. Τους δάνειζε χρήματα με λογικό τόκο, ενώ στους εκτός της Σερίφου δάνειζε με αρκετά περισσότερο. Όπως ήταν φυσικό, διεκδικούσε τις απαιτήσεις της είτε υπό μορφή χρημάτων είτε υπό μορφή παραγωγής, είτε ακόμη και με προσωπική εργασία στους χώρους ή τα χωράφια της Μονής (παλιά φεουδαλική συνήθεια). Με τη σειρά της δε δανειζόταν από άλλους ή έκανε τοποθετήσεις των εσόδων της στο εξωτερικό: να μια Τράπεζα του Ελληνικού Μεσαίωνα (κατ’ ευφημισμό). Μετά την ανάγνωση του βιβλίου της Ε. Λιάτα ανακαλύπτει κα­ νείς ότι η Σέριφος δεν είναι μόνο ένα ωραίο νησί για να κάνουμε μοναχικές διακοπές. Έχει ιστορία που ούτε φαντάζεται κανείς ότι υπάρχει κάτω από τους βράχους και τις λίγες σκιές. Ας μη ξεχνά­ με ότι ήταν το μοναδικό Κυκλαδίτικο νησί με αμιγή ορθόδοξο πληθυσμό σε μια περίοδο που ο ελληνισμός βρισκόταν υπό κατο­ χή. Το βιβλίο της Ε. Λιάτα μπορεί να ανοίξει την όρεξη στους βιβλιόφιλους να μάθουν περισσότερο για την Τουρκοκρατούμενη Ελλάδα.

Ε

Δ. I. ΛΟΪΖΟΣ


ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΜΕΔΟΥΣΑ

ΑΛΥΣΑΝΔΡΑΤΟΣ · ΠΙΤΟΥΡΟΠΟΥΛΟΣ & ΣΙΑ Ε.Ε. ΣΟΛΩΝΟΣ114, ΑΘΗΝΑ, ΤΗΛ. 3645822


ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΚΕΔΡΟΣ

6η έκδοση

Γ. Γενναδίου 3 - τηλ. 36.02.007


Turn static files into dynamic content formats.

Create a flipbook