Τεύχος 51

dt J € Η

IIM M B

I m HNIAIA ΕΠΙΘΕΩΡΗΣΗ TOY ΒΙΒΛΙΟΥ · ΑΡΙΘ. 51 · ΔΡΧ. 130 ■A,

Γ τ

’Αφιέρωμα στό Νίκο Καζαντζάκη

Γραφ τείτε σ υ νδ ρ ο μ η τές Ε σ ω τ ε ρ ικ ο ύ 'Απλή (6 τευχών): 650 δρχ. » (12 τευχών): 1.200 δρχ.

Σπουδαστική* (6 τευχών): 550 δρχ. » (12 τευχών): 1.000 δρχ.

’Οργανισμών, Τραπεζών, Ιδρυμάτων (12 τευχών): 1.800 δρχ.

Ε ξ ω τ ε ρ ικ ο ύ 'Απλή (6 τευχών): Δολ. » (12 τευχών): Σπουδαστική* (6 τευχών): Δολ » (12 τευχών): Σχολών Βιβλιοθηκών Ιδρυμάτων (12 τευχών): * οι σπουδαστές μέσης, άνώτερης καί ανώτατης εκπαίδευσης γράφονται συνδρομητές μέ τήν έπίδειξη ή τήν άποστολή φωτοτυπίας τής σπουδαστικής τους ταυτότητας ή τής άστυνομικής (αν είναι μαθητές).

Ά σ ία Κύπρος Ευρώπη Α φ ρ ική ’Αμερική Αυστραλία 21 16 18 18 15 34 40 28 30 34 ΗΠΑ 13 14 16 16 19

ΗΠΑ

24

26

30

30

37

41

43

48

47

54

’Εμβάσματα στή διεύθυνση: Βάσω Σπάθή περιοδικό «Διαβάζω» υμηρου 34 Αθήνα (135)

Σ υμπληρ ώ σ τε τή σειρά Τιμή άπλών τευχών: 130 δρχ. Τιμή διπλών τευχών: 200 δρχ. Τά παλιά τεύχη τού «Διαβάζω» μπορείτε ή νά τά άγοράσετε άπό τά γραφεία τού περιοδι­ κού ή, άν μένετε στήν έπαρχία, νά ζητήσετε νά σάς τά στείλουμε μέ άντικαταβολή.

Τώρα καί σε τόμους Κυκλοφορούν οί τόμοι:

1/1976-77 (τεύχη 1-9): 1.300 δρχ.

2/1978 (τεύχη 10-15): 1.000 δρχ.

3/1979 Α (τεύχη 16-21): 1.000 δρχ.

4/1979 Β (τεύχη 22-26): 850 δρχ.

5/1980 Α (τεύχη 27-32): 1.000 δρχ.

6/1980 Β (τεύχη 33-37): 950 δρχ.

7/1981 Α (τεύχη 38-43): 1.000 δρχ.

8/1981 Β (τεύχη 44-48): 950 δρχ.

·Σέ σπουδαστές έκπτωση 15%

Ζητείστε τούς τόμους τού «Διαβάζω» άπό τά γραφεία τού περιοδικού ή, άν μένετε στήν έπαρχία, ζητείστε νά σάς τούς στείλουμε μέ άντικαταβολή. Μπορείτε άκόμα νά άνταλλάξετε τά τεύχη πού έχετε μέ δεμένους τόμους, πληρώνον­ τας μόνο τή βιβλιοδεσία (250 δρχ. γιά τόν α' τόμο, 200 δρχ. γιά τούς ύπόλοιπους).

ΜΒΒΜΒ

Γραφεία: ’Ομήρου 34, ’Αθήνα (135), τηλ. 3640-487 (Σύνταξη) καί 3640-488 (Λο­ γιστήριο, συνδρομές, διαφημίσεις). Διεύθυνση: Περ. Άθανασόπονλος. Σύντα­ ξη: Γιώργος Γαλάντης, Δημήτρης Δεληπέτρος, Παύλος Πέζαρος, Βασίλης Τσάμης, Ντορίνα Τσοτσοροΰ. Γραμματεία Σύνταξης: ΓιώργοςΣαρηγιάννης. Διαχεί­ ριση: 'Ηρακλής Παπαλέξης. Συνδρομές: Βάσω Σπάθή. Διορθώσεις: Πέτρος Στεφανάκης. Σελιδοποίηση-μοντάζ: Φούλη Καρύδα-Στασινάκη. Στοιχειοθεσία: Φωτοκύτταρο ΕΠΕ, 'Υμηττού 219, τηλ. 751-6333. ’Εκτύπωση: ΒαλασάκηςΆγγελής Ο.Ε., Ταύρου 21, τηλ. 346-6927. Διαφάνειες: Δ. Π. Άγγελής, Πει­ ραιώς 1, τηλ. 324-4325. Βιβλιοδεσία: Νικόλαος Κατριβάνος & Σία Ο.Ε., Στυ­ λιανού Γόνατά 48, τηλ. 574-9951. Διανομή: Νέον Πρακτορείον Τύπου.

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Τεύχος 51 Μάρτιος 1982

Τιμή: Δρχ. 130

Π ΡΟΛΕΓΟΜ ΕΝ Α

3

Δ ΙΑ Λ Ο Γ Ο Ι

Γράφουν οΐ Α. Σιδέρη, Κ. Πλησής, Π. Χατζηγάκης καίί Ε. Κριαράς

4

ΧΡ Ο Ν ΙΚ Α

’Εξώφυλλο Γιώργου Γαλάντη

ΕΚΔΟΤΙΚΑ ΜΕ ΠΛΑΓΙΑ... Γράφει ό Ήλίας Ήλιου Η ΑΓΟΡΑ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ ΠΑΡΑΠΟΜΠΕΣ ΕΚΔΟΤΕΣ: Ό «Έρμείας» ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΕΣ: Ή βιβλιοθήκη τοϋ Εΰγενίδειου 'Ιδρύματος καί ή βιβλιοθήκη τοϋ ΙΚΑ ΑΠ’ ΟΛΗ ΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ: ’Ανταπόκριση τής Μαρίας Λάζου άπό τά Γιάννινα ΤΟ ΞΕΝΟ ΒΙΒΛΙΟ: ’Ανταποκρίσεις τών Παύλου Ναθαναήλ άπό τό Λονδίνο καί D m itri Moldavsky άπό τή Μόσχα ΤΑ ΠΑΛΙΑ: Ό Δημήτρης Πλάκας γράφει γιά τή «Δίκη τών τό­ νων»

7 7 9 10 14 15 18 19 24

ΑΡΘΡΑ

Φούλα Χατζιδάκη: Γιά τήν καθαρότητα τής γλώσσας

28

ΟΔ Η ΓΟ Ι

Κεντρική διάθεση: ’Αθήνα: «Διαβάζω» 'Ομήρου 34 Τηλ. 360-3011 Θεσσαλονίκη: Βιβλιοπωλείο Μ. Κοτζιά & Σία Τσιμισκή 78 Τηλ. 279-720, 268-940 Κύπρος: Πρακτορείο βιβλίου Χρ. Άνδρέου & Σία Ρηγαίνης 64 Λευκωσία

’Αφροδίτη Τεπέρογλου: Ή οικογένεια στήν Ελλάδα

31

Ξ Α Ν Α Δ ΙΑ Β Α Ζ Ο Ν Τ Α Σ

Θόδωρος Γραμματάς: Ξαναδιαβάζοντας τό έργο τ<}ύ Νίκου Καζαντζάκη

40

Ε Π ΙΛ Ο ΓΗ

ΤΟΠΟΓΡΑΦΙΑ: Γράφει ό Μάριος Νικολινάκος ΛΑΟΓΡΑΦΙΑ: Γράφει ό Βασίλης Άποστολόπουλος ΖΩΓΡΑΦΙΚΗ: Γράφει ή Ελένη Βακαλό ΓΛΩΣΣΑ: Γράφει ό Πασχάλης Κιτρομηλίδης ΠΟΙΗΣΗ: Γράφει ό Δημήτρης Πέππας ΠΕΖΟΓΡΑΦΙΑ: Γράφουν ή Μαρία Κασαμπαλόγλου, ό Διονύσης Μενίδης καί ή Ελένη Δαμβουνέλη

63 64 68 70 72 74

1

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ

83

Δ ΙΑ Β Α Ζ Ω Γ ΙΑ Π Α ΙΔ ΙΑ

Βίτώ Άγγελοπούλου: Τά ζώα στη λογοτεχνία για παιδιά Παρουσίαση βιβλίων ΤΑ ΝΕΑ ΒΙΒΛΙΑ

95 100 101

Κ Ρ ΙΤ ΙΚ Ο ΓΡ Α Φ ΙΑ

102

ΒΙΒΛ ΙΟ Γ Ρ Α Φ ΙΚ Ο Δ ΕΛΤ ΙΟ

105

2

προλεγόμενα Έντυπος λόγος καί στρατός Ό στρατιώτης ποτέ δέν πεινάει, ποτέ δέ διψάει, ποτέ δέν κου­ ράζεται καί άλλα πολλά παρόμοια καί εύηχα «ποτέ» καταλήγουν σ’ ένα συμπέρασμα: Ό στρατιώτης δέν πρέπει ποτέ νά έχει άνάγκες· κιάνπροεκτείνουμε, ποτέ δέν πρέπει νά διεκδικεϊ. Άπό τήν άλλη, τό γνωστό «άμα πάει στό στρατό θά στρώσει», μαζί μέ τίς προηγούμενες άπαγορεύσεις, συμπυκνώνουν τήν πρόθεση τής πολιτείας, μέσω τού στρατού, νά χειραγωγήσει τίς κατακτημένες έλευθερίες, νά χαλιναγωγήσει τά πολιτικά δικαιώματα, νά περιορίσει τίς διεκδικήσεις, μέ σκοπό νά διαμορφώσει πολίτες ύπάκουους, ύποτακτικούς, δίχως πρόσωπο, χωρίς άπόψεις, μέ λί­ γα λόγια πειθήνιους καί γι’ αύτό έλάχιστα έπικίνδυνους. Τά κατασταλτικά μέτρα λίγο ως πολύ είναι γνωστά σ’ δλους μας. Σήμερα ή πρόθεση τής πολιτείας, έν όψει τής άλλαγής, έλπίζουμε πώς θά ’ναι διαφορετική άπ’ αύτή πού ϊσχυε μέχρι χθές. Στίς έλευθερίες τού άπλοϋ στρατιώτη, τού βαθμοφόρου, όλης τής ιεραρχίας, θά πρέπει νά συμπεριληφθεϊ καί ή έλεύθερη δια­ κίνηση τών ιδεών. Καί οί Ιδέες βέβαια, κυρίως, κυκλοφορούν μέ τόν έντυπο λόγο. ’Εμείς, γιά στρατό πλήρως δημοκρατικό, έναρμονισμένο μέ τίς άπαιτήσεις τής σύγχρονης κοινωνίας, μαζί μέ τά άλλα μέτρα πού έπιτάσσεται νά παρθοϋν, πού δέν είναι τής παρούσης στιγμής νά θίξουμε ούτε καί αύτής τής στήλης άρμοδιότητα, προτείνουμε κατ’ άρχήν τά έξης: 1. Νά μήν ένθαρρύνεται ή κυκλοφορία παντός είδους έντύπων πού ύποβιβάζουν τή νοημοσύνη τών στρατευμένων.

2. Ν’ άποσυρθοϋν πάραυτα, όπου ύπάρχουν, τά βιβλία πού στόχο έχουν τό στείρο άντικομμουνισμό, τήν κατασπίλωση τής ’Εθνικής ’Αντίστασης, τού άκρατου φανατισμού γιά ένα μεγάλο κομμάτι τής ιστορίας μας.

3. Νά δημιουργηθοΰν δανειστικές βιβλιοθήκες μέ τή συνεργα­ σία τού ύπουργείου Πολιτισμού καί ’Επιστημών. ΓΓ αύτό τό σκο­ πό τό ύπουργεΐο Πολιτισμού νά προβεί σέ μαζικές άγορές βι­ βλίων γιά τή δημιουργία αύτών τών βιβλιοθηκών καί νά φροντίσει γιά τήν άψογη λειτουργία τους.

4. Γιά τήν άγορά καί τήν έπιλογή έφ’ άπαξ καί κατά περιόδους τών βιβλίων νά συσταθεί φορέας, έπιτροπή άναμφισβήτητου κύ1 ρους.

5. Νά κυκλοφορούν όλα τά βιβλία, περιοδικά, έφημερίδες, έν­ τυπα έλεύθερα. Συμπαραστάτης όλων αύτών τών πρωτοβουλιών πρέπει νά εί­ ναι τό ύπουργεΐο ’Εθνικής Άμύνης. Όλα αύτά, καί ίσως άλλα πολλά μέτρα πού θά ’ταν σκόπιμο νά μπούν σ’ έφαρμογή άπό σήμερα, πρέπει νά έχουν σκοπό τήν έλεύθερη διακίνηση τών ιδεών καί κυρίως νά διαμορφώσουν πο­ λίτες μέ φρόνημα· πολίτες ένεργούς στά πολιτικά καί κοινωνικά τεκταινόμενα. Ό στρατός πρέπει νά γίνει ένα σχολείο έπιμόρφωσης καί όχι καταστολής ιδεών καί πεποιθήσεων.

3

δ ιά λ ο γ ο ι "Ολα τά γράμματα, πού παρουσιάζουν κάποιο γενικότερο ενδιαφέρον, δημοσιεύονται είτε όλόκληρα (έφόσον είναι σύντομα) είτε άποσπασματικά (έάν είναι έκτενή). Γιά τό λόγο αυτό, παρακαλοϋνται οΐ άναγνώστες πού μάς γράφουν νά είναι όσο πιό σύντομοι μπορούν καί νά σημειώνουν τό πλήρες ύνοματεπώνυμο καί τήν άκριβή διεύθυνσή τους. 'Υπενθυμίζουμε ότι γιά νά δημοοιευθεΐ ένα γράμμα, πρέπει νά ’χει φτάσει ατά γραφεία τού περιοδικού τουλάχιστον έξι έβδομάδες πρίν άπό τήν ήμέρα κυκλοφορίας τού τεύχους.

Γιά τά εγχειρίδια τών νέων ελληνικών Αγαπητό «Διαβάζω», ατό τεύχος 47 τού περιοδι­ κού σας δημοσιεύεται ένα άρθρο τού Κυριάκου Πλη­ σή γιά τά βιβλία τών νεοελληνικών. ΟΙ άπόψεις πού διατυπώνονται στό άρθρο αύτό δέ μέ βρίσκουν καθό­ λου σύμφωνη, άλλά δέ σάς γράφω γι’ αυτό. 'Εκείνο πού θέλω είναι νά διορθωθούν όρισμένες άνακρίβειες πού άποδεικνύουν δτι ό κ. Πλησής είναι σέ με­ γάλο βαθμό άπληροφόρητος. Στή σελίδα 41 τού περιοδικού γράφεται άτι «Τά τρία αύτά βιβλία έγιναν δεκτά μέ ένθουσιασμό άπ’ όλους (ή ύπογράμμιση δική μου) τούς ένδιαφερόμενους χωρίς ν’ άκουστεϊ καμιά έπίκριση. (Οί λίγες έπικρίσεις πού άκούστηκαν προέρχονταν άπό κύκλους πού ποτέ δέ δέχτηκαν τή μεταρρύθμιση)». Στό ση­ μείο αύτό, άντί γιά άλλη άπάντηση, σάς έσωκλείω τό άρθρο μου στό τεύχος 33 τού «Πολίτη». Καί άπό τό περιεχόμενο τού άρθρου καί άπό τήν άλλη πολιτεία μου άποδεικνύεται άτι δέν άνήκω στούς κύκλους πού δέν άναγνώρισαν τά θετικά βήματα τής μεταρρύθμι­ σης. Τά θετικά, βέβαια, μόνο... Θυμίζω έπίσης στούς άναγνώστες σας, άλλά καί στόν κ. Πλησή, πού δφειλε νά έρευνήσει προτού γρά­ ψει γιά τή στάση τών έκπαιδευτικών όργανώσεων, άτι ή 'Ομοσπονδία ’Ιδιωτικών ’Εκπαιδευτικών όργάνωσε τό 1979 σεμινάριο, δπου, σέ ειδική όμιλία καί συζήτη­ ση, έπικρίθηκαν τά νέα βιβλία τών νεοελληνικών μέ τά έπιχειρήματα πού άναφέρονται στό άρθρο μου. Άλλά καί ό ισχυρισμός άτι «ή μεθοδολογία πού άκολούθησαν έφαρμόστηκε, ίσως, γιά πρώτη φορά στόν τόπο μας γιά τή συγγραφή σχολικών βιβλίων» δέν άνταποκρίνεται στήν πραγματικότητα. Ό κ. Πλη­ σής δέν είναι δυνατό νά μήν ξέρει τίς έκδόσεις «Νεοελληνικά κείμενα γιά τό Γυμνάσιο» τού ’Ινστι­ τούτου Νεοελληνικών Σπουδών Μ. Τριανταφυλλίδη, δπου «ή κατάταξη τής ύλης άκολουθεϊ τή χρονολογι­ κή έξέλιξη», δπως άκριβώς γίνεται στό νέο βιβλίο τής Γ γυμνασίου. Καί ναί μέν τό πρώτο βιβλίο τής σειράς κυκλοφόρησε στό έμπόριο τό 1979, άλλά τό έργο εί­ χε ύποβληθεί πολύ νωρίτερα στό ύπουργειο καί άπορρίφθηκε έπειδή περιείχε καί κείμενα σέ καθα­ ρεύουσα! Πολύ νωρίτερα έπίσης κυκλοφορούσε σέ πολυγραφημένα άντίτυπα στό διάστημα πού ή νέο μέθοδος (ιστορική σειρά-έρωτήσεις βοηθητικές γιά τό δάσκαλο κλπ.) δοκιμαζόταν στό σχολείο. Ή όμοιότητα έξάλλου τής μεθόδου άφορά τό έγκεκριμένο βι­ βλίο τής Γ" γυμνασίου μόνο, πού έκδόθηκε άργότερα, ένώ στά βιβλία τής Α' καί Β' έφαρμόζεται καί πάλι ή παλιά άπαράδεκτη μέθοδος τών «Νεοελληνικών άναγνωσμάτων». Σάς παρακαλώ νά δημοσιέψετε τό σημείωμά μου αύτό ή, άν τό κρίνετε χρήσιμο, καί τό άρθρο μου. Πι­

4

στεύω πώς έτσι θά είναι άντιπροσωπευτικότερη ή άποψη πού έκφράζεται στό περιοδικό σας ή τουλάχι­ στον θά λείψουν οί άνακρίβειες. Μέ έκτίμηση ’Αλόη Σιδέρη Όδός Ύψηλάντου 35 Αθήνα (140) Τό γράμμα τής κ. Α. Σιδέρη θέσαμε ύπόψη τοϋ κ. Κ. Πλησή, ό όποιος μάς έστειλε τήν έξής άπάντηση:

1. Λυπούμαι πού δέν είχα ύπόψη μου τό άρθρο τής κ. Σιδέρη καί ζητώ γι’ αύτό συγγνώμη.

2. Γράφοντας τό άρθρο μου δέν είχα σκοπό νά κά­ νω έμπεριστατωμένη έρευνα γιά τήν άπήχηση πού εί­ χαν τά νεοελληνικά κείμενα.

3. Ή άξιολόγηση τής καλής άνταπόκρισης πού βρή­ καν στούς έκπαιδευτικούς στηρίχτηκε: α) στίς άντιδράσεις τών καθηγητών στά σεμινάρια, β) στήν άνταλλαγή άπόψεων μέ τούς καθηγητές πού μετεκπαι­ δεύονταν στή ΣΕΛΜΕ, γ) στίς άπόψεις πού άκούστη­ καν στό Α' ’Εκπαιδευτικό Συνέδριο τής ΟΛΜΕ καί δ) στήν προσωπική μου έμπειρία -διδάσκω δλ’ αύτά τά κείμενα άπό τότε πού κυκλοφόρησαν.

4. Εξακολουθώ νά πιστεύω πώς ή μεθοδολογία τους είναι σωστή καί ή έπιλογή τών κειμένων πολύ έπιτυχημένη.

5. Τό πρόβλήμα τοϋ μαθήματος τών νεοελληνικών είναι ίσως τό πιό δύσκολο πρόβλημα τού άναλυτικοϋ μας προγράμματος. Α π ’ δσα ξέρω παρόμοιο πρόβλη­ μα άντιμετωπίζουν κι άλλες χώρες. Πάντως στίς γυ­ μνασιακές τάξεις δέ «διδάσκεται» λογοτεχνία. Ή λο­ γοτεχνία χρησιμοποιείται γιά εύχαρίστηση καί γιά νά νιώσει ό μαθητής τή ζωή πού σφύζει γύρω του καί πιό γενικά τόν πολιτισμό τοϋ τόπου του. Κ. Πλησής

Οί προσωκρατικοί Αγαπητοί φίλοι, Μέ πολύ ένδιαφέρον διάβασα τήν τόσο άξιόλογη βιβλιογραφία γιά τούς προσωκρατικούς φιλοσόφους τοϋ κ. Φ. Παιονίδη στό τεύχος τοϋ Δεκεμβρίου 1981. "Ομολογώ πώς μάς δίνει μιά όλοκληρωμένη καί διεξο­ δική καταγραφή τοϋ σχετικού ύλικοϋ, γιά τήν περίο­ δο στήν όποια άναφέρεται. Οί σχετικές διερευνητι­ κές προσπάθειες τού «Διαβάζω» γιά μιά συγκεντρω­ τική παρουσίαση όμοειδών πνευματικών θεμάτων, εί­ ναι καί άξιέπαινη καί έποικοδομητική. Θά ήθελα νά μοϋ έπιτραπεΐ, στά δσα, τόσο σημαν-

τικά, στοιχεία συγκέντρωσε ό κ. Φ. Π. νά προσθέσω δυό έργασίες τής περιόδου αύτής, πού νομίζω πώς συμπληρώνουν τήν τόσο χρήσιμη έργασία του: 1. Τις «Πανεπιστημιακές παραδόσεις γιά τούς προσωκρατικούς» τού καθηγητοϋ κ. Νικολάου Μπούσουλα τού 1979. 2. Τή «Γέννηση τής φιλοσοφίας» τού κ. Κωστή Μεραναίου ('Αθήνα 1980), στήν όποία διερευνάται καί άναλύεται τό κοινό ύλιστικό ύπόβαθρο τής προσωκρατικής σκέψης καί γενικά ή έρμηνεία της άπό τήν άποψη τής έπιστημολογίας ή άλλιώς τής φιλοσο­ φίας τής έπιστήμης. Μέ τήν έκτίμησή μου Παν. Χρ. Χατζηγάκης Άμαρυλλίδος 5 Ψυχικό

Η απλοποίηση του τονισμού Αγαπητοί φίλοι του «Διαβάζω», Θέλω να σας εκφράσω τη χαρά-μου που αποφασί­ σατε να εφαρμόσετε το μονοτονικό σύστημα στο περιοδικό-σας από το τεύχος του Μαρτίου. Ανακοινώ­ νετε μάλιστα ότι θα ακολουθήσετε το σύστημα που συστήνει το Ίδρυμα Μανόλη Τριανταφυλλίδη. Με την ευκαιρία αυτή θα ήθελα να σας ανακοινώσω ορισμέ­ νες επίκαιρες σκέψεις-μου σχετικές με την εφαρμο­ γή του μονοτονικού συστήματος. Όπως ασφαλώς ξέ­ ρετε, η ομάδα εργασίας που με την προεδρία-μου συγκρότησε το υπουργείο Παιδείας για να αντιμετω­ πίσει το είδος του μονοτονικού συστήματος που θα έπρεπε να καθιερωθεί, καθώς και τους τρόπους εφαρμογής-του, δεν κατέληξε σε ομόφωνη απόφαση. Η πλειοψηφία-της (σ’ αυτήν ανήκει και η ψήφος του προέδρου) τάχθηκε υπέρ του γνωστού και εφαρμοζό­ μενου ήδη από πολλούς λογίους και συγγραφείς συ­ στήματος που δεν τονίζει (κατ’ αρχήν) τις μονοσύλ­ λαβες λέξεις (με μερικές μάλιστα πιο πέρα λεπτομε­ ρειακές απλοποιήσεις). Την αντίθετη τακτική ως προς τα μονοσύλλαβα πρότεινε να ακολουθήσομε η μειοψηφία της επιτροπής. Το υπουργείο ώς την ώρα αυτή δεν αποφάσισε αν θα δεχτεί τη γνώμη της επι­ τροπής (που την πήρε, όπως είπα, με πλειοψηφία). Πρέπει να προσθέσω ότι το είδος μονοτονικού που προτείνει η επιτροπή ξεκινά από το είδος πού έχει προτείνει ο Μανόλης Τριανταφυλλίδης και που κατά βάση συμπίπτει με το σύστημα που υιοθέτησε και υποστηρίζει το Ίδρυμα Μανόλη Τριανταφυλλίδη, μό­ νο που η επιτροπή προχώρησε σε μερικές πιο πέρα λεπτομερειακές απλοποιήσεις-του. Νομίζω λοιπόν ότι, αν το υπουργείο αποδεχτεί την πρόταση της επιτροπής-μας, θα έπρεπε όσοι συμφω­ νούν βασικά μ’ αυτήν να την εφαρμόσουν ανεπιφύ­ λακτα χωρίς αποκλίσεις. Αυτό θα κάμω προσωπικά και εγώ, ακόμη και στην περίπτωση που ελαφρά και ανώδυνα το υπουργείο θα έχει τροποποιήσει την εισήγησή-μας. Έχω τη γνώμη ότι το ίδιο θα έπρεπε να κάμει το περιοδικό-σας, καθώς και κάθε οπαδός του ουσιαστικού μονοτονικού συστήματος. Θα έπρεπε να παραμερίσομε για το χατίρι της ενότητας κάθε λε­ πτομερειακότερη και ασήμαντη ίσιος διαφωνία-μας.

Δε νομίζω όμως ότι θα έπρεπε να ακολουθήσομε την απόφαση του υπουργείου, αν αυτό δεχτεί την άποψη της μειοψηφίας της επιτροπής. Έχω τη γνώμη ότι ο καθένας πού θα είχε τη δυνατότητα για υπεύθυνη γνώμη θα ήταν ελεύθερος να διατηρεί και να εφαρ­ μόζει τις προσωπικές γνώμες-του και να έχομε όλοι την ελπίδα ότι αργά ή γρήγορα θα έρθει η ώρα για την ουσιαστική απλοποίηση της σημερινής ιστορικής ορθογραφίας της γλώσσας-μας. Με φιλικούς χαιρετισμούς Ε. Κριαράς

Γιά τή συνέντευξη τού Ν. Καρούζου Κύριε Διευθυντά, δέ θά ήθελα καθόλου νά προσθέσω πικρίες σέ όσες, όπως γράφετε σέ πρόσφατο σχόλιό σας, δοκι­ μάζετε -άλλοτε άδικα καί άλλοτε δίκαια, ύποθέτωάπό τήν έπαφή σας μέ τόν κόσμο τής λογοτεχνίας. Αν ήταν γιά θέμα προσωπικό, θά τό άπόφευγα. Πρό­ κειται όμως γιά τό πρώτο μέρος τής συνέντευξης τού Ν. Καρούζου στόν ύπογράφοντα, πού δημοσιέψατε στό 48ο τεύχος τού περιοδικού σας (Δεκέμβριος 1981, σελ. 64-74). Θά έπιμείνω σέ δυό μόνο σημεία. 'Αντί τού άρχικοϋ τίτλου «Πολλαπλή συνέντευξη τού ποιητή Νίκου Κα­ ρούζου στόν Α. Μπελεζίνη», πού άποφασίστηκε άπό κοινού μέ τόν ποιητή γιά νά ύπογραμμίσει τόν άτυπο χαρακτήρα τής συνέντευξης, βάλατε τίτλο: «Νίκος Καροϋζος: Ή ποίηση πάντα μεγεθύνει». Παρά τήν εύστοχότατη έπιλογή τής φράσης άπό τήν τελευταία άπάντηση τού ποιητή, παραμένει ένα δεοντολογικό ζήτημα: έχει δικαίωμα ή σύνταξη ένός περιοδικού νά

Προτάσεις γιά τό μονοτονικό ΤΟΝ τελευταίο καιρό, τά γραφεία τού πε­ ριοδικού κατακλύζονται άπό γράμματα άναγνωστών πού ύποστηρίζουν διάφορες τροποποιήσεις καί λύσεις τού τονικοϋ ζη­ τήματος. 'Επειδή είναι άδύνατο νά τις δη­ μοσιεύσουμε δλες καί έπειδή δέν θά θέλα­ με νά μπούμε στόν πειρασμό τής έπιλογής, παρακαλούμε τούς συντάκτες αύτών των γραμμάτων νά έπικοινωνήσουν μαζί μας γιά νά μάς πούν άν θέλουν νά τά παραπέμπου­ με σέ κάποιον άρμόδιο φορέα (π.χ. ύπουργεϊο Παιδείας). Πιστεύουμε δτι, μ’ αύτό τόν τρόπο, οΐ προτάσεις τους θά άξιολογηθοϋν όρθότερα καί θά άξιοποιηθοϋν καλύτερα.

άλλάζει τούς τίτλους των δημοσιευμάτων, χωρίς τη συγκατάθεση των συνεργατών; Τό δεύτερο σημείο δέν έπιτρέπει, δυστυχώς, έρωτηματική διατύπωση. Στό χώρο πού διαθέσατε γιά τή συνέντευξη καταχωρήσατε, μέ άγαθή, πιστεύω, προαίρεση, άνυπόγραφο καί, άρα, άδηλο ώς πρό τό συντάκτη, έργογραφικό καί βιογραφικό σημείωμα γιά τόν ποιητή Ν. Καροϋζο, πού έγραψε αύτοβούλως ή σύνταξη τού περιοδικού, παρά τή ρητή καί έπίμονη άρνησή μου καί, λυπάμαι πού τό γράφω, παρά τις έξίσου ρητές καί έπανειλημμένες διαβεβαιώσεις σας άτι δέ θά δημοσιευτεί. Καί έγώ καί προπαντός ό ποιητής Ν. Καροϋζος κρίναμε δτι δέν είχε θέση ένα τέτοιο σημείωμα, τή στιγμή μάλιστα πού ή συνέντευξη άκολουθεΐ «τήν τού βίου (καί τού έργου) τάξιν» καί συ­ νεπώς καλύπτει τις σχετικές λεπτομέρειες. 'Επιπλέον, τό σημείωμα περιέχει τίς άκόλουθες δύο άνακρίβειες, πού δέν είναι βέβαιο άτι έπισήμαναν όλοι οί άναγνώστες σας: α) τό δεύτερο κρατικό βραβείο δέν έλαβε ό ποιη­ τής τό 1963, άλλά τό 1962 γιά τή συλλογή του «Ποιή­ ματα» καί τό μοιράστηκε μέ τόν Τ. Σινόπουλο (βλ. Νέα 'Εστία - τόμος ΟΔ- (1963), σελ. 1808)· β) τό 1972 δέν έλαβε τό πρώτο έθνικό βραβείο λο­ γοτεχνίας, όπως έσφαλμένα άναγράφεται στό ση­ μείωμα, άλλά τό τρίτο, καί τό μοιράστηκε μέ τούς Τ. Βαρβιτσιώτη καί Μ. Σαχτούρη. Μέ κάθε τιμή Α. Μπελεζίνης

Στά όσα μάς γράφει ό συνεργάτης μας κ. Α. Μπελε­ ζίνης έχουμε νά παρατηρήσουμε τά έξης: 1) Ακολουθώντας πάγια τακτική, άπό τό πρώτο κιό­ λας τεύχος τοΰ περιοδικού, δέν τιτλοφορούμε τίς συνεντεύξεις πού δημοσιεύουμε μέ έπιθετικούς προσδιορισμούς (π.χ. συνέντευξη άποκαλυπτική ή έξομολογητική ή πολλαπλή κ.ο.κ.), άλλά μέ μία χαρα­ κτηριστική φράση τοΰ κάθε συγγραφέα. Φυσικά, δέν θελήσαμε νά κάνουμε έξαίρεση άπό τόν κανόνα αύτό γιά τόν κ. Ν. Καροϋζο. Εξάλλου ύπενθυμίζουμε ότι ή δημοσιογραφική δεοντολογία δίνει τόν τελευταίο λό­ γο γιά τήν τιτλοφόρηση των κειμένων στόν έπικεφαλής τής Σύνταξης τού έντύπου. Αύτό είναι κάτι πού ποτέ, σέ κανένα έντυπο, δέν διανοήθηκε κανείς νά άμφισβητήσει.

2) "Οσο γιά τή δημοσίευση τού βιογραφικοϋ ση­ μειώματος τού ποιητή, πέρα άπό τίς όποιες άντιρρήσεις πού είχε ό ίδιος, μετά άπό πολλή σκέψη καί συ­ ζήτηση, θεωρήσαμε ότι γιά μάς, πάνω άπ’ όλα, προη­ γείται ή ένημέρωση καί πληροφόρηση τών άναγνωστών. Καί αύτό τό σκοπό πιστεύουμε ότι έξυπηρετούν τά έργοβιογραφικά σημειώματα γιά τούς συγ­ γραφείς πού μάς παραχωρούν συνεντεύξεις.

ΕΝΑ ΕΠΙΚΑΙΡΟ ΒΙΒΛΙΟ

ΔΗΜΗΤΡΗ ΣΕΜΠΟΥ Ο ΕΝΟΡΚΟΣ

Σέ δίκες γ ι’ άποπλάνηση, φόνο, άπατη καί ναρκωτικά (τά καυτά προβλήματα τής έποχής μας), ένας ένορκος υποστηρίζει άπόψεις, πού προκαλούν τήν έντονη άντίδραση τών άλλων δικαστών. 'Αργότερα, έξηγεϊ ότι οί όπόψεις του, γιά τά κοινωνικά καί ψυχολο­ γικά αίτια του έγκλήματος, πηγά­ ζουν άπό προσωπικές παρατηρή­ σεις κι έμπειρίες του, κατά τή δι­ άρκεια τής πολυκύμαντης ζωής του, πού τήν έξιστορεί μέ συναρ­ παστικό τρόπο. Έχει κάνει καί ίδεϊ έγκλήματα πού δέν τιμωρήθηκαν, έχει κατηγορηθεϊ καί άκούσει νά κατηγορούνται άλλοι γιά έγκλή­ ματα πού δέν έγιναν. Καί κρίνει τόν έαυτό του μέ αύστηρότητα καί δικαιοσύνη καί τούς άλλους μέ άνθρώπινη κατανόηση.

ΕΚΔΟΣΕΙΣ «ΔΩΔΩΝΗ» Ασκληπιού 3

Στό Βιβλιοπωλείο «ΔΩΔΩΝΗ», Ασκληπιού 3, πωλείται καί τό προηγούμενο βιβλίο τού Δ. Σέμπου· Η ΜΠΟΡΑ.

ΧΡΟΝΙΚΑ Επιμέλεια: Μαρία Τρουπάκη

ΕΚΔΟΤΙΚΑ) Επειδή ή στήλη συναντά δυσκολίες στή συλλογή πληροφοριών, παρακαλοϋνται οί έκδοτες νά μάς ένημερώνουν τακτικά καί ύπεύθυνα γιά τό τί πρόκειται νά έκδώσουν. Αύτό τό μήνα, άπ’ όσα στοιχεία καταφέραμε νά συγκεντρώσουμε, θά κυκλοφορήσουν, κατά κατηγορίες, τά παρακάτω έργα: Αθλητισμός: «Ή Ιστιοπλοΐα σέ 10 μαθήμα­ τα» του Μ. Ούμπάρ (Καστανιώτης), «Τό τένις σέ 10 μαθήματα» τοϋ Πιέρ Νταρμόν (Καστα­ νιώτης) καί «Τό σκι σέ 10 μαθήματα» τοϋ Πιέρ Γκρήνεμπεργκ (Καστανιώτης).

Αρχαιολογία: «Τά εύρήματα τής 'Ολυμπίας. 'Αποτελέσματα 100 χρόνων άνασκαφών», πού θά έκδοθεΐ στά άγγλικά, γερμανικά, γαλλικά καί έλληνικά, σέ συνεργασία τών έκδόσεων «Γνώση» μέ τό Γερμανικό 'Αρχαιολογικό Ίν-

ΜΕ ΠΛΑΓΙΑ... Νεκροταφεία βιβλίων; Γιά τό βιβλίο καί γιά τή βιβλιοθήκη έχω νά παρατηρήσω δτι ύπάρχει άνάμεσά τους μιά άντίθεση, ή άκόλουθη: Εκτός άπό τή νομι­ κή μου βιβλιοθήκη, πού, άπό τότε πού έπαψα νά δικηγορώ, τή μοίρασα στούς παλιούς μου συνεργάτες καί βοηθούς, δέν έπαψα νά προμηθεύομαι βιβλία, άλλά καί νά μοϋ στέλνουν χάρισμα κάμποσοι, είτε φίλοι είτε καί άγνωστοι. Έτσι τά βιβλία σωρεύονται πάνω στό δωμάτιο-γραφείο πού ’χω στό σπίτι μου. Τού δωματίου αύτοϋ οί τρεις πλευρές είναι χτιστή ξύλινη βιβλιοθήκη, ένώ ή τέταρτη δίνει στή βεράντα τού δια­ μερίσματος όπου κατοικώ. Κάποτε συγυρί­ ζουν τό σπίτι, κι αύτό τό δωμάτιο, καί τοπο­ θετούν τά βιβλία πού άκόμα δέν πρόφτασα νά διαβάσω στά ράφια τής βιβλιοθήκης. Άπό κεϊ καί πέρα τά βιβλία αύτό χάνονται καί έπονομάζω τά ράφια τής βιβλιοθήκης νεκροταφείο τών βιβλίων. "Αν θελήσω νά συμβουλευθώ, προτιμώ νά δανειστώ άπό άλλον ή, στή μεγάλη άνάγκη, νά ξαναγοράσω τό βιβλίο πού μ ’ ένδιαφέρει. Όμως θά ’πρεπε νά βρεθεί τρόπος γιά νά λείψει ή άντίθεση αύτή άνάμεσα σέ βιβλίο καί βιβλιοθήκη. Γιατί πολύ σωστά έχει ει­ πωθεί δτι, άφοϋ δλα τά άλλα μέσα μαζικής έπικοινωνίας (τηλεόραση, ραδιοφωνία, με­ γάλα δημοσιογραφικά συγκροτήματα), έλέγχονται άπό τίς δυνάμεις τού χρήματος ή τής έξουσίας, μένει τό βιβλίο σάν τό φθηνότερο καί γι’ αύτό δημοκρατικότερο μέσο έπικοινωνίας καί θά 'πρεπε ή πολιτεία νά χάραζε μιά έθνική πολιτική τού βιβλίου

μέ μιά σειρά καθήκοντα (άτέλεια χάρτου κλπ.). Έτσι σέ κάθε όμάδα πολιτών θά είναι προσιτό νά έκφράσει τις γνώμες καί τις άπόψεις της όλιγοδάπανα. Κι αύτό έχει πρωταρχική σημασία σέ μιά δημοκρατική κοινωνία. Φυσικά υπάρχουν καί οί κίνδυνοι άπό τό κακό βιβλίο, πού προσφέρει σέ έκατοντάδες χιλιάδες άνθρώπους ψεύτικα καί παραπλανητικά μοντέλα ζωής. Είναι πάντως παρήγορα σημάδια τό ότι ό δήμαρχος ύπόσχεται πολλαπλές σ’ όλες τις γειτονιές βιβλιοθήκες καί ό πρόεδρος τού Δικηγορικού Συλλόγου τήν παραχώρηση τής χρήσης τοϋ άναγνωστηρίου τοϋ Συλλό­ γου, τό όποιο καί θά έπεκταθεϊ καί σέ μή νομικούς άναγνώστες. Παρατηρεϊται όμως μέ πικρία δτι, ένώ ύπάρχουν μέσα γιά άριστη καί άμεση παραγωγή καί χορήγηση φω­ τοαντιγράφων, δέν σπανίζουν οί «βάνδα­ λοι» πού προτιμούν μέ ένα ξυραφάκι νά κόψουν καί νά ιδιοποιηθούν τίς σελίδες πού τούς ένδιαφέρουν, ρημάζοντας τίς δη­ μόσιες βιβλιοθήκες άπό σημαντικά κείμε­ να. Κάτι άνάλογο είχε συμβεί πριν χρόνια καί σ’ ένα δικό μου δημοσίευμα στήν «Αυ­ γή», πού χάθηκε πιά καί άπό τή βιβλιοθήκη τής Βουλής άλλά καί άπό τά δικά μου χαρ­ τιά, καθώς οί περιπέτειές μου μέ έξορίες καί κατάσχεση ή άπλή καταστροφή τού άρχείου μου συντέλεσαν στό νά μή μπορώ νά τό έχω στή διάθεσή μου, ούτε έγώ ούτε κα­ νείς άλλος. ΗΛΙΑΣ ΗΛΙΟΥ

7

ΕΚΔΟΤΙΚΑ σπτοϋτο. Θέατρο: «Τά γούστα τού κυρίου Σλόαν» καί «Όσα είδε ό μπάτλερ» τού Τζό Όρτον, σέ με­ τάφραση Παύλου Μάτεσι (Αστέρι), «Καζιμίρ καί Καρολίνα» τού Έντεν φόν Χόρθατ (Γνώση) καί «Τό καμάκι» τού Γιώργου Μανιώτη (Γνώ­ ση). Κινηματογράφος: Τό σενάριο τού έργου «Ίβάν ό τρομερός» τού Σεργκέι Άιζενστάιν (Γαλαξίας-Έρμείας). Κοινωνικές έπιστήμες: «Ή άναπαραγωγή τών κοινωνικών τάξεων μέσ’ άπό τις δομές τής παιδείας» τού Θόδωρου Μυλωνά (Γρηγόρη), «Σεξουαλική διαπαιδαγώγηση» τού Ζ. Π. Αίμόν (Καστανιώτης) καί «Ύποκουλτούρα καί στύλ» τού Dick Hebdige (Γνώση). Λογοτεχνία έλληνική: Οί ποιητικές συλλο­ γές «Κόρες» τού Νίκου Σταθούλη (Ήριδανός) καί «Ή μεταφυσική τής μιάς νύχτας» τού Άνδρέα Άγγελάκη (Γνώση), τά μυθιστορήματα «Μελήσσιπος» τής Κατερίνας ΓλυκοφρύδηΤσατσούλα (Καστανιώτης) καί «Βάσω» τού Πά­ νου Δημητρίου (Αστέρι) καί ή συλλογή διηγη­ μάτων «Στήν κοιλιά τών χωραφιών» τού Γιώργη Χριστοφιλάκη (’Αστέρι). Λογοτεχνία ξένη: Ή μελέτη «Ιστορική έρμη-, νεία τής λογοτεχνίας» τού Έντμοντ Ούΐλσον (Πλέθρον) καί οί ποιητικές συλλογές: «Πρακτι­ κές γάτες» τού Τ. Σ. Έλιοτ (ΓαλαξίαςΈρμείας), «Ποιήματα» τού Ντύλαν Τόμας (Γαλαξίας-Έρμείας), «Ποιητικά» τού Βλαδίμηρου Μαγιακόφσκι σέ τρεις τόμους (Όδυσσέας) καί «Προβηγκιανοί τροβαδούροι τού 13ου αιώνα» σέ μετάφραση Σ. Σκιαδαρέση (Πλέθρον). 'Επί­ σης τά μυθιστορήματα: «Άδόλφος» τού Μπένζαμιν Κόνσταντ (Πλέθρον), «01 βιαστές άρπάζουσιν αύτήν» τής Φλάνερυ Ο’Κόνορ (Πλέ­ θρον), «Φάμπιεν» τού Έριχ Καίσνερ (Όδυσ-

Νέα τηλέφωνα Από τό τέλος Μαρτίου, ό άριθμός τού τηλεφώ­ νου μας άλλάζει καί, ταυτόχρονα, γίνεται... δι­ πλός. Έξηγούμεθα: ό παλιός άριθμός καταργεϊται· ατό μέλλον, όσοι θέλουν νά μάς τηλεφωνή­ σουν γιά θέματα πού άφορούν τή Σύνταξη καί τήν ύλη τού περιοδικού, θά παίρνουν τόν άριθμό 36.40.487. Όσοι πάλι θέλουν νά μάς τηλεφωνή­ σουν γιά διαφημίσεις, συνδρομές, τόμους, άγορά τευχών ή γιά θέματα σχετικά μέ τήν κυκλοφορία καί τή διανομή τού περιοδικού, θά παίρνουν τόν άριθμό 36.40.488. 'Επαναλαμβάνουμε: τά καινού­ ρια τηλέφωνα τού περιοδικού είναι 36.40.487 (Σύνταξη) καί 36.40.488 (Λογιστήριο).

σέας), «Ραντετσκιμάρς» τού Γιόζεφ Ρότ (Όδυσσέας), «'Ιστορίες μιάς θαμμένης ζωής» τού Τσάρλς Μπουκόφσκι (Όδυσσέας), «Σκόρ­ πια δύναμη» τής Μαρίας Μήτσορα (Όδυσ­ σέας), «Κάτω άπό τόν τροχό» τού ’Έρμαν Έσσε (Καστανιώτης), «Τό χρονικό μιάς φραγκο­ συκιάς» τής Σάρ Χαλίφα (Καστανιώτης), «L’Armatari» τού Ούσμάνε Σεμπένε (Καστανιώτης), «’Αγάπη γιά ζωή» τού Τζάκ Λόντον (Καστανιώ­ της), «Τό τούνελ» τού Έρνέστο Σάμπατο (Αστέρι) καί «Ό βασιλεύς τών όρέων» τού Έντμόν Άμπού (Γαλαξίας-Ερμείας). Οικονομία: «Οικονομική άνάπτυξη» τών Κιντλεμπέργκερ καί Χέρικ (Παπάζήσης) καί «Δη­ μόσια οικονομική» τού Μασγκρέηθ (Παπαζήσης). Παιδικά: «Ή τρύπια δεκάρα τής Λένης καί τού Πέτρου» τής Βάσας Σολωμοϋ-Ξανθάκη (Γνώση), «Ό Σπιρτούλης» τού 'Έριχ Καίσνερ (Μετόπη), «Ρόνια ή κόρη τών ληστών» τής "Αστριντ Λίντγκρεν (Μετόπη), «Τά διόδια τής φαντασίας» τού Νόρτον Τζάστερ (Τεκμήριο) καί «'Ιστορίες φτιαγμένες στή μηχανή» τού Τζιάνι Ροντάρι (Τεκμήριο). Ψυχολογία: «Ή ψυχολογία σήμερα» τής Μα­ ρίας Νασιάκου, σέ δυό τόμους (Παπαζήσης).

Γρηγόρης Γρηγοριάδης ΠΕΡΙΜΕΝΟΝΤΑΣ ΤΟΝ ΠΕΛΑΤΗ ΒΙΒΛΙΟΠΩΛΕΙΟΝ ΤΑ ΙΜΑΛΑΪΑ

iiKw.]jjfrvunnpn Τόν ’Ιανουάριο άγοράστηκαν περισσότερο τά έξης βιβλία: 1.

2.

3.

4.

5.

6.

7.

8.

9.

10.

11.

12.

Μαρίας Ίορδανίδου: Ή αύλή μας (Εστία) Γιάννη Δημαρά: Εμπρός στον έτσι πού χάραξε ό τέτοιος (Κάκτος) Γιάννη Ίωάννου: Ή άλλη έπταετία (Πολύτυπο) Ηρόδοτου: Επτά νουβέλες καί τρία άνέκδοτα (Άγρα) Γκαμπριέλ Γκαρσία Μάρκες: Εκατό χρόνια μοναξιάς Μιχαήλ Βοσλένσκυ: Ή νομενκλατούρα. Οί προνομιούχοι τής Σοβιετικής "Ενω­ σης (Νεοεκδοτική) Γιάννη Ρίτσου: Συντροφικά τραγούδια (Σύγχρονη Εποχή) Τζάκ Κέρουακ: Στό δρόμο (Πλέθρον) Φρέντυ Γερμανού: Ή πρώτη σελίδα (Κάκτος) Χριστίνας Λύτ: Μιά Δανέζα στήν αύλή τού Όθωνα (Ερμής) Τσάρλς Μπουκόφσκι: Ανθρωπος γιά όλες τίς δουλειές (Όδυσσέας) Άχιλλέα Θεοφίλου: "Ενα καπέλλο "Ελληνες (Κέδρος)

Ό πίνακας αύτός καταρτίστηκε μέ βάση τά στοιχεία πού μάς παραχώρησαν τά έξης 40 βιβλιοπωλεία άπ’ όλη τήν Ελλάδα: Αίολος, Σόλωνος 114, Αθήνα · Αιχμή, X. Τρικούπη 50, 'Αθήνα Φ Π. Άντωνακόπουλος, Έρμου 12, Πύργος Φ Αριστοτέλης, Πανεπιστημίου 34, Αθήνα φ Μ. Άσημακόπουλος, Ε. Βενιζέλου 4, Μεσολόγγι · Αστέρι, Σόλωνος 121, Αθήνα φ "Ατριον, X. Τρικούπη 24, Αθήνα φ Σ. Βαψείδης, Μητροπόλεως 45, Βέροια Φ Γνώση, Γ. Αύξεντίου 26, Αθήνα Φ Γρηγόρης, Σόλωνος 71, ’Αθήνα Φ Γώνιά του Βιβλίου, Έγνατίας 73, Θεσσαλονίκη φ Διάλογος, Τοπάλη 21Α, Βόλος Φ Σ. Δογάνογλου, Άιζενχάουερ 20, Σέρρες Φ Β. Δοκιμάκης, Ταγμ. Τζουλάκη 8, Ηράκλειο φ Δωδώνη, ’Ασκληπιού 3, ’Αθήνα Φ Δωδώνη, Λαχλείδη 8, Γιάννινα Φ Ένδοχώρα, Σόλωνος 62, Αθήνα φ 'Εστία, Σόλωνος 60, Αθήνα Φ Κ. Ίωαννίδης, Ρούζβελτ 8, Δράμα • Δ. Καραμπέτσας, Έγνατίας 29, Θεσσαλονίκη Φ Μ. Καρδαμίτσα, Ίπποκράτους 8, Αθήνα Φ Κατώι τού Βιβλίου, Άριστοτέλους 6, Θεσσαλονίκη · Κέδρος, Γενναδίου 6, Αθήνα Φ Αφοί Κωνσταντινίδη, Έγνατίας 125, Θεσσαλονίκη Φ Λέσχη τού Βιβλίου, Σόλωνος 84, ’Αθήνα Φ Libri, Άγ. 'Αλεξάνδρου 43, Π. Φάληρο, Αθήνα Φ Libro, Πατρ. ’Ιωακείμ 8, ’Αθήνα Φ Μόλχο, Τσιμισκή 10, Θεσσαλονίκη Φ Α. Μυλωνάς, 'Αφεντούλη 4, Πειραιάς Φ Πλέθρον, Τοσίτσα 1Α, ’Αθήνα Φ Πολύεδρο, Κανακάρη 147, Πάτρα Φ Press-Τύπος, Τσιμισκή 104, Θεσσαλονίκη Φ Προμηθεύς, Έρμου 75, Θεσσαλονίκη · Ρόμβος, Καψάλη 6, Αθήνα Φ Ε. Σαμπατάκος, Κων/ νου Παλαιολόγου 60, Σπάρτη Φ I. Σιδέρης, Σταδίου 44, ’Αθήνα Φ Σύγχρονη Εποχή, 'Ακαδημίας 78, Αθήνα Φ Φωλιά τού Βιβλίου, Πανεπιστημίου 25-29, ’Αθήνα Φ Μ. Χατζούλη, Κούμα 34, Λάρισα Φ Χνάρι, Κιάφας 5, ’Αθήνα.

U E E M ff Στό έπόμενο τεύχος Κυκλοφορεί τόν Απρίλιο

•

’Αφιέρωμα στόν Μαρσέλ Προύστ (συνεργασία μέ Magazine Litteraire)

•

Ξαναδιαβάζοντας τό έργο τού Ί. Γρυπάρη

9

ΠΑΡΑΠΟΜΠΕΣ Αύξηση 9%

Ή λογοτεχνία στήν εξουσία

ΑΝ καί είχαμε ύποσχεθεϊ ότι δέν θά αύξάνονταν σύν­ τομα ή τιμή τού περιοδικού, άλλεπάλληλες καί άπρόβλεπτες αύξήσεις τούς δύο πρώτους μήνες τού 1982 στήν τιμή τού χαρτιού καί στά έκτυπωτικά έξοδα, μάς άνάγκασαν νά αύξήσουμε κατά 9% τήν τιμή τών άπλών τευχών: άπό 120 σέ 130 δρχ. ’Ελπίζουμε οί πι­ στοί άναγνώστες μας νά έξακολουθήσουν νά μάς εί­ ναι πιστοί. Καί άς είναι βέβαιοι ότι, άν δέν προχωρού­ σαμε σ' αύτή τή μικρή αύξηση, ίσως νά μήν κυκλοφο­ ρούσε αύτή τή στιγμή τό «Διαβάζω»... Όσο γιά τούς συνδρομητές μας, οί όποιοι αύξάνονται μέ άπίστευτα γοργό ρυθμό τελευταία, δέν πρόκειται νά ύποστοϋν καμιά έπιβάρυνση άπό τήν άλλαγή τής τιμής. ’Έτσι, είναι αύτονόητο πιά δτι μιά συνδρομή στό «Διαβάζω» είναι πραγματική εύκαιρία, άφοϋ ένας τακτικός άγοραστής τού περιοδικού θά πληρώσει γιά 12 τεύχη 1770 δρχ., ένώ ό άπλός συνδρομητής μόνο 1200 δρχ. (έκπτωση 32% καί κέρδος 570 δρχ.) καί ό σπουδα­ στής συνδρομητής 1000 δρχ. (έκπτωση 43% καί κέρ­ δος 770 δρχ.).

ΕΝΑΣ στρατιωτικός πού γράφει διηγήματα καί φιλο­ λογικές μελέτες είναι φαινόμενο παρήγορο άλλά κι άσυνήθιστο γιά τά έλληνικά δεδομένα. Γι’ αύτό καί ξαφνιαστήκαμε -πολύ εύχάριστα όμολογοϋμε- όταν είδαμε δτι άρχηγός τού στόλου άνέλαβε ένας γνω­ στός λογοτέχνης, πού έδώ καί πολύν καιρό ύπηρετεϊ παράλληλα σάν άξιωματικός τού ναυτικού. Μιλάμε γιά τόν 'Αναστάσιο Ρομποτή (ή Τάσο Κόρφη, δπως τόν ξέρει ή λογοτεχνική άγορά), ό όποιος είναι έπίσης διευθυντής τών έκδόσεων «Πρόσπερος» κι έχει γράψει πολλά βιβλία μέ ποιήματα, πεζά καί μελέτες. Ελπίζουμε ή περίπτωση τού Τάσου Κόρφη νά μήν είναι μοναδική. Ή στρατιωτική ήγεσία αύτοϋ τού τό­ που, πού ώς γνωστό ποτέ δέν συγκινήθηκε άπ’ τά γράμματα καί τίς τέχνες, είναι καιρός νά άποκτήσει καί κάποια άλλα ένδιαφέροντα καί προσανατολι­ σμούς.

Τό μονοτονικό ΣΤΑ Προλεγόμενα τού τεύχους ’Ιανουάριου είχαμε άναγγείλει δτι άπό τό τεύχος Μαρτίου τό «Διαβάζω» θά τυπωνόταν μέ τό μονοτονικό σύστημα, σύμφωνα μέ τούς κανόνες πού είχε κωδικοποιήσει τό ’Ινστι­ τούτο Νεοελληνικών Σπουδών. Ή μεσολάβηση δμως τής νομοθετικής κατοχύρωσης τού μονοτονικού καί ή άναμενόμενη ύπουργική άπόφαση γιά τούς κανό­ νες τού συστήματος πού θά έφαρμοστεϊ τελικά τόσο στήν έκπαίδευση όσο καί στήν παιδεία, μάς άναγκάζει νά άναθάλουμε γιά λίγο τήν πραγματοποίηση τής έξαγγελίας μας, ώστε νά άκολουθήσουμε καί μεϊς τό σύστημα πού θά καθιερωθεί καί νά μήν άποτελέσουμε παραφωνία καί πηγή σύγχυσης.

Μήν τ’ άκοϋτε ΟΣΟΙ άπό τούς άναγνώστες μας βλέπουν τηλεόραση, άσφαλώς κάποτε θά ’τυχε νά δοϋν τά διαφημιστικά γιά τήν ένίσχυση τού βιβλίου, πού τελευταία έχουν πυκνώσει τήν έμφάνισή τους. "Αν καί δέν έχουμε άντίρρηση γι’ αύτό τόν τρόπο προβολής τού βιβλίου, δέν μπορούμε νά πούμε τό ίδιο καί γιά τά κείμενα τών «σπότς». ’Ένα μάλιστα άπ’ αύτά μοιάζει νά 'χει γραφτεί άπό φανατικό πιστό τής τηλεόρασης καί συ­ νειδητό πολέμιο τού έντυπου λόγου: «Όταν δέν βλέ­ πετε τηλεόραση, διαβάστε ένα βιβλίο» (I). Μ’ άλλα λόγια: βλέπετε τηλεόραση μέχρι νά κουραστείτε ή νά νυστάξετε, όπότε... πάρτε καί διαβάστε ένα βιβλίο! "Αραγε νά συμφωνεί ό κ. Β. Βασιλικός, πού τυχαίνει νά ’ναι καί συγγραφέας;

10

Γράμματα καί τέχνες ΤΟΝ περασμένο ’Ιανουάριο κυκλοφόρησε τό πρώτο τεύχος τής καινούριας μηνιαίας έπιθεώρησης τέχνης, κριτικής καί κοινωνικού προβληματισμού «Γράμματα καί τέχνες». Τό περιοδικό, πού έκδίδεται σέ σχήμα έφημερίδας, μέ προσεγμένη έμφάνισή καί καλαίσθη­ τη έκτύπωση, συντάσσουν μερικοί άπό τούς πιό τα­ κτικούς συνεργάτες τού «Διαβάζω»: ό Κώστας Παπαγεωργίου (έπικεφαλής), ό Κώστας Γουλιάμος, ό Άλέξης Ζήρας, ή Αΐμη Μπακούρου, ή Κατερίνα Πλασσαρά, ό Σπύρος Τσακνιάς. Όμως δέν είναι αύτός ό λό­ γος πού γράφουμε τίς γραμμές αύτές. 'Εκείνο πού μάς έπιβάλλει νά τό συστήσουμε θερμά σέ δλους τούς άναγνώστες μας, είναι ή ύψηλή ποιότητα τών περιεχομένων του, ή έμφανής προσπάθεια τής σύν­ ταξής του νά διερευνήσει τή σύγχρονη λογοτεχνία καί τέχνη άμερόληπτα καί άπροκατάληπτα, ή διόλου έλιτίστικη γλώσσα τών κειμένων του (τόσο τών έλληνικών συνεργασιών δσο καί τών μεταφράσεων), ή συ­ νέπεια, τέλος, ή ιδεολογική συνοχή καί τό ήθος πού άποπνέει δλη ή έκδοση. Όταν τόσα καί τόσα περιοδι­ κά κυκλοφορούν, δταν τόσες καί τόσες λέξεις άραδιάζονται ή μιά πίσω άπό τήν άλλη, πότε χωρίς νόημα γιά τούς πολλούς καί πότε χωρίς στόχους, τό «Γράμ­ ματα καί τέχνες» είναι μιά άπό τίς έλάχιστες όάσεις. Καί άξίζοϋν νά ριζώσουν. Αλλά γι’ αύτό τό τελευταίο έχουμε εύθύνη δλοι δσοι θέλουμε τήν πνευματική προκοπή τού τόπου.

Τά εμπορικότερα βιβλία τού 1981 ΜΕ τήν « Αγορά τού βιβλίου» πού δημοσιεύτηκε στό περασμένο τεύχος έκλεισε ένας χρόνος άπό τότε πού ένώσαμε τούς δυό ξεχωριστούς -ένα γιά τό κέν­ τρο καί ένα γιά τήν περιφέρεια- πίνακες τών έμπορικότερων βιβλίων. "Ας δούμε λοιπόν, μέ βάση τά στοι­

ΠΑΡΑΠΟΜΠΕΣ χεία πού μάς παραχώρησαν δεκάδες βιβλιοπωλεία άπ’ δλη τή χώρα, ποιά βιβλία άγοράστηκαν περισσό­ τερο τό 1981 (σέ παρένθεση σημειώνουμε τόν άριθμό τών έμφανίσεων κάθε τίτλου στήν «'Αγορά τού βι­ βλίου»): 1. Γκαμπριέλ Γκαρσία Μαρκές: 'Εκατό χρόνια μονα­ ξιάς (7) Μάρως Δούκα: Ή άρχαία σκουριά (6) Έλενας 'Ακρίτα: Από τήν "Ελενα μέ χαμόγελο (6) Τζάκ Κέρουακ: Στό δρόμο (4) Γιάννη Δημαρά: 'Εμπρός στόν έτσι πού χάραξε ό τέτοιος (3) 6. Όριάνα Φαλάτσι: Ένας άντρας (3) 7. Γούντυ 'Αλλεν: Χωρίς φτερά (3) 8. Γιώργου Σκούρτη: Αύτά κι άλλα πολλά (3) 9. Κυριάκου Διακογιάννη: Ανθρώπινα πιράνχας (4) 10. Μένη Κουμανταρέα: Σεραφείμ καί Χερουβείμ (3) 11. Νίκου Χουλιαρά: τό Μπακακόκ (3) 12. Μαρί Καρντινάλ: Έγώ καί «αυτό» (2).

2.

3.

4.

5.

Τέλος, άς σημειωθεί ότι στόν πίνακα έμφανίστηκαν συνολικά 70 βιβλία. Απ’ αύτά τά 51 ήταν έλλήνων συγγραφέων καί τά 19 ξένων. 'Επίσης, σχεδόν τό ένα τρίτο ήταν πεζογραφήματα.

’Απώλεια μιας αύθεντίας ΜΙΑ διεθνής αύθεντία στόν τομέα τής κλασικής έλληνικής λογοτεχνίας καί ένας θερμός φιλέλληνας, ό καθηγητής' καί συγγραφέας Ντ. Φ. Κίττο, πέθανε στίς 21 'Ιανουάριου, σέ ήλικία 85 χρόνων. Ό Κίττο, καθη­ γητής έλληνικών στό πανεπιστήμιο τού Μπρίστολ άπό τό 1944 ώς τό 1962, καθηγητής στό πανεπιστήμιο τής Καλιφόρνια τό 1960-61 καί έπισκέπτης καθηγη­ τής στό πανεπιστήμιο τού Μπρέντεϊ τό 1962, ήταν ό συγγραφέας τού κλασικού πιά βιβλίου «Οί Έλληνες». Τό έργο αύτό, πού τόν έκανε διάσημο ατούς φιλολο­ γικούς κύκλους, έχει γνωρίσει μέχρι σήμερα τριάντα τουλάχιστον έπανεκδόσεις καί έχει μεταφραστεί σέ πάμπολλες ξένες γλώσσες. Φυσικά έχει μεταφραστεί καί στά έλληνικά (έκδ. Χριστιανική Ένωσις 'Εκπαι­ δευτικών Λειτουργών)· όπως έπίσης καί ένα άλλο ση­ μαντικό έργο του, ή «'Αρχαία έλληνική τραγωδία» (έκδ. Παπαδήμας). ’Εκτός δμως άπ’ αύτά, ό Κίττο είχε γράψει άλλα δύο βιβλία λογοτεχνικής κριτικής, «Μορφή καί νόημα στό δράμα» καί «Ποίηση», ένώ είχε έκδώσει έμμε­ τρες μεταφράσεις στά άγγλικά τριών τραγωδιών τού Σοφοκλή. Θερμός φίλος τής χώρας μας, τήν έπισκέπτονταν συχνά. Μάλιστα τό πρώτο του βιβλίο, «Στά βουνά τής Ελλάδας» (1932), ήταν ή άφήγηση ένός καλοκαιριού πού τό πέρασε περιπλανώμενος μαζί μέ τή γυναίκα του άπό τήν 'Υπάτη στό 'Αγρίνιο καί άπό τήν Καλαμάτα στό Διακοφτό -μέ τά πόδια. Κλείνοντας τό μικρό μας σημείωμα γιά τόν Κίττο, πρέπει νά άναφέρουμε άτι είχε γεννηθεί στό Στράουντ τού Γκλουσέστερ, τό 1897, είχε σπουδάσει έλληνικά καί λατινικά στό πανεπιστήμιο τού Καίμπριτζ καί, σέ ήλικία 24 χρόνων, είχε γίνει βοηθός κα­ θηγητής τών έλληνικών στό πανεπιστήμιο τής Γλα-

σκώβης. 'Εκεί παρέμεινε μέχρι τό 1944, όπότε καί έγκαταστάθηκε στό Μπρίστολ, όπου έζησε μέχρι τό θά-

Ό Δ. Νικολαρεΐζης ΠΕΡΑΣΕ άπαρατήρητος, όμολογοϋμε καί άπό μάς, ό θάνατος τού Δημήτρη Νικολαρείζη, ένός άγνωστου ατούς νεότερους, άλλά σημαντικού δοκιμιογράφου καί κριτικού τής περασμένης γενιάς. Ό Δ. Νικολαρεΐζης είχε γεννηθεί στή Σάμο στίς άρχές τού αιώνα καί ύπηρέτησε πολλά χρόνια στό δι­ πλωματικό σώμα. Δημοσίευσε δοκίμια καί μελέτες σέ πολλά έλληνικά καί ξένα λογοτεχνικά περιοδικά κι οί έργασίες του είχαν έκτιμηθεί ιδιαίτερα άπό τούς πνευματικούς κύκλους τής έποχής του. Ό Νικολαρεΐζης θεωρήθηκε άπό πολλούς σάν ό κατεξοχήν δοκιμιογράφος τής γενιάς του. Δυστυχώς δμως τό έργο του, σκορπισμένο σέ διάφορα περιοδι­ κά κι έφημερίδες, δέν κατάφερε ποτέ νά γίνει εύρύτερα γνωστό καί νά έκτιμηθεί στό σύνολό του. "Αλλω­ στε τό μοναδικό βιβλίο του πού έκδόθηκε είναι τά «Δοκίμια κριτικής», πού περιλαμβάνει ένα μέρος άπό τις πιό άντιπροσωπευτικές κριτικές έργασίες του.

Βραβεία ΤΟ βραβείο «Μιχαήλας Άβέρωφ» γιά τό καλύτερο παιδικό βιβλίο τού '80 δόθηκε τό Γενάρη σέ δυό νέες γυναίκες συγγραφείς: Τή Μαρούλα Κλιάφα γιά τό βι­ βλίο της «Ένα δέντρο στήν αύλή μας» καί τή Σοφία Φίλντιση γιά τό βιβλίο της «Σημαντικά τού Καπετάν Σβούρα». Τό βραβείο δόθηκε άπό τήν 'Εταιρεία 'Ελ­ λήνων Λογοτεχνών κι ήταν μιά προσπάθεια προώθη­ σης καί άναγνώρισης τού καλού παιδικού βιβλίου.

Διεθνής στατιστική ΣΥΜΦΩΝΑ μέ στοιχεία τής Στατιστικής Υπηρεσίας τής Ούνέσκο, πρώτη χώρα στή διεθνή βιθλιοπαραγωγή ήταν τό 1977 ή 'Αμερική, μέ 87.780 τίτλους βι­ βλίων. Από πολύ κοντά τήν άκολουθοΰσε ή Σοβιετι­ κή "Ενωση μέ 85.395 τίτλους, ένώ τήν τρίτη καί τήν τέταρτη θέση κατείχαν ή Γερμανία καί ή 'Ιαπωνία μέ 48.736 καί 40.905 τίτλους άντίστοιχα. Τελευταίο στήν παγκόσμια βιβλιοπαραγωγή ήταν τό Περού, μέ 910 τίτλους. Σέ ύψηλές θέσεις τού στατιστικού πίνακα τής Ούνέσκο βρίσκονται έπίσης ή 'Αγγλία μέ 36.196 τίτλους, ή Γαλλία μέ 31.673 τίτλους καί ή 'Ισπανία μέ 24.896. Όσο γιά τήν 'Ελλάδα, αύτή βρίσκεται σέ μιά άπό τις χαμηλές θέσεις, μέ 4.982 τίτλους (άπό τά χα­ μηλότερα τιράζ τής Εύρώπης), ένώ ή γειτονική Τουρ­ κία σέ μιά άξιοπρεπέστερη, μέ 6.830 τίτλους.

’Αντίδραση ΣΤΙΣ έφημερίδες «'Ελεύθερος Κόσμος», «'Ελεύθερη 'Ώρα», «Μεσημβρινή» καί «Ριζοσπάστης» δημοσιεύ-

11

ΠΑΡΑΠΟΜΠΕΣ τήκε άνακοίνωση 27 συγγραφέων, στήν όποία διαδή­ λωναν τήν πίστη τους δτι μέ τήν καθιέρωση τοϋ μο­ νοτονικού συστήματος «έχουμε νέα γλωσσική έμπλοκή στήν Ελλάδα». Ή άνακοίνωσή τους κατέληγε μέ τήν έξής διακήρυξη: «Δέν δεχόμαστε όποιαδήποτε άλλαγή στή γραφή των λέξεων τής γλώσσας μας καί θά συνεχίσουμε νά γράφουμε καί νά τυπώνουμε τά βιβλία μας μέ σέβας πρός τή ζωντανή γλωσσική πα­ ράδοση καί τήν πλήρη μορφή τών λέξεων, όπως μάς δίδαξαν οί πατέρες τοϋ δημοτικισμού καί οι μεγάλοι νεοέλληνες συγγραφείς». Τήν άνακοίνωση υπογρά­ φανε οί Ν. Άθανασιάδης, Τ. Βαρβιτσιώτης, Ο. Βότση, Α. Καραντώνης, Ζ. Καρέλλη, Γ. Κότσιρας, Λούρος, X. Μαλεβίτσης, Μελισσάνθη, Δ. Μυράτ, Θ. =ύδης, Ν. Γ. Πεντζίκης, Τ. Σταύρου, Γ. Ταρσούλη, I. Τσάτσου, Κ. Τσιρόπουλος, Ν. Ήσαΐα, κ.ά. Αναφέρουμε τό γεγο­ νός χωρίς σχόλια, μόνο γιά τήν ιστορία, έπειδή ή άντίδραση τών παραπάνω συγγραφέων ήταν καί ή μόνη πού σημειώθηκε, μέχρι τώρα τουλάχιστον, στό χώρο τών άνθρώπων τοϋ πνεύματος, γιά τήν καθιέρωση τοϋ μονοτονικού.

Λαογραφικά ΑΘΟΡΥΒΑ, όπως άκριβώς έζησε καί δούλεψε, έφυγε άπό τή ζωή ή Εύαγγελία Φραγκάκη. Τό δνομά της, έκτός άπό ένα μικρό κύκλο λαογράφων, ίσως νά μή λέει τίποτα στούς πολλούς. Καί όμως. Ή Ε. Φραγκάκη, γέννημα θρέμμα τής Κρήτης, ύπήρξε άκούραστη έρευνήτρια τής Κρητικής λαογραφίας, άφήνοντας πί­ σω της ένα πολύτομο καί πολύτιμο συγγραφικό έργο. Καί μέ τήν εύκαιρία αύτή, άνάμεσα στις πολλές καί έξαιρετικά ένδιαφέρουσες μελέτες της ξεχωρίζουμε καί συστήνουμε θερμά τό «Κρητικό παραμύθι», τή «Συμβολή εις τήν δημώδη όρολογίαν τών φυτών», τή «Δημώδη Ιατρική τής Κρήτης», τή «Συμβολή στά λαογραφικά τής Κρήτης» καί τούς δύο τόμους γιά τήν κρητική φορεσιά, άνδρική καί γυναικεία, τό «Υφαντι­ κοί καί βαφικοί ΰλαι» καί, τέλος, τή μελέτη «Άπό τήν κεντητική στήν Κρήτη». Είναι βιβλία πού Ικανοποιούν τόν άναγνώστη τους, δχι μόνο γιά τίς σπάνιες πληρο­ φορίες πού περιέχουν γιά τό λαϊκό μας πολιτισμό όσο καί γιά τήν όλοζώντανη καί χυμώδη γραφή τους.

Πικρά χαμόγελα ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΙΚΟ περιοδικό δέν είμαστε, κι έτσι δέν μάς πέφτει λόγος γιά έκθέσεις καλλιτεχνών. Όμως όταν ένας συνεργάτης μας, όπως είναι ό σκιτσογράφος Στέφανος 'Ιωσήφ, έκθέτει τή δουλειά του κι άνά­ μεσα στά έργα του είναι άρκετά έκεΐνα πού είδαν γιά πρώτη φορά τό φώς τής δημοσιότητας άπό τίς σελί­ δες τοϋ «Διαβάζω», τότε νιώθουμε λίγο-πολύ καί δι­ κή μας τήν έκθεση. Όσο γιά τή συγκεκριμένη έκθεση σκίτσων τού Σ. 'Ιωσήφ, πού έγινε τόν περασμένο μή­ να στήν αίθουσα «Ασκός», μπορούμε νά πούμε δτι ξάφνιασε τό κοινό καί τούς είδικούς. Κι ή βεβαιότητα δτι ένα νέο ταλέντο έχει άνατείλει στό χώρο τοϋ έλληνικοΰ σκίτσου ήταν διάχυτη στούς έπισκέπτες τής έκθεσης. Μιά καί γιά πρώτη φορά έβλεπαν έλληνα σκιτσογράφο, χωρίς νά έκμεταλλεύεται τήν πολιτική

12

έπικαιρότητα, νά δίνει μέ λιτές γραμμές, συνήθως άσπρόμαυρες, κριτικές μαρτυρίες τής έποχής μας καί τοϋ κόσμου μας. Κι αύτό, πάλι, χωρίς νά στοχεύει στό γέλιο, άλλά -δπως λέει ό ίδιος- στό χαμόγελο, καί μάλιστα στό πικρό χαμόγελο...

Διατριβή Η άδιαφορία τών πανεπιστημιακών έδρών νά ένημερώνουν τό περιοδικό, μάς άνάγκασε νά σταματήσου­ με τήν ειδική στήλη «Διατριβές», δπου δημοσιεύαμε περιλήψεις τών έκπονούμενων διατριβών στις άνώτατες σχολές. Χωρίς αύτό νά σήμαινε πώς, άν πληρο­ φορούμαστε γιά κάποιες διατριβές, δέν θά τίς άναφέραμε. Καί άπόδειξη, ή είδηση άπό τό Παρίσι δτι έκπονείται έκεϊ άπό τήν 'Αγγελική Worning διατριβή μέ θέμα «Ό ποιητής Γιάννης Ρίτσος καί τά γαλλικά γράμματα» (διευθ. τής έρευνας Κ. Θ. Δημαράς, 'Ινστι­ τούτο Νεοελληνικών Σπουδών). Όπως πληροφορούμαστε, τά κύρια θέματα αύτής τής μελέτης είναι: 1) Ή έξέταση τών βασικών όμοιοτήτων άνάμεσα στό έργο τοϋ ποιητή Γιάννη Ρίτσου καί μερικών γάλλων συγγραφέων τής ίδιας γενιάς, τού L. Aragon, τοϋ Ρ. Eluard, τού J. Ρ. Sartre καί τού Fr. Ponge. 2) Τά κριτήρια σύμφωνα μέ τά όποια μιά σύγκριση άνάμεσα στόν έλληνα συγγραφέα καί στούς γάλλους συναδέλφους του, πού άναφέραμε πιό πάνω, είναι δυνατή. Ή μελέτη στηρίζεται στό άποδειγμένο στοιχείο καί στή βεβαιότητα δτι οί άλληλοεπιδράσεις άνάμεσα στή Γαλλία καί στήν Ελλάδα ύπήρξαν φαινόμενο μέ παράδοση καί δτι έξακολουθοϋν νά καλλιεργούνται. ΟΙ όμοιότητες όμως άνάμεσα στό Ρίτσο καί στούς γάλλους συγγραφείς δέν έντοπίζονται μέσα άπό συγ­ κεκριμένες έπιρροές, άλλά μέσα άπό όρισμένες Ιδεο­ λογικές καί καλλιτεχνικές τάσεις πού συχνά μοιάζουν νά είναι παρόμοιες στις δύο χώρες.

Ό Δ. Καπετανάκης στήν έπικαιρότητα ΒΕΒΑΙΑ στό «Διαβάζω» δέν σχολιάζουμε ξενόγλωσ­ σες έκδόσεις έκτός άπό έκείνες γιά τίς όποιες μάς γράφουν οί άνταποκριτές μας. Όμως γιά ένα βιβλίο γραμμένο άπό "Ελληνα, έστω καί σ' άλλη γλώσσα, δέν νομίζουμε δτι παραβαίνουμε τόν κανόνα. Αιτία γι' αυ­ τόν τό μικρό πρόλογο είναι μιά άγγλική έκδοση πού είδαμε πρόσφατα στίς βιτρίνες τών βιβλιοπωλείων. Πρόκειται γιά μιά ποιητική συλλογή μέ τίτλο «Isles of Greece», γραμμένη έδώ καί σαράντα χρόνια άπό ένα λησμονημένο έλληνα ποιητή καί δοκιμιογράφο, τό Δημήτρη Καπετανάκη. Γεννημένος στή Σμύρνη τό 1912, ό Καπετανάκης έζησε πολλά χρόνια μακριά άπό τήν 'Ελλάδα κι έγραψε τά περισσότερα έργα του στήν άγγλική γλώσσα. Τό γεγονός αύτό, σέ συνδυα­ σμό μέ τόν πρόωρο θάνατό του -πέθανε τό 1944 σέ ήλικία 32 χρόνων-, συντέλεσαν στό νά μείνει άγνω­ στος στό εύρύ κοινό. Δέν είναι άσκοπο λοιπόν, γιά όσους τόν άγνοοϋν,

ΠΑΡΑΠΟΜΠΕΣ νά πούμε ότι ό Δημήτρης Καπετανάκης σπούδασε νομικά καί κοινωνιολογία στήν ’Αθήνα καί τή Χαϊδελβέργη καί τό 1939 έφυγε στήν 'Αγγλία γιά νά συνεχί­ σει τις σπουδές του στό Καίμπριτζ. Στό μεταξύ είχε δημοσιεύσει στήν 'Ελλάδα τή διδακτορική του δια­ τριβή «Έρως καί χρόνος, ένα κεφάλαιο έρωτικής φι­ λοσοφίας» καί τις μελέτες «Μυθολογία τού ώραίου» καί «Ρεμπώ, μύθος καί μίτος γιά τήν κόλαση τής ποίησής του». Τά έργα αύτά, μαζί μ’ ένα δράμα, λίγα σκόρπια ποιήματα καί μερικές μεταφράσεις ποιημάτων τοϋ Χαίντερλιν είναι τά μόνα έργα του πού γράφτηκαν στά έλληνικά. Στήν 'Αγγλία έγραψε ποιήματα καί πεζά, άπό τά όποια πολλά δημοσιεύτηκαν στά έγκυρότερα λογοτε­ χνικά περιοδικά τής έποχής. Μέ τό θάνατό του έμει­ ναν άνολοκλήρωτα ένα βιβλίο γιά τόν Σαίξπηρ, ένα μυθιστόρημα καί τό φιλοσοφικό-κριτικό έργο του « Αρχές τοϋ σκότους», στό όποιο σχεδίαζε νά συμπεριλάθει τά γνωστά δοκίμια πού είχε γράψει παλιότερα γιά τόν Ντοστογιέφσκι, τόν Ρεμπώ, τήν Ντίκινσον, τόν Γκεόργκε καί τόν Προύστ. Ή συλλογή «Isles of Greece», πού έκδόθηκε στήν 'Αθήνα άπό τίς έκδόσεις τής Denise Harvey, μέ πρό­ λογο τής άγγλίδας συγγραφέως Edith Sitwell, είναι άπό τά τελευταία του έργα καί περιλαμβάνει 17 ποιή­ ματα γραμμένα στήν άγγλική γλώσσα.

μόλις πριν άπό λίγο καιρό, ζητά βιβλία γιά τή δανει­ στική του βιβλιοθήκη. Όσοι θέλουν νά ένισχύσουν τήν προσπάθεια, μπορούν νά στέλνουν τίς προσφο­ ρές τους στά γραφεία τού συλλόγου. Οικονομική ένίσχυση γιά ν’ άγοράσει βιβλία ζητά καί ή Παπαστράτειος Δημοτική Βιβλιοθήκη 'Αγρίνιου. Όσοι ένδιαφέρονται μπορούν νά στείλουν χρήματα στό λογαριασμό 400/540323-5 τής ’Εθνικής Τράπεζας Αγρίνιου.

’Ανοιχτές συζητήσεις Ο Β' Κύκλος Ανοιχτών Συζητήσεων, πού όργανώνει φέτος ή Επιτροπή Σπουδών τής Εταιρείας Ελλήνων Λογοτεχνών, μέ τό γενικό τίτλο «Κοινωνικές πηγές τής λογοτεχνίας», περιλαμβάνει αύτό τό μήνα τά πα­ ρακάτω θέματα: Ή ’Εθνική Αντίσταση καί ή έλληνική λογοτεχνία (3/3), Ή συμβολή τών πνευματικών άνθρώπων στή διαμόρφωση τής νεοελληνικής κοινω­ νίας (10/3), Ή έλληνική έπανάσταση τού ’21 καί ή λο­ γοτεχνία (17/3), Τά. σύγχρονα ρεύματα στή λογοτε­ χνία (31/3), Ή μεταπολεμική έλληνική πεζογραφία (7/ 4), Τεχνολογία: εύλογία ή κατάρα γιά τόν πολιτισμό; (14/4). Οί συζητήσεις γίνονται στήν αίθουσα Μιχαήλ Άθέρωφ, Ακαδημίας καί Γενναδίου 8, 7ος όροφος.

Τό Χρονικό ’81 ΟΠΩΣ κάθε χρόνο, έτσι καί φέτος, τό γνωστό Καλλι­ τεχνικό Πνευματικό Κέντρο «Ώρα» πρόσφερε στούς φιλότεχνους τής χώρας άκόμη μιά υποδειγματική έκ­ δοση τοϋ «Χρονικού». Γιά δσους δέν τό είδαν ή δέν τό πρόσεξαν, έπισημαίνουμε τά έξαιρετικοϋ ένδιαφέροντος περιεχόμενα τής φετινής έκδοσης: μιά ένότητα γιά τήν έλληνική πολιτιστική παρουσία στό έξωτερικό, ένα άφιέρωμα στή σχέση τέχνης-βιοπορισμοϋ, παρουσίαση έπαρχιακών πολιτιστικών φορέων, κριτική θεώρηση τής χρονιάς πού έφυγε σέ όλους τούς τομείς τών γραμμάτων καί τών τεχνών, νεκρο­ λογίες, πεζά, ποιήματα, δοκίμια, βιβλιογραφικό δελ­ τίο κλπ. 'Επειδή είναι άδύνατο ν’ άναφέρουμε έδώ δλους τούς έκλεκτούς συνεργάτες τού «Χρονικού», περιοριζόμαστε μόνο στούς έννέα συμβούλους τής φετινής έκδοσης, οί όποιοι είναι οί έξής: Μανώλης Ανδρόνικος, Κώστας Γεωργουσόπουλος, Γιάννης Δάλλας, Άλέξης Ζήρας, Βαγγέλης Κατσούλης, "Αννυ Κολτσιδοπούλου, Άντώνης Νουκάκης, Γιάννης Παπαϊωάννου, Θανάσης Ρεντζής. Τέλος, άξίζει νά μνη­ μονεύσουμε τόσο τό διευθυντή τού «Χρονικού», τόν άκούραστο Άσαντούρ Μπαχαριάν, καί τούς ύπεύθυνους τής σύνταξής του (Τηλ. Χυτήρη, Γ. Παναγιώτου, Χρ. Μπαχαριάν, Ν. 'Αλαμάνου), δσο καί τόν "Αγγελο Καμπάνη, πού είχε τήν καλλιτεχνική έπιμέλεια τής έκδοσης.

Ζητούν βιβλία Ο ’Εκπολιτιστικός Σύλλογος τοϋ χωριού Μιξόρρουμα 'Αγίου Βασιλείου Ρεθύμνου Κρήτης, πού ιδρύθηκε

Ο ΚΑΘΡΕΦΤΗΣ ΤΗΣ ΜΑΡΙΖΑΣ ΚΩΧ Ό δίσκος πού περιμέναμε άπό τήν Μαρίζα. Έ δώ τήν γνωρίζουμε σάν συν­ θέτη, στιχουργό καί έρμηνεύτρια τής αλήθειας πού φέρνει μέσα της.

13

ΕΚΔΟΤΕΣ

Ό «Έρμείας»

Τό σήμα τού «Έρμεία»

Αποτέλεσμα συλλογικής πρωτοβουλίας πέν­ τε φοιτητών τής Νομικής ό «Έρμείας» ξεκίνη­ σε τήν έκδοτική του προσπάθεια τό 1969 μέ άρχικό κεφάλαιο 25.000 δραχμές. Λίγους μή­ νες μετά, τά τέσσερα άπό τά πέντε μέλη τής έκδοτικής του όμάδας άποχώρησαν κι άπό τό­ τε ίδιοκτήτρια καί ύπεύθυνη τών έκδόσεων εί­ ναι ή κ. Μαρίνα Τσουκάρη. Ή έκδοτική δραστηριότητα τού «Έρμεία» άπλώθηκε στοάς τομείς τής λογοτεχνίας, τής διαφήμισης, τοϋ θεάτρου, τού κινηματογρά­ φου, τής μελέτης, του δοκιμίου, τού παιδικού καί τού πολιτικού βιβλίου. Οί τίτλοι του φτά­ νουν σήμερα τούς 100, πολλοί δμως άπ’ αύτούς δέν κυκλοφορούν πιά. ’Από τά βιβλία τού «Έρμεία» μεγάλη έμπορική έπιτυχία γνώρισαν τό λεύκωμα «Σήμερα πε­ θαίνει ό φασισμός» καί τό έργο τού Νίκου Δή­ μου «Ή δυστυχία τοϋ νά είσαι Έλλην». ’Αντί­ θετα, άπέτυχαν έμπορικά τό λεύκωμα γιά τή «Γυάρο» καί τό θεατρικό έργο τοϋ ’Ιάκωβου Καμπανέλλη «Τό μεγάλο μας τσίρκο». Ανάμεσα στούς ύπόλοιπους τίτλους τοϋ «Έρμεία» έπισημαίνουμε τά έργα: «Τό πορτραίτο τού καλλιτέχνη» τοϋ Τζέημς Τζόυς, «Σενάρια» τού Ίννκμαρ Μπέργκμαν, «Καφε­

14

νείο τό Βυζάντιο» τοϋ Κώστα Ταχτσή, «Μέ τό διάβολο στό κορμί» τοϋ Ραϋμόν Ραντιγκέ, «Τό σκυλί τών Μπάσκερβιλ» τοϋ Άρθουρ Κόναν Ντόυλ, «Ό μεγάλος Γκάτσμπυ» τοϋ Φράνσις Σκώτ Φιτζέραλντ, «Οικογενειακή συγκέντρω­ ση» τοϋ Τ. Σ. Έλιοτ, «Άσμα γιά τό σκιάχτρο τής Λουζιτάνια» τοϋ Πέτερ Βάις, «Θέματα έπικοινωνίας», «Σκέψεις γιά τήν άναγκαιότητα τής άγάπης» καί «Προσεγγίσεις» τοϋ Νίκου Δήμου, «Ή μαγεία τοϋ Παπαδιαμάντη», «Προ­ σανατολισμοί» καί «Σηματολόγιον» τοϋ Όδυσσέα Έλύτη, «Γιά τόν Μαρσέλ Προύστ» τοϋ Σάμουελ Μπέκετ, «Φαύστα» τοϋ Μπόστ, «Μικρός ιδιωτικός φόνος» τής Κατερίνας Πλασσαρά, «20 πεζά ποιήματα» τοϋ Αρθούρου Ρεμπώ, «Ελληνική πεζογραφία 1976», « Ελληνική πε­ ζογραφία ’81», «Οί περιπέτειες τής Άλικης στή χώρα τών θαυμάτων» τοϋ Lewis Carroll κ.ά. Οί τίτλοι τοϋ «Έρμεία» είναι βέβαια λίγοι σέ σχέση μέ τό διάστημα τής λειτουργίας του. Όμως ή ίδιοκτήτριά του δέν άσχολιόταν δλα αύτά τά χρόνια μονάχα μέ έκδόσεις. Άπό τό 1970 μέχρι τό ’80 διατηρούσε στήν όδό Βουκουρεστίου ένα βιβλιοπωλείο, τό «Καρτιέ Λατέν», πού τά χρόνια τής δικτατορίας ήταν γνω­ στό στέκι άντιστασιακών κάθε άπόχρωσης. Μετά τό «Καρτιέ Λατέν» ή Μαρίνα Τσουκάρη έστησε στήν 'Ομήρου ένα άλλο βιβλιοπωλείο, τόν «Έρμεία», τό όποιο όμως έκλεισε πολύ γρήγορα. Άπό τό 1979 ό «Έρμείας» πήρε τά άποκλειστικά δικαιώματα τών έκδόσεων «Γα­ λαξίας» καί μέχρι τώρα έχει έκδώσει 30 περί­ που άπό τά παλιά του βιβλία. ΟΙ τίτλοι τοϋ «Γαλαξία», πού κατά κοινή όμολογία ήταν άπ’ τούς καλύτερους έκδοτικούς μας οίκους, άνέρχονται στούς 300 καί περιλαμβάνουν πολ­ λά σημαντικά έργα έλλήνων καί ξένων συγγρα­ φέων. Ό «Έρμείας», έκτός άπό τό άποκλειστικό δικαίωμα έπανέκδοσης αύτών τών τίτλων, έχει έπίσης τό δικαίωμα νά χρησιμοποιεί τή φίρμα τοϋ «Γαλαξία» καί γιά καινούριες έκδόσεις.

ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΕΣ

Ή βιβλιοθήκη τοϋ Εύγενίδειου Ιδρύματος

Ιδρύματος

Σ’ έναν εύχάριστο καί καλαίσθητο χώρο τοϋ Εύγενίδειου 'Ιδρύματος στεγάζεται έδώ καί εί­ κοσι χρόνια μιά άξιόλογη έπιστημονική καί τε­ χνική βιβλιοθήκη, άπό τίς λίγες δυστυχώς πού λειτουργούν σ’ αύτό τόν τόπο. Ή βιβλιοθήκη άρχισε νά συγκροτείται τό 1962 καί ήταν μιά άπό τίς πολλές δραστηριό­ τητες τού Εύγενίδειου 'Ιδρύματος στήν προσπάθειά του νά συμβάλει στή βελτίωση τής έπιστημονικής καί τεχνικής μας έκπαίδευσης. Ή συλλογή της άποτελεϊται άπό βιβλία καί περιοδικά σέ πέντε γλώσσες (έλληνικά, άγγλικά, γαλλικά, γερμανικά καί λίγα Ιταλικά) καί κα­ λύπτει όλους τούς κλάδους τών θετικών καί φυσικών έπιστημών καί τής τεχνολογίας. Ή συλλογή περιλαμβάνει έπίσης βιβλιογραφίες καί καταλόγους περιοδικών, καθώς κι ένα μι­ κρό τμήμα μέ βιβλία έλληνικής Ιστορίας, λογο­ τεχνίας καί τέχνης. Ή βιβλιοθήκη είναι άνοιχτή σέ όλους καί ή πρόσβαση στά ράφια της τελείως έλεύθερη. Διαθέτει άναγνωστήριο καί δανείζει τά πε­ ρισσότερα άπό τά βιβλία της (γιά μιά έβδομάδα, άλλά μέ δικαίωμα άνανέωσης). Γιά δσα δέν δανείζει, βγάζει ατούς ένδιαφερόμενους φω­ τοτυπίες. Διαθέτει έπίσης τμήμα πληροφο­ ριών, άπό τό όποιο οί άναγνώστες μπορούν νά ζητήσουν όποιαδήποτε πληροφορία γιά τό ύλικό της άλλά καί γενικότερες πληροφορίες γιά

τεχνικά καί βιβλιογραφικά θέματα πού τούς άπασχολοϋν. Τό κοινό τής βιβλιοθήκης είναι κυρίως φοι­ τητές καί σπουδαστές. Τήν έπισκέπτονται δμως καί άρκετοί καθηγητές τεχνικών σχολών, οί συγγραφείς τών τεχνικών έκδόσεων τοϋ 'Ιδρύματος Εύγενίδη καί πολλοί μαθητές τών σχολείων τής περιοχής. Τό ύλικό της είναι ταξινομημένο μέ τό Δεκα­ δικό Σύστημα ταξινόμησης (Μ. Dewey) καί σέ μερικές ειδικές περιπτώσεις μέ τό σύστημα U.D.C. Γιά τήν έξυπηρέτηση τών άναγνωστών ύπάρχει κατάλογος όλων τών βιβλίων καί πε­ ριοδικών τής βιβλιοθήκης. Ό κατάλογος αύτός είναι σέ δελτία κατά συγγραφέα, τίτλο καί θέμα. Αποτελεϊται άπό δύο μέρη (έλληνικό γιά τά έλληνικά έντυπα καί λατινικό γιά τά ξενό­ γλωσσα) καί είναι πάντα ένημερωμένος. Προσπάθεια τών βιβλιοθηκάριων τοϋ 'Ιδρύ­ ματος είναι νά φτιαχτεί ένας δίγλωσσος θεμα­ τικός κατάλογος (έλληνικός-άγγλικός), ό όποιος θά περιλαμβάνει ταξινομημένο δλο τό ύλικό πού περιέχεται στά βιβλία καί τά περιο­ δικά τής βιβλιοθήκης. Ή προσπάθεια αύτή άρ­ χισε τό 1962 μαζί μέ τήν όργάνωση τής βιβλιο­ θήκης καί συνεχίζεται άκόμη. 'Υπάρχουν όμως δυσκολίες στήν έπεξεργασία καί τήν έκδοση τοϋ ύλικοϋ, γιατί τό προσωπικό τής βιβλιοθή­ κης έχει μειωθεί αισθητά τά τελευταία χρόνια. Ή λιτότητα πού μπήκε όρμητικά στή ζωή μας έδώ καί πολύν καιρό είχε τίς άρνητικές της έπιπτώσεις καί στή βιβλιοθήκη τοϋ Εύγενίδειου. Ή συλλογή τών βιβλίων της, πού άνέρχεται σήμερα ατούς 19.000 τόμους, δέν αύξάνεται πιά μέ τόν παλιό ρυθμό, ένώ τά περιοδι­ κά, πού άριθμοϋσαν κάποτε τούς 250 τίτλους, έχουν τώρα μειωθεί ατούς ,15. Βέβαια ή βιβλιοθήκη έξακολουθεΐ άκόμη νά παρέχει σημαντική κάλυψη στόν άναγνώστη σέ βιβλία καί περιοδικά, άλλά δυστυχώς δέν μπορεί νά έχει πιά τίς παλιές της δραστηριό­ τητες -πού δέν περιορίζονταν μόνο στό δικό της χώρο. Τά προηγούμενα χρόνια τό προσωπικό τής βιβλιοθήκης είχε πολλές φορές βοηθήσει στό στήσιμο άλλων βιβλιοθηκών καί είχε συμβάλει

15

ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΕΣ ατήν πρακτική έκπαίδευση πολλών έπαγγελματιών (καί μή) βιβλιοθηκάριων. Ή βιβλιοθήκη έχει έπίσης μειώσει καί τις ώρες λειτουργίας της. Είναι άνοιχτή μόνο τά πρωινά, άπό τίς 9.30-2.30 (έκτός Σαββάτου καί Κυριακής).

Παρά τίς όποιες δυσκολίες, τό προσωπικό τής βιβλιοθήκης φροντίζει Ιδιαίτερα γιά τήν ένημέρωση τών άναγνωστών. Πληροφορίες γιά τό ύλικό τής βιβλιοθήκης, γιά τεχνικά καί βι­ βλιογραφικά θέματα, δίνονται καί τηλεφωνικά, άπό τόν άριθμό 94.111.81.

Ή βιβλιοθήκη του ΙΚΑ Η βιβλιοθήκη του ΙΚΑ, ή μοναδική στήν 'Ελ­ λάδα βιβλιοθήκη γιά θέματα κοινωνικής άσφάλισης, μπήκε σέ μία νέα φάση λειτουργίας, μέ δική της μόνιμη στέγη καί μέ νέο σύστημα όργάνωσης καί ταξινόμησης τών βιβλίων καί τών περιοδικών. Δέν είναι γνωστό πότε άκριθώς Ιδρύθηκε αύτή ή βιβλιοθήκη, άν καί ή προσπά­ θεια συλλογής βιβλίων καί περιοδικών, στόν τομέα αύτό, πρέπει νά άρχισε γύρω στό 1938. Στις άρχές μάλιστα τού Β' παγκοσμίου πολέ­ μου ή βιβλιοθήκη άριθμοΰσε ήδη άρκετούς τό­ μους, πού άποτελούν καί τόν πυρήνα τής ση­ μερινής συλλογής. Κύριος στόχος τής βιβλιοθήκης τού ΙΚΑ εί­ ναι ή κάλυψη τών άναγκών τού προσωπικού τού Ιδρύματος. Παρ’ όλα αύτά, ή είσοδος έπιτρέπεται καί σέ δικηγόρους, έρευνητές, στε­ λέχη έργατικών σωματείων, έργοδότες ή άλ­ λους έπαγγελματίες πού ένδιαφέρονται γιά θέματα κοινωνικών άσφαλίσεων. Στεγάζεται πιά μόνιμα σ’ έναν είδικό χώρο τού 5ου όρόφου τού κτιρίου τού ΙΚΑ, στήν όδό Μενάνδρου 43, όπου ύπάρχει καί άναγνωστήριο γιά όσους θέλουν νά μελετήσουν έπιτόπου. Ή βιβλιοθήκη έχει όργανωθεί σήμερα ώστε νά μπορεί τό άναγνωστικό καί δανειστικό κοι­ νό νά έξυπηρετεϊται γρήγορα καί εύκολα. Οί συλλογές είναι τοποθετημένες σέ άνοιχτά ρά­ φια καί έτσι οί ένδιαφερόμενοι δέν χρειάζον­ ται τή βοήθεια κάποιου τρίτου γιά νά συμβουλευθοϋν ένα άπό τά βιβλία ή τά περιοδικά. Όσο γιά τήν άναζήτηση κάποιας συγκεκριμέ­ νης έκδοσης, δέν παρουσιάζει δυσκολία. ’Υπάρχει ένας ένημερωτικός πίνακας μέ λε­ πτομερείς όδηγίες γιά τή χρήση τού δελτιοκατάλογου, στόν όποιο μπορεί κανείς νά βρει τό ύλικό, άν κοιτάξει κάτω άπό τό όνομα τού συγ­ γραφέα, τόν τίτλο ή τό θέμα. Υπάρχουν όμως καί άλλα βοηθήματα, πού είναι ιδιαίτερα χρήσιμα στήν άνεύρεση τού

16

ύλικοϋ. Π.χ. στόν πίνακα άνακοινώσεων βρί­ σκεται άναρτημένος ένας όδηγός πού περιέ­ χει συνοπτικές πληροφορίες γιά τό σύστημα ταξινόμησης, καθώς καί ένας κατάλογος θεμά­ των πού συντάχθηκε ειδικά γιά τή βιβλιοθήκη τού ΙΚΑ. Ο κατάλογος αύτός περιέχει τά πιό σημαντικά θέματα κοινωνικής άσφάλισης, στά έλληνικά καί άγγλικά, καθώς καί πληροφορίες γιά τή θέση τού ύλικοϋ, πού άναφέρεται στό θέμα αύτό, στά ράφια. Βασικά ή βιβλιοθήκη πρόκειται νά καλύψει όλα τά θέματα πού έχουν άμεση σχέση μέ τήν κοινωνική άσφάλιση. "Ετσι, ύπάρχουν έκδόσεις πού άναφέρονται στά συστήματα κοινωνικής άσφάλισης διαφόρων χωρών, στή νομοθεσία, τίς τεχνικές καί διοικητικές πλευρές της. ’Επί­ σης, ειδικές έκδόσεις γιά τήν άσφάλεια άτυχημάτων, τήν προστασία τών άνέργων, τίς συν­ θήκες έργασίας, τή συνταξιοδότηση, τήν άποκατάσταση, τά έπιδόματα άσθενείας κλπ. Υπάρχουν έπίσης βιβλία γενικότερου ένδιαφέροντος πού καλύπτουν τομείς όπως ή κοινωνιολογία, τά οικονομικά, οί νομικές έπιστήμες, τά έργατικά θέματα, ή δημόσια διοίκηση καί ή ιατρική. Ή βιβλιοθήκη περιέχει περίπου 8.000 τό­ μους άπό βιβλία καί περιοδικά τά όποια έχουν όργανωθεί σέ 6 βασικές συλλογές: (1) Ιστορι­ κή συλλογή βιβλίου, (2) Σύγχρονη συλλογή βι­ βλίου, (3) Κωδική συλλογή βιβλίου, (4) Πληρο­ φοριακή συλλογή, (5) Συνέδρια καί (6) Περιοδικά.

• Ή Ιστορική συλλογή περιλαμβάνει όλα τά βιβλία πού άποκτήθηκαν πριν τό 1945. Ανάμεσά τους βρίσκει κανείς σημαντικό άριθμό γερ­ μανικών έκδόσεων καί μελετών τού Διεθνούς Γραφείου Έργασίας.

• Ή νέα συλλογή περιλαμβάνει τά βιβλία πού άποκτήθηκαν μετά τό 1945. Τό μεγαλύτε­ ρο μέρος τής συλλογής άποτελεϊται άπό έκδό-

ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΕΣ

σεις έθνικών καί διεθνών όργανισμών κοινωνι­ κών άσφαλίσεων καί άπό έκδόσεις νομικού καί στατιστικού περιεχομένου.

• Ή συλλογή τών κωδίκων άποτελεϊται άποκλειστικά άπό σειρές έλληνικών νόμων καί άλλες νομοθετικές έργασίες πού σχετίζονται μέ τήν κοινωνική άσφάλιοη.

• Η συλλογή τών πληροφοριακών βιβλίων περιλαμβάνει έξειδικευμένα λεξικά, έγχειρίδια καί έγκυκλοπαίδειες. Υπάρχουν πλήρεις σει­ ρές μέ όδηγούς καί βιβλιογραφίες άπό τή Διε­ θνή "Ενωση Κοινωνικών Άσφαλίσεων, πού πε­ ριέχουν τά όνόματα καί τίς διευθύνσεις δλων σχεδόν τών έθνικών όργανισμών κοινωνικής άσφάλισης, καθώς καί άναφορές σέ βιβλία καί άρθρα περιοδικών άπ’ δλο τόν κόσμο.

• Ή συλλογή συνεδρίων περιλαμβάνει άνακοινώσεις καί πρακτικά συνεδρίων ή συναντή­ σεων. Ιδιαίτερα πλούσιο είναι τό ύλικό πού άφορά τά διεθνή συνέδρια τού Διεθνούς Γρα­ φείου ’Εργασίας καί τής Διεθνούς "Ενωσης Κοινωνικών Άσφαλίσεων.

• Πάνω άπό τό 70% τής συλλογής τών πε­ ριοδικών είναι ξένες έκδόσεις. Σ’ αύτήν περι­ λαμβάνονται άλα σχεδόν τά διεθνώς άναγνωρισμένα περιοδικά πού κυκλοφορούν στόν το­ μέα τής κοινωνικής άσφάλισης. Τά παλαιότερα τεύχη, πού είναι δεμένα σέ τόμους, κρατούν­ ται μόνιμα στή βιβλιοθήκη. Τά πρόσφατα τεύ­ χη είναι τοποθετημένα στό κέντρο τού χώρου τής βιβλιοθήκης γιά νά τραβούν τήν προσοχή τού κοινού. Άς σημειωθεί ότι κάθε συλλογή καταλαμβά­ νει ξεχωριστό τμήμα τής βιβλιοθήκης, ένώ ό διαχωρισμός τών τμημάτων είναι τόσο έμφανής, ώστε νά μπορεί τό κοινό εύκολα καί σέ πολύ μικρό διάστημα νά βρίσκει αύτό πού ζη­ τά. Πέρα άπό τήν κεντρική βιβλιοθήκη, ύπάρχουν καί μικρότερες συλλογές έντύπων σέ 200 ύπηρεσίες τού ΙΚΑ γιά τήν κάλυψη τών καθη­ μερινών άναγκών τού προσωπικού τους. Οί συλλογές αύτές ύπάγονται στήν κεντρική βι­ βλιοθήκη τής διοικήσεως, πού έχει τήν εύθύνη γιά άλες τίς παραγγελίες καί κρατά καταλό­ γους μέ τό άκριβές περιεχόμενο κάθε συλλο­ γής. ’’Ετσι, ένας συλλογικός κατάλογος περιο­ δικών διευκολύνει τήν ύπηρεσία τής βιβλιοθή­ κης στή χρησιμοποίησή τους, ένώ άποφεύγεται καί ή άσκοπη σπατάλη τής διπλής ή τρι­ πλής παραγγελίας τού ίδιου περιοδικού. Στόν κατάλογο αύτό περιέχεται ό τίτλος κάθε πε­ ριοδικού, οί ύπάρχοντες τόμοι καί τό άνομα τής ύπηρεσίας όπου μπορεί νά τούς βρει κα­ νείς. Έτσι, ή άντληση κάθε σχετικής πληροφο­ ρίας είναι πολύ εύκολη.

Γιά χρόνια ή έλλειψη ειδικού χώρου είχε ούσιαστικά άχρηστεύσει τή βιβλιοθήκη. Τώρα, πού οί συλλογές έχουν ταξινομηθεί, δέν μένει παρά μόνο νά ένημερωθοϋν καί οί άρμόδιοι νά καταβάλουν κάθε δυνατή προσπάθεια γιά τήν άπόκτηση δλων τών έκδόσεων τών μεγάλων ινστιτούτων καί τών κρατικών όργανισμών κοι­ νωνικών άσφαλίσεων κλπ. τών χωρών μελών τής ΕΟΚ άλλά καί τών άλλων εύρωπαϊκών κρα­ τών, τών ΗΠΑ, τής Αύστραλίας, τού Καναδά καί τών χωρών τού Τρίτου Κόσμου. Οί βάσεις γιά τή συστηματική λειτουργία τής βιβλιοθήκης έχουν ήδη τεθεί κατά τά πρότυπα τών σύγχρονων ειδικευμένων βιβλιοθηκών τού έξωτερικοϋ. Έχει μάλιστα συνταχθεΐ μία σειρά έγχειριδίων γιά νά διευκολύνεται ό έκάστοτε υπεύθυνος τής βιβλιοθήκης τού ΙΚΑ στή σύν­ ταξη τών καταλόγων, στήν ταξινόμηση τών βι­ βλίων καί στήν άντιμετώπιση διαφόρων προ­ βλημάτων τεχνικής φύσεως πού μπορεί νά προκόψουν. "Ολοι δσοι έργάστηκαν γιά τή δημιουργία της, έλπίζουν δτι στό μέλλον ή βιβλιοθήκη τού ΙΚΑ θά μπορέσει νά λειτουργήσει σάν μία ύπη­ ρεσία πληροφοριών, έξασφαλίζοντας τήν άρ­ τια ένημέρωση τού προσωπικού της. Αύτό ση­ μαίνει δτι ή βιβλιοθήκη θά είναι σέ θέση: • νά έκδίδει καί νά κυκλοφορεί κατάσταση μέ τίς καινούριες έκδόσεις πού ύπάρχουν σ’ αύτήν καθώς καί στις άλλες ύπηρεσίες τού ΙΚΑ• νά στέλνει στίς διάφορες ύπηρεσίες πλη­ ροφορίες γιά νέες έκδόσεις σχετικά μέ τόν το­ μέα τών ένδιαφερόντων τους· • νά συντάσσει βιβλιογραφίες θεματικού ένδιαφέροντος. "Ομως ό βασικός ρόλος πού θά διαδραματί­ σει αύτή ή ύπηρεσία θά είναι ό ρόλος τού κα­ θοδηγητή στήν άνεύρεση, άπό τό προσωπικό τού ΙΚΑ, τών κατάλληλων καί άπαραίτητων πληροφοριών. ΑΝΝ ΜΑΡΤΙΝ-ΠΑΠΑΖΟΓΛΟΥ

17

ΑΠ’ ΟΛΗ ΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ

«Εραστές» καί «πελάτες» στά Γιάννινα

Γιάννινα

"Οπως είναι γνωστό, τόν περασμένο χρόνο οΐ Ιδιοκτήτες του αθηναϊκού βιβλιοπωλείου «Δωδώνη» άνοιξαν ένα καινούριο βιβλιο­ χαρτοπωλείο στά Γιάννινα, μέ τήν ίδια όνομασία. Πιστεύοντας ότι θά ήταν ένδιαφέρον νά πληροφορηθοϋν οί άναγνώστες μας γιά τή φυσιογνωμία τού άναγνωστικοϋ κοινού μιας άρκετά μεγάλης έπαρχιακής πόλης, ζητήσαμε άπό τήν κ. Μαρία Λάζου, υπεύ­ θυνη τού βιβλιοπωλειακοϋ τμήματος τής γιαννιώτικης «Δωδώνης», νά μάς δώσει μιά σύντομη εικόνα αύτοϋ τού κοινού, ύποκειμενική βέβαια, άλλά πάντως άπό «πρώτο χέρι».

ΓΙΑΝΝΙΝΑ, Ιανουάριος. ’Ανοίξαμε τέλη τού Όκτώβρη. Αύτό τό λέμε ένδεικτικά, γιά τό γε­ γονός πώς δέν περικλείουμε στά συμπεράσματά μας τήν κίνηση των μαθητών στις άρχές τής σχολικής περιόδου. 'Επομένως, ή ύπάρχουσα κίνηση είναι πραγματική, κατά προσέγ­ γιση, γιατί τά Γιάννινα είναι πανεπιστημιακή πόλη καί οί φοιτητές -αύτόχθονες καί ξένοιάποτελοϋν μιά σταθερή μερίδα κοινού, καθη­ μερινά, έκτος άπό τίς διακοπές. Οί φοιτητές αύτοί δέν άγοράζουν μονάχα τά βοηθήματά τους, άλλά, σάν καλοί δέχτες πού είναι, άποτελοϋν, μαζί μέ τόύς περισσότερο άπαιτητικούς άναγνώστες, τήν κύρια δύναμη τού άναγνωστικοϋ κι έπομένως τού άγοραστικοϋ κοι-

18

Πέρα δμως άπό τούς φοιτητές, ύπάρχουν οί «έραστές» τού βιβλίου. 'Επιμένω σ’ αυτόν τό διαχωρισμό: οί «έραστές» καί οί «πελάτες». Στά Γιάννινα ύπάρχει τό ποσοστό έκεϊνο πού δικαιώνει τίς προσπάθειες ένός καλού βιβλιο­ πωλείου. Καί τό καλό βιβλιοπωλείο στόχο του έχει ν’ άναπτύξει όσο γίνεται περισσότερο τήν «έρωτική», θά ’λεγα, αύτή σχέση μεταξύ άναγνώστη καί χώρου -χωρίς βέβαια νά παραβλέ­ πει τόν καλό πελάτη καθώς καί τόν άπλό πε­ λάτη πού σιγά σιγά θά φτάσει -κ ι αύτό έξαρτιέται άπό τό βιβλιοπωλείο τό ίδιο- στήν ποθούμενη σχέση. Τί άγοράζει αύτό τό κοινό; Μελέτες, δοκίμια, κάθε καινούριο λογοτεχνικό βιβλίο, πολιτικά, ιστορικά, φιλοσοφικά, σωστό παιδικό βιβλίο γιά τά παιδιά του. Εκεί πού περισσότερο θά ήθελα νά σταθώ είναι στά παιδιά-πελάτες. Στις έπαρχιακές πό­ λεις -καί νομίζω πώς αύτό Ισχύει γιά τίς περισσότερες- τά παιδιά, λόγω τών μικρών άποστάσεων καί τού ίδιάζοντα τρόπου ζωής, κυκλοφορούν μόνα τους κι άσκήθηκαν στό νά ψωνίζουν μόνα τους. Τά παιδιά αύτά λοιπόν έρχονται στό βιβλιοπωλείο όργανωμένα· ξέ­ ρουν ν’ άγοράσουν τά βιβλία τους. Ξεφυλλί­ ζουν, συγκρίνουν, βγάζουν τά συμπεράσματά τους. Γενικά, έχουν σωστά κριτήρια. Κι αύτό ξεκινάει άπό τά έξι-έφτά τους χρόνια, ώσπου νά συστηματοποιηθεί περισσότερο στήν έφηβεία. Συμπερασματικά θά πούμε πώς τό κοινό τής έπαρχίας -άν κρίνουμε άπό τά Γιάννινα, πα­ ρόλο πού ή παλιά πνευματική παράδοση τής πόλης αύτής ύπαγορεύει διαφορετικούς κα­ νόνες, πιστεύουμε όμως πώς τό ίδιο ισχύει καί γι’ άλλες πόλεις- είναι ένα κοινό «στόφας». Αύτό βγαίνει κι άπό καλούς θιάσους πού γυρ­ νάνε στήν ’Αθήνα κατενθουσιασμένοι άπό τήν ποιότητα τών έπαρχιωτών. Συμπέρασμα: "Αν δημιουργηθούν καλύτερες πολιτιστικές συνθήκες γιά τά παιδιά καί τούς νέους, στό μέλλον, έλπίζω πώς θά μεγαλώσει τό ποσοστό τών «έραστών», πράγμα πού θά έπιβάλει ατούς βιβλιοπώλες μεγαλύτερη ποιότητα καί οπωσδήποτε καί καλύτερες έκδόσεις. Αύτή βέβαια είναι μιά άλλη ιστορία, πού έχει συζητηθεί άρκετά. ΜΑΡΙΑ ΛΑΖΟΥ

ΤΟ ΞΕΝΟ ΒΙΒΛΙΟ

Ή κελτική παράδοση στήν έποχή μας ΛΟΝΔΙΝΟ, Φεβρουάριος. Οί Κέλτες, δπως ξέ­ ρουμε, ζοϋσαν σ’ ένα μεγάλο μέρος τής σημερι­ νής Δυτικής Εύρώπης. Γιά πολλούς αιώνες κα­ τοικούσαν καί στά βρετανικά νησιά. Μέχρι τόν 5ο αίώνα μ.Χ., πού καταφθάσανε οί Άγγλοσάξονες, όλόκληρος ό πληθυσμός τής σημερινής ’Αγγλίας, Σκωτίας, Ούαλλίας καί ’Ιρλανδίας ήταν κελτικός. ’Ακόμη καί σήμερα ή μεγάλη πλειοψηφία των κατοίκων τής Σκωτίας, Ούαλλίας καί ’Ιρλανδίας έχει καταγωγή κελτική καί διατηρούν πολλές άπό τίς παραδόσεις αύτού τού λαού (ή καλύτερα αύτής τής οικογένειας φυλών), πού, δπως έχουν άποδείξει οί Ιστορικές καί άρχαιολογικές έρευνες, κάθε άλλο παρά βάρβαρος ήταν. 'Αφορμή γιά τούτα τά λίγα εισαγωγικά λόγια στάθηκε ή πρόσφατη έπανέκδοση ένός βιβλίου μέ τόν πολύ γενικό τίτλο «Κελτική κληρονομιά» (Celtic Heritage), γραμμένο άπό δύο Ούαλλούς πανεπιστημιακούς δασκάλους: τόν Αλγουιν Ρής καί τόν άδελφό του Μπρίνλεϋ (Alwyn καί Brinley Rees). Ό πρώτος πέθανε πρίν τελειώσει τό βιβλίο, πού όλοκληρώθηκε άπό τόν δεύτερο. Τό βιβλίο άσχολεΐται μέ τίς άρχαΐες παραδό­ σεις, ούσιαστικά μέ τή μυθολογία τής Ούαλλίας καί τής ’Ιρλανδίας. Ένας όλόκληρος κόσμος άπό ήρωες πού πραγματοποιούν άπίθανα κα­ τορθώματα ή διαπράττουν σκληρές καί άπάνθρωπες πράξεις, ξεδιπλώνεται σιγά σιγά στις σελίδες τού βιβλίου. Όπως είναι φυσικό, οί πε­ ρισσότεροι μύθοι άναφέρονται στήν ’Ιρλανδία, δχι γιατί ή ούαλλική μυθολογία είναι φτωχή άλλά γιατί ή Ιρλανδική είναι άνεξάντλητη. 'Εκείνο πού κουράζει τόν άναγνώστη είναι τά δυσκολοπρόφερτα όνόματα τών ήρώων καί τών θεών. Νά μερικά παραδείγματα: Κοναίρ Μόρ, Κόρμακ Μάκ Α'ίρτ, Νιάλλ Φιάχρα, Γκεράιντ Έρμπιν. Σταματώ γιατί ή άπαρίθμηση δέν θά είχε κανένα νόημα. ’Αρκεί μόνο νά τονιστεί δτι οί αιμομιξίες άποτελοϋν συνηθισμένο φαινόμενο, καί έτσι έκτός άπό τά όνόματα τό ’ίδιο περίπλο­ κες είναι καί οί συγγένειες. Όπως συμβαίνει σχεδόν πάντα στις μυθολο­ γίες, πολλές φορές καταγράφονται διάφορες παραλλαγές τής ίδιας Ιστορίας. Συνήθως αύτές Οφείλονται στήν έπίδραση τοπικών παραγόν-

and Τό εξώφυλλο τού βιβλίου γιά τήν κελτική παράδοση. Τό κυκλικό σχήμα είναι ένα άπό τά χαρακτηριστικά κελτικά σχέδια μέ μαγικές Ιδιότητες (!)

των, γιατί δέν πρέπει νά ξεχνούμε πώς ή κελτική ’Ιρλανδία ήταν χωρισμένη σέ πέντε «βασίλεια». Όπως είναι φυσικό, στό καθένα ύπήρχαν πε­ ρισσότερο ή λιγότερο «δημοφιλείς» ήρωες. "Ετσι οί παραλλαγές τονίζουν τά κατορθώματα τού πιό άγαπητοϋ τοπικού ήρωα ή ήμίθεου πιό πολύ. Συχνά οί τοπικοί βασιλιάδες έμφανίζονται σάν άπόγονοι τού α ή β θεού. Όλα αύτά θυμίζουν ώς ένα βαθμό άλλες μυ­ θολογίες, άκόμη καί τήν έλληνική. ’Εκείνο όμως πού είναι ίσως κάπως περίεργο είναι ή όμοιότητα πού παρουσιάζουν συχνά κελτικοί μύθοι μέ άντίστοιχους μύθους τής 'Ινδίας. Οί συγγρα­ φείς παραθέτουν πολλές τέτοιες όμοιάτητες. Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι οί άναλογίες

19

ΤΟ ΞΕΝΟ ΒΙΒΛΙΟ άνάμεσα στόν ’Ιρλανδό Μόλιγκ καί τόν Βισνού τής 'Ινδίας. Καί οι δυό ζούσαν σάν έρημίτες, καί οί δυό ζούσαν άπό έλεημοσύνη, καί οί δυό κρα­ τούσαν μπαστούνια άπό είδικό μαγικό ξύλο πού έδιωχνε τά κακά πνεύματα. Τέλος, τόσο ό Ιρλαν­ δός ήμίθεος δσο καί ό Ινδός χρησιμοποιούσαν τή μέθοδο τών «τριών μαγικών πηδημάτων» γιά νά έξουδετερώσουν τούς έχθρούς τους. ΟΙ όμοιότητες είναι τόσες, πού πρέπει νά άποκλεισθεΐ ή άπλή σύμπτωση. Δέν ύπάρχει άμφιβολία πώς οί Κέλτες καί οί 'Ινδοί άντλήσανε άπό κάποια πανάρχαια κοινή πηγή. Από κεϊ καί πέρα άνοίγει ό δρόμος γιά κάθε είδους είκασία. Οί συγγραφείς ύποστηρίζουν πώς ή κοινή πηγή πρέπει νά άναζητηθεϊ κάπου στήν Κεντρική 'Ασία, άπ’ δπου ξεκινήσανε οί πρόγονοι καί τών δύο λαών μερικές χιλιετηρίδες π.Χ. Δέν πρέπει νά ξεχνούμε πώς δ,τι ξέρουμε σή­ μερα άπό τίς παραδόσεις καί τούς θρύλους τής Ιρλανδίας καί τής Ούαλλίας έφτασε ώς τήν έποχή μας μέσα άπό μεσαιωνικά κείμενα. Μέ άλλα λόγια, πέρασε άπό τό κόσκινο τού χριστιανι­ σμού. Θά περίμενε έπομένως κανείς κάποια μορφή «καθαρίσματος» τών μύθων άπό έννοιες καί ιδέες άντίθετες μέ τή χριστιανική ήθική. "Ομως κάτι τέτοιο έχει συμβεϊ σέ μικρό μόνο βαθμό. Ίσως γιατί καί οί ’Ιρλανδοί καί οί Ούαλλοί ήθελαν πάντα νά τονίζουν τήν κελτική τους ταυτότητα, σέ άντίθεση μέ τούς "Αγγλους καί τή γερμανοσκανδιναβική τους καταγωγή. 'Έτσι ό χριστιανισμός τών άπογόνων τών Κελτών, άν καί έντονος, διάθετε άρκετή εύρύτητα, ώστε νά χω­ ρούν μέσα του πολλές έπιθιώσεις τής παλαιότερης έποχής. ’Αρκετοί θεοί καί ήρωες τών Κελ­ τών ούσιαστικά συγχωνεύθηκαν μέ άγιους τής νεότερης θρησκείας. ’Ιδιαίτερο ένδιαφέρον γιά τόν έλληνα άναγνώστη παρουσιάζει ή παράδοση σύμφωνα μέ τήν όποια «τά παλιά χρόνια» μιά όμάδα άποίκων ξεκίνησε άπό τήν Κρήτη καί πήγε νά έγκατασταθεΐ κάπου στήν Ίβηρική χερσόνησο, στή σημε­ ρινή βόρεια ’Ισπανία. Ό άρχηγός τους ό Ίθ, γιός τού Μπρέγκον, έχτισε έναν πανύψηλο πύργο γιά νά έλέγχει τήν περιοχή. ’Από τήν κορυφή του. μιά μέρα πού δέν είχε διόλου όμίχλη. άντί-

20

κρισε μακριά στόν όρίζοντα τήν ’Ιρλανδία!... ’Έτσι άποφάσισε νά ξεκινήσει μ’ ένα καράβι πρός τά έκεΐ γιά νά δει τί είδους χώρα ήταν αύτό τό μακρινό νησί μέσα στόν ’Ατλαντικό. Ό Ίθ άγάπησε άμέσως τόν τόπο καί έτσι οί Κρητικοί έγκατασταθήκανε στά δυτικά παράλια τής ’Ιρ­ λανδίας. Στήν περιοχή αύτή μέχρι σήμερα διη­ γούνται παραμύθια γιά κάποιο τέρας πού ήταν μισό άνθρωπος καί μισό ταύρος! Καί κάτι άλλο: είναι πολύ πιό μελαχρινοί άπό τούς ύπόλοιπους ’Ιρλανδούς! Νομίζω πώς θά ήταν παράλειψη άν δέν λέγαμε καί λίγα λόγια γιά κάποιο άλλο γνώρισμα πολλών κελτικών μύθων: περιέχουν πολλά αίνίγματα. Μερικά είναι σχετικά εύκολα, άλλα συνδέονται μέ συγκεκριμένους ήρωες καί άλλα, τέλος, έχουν άμεση σχέση μέ τή μαγική δύναμη πού περιέχουν όρισμένες λέξεις. "Ενα άπό τά πιό μακροσκελή είναι καί τούτο: «'Ένας σκύλος πού δέν ήταν σκύλος, γεννήθηκε άπό γυναίκα πού δέν ήταν γυναίκα σέ ένα σπίτι πού δέν ύπήρχε. Πατέρας του ήταν ένας άντρας πού δέν ήταν άντρας καί πού δέν τόν μεγάλωσε ή μάνα του γιατί δταν ήταν παιδί πέθανε καί δέν πέθανε. Ή μάνα του κατάπιε ένα σκουλήκι πού δέν ήταν σκουλήκι καί ό πατέρας του ήταν ταυτόχρονα καί θείος του». Μήν προσπαθήσετε νά βρείτε τή λύση τού αίνίγματος, γιατί σχετίζεται μέ .τή μυστηριώδη γέννηση τού Κού-Χουλάιν, πού ήταν μόνο τριών χρονών δταν σκότωσε ένα δράκο μέ τρία μάτια καί ένα κέρατο. Πόντιος, έάν ένδιαφέρεσθε, πρέπει νά σάς πώ καί κάτι άκόμη: ή μάνα του πού «κατάπιε τό σκουλήκι πού δέν ήταν σκουλήκι», μεταμορφώθηκε σέ κάποιον άλλο μύθο σέ κατάμαυρο πουλί, ένώ μιά άλλη φορά φαίνεται πώς έρωτεύθηκε κάποιον πονηρό καί παιχνιδιάρη κύκνο. Ό Δίας καί ή Λήδα δέν έχουν τό μονοπώ­ λιο! Συμπερασματικά θά μπορούσαμε νά πούμε πώς τό βιβλίο τών Άλγουιν καί Μπρίνλεϋ Ρής πλουτίζει τή σχετική βιβλιογραφία καί είναι άπαραίτητο γιά κάθε μελετητή τής συγκριτικής μυ­ θολογίας ή λαογραφίας.

ΤΟ ΞΕΝΟ ΒΙΒΛΙΟ

’Επαναξιολόγηση ρώσων καί σοβιετικών λογοτεχνών ΜΟΣΧΑ, Ιανουάριος. Τό βιβλίο τοϋ Evgeni Evtushenko «Τό ταλέντο είναι ένα θαύμα κα­ θόλου τυχαίο», πού κυκλοφόρησε πριν άπό μερικούς μήνες, είναι ένα άξιόλογο έργο κρι­ τικής· κι όχι μόνο επειδή βγαίνει άπό τήν πένα ένός συγγραφέα πού ’ναι κι ό ίδιος ποιητής. Στό βιβλίο αύτό ό Evtushenko γράφει γιά τούς πιό άνόμοιους ποιητές, δπως είναι οι ποιητές τοϋ 19ου αιώνα Alexander Pushkin, Evgeni Baratynsky, Taras Shevchenko καί Ivan Nikitin, καί γιά ποιητές σύγχρονους όπως είναι ό Vladimyr Mayakovsky καί ό Yaroslav Smelyakov. Στρέφει όμως τήν προσοχή του καί σέ μερι­ κούς πεζογράφους, συνθέτες, καθώς καί σέ ορισμένα καυτά προβλήματα τής σύγχρονης κοινωνικής καί πολιτικής ζωής. ’Αλλά, όπως καί γιά τό συγγραφέα ένός σημαντικού βιβλίου, έτσι καί γιά τόν έαυτό του (δέν έννοώ άπλά καί μόνο έκεΐνες τις ντόμπρες, έξομολογητικές άναφορές ή τις προσωπικές άναπολήσεις, χα­ ρακτηριστικό κάθε συγγραφέα) γράφει: Σάν κριτικός είμαι μάλλον έπιφυλακτικός σέ ό,τι άφορά δηλώσεις συγγραφέων ή έξομολογήσεις, έπειδή νομίζω ότι τά ίδια τους τά ποιή­ ματα, μυθιστορήματα καί θεατρικά έργα συν­ ήθως μάς λένε περισσότερα γι’ αύτούς τούς ’ίδιους. Συμπτωματικά πέρασε μιά φορά ή παραπάνω σκέψη άπ’ τό μυαλό μου διαβάζοντας Thomas Mann. Στό άρθρο του μέ τίτλο Μύθοι τοϋ «Doctor Faustus» ύποστηρίζει τήν ορθότητα τής γνώμης τοϋ κριτικού ό όποιος, έκτος άπό τήν άπαραίτητη ικανότητα νά διεισδύει στίς άπόψεις τοϋ συγγραφέα καί στήν καθημερινή του ζωή (ή πραγματικότητα), έχει τήν πρόσ­ θετη Ικανότητα νά συλλαμβάνει τό έπιφανειακό στοιχείο όχι τών πρώτων άλλά τής δεύ­ τερης. Όταν ό Evtushenko μιλάει γιά άλλους ποιη­ τές, τότε άκριβώς είναι πού μιλάει περισσό­ τερο γιά τόν έαυτό του. Θά όριζα τή στάση τοϋ Evtushenko πρός τούς παλαιότερους ποιητές, πρός μερικούς σύγχρονούς του καί πρός τόν έαυτό του σάν πρόθεσή του «νά ξεπεράσει τό κατώφλι τοϋ άγνώστου». Τό πρώτο άρθρο τοϋ βιβλίου λέ­

Evgeni EvtushenKo

γεται ’Ανατροφή μέσω τής ποίησης. ’Εδώ ό ποιητής γράφει: «Ό πιό σπουδαίος παράγον­ τας στήν έκπαίδευση ένός άτόμου είναι ή έμπειρία τής ζωής του. 'Εντούτοις, σ’ αύτή τήν άντίληψη πρέπει νά συμπεριλάβουμε όχι μόνο τήν “ έξωτερική” βιογραφία, άλλά καί τήν “ έσωτερική” , πού είναι άχώριστη άπό τήν κατακτημένη πείρα μας τής άνθρωπότητας μέσω τών βιβλίων». Παρακάτω ό Evtushenko, γράφοντας γιά τή δουλειά τών ποιητών, λέει: «Τό νά είσαι ποιη­ τής τής πρώτης σοσιαλιστικής χώρας στόν κό­ σμο έπιβάλλει μιά ιδιαίτερη ύπευθυνότητα, έπειδή τούτη ή χώρα μέ τήν ίδια της ιστορική έμπειρία δοκιμάζει συνέχεια τή σταθερότητα τών ’ιδανικών πού ή άνθρωπότητα συνέλαβε μέσα στή δυστυχία». Στό άρθρο του, έξάλλου, Μαθήματα τών ρώ­ σων κλασικών, ό Evtushenko γράφει: «Γιά έναν συγγραφέα τό νά άποξενώνεται άπό τούς σύγ­ χρονούς του είναι έπικίνδυνο. ’Εξίσου έπικίν-

21

ΤΟ ΞΕΝΟ ΒΙΒΛΙΟ δυνη είναι ή άποξένωσή του άπ’ τούς νεκρούς. Γιά ένα νέο συγγραφέα άποξένωσή άπό τούς κλασικούς ισοδύναμε! μέ άποξένωσή άπό τή χώρα πού τόν γέννησε. Οί συγγράφεις τών κλασικών έργων σκέφτηκαν τούς μελλοντι­ κούς συγγραφείς καί τούς μεταβίβασαν τίς διαχρονικές άρχές τους. ’Απρόσεκτη άντιμετώπιση αύτών τών άρχών είναι όλέθρια». Ή άκόλουθη δήλωση στό βιβλίο τού Evtu­ shenko είναι μεγάλης σημασίας: «"Ενα άλλο μάθημα τών ρώσων κλασικών εί­ ναι δτι μόνο ή αίσθηση γιά τό 'ίδιο του τό έθνος καθιστά ένα συγγραφέα ικανό νά ένδιαφερθεί γιά 6λη τήν άνθρωπότητα. Δίχως άγάπη γιά τούς δικούς μας άνθρώπους ό διε­ θνισμός είναι άδύνατος. Όμως καί ή άγάπη μας γιά τούς δικούς μας άνθρώπους δίχως άγάπη γιά τά άλλα έθνη μπορεί νά μεταβληθεΐ σέ σωβινισμό. Ό Pushkin ονειρεύτηκε τή στι­ γμή πού “ τά έθνη θά ξεχνούσαν τίς διχόνοιές τους καί θά γίνονταν μιά ένωμένη οικογένεια’’. ’Έγραψε γιά τή Ρωσία τού μέλλοντος, όπου “ δλοι οί λαοί πού ζοΰν μέσα σ’ αύτή θά καλούν τ’ όνομά μου: τού περήφανου άπόγονου τών Σλαύων, τών Φίννων, τών Τογούζων πού άγριοι είναι τώρα, καί τών Καλμούχων πού άγαποϋν τίς στέππες” . Αύτό ήταν μιά σπουδαία προφητεία τής "Ενωσης τών Σοβιετικών Σοσιαλιστικών Δημο­ κρατιών. Οί ρώσοι κλασικοί συγγραφείς έβα­ λαν τά θεμέλια τής πολιτικής συνείδησης πού έμεϊς σήμερα ονομάζουμε σοσιαλιστική.» ’Εδώ ό Evtushenko δείχνει τήν ένταση τής άποφασιστικής ποιητικής λέξης. Υπάρχει ή άλήθεια τού λογικού καί ή άλήθεια τού αισθή­ ματος. "Οπως πολλά άλλα άρθρα μέσα στή συλλογή, τό άρθρο μέ τόν τίτλο Μαθήματα ρώσων κλα­ σικών μάς βοηθάει νά δούμε κάτω άπό ένα νέο φώς καί τόν ’ίδιο τόν ποιητή καί τήν αίσθησή του γιά τό χρόνο. Άρθρα πάνω σέ θέματα μέ έφήμερο μόνο ένδιαφέρον, καθώς καί σύντομα άρθρα πολε­ μικής δέν έχουν περιληφθεί σ’ αύτό τό βιβλίο. ’Έτσι, στό σύνολό τους, τά περιεχόμενα είναι σημαντικά· κι άν κάποια άπό τά άρθρα ξεσή­ κωσαν πολεμική, αύτό είναι άναπόφευκτα γό­ νιμο. "Οταν ό Evgeni Evtushenko γράφει γιά τή σπουδαιότητα τού Mayakovsky άξίζει νά ληφθεί προσεκτικά ύπόψη καί νά μνημονευθεϊ. «Ό Mayakovsky ήταν ό πρώτος σοσιαλιστής ποιητής τής πρώτης σοσιαλιστικής κοινωνίας. Ή θέση τού ποιητή μέσα σ’ αύτή τήν κοινωνία δέν είχε άκόμη όριστεϊ μέ σαφήνεια. Ό Maya­ kovsky ήθελε ή ποίηση νά ένωθεϊ μέ τό κρά­ τος. 'Ήθελε ή ποίηση στήν καινούρια κοινωνία

22

νά είναι άπαραίτητη όσο ή ξιφολόγχη στήν ύπεράσπιση τής ’Επανάστασης ή δσο τό έργοστάσιο στήν παραγωγή εύτυχίας. ’Ήθελε ή ποίηση νά άκούγεται σέ θέατρα καί στάδια, νά άντηχεΐ άπό τό ραδιόφωνο, νά διατυμπανίζεται άπ’ τίς έφημερίδες, άπό τούς πίνακες τών άνακοινώσεων καί τίς άφίσες μέχρι καί άπ’ τά χαρτιά περιτυλίγματος τών γλυκών. Ή έκ­ κληση τού Mayakovsky γιά τή συνένωση τής ποίησης καί τού κράτους δημιούργησε άμφιβολίες ώς πρός τήν τιμιότητα τών προθέσεων τού ποιητή, δχι μόνο άνάμεσα στούς έχθρούς τής σοβιετικής έξουσίας, άλλά άκόμη καί σ’ έκεϊνα τά μέλη τής διανόησης πού, παρ’ δλο άτι χαιρέτιζαν τήν Επανάσταση, θεωρούσαν δτι ή ποίηση έπρεπε νά είναι κράτος έν κράτει.» Άνάμεσα σ’ δλους έκείνους πού έχουν γρά­ ψει γιά τό Mayakovsky, ό Evtushenko είναι ’ίσως ό πρώτος πού πέτυχε νά όρίσει τίς άπόψεις τού ποιητή πάνω στήν ποίηση καί τό κρά­ τος. Σέ τούτο τό βιβλίο πραγματεύεται, έπίσης, έπισταμένα τή δουλειά καί τών Evgeni Bara­ tynsky, Ivan Nikitin, Marina Tsvetayeva καί Ni­ kolai Rubtsov. Ή ικανότητα τού Evtushenko νά διαβλέπει σ’ έναν ποιητή, είτε είναι φημισμέ­ νος είτε έλάχιστα γνωστός, τά μοναδικά καί πρωτογενή χαρακτηριστικά του, είναι άξιόλογη. Τά δοκίμια π.χ. γιά τόν Alexander Mezhirov καί τόν Nicolai Glazkov, καθώς καί γιά τήν πεζογραφία τού Victor Konetsky, είναι έξαιρετικά ένδιαφέροντα. Οί άπόψεις έξάλλου τού συγγραφέα, οπωσ­ δήποτε ύποκειμενικές, όσο πρέπει άναπόφευ­ κτα νά ’ναι οί άπόψεις ένός ποιητή, φανερώ­ νουν τήν εύρύτητα τού ποιητικού του όρίζοντα, τήν αίσθησή του τής Ιστορικής στιγμής καί τό ταλέντο του νά διακρίνει τό βαθύτερο νόημα τού στίχου. Τό βιβλίο Τό ταλέντο είναι ένα θαύμα καθό­ λου τυχαίο είναι τό είδος έκεινο τού βιβλίου πού άποκαλύπτει τήν ψυχή ένός ποιητή. ’Έχεις εμπιστοσύνη στό συγγραφέα καί κάποτε τόν θαυμάζεις. ’Εντυπωσιάστηκα έξαιρετικά άπό τό δοκίμιο πάνω στόν Yaroslav Smelyakov. Ό Evtushenko μπορεί νά περηφανεύεται δτι είναι ό πρώτος πού άναγνώρισε τή σημασία τού Smelyakov. Ζωντανά, μέ σχολαστικότητα καί μέ καλά τε­ κμηριωμένη παρουσίαση άποδεικνύει τή σπουδαιότητα τού Smelyakov καί τόν καθιε­ ρώνει σάν ένα κλασικό τής σοβιετικής ποίη­ σης. Καί δέν είναι μόνο ή ποίηση πού ό Evtu­ shenko είναι Ικανός νά κατανοεί τό βαθύτερο της νόημα.

ΤΟ ΞΕΝΟ ΒΙΒΛΙΟ Δέν θά άναλάμβανα τήν εύθύνη νά έκτιμήσω Γήν Ικανότητά του νά διεισδύει οτόν κόσμο Γής μουσικής, παρ’ όλο πού στό δοκίμιό του πάνω οτόν Dmitri Shostakovich ό άναγνώστης θά βρει ένα έξαιρετικά λεπτομερές πορτρέτο. 'Ωστόσο, σ’ ένα μικρό δοκίμιο πάνω στην Inna Churikova, ό Evtushenko δίνει ένα άναλυτικό, συναισθηματικό καί έπαγγελματικό πορτρέτο τής ήθοποιού πού έπαιξε στά κινηματογρα­ φικά έργα: «Δέν μπορείς νά περπατήσεις στή φωτιά» καί «Ή άρχή», πού σκηνοθέτησε ό Gleb Panfilov. (Τό δοκίμιο είχε γραφτεί πρίν άπό τή δουλειά της στό έργο «Θέλω νά μιλήσω

άνοιχτά».) Αύτή ή συλλογή άρθρων τού Evtushenko άσφαλώς χαροποίησε πολλούς άναγνώστες. Κι ή έπιτυχία της δέν μπορεί νά έξηγηθεΐ άπό τό γεγονός καί μόνο ότι περιέχει καλά άρθρα. Νομίζω ότι ή άξιολόγηση άπό τόν Evtushenko των παλαιότερων ποιητών καί τών συγχρόνων του, θά οδηγήσει άναπόφευκτα σέ έπαναξιολόγηση τής δικής του δουλειάς καί θά όριοθετήσει μιά καινούρια φάση τής ποιητικής του άναζήτησης.

DMITRI MOLDAVSKY (Μετάφραση: Κάκια Καρβουνίδου-Γαζή)

23

ΤΑ ΠΑΛΙΑ

'Η δίκη των τόνων σέ δύο βιβλία Στις 27 Νοεμβρίου του 1981 τό ύπουργεϊο Παιδείας άνακοινώνει τήν άπόφασή του γιά τήν καθιέρωση του μονοτονικού. Μέ άλλα λό­ για, ή νέα κυβέρνηση ύλοποιεϊ μιά προεκλο­ γική υπόσχεση: νά απαλλάξει τήν έλληνική γραφή άπό σημάδια (τά πνεύματα καί τήν ποι­ κιλία τών τόνων) πού δέν έχουν κανένα φωνη­ τικό άντίκρισμα, άλλά ή σωστή χρήση τους βα­ θμολογούσε μέχρι τώρα τό μορφωτικό έπίπεδο τού νεοέλληνα. Επομένως, τό σχολείο άναλάμβανε μέ σχετική πάντα έπιτυχία τήν έργώδη προσπάθεια νά μάθει στόν τρόφιμό του μηχανικούς κανόνες, γιά νά μπορέσει νά έξοπλίσει τόν αύριανό πολίτη μέ αύτό τό ϋψιστο πνευματικό άγαθό καί άπαραίτητο τυπικό προσόν. Από τόν περασμένο αιώνα είχαν ύψωθεί διαμαρτυρίες. Πολλοί λόγιοι, έκπαιδευτικοί καί πολιτιστικοί φορείς πρότειναν τήν κατάργηση τών πνευμάτων καί τών πολλών τόνων. Αρχι­ σαν νά μπαίνουν στό γραπτό λόγο άπό τούς γραμματικούς τών άλεξανδρινών χρόνων, πού τούς «σοφίστηκαν γιά νά μπορέσουν νά διδά­ ξουν σχετικά μέ τή γλώσσα δσα νόμιζαν 6τι έπρεπε νά ξέρουν οί μαθητές τους».1 «Δέν έχουν κλασικές περγαμηνές»1 λοιπόν, έπιβάρυναν όμως, πρίν άπό τις ορθογραφικές άπλουστεύσεις πού καθιέρωσε- ή τελευταία έκπαιδευτική μεταρρύθμιση, τή γραμματική τού δημοτικού μέ 80 περίπου κανόνες2 καί άπαιτοϋν άκόμα καί τώρα άπό τό μαθητή τού δημοτικού καί τού γυμνασίου 6000 περίπου ώρες μελέτης γιά τήν έκμάθησή τους, όπως άναφέρει ή εισηγητική έκθεση πού συνοδέυσε τή σχετική νομοθετική τροπολογία. Τότε, πρός τί ή διατήρησή τους; Τά έπιχειρήματα ήταν πολλά καί ποικίλα πού συνηγο­ ρούσαν γιά τή ρύθμιση. Ή άπάντηση όμως ύπευθύνων κύκλων, πού ή γνώμη τους ήταν νόμος, πάντα μιά καί μόνη, λακωνική καί άποστομωτική: Ή άπλοποίηση τού τονικοΰ συστή­ ματος θά άλλοίωνε τήν έλληνική γλώσσα. Συν­ ακόλουθα λόγοι έθνικοί όχι μόνο δέν έπέτρεπαν καμιά άλλαγή, άλλά καθιστούσαν ύποπτη καί σκοτεινή κάθε πρόταση. Θύμα αύτής τής στάσης έπεσε κι ό όμότιμος καθηγητής τού Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης,

24

διακεκριμένος φιλόλογος καί διεθνούς κύρους όμηριστής Ιωάννης Κακριδής, πού πέρυσι γιόρτασε τά 80 του χρόνια· ό όλκιμος νέος πού άγνοεϊ τά ληξιαρχικά έπιχειρήματα καί πάντα πρόθυμος καί άκούραστος γράφει βιβλία, δι­ δάσκει, δίνει διαλέξεις, μετέχει σέ έπιστημονικά καί έκπαιδευτικά συνέδρια. Ό I. Θ. Κακριδής άπό φοιτητής άκόμα είχε προκαλέσει τό θαυμασμό τών συμφοιτητών του καί τήν έκτίμηση τών διδασκάλων του- πολύ νωρίς είχε κερδίσει τήν άναγνώριση ατούς διεθνείς έπιστημονικούς κύκλους, μέ τίς έργασίες του. Μιά στιγμή όμως ή φήμη του ξεπέρασε τά όρια τών αιθουσών διδασκαλίας, τά έπιστημονικά σπουδαστήρια, τίς στήλες τών φιλολογικών περιοδικών. Είχε γίνει τό πρόσωπο τής ήμέρας. "Οχι βέβαια ότι είχε κινητοποιηθεί ή άγροτική ένδοχώρα ή ή άκραία έργατική συν­ οικία· οπωσδήποτε όμως ένα πλατύ κοινό είχε ένδιαφερθεΐ. "Οχι μόνο ό λογοτέχνης, ό φιλό­ λογος, ό φοιτητής τής φιλολογίας. Ή περί­ πτωση είχε προβληματίσει τό νομικό, τό για­ τρό, τόν πολιτικό, πού πήρε θέση καί ένεργητικά διατύπωσε τή συμμετοχή του. Κι έπιπλέον συζητήθηκε άπό τή συναναστροφή τού καφε­ νείου, πού περιόριζε τίς πνευματικές της άνησυχίες στήν άνάγνωση καί τό σχολιασμό τής έφημερίδας. Πλατιά δημοσιότητα καί έντονος θόρυβος, πού δέν είχε έπιδιώξει ό σεμνός καθηγητής, καί μάλιστα σέ καιρούς δύσκολους. Λίγους μήνες πρίν άρχίσει ή άποκαρδιωτική, άλλά χα­ ρακτηριστική καί καθόλου μοναδική γιά τήν έλληνική πνευματική ζωή περιπέτειά του, οί δυνάμεις τού "Αξονα είχαν καταλάβει τήν Ε λ­ λάδα καί ό πόλεμος έμαίνετο στήν Εύρώπη καί τήν Αφρική, γιά νά έπεκταθεί μετά άπό λίγο καί στήν Άσία. "Ενας στρατηγός τού μετώπου είχε σχηματίσει τήν πρώτη κυβέρνηση συνερ­ γασίας. Οί πρώτες δυσκολίες δέν άφηναν κα­ μιά άμφιβολία γιά τό χειμώνα τής πείνας καί τού άφανισμοϋ πού έρχότανε. «Οί νέοι μέ τά πρησμένα πόδια πού τούς έλεγαν άλήτες» έτοίμαζαν τή μέχρις έσχάτών ήρωική άναμέτρηση στά πεζοδρόμια καί τά κορφοβούνια- κι οί καθηγητές τής Φιλοσοφικής Σχολής τού Πανεπιστημίου Αθηνών έπαγρυπνοϋσαν μέ

ΤΑ ΠΑΛΙΑ ύψηλή συναίσθηση εύθύνης πάνω στους τό­ νους, τίς υπογεγραμμένες καί τίς δοτικές, πού θεμελίωναν τό φρόνημα τής φυλής. "Ετσι τό παράπτωμα τού συναδέλφου τους δέν πέρασε άπαρατήρητο. Ό I. Κακριδής, καθηγητής τής άρχαίας έλληνικής φιλολογίας τότε (1939-1945) στό Πανεπιστήμιο 'Αθηνών, «γνω­ στός διά τάς άριστεράς αύτοϋ γλωσσικός θεωρίας, ένόμισεν εύκαιρον σήμερον, όπως έκδίδων είς 6' έκδοσιν (Άθήναι 1941) όμιλίαν του γενομένην έν Θεσσαλονίκη τφ 1936 προβή... είς τήν κατάργησιν τών τόνων καί τών πνευμάτων...», σύμφωνα μέ τό ένα σκέλος τής κατηγορίας, πού περιλαμβάνεται στό σχετικό έγγραφο τής κοσμητείας τής Φιλοσοφικής Σχολής πρός τήν πρυτανεία τού Πανεπιστη­ μίου. Σώμα τού έγκλήματος άρχικά ένα μικρό φυλλάδιο 24 σελίδων. Τίτλος του 'Ελληνική κλασσική παιδεία· μιά διάλεξη πού είχε γίνει τό 1936 στή Μακεδονική Εκπαιδευτική Εταιρεία τής Θεσσαλονίκης. Είχε έπαναληφθεϊ λίγες μέρες μετά στή Φοιτητική Λέσχη τού Πανεπι­ στημίου Αθηνών, είχε τυπωθεί τόν ίδιο χρόνο, είχε ύποβληθεϊ στήν κρίση τής Φιλοσοφικής Σχολής τού Πανεπιστημίου Αθηνών, δταν ό συγγραφέας της ήταν ύποψήφιος γιά τήν τέ­ ταρτη τακτική έδρα τής άρχαίας έλληνικής φι­ λολογίας, τό 1939, χωρίς νά προκαλέσει τήν όργή καί τήν κατηγορία. Τώρα δμως τό βιβλίο είχε κυκλοφορήσει μέ άπλοποιημένο τονικό σύστημα. Μιά πρόκληση κι ένα τεκμήριο. Οί καιροί ήταν πονηροί. Οί σοφοί πανεπιστημια­ κοί λειτουργοί είχαν γιά μιά άκόμη φορά άνακαλύψει μιά έπικίνδυνη άντεθνική συνωμοσία. Ή ιστορία άρχισε στή συνεδρία τής Φιλοσο­ φικής Σχολής τού Πανεπιστημίου Αθηνών τής 31 ’Οκτωβρίου 1941, δπου ό καθηγητής τής άρχαίας έλληνικής φιλολογίας καί φανατι­ κός άττικιστής ’ Εμμανουήλ Πεζόπουλος (1880-1946) έφερε τή μεγάλη είδηση. Ό σύλ­ λογος ταράχτηκε. Τρεις άλλεπάλληλες συν­ εδριάσεις, κοντά ή μιά στήν άλλη, τής 14ης, 17ης, 19ης Νοεμβρίου 1941, μέ θέμα γραμμένο στήν ήμερησία διάταξη «Συζήτησις περί τού ζητήματος τής μεταβολής τού ορθογραφικού συστήματος ύπό καθηγητοϋ τής Σχολής» άπασχόλησαν τούς καθηγητές. Ή έπίθεση, έκτος άπό κάποιες έξαιρέσεις, ήταν ομαδική. Τή διηύθυνε ένας παιδαγωγός, ό Νικόλαος Έξαρχόπουλος (1873-1960), πού έπεξέτεινε τό κα­ τηγορητήριο καί στό περιεχόμενο, γιά νά δη­ λώσει άπερίφραστα δτι «αύταί είναι αί γνώμαι τού κ. καθηγητοϋ... τάς όποιας δέν διστάζω νά χαρακτηρίσω ώς έγκληματικάς». Στή δεύτερη συνεδρίαση τά πυρά έγιναν πιό

έντονα. "Ενας όμιλητής άνακάλυψε «δτι είς τήν δημοσιευθεϊσαν διατριβήν ύπάρχουσι πολύ βαρύτερα πράγματα άπό δσα έλέχθησαν ένταϋθα». "Ενας άλλος έξέφρασε τή λύπη του, γιατί «ό κ. Κακριδής... είσηγεϊται διδάγματα... άντεθνικά». Καί ένας τρίτος προεξόφλησε δτι «καί τό λατινικόν άλφάβητον... θά προτείνη προσεχώς ό ταραχοποιός συνάδελφος». Μέσα σέ αύτό τό κλίμα ύψηλοϋ ήθους καί βαθιάς έπιστημονικής έμβρίθειας θά δειχθεΐ καί κά­ ποια μεγαθυμία. 'Ένας καθηγητής έλπίζει καί εύχεται δτι «έάν... έπλανήθη... θέλει μεταγιγνώσκων ομολογήσει τήν πλάνην», ένώ άλλος, πιό αύστηρός, ζητά άπό τή Σχολή νά άπαιτήσει «δτι οφείλει ό συνάδελφος χάριν... τού έθνικοϋ συμφέροντος νά άποκηρύξη τάς πεπλανημένας γνώμας του καί ν’ άποσύρη έκ τής κυκλοφορίας τά προπαγανδιστικά δημοσιεύ­ ματα (τό Μεταφραστικό Πρόβλημα καί τά Σχό­ λια τού ’Επιταφίου τού Θουκυδίδου)». Ό κατηγορούμενος καθηγητής δέν τρό­ μαξε· δέν ύπέβαλε τή δήλωση μετάνοιας πού τού ζητούσαν οί συνάδελφοί του κι έτσι ή συ­ ζήτηση συνεχίστηκε, γιά νά έπεκταθοϋν -ή πραγματική πρόθεση άλλωστε φάνηκε άπό τήν άρχή- οί κατηγορίες πέρα άπό τό θέμα πού είχε τεθεί άπό τήν ήμερησία διάταξη. Οί καθη­ γητές δέν είχαν καμιά άμφιβολία. Ό συνάδελ­ φός τους ήταν δημοτικιστής· έκανε ορθογρα­ φικές καινοτομίες- κλόνιζε γενικά μέ τίς άπόψεις του τήν πίστη στήν άξια τού άρχαίου έλληνικοϋ πολιτισμού- καλοϋσε τούς φοιτητές στό σπίτι του· άλλά καί στό πανεπιστήμιο «συνεκέντρωνε άνευ άδειας καί γνώσεως τών πανεπιστημιακών άρχών φοιτητάς καί φοιτή­ τριας» καί τούς έκανε μάθημα. Τό γεγονός ήταν ολοφάνερο. «Ό ταραχοποιός» ήταν ένας προπαγανδιστής, όργανο σκοτεινών δυνά­ μεων, έθνικά έπικίνδυνος. ’Έπρεπε νά διωχτεί, καί μάλιστα αύστηρά. ’Έτσι ή κοσμητεία τής Φιλοσοφικής Σχολής είδοποιεί τή Σύγκλητο τού Πανεπιστημίου, πού συνεδριάζει μέσα στό ’ίδιο κλίμα μισαλλοδο­ ξίας καί συκοφαντίας καί άποφάσισε «νά παραπεμφθή ό καθηγητής κ. I. Κακριδής είς τό άρμόδιον Πειθαρχικόν Συμβούλιον καί νά διαβιβασθή είς τό Ύπουργεΐον τής Έθν. Παιδείας ή έγγραφος καταγγελία τής Φιλοσοφικής Σχο­ λής μέ τήν εύχήν τής άπολύσεως». Τελικά τό ύπουργεΐο δέν άπέλυσε. Τό Πειθαρχικό Συμ­ βούλιο όμως τού Πανεπιστημίου ναί μέν δέν βρήκε «δτι δύναται νά στηριχθή κατηγορία περί προθέσεως τού έγκαλουμένου όπως κλονίση τήν άξίαν τού άρχαίου πολιτισμού», άλλά τόν θεώρησε ένοχο, γιατί «μετεχειρίσθη όρθογραφικόν καί τονικόν σύστημα καινοφα­ νές... πρός δέ καί γλωσσικόν ιδίωμα μή έπι-

25

ΤΑ ΠΑΛΙΑ τρεπομενον διά τήν έν τφ Πανεπιστημίψ διδα­ σκαλίαν, πρός τόν σκοπόν, όπως διά τής έπιρροής τής θέσεώς του... έπιβάλη τάς καινοτόμους αύτοϋ Ιδέας καί πρός τήν σπουδάζουσαν νεολαίαν». Τελικά, έπειδή διαπίστωσε τό Πει­ θαρχικό Συμβούλιο «ότι πρόκειται περί καθηγητοϋ ικανού καί έκπληροϋντος τά καθήκοντά του ώς Πανεπιστημιακού διδασκάλου μετά ζή­ λου», μέ τήν προσδοκία «ότι ή έφεξής συμπε­ ριφορά του θά είναι τοιαύτη ώστε τά προσ­ όντα του ν’ άποβώσι χρήσιμα διά τό Πανεπιστήμιον», έδειξε μεγαθυμία κι έπιείκεια. Τού έπέβαλε μόνο «τήν πειθαρχικήν ποινήν τής προσωρινής άπολύσεως δύο μηνών», ποινή πού επικυρώθηκε άπό τό Συμβούλιο τής 'Επι­ κράτειας μέ τήν 335/7.5.1943 άπόφασή του. Αύτή είναι ή περίφημη Δίκη τών Τόνων, όπως ονομάστηκε. Στό έδώλιο όμως, στήν πραγματικότητα, δέν κάθησε μόνο ό παραβά­ της τών κανόνων τού τονισμού, άλλά καί ό δη­ μοτικιστής, ό καθηγητής πού ήθελε νά δη­ μιουργήσει μέσα στό πανεπιστήμιο ένα κλίμα ζεστής άτμόσφαιρας έπιστημονικοϋ διαλόγου καί άνθρωπινής έπαφής άνάμεσα στό δάσκαλο καί τό φοιτητή. Τά χρόνια (31.10.1941 -7.5.1943) πού οί άκαδημαϊκοί δάσκαλοι συζητούσαν γιά τις βαρείες καί τίς όξεΐες ήταν δύσκολα καί ήρωικά. ΟΙ "Ελληνες πεινούσαν, άλλά καί πο­ λεμούσαν. Πήγαιναν στό έκτελεστικό άπόσπασμα καί τραγουδούσαν. Τό φρόνημα παρέμενε ύψηλό. 'Αμέσως έγινε άντιληπτό. Ό άγώνας δέν ήταν γιά τούς τόνους καί τά πνεύματα. "Ηταν άγώνας κατά τού δεσποτισμοϋ. Ή ύπόθεση δέν περιορίστηκε «έντός τών τειχών», μιά έσωτερική ύπόθεση πού άκολούθησε τυπι­ κές διαδρομές μιάς δικονομικής διαδικασίας. Οί λογοτέχνες, οί φοιτητές, οί έπιστήμονες διαμαρτυρήθηκαν γιά τή δίωξη. Μέ έπιστημονικά έπιχειρήματα κατέρριψαν τίς κατηγορίες καί έπεσήμαναν τά βαθύτερα έλατήρια. Υπερ­ ασπίσθηκαν τόν κατηγορούμενο καθηγητή μπροστά στό πειθαρχικό- μέ μελέτες καί άρ­ θρα στις έφημερίδες καί τά περιοδικά διαφώ­ τισαν τό πλατύτερο κοινό' μέ έκδηλώσεις συμπάθειας έδειξαν τήν έκτίμησή τους καί τήν άλληλεγγύη τους. Τελικά όμως τίς πραγματικές διαστάσεις τής δίωξης τίς έδωσαν οί πολιτικοί, πού μέ οξυ­ δέρκεια άντιλήφθηκαν ότι ή διαμάχη δέν ήταν ένας άσήμαντος καυγάς σχολαστικών φιλολό­ γων. Ό Γ. Καφαντάρης σωστά διαπιστώνει ότι «μία τοιαύτη σκοτεινή δίωξις... άπετολμήθη μόνο ύπό τήν αιγίδα τού πυκνού σκότους πού μάς περιβάλλει...» καί βεβαιώνει ότι «ή ύπόθεσίς του είναι ήδη ύπόθεσις τού έθνους», γιατί «πλανώνται όσοι πιστεύουν ή έλπίζουν ότι ή

26

τετραετής τυραννία και η έθνική καταστροφή έχουν μαράνει τό αίσθημα τού καθήκοντος πρός τήν άλήθειαν». Ό δέ Γ. Παπανδρέου, άφοϋ τονίζει «ότι τό Πανεπιστήμιον ’Αθηνών είναι δυστυχώς βεβαρυμένον μέ σκληρός εύθύνας» καί ότι «άναλαμβάνει πλέον καί πρω­ τοβουλίαν είς τήν δίωξιν τού πνεύματος καί τήν άσκησιν τής τυραννίας», έκφράζει τήν πε­ ποίθησή του ότι «διά τάς εύθύνας αύτάς βε­ βαίως μίαν ήμέραν θά κληθή νά λογοδοτήση». Ή ζοφερή νύχτα ήταν βασανιστική, άλλά ό "Αξονας νικήθηκε. Ή 'Ελλάδα έλευθερώθηκε, άλλά τό ’Ανώτατο Ίδρυμα δέν λογοδότησε. 'Αντίθετα, κι άλλοι καθηγητές γιά άλλους συν­ αφείς λόγους άπολύθηκαν. Κι οί φοιτητές, πού δέν είχαν τότε μακριά μαλλιά άλλά ήταν χλω­ μοί καί κακοντυμένοι, πάντα προκαλούσαν τήν ύποψία. "Εξω άπό τό πανεπιστήμιο τά όργανα τής τάξεως ψάχναν τούς χαρτοφύλακες, κι άλίμονο άν οί σημειώσεις στό «Περί ψυχής» τού 'Αριστοτέλη περιείχαν συντμήσεις ή ήταν κακογραμμένες. Ό έλεγχος πήγαινε σέ βάθος. Άπό μέσα πάλι άδιαπέραστα τά στεγανά, κι οί καθηγητές παίρναν παρουσίες, γιά νά έμποδίσουν τούς φοιτητές νά διαμαρτυρηθοϋν γιά τό Κυπριακό ή νά παρευρεθούν σέ κάποιο φιλο­ λογικό μνημόσυνο γιά τό Συκουτρή. Τώρα ή πολιτεία μέ μιά νομοθετική πράξη μάς άπαλλάσσει άπό τά μικροσκοπικά σημεία πού, έφιαλτικά τέρατα, βασάνιζαν γιά χρόνια ένα όλάκαιρο έθνος καί στιγμάτιζαν σάν πο­ λίτη δεύτερης κατηγορίας αύτόν πού δέν τούς έκανε σωστή χρήση. Γιά τή σύντομη τούτη ύπενθύμιση ξαναδιαβάζω τά δυό βιβλία πού κατέγραψαν λεπτομερειακά βήμα πρός βήμα τό πικρό χρονικό. Τό ένα, τό βασικό, άπ’ όπου καί τά παραθέματα τού σημειώματος, είναι Ή δίκη τών τόνων, μέ ύπότιτλο «Ή πειθαρχική δίωξις τού καθηγ. I. Θ. Κακριδή». Είναι μιά έκ­ δοση τού Βιβλιοπωλείου τής 'Εστίας μέ πρό­ λογο τού Πέτρου Χάρη, καί στίς 300 σελίδες του μέ χρονολογική τάξη περνούν όλα τά στοιχεία -πρακτικά συνεδριάσεων, έγγραφα τής διαδικασίας, μαρτυρικές καταθέσεις, ύπομνήματα καί διαμαρτυρίες- πού όδηγοϋν άπό τήν πρώτη νύξη μέχρι τήν άπόφαση τού Πει­ θαρχικού Συμβουλίου. Τό δεύτερο βιβλίο, πού έκδόθηκε τό 1944 άπό τόν έκδοτικό οίκο Τζάκα-Δελαγραμμάτικα, είναι άκόμα πιό μεγάλο. Στίς 570 σελίδες του, έκτος άπό τίς άποφάσεις τού Πειθαρχικού Συμβουλίου καί τού Συμβουλίου 'Επικράτειας, περιλαμβάνει τίς όμιλίες 14 καθηγητών «περί τού τονικοϋ καί ορθογραφικού ζητήματος», σύμφωνα μέ τόν τίτλο, άλλά πού φυσικά έπεκτείνονται στή γλώσσα καί πολλά σχετικά καί

ΤΑ ΠΑΛΙΑ άσχετα πρός τό θέμα. Οί καθηγητές τής Φιλο­ σοφικής Σχολής είχαν τούτη τή φορά πραγμα­ τικά άνησυχήσει μέ τό θόρυβο πού προκλήθηκε, τίς διαστάσεις πού πήρε τό ζήτημα, τήν πλατιά συμπαράσταση πρός τό συνάδελφό τους, πού έτσι κυνικά λιθοβολούσαν. Καί έπανέρχονται, όταν πιά ή άπόφαση έχει βγει καί ή 'Ελλάδα δλο καί περισσότερο βαδίζει πρός τήν άνάταση καί τήν οδύνη. ’Αφιερώνουν άπό τίς 22 Φεβρουάριου ώς τίς 14 ’Ιουλίου 1943 16 συνεδρίες γιά νά συζητήσουν τό θέμα. "Αρχισα μέ εύφορη διάθεση τήν άνάγνωση τών δυό βιβλίων, καθώς μέσα άπό τίς κιτρινιασμένες σελίδες τους πρόβαλλε μπροστά μου,

m

δικαιωμένο τώρα πιά, τό πάντα θαλερό καί νεανικό πρόσωπο τού καθηγητή. Σιγά σιγά όμως ή λίγη μου χαρά άναδιπλώθηκε κι έγινε πολλή λύπη. Ναί, βέβαια, τό τονικό σύστημα άπλουστεύθηκε. "Επρεπε νά περάσουν όμως τόσα χρόνια άπό τότε πού τιμωρήθηκε ό δια­ πρεπής έπιστήμονας; ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΠΛΑΚΑΣ Σημειώσεις: 1. ’Εμμανουήλ Κριαρά: Ή τονική μεταρρύθμιση, Λό­ γος καί Πράξη 8, 1979, σ. 19.

2. Ή δίκη τών τόνων, έκδ. Βιβλιοπωλείο τής 'Εστίας, σ. 249, άπό όπου καί τά ύπόλοιπα παραθέματα.

m Μόλις Κυκλοφόρησε

Iniipos fli.lKivus

Β έκδοση άναθεωρημένη

ΤΟ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟ ΓΙΓΝΕΣΘΑΙ ΣΤΟΝ ΚΑΙΡΟ ΜΑΣ

ΚΩΣΤΑΣ ΒΑΡΝΑΛΗΣ ΙΔΕΟΛΟΓΙΑ ΚΑΙ ΑΙΣΘΗΤΙΚΗ

ΤΟ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟ ΓΙΓΝΕΣΘΑΙ ΣΤΟΝ ΚΑΙΡΟ ΜΑΣ Μαρξιστική κοινωνιολογική μελέτη

Εκδόσεις Γλάρος ΘΕΜΙΣΤΟΚΛΕΟΥΣ 31

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΤΟΥΛΟΥΠΑ 27

Φούλα Χατζιδάκη

Γιά την καθαρότητα τής γλώσσας Π ο λύ μιμητικό ζώ ο είνα ι ό ά νθ ρ ω π ο ς συ λλογιέσα ι ότα ν, β α ριεσ τη μ ένος α π ό τή διαφ ημ ιστικ ή, π ο λιτικ ή, χυ δ α ιο λ ο γικ ή , αισθητική ρύ π α νσ η τώ ν τοίχ ω ν, π ρ ο χ ω ρ ή ­ σεις στήν κ ά π ω ς συστηματική πα ρατή ρηση τώ ν επ ιγρ α φ ώ ν στά μ α γα ζιά , τά κ έν ­ τρ α κλπ. "Ολη ή μ ικροαστική Ν εο α θ ή να έχει γεμ ίσ ει μέ τίς π ιό α π ίθ α ν ε ς ξ ε ν ό ­ γλω σ σ ες επ ω νυμ ίες ώ ς τήν π ιό α π όμ ερη γειτ ο νιά . Μ ερ ικ ές μάλιστα έχ ο υ ν περ ά σ ει στήν κ αθημ ερινή χρήση κ αί τής αγρά μ μ ατη ς γ ρ ιο ύ λ α ς μέ τ ό μ α ύ ρο ά κ όμ α τσεμπέρι το ύ χω ρ ιο ύ της, για τί κ αί αυτή, β έβ α ια , ό π ω ς όλ ο ι οί σ ημερινοί κ ά τοικ οι τής πρω τε ύ ο υ σ ά ς μας, ψ ω νίζει ά π ό τό super-m arket κ α ί τό self-serv ice. Καί θά π ρ έπ ει μ άλλ ο ν ν ά εΐσ α ι λ ο ξά το ς γ ιά ν ά π ε ις π ώ ς π ά ς στόν μπα κ άλη (π ό σ ο ελληνική είνα ι κ αί αυτή ή λέξή!). "Ασε π ιά τίς μ πουτίκ , τά σνά κ -μ π ά ρ κ α ί ό λ α τά το ύ τ ο ις όμοια. "Οπου κάποτε καταντάει διασκεδαστική ή άπό τήν ελληνική προφορά μετορθογράφηση ξένων λέξεων μέ τό λατινικό άλφάβητο, όπως λ.χ. τό fer forze καί άλλα τέτοια. Κα­ νείς όμως δέν σκανδαλίζεται -π ρ ό ς τί άλλω­ στε. Είναι, βλέπεις, κι ό τουρισμός σάν καλύπτρα τού νεόκοπου αυτού σνομπισμού, πού ’ναι άνάλογος μέ κείνον πού κάνει νά πληθαίνει ή «ζωοφιλία» καί στίς γειτονιές, έτσι πού γεμίζουν κι αυτές (νά μή μείνουν πίσω άπό τά Κολωνάκια ντέ!) μέ τίς βρω­ μιές τών σκύλων (σά νά μήν έφταναν τά σκουπίδια) καί νά άναγκάζεται τό δίποδο νά παραμερίζει, γιατί ό σκύλος, πού τόν κα­ μαρώνει ή κυρά του, κάνει τήν άνάγκη του οτό πεζοδρόμιο ή καί οτό γκαζόν, κάτω άπό τήν πινακίδα τού καημένου τού Δήμου, πού λέει πώς ό χώρος δέν είναι γιά τά σκυλιά. Κι άς μή θυμίσουμε τίς άδέσποτες γάτες. Φαντάζομαι πώς θά άγαναχτήσουν μέ τίς τέτοιες κουβέντες κάμποσες εύαίσθητες ψυ­ χές. Καί βέβαια δέν είμαι ζωόφιλος μέσα σέ μιά νεφοσκεπή τσιμεντούπολη. ’Αλλά τούτη είναι άλλη ιστορία, συγγνώμη λοιπόν γιά τήν παρέκβαση. Ή ποικίλη ξενόγλωσση «επιγραφική» στόν τόπο μας άναφέρεται εδώ εισαγωγικά μόνο, σάν ύπενθύμιση μιας πραγματικότη­ τας πού, ίσως, θά ’ξιζε νά μελετηθεί στατι­

στικά, κομπιουτερικά, κοινωνιολογικά, ψυ­ χολογικά, ή δπως άλλιώς, άπό ειδικούς καί

μή· Κύρια άφορμή γιά τούτο τό σημείωμα εί­ ναι τό άρθρο τού κ. Διονύση Λιάρου: « Ό πνευματικός ιμπεριαλισμός» («Διαβάζω», τεϋχ. 48). Δηλαδή θέλω, δσο πιό άπλά γίνε­ ται, νά έπισημάνω μερικές βασικές άρχές σχετικά μέ τή γλώσσα, πού μοϋ φαίνεται πώς δέν έλαβε ύπόψη του ό Δ. Λ. Πρώτα πρώτα, καμιά γλώσσα δέν είναι άποοτειρωμένα άμιγής ώς πρός τό λεξιλόγιό της (γι’ αύτό υπάρχουν καί τά λεξικά ξένων λέξεων στίς περισσότερες τουλάχιστο χώρες· άν δέν κάνω λάθος, εμείς δέν έχουμε άκόμη τέτοιο λεξικό). Κι άν αύτό ήταν έτσι άπό παλιά, πολύ περισσότερο ισχύει στήν εποχή μας, δπου μέ τίς άστραπιαΐες μετακινήσεις άνθρώπων καί μεταδόσεις ειδήσεων καί δλα τά συμπαρομαρτοΰντα, τείνει ή άνθρωπότητα πρός περισσότερη ομοιομορφία (γεγονός διαπιστώνω, δέν άξιολογώ), πρός ένα είδος παγκοσμιότητας, καθόλου βέβαια πρός κά­ ποιον ονειρεμένο παράδεισο. Σέ μιά έποχή δπου «τήν ιστορία τήν παράγουν οί μηχανές μέ τά άνθρώπινα έξαρτήματά τους».1 ’Ακρι­ βώς γι’ αύτό -άκόμη καί ώς άντίδοτο στήν ίσοπέδωση- κάθε έθνος θέλει νά διατηρήσει τήν ίδιαιτερότητά του, πού ένα άπό τά βα­

σικά της στοιχεία είναι ή γλώσσα. Καί μεϊς, πού ’χουμε μιά τόσο πλούσια γλωσσική κλη­ ρονομιά, έχουμε κάθε δίκιο καί δικαίωμα νά την άγαπάμε την ελληνική μας γλώσσα καί νά τή φροντίζουμε. Ή καθαρότητα δμως, ή γνησιότητά της καί ή ομορφιά της δεν άλλοιώνεται με επιστημονικούς καί άλ­ λους ορούς πού χρησιμοποιούν επιστήμονες καί τεχνικοί ή μελετητές κοινωνιολόγοι κλπ. πού έκφράζουν έννοιες καινούριες ή παλιές πού μέ τήν παλιά τους ονομασία έχουν πε­ ράσει στό λεξιλόγιο τής γλώσσας μας. Τό ζήτημα είναι πώς καί πόσο τίς άφομοιώνει τό γλωσσικό μας ένστιχτο, τό αίσθημα τής γλώσσας, είτε άφήνοντάς τις άκλιτες, είτε ύποτάζοντάς τις στήν ελληνική γραμματική κ α ί σύνταξη. Ή σύνταξη, ό τρόπος διατύ­ πωσης, ή νοοτροπία (τί δέχεται καί πώς δέ­ χεται τό κάθε τί ή γλώσσα), είναι τό βασικό, καί όχι οί λέξεις. Μπορεί δηλαδή θαυμάσια ένα κείμενο νά μήν έχει ούτε μιά ξένη λέξη κι ώστόσο νά μήν είναι έλληνικό, γιατί, όπως τό βλέπουμε σέ πάμπολλες μεταφρά­ σεις, δυστυχώς συχνά καί άπό στόματα καί γραφίδες αρκετών, κατά τά άλλα, ίσως, έν­ θερμων «άντιξενικών», όπου ή φράση, ή όλη δομή τού λόγου είναι τρόπος διατύπω­ σης, τρόπος σκέψης ξένης γλώσσας. Φυσικά όταν υπάρχει δόκιμος έλληνικός όρος, είναι συνήθως προτιμότερος. Λέω συνήθως, γιατί είναι συχνά καί ζήτημα άπόχρωσης, ακρί­ βειας. Λ.χ. καλή καί ή διαδικασία καί ή διεργασία, όμως υπάρχουν περιπτώσεις πού τά προτσές άποδίδει άκριβέστερα. Θά μπο­ ρούσε νά άναφέρει κανείς κι άλλα παρα­ δείγματα άνάλογα. "Οσο γιά τά κοοπτάτσια καί τίς άλλες -άτσιες συμφωνώ πώς είν α ι. άπαράδεχτες -άλλωστε είναι πιά ξεπερα­ σμένες καί άπό τούς πρώτους χρησιμοποιήσαντες. Τό νά πούμε δμως τόν πλουραλισμό «άνεξίγνωμη πολλαπλότητα», μού φαίνεται όχι μόνο μάλλον αστείο μά καί δυσπρόφερ­ το -κ αί τάχα θά καταλάβαινε καλύτερα τό νόημά του ή κυρούλα καί ό μέσος άναγνώστης πού σ’ αυτούς άναφέρεται ό Δ.Λ .; Τώρα γιά τήν «πλανημένη συνείδηση» (πόσοι άραγε τήν καταλαβαίνουν;) καί τήν έξ αυτής ύποτέλεια κλπ. Δ έ βρίσκεται, βέ­ βαια, στό ότι ή γιατρική, όπως καί όλες οί έπιστήμες, χρησιμοποιούν ξένους όρους, πού μάλιστα πολλοί άπ’ αύτούς έλκουν τήν καταγωγή τους άπό τά άρχαία έλληνικά. Οί ξένοι έπιστήμονες δέν ντράπηκαν ποτέ, ούτε τώρα τούς ενοχλεί, νά παίρνουν ελληνικές καί λατινικές ρίζες καί λέξεις γιά νά διατυ­ πώσουν όρους καί έννοιες. Δέν πιστεύω ό

Σκίτσο τοϋ Σ. Ιωσήφ

Παστέρ νά ένιωσε ιμπεριαλιστικά καταπιε­ σμένος άπό τήν ελληνική γλώσσα όταν ονό­ μασε μικρόβια έκείνους τούς κακοποιούς μικροοργανισμούς πού άνακάλυψε. Ούτε καί οί άλλοι εκείνοι έπιστήμονες πού, έστω λαθεμένα, πήραν τήν έλληνική πλευρά γιά νά πούν pleuresie, πού εμείς, ώραιότατα καί ομαλότατα, τήν κάναμε πλευρίτιδα. Καί π ό­ σα τέτοια μπορεί νά αναφέρει κανείς... Σέ όλες τίς γλώσσες λ.χ. τηλεγραφούν, τηλεφω­ νούν οί άνθρωποι καί χρησιμοποιούν, όπου τούς χρειάζεται, τήν έλληνική ρίζα τηλε (te­ le). Μόνο οί Γερμανοί άπό τόν καιρό ήδη τής καϊζερικής Γερμανίας -μέ τή μανία τής γερμανικής καθαρότητας- φτιάξαν τό Fernsprecher (μακρομιλητής) -χω ρίς όμως νά μπορέσουν νά καταργήσουν τό Telefon. Γεγονός είναι έπίσης πώς άπό τή Δύση ξεκίνησαν όλες οί (χρήσιμες, ώφέλιμες, ή άχρηστες, όταν όχι καί καταστροφικές γιά τήν άνθρωπότητα) έπιτεύξεις, τά έπιτεύγματα-κατορθώματα τού ανθρώπινου πνεύ­ ματος, όπως λέμε, κι άπό κεί πήραν τά φώ­ τα καί οί δικοί μας έπιστήμονες, τουλάχιστο κατά τό μέγιστο μέρος. Κι άν οί Έλληνες 29

επιστήμονες δεν είχαν καί δεν έχουν τίς δυ­ νατότητες νά άποδώσουν στόν τόπο τους περισσότερα, αυτό σίγουρα δεν οφείλεται σε φραστικούς ή λεκτικούς ιμπεριαλισμούς, άλλά σέ άλλα αίτια -σ ε άλλους ιμπεριαλι­ σμούς, άν θέλετε. Τό λόγο εδώ έχουν οί έρευνητές τής οίκονομικοκοινωνικής ιστο­ ρίας. Καί ούτε κανένας σοσιαλισμός θά επι­ τευχθεί γρηγορότερα ή καλύτερος άν τόν πούμε κοινωνισμό.2 Γό ζήτημα τής κατανόησης ή μή τό συναν­ τάμε καί σέ καθαρόαιμες ελληνικές λέξεις. Είναι δηλ. ζήτημα παιδείας, γνώσεων, πού, τό θέμε δέν τό θέμε, μάς άρέσει δέ μάς άρέσει, είναι άπαραίτητες, ιδιαίτερα στήν επο­ χή μας. Ή ελλειψη παιδείας καί γνώσεων ευκολύνει την ύποτέλεια καί την κοινωνική ύποβάθμιση, καθώς καί τήν άλλοτρίωση. Πρίν κάμποσα χρόνια είχα γράψει τή λέξη δομή, πού τότε δέν είχε γίνει άκόμη ψωμο­ τύρι όπως σήμερα- σκανδάλισε: Τί είναι αυ­ τό; δέν τό καταλαβαίνει ό άπλός άναγνώστης -δήλ. θά καταλάβαινε, ό άπλός άναγνώστης, τή λατινογενή, περασμένη από σλαβική κατάληξη, στρουχτούρα; Εύτυχώς -τ ό ελπίζω τουλάχιστο- τό στάδιο αυτό έχει ξεπεραστεΐ. ( Ε πιτέλους κάποτε καί ό μέσος άναγνώστης μπορεί ν ’ άνοίγει κανένα λεξι­ κό, δέν είναι δά δυσκολότερο άπό τίς ορο­ λογίες τών γηπέδων καί τών πρό-πό.) Ή γλώσσα, ή σωστή χρήση της θέλει γνώ­ ση, θέλει καί άγάπη, ναί άγάπη, άπό τό νη­ πιαγωγείο καί τό δημοτικό ως τά πανεπι­ στήμια κι άπό τούς διάφορους φορείς (άλήθεια, ή κυρούλα πού ξέρει τό παρκάρισμα, γιατί έλίσσεται μέσα άπό τά παρκαρισμένα καί μή IX γιά νά περάσει στό άντικρινό της πεζοδρόμιο, καί ή κοπελίτσα τού σουπερμάκετ καί τού κομμωτηρίου, πού μιλά γιά κόμ­ πλεξ καί άλλα τέτοια, ξέρουν τί θά πει φο­ ρέας, φορείς κλπ.;), γιατί, χωρίς καμιάν εχθρότητα πρός τούς διάφορους φορείς, -μικρούς τε καί μεγάλους- συχνά τά έλληνικά τους καθόλου δέν είναι γιά άριστα... Ευ­ τυχώς έχουμε άρκετά υποδειγματικά κείμε­ να πεζού λόγου -παλιότερα καί νεότεραάτόφια καί καθαρά ελληνικά στή ροή τους καί τήν ύφή τους, κι άς τυχαίνει νά ’χουν καί καμιά ξένη λέξη, όταν τό άπαιτεί τό νόημα. Θά περιοριστώ σ’ ένα κορυφαίο πα­ ράδειγμα. Οί «Δοκιμές» τού Σεφέρη, πού μολογοϋσε δάσκαλό του τό Μακρυγιάννηχωρίς βέβαια νά τόν μιμείται δουλικά, εμαθε ά π’ αυτόν. Τό ’πε κι ό Σολωμός: «τό Έ θ νο ς ζητάει άπό μάς τό θησαυρό τής άτο-

30

μικής μας διάνοιας ντυμένον εθνικά». Πού σημαίνει άνέβασμα τού πνευματικού επίπε­ δου τού λαού καί όχι κατέβασμα ίσοπεδωτικό στό πιό χαμηλό του σκαλί, στίς 150 λέ­ ξεις όλες όλες, όπως, ελεεινολογώντας, έλε­ γε κάποιος τήν παρανοημένη λαϊκότητα. Υ.Γ. Πολύ σωστά όσα άναφέρει στό άρ­ θρο του ό κ. Λιάρος γιά τίς κακές μεταφρά­ σεις, πού φυσικά είναι ολόκληρο θέμα άλ­ λου προβληματισμού. Έ δώ θέλω μόνο νά συμπληρώσω τά λεγόμενό του: Στά λάθη πού άναφέρει δέν πρόκειται γιά «άσχετοσύνη», πρόκειται γιά επιπολαιότητα, άμάθεια καί πνευματική νωθρότητα. Γιά κάθε μετά­ φραση, καί πολύ περισσότερο γιά επιστημο­ νικά κείμενα, χρειάζεται γνώση, τόσο τής γλώσσας άπό όπου μεταφράζεις, όσο καί τής γλώσσας στήν οποία μεταφράζεις, κα­ θώς καί γνώση τού θέματος. Καί, πάνω άπ’ όλα, ευσυνειδησία καί έπίγνωση τών δυνα­ τοτήτων καί ικανοτήτων σου, δηλ. νά ’χεις συναίσθηση πώς, όσα κι άν ξέρεις, είναι πάντα πολύ περισσότερα τά όσα δέν ξέρεις, ώστε νά καταφεύγεις καί σέ σχετικά βοηθή­ ματα. Καί μιά καί μιλάμε γιά μεταφράσεις, μπορώ νά βεβαιώσω πώς, όρεξη νά ’χει κα­ νείς, μπορεί νά κάνει κομπολόι άπό μαργα­ ρίτες, κάποτε κάπως συγχωρητέους ίσως, άλλοτε άπαράδεχτους τόσο ώς πρός τόν με­ ταφραστή, όσο καί τόν έκδοτη, όπως λ.χ. τούτο -όπου μπλέκεται ή άγανάχτηση τού άναγνώστη μέ μιά άκατάσχετη διάθεση γέ­ λιου: Τό ελληνικότατο σύνδρομο (syndro­ me) γίνεται συνδρομητής τής ύστερίας καί συνδρομητής τής μελαγχολίας καί ένα σωρό άλλα τέτοια άπίθανα στό ίδιο βιβλίο, πού έλπίζω πώς ό εκδότης του θά τό ’χει άποσύρει άπό τήν κυκλοφορία, όπως τού έγραψε ένας κριτικός πώς έπρεπε νά κάνει.

Σημειώσεις: 1. Βλ. Ν. Δ. Μαρωνίτης, «°Οροι τον λυρισμόν στόν Όόνσσέα Έλύτη». 'Ολόκληρη ή παράγραφος λέει: «Σέ μιά έποχή, όπως ή δική μας, όταν τήν ιστορία τήν παράγουν καί τή γράφουν οί μηχανές καί τά άνθρώπινα έξαρτήματά τους, σέ τί μπορεί πιά νά χρησιμεύσει ή φωνή τοϋ ποιητή;» 2. Είχε γίνει, όπως είναι γνωστό, παλιότερα άπόπειρα νά αποδοθεί έλληνικά ώς κοινωνισμός ό (άπό τή Δύση είσαχθείς καί αύτός!) δρος σοσιαλισμός, άλλά δέν έπιασε. "Ας τόν κρατήσουμε λοιπόν, έστω στή μνήμη τον Μάρξ.

Αφροδίτη Τεπέρογλου

Ή οικογένεια στην Ελλάδα Βιβλιογραφική έπισκόπηση 1960-1980 Ή οικογένεια έγινε τόν τελευταίο καιρό θέμα έρευνας, μελέτης καί προβληματισμού. Κι αυτό βέβαια δέν είναι τυχαίο, γιατί μέσα στό γενικό πλαίσιο αμφισβήτησης θεσμών καί άξιων δέν μπορούσε νά μείνει άνεπηρέαστη μιά τόσο εύάλωτη μονάδα όπως είναι ή οικογέ­ νεια. Μέσα από τό πλέγμα πολλών έρωτήσεων γιά τό πού βρίσκεται ή οικογένεια στην Ε λλά δα , ξεκινήσαμε νά δούμε σέ μιά πρώτη προσέγγιση καί πολύ άπλά τί γράφτηκε γι’ αυτήν τήν τελευταία εικοσαετία 1960-1980. Στή χώρα μας, διαισθανόμαστε δτι δέν υπάρχει βασικά μόνο ή έλλειψη ύλικού, δπως κάθε φορά καταμαρτυρούμε δταν τό χρειαστούμε γιά τή βαθύτερη άνάλυση ενός θέματος. Αύτό πού πραγματικά υπάρχει είναι ή έλλειψη κάθε πληροφόρησης γιά τόν συντονισμένο τρόπο προσέγγισης δποιου σχετικού υλικού. Μ’ αυτές τίς σκέψεις προχωρήσαμε στή συλλογή τού ύλικού πού άκολουθεϊ. Δέν πρόκειται γιά σχο­ λιασμένη βιβλιογραφία, άφοΰ, δπως ήδη άναφέραμε, άγγίζει μιά πρώτη προσπάθεια. Ή βιβλιογραφία* πού άκολουθεϊ συγκεντρώθηκε κάτω άπό τό πρίσμα τοϋ κοινωνικού επιστήμονα κι ιδιαίτερα άπό τήν πλευρά τής κοινωνιολογίας, άνθρωπολογίας, ψυχολογίας, κοινωνικής ψυχο­ λογίας, καί σέ μερικές περιπτώσεις κι άπό τήν πλευρά τής οικονομικής καί τής πολιτικής επιστή­ μης· Ή βασική μας διαπίστωση είναι δτι οί πε­ ρισσότερες μελέτες τής δεκαετίας τού ’60 δέν εί­ χαν κοινωνιολογικό περιεχόμενο, άλλά περισσό­ τερο άνθρωπολογικό, καί άφοροΰσαν βασικά τήν άγροτική οικογένεια. Ξαφνιάζεται ό μελετητής δταν διαπιστώνει δτι ή οικογένεια, «δ άκρογωνιαΐος λίθος» τής ελληνικής κοινωνίας, έχει τόσο λίγο μελετηθεί άπό κοινωνιολογική πλευρά. Μέ τή διαπίστωση αύτή μπορούμε νά οδηγη­ θούμε σέ δυό σκέψεις. Ά πό τή μιά, δτι ή κοινωνιολογία καί ή έρευνα σάν επιστήμη στή χώρα * θά διαπιστωθούν ίσως μερικές έλλειψης. Πράγματι, ή συλλογή τού ύλικοϋ ήταν μιά δύσκολη τιροσπάθεια. Γι’ αυτό ζητούμε τή βοήθεια των Αναγνωστών στόν έμπλουτισμό τής βιβλιογραφίας μέ τυχόν νέους τίτλους σχετικών έργων.

μας βρίσκεται σέ άρχικά στάδια άναζήτησης, κι άπό τήν άλλη, ή τάση πού υπάρχει «δτι ή οικογέ­ νεια δέν χρήζει έρεύνης, έφ’ δσον ή δυναμική της, ό πλούτος τόν όποιον περικλείει, αί άξίαι τάς όποιας έχει υιοθετήσει, οί δεσμοί οί συνδέοντες αυτήν μέ τήν κοινωνίαν, ώς καί ή στρατηγική θέσις τήν όποιαν κατέχει εντός τού έλληνικοΰ κοινωνικοπολιτιστικού συνόλου τής έπιτρέπουν νά προσαρμόζεται εις τάς συνεχώς μεταβαλλομένας καταστάσεις» (βλ. Πρεσβέλου Κλειώ, «Ό θεσμός τής οικογένειας εις τήν Ελλάδα» [έπισκόπησις βιβλιογραφίας], Έπιθεώρησις Κοινωνικών 'Ερευ­ νών, No 13, Ίούλιος-Σεπτέμβριος 1972). Μπαίνει λοιπόν τό έρώτημα έάν καί κατά πόσο ή έλληνική οικογένεια δείχνει τάσεις προσαρμο­ γής. Γεγονός είναι δτι σημαντικές άλλαγές έγιναν μέσα στή δομή τής οικογένειας, ήδη διαπιστωμέ­ νες, δπως ή μείωση τών μελών, διαχωρισμός έξουσιών μέσα στην οικογένεια, οί νέες σχέσεις μεταξύ παιδιών καί γονέων καί ή έμφάνιση τής συντροφικότητας στή σχέση τών δύο συζύγων. Άναφέραμε δτι οί άλλαγές αύτές θεωρούνται ήδη έφαρμόσιμες τουλάχιστον άπό πρακτικής

31

πλευράς κι δτι πραγματώθηκαν ήδη σέ οικογέ­ νειες μέ τάση προοδευτικότητας καί τείνουν σιγά σιγά καί δειλά νά έφαρμοσθοΰν σέ οικογένειες μέ πιό παραδοσιακό τρόπο ζωής. Προσαρμόζεται λοιπόν ή «πυρηνική» ιδιαίτερα οικογένεια στις νέες σύγχρονες Αντιλήψεις. Μόνο πού ή προσαρμογή έχει μιά ιδιαιτερότητα. Γιατί ή πράξη διαφέρει άπό τη θεωρία. Ένώ δηλαδή έχει άρχίσει στήν καθημερινή ζωή ή υλοποίηση των νέων αυτών τάσεων, ή νομοθεσία δέν συντελεί στήν επίτευξη μιάς ουσιαστικής Αλλαγής, πού εί­ ναι έπιτακτική. Διαπιστώνει κατ’ άρχήν ό ερευνητής τήν έστω καί σέ μικρό φάσμα Αλλαγή πού έχει γίνει μέσα στήν οικογένεια. Προσπαθεί όμως, άπό τήν άλλη πλευρά, νά διαπιστώσει καί τό μέγεθος τής Αλλα­ γής, τούς τομείς πού έχει έπηρεάσει καί τίς τυχόν επιπτώσεις της στόν πυρήνα τής οικογένειας. Στά ερωτήματα αύτά καί στίς τυχόν Αμφισβητήσεις καλείται νά δώσει Απάντηση ή έμπειρική κοινω­ νιολογική έρευνα. Αυτό δμως θά μπορούσε νά γί­ νει μόνο έάν ό μελετητής είχε ένα πρώτο στοιχείο γιά τό τί έχει γραφεί γύρω άπό τήν οικογένεια στήν Ελλάδα. Καί νά διαπιστώσει, στήν πρώτη αυτή φάση, τί άκριβώς υπερτερεί. Ποιά τάση δη­ λαδή προσέγγισης υπάρχει, ή κοινωνιολογική, ή άνθρωπολογική, ή ψυχολογική;

Α. Συμπεράσματα καί άπόψεις άπό τή συγκέντρωση τού υλικού Ά π ό τήν έπεξεργασία τού βιβλιογραφικού υλι­ κού πού συγκεντρώθηκε διακρίνονται οί τάσεις πού επικρατούν στόν ελληνικό χώρο γιά τήν οικο­ γένεια. Μέ τόν όρο τάσεις έννοεϊται τό ιδιαίτερο περιεχόμενο πού δίνουν στό θέμα «οικογένεια» οί έπιμέρους έπιστημονικοί κλάδοι, δηλ. ή κοινωνιολογία, ή ψυχολογία, ή εθνολογία, ή Ανθρωπο­ λογία, ή δημογραφία, ή λαογραφία, καθώς επί­ σης καί ή θεολογία, ή νομική καί ή ιστορία. Αρχικά τό υλικό έπρόκειτο νά περιλάβει μελέ­ τες έλλήνων έπιστημόνων πού άναφέρονται στόν έλληνικό χώρο. Ά πό τήν πορεία δμως τής συλλο­ γής στοιχείων είδαμε δτι έπρεπε νά περιληφθούν καί οί ξένοι κοινωνικοί έπιστήμονες καί οί Έλλη­ νες τού εξωτερικού πού έχουν Ασχοληθεί μέ τό ίδιο θέμα, δεδομένου δτι ή συμβολή τους στόν το­ μέα αυτό είναι πολύ Αξιόλογη. Πάντως διαπιστώ­ νεται ή μηδαμινή παρουσία τής έμπειρικής έρευ­ νας. Στήν Αναλυτική παρουσίαση τής βιβλιογραφίας πού Ακολουθεί γίνεται προσπάθεια νά παρουσιαα) οί σημαντικότερες έρευνες, μελέτες καί Αρ­ θρα καθαρΑ κοινωνιολογικού περιεχομένουβ) μελέτες άλλου περιεχομένου, οί όποιες κρίνεται δτι πρέπει νά καταχωρηθοΰν στή βιβλιο­ γραφική έπισκόπηση λόγω τής σημαντικής προσ­ φοράς τους στόν τομέα οικογένεια-

32

γ) δημοσιογραφικά άρθρα πού θεωρούνται Αξιόλογα καί συμβάλλουν στά θέματα τά σχετικά μέ τήν οικογένεια. Πρέπει νά σημειωθεί δτι στό ύλικό πού συγκεν­ τρώθηκε δέν συμπεριλαμβάνονται διδακτορικές διατριβές, έκτος άπό όρισμένες, λόγω τών δυσκο­ λιών στή συλλογή τέτοιων εργασιών.

Β. Πηγές τής συλλογής τού ύλικοΰ Ή συγκέντρωση τού ύλικού έγινε Από τίς βι­ βλιοθήκες καί άπό ειδικές έκδόσεις βιβλιογρα­ φίας τού εξωτερικού. α) Οί βιβλιοθήκες ήταν: 1. Βιβλιοθήκη Βουλής.

2. Εθνική Βιβλιοθήκη.

3. Βιβλιοθήκη τού Εθνικού 'Ιδρύματος Ερευ­ νών.

4. Βιβλιοθήκη τού Τεχνολογικού Όμίλου Δοξιάδη.

5. Γεννάδειος Βιβλιοθήκη.

6. Βιβλιοθήκη τής Άποστολικής Διακονίας τής Εκκλησίας τής 'Ελλάδος.

7. Βιβλιοθήκη τού Κέντρου Προγραμματισμού καί Ερευνών (ΚΕΠΕ).

8. Βιβλιοθήκη τού Ελληνικού Κέντρου Παρα­ γωγικότατος (ΕΛΚΕΠΑ).

9. Βιβλιοθήκη τού Εθνικού Κέντρου Κοινωνι­ κών Ερευνών (ΕΚΚΕ). β) Οί ειδικές έκδόσεις-κατάλογοι: 1. Vlachos Evan, Modern greek society, commu­ nity and change, An annotated classification of se­ lected sources, Colorado State University, 1969.

2. Mogey John, Sociology o f marriage and fam i­ ly behavior, 1957-1968, A trend report and biblio­ graphy prepared for the International Sociological Association, The Hague-Paris, 1971.

3. Modern Greek Society, A news letter, num­ ber 2, May 1974.

4. Πρεσβέλου Κλειώ, «Ό θεσμός τής οικογέ­ νειας εις τήν Ελλάδα», Έπιθεώρησις Κοινω νι­ κών ’Ερευνών, τ. 13, Ίούλιος-Σεπτέμβριος 1972.

5. Kourvetaris George - Betty Dobratz, Con­ temporary sociology in Greece, vol. 8, JulyOctober 1971, σελ. 264.

Γ. ’Αναλυτική παρουσίαση τών βιβλίων κατά κεφάλαιο 1.

Ή προίκα

Ιδιαίτερη εντύπωση προκαλεί στόν έρευνητή τό γεγονός δτι δέν υπάρχουν πολλές μελέτες ή έρευ­ νες γύρω άπό τήν προίκα, μολονότι ό θεσμός έχει ζυμωθεί μέ τήν ελληνική πραγματικότητα καί μέ

άμεσες έπιπτώσεις στην κοινωνικοοικονομική ζωή τής χώρας μας. Ιδιαίτερη σημασία άποκτά, βέβαια, ή μελέτη τοϋ θεσμού τής προίκας άπό τή στιγμή πού έχει άμεσες επιπτώσεις στις ίδιες τίς σχέσεις τών δύο φύλων. Είναι γεγονός δτι ή προίκα καί ή κα­ τάργησή της άποτέλεσε ένα άπό τά κύρια θέματα στήν άναμόρφωση τού οικογενειακού δικαίου κι ένα άπό τά κυριότερα αιτήματα τών γυναικείων όργανώσεων.

2 . 'Ο γ ά μ ο ς

1. Friedl Ε., «Some aspects of dowry and inheri­

’Από τή μελέτη τού βιβλιογραφικού υλικού προ­ κύπτει δτι γιά τό θεσμό τού γάμου ύπάρχουν όλιγάριθμες κοινωνιολογικές έρευνες. Σημαντική έπίσης είναι ή διαπίστωση δτι πολ­ λά συγγράμματα γιά τό γάμο είναι θρησκευτικού κυρίως περιεχομένου, γραμμένα ώς επί τό πλεϊστον άπό κληρικούς. Οί θέσεις καί άπόψεις πού επικρατούν στά συγγράμματα αύτά άφορούν στήν υπεράσπιση τού άδιαλύτου καί στήν ιερότητα τού θεσμού τού γάμου.

tance in Boetia», στό Julian Pitt-Rivers, (Ed.) Me­ diterranean countrymen essays on the Social A n­ thropology o f the Mediterranean, σελ. 113-135. Pa­

τό διαζύγιον.

ris, 1963, Mouton.

Άθήναι, 1961.

2. Λαμπίρη-Δημάκη Ί., «Ή προίκα στήν σύγ­ χρονη ελληνική κοινωνία», Νέα Οικονομία, 20, 1966, σελ. 883-888.

2. Ξηροτύρης Ν., Προβλήματα κ α ί αντιθέσεις στό γάμο, Θεσσαλονίκη, 1961.

3. Τεπέρογλου A., Mitgift als ein soziookonomisches Problem (dargestellt am Beispiel der griechischen Gegenwartsgesellschaft), Doktorat, KarlFranzens Universitat Graz, Austria, 1969.

4. Μακρυμίχαλος Στ., «Τσακώνικα προικοσύμ­ φωνα τού 18ου καί 19ου αίώνος», άνάτ. άπό τά Πελοποννησιακά, τόμ. Η, 1971, σελ. 277-410 + 16.

5. Dubisch J., «Dowry and a domestic power of women in a greek island village», 70th annual mee­ ting o f the American Anthropological Association,

New York, 1971.

1. Γαλανόπουλος Μ., Ό γάμος κ α ί ή οικογένεια, Ά νασύστασις λνθέντος γάμου,

3. Βρυζάκης Κ., «Έρως καί γάμος», Συζήτησις, Όργανον τής Ένώσεως «'Ελληνικός Πολιτι­ σμός», 1961.

4. «Έρως καί γάμος», άφιέρωμα, Σύνορο, άρ.

34, 1964-1966.

5. Κωνσταντακόπουλος Π., Ή σύναψις τοϋ γά ­ μου, Καλαμάτα, 1967.

6. Κουρέτας Δ.-Παπαθωμόπουλος Ε., «Ψυχοπα­ θολογία τού διά συνοικεσίου γάμου έν Έλλάδι», Άριστοτέλειον Πανεπιστήμιον Θεσσαλονίκης, ’Επιστημονική Έπετηρίς Σχολής Νομικών καί Οικονομικών ’Επιστημών, τόμος ΙΑ', Θεσσαλονί­

κη, 1968.

6. Τεπέρογλου A., «Mitgift als soziookonomisches Problem», Έπιθεώρησις Κοινωνικών ’Ερευ­ νών, τ. 9-10, Ίούλιος-Δεκέμβριος 971, σελ. 132136.

7. Σταυρόπουλος Α., Ποιμαντική προετοιμασία τών μελλονύμφων, έκδοση Εθνικού Κέντρου Κοινωνικών Ερευνών, ’Αθήνα, 1971.

7. Lambiri-Dimaki J., «Dowry in modern Greece: An institution at the Grossroads between persi­ stence and decline», στό Safilios-Rothschild C., Toward a sociology o f women, Lexingtons Mass., 1972.

8. Stavropoulos Α·, «La conception de manage dans l’iglise orthodoxe», communication presentee au XIV Colloque International de Sexologie, Lou­ vain, 1972.

8. Τεπέρογλου A., «Ή προίκα ώς σύγχρονον κοινωνικοοικονομικόν φαινόμενον», ’Ανθρώ πι­ νες Σχέσεις, τ. 1., Ιούλιος 1972, σελ. 63-64.

γάμου, Άθήναι, 1973.

9. Άλεβιζόπουλος Α., ’Ενώπιον τής κρίσεως τοϋ

9. Άλατοπούλου-Συμεωνίδου X., «Ή έξέλιξη τού θεσμού τής προίκας στήν Ελλάδα 19561974», ’Επιθεώρηση Κοινωνικών ’Ερευνών, τ. 3637, έκδοση ΕΚΚΕ, ’Αθήνα, 1979.

10. Μαραγκοπούλου-Γιωτοπούλου Α., «Προίκα: Κατάργηση ή μεταμόρφωση», Τό Βήμα, έπιφυλλίς, 4.11.1980.

3.

Ή οικογένεια

Τό έπόμενο κεφάλαιο άσχολείται μέ τήν ίδια τήν οικογένεια. Ά πό τή μελέτη τού υλικού έγιναν οί έξης ένδιαφέρουσες διαπιστώσεις: Άποδεικνύεται δτι ή οικογένεια έξακολουθεΐ νά είναι άντικείμενο μεγάλης σημασίας γιά τήν έλληνική κοι­ νωνία καί πραγματικότητα. Διαπιστώνεται αύξη­ ση στή διερεύνηση τών προβλημάτων γύρω άπ’ αύτήν. Ταυτόχρονα παρατηρεΐται κριτική τού θε­ σμού, πού δμως δέν στηρίζεται σέ επιστημονικά

33

δεδομένα, καί ώς έκ τούτου δέν κρίνεται σκόπιμο νά άναφερθεϊ ή σχετική βιβλιογραφία.

17. Bardis Ρ., The family in changing civilisations, New York, 1967.

1. Valaoras V., «Α reconstruction of the demo­ graphic history of modern Greece», Milbank Me­

18. Safilios-Rothschild C., «Α comparison of po­ wer structure and marital satisfaction in urban

morial 38 (2), April 1960.

greek and french families», Journal o f Marriage and the Family, no 29, 1967, σελ. 345-352.

2. Βρυζάκης K., «Μεταμορφώσεις στόν θεσμό τής οικογένειας», περιοδικό Συζήτησις, έτος Α', τ. 13, Άθήναι, Δεκέμβριος 1960, σ. 214-18.

3. Κοροντζής Γ., Ή οικογένεια ώς αξιολογική κα ί μορφωτική κοινότης, τεύχος Ιον, Άθήναι, 1960.

4. Βρυζάκης Κ., «Κοινωνικές καί άτομικές τά­ σεις στήν οικογένεια», περιοδικό Συζήτησις, έτος Β', τ. 14, Άθήναι, ’Ιανουάριος 1961, σελ. 6-11.

5. Κοροντζής Π., «Ή οικογένεια- έννοια, ιστορι­ κή έξέλιξις καί μορφή τής οικογένειας», Μορφω­ τικοί Κοινότητες, έκδ. τής Χριστιανικής Ένώσεως ’Εκπαιδευτικών Λειτουργών, 1961, σελ. 2591.

6. Καρανασιάσης Ά ν., «Οικογενειακή ζωή καί κοινωνικαί σχέσεις- Οικογένεια, Λαογραφία», Δελτίον τής 'Ελληνικής Λαογραφικής 'Εταιρείας,

τόμ. ΙΔ', 1961, σελ. 252-8.

7. Sanders I., Rainbow in the rock■ the people o f rural Greece, Cambridge Mass.. Harvard Univercity Press, 1962.

8. Friedl E., Vassilika. A village in modern Gree­ ce, New York, Holt-Rinehart and Winston, 1962.

9. Χαρώνης Β., «Προσπάθειαι διά τήν πνευματι­ κήν καθοδήγησιν τής οικογένειας», άνάτ. έκ τού περιοδικού ’Ακτίνες, Δεκέμβριος 1962-Ίανουάριος 1963.

10. Bardis Ρ., «The ancient greek family», reprin­ ted from Social Science, June 1964, vol. 39, no 3, σελ. 156-75.

11. Kavadias G., Pasteurs-nomades mediterraniens. Les Saracatsans de Grece. Paris, 1965.

12. ΚαντώνηςΑ., Ή ελληνική οικογένεια, άπλές σκέψεις γιά μερικά προβλήματά της, Άθήναι, 1965.

19. Vassiliou G., and Vassiliou V., «On the im­ pact of increasing milieu complexity on family rela­ tions in Greece», paper read at the VII Internatio­ nal Congress on Mental Health, London, August 1968.

20. Campbell J., Sherrard P., Modern Greece, London, 1968.

21. Safilios-Rothschild C., «Deviance and mental illness in the greek family», Family Process, no 7, 1968.

22. Μπράτσος Κ., Κοινωνική ηθική έν συσχετι­ σμό) πρός τόν θεσμόν τής οικογένειας. Θεώρησις ιστορική, κοινωνιολογική, φιλοσοφική. Πραγμα­ τεία βραβευθεΐσα ύπό τής Ακαδημίας Αθηνών, Άθήναι, 1969.

23. Safilios-Rothschild C., «Family sociology or wives’ family sociology; A comparison of husbands and wives answers about decision making in the greek and american culture», Journal o f Marriage and the Family, vol. 31, no 2, May 1969, σελ. 290301.

24. Bardis P., «Critique of two studies dealing with selected american, danish and greek families», Indian Journal o f Social Research, vol. 12, no 2, August 1971, σελ. 111-115.

25. Τσαούσης Δ., Μ ορφολογία τής νεοελληνικής κοινωνίας, Άθήναι, 1971.

26. Σαφιλίου-Rothschild Κ., «Ή διάρθρωσις τής οικογενειακής έξουσίας καί αί έκ τού γάμου ικα­ νοποιήσεις», Έπιθεώρησις Κοινωνικών ’Ε­ ρευνών, τ. 13, 1972, σελ. 92-100.

27. Δάικος Γ., «Ή οικογένεια θεμέλιον τής κοι­ νωνίας», περιοδικό ’Εκκλησία, No 1-1-12, τόμ. ΜΘ', ’Ιούνιος 1973, σ. 320-23.

13. Άναστασιάδης Ί., Π αράγοντες άγχους εις τήν ελληνικήν οικογένειαν, Άθήναι, 1966.

28. Μανωλοπούλου Π., «Οικογένεια, ή άποφασιστική στροφή», περιοδικό Συζήτησις, έτος ΙΔ', ’Οκτώβριος 1973, σελ. 185-190.

14. Τσιριντάνης Ά λ., «Ή οικογένεια», έφημ. ’Απογευματινή, 1966.

29. Boulay du J., Portrait o f a greek mountain vil­ lage, Oxford, Clarendon Press, 1974.

15. Vassiliou G ., A preliminary exploration o f va­ riables related to family transaction in Greece, The Athenian Institute of Anthropos, Technical Report 5, Athens, 1966.

30. Άλεξάκης E., « Ή δομή τής έλληνικής οικο­ γένειας στή Θράκη», άνάτ. Μνήμων 5, 1975, σ.

16. Μαγκάκης Γ., 7α έγκλήματα π ερ ί τήν γενετή­ σιον κα ί τήν οικογενειακήν ζωήν, Άθήναι, 1967.

34

49-80.

31. Παπαχρήστου Α., «Οικογενειακό δίκαιο καί κοινωνική άλλαγή», Έπιθεώρησις Κοινωνικών Ερευνώ ν, τ. 25, 1975, σελ. 440-444.

32. Aschenbrenner St., «Folkmodel vs. actual practice the distribution of spiritual kin in a greek village», Anthropological Quarterly, vol. 48, no 2, April 1976.

33. Περιστιάνης I., Mediterranean family structu­ res, Cambridge, C.U.P. in association with the So­ cial Research Centre, Cyprus, 1976.

34. Δημάκη-Λαμπίρη I. (έπιμ.), Μετανάστευση κ α ί ελληνική οικογένεια, συζήτηση στρογγυλού τραπεζιού, Διεθνής Κοινωνική 'Υπηρεσία, Τμή­ μα Ελλάδος, 1977.

35. Γκιζέλης Γρ.-Άντωνακοπούλου Ήλ., «Cultu­ ral activity in the framework of the family and transmission of culture», ’Επιθεώρηση Κοινω νι­ κών ’Ερευνών τ. 32, 1978, σελ. 154-160.

36. Χουβαρδάς Γ., Ή συνταγματική προστασία τής Ισοτιμίας τών 2 φύλω ν κ α ί τοϋ θεσμού τού γά ­ μου κ α ί τής οικογένειας, ’Αθήνα, 1978.

37. Παπαχρήστου Α., Ή κοινωνική θέση στό οι­ κογενειακό δίκαιο- κοινωνιολογική συμβολή στήν έρμηνεία τοϋ δικαίου, ’Αθήνα, 1980.

38. Άλεξάκης Ε., Τά γένη κ α ί ή οικογένεια στήν παραδοσιακή κοινωνία τής Μάνης, ’Αθήνα, 1980.

39. Νίλσεν-Γεωργίου Μ., Ή οικ ογένεια στά ανα­ γνωστικά τού δημοτικού, ’Αθήνα, 1980.

4.

5 . Ή γ υ ν α ίκ α

Ή βιβλιογραφία πού άκολουθεϊ έξετάζει τό ρόλο τής γυναίκας στή σύγχρονη κοινωνία σέ σχέση μέ τήν οικογενειακή καί έπαγγελματική της ζωή. Οί σύγχρονες κοινωνικές τάσεις έχουν φέρει τή γυναίκα στό επίκεντρο τής οικονομικής καί κοι­ νωνικής ζωής τού τόπου μας. Σήμερα ή γυναίκα καλείται νά διαδραματίσει έναν πολύπλευρο ρό­ λο: τής μητέρας καί τής έργαζομένης. Ό πρώτος ρόλος έχει παραδοσιακό χαρακτήρα, δεδομένου δτι ή μητέρα άνέκαθεν είχε τή βασική ευθύνη τής άνατροφής τών παιδιών. Ό δεύτερος ρόλος πήρε μιά διαφορετική μορφή στή σύγχρονη έποχή. Γνωρίζουμε δτι ή γυναίκα υπήρξε πάντοτε μιά θετική μονάδα στήν παραγωγική διαδικασία τής οικονομίας. Ή διαφοροποίηση έγκειται στις συν­ θήκες εργασίας της. Ή γυναίκα έργάζεται πιά έξω άπό τό σπίτι της, καί τά προβλήματα πού άντιμετωπίζει είναι διαφορετικά καί δυσκολότερα άπό εκείνα πού άντιμετώπιζε τήν έποχή πού ό τό­ πος κατοικίας καί ή έπαγγελματική της στέγη ήταν κοινά. ’Από τήν έπεξεργασία διαπιστώθηκε δτι στά συγγράμματα έπικρατεϊ ή κοινωνιολογική καί έθνολογική προσέγγιση. Θά πρέπει βέβαια ταυτό­ χρονα νά ύπογραμμισθεϊ ή ουσιαστική άπουσία τής έμπειρικής έρευνας.

1. Ρουσοπούλου Α., «Ή περί γυναικών φορολο­ γική νομοθεσία, ιδιαιτέρως ευνοϊκή εις τήν Ε λ­ λάδα», Οικονομικός Ταχυδρόμος, φ. 308, 1960.

Οί διαπροσωπικές σχέσεις τών συζύγων 2. Ρουσοπούλου Α., «Σοβαρά προβλήματα γεννά

Ή ένταξη ενός τόσο ειδικού κεφαλαίου στή βι­ βλιογραφική έπισκόπηση γιά τήν οικογένεια όφείλεται στόν πρωταρχικό ρόλο πού παίζουν οί διαπροσωπικές σχέσεις τών συζύγων -βαθμός συνεννοήσεως, άμοιβαιότητα, λήψη άποφάσεωνστή διαμόρφωση τού γάμου καί τής οικογένειας.

1. Safilios-Rothschild C., «Marital role definition by urban greek spouses», paper read at the Natio­ nal Council for Family Relations Meetings, Toron­ to, Canada, 1965.

2. Safilios-Rothschild C., «Attitudes of greek spouses toward marital infidelity», στό Gerhard Newbeck (Ed.), The dynamics o f extra-marital rela­ tions, Englewood Cliffs, N. J., Prentice-Hall, 1969.

3. Spinellis C., Vassiliou V., and Vassiliou G., «Milieu development and male-female roles in con­ temporary Greece», στό Sex roles in a changing world, New York, 1970.

4. Safilios-Rothschild C., «The options of greek men and women», Sociological Focus, vol. 5, no 2, February 1972, σελ. 71-83.

ή αστική συγκέντρωσις γυναικών έν Έλλάδι», Ο ικονομικός Ταχυδρόμος, φ. 313, 1960.

3. Ρουσοπούλου Α., «Ό διαφορισμός εις τήν άμοιβήν μεταξύ άνδρών καί γυναικών», Ο ικονο­ μικός Ταχυδρόμος, φ. 342, 1960.

4. Άνδριανάκος Τρ., Γυνή έν τή Δημιουργία, Άθήναι, 1961.

5. Τσαλδάρη Λ., Ή έξέλιξις τής γυναικός εις τήν σύγχρονον κοινωνίαν, Άθήναι, 1961.

6. Λαμπίρη-Δημάκη Ί., «The impact of industrial employment on the position of women in a greek country town», στό British Journal o f Sociology, v.

14, no 3, 1963, σελ. 240-247.

7. Lambirj I., Social change in a greek country town, Center of Planning and Economic Research, Research Monograph Series, no 13, Athens, 1965.

8. Πατριαρχέας B., «Ή θέσις τής γυναικός έν τή ελληνική κοινωνία διά μέσου τών αιώνων», άνάτ. Ό Κόσμος τής Έλληνίδος, τ. 131, ’Ιούλιος 1966, Αθήνα.

9. Stavropoulos A., L ’image iddale de I’homme chez la jeune grecque ά l’age oil approche le marria­ ge, Universite Catholique, memoire de licence en

35

Sciences Familiales et Sexologiques, Louvain, 1967.

4. Κριάρα-Στίφτου A., Ο ί νέοι κα ί ή έποχή μας, Θεσσαλονίκη, 1964.

10. Frield E., «The position of women: appearan­ ce and reality», Anthropological Quarterly, 40, 1967, σελ. 97-108.

5. Kerimis L., «An open letter to greek girls», Mineographed. Studies in identity Report No 6, Cla­ remont Graduate School and University Center, September 1966.

11. Safilios-Rothschild C., «The influence of wife’s degree of work commitment upon some aspects of family organization and dynamics», Journal o f Marriage and the Family, vol. 32, no 4, November 1970.

12. Νικολαίδου Μ., «Εργαζόμενη γυναίκα στην Ελλάδα», Έπιθεώρησις Κοινωνικών ’Ερευνών, τ. 25, 1975, σελ. 470-506.

13. Μουσούρου Λ., Ή σύγχρονη Έλληνίδα· βα­ σικά στοιχεία, ’Αθήνα, Γραφείο Διεκκλησιαστικής Βοήθειας τού Παγκοσμίου Συμβουλίου ’Εκ­ κλησιών, 1976.

14. Καλκάνη-Αύδή I., Ή επαγγελματικά έργαζόμενη Έλληνίδα, ’Αθήνα, 1978.

6. Vassiliou G., «Aspects of parent-adolescent transaction in the greek family», στό Kaplan, G. Lebovici S. (Eds), Adolescence: psychological per­ spectives, New York, 1969, Basic Books.

7. Vassiliou G., Vassiliou V., and Kazamias N., «Problems of adolescent with authority figures in Greece», paper presented at the International Symposium on Medical Problems of Adolescence, Athens, September 1969.

8. Vassiliou V., and Papadopoulou E., Child rea­ ring in major Athens Area, Technical Report, No 7, The Athenian Institute of Anthropos, Athens, 1969.

15. Νικολαίδου Μ., Δουλειά κα ί χειραφέτηση, ή γυναίκα στην Ε λλάδα, ’Αθήνα, 1978.

9. Κάρτερ Γ., Ή άγωγή τοϋ έργαζομένου νέου κα ί ή συμβολή του είς την κοινωνικήν πρόοδον τής χώρας, Άθήναι, ’Εργατική Εστία, 1969.

16. Κακλαμανάκη Ρ., Ή θέση τής γυναίκας στην οικογένεια, στην κοινωνία, στην πολιτεία, ’Αθή­

10. Καφάτου Ε., Μητέρα καί κόρη. Ά π ό τά ψυ­ χολογικά προβλήματα τής έφηβείας τής κόρης,

να, 1979.

Θεσσαλονίκη, 1970.

17. Symeonidou-Alatopoulou Η., «Female labour force participation in Greece», ’Επιθεώρηση Κ ο ι­ νωνικών Ε ρευνώ ν, τ. 38, 1980, σελ. 103-120.

11. Safilios-Rothschild C., «Α comparative study of parental and filial roles», στό The Journal o f Marriage and the Family, vol. 32, no 3, August 1970.

6.

child-rearing in Greece», στό The Child and his Fa­ mily, Yearbook of the International Association

12. Vassiliou G., Vassiliou V., «On aspects of

Τό παιδί - 'Ο έφηβος

’Από τή μελέτη τοϋ υλικού διαπιστώθηκε δτι τά περισσότερα συγγράμματα, άναφέρονται στήν ψυ­ χολογία καί στήν κοινωνική ψυχολογία. Μέσα άπό αυτές τίς τάσεις γίνεται προσπάθεια νά δια­ πιστωθεί: α) ή κοινωνικοποίηση τοϋ παιδιού, κα­ θώς επίσης 6) οί σχέσεις μεταξύ γονέων καί παι­ διού. Στή βιβλιογραφία ώστόσο περιλαμβάνονται καί έργασίες πού άσχολοΰνται μέ θέματα κοινω­ νικής πολιτικής. ’Ιδιαίτερα εξετάζεται ή κρατική μέριμνα γιά τούς έφηβους καί τά μέτρα πού λαμβάνονται γιά τούς εργαζόμενους νέους.

1. Βουτσής Γ., «Παιδική προστασία, κοινωνικοί λειτουργοί, κοινοτική έργασία», άνάτ. έκ τών ’Αρχείω ν Υ γιεινή ς, τ. 8-9, 1960.

2. Mendras Η. et al., Six villages d ’Epire. Problemes de developpement socio-economique, Paris, Unesco, 1961.

3. Campbell J. K., «The kindred in a greek moun­ tain community», στό Julian Pitt-Rivers (Ed.), Me­ diterranean Countrymen: Essays in the social A n­ thropology o f the Mediterranean, Paris 1963, Mouton, σελ. 73-96.

36

for Child Psychiatry, Editor in Chief E. James An­ thony, vol. I, New York, 1970.

13. Κοσμόπουλος Α., Ό ρόλος τοϋ πατρός είς τήν άνάπτυξιν τής προσωπικότητος τοϋ έφήβου, Άθήναι, 1971.

14. Παπαγεώργίου I., Ή κοινωνική προστασία τοϋ παιδιού είς τήν ελληνικήν νομοθεσίαν, ’Εθνι­ κόν Κέντρον Κοινωνικών ’Ερευνών, Άθήναι, 1972.

15. Τσαούσης Δ., Κορρέ Ε., Έγκληματικότης τών άνηλίκων εις τήν περιφέρειαν πρωτευούσης, ’Εθνικόν Κέντρον Κοινωνικών ’Ερευνών, 1974.

16. Σπινέλλη Κ., «Ανήλικοι εγκληματίες ή νεα­ ροί παραβάτες: τό πρόβλημα υπό τό πρίσμα τής θεωρίας τής έτικέττας», άνάτ. Ποινικά Χρονικά, τ. 26, 1976, σελ. 786-800.

17. Κρουσταλάκης Γ., Ψυχοπαιδαγωγική σχολικής διαγνώσεως, Αθήνα, 1977.

τής

18. Γουδέλη Μ., Ψυχική υγιεινή τοϋ παιδιοϋ, Αθήνα, 1977.

19. Μαρούλη Ελ., «’Αναδρομική μελέτη τοϋ συν­ δρόμου τοϋ κακοποιημένου παιδιού», ’Επιθεώρη­ ση Κοινωνικών ’Ερευνών, No 30-31, 1977.

20. Δοξιάδης Σπ., The child in the world o f to­ morrow; a window into the future, Oxford, Pergamon Press, 1979.

21. Δαράκη Π., Ή αισθητική αγωγή τον παι­ διού, ή σωστή Ανάπτυξη, οικογένεια, παιδεία, κοινωνία, οι τέχνες, πολιτιστικοί χώροι, ’Αθήνα, 1980.

22. Βλοντάκη Κ., Family and adolescent role deve­ lopment in Greece and the United States: a crosscultural perspective, Massachusett, 1980.

ριθμες μελέτες δημογραφικοΰ κυρίως περιεχομέ­ νου, μέ σκοπό όχι μόνο τήν ερμηνεία τού φαινο­ μένου τής ύπογεννητικότητας καί τήν άναζήτηση τών αιτίων της, άλλά καί τήν επισήμανση τού άμέσου κινδύνου πού έγκυμονεϊ ή κατάσταση αύτή. ’Επιπλέον παρατηρεΐται ή άπουσία τής κοι­ νωνιολογικής έρευνας πού θά εξέταζε σέ βάθος τό όλο θέμα.

1. Valaoras V., «Reconstruction of the demograp­ hic history of modern Greece», reprinted from Milbank Memorial Fund Quarterly, vol. 38, 1960, σελ.

116-193.

2. Kavadias G., Les techniques de la planification familiale; facteurs de leur adoption, Athenes (extrait), 1964.

7.

Τό διαζύγιο

Τό διαζύγιο καί οί προεκτάσεις του, όπως οί σχέ­ σεις των συζύγων, οί επιπτώσεις στή διαμόρφωση τοϋ παιδικού χαρακτήρα, ή κοινωνική του άντιμετώπιση, έχουν ελάχιστα μελετηθεί άπό καθαρά κοινωνιολογική άποψη. Τό γεγονός αύτό προκαλεϊ εντύπωση στό μελετητή, δεδομένου ότι τό δια­ ζύγιο συζητεΐται εύρύτατα καί προβληματίζει, λόγω τής αύξήσεως τού άριθμού των. Τά περισσότερα συγγράμματα έξετάζουν τό διαζύγιο άπό τή νομική κι άπό τή θεολογική άπο­ ψη.

1. Γαλανόπουλος Ε., Ό γάμος κα ί ή οικογένειατό

διαζύγιον-

άνασύστααις λυθέντος

γάμον,

Άθήναι, 1961.

2. Καρακαντάς Στ., «Τό κοινωνικόν διαζύγιον ώς πρόβλημα τού συγχρόνου δικαίου», άνάτ. έκ τής ’Επιστημονικής Έπετηρίδος Σχολής ΝΟΕ Θεσ/νίκης, τόμ. ΙΒ', δ', ’Αφιέρωμα εις X. Φραγκίσταν, Θεσσαλονίκη, 1968. ' 3. Γερασιμόπουλος Κ. (πρεσβύτερος), «Τά αίτια τού διαζυγίου», περιοδικό ’Εφημέριος, 1970, σελ.

648-654.

4. Φωτάκης Ν., Τό διαζύγιον έξ έπόψεως δικα­ στικής ψυχιατρικής, Εθνικόν Κέντρον Κοινωνι­ κών ’Ερευνών, Άθήναι, 1971.

5. Σκορίνη-Παπαρρηγοπούλου Ξ., ΟΙ λό γο ι δια­ ζυγίου κατά τήν έλληνικήν νομολογίαν, ερμηνευ­ τικά καί κοινωνιολογικά πορίσματα έκ τής νομο­ λογίας των δικαστηρίων ’Αθηνών κατά τά έτη 1961-1965, Άθήναι, 1971.

8.

Ή έκτρωση - Ή τεκνογονία

Ή έκτρωση καί ή ΰπογεννητικότητα είναι δυό θέ­ ματα πού προβληματίζουν όχι μόνο τήν κοινή γνώμη, άλλά ειδικότερα καί τούς κοινωνικούς έπιστήμονες. Ά πό τήν επεξεργασία τοϋ ύλικού διαπιστώθηκε ότι μέχρι τώρα έχουν γίνει πολυά­

3. Πολύζος Ν., «Ή επικίνδυνος μείωσις τής γεννητικότητος εις τήν Ελλάδα», Νέα Οικονομία, τ.

1, έτος ΙΗ' (18), 1964.

4. Σέττας Ν., «Τό δημογραφικόν καί κοινωνι­ κοοικονομικόν πρόβλημα τής Ελλάδος», ’Α γρ ο ­ τική Ο ’ικονομία (23), 1964.

5. Ελληνική Εΰγονική Εταιρεία, Συζητήσεις ένώ πιον τον κοινού, τόμ. Α', Άθήναι, 1965.

6. Βαλαώρας Β., «Δυσμενείς αί δημογραφικαί μας προοπτικοί», Νέα Οικονομία (19), 1965.

7. Valaoras V., Polychronopoulou A., Trichopoulos D., «Control of family size in Greece», Popula­ tion Studies (18), 1965.

8. Safilios-Rothschild C., «Some aspects of fertility in urban Greece», στό United Nations World Popu­ lation Conference, vol. 2, 1965.

9. ’Εθνική Στατιστική 'Υπηρεσία Ελλάδος, Δημογραφ ικ αί ρο π α ί κα ί μελλοντικοί προεκτάσεις τού πληθυσμού τής 'Ελλάδος, 1960-1985, Άθή­ ναι, 1966.

10. Ελληνική Ευγονική Εταιρεία, δημοσία συζήτησις έπί τών έκτρώσεων, 1967.

11. Λούρος Ν., «Ή έπίπτωσις τών έκτρώσεων έπί τού δημογραφικοΰ προβλήματος τής Ελλά­ δος», άνακοίνωσις, Ακαδημία Αθηνών, Άθή­ ναι, 1967.

12. Πολυχρονοπούλου Α., Τά αίτια τής πτώσεως τής γονιμότητος εν Έλλάδι, ’Ιατρική Εταιρεία Αθηνών, 1967.

13. Valaoras V., Trichopoulos D., Abortions in Greece, άνακοίνωσις είς Διεθνές Συμπόσιον έπί τών Έκτρώσεων, Hot Springs Virginia, USA, 1968.

14. Μελέτιος Μητροπολίτης Κυθήρων, Τεκνογο­ νία, Α ντισνλληπτικά, Άμβλω σις, ’Εγκυμοσύνη, Βίαια Διακοπή, Εύθανασία, Κανονικό Δίκαιο, Τυπ. Άποστ. Διάκον. ’Εκκλησίας τής Ελλάδος,

37

Άθήναι, 1968.

15. Agapitidis S., «devolution de la population de la Grece: Les facteurs de la reproduction», Popula­ tion 24/6, nov.-dec. 1969.

16. Βαλαώρας B., «Ύπογεννητικότης των Ελλή­ νων καί προκληταί έκτρώσεις», άνάτ. έκ τών πρακτικών τής Ιατρικής Εταιρείας ’Αθηνών ίτους 1969, Άθήναι, 1969.

17. Dracatos G., «The determinants of birth rate in developing countries. An econometric study of Greece», Economic Development and Cultural Change 18/4, 1969.

18. Safilios-Rothschild C., «Socio-psychological factors affecting fertility in urban Greece», Journal o f Marriage and the Family, 31, 1969.

19. Σιάμπος Γ., Δημογραφικαί έξελίξεις έν Έλλάόι 1950-1980, Ύπουργεϊον Συντονισμού, Άθήναι, 1969.

20. Δημητράς Η., Παπαδάκης Μ., Σιάμπος Γ., ’Εξελίξεις κα ί π ροοπτικοί τον πληθυσμού τής 'Ελλάδος 1920-1985, ’Εθνικόν Κέντρον Κοινωνι­ κών ’Ερευνών καί Ύπουργεϊον Ναυτιλίας Μετα­ φορών καί ’Επικοινωνιών, 1973.

21. Συμεωνίδου X., «Διαχωριστική κατανομή τού πληθυσμού τής Ελλάδος», Έπιθεώρησις Κοινωνικών ’Ερευνών, άρ. 23, 1975, σελ. 103117.

22. Πρεσβέλου Κ., Τεπέρογλου Α., «Κοινωνιολο­ γική άνάλυση τού φαινομένου τής έκτρώσεως στον ελληνικό χώρο», ’Επιθεώρηση Κοινωνικών ’Ερευνών, τ. 28, 1976, σελ. 275-285.

23. Σερελέα Γ., «Regards sur la nuptiality et la fecondite en Grece pendant la seconde moitie duXlXeme siecle», ’Επιθεώρηση Κοινωνικών ’Ερευ­ νών, No 32, 1978, σελ. 43-50.

24. Σερελέα Γ., «Οΐ τάσεις τής γονιμότητας τού έλληνικού πληθυσμού κατά τήν περίοδο 1956-76 καί οί δείκτες μετρήσεώς της», ’Επιθεώρηση Κ οι­ νωνικών ’Ερευνών, No 36-37, 1979.

25. Symeonidou-Alatopoulou Η., «An account on factors affecting fertility in Greece 1930-1975», ’Επιθεώρηση Κοινωνικών ’Ερευνών, No 35, 1979.

26. Παπαδάκης Μ., ’Εξελίξεις κα ί προοπτικές τής άναπαραγωγικότητας τον ελληνικού πληθυ­ σμού, ’Αθήνα, 1979.

Συμπληρωματικές σκέψεις γιά τά έπιμέρους κεφάλαια Τά ειδικά κεφάλαια πού έντάχθηκαν στή βιβλιο­ γραφική επισκόπηση γιά τήν οικογένεια δέν άποτελούν βέβαια καί τά μοναδικά κεφάλαια πού

38

άναφέρονται σ’ αυτήν. Θά μπορούσαν φυσικά νά έχουν περιληφθεΐ θέματα όπως ή επιλογή (εκλο­ γή) συζύγων, ή οικογένεια καί οί συγγενικές της σχέσεις, οικογένεια καί τρίτη ηλικία κλπ. Τά έπι­ μέρους αύτά θέματα παρουσιάζουν ιδιαίτερο εν­ διαφέρον γιά τήν ελληνική πραγματικότητα. Θά μπορούσε νά διαπιστωθεί, τουλάχιστον δσον άφορά τά πρώτα δύο παραπάνω θέματα, ή έπίδραση πού άσκούν οί ομάδες συγγένειας στήν πυ­ ρηνική οικογένεια καί οί σχέσεις έξαρτήσεως πού δημιουργοΰνται. Τό τρίτο θέμα, ή οικογένεια καί ή τρίτη ηλικία, απτεται τής γηριατρικής καί τής γεροντολογίας. Μελέτες καί έρευνες κοινωνιολο­ γικού περιεχομένου γιά τήν τρίτη ήλικία είναι σπάνιες. ’Αναφορά θά γίνει μόνο σέ δύο έργα τά όποια ειδικά καλύπτουν τό χώρο αύτό.

1. Ζάρρας Ί., Τό πρόβλημα τού γήρατος εις τήν 'Ελλάδα, ειδική έκθεσις διά τόν ’Οργανισμόν Ηνωμένων ’Εθνών, έκδοσις Συμβουλίου Έπιμορφώσεως είς τήν Κοινωνικήν ’Εργασίαν, Άθήναι, 1974.

2. Τεπέρογλου Α., «Ή οικογένεια σάν πρωταρχι­ κός φορέας πρόνοιας τών ήλικιωμένων», συμπε­ ράσματα έρευνας σχετικά μέ τήν άνοιχτή περί­ θαλψη γερόντων, ’Εκλογή, άρ. 47, Δεκέμβριος 1978, σελ. 149-154.

3. Teperoglou A., «Open care for the elderly in Greece», στό Anton Amann’s Open care fo r the Elderly in Seven European Countries, Pergamon Press, 1980, σελ. 81-93. ’Αναφέραμε στήν εισαγωγή τίς δυσκολίες συγ­ κέντρωσης τού υλικού καί τίς έλλείψεις πού τυχόν παρουσιάζει ή βιβλιογραφική έπισκόπηση, π.χ. ή άπουσία τών εκδοτικών οίκων, πού άποτελούν μιά βασική ένδειξη γιά τή σωστή άναφορά. Ταυ­ τόχρονα τονίστηκε δτι είναι μιά πρώτη προσπά­ θεια καθώς επίσης κι δτι ή βιβλιογραφία παραμέ­ νει άνοιχτή γιά τίς δποιες συμπληρώσεις. ’Εκτός άπ’ τίς τεχνικές ελλείψεις πού έμφανίζονται, ή προσπάθεια πρέπει νά συνεχιστεί καί σέ άλλους τομείς καί χώρους, γιά νά είμαστε τουλά­ χιστο σέ θέση νά γνωρίζουμε τί υπάρχει καί τί δέν ύπάρχει. Ό χώρος τής οικογένειας πιστεύουμε δτι παρουσιάζει μιά ιδιαιτερότητα καί ενδιαφέ­ ρον. Θά θέλαμε προσεχώς νά έπεκταθούμε καί σέ άλλους τομείς πού δέν άναφέρονται στήν παρού­ σα εργασία. Π.χ. ένας πολύ ένδιαφέρον τομέας είναι οί μελέτες πού άφοροΰν τή μετανάστευση καί άσχολοΰνται ειδικότερα μέ τήν οικογένεια. Θά πρέπει βέβαια τελειώνοντας νά έπισημάνουμε καί τή συμβολή τής δημοσιογραφίας στά θέματα τής οικογένειας.

■

Ε παρχιακό Βιβλιογραφικό Δελτίο τής Λογοτεχνίας

Ποίηση - Πεζογραφία ■ Δοκίμιο - Ταξιδιωτικές Εντυπώσεις - Κριτική

Θά κυκλοφορήσει τόν Μάιο

Ζητούνται συνεργάτες καί άνταποκριτές άπό τήν έπαρχία καί τό έξωτερικό. Γράψτε (καί έσωκλεΤστε 12/δραχμο γραμματόσημο γιά άπάντηση) στή διεύθυνση: Περιοδικό ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ ΤΩΡΑ, Τ.Θ. 3324, Κολωνάκι, ΑΘΗΝΑ.

^ 3 βιβλία του Δ.Ν. ΜΑΡΩΝΙΤΗ στις εκδόσεις ΚΕΔΡΟΣ^

ΑΝΑΖΗΤΗΣΗ ΟΡΟΙ ΤΟΥ ΛΥΡΙΣΜΟΥ

ΝΟΣΤΟΣ ΤΟΥ ΟΑΥΣΣΕΑ

ΟΛΥΣΣΕΑ ΕΛΥΤΗ

ΟΡΟΙ ΤΟΥ ΛΥΡΙΣΜΟΥ ΣΤΟΝ ΟΔΥΣΣΕΑ ΕΛΥΤΗ (2η έκδοση)

Α ΚΡΑΤΙΚΟ ΒΡΑΒΕΙΟ ΜΕΛΕΤΗΣ - ΔΟΚΙΜΙΟΥ

ΑΝΑΖΗΤΗΣΗ ΚΑΙ ΝΟΣΤΟΣ ΤΟΥ ΟΔΥΣΣΕΑ

ΠΟΙΗΤΙΚΗ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΗΘΙΚΗ

Η ΔΙΑΛΕΚΤΙΚΗ ΤΗΣ ΟΔΥΣΣΕΙΑΣ

ΠΡΏΤΗ ΜΕΤΑΠΟΛΕΜΙΚΗ ΓΕΝΙΑ

(4η έκδοση)

(2η έκδοση)

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΚΕΔΡΟΣ

Γεωργίου Γενναδίου 6 (πάροδος ’Ακαδημίας) - Τηλ.: 36.15.783

39

Θόδωρος Γραμματάς

Ξαναδιαβάζοντας τό έργο τοϋ Νίκου Καζαντζάκη Φ έτος σ υ μ πλη ρώ νο ντα ι 25 χ ρ ο νιά α π ο το θ α να το τοϋ Ν ικ ου Κ α ζα ντζα κ η . Η α ξιολόγη σ η τής προ σ ω π ικ ό τη τα ς κ αί τής π ρ ο σ φ ο ρ ά ς του στά νεοελλ η νικ ά γρ ά μ ­ ματα υ π ή ρ ξε ένα α π ό τά π ιό α μ φ ιλ εγό μ ενα θέμα τα τής νεότερ η ς λογοτεχνικ ή ς κ ρ ι­ τικής. Π αρά λλη λα μ’ αυ τή ν, τό ανα γνω σ τικ ό κ ο ινό σ ’ έν α μεγάλο μέρος του α σ χ ο ­ λήθηκε ιδ ιαίτερα μέ τήν «περίπτω σή το υ », π α ίρ νο ντ α ς είτε μιά θετική είτε μιά αρνητική στάση α π ένα ν τι του . Ο ί επ ικ ριτές του -ιδ ια ίτ ε ρ α κ ατά τήν έπ οχή π ο ύ ζ ο ϋ σ ε - ήταν π ιό επ ιθ ετικ ο ί κ αί ο ί έπ ικ ρίσ εις π ιό σ υ χνές ά π ’ ό σ ο ο ί ε π α ίν ο υ "Ομως υ σ τέρα ά π ’ τό θ ά να τό του ή θετική α ξιολόγηση τοϋ έρ γου του ο λ ο έ να και μ εγαλώ νει, φ τ ά νο ντ α ς μέχρι τοϋ σ ημείου ν ά γίνε ι εγκω μιαστική. Αυτό βέβαια δέν είναι άσχετο μέ δύο παράγοντες: πρώτο, τήν κακή συνήθεια πού κατεξοχήν έχομε στόν τόπο μας νά επαι­ νούμε τόν δημιουργό μόνο μετά τό θάνατό του, ενώ αγνοούμε ή άκόμα καί υποτιμούμε τό έργο του δσο είναι ζωντανός, καί δεύ­ τερο, τήν ιδεολογική διαφοροποίηση καί τόν κοινωνικό μετασχηματισμό πού πρα­ γματοποιήθηκε σέ σύντομο χρονικό διά­ στημα στό τρίτο τέταρτο τού αιώνα στόν τόπο μας. Χάρη σ’ αυτόν οί άλλοτε ακραίες καί πρωτοποριακές θέσεις έγιναν προσιτές καί κατανοητές άπ’ τήν ώριμη πιά συνεί­ δηση τού λαού, πού εύκολα τίς άποδέχτηκε καί τίς τοποθέτησε στό χώρο τής σύγχρονης πνευματικής κληρονομιάς του. Μέσα στό πλήθος τών απόψεων πού δια­ τυπώνονται γιά τό έργο του, ή προσωπική μας έργασία νομίζομε πώς έχει κάποιο λόγο ύπαρξης, όχι γιατί φιλοδοξούμε νά συμβά­ λομε μ’ αύτή στήν καταξίωση ή τήν άπόρριψή του, άλλά γιατί σκοπεύομε νά έπιχειρήσομε μιά δσο τό δυνατόν Αντικειμενική θεώρηση τής πνευματικής του δημιουργίας, μέ βάση τή λεπτομερειακή προσέγγιση σέ

40

κάθε κείμενο χωριστά. Θά μάς έπιτραπεί δμως, άντίθετα άπ’ τή δεοντολογία, νά μήν' καταλήξομε σέ κάποιο τελικό συμπέρασμα, άλλά νά δώσομε τή δυνατότητα στόν ίδιο τόν άναγνώστη, μέσα άπ’ τήν προτεινόμενη κριτική, νά στοχαστεί πιό ουσιαστικά πάνω στό συγκεκριμένο θέμα κι ενδεχόμενα νά άνακαλύψει (καί γιατί όχι ν ’ άποκαλύψει) μιάν άκόμα άγνωστη όψη ή διαφορετική έρμηνεία τού έργου του. Γιατί πιστεύομε απόλυτα δτι ό κριτικός σέ τίποτα δέν μπορεί ν ’ αντικαταστήσει τόν άναγνώστη. Ή άποψη πώς αυτός δανείζει τή δική του φωνή σ’ εκείνον, πώς είναι ό νόμιμα εξουσιοδοτημένος αντιπρόσωπος τοϋ άναγνωστικοϋ κοινού γιά νά έκφράσει συλλογικά συναισθήματα καί κρίσεις, επειδή είναι κάτοχος έξειδικευμένων γνώ­ σεων καί ικανοτήτων, είναι, κατά τήν άποψή μας, λαθεμένη στή βάση της. Γιατί άκόμα κι άν θεωρήσομε τόν κριτικό σάν ενα άναγνώστη πού γράφει, ή γραφή του δέ ση­ μαίνει υποχρεωτικά δτι είναι καί ή μόνη δυ­ νατή, ούτε ή πιό σωστή, άφοϋ τόσο στήν άνάλυση-κατανόησή, δσο καί στήν έπανα-

δόμηση-έξήγηση τού συγκεκριμένου έργου στηρίζεται σέ όχι υποχρεωτικά αντικειμε­ νικά κριτήρια. Κατά συνέπεια καί τά συμπεράσματά του μόνο έμμεση προσφορά μπορούν νά έχουν, θεωρούμενα σά «συμ­ βολή» στή διερεύνηση τού δοσμένου θέμα­ τος, χωρίς ό ρόλος τους νά είναι καθοριστι­ κός στή δημιουργία τής υποκειμενικής κρί­ σης τού άτόμου. Μ’ αυτό λοιπόν τό σκεπτικό βαδίζοντας καί πιστεύοντας στήν άμοιβαία επίδραση των υποκειμενικών καί άντικειμενικών παραγόντων στή διαμόρφωση τού λογοτε­ χνικού κειμένου τό όποιο προσπαθούμε νά προσεγγίσομε κάθε φορά, θά έπιχειρήσομε μιά διείσδυση στόν έσωσυνειδησιακό χώρο τής πρόθεσης τού συγγραφέα, παράλληλα μέ μιά αναφορά σέ καίρια εξωτερικά γεγονότα καί βιογραφικά στοιχεία πού συνδέονται άμεσα μέ τό συγκεκριμένο κείμενο πού έξετάζεται κάθε φορά καί πού συντέλεσαν άποφασιστικά στό σχηματισμό τής δοσμένης γραφής. Ή ανάλυσή μας, πέρα από κάθε μορφή συμβατισμού καί δεοντολογίας τής κριτικής, θ’ άναφερθεϊ ιδιαίτερα σέ κείμενα άγνωστα ή έλάχιστα προσεγμένα (κύρια τών νεανι­ κών του χρόνων), πού δμως άποτελούν στα­ θμούς στήν εξέλιξη τής σκέψης του. ’Ακόμα θ’ άφιερώσομε λίγες ή περισσότερες γραμ­ μές σέ καθένα άπ’ τά θεατρικά του, πού, κατά τήν άποψή μας, αξίζουν περισσότερη προσοχή άπ’ όση τούς έχει μέχρι σήμερα δοθεί. Τέλος, δέ θά παραλείψομε νά παρου­ σιάσομε τό πιό αυθεντικό μέρος τής δη­ μιουργίας του, τήν πλατιά επιστολογραφία του, πού μπορεί νά θεωρηθεί σάν ένα υπό­ μνημα σ’ όλο του τό έργο, απαραίτητο στόν άναγνώστη γιά τή σωστή κατανόηση καί έρμηνεία τής σκέψης του.

1.

ΑΡΘΡΑ - ΜΕΛΕΤΕΣ

"Ενα άρκετά άγνωστο, όχι όμως κι άσήμαντο, μέρος τής πνευματικής του δημιουρ­ γίας είναι άφιερωμένο στό χώρο τής άρθρογραφίας καί τής μελέτης γενικότερα. Τά πρώτα του δημοσιεύματα φαίνονται στόν άθηναϊκό τύπο τό 1906 (τά περισσότερα μέ ψευδώνυμο), τό χρόνο δηλαδή πού πήρε τό πτυχίο τής Νομικής Σχολής άπό τό Πανεπι­ στήμιο τής ’Αθήνας. Σ’ αυτά περιλαβαίνομε τή διδακτορική του διατριβή στή φιλοσοφία πού υποστήριξε στή Σορβόννη, ύστερα άπό δύο χρόνιά μεταπτυχιακών σπουδών

Νίκος Καζαντζάκης ( ’Ηράκλειο 1883-Φριβονργο 1957)

(1907-1909) στό Παρίσι, κι ένα άρθρο του γιά τόν Μπερξόν γραμμένο τό 1912. Οί παιδικές του εμπειρίες άπ’ τήν ίδια τή στιγμή τής γέννησής του, τό 1883, άπ’ τή σκλαβωμένη Κρήτη, ό άγώνας τών Κρητι­ κών ενάντια στόν τουρκικό ζυγό, ή θυσία τών προγόνων του στό όραμα τής ελευθε­ ρίας, ή επαφή του μέ τό θάνατο καί τό άντιφατικό οικογενειακό του περιβάλλον, τού σημαδεύουν καθοριστικά τήν προσωπι­ κότητα, πού χαρακτηρίζεται άπό έντονη άπαισιοδοξία καί εσωτερική διάσταση. Ή έπαφή του μέ τό δυτικό πολιτισμό, πού γί­ νεται σέ ήλικία δεκατεσσάρω χρονώ, όταν στήν εποχή τής Κρητικής επανάστασης τού 1897 ή οίκογένειά του είχε γιά δυό χρόνια εγκατασταθεί στή Νάξο καί ό ίδιος φοίτησε στό εκεί καθολικό σχολειό τού Τίμιου Σταυρού, ανοίγει καινούριους ορίζοντες στό πνεύμα του. Στή συνέχεια όμως οί πα­ νεπιστημιακές του σπουδές στή Νομική τόν άφήνουν αδιάφορο. Τό πνευματικό του άδιέξοδο ένισχύεται άπ’ τό γενικότερο κενό τής άθηναϊκής κοινωνίας τών αρχών τού αιώνα μας. Ύ στερα άπ’ τή συντριβή τού με­ γαλοϊδεατισμού τό 1897, ένα γενικότερο πνεύμα κούρασης καί άπογοήτευσης έπι-

41

κρατούσε στη νεοελληνική κοινωνία. Και­ νούριες Ιδέες έρχονταν απ’ την Εύρώπη καί γοήτευαν τό ανήσυχο πνεύμα του, πού, καταπιεσμένο κι άπ’ τή βαριά παρουσία τού πατέρα, ζητά διέξοδο σέ μεταπτυχιακές σπουδές στό εξωτερικό. Ε κ εί γνωρίζεται πλατιά μέ τήν μπερξονική καί νιτσεϊκή σκέψη, πού γίνονται οί δύο άποφασιστικοί παράγοντες διαμόρφωσης τού στοχασμού του. "Ομως ή άπαισιοδοξία του δέ σβήνει έντελώς · άπλώς ό απαισιόδοξος μηδενισμός μεταβάλλεται σέ διονυσιακό, κατά τό πρό­ τυπο τού Νίτσε, καί τό «δηλητήριο γίνεται μέλι». Ή δομή δμως τού ψυχοπνευματικού του κόσμου -παραμένει αμετάβλητη. ’Έτσι σ ’ αύτά του τά πρώιμα κείμενα (δπως άλλωστε πολύ περισσότερο-'φαίνεται στά θεατρικά του έργα, γιά τά όποια θά μιλήσομε στή συνέχεια) διαγράφεται ό πυρήνας τής σκέ­ ψης του καί σκιαγραφούνται οί θεμελιακές έννοιες τού μεταγενέστερου έργου του. Ά π ’ αυτήν ακριβώς τήν άποψη ή επαφή μας μέ τά κείμενα αύτά άποτελεΐ βασική προϋπό­ θεση τής σωστής έρμηνείας τής σκέψης του.

α) Ή άρρώστια τοϋ αίώνος Είναι τό χρονολογικά πρώτο δημοσίευμά του, πού υπογράφεται μέ τό ψευδώνυμο Κάρμα Νιρβαμή. Είναι δημοσιευμένο στό περιοδικό Π ιν α κ ο θ ή κ η , στά τεύχη 61-63, τόν Μάρτη-Άπρίλη-Μάη 1906, καί στίς σε­ λίδες 8-11, 26-27 καί 46-47 άντίστοιχα. Σ’ αύτό τό σύντομο σχετικά άρθρο διαφαίνεται ή ψυχοσύνθεσή του κι ό τρόπος πού άντιμετωπίζει τόν κόσμο. Διαπιστώνει τή μεταβατικότητα τής εποχής του καί τή γενικότερη κρίση των αξιών τού δυτικού πολιτισμού, πού μόλις είχε άρχίσει. Σάν αι­ τία γι’ αύτό βρίσκει, άπ’ τή μιά, τό νιτσεϊκό κήρυγμα γιά τό θάνατο τού Θεού καί τό ξε­ πέρασμα τού μεταφυσικού φόβου, κι άπ’ τήν άλλη, τήν άνάπτυξη τού επιστημονικού λόγου καί γνώσης, πού όδήγησε στήν άπομυθοποίηση, χωρίς δμως νά μπορέσει νά άναπληρώσει τό μεταφυσικό κενό. "Οπως λοιπόν εύκολα διαπιστώνεται, ή μετάβαση άπ’ αυτήν τήν άρχική του θέση στήν τελική τής ’Ο δ ύ σ σ ε ια ς τού 1938 δ εν άπαιτεϊ ποιοτικό μετασχηματισμό, άλλ’ άπλά καί μόνο έμπειρία, πού δίνει ό χρόνος.

42

β) Τί μοΰ λέν οι παπαρούνες Δημοσιεύτηκε στό περιοδικό Π ιν α κ ο θ ή κ η No 66 τόν Αύγουστο 1906, μέ τό ψευδώ­ νυμο Κάρμα Νιρβαμή, σ. 96-98. "Ενας έντονος πανθεϊσμός προβάλλεται άπ’ αύτό, άνάκατος μέ έκδηλα ρομαντικά στοιχεία, πού δίνουν μιά εξωτερικά ειδυλ­ λιακή εικόνα. Κατά βάση όμως είναι μιά εναγώνια κραυγή ενός άτόμου πού άσφυκτιά μέσα στό χώρο πού ζεί καί γυρεύει τή γαλήνη στήν άμεση επαφή του μέ τή φύση, πού χάρη στήν έξαγνιστική της δύναμη εν­ οποιεί δλα τά όντα καί τά λυτρώνει άπ’ τή διαφθορά καί τόν ξεπεσμό. Ή άτμόσφαιρα θυμίζει έντονα αύτήν τού Ό φ ι ς κ α ί κ ρ ίνο , πού δημοσιεύτηκε τήν ίδια χρονιά.

γ) Ή επιστήμη έχρεωκόπησε; Δημοσιεύτηκε στό περιοδικό Π α ν α θ ή ν α ια τόμ. 19 τό Νοέμβρη 1909, σ. 71-73- ξαναδημοσιεύτηκε στή Ν έα 'Ε σ τ ία τό Σεπτέμβρη 1958, σ. 1374-1378. Ό ερωτηματικός τίτλος τού άρθρου φα­ νερώνει τήν κριτική προσπάθειά του νά πλησιάσει τό βαθύτερο νόημα τής έπιστημονικής προόδου καί νά διερευνήσει άντικειμενικά τά ,δρια καί τίς δυνατότητές της. Διαπιστώνει λοιπόν πώς δέν άποτελεΐ πα­ νάκεια, δπως ίσως φάνηκε στήν άρχή, άφοΰ οί άρμοδιότητές της περιορίζονται μόνο στό χώρο τών εμπειρικών φαινομένων, άφήνοντας άναιτιολόγητη τή βαθύτερη ούσία τους. Παράλληλα δμως εκφράζει τήν ελπίδα του πώς μιά ορθολογική χρήση τών γνώσεων καί γενικά τής προσφοράς της μπορεί νά άποτελέσει ένα πολύτιμο βοήθημα στήν κατάκτηση τής εύτυχίας τοϋ άνθρώπου στή ζωή.

δ) Ό Φρειδερίκος Νίτσε εν τή φιλοσοφία τοϋ δικαίου καί τής πολιτείας Α ποτελεί τή διδακτορική διατριβή του πού υπόβαλε τό 1908 στή Σορβόννη. Πρωτοδημοσιεύτηκε τό 1909 στό Η ράκλειο Κρήτης άπ’ τόν εκδοτικό οίκο Στ. ’Αλεξίου καί ξαναδημοσιεύτηκε παρουσιασμένη άπ’ τόν Π. Μαρκάκη στό περιοδικό Κ α ιν ο ύ ρ ια ’Ε π ο χή τό καλοκαίρι 1959, σ. 34-89. Σέ μιά γλώσσα άκραία καθαρεύουσα,

στην οποία άλλωστε γράφονται δλα του τά νεανικά δημοσιεύματα, μέ μιά σωστή δό­ μηση καί επιστημονική σαφήνεια έξηγεϊται ή σκέψη καί ή φιλοσοφία γενικότερα τού Νίτσε, χωρίς νά θίγεται κατ’ αποκλειστικό­ τητα τό θέμα πού φανερώνει ό τίτλος. Ά π ’ αυτή λοιπόν τήν άποψη είναι άστοχη ή συγ­ κεκριμένη επιλογή τού τίτλου, όμως άπό άποψη κριτικής παρουσίασης τής νιτσεϊκής φιλοσοφίας είναι πολύ σωστά γραμμένη, άφού ένα χωροχρονικό διάγραμμα κι ένα σχεδίασμα εσωτερικής βιογραφίας τού Ν ί­ τσε άκολουθεϊ ή άνάπτυξη των εννοιών τού αισιόδοξου καί άπαισιόδοξου μηδενισμού, τής ελευθερίας τής βούλησης καί τής ήθικής τού ύπερανθρώπου.

ε) Έπιστολαί άπό τό Παρίσι Μιά σειρά άνταποκρίσεων άπό τό Παρίσι τήν περίοδο 1907-1909, δταν έκανε τίς μεταπτυχιακές του σπουδές, πού έστελνε στήν εφημερίδα Ν έ ο ν Α υ τ ί’ καί δημοσιεύον­ ταν πότε μέ τό ψευδώνυμο ’Ακρίτας, πότε Κάρμα Νιρβαμή καί πότε Πέτρος Ψηλορεί­ της. Ξαναδημοσιεύτηκαν στό περιοδικό Νέα Ε στία σ τ ά τεύχη 15 Αύγούστου-15 Σεπτέμ­ βρη 1958, στή σειρά «'Ο άγνωστος Καζαντζάκης», μέ έπιμέλεια Γ. Κατσίμπαλη, καί στίς σελίδες 1207-1215 καί 1284-1292 άντίστοιχα. Μέσα άπ’ αυτές διαφαίνονται οί πρώτες θετικές κι αρνητικές έμπειρίες τού νεαρού φοιτητή άπ’ τό χώρο των πνευματικών καί καλλιτεχνικών ζυμώσεων, τό Πάρίσι, καθώς καί ή έντονη επίδραση τού νιτσεϊσμού πάνω του, γεγονός πού σταδιακά τόν οδή­ γησε στόν έθνικισμό πού εκδηλώθηκε έμ­ πρακτα στούς Βαλκανικούς πολέμους, δταν, άδυνατώντας νά ύποστεί τίς κακουχίες τού στρατού, στόν όποιο εθελοντικά κατατά­ χθηκε, άνέλαβε χρέη προσωπικού γραμμα­ τέα τού τότε πρωθυπουργού Έλ. Βενιζέλου.

στ) Henri Bergson Πρόκειται περισσότερο γιά μιά κουβέντα, όπως μάς λέει ό ίδιος, παρά γιά ένα δοκί­ μιο, πού έκανε μέ μερικούς φίλους του στά γραφεία τού ’Εκπαιδευτικού 'Ομίλου (τού όποιου υπήρξε καί ιδρυτικό μέλος), πάνω στή φιλοσοφία τού Μπερξόν. Πρωτοδημοσιεύτηκε τό 1912, στό Δ ε λ τ ίο ’Ε κ π α ιδ ε υ τ ι­

κ ο ύ 'Ο μ ίλο υ , στό δεύτερο τόμο αύτής τής

χρονιάς, καί πολύ άργότερα στό περιοδικό Κ α ιν ο ύ ρ ια ’Ε π ο χ ή , τό φθινόπωρο 1958, σ.

12-30. Μέ σαφήνεια κι απόλυτη κατοχή τής σκέ­ ψης τού γάλλου φιλόσοφου εξηγείται ή άντινοησαρχία του καί ή άποδοχή τής εν­ ορατικής γνώσης, άναλύεται ή έννοια τού «διαρρέοντος χρόνου» καί ή σχέση του μέ τήν ελευθερία καί αναπτύσσεται ό πυρήνας τής φιλοσοφίας του, ή ζωική ορμή (elan vi­ tal). Μέσ’ άπ’ δλ’ αυτά διαφαίνονται καθαρά οί πηγές τής καζαντζακικής σκέψης καί κατανοεΐται ή γενικότερη κοσμοθεωρία του.

2.

ΘΕΑΤΡΟ

Ή θεατρική δημιουργία του άπλώνεται σ’ ένα μεγάλο χρονικό διάστημα, άπ’ τά πρώτα του βήματα στό χώρο τής λογοτεχνίας, τό 1906, μέχρι τήν ώριμότητά του. Μέσα στά νεανικά του έργα, γραμμένα βασικά στά πρώτα δέκα χρόνια τού αιώνα μας, ξεδι­ πλώνεται αποκαλυπτικά ή προσωπικότητά του καί παρουσιάζονται έμμεσα δλα τά στοιχεία πού τή διαμόρφωσαν. ’Αντίθετα, τά έργα τής ώριμης ήλικίας του, χωρίς νά έχουν ιδιαίτερη πρωτοτυπία, είναι γεμάτα άπό υψηλά νοήματα μέ έντονες ύπαρξιακές καί μεταφυσικές προεκτάσεις, πού δμως έχουν ήδη διατυπωθεί στά δύο βασικά του κείμενα, τήν ’Α σ κ η τικ ή καί τήν ’Ο δ ύ σ σ ε ια . Ό θεατρικός λόγος άποτελεΐ πρωταρχική διέξοδο στίς αναζητήσεις τού πνεύματός του. ’Έτσι ή φιλοσοφία καί ή κοσμοθεωρία του περνούν κάθε φορά μέσ’ άπό τά θεα­ τρικά του κείμενα, πού έκφράζουν τά βα­ σικά θέματα τής σκέψης του: τήν άγωνία μπροστά στό θάνατο, τήν άναζήτηση τής ελευθερίας καί τού Θεού, τόν άγώνα γιά λύ­ τρωση.. Αυτός δμως ό μεταφυσικός χαρακτήρας τού έργου του γίνεται ένα άρνητικό στοιχείο στήν άξιολόγησή του. Γιατί δίνοντας ιδιαί­ τερη προσοχή στό περιεχόμενο, παραμελεί ή άκόμα καί αδυνατεί νά έλέγξει τή σκηνική οικονομία. Κατ’ αύτόν τόν τρόπο ή παρα­ στατικότητα καί γενικά ή θεατρικότητα τών ήρώων του υποβαθμίζεται, σέ σημείο πού φτάνομε νά διαπιστώσομε πώς τελικά πίσω άπό φαινομενικά διαφορετικούς ρόλους καί σκηνικά είναι τό ίδιο πάντα κοινότυπο θέμα, τό όποιο προβάλλεται σέ περιορισμέ­ νες εναλλαγές.

43

Γιά τήν εποχή πού γράφτηκαν αυτά τά έργα, ίσως τά συγκεκριμένα μειονεκτήματα νά περνούσαν απαρατήρητα, ή άκόμα καί νά μή θεωρούνταν σάν τέτοια, άφού τό θεα­ τρικό δόγμα πού επικρατούσε (διατυπωμένο μάλιστα άπ’ τόν Παλαμά) ήταν πώς τό θεα­ τρικό έργο δέν ήταν υποχρεωτικά γραμμένο γιά νά παιχτεί, άλλά πρωταρχικά νά διαβα­ στεί, γεγονός πού κατά συνέπεια κάλυπτε ή δικαιολογούσε κάθε σκηνικό μειονέκτημά του. Σήμερα δμως τά κριτήρια έχουν εντελώς διαφοροποιηθεί, κι αύτό πού άλλοτε φάν­ ταζε γιά αρετή τώρα λέγεται άνικανότητα. ’Έτσι, άποτέλεσμα αυτής τής σκηνικής άδυναμίας τού θεάτρου τού Καζαντζάκη είναι νά περιορίζεται τό ενδιαφέρον τού θεατή καί νά δημιουργεϊται ένα αίσθημα πλασμα­ τικής ύπόθεσης καί ουσιαστικά επανάληψης τών ίδιων. Τό δραματικό λοιπόν στοιχείο κρίνεται ότι λείπει εντελώς, γεγονός πού περιορίζει άφάνταστα τή θεατρική ανά­ πτυξη καί τήν πλοκή τού μύθου καί κάνει τούς ήρωές νά φαίνονται περισσότερο σά φαντάσματα, προεκτάσεις τής συνείδησης τού συγγραφέα, παρά αυθυπόστατες μορφές μέ άντικειμενική ύπαρξη καί καθολική αναφορά. Παρ’ δλα τά αρνητικά στοιχεία της δμως δέν μπορούμε νά αγνοήσομε τή θεατρική προσφορά του καί νά τής άρνηθοΰμε μιά ιδιαίτερη άξια, άν όχι γιά τή θεατρικότητα, τουλάχιστον γιά τή νοηματική της πληρό­ τητα, πού τήν κάνει νά ξεχωρίζει μέσα στό νεοελληνικό χώρο.

α) Ξημερώνει Γράφτηκε τόν Αύγουστο 1906 καί τό Γε­ νάρη 1907 παρουσιάστηκε στόν Παντελίδειο Δραματικό ’Αγώνα, στόν όποιο καί βραβεύτηκε, μέ εισηγητή τό Σπυρ. Λάμπρο. Στή συνέχεια, τό καλοκαίρι 1907, παίχτηκε στό άθηναϊκό θέατρο «Ά θήναιον» σέ τέσ­ σερις παραστάσεις από 7 μέχρι 10 ’Ιούλη· τόν Αύγουστο τής ίδιας χρονιάς τό περι­ οδικό Π ιν α κ ο θ ή κ η No 78 δημοσίεψε δυό σκηνές του (σ. 98) καί πολύ άργότερα ή Ν έα Ε σ τ ία τό δημοσίεψε ολόκληρο στό χριστου­ γεννιάτικο άφιέρωμά της τό 1977, σ.

183-210. Πρόκειται γιά μιά τρίπρακτη τραγωδία μέ έντονα τά στοιχεία τού συμβολισμού. Ή τραγικότητα τού έργου κινείται παράλληλα σέ δυό διαφορετικά καί άλληλοσύνδετα

44

επίπεδα: ένα ψυχολογικό κι ένα κοινωνικό, πού συγκρούονται ριζικά. Τό έργο έπιφανειακά παρουσιάζεται μέ τή γνωστή φόρμα τού ιψενικού τριγώνου, πού κορυφώνει δμως τό δράμα έξαιτίας τού άδιεξόδου πού δημιουργεϊται καί στά δυό προαναφερμένα επίπεδα. Δ§ν είναι δηλαδή μόνο ένας παρά­ νομος έρωτας πού αναπτύσσεται, άλλά καί ή ιδεολογική σύγκρουση άνάμεσα σέ δυό κόσμους: αυτόν τής συντηρητικής αστικής τάξης, άπ’ τή μιά, καί τού προοδευτικού σοσιαλισμού, άπ’ τήν άλλη. Ή ήρωίδα (Λαλώ) βρίσκεται σέ άδιέξοδο, γιατί ενώ ξέρει πώς στά αίσθήματά της δέν υπάρχει τίποτα τό ανήθικο, ενώ στό πρόσωπο τού αγαπημένου της (άδελφού τού άντρα της) βλέπει δλο τόν όμορφο καινούριο κόσμο, εί­ ναι άναπόσπαστα δεμένη μέ τό παρελθόν της κι ένα σύστημα άξιών πού περιφρονεί. Συνειδητοποιώντας τήν ψευτιά καί τόν κομφορμισμό τής μεσοαστικής κοινωνίας, στήν όποια άνήκει, επαναστατεί, χωρίς δμως πρακτικά καί νά έχει τή δύναμη νά διακόψει αυτή της τή νεκρή σχέση μαζί του. Τό αίσθημα τής τραγικής ειρωνείας πλα­ νιέται άπ’ τήν πρώτη στιγμή πού άρχίζει τό έργο καί μεγαλώνει μέ τήν άνάπτυξη τής δράσης. 'Ο ευτυχισμένος κι άνυποψίαστος σύζυγος συμβολίζει τή σκανδαλώδη άγνοια καί τήν τυφλότητα τού ναρκισσισμού τής άστικής τάξης μπροστά στήν έπαπειλούμενη επαναστατική καί ριζική άλλαγή. Αύτό τό δραματικό στοιχείο εκφράζεται στό έργο τόσο ενεργητικά, μέ τίς σκέψεις δηλαδή καί τή συμπεριφορά τής ήρωίδας, δσο καί πα­ θητικά, μέ τήν αθωότητα τής κόρης καί τήν άγνοια καί τυφλότητα τού άντρα της. ”Αν ή Λαλώ ένδιαφερόταν άποκλειστικά καί μόνο γιά τήν ικανοποίηση τού καταπιε­ σμένου ερωτισμού της, τότε ή στάση της θά ήταν ελάχιστα τραγική καί οπωσδήποτε τό έργο θά έχανε τίς βαθύτερες προεκτάσεις του. "Ομως ή έντονη πάλη μεταξύ τού συν­ αισθηματικού δεσίματός της μέ τό παρελθόν καί τής ολοκληρωτικής άποδοχής μιάς και­ νούριας προοδευτικής κοσμοθεωρίας τήν ανυψώνει σέ μιά βαθμίδα ανώτερης ήθικής καί κοινωνικής συνείδησης. Ή αυτοκτονία της είναι ή μοναδική «φυσιολογική» άπάντηση στο δίλημμά της. Κι αυτή πάλι γίνεται συμβολικά, τή στιγμή άκριβώς πού ξημερώ­ νει μιά καινούρια μέρα κι ένας καινούριος κόσμος έρχεται, πιό όμορφος άπό τό δικό της. Αύτή φεύγει μέ τή γεύση μιάς πίκρας πώς «ήρθε πολύ νωρίς», πού μετριάζεται δμως άπ’ τήν εμπιστοσύνη της στό αύριο.

'Όπως λοιπόν καταλαβαίνομε, πρόκειται γιά ένα έργο πρωτοποριακό κι επαναστα­ τικό γιά την εποχή πού γράφτηκε, μέ έντο­ νες κοινωνικές προεκτάσεις, δοσμένο μέσα άπό μιάν άψογη σχεδόν θεατρική μορφή. Ά ν πάρομε υπόψη μας πώς είναι ένα ά π’ τά πρώτα έργα του, θά μπορούσαμε νά προδι­ κάσομε μιά έλπιδοφόρα πορεία πρός ένα πολιτικό ή κοινωνικό θέατρο πού θά μπο­ ρούσε πολλά νά δώσει στό χώρο τής νεοελ­ ληνικής θεατρικής παραγωγής. "Ομως έμεινε χωρίς συνέχεια, είτε γιατί ίσως ό δημιουρ­ γός του δέχτηκε άλλες επιδράσεις, είτε γιατί άλλαξαν οί άντικειμενικές συνθήκες. "Οπως κι άν έχει τό θέμα, τό μετέπειτα θεατρικό έργο τού Καζαντζάκη εγκαταλείπει τό χώρο τού ρεαλισμού καί βαδίζει σέ μιά μεταφυ­ σική διάσταση, απομακρυνόμενο έτσι συν­ εχώς ά π’ τήν αντικειμενική πραγματικότητα καί χάνοντας τήν ουσιαστική επαφή του μέ τό κοινό. Νίκος Καζαντξάκης

β) "Εως πότε

γ) Φάσγα

Δράμα σέ τέσσερις πράξεις. Γράφτηκε τό 1907 καί στάλθηκε στόν Παντελίδειο Δ ρ α­ ματικό ’Αγώνα τού 1908. Βασίζεται στό ιστορικό μυθιστόρημα τού Ζαμπέλιου Κ ρ η ­ τ ικ ο ί γ ό μ ο ι. Ξαναδημοσιεύτηκε στό χρι­ στουγεννιάτικο άφιέρωμα τής Ν έ α ς 'Ε σ τ ία ς τό 1977, σ. 211-235. Μέ σκηνικό τή βενετοκρατούμενη Κρήτη ξαναζωντανεύουν γνωστές εικόνες καί προσωπικές του έμπειρίες άπό τόν άγώνα τών Κρητικών ενάντια στούς Τούρκους. Τά άγαπημένα του θέματα, δπως ό άγώνας γιά έλευθερία, ό ηρωισμός, ή αυτοθυσία καί ή σύγκρουση αισθημάτων, άποτελοϋν τό θέμα αύτοϋ τού έργου. Οί άρχηγοί τών έπαναστατών αιχμαλωτίζονται σέ παγίδα τών Βενετών καί φτάνουν μέχρι τό θάνατο χωρίς νά προδώσουν τήν πατρίδα τους. Ή σύγκρουση αισθημάτων καί καθήκον­ τος δμως πού προβάλλεται έντονα ά π’ αύτό τό έργο, σκηνικά πάσχει. Τό έντονα δραμα­ τικό στοιχείο παραμένει σχεδόν στατικό, τά πρόσωπα είναι χωρίς θεατρικό άντίκρισμα. Σ ’ αυτά τά μειονεκτήματα προστιθέμενο τό πλήθος τών μορφών πού παρουσιάζονται, τά δύσκολα ν ’ άποδοθούν σκηνικά χωροχρονικά στοιχεία καί τά κοινότυπα μοτίβα, στερούν τό έργο άπό κάθε ένδιαφέρον καί κάνουν προβληματικό τό άνέβασμά του στή σκηνή.

Ή διαφοροποίηση τής θεατρικής παραγω­ γής τού Καζαντζάκη άρχίζει ά π’ αύτό άκριβώς τό μεθεπόμενο μετά τό Ξ η μ ερ ώ ν ει έργο. Γράφτηκε τό 1907 καί τό Νοέμβρη τού ίδιου χρόνου δημοσιεύτηκε στό περιοδικό Π ιν α ­ κ ο θ ή κ η άρ. 81. Τόν επόμενο χρόνο, 1908, υποβλήθηκε στόν Παντελίδειο Δραματικό Ά γώ να, δεκατέσσερις μέρες μετά τό "Εως π ό τε, χωρίς ούτε αύτό νά έχει έπιτυχία. Ξα­ ναδημοσιεύτηκε όλόκληρο στό άφιέρωμα τής Ν έ α ς Ε σ τ ία ς τ ά Χριστούγεννα 1977, σ.

236-256. Στή σύλληψή του τό έργο είναι τό ίδιο μέ τό Ξ η μ ερ ώ ν ει μέ άντιστραμμένους ρόλους καί, μέχρι ένα σημείο, πιό προχωρημένες θέσεις. Γιατί ό ήρωας (Λώρης) έγκαταλείπει τήν οίκογένειά του καί πραγματοποιεί τήν οριστική του ρήξη μέ τό παρελθόν τή συμ,βολική στιγμή πού χτυπούν οί καμπάνες τής ’Ανάστασης. "Ετσι μπαίνει ένα τέλος στή νεκρή του σχέση μέ τόν άστικό κόσμο καί τό συμβιβασμό του μ’ αύτόν, πού άντιπροσωπεύει ή γυναίκα του (Μαρία) καί τά παιδιά του. Μιά καινούρια σχέση, ζωντανή κι άληθινή, μέ τή γραμματέα του (Ε λένη) τού δί­ νει τά έρεθίσματα γιά μιά εποικοδομητική δημιουργία καί μιά άποδοχή τών πιό προο­ δευτικών θέσεων. "Ομως, κάποτε, δταν πιά έχει φτάσει κάπου ψηλά, συνειδητοποιεί

45

πώς έχει ξεκοπεΐ άπ’ την εργατική τάξη, την οποία εκπροσωπούσε καί στην οποία απευ­ θυνόταν τό έργο του, είτε γιατί άσυνείδητα συμβιβάστηκε ό ίδιος, είτε γιατί αυτή δέν ακολούθησε τό δικό του μετασχηματισμό. "Ετσι άπομονώνεται καί ζεϊ μέ τίς τύψεις καί τίς άμφιβολίες του γιά τό σωστό δρόμο πού έπρεπε νά πάρει. Ό θάνατος έρχεται τελικά νά τού δώσει τή γαλήνη πού ζητούσε. Τό έργο στήν ίδια του τή σύλληψη είναι αρκετά αντιφατικό. Γιατί ενώ στήν άρχή παρουσιάζεται σάν ή συνέχεια τού Ξ η μερώ ­ ν ει, αφού ό Λώρης βρίσκει τή δύναμη νά ξεπεράσει τό δριο στό όποιο σταμάτησε ή πορεία τής Λαλώς, τελικά διαπιστώνεται μιά έννοιολογική οπισθοδρόμηση. Οί συν­ θήκες έχουν ίσως ώριμάσει περισσότερο τόν ήρωα καί τού δίνουν τή δύναμη νά κάνει τό μεγάλο πήδημα άπ’ τή σιγουριά καί τή συμ­ βατικότητα τού άστικού κόσμου στήν αυ­ θεντικότητα καί τό δυναμισμό τών καινού­ ριων κοινωνικών σχέσεων, πού εκφράζονται άπό τό δεσμό του μέ τήν Ελένη. 'Όμως αυτή του ή απομάκρυνση άπ’ τήν τάξη στήν όποια οργανικά άνήκε δέν καλύ­ πτεται ούτε μέ τήν έντονη πνευματική του δημιουργία, ούτε μέ τήν ενσωμάτωσή του στήν καινούρια επαναστατική τάξη τού άγωνιζόμενου λαού. Έ τσι τό αίσθημα τής εγκατάλειψης, οί τύψεις καί ή άναπόληση τής χαμένης ευτυχίας, άποτελούν στοιχεία εντελώς άρνητικά στή σύνθεση ενός κοινω­ νικού πιστεύω καί μιας Ιδεολογίας καί μαρ­ τυρούν -άγνωστο γιά ποιό λόγο- μιά υπα­ ναχώρηση τής σκέψης του άναφορικά μέ τίς θέσεις πού είχε ήδη παρουσιάσει στό Ξ η με­ ρώ νει.

’Αλλά καί άπό καθαρά τεχνικής άποψης τό έργο είναι κατώτερο άπ’ τό προηγούμενο. Ό συμβολισμός του είναι λιγότερο ούσιαστικός κι έπιτυχημένος- οί διάλογοί του χα­ λαροί, οί συγκρούσεις καί γενικά ή δράση του πιό άτονες. Πιό άτυχο άπ’ δλα φαίνεται τό τέλος, δταν στόν άναίτιο θάνατο τού ήρωα προσθέτεται καί ή επίκληση τής Ειρή­ νης (θετής του κόρης), πού όχι μόνο νοημα­ τικά δέν καλύπτει μιά άνάγκη τού κειμένου, άλλά καταλήγει νά φαίνεται μιά ρομαντική εύχή γιά κάτι τό άσχετο τόσο μέ τίς άμεσες επιδιώξεις τού ήρωα, όσο καί μέ τήν προη­ γούμενη δράση τού έργου γενικότερα.

δ) Κωμωδία = τραγωδία μονόπραχτη Ό ίδιος ό υπότιτλος πού μάς δίνει ό συγ46

γραφέας είναι έπεξηγηματικός. Πρόκειται γιά ένα θεατρικό μονόπρακτο πού γράφτηκε τό 1908 καί πρωτοδημοσιεύτηκε στό περιο­ δικό Κ ρ ητικ ή Σ τ ο ά τού Ηρακλείου τό 1909, στό 2ο τόμο, σ. 125-144. Στή συνέχεια καί μέ μικρές διορθώσεις ξαναδημοσιεύτηκε στό άλεξανδρινό περιοδικό Σ ε ρ ά π ε ιο ν τόμ. 1, τεύχος 10, σ. 291-312, τό 1909, μέ τό ψευδώ­ νυμο Πέτρος Ψηλορείτης. Ή δράση του ξετυλίγεται στόν άνθρώπινο εγκέφαλο τήν ώρα τού ψυχομαχητού. Είναι ένα έργο δυνατό στή σύλληψή του, πού εκφράζει πολύ πρώιμες υπαρξιστικές θέσεις. Έ νας προβληματισμός πάνω στό νόημα τής ζωής καί μιά διαπίστωση τού τε­ λικού άνόητου τής ύπαρξης, μέ άποκορύφωμα τήν άποκάλυψη τού μεταφυσικού κε­ νού. Νοηματικά καί σκηνικά θυμίζει έντονα τό πολύ άργότερα (1944) γραμμένο έργο τού Ζ. Π. Σάρτρ, Κ εκ λεισ μ ένω ν τώ ν θ νρώ ν, ένώ μόνο θεματικά τό Π ε ρ ιμ έ νο ν τα ς τό ν Γ κ οντό τού Σ. Μπέκετ (1952).1

ε) Ό Πρωτομάστορας Γράφτηκε τό 1909 στό Παρίσι κάτω άπ’ τήν έντονη επίδραση τού νιτσεϊκού πνεύματος μέ πρωτότυπο τίτλο Ή θ υσ ία . Τό Μάη 1910 παρουσιάζεται μέ εισηγητή τόν Σ. Κ. Σακελλαρόπουλο στό Λασσάνειο Δραματικό ’Αγώνα, στόν όποιο καί βραβεύεται. Τόν Ίούνη 1910 δημοσιεύτηκε στό περιοδικό Π α ν α θ ή να ια τόμ. 20, σ. 131-144, μέ τό ψευ­ δώνυμο Πέτρος Ψηλορείτης. Τό Μάρτη 1916 γίνεται λιμπρέτο όπερας άπ’ τό Μανό­ λη Καλομοίρη, καί διασκευασμένο σέ «μου­ σική τραγωδία» παρουσιάστηκε στή σκηνή τού Δημοτικού Θεάτρου άπ’ τόν Ελληνικό Μουσικό Θίασο. Πρόκειται γιά τό γνωστό δημοτικό θρύλο τού γεφυριού τής "Αρτας νοηματικά δια­ σκευασμένο. Ή αφιέρωση πού κάνει στόν Τδα ("Ιωνά Δραγούμη) είναι -συμπληρωμα­ τικά μέ τό περιεχόμενο τού ίδιου τού έργουχαρακτηριστική γιά τήν τότε ιδεολογία του, πού, δπως είναι γνωστό, τήν εποχή αύτή, μέ τήν επίδραση τού Νίτσε καί τήν εθνική άναγέννηση κάτω άπό τό γενικό πρόσταγμα τού Βενιζέλου, ήταν ό εθνικισμός. Ό Πρωτομάστορας αντιπροσωπεύει τό δυνατό κι άνώτερο έκεΐνο άτομο πού, προι­ κισμένο μέ ιδιαίτερα χαρίσματα, άψηφά τό κοινό μέτρο καί ξεπερνά κατά πολύ τίς δυ­ νατότητες τού κοινού άνθρώπου. Ένώ δη­ λαδή ό λαός υποτάσσεται μοιρολατρικά

στην παντοδυναμία τών θεοποιημένων φυ­ σικών δυνάμεων (ποταμός), αυτός άγωνίζεται νά τίς ελέγξει, νά κυριαρχήσει πάνω στή μοίρα καί νά καθοδηγήσει τούς άλλους. Τήν τριπλή του αποτυχία νά στεριώσει τό γεφύρι άποδίνει σέ τεχνική παράλειψη κι όχι σέ κά­ ποια υπερφυσική δύναμη, πού τήν άρνεϊται ολοκληρωτικά. Ή ύπαρξη καί ή υπεροχή τής «μοίρας» άποδείχνεται όμως δεσμευτι­ κή. Εξουθενώ νει τόν ήρωα καί τόν υπο­ χρεώνει νά οδηγήσει στή θυσία τή γυναίκα πού αγαπά, τή Σμαράγδα, τό μοναδικό ελεύθερο άτομο πού ανάμεσα στούς άδύνατους, αψηφώντας τούς νόμους καί τίς συνή­ θειές τους, μπόρεσε νά τόν κατακτήσει. Τό έργο άπό σκηνικής άποψης άποτελεϊ ένα σχεδόν ολοκληρωμένο δραματικό κείμε­ νο. 'Υπάρχει ή «ύβρις» τής άρχαίας τραγω­ δίας καί κατά φυσική συνέπεια επέρχεται ή «θεία δίκη» καί ή συντριβή τού τραγικού ήρωα· υπάρχει τό στοιχείο τής τραγικής ει­ ρωνείας στίς άπειλές τού βασιλιά γιά τιμω­ ρία καί θάνατο τού αίτιου τής συμφοράς τή στιγμή πού άγνοεΐ πώς αυτός είναι ή ίδια του ή μοναχοκόρη· υπάρχει τέλος ή «κάθαρ­ ση» καί ή λύτρωση τού θεατή, μέ τήν κατα­ ξίωση τής θυσίας τής Σμαράγδας καί τή δη­ μιουργία τού συγκεκριμένου έργου (χτίσιμο γεφυριού). Μέσ’ άπ’ τό ξετύλιγμα τής υπόθεσης όμως διαπιστώνεται μιά αντίφαση στίς ιδέες πού εκφράζονται καί σ’ αύτό πού τελικά γίνε­ ται, γεγονός πού μπορεί νά θεωρηθεί είτε σά μιά μορφή συμβιβασμού είτε σάν οπι­ σθοχώρηση τού ήρωα, καί φυσικά τού συγ­ γραφέα. Γιατί μένει ανεξήγητο τό γεγονός πώς ό «δυνατός» αφήνει τό «συνασπισμό τών άδύνατων» νά ελέγξει καί τελικά νά κα­ ταστρέψει τή δική του ζωή. Πώς είναι δηλα­ δή δυνατόν ό νιτσεϊκός υπεράνθρωπος νά ύποτάσσεται στή θέληση τού λαού; Μήπως τελικά ό Καζαντζάκης θέλει νά δείξει πώς άκόμα καί αύτό τό όραμα τού άνώτερου άνθρώπου είναι ουτοπικό καί πώς ό λαός, όποιος κι όπως κι άν είναι, είναι πιό δυνα­ τός άπ’ τό συγκεκριμένο καί μοναδικό υπο­ κείμενο; Ή άκόμα μήπως - σ ’ ένα μεταφυσι­ κό αύτή τή φορά επίπεδο- ό άνθρωπος δέν είναι ό ίδιος δημιουργός τών έργων του, άλλά μιά υπερβατική δύναμη ελέγχει τή ζωή του καί τήν ιστορία; Βρίσκομε άστοχο κι άρκετά ριψοκίνδυνο νά τολμήσομε μιά καί μόνη άπάντηση στό δοσμένο έρώτημα· γιατί ίσως ούτε ό ίδιος ό Καζαντζάκης νά μήν είχε συνειδητά καταλήξει σέ κάποια άπ’ αυτές τίς δυό διαμετρι­

κά άντίθετες θέσεις. Ό μ ω ς, όπως συμβαίνει μ’ όλο του γενικά τό έργο, περισσότερο φω­ τίζονται τά προβλήματα καί εξηγείται τό σκεπτικό τους, παρά δίνονται σαφείς άπαντήσεις σ’ αυτά. Μέσα λοιπόν άπ’ αύτή τήν αινιγματική «σημαντική» θά πρέπει νά δού­ με καί τό συγκεκριμένο θεατρικό έργο καί νά τό άξιολογήσομε θετικά γιά τίς αρετές του.

στ) Χριστός Έμμετρη τραγωδία γραμμένη τό 1921. Ξα­ ναγράφτηκε τό 1924, καί σέ τρίτη τελική μορφή τό 1928, οπότε καί κυκλοφόρησε άπ’ τίς εκδόσεις «Στοχαστής». Τό πρόσωπο τού Χριστού παρουσιάζεται μέ τήν ανθρώπινη καί κοινωνική του όψη, όπως άλλωστε συμ­ βαίνει καί στά άλλα έργα τσυ ( Ό Χριστός ξανασταυρώνεται, Ό τελευταίος πειρα­ σμός ).

ζ) Βούδας Έ ν α ά π’ τά καθοριστικά στάδια ά π’ τά όποια πέρασε ό σχηματισμός τής προσωπι­ κότητάς του ήταν αύτό τού βουδισμού. Σ’ αύτό βρίσκεται γύρω στό 1922, όταν απο­ γοητευμένος άπό τήν ελληνική πραγματικό­ τητα καί πικραμένος άπό τή συντριβή τού εθνικιστικού του οράματος έγκαταλείπει τόν τόπο του καί ζεί στή Βιέννη καί τό Βε­ ρολίνο. Ε κ εί πρωτογράφτηκε τό έργο τό 1922, μέ πρωτότυπο τίτλο Γιάγκ-Τσέ, όταν ήταν βυθισμένος στό μηδενισμό. Ή άρχικά έμμετρη γραφή του σέ 3.000 στίχους γίνεται πρόζα τό 1932, διορθώνεται γιά άλλη μιά φορά τό 1940 στήν Αίγινα καί παίρνει τήν οριστική μορφή του στό τέλος τής ζωής του. Ό κόσμος μέσ’ άπ’ αύτό προβάλλεται σάν προϊόν τών αισθήσεων, χωρίς άντικειμενική ύπόσταση. Έ τσι ό απόλυτος ύποκειμενισμός πού δίνεται άπ’ αύτό γίνεται τό άντίβαρο στήν εξωτερική δυστυχία, προσφέροντας στό άτομο τήν απόλυτη συνειδησιακή του έλευβερία. Ό λ ο λοιπόν τό έργο δέν εί­ ναι παρά μιά διερεύνηση πάνω στό γνωστό μοτίβο: ή ελευθερία ύπάρχει πέρα άπό τό φόβο καί τήν ελπίδα.

η) Ό δυσσέας Γράφτηκε τό 1927 καί πρωτοδημοσιεύτηκε μέ τό ψευδώνυμο Α . Γερανός στό άλεξαν-

47

δρινό περιοδικό Νέα Ζωή, στό διάστημα Ιούνη-Νοέμβρη 1927.· Κυκλοφόρησε τό 1928 άπό τίς εκδόσεις «Στοχαστής» μέ άφιέρωση στη Lenotschka Dybouk (Ε λένη Σαμίου). Ά ναφ έρεται στό γνωστό άπό την Ό δ ύσ σεια περιστατικό τής αναγνώρισης τού Ό δυσσέα άπ’ την Πηνελόπη καί τό σκοτω­ μό τών μνηστήρων. Ή περιορισμένη δράση καί τά φτωχά του νοήματα δμως τό καταδί­ κασαν στήν άφάνεια.

θ) Νικηφόρος Φωκάς ’Ά λλο ένα ιστορικό πρόσωπο καί γεγονός πού εμπνέει τή θεατρική του δημιουργία. Πρωτοδημοσιεύτηκε άπ’ τίς εκδόσεις «Στο­ χαστής» τό τελευταίο δακαήμερο τού Δ ε­ κέμβρη 1927 κι άναφέρεται στό ιστορικό πε­ ριστατικό τής δολοφονίας τού Νικηφόρου Φωκά άπό τόν Τσιμισκή. 'Ολόκληρο τό έργο διακατέχεται άπό ένα έντονο θρησκευτικό καί μεταφυσικό κλίμα. Ή δράση κινείται έντονα σ’ ένα έσωσυνειδησιακό έπίπεδο, πού δμως δύσκολα έξωτερικεύεται κι ελάχιστα γίνεται κατανοητή ά π’ τό θεατή. Ά μ εση συνέπεια είναι τό έργο νά κουράζει καί νά χάνει τό ενδιαφέρον του, άφοϋ ή έντονη πάλη σάρκας καί πνεύ­ ματος πού γίνεται στό Νικηφόρο δέν ξεπερ­ νά τά δρια τής υποκειμενικής του περίπτω­ σης. Α κ ό μ α οί επικλήσεις καί οί παρεμβά­ σεις φωνών άπ’ τό ύπερπέραν καθώς καί ή έμφάνιση άόρατων δυνάμεων, στερούν εντε­ λώς τό έργο άπ’ τή δραματική πλοκή του, καί τελικά τό κάνουν θεατρικά φλύαρο καί πλαδαρό.

ι) Μέλισσα Γράφτηκε τό 1937 καί πρωτοδημοσιεύτηκε στό περιοδικό Νέα Ε στία τό 1939· πρωτοπαίχτηκε άπ’ τό ’Εθνικό Θέατρο στό ’Ωδείο Η ρώ δη Α ττικού τό καλοκαίρι 1962. Π α­ ρουσιάζει τήν έντονη πάλη άνάμεσα στόν πατέρα καί τό γιό καί γενικά τήν προσπά­ θεια άποδέσμευσης τού άτόμου άπ’ τήν πρωτόγονη έννοια τού δεσμού του μέ τό προγονικό παρελθόν πού τό καταπιέζει. Είναι ένα άπ’ τά εντελώς προσωπικά θέ­ ματα πού βασάνισε πολύ τόν Καζαντζάκη κι ίσως νά μήν κατάφερε μέχρι τέλους νά τό ξεπεράσει, άν καί, δπως ομολογεί ό ίδιος,

48

λυτρώθηκε άπ’ τήν πατρική καταπίεση μόνο μετά τό θάνατο τού πατέρα του, τό 1932.

ια) Ίουλιανός ό Παραβάτης Γράφτηκε στό Λονδίνο άπ’ τίς 19 Σεπτέμβρη μέχρι τίς 5 Όκτώβρη 1939, στό σπίτι τής έκδότριας τής 'Οδύσσειας, Joe Macloed, στό Stradford-on-Avon, κάτω άπό τό βόμβο τών πολεμικών άεροπλάνων. Σέ πρώτη έκδοση κυκλοφόρησε τό Νοέμβρη 1945 άπ’ τόν οίκο «Πιγκουΐνος». Γιά πρώτη φορά άνεβάστηκε στή σκηνή στό Παρίσι τό 1949, σέ διαγωνι­ σμό γιά θιάσους νέων μέ σκηνοθεσία Geor­ ges Carmier. Στήν Ε λλά δα πρωτοπαίχτηκε τό Φλεβάρη 1959 άπ’ τό ’Εθνικό Θέατρο. Ά ναφ έρεται στίς δυό-τρείς τελευταίες μέρες τής ζωής τού βυζαντινού άύτοκράτορα. Ή δράση του δέ στηρίζεται σέ άντικειμενικά γεγονότα αλλά στίς μεταβολές τών άντιδράσεων καί τών συναισθημάτων τού ήρωα. Πρόκειται δηλαδή γιά μιά τραγωδία πού κινείται άποκλειστικά σ’ ένα ψυχολογι­ κό έπίπεδο, γεμάτη άπό πάθη, νοήματα καί ■ψυχικές καταστάσεις. 'Ο Ίουλιανός ξέρει πώς ό άγώνας του εί­ ναι μάταιος καί σχεδόν ούτοπικός· δμως στρατεύεται σ’ αύτόν συνειδητά, γιατί μόνο μ’ αύτόν του τόν άγώνα μπορεί νά περισώ­ σει τήν ελευθερία, τό μόνο ιδανικό του. Ή Μαρίνα τόν άγαπά. καί τόν θαυμάζει, άπ’ τήν άλλη δμως είναι σφιχτά δεμένη μέ τήν πίστη της. Έ τσι στό άποκορύφωμα τού έρ­ γου τόν σκοτώνει ή ίδια μέ τό δηλητήριο πού τού δίνει, άλλά πεθαίνει ταυτόχρονα κι αύτή μαζί του. Τό χρέος κι ή άγάπη συγ­ κρούονται γι’ άλλη μιά φορά καί ή μοναδι­ κή διαφυγή άπ’ τό άδιέξοδο είναι ή αυτο­ κτονία. Παρ’ δλες δμως τίς άρετές του, ό Ίονλιανός πάσχει άπ’ τό βασικό μειονέκτημα τών καζαντζακικών ήρώων: δέν έχει πειστικότη­ τα ούτε άληθοφάνεια στά λόγια καί τίς πρά­ ξεις του. ’Αποτελεί τήν προέκταση τού δι­ κού του εγώ, πανομοιότυπα εκφρασμένη σ’ αύτόν δπως καί σέ πολλούς άλλους ήρωες. Έ τσι ό σαρκασμός καί ή άγωνία του, ή άναζήτηση τής ελευθερίας καί ή συνειδητή πορεία στό θάνατο, άποτελούν «κοινούς τό­ πους» στό δραματολόγιό του καί ώς ένα όρισμένο σημείο βρίσκονται έξω άπ’ τό κλί­ μα καί τήν ιστορική άλήθεια γιά τό συγκε­ κριμένο πρόσωπο.

ιβ) Προμηθέας ’Αντίστοιχη μέ την άρχαία τραγική τριλογία είναι καί αυτή τού Καζαντζάκη, πού έχει τούς ίδιους τίτλους: Πυρφόρος, Δεσμώτης, Λυόμενος. Γράφτηκε στό διάστημα Αυγού* στου-Σεπτέμβρη 1943 στήν Αίγινα. "Οπως κάνει καί μέ άλλα του θέματα, ό συγγραφέας δανείζεται ένα γνωστό μύθο ή πραγματικό γεγονός ή άκόμα μιά μυθική ή λογοτεχνική μορφή καί έννοιολογικά μετασχηματίζοντάς τη τήν κάνει κατάλληλη γιά τήν έκφραση τού προσωπικού του μηνύμα­ τος. Σά θεατρική μορφή δμως αυτή ή τριλογία είναι άρκετά άδύνατη καί άνίκανη σχεδόν νά παρασταθεΐ σκηνικά.

ιγ) Καποδίστριας Γράφτηκε στό διάστημα Μάη-Ίούλη 1944 στήν Αίγινα καί πρωτοπαίχτηκε άπ’ τό Ε θνικ ό Θέατρο τό Μάρτη 1946. Τόν ίδιο χρόνο δημοσιεύτηκε άπ’ τίς έκδόσεις Ν. ’Αλικιώτη. Είναι μιά άπ’ τίς πιό ολοκληρωμένες τρα­ γωδίες του κι άπ’ τά πιό ενδιαφέροντα έργα τού νεοελληνικού δραματολογίου. Χωρίζε­ ται σέ τρία μέρη μέ διαφορετικό σκηνικό χώρο κι είναι γραμμένη σέ δεκατρισύλλαβο στίχο στό μεγαλύτερο μέρος της, ένώ τά χο­ ρικά τού χορού τών γυναικών σέ ένδεκασύλλαβο μέ μικρές εναλλαγές. Ή ψυχολογία τού ηρώα είναι κι έδώ πα­ νομοιότυπη δπως καί στά άλλα έργα: Ξέρει άπ’ τά πρίν τό τέλος του, άλλά δέν προσπα­ θεί νά τό άποφύγει. ’Αντίθετα βαδίζει μέ πλήρη συνείδηση σ’ αύτό, καταξιώνοντας έτσι τήν ελευθερία του.

ιδ) Σόδομα καί Γόμορα Γράφτηκε τόν Ίούνη 1948 στήν Ά ντίμ π τής Γαλλίας, δπου ήταν έγκαταστημένος, μέσα σέ δεκατρείς μέρες (άρχισε 6 Ίούνη καί τέλειωσε 16 τού ίδιου μήνα). Πρωτοδημοσιεύτηκε στό περιοδικό Νέα Εστία τό καλοκαί­ ρι 1949 καί κυκλοφόρησε σέ άνάτυπο· τό 1954 παίχτηκε στό Μανχάιμ χωρίς ιδιαίτερη έπιτυχία. Καί πάλι τό γνωστό θέμα τής εβραϊκής ιστορίας μετασχηματισμένο μάς παρουσιά­ ζει μιά άπ’ τίς τελευταίες θέσεις του αναφο­ ρικά μέ τό πρόβλημα τής ύπαρξης τού

Ό Νίκος Καζαντζάκης μέ τόν Άλμπερτ Σβάϊτσερ

Θεού. Ό Λώτ απελευθερωμένος άπ’ τήν κα­ ταπίεση τής έννοιας τού Θεού συνειδητο­ ποιεί πώς «ό Θεός είναι γιός τού φόβου κι όχι πατέρας του». Έ τσι τό πνεύμα του άποδεσμεύεται καί κατακτά τήν ελευθερία στή διάσταση τού χώρου καί τού χρόνου μέσα στήν όποια ζεί.

ιε) Κούρος Γράφτηκε τόν ’Απρίλη 1949 μέ πρωτότυπο τίτλο Θησέας. Πρόκειται γιά τό γνωστό μύθο τού Θησέα καί τού Μινώταυρου, δοσμένο μέσα άπό μιά ψυχαναλυτική ερμηνεία. Ό Καζαντζάκης είχε έντονα επηρεαστεί άπ’ τήν ανάπτυξη τής ψυχανάλυσης, πού γνώρισε άπό κοντά στή Βιέννη τό 1922, άφού άλλωστε χάρη σ’ αυτήν μπορούσε νά φωτίσει τίς άπόκρυφες πτυχές τής ύπαρξής του καί νά γνωρίσει κα­ λύτερα τόν εαυτό του. Έ τσι, λοιπόν, σ’ αύτό τό έργο, σύμφωνα μ’ αύτά πού ομολογεί ό ίδιος σέ γράμμα του στόν Borje Knos,2 ό Μινώταυρος εκφράζει τό υποσυνείδητο τού άνθρώπου, ένώ ό Θη­ σέας τό λόγο πού απελευθερώνει τό Μινώ­ ταυρο καί οδηγεί στό συνειδητό τό ασυνεί­ δητό του ή, κατά τήν άγαπημένη του έκφρα­

49

ση, «μετουσιώνει τήν ύλη σέ πνεύμα». Ε κ τός άπό τήν καθαρά ψυχαναλυτική διάσταση, τό έργο κινείται καί σ’ αυτήν τού άγώνα γιά κατάκτηοη τής έλευθερίας. 'Ο Μίνωας έκφράζει τή φάση τής ελεύθερης άναγκαιότητας (amor fati), πού επιτρέπει στό άτομο νά διαφυλαχθεϊ καί μόνο άπ’ τήν επιβολή τής εξωτερικής ανάγκης πού τό πε­ ριβάλλει, ένώ ό Θησέας αύτήν τής στιγμιαί­ ας έλευθερίας, τού κορυφώματος δηλαδή τής έννοιας αυτής στό έργο του.

ιστ) Κωνσταντίνος Παλαιολόγος Γράφτηκε γιά πρώτη φορά τό 1944 καί σέ δεύτερη γραφή τό 1949. Ή τελική, τρίτη, γραφή του έγινε σέ δεκατρισύλλαβο στίχο τό Μάρτη 1951. Δημοσιεύτηκε στό περιοδι­ κό Νέα 'Εστία τό 1953 μέ υπότιτλο «ό εθνι­ κός θρύλος τής Άλώσεως» κι έγινε όπερα άπ’ τό Μανόλη Καλομοίρη. Παίχτηκε άπ’ τήν Εθνική Λυρική Σκηνή στό ’Ωδείο Η ρώ ­ δη τού ’Αττικού στίς 16 Αύγούστου 1962. Μέ πλαίσιο τήν πολιορκημένη Κωνσταν­ τινούπολη δίνονται σέ αδρές γραμμές οί κοινωνικοϊστορικές συνθήκες πού οδήγησαν στήν πτώση. Ή ιστορική διάσταση επικρα­ τεί σέ βάρος τής μεταφυσικής, πού άρχικά φαινόταν σάν ή μόνη διαφυγή. Κάθε ελπίδα βοήθειας άπ’ τήν Παναγία έγκαταλείπεται καί ό λαός, οί άρχοντες καί τό ιερατείο μέ­ νουν χωρίς στήριγμα νά παλέψουν μέ τίς λί­ γες δυνάμεις πού τούς άπόμειναν ενάντια στόν πανίσχυρο εχθρό πού τούς πολιορκεί. Μέσα στό θρησκευτικό φανατισμό, τή δεισιδαιμονία καί τή θρησκοληψία τού λαού καί τήν άπελπισμένη προσπάθεια τής άρχουσας τάξης νά περισώσει τά προνόμιά της, προβάλλει ή ηρωική μορφή τού τελευ­ ταίου αύτοκράτορα πού, ξέροντας τό μά­ ταιο τής άντίστασης κι ένώ τού ήταν δυνατό νά σωθεί, άποδέχεται συνειδητά τή θυσία καί τό χρέος του. Ό μονόλογός του στό τέ­ λος τής δεύτερης πράξης είναι μεγαλειώδης άπό θεατρικής καί νοηματικής άποψης κι έκφράζει όλο τό δυναμισμό καί τήν ψυχική του άνάταση πάνω άπό κάθε έλπίδα, πίστη ή φόβο. Στό σημείο αυτό άκριβώς κορυφώνεται τό δραματικό στοιχείο τού έργου, πού στή συ­ νέχεια όμως υποβιβάζεται στήν τελευταία σκηνή, όταν σάν «κάθαρση» πρόσφέρεται ό θρύλος τού μαρμαρωμένου βασιλιά.

50

ιζ) Χριστόφορος Κολόμβος Γράφτηκε στό διάστημα Μάη-Ίούνη 1949 μέ πρωτότυπο τίτλο Τό χρυσό μήλο' παίχτηκε άπ’ τό Ε λληνικό Λαϊκό Θέατρο τού Μάνου Κατράκη στό Δημοτικό Θέατρο Πειραιά τό 1976. Ό Κολόμβος ένσαρκώνει τόν άρχηγό, τό δυνατό καί προικισμένο άτομο πού μέ τόν έσωτερικό του πλούτο καταφέρνει ν ’ άντισταθεί σέ κάθε αντικειμενική δυσκολία καί νά ξεφύγει άπό κάθε έσωτερική κρίση, πε­ τυχαίνοντας νά φτάσει στό τέλος τής απο­ στολής του. Μπορούμε λοιπόν νά θεωρήσο­ με τό καλογραμμένο αύτό έργο σάν ένα δο­ κίμιο γιά τήν αγωνιστικότητα τού ανθρώ­ που καί τήν αναζήτηση τής έλευθερίας.

3.

ΜΥΘΙΣΤΟΡΗΜΑ

Παρόλο πού ποτέ δέ θεώρησε τόν εαυτό του μυθιστοριογράφο καί κατά κάποιον τρόπο υποτιμούσε αυτή του τή δημιουργία, πού ονόμαζε «πάρεργο» σ’ αντιπαράθεση μέ τό «έργο», τήν ’Οδύσσεια, άπό μιά ειρωνεία τής τύχης έγινε διάσημος καί κατάκτησε τήν παγκόσμια άναγνώριση χάρη άκριβώς σ’ αύτό τό είδος τής παραγωγής του. ’Α πό νοηματικής άποψης, τά μυθιστορήματά του είναι βέβαια κείμενα έντονου προ­ βληματισμού καί φορείς ιδεών, δμως άποτελούνπερισσότερο σχόλια στή σκέψη του πα­ ρά πρωτότυπη δημιουργία, άφού τό γράψι­ μό τους άρχισε όταν ήδη είχε πνευματικά ωριμάσει, πολύ μετά τό 1938 πού έκδόθηκε ή ’Οδύσσεια. Αύτό βέβαια δέ σημαίνει κα­ θόλου πώς άπό καθαρά λογοτεχνικής άπο­ ψης βρίσκονται σέ κατώτερη μοίρα άπ’ τό υπόλοιπο έργο του. ’Αντίθετα ή γλώσσα του είναι πιό συγκροτημένη ΰστερ’ άπό μιά μα­ κριά πορεία έκφραστικών άναζητήσεων, ή σκέψη του κατασταλαγμένη, τά νοήματά του ξεκάθαρα, σέ τρόπο πού τελικά δίνεται ένα αξιόλογο άπό κάθε πλευρά σύνολο πού τόν καθιερώνει στό διεθνή λογοτεχνικό χώ­ ρο.

α) Ό φ ις καί κρίνο3 Είναι τό πρωτόλειό του μέ τό όποιο καί μέ τό ψευδώνυμο Κάρμα Νιρβαμή κάνει τήν έμφάνισή του στά νεοελληνικά γράμματα τό

1906, άφιερώνοντάς το στην «Τοτώ», τή μετέπειτα πρώτη του γυναίκα, Γαλάτεια ’Αλε­ ξίου. Τό θέμα του δέν είναι άγνωστο στό χώρο τής ρομαντικής λογοτεχνίας: ό έρωτας ενός ζωγράφου γιά τό μοντέλο του. Αυτό όμως πού αποτελεί πρωτοτυπία στή σύλληψή του είναι ό τρόπος μέ τόν όποιο οί δυό ερωτευ­ μένοι βάζουν τέλος στή ζωή τους πεθαίνον-

τας άπό ασφυξία μέσα σ’ ένα γεμάτο άπό λουλούδια δωμάτιο. Ά ν ξεπεραστεϊ τό άδύνατο σημείο τού μύθου καί τής εξέλιξης καί τής υπόθεσης γε­ νικά, μπορούμε νά πούμε ότι πρόκειται γιά ένα άληθινό ύμνο στόν έρωτα σ’ όλες του τίς μορφές. Είναι ένα κείμενο γραμμένο σέ αυ­ στηρά προσωπικό ύφος εξομολογήσεων σέ ημερολόγιο, πού γίνονται σέ χρονική

Εύχρηστη βασική βιβλιογραφία

Ή βιβλιογραφία αυτή περιλαμβάνει μόνο τά βιβλία καί τά άφιερώματα περιοδικών, καί δχι μεμονωμένα άρθρα, όσο ένδιαφέροντα κι άν είναι μερικά άπ’ αυτά.

1. ’Αλεξίου Ε., Γιά νά γίνει μεγάλος, ’Αθή­ να, Δωρικός, 1966, 407 σ.

2. ’Αλεξίου Ε. - Στεφανάκης Γ., Νίκος Καζαντζάκης: Είκοσι χρόνια μετά τό θάνατό τον, ’Αθήνα, Κέδρος·, 1977, 158 σ.

3. Bidal-Baudier Μ., Nikos Kazantzakis: Comment Vhomme devient immortel, Pa­ ris, Plon, 1974, 280 p.

4. Βρεττάκος N., Νίκος Καζαντζάκης: ή Αγωνία κα ί τό έργο του, ’Αθήνα, Στέντωρ, 1960, 762 σ.

5. Γιαλουράκης Μ., Καζαντζάκης - Μνριβήλης (κριτικά δοκίμια), ’Αθήνα, Πτολε­ μαίος, 1970, 71 σ.

6. Γιαλουράκης Μ., Νίκος Καζαντζάκης, ’Αθήνα, ’Αργώ, 1976, 76 σ.

7. Γιαλουράκης Μ., Ό κριτικός Κ αζαντζά­ κης, ’Αθήνα, Δίοδος, 1978, 123 σ.

8. Grammatas Th., La notion de liberti chez Kazantzakis, these de doctorat de 3e cyc­ le, Universite Paris X-Nanterre, 1979, 272 P· 9. Δημάκης Μ., Νίκος Καζαντζάκης - ’Επι­ στολές - Σχόλια, ’Αθήνα, Τό Ελληνικό Βιβλίο, 1975, 80 σ.

10. Janiaud-Lust C., Nikos Kazantzakis: sa vie, son oeuvre, Paris, Maspero, 1970,589 p.

11. Ζωγράφου Λ., Νίκος Καζαντζάκης: ένας τραγικός, ’Αθήνα, Κέδρος, 1960, 314 σ.

12. Iconomidou Ε., Les influences philosophiques chez Kazantzakis, these de dectorat de 3e cycle, Universite des Sciences Humaines de Strasbourg, 1974, 330 p.

13. Καζαντζάκη Γ., ’Ά νθρω ποι κα ί υπεράν­ θρωποι, ’Αθήνα, Πυξίδα, 1957, 267 σ.

14. Καζαντζάκη Ε., Ό Ασυμβίβαστος, ’Αθή­ να, έκδ. Ελένης Καζαντζάκη, 1977 , 655

Καζαντζάκη 1906-1948, ’Αθήνα, 1958, 62

16. Λεονταρίτου Κ., Ή ποίηση τής ζωής: Ή νεορομαντική βιοθεωρία τοϋ Καζαντζά­ κη, ’Αθήνα, Θεμέλιο, 1981.

17. Μιτσοτάκης Κ., Ό Καζαντζάκης μιλάει γιά Θεό, ’Αθήνα, Μίνωας, 1971, 133 σ.

18. Panou St., Le probleme de Dieu chez Ka­ zantzakis, th6se de doctorat de 3e cycle,

Universite des Sciences Humaines de Stra­ sbourg, 1969, 173 p.

19. Πρεβελάκης Π., 'Ο ποιητής κ α ί τ ό π ο ίημα τής Ό&ύσσειας, ’Αθήνα, Εστία, 1958, 335 σ.

20. Σταματίου Γ., Νίκος Καζαντζάκης: ένας Αξεδίψαστος τής ελευθερίας, ’Αθήνα, Καραβίας, 1971', 141 σ.

21. Σταματίου Γ., Ή γυναίκα στή ζωή κα ί στό ϊρ γ ο τοϋ Ν ίκον Καζαντζάκη, ’Αθή­ να, 1975, 302 σ.

22. Φράιερ Κ., Ή ’Οδύσσεια τοϋ Νίκου Κ α­ ζαντζάκη, άνάτυπο άπό Κ αινούργια ’Εποχή, φθινόπωρο 1958, 96 σ.

23. Χουρμούζιος Α., Νίκος Καζαντζάκης, ’Αθήνα, οί ’Εκδόσεις τών Φίλων, 1977, 254 σ. Άφιερώματα περιοδικών I. Κ αινούργια ’Εποχή α. Φθινόπωρο 1958, τόμ. 3, τεύχ. 2. β. Άνοιξη 1978, τεϋχ. 9.

II. Κνωσσός Μάης 1958, No 22.

III. Νέα 'Εστία α. Χριστούγεννα 1959, τόμ. 66. β. Χριστούγεννα 1971, τόμ. 90. γ. Χριστούγεννα 1977. τόμ. 102.

IV. Τετράδια Ευθύνης Όκτώβρης 1977, No 3.

15. Κατσίμπαλης Γ., Βιβλιογραφία Νίκου

51

διάρκεια λιγότερο άπό ένα χρόνο (άρχίζει στις 2 Μάη καί τελειώνει στις 25 Μάρτη). ’Α π ’ τήν πρώτη του εικόνα μάς δίνει την εν­ τύπωση ενός έντονου έρωτικοϋ πάθους. Ή γυναίκα άλλοτε έμφανίζεται σάν τό άντικείμενο ενός καθαρά σαρκικού πόθου κι άλλο­ τε σάχ ή έξιδανικευμένη μορφή τής άγνότητας καί τού ώραίου. Ό τίτλος του είναι συμβολικός καί γιά τίς δυό μορφές έρωτα, γιατί τό φίδι καί ό κρί­ νος άντιστοιχοΰν τόσο στό έρωτικό άγκάλιασμα τών εραστών, όσο καί στόν εξαγνι­ σμό τής διαφθοράς πού προέρχεται άπ’ αυ­ τή τήν έπαφή. Τό έργο κινείται σ’ ένα καθα­ ρά έσωσυνειδησιακό επίπεδο, άπ’ τό όποιο λείπει κάθε παράσταση καί μορφή έξωτερικοϋ χώρου. Τά πάντα κινούνται στή φαντα­ σία τού συγγραφέα, καί γι’ αύτό τό πραγμα­ τικό μέ τό ονειρικό δίνονται συγκεχυμένα. Ή γυναίκα όχι μόνο δέ φαίνεται σάν αυθύ­ παρκτη προσωπικότητα, άλλά μάλλον είναι ή σκιά καί τό είδωλο τής προβολής τού πό­ θου καί τής σκέψης τού άντρα-συγγραφέα. Παρ’ όλη όμως τήν πλαστότητα καί τήν άναληθοφάνειά του, τό έργο έχει ιδιαίτερες αρετές, πού μάς έπιτρέπουν νά τό κατατά­ ξουμε στά άριστούργήματα τής ερωτικής λο­ γοτεχνίας τού τόπου μας.

β) Σπασμένες ψυχές Είναι τό πρώτο καί μόνο τελειωμένο μυθι­ στόρημα άπό μιά μυθιστορηματική τριλογία πού σκόπευε νά γράψει. Τά άλλα δυό, πού μόνο σάν τίτλοι ή σχεδιάσματα σώζονται, είναι τά Ζ ω ή Α υ τ ο κ ρ α τ ό ρ ισ σ α καί Θ ε ά ν ­ θρω πος. Γράφτηκε στό Παρίσι τό 1908 καί πρωτοδημοσιεύτηκε μέ τό ψευδώνυμο Πέ­ τρος Ψηλορείτης στό περιοδικό Ν ο υμ ά ς, σέ 24 συνέχειες, άπό τίς 30 Αύγούστου 1909 μέ­ χρι τίς 7 Φλεβάρη 1910. Χώρος στόν όποιο ξετυλίγεται ή υπόθεσή του τό Παρίσι, μέ ήρωες ένα νεαρό έλληνα φοιτητή (Ό ρέστη), μιά ευαίσθητη καί άσθενικιά κοπέλα (Χρυσούλα) κι έναν προγονόπληκτο γέρο καθη­ γητή (Γοργία). ^ Μέσα σ’ ένα άρρωστημένο καί συμβολικό κλίμα δίνεται ή ψυχολογία τής άπογοήτευσης καί τής άρνησης τών ηρώων του. Καί οί τρεις, άπό μιά διαφορετική άποψη ό καθέ­ νας, είναι άτομα άποτυχημένα καί περιθω­ ριακά πού άδυνατούν νά συμβιώσουν άρμονικά μά τούς γύρω τους καί ν ’ αποδεχτούν τή σκληρή πραγματικότητα. Ζούν σ’ ένα δι­

52

κό τους ουτοπικό κόσμο καί ή κάθε έπαφή τους μέ τά πράγματα τούς συντρίβει τήν ομορφιά πού κρύβουν μέσα τους. ΓΓ αύτό είναι «σπασμένες ψυχές». Γιά μιά άκόμα φορά μέσ’ άπ’ τούς συγκε­ κριμένους ήρωες διαγράφεται ή καζαντζακική ψυχοσύνθεση. Τό κενό πού διαπίστωνε γύρω του, ή προσωπική του άδυναμία νά προσαρμοστεί μέ τήν πραγματικότητα, τό γενικότερο πνευματικό άδιέξοδο τό όποιο αντιμετώπιζε στά φοιτητικά του χρόνια, μεταφέρονται παραστατικά στό έργο του, πού κατά συνέπεια άποτελεΐ μιά ολοκληρωτική άρνηση. "Οπως ό ίδιος σχεδίαζε, τό δεύτερο μυθιστόρημα, Ζ ω ή Α υ τ ο κ ρ α τ ό ρ ισ σ α , θά παρουσίαζε μιά πιό προχωρημένη θέση, άφού ή δράση θά ξέφευγε πιά άπ’ τόν καθα­ ρά υποκειμενικό χώρο καί θά πραγματοποιόταν μέσα στήν άντικειμενική διάσταση. Ό ήρωας θά ’βρίσκε διέξοδο στή 'συλλογή έμπειριών, θεοποιώντας τόν «Έ παφο». Στό τρίτο, τέλος, μυθιστόρημα τής τριλογίας, στό Θ εά ν θ ρ ω π ο , θά επερχόταν ή τελική σύνθεση καί τό ξεπέράσμα όλων τών άντιθέσεων. Μέσα στή σύλληψη αυτών τών έργων, όπως καί γενικότερα σ’ όλη του τήν πρώιμη δημιουργία, διαγράφεται μέ σαφήνεια ή πο­ ρεία πού θ’ ακολουθήσει ό στοχασμός του, πού άρχίζοντας άπ’ τόν άπαισιόδοξο μηδε­ νισμό τού Β ο ύ δ α οδηγείται μέ τήν ’Ο δ ύ σ ­ σ ε ια στή θεοποίηση τής εμπειρίας καί κατα­ λήγει μέ τήν έννοια τής «κρητικής ματιάς» στή στιγμιαία ελευθερία.

γ) Τόντα Ράμπα Είναι άπ’ τά δυό κείμενα (τό άλλο είναι ό Β ρ α χ ό κ η π ο ς ) πού έγραψε σέ άλλη άπ’ τή μητρική του γλώσσα, τά γαλλικά, μέ πρωτό­ τυπο τίτλο M o sc o u a c rii. Γ ράφτηκε τό Μάη τού 1929- τό περιοδικό Π ρ ω τ ο π ο ρ ία δημοσίεψε τόν πρόλογο καί τόν επίλογό του με­ τονομασμένο μέ τό σημερινό του τίτλο Τ όντ α -Ρ ά μ π α , στό διάστημα Αύγούστου 1929- ' Γενάρη 1930. Τόν έπόμενο χρόνο, 1931, δη­ μοσιεύεται μέ περικοπές στό γαλλικό περιο­ δικό R evu e des V iva n ts ■στά ελληνικά κυκλο­ φορεί σέ πρώτη έκδοση τό 1956 άπό τίς έκδόσεις «Δίφρος», σέ μετάφραση Γιάννη Μαγκλή. Οί ήρωες τού έργου μαζεύονται στή Μό­ σχα νά γιορτάσουν τά δεκάχρονα τής έπανάστασης. Μέσ’ άπ’ τό πλήθος όμως αύτών

τών διαφορετικών μορφών, όπως ό ίδιος έξομολογείται, είναι ή δική του πολύπλευρη προσωπικότητα πού ξεδιπλώνεται. Οί εντυ­ πώσεις του άπ’ τά πρόσφατα (γιά την εποχή πού γράφτηκε τό έργο) ταξίδια στή Σοβιετι­ κή "Ενωση, οί εικόνες καί τά πρόσωπα πού τόν είχαν συγκινήσει (Rahel Lipstein, Itka Horowitz κ.ά.) ξαναζωντανεύουν σε μιά ρω­ μαλέα σύνθεση. "Ετσι, λοιπόν, μπορούμε νά θεωρήσομε τό κείμενο αυτό σάν ά π’ τά πιό αποκαλυπτικά τής προσωπικότητάς του καί τό διευκρινιστικό γιά τό ίδεαλιστικό περιε­ χόμενο τό όποιο άπόδινε στόν κομουνισμό. Νίκος Καζαντζάκης

δ) Ό βραχόκηπος Γράφτηκε τό 1936 στά γαλλικά, μέ πρωτότυ­ πο τίτλο Le jardin des rochers. Έ μεινε αδη­ μοσίευτο μέχρι τό 1959, οπότε κυκλοφόρησε στά γαλλικά από τόν έκδοτικό οίκο Plon στή σειρά «Feux croises». Τό φθινόπωρο τού ίδιου χρόνου μεταφράστηκε στά ελληνικά από τόν Π. Πρεβελάκη καί τό 1960 κυκλο­ φόρησε σέ πρώτη έκδοση. Τό έργο είναι μιά διπλή πορεία, εσωτερι­ κή καί εξωτερική, τής σκέψης καί τής δη­ μιουργίας του. Οί ζωηρές έντυπώσεις πού είχε στό μυαλό του άπ’ τό ταξίδι του στήν Ιαπ ω νία καί τήνΚίνα, τό 1935, συνδυάζον­ ται θαυμάσια μέ τίς βαθύτερες έξομολογήσεις τού πιστεύω του τής ’Ασκητικής, πού βρίσκεται άλλωστε ένσωματωμένη στό κεί­ μενο. Ό μύθος είναι περιορισμένος καί ή δράση έπίσης. Μέσα άπό μιά έξωτερική στατικότητα προβάλλουν έντονα τά κοινω­ νικά, υπαρξιακά καί μεταφυσικά προβλή­ ματα πού τόν άπασχολούν βασανιστικά. Οί θέσεις δμως πού παίρνει σ’ αύτά είναι ήδη γνωστές καί σέ τίποτα σχεδόν δέν προεκτεί­ νουν τήν ’Ασκητική, ιδιαίτερα τήν αναθεω­ ρημένη μορφή της τού 1928.

ε) Ό βίος καί ή πολιτεία τοΰ Ά λέξη Ζορμπά Μέ τό μυθιστόρημα αύτό καθιερώθηκε ό Καζαντζάκης στό χώρο τής παγκόσμιας λο­ γοτεχνίας. Γράφτηκε στήν Αίγινα τό 1943 καί κυκλοφόρησε τό 1946 άπό τίς εκδόσεις Δημητράκου. Τό 1954 επανακυκλοφόρησε άπό τόν ίδιο έκδοτικό οίκο μέ κείμενο άναθεωρημένο άπό τόν ίδιο τό συγγραφέα. Ά ναφ έρεται σ’ ένα υπαρκτό πρόσωπο, τό

Γιώργο Ζορμπά, καί σ’ ένα άληθινό περι­ στατικό (τήν προσπάθεια πού έκαναν μαζί νά εκμεταλλευτούν ένα λιγνιτωρυχείο στήν Παστροβά τής Μάνης τό 1917), Ή συνεχής έσωτερική άντίφαση πού δο­ κίμαζε μεταξύ θεωρίας καί πράξης μορφοποιείται κατά πολύ παραστατικό τρόπο στήν αντίθεση χαρακτήρων καί κοσμοθεω­ ριών τών δυό βασικών ήρώων τού έργου. ’Α πό τή μιά ό Ζορμπάς. είναι ό άνθρωπος τής δράσης, τής ζωής καί τής εμπειρίας, πού χαίρεται καί λυπάται, πού ζεϊ έντονα τήν κάθε στιγμή, άπό τήν άλλη ό συγγραφέας, τό «αφεντικό», είναι ό τύπος τής θεωρίας, τού έντονου προβληματισμού πού οδηγεί στό άδιέξοδο κι εμποδίζει τήν επαφή μέ τήν πράξη. Μέ τή γελοιοποίησή του ό Καζαντζάκης πετυχαίνει τήν προσωπική του λύ­ τρωση, άφού όχι μόνο καταφέρνει νά συνει­ δητοποιήσει τό κόμπλεξ του, αλλά καί νά βαδίσει στό ξεπέρασμά του. Γιατί μόνιμα ένιωθε ένα αίσθημα κατωτερότητας αυτός ό «καλαμαράς» μπροστά στούς άνθρώπους τής εμπειρίας. Ό ίδιος ήθελε νά είναι ένας γνήσιος συνεχιστής τής γενιάς του, ένας άγωνιστής τής λευτεριάς. Ε πειδή όμως αύ­ τό δέν τό κατάφερε, μεταφέρει σ’ ένα πνευ­ ματικό έπίπεδο τόν άγώνα καί ίδεατοποιεΐ τήν πραγματικότητα, όχι όμως καί χωρίς άρνητικές συνέπειες γιά τήν ψυχική του ισορροπία, πού διαταράζεται αποφασιστι­ κά. Κατ’ αύτό λοιπόν τόν τρόπο, στό χώρο τής πνευματικής δημιουργίας καί μέ τά πρό­ σωπα τών ήρώων πού δημιουργεί, έπιχειρεϊ νά καταξιώσει αύτή τήν καταπιεσμένη πλευ­ ρά τής προσωπικότητάς του. Ό Ζορμπάς, μέ τήν προτεραιότητα πού δίνει στήν πράξη, συνδυάζει κατά ιό ν καλύτερο τρόπο τόσο τό βιταλιστικό κήρυγμα τοΰ Μπερξόν καί τό διονυσιακό μηδενισμό τού Νίτσε, όσο καί

53

την ένστικτώδικη δυναμική στάση των προ­ γόνων του άπέναντι στή ζωή, εικόνα πού εί­ χε σημαδέψει τό σχηματισμό τής προσωπι­ κότητας στήν παιδική του ηλικία. ’Αποτελεί λοιπόν όχι τό προεκταμένο, ούτε τό άλλο, άλλά τό έξιδανικευμένο, ολοκληρωμένο έγώ του, τό όποιο μάταια πάσχιζε νά κατακτή­ σει. Γι’ αυτό καί τόν άγάπησε περισσότερο άπό όποιονδήποτε άλλο του ηρώα καί γράφοντάς τον έδωσε τόν καλύτερο εαυτό του.

στ) Ό Χριστός ξανασταυρώνεται Δέν είναι ή πρώτη φορά πού ό Καζαντζάκης άσχολείται άποκλειστικά στό έργο του μέ τό πρόσωπο τού Χριστού. Συγκεκριμένα, πρίν άπό τό έργο αυτό, είχε γράψει μιά τρα­ γωδία κι ένα κάντο μέ τόν ίδιο τίτλο. Γρά­ φτηκε τό 1949 καί πρωτοδημοσιεύτηκε τό 1954 άπό τίς εκδόσεις «Δίφρος». Οί εμπει­ ρίες πού είχε άπό τήν άποστολή του στόν Καύκασο τό 1919 γιά τόν επαναπατρισμό τών Ελλήνω ν τού Πόντου, καθώς καί ή δερματοπάθεια (masque de sexualite) τού προσώπου του τό 1922 στή Βιέννη, όταν βρισκόταν βυθισμένος στό βουδισμό, είναι στοιχεία πού άμεσα φαίνονται στό συγκε­ κριμένο κείμενο. Ή τελετή τής επανάληψης μιας ιερής πράξης πού έγινε κάποτε στό παρελθόν (in illo tempore), άποτελεί ένα χαρακτηριστικό γνώρισμα τών πρωτόγονων θρησκειών. Κατ’ αύτήν, τά άτομα πού ενσαρκώνουν τούς πρωταγωνιστές σταδιακά φτάνουν νά έξομοιωθοϋν μέ τό πρόσωπο πού παριστάνουν καί κατά ένα μυστικό τρόπο νά «θεωθοΰν», ενώ οί θεατές αυτής τής τελετής καταφέρ­ νουν νά μυηθοΰν στήν ιερή έκείνη πράξη καί κατά κάποιον τρόπο χαρισματικό νά εξαγνιστούν. Ή επανάληψη λοιπόν τής σταύρωσης τού Χριστού είναι πού γίνεται στό έργο μέ πα­ νομοιότυπες όπως οί προαναφερμένες συνέ­ πειες.4 "Ομως ό καζαντζακικός μύθος δέν περιορίζεται σ’ αύτό τό μαγικοθρησκευτικό έπίπεδο· μ’ άφετηρία αύτό, παίρνει έντονα κοινωνικές προεκτάσεις άπομυθοποιώντας τό καθαρά μεταφυσικό περιεχόμενο τών γε- γονότων (είναι άλλωστε ή προοπτική μέ τήν οποία συναντούμε πάντα τό πρόσωπο τού Χριστού στό έργο του). Στήν έπιτυχημένη έκφραση αυτού τού μηνύματος συντελεί κα­ τά πολύ ή άντιπαράθεση τών φτωχών καί

54

κατατρεγμένων προσφύγων τής Σαρακήνας, πού, μέ τόν παπα-Φώτη άρχηγό στίς διεκδι­ κήσεις τους -περισσότερο κοινωνικό επανα­ στάτη, παρά θρησκευτικό οδηγό- παλεύουν γιά τό δίκιο τους, καί τών πλούσιων καί καλοβολεμένων άρχόντων τού τουρκοκρατού­ μενου χωριού τής Λυκόβρυσης. Ά νάμεσά τους ό ξανασαρκωμένος Χριστός (Μανολιός) προσπαθεί ν ’ άναπτύξει τό περισσότε­ ρο κοινωνικό παρά θρησκευτικό του κήρυγ­ μα καί νά εξαλείψει τήν άδικία καί τήν αν­ τίθεση, χωρίς άποτέλεσμα.

ζ) Ό Καπετάν Μιχάλης Γράφτηκε τό 1950 καί δημοσιεύτηκε γιά πρώτη φορά τό 1953 άπό τίς εκδόσεις Μαυρίδη. "Ενα πρώτο του σχεδίασμα, γραμμένο στά γαλλικά μέ τίτλο Καρέίαη έΐϊα , υπήρχε ήδη άπό τό Μάη τού 1929. Στή συνέχεια, τό 1936, καί πάλι στά γαλλικά, γράφεται ή μυ­ θιστορηματική βιογραφία τού πατέρα του Μιχάλη Καζαντζάκη μέ τίτλο Mon pere. Α υτά τά δυό κείμενα είναι ό πυρήνας τού σημερινού έργου. Γι’ άλλη μιά φορά ή μορφή τού πατέρα του προβάλλει τρομαχτικότερη άπό ποτέ. Μέ ιστορικό περίγυρο τήν έπαναστατημένη Κρήτη, σκιαγραφεΐται άδρά ή ψυχοσύνθε­ ση, ή δράση καί ή συμπεριφορά αυτού τού «δράκου». "Ομως εύκολα διαπιστώνεται πώς ή έξιστόρηση τών γεγονότων είναι πε­ ρισσότερο ιδωμένη μέ τή φαντασία καί τό βλέμμα ένός παιδιού, παρά μέ τό κριτικό πνεύμα ένός ώριμου άνθρώπου. Ό άξεπέραστος λοιπόν υποσυνείδητος φόβος άπέναντι στόν πατέρα, σέ συνδυασμό καί μέ τόν έντονα συναισθηματικό δεσμό πού τόν ενώ­ νει μέ τά γεγονότα πού διηγείται, τόν παρα­ σύρει εύκολα στή μεγιστοποίηση καί τήν υπερβολή, σέ σημείο πού όλο τό έργο νά φαίνεται προϊόν τής πρωτόγονης συνείδη­ σης ένός λαϊκού δημιουργού, παρά έργο πε­ ρασμένο άπό λεπτή συνειδησιακή διεργα­ σία. "Ολος ό έπικός κόσμος τού ηρωισμού καί τού άγώνα γιά έλευθερία τών Κρητικών άπ’ τόν τουρκικό ζυγό ξαναζωντανεύει. Οί δυ­ νατές παιδικές εμπειρίες του ξεκαθαρίζουν, ώραιοποιούνται καί δίνονται μέσ’ άπό μιά ώριμη γεροδεμένη γλώσσα πού συναρπάζει τόν άναγνώστη καί τόν μεταφέρει σέ περα­ σμένες έποχές κι άλλιώτικους κόσμους. Καί μέσ’ άπ’ όλα αυτά ξεπροβάλλει ή έννοια τής

ελευθερίας σάν τό μοναδικό ιδανικό, ή μόνη καταξίωση τής ανθρώπινης ύπαρξης.

η) Ό τελευταίος πειρασμός Τό γράψιμό του άρχισε τό 1950 καί τελείωσε τόν επόμενο χρόνο. Κυκλοφόρησε σε πρώτη έκδοση τό 1955 άπ’ τίς εκδόσεις Μαυρίδη. Τό έργο στηρίζεται σε γνωστά περιστατι­ κά άπ’ τη ζωή τού Χριστού καί ολοκληρώ­ νεται με τή σταύρωσή του. Μέσα άπ’ αύτό τό ιστορικό περιστατικό έπιχειρεϊται ή εξή­ γηση τής προδοσίας τού Ιο ύ δ α με βάση κοι­ νωνικά καί ιστορικά αίτια5 καί ή άπόδοση ένός άνθρωποκεντρικοΰ περιεχομένου στό κήρυγμα τού Χριστού. ’Αποδίδει λοιπόν στόν ’Ιούδα τό ρόλο τού κοινωνικού έπαναστάτη πού οδηγείται στην προδοσία τού άρχηγού του γιατί νομί­ ζει πώς αυτός άρνήθηκε τόν κοινό άγώνα τους. Γι’ άλλη μιά φορά τό νόημα τού χριστια­ νισμού κοινωνικοποιείται καί χωρίς νά χά­ νει εντελώς τόν ύπερβατικό χαρακτήρα του αποκτά μιά πλατύτερη άναφορά στις άνάγκες τού σύγχρονου άνθρώπου. Π α­ ράλληλα ό ύπερτονισμός τής άνθρώπινης φύσης τού Χριστού, πού κορυφώνεται εκ­ φραστικά καί νοηματικά στό τέλος τού βι­ βλίου μέ τό όραμα τού πειρασμού πάνω στό σταυρό, άποτελεί μιά μεγαλειώδη καί εύφάνταστη σύλληψη τού συγγραφέα, πού πε­ τυχαίνει νά παρουσιάσει την προσωπική του πίστη στό διαρκή άγώνα τού άνθρώπου γιά λύτρωση καί υπέρβαση των υλικών άναγκών καί άπολαύσεων τής ζωής.

θ) Ό φτωχούλης τού Θεού Ό θρύλος τού «φτωχούλη» είχε άπό πολύ νωρίς συγκινήσει τόν Καζαντζάκη. Τό 1924 βρίσκεται στήν Ά σ σ ίζη καί μένει στό σπίτι τής κοντέσσας Enrichette Pucci. ’Εκεί γνω­ ρίζεται μέ τόν Johanes Joergensen, βιογρά­ φο τού άγ. Φραγκίσκου, τού όποιου τή βιο­ γραφία μεταφράζει στά ελληνικά τό 1951. Τό έργο του άρχισε νά δημοσιεύεται σέ συ­ νέχειες στήν εφημερίδα ’Ελευθερία τό 1954 καί έκδόθηκε γιά πρώτη φορά τό 1956 άπ’ τίς εκδόσεις «Δίφρος». Κυριαρχείται έντονα άπό ένα θρησκευτι­ κό καί μυστικόπαθο χαρακτήρα. Είναι μιά συνεχής άναζήτηση κι ένας προβληματισμός

πάνω στούς τρόπους προσέγγισης τού Θεού. Ό πανθεϊσμός καί τό κήρυγμα τής άπόλυτης φτώχειας τού Φραγκίσκου είναι ένας άπ’ αύτούς. 'Όμως ή φτώχεια καί ή άρνηση κάθε άγαθού άναφερμένες στό έννοιολογικό πεδίο τού Καζαντζάκη φορτίζονται διαφο­ ρετικά, δέν αποτελούν δηλαδή μόνο προϊόν­ τα μιάς θρησκευτικής συνείδησης, άλλά πα ­ ράλληλα καί κατά σπουδαιότερο ρόλο είναι οί άπαραίτητες προϋποθέσεις πού οδηγούν σέ μιά υπαρξιακή άνάταση. Γιατί ή θελημα­ τική άρνηση κάθε άγαθού γλιτώνει τό άτομο άπ’ τήν έλπίδα καί τό φόβο καί κατά συνέ­ πεια οδηγεί μέ σιγουριά στήν ελευθερία, πού φαίνεται έτσι νά διαγράφεται σ’ ένα δεύτερο έπίπεδο σάν ή άφετηρία καί τό ση­ μείο άναφοράς τού έργου του.

ι) Οί άδερφοφάδες Πρόκειται γιά ένα άπ’ τά πιό δυνατά του κείμενα. Τό θέμα του στηρίζεται στόν ελλη­ νικό εμφύλιο πόλεμο καί γράφτηκε τό Γενάρη-Φλεβάρη 1949. Δημοσιεύτηκε μετά τό θάνατό του τό 1963 άπ’ τίς έκδόσεις Ε λένης Καζαντζάκη. 'Ο ίδιος ό υπότιτλός του («Ή θελε λέει νά ’ναι λεύτερος. Σκοτώστε τον») φανερώνει τό βαθύτερο νόημα τού έργου: τήν εναγώνια άναζήτηση τής έλευθερίας. Ό παπα-Γιάνναρος δέν είναι ένα θρη­ σκευτικό πρόσωπο. Τό σχήμα του είναι μό­ νο μιά έξωτερική φόρμα -στήν εσωτερική του διάσταση δμως είναι ένας έπαναστάτης όμοιος μέ τόν παπα-Φώτη τού Ό Χριστός ξαναστανρώνεται. Είναι ό μοναδικός άν­ θρωπος πού δέ φοβάται τό θάνατο. ’Ανάμε­ σα σέ δυό άντίπαλα στρατόπεδα πού προσ­ παθούν νά άλληλοεξοντωθούν, αυτός χαρά­ ζει τό μοναχικό δρόμο τής έλευθερίας. Χω­ ρίς ν ’ άνήκει σέ καμιά παράταξη, προσπα­ θεί νά φέρει τή συμφιλίωση καί τή συναδέλ­ φωσή τους. Πρόκειται γι’ άλλη μιά φορά γιά τό γνω­ στό μοτίβο τής πέρ’ άπ’ τό φόβο καί τήν έλ­ πίδα έλευθερίας. Παράλληλα τό χριστιανικό μήνυμα άγκαλιάζει καί μέχρι σ’ ένα σημείο ταυτίζεται μέ τό ιδανικό τών «άνταρτών». "Ομως οί άντιθέσεις πού παρ’ όλ’ αυτά υπάρχουν είναι άξεπέραστες κι ή προσπά­ θεια τού παπα-Γιάνναρου καταλήγει σέ άποτυχία. Ό θάνατος άπ’ τό ίδιο τό παιδί του προβάλλει σά μοναδική λύση στό άδιέξοδο τό όποιο είχε φτάσει, γιατί «ήθελε νά ’ναι λεύτερος».

55

ένα συγκεκριμένο συμβολικό άριθμό στίχων 4. ΠΟΙΗΣΗ στό ποίημα, γίνεται αιτία συχνών λεκτικών Τό πλατύ έργο τού Καζαντζάκη άπλώνετάι καί έκφραστικών επαναλήψεων πού κουρά­ άκόμα καί ατό χώρο τής ποίησης, στόν ζουν ιδιαίτερα τόν άναγνώστη. Κρινόμενο όποιο ανήκει καί τό άνώτερο κατά την άπο­ όμως άπό μιά σκοπιά όχι καθαρά ποιητική ψή του δημιούργημα: ή ’Ο δ ύ σ σ ε ια . "Ομως άλλά περισσότερο φιλοσοφική μέ τήν πλα­ με καθαρά ποιητικά κριτήρια κρινόμενος, τιά σημασία τού όρου, θά μπορούσε νά θεω­ δεν μπορεί νά καταξιωθεί σάν ποιητής, ούτε ρηθεί σάν ένα άπ’ τά συγκλονιστικότερα νά καταλάβει μιά ιδιαίτερη θέση στό χώρο κείμενα τής εποχής μας, σάν τό έπος τής τής νεοελληνικής ποίησης· ώστόσο στην πε­ πνευματικής άναζήτησης τού σύγχρονου άνρίπτωση πού στην έννοια «ποίηση» δε συμ- θρώπου. περιλάβουμε μόνο τά ξεχωριστά προϊόντα ένός συγκεκριμένου λογοτεχνικού είδους, β) Τερτσίνες αλλά περισσότερο τη διάθεση τής ψυχής τού δημιουργού, σάν ένα άνοιγμα δηλ. πρός τό Ποιητική συλλογή άπό αυτοτελείς «ωδές» απόλυτο, τό άληθινό καί τό ανέκφραστο, πού έγραψε καί άφιέρωσε κατά μεγάλα χρο­ τότε μέσα σ’ αύτή την πλατιά σημασία της ό νικά διαστήματα σέ μεγάλες μορφές τής άνΚαζαντξάκης μπορεί άνετα νά συμπεριλη- ^θρώπινης ιστορίας. Έ τσι τό 1933 γράφει τά φθεί. Τ σ ιγ κ ισ χ ά ν ο ς , Ψ νχ ά ρ η ς , τό 1934 τά Λ έ ν ιν , Τό ποιητικό του έργο είναι καί ποσοτικά Δ ό ν Κ ιχώ τη ς , Β ο ύ δ α ς , Ν ίτ σ ε κ.ά. πού δη­ περιορισμένο, περιλαβαίνοντας τήν ’Ο δ ύ σ ­ μοσιεύτηκαν σέ έφημερίδες καί περιοδικά σ ε ια καί μιά άκόμα συλλογή, τίς Τ ερτσ ίνες. τής εποχής. Τό 1960 γιά πρώτη φορά άρκετά άπ’ αύτά συγκεντρώθηκαν καί έκδόθηκαν σέ ένιαία ποιητική συλλογή μέ τόν γενικό τίτλο Τ ερ τσ ίνες , άπ’ τίς εκδόσεις Ε λένης α) ’Οδύσσεια Καζαντζάκη. Τά κάντα του αύτά, όπως καί Είναι τό μεγάλο ποίημα -τών 33333 στίχων τό ποιητικό του έργο γενικότερα, υστερούν σέ ιαμβικό δεκαεφτασύλλαβο.6 Τό γράψιμό άπό τήν άρτιότητα τού ολοκληρωμένου του διάρκεσε δεκατρία χρόνια άπ’ τήν πρώ­ ποιήματος. "Ομως τόσο άπ’ τό πρόσωπο στό τη μέχρι τήν έβδομη καί τελευταία γραφή όποιο άφιερώνονται όσο κι άπ’ τό περιεχό­ του (άρχισε τό χειμώνα 1925 καί τέλειωσε τό μενό τους μάς βοηθούν νά κατανοήσομε βα­ Δεκέμβρη 1938). Πρωτοδημοσιεύτηκε τό θύτερα τή σκέψη του καί νά άντιληφθούμε τίς επιδράσεις πού δέχτηκε στή διαμόρφωσή 1938 μέ έξοδα τής άγγλίδας Joe Macloed. Τό τέλος τής ομηρικής ’Ο δ ύ σ σ ε ια ς είναι ή του. άπαρχή τής δικής του. Τό μόνο πού μένει 5. ΑΠΟΚΑΛΥΠΤΙΚΑ α π’ τό κλασικό έργο είναι τό πρόσωπο τού βασικού ηρώα. Μέσ’ άπ’ τήν περιπλάνηση καί τίς ποικίλες εμπειρίες τού ήρωά του, ό Πρόκειται γιά τρία κείμενα εντελώς άνοσυγγραφέας εκφράζει τή δική του υπαρξια­ μοιογενή μεταξύ τους, πού όμως έχουν τήν κή άγωνία καί τήν πνευματική άναζήτησή ίδια ποιοτική-συγγένεια καί δημιουργούν τό του. ίδιο άποτέλεσμα: τό ξεδίπλωμα τής ψ υχο­ Σάν ποιητικό κείμενο έχει άρκετά ευαί­ σύνθεσης καί τής εσωτερικότητας τού συγ­ σθητα σημεία, κύρια σ’ άναφορά μέ τήν γραφέα τους καί τό άμεσο φανέρωμα τών ταυτότητα λέξης καί μηνύματος. Γιατί ό στί­ προθέσεων καί έπιδιώξεών του. Ά ν ό άναγνώστη ς κατανοήσει αύτά τά χος τού δημοτικού τραγουδιού πού υιοθε­ τείται έρχεται πολλές φορές σέ νοηματική κείμενα, κατά τήν άποψή μας έχει συλλάβει αντίφαση μέ μιά φιλοσοφία υπαρξιακής καί σωστά τό πνεύμα τού δημιουργού τους κι έχει σωστά τοποθετηθεί άπέναντι στό πολυ­ μεταφυσικής άπόχρωσης πού άναπτύσσεται ά π’ αυτόν. Ά κ ό μ α γιατί ή κατάχρηση τού διάστατο έργο του. έπιθέτου, τής υπερβολής καί τής μετωνυμίας καθώς καί ή συχνή παράθεση προσωπικών πολυσύνθετων νεολογισμών βαραίνουν α) ’Ασκητική-Salvatores Dei ύπερβολικά τό κείμενο καί γίνονται εμπόδιο στήν παρακολούθηση τού νοήματος. Τέλος Πρόκειται γιά ένα άπ’ τά πιό άποκαλυπτικά γιατί ή σκόπιμη προσπάθειά του νά δώσει καί μυστικόπαθα κείμενά του. Ό ίδιος λέει

56

γ ι’ αυτό πώς «κανένας δεν θά καταλάβει πώς δεν πρόκειται καθόλου μήτε γιά έργο τέχνης μήτε γιά φιλοσοφία».7 "Αρχισε νά γράφεται στή Βιέννη τό καλοκαίρι 1922 σέ μιά κρίσιμη καί μεταβατική γιά τή διαμόρ­ φωση της σκέψης του περίοδο, μόλις δηλα­ δή είχε έγκαταλείψει τό βουδισμό καί μέσα στό κλίμα τής οικονομικής κρίσης καί τήν επίδραση τοϋ «πύρινου κύκλου» τών μαρξιστριών Πολωνοεβραίων (Rahel Lipstein, Itka Horowitz κ.ά.) μυόταν στόν κομουνισμό. Τό έργο ολοκληρώθηκε στό Βερολίνο στίς άρχές ’Απρίλη 1923. Τό 1928, βρισκόμενος στή Ρωσία, πρόσθεσε ένα τελευταίο κεφά­ λαιο πού τιτλοφορείται «Σιγή», μέ τό όποιο «τίναζε στόν άγέρα» δλο τό προηγούμενο κείμενο. Πρωτοδημοσιεύτηκε σέ συνέχειες στό περιοδικό ’Αναγέννηση No 11-12, τόν Αύγουστο 1927, σ. 599-631, καί κυκλοφόρη­ σε σέ βιβλίο τό 1945. ’Αποτελεί μιά ποιητική εικόνα τής άνάβασης τοϋ άνθρώπου καί τό φτάσιμό του στό Θεό. Έ να διαλεκτικό ξεπέρασμα τών υποκειμενικών καί αντικειμενικών εμπο­ δίων πού περιορίζουν τήν άνθρώπινη έλευθερία. Τό κείμενο δομικά κι εκφραστικά ταιριάζει άπόλυτα μ’ αυτά τοϋ μυστικισμοϋ καί τοϋ αποκρυφισμού. Ή διαρκής αύτή πορεία τού άνθρώπου πού σώζει τό Θεό καί ταυτόχρονα σώζεται ό ίδιος σταδιακά ταυ­ τιζόμενος μ’ αυτόν, θυμίζει έντονα τό μυστικισμό τού Ίακ. Μπαίμε καί άποτελεΐ μιά ποιητική μεταφορά τής γνωστής θέσης τοϋ Σέλλιγκ γιά τήν πορεία τής θεϊκής ουσίας άπ’ τό άσυνείδητο στό συνειδητό, μέ βασικό φορέα τόν άνθρωπο. "Ομως αύτή ή τελικά πραγματοποιούμενη ένότητα άποδείχνεται σάν τό μή-είναι κι οδηγεί κατά συνέπεια σ’ έναν όντολογικό μηδενισμό, πού παράλληλα καταξιώνει τήν αγωνιστική στάση τοϋ αν­ θρώπου, αυτό πού άργότερα θά ονομάσει «κρητική ματιά».

θέματα πού βρίσκονται διάσπαρτα σ’ όλα του σχεδόν τά κείμενα. "Αν πάρομε ύπόψη μας πώς ό χρόνος συγ­ γραφής του είναι σχεδόν ό ίδιος μέ αυτόν τής ’Ασκητικής, μπορούμε νά θεωρήσομε πώς ή άποψη πού υποστηρίξει ότι ή κοσμο­ θεωρία του ήταν συγκροτημένη καί ολοκλη­ ρωμένη πολύ πρίν νά γίνει γνωστός στό πλατύ κοινό, έχει ένα άκόμα επιχείρημα γιά τήν άπόδειξη τής άλήθειας της.

γ) ’Α ναφορά στόν Γκρέκο Είναι τό χρονολογικά τελευταίο έργο του, ή μυθιστορηματική αυτοβιογραφία του πού άρχισε στό Λουγκάνο τό 1955 καί τέλειωσε λίγο πρίν τό θάνατό του τό 1957. Πρωτοδη­ μοσιεύτηκε μεταθανάτια τό 1961 άπ’ τίς εκ­ δόσεις Ε λένης Καζαντζάκη. Πραγματικότητα καί μύθος μπλέκονται αξεδιάλυτα σέ μιά ένότητα πού συνθέτει διαχρονικά τά βασικά σημεία-σταθμούς άπ’ τά όποια πέρασε καί τά όποια σημάδεψαν τό έργο του (τραυματικές έμπειρίες παιδι­ κών χρόνων, οικογενειακή αντίθεση, Νίτσεέθνικισμός, Μπερξόν, Βιέννη, Βούδαςμηδενισμός, Ρωσία-Λένιν-κομουνισμός, Ζορμπάς, Ό δυσσέας). Είναι μιά άναφορά πού δίνει ένας στρα­ τιώτης στόν άνώτερό του, μιά άπολογία γιά τό τί θέλησε καί τί μπόρεσε νά κάνει στή ξωή του, πού άπευθύνεται στόν πατριάρχη τής κρητικής γενιάς του, τόν Γκρέκο. Μέσ’ άπ’ τίς σελίδες τού έργου αυτού βλέ­ πομε νά ξεπροβάλλει άνάγλυφα ή εναγώνια προσπάθεια καί ό συνεχής προβληματισμός μιας γνήσια άγωνιζόμενης πνευματικής προσωπικότητας, πού άκόμα κι άν δέ συμ­ φωνούμε μαζί της, όμως μάς υποχρεώνει νά τή σεβαστούμε καί νά τήν άναγνωρίσομε.

6.

ΕΠΙΣΤΟΛΟΓΡΑΦΙΑ

β) Συμπόσιον Τό λιγότερο γνωστό άπ’ τά έργα του. Γιά μεγάλο χρονικό διάστημα έμενε άνέκδοτο, άφοϋ μόλις τό 1971 έκδόθηκε άπό τόν οίκο τής Ε λένης Καζαντζάκη. Έ χοντας τόν ίδιο τίτλο μέ τό κλασικό έργο τού Πλάτωνα, δια­ φέρει θεματικά ά π’ αύτό, γιατί έδώ ή συζή­ τηση γίνεται γιά τό Θεό καί όχι γιά τόν έρω­ τα. Παράλληλα μ’ αύτό τόν κεντρικό άξονα, θίγονται καί άλλα υπαρξιακά ή μεταφυσικά

’Αποτελεί έναν Ιδιότυπο καί έντελώς ξεχω­ ριστό κλάδο τής λογοτεχνίας, καθόλου όμως κατώτερο ά π’ τούς υπόλοιπους. ’Αντίθετα, άν αυτός πού γράφει είναι προικισμένος μέ συγγραφικό ταλέντο, δημιουργεί άριστουργήματα πού ξεφεύγουν άπ’ τό χώρο τής λο­ γοτεχνικής δημιουργίας καί γίνονται πιστός άντικαθρεφτισμός τών κοινωνικών καί ιστο­ ρικών γεγονότων τής έποχής κατά τήν όποια γράφονται.

57

Θά άποτελούσε λοιπόν παράλειψη, άν άκόμα συναισθηματικό κόσμο τού νεαρού στην έργασία μας αύτή δεν άναφέραμε έστω Καζαντζάκη, πού μόλις τό 1902 είχε άποχωκαί σύντομα τη λιγότερο ίσως γνωστή όψη ριστεΐ τήν οίκογένειά του γιά νά κάνει πα­ τής πνευματικής παραγωγής τού Κ αζαντζάνεπιστημιακές σπουδές στήν ’Αθήνα καί στή κη. Τόσο άπ’ τή θεματική ποικιλία της, όσο συνέχεια, τό 1907, μεταπτυχιακές στό Παρίκαί τήν έντασή της, άποτελεϊ έναν άποκαλυπτικό παράγοντα τής διαμόρφωσης τής ψυ­ Μιά έντονη τρυφεράδα διαφαίνεται γιά χοσύνθεσής του άπ’ τά πρώτα νεανικά χρό­ τή μάνα καί τίς δυό άδερφές του κι ένας σε­ νια του μέχρι τό θάνατό του τό 1957. βασμός καί διστακτικότητα γιά τόν πατέρα Φυσικό βέβαια είναι ή ογκώδης αύτή πα­ του. ραγωγή νά μή βρίσκεται πάντα στό ίδιο λο­ γοτεχνικό ύψος, άφού τόσο ό χρόνος πού β) Γράμματα στους φίλους του μεσολαβεί άπό ένα γράμμα σέ κάποιο άλλο είναι ένδεχόμενα πολύ μεγάλος, όσο καί οί Δημοσιεύτηκαν στό περιοδικό Κνωσσός No άνάγκες πού δημιούργησαν τό δοσμένο κεί­ 22 τό Μάη 1958, σ. 84-85. μενο ίσως νά διαφέρουν μεταξύ τους. Γιατί Πρόκειται γιά νεανικά του γράμματα πού βέβαια τά γράμματα τών πρώτων φοιτητι­ άπ’ τό Παρίσι άπηύθυνε στους παιδικούς κών του χρόνων ξεσποΰν σάν έκφραστικός του φίλους, μέσα στά όποια σκιαγραφείται χείμαρρος, ύπακούοντας στήν έντονη εσω­ ή ζωή του στό Παρίσι καί διαγράφονται οί τερική άνάγκη γιά εξωτερίκευση, ένώ κά­ επιδράσεις πού δεχόταν στίς ιδέες του. ποια άλλα πού άναφέρονται σέ τρέχουσας φύσης έπαγγελματικά καί οικονομικά θέμα­ τα, ή ακόμα κάποια τρίτα πού στέλνονται γ) ’Ανέκδοτες επιστολές άπ’ τά συμβουλευτικά ή επεξηγηματικά σέ φίλους στό στάδιο τής ωριμότητάς.του, γράφονται νεανικά ώς τά ώριμα χρόνια του γιά εντελώς άλλους λόγους καί άλλου άποσκοποϋν. “Οπως κι άν έχει όμως, μέσ’ άπ’ Μιά σειρά άπό γράμματα δυό διαφορετικών τίς σελίδες του αύτές σκιαγραφείται παρα­ εποχών. Ή πρώτη καλύπτει τό διάστημα στατικά όλη ή πνευματική άγωνία του, άνα- άπό 1902 μέχρι 1936 καί περιέχει γράμματα λύεται πιό άπλά ή κάθε συγκεκριμένη τοπο­ πού άπευθύνονται στόν Ά ντώ νη Ά νεμ οθέτησή του καί φωτίζονται όλες οί άποφα- γιάννη, πού φανερώνουν τόν λυρικό, ρο­ σιστικές στιγμές τής ζωής του. ’Ακόμα μάς μαντικό κι ανικανοποίητο χαρακτήρα του. Ή δεύτερη περιέχει γράμματα τής ώριμης δίνονται πληροφορίες διευκρινιστικές γιά τό σκεπτικό καί τήν πρόθεση γραφής καθε- ήλικίας του, σταλμένα στήν Τέα Ά νεμογιάννός σχεδόν άπ’ τά έργα του καί έπιΟημαί- νη, στό διάστημα άπό 1946 μέχρι 1956, μέ τά νονται οί παράγοντες πού έπέδρασαν στό γνωστά του θέματα. δόσιμο τής συγκεκριμένης τελικής τους μορ­ δ) Δέκα γράμματα στόν φής.® ’Α π ’ τήν πλατιά του άλληλογραφία εκ Αίμ. Χουρμούζιο τών πραγμάτων είμαστε ύποχρεωμένοι νά περιοριστούμε στά πιό ούσιαστικά - κατά Γράφτηκαν στό διάστημα 1938 μέχρι 1953 τήν άποψή μας - κείμενα, χωρίς νά ύπάρχει καί δημοσιεύτηκαν στό περιοδικό Τετράδια πρόθεση ύποτίμησης τής άξίας όσων παραΕυθύνης No 3, τόν Όκτώβρη 1977, σ. 180λείπονται, μέ τήν πίστη πώς είναι τά όχι πιό 195. θεμελιακά. Μέσ’ άπ’ αύτά έξηγεΐται σαφέστατα τό νόημα τής «κρητικής ματιάς» (τής χωρίς φό­ α) Δέκα γράμματα στήν βο κι έλπίδα άντιμετώπισης τού χάους) καί δίνονται πολύτιμες πληροφορίες γιά τήν κα­ οικογένεια του μεταξύ τανόηση τής ψυχολογίας τού Ό δυσσέα καί 1902-1909 τής δομής τής ’Οδύσσειας. Δημοσιεύτηκαν στό περιοδικό Νέα Ε στία τά Χριστούγεννα 1959, σ. 203-210, μέ φιλο­ λογική επιμέλεια Μ. Παρλαμά. Μάς φανε­ ρώνουν τόν εύαίσθητο κι άδημιούργητο

58

ε) Γράμματα στή Γαλάτεια Καλύπτουν τήν εποχή 1920-1924. Ή ταν μιά

ιδιαίτερα πολυτάραχη εποχή στή ζωή τοϋ Καζαντζάκη, ό όποιος ταξίδευε συνέχεια καί γιά πολύ χρόνο στό έξωτερικό, σάν αν­ ταποκριτής εφημερίδων ή γιά προσωπικούς λόγους. Έκδόθηκαν μετά τό θάνατό του ά π’ τίς εκδόσεις «Δίφρος» τό 1958. Περιγράφονται έντονα οί δύσκολες οικο­ νομικές στιγμές πού περνούσε τότε μέ τήν πρώτη του γυναίκα Γαλάτεια ’Αλεξίου καί δίνονται άποκαλυπτικές σκέψεις γιά τή συγ­ κρότηση τού έργου του, άνάκατες μέ λόγια άγάπης γι’ αυτήν.

στ) Τά

τετρακόσια γράμματα τοΰ Καζαντζάκη στόν Πρεβελάκη

Είναι ή πιό πλούσια συλλογή άπό γράμματα πού άντάλλαξε μέ τόν στενό του φίλο καί πνευματικό «γιό» Παντελή Πρεβελάκη, άπ’ τό 1926 μέχρι τό θάνατό του. Μέσ’ ά π’ αύτά σκιαγραφεΐται βήμα μέ βήμα ή πνευματική του ’Οδύσσεια καί σέ έκμυστηρευτικό τόνο άποκαλύπτονται τά γεγονότα πού τόν πί­ κραναν, τόν χαροποίησαν καί οπωσδήποτε τοϋ καθόρισαν αποφασιστικά τή σκέψη. Τό έργο πρωτοεκδόθηκε τό 1965 άπ’ τόν έκδοτικό οίκο «Ε στία».

ρωμα τής Νέας ’Εστίας τό 1977, σ. 257-300. ’Εκτός ά π’ τά γενικότερα θέματα πού θί­ γονται σ’ αύτά, ιδιαίτερη έκταση παίρνει ό λόγος γιά τήν κοινή τους προσπάθεια γιά τή μετάφραση τής Ίλιάόας.

θ) Α νέκδοτα γράμματα στόν Borje Knos Τέσσερα γράμματα απευθυνόμενα στό σουηδό ελληνιστή μεταξύ 1948-1956, δημο­ σιευμένα στή Νέα ’Εστία τά Χριστούγεννα 1977, σ. 301-303. Μιά έντονη νοσταλγία γιά τήν Ε λλά δα διαφαίνεται μέσ’ άπ’ αύτά καί μιά ελπίδα γιά καινούρια άναγέννηση τού τόπου μέ στήριγμα τίς προοδευτικές δυνάμεις καί τόν άγώνα τού λαού ενάντια στή συντήρηση, βγαλμένη άπ’ τίς στάχτες τού πρόσφατου έμφύλιου.

ι) Έ ξ ι γράμματα στόν Max Tau Γράφτηκαν στό διάστημα 1951-1953 καί δη­ μοσιεύτηκαν στή Νέα ’Εστία τά Χριστού­ γεννα 1977, σ. 308-310. ’Αποκαλυπτικά γιά τήν προσπάθειά του νά δαμάσει τό τεράστιο υλικό καί ν ’ άποδεσμεύσει τή σκέψη του.

ζ) Ό άσυμβίβαστος Μιά βιογραφία τού Καζαντζάκη γραμμένη ά π’ τή δεύτερη γυναίκα του,Ε λένη ΣαμίουΚαζαντζάκη, μετά τό θάνατό του καί στη­ ριγμένη άποκλειστικά στήν αλληλογραφία του μαζί της καθώς καί μέ άλλα φιλικά καί συγγενικά πρόσωπα. Κατά κύριο λόγο περι­ λαβαίνει τό διάστημα ά π’ τή γνωριμία τους τό 1927 μέχρι τό θάνατό του τό 1957. ’Αποτελεί ένα παράλληλο μέ τήν 1Α να φ ο ­ ρά έργο, πού ίσως καί νά υπερέχει άπ’ αυτό σέ γνησιότητα, άφού στηρίζεται στά ίδια τά γεγονότα πού σημάδεψαν τή σκέψη καί τή ζωή του, πρίν ό χρόνος νά τά άπαλύνει ή τά διαγράψει.

η) ’Ογδόντα τέσσερα γράμματα στόν Κακριδή Γράφτηκαν στό διάστημα 1942-1957 καί δη­ μοσιεύτηκαν στό χριστουγεννιάτικο άφιέ-

7.

ΤΑΞΙΔΙΩΤΙΚΑ

Σπρωγμένος άπ’ τίς ανάγκες τής ’ίδιας του τής ύπαρξης κι εκμεταλλευόμενος τή δου­ λειά του (άνταποκριτής εφημερίδων στό έξωτερικό) ταξίδεψε πολύ καί γνώρισε ένα μεγάλο μέρος τού πλανήτη μας. Βρέθηκε κατ’ επανάληψη σέ χώρες άπόμακρες, έζησε τίς πιό άποφασιστικές στιγμές τής ιστορίας τους (Σοβιετική "Ενωση, ’Ισπανία) καί μέ τήν ευαισθησία του καί τό συγγραφικό τα­ λέντο τίς άποθανάτισε. Έ τσι μάς δίνει ένα πλούσιο ταξιδιωτικό έργο γιά τούς τόπους πού έπισκέπτεται, τήν ιστορία καί τόν πολι­ τισμό τους, διανθίζοντας τήν πληροφόρησή του μέ προσωπικές σκέψεις καί συναισθή­ ματα, πού κατ’ αύτό τόν τρόπο έμμεσα κι άπό μιάν άλλη σκοπιά φωτίζουν τήν προσω­ πικότητά του. Κατά χρονολογική σειρά είναι τά άκόλουθα:

59

α) Ρωσία

ε) Αΐγυπτος-Σινά

Οκτώβρη 1925 έπισκέφτηκε γιά πρώτη τή Σοβιετική Ένωση, ανταποκριτής τής έφημερίδας ’Ε λ ε ύ θ ε ρ ο ς Λ ό γ ο ς . Οί εντυ­ πώσεις του άπ’ τό ταξίδι του αυτό δημοσιεύ­ ονται στό διάστημα Νοέμβρη-Δεκέμβρη τού ίδιου χρόνου καί στήν ίδια έφημερίδα. Στή συνέχεια κάνει άλλα δυό ταξίδια στή χώρα, καλεσμένος επίσημα τής κυβέρνησης, καί σχηματίζει σαφέστερες έντυπώσεις, πού συλλογικά πιά δημοσιεύονται σέ βιβλίο μέ τίτλο Τ ί ε ίδ α στή Ρ ο ν σ ία , τό 1928, άπ’ τίς έκδόσεις «Στοχαστής».

Ταξίδεψε τό Γενάρη-Φλεβάρη τού 1927. Οί εντυπώσεις του δημοσιεύτηκαν στήν έφημε­ ρίδα ’Ε λ ε ύ θ ε ρ ο ς Λ ό γ ο ς στό διάστημα 3 Ά πρίλη-3 Μάη 1927. Τόν ίδιο χρόνο άπ’ τόν εκδοτικό οίκο «Σεράπειον» τής ’Αλε­ ξάνδρειας δημοσιεύτηκε τό Τ α ξ ιδ εύ ο ν τα ςΊ σ π α ν ία -Α ΐγ υ π τ ο ς -Σ ιν ά . Σ’ αύτό πολύ άργότερα προστέθηκε ένα μικρό οδοιπορικό στό Μόριά πού έγινε τό 1937 καί τό βιβλίο πήρε τόν τελικό τίτλο Τ α ξ ιδ ε ύ ο ν τα ς- Ί τ α λ ία Α ϊγ ν π τ ο ς -Σ ιν ά -Κ ύ π ρ ο ς -Μ ο ρ ιά ς .

στ) Ίαπωνία-Κίνα

β) Παλαιστίνη-Κύπρος Ταξίδεψε

Ταξιδεύει τόν Ά πρίλη-Ίούνη 1926. Οί εν­ τυπώσεις του δημοσιεύτηκαν στήν έφημερί­ δα ’Ε λ ε ύ θ ε ρ ο ς Τ ύ π ο ς στό διάστημα ΜάηΊούλη τού ίδιου χρόνου.

γ) ’Ισπανία Σέ τρεις διαφορετικές έποχές έπισκέπτεται τήν ’Ισπανία. Γιά πρώτη φορά τόν Αΰγουστο-Σεπτέμβρη 1926. άνταπόκριτής τής έφη­ μερίδας ’Ε λ ε ύ θ ε ρ ο ς Τ ύπ ος, στήν οποία καί δημοσιεύονται οί έντυπώσεις του στό διά­ στημα 12 Δεκέμβρη 1926-7 Γενάρη 1927. Γιά δεύτερη φορά τό 1933 άποσταλμένος τής Κ α θ η μ ερ ινή ς , στήν όποια καί δημοσιεύ­ ονται οί έντυπώσεις του στό διάστημα 23 Μάη-3 Ίούνη 1933. Γιά τρίτη τέλος φορά ταξιδεύει στή χώρα τό 1936, στήν περίοδο τού έμφύλιου πολέ­ μου της, άνταπόκριτής τής Κ α θ η μ ερ ινή ς . Οί έντυπώσεις τού μέ τίτλο «Τί είδα σαράντα ημέρες στήν ’Ισπανία» δημοσιεύονται στήν ίδια έφημερίδα στό διάστημα 24 Νοέμβρη 1936-17 Γενάρη 1937. Οί έκδόσεις «Πυρσός» δημοσιεύουν τό 1937 τό Τ α ξ ιδ ε ύ ο ν τα ς-'Ισ π α ν ία μέ δλο τό δεύτερο μέρος μέ τίτλο «Viva la muerte», άφιερωμένο στόν ισπανικό έμφύλιο πόλε­ μο.

δ) ’Ιταλία Ταξίδεψε τόν ’Οκτώβρη τού 1926. Οί έντυπώσεις του δημοσιεύτηκαν στήν έφημερίδα ’Ε λ ε ύ θ ε ρ ο ς Τ ύ π ο ς στό διάστημα άπό 6 μέ­ χρι 28 Φλεβάρη 1927.

60

ανταποκριτής τής έφημερίδας Ά κ ρ ό π ο λ ις από 20 Φλεβάρη μέχρι 6 Μάη 1935. Οί έντυπώσεις του δημοσιεύτηκαν στήν ίδια έφημερίδα στό διάστημα 9 Ίούνη19 ’Οκτώβρη 1935. Οί έκδόσεις «Πυρσός» δημοσίεψαν σέ πρώτη έκδοση τό Τ α ξ ιδ ε ύ ο ν ­ τ α ς - ’Ια π ω ν ία -Κ ίν α τό 1938.

ζ) ’Αγγλία Ταξίδεψε στήν ’Αγγλία προσκαλεσμένος τού British Council τό 1939. Οί έντυπώσεις του δημοσιεύτηκαν στήν έφημερίδα Κ α θ η ­ μ ε ρ ινή . Οί έκδόσεις «Πυρσός» δημοσίεψαν τό Τ α ξ ιδ ε ύ ο ν τα ς- ’Α γ γ λ ί α , γραμμένο σέ τελι­ κή μορφή, τό 1940.

8.

ΔΙΑΦΟΡΑ

Ή δημιουργική του δραστηριότητα δέν στα­ μάτησε στό χώρο τής καθαρά λογοτεχνικής παραγωγής, άλλά απλώνεται καί σέ άλλους τομείς περισσότερο ή λιγότερο συγγενείς της. Έ τσι έγραψε μιά δίτομη «Ιστορία τής ρώσικης λογοτεχνίας» πού κυκλοφόρησε τό 1930 άπ’ τίς έκδόσεις Έλευθερουδάκη. ’Ακόμα άσχολήθηκε μέ τή λογοτεχνική με­ τάφραση κλασικών έργων τής άρχαιοελληνικής καί τής νεότερης εύρωπαϊκής δημιουρ­ γίας, 10 τόν πλουτισμό τής νεοελληνικής φι­ λοσοφικής παιδείας μέ τή μετάφραση άρκετών φιλοσοφικών έργων γιά τίς έκδόσεις Φέξη." Τέλος ένδιαφέρθηκε άκόμα γιά τό χώρο τού παιδικού βιβλίου πιστεύοντας στή σπουδαιότητά του γιά τήν πολιτιστική άνάπτυξη ένός λαού- έτσι μετάφρασε γιά τίς έκ-

δόσεις Δημητράκου καί Έλευθερουδάκη τά άριστουργήματα τής παγκόσμιας παιδικής λογοτεχνίας (Βέρν, Ντίκενς, Σουίφτ κ.ά.) καί έγραψε σχολικά βιβλία πού με τό όνομα τής γυναίκας του έγκρίθηκαν καί μπήκαν γιά μικρό χρονικό διάστημα στό δημοτικό.

Σημειώσεις: 1. Ό Karl Kerenyi, στον πρόλογό του γιά τό έργο αυτό πού δημοσιεύτηκε στό περιοδικό Προπύλαια στη Ζυ­ ρίχη τό 1969, κάνει μιά λεπτομερή Αντιπαράθεση των τριών έργων. (Βλέπε Ε. Καζαντζάκη «Ό Ασυμβίβα­ στος» σ. 57-61).

2. Γράμμα σταλμένο μέ ήμερομηνία 314/49 πού υπάρχει στό βιβλίο τής Έ. Καζαντζάκη Ό Ασυμβίβαστος, σ.

560.

3. Δέν πρόκειται βέβαια γιά μυθιστόρημα άλλά μάλλον γιά διήγημα, πού έντάσσεται όμως σ' αυτή τήν ένότητα γιά λόγους καθαρά οικονομίας χώρου.

4. Τό θέμα άλλωστε δέν είναι άγνωστο στό χώρο τού θρησκευτικού δράματος (μυστήρια).

5. Μιά τέτοια έρμηνεία είχε δοθεί άπ’ τήν άγγλίδα συγ­ γραφέα Μαρία Κορέλλι στό έργο της «Βαραββάς» πού κυκλοφόρησε στίς άρχές τού αΙώνα μας στά ίλ6. Ό Μάρκος Αύγέρης ατό Έλληνες λογοτέχνες καί ό Άνδρ. Καραντώνης ατό Φυσιογνωμίες Β υποστηρί­ ζουν πώς ό στίχος είναι δεκαπεντασύλλαβος μέ έμβόλιμο ένα δισύλλαβο.

7. Γράμμα τού Καζαντζάκη ατόν Πρεβελάκη Από τήν Αίγινα μέ ήμερομηνία 22 Σεπτεμβρίου 1927 (Τά τε­ τρακόσια γράμματα, σ. 44).

8. Ό χρόνος συγγραφής του είναι έπίσης Αμφιλεγόμε­ νος. Κατά τόν Π. Πρεβελάκη γράφτηκε τό 1925 («Ό ποιητής καί τό ποίημα τής ’Οδύσσειας», ο. 290-291) ή τό νωρίτερο τό 1924 («Τά τετρακόσια γράμματα...» σ: νγ'-νδ'), ενώ κατά τόν Έμ. Κάσδαγλη, πού έπψελήθηκε τήν πρώτη του έκδοση τό 1971, γράφτηκε τό 1922 (τήν άποψή του υποστηρίζει μ ’ ένα γράμμα τού Καζαντζάκη Απευθυνόμενο στόν Έμ. Παπαατεφάνον τό 1922, πού δημοσιεύτηκε ατή Νέα Εστία, τόμ.

89, τεϋχ. 1045, στίς 15 Γενάρη 1971).

9. "Οπως είναι γνωστό ό Καζαντζάκης βασάνιζε πολύ τό έργο του πρίν τού δώσει τήν τελική μορφή, πού συχνά ήταν αυτή τής τρίτης ή καί περισσότερο γρα­ φής (άς μήν ξεχνάμε τίς εφτά γραφές τής ’Οδύσ­ σειας).

10. 'Ομήρου: Ίλιάόα - Πλάτωνα: ’Αλκιβιάδης, "Ιων, Μίνως, Δ ημόδοκος, Σίσυφος, Κλειτοφών - Δάντη: Θεία Κωμωδία - Μαίτερλινγκ: Ό θησαυρός τών ταΙΙ. Όύιλ. Τζαίημς: Ή θεωρία τής αυγκινήσεως (1911) Φρ. Νίτσε: Ή γέννηση τής τραγωδίας (1912) - Φρ. Νίτσε: Τάδε έφη Ζαρατούστρα (1913) - Ε. Λαισάν: Ή Αγωγή έπί τή βάσει τής έπιστήμης (1913) - Λ. Μπύχνερ: Δύναμις καί ύλη (1915) - Ε. Μπερξόν: Τό γέλοιο (1915) - Κ. Δ αρβίνος: Περί τής γενέσεως τών ειδών (1915).

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΣΥΓΧΡΟΝΑ ΘΕΜΑΤΑ Κυκλοφορούν ΑΧ. ΜΗΤΣΟΥ Η προσχώρηση στίς Εύρωπαϊκές Κοινότητες T.S. KUHN ' Η δομή τών επιστημονικών επαναστάσεων ' Ετοιμάζονται Ρ. SRAFFA Παραγωγή εμπορευμάτων μέσω τών εμπορευμάτων Πρελούδιο σέ μιά κριτική τής οικονομικής θεωρίας

Ρ. FEYERABENT ’ Ενάντια στή μέθοδο Ε. LACLAU Πολιτική καί ιδεολογία στή Μαρξιστική Θεωρία A. ΒΡΥΧΕΑ, Κ. ΓΑΒΡΟΓΛΟΥ Απόπειρες έκσυγχρονισμοϋ τής άνώτατης έκπαίδευσης 1966-1981 Α.Μ. ΚΩΤΣΙΟΠΟΥΛΟΥ Ζητήματα ’ Αρχιτεκτονικής Θεωρίας Κεντρική διάθεση Αθήνα: ΒΙΒΛΙΟΠΩΛΕΙΟ ΣΥΝΕΡΓΑΤΙΚΗ Σίνα 7, τηλ.: 3615493 Θεσσαλονίκη: ΚΕΝΤΡΟ ΔΙΑΘΕΣΗΣ ΒΙΒΛΙΟΥ Κ. Μελενίκου 34, τηλ.: 212610 61

πρόσφατες εκδόσεις Μορφωτικού Ιδρύματος Εθνικής Τραπέζης Βιβλιοθήκη Γενικής Παιδείας

w· Wlndelband & Η. Helmtoath, Εγχειρίδιο Ίστοοίαο rfic Φιλοσοφίας:

Πωλοϋνται σέ όλα τά βιβλιοπωλεία Κεντρική Διάθεση: Πλατεία Μητροπόλεως 3, 2ος όροφος (τηλ. 32.21.337) Πρατήριο: Εθνική Τράπεζα. Καραγεώργη Σερβίας 2 (Πλατεία Συντάγματος) Τά έσοδα από τις πωλήσεις διατίθενται γιά πολιτιστικούς σκοπούς

62

επιλογή Σ τ ις σ ε λ ίδ ες π ο υ ά κ ο λ ο υ θ ο ϋ ν ο ί σ υ ν ε ρ γά τ ε ς τ ο ν « Δ ια β ά ζ ω » π α ρ ο υ σ ιά ζ ο υ ν κ α ί κ ρ ίν ο υ ν μ ε ρ ικ ά α π ό τά π ιό ε ν δ ια φ έ ρ ο ν τ α β ιβ λ ία π ο υ κ υ κ λ ο φ ό ρ η σ α ν τ ο ύ ς τ ε λ ε υ τ α ίο υ ς μή νες. Τά β ιβ λ ία ε π ιλ έ γ ε ι ή Σ ύ ν τ α ξ η τ ο ύ π ερ ιο δ ικ ο ύ .

ΤΟΠΟΓΡΑΦΙΑ

ή πολιτική γης καί τό κτηματολόγιο ΔΗ Μ. ΡΟΚΟΥ: Φυσικά διαθέσιμα, κτηματολό­ γιο καί ολοκληρωμένες Αποδόσεις, θέματα ’Ανάπτυξης-Κτηματολογίου καί Πολιτικής Γης, άριθ. 1. Θεσσαλονίκη, Παρατηρητής. Σελ. 304. ΔΗΜΗΤΡΙΟΥ ΡΟΚΟΥ: Κτηματολόγιο καί Ανα­ δασμός, πολιτική γης. Τόμος A Αθήνα, Ν. Μανρομμάτης, 1981.

Ο ΔΗΜΗΤΡΗΣ Ρόκος, καθηγητής κτηματολο­ γίου καί άναδασμοΰ στό πανεπιστήμιο τής Θεσ­ σαλονίκης, άνήκει στούς ακούραστους άγωνιστές άπό χρόνια τής ιδέας τής θεσμοθέτησης ένός σύγ­ χρονου κτηματολογίου στή χώρα μας. Τά δύο του έργα πού βγήκαν μαζί πρίν άπό τό καλοκαίρι τού 1981 πρέπει νά χαιρετισθοΰν έτσι ιδιαίτερα γιά τούς εξής λόγους: Πρώτον, γιατί δίνουν μιά μο­ ναδική στήν ελληνική βιβλιογραφία καί έκσυγχρονισμένη θεώρηση τού προβλήματος τής πολιτι­ κής γης καί τού κτηματολογίου στήν Ελλάδα. Δεύτερον, γιατί μέ όξυδέρκεια καί μέ αίσθηση τών κοινωνικοπολιτικών καί ιστορικών διαδικα­ σιών ό συγγραφέας άναλύει ένα τεχνικό πρόβλη­ μα, πού είναι όμως άρρηκτα δεμένο μέ τά πολιτι­ κά καί κοινωνικά δεδομένα τής χώρας. Τρίτον, γιατί σάν πανεπιστημιακά έγχειρίδια είναι άρι­ στα ώς πρός τή μεθοδολογία τους καί τήν καταληπτότητά τους: έπαγωγά, άπλά χωρίς νά μειώνε­ ται ή άκρίβειά τους, άναλυτικά, ολοκληρωμένα, επιστημονικά ορθά, μεθοδολογικά, εύχρηστα, πλήρη. Τέταρτον, τέλος, γιατί δέν έχουν μόνο ση­ μασία γιά τό σπουδαστή τής Σχολής ΆγρονόμωνΤοπογράφων-Μηχανικών άλλά καί γιά τόν οικο­ νομολόγο συγκεκριμένα. Καί θά ήθελα ιδιαίτερα

νά τονίσω τόν επιτυχή τρόπο μέ τόν όποιο ό συγ­ γραφέας χρησιμοποιεί τήν οικονομική γνώση, γιά νά άναλύσει ένα τεχνικό πρόβλημα, καί τήν τεχνι­ κή γνώση, γιά νά φωτίσει ένα πρόβλημα πού έχει κολοσσιαία σημασία γιά τήν εθνική οικονομία. Θεωρώ συμβολή τά δυό βιβλία τού Ρόκου, άπό τή δική μου σκοπιά σάν οικονομολόγου, γιατί κα­ ταπιάνονται μέ ένα τεράστιο θέμα, τή γή, τής όποιας έγινε άλογη χρήση στή χώρα μας μέχρι τώ­ ρα, καί τήν πολιτική γής, πού άκριβώς υπήρξε άνύπαρκτη, μέ άποτέλεσμα νά άντιμετωπίζουμε σήμερα τό άδιέξοδο, τόσο ώς πρός τήν άφύσικη καί άπάνθρωπη άνάπτυξη τών πόλεων, όσο καί ώς πρός τήν άνιση καί άντιοικονομική διασπορά τής οικονομικής δραστηριότητας στόν χώρο. Στό δεύτερο βιβλίο, «Κτηματολόγιο καί άναδασμός, πολιτική γής», ή τοποθέτηση τού θέματος τού κτηματολογίου σάν άπαραίτητης προϋπόθε­ σης μιάς σύγχρονης άναπτυξιακής πολιτικής στό 5ο καί στό 6ο μέρος (σελ. 136 έπ. καί 170 έπ.) γίνεται μέσα σέ ένα θεσμικονομικό πλαίσιο πού έχει άναλυθεϊ στό 2ο μέρος (σελ. 26 έπ.), σέ ένα εξαίρετο 3ο μέρος όπου τό κτηματολόγιο έξετάζεται σέ σχέση μέ τήν ιδιοκτησία καί τό κοινωνικό σύστημα (σελ. 66 έπ.) καί σέ ένα 4ο μέρος στό όποιο έχουν τεθεί οί τεχνικές καί τεχνολογικές προϋποθέσεις τοϋ κτηματολογίου καί τοϋ άναδασμοϋ (σελ. 93 έπ.). Τό βιβλίο αύτό συμπληρώνει τήν πολύ φτωχή βιβλιογραφία πάνω στή γή στή χώρα μας καί άνοίγει δρόμους γιά τήν έρευνα καί τή θεώρηση τών άναπτυξιακών στόχων μέσα σέ ένα πολιτικοκοινωνικό πλαίσιο δπου ή συμμετο­ χή τού λαού στις άποφάσεις άποτελεϊ καθοριστι­ κό παράγοντα (πρβλ. σελ. 89). Σημειώνω μόνο ένα σημείο πού δείχνει καί τή διακριτική παρατη­ ρητικότητα καί κοινωνικοπολιτική ευαισθησία τού Ρόκου άλλά καί τό μέγεθος έξάρτησης τής χώρας: «Οί σημερινοί άκόμη χάρτες τής Ελλάδας σέ κλίμακα 1:50000 συντάχτηκαν άπό τήν Army Map Service τών ΗΠΑ καί άναθεωροϋνται άπό κοινού μέ τήν Γεωγραφική 'Υπηρεσία Στρατού» (σελ. 176-7). Δέν σχολιάζω. Ά πό διδακτική πλευρά σημειώνω, τέλος, τό κεφάλαιο γιά τήν κοινωνική ευθύνη τού άγρονόμου-τοπογράφου-μηχανικού στήν άνάπτυξη (σελ.

170 έπ.), πού άποτελεϊ πρότυπο άνάλυσης πανε­ πιστημιακού δασκάλου. Δέν έχω ποτέ συναντήσει σέ πανεπιστημιακό εγχειρίδιο γιά οικονομολό­ γους, κοινωνιολόγους ή γενικά κοινωνικούς επι­ στήμονες άντίστοιχο κεφάλαιο πού νά άναφέρε-

63

ται στην κοινωνική τους εύθύνη στό πλαίσιο τής άνάπτυξης. Τυχεροί οί φοιτητές πού έχουν τέτοι­ ους δασκάλους. Τό πρώτο άπό τά δύο βιβλία είναι σύγχρονο καί άπό θεματική άποψη. Άναφέρεται στά φυσι­ κά διαθέσιμα καί τήν αξιοποίησή τους, ένα θέμα πού στό πλαίσιο τής συζήτησης πού άνοιξε στίς άρχές τής δεκαετίας τού ’70 πάνω στά δρια τής άνάπτυξης (έκθεση Meadows, Club of Rome, Tin­ bergen, Leontief, Global 2000 κλπ.) έχει γίνει κεν­ τρικό άπό οικονομική καί πολιτική άποψη. (Εί­ ναι μάλιστα περίεργο πώς δέν γίνεται ούτε άναφορά σ’ αυτήν τή βιβλιογραφία πού έχει ξεπεράσει τά δρια τής οικονομικής έπιστήμης, ένώ, π.χ., γίνεται άναφορά στόν Σαμίρ Άμίν, πού σ’ αύτό τό θέμα δέν έχει συνεισφέρει ιδιαίτερα!) Στό εγχειρίδιο αύτό ή τεχνική άνάλυση (κεφ. 1 καί 2) καταλήγει στό βασικό θέμα τής διαχείρισης καί άξιοποίησης τών φυσικών διαθεσίμων (σελ.

183 έπ.) στό πλαίσιο άναπτυξιακών προγραμμά­ των (σελ. 201 έπ.). Προσωπικά έχω όρισμένα προβλήματα μέ τόν δρο «όλοκληρωμένες άποδόσεις» (σελ. 207, 218 έπ.), άφοΰ δέν βρήκα ένα συγκεκριμένο ορισμό τους στό κείμενο. Ά πό τήν άποψη τής οικονομικής έπιστήμης θά διαφωνήσω έπίσης μέ τήν έξίσωση «άνάπτυξη = φυσικοί πό­ ροι + κεφάλαιο + έργασία» (σελ. 207), πού δέν είναι σωστή, άφου ό δρος «άνάπτυξη» είναι δυ­ ναμικός, ένώ τό δεύτερο μέρος τής έξίσωσης είναι στατικό. Ή βελτίωση τού όρισμοϋ άπό τό συγ­ γραφέα στήν έξίσωση «άνάπτυξη = τών δυνατο­ τήτων τής φυσικής καί κοινωνικοοικονομικής πραγματικότητας» (σε. 207-8) είναι άνακριβής καί άσαφής στά στοιχεία (π.χ. δέν όρίζεται μέ άκρίβεια καί σαφήνεια ό δρος «οικονομική» πραγματικότητα). Πέρα δμως άπό αυτές τίς μεθο­ δολογικές παρατηρήσεις, ή έννοια τής «ολοκλη­ ρωμένης άπόδοσης τών στοιχείων τής φυσικής καί κοινωνικοοικονομικής πραγματικότητας», πού είναι κεντρική στήν άνάλυση, δέν προσδιορί­ ζεται, έκτός έάν μέ τόν δρο έννοεΐται ή δλη τεχνικοοικονομική διαδικασία πού έμφανίζεται στό σχήμα τής σελίδας 209 ή ή «διακλαδική σύνθεση» τής όμάδας μελετητών (σελ. 218) καί άρα ή καθο­ λική θεώρηση τών διαθεσίμων (πρβλ. σελ. 230). Έάν μέ «όλοκληρωμένες άποδόσεις» άποδίδεται ό άγγλικός δρος «Survey» (σελ. 236 καί υποση­ μείωση), τότε είναι τελείως άδόκιμος στά έλληνικά καί άποπροσανατολιστικός, γιατί άπό άλλα σημεία τής ανάλυσης (π.χ. σελ. 244 έπ.) διαφαίνεται δτι μέ τόν δρο αποδίδεται μιά τεχνική διαδι­ κασία, ένώ λεκτικά ό δρος έκφράζει ή άξιολογική κρίση ή δεοντολογία. Τά μέρη 5 (σελ. 218 έπ.), 6 (σελ. 262) καί 7 (σελ. 293 έπ.) θά πρέπει πάντως νά διαβαστούν, πέρα άπό τούς άγρονόμους-τοπογράφους, καί άπό δσους άσχολοϋνται μέ τήν περιφερειακή άνάπτυξη. Ή μεθοδολογία πού άναπτύσσεται έκεϊ έχει άξια διεπιστημονική. Κι ίσως τελειώνον­ τας θά είχε νά συστήσει κανείς στό συγγραφέα καί δάσκαλο πώς, στό πλαίσιο τής έρευνητικής καί διδακτικής δουλειάς πού γίνεται στό Εργα­

64

στήριο Κτηματολογίου καί ’Αναδασμού τής Πο­ λυτεχνικής Σχολής τού Πανεπιστημίου Θεσσαλο­ νίκης, θά έπρεπε νά υλοποιηθεί ή διακλαδική συ­ νεργασία πέρα άπό τό έπίπεδο τών τεχνικών, δπως διαπιστώνεται καί άναφέρεται στό πρώτο βιβλίο (σελ. 213), γιατί θά ολοκλήρωνε καί τή θεώρηση τών προβλημάτων καί τήν έκπαίδευση τών σπουδαστών. ΜΑΡΙΟΣ ΝΙΚΟΛΙΝΑΚΟΣ

ΛΑΟΓΡΑΦΙΑ

κείμενα γιά μιά εποχή ΔΗΜ. Σ. ΔΟΥΚΑΤΟΥ: Τά καλοκαιρινά. Λαογραφία-Παράδοση, άριθ. 3. ’Αθήνα, Φίλιππότης, 1981. Σελ. 176.

ΤΟ 1979 ό καθηγητής κ. Λουκάτος άρχισε νά έπανεκδίδει δσα, άπό τήν άρχή τής έπιστημονικής του σταδιοδρομίας, κείμενά του πραγματεύονταν θέματα τής λαϊκής λατρείας.' Τά κείμενα αύτά συγκεντρώνονται σέ βιβλία άνάλογα μέ τήν εποχή τού έτους στήν όποια άναφέρεται τό καθένα. Με­ τά τά Χριστουγεννιάτικα κ α ί τών γιορτών (1979) καί τά Πασχαλινά κα ί τής άνοιξης (1980), τά Κα­ λοκαιρινά (1981) είναι τό τρίτο βιβλίο αυτής τής σειράς, πού προβλέπεται νά όλοκληρωθεϊ μέ τό τέταρτο γιά τίς γιορτές τού φθινοπώρου. Τά κείμενα πού περιέχονται στά Καλοκαιρινά έχουν ποικίλη προέλευση: κεφάλαια άπό προη­ γούμενα βιβλία, άνεξάρτητες μελέτες, άρθρα ή έπιφυλλίδες, ένώ ένα μεγάλο μέρος προέρχεται άπό τό άνέκδοτο -σέ χειρόγραφο τού 1975- βι­ βλίο τού συγγρ. Ο ί γιορτές μα ς · ως πρός τόν χρό­ νο συγγραφής άπλώνονται σ’ ένα διάστημα σα­ ράντα καί πλέον χρόνων (άπό τό 1939 μέχρι τό 1981, άν υπολογίσουμε καί τά έπιμέρους εισαγω­ γικά κεφάλαια). Τό βιβλίο χωρίζεται σέ τέσσερις ένότητες. Ή ένότητα α' έχει τίτλο «Μπαίνοντας στό καλοκαί­ ρι» καί περιέχει κείμενα πού άναφέρονται στίς γιορτές άπό τών άγιων Κων/νου καί Ελένης (21/ 5) μέχρι τού αγίου Ίωάννου τού Προδρόμου (24/ 6) καθώς καί στά έθιμα τού θερισμού. Ή ένότητα β', μέ.τίτλο «Βαθύ καλοκαίρι», περιλαμβάνει τίς γιορτές άπό τής Παναγίας τής Βλαχέρνας (2/7) μέχρι τού άγιου Παντελεήμονα (27/7) καθώς καί περιγραφές ή έθιμα τού άλωνισμού. Ή γ', «Καμ­ πή πρός τό φθινόπωρο», άπό τήν άρχή τής νη­

στείας τον Δεκαπενταύγουστου (1/8) μέχρι τή γιορτή τής άγιας Ζώνης (31/8). Στις τρεις αυτές ένότητες, δηλαδή, τό υλικό τού βιβλίου μοιράζε­ ται, ανεξάρτητα άπό τήν προέλευοη καί τό χρόνο συγγραφής τών διαφόρων κειμένων, σύμφωνα μέ τήν ήμερολογιακή τάξη τών χριστιανικών γιορτών τού καλοκαιριού. Γιά τίς μεγαλύτερες γιορτές ό συγγρ. έχει γράφει διάφορα κατά καιρούς κείμε­ να, τά όποια καί παραθέτει. Λ.χ., γιά τόν άιΓιάννη τόν Πρόδρομο ύπάρχουν τέσσερα καί γιά τόν προφήτη Ήλία δύο. Ή ενότητα, τώρα, δ', μέ τίτλο «Τουριστικά τοΰ καλοκαιριού», περιλαμβά­ νει ύλικό έντελώς διαφορετικό άπό τίς πρώτες τρεις, δπως φαίνεται καί άπό τά έπιμέρους κεφά­ λαια: «Εκδρομές καί λαογραφία», «Περιβάλλον καί λαογραφία», «Τουρισμός καί λαογραφία», «Τό έλληνικό μας άρχαιοφολκλόρ». Στις τρεις πρώτες ένότητες, πέρα άπό τό γενικό στόχο τοΰ βιβλίου, «τή λαογραφική παρουσίαση τών γιορτών καί τών έθίμων μας μέσα στό χρό­ νο», δπως τόν όρίζει (σ. 13) ό ίδιος ό συγγρ., τά διάφορα κείμενα παρουσιάζουν μιά ποικιλία σέ σχέση μέ τή μεθοδολογία τους. Ξεχωρίζουμε λοια. Περιγραφές έθίμων άπό άλλους καί οί όποιες είτε έχουν καταγραφεϊ άπό τόν ίδιο τόν συγγρ. (δπως, λ.χ., οί «“Νυφοϋλες” τοΰ κλήδονα» -1939-, θρακικό έθιμο πού δ συγγρ. είχε κατα­ γράψει άπό περιγραφή μιάς θρακιώτισσας πρόσ­ φυγας στό Κιλκίς), είτε παρατίθενται στό βιβλίο άπό καταγραφές άλλων λαογράφων (λ.χ., οί «Θε­ ρισμοί» καί τά «Αλωνίσματα»), β. Περιγραφές γιορτών καί έθίμων άπό προ­ σωπική παρατήρηση τοΰ ίδιου τοΰ συγγρ. (λ.χ., «Τοΰ άγιου Κων/νου στό Καραβάδο τής Κεφαλονιάς», «Τά φίδια στό Μαρκόπουλο τής Κεφαλονιάς» -1946- «Τό πανηγύρι τής άγια-Μαρίνας στό Θησείο» -1963). Ή όμάδα αυτή ξεχωρίζει άπό τήν προηγούμενη έπειδή έδώ κυριαρχεί ό έντονος λυρικός τόνος: «Ψάλλουμε τόν δρθρο λουσμένοι στό φώς τοΰ ήλιου, πού μπαίνει άπό τά διάπλατα παράθυρα καί κάνει σάν ύπαιθρο τήν έκκλησιά. Τό γυναιτίκι, γεμάτο γυναικόκοσμο, λές καί θά πέσει άπό τό βάρος τών σκυμμένων κεφαλιών, πού μάς παρα­ κολουθούν. Ό έπίτροπος ό Αγαθός τρέχει πέραδώθε, γεμάτος ένθουσιασμό. Κουνεϊ μέ τό καλάμι τούς πολυελαίους, καί τ’ άναμμένα κεριά τους τσιρίζουν σά νά τραγουδάνε κι αυτά μαζί μας» (σ. 33). Επίσης: «Παίρνουμε τόν άνηφορικό δρόμο πού δδηγεϊ στό προσκύνημα. Μάς περιμένουν κιόλας στή γω­ νιά οί παπάδες, πολλοί παπάδες, μέ τό πετραχήλι καί τήν άγιαστούρα στό χέρι. Θά φιλήσουμε τό σταυρό καί θά προσφέρουμε τόν όβολό μας. Δέ σκέφτομαι, τούτην τήν ώρα, νά τούς κατηγορήσω γιά τίποτε τό κερδοσκοπικό. Βλέπω μονάχα, αν­ τίκρυ άπό τήν ’Ακρόπολη καί κάτω άπό τό λόφο τών Νυμφών, τούς ιερείς μιάς σύγχρονης θεότη­ τας [: δηλ. τής άγια-Μαρίνας], Νύμφης τώρα τοΰ Χριστοΰ, πού έχουν κατέβει πολλά μέτρα έξω

άπό τό ναό της καί έξαγνίζουν τούς προσκυνητές, καθώς παίρνουν τό δρόμο πρός τό ιερό» (σ. 84). γ. Μιά άλλη όμάδα κειμένων άποτελοΰν οί έπιφυλλίδες· στά πλαίσια τοΰ δημοσιογραφικού αυ­ τού είδους ό συγγρ. έχει τή δυνατότητα νά ξεφύγει άπό τήν περιστασιακή γιορτή καί νά συζητή­ σει γενικότερα προβλήματα. Στό «’Αναστενάρια καί έθιμολογία», λ.χ., γιά τό νόημα τών έθίμων καί τήν άντιδικία μέ τήν Εκκλησία σχετικά μέ τό άν είναι ή δχι είδωλολατρικά. Στό «Κλήδονας καί λογοτεχνία» ή σχέση λαογραφίας καί λογοτεχνίας μέ άφορμή τό λαογραφικό σχολιασμό ενός ποιή­ ματος τοΰ Σεφέρη, δ. Υπάρχει, τέλος, μιά σημαντική όμάδα, τά κείμενα πού προέρχονται άπό τό βιβλίο Ο ί γιο ρ­ τές μας. 'Η λαϊκή λατρεία τοΰ καλοκαιριού (άπό 21/5 μέχρι 31/8) παρουσιάζεται έδώ συστηματικά καί μέ μέθοδο συνεπή· ή όμάδα αυτή άποτελεί τόν κορμό, θά λέγαμε, πού πάνω του προσκολλώνται τά ύπόλοιπα άσυστηματοποίητα κείμενα. Ή βασική γραμμή έδώ είναι ή έρμηνευτική, γι’ αύτό είναι καί τά περισσότερο ένδιαφέροντα. Ή ένσωμάτωση μάλιστα στό βιβλίο τοΰ θεωρητικού κειμένου «’Αργίες καί άγιοι τιμωροί» -εισαγωγή σέ παλιότερη (1967) μελέτη τοΰ συγγρ.- ύποστηρίζει αυτή τήν έρμηνευτική γραμμή. Τά κείμενα τής δ' ένότητας, «Τουριστικά τοΰ καλοκαιριού», μάς όδηγούν σ’ ένα έντελώς δια­ φορετικό κλίμα, άσχετο μέ τό προηγούμενο. Δέν πρόκειται πλέον γιά γιορτές καί έθιμα, άλλά έδώ ό συγγρ. άναπτύσσει τίς άπόψεις του γιά τίς σχέ­ σεις πού ή λαογραφία μπορεί νά έχει μέ τόν Του­ ρισμό (EOT) καί τόν τουρισμό. Στό κεφάλαιο «’Εκδρομές καί λαογραφία» (1946) προτρέπει τά έκδρομικά σωματεία, στίς έξόδους τους στήν έλληνική ύπαιθρο, νά μήν άρκοΰνται στήν παρατή­ ρηση τής φύσης άλλά νά στρέφουν τήν προσοχή τους καί στόν άνθρωπο, νά καταγράφουν δ,τι βλέπουν καί τό ύλικό πού μαζεύουν νά τό κατα­ θέτουν στή συνέχεια στή βιβλιοθήκη τους, γιά νά μπορούν οί λαογράφοι νά τό άξιοποιήσουν. Ωστόσο, άν ή προτροπή αυτή καθαυτή είναι ένδιαφέρουσα, ή θεωρητική θέση πού τή στηρίζει είναι περίεργη: «Θά κατανοήσουμε καλύτερα αύ­ τό πού ζητούμε, άν μέσα στόν δρο “φύση” καί “φυσιολατρία”, περιλάβουμε καί τή ζωντανή έκδήλωσή της, τόν άνθρωπο» (σ. 147). Στό «Τουρι­ σμός καί λαογραφία» (1963) προβάλλει τήν άπο­ ψη δτι γιά τόν τουρισμό ή λαογραφία θά πρέπει νά είναι πολύτιμη πηγή καί οδηγός γιά νά προ­ βάλλει δίπλα στά άρχαιολογικά ευρήματα τών άνασκαφών καί τή νεοελληνική παραδοσιακή ζωή. «Τό έλληνικό μας “άρχαιοφολκλόρ”» (1973) είναι μιά προσπάθεια άπό μέρους του νά έρμηνέψει τό φαινόμενο τής έλληνικής κοινωνίας πού ό ίδιος ονομάζει «άρχαιοφολκλόρ»: «Τό “ένθυμιακό” -μάλλον έμπορικό καί τουριστικό- ύλικό μι­ κροτεχνίας, ή καί τούς θεαματικούς τρόπους ζωής, πού πάνε νά άναπαραστήσουν τήν αρχαία παρουσία καί τέχνη στόν κάθε τόπο, γιά νά τή δείξουν ή νά τή διαφημίσουν τόσο στούς ξένους, δσο καί στούς γηγενείς άπογόνους των» (σ. 164).

65

Υπάρχει, τέλος, τό κείμενο «Περιβάλλον καί λαογραφία» (1972), πού άν καί είναι ενσωματω­ μένο στά «Τουριστικά τοΰ καλοκαιριού» είναι έξω καί άπό τό δικό τους κλίμα. Μέ σημείο άναφοράς τήν καταστροφή καί τη μόλυνση τοΰ περι­ βάλλοντος στις μέρες μας, ό συγγρ. υπογραμμίζει τήν άλληλεγγύη τού «έλληνικού λαού», άπό τούς άρχαίους ως τούς νεότερους χρόνους, πρός τή φύση, τήν άρχική δυσπιστία του πρός τίς κάθε εί­ δους μηχανές καί, τέλος, τό φόβο του πρός «τήν “ύπερβολή’ζαύτή πού κιό ίδιος ό λαός δέν άπέφυγε, άγκαλιάζοντας πάντα συνεπαρμένος τούς μηχανικούς τρόπους ζωής» (σ. 155). Τονίζει επί­ σης δτι ό λαός είναι θύμα καί άλλοι οί ένοχοι, τόσο γιά τήν καταστροφή τοΰ περιβάλλοντος όσο καί γιά τήν άσφυκτική ζωή στις πολυκατοικίες καί τίς μεγαλουπόλεις. “Οπως είδαμε, ή μεγάλη ποικιλία τών κειμένων πού ό κ. Λουκάτος άποφάσισε νά ενσωματώσει στά Καλοκαιρινά, ταξινομείται σύμφωνα μέ τήν ήμερολογιακή τάξη τών χριστιανικών γιορτών στίς τρεις πρώτες ενότητες, καί παράλληλα συγ­ κροτείται μιά τέταρτη άπό κείμενα πού ενδιαφέ­ ρουν, έμμεσα ή άμεσα, γενικότερα τό καλοκαίρι. Ή συγκεκριμένη διάταξη μάς δίνει τήν άφορμή γιά τό πρώτο σημείο πού θέλουμε νά θίξουμε. Ή παράθεση, δηλαδή, τών κειμένων δέ λαβαίνει υπόψη της τή διάκριση άνάμεσα στά στοιχεία πού άνήκουν στήν «παράδοση» καί σ’ εκείνα πού δη­ μιουργούν τήν καινούρια «σύγχρονη παράδοση» τοΰ λαού τών πόλεων, πού σταδιακά άπλώνεται καί στήν ύπαιθρο. Ή άντίθεση παραδοσιακού καί μοντέρνου πολιτισμού δέν άπασχολεϊ τό συγ­ γραφέα. Δίπλα σέ κείμενα πού άναφέρονται στόν παραδοσιακό (λ.χ., «Τής άγιας Μαρίνας» ή τό «Εκδρομές καί λαογραφία») τοποθετεί άλλα πού άναφέρονται στόν μοντέρνο («Τό πανηγύρι τής άγια-Μαρίνας στό Θησείο» καί τό «Περιβάλλον καί λαογραφία»), ένώ υπάρχουν περιπτώσεις (λ.χ., «Τής άγίας Παρασκευής») όπου περνούμε άπό τόν ένα στόν άλλο πολιτισμό στό ίδιο κείμενο. Αύτό τό συμφυρμό ό κ. Λουκάτος τόν έχει στηρί­ ξει θεωρητικά άπό πιό πάλιά.τό 1963. στό βιβλίο του Σ ύγχρονα λαογράφικά (άπό τό όποιο δύο κε­ φάλαια ένσωματώθηκαν στά Καλοκαιρινά). Δη­ λαδή οί άλλαγές πού παρατηρούνται μετά τό 1950 στόν ελληνικό χώρο, άπ’ τήν επιστημονική σκο­ πιά τού συγγρ. δέν άντιμετωπίζονται σάν ή κατα­ στροφή τού παραδοσιακού πολιτισμού, όταν ει­ σβάλλει καί στόν τόπο μας ό μοντέρνος (δυτικός) πολιτισμός, άλλά σάν «προσαρμογή τής καλλιέρ­ γειας, τής κατοικίας, τού ντυσίματος, τών κοινω­ νικών σχέσεων καί τών εθίμων στίς μεταβιομηχα­ νικές άλλαγές καί άντιλήψεις» (Σ ύγχρονα λαογραφικά, σ. θ'). Τό βαθύτερο δμως σημείο αυτής τής άντιμετώπισης είναι ή χρησιμοποίηση ως έννοιας-κλειδιού στήν προβληματική του όχι τού πολιτισμού άλλά τού λαού. Στά πλαίσια αύτά, ό «λαός», ως άντικείμενο τής λαογραφίας, ό όποιος πρίν άπό τή δεκαετία τού ’50 κατοικούσε στήν

66

ύπαιθρο, «ανεβαίνει» στά άστικά κέντρα γιά νά προσαρμοστεί «στίς μεταβιομηχανικές άλλαγές καί άντιλήψεις»: «Δέν είναι πιά υπόστρωμα συμ­ πιεσμένο κατακόρυφα άπό τών άλλων τάξεων τίς προνομιακές θέσεις. Είναι περισσότερο μιά άπλωτή επιφάνεια, στό κέντρο τής πελώριας εθνι­ κής λεκάνης, πού τροφοδοτεί καί τροφοδοτείται άπό τά ψηλότερα κοινωνικά τοιχώματα καί συν­ θέτει τή νέα ζωή» (Σ.Λ., σ. ι'-ια'). "Ομως ή έν­ νοια λαός ώς έρμηνευτικό έργαλείο ή άφετηρία τής λαογραφίας είναι άνεπαρκής γιά τήν ερμη­ νεία καί κατανόηση τοΰ άντικειμένου της, γιατί δέν μάς λέει τίποτα, άν πρώτα δέν προσδιοριστεί ό «λαός», καί μάλιστα ιστορικά. ’Αντίθετα, ή έν­ νοια πολιτισμός, μέ τίς έπιμέρους έννοιες πού συ­ νεπάγεται, άπαιτεί έξαρχής προσδιορισμό άπό πολλές σκοπιές τοΰ κοινωνικού σχηματισμού στόν όποιο άναφέρεται, εισάγει λοιπόν στήν έρευνα τήν ιστορική διάσταση καί έγγυάται τήν έρμηνεία καί κατανόησή του. Ή έννοια δμως τοΰ «λαού» έμπεριέχει καί ποικίλους κινδύνους. Γιατί μέ τήν άοριστία καί τή θολούρα πού άποπνέει επιτρέπει -πράγμα πού στόν αιώνα μας έγινε άλλωστεπολλές καταχρήσεις, νά γίνει δηλαδή στό έκάστοτε παρόν μέσο συσκότισης τών προβλημάτων καί έπιβολής τής βαρβαρότητας. Μιά άνώδυνη μορφή αύτής τής κατάχρησης συναντούμε καί στόν κ. Λουκάτο, όταν, στό βιβλίο πού προαναφέραμε, συμπεριλαμβάνει στό «λαό» καί τήν τότε (1963) βασιλική οικογένεια, πιό συγκεκριμένα στό κεφά­ λαιο «Ό γάμος τής πριγκίπισσας» (: Σοφίας, τό Μάιο τοΰ ’62). ’Ιδού πώς, μεταξύ τών άλλων, ή «πριγκίπισσα» συγκαταλέγεται κι αύτή στό λ α ό : Άναφερόμενος ό συγγρ. στήν είδηση τών έφημερίδων ότι οί δικοί της έχάρισαν στή νύφη «βρα­ χιόλια μέ σαπφείρους, ρουμπίνια καί σμαράγδια, τούς λίθους τούς όποιους ή πριγκίπισσα προτιμά καί θεωρεί τυχερούς» σχολιάζει ό ίδιος: «Νά μιά λαογραφική προτίμηση -δεισιδαιμονία- τής νύ­ φης καί τών δικών της. ’Έχει ορισμένα πράγματα γιά “γούρι” καί τής τά άγοράζουν...» (Σ.Λ., σ.

107). Πέρα, ώστόσο, άπό αυτές τίς ύπερβολές, ή χρή­ ση τής έννοιας πολιτισμός μάς προφυλάσσει καί άπό τίς άντιφάσεις πού συναντούμε στά Καλοκαι­ ρινά. Λ.χ. στή σ. 52 (κείμενο τοΰ 1958) διαβάζου­ με: «Δέν είναι λοιπόν μιά “άνόητη συνήθεια” ή φωτιά τού άι-Γιάννη, ούτε μιά “είδωλολατρική ένέργεια” πού πρέπει νά κυνηγηθεί». Στό άμέσως επόμενο δμως κείμενο (τοΰ 1939) ό άι-Γιάννης ό Κλήδονας χαρακτηρίζεται «γιορτή είδωλολατρικότατη» (σ. 55). Καί στή σ. 64 (1972), άναφερόμε­ νος στό έθιμο τοΰ αμίλητου νερού, ότι έπρεπε νά τό φέρει μιά κόρη μέ τό όνομα Δέσποινα ή Μα­ ρία, ρωτάει «ποιος θά μιλήσει γιά ειδωλολα­ τρία;». Καί ξανά στή σ. 94 (1940): «άπό τά πρώτα χρόνια τοΰ χριστιανισμού, ή παλιά ελληνική θρη­ σκεία μέ τήν ειδωλολατρία καί τά σύμβολά της...» Στή σ. 28 χαραχτηρίζει τά έθιμα «έθνικά μας βιώ­ ματα»· στή σ. 53 όμως άναγκάζεται νά βάλει τό «έθνικά» σέ εισαγωγικά, γιατί μόλις πρό όλίγου έχει άναφερθεί, γιά τό ίδιο άκριβώς έθιμο τών

φωτιών τοΰ αί-Γιάννη, στή Γαλλία καί τή Σουη­ δία. Στη σ. 83: «'Όλα γίνονται μέ μιά ευγενική λαϊκότητα, σχεδόν άστική...»· καί στή ο. 161: «νά μή χωρίζει [ό τουρισμός] τίς λαϊκές έκδηλώσεις σε εξευγενισμένες καί βάναυσες». Στό κείμενο δέ «Περιβάλλον καί λαογραφία» οδηγείται σέ ριζική άντίφαση: Πρόκειται, βέβαια, γιά τόν ίδιο «λαό» καί δταν καταστρέφει τό περιβάλλον καί δταν δη­ μιουργεί τά άστικά έθιμα· γιά ποιό λόγο δμως θά τόν θεωρήσουμε θύμα καί δχι υπαίτιο στήν πρώτη περίπτωση καί δημιουργό στή δεύτερη; Ή χρήση, τέλος, τής έννοιας τού λαόν, πού υπονοεί δτι ό ίδιος πάντα «λαός» κινείται κάτω άπό τούς δια­ φορετικούς κοινωνικούς σχηματισμούς στήν ιστο­ ρία, όδηγεϊ τό συγγρ. νά χαρακτηρίσει τόν άσκε­ φτο καί στείρο μιμητισμό «κληρονομικό ένστικτο» (;): «Οί ξένοι πελάτες [:τουρίστες] έδειχναν στά έργαστήριά μας τίς προτιμήσεις τους γιά άρχαιότροπη τέχνη, κι δταν ή παραγωγή γι’ αυτούς πλήθυνε, τράβηξε τήν προσοχή καί τοΰ ελληνικού κοινού, πού, μέ κάποιο κληρονομικό ένστικτο (φανερό καί στις πιό λαϊκές τάξεις), άρχιζε νά στολίζει τό σπίτι του μέ “άγαλματάκια” καί “βά­ ζα”, ή μέ άλλα άνάγλυφα καί εικόνες, πού θύμι­ ζαν κάτι άρχαίο» (σ. 170). Τό δεύτερο σημείο στό όποιο θά ήθελα νά στα­ θώ είναι οί άπόψεις τοΰ κ. Αουκάτου γιά τή σχέ­ ση τής λαογραφίας μέ τόν τουρισμό, ζήτημα πού συνδέεται άμεσα μέ τήν άναβίωση τών εθίμων. Καί στά δύο άναφέρεται συχνά σ’ δλο τό βιβλίο μέ άπλές νύξεις ή συστηματικά, κυρίως στά «Του­ ριστικά τοΰ καλοκαιριού» καί ειδικότερα στό κεί­ μενο «Τουρισμός καί λαογραφία». Προσωπικά συμφωνώ μαζί του δταν άντιμετωπίζει άρνητικά τίς επίσημες προσπάθειες άναβίωσης τών εθίμων (1939, σ. 54-55· σέ σημείωση δμως τοΰ 1981 με­ τριάζει τήν άρνησή του)· τό ίδιο κι δταν υπερα­ σπίζεται τά έθιμα άπέναντι στή στενόκαρδη επί­ σημη Εκκλησία (σ. 27), ή δταν διαστέλλει τό έθι­ μο άπό τό βίωμα καί παραπονιέται γιά τήν «άσυμμέτοχη εποχή μας πού κοιτάζει πιά τά “έθι­ μα” άπό τόν έξώστη τοΰ τουρισμού» (σ. 63) κι δταν, επίσης, συμβουλεύει τούς θεατές «νά σταθοΰν σεβαστικά» (σ. 29). Ή μεσολάβησή του, πά­ λι, γιά νά προβάλλει ό τουρισμός δ,τι ζεϊ άκόμη στόν τόπο μας καί έπίσης νά μή σκέφτεται μονά­ χα τούς ξένους άλλά καί τή ζωή καθώς καί τήν •ψυχαγωγία τοΰ ίδιου τοΰ λαοΰ (σ. 163), θά μπο­ ρούσε νά έκτιμηθεί ως θετική παρέμβαση σ’ αυτό τό καίριο ζήτημα, άν δέν ύπονομευόταν άπό τό γεγονός δτι τό ενδιαφέρον τοΰ ίδιου τοΰ συγγρ. τόσο γιά τά έθιμά δσο καί. κυρίως, γιά τήν «πα­ ραδοσιακή ζωή» δέν ξεπερνάει τή γραφικότητα: «Συμβαίνει καί σήμερα, οί νεαροί ξένοι τουρίστες νά δίνουν ένα καλό μάθημα παραδοσιακής προ­ σοχής στήν τυχόν συνεπαρμένη άπό τή μοντέρνα ζωή νεολαία μας, καί νά γεννούν μέ τό παράδειγ­ μά τους (π.χ. μέ μιά φωτογραφία πλάι στή γιαγιά πού γνέθει, μ’ ένα χάϊδεμα στόν γαϊδουράκο, μέ μιά σεβαστική είσοδο στό ξωκκλήσι) ένα απροσ­ δόκητο αίσθημα λαϊκής άξιολόγησης καί συμπε­ ριφοράς» (σ. 146)· κι άν, έπίσης, δέν συντασσό­

ταν μέ τή διαπίστωση δτι «στά χέρια τοΰ τουρι­ σμού τό λαϊκό στοιχείο έξωραΐστηκε» (σ. 159). Γιατί ή μόνη στάση πού έμπρακτα άποδεικνύει τό ενδιαφέρον γιά τόν «λαό» είναι εκείνη πού συντάσσεται μέ τά προβλήματά του: Τδού, λ.χ., μιά ενδιαφέρουσα λαογραφική είδηση άπό τήν εφη­ μερίδα Βήμα, 5 ’Απριλίου (Μεγ. Σάββατο) 1980: «Χτές τό βράδυ άκτήμονές καλλιεργητές τής πε­ ριοχής Λεσινίου [στό ’Αγρίνιο] έφτιαξαν όμοίωμα τοΰ ’Ιούδα καί τού έβαλαν πάνω τήν επιγρα­ φή “’Ιούδας ίσον Μποΰτος” [ό τότε υπουργός Γεωργίας]. Στό τέλος, οί 700 συγκεντρωθέντες άκτήμονες έβαλαν φωτιά καί έκαψαν τό όμοίωμα». Ή λαογραφία, λοιπόν, θά πρέπει νά προχω­ ρήσει πιό κάτω άπό τό λοΰστρο τής γραφικότητας γιά νά συμβάλει, μέ τά δικά της μέσα, στή συνειδητοποίηση τών καίριων προβλημάτων τής έλληνικής κοινωνίας. ΒΑΣΙΛΗΣ ΑΠΟΣΤΟΛΟΠΟΥΛΟΣ

Ο ΔΙΑΒΟΛΟΣ Τρλγογδηςε Σωστά

67

ΖΩΓΡΑΦΙΚΗ

τά θεμέλια γιά τήν προώθηση στήν άφαίρεση WASSILY KANDINSKY: Γιά τό πνευματικό στήν τέχνη. Μετ. Μηνά Παράσχη. ’Αθήνα, Νε­ φέλη, 1981. Σελ. 183.

Ο ΚΑΝΤΙΝΣΚΥ γράφει τό «Γιά τό πνευματικό στήν τέχνη» τό 1910, τή χρονιά δηλαδή πού έκανε καί τήν πρώτη άφηρημένη άκουαρέλα του. Τό 1912 δημοσιεύεται στό Μόναχο, σχεδόν συγχρό­ νως μέ τό «’Αλμανάκ τού Γαλάζιου Καβαλάρη». Μετά 69 χρόνια, μεταφράζεται καί έκδίδεται γιά τό έλληνικό κοινό τώρα. (Σημειώνομε τήν πρώτη παρουσίαση θεωρητικού κειμένου τού Καντίνσκυ στό Τρίτο Μάτι καί τήν τελευταία μετάφραση τής σκηνικής σύνθεσης τού Καντίνσκυ «Ό κίτρινος ήχος», πού κυκλοφόρησε πολυγραφημένη γιά τούς σπουδαστές άπό τήν Άνωτάτη Σχολή Κα­ λών Τεχνών.) Ό Καντίνσκυ μέ τό έργο του «Γιά τό πνευματι­ κό στήν τέχνη» βάζει τά θεμέλια γιά τήν προώθη­ ση στήν άφαίρεση. Ά ν καί άκόμη δέν άναφέρεται καθαρά, ή μετάθεση τής σημασίας τής μορφής, στήν έκφραση τής εσωτερικής άναγκαιότητας πού πρέπει νά κυριαρχεί καί νά καθορίζει δλα τά συνιστώντα στοιχεία της, δίνει τή βάση γιά τήν άνάπτυξη έντελώς διαφορετικών άπό κείνες πού έπικρατούσαν ώς τότε άντιλήψεων γιά τήν τέχνη. Τήν έποχή έκείνη ό Καντίνσκυ συνδέεται μέ τίς κινήσεις τού έξπρεσιονισμού ατή Γερμανία. Έχει δμως κιόλας άρκετά διαφοροποιήσει τίς θέσεις του. Ήδη άπό τό 1901, πέντε χρόνια μετά τήν έγκατάστασή του γιά σπουδές ζωγραφικής στό Μό­ ναχο, ιδρύει τήν όμάδα Φάλαγξ, πού οργανώνει σημαντικές έκθέσεις τής ευρωπαϊκής πρωτοπο­ ρίας καί ιδιαίτερα τής γαλλικής, πού ό Καντίνσκυ γνωρίζει άπό τά έπανειλημμένα του ταξίδια στό Παρίσι. Τό 1909 όργανώνει τή Νέα "Ενωση Καλ­ λιτεχνών. "Ισως τό πρώτο σπέρμα τών άντιλήψεων πού μετά θά άναπτύξει, τό βρίσκομε σέ μιά παράγραφο πού περιέχεται στό έντυπο πού κυ­ κλοφορεί αύτή ή όμάδα: «Ξεκινούμε άπό τήν ιδέα δτι πέρα άπό τίς εντυπώσεις πού δέχεται άπό τόν έξωτερικό κόσμο, άπό τή φύση, ό καλλιτέχνης μαζεύει συνεχώς εμπειρίες σ’ έναν εσωτερικό κό­ σμο». Τήν πλήρη συνέπεια αυτής τής σκέψης, πού θά όδηγοΰσε στήν άφαίρεση, τήν άπέρριψαν οί συνεργάτες του τής Ένωσης. ’Έτσι ό Καντίνσκυ άποχωρεί. Τόν ακολουθεί μιά μικρή όμάδα άπό

68

Ό Kandinsky τό 1910

τούς περισσότερο ριζοσπαστικούς ζωγράφους μέ­ λη τής Ένωσης. Άνάμεσά τους είναι κι ό νεότα­ τος Φράντς Μάρκ, πού μαζί του είχε άρχίσει κιό­ λας νά συνεργάζεται ό Καντίνσκυ γιά τήν έκδοση τού «Γαλάζιου Καβαλάρη». Ή ονομασία τού Γα­ λάζιου Καβαλάρη προέρχεται άπό μιά σειρά πι­ νάκων τού Καντίνσκυ, δπου μέ έπαναφορές στό ίδιο θέμα άποσπά, σέ όλοένα πιό άνεξάρτητες άπό τή φύση μορφές, τό δυναμισμό τής φόρμας καί τής κίνησης. Θά ήταν διαφωτιστικό, γιά τόν προσανατολι­ σμό τής σκέψης, καί τής τέχνης τού Καντίνσκυ έκείνη τήν έποχή, νά γνωρίζαμε μερικά όνόματα άπό τούς συνεργάτες του, στό «’Αλμανάκ τού Γα­ λάζιου Καβαλάρη» καί στις έκθέσεις πού δργάνωσαν. Μιά σειρά άρθρων τού Καντίνσκυ καί τού Μάρκ άποτελούν τό κύριο σώμα τής έκδοσης. Ό Σαίμπεργκ γράφει έπίσης καί έμφανίζεται σά ζω­ γράφος. Πολλά άρθρα άναφέρονται στή μουσική καί στούς δρόμους πού άνοιγαν τότε οί πρωτοπό­ ροι της. Ειδική μελέτη άφιερώνεται στόν «Προ­ μηθέα» τού Σκριάμπιν καί στήν προσπάθειά του νά έκφράσει τή μουσική μέ χρώμα καί φώς, άποκαθιστώντας άντιστοιχίες ήχου καί όπτϊκής. Μέ­ σα στό ίδιο πνεύμα παρουσιάζεται ή σκηνική σύνθεση τού Καντίνσκυ «Ό κίτρινος ήχος», πού τή συνοδεύει σάν πρόλογος ένα άρθρο του γιά τή σκηνογραφία. ’Επίσης στό ’Αλμανάκ δημοσιεύε­ ται ή σημαντική μελέτη του γιά «Τά προβλήματα τής φόρμας», πού συμπληρώνει καί άναπτύσσει τίς ιδέες πού είχε έκφράσει άμέσως νωρίτερα στό σύγγραμμά του «Γιά τό πνευματικό στήν τέχνη». ’Από τούς σύγχρονους ζωγράφους χαρακτηρι­ στικά άναφέρονται στό ’Αλμανάκ ό Ντελωναί καί οί νέες άντιλήψεις του γιά τήν κίνηση πού μπορεί νά άποδώσει τό χρώμα, ένώ στήν εικονογράφηση υπάρχουν πολλά έργα τού Ματίς καί τού Σεζάν. Ό Ντελωναί καί ό αύτοδίδακτος Ρουσώ θά είναι

προσκαλεσμένοι καί τής πρώτης έκθεσης πού όργανώνεται άπό τούς εκδότες τού «Γαλάζιου Κα­ βαλάρη», δείχνοντάς μας τούς δύο πόλους τής θεωρίας τού Καντίνσκυ τής πρώτης περιόδου, γιά τό «μεγάλο άφηρημένο» καί τό «μεγάλο ρεαλιστι­ κό». Καί τά δυό μπορούν νά έκφράσουν τό πνευ­ ματικό στήν τέχνη, άν υπαγορεύονται έκ τών έσω. Αντίθετα, στήν πρώτη αυτή έκθεση πού οργανώ­ νει ό Καντίνσκυ δεν γίνονται δεκτοί οΐ άλλοι έξπρεσιονιστές γερμανοί ζωγράφοι τής ομάδας «Ή γέφυρα». Καί μόνο στη δεύτερη, μέ τόν τίτλο «Μαύρο-’Άσπρο», παρουσιάζονται καί δικά τους έργα χαρακτικά. Στό ’Αλμανάκ έξάλλου μόλις καί άναφέρονται στό κείμενο τού Μάρκ μέ τόν τίτλο «Οί άγριοι τής Γερμανίας». Είναι φανερό πώς ένώ έκεϊνοι στόν εξπρεσιονισμό άναζητούσαν την αύθόρμητη έκφραση, μέ τη βιαιότητα πού άποδίδει τήν αίσθηση τού δραματικού σάν κυ­ ρίαρχου στοιχείου τής κοινωνικής καί καλλιτεχνι­ κής πραγματικότητας, ό Καντίνσκυ καί ό κύκλος του έριχναν τό βάρος τους στήν τέχνη σάν καθα­ ρά πνευματική δραστηριότητα πού άποκαλύπτει κοσμικούς καί υπαρξιακούς ρυθμούς. Πολύ εύστοχα έπισημαίνονται στήν εισαγωγή γιά τήν ελληνική έκδοση οί άναφορές τού Καντίν­ σκυ στίς άμεσες πηγές έμπνευσής του, άπό τίς θεοσοφιστικές θεωρίες πού είχαν έπηρεάσει άλ­ λωστε καί τόν Μοντριάν, άπό τή φιλοσοφία τού Νίτσε καί κυρίως άπό τή μουσική καί τίς προω­ θήσεις πού ήδη είχαν γίνει στό δικό της χώρο. Ή αναφορά τής ζωγραφικής στή μουσική, μιά κατ’ έξοχήν άφηρημένη τέχνη, λειτούργησε γενι­ κότερα, καί ως πολύ άργότερα, στό χώρο τής άφαίρεσης γιά νά στηριχτεί ό άνεικονισμός της. Έδώ ό Καντίνσκυ τή χρησιμοποιεί πιό σαφώς γιά τήν παράλληλη πορεία άπελευθέρωσής της άπό τούς δεδομένους κανόνες άρμονίας, «γιά νά άνακαλύψει πάνω στό δρόμο γιά τό εσωτερικά άναγκαίο φλέβες χρυσού τής ΝΕΑΣ ΩΡΑΙΟΤΗ­ ΤΑΣ». Γιά τή ζωγραφική επίσης, τόσο στό θέμα τής φόρμας δσο καί τών χρωμάτων, επανειλημμέ­ να τοποθετεί σάν μοναδική αρχή «τό αξίωμα τής έπωφελοΰς προσέγγισης τής άνθρώπινης ψυχής», «τήν εξωτερίκευση τού εσωτερικού περιεχομέ­ νου», μ’ ένα λόγο, «τό άξίωμα τής εσωτερικής άναγκαιότητας». Στό στάδιο αυτό ό Καντίνσκυ δέν κηρύσσει τήν άφηρημένη ζωγραφική άλλά τήν «άφηρημένη φόρμα», πράγμα βέβαια πολύ διαφορετικό, γιατί, άνεξάρτητα άπό τήν παρουσία ή όχι τού θέματος, δείχνει πώς ή γλώσσα τής τέχνης οπωσδήποτε έχει τίς δικές της επιταγές καί τή δική της δράση, πέ­ ρα άπό τή μίμηση καί βαθύτερα άπό τήν οπτική πού συνδέεται μέ τά φαινόμενα. Πρόκειται γιά μιά ιδέα πού ό σημερινός άναγνώστης ξέρει πιά δτι ισχύει καί πέραν τής άφηρημένης ζωγραφι­ κής, γιά τήν άντίληψη γενικότερα τής γλώσσας δλων τών τεχνών, πού έννοείται σέ κάθε μορφή σάν ένέργεια κατάθεσης παρά σά μέσο άπόδοσης. ’Αποτελεί τή συνισταμένη δλων τών γραμμών άνανέωσης τής τέχνης στόν αιώνα μας, άλλά εκεί­ νη τήν έποχή συλλαμβάνεται δραματικά. Σ’ αυτήν

εντάσσεται καί ή πρόβλεψη τής ένότητας τών τε­ χνών, πού δχι μόνο τήν ευαγγελίζεται ό Καντίν­ σκυ άλλά καί τή ζεί θαρρείς, δταν χρησιμοποιεί, μέ όξύτατη ζωγραφική αίσθηση πού έτσι φτάνει ως τήν ποιητική, παραλληλισμούς μέ μουσικά δργανα καί ήχους γιά νά όρίσει τή λειτουργία τών χρωμάτων. Ό Καντίνσκυ είναι ένας διανοητής πού άπό τόν έλεγχο τών γεγονότων όδηγεϊται στήν ελευθε­ ρία μιάς σκέψης συσχετισμών καί προεκτάσεων πού, πάλι, μέσα άπό τή θεωρία, μπορεί νά έπιστρέψει στήν πράξη. Γι’ αύτό έπιμείναμε στά στοιχεία τής καλλιτεχνικής δραστηριότητάς του τήν έποχή πού έγραφε τό «Γιά τό πνευματικό στήν τέχνη». Μέσα άπό τό ίδιο τό κείμενο μπο­ ρούμε επίσης νά δούμε πώς συνενώνει τό ένδιαφέρον του γιά τήν επιστήμη καί τά προβλήματα τής ύλης, πού τότε είχε άρχίσει νά θέτει, μέ τίς πλατιές γνώσεις του γιά τή σύγχρονη τέχνη καί γιά τήν ιστορία της δπως καί γιά τήν τέχνη σέ έξωευρωπαϊκούς χώρους κλπ., τή φιλοσοφική του κατάρτιση μέ τήν ενημέρωσή του στή λογοτεχνία, τή μουσική, τό θέατρο, τίς γραφικές τέχνες, τή διακοσμητική. ’Αντίστοιχα, στήν πράξη, στήν ει­ κονογράφηση τού ’Αλμανάκ, παρουσιάζονται έρ­ γα σύγχρονων καλλιτεχνών καί παιδιών, έργα τής κλασικής αρχαιότητας καί πρωτόγονων λαών, με­ σαιωνικά, λαϊκά, βυζαντινά, γιά νά ξεπηδήσει μέσα άπό τή σύνθεσή τους ή εικόνα τής ένότητας τής τέχνης. Πώς προσπαθεί νά όρίσει τήν ουσία της κάτω άπό τή διαφοροποίηση τών μορφών, φαίνεται στούς πίνακες πού περιλαμβάνει καί στήν έκδοση «Γιά τό πνευματικό στήν τέχνη» σάν παραδείγματα τών άπόψεών του γιά τή φόρμα καί τήν αναγωγή τής σύνθεσης. Ό Καντίνσκυ φεύγοντας άπό τή Ρωσία προ­ σέρχεται οριστικά στό χώρο τής ζωγραφικής μέ μιά πλούσια ήδη καλλιτεχνική εμπειρία καί μέ κατάρτιση θεωρητική άπό τίς νομικές σπουδές του. Μελετώντας σάν έθνολόγος τό λαϊκό δίκαιο, είχε τήν ευκαιρία νά γνωρίσει καί νά νιώσει, μέ τήν αμεσότητα τής συγκίνησης, τή λαϊκή τέχνη τής Ρωσίας καί τή βυζαντινή παράδοσή της. ’Από τήν άλλη, μέ τά συχνά ταξίδια του σέ διά­ φορες χώρες, είναι εξοικειωμένος μέ τήν ευρω­ παϊκή τέχνη, τήν ιστορία της καί τίς σύγχρονες τάσεις της. Μιά τέτοια πολλαπλότητα μορφών δέν χωράει βέβαια στήν ’Ακαδημία, πού ακόμη συντηρείται στό Μόναχο. Ή έκκίνηση τών γερμανών έξπρεσιονιστών καί ή έκκίνηση τής ρωσικής πρωτοπορίας συνεισφέρουν στήν όρμή τού Καν­ τίνσκυ. Οί έξωτερικά επιβεβλημένοι κανόνες κρύ­ βουν τήν ούσία τής τέχνης. Τήν κάθαρση τής πνευματικής της φύσης, πού ό Καντίνσκυ τοποθε­ τεί στήν κορύφωσή της, μέ μιάν άναστροφή πού σήμερα μάς έπιτρέπεται, μπορούμε νά τήν παρα­ λάβομε καί σάν βάση άπ’ τήν όποια υψώνονται οί διάφορες πραγματώσεις της κάθε έποχής. Στό πρώτο αύτό μεγάλο θεωρητικό έργο του ό Καν­ τίνσκυ τήν τοποθετεί δραματικά, γιά μιά «τέχνη τού μέλλοντος». ’Εντούτοις στά πιό συστηματικά (δσο κι άν εκφράζεται ποιητικά) κεφάλαια γιά τό

69

χρώμα καί τή σχέση του μέ τή φόρμα εξαντλεί συγκεκριμένες ιδιότητες τοϋ χρώματος πού οί διακρίσεις τους συμπληρώνουν καί, από μιά πιό προχωρημένη άποψη, προσπερνούν αύτές τών συμπληρωματικών. Μέ τό «Πρόβλημα τής φόρ­ μας» καί άργότερα, την εποχή τής συνεργασίας του μέ τό Bauhaus, μέ ένα άκόμη βασικό σύγ­ γραμμά του (πού θά εύχόμασταν νά άκολουθήσει κι αύτό στη Βιβλιοθήκη τής Τέχνης) γιά τό «Ση­ μείο, Γραμμή, Επιφάνεια», αναπτύσσοντας πιό μεθοδικά τό θέμα φτάνει, όρίζοντας κάθε σημείο τού χώρου τοϋ πίνακα μέ ένέργειες έν δυνάμει πού δραστηριοποιούνται άπό τή γραφή, νά όρίζει έτσι καί τήν έκφρασή της. "Οσο κι άν είναι γνω­ στή ή σημασία τών θεωριών αύτών τού Καντίσκυ γιά τήν άφαίρεση καί γενικότερα γιά τό δρόμο τής έρευνας πού άνοιξαν στή σύγχρονη τέχνη, θά πρέπει νά πούμε δτι ή έπαλήθευσή τους στήν άνάλυση ιστορικών έργων καί ή σημασία τους γιά τή μελέτη τής όπτικής άντίληψης τούς δίνουν σήμερα ένα νόημα πού ή ισχύς του ενδιαφέρει ένα πολύ εύρύτερο κοινό άπό αύτό τών ειδικών καί τών καλλιτεχνών μόνο. Τό διάστημα τών 69 χρόνων πού μεσολάβησε γιά τήν ελληνική έκδοση, παρόλο πού δέν παύει νά είναι μιά θλιβερή άργοπορία, μπορεί νά άξιοποιηθεί θετικά άπό τόν έλληνα αναγνώστη. Γιατί μπορεί έτσι νά άποσυνδέσει τίς θεωρίες αύτές τοϋ Καντίνσκυ άπό τό ρόλο πού έπαιξαν μέσα στό κί­ νημα τής άφηρημένης τέχνης καί νά δεϊ, γενικότε­ ρα καί ουσιαστικότερα, πώς άφοροΰν δλη τήν τέ­ χνη καί κάθε τέχνη. Κι άκόμη, πώς δέν όδηγοΰν μονάχα τό ζωγράφο άλλά καί τό θεατή, γιά νά δει στήν τέχνη, μέσα άπό τίς μορφές καί τά θεματολογικά μηνύματα, τό άληθινό πνευματικό της μή­ νυμα, άνοίγοντάς του δρόμους καί δείχνοντάς του τρόπους γιά νά τό πλησιάσει. Σ’ ένα εύχρη­ στο σχήμα, μέ έναν πρόλογο καί μιά εισαγωγή πού βοηθάει τόν άναγνώστη στήν κατάταξη τού υλικού καί στήν τοποθέτησή του, πού εύγλωττα όλοκληρώνεται, συγκριτικά καί μέ τά δικά μας, στόν χρονολογικό πίνακα, ή έκδοση «Γιά τό πνευματικό στήν τέχνη» είναι φανερό δτι βγαίνει άπό τή σωστή έκείνη άντιμετώπιση πού θά έπρεπε νά άκολουθεϊ δλη ή προσπάθεια πού γίνεται σή­ μερα γιά τή διεύρυνση τής πολιτιστικής μας βά­ σης. Ή , άνάποδα, σύμφωνα μέ τό σχήμα τού Καντίνσκυ γιά τό άνέβασμα ένός όλοένα μεγαλύ­ τερου κοινού άπό τή βάση πρός τήν κορυφή τού τριγώνου, μέσα στό όποιο εντάσσει ό Καντίν­ σκυ τήν κίνηση τής πνευματικής άνάπτυξης. Μέ παρόμοια άντιμετώπιση έγινε σίγουρα καί ή με­ τάφραση τού έργου, γιατί σ’ ένα δύσκολο κείμενο έδωσε τή διάρθρωση τής γλώσσας πού έπιτρέπει στόν άναγνώστη (άλλά βέβαια προϋποθέτει καί άπό τό μεταφραστή) ξεκάθαρη καί συνειδητή πα­ ρακολούθηση τών νοημάτων. Κάποιες επουσιώ­ δεις παρατηρήσεις πού θά είχαμε νά κάνομε σέ λεπτομέρειες, γιά τυπογραφικά λάθη στή γραφή μερικών ξένων όνομάτων, γνωρίζομε πώς συμβαί­ νουν παντού καί οφείλονται στή μικρή άκόμη πεί­ ρα μας γιά τήν όργάνωση έκδόσεων τέχνης.

70

Πραγματικά, μόνο τά τελευταία χρόνια στράφηκε ή εκδοτική δραστηριότητα σ’ αύτόν τόν τομέα καί είναι ήδη σημαντική ή προσφορά της. Ή άναπλήρωση κενών στή γνώση μας βασικών κειμένων γιά τήν τέχνη, δπως αύτό τού Καντίνσκυ «Γιά τό πνευματικό στήν τέχνη», μάς δείχνει καλύτερα άπό κάθε σχολιασμό τί μάς έλειψε καί τί μπορεί καί πρέπει νά καλυφθεί άκόμη. ΕΛΕΝΗ ΒΑΚΑΛΟ

ΓΛΩΣΣΑ

ή συλλογική ζωή στό λεξικογραφικό πρίσμα ΣΤΕΦΑΝΟΥ Α. ΚΟΥΜΑΝΟΥΔΗ: Συναγωγή νέων λέξεων υπό τών λογιών πλασθεισών άπό τής Άλώσεως μέχρι τών καθ’ ήμάς χρόνων. Προλεγόμενα Κ. Θ. Δημαρά. ’Αθήνα, 'Ερμής, 1980. Σελ. LX IX + ι ' + 1167.

ΣΤΙΣ πολλές καί μεγάλες όφειλές τής νεοελληνι­ κής επιστήμης στόν Κ. Θ. Δημαρά έχει προστεθεί έδώ καί λίγο καιρό ή έπανέκδοση τού θησαυρού τών νεολογισμών τής νεοελληνικής γλώσσας τού Στέφανου Κουμανούδη. Ή φωτομηχανική άναπαραγωγή συνενώνει σέ ένα όγκώδες καί βαρύ σώμα τούς δύο τόμους τής άρχικής έκδοσης τού 1900 καί εμπλουτίζεται μέ βαθυστόχαστα προλε­ γόμενα τού έμπνευστή τής ώραίας πρωτοβουλίας. Ή έπανέκδοση τής Σ υναγω γής άποτελεί διπλή συμβολή στή νεοελληνική επιστήμη. Ξαναφέρνει στήν επιφάνεια καί κάνει προσιτή στήν έρευνα μιά άπό τίς σπουδαιότερες πηγές τής ιστορίας τού νεοελληνικού πολιτισμού. Παράλληλα τά μακρά προλεγόμενα τού Κ. Θ. Δημαρά συνιστοΰν μιά σημαντική τομή στή διερεύνηση τής νεοελληνικής πνευματικής καί πολιτικής ιστορίας σέ μία έποχή κρίσιμη άλλά άνεπαρκώς γνωστή, τό δεύτερο ήμισυ τού 19ου αιώνα. Ή σκιαγραφία τής πνευματι­ κής φυσιογνωμίας τού Στέφανου Α. Κουμανούδη ιδίως μέσα άπό τήν άντιπαράθεσή του μέ τόν Κωνσταντίνο Παπαρρηγόπουλο άλλά καί ή άναστύλωση τής λεξικογραφικής του προσπάθειας μέ βάση τά τεκμήρια τού άρχείου του πού διέθεσε στό μελετητή του ή έγγονή τού συγγραφέα κυρία Ίφινόη Πέτρου Κουμανούδη, μάς μεταφέρουν στό ιδεολογικό κλίμα τών τελευταίων δεκαετιών

τού περασμένου αιώνα μέ ένάργεια καί αυθεντι­ κότητα. Μέ τόν τρόπο αυτό γνωρίζουμε τό Στέ­ φανο Κουμανοΰδη ώς τόν έσχατον έπίγονο τής μεγάλης άλλα φθίνουσας πιά παράδοσης τοϋ Διαφωτισμού καί άντικρίζουμε τίς πραγματικό­ τητες τής έποχής μέσα άπό τό πρίσμα τής δικής του κριτικής άντιμετώπισης. Ή διερεύνηση τών διαθέσεων τού Κουμανοΰδη άπέναντι στίς άναζητήσεις τής συλλογικής συνείδησης τού καιρού του εντάσσεται στην πολύτιμη σειρά τών πρόσφατων μελετημάτων τού Κ. Θ. Δημαρά γύρω στη στα­ διακή σφυρηλάτηση τών κυρίαρχων συλλογικών νοοτροπιών τής νεοελληνικής κοινωνίας. Μετά τη σέ βάθος γνωριμία τού αιώνα τού Διαφωτισμού ό Κ. Θ. Δημαράς μάς άνοίγει τώρα τό δρόμο γιά τη μελέτη τής ιδεολογικής σκλήρυνσης κατά τό δεύ­ τερο ήμισυ τού 19ου αιώνα, πού άκολούθησε τήν άνάσχεση τού Διαφωτισμού καί κληροδοτήθηκε στόν αιώνα μας. Τού τόσο κοντινού άλλά καί τόσο άδιερεύνητου αυτού κόσμου καθρέφτη άποτελεϊ ό λεξικογραφικός πλούτος τών νεολογισμών πού άποθησαύρισε ό Κουμανούδης. Τό έργο βασίστηκε στήν άποδελτίωση καί κωδικοποίηση τών νέων λέξεων καί δρων πού εμφανίστηκαν στή λόγια γλώσσα τού έλληνισμού άπό τήν "Αλωση ώς τό έτος τού θανά­ του τού Κουμανοΰδη, πού συμπίπτει μέ τό τέλος τού 19ου αιώνα (1899), γιά νά έκφράσουν τίς νέες άνάγκες τής συλλογικής ζωής, παιδείας καί σκέ­ ψης. Ή συναγωγή τού λεξικογραφικού υλικού εί­ ναι συνταγμένη μέ μέθοδο πού επιτρέπει τό χρο­ νικό έντοπισμό τής πρώτης έμφάνισης κάθε όρου καί συνεπώς κάνει έφικτή τήν ποσοτική προσέγ­ γιση τής πυκνότητας τού φαινομένου τών νεολο­ γισμών. Τέτοιου είδους ποσοτικές επεξεργασίες τής πρώτης ύλης θά έπέτρεπαν σέ ένδεχόμενους σύγχρονους ερευνητές νά προσεγγίσουν συστημα­ τικά τή διαδικασία καί τούς ρυθμούς τής πολιτι­ σμικής άλλαγής στή νεοελληνική κοινωνία, δπως άποτυπώθηκε στήν άδιαφιλονίκητη μαρτυρία τού όργάνου τής συλλογικής έπικοινωνίας. Τά σύγ­ χρονα μέσα μηχανογραφικής έρευνας καί επεξερ­ γασίας προσφέρουν αυτές τίς δυνατότητες συστη­ ματικής άνάλυσης σέ δσους ερευνητές θελήσουν νά τίς εκμεταλλευτούν, άφού προηγηθοΰν φυσικά οί ένδεδειγμένοι έλεγχοι καί έπακριβώσεις τής προσφερόμενης πρώτης ύλης. 'Ωστόσο εδώ θά περιοριστούμε στήν ενδεικτική επισήμανση όρισμένων άπό τούς νεολογισμούς τής Σ υναγω γής πού σηματοδοτούν τίς ιδεολογικές άναζητήσεις καί τό χαρακτήρα τού πολιτικού φαινομένου στήν Ελλάδα τού 19ου αιώνα. Ό ίδιος ό Κουμανούδης στό τέλος τής άναγραφής τών 129 συνθέτων καί παραγώγων τής λέξης έθνος έπισημαίνει δτι ό έκπληκτικός αύτός πολ­ λαπλασιασμός σέ σχέση μέ τίς δεκατρείς άντίστοιχες λέξεις πού είχε εντοπίσει σέ λεξικά τής άρχαίας ελληνικής γλώσσας «παρέχει νύξιν σκέψεων εις τόν φιλοσοφούντα περί τάς έκφάνσεις τής ιστορίας κατά τάς διαφόρους έποχάς τών εθνών» (σελ. 327). Στήν περίοδο τής οικοδόμησης τού εθνικού του κράτους ό ελληνισμός έγγράφει στήν

ύπό διαμόρφωση νέα γλωσσική πραγματικότητα τίς άνησυχίες καί τίς άσάφειες τής έξίσου άμορ­ φης συλλογικής συνειδητοποίησης τών σχετικών προβλημάτων. Χαρακτηριστικά συναντούμε τόν δρο εθνικισμός, εντοπισμένο στό 1859 άλλά μέ τε­ λείως ρευστό άκόμη περιεχόμενο. Στήν καταγρα­ φή τού Κουμανοΰδη βρίσκεται στό στάδιο τής με­ τάπτωσης άπό τήν έννοια τής ειδωλολατρίας (paganismus) στή δήλωση τής έθνικής ταυτότητας, δχι δμως άκόμη στήν περιγραφή τού έθνικού κι­ νήματος. Συγχρόνως συναντούμε τούς δρους εθνεγερσία καί τά παράγωγά της βέβαια, άλλά καί έθνεπίβουλος, έθνευεργέτης, έθνικοαναρχικός, έθνοβλαβής, έθνοβόρος, έθνογονία, έθνοδιφής, έθνοκόλακες, έθνολατρικός, έθνολετήρ, εθνοπατέρες δπως καί έθνοσωτήρ. Τό τελευταίο εντοπίζεται στό 1878. Ό Κουμανούδης καί οί σύγχρονοί του φυσικά δέν θά μπορούσαν νά φαν­ ταστούν τό μέλλον τής λέξης κατά τόν εικοστό αιώνα. Ή ιδεολογική λειτουργία τών νεολογι­ σμών φαίνεται άνάγλυφα στήν επεξήγηση τοϋ δρου έθνομάρτυς, πού χρησιμοποιήθηκε, μάς πληροφορεί ό Κουμανούδης, γιά τό Ρήγα Βελεστινλή άλλά καί γιά τό Γρηγόριο Ε' πού τόν είχε άναθεματίσει. Μέσα άπό τό λεξικογραφικό φακό παρακολουθούμε μέ άμεσότητα τούς ιδεολογι­ κούς συγκερασμούς πού διαμόρφωσαν τή νεοελ­ ληνική συνείδηση. ’Ανάλογη ρευστότητα έγγράφεται στίς όρολογικές άναζητήσεις γύρω άπό τό Βυζάντιο καί τή με­ λέτη του. Εκφράζοντας δμως τίς άπόψεις τού Διαφωτισμού ό Κουμανούδης, διακεκριμένος έπίσης λατινιστής, σημειώνει δτι οί σχετικοί δια­ ξιφισμοί τών βυζαντινολογούντων λογίων δέν ήταν παρά «λίαν μικρολόγος lis καί άναξία νά μάς άπασχολή» (σελ. 231). Παρά τήν έπιφύλαξή του άπέναντι στό Βυζάντιο, ό Κουμανούδης σχο­ λιάζοντας ένα άπό τά λεξικοπλαστικά παράγωγα τού κυρίαρχου ιδεολογικού ρεύματος πού βασί­ στηκε γνωστικά στήν ιστορική άποκατάσταση τού Βυζαντίου, άναφώνησε σχετικά μέ τόν δρο μεγαλοϊδεΐτις, μέ τόν όποιο ό άλλος ύστατος επίγονος τοϋ Διαφωτισμού, ό Ειρηναίος Άσώπιος, θέλησε νά υποδείξει τίς νοσηρές υπερβολές τού άκρατου μεγαλοϊδεατισμού: «Διά τί νά πλασθή αΰτη ή λέξις; "Ινα μάς έλθη τάχα μικροϊδειτις ύγεία;» (σελ.

629). Ό μεγαλοϊδεατισμός δμως, πολιτικός νεο­ λογισμός καί αύτός, είχε καί έμμεσες λεξικοπλαστικές επιπτώσεις πού προκλήθηκαν άπό τίς πρα­ κτικές πρωτοβουλίες γιά τήν προώθησή του. "Ετσι έμφανίστηκε τό 1892 ό δρος συλλογομανία «ή καταλαβοϋσα τούς "Ελληνας τάς τελευταίας δεκαετηρίδας» (σελ. 943). Ά λλά καί ή ελληνική πολιτική ζωή τού 19ου αιώνα άποτυπώνεται μέ ιδιαίτερη άμεσότητα στίς άποδελτιώσεις τής Συναγω γής. Είκοσι οκτώ λήμ­ ματα κωδικοποιούν ζωηρά τίς διαστάσεις τών κομματικών άνταγωνισμών. Ή ένταση τού φαι­ νομένου καί οί σχετικοί διαξιφισμοί πού χαρα­ κτήριζαν τά πολιτικά ήθη τεκμηριώνονται μέ μο­ ναδική αύθεντικότητα άπό τούς νεολογισμούς τής έποχής. Οί κομματάρχες τής πολιτικής ζωής άκο-

71

λουθοΰνται άπό τούς κομματαρχιδείς, τούς κομματαρχίσκους, τούς κομματογράφους, ένώ οί νο­ μομαθείς έγιναν κομματικομαθέστατοι. Δέν λεί­ πουν φυσικά ή κομματίτις, ή κομματοδουλοσύνη, ό κομματοξυγός, πού έκαναν την Ελλάδα νά κομματικοκρατεΐται. Μέ μεγαλύτερη άκόμη γρα­ φικότητα ό κόσμος τών νεολογισμών άποτύπωσε τόν πολιτικό άνταγωνισμό τών δύο κορυφαίων κομματικών ηγετών τής έποχής τού Κουμανούδη στά σαράντα έξι παράγωγα τού όνόματος τού Χαριλάου Τρικούπη καί στά δεκατέσσερα εκεί­ νου τοϋ Θεοδώρου Δηλιγιάννη. Φυσικά υπάρ­ χουν πάντα ή δηλιγιαννΐτις καί ή τρικουπΐτις, δπως συναντάται καί ό δηλιγιαννοψευτοπολιτικός, χωρίς νά λείπουν ό τρικουπισμός, ή τρικουποκρατία, ή τρικουπολατρία καί ή τρικουποφαγία, οί τρικουπόπιστοι, τά τρικουποπλάσματα καί αί τρικουποφρονέσταται πόλεις. Τά δεκαο­ κτώ παράγωγα ενός άλλου νεολογισμού, τού δρου πρωθυπουργός, προσφέρουν τη φαινομενολογική αιτιολογία τής συμπτωματολογίας τών ενδημικών νόσων τής νεοελληνικής πολιτικής ζωής πού κω­ δικοποίησε ή Συναγω γή. Ή πρωθυπουργοκρατία δημιουργούσε προφανώς τούς πρωθυπουργομανεϊς πρωθυπουργοθήρες. ”Ας ξαναθυμηθούμε δμως δτι δέν πρόκειται ού­ τε γιά πολιτική σάτιρα όύτε γιά ήθογραφική όπερέτα. Πρόκειται γιά μιά άπό τίς ουσιωδέστερες πηγές τής ιστορίας τής νεοελληνικής παιδείας καί τής ζωής τού νεοελληνικού κράτους στην πιό πε­ ριεκτική τους έννοια. Ή έπανέκδοση πού τήν καθιστά καί πάλι άμε­ σα χρηστικό έργαλεϊο τής έρευνας τήν κατατάσσει άνάμεσα στά πιό ζωντανά μνημεία τής πρόσφα­ της ιστορίας τού ελληνισμού. Γιά τήν άποκατάσταση αύτή οφείλεται ή εύγνωμοσύνη δλων τών νεοελληνιστών στόν Κ. Θ. Δημαρά, πού γιά μιά άκόμη φορά στό ξετύλιγμα τής άτομικής του πο­ ρείας μάς προσφέρει δ,τι οί έπίσημοι φορείς τής νεοελληνικής επιστήμης, ιδρύματα έρευνών κλπ. μέ τά πολλαπλά μέσα καί τήν άναιμική έμπνευση δέν μπόρεσαν νά πραγματώσουν. ΠΑΣΧΑΛΗΣ Μ. ΚΙΤΡΟΜΗΛΙΔΗΣ

ΠΟΙΗΣΗ

ένας μοναχικός τής γενιάς τοΰ 70 ΝΑ ΣΟΥ ΒΑΓΕΝΑ: Τά γόνατα τής Ρωξάνης. ’Αθήνα, Κέδρος, 1981. Σελ. 44.

ΕΑΝ μάς ζητούσαν νά καθορίσουμε τά σπου­ δαιότερα χαρακτηριστικά τής έκφρασης τής γε­ νιάς τού ’70, θά λέγαμε δτι έκείνο πού διακρίνει τούτη τή γενιά -έκτός άπό τήν προθυμία της νά δέχεται τά γλωσσικά της στοιχεία άπό δλο τό φά­ σμα τού γραπτού καί τού προφορικού λόγου (κά­ τι πού σέ καμιά άλλη εποχή δέν εμφανίζεται μέ τόση άποφασιστικότητα), καί τήν ειρωνική, σαρ­ καστική κάποτε, στάση της άπέναντι στόν κόσμο -είναι μιά είκονογραφική ελευθερία πού άναντίρρητα άποτελεϊ καί τήν πιό πρόσφατη έπιβίωση στόν τόπο μας τοΰ υπερρεαλισμού. Καί πράγματι, δέν είναι μιά άπλή σύμπτωση δτι γιά τούς πε­ ρισσότερους νέους ποιητές τό δνομα τοΰ Εμπει­ ρικού έμπνέει τόν ιερό σεβασμό, ένώ είναι ξεχω­ ριστά άγαπητό τό δνομα τοΰ Σαχτούρη, ποιητή πού ή θητεία του σέ κάποιες περιοχές τού υπερ­ ρεαλισμού γονιμοποίησε μέ τόν καλύτερο τρόπο τή φωνή του. Εντούτοις θά βρούμε καί όρισμένους ποιητές αυτής τής γενιάς πού δέν συμμερί­ ζονται τήν άμέριστη επιδοκιμασία γιά τό υπερ­ ρεαλιστικό ιδεώδες καί πού προσπαθούν νά έκφράσουν τό πνεύμα τής έποχής μας μέσα άπό άλ­ λους τρόπους. Τέτοια είναι ή περίπτωση τοΰ Νό­ σου Βαγενά, δπως φανερώνεται μέ συνέπεια καί έπιμονή στά δύο πρώτα ποιητικά του βιβλία -Π εδίον Ά ρ εω ς (1974), Βιογραφ ία (1978)-, έπιμονή πού έρχεται τώρα νά τήν ύπογραμμίσει ή τρίτη συλλογή του, πού έχει τίτλο Τά γόνατα τής Ρωξά­ νης.

«Στήν τέχνη φαντασία είναι τό νά ξέρεις τί νά άποκλείσεις. Τό κακό μέ τόν υπερρεαλισμό είναι δτι κατάργησε τή φαντασία», λέει ένας άπό τούς λογοτεχνικούς ήρωες τού Βαγενά (Τό δέντρο, Μάιος-Ιούνιος 1980). Τούτη ή παράδοξη άλλά ένδιαφέρουσα φράση μπορούμε νά πούμε δτι δη­ λώνει καί μερικές άπό τίς προθέσεις τού Βαγενά όριοθετώντας σέ γενικές γραμμές τόν ποιητικό του χώρο. Πρόκειται γιά μιά ποιητική αντίληψη πού πιστεύει δτι ό έλεύθερος συνειρμός εύκολα μπορεί νά ξεστρατίσει τόν ποιητή έξω άπό τά σύ­ νορα τής τέχνης, δτι ή περιοχή τοΰ ποιήματος δέν είναι κατάλληλο έδαφος γιά τό άνεξέλεγκτα αυ­ θόρμητο καί τυχαίο. Είναι τούτη ή άντίληψη πού φέρνει τό Βαγενά στήν ιδέα πού μάς φανερώνει ή ποίησή του, δτι τό ποίημα είναι ένας καλοστημέ­

72

νος μηχανισμός παραγωγής αισθητικής συγκίνη­ σης όπου τίποτε δεν πρέπει νά λειτουργεί χωρίς νά έχει έλεγχθεΐ προηγουμένως ή συνεισφορά του στό σύνολο τού ποιήματος. Μέ λίγα λόγια, πρό­ κειται γιά μιά ποιητική λειτουργία πού τά κύρια διδάγματα της τά δέχεται περισσότερο άπό ποιη­ τές όπως ό Σεφέρης καί ό Καβάφης. Ή μαθητεία τού Βαγενά ατούς ποιητές αυτούς ήταν βεβαίως άναπόδραστη, άφοϋ ό Σεφέρης καί ό Καβάφης τόν έχουν έντονα άπασχολήσει άπό δοκιμιογραφικής πλευράς. Εντούτοις δύσκολα θά συναντήσει κανείς συγκεκριμένα ίχνη τών δύο μεγάλων ποιητών στην ποίηση του, καί τούτο εί­ ναι, θαρρώ, πού κάνει τή μαθητεία του σ’ αύτούς καρποφόρα. Έάν υπάρχει επίδραση τοϋ Καβάφη καί τοϋ Σεφέρη στά ποιήματά του, δέν είναι επί­ δραση εικόνων ή ήχου τής φωνής άλλά στάσης πρός τό περιεχόμενο τής ευαισθησίας καί τή γλώσσα. Ή στάση του πρός τά στοιχεία αυτά κο­ μίζει στήν έκφραση τού Βαγενά τά σπουδαιότερα χαρακτηριστικά της, μιάν ισορροπία καί μιά κα­ θαρότητα πού δέ θά τή βρούμε συχνά ατούς ποιη­ τές τής γενιάς του. Έάν μέ τό Πεδίον Ά ρ εω ς τά χαρακτηριστικά αύτά ταλαντεύονταν ανάμεσα στή συγκροτημένη γραφή καί τήν ανανεωτική διάθεση, έάν μέ τή Βιογραφία οΐ διαφορές αυτές εξομαλύνονται καί χωνεύουν σέ μιά προσωπική έκφραση, πού όμως δέν εξαντλεί όλες τίς δυνατότητές της, μέ τά Γό­ νατα τής Ρωξάνης ή έκφραση αύτή φτάνει σέ όλοκλήρωση, έπιτρέποντας νά διαγράφει ένα πολύ άξιόλογο ποιητικό πρόσωπο. Ό Βαγενάς προσ­ παθεί, καί σέ μεγάλο βαθμό τό πετυχαίνει, νά διοχετεύσει τά καινούρια στοιχεία, πού προσκο­ μίζει μαζί μέ τούς άλλους νέους ποιητές στήν ποίησή μας, σέ στέρεα σχήματα, νά προφυλάξει τό ποίημα άπό τίς συναισθηματικές διαρροές, τήν άμετροέπεια καί χαλαρότητα, στήν δποία είναι εύκολο νά πέσει κανείς προσπαθώντας νά άντιδράσει στίς συμβατικότητες τής παγιωμένης έκ­ φρασης. Σέ τούτο κυρίως συνίσταται ή ισορροπία πού άναφέραμε, ισορροπία πού τή δηλώνει παρα­ στατικά ένα ποίημα όπως τό «Έπιθαλάμιον»: Τό σώμα σου όταν σ' Αγκαλιάζω σαλεύει. Τρέμει σάν τήν Καστοριά πού καθρεφτίζεται στό νερό. Κ α ί τό δέρμα σου σκεπάζει τό δέρμα μου δπως ή κουβέρτα τόν άρρωστο. Μ ου φαίνεται πώς ήταν ό Σικελιανός πού μιλούσε γιά τό μεγάλο Ατσάλινο άμόνι τής Σιγής (μέ κεφαλαίο) προφανώ ς έννοώντας πώς χωρίς έσένα δέν άκούγεται ήχος. Ά λ λ ά κι αύτό πού άκούγεται μ έ σένα δέν ξέρω πώς νά τ’ ονομάσω. Α ρμονία τών άστρων; Δώ ρο τής ύπαρξης; Μαγεία; Μουσική τών κό-

Ή άπλώς έκσταση τοϋ τίποτα;

Ό ήχος τού καθημερινού λόγου άρμονίζεται θαυμάσια σέ τούτο τό ποίημα μέ ένα ιδανικό πει­ θαρχίας παραδοσιακής υφής, πού υλοποιείται μέ τή χρησιμοποίηση τής στιχουργικής μορφής τών δίστιχων. Μέ τόν τρόπο αύτό άπό τή μιά ό ποιη­ τής προχωρεί τή φωνή του πέρα άπό τό παραδεδομένο, άνιχνεύοντας άθησαύριστες περιοχές τής προφορικής λαλιάς, καί άπό τήν άλλη δίνει τό χέ­ ρι στήν παράδοση επιβάλλοντας στό ύλικό του μιά ποιότητα μορφής πού θυμίζει τήν πειθαρχία τής παλιάς ποίησης. Πρόκειται φυσικά γιά μιά πειθαρχία άναλογική, άφού ό Βαγενάς δέν κατα­ φεύγει στό μέτρο ούτε στή ρίμα άλλά ύποβάλλει άπλώς μιά αίσθηση κανονικότητας. Τούτο τό παι­ χνίδι τού παλιού μέ τό καινούριο έντείνουν καί οί τίτλοι άρκετών ποιημάτων τής συλλογής: Εκτός άπό τό «Έπιθαλάμιον» άπαντοΰμε μιά «’Ωδή», ένα «Άνακρεόντειον», δύο «Σονέτα», ένα «Χάικου» καί ένα «Παντούμ». Είναι δμως μιά αίσθη­ ση κανονικότητας πού υπονομεύεται δημιουργικά άνά πάσα στιγμή, έφόσον κανένα άπό τούτα τά ποιήματα δέν παρουσιάζεται μέ τή συνήθη μορφή του. Τό «Χάικου» άποτελεϊται μέν άπό τρεις στί­ χους, άλλά τό μήκος τους είναι πολύ μεγαλύτερο άπό τό άναμενόμενο, τά σονέτα είναι σέ βραχύτα­ το ελεύθερο στίχο, πού πολύ διακριτικά θυμίζει τή γνωστή μορφή του, τό «Παντούμ» δέν άναπτύσσεται στό ορισμένο σχήμα του άλλά περιλαμ­ βάνει δλες τίς έπαναλήψεις του μόνο στήν τελευ­ ταία στροφή. Έπιμείναμε στά μορφικά γνωρίσματα τής ποίησης τού Βαγενά, διότι είναι έκεϊνα πού όρίζουν τίς διαφορές του άπό τίς γενικές κατευθύν­ σεις τών ποιητών τής γενιάς του, καθιστώντας τήν περίπτωσή του μιά μοναχική, θά λέγαμε, πε­ ρίπτωση. Μέ τήν έξαίρεση, ίσως, τού Κοντού, πού πορεύεται άπό άλλους δρόμους, κανένας άλ­ λος άπό τούς συνομήλικους ποιητές δέν δίνει τό­ ση προσοχή στή μορφή. Χάρη σέ τούτη τή φροντί­ δα ό Βαγενάς πετυχαίνει νά διυλίσει άπό τά ποικιλότροπα στοιχεία πού συνθέτουν τήν έκφραση τής γενιάς του τά πιό ζωτικά καί βιώσιμα, έκεϊνα πού φαίνονται πιό άνθεκτικά στή δύναμη τού χρόνου. Βέβαια τούτη ή φροντίδα δέν είναι χωρίς κινδύνους. Έάν υπάρχει κάτι πού ένοχλεί κάποτε στήν ποίησή του, είναι μιά έμμονή στήν άπομάκρυνση τού περιττού καί στήν άποφυγή τής κενο­ λογίας κάπως μεγαλύτερη άπ’ δ,τι χρειάζεται. Εί­ ναι στιγμές πού ό Βαγενάς προφυλάγεται πολύ, καί οί προφυλάξεις γίνονται όρατές μέσα στό ποίημα. "Ομως οί στιγμές αυτές δέν είναι πολλές καί δέν κατορθώνουν νά διασπάσουν τή συνοχή τής συλλογής του. Τά κύρια θέματα τού Βαγενά καί σέ τούτο τό βιβλίο είναι τά ίδια μέ τών προηγούμενων βι­ βλίων του, ό έρωτας καί ό θάνατος -ό δεύτερος ιδωμένος σχεδόν πάντα μέσα άπό τίς διαπλοκές του μέ τήν έννοια τού χρόνου. Στήν πραγματικό­ τητα πρόκειται γιά ένα καί μοναδικό θέμα, έφό­ σον ό έρωτας παρουσιάζεται τίς περισσότερες 73

φορές μέσα άπό τόν καθρέφτη τής φθοράς πού συνεπάγεται ό χρόνος, ένώ ό θάνατος βρίσκει συ­ νεχώς τήν άναίρεσή του μέ την άχρονική γεύση τής ερωτικής εμπειρίας. Είναι ένα θέμα φυσικά κοινό στην ποίηση, καί άκόμη περισσότερο στούς νεότερους ποιητές μας, πού όμως στον Βαγενά έμφανίζεται μέ τόν ιδιαίτερο παλμό τής θέρμης τής συνδυασμένης μέ τήν ψυχραιμία τής στοχαστικότητας, όπως μάς δείχνει τούτο τό πεζό ποίη­ μα: Δ έν αποτελεί μέρος τής αιώνιας αλήθειας νά φο­ ράς ψηλά τακούνια μενεξεόί μέ χρυσούς κρίκους στις μύτες. Οϋτε νά προσπαθείς ν ’ άποσπάσεις τά πιό ώραϊα μέλη σου άπό τά δόντια τοϋ χρόνου. Πράσινα φύλλα πέφτουν μ έ κρότο κα ί σκεπάζουν τό χώμα. Στό έδαφος φαίνονται περισσότερα άπ ’ δ,τι θά μπορούσε νά φ ανταστεί κανείς. Σκέφτο­ μαι, αν υπάρχει ό θάνατος είναι κυρίως ή επιθυ­ μία του ν’ άνατρέπει τη φυσική τάξη των πραγμά­ των. Δώ σ’ μου τό χέρι σου. Ό χρόνος δέν ψεύδε­ ται κα ί άπό τά τόσα πού άποφαίνεται ίσως κάτι ν ’ άπομείνει

ΠΕΖΟΓΡΑΦΙΑ

φανταστικό διήγημα ή πώς «τό αδύνατο γίνεται πιθανό» ΘΕΟΦΙΛΟΥ ΓΚΩΤΙΕ: Ή νεκρή έρωμένη. Μετ. Γιώργου Κ. Καραβασίλη. ’Αθήνα, ΑΙγόκερως, ■ 1981. Σελ. 90.

«Μιά πού δέν ήμουν άξιος γιά τίποτα, βάλθηκα νά γράφω στίχους». Theophile Gautier, Οϊ Νέοι Γάλλοι.

στό δέρμα σου σάν ένα ελάχιστο ποσοστό άθανα-

«Τά γόνατα τής Ρωξάνης» "Ισως έπειδή ό έρωτας έχει πάρει τήν πρώτη θέ­ ση στήν προβληματική τοϋ Βαγενά ή κοινωνική διάσταση, πού στις προηγούμενες συλλογές ήταν άρκετά έντονη, έχει σέ τούτη τή συλλογή υποχω­ ρήσει. Ό Βαγενάς άποσύρεται τώρα σέ χώρους περισσότερο ιδιωτικούς, όχι όμως καί λιγότερο καθολικούς, άφοϋ οί χώροι αύτοί είναι άπό τά πιό κοινά εδάφη τής άνθρώπινης ευαισθησίας. Ή έμφαση αύτή, καθώς καί ή διάθεση πού τή συνο­ δεύει, νομίζω πώς μάς νομιμοποιεί νά τόν χαρα­ κτηρίσουμε σάν ένα ποιητή κατ’ εξοχήν ερωτικό. Σέ μιά προηγούμενη κριτική μας (Διαβάζω, ’Απρίλιος 1981), μιλώντας γιά τήν πορεία τής τε­ λευταίας ποιητικής γενιάς, είχαμε έπισημάνει τήν άνάγκη νά ελευθερωθεί τό ιδίωμα τών νέων ποιη­ τών άπό τίς προσμίξεις πού έμπόδιζαν τήν ένηλικίωσή του, νά προχωρήσει στήν περισυλλογή πού θά τοϋ έπέτρεπε νά έκμεταλλευθεϊ μέ τόν πιό γό­ νιμο τρόπο ό,τι θετικό έχει κατακτήσει. Τό νέο βιβλίο τού Νάσου Βαγενά, μέ τήν άντίθεσή του στίς προσμίξεις αύτές καί τή συγκέντρωση τής προσοχής στό καίριο καί ούσιώδες, πιστεύουμε ότι είναι γιά τήν ποίηση αυτής τής γενιάς ένα ση­ μαντικό βήμα πρός τήν ωριμότητα. ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΦΙΛ. ΠΕΠΠΑΣ

74

ΓΙΑ τόν αναγνώστη, σχετικά μέ ό,τι άφορά τόν Gautier, ίσως -όπως λέει ό Baudelaire- δέν θά εί­ χε καί τόση σημασία νά ξέρει πώς γεννήθηκε στήν Tarbes (Πυρηναία) τό 1811 (όταν μάλιστα πρό­ κειται γιά άναγνώστη σύγχρονο τοϋ Gautier, πού ζεϊ στό Παρίσι ή τή Γαλλία τοϋ 19ου αιώνα, στη σκιά δηλαδή τοϋ ρομαντισμού, τού Ναπολέοντα στη δύση του, καί πού περνά μετά τήν περίοδο τής άποκατάστασης τής μοναρχίας στήν αύτοκρατορία τού Ναπολέοντα τού Β'). Γιά όλους τούς άλλους όμως άναγνώστες, πού ό χρόνος άπο/ιάκρυνε άναγκαστικά άπό τό συγγραφέα, τήν έποχή, τή χώρα του, μιά σύντομη ματιά στό παρελ­ θόν δέ χάνει κάθε ενδιαφέρον. Μικρό παιδί άκόμα ό Gautier1 βρίσκεται νά ζεϊ στό κρύο Παρίσι, πού τόν δέχεται μάλλον άφιλόξενα μετά τά ηλιόλουστα Πυρηναία. Ή γκρίζα άτμόσφαιρα, ή μεγάλη άγνωστη πόλη καί τό υπο­ χρεωτικό σχολείο πού έρχεται άργότερα, νά ή άρχή μιάς πρώιμης νοσταλγίας γιά έναν πρώτο χα­ μένο παράδεισο τής τρυφερής παιδικής ήλικίας. Ό Ροβινσών Κροϋσος, ό Παύλος κα ί Βιργινία έρχονται νά προσθέσουν καινούρια στοιχεία στά όνειρά του, στούς όρίζοντες τού γαλάζιου, τού πράσινου, τής ξένοιαστης ζωής καί τής φύσης πού συντροφεύει τή χαρά καί τά παιχνίδια. "Ομως ή άντίθεσή άνάμεσα στή φαντασία καί τήν πραγματικότητα άρκεί γιά νά τού έμπνεύσει ιδέες αυτοκτονίας. Τό σχολείο δέν διορθώνει τήν κατάσταση. "Οταν τόν βάζουν εσωτερικό άρρωσταίνει καί οί γονείς του άνήσυχοι τόν παίρνουν άπ’ τό οικο­ τροφείο. Μοναχικός, συνδέεται μέ τόν Nerval καί διαβάζει μέ θαυμασμό τούς Villon, Rabelais. Τά πρώτα του ποιήματα -άπ’ τά όποια δέν βρίσκεται τίποτα- άντλούν τήν έμπνευσή τους άπό μυθολο­ γικές άφορμές. Γιά ένα διάστημα παθιάζεται μέ

τό κολύμπι, άφιερώνει ώρες στην έξάσκηση. Κα­ τόπιν έρχεται ή σειρά της ζωγραφικής στό άτελιέ τού Rioult, όπου ή έπιτυχία του είναι περιορισμέ­ νη κι όπου άνακαλύπτει τη μυωπία του. Γεγονός σημαντικό ή γνωριμία μέ τόν Hugo, ό θαυμασμός, ή πυρετώδης ετοιμασία τοϋ Hernani, δράμα θεα­ τρικό πού προκαλεϊ την εξίσου θεατρική μάχη κλασικών-ρομαντικών καί τήν άναμφισβήτητη νί­ κη τών τελευταίων. Τό 1830 κλείνει μέ τήν έκδοση τών ποιημάτων του Poisies, μικρού τόμου μέ ρόζ εξώφυλλο. Ή στροφή πρός τή λογοτεχνία έχει ολοκληρω­ θεί. Γρήγορα άκολουθοϋν: Albertus, θρύλος θεολογικός, Jeunes-France, σατιρικά διηγήματα, Ma­ demoiselle de Maupin, τής οποίας ό περίφημος πρόλογος πέφτει σάν βόμβα γιά τούς δημοσιο­ γράφους, τούς κριτικούς καί τή μικροαστική κοι­ νωνία. Είναι ή εποχή τής μποέμικης ζωής, χωρίς υποχρεώσεις, χωρίς τήν αναγκαστική δημοσιο­ γραφική συνεργασία. Μερικοί φίλοι χαίρονται μαζί τή ζωή, ζωγράφοι, γλύπτες, λογοτέχνες κι άνταλλάσσουν τίς ιδέες τους γιά τήν τέχνη. Δη­ μιουργούν τή δική τους όαση μέσα στήν καρδιά τοϋ Παρισιού, κοντά στό παλιό Λούβρο. Ά π ό τό 1833 σποραδικά, άλλά κυρίως μετά τό 1835 άρχίζει ή συνεργασία του μέ έφημερίδες καί περιοδικά γιά κριτική λογοτεχνίας καί τέχνης (θέατρο, μουσική, ζωγραφική, γλυπτική). Συνερ­ γάτης τής Presse (ώς τό 1855), τών Figaro, Musie des families, Artiste, Moniteur universel (έπίσημη κυβερνητική έφημερίδα), τής Caricature, τής Re­ vue de Paris καί τής Revue des Deux Mondes, γρά­ φει παντού, κι όπως λέει χαρακτηριστικά ό ίδιος «παντού δπου μπορούσε νά γράψει κανείς τήν έποχή έκείνη». Ενδιάμεσα καί μέχρι τό τέλος δέν παύει νά γράφει διηγήματα, δημοσιευμένα τά περισσότε­ ρα, πρίν εμφανιστούν σέ συλλογές, σέ περιοδικά καί συνήθως σέ συνέχειες: Omphale, La morte amoureuse, La pipe d ’ opium, L e chevalier double, Le pied de momie, La toison d ’or, Fortunio κ.ά. Επίσης ή ποιητική συλλογή La comedie de la mort, καί άργότερα (1845) Espafia. Ταξιδεύει

στήν Ισπανία, Βέλγιο, ’Ιταλία, ’Αλγερία, Ρωσία· άλλά καί στήν ’Αγγλία, ’Ολλανδία, Γερμανία, ’Ελβετία, Κωνσταντινούπολη, Ελλάδα («ή θέα τού Παρθενώνα μέ γιάτρεψε άπ’ τή γοτθική μας άρρώστια»). "Ολες αυτές οΐ έμπειρίες καταχωρί­ ζονται σέ άφθονες σελίδες, σέ τόμους άργότερα. Τά περισσότερα άπ’ τά μπαλέτα του παρουσιά­ ζονται στήν "Οπερα: Giselle, La Peri, Gemma, Sacountala. Τά θεατρικά του έργα, Une larme du Diable, Le tricorne enchante, Pierrot Posthume, La ju ive de Constantine, Regardez mats ne touchez pas, άνεβαίνουν σέ πολλά παρισινά θέατρα. "Αλ­ λη ποιητική συλλογή, Emaux et Camees, καί μυθι­ στορήματα, Les roues innocents, Militura, La Belle Jeuny, Jean et Jeannette, Avatar, Jettatura, Le ro­ man de la momie, Spirite, Le capitaine Fracasse, κι

αύτά πού ό ίδιος παραλείπει, τά διηγήματα μέ φόντο τήν Ελλάδα, τήν Αίγυπτο, τήν Πομπηία ή τή Λυδία, όπως L e roi Candaule, Arria Marcella,

Une nuit de CUopatre, La chaine d ’or. ("Ας μήν ξεχνάμε πώς δέν δίνουμε έδώ παρά μιά σύντομη καί όχι ολοκληρωμένη άποψη τού έργου του. Γιά νά γίνει κάτι τέτοιο θά ’πρεπε νά έπεκταθούμε, καί δέν είναι αύτός ό στόχος μας γι’ αύτό τό σχε­ τικά σύντομο βιογραφικό σημείωμα.) Διακριτικά ό Gautier δέ λέει ούτε λέξη γιά τίς άγάπες του, τήν τύχη καί τ’ άνεβοκατεβάσματά της, τίς δυστυχίες του, τίς άπογοητεύσεις. Δέν μι­ λά έδώ -γιατί τίς έκλεισε παντού μέσα στό έργο του- γιά τήν Carlotta Grisi τήν αιώνια άγάπη, τήν Marie Mattei τή μούσα του, τήν Emesta Grisi σύ­ ζυγο, τίς Estelle καί Judith, κόρες του, τήν πριγκίπισσα Mathilde τή φίλη, καί τίς Zoe καί Emilie, άδελφές καί συντρόφους τών ευτυχισμένων καί τών δύσκολων στιγμών. Τό ίδιο διακριτικά άς άφήσουμε τό συγγραφέα πού φεύγει άθόρυβα στις 23 ’Οκτωβρίου 1872. Οΐ σύγχρονοί του -κι όχι οί πιό άσήμαντοι, Baudelaire, Hugo, Mallarme- βρήκαν τίς σωστές λέξεις γιά τό ταλέντο του, πού.δοκιμάστηκε σχε­ δόν σέ όλα τά είδη τής λογοτεχνίας. "Οσο γιά τούς μετέπειτα, έψαξαν μέ μεθοδικότητα γιά όλα τά έλαττώματα, κάθε είδους άδυναμία στήν έμ­ πνευση, στό ταμπεραμέντο καί στή γραφή. Οί μέν άγνόησαν εντελώς τό πεζό του έργο καί ρίχτηκαν μέ μανία νά κομματιάσουν ό,τι άνήκε στήν ποίη­ ση.2 Οί δέ,3 ενεργώντας άκριβώς άντίθετα, δήλω­ σαν μέ στόμφο κι άποφθεγματικά πώς τού έλει­ παν οί ιδέες, τό βάθος, ή φιλοσοφία καί πώς μοι­ ραία θά ξεχαστεΐ έντελώς, γιατί τού λείπει κάθε φαντασία. 'Υπάρχει ίσως μιά. έξήγηση γι’ αυτές τίς κριτι­ κές, πού έκτος άπό τήν άδικη αύστηρότητά τους

75

είναι τρομερά σχηματικές. Είναι ή ίδια πού προ­ βάλλουν συχνά δσοι καταπιάστηκαν μέ τη μελέτη τοϋ έργου του: ένα συναίσθημα δυσφορίας, μιά άνυπέρβλητη δυσκολία γιά μιά άποψη συνολική. Μιά πλήρης κριτική άποψη καταντά σχεδόν αδύ­ νατη, τόσο τό έργο του είναι ποικιλόμορφο, εκτε­ ταμένο, δχι μόνο σέ σελίδες άλλά καί στό χρόνο, καί είναι γνωστό πόσα λογοτεχνικά ρεύματα καί πόσα γεγονότα διαμόρφωσαν τόν περασμένο αιώ­ να μεταξύ τοϋ 1825 καί τοϋ 1870.

• Είναι φανερό δτι ή πρώτη ώθηση γιά τίς φαν­ ταστικές ιστορίες καί ή κλίση τοϋ Gautier στό εί­ δος αυτό έχουν τήν αρχή τους στό ρομαντισμό. Ή έποχή καί τό χρώμα της είναι τό ιδανικό περιβάλ­ λον -μαζί μέ τά πρόσωπα πού κινούνται γύρω άπό τό συγγραφέα- γιά τήν άνθηση τού τρομαχτι­ κού καί περίεργου αύτού φυτού πού τόσο λίγο ταιριάζει στόν αύστηρά καθορισμένο καί γεωμε­ τρικά σχεδιασμένο -έ la frangaise!- κήπο τής λο­ γοτεχνίας. “Ας μή γελιόμαστε δμως. “Αν ή έποχή εύθύνεται γιά μιά πρώτη στροφή πρός τό φανταστικό, ό Gautier δέν άσχολήθηκε μέ τό είδος μιά όλόκληρη ζωή μόνο καί μόνο γιατί ήταν άπαίτηση τής μό­ δας. Υπάρχει άναντίρρητα μιά προσωπική άνησυχία, σημάδια τής έμπειρίας του, έμμονες ιδέες, φόβοι παράλογοι κι άλλοι λιγότερο συνειδητοί πού ό Freud άργότερα θά ξεσκεπάσει πίσω άπό τά πρόσωπα καί τά φαινομενικά άσήμαντα ή άνεξήγητα γεγονότα: «Τό φανταστικό είναι τό οικείο πού βγαίνει στήν έπιφάνεια καί ενοχλεί». Ό Gautier έγραψε φανταστικά διηγήματα καθ’ δλη τή διάρκεια τής ζωής του (CafeHere 1831, Spirite 1866). Οί νουβέλες τής συλλογής τής Νεκρής ερωμένης (La morte amoureuse) είναι γραμμένες στό διάστημα μιας δεκαετίας, 1831 μέ 1841. Χρό­ νια νιότης, παραγωγικά, διψασμένα γιά ζωή, εμ­ πειρία, γεμάτα θαυμασμό γιά δασκάλους πού άνέβηκαν ήδη ψηλά κι έμπιστοσύνη στό μέλλον. “Αν ό σκοπός του γράφοντας τίς ιστορίες του είναι νά κολακέψει τό κοινό, ή φιλοδοξία του πα­ ρουσιάζεται μάλλον άπερίσκεπτη. Οί Γάλλοι δέν ζοΰν ούτε άναπνέουν μέ τή μαγεία τής μυθολο­ γίας καί τή σκοτεινή όμίχλη πού τόσο θέλγει τούς Γερμανούς ή τούς “Αγγλους. Τό μυστήριο, τό άνεξήγητο δέν είναι γι’ αΰτούς πού, άπόγονοι τού Descartes καί τού Voltaire, σκέφτονται μέ τή μέ­ θοδο τοϋ Δόν Ζουάν τού Μοίίέτε, γιά τόν όποιο «δύο καί δύο κάνουν τέσσερα». 'Η ιστορία τού Φάουστ καί τού Μεφιστοφελή δέν βρίσκει -εκτός άπό σπάνιες έξαιρέσεις- τήν ίδια άνταπόκριση στή Γαλλία. Χωρίς νά είναι άπόλυτα μεσογειακοί -ήλιος, φώς, διαφάνεια- οί Γάλλοι είναι δύσπι­ στοι κι έχουν άφήσει πρό πολλού τόν πρίγκιπα τού σκότους στό Μεσαίωνα. Ό ρομαντισμός εγκαταλείπει τά παγερά καί λι­ τά φαντάσματα, μοναδική παρουσία τού υπερφυ­ σικού στις κλασικές ιστορίες. Μ’ δλο πού ή επι­ χείρηση είναι δύσκολη, ή καινούρια γενιά τών

76

συγγραφέων τού φανταστικού προσθέτει τό δικό της πνεύμα, πού άναστατώνει τούς κανόνες μά ταυτόχρονα φέρνει τά γεγονότα πιό κοντά στόν ήρωά τους ή στόν άναγνώστη, άφού, κατά παρά­ δοξο τρόπο, τό πιό άπίστευτο θέλει νά εμφανίζε­ ται σάν πραγματική έμπειρία. Παρ’ δλη τήν άντίδραση γύρω του καί τό χλιαρό ενθουσιασμό γιά τό παρακλάδι αυτό τής λογοτεχνίας, ό Gautier δέ διστάζει: θ’ άσχοληθεϊ μέ τό μυστήριο. “Ετσι θά γράψει καί τίς τέσσερις νουβέλες τής έκδοσης αυτής, πού έκτος άπό τή θεματική τους ένότητα άντιπροσωπεύουν έπιθυμίες, φόβους, τά­ σεις τού συγγραφέα καί πού σταδιακά άποφασίζει νά έκφράσει. ’Αρχή άπό τήν Καφετιέρα (1831) μέ φανερή τήν έπίδραση τού Hoffmann -τά όνόματα τών ηρώων Angela, Theodore, τό πολύ­ πλοκα άνακατωμένο ντεκόρ, τόσο συμπαθές στό γερμανό συγγραφέα- μόλις ένα χρόνο μετά τή «μάχη», στό θέατρο, τοϋ Hernani τού V. Hugo. Στή Νεκρή έρωμένη (1836) πού έρχεται άμέσως μετά τή Mademoiselle de Maupin (1835) καί δπου, ένώ τά γεγονότα καί οί ήρωες μοιάζουν έκ διαμέτρου άντίθετα, υπάρχει κάτι κοινό στό πά­ θος πού στις δυό περιπτώσεις ζοΰν οί έραστές. “Ενα ή δύο μήνες μετά ό Gautier δημοσιεύει τό άρθρο του γιά τίς Ιστορίες τού Hoffmann στή λο­ γοτεχνική κριτική τής Chronique de Paris. Τέλος, Τό .τόόί τής μούμιας (1840, Le pied de momie) καί Δ ν ό ηθοποιοί γιά ένα ρόλο (1841, Deux acteurs pour un role) καταλαμβάνουν τήν άλλη δψη τού δίπτυχου. Ή πρώτη, άμέσως μετά τήν έπιστροφή τού Gautier άπό τό ταξίδι του στήν ’Ισπανία, λέει άρκετά γιά τίς ικανότητες τού δη­ μιουργού της ν’ άντλεϊ τήν έμπνευση δχι μόνο άπό τά άμεσα βιώματα καί τίς πρόσφατες έντυπώσεις άλλά, χωρίς χρονικά δρια, άπό τίς παντοτεινές άγάπες του. "Οσο γιά τούς «Δύο ηθοποιούς...», έπιτέλους ό διάβολος κάνει τήν εμφάνισή του σάν τόν πραγματικό δαίμονα τής κόλασης, μέ σάρκα καί οστά θά ’λεγε κανείς, κι δχι προστατευόμενος άπό τά κάλλη μιάς μάγισσας, ενός άξιολάτρευτου δανδή ή σάν τήν άόρατη δύναμη πού σπρώχνει άργά άργά μά άνελέητα στήν τρέλα τόν ηρώα τού Onuphrius (1832). Στή χώρα τού φανταστικού ό Gautier γίνεται συνδετικός κρίκος πού ένώνει τόν Hoffmann μέ τόν Poe. Ό πρώτος, «φανταστικοποιός», φανατι­ κός τής λεπτομέρειας τού σκηνικού, τής ρεαλιστι­ κής περιγραφής τών άντικειμένων καί τών χώ­ ρων, δίνει τήν αίσθηση τού περίεργου μέσα άπό τό κομμάτιασμα καί τό άνακάτωμα τού συνόλου. Τό άνεξήγητο γεννιέται άκόμα κι άπ’ τίς λέξεις του. Ό Poe, πιό ψυχρός, μετρημένα λυρικός, δί­ νει τό προβάδισμα στό ρεαλισμό τής ψυχολογικής μελέτης τοϋ ηρώα, τών μεταφυσικών άνησυχιών του στήν άκρη τού βάραθρου δπου ταλαντεύεται θύμα τού ιλίγγου του. Χωρίς νά είναι άπόλυτα πιστός στόν ένα ή μέρος τού άλλου, ό Gautier άναγνωρίζει τόν Hoffmann σάν δάσκαλο καί τόν θαυμάζει, ένώ διαισθάνεται τόν Poe ίσως πρίν γνωρίσει τό έργο του, γιατί υπάρχει μιά ταυτότη­ τα στήν άνησυχία τους, στή σύλληψη τής ιδέας

τοΰ χρόνου, πού είναι σημαντική καί γιά τούς δύο. (Κυρίως γιά δ,τι έγραψε ό Gautier στόν το­ μέα τού φανταστικού μετά τό 1848, χρονιά πού άρχίζουν οί διάφορες μεταφράσεις τού Poe άπ'ό τόν Baudelaire.) "Ας μην ξεχνάμε τόν De Quincey, μέ τόν όποιο ό συγγραφέας έχει σάν κοινό σημείο τήν έμπειρία τών διεγερτικών σάν μέσο γιά νά ξεπεράσει τη μέθη καί τά δράματά της πιό στενά δεμένα μέ τήν πραγματικότητα άπό τίς πα­ ραισθήσεις πού χαρίζει τό δπιο π.χ. Στά τέσσερα διηγήματα τής Νεκρής ερωμένης οί κύριοι ήρωες είναι χαρακτηριστικά νέοι, σχετι­ κά άμαθοι, έτοιμοι γιά κάθε έμπειρία, πού τούς άφήνει σχεδόν πάντα μιά άδιόρατη γεύση μελαγ­ χολίας, δταν δέν πρόκειται καθαρά γιά πίκρα καί άπελπισία. Όταν δλα ξαναπαίρνουν τήν κανονι­ κή όψη τους, δταν ό χρόνος ξαναμπαίνει σάν τή ρόδα στό αυλάκι της άπ’ δπου είχε βγει γιά λίγο, τά πράγματα δέν ξαναγίνονται εύκολα δπως ήταν πρίν. Τίποτα δέν είναι δπως πρώτα: Ή άνεμελιά, ή άγνοια, ή γεύση της ζωής πού δ ήρωας δέν είχε άκόμα δοκιμάσει φτιάχνουν ένα χαμένο παράδει­ σο πού συνεχώς άπομακρύνεται. Ό κανονικός χρόνος άφήνει τή θέση του σ’ ένα χρόνο άγνωστο, «άλλο», πού σύμφωνα μέ τά κρι­ τήρια τής λογικής δέν τοποθετείται πουθενά. "Ονειρο κι έφιάλτης; όχι άκριβώς. Διπλή ζωή, σύγχυση προσωπικότητας, φαινόμενο πού ένδιαφέρει τήν ψυχανάλυση; συχνά. Τό παρελθόν έχει εισβάλει στό παρόν, τόποι μακρινοί γίνονται πρόσκαιρα πατρίδες γιά τόν πρωταγωνιστή. Στό κατώφλι μιας καινούριας ζωής -πού κατά βάθος εύχήθηκε- τού λείπει τό τελευταίο βήμα γιά ν’ άποδράσει: ή παράβαση τού άπαγορευμένου. Ένας πειρασμός στόν όποιο τοΰ είναι άδύνατο ν’ άντισταθεΐ. Ό πειρασμός τών ματιών, τού βλέμ­ ματος, ή «concupiscentia oculorum» τής Γραφής τήν όποια συνειδητοποιεί άπέναντι σέ γυναΐκεςΜέδουσες μέ βλέμμα πού πετρώνει καί μαζί άποκαλύπτει άγνωστους τόπους. "Ας θυμηθούμε τή Νεκρή ίρωμένη: «'Ένα καί μόνο βλέμμα μιας γυ­ ναίκας γεμάτο φιλοφροσύνη, παρά λίγο νά μού

στοιχίσει τήν άπώλεια τής ψυχής μου» ή «πόσο δίκιο είχε ό ’Ιώβ δταν έλεγε πώς είναι άφρων έκείνος πού δέν κλείνει τά μάτια του στόν έξω κόσμο» κι άκόμα «Μήν κοιτάτε ποτέ μιά γυναί­ κα...». Κατά κάποιον τρόπο τό ίδιο συμβαίνει στήν Καφετιέρα καί στό Π όδι τής μούμιας. Τό βλέμμα μαγνητίζεται καί δέν άντιστέκεται. Έτσι ό Theodore τής Καφετιέρας: «Στάθηκε δμως άδύ­ νατο νά μείνω σ’ αύτή τή θέση: [μέ κλειστά τά μάτια καί γυρισμένος πρός τόν τοίχο] τό κρεβάτι μου κουνιόταν (πηγαινοερχόταν) σάν κύμα. Τά βλέφαρά μου τραβιόνταν σπασμωδικά πρός τά πίσω.’Αναγκάστηκα νά γυρίσω καί νά δώ». "Οσο γιά τόν Henrich, στούς Δ ύο ηθοποιούς, παραβαί­ νει τόν κανόνα δπως καί κάθε ηθοποιός (νά είναι άλλος εκτός άπό τόν εαυτό του) άλλά στήν περί­ πτωσή του ξεπερνώντας τά δρια καί προκαλώντας, άφοΰ ή φιλοδοξία του είναι νά πάρει τή θέση τού Σατανά. Τό τελευταίο βήμα έγινε. Μιά διχασμένη ζωή άρχίζει, άνάμεσα στό όνειρο, στό ξυπνητό όνει­ ρο, ενορχηστρωμένη άπό άγνωστες δυνάμεις. Κι δμως, στήν πιό βαθιά παραίσθηση υπάρχει άχνά ή βεβαιότητα πώς δλ’ αύτά έχουν μιά γνώριμη γεύση μακρινής άνάμνησης πού κάποτε ζήσαμε (έμεϊς, ό συγγραφέας, ό ήρωάς του, δέν έχει ση­ μασία) καί μάς άφησε ένα σημάδι πού ό χρόνος βρήκε έτσι τόν τρόπο ν’ άνανεώνει άντί νά σβή­ νει. Πόθοι κρυφοί ή νοσταλγία; Τό έδαφος γίνε­ ται πρόσφορο γιά ότιδήποτε. "Ολα είναι δυνατά στό όνειρο, τά έμπόδια εξαφανίζονται διά μα­ γείας. ’Αλλά τό όνειρο είναι συχνά καί τό άλλο μέρος τής ζυγαριάς, ή άλλη όψη τοΰ νομίσματος, ό χώρος πίσω άπό τόν καθρέφτη, σκοτεινός, άπειλητικός, άγνωστος, χωρίς τόν ήλιο καί τή ζε­ στή σιγουριά τής ήμέρας. Καμιά φορά μεταμορ­ φώνεται σέ λαβύρινθο άπ’ δπου κάθε φυγή είναι άδύνατη δίχως άντίτιμο. Έτσι κομματιασμένος ό Romnald, δυό όψεις, δυό ζωές, όχι πιά αύτή τής νύχτας, πού είναι κατά κανόνα ή προϋπόθεση γιά τό όνειρο, άλλά κι αύτή τής μέρας, χωρίς διάκρι­ ση. πηγαινοέρχεται άνάμεσα σέ δυό πραγματικό-

77

τητες πού ζεί σάν δυό έφιάλτες. Ό θάνατος, τό παρελθόν, ό κόσμος τών πεθα­ μένων εισβάλλουν ένεργητικά καί προβάλλουν δι­ καιώματα στή ζωή. 'Ο κόσμος εμφανίζεται δι­ πλός, καί ή πλευρά πού ώς τώρα έμενε άκίνητη, βουβή, άπαιτεΐ τό λόγο καί τήν κίνηση. Τά δυό στοιχεία μπλέκονται άδιαχώριστα, τό βασίλειο τών δντων καί ή ηγεμονία τών σκιών. Τά άντικείμενα ζωντανεύουν, πορτραίτα, ταπετσαρίες, κα­ φετιέρες καί πρές-παπιέ καί μαζί τους μιά πτυχή τής ζωής βγαίνει άπό κάποιο βάθος ξεχασμένο δπου ό χρόνος τήν είχε προσεκτικά τακτοποιήσει. Ζωντανεύει καί ή Clarimonde πιό όμορφη παρά ποτέ, κι δμως ήταν σίγουρα πεθαμένη (κι ίσως δχι μόνο μιά φορά). Κι αυτό γιατί ένα βλέμμα -τυχαίο;- πού έκλεινε μιά έπιθυμία τήν έβγαλε άπό τήν άγαλμάτινη ακαμψία της. Γιατί, άν ή παράβαση είναι τό τελευταίο σκα­ λοπάτι γιά τό φανταστικό, ή έπιθυμία φτάνει μέ­ χρι τό θάνατο καί ή θέληση ξεπερνά τήν άνυπαρξία. Πυγμαλίων ερωτευμένος μέ τό δημιούργημά του (ή μέ τό εύρημά του) είναι σίγουρο πώς δ μύ­ θος παίζει εδώ πρωταρχικό ρόλο. «Σοΰ δίνω πί­ σω τή ζωή πού γιά μιά στιγμή μοΰ ξανάδωσε τό φιλί σου». «Ξαναβρήκα τό πόδι μου.... Αύτός ό κύριος μοΰ τό ξανάδωσε». Σάν νά μήν υπήρχαν πιά έμπόδια, ό Πυγμαλίων φέρνει τή Γαλάτεια στόν κόσμο του ή τήν άκολουθεί δταν τού προτεί­ νει τόν δικό της. Πυγμαλίων καί Όρφέας, άφοϋ παρά τήν επιμονή καί σάν τραγική τιμωρία γιατί δέν σεβάστηκαν τήν άπαγόρευση (δσο κι αν φαί­ νεται παράδοξο, ή δύναμη πού δίνει τή ζωή, ή ίδια τήν ξαναπαίρνει), ή Ευρυδίκη (είτε ονομάζε­ ται Angela είτε Clarimonde ή Hermonthis) ξαναγυρίζει τελικά στόν κόσμο της κι άποχωρίζεται όριστικά τόν δικό μας. Αύτό εξηγεί τόν μελαγχολικό τόνο τοϋ συγγρα­ φέα. Γιατί γιά τόν Gautier ό αισθησιασμός εϊν’ έδώ γιά ν’ άντισταθμίσει έναν λίγο-πολύ εξομολο­ γημένο μηδενισμό, παράλληλα μέ τόν παρηγορη­ τικό ρόλο τής τέχνης. "Οπως καί ή έκλογή τής αι­ σθητικής του, πιό σύνθετη άπό μιά άπλή παραδο­ χή μιάς κάποιας θεωρίας. Κοινοτυπία -πού έχει δμως τή σημασία της- ό θάνατος είναι πάντα πα­ ρών καί μαζί του ή τελική διάλυση, ή καταδίκη τής ομορφιάς, τής ζωής, ή ίσοπέδωση τών πάν­ των. "Αν μιά συμφιλίωση είναι δυνατή, μιά συγ­ κατάνευση -άλλά δχι άναγκαστική- τών πραγμά­ των δπως έχουν μπορεί νά υπάρξει γιά τόν Gau­ tier, ή λύση είναι μία; τό σχήμα «Ζωή-Γυναίκα, Έρωτας-Θάνατος». ’Ακόμα κι άν ή Γυναίκα εί­ ναι έμμονα καί ορθολογιστικά δεμένη μέ τό Θά­ νατο, μόνος δ Έρωτας γιά τήν Αιώνια Γυναίκα θά μπορούσε νά είναι τό μέσον γιά μιά Ακατόρ­ θωτη συμφωνία, έστω μιά άνακωχή, τής Ζωής μέ τό Θάνατο, τής πραγματικότητας τής "Υλης μέ τό ιδανικό τοϋ Πνεύματος. ”Αν ή τεχνική τής διήγησης πού υιοθετεί ό συγ­ γραφέας είναι κατά προτίμηση ή τής Αναδρομής κι δχι ή τοΰ ταυτόχρονου κι Αν εγκαταλείπει τό πρώτο πρόσωπο γιά νά περάσει στήν Αφήγηση στό τρίτο, είναι γιατί διαλέγει νά κρατά, δπως ό

78

Hoffmann, τό ένα πόδι στήν πραγματικότητα. Δέν παρασύρεται στό ξέφρενο παραλήρημα καί στίς Αχαλίνωτες παραισθήσεις. Μά άπό τήν Αλλη μεριά δέν δίνει ποτέ μιά καθαρή έξήγηση: Δέν πρόκειται γιά Αστυνομικές ή ψυχολογικές ιστο­ ρίες πού κάπου έχασαν τό δρόμο τους. Γιά τόν ευφάνταστο αναγνώστη υπάρχει ή ειρωνεία, τό χιούμορ πού ελαφρύνει τόν τόνο, τό μισοχαμόγελο γιά νά κοροϊδέψει τόν εαυτό του. Φράκτης γιά τήν ύπερβολική σοβαρότητα. Τά κενά, τό στοι­ χείο πού καμιά λογική δέν μπορεί νά έξηγήσει, οί σκοτεινές πλευρές είναι γιά τόν φανατικά λογικό πού καυχιέται πώς γι’ αύτόν τό ύπερφυσικό δέν ύπάρχει. Προλαβαίνει έτσι τό μεθοδικό συλλογι­ σμό καί τήν τρελή φαντασία χρησιμοποιώντας μιά γλώσσα εύλύγιστη στίς Αλλαγές ρυθμού, χρωματι­ κά πλούσια καί παντοδύναμη, γιατί μέ τή σειρά της συμβιβάζει τά Αντίθετα. Πέρα δμως άπό τήν τεχνική, γιά τό συγγραφέα, τούς φόβους καί τίς έμμονες ιδέες του, ή στροφή σ’ έναν κόσμο γιά πολλούς Ανύπαρκτο, γι’ Αλλους παράλογο, στοιχειωμένο ή μαγικό, είναι μιά πλά­ για Αρνηση τής πραγματικότητας καί τής Ανθρω­ πότητας δπως είναι ρεαλιστικά. Καί μιά φυγή ύποσυνείδητη -Αφού ένα καλύτερο αύριο είναι χίμαιρα- σ’ έναν τόπο διαφορετικό, στό βασίλειο τοϋ ονείρου καί τών θαυμάτων. Ή έλληνική έκδοση τής συλλογής τής Νεκρής ερωμένης Αφήνει μιά περίεργη γεύση: τοΰ ικανο­ ποιητικού πού δέν έφτασε ώς τήν όλοκλήρωσή του. Κι δχι μόνο γιά τόν Αναγνώστη πού θά μπο­ ρούσε νά διαβάσει τό πρωτότυπο ή πού θά έπιχειροΰσε τή σύγκριση τών δύο κειμένων. Μιά άπό τίς κριτικές πού έγιναν συχνά κλισέ δσον Αφορά τόν Gautier -άλλά πού είναι καί πρός τιμήν του, άναγνωρίζοντάς του... κάποιο ταλέντο!- είναι δτι καλλιέργησε ύπερβολικά τό ύφος, τή γλώσσα καί τήν πλαστική της, μ’ άλλα λόγια δτι θυσίασε τά πάντα στό λόγο καί περιφρόνησε τό «βάθος». Ό ίδιος δέν άρνήθηκε ποτέ τή σχεδόν παθολογική άγάπη του γιά τή μορφή, τέλεια καί τελειωμένη, Απαραίτητο ύπόβαθρο γιά τήν ιδέα. Έμεινε πιστός στή θεωρία του: ό συγ­ γραφέας πού δέν μπορεί νά έκφράσει ότιδήποτε, πού βρίσκεται ξαφνικά Ανήμπορος νά δώσει ζωή σέ μιά ιδέα, δσο Απίθανη ή Ασύλληπτη κι άν εί­ ναι, δέν είναι συγγραφέας. ΓΓ αύτόν «ό εξωτερι­ κός κόσμος ύπάρχει» καί οί λεπτομέρειες έχουν τή σημασία τους γιατί «οί λεπτομέρειες είναι τό πάν· χωρίς αυτές δέν ύπάρχει ιστορία». Νά γιατί ή μετάφραση τού Γιώργου Καραβασίλη Αφήνει μερικά κενά κι ένα συναίσθημα Ανικα­ νοποίητου. 'Ο ρυθμός τής φράσης του είναι σω­ στός, οί λέξεις, συχνά, εύαίσθητα διαλεγμένες. Τό κλίμα είν’ έδώ, θά ’λεγε ό Gautier. ’Αλλά ή λε­ πτομέρεια... Γαλλισμοί δοσμένοι κατά λέξη κα­ θώς κι εκφράσεις πού δέ λένε τίποτα, λέξεις μέ τήν Αρχική τους σημασία πού δέν είναι δμως αύτή τού κειμένου, άλλες μεταφρασμένες λάθος, παρα­ νοήσεις καί παρερμηνείες Αφήνουν τόν Αναγνώ­

στη άμήχανο. ’Αδεξιότητες βαραίνουν τό κείμε­ νο, καί πότε πότε, όταν ή μετάφραση γίνεται δύ­ σκολη, ό μεταφραστής άρκεΐται στό κατά προσέγ­ γιση ή άπλά άφαιρεϊ μία ή περιρσότερες φράσεις. Ά ν οί συντομεύσεις ή οί παραλείψεις είναι άναγκαΐες, τό ελάχιστο χρέος άπέναντι στό συγ­ γραφέα είναι νά έπισημαίνονται. Σκοπός μας όμως δέν είναι νά φορτώσουμε τό μεταφραστή μέ όλα τά άδικα τού κόσμου, ούτε νά τόν περάσουμε άπό δίκη. Είναι μόνο κρίμα γιατί δέν έφτασε σ’ ένα τελικό άποτέλεσμα πιό ξεκάθα­ ρο, πολύ πιό κομψό καί, τό πιό σημαντικό, πιστό, πιστό στό πνεύμα τού συγγραφέα -άν καί κανείς δέν μπορεί νά άπαιτήσει άπό κάποιον νά μετα­ μορφωθεί σέ πνεύμα άλλου. Αύτά συμβαίνουν μόνο στίς φανταστικές ιστορίες, κι ήταν ένα χα­ μόγελο συνενόχου, ένα φιλικά πειρακτικό νεύμα στό Γιώργο Καραβασίλη. Κυρίως γιά τά σημεία όπου κατάφερε νά ξεφύγει άπό τίς τανάλιες τού μεταφρασμένου κειμένου, έκεί πού ξεχνάμε πώς άρχικά τό ’γράψε κάποιος σέ άλλη άπ’ τή μητρική μας γλώσσα. "Οταν ή άγωνία του μάς παρασέρνει καί τό γέλιο μας δέν άντιστέκεται στό χιούμορ Ή έκδοση είναι προσεγμένη, έλκυστική, ό πρό­ λογος άπαραίτητος, ή ιδέα τής εικονογράφησης περίφημη. (Θά ήταν άκόμη καλύτερα άν είχαμε λεπτομέρειες γιά τό ζωγράφο καθώς καί γιά τή φωτογραφία τού Gautier στήν άρχή τού βιβλίου. Είναι φωτογραφία τού Nadar;) Ή εικόνα έναρμονίξεται μέ τό κείμενο καί υποβάλλει άνεπαίσθητα τόν άναγνώστη, οδηγώντας τον σ’ ένα φανταστικό άκόμη πιό μακάβριο καί πιό σκοτει­ νό άπ’ αύτό τού Gautier. Πολύ καλή ή πρωτοβουλία -καί χρειάζεται νά ένθαρρυνθεί- τής παρουσίασης στό έλληνικό άναγνωστικό κοινό τού Gautier καί μάλιστα μέ τήν προσέγγισή του άπό τήν πλευρά τού φανταστικού διηγήματος. "Οταν οί γάλλοι έρευνητές θέτουν άκόμη τό ερώτημα ποιος πραγματικά είναι ό Gautier καί ποιά ή θέση του στή γαλλική λογοτε­ χνία, πίσω καί πέρα άπό τίς φτιαχτές φήμες καί τά έτοιμα παλιωμένα κλισέ, άξίζει ή Νεκρή ερω­ μένη ν’ άποτελέσει άφετηρία γιά άλλους πολλούς σταθμούς στό έργο του. ΜΑΡΙΑ ΚΑΣΑΜΠΑΛΟΓΛΟΥ 1. Γιά ΐή βιογραφία τοϋ Gautier Ακολουθώ κυρίως τό σύντομο βιογραφικό άρθρο πού Ιδωσε ό συγγραφέας καί πού δημοσιεύτηκε στήν Illustration στίς 9 Μαρ­ τίου τοϋ 1867.

2. G. Lanson, Histoire de la Litterature frangaise, Paris: Hachette, 1952. «Ούτε λυρικός, ούτε ρήτορας, κοντα­ νασαίνει. Φτωχή εύρηματικότης, άπό ευαισθησία μη­ δέν, μέτρια έξυπνάδα [φιλοσοφική]». Ή άλήθεια-εΐναι δτι στή σ ’νέχεια τοϋ άρθρου του δέν τοϋ άρνείται ένα όρισμένο ένόιαφέρον καί μιά σημασία γιά τή γαλ­ λική λογοτεχνία.

3. Ε. Faguet, Etudes littiraires sur le dix-neuvieme siecle. Πρόκειται γιά τόν πιό φανατικά Απόλυτο. Στόν κατά­ λογο θά μπορούσαμε νά προσθέσουμε καί τόν Ε.

Scherer, τόν F. Brunetiire, τόν A. Gide καί τόν G. Ρί-

ΠΕΖΟΓΡΑΦΙΑ

ξαναπλάσιμο ένός μύθου ΧΑΝΣ ΜΑΓΚΝΟΥΣ ΕΝΊΣΕΝΣΜΠΕΡΓΚΕΡ: Τό σύντομο καλοκαίρι τής Αναρχίας. Μετ. Νί­ κου Δεληβοριά. ’Αθήνα, Όδυσσέας, 1981. Σελ.

331.

«Κανείς συγγραφέας δέ θ’ άποφάσιζε νά γράψει τήν ιστορία τής ζωής τοϋ Ντουρρούτι. Θά έμοιαζε μέ πε­ ριπετειώδες μυθιστόρημα». Η. Έρενμπουργκ

ΑΥΤΟ τό βιβλίο αρχίζει μέ τήν κηδεία τού ήρωα. Ένας όλόκληρος λαός, λαός τής επανάστασης, οί εργάτες τής Βαρκελώνης, κηδεύουν τόν Μπουεναβεντούρα Ντουρρούτι. Ένας συλλογικός πόνος καί μιά θλίψη κοσμοϊστορικής έντασης πού δέν άφήνει άδιάφορη τή φύση. Μιά ξαφνική κατακλυσμιαία βροχή δέν επιτρέπει νά ταφεί ό νε­ κρός. Ή σωρός του άποσύρεται στό νεκροθάλαμο (γιά νά ταφεί τήν επομένη μέρα) ένώ έξω λυσσομανάει τό σύμπαν. «Ή ζωή του ήταν ύπέροχη, /καί τά στοιχεία έτσι ταιριαγμένα μέσα του / πού θά μπορούσε ή Φύση νά ’σκωθεΐ νά είπεί /στόν κόσμον δλον, “τούτος ήταν άντρας!”» (Σαίξπηρ ’Ιούλιος Καίσαρ). Γιατί έτσι κηδεύονται φυσιο­ γνωμίες μυθικές σάν τόν Ντουρρούτι. Τδια δπως τόν καιρό τού 'Ομήρου, δπου καθώς ό Άχιλλέας κείτεται νεκρός στήν άκρογιαλιά καί τόνε κλαϊνε οί ’Αχαιοί, σηκώνεται μιά βουή άπό τή θάλασσα κι έρχεται ή μάνα του ή Θέτιδα μέ τίς νύμφες της άπό τά βάθη τών βυθών γιά νά τόνε θρηνήσει. «Πρέπει νά ξαναπλαστεϊ ή ύπαρξη τού άντρα, πού είναι νεκρός εδώ καί 35 χρόνια καί ή κληρο­ νομιά του περιορίζεται “σέ μιά άλλαξιά εσώρου­ χα, δυό πιστόλια, ένα ζευγάρι κυάλια κ’ ένα ζευ­ γάρι γυαλιά ήλιου”». Αύτό τό πρόβλημα θά προσπαθήσει νά λύσει έδώ ό Έντσενσμπέργκερ. "Ομως πώς νά ξαναζωντανέψει ό Ντουρρούτι; Μήπως μέσα άπό τά σφραγισμένα άρχεΐα καί τίς βιβλιοθήκες, κάτω άπό τό μεγεθυντικό φακό τού έπαγγελματία ιστορικού; Κάτι τέτοιο θά ήταν φο­ βερά άχαρο, άν όχι άχρηστο, έφόσον ντοκουμέν­ τα έλάχιστα διασώζονται κι άν υποθέσουμε πώς προσκομιστούν μ’ όλο τό κύρος τής αύθεντίας τους, ούτε θά πρόσθετον ούτε θά άφαιρούσαν -άσε πού ό Ντουρρούτι δέν τά πήγαινε ποτέ καλά μέ γραφειοκρατίες καί τέτοια. Τό πλάσμα πού θά

79

Χάνς Μάγκνονς Έντσενσμπέργκερ

γεννιότανε μέ τούτη τή μέθοδο, δσο επιστημονικά καταξιωμένο κι &ν ήταν, δέ θά μπορούσε νά συγκριθεΐ μέ τόν πάντοτε ζωντανό Ντουρρούτι τού μύθου καί της προφορικής διήγησης. Ουσιαστικά δέν μπαίνει θέμα νεκρανάστασης. ’Άραγε πεθαί­ νει ποτέ ένας Ντουρρούτι; Έτσι ό Έντσενσμπέρ­ γκερ άνοίγει τ’ αύτιά του στό «ομαδικό στόμα», πού άποτελεΐται άπό άμέτρητα στόματα πού μι­ λάνε γιά τό «στρατηγό τών άναρχοσυνδικαλιστών» καί πού ποτέ δέ θά πάψουνε νά μιλάνε γι’ αύτόν είτε ψευδόμενα συνειδητά ή άσυνείδητα, είτε συγκαλύπτοντας, είτε άποκαλύπτοντας, είτε ύμνολογώντας, είτε καθυβρίζοντας καί συκοφαν­ τώντας. Ανοίγει τ’ αύτιά του σ’ αύτές τίς «ιστο­ ρίες» άπ’ όπου βγαίνει ή 'Ιστορία τού Λαού καί διηγείται τό «σύντομο καλοκαίρι τής άναρχίας» μέ τόν τρόπο τών ραψωδών: συρράπτοντας «τό μυθιστόρημα σάν ένα κολάζ πού περιλαμβάνει ρεπορτάζ καί λόγους, συνεντεύξεις καί διακηρύ­ ξεις· πού τροφοδοτείται μέ γράμματα, περιγρα­ φές ταξιδιών, άνέκδοτα, προκηρύξεις, πολεμικές σημειώσεις έφημερίδων, αυτοβιογραφίες, πλακάτ καί μπροσούρες. Ή άντιθετικότητα δμως τών μορφών παρουσιάζει μόνο τά ρήγματα πού άποτελοΰν τό υλικό. Ή άναδημιουργία μοιάζει μέ πάζλ πού τά κομμάτια του άφήνονται νά προσαρ­ μοστούν τό ένα στό άλλο. Ακριβώς στά στοιχεία τής εικόνας πρέπει νά έπιμείνεις. "Ισως έκεί νά βρίσκεται ή άλήθεια πού γιά χάρη της γίνεται ή διήγηση χωρίς οί διηγούμενοι νά τό ξέρουν». Μ’ αύτή τή λογική «φτιάχνει» τό βιβλίο του γιά τόν Ντουρρούτι ό Έντσενσμπέργκερ, ένα βιβλίο πού «είναι γραμμένο περισσότερο άπό μιά φορά, κι άπό πολλούς... Ό άναγνώστης είναι ένας άπό αυτούς, ό τελευταίος πού διηγείται αύτή τήν ιστορία». Καί πάει λέγοντας, δέν ύπάρχει τέλος.

80

Αφού ή άλήθεια, ή τόσο βαθύτατα έκτιμώμεγή «άντικειμενική» άλήθεια, θά λάμψει άπό τίς έπιμέρους άλήθειες τού καθενός: μιά διαρκώς έμπλουτιζόμενη «Φυλλάδα τού Μεγαλέξαντρου» πού θ’ άντιπαρατίθεται, μέ τήν έγκυρότητα βιβλι­ κής αιωνιότητας, στήν ταπεινή, μετριόφρονα μέ­ χρι παροξυσμού έγκυρότητα τής επιστημονικής ιστορίας, πού πάντοτε θά άμφιβάλλει γιά τόν έαυτό της. Ό Ντουρρούτι άξιώνεται καί μέ τό παραπάνω σάν ήγέτης αύτή τήν «άέναη άνοιχτή συζήτηση» γιά τή ζωή καί τή δράση του. Βγαλμένος άπό τά σπλάχνα τού καταλάνικου προλεταριάτου, άφιερώνεται άπό τήν εφηβεία του στήν επανάσταση καί άγωνίζεται γιά τή συντριβή τού καπιταλι­ σμού. Δέν ανέχεται τήν παραμικρή άπόκλιση άπό τίς άρχές καί τό δραμά του. Δέν χρησιμοποιεί μη­ χανισμούς καταπίεσης γιά νά έπιβληθεϊ στίς μά­ ζες -άλλωστε αύτό τό τού άπαγορεύει ή άναρχική του ιδεολογία- καί λειτουργεί σάν φυσικός ήγέ­ της μέ τήν προσωπική του άξια πού έπιβεβαιώνεται καθημερινά καί στήν παραμικρότερη χειρονο­ μία του, ίσος άνάμεσα στούς ίσους, δπως οί άρχηγοί τών ’Ινδιάνων, πού τό μοναδικό προνόμιο πού άπορρέει άπό τήν πρωτοκαθεδρία τους είναι τό προνόμιο νά βαδίζουν επικεφαλής τής φυλής τους στή μάχη. Θά μπορούσε κανείς θεωρώντας τήν πολιτικοστρατιωτική του δράση νά τού κατα­ λογίσει άφέλεία καί στενότητα όριζόντων. Όμως πρόκειται γιά άφέλεια πού θά μπορούσε νά κατα­ λογιστεί έξίσου στό Βρούτο, στό Ροβεσπιέρο, στούς κομουνάρους τού 1870, στό Λένιν. Είναι αύτή ή άφέλεια πού χαρακτηρίζει τήν ίδια τήν ούσία τής επανάστασης καί πού τής δίνει ένα με­ γαλείο άνθρώπινης εύπάθειας διαφοροποιώντας την άπό άνάλογες ιστορικές στιγμές δπου έκρήγνυνται οί πόθοι, άπάνθρωπα, σάν τυφλά φυσικά φαινόμενα: ή φωτεινή πίστη πώς τώρα θά λυθούν μονομιάς δλες οί άντιφάσεις τής άνθρώπινης κοι­ νωνίας καί τής άνθρώπινης φύσης πού δέν κατορ­ θώθηκε νά λυθούν εδώ καί χιλιάδες χρόνια. Γιά τόν Ντουρρούτι έκείνο πού μετράει είναι ό θρίαμ­ βος τών ιδεών του, ή επίτευξη τών έπαγγελιών τού άναρχισμού, ή εξάλειψη κάθε μορφής έξουσίας καί καταπίεσης. Οί σκοποί καθορίζουν καί τά μέσα γιά τήν πραγμάτωσή τους. Ό σκοπός δέν άγιάζει τά μέσα. Αύτή τήν άρχή θά τήν τηρήσει ό Ντουρρούτι άκόμα κι δταν ή επανάσταση άρχίσει νά άμφισβητείται δυναμικά πλέον άπό τό σταλι­ νισμό τού ΚΚΙ καί τών ρώσων συμβούλων του πού θέλουν πάση θυσία νά τήν έξαφανίσουν προκειμένου νά διατηρηθεί ή άφηρημένη συμμαχία τής έργατικής τάξης (στό βαθμό πού τήν έκπροσωπεϊ ό μηχανισμός τού ΚΚΙ) μέ τήν άστική τάξη, πιστεύοντας πώς μέ τίς διαρκείς ύποχωρήσεις άπέναντι στούς άστούς καί τή σοσιαλδημοκρατία θά νικηθεί ό Φράνκο καί μεταθέτοντας τήν επα­ νάσταση γιά μετά τή συντριβή τού φασισμού. Οί άναρχικοί τής CNT έχουν διαφορετική γνώμη, δμως ή άδήριτη ιστορική άναγκαιότητα καί ή διε­ θνής συγκυρία θά τούς ώθήσουν σιγά σιγά κι αύτούς στό συμβιβασμό, θ’ άρνηθοΰν μία μία τίς θέ­

σεις τους καί θά φτάσουν νά δεχτούν νά συμμετάσχουν στην κυβέρνηση τής Μαδρίτης, άλλάζοντας την άντιεξουσιαστική τους συνείδηση μέ έκείνη τού υπουργού. Στό βαθμό πού συντελεϊται αυτή ή «προδοσία», γιά τόν Ντουρρούτι δεν μένει τίποτε άλλο άπό τό νά δρίσει «μέτρο έπαναστατικότητας» τόν εαυτό του, επιδεινώνοντας μέ μιά περήφανη οργή την κατάσταση άπόγνωσης στήν όποια έχει βρεθεί βλέποντας την επανάσταση νά ξεπουλιέται καί δλα έκεϊνα γιά τά όποια δίνει τή ζωή του ό λαός νά προδίδονται. «Ή κατάσταση στη Μαδρίτη εί­ ναι άσχημη, σχεδόν χωρίς έλπίδα. Ά ς πάμε λοι­ πόν νά πεθάνουμε. Δέν μάς μένει τίποτε άλλο άπό τό νά πεθάνουμε στή Μαδρίτη», λέει στους άντρες του προτού άναχωρήσει γιά νά ένισχύσει μέ την περίφημη φάλαγγά του την άμυνα τής πολιορκημένης πρωτεύουσας πού κινδυνεύει άπ’ τούς φασίστες. Εκεί θά τόν βρει ό θάνατος κάτω άπό άδιευκρίνιστες συνθήκες: «Πέθανε όπως μό­ νο οί κακοποιοί ή οί ήρωες πεθαίνουν, άπό τό χέρι ένός κακοποιού πού τού είχε γυρίσει την πλάτη». Ό θάνατός του, θάνατος άπίστευτος, «θά τού δώσει ένα ιδιαίτερο πολιτικό βάρος μέ τό όποιο πρέπει νά λογαριαστούν ακόμα καί οί πιό έπιτήδειοι σκακιστές τής Realpolitik. Δέ θά τού έναντιωθοΰν. Θά προσπαθήσουν μάλιστα ν’ άντλήσουν κεφάλαιο άπό τήν προσωπικότητά του, ιδιαίτερα τώρα πού εκείνος είναι νεκρός καί δέν μπορεί νά άμυνθεί». Γιατί ό Ντουρρούτι άκόμα περισσότερο καταξιώνεται σάν ήρωας μέ τό διφο­ ρούμενο θάνατό του, όπως π.χ. ό Καραϊσκάκης, ή ό Βελουχιώτης, στή συνείδηση τών μαζών. Μιά νίκη ίσως νά μήν τού έδινε τόση φήμη, δσο τό τέλος του, πού «δρά σάν οιωνός καί σάν υπο­ χρέωση» καί πού σημαίνει καί τό τέλος τού άναρχοσυνδικαλιστικού κινήματος στήν ’Ισπα­ νία. ’Από τό σημείο αύτό άρχίζει ό μύθος. Καί μέ τέτοιους μύθους καλύτερα νά μήν τά βάζει κανείς. Συνθέτουν τό «λόγο» πού προϋπο­ τίθεται γιά νά ξεσπάσει ή επαναστατική πράξη. "Εναν άπ’ αυτούς τούς μύθους ζητάει νά ξαναπλάσει ό Έντσενσμπέργκερ γράφοντας αύτό τό μυθιστόρημα. Καί ξετυλίγει «μιά διήγηση πού ξε­ περνά κατά πολύ τό πρόσωπο τού άτόμου. Περι­ λαμβάνει τό περιβάλλον, τή συμπεριφορά σέ συγ­ κεκριμένες καταστάσεις, χωρίς τίς όποιες δέ νοεί­ ται τούτο τό πρόσωπο. Τό φτιάχνει ή κοινωνική του άκτινοβολία, πού άναμεταδίδει δλες του τίς πράξεις, τίς δηλώσεις του καί τίς επεμβάσεις. "Ολα δσα έχουν εξιστορηθεί γιά τόν Ντουρρούτι είναι βυθισμένα στό δικό της ιδιαίτερο φώς». Φώς μιάς περασμένης έποχής, μυθικής σάν δλες τίς μεγάλες έλπιδοφόρες έποχές τής ιστορίας, δπου στό κέντρο της δρά καί πάσχει ό ήρωας, ό άνθρωπος πού δέν είναι ό έαυτός του, άλλά ένα κράμα άπό έκατομμύρια έαυτούς, σάρκα άπό τή σάρκα τών μαζών, συνισταμένρ τών μύχιων πό­ θων τους, ό ήγέτης πού βγάζει τό λαό του άπό τή μιζέρια οδηγώντας τον στήν «έφοδο ενάντια στούς ούρανούς». Ό άρχηγός πού δέν προδίδει ποτέ τούς οπαδούς του.

Τό βιβλίο τού Έντσενσμπέργκερ, ντοκυμαντέρ αύτής τής «έφόδου», έχει «κινηματογραφηθεί» μέ τή μεγαλύτερη τιμιότητα πού μπορεί νά δείξει ένας φακός: χωρίς διάθεση άπομυθοποίησης: «Ό άναδημιουργός χρωστά τήν αυθεντία του στήν άγνοια. Δέν γνώρισε τόν Ντουρρούτι, δέν ήταν μαζί του, δέν ξέρει τίποτε καλύτερα». ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΜΕΝΙΔΗΣ

ΠΕΖΟΓΡΑΦΙΑ

ή προφητική γραφή τοϋ Φλωμπέρ ΓΚΥΣΤΑΒ ΦΛΩΜΠΕΡ: Ή αισθηματική Αγω­ γή. 'Ιστορία ένός νέου. Μετ. Παν. Μονλλά. ’Αθήνα, Όόνσσέας, 1981. Σελ. 469.

«Καί σάν νά μήν έφταναν δλα αυτά, υπήρχε καί ό σοσιαλισμός!... οί θεωρίες του... τρομοκράτησαν τούς άστούς... δημιούργησαν άγανάκτηση μέ τό μί­ σος έκεϊνο πού προκαλεϊ μέ τήν έμφάνισή της κάθε ιδέα άπ’ τό γεγονός καί μόνο δτι είναι ιδέα, μίσος άπ’ δπου αύτή άντλεΐ άργότερα τή δόξα της, μίσος πού κάνει τούς έχθρούς της πάντοτε κατώτερούς της, δσο μέτρια καί νά ’ναι ή ιδέα τούτη.»

ΑΝ είχαν καταλάβει τήν «Αισθηματική άγωγή» δέν θά συνέβαιναν δλα αύτά, είχε πει ό Φλωμπέρ μπροστά στά έρείπια τού Κεραμεικού τό 1871. 'Όμως, δπως συνήθως συμβαίνει, τά λόγια τών συγγραφέων επαληθεύονται άπό τό χρόνο καί δέν άκούγονται τότε άκριβώς πού χρειάζεται ν’ άκουστοΰν. ’Ηταν ένα παράπονο τού Φλωμπέρ ή «άποτυχία» τής «Αισθηματικής άγωγής». Σέ γράμμα του στόν Τουργκένιεφ (1 Αύγούστου 1874) γράφει: «’Απορώ πώς δέν κατάλαβαν αύτό τό βιβλίο». Ρομαντικός, ρεαλιστής, νατουραλιστής, ό Φλωμπέρ είναι κάτι άπ’ δλα αυτά κι δλα μαζί τή στιγμή πού βιώνει τή βαριά μοίρα τού συγγρα­ φέα, προσδιοριστική πάντα τής επιθυμίας του νά πεί τήν άλήθεια δίνοντας ταυτόχρονα, δπως συμ­ βαίνει μ’ αύτό τό βιβλίο, τήν εικόνα μιάς σύγχυ­ σης κοινωνικής, πολιτικής καί αισθηματικής. Μιάς έποχής δπου οί έπαναστάσεις πού συντελοΰνται διαψεύδουν κάποτε τούς ίδιους τούς επαναστάτες. «’Ενώ κήρυττε τήν άδελφοσύνη στούς συντηρητικούς καί τό σεβασμό τών νόμων στούς σοσιαλιστές, οί πρώτοι τόν είχαν πυροβο-

81

έκφράζει μέ τό λόγο του πίστη κι έλπίδα. Άπό τήν άλλη πλευρά, ή ίσοπεδωτική άστική αρχή τής επιβίωσης, μέ τήν οποία έρχεται ό συγγραφέας σέ καίρια σύγκρουση, δέν έχει περιθώρια γιά επαλη­ θεύσεις ή διαψεύσεις, έτσι καθώς στερείται κάπο­ τε τελείως τήν προφητική δυνατότητα. Ή άστική αυτή αρχή νικιέται άπό τό ιδανικό τής «ιδέας» πού ενώνει τόν κόσμο γύρω άπό τό ίδιο κέντρο καί τόν τοποθετεί σέ στόχους πού καταξιώνουν τήν άνθρώπινη άξια: «Γύρισε κ α ί τούς φώ ναξε κραόαίνοντας τό τουφέΖήτω ή Δημοκρατία. ...ό Φρεντερίκ κι α ς μ ή στάθηκε πολεμιστής ένιω­ σε τό γαλατικό τον αίμα νά βράζει. ’Ηταν μαγνη­ τισμένος άπό τόν ενθουσιασμό τών μαζών. Ρου­ φούσε μ έ ηδονή τόν ταραγμένο αέρα, γεμάτο άπό τίς άναθνμιάσεις τής πυρίτιδας· κι ώστόσο ριγο ύ­ σε α π ’ τήν πλημμύρα μιας απέραντης Αγάπης, μίας τεράστιας κ α ί παγκόσμιας στοργής, σάν νά είχε χτυπήσει στό στήθος του ή καρδιά ολάκερης τής Ανθρωπότητας».

Γουσταϋος Φλωμπέρ

λήσει μέ τουφέκι, οί άλλοι είχαν φέρει σκοινί νά τόν κρεμάσουν». "Ομως ό δημιουργός-συγγραφέας, γνώστης διαψεύσεων δ ίδιος, τήν ίδια στιγ­ μή πού τίς σκιαγραφεί δέν παραιτεϊται άπό τήν πίστη του. Έτσι τό βιβλίο αυτό, ενώ είναι ένα αύτοβιογραφικό χρονικό πού συγκαταλέγει μέσα του τήν άνάπτυξη μιάς πληθωρικής ερωτικής φύ­ σης, άποτελεΐ ταυτόχρονα ένα ιστορικό καί κοι­ νωνικό ντοκουμέντο κι ίσως ή θεματική του πολυπλοκότητα νά τό ’κάνε δυσνόητο στήν εποχή του. Τό θέμα είναι αν καί σήμερα μπορεί νά θεωρηθεί τό ίδιο δυσνόητο κι άν σήμερα είναι δυνατό πιό εύκολα νά έπισημανθούν οί άλήθειες πού τότε προσδιόριζε. Ό Παν. Μουλλάς, στό έξοχο δοκί­ μιο πού προτάσσει στό κείμενο, γράφει πώς τό μυστικό τής έπιβολής του θά πρέπει νά άναζητηθεί «σέ δ,τι καινούριο βρίσκει σ’ αύτόν ή εποχή μας». Καί βέβαια είναι ή προφητική δύναμη τής γραφής πού μάς σταματάει. «Αύτό πού μέ θλί­ βει», γράφει ό Φλωμπέρ στή Γεωργία Σάνδη, «εί­ ναι ή θηριωδία τών άνθρώπων, ή πεποίθηση πώς μπαίνουμε σέ μιά ηλίθια εποχή. Θά γίνουμε ώφελιμιστές...». Δέν χρειάζεται βέβαια νά πούμε πώς υπάρχουν πολλοί τρόποι προσέγγισης ένός λογοτεχνικού έρ­ γου. "Ομως άξίζει τόν κόπο νά έπισημάνουμε τήν άλήθεια πώς ό συγγραφέας κι δ λόγος του θά διαψεύδονται πάντα ώς ένα σημείο, άφοΰ είναι ό χρόνος αύτός πού δικαιώνει τό έργο καί τόν προ­ φητικό λόγο, επειδή άκριβώς οί άνθρωποι τής έποχής συχνά δέν μπορούν. Ή προσωπική διά­ ψευση τού συγγραφέα έγκειται στό γεγονός ότι

82

Στό κέντρο αύτό φτάνει ό ήρωας τού βιβλίου καί μέσα άπό τόν έρωτα πού τόν ένώνει μέ τόν κόσμο. "Ομως αξίζει σήμερα ιδιαίτερα νά προσε­ χθούν μερικές μνείες πού έπιβεβαιώνονται συνε­ χώς ιστορικά κι έπαληθεύεται ή άναγκαιότητά τους. Χαρακτηριστική είναι ή παρακάτω άποψη, πού γράφτηκε σχεδόν πριν ένα αιώνα άλλά οί κα­ τακτήσεις πού έχουν γίνει στόν τομέα αύτό δέν είναι άκόμη όσο θά έπρεπε έπαρκεΐς: «... ή γυναί­ κα έπρεπε νά έχει τή θέση της στό κράτος. ’Άλλο­ τε οί Γαλάτισσες νομοθετούσαν, τό ίδιο καί οί Άγγλοσαξόνισσες· οί γυναίκες τών Υρόν έπαιρ­ ναν μέρος στήν Κυβέρνηση. Τό πολιτισμικό έργο ήταν κοινό. "Επρεπε δλες νά τό συντρέχουν καί νά ύποκαθιστούν τελικά τόν εγωισμό μέ τήν άδελφοσύνη, τόν άτομικισμό μέ τή συνεργασία, τόν κατακερματισμό μέ τήν υψηλή παιδεία». Έξω δμως άπό τήν προφητική δύναμη τής γρα­ φής τού Φλωμπέρ θά πρέπει νά σταθούμε σ’ έκείνη τήν ιδιαίτερη κι άπαράμιλλη γοητεία τής γρα­ φής του, πού δημιουργεί ένα κλίμα ερωτικής προ­ σέγγισης σέ κάθε έκφανση ζωής. Δέν είναι μόνο μιά γοητεία τής Γαλλίας τής έποχής εκείνης, καί ιδιαίτερα τού Παρισιού, είναι ή ίδια ή ζωή πού πάλλει μέσα σ’ αύτές τίς σελίδες. Τελειώνοντας, άς έπισημάνουμε τήν ορθότητα τής προειδοποίησης πού υπάρχει στήν εισαγωγή, σύμφωνα μέ τήν όποια τό νόημα δέν είναι δοσμέ­ νο έσαεί άλλά κερδίζεται καί άναδημιουργείται αδιάκοπα. Επίσης πρέπει νά πούμε πώς τό έργο, έτσι όπως μεταφράζεται καί μάς δίδεται μέ τήν εισαγωγή, τή χρονολογία, τίς σημειώσεις καί τή βιβλιογραφία, άποτελεΐ κυρίως μιά σημαντική συμβολή στόν φιλολογικό χώρο. ΕΛΕΝΗ ΔΑΜΒΟΥΝΕΛΗ

παράρτημα Σ τ ις ιη /.ίό ε ς τ ο ν « Π α ρ α ρ τ ή μ α τ ο ς » σ χ ο λ ιά ζ ο ν τ α ι ο υ α ε ν δ ια φ έ ρ ο ν τ α β ιβ λ ία δ έ ν 'π α ρ ο υ σ ιά ­ ζ ο ν τ α ι στη ν « ’Ε π ιλ ο γή » . Τά β ιβ λ ία ε π ιλ έ γ ε ι ή Σ ύ ν τ α ξ η τ ο ύ π ερ ιο δ ικ ο ύ . Γ ρ ά ψ ο υ ν ο ί Κ ώ σ τα ς Κ α λη μ έρ η ς, Ε λ ένη Κ ο ρ ο ντ ζή , Χ α ρ ά Λ ο υ κ ά κ ο ν , Γ λ ύ κ α Μ α ρ κ ο π ο ν λ ιώ τ ο ν , Κ. Ρ ο ύ φ ο ν κ α ί Μ . Σ τ α σ ιν ο π ο ν λ ο ν .

ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ

κι άν άκόμη πρόκειται νά φτάσουμε στό συμπέ­ ρασμα πώς δέν πρέπει νά φιλοσοφούμε. Μ. Σ.

Εισαγωγή στη φιλοσοφία ΧΡΗΣΤΟΥ ΓΙΑΝΝΑΡΑ: Σχεδίασμα εισαγωγής στη φιλοσοφία. Τεύχος δεύτερο. ’Αθήνα, Δόμος, 1981. Σελ. 285.

ΜΕ τό δεύτερο αύτό βιβλίο (πού μετριόφρονα δ συγγραφέας τό άποκαλεϊ «τεύχος», ύπαινισσόμενος, ίσως, τό χαρακτήρα τού έργου του ώς διδα­ κτικού εγχειριδίου) συνεχίζεται μιά πολύ Αξιο­ πρόσεκτη προσπάθεια προσέγγισης καί ερμηνείας τών φιλοσοφικών προβλημάτων. Τό περιεχόμενο τού βιβλίου έξαντλεΐ τό κεφάλαιο «Τό όντολογικό έρώτημα», μέ τά Ακόλουθα έπιμέρους κεφάλαια: Όντικός καί όντολογικός προσδιορισμός τού εί­ ναι, Ελευθερία καί Αναγκαιότητα, Ή κοσμική διάσταση τού υπαρκτού. Δυό σημεία είναι εμφανή σέ ολόκληρο τό βι­ βλίο: ή στέρεη γνώση τής άρχαίας έλληνικής φι­ λοσοφικής σκέψης καί ή ένημέρωση τού συγγρα­ φέα στά σύγχρονα φιλοσοφικά ρεύματα τής Ευ­ ρώπης. Βέβαια ή ένασχόληση μέ τά θέματα αυτά περνάει μέσα άπό μιά έντονα προσωπική οπτική πού φαίνεται νά άκουμπάει πιό πολύ σέ θεολογικούς προσανατολισμούς (πολύ συχνή είναι ή προσφυγή τού συγγραφέα στά πατερικά κείμενα). Γιά τόν άναγνώστη πού δέν διαθέτει μεγάλη εξοι­ κείωση μέ τέτοιου είδους έργασίες, θά πρότεινα ένθερμα τήν Ανάγνωση καί μελέτη τού τελευταίου μέρους τού βιβλίου, πού έχει τόν τίτλο «Τό κάλ­ λος», κεφάλαιο στό όποιο έξετάζεται σέ «συντομογραφική διερεύνηση», όπως γράφει ό Γιανναράς, τό πρόβλημα τής αισθητικής μέσα σέ φιλοσο­ φικά πλαίσια. Είναι πολύ ευχάριστο τό γεγονός δτι κατά τά τελευταία χρόνια παρουσιάζεται μιά έντονη συγ­ γραφική δραστηριότητα στόν τομέα τής φιλοσο­ φίας στή χώρα μας καί έμφανίζονται συχνά Αξιο­ πρόσεκτες έργασίες πού διεκδικοΰν τήν προσοχή μας. Ή φιλοσοφική σκέψη είναι μιά Αναγκαιότη­ τα. "Οσο κι άν ή καθημερινή προβληματική βρί­ σκει διεξόδους σέ πρακτικές λύσεις, ή μεταφυσι­ κή Ανάγκη ζεΐ μέσα μας. Πρέπει νά φιλοσοφούμε,

ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΑ

Ένστικτο καί επιθετικότητα ΑΓΚΝΕΣ ΧΕΛΕΡ: Ένστικτο καί ίπιθετικότητα. Μετ. Γιάννας Νικολίτσα. ’Αθήνα, Όδυσσέας, 1981. Σελ. 224.

«...ΑΝ ό άνθρωπος δέν έχει καμιά έμφυτη παρόρμηση, χαρακτηριστική τού είδους, ούτε έχει καί κανένα επιθετικό ένστικτο· έπομένως, άπό καθαρά άνθρωπολογική άποψη, δέν Αποκλείεται (δηλαδή είναι δυνατή) μιά Ανθρωπότητα πού νά μήν χαρακτηρίζεται άπό τήν έπιθετικότητα. Ή Ανθρωπολογία μπορεί νά εξηγήσει: ό άνθρωπος Αντιδρά πάντα μέ ολόκληρη τήν προσωπικότητά του στά “έρεθίσματα” τού “εξωτερικού κόσμου”· συνεπώς δέν άποκλείεται (δηλαδή είναι δυνατή) μιά Ανθρωπότητα δπου τά άτομα θά μπορούν νά ξεχωρίζουν λογικά Ανάμεσα στά Απευθυνόμενα σ’ αύτά αιτήματα καί κανόνες μέ κριτήριο τήν άξια τους καί τό ρόλο τους χωρίς ν’ Αντιδρούν σ’ αύτά μέ τήν έπιθετικότητα ή τήν άπάθεια», γράφει στό τέλος τής μελέτης της «Ένστικτο καί έπιθετικότη­ τα» ή Άγκνες Χέλερ. Ή μελέτη αύτή είναι μιά εισαγωγή σέ μιά μαρ­ ξιστική κοινωνική Ανθρωπολογία καί ή Χέλερ έξετάζει τίς βασικές τάσεις τής θεωρίας τών έν­ στικτων σέ σχέση μέ τήν έπιθετικότητα καί παίρ­ νει θέση ένάντια σ’ δλες τίς μορφές Ανθρωπιστι­ κού νεοδιαφωτισμού, πού δσοι τίς υποστηρίζουν πιστεύουν δτι μπορούν νά έξαλείψουν τήν έπιθε­ τικότητα μέ τήν ήθική διδασκαλία. Ή συγγραφέας τού σημαντικού αύτοΰ βιβλίου γεννήθηκε στή Βουδαπέστη τό 1929. 'Υπήρξε μα­ θήτρια τού Λούκατς καί μετά βοηθός του στό πα­ νεπιστήμιο, άπ’ δπου τήν έδιωξαν τό 1956 γιατί υποστήριζε τίς «λαθεμένες καί ρεβιζιονιστικές»

83

ιδέες τού δασκάλου της. ’Από τό 1963 μέχρι τό 1973, πού τήν άπέλυσαν καί έγκαιέλειψε τήν Ουγγαρία, υπήρξε έρευνήτρια στό ’Ινστιτούτο Κοινώνιολογίας τής ουγγρικής ’Ακαδημίας ’Επι­ στημών. Γ. Μ.

Πολιτική-κυβέρνηση-δίκαιο

ΠΟΛΙΤΙΚΗ

ΚΩΣΤΑ ΣΗΜΙΤΗ: Πολιτική-κνβέρνηση-όΙκαιο. ’Αθήνα, Καστανιώτης, 1981. Σελ. 100.

Από τήν Ελλάδα στην Αντιελλάδα ΓΙΩΡΓΟΥ ΑΛ. ΜΑΓΚΑΚΗ: ’Από τήν ’Ελλάδα στήν ’Αντιελλάδα. Άθήνα-Κομοτηνή, Σάκκονλας, 1981. Σελ. 128.

«ΕΚΕΙΝΕΣ οί Κυριακές στό σπιτικό τών δυό άτυχων άνθρώπων μ’ έμαθαν τί θά πεϊ γλυκιά ώρα». «Τώρα δέν βρίσκομαι σ’ ένα κρατητήριο. Κάπου δμως φαίνεται πώς είμαι πεταμένος». Γράφει ό Γ. Α. Μαγκάκης, κι αισθάνεται την άνάγκη νά σκεφτεϊ έξαρχής τή ρίζα του. «Γιατί αισθάνομαι ξανά τήν άνυποχώρητη άνάγκη νά ψάξω νά βρώ τη ρίζα μου. Αυτή πού μπορεί νά μέ κρατήσει έξω άπό τήν περιδίνηση πού μέ περι­ βάλλει. Τήν περιδίνηση πού μέ βάζει στόν κίνδυ­ νο νά λέω ψέματα. Νά μιλώ γιά Ελλάδα χωρίς νά ξέρω γιά τί μιλώ. Ποιάν Ελλάδα;» ’Αντιμέτωπος λοιπόν ό συγγραφέας μέ διάφο­ ρα είδη καί συνήθειες πού εύδοκιμοϋν καί στόν τόπο μας. Άπληστους λάτρεις τού Μαμωνά, ύπηρέτες τής μεγαλοστομίας, νάνους πολιτικούς, πού χειρίστηκαν τά κοινά σάν άσχετοι πιλότοι. Αύτούς πού ήρωοποίησαν τήν άπανθρωπία, κάνον­ τας λιτανείες στή χυδαιότητα, έκθέτοντάς μέ άκριβό εισιτήριο τήν ύποκρισία. Αυτούς πού άσέλγησαν στό σώμα τής χώρας, τούς άπάτριδες πού ’καναν φροντιστήρια πατριδογνωσίας λεηλα­ τώντας ταυτόχρονα τήν πολιτιστική κληρονομιά μας. Αύτούς, τέλος, πού σέ συνεργασία μέ άγνώμονες έκαναν πράξη πολιτική τό ρεζίλεμα άπλών άνθρώπων σέ δημόσιους χώρους, σκορπώντας άμορφωσιά, ψυχική καχεξία, διασπώντας τήν κοινότητα γιά νά στήσουν τίς άγροτοπόλεις· κάτι άνάμεσα σέ άσιατικό τρόπο παραγωγής καί μον­ τέρνο παραλήρημα. Αύτά άνάγκασαν τό συγγραφέα νά ξαναθυμηθεί. Κι δπως τότε στό κρατητήριο έτσι καί τώρα έπρεπε νά άναζητήσει έξαρχής μιά έξήγηση. Αυ­ τοκριτική; Αυτογνωσία; Δοκιμασία μνήμης καί ήθους; Όταν τό όμορφο κακοφορμίζει, παρα­ μορφώνεται, κακοποιείται άπό μυωπικούς άχρείους, κακοαναπτύσσεται, οφείλεις ν’ άνασκουμπωθείς, νά ξανατοποθετηθείς, νά καταγγείλεις, άλλά καί κάτι πολύτιμο άκόμα: νά ξαναθυμηθείς αύτή τήν όμορφιά πού κάποτε σ’ έκανε ν’ άγωνιστείς. Κ. Κ.

84

ΠΟΛΙΤΙΚΗ

«ΣΤΟ κείμενο πού άκολουθεί προσπάθησα νά πε­ ριγράφω κριτικά θεσμούς τής κοινωνίας μας. Ή γνώση τους συσκοτίζεται σήμερα άπό τήν κυρίαρ­ χη ιδεολογία πού τρέφει ψευδαισθήσεις, δδηγεΐ σέ λαθεμένες έπιλογές καί δημιουργεί έτσι ένα πρόσθετο φράγμα στήν κοινωνική άλλαγή», γρά­ φει διευκρινιστικά γιά τό κείμενο τού βιβλίου του ό Κώστας Σημίτης. Τό βιβλίο αύτό άποτελεΐται άπό άρθρα πού πρωτοδημοσιεύτηκαν στόν τύπο. ’Αναλύοντας κριτικά θέματα όπως ή δομή καί ή λειτουργία τής κυβέρνησης, ή έννοια (καί οί συ­ νέπειες) τής προεδρικής δημοκρατίας καί τής δη­ μοκρατικής προεδρίας, ό μύθος καί ή πραγματι­ κότητα τής άνεξάρτητης δικαιοσύνης, τό δίκαιο καί ή πολιτική καί ή προστασία τού καταναλωτή, ό Κ. Σημίτης μάς δίνει μιά σαφή εικόνα τής κυ­ ρίαρχης ιδεολογίας πού χρόνια τώρα διέπει (καί ταυτόχρονα άποτελεί έναν άπό τούς άνασταλτικούς της παράγοντες) τήν έλληνική κοινωνία σέ δλες της τίς έκφάνσεις. Γραμμένα μέ ύφος άπλό καί λιτό, μέ σαφήνεια καί γνώση, τά κείμενα αύτά γίνονται κατανοητά άπό τόν κάθε άναγνώστη. Διαβάζοντάς τα κανείς διαπιστώνει δτι τό «κακό» είναι βαθιά ριζωμένο στόν τόπο μας καί θά χρειαστεί σίγουρα πολλή παιδεία, πολλή προσπάθεια καί πολύς χρόνος γιά τόν προσδιορισμό καί τόν εξοστρακισμό του. Γ. Μ.

ΠΟΛΙΤΙΚΗ

Πολιτισμός καί κοινωνική έξέλιξη ΜΙΧΑΛΗ ΔΩΡΗ: Πολιτισμός καί κοινωνική έξέλιξη- ’Αθήνα, Γνώση, 1981. Σελ. 398.

ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΑΣ ό συγγραφέας τού βιβλίου αύτοϋ, έχει άσχοληθεί άκόμα μέ τήν ποίηση καί τήν πολιτική. Ή παροχή στοιχείων ταυτότητας κρίνεται άπαραίτητη, γιατί άπό τίς σελίδες τού βιβλίου περνάει ό άνθρωπος μέ τήν τριπλή του ιδιότητα: τού έπιστήμονα (ατά κείμενα πού άπτονται προ­ βλημάτων άρχιτεκτονικών ή δομικών γενικότε­ ρα), τού ποιητή, πού δέν παραλείπει νά καταφεύ­

γει στό στίχο γιά νά συμπληρώσει τό γραφτό του, καί τοΰ πολιτικού άνδρα, τού «εντός των τειχών», πού άγωνίστηκε καί άγωνίζεται γιά την επιβολή μιάς ιδεολογίας. Τό βιβλίο είναι μιά δημόσια συγκεντρωτική πα­ ρουσία τής πνευματικής πορείας καί τής άγωνιστικής του συμμετοχής. "Οπως μάς πληροφορεί ό συγγραφέας άπό τήν εισαγωγή, άλλα καί δπως διαπιστώνουμε μόνοι μας διαβάζοντάς το, τό βι­ βλίο περιέχει κείμενα περίπου μιάς δεκαετίας, άπό τό 1972 μέχρι σήμερα, πού άναφέρονται στόν ιδεολογικό άγώνα τού ΠΑΣΟΚ. Είναι «κείμενα γιά διάφορες “πρακτικές” χρήσεις... γραμμένα γιά νά διαβάζονται (συχνά γιά νά άκούγονται) άπό μή ειδικούς». Περιλαμβάνει εισηγήσεις σ έ. συνέδρια, όμιλίες σέ πολιτιστικούς φορείς, άρθρα σέ έφημερίδες καί περιοδικά, έπιφυλλίδες, ειση­ γήσεις γιά ζύμωση καί συζήτηση μέ κομματικές διαδικασίες. Τά κείμενα δένονται βέβαια κάτω άπό τόν γενι­ κό τίτλο «πολιτισμός καί κοινωνική εξέλιξη», πού τό φάσμα του είναι πολύ πλατύ, άλλά στερούν­ ται, νομίζω, συνοχής. ’Αποτελούν περισσότερο άθροισμα παρά σύνολο. Ή παρατήρηση έχει άπλώς διαγνωστικό καί όχι άξιολογικό χαρακτή­ ρα. Μιά καί ό Μ. Δωρής είναι ένταγμένος στό ΠΑ­ ΣΟΚ καί οι θέσεις του είναι «γνωστές καί όμολογημένες», είναι φυσικό νά περνάνε στά γραφτά του οί πολιτικές κατευθύνσεις πού ύπηρετεΐ καί πού τόν εκφράζουν, άκόμα καί ή πολιτική γλώσ­ σα (εσωτερική δόμηση, όριζόντιος καί κάθετος διαχωρισμός, πρόβλημα τών σχέσεων τής υλικής βάσης τής κοινωνίας κ.ά.). "Ομως δέν είναι δογ­ ματικός ούτε άκαμπτος καί οί λύσεις πού προσ­ φέρει δέν είναι μονόδρομες. Βλέπει άνοιχτά καί άσκεί κριτική, όπου χρειάζεται, άκόμα καί αυτο­ κριτική. Ή γραφή του είναι συστηματική, άν καί κάπο­ τε πολύλογη. Μέ τή διευκρίνιση έννοιών πού κά­ νει, τήν κατάταξη, τήν άρίθμηση, τήν παροχή πρόσθετων πληροφοριών καί τήν πλουσιότατη καί χρηστική βιβλιογραφία στό τέλος, ξεκαθαρί­ ζει τά πράγματα. Γενικά τό βιβλίο δίνει τήν εικόνα τοΰ πνευματι­ κού άνθρώπου πού πασχίζει γιά τά κοινά, πού είναι μέσα στά πράγματα καί πολλά νιώθει νά μάς καίνε. Μ. Σ.

ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ

Σχολικός επαγγελματικός προσανατολισμός ΕΥΣΤΑΘΙΟΥ Γ. ΔΗΜΗΤΡΟΠΟΥΛΟΥ: Σχολι­

κός έπαγγελματικός προσανατολισμός. 'Αθήνα, Έγνατία, 1981. Σελ. 349.

ΕΡΓΑΣΙΑ πού δέν άπευθύνεται σέ έκπαιδευτικούς μόνο είναι τό σύστημα πού προτείνει ό Εύστάθιος Γ. Δημητρόπουλος, καθηγητής φιλό­ λογος, τής παιδαγωγικής καί τής ψυχολογίας, κα­ θηγητής τής παιδαγωγικής σχολής τής ΣΕΛΕΤΕ. Γι’ αύτό καί δέν καλύπτει μόνο τόν προσανατολι­ σμό στό σχολείο, δπως επίσης δέν άναφέρεται Αποκλειστικά στό «μαθητή», άλλά στό «άτομο». Φιλοδοξία του, νά προσφέρει δσο τό δυνατόν πληρέστερη κάλυψη τής περιοχής γνώσης πού χα­ ρακτηρίζεται σάν προσανατολισμός καί συμβου­ λευτική. Χρήσιμο βοήθημα γιά τό σύμβουλο, τόν εκπαιδευτή, τό γονέα, τό μαθητή καί τόν πολίτη. Είναι αΰταρκες, σχολαστικό στήν άνάπτυξη τής μεθοδολογίας τού άντικειμένου καί βασίζεται στήν πείρα καί τή θεωρητική έμπειρία τού συγ­ γραφέα, ενώ συνοδεύεται άπό μιά πλουσιότατη βιβλιογραφία. Μέ λίγα λόγια, έργασία πού συμ­ βάλλει θετικά στήν προαγωγή τή ιδέας τού σχολι­ κού επαγγελματικού προσανατολισμού στό σχολι­ κό καί εξωσχολικό χώρο.

ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ

Παιδαγωγική ψυχολογία ΑΧ ΙΑ. Γ. ΚΑΨΑΛΗ: Παιδαγωγική ψυχολογία. Θεσσαλονίκη, ’Α φοί Κνριακίόη, 1981. Σελ. 515.

ΦΙΛΟΔΟΞΗ προσπάθεια γιά ένα σύγχρονο, πλή­ ρες, ολοκληρωμένο βιβλίο πάνω στήν «Παιδαγω­ γική ψυχολογία» κάνει ό Άχιλ. Γ. Καψάλης καί μάς δίνει έναν τόμο πού στίς 500 σελίδες του πε­ ριλαμβάνει δλο τό βασικό ύλικό αύτής τής επι­ στήμης. ’Από τίς άρχικές έννοιες ως τή νοημοσύ­ νη καί τή μάθηση, τή σχέση τους μέ τή δημιουργι­ κότητα καί τό περιβάλλον, τήν κληρονομικότητα, τούς τρόπους τής μάθησης, τήν κοινωνική μάθη­ ση, τούς παράγοντες πού επιδρούν σ’ αυτήν, τά κίνητρα γιά τή μάθηση, τή μνήμη, καθώς καί μιά μελέτη γύρω άπό τό σύγχρονο χώρο μάθησης, τήν τάξη μέ τά στοιχεία πού τήν άποτελοΰν, τά χαρα­ κτηριστικά της, τή θέση της στίς ύπόλοιπες κοι­ νωνικές όμάδες, τούς τρόπους πού λειτουργεί σή­ μερα κι ένα σωρό άλλα θέματα πού ενδιαφέρουν καί τούς γονείς καί, περισσότερο, τούς έκπαιδευτικούς. Λίγα βιβλία είχαμε στήν 'Ελλάδα πού νά φτά­ νουν σέ ένημέρωση, βαθιά έξέταση τού θέματος αύτό τό βιβλίο καί νά δίνουν τόσο ούσιαστική βοήθεια στόν παιδαγωγό, παίρνοντας πάντα υπό­ ψη τήν προσωπικότητα καί τήν ψυχική υγεία τού μαθητή. Θίγει άκόμα τό πολυσυζητημένο σήμερα

85

πρόβλημα τοϋ τρόπου βαθμολογίας καί αξιολόγη­ σης τών μαθητών βάσει τών πιό σύγχρονων μεθό­ δων καί τών τελευταίων μελετών πού έχουν γίνει διεθνώς πάνω σ’ αύτά τά τόσο «ευαίσθητα» παι­ δαγωγικά θέματα. Νομίζω πώς οποίος άσχολεΐται μέ τό δύσκολο έργο τής άγωγής θά βρει στην «Παιδαγωγική ψυ­ χολογία» τοϋ Άχιλ. Γ. Καψάλη ένα συμπαραστά­ τη πού άν δεν δίνει έτοιμες λύσεις στά διάφορά προβλήματα, δίνει όμως τρόπους πού βοηθούν στή λύση τους, άνάλογα μέ τίς περιστάσεις. Ε. Κ.

ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ

Ή λαϊκή μας αρχιτεκτονική ΓΛΑΥΚΟΥ Μ. ΜΑΡΚΟΠΟΥΛΟΥ: Ή λαϊκή μας αρχιτεκτονική. ’Αθήνα, Έπικαιρότητα, 1981. Σελ. 109.

ΕΝΑ «έγχειρίδιο» γιά τη λαϊκή μας άρχιτεκτονική μπορούμε νά πούμε πώς είναι τό βιβλίο τού Γλαύκου Μ. Μαρκόπουλου «Ή λαϊκή μας αρχι­ τεκτονική». Καί είναι γραμμένο μέ περισσή ευαι­ σθησία κι άγάπη γιά τήν τέχνη, καί κυρίως γιά τήν τέχνη καί τήν παράδοση αυτού τού τόπου, πού φαίνεται νά ’χει μελετήσει βαθιά. Τά πρώτα

κεφάλαια άφιερώνονται στήν ιστορία τής άρχιτεκτονικής μας, στό τί συντέλεσε στήν άνάπτυξή της, ποιές επιδράσεις δέχτηκε, πώς διαμορφώθη­ κε καί μέ ποιά πρόσθετα στοιχεία στό πέρασμα τών αιώνων. Στή συνέχεια ό συγγραφέας επιμένει στίς άρχιτεκτονικές ιδιομορφίες μερικών περιο­ χών τής πατρίδας μας: τής "Υδρας, δπου περι­ γράφει μερικά άξιοπαρατήρητα κτίρια (οικίες Κουντουριώτη καί Βούλγαρη, Λιμεναρχείο), τών Σπετσών, μέ σημαντικό έκπρόσωπο τής ντόπιας άρχιτεκτονικής τό σπίτι τής Μπουμπουλίνας, τού Τρίκερι, τής Πελοποννήσου, γιά νά τελειώσει μέ μερικές άκόμα γενικές παρατηρήσεις. Τό ένδιαφέρον βέβαια ενός τέτοιου βιβλίου εί­ ναι άναμφισβήτητο. Τού λείπει δμως κάτι άπαραίτητο σ’ αύτού τού είδους τά έργα, πού «εισά­ γουν» τόν άναγνώστη σέ κάποιο θέμα: ή σαφή­ νεια. Έτσι, ένώ γράφονται σημαντικά κι ένδιαφέροντα πράγματα, ό άναγνώστης κουράζεται, δυσφορεϊ καί μπερδεύεται άπό τήν έλλειψη τά­ ξης, κεφαλαίων (δηλαδή μιάς πιό στρωτής διάτα­ ξης πού θά βοηθούσε), τίς έπαναλήψεις. Γι’ αυ­ τούς τούς λόγους γίνεται μάλλον δυσπρόσιτο σέ μιά μεγάλη μερίδα άναγνωστικοΰ κοινού, παρ’ δλο πού μέ λίγη καλή θέληση δσοι ένδιαφέρονται πραγματικά μπορούν, παρακάμπτοντας αύτές τίς δυσκολίες, ν’ άνακαλύψουν δτι δίνει μερικά βα­ σικά στοιχεία γιά τό θέμα του. Καί γι’ αύτά άκριβώς τά στοιχεία περιμένουμε τή μελέτη πού, δπως μάς πληροφορεί ό ίδιος ό συγγραφέας, θά επακο­ λουθήσει. Ε. Κ.

ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΑ

Ή Ελλάδα πού φεύγει ΔΗΜΗΤΡΗ ΠΑΠΑΔΗΜΟΥ: Ή Ελλάδα πού φεύγει. Λεύκώμα, άριθ. 2. ’Αθήνα, Νέα Σύνορα, 1981. Σελ. 221.

Η ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΚΗ τέχνη άργησε νά διαδοθεί στόν τόπο μας. Έτσι, ένώ σ’ δλο τόν κόσμο υπάρ­ χουν φωτογραφίες ξένων περιηγητών καί καλλι­ τεχνών άπό τήν Ελλάδα στίς άρχές τοϋ αιώνα, παρόμοιες εργασίες Ελλήνων είναι πολύ λίγες, καί λιγότερες άκόμα δταν αύτές είναι συγκεντρω­ μένες γύρω άπό ένα θεματικό άξονα, ώστε νά σχηματίζουν ένα λεύκωμα, δπως είναι τό βιβλίο τού Δημήτρη Παπαδήμου «Ή Ελλάδα πού φεύ­ γει»· Στόχος τού Παπαδήμου είναι ή άποτύπωση τών άνθρώπινων δημιουργημάτων καθημερινής τέ­ χνης ενός πολιτισμού πού χάνεται ή άλλάζει. Σπί-

Κρήτη. Τοπόλια. Είσοδος σπιτιού μέ πέτρινη σκάλα

τια, εκκλησίες, παράθυρα, ύπέρθυρα, σκάλες, καμινάδες, περιστερώνες, φούρνοι, τσουκάλια, πιάτα, κεντήματα, έκφράσεις, πού πρώτα κάλυ­ ψαν ξωτικές ανάγκες καί μετά μορφοποιήθηκαν καί στολίστηκαν μέ τό καλλιτεχνικό ένστικτο τού λαϊκού δημιουργού, μπολιασμένο άπό την ελληνι­ κή φύση καί θρησκεία. Στό μεγαλύτερο μέρος τής Ελλάδας, ήπειρωτικής καί νησιωτικής, έστρεψε τό φωτογραφικό του σκόπευτρο ό Παπαδήμος, μέ προτίμηση δμως τά κυκλαδίτικα νησιά (δικαιολογημένη άλλωστε καί κοινή ή προτίμηση πολλών καλλιτεχνών). Σέ ορισμένα κτίσματα, τά έντονα κοντράστ τού άσβεστωμένου τοίχου καί τών σκούρων παράθυ­ ρων δίνουν έναν άσυνήθιστο όγκο καί βάθος, πα­ ράλληλα όμως, μέ τίς γραμμένες άπό τή φωτο­ σκίαση καμπύλες επιφάνειες καί γωνιές, ελαφρύ­ νουν πολύ τό βάρος τους. Ένα πρόσθετο στοιχείο πού πετυχαίνει ό Παπαδήμος μέ τόν τρόπο οργά­ νωσης τού θέματός του είναι μιά αίσθηση μονα­ ξιάς καί πρόσφατης εγκατάλειψης τών άντικειμένων άπό τό συμπλήρωμά τους, τόν άνθρωπο. Τό ίδιο ισχύει καί γιά τίς άνθρώπινες φιγούρες καί πρόσωπα, πού στίς φωτογραφικές τους στιγμές δέν τίς ξεχωρίζουμε άπό τά κτίσματα καί τούς πέ­ τρινους τοίχους. Σκαμμένη γή τό πρόσωπό τους. Παράθυρα βαθιά τά μάτια τους. Ό Παπαδήμος άσφαλώς έχει άποψη γιά τό θέ­ μα του καί τόν τρόπο φωτογράφισής του, κι αυτό φαίνεται άπό τήν πρώτη εικόνα καί τεκμηριώνε­ ται ώς τήν τελευταία. Μιά άκόμα διάσταση πού θά βοηθούσε πολύ στό διάβασμα τής εικόνας θά ήταν ή χρονολογία λήψης, πού άτυχώς απουσιάζει· έτσι θά εκτιμού­ σαμε περισσότερο τήν εργασία τού καλλιτέχνη καί θά μπορούσαμε νά διακρίνουμε τήν Ελλάδα πού έφυγε άπό τήν Ελλάδα πού φεύγει... Τό νά συμπληρώσουμε ότι τό βιβλίο κυκλοφο­ ρεί σέ 5 γλώσσες μέ τά έλληνικά, ότι ό Παπαδή­

μος εργάστηκε στό υπουργείο Τύπου καί Τουρι­ σμού τού αιγυπτιακού κράτους γιά πολλά χρόνια, ότι πρόσφερε τίς υπηρεσίες του στό Μουσείο Λαογραφίας κί έχει στό ενεργητικό του σειρά φω­ τογραφικών εκθέσεων κι ότι έχει παρουσιάσει 26 βιβλία, πού θά θέλαμε νά γνωρίσουμε καί νά τά δούμε άλλά οι τίτλοι τους δέν άναγράφονται που­ θενά στό βιβλίο του (όπου θά έπρεπε νά υπάρ­ χουν, μαζί μέ τά βιογραφικά του στοιχεία), νομί­ ζουμε ότι είναι δευτερεύοντα μπροστά στίς 230 φωτογραφίες πού κυριολεκτικά μιλάνε μόνες τους γιά τό δημιουργό τους. ’Αξίζει έδώ νά σημειωθεί ότι ή κατατοπιστική καί ποιητική συνάμα εισα­ γωγή τού βιβλίου άνήκει στόν άρχιτέκτονα Ο. Δουμάνη. "Αραγε θά συγκινηθεϊ τό άναγνωστικό μας κοι­ νό νά άγοράσει αύτό τό θαυμάσιο λεύκωμα, όταν, πολλοί άπό μάς, δέν πάει πολύς καιρός πού ξεκρεμούσαμε τή γιαγιά μας καί τόν παππού μας, φωτογραφημένους μέ τά άγροτικά -καί πολύ τί­ μια- ρούχα τους; Γ. ΓΑΛΑΝΤΗΣ

ΚΛΑΣΙΚΗ ΠΑΙΔΕΙΑ

Κωμωδίες τού ’Αριστοφάνη AR1STOPHANIS. Comoediae. Vol. I καί II. Lipsiae, Teubner, MDCCCLXXXVI. 'Αθήνα, Παπαζήσης, 1981. Σελ. 351 + 334.

ΕΙΝΑΙ άξιέπαινη ή πρωτοβουλία τών εκδόσεων Δ. Ν. Παπαδήμα νά έπανεκδώσουν φωτοτυπικά μερι­ κούς συγγραφείς άπό τίς εκδόσεις Teubner. Έτσι, μετά άπό άλλα έργα (όπως τού Λουκιανού καί τού Ησιόδου), παρουσιάζουν τόν πρώτο τόμο μέ τίς κωμωδίες τού ’Αριστοφάνη. Ή Biblioteca Scriptorum Graicorum et Romanorum Teubneriana ιδρύθηκε τό 1824 άπό τόν Benediktus Gotthelf Teubner, πού άπό τό 1811 είχε άναλάβει τό τυπογραφείο Weinedel, ειδικό στίς έκδόσεις άρχαίων κειμένων. Ό Β. G. Teubner διεύρυνε τίς εργασίες αυτές μέ τή βοήθεια φιλολόγων (στήν άρχή μόνο Γερμανών, άργότερα καί άλλων) καί μέχρι σήμερα ό οργανισμός αυτός συνεχίζει τή δραστηριότητά του. Μετά τόν Δεύτερο παγκόσμιο πόλεμο, τή διεύθυνση καί έποπτεία του άνέλαβε ή ’Ακαδη­ μία Επιστημών τής Γερμανικής Λαοκρατικής Δη­ μοκρατίας. Ή συμβολή τού εκδοτικού οργανισμού Teubner τής Λιψίας στίς κριτικές εκδόσεις είναι μεγάλη. Ά π ό τίς άρχές τής δραστηριότηττάς του, τόν περα­ σμένο αιώνα, συνεργάστηκε μέ μεγάλους φιλόλο­ γους δπως τούς Karl καί Ludwig Dindorf, άπό τό

87

1860 περιέλαβε κριτικό υπόμνημα πρώτα στην άρχή καί μετά κάτω από τό κείμενο τών εκδόσεων, ενώ άπό σήμερα (1980) καί μετά άποφασίστηκε, έκτος άπό τά προλεγόμενα, νά συμπεριληφθοΰν μεταφράσεις καί σχόλια, καί πρός αυτή τήν κατεύ­ θυνση κινούνται οί έκδόσεις πού ετοιμάζονται τώ­ ρα. Ή δραστηριότητα τής βιβλιοθήκης Teubner πε­ ριλαμβάνει έλληνες, λατίνους, βυζαντινούς συγ­ γραφείς καί συγγραφείς τού Μεσαίωνα καί τής ’Αναγέννησης, καί οί έκδόσεις της θεωρούνται παγκόσμια άπό τίς πιό έγκυρες. Γι’ αύτό καί ή πρωτοβουλία τών έκδόσεων Παπαδήμα, πού μ’ αύτό τόν τρόπο κάνουν πιό προσι­ τούς στή χώρα μας τούς άρχαίους έλληνες συγγρα­ φείς, είναι μιά σημαντική προσφορά στό έλληνικό Ε. Κ.

ΚΛΑΣΙΚΗ ΠΑΙΔΕΙΑ

Επτά νουβέλες καί τρία άνέκδοτα ΗΡΟΔΟΤΟΥ: 'Επτά νουβέλες καί τρία άνέκδο­ τα. Εισαγωγή, μετάφραση καί τρία δοκίμια Δ. Ν. Μαρωνίτη. ’Αθήνα, "Αγρα, 1981. Σελ. 202.

ΣΕ καλοφροντισμένη έκδοση, μέ πολύ μεράκι (άπό τό λίγο πού έχει άφήσει άκόμα ή φωτοσύν­ θεση), κυκλοφόρησε τό καινούριο βιβλίο τού κα­ θηγητή Δ. Ν. Μαρωνίτη. "Ενα βιβλίο πού προέρ­ χεται άπό τό χώρο τής γνώσης, τής βαθιάς καί πλατιάς, τής ουσιαστικής καί σωστά άποκτημένης. Δέν είναι ή πρώτη φορά πού ό Μαρωνίτης άσχολεΐται μέ τό τόσο γοητευτικό κείμενο τού Ηροδότου· καί ή διδακτορική του διατριβή καί ή διατριβή του γιά ύφηγεσία είχαν τό ίδιο άντικείμενο, τήν ίδια πρώτη ύλη δουλειάς. «Ό Μαρωνί­ της είναι ό πιό ειδικός ήροδοτολόγος σήμερα στήν Ελλάδα» έχει παρατηρήσει ό I. Θ. Κακριδής. ’Αλλά καί μετάφραση μέ σχόλια έχει κάνει παλιότερα στό Α' βιβλίο άπό τίς 'Ηροδότου 'Ιστορίες. Σ’ αύτή τή μετάφραση στηρίζεται καί ένα μέρος τής καινούριας του έργασίας, ένώ τά υπόλοιπα μεταφράστηκαν τώρα γιά πρώτη φορά. Ή έκδοση συμπληρώνεται άπό τρία δοκίμια, ύποδειγματικά στό είδος τους, κείμενα μαθητείας γιά δποιον θέλει νά μάθει, καί νά μάθει σωστά. Πρίν άπό τό κείμενο ύπάρχει κατατοπιστικός πρόλογος καί επεξηγηματική εισαγωγή, πού μάς ένημερώνουν γιά δ,τι προηγήθηκε καί γιά δ,τι θά άκολουθήσει, μέ τόν τρόπο πού μόνο ό καθηγητής 88

Μαρωνίτης καί γενικότερα ή Σχολή τής Θεσσαλο­ νίκης, θά έλεγα, ξέρουν νά διευκρινίζουν, νά έπεξηγούν, νά προβληματίζουν μέ δ,τι τούς προβλη­ μάτισε, νά άναλύουν δπου κρίνουν άπαραίτητο καί νά δηλώνουν μέ παρρησία καί γνώση. "Οταν ό Μαρωνίτης γράφει ή μιλάει, δέν μπορεί κανείς νά προβάλει άντίρρηση, άκόμα κι άν διαφωνεί μέ δ,τι λέει, γιατί άπλούστατα πάντα βλέπει καί έξετάζει τά πράγματα άπό θέσεις καθορισμένες μέ σαφήνεια, τίς όποιες καί προεξαγγελτικά άναφέρει. "Οπως μάς πληροφορεί λοιπόν ό συγγραφέας στόν πρόλογο τού βιβλίου, «ό τόμος αυτός πού άνθολογεί, μεταφράζει καί υπομνηματίζει επτά νουβέλες καί τρία άνέκδοτα άπό τό σύνολο τού ήροδοτείου έργου... άναλαμβάνει νά μεταφράσει καί νά αναγνωρίσει τό λόγο τού Ηροδότου μέσα άπό τίς νουβέλες καί τά άνέκδοτά του». ’Ακόμα μάς λέει δτι οί νουβέλες πού διάλεξε είναι διηγή­ σεις άποκαλυπτικές τής άνθρώπινης συμφοράς: «ό άνθρωπος, μέτοχος τής ιστορίας, στέκει μετέω­ ρος άνάμεσα στό θείο φθόνο, τήν κληρονομική ένοχή καί τούς πειρασμούς τής εξουσίας». Τό κείμενο, πού δίνεται παράλληλα μέ τή μετά­ φραση (δείγμα σεβασμού καί έντιμότητας), είναι στή μεγαλύτερη έκταση τού Ηροδότου, «γραφή άπλή άλλά πυκνή καί γεμάτη ένταση», δπως πα­ ρατηρεί ό Μαρωνίτης. 'Η έπιλογή βέβαια, ή με­ τάφραση καί τά δοκίμια άνήκουν στό φιλόλογο, στό μεταφραστή. Σέ μάς μένει νά άποθαυμάσουμε καί νά γευτούμε ήδονικά τήν τέλεια μεταφραστι­ κή δουλειά τού Μαρωνίτη. Χωρίς νά άπομακρύνεται καθόλου άπό τό πρωτότυπο, τό άναπλάθει μεταφράζοντάς το σέ καθημερινό νεοελληνικό τρεχούμενο λόγο, ερεθιστικό κάποτε, πού όνοματίζει τά πράγματα χωρίς φόβο καί πάθος. Διαβά­ ζοντας τόν Ηρόδοτο στή μετάφραση τού Μαρω­ νίτη, άκόμα καί κομμάτια πού είναι λίγο ή πολύ γνωστά (δπως ή ιστορία τού Πολυκράτη) τά βλέ­ πεις άλλιώς, έχουν άποκτήσει μιά άλλη άμεσότητα, μιά νέα διάσταση. Ό καθηγητής Μαρωνίτης, «σύνευνος» τού 'Ομήρου, τού 'Ηροδότου καί τής κλασικής φιλο­ λογίας, ξέρει καλά πόσο δύσκολη δουλειά καί επικίνδυνη είναι ή μετάφραση. Γι’ αύτό τήν άποτολμάει καί μάς δίνει τή χαρά νά άπολαύσουμε ένα γνήσιο καί σπάνιο έλληνικό λόγο. Ή μετά­ φραση συναγωνίζεται τό πρωτότυπο καί συστοιχεί επάξια δίπλα του. Μ. Σ.

ΠΟΙΗΣΗ

’Αναζήτηση έπους ΔΙΟΝΥΣΗ ΜΕΝ ΙΔΗ: ’Αναζήτηση έπους. ’Αθή­ να, Όδνσσέας, 1981. Σελ. 29.

Μ’ ενα σαπιοκάραβο ζωντανός ταξίδεψα στή χώρα των πεθαμένων καί γύρισα στό φώς τής μέρας κυβερνώντας τή Μνήμη. Γι’ αύτό καί κράζομαι ’Ανώνυμος. (’Αναζήτηση έπους)

ΟΣΟΙ έζησαν τό παιχνίδι πού έστησε ή ιστορία στή λεγάμενη γενιά τής άντιδιχτατορικής πάλης καί τού έπους τοϋ Πολυτεχνείου, δσοι πίστεψαν σ’ αυτήν, θέλω νά πώ, σάν τή μοναδική στιγμή τής ήττας καί τό δέχτηκαν αύτό επώνυμα, έσφα­ λαν οίκτρά. Μιά καί ή ποίηση επιτρέπει πολλές ιεροσυλίες, μέ στόχο μονάκριβο νά δούμε φώς άκατανόμαστο καί άπαγορευμένο, τόσο εκτυφλω­ τικό, πού στραβώνει πολιτική καί κοινωνιολογία -μόνο σ’ αύτήν ύπάρχει παρηγοριά. 'Οπουδήποτε άλλου καί νά ψάξεις, δέν υπάρχει δικαιολογία, έξήγηση γιά τή μοναξιά τοϋ «νεκρού έν άδεια», κατάσταση επαναστατική, γι’ αύτό σαδιστική κι άνήθικη. Ά πό παλιά ή μοναξιά ήταν σημαντικά ύπαρκτή, καί ή άνωνυμία έκανε άτάκες συγκλονι­ στικές στό θέατρο τού δρόμου. Αύτό τό θανατη-

φόρο στριμωξίδι περιγράφει ό Μενίδης. Φωνάζει καθαρά, ΗΤΤΑ! Σ’ έναν άγώνα εκδικητικό, πού μετά τόν είπαν χαρούμενο, πού ή συγκυρία στά δίνει δλα ή στά παίρνει, ό Μενίδης έχει επίγνωση δτι μιλάει σέ μάρτυρες άθέλητης υπεράσπισης τής καθιέρωσης τών επιγόνων. Καί δέν τού φαίνεται παράξενο. Τί τραγικό! Καταργείς τήν ελπίδα γιά νά ξαναμάθεις: «Συνδυασμός άβυσσαλέου πά­ θους καί ψυχρής εκτέλεσης / ό επίλογος τής ’Οδύσσειας. / Καίγεται θειάφι στις γωνιές τής κά­ μαρας. / Κι άνάμεσα στά κρεουργημένα πτώματα ό Όδυσσέας / επικατάρατος». Μέ τό φώς νά... βατεύει άλύπητα δράματα ξεσκισμένα... ξεροστα­ λιάζοντας γιά έναν τέταρτο γύρο... Ό Δ. Μενίδης ζητά νέο ήθος καί δράση. Ξεκό­ βει μέ τό μίζερο, τή μουσική καί έφετζίδικη δι­ καιολογία. Άναζητά τό ληστρικό, τήν τιμιότητα τού άτακτου, άποδιώχνει σάν πολεμοκάπηλος τήν άφασία τού ενόχου, ζητάει εκδίκηση πάση θυσία γιά τή θυσία καί μόνο: «Θεωρώ δέ ώς μεγαλύτερο τίτλο τιμής γιά έναν άντρα / νά λένε: Αύτός είναι μεγάλη πουτάνα! / ”Αν κι δσους πιστέψανε σέ μέ­ να / δέν τούς κοροΐδεψα ποτέ μου. / Εικόνες γιά Λούθηρους, Σαίν Ζύστ καί Βρούτους». Έτσι διάβασα τή δεύτερη συλλογή του, καί τή θεωρώ σημαντική, γιατί είναι άπ’ τούς λίγους πού μιλάνε. Κ. Κ.

ΠΟΙΗΣΗ

Εικοσιοχτώ ποιήματα CHARLES BA UDELA1RE: Εικοσιοχτώ ποιήμα­ τα. Έπιλογή-μετάφραση Κλέωνος Παράσχον. ’Επιμέλεια Άλέξη Ζήρα. ‘Αθήνα, Πλέθρον, 1981. Σελ. 128.

Διονύσης Μενίδης

Ο Charles Baudelaire είναι άπό τούς λίγους γάλλους συγγραφείς πού άγκαλιάστηκαν τόσο θερμά άπό δλο τόν κόσμο. Είναι άξιο άπορίας ίσως γιατί ένας τόσο άσυνήθιστος ποιητής, κι ακόμα πιό «άσυνήθιστος» άνθρωπος, έγινε άγαπητός, άπόκτησε τόσους μιμητές, έπηρέασε καί διαβάστηκε δσο κανείς άλλος συμπατριώτης του ποιητής. Ό Paul Valery προσπαθεί νά δώσει μιά άπάντηση. Τό κείμενό του, δπως κι ένα κείμενο τού Τ. S. Eliot γιά τόν Baudelaire, βρίσκονται στόν τόμο μέ τά είκοσιοχτώ ποιήματα τού Baudelaire πού είχαν μετα­ φραστεί παλιότερα άπό τόν Κλέωνα Παράσχο καί τήν έκδοσή τους έπιμελήθηκε τώρα ό Άλέξης Ζήρας. Αυτά τά ποιήματα, πού πρωτοδημοσιεύθηκαν τό 1918 στό περιοδικό «Γράμματα» τής ’Αλεξάν­ δρειας καί έκδόθηκαν τό 1925 καί τό 1940, κυκλο­ φορούν τώρα, διορθωμένα άπό τόν ίδιο τόν Παρά­ σχο πρίν άπό τό θάνατό του, άπό τίς έκδόσεις Πλέ-

89

ΠΕΖΟΓΡΑΦΙΑ

Σύγχρονη άμερικάνικη λογοτεχνία Σύγχρονη άμερικάνικη λογοτεχνία. Λογοτεχνικά Κείμενα καί Θεωρία, 4. ’Αθήνα, Αίγόκερως, 1981. Σελ. 188.

Charles Baudelaire

θρον. Έτσι, είκοσιοχτώ από τά πιό γνωστά, έλκυστικά καί ενδιαφέροντα ποιήματα αυτής τής νοσηρής, παράφορης ποιητικής προσωπικότητας τού Baude­ laire, πού προκάλεσε τόσες άντιδράσεις, κυκλοφο­ ρούν συνοδευόμενα άπό τό γαλλικό τους πρωτότυ­ πο καί μεταφρασμένα άπό έναν ποιητή με τήν καλ­ λιέργεια καί τήν ευαισθησία τού Κλ. Παράσχου. "Οπως λέει ό ίδιος, έδωσε μεγαλύτερη σημασία στήν άκριβέστερη άπόδοση τού περιεχομένου καί τού μπωντλαιρικού ύφους παρά στήν άπόδοση τής μορφής, κι έτσι άφαιρεϊ ή προσθέτει λέξεις, άντιστρέφει προτάσεις, άλλάζει τή σειρά τους. Τό άποτέλεσμα τής δουλειάς του, γιά τή μετάφραση ποιη­ μάτων ένός ποιητή πού έδινε τόση σημασία στή μορφική τελειότητα, άφήνεται στήν κρίση τού άναγνώστη. Ένα μικρό δείγμα θά δώσει κάποια ιδέα: «Δόξα σ’ έσένα, ώ Σατανά, στά ουράνια τά νψη κι Στά ουράνια πού ίβασίλεψ ες κα ί στον "Αδη, νικη"Οπον ονειρεύεσαι βουβός τό σκοτεινό βυθό. Μ ιά μέρα ευδόκησε άπό τό Δεντρό τής Γνώσης Στό μέτωπό σου ώς νιόφαντος Ναός πού τά κλαδιά Θέ ν ’ άπλωθοϋν, σ’ έσένανε κοντά νά κοιμηθώ!

Ό Baudelaire εϊναιπάντασύγχρονος, καί σήμερα ίσως περισσότερο παρά ποτέ, κι αυτός ό τόμος μέ τά είκοσιοχτώ ποιήματα καλόδεχτος. Ε. Κ.

90

Ο ΤΕΤΑΡΤΟΣ τόμος τής περιοδικής έκδοσης «Λογοτεχνικά Κείμενα καί Θεωρία» είναι άφιερωμένος στή σύγχρονη άμερικάνικη λογοτεχνία. 'Όπως μάς πληροφορεί ένα σύντομο σημείωμα τών έκδοτων, «έξαιτίας τού τεράστιου όγκου τού θέματος αυτού τού τόμου, άρκετοί συγγραφείς καί θεωρητικά κείμενα πού είχαν προγραμματι­ στεί παρέμειναν έξω» καί θά άποτελέσουν τό πε­ ριεχόμενο προσεχών έκδόσεων πάνω στό ίδιο θέ­ μα. Μιλάμε λοιπόν γιά μιά πρώτη έπιλογή, πού δέν μπορεί νά θεωρηθεί άντιπροσωπευτική. Μάς παρέχει κάποια δείγματα γραφής, πού περιορί­ ζονται στή σύγχρονη άμερικάνικη πεζογραφία. Μεταφράζονται άποσπάσματα κειμένων τών: Σάλλιντζερ Πίντσον, Βόννεγκουτ, Μπάρροους, Νόρμαν Μαίηλερ, ’Απντάικ, Ντοκτόροου, Μπώλντουιν, Ρόθ, Έλλισον, Μπέλλοου, Μπρώτιγκαν, Κέρουακ. Στό δεύτερο μέρος τού τόμου (Θεωρία) υπάρχουν μελέτες γιά τή μυθιστοριο­ γραφία τού Μαίηλερ, γιά τόν ’Απντάικ, τόν Μπέλλοου, καί μιά σύντομη έπισκόπηση τού σύγ­ χρονου άμερικάνικου μυθιστορήματος άπό τόν Α. Κανελλίδη. Ό τόμος τούτος μπορεί νά θεωρηθεί εύπρόσδεκτος, μιά καί άποτελεί πρόσβαση καί προσέγγιση σέ μιά ζωντανή ξένη λογοτεχνία πού μόνο κατά τίς τελευταίες δεκαετίες έχει άρχίσει νά γίνεται ευρύτερα γνωστή στήν Ελλάδα. Είναι γεγονός ότι πρίν άπό τό Δεύτερο παγκόσμιο πόλεμο οί έπαφές μας μέ τήν άμερικάνικη λογοτεχνία ήταν σποραδικές καί περιορίζονταν σέ μερικά κλασικά ποιητικά μεγέθη (π.χ. Πόε, Ούίτμαν) ή σέ περιστασιακές γνωριμίες (π.χ. Σίνκλαιρ Λιούις). ’Αμέσως μετά τόν πόλεμο, καί γιά λόγους πού συνυφαίνονται μέ τίς πολιτικές άνακατατάξεις, άρ­ χισαν νά μεταφράζονται στή χώρα μας οί μεγάλοι άμερικανοί πεζογράφοι τού αιώνα μας καί νά προχωρεί μιά συστηματικότερη γνωριμία μέ τή σύγχρονη άμερικάνικη λογοτεχνική παραγωγή. ’Αλλά καί ποιητές σάν τόν Ρ. Φρόστ, τή Μαριάννα Μούρ, τόν Κάμιγκς, τό Μάκ Λής κ.ά. θά γί­ νουν ευρύτερα γνωστοί μετά τόν πόλεμο. Ή διεύ­ ρυνση τών έπαφών μας μέ τήν άμερικάνικη λογο­ τεχνία θά κορυφωθεϊ κατά τή δεκαετία τού ’60, μέ τό πέρασμα τού ποιητικού κλίματος τής «άμφισβήτησης» καί στόν έλληνικό χώρο. Πιστεύω ότι βιβλία σάν τή «Σύγχρονη άμερικά­ νικη λογοτεχνία» είναι προορισμένα νά παίξουν

ένα διπλό ρόλο: ένημερωτικό καί, ταυτόχρονα, παιδευτικό. Γιά τό λόγο τοϋτο θά πρέπει νά έπισημανθοϋν μερικές μεθοδολογικές άδυναμίες πού παρουσιάζει ή έκδοση. Πρώτα άπ’ δλα φαίνεται πώς ή επιλογή τών δημοσιευομένων κειμένων άνταποκρίνεται στην έτοιμη (πιθανώς) δουλειά κά­ θε μεταφραστή. Δέν βλέπω νά υπάρχει κάποια συνεκτική γραμμή στά κείμενα πού μεταφράζον­ ται. ’Απουσιάζει όποιαδήποτε ένδειξη γιά τίς πρωτότυπες έκδόσεις άπό δπου έχουν γίνει οί με­ ταφράσεις, μέ άποτέλεσμα νά μήν μπορεί νά άνατρέξει κανείς σέ συγκεκριμένα βιβλία, άν θέλει νά ελέγξει τήν άπόδοση ή θέλει νά επικοινωνήσει άμεσα μέ τό πρωτότυπο. Τέλος, θά θεωρούσα άπαραίτητη τήν ύπαρξη εισαγωγικών καί πληρο­ φοριακών σημειωμάτων γιά κάθε μετάφραση καί, φυσικά, γιά κάθε συγγραφέα. Μ. Σ.

ΜΕΛΕΤΕΣ

Όδυσσέας Έλύτης ΜΑΡΙΑΣ ΛΑΜΠΑΔΑΡΙΔΟΥ-ΠΟΘΟΥ: Όόυσσέας Έλύτης. Ένα δραμα τον κόσμον. ’Αθήνα, Φίλιππότης, 1981. Σελ. 206.

ΕΔΩ καί πολλά χρόνια μιά νεαρή ύπάλληλος τού έπαρχείου τής Λήμνου έστειλε τήν πρώτη της ποιητική συλλογή στόν Όδυσσέα Έλύτη καί ή άπάντησή του τής έδωσε φτερά. Πέρασε καιρός καί ατό μεταξύ ή κοπέλα εκείνη πήγε στό Παρίσι, σπούδασε, καί τώρα, γνωστή πιά ποιήτρια, έγρα­ ψε ένα βιβλίο πού άναλύει τήν ποίηση τού Όδυσ­ σέα Έλύτη καί τό δικό της, προσωπικό ένορατικό ταξίδι μέσα σ’ αύτήν, πού δπως λέει ή ίδια υπήρξε ή «πνευματική της ρίζα». Πρόκειται γιά τή Μαρία ΛαμπαδαρίδουΠόθου, πού ή ποικίλη δράση της στήν ποίηση, τήν πεζογραφία, τό δοκίμιο, τό θέατρο, άκόμα καί τό παιδικό βιβλίο, είναι σήμερα πολύ γνωστή, καί τό βιβλίο είναι τό «Όδυσσέας Έλύτης. Ένα δραμα τού κόσμου». Μέ τό έργο αύτό επιχειρεί νά δώσει τό δικό της δραμα γιά τήν ποίηση τού Όδυσσέα Έλύτη. Είσδύοντας ως τά μυστικιστικά της βάθη μέσα άπό τούς ϊωνες φιλόσοφους καί τόν Πλάτωνα. Γιατί «τό έργο γίνεται δραμα, δταν εμείς λειτουργήσου­ με στά επίπεδα τής δημιουργίας του». Κι άνακαλύπτοντάς την, άναλύει τή φιλοσοφία πού υπάρχει μέσα στήν ποίηση τού Έλύτη. Μιά φιλοσοφία πού έχει τίς ρίζες της στούς πρώτους φιλόσοφους τής ’Ιωνίας, τόν Πυθαγόρα, τόν Πλάτωνα, τό Χριστό άκόμα, καί φτάνει στήν υπέρβαση τού είναι, στήν «ελπίδα τού αιώνιου», καί πού διαφοροποιείται τόσο σ’ αύτό τό σημείο

Μαρία Λαμπαόαρίόον-Πόθον

άπό τή φιλοσοφία τών δυτικών υπερρεαλιστών πού βρίσκονται στήν ίδια θέση μέ τά μηδενιστικά άγνωστικιστικά ρεύματα. Τό έργο αύτό τής Μαρίας ΛαμπαδαρίδουΠόθου δίνει άκόμα στόν άναγνώστη αύτή τήν αί­ σθηση τής συνέχειας τής «ελληνικότητας», τής άρχαίας φιλοσοφικής σκέψης πού γεννήθηκε κάπου στ’ άνατολικά νησιά τού Αιγαίου καί τά παράλια τής Μ. ’Ασίας καί μέσα άπό γενιές διαδόθηκε, άναπτύχθηκε καί συνεχίστηκε μέσα στούς αιώνες γιά νά έκφράζεται άκόμα καί σήμερα, πού οί εύρωπαϊκές φιλοσοφικές τάσεις έχουν δημιουργήσει μιά τόσο διαφορετική άτμόσφαιρα, άπό έλληνες στοχαστές. Τσως καί τό δτι δίνει αύτή τή νέα διά­ σταση, «τό νέο δραμα» στήν ποίηση τού Έλύτη καί συνδέει μέ τό δραμά της αύτό τή σύγχρονη ελληνική σκέψη μ’ έκείνη τήν πανάρχαια, είναι καί τό μεγάλο της έπίτευγμα. «Τελειώνοντας τοϋτο τό βιβλίο, θέτω εγώ πρώ­ τη τό άνοιγμα στό έργο τού Έλύτη. Ένα άνοιγμα πρός τή φιλοσοφική διερεύνηση τής Μεταφυσικής τού άνθρώπου. Καί παίρνω τήν έλπίδα τού Αιώ­ νιου άπό τόν ίδιο τόν Ηράκλειτο, γιά νά δη­ μιουργήσει τό πρώτο ρήγμα στις μηδενιστικές φι­ λοσοφίες τής Δύσης. Έ να ρήγμα βαθύ, γιά ν’ άναβρύσει ολόκληρη ή ύπερβατική ’Αλήθεια, συνθεμένη άπό τά φιλοσοφικά οράματα τοϋ Πυ­ θαγόρα, τού Ηράκλειτου, τοϋ Πλάτωνα, τοϋ Χριστοΰ.

91

Πιστεύω πώς τό έργο τού Έλύτη άποτελεϊ τό ένορατικό διάμεσο γιά τή σύνδεση τών καιρών καί γιά τήν καθαρότητα αύτής τής ’Αλήθειας.»

ΜΑΡΤΥΡΙΕΣ

Ε. Κ.

"Οσα θυμάμαι ΜΕΛΕΤΕΣ

ΠΕΤΡΟΥ ΑΠΟΣΤΟΛΙΔΗ: "Οσα θυμάμαι, 19001969. Α ’ Γκαρνιζόν Ούσιάκ (1922-1923). Αθήνα Κέδρος, 1981. Σελ. 238.

Ά π’ τήν καλή κι άπ’ τήν ανάποδη

«’Αμάν βρέ Μήτσιο, κι έδώ πού άντίκρυ μας έχουμε τούς Τούρκους, κι έδώ χωρισμένοι;»

ΑΛΜΠΕΡ ΚΑΜΥ: ’Α π' τήν καλή κι άπ’ τήν ανάποδη. Μετ. Θανάση Νιάρχου. ’Αστέρι, 1981. Σελ. 86.

ΤΑ δοκίμια αύτά γράφτηκαν όταν ό συγγραφέας ήταν είκοσιδύο χρόνων. "Οποιος λοιπόν άποφασίζει νά ξεκινήσει τή γνωριμία του με τόν Καμύ άπό εδώ, έχει νά διανύσει πολύ δρόμο μέχρι νά καλύψει δλο τό φάσμα τής φιλοσοφίας του, πού στρέφεται κυρίως γύρω άπό τίς έννοιες τού παρά­ λογου τής ύπαρξης, τής ελευθερίας καί τής έξέγερσης. Ό ίδιος ό Καμύ άρνιόταν επίμονα τήν έπανέκδοσή τους θεωρώντας τά είκοσιδύο χρόνια άνώριμα νά έκφράσουν βιώματα. Δεχόταν δμως δτι σ’ αύτά τά δοκίμια βρίσκεται ή άποκλειστική «πηγή πού τροφοδοτεί σ’ δλη τή διάρκεια τής ζωής του αυτό πού είναι καί αύτό πού λέει». Καί είναι γεγονός δτι στίς λιτές αύτές διηγήσεις προϋ­ πάρχει καί ή άτμόσφαιρα-κλίμα τού «Ξένου» καί τά βαθιά υπαρξιακά ερωτηματικά τής «Πανού­ κλας» άλλά καί αύτή ή ιδιόμορφη άντίληψη τοϋ ήλιακοΰ φωτός πού διαποτίζει τό έργο τού Καμύ. Είναι χαρακτηριστικό αύτό πού γράφει στόν πρόλογο τής γαλλικής έπανέκδοσης: «Γιά νά επα­ νορθώσω μιά έμφυτη άδιαφορία τοποθετήθηκα στήν ίδια άπόσταση άπ’ τήν άθλιότητα κάί άπ’ τόν ήλιο. Ή άθλιότητα δέν μ’ άφησε νά πιστέψω πώς δλα πάνε καλά κάτω άπό τόν ήλιο καί μέσα στήν ιστορία- ό ήλιος μ’ έμαθε πώς ή ιστορία δέν είναι τό πάν. Ν’ άλλάξω τή ζωή ναί, άλλά όχι καί τόν κόσμο πού άπ’ αύτόν έφτιαχνα τή θεότητά μου». Ή έλληνική έκδοση περιλαμβάνει καί τό κείμε­ νο τοϋ λόγου του στή Σουηδική ’Ακαδημία («Ό λογοτέχνης καί ή έποχή του»), δταν τιμήθηκε μέ τό βραβείο Νόμπελ, τό 1957. Ή μετάφραση, κατά τή γνώμη μας, κυλάει μ’ έναν εσωτερικό ρυθμό σχεδόν ποιητικό. "Ισως αύ­ τό νά μήν είναι καί τόσο τυχαίο, έφόσον ό Θ. Νιάρχρς άνήκει στούς σύγχρονους ποιητές μας. ' .

92

Κ. Ρ.

ΠΟΛΛΕΣ φορές άκοΰμε ενδιαφέρουσες άπόψεις γιά τή ζωή άπό άνθρώπους πού δέν είναι πασί­ γνωστοι. Ή άπλότητα τού ύφους καί ή βαθύτητά τους, ένώ γιά τούς ξεχωριστούς είναι θετικά στοι­ χεία, γιά τούς άνώνυμους είναι δήθεν δείγμα άπλοϊκότητας. Μιά κουβέντα γιά νά γίνει μεγάλη δέ φτάνει νά ’ναι, πρέπει νά εύλογηθεί καί νά τσιτατολογηθεί. Τόν Πέτρο Άποστολίδη δέν τόν ήξερα. Τόν έμαθα τώρα, πού μοΰ ’πε «δσα θυμά­ ται». "Οσα μπορεί νά θυμηθεί. Γιατί άπ’ τό χρονι­ κό αύτό ή τήν ήθογραφία τής καταστροφής ή μνή­ μη άπό ένα σημείο καί μετά πλαντάζει. Σχηματί­ ζει κρούστα. ’Αμύνεται. Κι δσοι έζησαν τέτοια γεγονότα άπό κάπου καί μετά σπρωχνόντουσαν. «Τρέχουμε νά πάρουμε τά άλογά μας, πού κάπου σέ μιά λακιά τά είχαν δεμένα οί ιπποκόμοι μας. Βρήκαμε έκεί τό δικό μου, τού Παληοδήμου καί τού Ταγματάρχη μας ζωντανά. Τό άλογο τοϋ Λιναρδάτου ήταν σκοτωμένο καί είχε τό χαλινάρι δαγκωμένο σφιχτά στά δόντια του.» Έτσι γίνεται πάντα: δποιος έχει ζήσει μέσα στή βουή τών όβίδων, τό γράψιμό του οδηγείται άπ’ τή μνήμη, κι αύτή παπαγαλίζει σημεία καί τέρατα σέ ρυθμό πολυβόλου. Έτσι είχαν τά πράγματα. Κι ό συγγραφέας πού διηγείται, παρατηρητής καί συμμέτοχος, τά κου­ βεντιάζει άπλά: τήν προδοσία τή λέει προδοσία, τίς κακουχίες έτσι, τίς άγριότητες τών Ελλήνων όπως καί τών Τούρκων. Καί χαμοί συμβαίνουν μέσα στό κείμενο, καί θρήνοι. ’Αλλά ό γιατρός Άποστολίδης έχει ένα χιούμορ! Δείγμα «άντικοινωνικότητας» στήν ύπηρεσία τής ύπαρξης; Χρειάζεται ωστόσο θάρρος ν’ άναφέρεις στοιχεία πού ή έπίσημη ιστορία άποσιωπά. "Ετσι, οί πολι­ τικές συνθήκες μήπως άναγκάζουν τό χρονικό νά παίξει ένα ρόλο άκόμη πιό κοντά στήν ιστορική άλήθεια; Κ. Κ.

83

ΙΣΤΟΡΙΑ

Ή Αθήνα καί οι Αθηναίοι ΓΙΑΝΝΗ ΚΑΙΡΟΦΥΛΑ: Ή ’Αθήνα καίοΐ ’Αθη­ ναίοι. Τόμος 2. ’Αθήνα, Φιλιππότης, 1982. Σελ.

160.

«Η ’Αθήνα καί οί ’Αθηναίοι» είναι δ δεύτερος τόμος τού όμότιτλου βιβλίου τού Γιάννη Καιροφύλα πού είχε κυκλοφορήσει γιά πρώτη φορά καί μέ μεγάλη επιτυχία τό 1978. Συμπληρώνει τήν πολύτι­ μη μαρτυρία του γιά τήν ’Αθήνα δπως ήτανε πρίν 100 χρόνια καί δπως δεν θά ξαναγίνει ποτέ. Μιά όλόκληρη εποχή ζωντανεμένη άπό φωτογραφίες, σκίτσα, κείμενα, δλα άναγκαΐα γιά τή συμπλήρωση μιας εικόνας πού, «φεύ», δέν έχει καμιά άπολύτως σχέση μέ τή σημερινή. Ό δεύτερος αυτός τόμος άναφέρεται κυρίως στά άθηναϊκά-καφενεϊα, ζαχαροπλαστεία, καφέ άμάν, μπιραρίες καί έστιατόρια. Δηλαδή σέ μιά πλευρά τής κοσμικής ζωής πού έκαναν οί παλιοί ’Αθηναί­ οι. Ταυτόχρονα καί άναπόφευκτα άναφέρεται καί στήν πνευματική τους ζωή, μιάς καί τά μέρη αύτά, ώς γνωστόν, συγκέντρωναν πολλούς άνθρώπους

«Είς τό θεωρεΐον». Μέ αυτή τή λεζάντα δημοσιεύεται ή φωτογραφία στήν «Ποικίλη Στοά» τον I. Α. Άρσένη (1899). Είναι χαρακτηριστική γιά τόν τρόπο ντυσίματος των γυναικών τής έποχης. Οί ’Αθηναίες έδιναν μεγάλη σημασία στήν έμφάνισή τους, ιδιαίτερα δταν πήγαιναν στό θέατρο καί σέ Άλλες δημόσιες συγκεντρώσεις

των γραμμάτων καί τών τεχνών. Είναι δύσκολο ν’ άντισταθεΐ ένας ’Αθηναίος στόν πειρασμό νά προσθέσει στή βιβλιοθήκη του ένα κομμάτι άπό τό παρελθόν του καί τίς ρίζες του. Κ. Ρ.

ΙΣΤΟΡΙΑ

Ή έλληνική τραγωδία ΚΩΣΤΑ ΤΣΟΥΚΑΛΑ: Ή έλληνική τραγωδία. ’Από τήν Απελευθέρωση ώς τούς συνταγματάρ­ χες. Μετ. Κ. Ίορδανίόη. 'Αθήνα, Νέα Σύνορα, 1981. Σελ. 199.

«ΕΓΡΑΨΑ τήν “Έλληνική τραγωδία” τό καλο­ καίρι καί τό φθινόπωρο τού 1968. Ήθελα νά δια­ τρανώσω τήν όργή μου, νά πείσω γιά τό δίκιο τού άγώνα κατά τής δικτατορίας καί νά βοηθήσω τόν ίδιο μου τόν έαυτό νά καταλάβει πώς καί γιατί είχαμε φθάσει έκεί», προλογίζει ό Κ. Τσουκαλάς τό βιβλίο του. Καί πιό κάτω: «...Πιστεύω δτι ή προβληματική του καί τά ερωτήματα πού θέτει έξακολουθούν νά λειτουργούν θετικά πρός τήν κατεύθυνση τού βασικού στόχου πού είχα τάξει -τήν κριτική άπομυθοποίηση τής πρόσφατης ιστορίας μας, δπως μάς τήν είχαν μάθει». Ό Κ. Τσουκαλάς δέν διηγείται ιστορία, δπως γράφει καί ό ίδιος, άλλά δίνει ένα πλαίσιο πού βοηθά στήν ερμηνεία της. Σκοπός τού βιβλίου εί­ ναι νά εξηγήσει τήν προέλευση τής δικτατορίας τής 21ης ’Απριλίου 1967 καί τή λειτουργία τών κοινωνικών, πολιτικών καί διεθνών δυνάμεων πού τήν κατέστησαν δυνατή. Ρίχνοντας τό βάρος σέ μερικές πρόσφατες περιόδους δπου μιά άνακατάταξη τών κοινωνικών δυνάμεων έδωσε άφορμή σέ σημαντικές πολιτικές άλλαγές καί βα­ θιές μεταβολές στήν κοινωνική δομή, ό Κ. Τ. εξε­ τάζει ταυτόχρονα καί τίς σχέσεις μεταξύ τών έλληνικών δεδομένων καί τής επιρροής τών συνα­ σπισμών τών ξένων μεγάλων δυνάμεων. Τό βιβλίο αύτό, πού μετάφρασε ό Κ. Ίορδανίδης, κυκλοφόρησε πρώτα στ’ άγγλικά (1969) καί κατόπιν στά γαλλικά (1970). Ό Κ. Τσουκαλάς γεννήθηκε στήν ’Αθήνα τό 1937. Βασικές πανεπιστημιακές σπουδές έκανε στή Νομική ’Αθηνών καί μεταπτυχιακές στή Γερ­ μανία καί Γαλλία, άπ’ δπου πήρε καί τόν τίτλο τού διδάκτορα (Docteur es Lettres -Σορβόννη). Δούλεψε σάν έπιστημονικός συνεργάτης στό Κέν­ τρο Κοινωνικών ’Επιστημών στήν ’Αθήνα (196467). ’Ερευνητής στό Πανεπιστήμιο τού Yale (1967-68). ’Από τό 1969 διδάσκει κοινωνιολογία στό πανεπιστήμιο τού Παρισιού (VIII), δπου διο­ ρίστηκε καθηγητής τό 1977. Άλλα του έργα: «’Εξάρτηση καί άναπαραγωγή» (1977), «Κοινω­ νική άνάπτυξη καί κράτος» (1981). Γ. Μ.

93

τά βιβλία τής «γνώσης» Σ.Β. ΣΚΟΠΕΛΙΤΗ:

ΝΕΟΚΛΑΣΙΚΑ ΣΠΙΤΙΑ ΤΗΣ ΑΘΗΝΑΣ ΚΑΙ ΤΟΥ ΠΕΙΡΑΙΑ Κείμενα: Σ.Β. ΣΚΟΠΕΛΙΤΗ - ΓΙΑΝΝΗ ΤΣΑΡΟΥΧΗ Μέ 350 φ ω το γρ α φ ίες «Ή Ιστορία τών πόλεων είναι ή Ιστορία τής άνθρωπότητας. Μέσα άπό τή μορφή πού διατηρεί κάθε πόλη, διαβάζειςτίς άξιες, τήν παράδοση, τόν πολιτισμό πού τήν δημιούργησε. Τά κίνητρα τών άνθρώπων, τό σεβασμό ή τήν άσέβεια, τό θάρρος ή τόν εγωισμό αύτών πού τήν κατοίκησαν καί τήν κατοικούν». Αριστομένης Προβελέγγιος

Α

φοί

Μ ΠΟ ΣΤΑΝ ΟΓΛΟ Υ

Τ ά π λ η ρ έ σ τ ε ρ α β ιβ λ ιο π ω λ ε ία σ τ ό ν Π ε ιρ α ιά

Λογοτεχνία Ποίηση Ιστορία Πολιτική Φιλοσοφία Μελέτες Κοινωνιολογία

Ψυχολογία Περιοδικά Παιδικά βιβλία Ναυτικά Τεχνικά Σχολικά Βοηθήματα

’Εγκυκλοπαίδειες σέ τιμές προσφοράς 1° Κ ο λ ο κ ο τρ ώ νη 92 τηλ. 4 1 1 2 2 5 8 2° Ν ο τ α ρ ά 59 τηλ. 4 1 2 3 2 3 4

94

Σ τό Μ αρούσι «Η ΓΩΝΙΑ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ» ΘΗΣΕΩΣ 25 στό νέο μας βιβλιο πω λείο θά βρείτε βιβλία:

Φ ΙΛΟ ΣΟ Φ ΙΑΣ Λ Ο Γ Ο Τ Ε Χ Ν ΙΑ Σ ΙΣΤΟ Ρ ΙΑ Σ Π Ο Λ ΙΤΙΚ Η Σ Ψ ΥΧΟ ΛΟ ΓΙΑ Σ ΠΑΙΔΙΚ Α ΣΧ Ο Λ ΙΚ Α

διαβαζω Β ίτ ω

για παιδια

Ά γ γ ε λ ο π ο ύ λ ο υ

Τά ζώα στή λογοτεχνία για παιδιά Ο ι ιστορ ίες κ α ί τά π α ρ α μ ύ θ ια π ο ύ α π ευ θ ύ ν ο ντ α ι στήν πρώ τη π α ιδ ικ ή η λικ ία , στό μ εγα λύ τερο π ο σ ο σ τ ό τ ο υ ς, έχ ο υ ν σ ά ν ήρω ες ζώ α . Κ αί δ εν είν α ι π ε ρ ίερ γ ο . Τ ά ζώ α είν α ι γνω σ τ ά στό π α ιδ ί είτε α π ’ τό ν π ε ρ ίγυ ρ ό του - ά ν τ υ χ α ίνε ι κ α ί ζε ΐ στήν ύ π α ι­ θ ρ ο - είτε ά π ’ τά π ρώ τα π α ιχ ν ίδ ια π ο ύ δ ίνο υ μ ε σ τά χ έρ ια του . Τ ό α ρ κ ο υ δ ά κ ι με τό π υ κ ν ό μ α λα κ ό τρ ίχω μ α , ό λ α γ ό ς με τά μ εγά λα α υ τιά , ό σ κ ύ λος, ή γ ά τ α , ό σ κ ίο υ ­ ρ ο ς μ π α ίν ο υ ν νω ρ ίς σ τό ν κ όσ μ ο τού π α ιδ ιο ύ , ά νθ ρ ω π ο π ο ιο ϋ ν τ α ι κ α ί κ ά θ ε τί σ χ ε­ τικ ό μ’ α υ τά τρ έφ ει τή φ α ν τα σ ία του κ α ί σ υ γκ ινεϊ τό ν ψ υ χικ ό του κ όσμ ο. Ή καθημερινή εμπειρία μάς δείχνει ότι τό μικρό παιδί αισθάνεται ιδιαίτερη έλξη πρός τά ζώα πού βλέπει γύρω του, μιάν έλξη πού μοιάζει ν ’ άνταποκρίνεται σέ μιάν ισχυρή εσωτερική ανάγκη. Ό γνωστός γάλλος ψυ­ χολόγος Henri Wallon τήν αποδίδει στήν άνάγκη τής άσφάλειας, πού είναι έντονη στήν παιδική ηλικία. Τό παιδί έχει διαρκώς τό αίσθημα δτι είναι άδύναμο, γιατί κατα­ λαβαίνει τήν εξάρτησή του ά π’ τόν ένήλικο καί προσπαθεί με κάθε τρόπο νά δείξει τή δύναμή του. Μά καί τά ζώα πού πρωτογνωρίζει είναι έξαρτημένα ά π’ τόν ένήλικο. Έ λκεται, λοιπόν, εύκολα ά π’ αυτά καί ταυτίζε­ ται μαζί τους, γιατί τά βλέπει, δπως καί τό ίδιο, ανυπεράσπιστα στά χέρια τών ανθρώ­ πων. Έ χει μάλιστα τήν εύκαιρία νά πάρει προστατευτική στάση άπέναντί τους, αύτή τή στάση πού έχουν πάντα οί μεγάλοι μαζί του. Έ τσι επιβεβαιώνει τήν προσωπικότητά του, γιατί νιώθει κάποια άνωτερότητα πού τού δίνει σιγουριά. ’Αλλά τά βιβλία πού ή θεματολογία τους άναφέρεται σέ ζώα άπευθύνονται καί στίς άλλες ηλικίες τού παιδιού, κι είναι πολλά καί στήν ξένη καί τήν έλληνική λογοτεχνία γιά παιδιά.

Ά ν τά εξετάσουμε, θά δούμε δτι χωρί­ ζονται σέ τρεις μεγάλες ομάδες: Βιβλία δπου τά ζώα άνθρωποποιοϋνται τέλεια, βι­ βλία δπου τά ζώα μιλούν καί σκέπτονται άλλά διατηρούν τίς ιδιαίτερες χαρακτηρι­ στικές τους ιδιότητες καί βιβλία δπου τά ζώα άναφέρονται σάν ζώα. Φυσικά οί τρεις αύτές ομάδες, καί ιδιαίτερα ή δεύτερη καί ή τρίτη, μπορούν νά μήν έχουν αυστηρά κα­ θορισμένα δρια. Στήν πρώτη ομάδα ανήκουν τά βιβλία πού απευθύνονται στά παιδιά κυρίως τής προσχολικής ήλικίας. Τό κύριο χαρακτηρι­ στικό τους είναι ή πλούσια εικονογράφηση καί τό λιγοστό κείμενο. Βιβλία αύτοΰ τού είδους κυκλοφορούν πάρα πολλά, έδώ καί άρκετά χρόνια άπό πολλούς έκδοτικούς οί­ κους καί συχνά σέ διάφορες σειρές. Είναι τόσο πολλά πού δέν είναι δυνατό ν ’ άναφερθούν μεμονωμένα. Τά βιβλία αύτά δέν έχουν συνήθως έπιστημονικό στόχο. Τά ζώα συμπεριφέρονται σάν άνθρωποι μέ τά προτερήματά τους καί τά έλαττώματά τους κι ό συγγραφέας προσπαθεί νά περάσει τά μηνύματά του μέσα άπό μιά άπλή, συνήθως διασκεδαστική, ιστορία, βάζοντας σάν πρωτα­ γωνιστή κάποιο οικείο πρός τό παιδί -κατά

95

τή γνώμη το υ - πλάσμα. Αυτονόητο είναι ότι αυτού τοϋ είδους οί ιστορίες, γιά νά λει­ τουργούν σωστά, πρέπει νά έχουν φυσικό­ τητα, ν ’ άνταποκρίνονται στους άνθρώπινους χαρακτήρες πού συμβολίζουν καί ν ’ άποφεύγουν τό διδαχτισμό. Γιατί οί πε­ ρισσότερες ά π’ αύτές, κι ιδιαίτερα όσες άπευθύνονται στά πολύ μικρά παιδιά, προσπαθούν νά δώσουν -μ έσ α αϊτό τίς περι­ πέτειες τών ζώ ω ν- μαθήματα καλής συμπε­ ριφοράς. Καί πρέπει νά καταλάβουμε ότι είναι διδαχτισμός όταν λέμε: ήτανε ένα φρό­ νιμο λαγουδάκι. Πάντα άκουγε τίς συμβου­

λές τής μανούλας του... Στην ομάδα αύτή μπορούμε νά κατατάξουμε καί τά βιβλία πού στηρίζονται στούς μύθους τού Αισώπου ή είναι άπλά λαϊκά παραμύθια. Είναι γνω­ στό ότι ό λαϊκός άφηγητής τού παραμυθιού χρησιμοποιεί πολύ συχνά τό ζώο μέ μαγικές ιδιότητες κι ότι ό Αίσωπος κι αργότερα ό Λ αφονταίν είπανε τίς άλήθειες τους μέ πρω­ ταγωνιστές τά ζώα. Τό περιεχόμενο τών βι­ βλίων αύτής τής ομάδας, πού πολλά άπ’ αύτά μπορούν νά τά διαβάσουν καί παιδιά ως 8 χρονώ, άγκαλιάζει πολλά θέματα. ’Ενδεικτικά θ’ άναφέρουμε μερικά άπό τά πιό σύγχρονα βιβλία αύτού τού είδους, χα­ ρακτηριστικά γιά τήν ποικιλία τών θεμάτων τους. Λόγου χάρη: « Ό ποντικός κι ή θυγα­

96

τέρα του», ένα εικονογραφημένο βιβλίο τής Μ αριάννας καί τού Θανάση Έ ξαρχόπουλου, χωρίς κείμενο άλλά μέ δίσκο, άφηγεϊται τό γνωστό λαϊκό παραμύθι. « Ή κόκκινη κοτούλα» τής Ζώρζ Σαρή (έκδ. Κέδρος), βασισμένο επίσης σέ λαϊκό παραμύθι, φέρ­ νει τό μήνυμα «γιά νά φάς, πρέπει νά δου­ λέψεις». Τό «Μιά πολύ πεινασμένη κάμπια» τού Έ ρικ Κάρλ (έκδ. Ε ρμ ή ς), πολύ χαρι­ τωμένο στό είδος του, δίνει φτερά οτή φαν­ τασία τού παιδιού, καθώς τού δείχνει όλες τίς λιχουδιές πού καταβροχθίζει ή κάμπια γιά νά γίνει πεταλούδα. Τό «Στό δάσος» τής Σοφίας Ζαραμπούκα (έκδ. Κέδρος) διηγεί­ ται μιά όμορφη κι άπλή ιστορία γιά τά ζώα τού δάσους, πού έχει μάλιστα καί πολιτικές προεκτάσεις. Γιατί άνάμεσα σ’ αύτά τά βι­ βλία είναι κι. άρκετά πού οί ιστορίες τους, γεμάτες συμβολισμό, θίγουν σύγχρονα κοι­ νωνικά ή πολιτικά θέματα. Τέτοιου είδους βιβλία είναι λόγου χάρη τό « Ό Πολικός κι ή Μελένια» τής Ειρήνης Μάρρα (έκδ. Κέ­ δρος), πού μέσα άπό μιά ιστορία μέ άρκούδες θίγει μέ λεπτότητα τό θέμα τού διαζυ­ γίου, « Ό βασιλιάς καί τ’ άηδόνι» τής Ζωής Βαλάση (Ε κ δ όσεις τών Ε π τ ά ), ένα όμορφο παραμύθι πού μιλάει γιά τήν άντίδραση τών άδύνατων πλασμάτων στην αύταρχικότητα τών δυνατών, « Ή ’Αστραπή καί τά τρία άδελφάκια της» τής Μαργαρίτας Παπανδρέου (έκδ. Κέδρος), πού μέσα άπό μιά γατοϊστορία δείχνει τή διαμαρτυρία τής γ υναί­ κας γιά τή μειονεκτική της θέση στην άνδροκρατούμενη κοινωνία. Μερικά άπό τά βιβλία αύτού τού είδους άπευθύνονται καί σέ πιό μεγάλα παιδιά, άπό 8 χρονώ κι έπάνω. Γιά παράδειγμα άναφέρουμε τό «'Ο Φωκίων ήτανε έλάφι» τού Μάνου Κοντολέοντα (έκδ. Καστανιώτη), πού, ιστορώντας τή ζωή μιάς κοινωνίας ζώων, μιλάει γιά τή διχτατορία, τόν πόλεμο τού Βιετνάμ, τό Πολυτεχνείο. ’Επίσης τό «Ρίκι» τής Λείας Χατζοπούλου-Καραβία (έκδ. Καστανιώτη), ένα θαυμάσια γραμμένο παραμύθι, μέ ήρωες τούς τυφλοπόντικες, καυτηριάζει τήν καχυποψία, τή στενομυα­ λιά καί τή συμβατικότητα πού έπικρατεΐ στίς σχέσεις τών άνθρώπων. Κι άκόμα τό γεμάτο λυρισμό παραμύθι τής Ά θ η νά ς Παπαδάκη « Ό πετούμενος κήπος» (έκδ. Κέ­ δρος), πού μιλάει γιά τή μόλυνση τού περι­ βάλλοντος καί τήν καταστροφή τού πράσι­ νου καί δείχνει τόν άπελπισμένο άγώνα τού ίδεολόγου άνθρώπου -π ο ύ συμβολίζεται μέ τό περιστέρι- νά κάνει νά λουλουδίσει ό τό­ πος.

Στη δεύτερη ομάδα τά ζώα δίνονται έπιστημονικά, μέ τά ιδιαίτερα χαρακτηριστικά τού είδους τους, καί ή συμπεριφορά καί τά προβλήματά τους έξαρτιώνται άπό τούς βιολογικούς κανόνες πού διέπουν τή ζωή τους. Έ χου ν δμως τίς ανθρώπινες ικανότη­ τες τής σκέψης καί τής ομιλίας καί πολύ συ­ χνά ή ζωή τους πλέκεται μέ τή ζωή τών αν­ θρώπων. Κλασικό κι άνεπανάληπτο βιβλίο σ’ αύτή τήν ομάδα είναι « Ό Μόγλης» τού Ρ. Κίπλινγκ (έκδ. Πεχλιβανίδη), όπου οί αντι­ δράσεις κι ή συμπεριφορά τών διαφόρων ζώων τής ζούγκλας, ιστορημένες μέσα άπό τά διάφορα συναρπαστικά έπεισόδια τής ζωής τού Μόγλη, σκιαγραφοΰνται μ’ έπιστημονική άκρίβεια καί πιστότητα. Ε πίσ ης στό «Μάγια ή μέλισσα» τού Β. Μπόνσελς (έκδ. Μετόπη) οί περιπέτειες μιας μικρής μέλισσας γίνονται άφορμή γιά νά δοθούν πλήθος πληροφορίες γιά τή ζωή τών μικρών πλασμάτων τού δάσους. Κι ακόμα στό π ιό σύγχρονο βιβλίο «Τό δίχτυ τής Καρλότας» τού Ε. Β. Ούάιτ (έκδ. ’Α ργώ )-μιάτρυφερή, γεμάτη φαντασία ιστορία φιλίας άνάμεσα σ’

ένα κοριτσάκι καί τά ζώα μιας άγροικίαςτά διάφορα πρόσωπα, άνθρωποι καί ζώα πλάθονται μέ ρεαλισμό καί πειστικότητα κι ή ζωή τών ζώων δίνεται σύμφωνα μέ τούς βιολογικούς κανόνες. Στήν ομάδα αύτή τοποθετούνται αρκετά βιβλία έλλήνων συγγραφέων. "Ενα άπό τά πιό χαρακτηριστικά είναι ό γνωστός «Μάγ­ κας» τής Πηνελόπης Δέλτα. Πρωταγωνιστής έδώ ένας σκύλος πού σκέφτεται καί κρίνει

καί χαραχτηρίζει τούς πάντες. ’Εκφράζον­ τας τίς αντιλήψεις τής συγγραφέα του, είναι συνεπαρμένος άπό τή γεμάτη πατριωτισμό άτμόσφαιρα τής έποχής του κι έχει τή νοο­ τροπία ενός τέλειου αστού. Νιώθει απέ­ χθεια στούς βρώμικους καί κουρελήδες μαύ­ ρους, βλέπει μέ συγκατάβαση τόν κοσμάκη, άγαπά τούς καλοντυμένους άνθρώπους. Διατηρεί όμως όλες τίς σκυλίσιες του ιδιό­ τητες. Κυνηγάει τίς γάτες, μπαινοβγαίνει στίς λάσπες, δαγκώνει, άλητεύει κι είναι πι­ στός στ’ αφεντικά του κι ιδιαίτερα στά παι­ διά. "Ενα άλλο βιβλίο, «Τ’ απομνημονεύμα­ τα ένός γάτου» τής Καλλιόπης Σφαέλλου (έκδ. Δωρικός), διηγείται τή γεμάτη άπό τόν αγώνα γιά έπιβίωση ζωή ένός κεραμιδόγατου. Καθώς ξετυλίγεται ό μύθος, ξεσκε­ πάζονται οί καθωσπρεπισμοί κι οί συμβατι­ κότητες, οί άντιφάσεις κι οί υποκρισίες τής καθημερινής ζωής τών ανθρώπων. Τό «Σάν τόν άνεμο» τής Ε λένη ς Βαλαβάνη (έκδ. Κέ­ δρος) διηγείται τήν ιστορία ένός άλογου κούρσας. Ξεκινώντας άπό τήν ημέρα πού γεννήθηκε ιστορεί τήν αδιάκοπη προσπά­ θεια πού χαρακτηρίζει κάθε μέρα τής ζωής του γιά νά φτάσει στό στόχο του, νά νικήσει στούς αγώνες. Ή πορεία τού ζώου πρός τόν τελικό του σκοπό τό κάνει ν ’ άποκτήσει ένα πλήθος έμπειρίες πού ανάγονται περισσότε­ ρο στόν συναισθηματικό κόσμο τού ανθρώ­ που. Έ τσι γνωρίζει τή φιλία καί τή συγκί­ νηση, τήν αγανάκτηση καί τόν πόνο. Γιά πιό μικρά παιδιά, άλλά έπίσης σ’ αύτή τήν ομάδα, κατατάσσεται τό «'Ο σαλίγκαρος ταξιδεύει» τής Λ ίνας Κάσδαγλη (Ε κ δόσεις τών Ε π τ ά ), πού άφηγεϊται τό ταξίδι ένός μικρού σαλίγκαρου άπ’ τόν τοίχο ένός μισογκρεμισμένου σπιτιού ως τή μάντρα τού περβολιού του. Ό σαλίγκαρος σκέφτεται καί τραγουδάει κι ως νά φτάσει στό τέρμα τού ταξιδιού του γνωρίζει δλο τό ζωικό κό­ σμο πού ζεϊ στό έξοχικό περιβόλι. Έ πίσης «Οί πονηριές τής αλεπούς» τής Πιπίνας Τσιμικάλη (έκδ. Κέδρος) διηγούνται μιά διασκεδαστική ιστορία δπου ή αλεπού προσπαθεί νά ξεγελάσει τό λύκο. Έ δώ τά ζώα άνθρωποποιούνται περισσότερο -κ ά ­ νουν κι έργασίες άνθρώπινες- αλλά δέν χά­ νουν τά βασικά τους χαρακτηριστικά. Δ ια­ τηρούν τίς φυσικές τους άντιδράσεις καί λύ­ νουν μόνα τους τίς διαφορές τους. Ή τρίτη ομάδα τών βιβλίων μέ ζώα περι­ λαμβάνει τίς ιστορίες δπου πρωταγωνιστούν τά ζώα, άλλά πού ή ζωή τους δίνεται αυ­ στηρά βασισμένη στά έπιστημονικά δεδομέ­ 97

να. Τόν κυρίαρχο ρόλο τόν έχει τό ένστικτο κι οί αντιδράσεις τους έξωτερικεύονται μέ τίς κινήσεις, τό βλέμμα, τή φωνή τους. Θέ­ ματα στις ιστορίες αυτές είναι ή ζωή τών ζώων στό περιβάλλον τους -σ τό δάσος ή στή ζούγκλα λόγου χάρη- ή ή ζωή τους σέ έξάρτηση μέ τόν άνθρωπο. ’Α πό τά πιό άντιπροσωπευτικά σ’ αυτή τήν ομάδα είναι τό πασίγνωστο άριστούργημα τοϋ Τζάκ Λόντον «Τό κάλεσμα τής άγριας φύσης» (έκδ. Σ. I. Ζαχαρόπουλος), μέ τήν ιστορία τοϋ Μπάκ, τού δυνατού κι άφοσιωμένου σκύλου, πού όταν χάνεται ό άφέντης του, ύπακούοντας στή φωνή τού ένστικτου, εγκαταλείπει τόν κόσμο τών άνθρώπων καί ξαναβρίσκει τήν άδάμαστη άγρια φύση του. Πιό σύγχρονο είναι τό μυ­ θιστόρημα τού Γαβριήλ Τροεπόλσκι « Ό άσπρος Μπίμ μέ τό μαύρο αυτί» (έκδ. ’Α ρ­ γώ). Κι εδώ έχουμε μιά ιστορία μέ σκύλο, ένα σκύλο πού ψάχνοντας έπελπισμένα νά βρει τόν άφέντη του ζεΐ συγκλονιστικές πε­ ριπέτειες. Φυσικά οί περιπέτειες αυτές δί­ νουν τήν ευκαιρία νά φανεί ή καλοσύνη κι ή

κακία, ή έξυπνάδα κι ή βλακεία, ή σκληρό­ τητα κι ή τρυφερότητα τών άνθρώπων. ’Α λ­ λά σ’ όλες τίς καταστάσεις πού δημιουργούνται οί άντιδράσεις κι ή συμπεριφορά τού ζώου, πού μαρτυρούν τήν πίστη καί τήν άφοσίωση στόν κύριό του, είναι άπόλυτα βασισμένες στίς ιδιαίτερες έμφυτες ίδιότητές του. ’Επίσης άξιόλογο βιβλίο είναι τό «Φράμ, ή πολική άρκούδα» τού Τσέζαρ Πετρέσκου (έκδ. Κέδρος), πού ιστορεί τήν τραγωδία τής ζωής μιάς άρκούδας τού τσίρ­ κου, πού κάποια στιγμή ξυπνά τό κοιμισμέ­ νο της ένστικτο καί τήν ώθεΐ πρός τή φυσική της κατάσταση. Στό βιβλίο αυτό οί περιπέ­ τειες τού ζώου φανερώνουν τήν πάλη άνάμεσα στό ένστικτο καί τήν άγωγή καί δεί­ χνουν πόσο ό λαθεμένος άποπροσανατολισμός τών έμφυτων ιδιοτήτων μπορεί νά διαταράξει τήν έσωτερική ισορροπία κάθε πλά­ σματος. ’Α πό τά βιβλία έλλήνων συγγραφέων έδώ 98

μπορεί ν ’ άναφερθεϊ τό «Κανέλλος Ά γα θία ς Γκέκας» τής Καλλιόπης Σφαέλλου (έκδ. Ε σ τία ), πού άναφέρεται στίς περιπέτειες ένός σκύλου πού τόν έγκαταλείπουν τά άφεντικά του. Στό βιβλίο αύτό, δπου τονί­ ζεται ή άνάγκη γι’ άγάπη καί συμπαράστα­ ση πού έχει κάθε ζωντανό πλάσμα, ό σκύλος είναι προικισμένος μέ λόγο, άλλα ό λόγος άνταποκρίνεται στή νοημοσύνη καί στό έν­ στικτό του, πού τόν βοηθούν νά έπιβιώσει. ’Επίσης ιδιαίτερα χαρακτηριστικό είναι τό «Τέλος τών τεράτων» τής Κίρας Σίνου (έκδ. Κέδρος), δπου, μέσα άπό τόν άγώνα γιά έπιβίωση ένός μικρού θηλαστικού τού μεσο­ ζωικού αιώνα, ζωντανεύει μιά ολόκληρη χαμένη έποχή, ή έποχή τών δεινοσαύρων. Οί διάφορες ιστορίες ζώων, καθώς συγκινούν κατά έναν όποιονδήποτε τρόπο τό παι­ δί, τό φέρνουν πιό κοντά στό φυσικό κόσμο, τή φύση πού σήμερα έχει τόση άνάγκη άπό προστασία. Τά ζώα άποτελούν ένα κομμάτι τής φύσης καί ή ζωή τού κάθε είδους τους είναι άπόλυτα σεβαστή, γιατί είναι άπαραίτητη γιά τήν ισορροπία τού φυσικού περι­ βάλλοντος. Ή γνωριμία τού παιδιού μέ τό ζώο, όταν βασίζεται καί στήν όρθή έπιστημονική γνώση, άναπτύσσει τό σεβασμό πρός τή φύση. Βέβαια, τόν κόσμο τών ζώων τόν κάνουν γνωστό στά παιδιά καί τά βιβλία πού μι­ λούν γι’ αυτά μέ λογοτεχνικό ύφος, άλλά μέ μόνο στόχο νά δώσουν έπιστημονικές γνώ­ σεις ή άλλου είδους πληροφορίες. Λόγου χάρη: Ή «Ζωολογική μυθολογία» τού Χάρη Σακελλαρίου (έκδ. Νικόδημος) παρουσιάζει τά διάφορα ζώα τού τόπου μας, άγρια καί ήμερα, δεμένα μέ τούς θρύλους καί τίς πα ­ ραδόσεις, τά ποιήματα καί τά τραγούδια πού έχουν πλεχτεί γύρω άπ’ αυτά. ’Επίσης ή σειρά «Ιστορίες ζώων» (έκδ. ΑΣΕ) δίνει γλαφυρά καί μέ έκπληκτική έπιστημονική άκρίβεια τή μυθιστορηματική βιογραφία πέντε ζώων. Τά περισσότερα βιβλία αυτού τού είδους στηρίζονται πολύ στήν εικονο­ γράφηση, πού συχνά είναι άξιόλογη. Ά π ό τά πιό πρόσφατα άναφέρουμε τά 20 βιβλια­ ράκια τής σειράς «Πολικός» (έκδ. ΑΣΕ), τά βιβλία: « Ό κόσμος τής νύχτας», «Τά ταξί­ δια τών ζώων», «Τά σπίτια τών ζώων», «Ή έποχή τών δεινοσαύρων», τής σειράς «Τά βιβλία τής γνώσης» (έκδ. Ρέκος), τή «Μυρμηγκούπολη» τών Γιάννη Μ πάρτζη-Δέσποινας Στίκα (έκδ. Τεκμήριο)... Αύτά όμως τά βιβλία άνήκουν στόν κύκλο τών γνώσεων καί άπευθύνονται περισσότερο στήν περιέρ­ γεια τού παιδιού καί λιγότερο στό συναι­

σθηματικό του κόσμο. Ξαναγυρίζουμε λοιπόν στά λογοτεχνικά βιβλία μ’ αυτή τή θεματολογία. “Ολες αυτές οί ιστορίες όπου πρωταγωνιστούν τά ζώα, δίνουν στά παιδιά τό κλειδί νά μπούνε στόν κόσμο τής πραγματικότητας άπό τόν κόσμο τής φαντασίας. Γιατί τό ζωικό βασίλειο, μέ τούς βιολογικούς νόμους πού τό διέπουν, δίνει τήν εύκαιρία στό συγγραφέα, καθώς έξιστορεί τό μύθο του, πού μπορεί νά δια­ δραματίζεται σέ μιά κοινωνία ζώων, όπως λόγου χάρη στό «Δίχτυ τής Καρλότας», ή σέ μιά άνθρώπινη κοινωνία -ό πω ς στό «Κάλε­ σμα τής άγριας φύσης» ή στό « Ό άσπρος Μπίμ μέ τό μαύρο αύτί»- νά μιλήσει γιά τίς άνθρώπινες σχέσεις καί νά κάνει κριτική τού πολιτισμού καί τής κοινωνίας μας. Νά πεϊ δηλαδή άλήθειες πού θά τραυματίσουν πολύ λιγότερο τήν ευαισθησία τού παιδιού, όταν άναφέρονται στά ζώα κι όχι στόν άν­

θρωπο. Γιατί είναι πιό εύκολο νά μιλήσεις γιά τή σκληρότητα τού ζώου, πού φυσικά οφείλεται στό ένστικτο τής αυτοσυντήρησης καί στήν άμυνά του, παρά γιά τή σκληρότη­ τα τού άνθρώπου. Είναι πιό εύκολο νά μι­ λήσεις γιά τήν καταδυνάστευση τού άδύνατου ζώου άπό τό πιό δυνατό, παρά γιά τήν καταδυνάστευση τού άνθρώπου άπό τόν ίδιο τόν άνθρωπο. Κι άκόμα, μέσα άπό τίς ιστορίες αυτές μπορεί νά δείξει τίς άρετές πού καθορίζουν τά πλάσματα τής φύσης, τό κουράγιο μπροστά στόν κίνδυνο, τήν άντοχή στίς ταλαιπωρίες, τήν άλληλεγγύη τού εί­ δους κι ένα πλήθος άλλες άξιες πού έχουν τίς προεκτάσεις τους στήν άνθρώπινη κοι­ νω νία. Γιατί οί ιστορίες μέ ζώα είναι συχνά άνθρώπινες ιστορίες.

"Ενα παράθυρο στόν κόσμο «Ή φίλη μου κι έγώ διαβάσαμε στη στήλη γιά παιδιά καί είδαμε πού γράφετε γιά τό Κολλέγιο ’Αθηνών δτι έχουν μία βιβλιοθήκη πού παίρνουν βιβλία, τά διαβάζουν καί γρά­ φουν τίς έντυπώσεις του; σ’ ένα τετράδιο γιά τό εξωσχολικό βιβλίο. Θέλαμε λοιπόν νά σάς πούμε δτι καί ή Σχολή Χατζιδάκι έχει σέ κάθε τάξη καί μιά μικρή βιβλιοθήκη.» Μ’ αύτά τά λόγια άρχίζει τό γράμμα δύο μικρών επιστο­ λογράφων μας, γιά νά καταλήξει: «Καί εμείς φέτος στήν Δ' Δημοτικού έχουμε ένα όμορφο τετράδιο πού γράφουμε έντυπώσεις μας άπό τά βιβλία πού διαβάζουμε. Μέ άγάπη,.Κατε­ ρίνα Παπαγιαννάκη καί ’Ιωάννα Χαλδαίου». Καί γιά άπόδειξη, μάς έστειλαν ένα τετράδιο μ’ ένα πανέμορφο έξώφυλλο (αυτό πού βλέπε­ τε στή φωτογραφία), φιλοτεχνημένο άσφαλώς άπό τίς ίδιες, στό όποιο οί δύο μαθήτριες εί­ χαν γράψει τίς κρίσεις τους γιά δύο γνωστά βιβλία τής "Αλκής Ζέη. ’Εκτός τού δτι τό γράμμα τών κοριτσιών ήταν γιά μάς μιά ση­ μαντική ενθάρρυνση γιά τή συνέχιση τών σε­ λίδων τού «Διαβάζω γιά παιδιά», οφείλουμε νά συγχαρούμε τόν ή τή δασκάλα τους γιά τήν προώθηση τής άνάγνωσης καί γραπτής κριτι­ κής εξωσχολικών βιβλίων, δπως επίσης όφείλουμε νά εύχαριστήσουμε τίς μικρές μας άνα-

γνώστριες γιά τήν πρωτοβουλία τους νά μάς γράψουν καί νά τούς ευχηθούμε κάθε προκο­ πή.

99

Τά τετράδια τής « ’Άλκηστις»

να, Πανεπιστημιακός Τύπος, ,1981. Σελ. 67.

ΠΡΟΚΕΙΤΑΙ γιά δυό άπό τά βιβλία τής θαυμά­ σιας σειράς «Πώς βρήκαμε...», πού άναφέρεται στήν ιστορία μιάς επιστήμης καί δίνει μέ σαφή­

Τετράδια έργααίας τής «"Αλκηστις».

ΤΑ τετράδια τής «"Αλκηστις» είναι μιά σειρά άπό 12 βιβλία-τετράδια εργασίας. Καθένα άπό αυτά άναφέρεται σ’ ένα θέμα (πάνω στη μέθοδο Decroly). Τά θέματά τους: ή οικογένεια, τό σπίτι, τό σχολείο, δ κήπος, τά φρούτα, τό σώμα μας, τά ψάρια, τά πουλιά, τά μουσικά όργανα, τά αυτο­ κίνητα, τά σήματα τής τροχαίας, ό ήχος καί τ’ άστέρια. Ιδιαίτερο ένδιαφέρον έχουν τό σώμα μας, τά μουσικά όργανα, τά σήματα τής τροχαίας. Τά τετράδια περιέχουν νοητικές άσκήσεις, άσκήσεις άρίθμησης, γραφής, ποιήματα, γλωσσο­ δέτες^'ιστορίες, ιδέες γιά κουκλοθέατρο, παροι­ μίες, δημοτικά τραγούδια, ιδέες γιά χειροτεχνία καί ζωγραφική. ’Αποτελούν - ερεθίσματα καί άφορμές γιά ποικίλες δραστηριότητες καί πνευ­ ματικές άσκήσεις πάνω στήν ένιαία διδασκαλία (σύστημα Decroly) καί σκοπό τους έχουν τήν άνάπτυξη τών νοητικών δεξιοτήτων τού παιδιού

νεια καί άπλότητα τή διαδικασία τής άνακάλυψης καθώς καί τά προβλήματα πού έπρεπε νά λύ­ σει κάθε φορά ό άνθρωπος γιά νά κάνει τό επόμε­ νο βήμα. Ό μικρός άναγνώστης παρακολουθεί βήμα πρός βήμα τίς σκέψεις καί τίς πράξεις τού άνθρώπου γιά νά φτάσει στή σημερινή γνώση, συμμετέχοντας ενεργά στή συναρπαστική αύτή πορεία. Τά δυό βιβλιαράκια πού έχουμε μπροστά μας

Γ. ΜΑΡΚΟΠΟΥΛΙΩΤΟΥ

Ζωγραφίζω Ζωγραφίζω πρόσωπα. Ζωγραφίζω δνειρα. Ζωγραφίζω τόν κόσμο μου.

ΕΙΝΑΙ μιά σειρά άπό τρεις πολύ μεγάλους φακέ­ λους πού ό καθένας περιέχει 10 μεγάλα φύλλα ερ­ γασίας, έρέθισμα πάνω σ’ ένα θέμα. Ή έργασία αύτή είναι πρωτότυπη καί καλεί τό παιδί νά ζω­ γραφίσει ή νά βρει άπό περιοδικά, νά κόψει καί νά κολλήσει διάφορες εικόνες σχετικές μέ τό θέ­ μα. Έδώ δέν υπάρχει περιορισμός στήν ήλικία. Μπορεί νά εργαστεί τόσο ένα παιδί 6 ετών όσο καί ένα 12. Οί φάκελοι αυτοί έχουν σκοπό νά ευαισθητο­ ποιήσουν τό παιδί πάνω σ’ ένα θέμα, νά τό ωθή­ σουν στή δημιουργία, δίνοντάς του ευκαιρία γιά έκφραση. Γ. ΜΑΡΚΟΠΟΥΛΙΩΤΟΥ

Πώς βρήκαμε... ΙΣΑΑΚ ΑΣΓΜΩΦ: Πώς βρήκαμε τούς Αριθμούς, Μετ. Παντελή Παπαχρήστου. ’Αθήνα, Πανεπι­ στημιακός Τύπος, 1981. Σελ. 64. ΙΣΑΑΚ ΑΣΙΜΩΦ: Πώς βρήκαμε δτι ή γή είναι στρογγυλή. Μετ. Παντελή Παπαχρήστου. ’Αθή­

100

Ή γή σάν μιά ρηχή γαβάθα

μαθαίνουν στό παιδί μέ τόν πιό άπλό καί ευχάρι­ στο τρόπο γιά τό πώς φτάσαμε στή θέση ότι ή γή είναι στρογγυλή καί γιά τό πώς επινοήθηκαν καί χρησιμοποιήθηκαν (καί χρησιμοποιούνται) οί άριθμοί. Ταυτόχρονα τό κείμενο συνοδεύεται άπό μιά πολύ προσεγμένη εικονογράφηση. ’Εκτός άπό τίς γνώσεις πού δίνουν στό παιδί γιά συγκεκριμένα θέματα, τά βιβλιαράκια τής σειράς καλλιεργούν καί τήν άνάγκη του γιά άναζήτηση, άνάλυση καί εξήγηση τών διαφόρων θαυ­ μαστών πού βλέπει γύρω του. Γ. ΜΑΡΚΟΠΟΥΛΙΩΤΟΥ

'Ιστορίες καί παραμύθια Ιστορίες καί παραμύθια άπό τίς χώρες του Βορ­ ρά. Μετ. Ζωής Χατζιδάκη. ’Αθήνα, Γλάρος, 1981. Σελ. 111.

«ΤΟ πουλί τής φωτιάς», «Ό τίγρης καί τό άγό-

ρι», «Ή κόρη τόΰ Ήλιου», «Ή κυφά 'τής φαπ τιάς», «Τό κορίτσι κι ό φεγγαράνθρωπος», είναι μερικές άπό τίς δώδεκα ιστορίες καί παραμύθια πού περιέχει τό βιβλιαράκι αύτό. Κλασικές ιστο­ ρίες καί παραμύθια άπό τίς χώρες τού Βορρά πού ή γοητεία.τους δέν έσβησε καί δε θά σβήσει ποτέ. 'Ιστορίες καί θρύλοι γιά ζώα παράξενα καί θαύ­ ματα περίεργα πού ή προφορική παράδοση τών λαών τά μεταφέρει άπό γενιά σέ γενιά. Οί ιστορίες αυτές, πού οί ρίζες τους χάνονται μέσα στό χρόνο, διατηρούν άκόμα καί σήμερα τή ζωντάνια καί τήν ευαισθησία τους. "Ολη τους την όμορφιά καί τή μαγεία. Οί μικροί άναγνώστες (κι οί μεγαλύτεροι σίγουρα) θά νιώσουν πραγματική άπόλαυση διαβάζοντας τό βιβλίο αύτό. Τήν καλή μετάφραση έκανε ή Ζωή Χατζιδάκη. Γ. ΜΑΡΚΟΠΟΥΛΙΩΤΟΥ

ΜΠΑΚΑΝΑΚΗ ΣΟΦΙΑ. Τό άτακτα άγγελάκι. ’Αθήνα, Φιντίας, 1981. Σελ. 72. Δρχ. 100. ΝΤΑΚΟΥ ΘΕΟΔΩΡΑ. Ή ιστορία τού Χόμυ. Εικόνες Ελένης ’Αρβανίτη. ’Αθήνα, Κέδρος, 1981. Σελ. 31. Δρχ.

300. ΠΑΤΕΡΑΚΗ ΠΟΛΑΝΤΑ: Θυσία καί δόξα. Μυθιστο­ ρηματική βιογραφία τοϋ Πατριάρχη Γρηγορίου Ε'. Είκονογράφηση-έπιμέλειά "Αννας Μενδρινοΰ. ’Αθήνα, Δαμασκός, 1981. Σελ. 123. Δρχ. 400. ΡΩΤΑΣ ΒΑΣΙΛΗΣ. Δέκα παραμύθια. ’Αθήνα, 1981. Σελ. 52. Δρχ. 200. ΣΑΜΙΟΥ ΔΟΜΝΑ. Ή Πιρπιρούνα καί άλλα τραγούδια τοϋ λαού μας γιά παιδιά. Εικόνες Τζένης Δρόσου. ’Αθή­ να, Κέδρος, 1981. Σελ. 33. Δρχ. 350. ΣΑΡΗ ΖΩΡΖ. Ό στρατάρχης. Εικονογράφηση ’Αγγελι­ κής Μακρή. ’Αθήνα, Κέδρος, 1981. Σελ. 46. ΓΚΡΑΜΣΙ ANTONIO. Τό δέντρο τοϋ σκαντζόχοιρου. Μετ. Μάρθας Σαλάκου. ’Αθήνα, Ιστορικές ’Εκδόσεις, 1981. Σελ. 144. Δρχ. 200.

’Ιανουάριος 1982

Τ Α Ν Ε Α Β ΙΒ Α ΙΑ

ΙΣΤΡΑΤΙ ΠΑΝΑΪΤ. Μπάρμπα Άγγελής. Μετ. Γιάννη Μαγκλή. Εικονογράφηση ’Αποστόλη Κυρίτση. Αθήνα, Φοντάνα. Σελ. 188. Δρχ. 230. Ο’ΝΤΕΛ ΣΚΟΤ. Καρλότα. Μετ. Κίρας Σίνου. ’Αθήνα, Μετόπη, 1981. Σελ. 169. Δρχ. 450.

Ε πιμέλεια: Ε. ’Απάκη Ή ταξινόμηση τών βιβλίων γιά παιδιά γίνεται μέ βάση τό γνωστό Δεκαδικό Σύστημα ταξινόμησης, προσαρμο­ σμένο στην ελληνική βιβλιογραφία καί στίς ιδιομορφίες αυτής τής κατηγορίας βιβλίων. Κατά τά άλλα Ισχύουν όσα άναφέρονται προλογικά στό Βιβλιογραφικό Δελτίο.

ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ ΑΛΕΞΙΟΥ ΕΛΛΗ. Ήθελε νά τή λένε κυρία. Εικονογρά­ φηση Διατσέντας Παρίση. ’Αθήνα, Καστανιώτης, 1981. Σελ. 100. Δρχ. 300. ΓΕΩΡΓΙΟΥ-ΝΙΛΣΕΝ ΜΥΡΤΩ. Ό Φανούλης. Εικόνες Καλλιόπης Κοπανίτσα. ’Αθήνα, Κέδρος, 1981. Δρχ. 300. ΓΟΥΜΕΝΟΠΟΥΛΟΥ ΜΑΡΙΑ. Τό ώδεϊο τής άγάπης. Είκονογράφηση-έπιμέλεια Ά ννας Μενδρινοΰ - Πέτρου Ζαμπέλη. Αθήνα, Δαμασκός, 1981. Σελ. 58. Δρχ. 350. ΚΛΩΝΤΙΑ ΑΡΡΙΑ. Μέ βαρκούλα τή χαρά καί σημαία τήν άγάπη. Αθήνα, Σύγχρονη ’Εποχή, 1981. Σελ. 85.

ΤΟΜΑ ΜΠΕΡΝΑΡ. Σταυροφορία τών παιδιών. Μετ. Μανώλη Πέταλά. ’Αθήνα, Χατζηνικολή, 1981. Σελ. 227. Δρχ, 400.

ΓΝΩΣΕΙΣ ΑΣΙΜΩΦ ΙΣΑΑΚ. Πώς βρήκαμε τήν ένέργεια. Μετ. Παντελή Παπαχρήστου. Αθήνα, Πανεπιστημιακός Τύ­ πος, 1981. Σελ. 79. Δρχ. 180. ΝΤΕΛΟΠΟΥΛΟΣ ΚΥΡ. Τό βιβλίο τών βιβλίων. Μιά ει­ σαγωγή γιά παιδιά καί νέους στόν κόσμο τού βιβλίου άπό τή γέννησή του μέχρι τούς τρόπους χρήσης του. Ει­ κονογράφηση Σοφίας Ζαραμπούκα. Αθήνα, Κέδρος, 1981. Σελ. 133. Δρχ. 220.

ΤΕΧΝΕΣ ΚΡΟΝΤΗΡΑ ΛΗΔΑ. ’Ελάτε νά ζωγραφίσουμε. Ζωγρα­ φιές άπό τήν Κρήτη τοϋ Μίνωα. Βιβλίο Α '. Αθήνα, Άτλαντίς. Σελ. 41. Δρχ. 160.

ΛΑΔΗΣ ΦΩΝΤΑΣ. Ό γάιδαρος πού νίκησε τό σκυλό­ ψαρο καί άλλες ιστορίες. Νεανική Βιβλιοθήκη, άριθ. 3 Αθήνα, Καστανιώτης, 1981. Σελ. 110. Δρχ. 150.

101

κριτικογραφία Στην Κριτικογραφία αύτοΰ τον τεύχους περιλαμβάνονται βιβλιοκριτικές πού δημοσιεύτηκαν τό Νοέμ­ βριο στόν ημερήσιο άθηναϊκό τύπο. Περιλαμβάνονται, επίσης, κ α ί κριτικές δημοσιευμένες ατόν περι­ οδικό κ α ί επαρχιακό τύπο, όσες φυσικά φρόντισαν νά μάς στείλονν οί συντάκτες τους. Γιά κάθε βιβλίο σημειώνονται, μέσα σέ παρένθεση: τό όνομα τού κριτικού κ α ί ό τίτλος τού εντύπου (βλ. Υπόμνημα), καθώς κ α ί ή ημέρα δημοσίευσης τής κριτικής, άν πρόκειται γιά εφημερίδα, ή ό αριθμός έκδοσης, αν πρόκειται γιά περιοδικό έντυπο. (’Επιμέλεια: Κατερίνα Παπαλιβερίον)

'Υπόμνημα

ΚΡΙΤΙΚΟΙ

ΑΑ: Α. ‘Αργυρίου ΑΚ: Α. Καλογεροπούλου ΑΠ: Α. Παπαδάκη ΑΦ: Α. Φουριώτης BA: Β. Άγγελοπούλου ΒΠ: Β. Παπαβασιλείου ΓΜ: Γ. Ματζουράνης ΔΖ: Δ. Ζαδές ΔΣ: Δ. Σιατόπουλος ΔΚ: Δ. Κονιδάρης ΕΖ: Ε. Ζωγράφου ΕΚ: Ε. Κοροντζή ΕΡ: Ε. Ρόζος ZB: Ζ. Βαλάση ΘΠ: Θ. Μ. Πολίτης ΚΑ: Κ. Άνδρονίκας ΚΔ: Κ. Θ. Δημαράς ΚΚ: Κ. Καλημέρης ΚΡ: Κ. Ρσύφσυ ΚΣ: Κ. Σταματίου

ΚΤ: Κ. Τσαούσης ΚΧ: Κ. Χρυσάνθης ΜΓ: Γ. Μαρκοπουλιώτου ΜΠ: Μ. Παπαδοπούλσυ ΜΣ: Μ. Στασινοπούλου ΟΠ: Ό Παρατηρητής ΠΠ: Π. Παγκράτης ΣΑ: Σ. Άρτεμάκης ΣΤ: Δ. Σταμέλος ΤΑ: Τ. Λειδαδίχης ΤΜ: Τ. Μενδράκος ΦΜ: Φ. Μπουμπουλίδης ΧΛ: X. Λουκάκου XX: X. Χειμώνας ΕΝΤΥΠΑ ΑΚ: Άκρόπολις ΑΝ: ’Αντί ΑΠ: ’Απανεμιά ΑΥ: Αύγή ΒΗ: Τό Βήμα ΒΡ: Ή Βραδυνή ΔΙ: Διαβάζω

Φιλοσοφία-Ψυχολογία Γισνναράς X.: Σχεδίασμα εισαγωγής σιή φιλοσοφία (ΣΤ, ΕΛ, 19) Δημητρόπουλος Ε.: Παιδαγωγική ψυχολογία (Μ. ΧαρίτουΦατοΰρου, ΟΤ, 47/1437) Μαλεβίτσης X.: Ο έγκοπος λόγος (Β. Χατζηβασιλείου, ΤΟ, 76) Μερεντίτης Κ. I.. Ό ’Απόλλων έν τή θρησκεία των άρχαίων Ελ­ λήνων (ΔΣ, ΒΡ, 17) Σαχακιάν Γ.: Ιστορία τής φιλοσοφίας (ΣΤ, ΕΛ, 12), (ΚΤ, ΕΘ, 25) Τατάκης Β. Ν.: Μελέτες ιστορίας τής φιλοσοφίας (X. Γιανναράς, Δ1, 48) Φράγκος Β.: Διαλεκτικός όντολογικός περσοναλισμός (Θ. Δ. Φραγκόπουλος, ΤΟ, 76)

Κοινωνικές έπιστήμες Άγγουρίδου Μ.: Τά δικαιώματα τοϋ έργαζόμενου σέ Ιδιωτικές έπιχειρήσεις (ΓΜ, ΔΙ, 48) Βλάχος Γ. Κ.: Πολιτικές κοινωνίες στόν Όμηρο (Α. Βοσκός, ΔΙ, Βοσλένσκυ Μ.: Ή νομενκλατούρα (ΤΒ, ΑΥ, 19) Ecologist: Σχέδιο γιά την έπιβίωση (ΚΚ, ΔΙ, 48), (Σ. Χαϊκάλης, ΟΤ, 45/1435) Έντσενσμπέργκερ X. Μ.: Γιά μιά θεωρία τών μέσων έπικοινωνίας (ΚΚ, ΔΙ, 48) 102

ΕΘ: Έθνος ΕΛ: ’Ελευθεροτυπία ΕΟ: Έποπτεία ΕΠ: ’Επίκαιρα ΕΣ: ’Ελεύθερος (Στερ. Έλλ.) ΙΣ: 'Ιστορία ΚΑ: Καθημερινή ΚΑ: Κυπριακός Λόγος ΚΟ: ’Ελεύθερος Κόσμος ΛΕ: Ή Λέξη ΜΕ: Μεσημβρινή ΝΕ: Τά Νέα ΟΚ: Οικονομία καί Κοινωνία ΟΤ: Οικονομικός Ταχυδρόμος ΠΚ: Πνευματική Κύπρος ΠΟ: 'Ο Πολίτης ΠΡ: Πορφύρας ΡΑ: Ραδιοτηλεόραση ΡΙ: Ριζοσπάστης ΣΚ: Σκιάθος ΣΥ: Συμβολή ΤΕ: Τριφυλλιακή Εστία ΤΟ: Τομές

Ή έξέγερση άρχίζει άπό παλιά (ΓΜ, ΔΙ, 48) Κάλχας Κ.: Σημειώσεις γιά τό πρόβλημα τοϋ πολιτισμού στην Ελ­ λάδα (Π. Νικολόπουλος, ΤΟ, 76) Κασιμάτη Κ.: Τάσεις κινητικότητας έργασίας στην έλληνική βιο­ μηχανία (Θ. Κατσανέβας, ΟΤ, 48/1438) Καφάτου Σ.: Καπιταλισμός καί περιφέρεια (Σ. Παπασπηλιόπουλος, ΟΤ, 46/1436) Κεφάλα-Μίντση Μ.: Τοϋ γάμου τό προικιό ό έρωτας (Ε. Ρόζος, ΑΠ, 32-34) Κόνσολας Ν. I.: Περιφερειακή οικονομική πολιτική (Κ. Χατζημιχάλης, Πόλη καί Περιφέρεια, 1) Μπιτσάκης Ε. (έπιμ.): Διαλεκτική (ΤΒ, ΑΥ, 19), (ΚΤ, ΕΘ, 18) Μπουρνούς Γ. X.: Ή έλευθερία έγκατάστασης έπιχειρήσεων καί πιστωτικών Ιδρυμάτων στήν ΕΟΚ (Α. Δ. Παπαγιαννίδης, ΟΤ, 46/1436) Παπακωνσταντίνου Θ.: Ή παθολογία τής δημοκρατίας (ΚΤ, ΕΘ, 4), (ΑΦ, ΑΚ, 17) Πολύζος Ν.: Δημογραφική πρόκληση (ΓΜ, ΔΙ, 48) Ποσοτική άνάλυση καί προγραμματισμός τής διαφημίσεως στήν Ελλάδα (Λ. Α. Παπακωνσταντινίδης, ΟΤ, 48/1438) Ρόκος Δ.: Κτηματολόγιο καί άναδασμός (θ. Κατσανέβας, ΟΤ, 45/ 1435) Συλλογή-Κωδικοποίηση έργατικής νομοθεσίας (Α.Δ.Π.,ΟΤ,45/ 1435)

103

Θεοδώρου Ν.: Ό Ιωάννης τής νέας έποχής (ΔΣ, ΒΡ, 3) Ίατρίδη I.: Στις πέντε την αύγή (ΑΦ, ΑΚ, 26) Καΐλας Δ.: Ό κλήρος στην ’Αντίσταση (ΒΓ, ΡΙ, 27) Καλιότσος Π.: Τά γουρούνια (Α.-Μ. Ξανθάκη, Θούριος, 150) Καρατζαφέρη I.: 'Ιστορίες γι’ άντρες (Α. Παπαδάκης, Τρικυμία, 3-4) Κέρουακ Τ.: Στό δρόμο (Γ. I. Μπαμπασάκης, Ήχος καί Hi-Fi, 104) Κέτσης Μ.: Μιά ζωή χαμένη (ΔΣ, ΒΡ, 10), (ΑΦ, ΑΚ, 26) Κηπουρός Δ.: Σάς λέγω την άλήθεια πιστέ-ψτε με (Α. Δημάσος, ΡΙ, 20) Κούρτοβικ Δ.: Τρεις χιλιάδες χιλιόμετρα (Β. Χατζηβασιλείου, ΤΟ, 76) Λαχανάς Μ.: Φωταγωγία (ΒΠ, ΔΙ, 48) Λέςς Κ. ντέ: Ή τελευταία ήμέρά τού ’Ιουλίου (ΣΤ, ΕΛ, 26) Λιάτσος Δ.: Τό μπλόκο τής Κοκκινιάς (Γ. Νικολόπουλος, ΡΙ, 28) Μαραγκός Ν.: Φτερά σέ ξόβεργες (ΣΤ, ΕΛ, 12) Μαυραγάνης Δ.: Οί άθάνατοι (Γ. Νικολόπουλος, ΡΙ, 28) Μητροπούλου Κ.: Ή ζωή μέ τούς άλλους (MB, Τετράγωνο, 3) Μιχαηλίδης Γ.: Πέτρος Δαρζέντας (ΤΒ, ΑΥ, 19) Μοράβια Α.: Άγκοστίνο (W.,OT, 45/1435), (ΤΜ, ΕΠ, 692) Μοράβια Α.: ’Εσωτερική ζωή (ΕΚ, ΔΙ, 48) Μπλανσό Μ.: Καταδίκη σέ θάνατο (ΣΤ, ΕΛ, 5) . Μπόρχεζ Λ.: Παγκόσμια ιστορία τής άτιμίας (Γ. Μπρουνιάς, ΝΕ, 21) βοζ, ΤΟ, 76) Νεγρεπόντης Γ.: Ό κύριος Χί (ΒΠ, ΔΙ, 48) Ντοστογιέφσκι Φ.: Ταπεινοί καί καταφρονεμένοι (ΣΤ, ΕΛ, 12) Ντουμένης Γ.: Τά άφηγήματα τής ’Εθνικής ’Αντίστασης (Γ. Νικολόπουλος, ΡΙ, 28) Όουτς Τ. Κ.: ’Αδέσποτα παιδιά (ΚΚ, ΔΙ, 48) Παπαδάκης Α.: Τό θεώρημα (Β. Χατζηβασιλείου, ΤΟ, 76) Πεντελικός Π.: Τά δίνουν τ’ άρματα (ΕΖ, ΡΙ, 27) Πετρακάκης Ν.: Τό έθνικό συναξάρι (Γ. Νικολόπουλος, ΡΙ, 28) Πλασαρά Κ.: Ή τελευταία ’Ιθάκη (MB, Τετράγωνο, 2) Ριμπάκοφ Α.: Καπνός καί αιθάλη (ΣΤ, ΕΛ, 5) Ρότ Γ.: Ό βουβός προφήτης (ΤΜ, ΕΠ, 695) Ρούφος Ρ.: Ή χάλκινη έποχή (Σ. Τσαμπηράς, ΚΑ, 5) Ροΰφος Ρ.: Οί γραικύλοι (Σ. Τσαμπηράς, ΚΑ, 5) Σαλβαρλής Μ.: Τό βάρος τής τριχοφυΐας (ΤΜ, ΕΠ, 694), (ΕΚ, ΔΙ, 48) co (ΚΚ, Δ .48) υ (Α. Παπαδάκης. Τρικυμί ,3-4) Σκούρτης Γ.: Αύτά καί άλλα πολλά (ΤΜ, ΕΠ, 6 Τρανούλης Τ.: Γιά μιά ρόγα σταφύλι (Ν. Βλαχογιάννης, Κοριν­ θιακά Χρόνικά, 30) Φλωμπέρ Γ.: Ή αισθηματική άγωγή (ΤΜ, ΕΠ, 693) Χατζής Δ.: Τό τέλος τής μικρής μας πόλης (ΚΤ, Εθ, 25) Χρυσοχόου I.: Πυρπολημένη γή (ΤΒ, ΑΥ, 19), (ΚΣ, ΝΕ, 14>, (ΚΤ, ΕΘ, 25) Χρυσοχόου I.: Τό χρονικό τής προσφυγιάς στή Θεσσαλονίκη (Ν. Βλαχογιάννης, Κορινθιακά Χρονικά, 30)

Δοκίμια-Μελέτες-Κριτική-θεωρία Διαλησμάς Σ.: Εισαγωγή στήν ποίηση τσϋ Γ. Ρίτσου (ΒΠ, ΔΙ, 48) Κομό Α.: ’Απ’ τήν καλή κι άπ’ τήν άνάποδη (ΤΜ, ΕΠ, 695) ΚαραντώνηςΆ.: Κριτικά (ΚΡ, ΔΙ, 48) Lukacs G.: Ή τραγωδία τής σύγχρονης τέχνης (ΒΠ, ΔΙ, 48) Μαγκάκης Γ.-Α.: Άπό τήν Ελλάδα στήν Άντιελλάδα (ΚΣ, ΝΕ, 7) Παπανοίτσος Ε. Π.: Τά μέτρα τής έποχής μας (ΣΤ, ΕΛ, 26) Πρεβελάκης Π.: Ό ποιητής Γ. Ρίτσος (ΣΤ, ΕΛ, 26) Χάρης Π.: Σαράντα χρόνια κριτικής έλληνικο® πεζοί λόγου (ΚΚ, ΔΙ. 48)

θέατρο Άρμένης Γ.: Τό σόι (ΣΤ, ΕΛ, 12) Καμπανέλλης I.: Θέατρο Π (ΔΣ, ΒΡ, 3) Μητροπούλου Κ.: Τέσσερις έρημιές (ΤΜ, ΕΠ, 692) Πόμερανς Μ.: Ό άνθρωπος έλέφαντας (ΣΤ, ΕΛ, 12) Πόντικας Μ.: ’Εσωτερικοί ειδήσεις (ΣΤ, ΕΛ, 12) Χαλκούση Ε.: Θεατρικό ήμερολόγιο (ΚΤ, Εθ, 11), (ΚΣ, ΝΕ, 14) Χιού Λ.: Ντά (ΣΤ, ΕΛ, 12) Χρυσούλης Γ.: Τά έγκαίνια (ΣΤ, ΕΛ, 12)

104

Παιδικά Άνεζίνη-Λεράκη Γ.: Ό Σπαθάτος καί άλλα .διηγήματα (ΑΦ, ΑΚ, Άσίμωφ I.: Πώς βρήκαμε τούς άριθμούς (ΤΜ, ΕΠ, 692) Βαλάοη Ζ.: Τά μαγικά μολύβια (ΒΑ, ΚΑ. 26) Γιάνσον Τ.: Κομήτης στή χώρα τών Μούμιν (ΒΑ, ΚΑ, 26) Ίωάννου Γ.: Τό αΰγό τής κότας (ΜΠ, ΝΕ, 7), (ΤΜ, ΕΠ, 693) Καναβά Ζ.: Τά γενέθλια τής χελώνας (ΑΦ, ΑΚ, 6) Κέδρος Α.: Τό νησί μέ τά ζωντανά άπολιθώματα (ΑΦ, ΑΚ, 6) Μαξίμου Π.: Βίρα τίς άγκυρες (ΑΦ, ΑΚ, 6) Μάστορη Β.: ’Εκείνη τή φορά (ΖΒ, ΡΙ, 13) Μπάουμ Φ.: Ό θαυμάσιος μάγος τοϋ Ό ζ (ΜΠ, ΝΕ, 28) Τζώρτζογλου Ν.: Πρό Χριστού στή Βραυρώνα (ΒΑ, ΚΑ, 26) Χατόγλου-Κερασίδου Φ.: Οί 24 φίλοι μου (ΣΤ, ΕΛ, 19)

6)

Γεωγραφία-Ταξίδια Άντερσεν X. Κ.: 'Οδοιπορικό στήν Ελλάδα (Δ. Τσιτούρας, ΔΙ, 48) Παπαχατζής Ν.: Παυσανίου Ελλάδος περιήγησις (ΤΘ, ΜΕ, 17) Τσιγκάκου Φ.-Μ.: ’Ανακαλύπτοντας τήν 'Ελλάδα (Σ. Λυδάκης, ΚΟ, 29) Τσιρογιάννης Ν.: Άπό τήν άκραία Δύση στήν Άπω Ανατολή (Σ. Μ. Εύλάμπιος, Ηνίοχος, 51)

Άρχαιολογία-'Ιστορία-Βιογραφίες-Μαρτυρίες Άβέρωφ-Τοσίτσας Ε.: 'Ιστορία χαμένων εύκαιριών (ΤΒ, ΑΥ, 19), (ΤΜ,ΈΠ. 695) Αλεξίου Ε.: Γιά νά γίνει μεγάλος (ΜΠ, ΝΕ, 14), (ΚΤ, ΕΘ, 11) Άναστασέλλης Σ.: Ό φίλος μου ό Θεόφιλος (Σ. Βλαστάρης, Άγιάσος. 5) Άντερσον Π.: Άπό τήν άρχαιότητα στόν φεουδαρχισμό (ΓΜ, ΔΙ, 48) Άποστολίδης Π.: Όσα θυμάμαι, 1900-1969 (ΚΣ, ΝΕ, 14) Βενέζης Η.: Αρχιεπίσκοπος Δαμασκηνός (ΣΤ, ΕΛ, 5) Γερουλάνος Μ.: Αναμνήσεις 1867-1957 (ΚΣ, ΝΕ, 14), (ΤΜ, ΕΠ.

692) Γκουρτζίεφ Γ. I.: Συνάντηση μέ άξιοσημείωτους άνθρώπους (ΣΤ, ΕΛ, 26) Γκόφ Ζ. Λ. - Νορά Π.: Τό έργο τής ιστορίας (ΚΤ, Εθ, 18), (ΤΜ, ΕΠ, 692) Γκρήν Π.: Ή 'Ελλάδα έναντίον τοϋ έαυτοϋ της (Α. Λαμπρία, ΜΕ, 24) Δανιήλ Γ.: Ό λεπιδοπτερολόγος τής άγωνίας Νίκος Καχτίτσης (Σ. Δρακοπούλου, ΜΕ, 3), (Η.Χ. Παπαδημητρακόπουλος, ΚΑ, 19). Δεμπόνος Α.-Δ.: Ή γένεση καί τά πάθη μιάς πολιτείας (ΚΤ, ΕΘ, 25) Δούκας Δ.: Ό πόνος καί τό αίμα τών άδελφών μου (Α.Π.Κ., ΚΑ, 19) Ζαδές Δ.: Αλβανική ραψωδία (ΣΤ, ΕΛ, 12) Ζέγκερς Α.: Ό έβδομος σταυρός (ΕΖ, ΡΙ, 20) Ή ’Επανάσταση τοϋ Είκοσιένα (ΚΤ, ΕΘ, 4), (ΣΤ, ΕΛ, 19) Καγιάς Π. Γ.: Χωρίς φόβο καί πάθος - Ή Μεγάλη Ιδέα (ΚΣ, Καίσλερ Α.: Διάλογος μέ τό θάνατο (ΣΤ, ΕΛ, 26) Καλτσόγια-Τουρναβίτη Ν.: Προβληματική τής σύγχρονης συνταγ­ ματικής ιστορίας (ΣΤ, ΕΛ, 12) Καστοριάδης Κ.: Μπροστά στόν πόλεμο (Τ. Θεοδωρόπουλος, ΜΕ, 3) Κρεμμυδάς Β.: Νεότερη ιστορία έλληνική-εύρωπαϊκή (ΣΤ, ΕΛ.

12), (Φ.Κ. Βώρος, ΔΙ, 48) Λιακόπουλος Θ.: Τά έπονίτικα νιάτα τής ’Εθνικής Αντίστασης (ΚΤ, ΕΘ, 11) Λύτ X.: Μιά Δανέζα στήν αύλή τοϋ Όθωνα (ΚΣ, ΝΕ, 21) Μάντσεν Α.: Μέ τήν καρδιά καί τό νοϋ (MB, Τετράγωνο, 2) Μαυροκέφαλου Λ.: Κλεομένης (ΣΤ, ΕΛ, 19) Boardman J.: Αθηναϊκά μελανόμορφα άγγεϊα (ΕΚ, ΔΙ, 48) Παπακοσμάς Β.: Ό στρατός στήν πολιτική ζωή τής Ελλάδος (ΣΤ, ΕΛ, 5), (ΤΜ, ΕΠ, 694) Παπακωστέα X.: Ό γύρος τής σκυτάλης (ΚΣ, ΝΕ, 28) Πετιμέζάς-Λαύρας Ν.: Ήμερολόγιο έκστρατείας 1912-1913 (ΦΜ, ΚΟ, 22) Πικρός Γ.: Τό χρονικό τής Μακρονήσου (ΣΤ, ΕΛ, 19) Πίτσιος Κ.: 'Ιστορική μελέτη (MB, ΣΥ, 16) Σκιαδόπουλος Α.: Είναι πού... (ΚΤ, ΕΘ, 18) Στεφανάτος Κ.: Ναυτεργάτες (ΚΣ, ΝΕ, 28) Τερέντσιο Γ.: 413 μέρες (ΚΠ, ΚΑ, 19)

’Ιανουάριος

MR

Jg' J R

Μ Ί

1982

ΜVI Ί Β

M W

a\K§\UM\

Επιμέλεια:

Ά πά κη

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΟ ΔΕΛΤΙΟ ΑΡΙΘ. 51 Συντάσσεται μέ τήν πολύτιμη συνεργασία τον βιβλιοπω λείου τής «Εστίας»

• Ή ταξινόμηση τών βιβλίων γίνεται μέ βάση τό γνωστό Δεκαδικό Σύστημα ταξινόμησης, προσαρ­ μοσμένο στην έλληνική βιβλιογραφία.

• Σέ κάθε κατηγορία, βιβλίων προηγούνται αλφαβη­ τικά οι ελληνες συγγραφείς καί άκολουθοϋν οί ξέ• Ή κατάταξη τών ξένων συγγραφέων γίνεται σύμ­ φωνα μέ τό ελληνικό αλφάβητο.

• Στην κατηγορία τών περιοδικών δέν περιλαμβά­ νονται έντυπα πού έκδίδονται δύο ή περισσότερες φορές τό μήνα.

• Τά εκδοτικά στοιχεία κάθε βιβλίου άναγράφονται δπως τά παραδίνει ό εκδότης.

ΜΑΡΚΟΥΖΕ ΧΕΡΜΠΕΡΤ. Λογική καί έπανάσταση. Οί βάσεις τής φιλοσοφίας τοΰ Χέγγελ. Τόμος Α'. Μετ. Φώντα Κονδΰλη. ’Αθήνα, Άρσενίδης. Σελ. 302. Δρχ.

350. ΜΑΡΚΟΥΖΕ ΧΕΡΜΠΕΡΤ. Λογική καί έπανάσταση. Ή άνοδος τής κοινωνικής θεωρίας. Τόμος Β'. Μετ. Φώντα Κονδΰλη. ’Αθήνα, Άρσενίδης. Σελ. 218. Δρχ. 300. ΜΕΣΑΡΟΣ ΙΣΤΒΑΝ. Ή θεωρία τού Μάρξ γιά τήν άλλοτρίωση. Μετ. Ελένης Κωνσχαντέλου. Θεώρηση τής μετάφρασης Γιάννη Κρητικού. /’Αθήνα, Ράππας, 1981. Σελ. 365. ΤΟΤΙ GIANNI. Ό έλεΰθερος χρόνος. Μετ. Νίκου Λούπη. Θεώρηση-έπιμέλεια Πέτρου Πεντελικοΰ. ’Αθήνα, Μνήμη, 1982. Σελ. 396.

• Γιά τήν ακόμη μεγαλύτερη πληρότητα τού Δελτίου κάθε έκδοτης ας μάς στέλνει τά πλήρη βιβλιογρα­ φικά στοιχεία τών καινούριων έκδόσεών του. θά καταχωρηθοϋν όπωσδήποτε.

ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ ΠΑΡΑΣΚΕΥΑΪΔΗΣ ΜΙΛΤΗΣ. Λεσβιακά χρονικά 1981 καί βιβλιογραφικές σημειώσεις. ’Αθήνα, 1982.

ΑΪΜΠΛ-ΑΪΜΠΕΣΦΕΛΝΤ. ’Αγάπη καί μίσος. Μετ. Μπάμπη Δερμιτζάκη. ’Αθήνα, Θυμάρι, 1981. Σελ. 335. Δρχ. 330.

FREUD S. Αϋτοβιογραφική μελέτη. Μετ. Εΰδοκίας Παπαγκίκα. ’Αθήνα, ’Αβραάμ. Σελ. 119. Δρχ. 200.

ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΒΕΛΙΣΣΑΡΟΠΟΥΛΟΣ ΔΗΜΗΤΡΗΣ Κ. 'Ιστορία τής κινέζικης φιλοσοφίας. Τόμος Α': 11ος-2ος π.Χ. αιώνας. Τόμος Β': άπό τόν 2ο αιώνα π.Χ. ώς τό 1911. ’Αθήνα, Δωδώνη, 1981. Σελ. 562 + 484. Μνήμη ’Αναστασίου Γιανναρά (1920-1977). ’Αθήνα, Παπαζήσης, 1981, Σελ. 324. Ν. I. Λοόβαρις. Ό άποδημητής, ό μύστης, ό έπόπτης. ’Αφιέρωμα τιμής καί μνήμης. ’Επιμέλεια Δημήτρη Σταθόπουλου. ’Αθήνα, Χατζηνικολή, 1981. Σελ. 175. Δρχ.

350.

JAGOT Ρ. L. Δημιουργική προσπάθεια. Μετ. Κυριακής Πανοπούλου. Θεσσαλονίκη, Μπίμπης. Σελ. 177. Δρχ.

180.

JAGOT PAUL L. Ή μνήμη καί ή λογική καί πώς νά τις ένισχύσετε. Μετ. Κυριακής Πανοπούλου. ’Αθήνα, Μπίμπης. Σελ. 130. Δρχ. 160. ΜΑΛΤΖ ΜΑΞΓΟΥΕΛ. Ψυχοκυβερνητική άπελευθέρωση. Μετ. Μαρίνας Λώμη. ’Ανθρωπιστικές ’Επιστήμες, άριθ.15. ’Αθήνα, Γλάρος, 1981. Σελ. 246. Δρχ. 250.

SPIELBERGER CHARLES. Άγχος-στρές καί πώς νά τά καταπολεμήσετε. Ό κύκλος τής ζωής. Μετ. ’Ιωάννη Κωστόπουλου. ’Αθήνα, Ψυχογιός, 1981. Σελ. 128. Δρχ.

280.

ΦΟΥΡΙΕ ΚΑΡΟΛΟΣ. Πρός τήν ελευθερία στόν έρωτα. Μετ. Μανόλη Δρίβα. ’Αθήνα, Ούτοπία, 1981. Σελ. 262. Δρχ. 330.

105

κοινωνία. Ά θήναι, Δαμασκός, 1981. Σελ. 155. Δρχ. 200.

ΑΠΟΚΡΥΦΙΣΜΟΣ ΜΑΝΙΑΣ ΘΕΟΦΑΝΗΣ. Τά άγνωστα μεγάλου ργήματα των άρχαίων Ελλήνων. ’Αθήνα, Πύρινος Κόσμος. Σελ.

290. Δρχ. 400. ΜΠΕΪΛΗ ΑΛΙΚΗ Α. Πραγματεία έπί τοϋ κοσμικού πυρός. Λονδίνο, Lucis Press, 1981. Σελ. 316 + XIX. Δρχ.

550. ”1 Τξίγκ. Τό βιβλίο τών άλλαγών. Τόμος Β': άνάλυσηάρχαϊα σχόλια. Μετ. Άνδρέα Τσάκαλη. ’Αθήνα, Πύρι­ νος Κόσμος, 1982. Σελ. 581. Δρχ. 700. ΣΑΧ ΙΝΤΡΙΣ. Οί διδασκαλίες τών Σούφι. Μετ. Άνδρέα Τσάκαλη. Αθήνα, Πύρινρς Κόσμος, 1981. Σελ. 597. Δρχ; 700. ΣΙΝΓΚ ΚΙΡΠΑΛ. Τί είναι πνευματικότητα. Μετ. Ρουχανί Σατσάνγκ. ’Αθήνα, Πύρινος Κόσμος. Σελ. 125. Δρχ.

200.

ΑΣΤΡΟΛΟΓΙΑ

DAMIANAKOS STATHIS. Aspects du changement so­ cial dans la campagne grecque. Tir6-a par de «The greek Revieu of Social Research» Numero Special, 1981. ΛΕΣΑΝ ΛΩΡΕΝΣ. Μπορείς ν’ άγωνιστεϊς γιά τή ζωή σου. Μετ. Εΰης Νάντσου. Αθήνα, Θυμάρι, 1981. Σελ.

222. Δρχ. 250.

VEBLEN THORSTEIN. Ή θεωρία τής άργόσχολης τά­ ξης. Μετ. Γιώργου Νταλιάνη. Αθήνα, Κάλβος, 1982. Σελ. 366. Δρχ. 400.

ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΓΚΙΝΗΣ ΓΙΑΝΝΗΣ. Φάκελος «Αύριανή». Προσωπική μαρτυρία. Αθήνα, Βασδέκης, 1982. Σελ. 234. Δρχ. 300. Ειρήνη, ή υπεράσπισή της έπιτακτικό καθήκον. Αθήνα, Σύγχρονη ’Εποχή, 1981. Σελ. 87. ΕΛΕΦΑΝΤΗΣ ΑΓΓΕΛΟΣ Γ. Ό άνεύρετος σοσιαλι­ σμός. Επιλογή άρθρων άπό τόν «Πολίτη» 1976-1981. Αθήνα, «Πολίτης», 1981. Σελ. 314.

ΝΤΑΚΟΥ ΘΕΟΔΩΡΑ. Βασικά στοιχεία γιά τήν τέχνη .ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΜΕΣΟΓΕΙΑΚΟ ΚΕΝΤΡΟ ΑΡΑΒΙΚΩΝ τής άστρολογίας. ’Αθήνα, Ούρανός, 1981. Σελ. 479. ΚΑΙ ΙΣΛΑΜΙΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ. Δυτική Εύρώπη καί Αραβική Ανατολή. Τρόποι συνεργασίας σ’ έναν άλληΔρχ. 1500. λοεξαρτώμενο κόσμο. Συνέδριο ’Ιουνίου 1980 μέ τό Club de Rome. Αθήνα, Παπαζήσης, 1981. Σελ. 170.

ΘΡΗΣΚΕΙΑ

300 + 24 Βουλής-Ευρωβουλής. Αθήνα, Καθημερινή, 1982. Σελ. 170. Δρχ. 500.

Δέηση. Μικρό άνθολόγιο προσευχών. ’Αθήνα, ’Ακρίτας, 1981. Σελ. 127. Δρχ. 100.

ΒΟΒΒΙΟ NORBERTO. Γιά ποιόν σοσιαλισμό; ΕΙσαγωγή-μετάφραση Νίκου Άργυρόπουλου. Αθήνα, Εύρώπη, 1982. Σελ. 183.

ΝΕΛΛΑΣ ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ. Ζώον θεούμενον. Προοπτι­ κές γιά μιά όρθόδοξη κατανόηση τοϋ άνθρώπου. Β' έκ­ δοση. ’Αθήνα, Σύναξη, 1981. Σελ. 315.

ΟΥΣΤΙΝΩΦ NT. Φ. Κάτω άπό τή σημαία τού Μεγάλου Όκτώβρη. Αθήνα, Σύγχρονη ’Εποχή, 1981. Σελ. 30.

Πρακτικά τών Α γίων Οικουμενικών Συνόδων. Τόμος Α'. Ά γιον Ό ρος, Καλύβη Τίμιου Προδρόμου Ίεράς Σκήτης Α γίας Άννης, 1981. Σελ. 772. Δρχ. 1400.

ΣΑΡΤΡ ΖΑΝ-ΠΩΛ. Έχουμε δίκιο νά έπαναστατούμε. Μετ. Φώντα Κονδύλη. Αθήνα, Άρσενίδης. Σελ. 412. Δρχ. 460.

Τά έωθινά καί άλλα δοξαστικά. Συνέθεσεκαλλιγράφησε-καί διακόσμησεν ό Γιώργος Άλέξη Ά ναγνωστόπουλος. Αθήνα, Ε ταιρία Δημιουργικής ’Εκκλη­ σιαστικής Μουσικής, 1981. Σελ. 126. Δρχ. 1500.

ΣΕΤΙΝΙΝ ΒΑΛΕΝΤΙΝ. Οΐ πολυεθνικές έταιρίες άπειλή γιά τούς λαούς. Μετ. Γερ. Μπεβεράτου. Αθήνα, Σύγ­ χρονη ’Εποχή, 1981. Σελ. 75.

ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΑ ΜΑΥΡΕΛΗΣ ΣΑΚΙΣ. Τουαλέττες. Αθήνα, Γραμμή, 1981. Σελ. 303. Δρχ. 300. ΠΑΠΑΘΑΝΑΣΟΠΟΥΛΟΣ ΔΗΜ. Πνευματική ζωή καί

106

ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΑΓΓΕΛΟΠΟΥΛΟΣ ΑΓΓΕΛΟΣ Θ. Προτάσεις: I. Γιά ένα διετές οικονομικό πρόγραμμα τής Ελλάδος (198283). II. Γιά νά βγούμε άπό τή διεθνή οικονομική κρίσηΑθήνα, Παπαζήσης, 1981. Σελ. 83. Δρχ. 130.

ΘΩΜΑΔΑΚΗΣ ΣΤΑΥΡΟΣ. Πίστη καί έκχρημαχισμός της οικονομίας. Μελέτες Οικονομικής 'Ιστορίας. ’Αθή­ να, Μορφωτικό "Ιδρυμα ’Εθνικής Τραπέζης, 1981. Σελ.

371. Δρχ. 350. ΚΑΡΑΒΙΔΑΣ Κ. Δ. Τό πρόβλημα τής αυτονομίας. Σο­ σιαλισμός καί κοινοτισμός. Πρόλογος Γιαν. Κανελλόπουλου. Εισαγωγή Κώστα Βεργόπουλου. ’Αθήνα, Παπαζήσης, 1981. Δρχ. 350.

πώς νά διαλέξεις τό έπάγγελμά σου; ’Αθήνα, 1981. Σελ.

80. Δρχ. 250. ΠΙΤΣΙΚΙΔΟΥ-ΔΡΟΣΟΥ ΛΟΥΚΙΑ. Τό άσκήσιμο νοητικά καθυστερημένο παιδί. ’Αθήνα, Εταιρεία Ελληνικών ’Εκδόσεων, 1982. Σελ. 256. Δρχ. 500. ΠΟΥΛΙΟΣ ΚΩΝ. Γ. Ή διδακτική μεθοδολογία τής Αρ­ χαίας έλληνικής γραμματείας άπό μετάφραση καί ειδικό­ τερα τών φιλοσοφικών κειμένων τοϋ γυμνασίου. Σχεδία­ σμα πρακτικού λογισμού. Πάτρα, 1981. Σελ. 238. Δρχ.

500.

ΔΙΚΑΙΟ-ΝΟΜΟΘΕΣΙΑ ΡΑΜΦΟΣ ΣΤΕΛΙΟΣ. Θεού γράμματα, σπουδάσματα. ’Αθήνα, ’Ακρίτας, 1981. Σελ. 34. Δρχ. 50. ΑΝΑΣΤΑΣΙΑΔΗΣ ΓΙΩΡΓΟΣ Ο. Ό διορισμός καί ή παύση τών κυβερνήσεων στήν Ελλάδα. ’Από τήν «άρχή τής δεδηλωμένης» στό Σύνταγμα τού 1975. Θεσσαλονίκη, University Studio Press, 1981. Σελ. 290. ΚΩΝΣΤΑΣ ΔΗΜΗΤΡΗΣ Κ. Ή έναρμονιστική λειτουρ­ γία τών ένδοκοινοτικών συμβάσεων. ’Αθήνα, Παπαζήσης, 1981. Σελ. 304.

ΦΩΤΕΙΝΟΥ ΜΑΡΙΑ. Γονείς τέρατα. ’Αθήνα, 1981. Σελ. 199. Δρχ. 200. ΜΠΡΑΪΝΧΟΛΣΤ ΒΙΛΛΥ. Γειά σας-κι έγώ είμαι έδώ. Μετ. Βάγιας Καφάση-Πραματευτάκη. ’Αθήνα, Νότος, 1981. Σελ. 119.

ΜΑΝΕΣΗΣ ΑΡΙΣΤΟΒΟΥΛΟΣ I. Συνταγματικό δίκαιο. Τόμος Α '. Θεσσαλονίκη, Σάκκουλας, 1980. Σελ. 204.

ΜΠΡΑΪΝΧΟΛΣΤ ΒΙΛΛΥ. Ή μαμά-ό μπαμπάς-κι έγώ! Μετ. ’Αγγελικής Πελτέκη. ’Αθήνα, Νότος, 1981. Σελ.

114.

ΔΗΜΟΣΙΕΣ ΣΧΕΣΕΙΣ

RICHARDS MARTIN. Ή βρεφική ήλικία. Ό κύκλος τής ζωής. Μετ. Γεωργίας Ταρσούλη. ’Αθήνα, Ψυχογιός, 1981. Σελ. 128. Δρχ. 280.

ΓΚΟΜΠΛΙΑΣ ΚΩΣΤΑΣ. Πολιτική διαφήμιση. ’Αθήνα, Περίγραμμα, 1981. Σελ. 582. Δρχ. 2000.

WHITE SELDON - ΝΟΤΚΙΝ-WHITE BARBARA. Ή παιδική ήλικία. Ό κύκλος τής ζωής. Μετ. Ό λγας Μαράτου. ’Αθήνα, Ψυχογιός, 1981. Σελ. 128. Δρχ. 280.

ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ-ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ

ΣΧΟΛΙΚΑ

ΒΟΥΓΙΟΥΚΑΣ Α. Τό γλωσσικό μάθημα. (Προτάσεις γιά μιά έπείγουσα άντιμετώπιση.) ’Αθήνα, Νικόδημος, 1981. Σελ. 96.

ΔΗΜΗΤΡΑΚΟΠΟΥΛΟΣ Γ. Ή τεχνική τών έκθέσεων. Γιά τό γυμνάσιο καί Α ' λυκείου. ’Αθήνα, Gutenberg, 1982. Σελ. 321. Δρχ. 350.

ΓΕΡΟΥ ΘΕΟΦΡΑΣΤΟΣ. ’Εκπαιδευτική (1975-1981). Αθήνα, 1981. Σελ. 179.

ΤΡΙΑΝΤΑΦΥΛΛΟΠΟΥΛΟΣ Ν. Δ. Νεοελληνικά διδα­ κτικά δοκίμια γιά τό λύκειο. Σειρά Β'. Β' έκδοση συμ­ πληρωμένη. ’Αθήνα, Παπαζήσης. Σελ. 181.

πολιτική

ΓΕΡΟΥ ΘΕΟΦΡΑΣΤΟΣ. Παιδεία καί νεοέλληνες διανοητές. Τόμος Β'. ’Αθήνα, 1981. Σελ. 109. ΔΗΜΗΤΡΟΠΟΥΛΟΣ ΕΥΣΤΑΘΙΟΣ Γ. Ή έκπαιδευτική άξιολόγηση. Μέρος A'. Β' έκδοση βελτιωμένη. ’Αθή­ να, Παπαζήσης, 1981. Σελ. 122. ΔΗΜΗΤΡΟΠΟΥΛΟΣ ΕΥΣΤΑΘΙΟΣ Γ. Παιδαγωγική ψυχολογία. Οί θεωρίες μαθήσεως. Β' έκδοση βελτιωμέ­ νη. ’Αθήνα, Παπαζήσης, 1981. Σελ. 90. ΜΑΡΑΓΚΟΥΔΑΚΗΣ ΓΙΩΡΓΟΣ Π. Σύγχρονη διδακτι­ κή. Τά δεδομένα τής γενετικής ψυχολογίας στή διδακτι­ κή πράξη. ’Αθήνα, Νικόδημος, 1981. Σελ. 165. ΜΟΣΤΡΙΟΥ Α. - ΣΟΥΓΙΟΥΛΤΖΟΓΛΟΥ Μ. Ξέρεις

ΛΑΟΓΡΑΦΙΑ ΚΥΡΙΑΚΙΔΟΥ-ΝΕΣΤΟΡΟΣ ΑΛΚΗ. Οί δώδεκα μήνες. Τά λαογραφικά. Θεσσαλονίκη, Μαλλιάρης-Παιδεία, 1982. Σελ. 156. ΛΑΜΠΡΙΝΟΣ ΓΙΩΡΓΟΣ. Τό.δημοτικό τραγούδι. Β' έκ­ δοση. Α θήνα, Κέδρος, 1981. Σελ. 158. ΛΑΜΨΙΔΗΣ ΓΙΩΡΓΟΣ Ν. Τά άγροτικά μας. Πρόλογος Γιάννη Μαρίνου. ’Αθήνα, Συνεργασία, 1981. Σελ. 377. Δρχ. 400.

107

ΠΡΙΝΤΕΖΗΣ ΓΙΩΡΓΟΣ. Γυμνέ; άναμνήσεις. (Συριανή λαογραφία.) ’Αθήνα, 1981. Σελ. 205. Δρχ. 250.

ΓΟΥΑΪΛΝΤ ΟΣΚΑΡ. Τέχνη καί κριτική. Μετ. Ίάνη Λό Σκόκκο. ’Αθήνα, Άναγνωστίδης. Σελ. 184. Δρχ. 190.

ΓΛΩΣΣΑ

ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ

ΑΛΕΞΙΟΥ ΣΤΥΛΙΑΝΟΣ. Γλωσσικά μελετήματα. ’Αθή­ να, 1981. Σελ. 226. Δρχ. 220.

ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΙΔΗΣ ΑΡΗΣ. Μελέτες καί κατασκευές. ’Αθήνα, Ά γρα , 1981. Σελ. 286. Δρχ. 1600.

ΓΕΩΡΓΟΠΑΠΑΔΑΚΟΣ Α. Τό μεγάλο λεξικό τής νεοελληνικής γλώσσας (δημοτικής). Έρμηνευτικόόρθογραφικό-έτυμολογικό. Θεσσαλονίκη, ΜαλλιάρηςΠαιδεία, 1980. Σελ. 1168.

ΓΛΥΠΤΙΚΗ

ΤΙΙΚΡΙΤΣΗ-ΚΑΤΣΙΑΝΑΚΗ ΧΡΥΣ. Ζ. Κρητικά έπώνυμα έπαγγελματικά καί δηλωτικά τίτλων καί άξιωμάτων. ’Ανακοίνωση στό Δ ' Διεθνές Κρητολογικό Συνέδριο. ’Αθήνα, 1981. Σελ. 262. Δρχ. 500.

ΙΑΤΡΙΚΗ ΔΟΝΤΑΣ ΑΝΑΣΤΑΣΙΟΣ Σ. Ή τρίτη ήλικία. Προβλή­ ματα καί δυνατότητες. Άθήναι, 1981. Σελ. 415. Δρχ.

1100.

ΓΡΗΓΟΡΑΚΗΣ ΝΙΚΟΣ Γ. Τό άκροκέραμο καί άλλα νεοκλασικά κεραμουργήματα. Αθήνα, Συλλέγω, 1981. Σελ. 160. Δρχ. 450.

ΣΧΕΔΙΟ ΛΕΚΚΟΣ ΓΙΑΝΝΗΣ. Τό παιχνίδι (προσωπική έμπειρία). 26 σχέδια. Αθήνα, Έπικαιρότητα, 1981. Σελ. 89. Δρχ. 500.

ΤΟΛΗΣ ΑΠΟΣΤΟΛΟΣ Δ. Ερμηνεία τοϋ ιατρικού σφάλματος. Γιάννινα, 1981. Σελ. 77.

ΖΩΓΡΑΦΙΚΗ

CLEMENS HARRY. ’Αρθριτικά. Πρόληψη-θεραπεία χωρίς φάρμακα. Μετ. Γ. Κυπραίου. Άθήναι, Διόπτρα. Σελ. 100. Δρχ. 200.

ΠΑΡΑΣΚΕΥΑΪΔΗΣ ΜΙΛΤΗΣ. Ζωγραφιές καί σχέδια μολυβιού. Α θήνα, 1982.

0 ΟΙΚΙΑΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ Διακόσμηση. Έξυπνες ιδέες γιά τό σπίτι. Μετ. I. Παπαθανασόπουλου. ’Αθήνα, Μαλλιάρης-Παιδεία, 1982. Σελ.

109.

ΧΑΡΑΚΤΙΚΗ Ό Σιναίτης Χατξηκυριάκης έκ χώρας Βούρλα. Γράμματα-ξυλογραφίες 1688-1719. ’Επιμέλεια Ντόρης Παπαστράτου. Αθήνα, Έρμης, 1981. Σελ. 217. Δρχ. 600.

ΟΙΚΟΛΟΓΙΑ

ΚΙΝΗΜΑΤΟΓΡΑΦΟΣ

ΒΟΤΣΗΣ ΠΕΤΡΟΣ Γ. Οικολογία. Μόλυνση καί ρύπαν­ ση τού περιβάλλοντος. ’Αθήνα, Δωδώνη, 1981. Σελ. 224. Δρχ. 300.

Κινηματογράφος καί τηλεόραση. Τό άλμανάκ τής έλληνικής όθόνης. ’Αθήνα, Βασίλης Γεωργιάδης, 1981. Σέλ.

644. Δρχ. 1500.

ΤΕΧΝΗ

HENNEBELLE GY. 'Ιστορία κινηματογράφου καί τα­ ξική πάλη. Μετ.-έπιμέλεια Ά ντας Κλαμπατσέα. Αθήνα, Προοδευτικός Κινηματογράφος, 1981. Σελ. 120. Δρχ.

150.

ΕΘΝΙΚΗ ΠΙΝΑΚΟΘΗΚΗ. Κατάλογος έκθέσεως. ’Αθή­ να, 'Ελληνικές Λογοτεχνικές ’Εκδόσεις, 1981. Σελ. 135. Δρχ. 150.

108

ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΣ ΔΑΝΤΗΣ ΞΕΝΟΦΩΝ. Ή ’Αρχαία ’Ολυμπία καί οι ’Ολυμπιακοί ’Αγώνες. ’Αθήνα, 1981. Σελ. 133. Δρχ. 250.

ΔΕΝΔΡΙΝΟΣ ΣΠΥΡΟΣ. Ποιήματα καί σκίτσα. ’Αθήνα, 1981. ΙΩΣΗΦ ΜΑΡΙΑ-ΕΙΡΗΝΗ. Μαρτυρία. ’Αθήνα, Δίφρος, 1981. Σελ. 37. ΚΑΚΝΑΒΑΤΟΣ ΕΚΤΩΡ. Διήγηση. ’Αθήνα, Κείμενα, 1981. Σελ. 66. Δρχ. 150.

ΚΛΑΣΙΚΗ ΠΑΙΔΕΙΑ

ΚΑΛΟΓΕΡΟΠΟΥΛΟΣ ΝΙΚΟΣ. Θετή ταυτότης 19691981. Αθήνα, 1981. Σελ. 94. Δρχ. 200. ΚΑΝΑΤΣΗΣ ΤΑΣΟΣ. Πολιορκία. ’Αθήνα, Δωδώνη, 1981. Σελ. 49.

"Απαντα Αίσχύλου-Σοφοκλή-Εύριπίδη. Διασκευή Γιάν­ νη Γ. Μπενέκου. ’Αθήνα, Βότσης, 1981. Σελ. 628. Δρχ.

650. Εύριπίδη. ’Ιφιγένεια ή έν Ταύροις. Είσαγωγή-μετάφραση-σχόλια Γιώργου Ίωάννου. ’Αρχαίο κείμενο. Β' έκδοση. ’Αθήνα, Κέδρος, 1981. Σελ. 131. ΚΟΝΤΟΣ ΤΑΚΗΣ. Τό άρχαϊο θέατρο προμαχώνας τής άθηναϊκής δημοκρατίας. ’Αθήνα, 1981. Σελ. 155. Δρχ.

300. ΚΟΥΤΣΟΘΟΔΩΡΟΣ Ε. Β. ΟΕδίποδας. Τό πανανθρώ­ πινο σύμβολο. ’Αθήνα, 1982. Σελ. 206. ΠΑΝΑΓΟΠΟΥΛΟΣ ΑΝΔΡΕΑΣ. Πλάτων καί Κρήτη. Σειρά Β'. Μελέται καί Έρευναι, άριθ. 33. ’Αθήνα, Ε λ ­ ληνική ’Ανθρωπιστική Εταιρεία / Διεθνές Κέντρον ’Αν­ θρωπιστικών Κλασσικών ’Ερευνών, 1981. Σελ. 205. Δρχ.

400.

ΚΑΡΑΝΤΩΝΗΣ ΓΙΩΡΓΟΣ. Πλέθρον, 1981. Σελ. 76.

Παρακείμενα.

’Αθήνα,

ΚΑΣΟΥ ΜΑΙΡΗ. Πασιφάη. Δέκα ποιήματα. ’Αθήνα, 1981. Σελ. 13. ΚΑΣΣΟΣ ΒΑΓΓΕΛΗΣ. Ή νυχτερινή ήδυπάθεια ένός μετανάστη. ’Αθήνα, Αίγόκερως, 1981. Σελ. 43. ΚΥΡΙΑΖΗΣ ΚΩΣΤΑΣ Δ. Ή Δ ' Σταυροφορία. Α γνή ή Φράγκα. Νεοελληνική Λογοτεχνία, άριθ. 258. ’Αθήνα, Ε στία, 1981. Σελ. 576. Δρχ. 400. ΛΥΓΙΖΟΣ ΜΗΤΣΟΣ. Κατάδυση. ’Από τήν ’Αντίσταση στό σήμερα. ’Αθήνα, Δωδώνη, 1981. Σελ.111. ΛΥΣΙΩΤΗΣ ΞΑΝΘΟΣ. Πρόσκληση γιά ταξίδι. Κύπρος, 1981. Σελ. 19. ΜΑΚΡΙΔΗΣ ΚΩΣΤΑΣ. Σταθμός άνεφοδιασμοϋ. Λευ­ κωσία, Θεμέλιο, 1981. Σελ. 38.

ΧΙΟΥΜΟΡ ΚΛΥΝΝ ΧΑΡΥ. Περί... ’Αθήνα, Κάκτος. Σελ. 197. Δρχ.

250. ΛΕΒΙΘΟΠΟΥΛΟΣ ΔΗΜΟΣ. Τετράδιο εύθυμογραφίας. Πρόλογος Άλέκου Σακελλάριου. Γελοιογραφίες Β. Χρι­ στοδούλου. ’Αθήνα, ’Αριστοφάνης. Σελ. 103. Δρχ. 130.

ΠΑΝΤΕΛΙΑ ΓΕΩΡΓΙΑ. ’Εσωτερική διαύγεια. ’Αθήνα, Ίωλκός, 1981. Σελ. 47. ΜΠΟΥΜΗ-ΠΑΠΑ PITA. Τραγούδια στήν άγάπη. Αθήνα, Καρανάσης, 1981. Σελ. 275. Δρχ. 400. ΞΑΝΘΟΠΟΥΛΟΣ ΛΕΥΤΕΡΗΣ. Άντίψυχα. ’Ανδρομέ­ δα - Ποίηση, άριθ. 1. ‘Αθήνα, ’Ανδρομέδα, 1982. Σελ.

44. Δρχ. 100. ΟΣΥΡΟΣ ΜΑΞΙΜΟΣ. Τό μονοπάτι τής μέταξας. ’Αθή­ να, Γνώση, 1981. Σελ. 37. Δρχ. 100.

ΠΟΙΗΣΗ ΒΛΑΒΙΑΝΟΥ-ΑΡΒΑΝΙΤΗ ΑΓΝΗ. Ρίζες. Ποιήματα. Ά θήναι, 1982. Σελ. 79. Δρχ. 200. ΒΡΕΤΤΑΚΟΣ ΝΙΚΗΦΟΡΟΣ. Τά ποιήματα. Τόμοι A + Β. ’Αθήνα, Τρία Φύλλα, 1981. Σελ. 374 + 479. Δρχ. 1200 (οί δύο τόμοι).

ΠΑΠΑΓΓΕΛΟΥ ΡΟΗΣ. "Ονειρα. ’Αθήνα, Διογένης, 1982. Σελ. 45. ΠΟΡΦΥΡΑΣ ΛΑΜΠΡΟΣ. Σκιές. Αθήνα, Πέλλα. Σελ.

130. Δρχ. 140. ΡΟΥΝΤΟΣ ΓΙΑΝΝΗΣ. Τό πέραν τού γυμνού. ’Αθήνα, Σημεϊον, 1981. Σελ. 69. ΣΙΟΥΖΟΥΛΗΣ ΒΑΣΙΛΗΣ. Τό δωμάτιο ’67-’73. Λάρι­ σα, 1981. Σελ. 61.

109

ΣΤΟΓΙΑΝΝΙΔΗΣ Γ. Ξ. ’Αμήχανη έξοδος. Θεσσαλονίκη, ΑΣΕ. Σελ. 54.

ΖΩΓΡΑΦΟΥ ΛΙΛΗ. Ή γυναίκα πού χάθηκε καβάλα στ’ άλογο. ’Αθήνα, ’Αστέρι, 1981. Σελ. 112. Δρχ. 150.

ΤΣΙΡΚΑΣ ΣΤΡΑΤΗΣ. Τά ποιήματα. ’Αθήνα, Κέδρος, 1981. Σελ. 124. Δρχ. 220.

ΘΕΟΦΙΛΟΥ ΑΧΙΛΛΕΑΣ. Έ να καπέλο Έλληνες. Διη­ γήματα. ’Αθήνα, Κέδρος, 1981. Σελ. 173.

ΧΑΡΚΙΑΝΑΚΗΣ Σ. Σ. Είς ώτα άκουόντων. Ποιήματα. ’Αθήνα, οί ’Εκδόσεις τών Φίλων, 1981. Σελ. 89. Δρχ.

150.

ΙΟΡΔΑΝΙΔΟΥ ΜΑΡΙΑ. Ή αύλή μας. Νεοελληνική Λο­ γοτεχνία, άριθ. 263. ’Αθήνα, Εστία, 1981. Σελ. 126. Δρχ. 220.

ΧΑΤΖΗΘΩΜΑΣ Α. ...στιγμές... Λευκωσία, 1981. Σελ.

36.

ΙΩΑΝΝΟΥ ΓΙΩΡΓΟΣ. Ή μόνη κληρονομιά. Διηγήματα. ’Αθήνα, Κέδρος, 1981. Σελ. 129.

ΧΡΙΣΤΑΓΓΕΛΟΥ-ΛΕΥΚΑΔΙΤΗΣ ΝΙΚΟΣ. Κρητιδο­ γραφία. ’Αθήνα, Δωδώνη, 1981. Σελ. 30.

ΙΩΑΝΝΟΥ ΓΙΩΡΓΟΣ. Ή σαρκοφάγος. Πεζογραφήμα­ τα. Δ' έκδοση. ’Αθήνα, Κέδρος, 1981. Σελ. 144.

ELIOT Τ. S. Τέσσερα κουαρτέτα. Μετ. Κοΰλας Β. Κοτσαπά. ’Αθήνα, 1981. Σελ. 126. Δρχ. 350.

ΚΑΜΠΑΝΕΛΛΗΣ ΙΑΚΩΒΟΣ. Μαουτχάουζεν. Η' έκ­ δοση. ’Αθήνα, Κέδρος, 1981. Σελ. 285.

POUND EZRA. Ε πτά καί ένα Cantos. Β' έκδοση. Μετ. Σ. Ροζάνη. Λογοτεχνία (Κείμενα-Θεωρία-Κριτική), άριθ. 5. ’Αθήνα, Έρασμος, 1981. Σελ. 46. Δρχ. 100.

ΚΑΡΑΜΠΑΤΣΑΚΗΣ ΜΑΝΩΛΗΣ Θ. 'Ορκίζομαι νά πώ τήν άλήθεια. ’Αθήνα, 1981. Σελ. 244. Δρχ. 400.

VLAVIANOS-ARVANITIS AGNI. Στοχασμοί - ποιή­ ματα. ’Αθήνα, 1982. Σελ. 127. Δρχ. 220.

ΜΑΛΑΜΑΣ ΛΑΜΠΡΟΣ. Σημειώσεις ένός ταβερνιάρη. ’Αθήνα, Ελεύθερο Πνεύμα, 1981. Σελ. 192. Δρχ. 250. ΜΑΝΟΥΣΑΚΑΣ ΓΙΑΝΝΗΣ. Οί άνθρωποι, οί θεοί καί ό Όλυμπος. ’Αθήνα, Κέδρος, 1981. Σελ. 146. Δρχ. 250.

ΠΕΖΟΓΡΑΦΙΑ

ΜΕΓΑΛΟΥ-ΣΕΦΕΡΙΑΔΗ ΑΙΑ. «’Εξάλλου ό Λένιν ήτο πολύ καλής οικογένειας...». ’Αθήνα, Εξάντας, 1981. Σελ. 100.

ΑΛΕΞΑΚΗΣ ΒΑΣΙΛΗΣ. Τάλγκο. ’Αθήνα, Εξάντας, 1980. Σελ. 132.

ΜΕΛΕΑΓΡΟΥ ΗΒΗ. Προτελευταία έποχή. Μυθιστόρη­ μα. ’Αθήνα, Κέδρος, 1981. Σελ.- 570. Δρχ. 700.

ΑΜΠΑΤΖΟΓΛΟΥ ΠΕΤΡΟΣ. Σημεία καί τέρατα. ’Αθή­ να, Κέδρος, 1981. Σ?λ. 112. Δρχ. 200.

ΠΑΛΑΙΟΛΟΓΟΥ Κ. Ή ιστορία ένός αίμομίχτη. Μυθι­ στόρημα. ’Αθήνα, Πλανήτης, 1982. Σελ. 178.

ΑΝΤΩΝΙΟΥ ΣΤΑΥΡΟΣ. Τό κρέας. Μυθιστόρημα. ’Αθήνα, 1982. Σελ. 46. Δρχ. 100.

ΠΑΠΑΔΙΑΜΑΝΤΗΣ ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ. "Απαντα. Τό­ μος Α'. Κριτική έκδοση: Ν. Δ. Τριανταφυλλόπουλου. ’Αθήνα, Δόμος, 1981. Σελ. 670. Δρχ. 1500.

ΑΠΟΣΤΟΛΙΔΗΣ ΡΕΝΟΣ-ΗΡΑΚΛΗΣ. Στή γέμιση τού φεγγαριού. ’Αθήνα, Τά Νέα Ελληνικά, 1981. Σελ. 213. Δρχ. 300.

ΠΑΠΑΪΩΑΝΝΟΥ ΕΙΡΗΝΗ Γ. ’Ασύνδετα καί άντίρροπα. ’Αθήνα, Δωδώνη, 1981. Σελ. 153.

ΑΡΙΣΤΗΝΟΣ ΓΙΩΡΓΗΣ. 'Υπόθεση γλωσσαλγίας. ’Αθή­ να, Κέδρος, 1981. Σελ. 74.

ΠΑΠΑΚΥΡΙΑΚΗΣ ΓΙΩΡΓΟΣ. Τό δωμάτιο τού γορίλα. ’Αθήνα, Καστανιώτης, 1981. Σελ. 115.

ΒΑΣΙΛΕΙΟΥ I. Χαρούμενη δύση. Αθήνα, Εστία, 1981. Σελ. 108.

ΠΕΤΣΙΝΗΣ ΛΑΜΠΡΟΣ. Πέντε σύγχρονοι ρουμάνοι πεζογράφοι. ’Αθήνα, Καστανιώτης, 1981. Σελ. 223. Δρχ.

200.

ΔΑΜΙΑΝΙΔΗ ΑΝΝΑ. Οί ξυπόλυτες. Νουβέλα. ’Αθήνα, Διογένης, 1981. Σελ. 68. ΔΗΜΟΥ ΝΙΚΟΣ. Παρ’ δλα αύτά. Νίκου Δήμου Έργα, άριθ. 4. ’Αθήνα, Νεφέλη, 1981. Σελ. 141. ΔΟΥΚΑΣ ΣΤΡΑΤΗΣ. 'Οδοιπόρος. Γ' έκδοση. ’Αθήνα, Κέδρος, 1981. Σελ. 95.

110

ΠΙΤΤΑΣ ΤΡΙΑΝΤΑΦΥΑΛΟΣ. Τά τέρατα θά έρθουν. Β' έκδοση. ’Αθήνα, Αίγόκερως, 1981. Σελ. 196. Δρχ. 250. ΠΛΑΣΣΑΡΑ ΚΑΤΕΡΙΝΑ. Παρένθεση. Β' έκδοση. ’Αθήνα, Φιλιππότης, 1981. Σελ. 150. Δρχ. 250. ΠΟΛΕΝΑΚΗ ΜΑΡΙΑ. Βοήθεια, θυμάμαι! ’Αθήνα, Πύ­ λη, 1981. Σελ. 167. Δρχ. 230.

ΣΑΚΚΑΤΟΣ ΒΑΓΓΕΛΗΣ. Στρατιώτης β' κατηγορίας. ’Αφήγημα. ’Αθήνα, Δίφρος, 1981. Σελ. 287. Δρχ. 400. ΣΕΪΖΑΝΗ ΡΙΚΑ. Ή υιοθεσία καί άλλα διηγήματα. ’Αθήνα, Δόμος, 1981. Σελ. 68. ΣΙΔΕΡΗ ΜΑΡΙΑ. Δεκατέσσερα χρόνια... Μαρτυρία. ’Αθήνα, ’Ερμής, 1981. Σελ. 201. Δρχ. 250. ΣΚΑΡΟΣ ΖΗΣΗΣ. Τό ταξίδι τής φιλίας. ΑύστρίαΒαυαρία-Ίταλία. Β' έκδοση. ’Αθήνα, Σύγχρονη ’Εποχή, 1981. Σελ. 212. ΣΟΥΖΗ ΝΤΑΙΖΗ. "Αγχος καί έλπίδα. ’Αθήνα, Ειρήνη, 1981. Σελ. 177. Δρχ. 250. ΤΣΟΒΛΑ ΣΟΥΛΑ. Έβδομη έντολή. Μυθιστόρημα. ’Αθήνα, Δωδώνη, 1981. Σελ. 129. ΧΑΡΗΣ ΠΕΤΡΟΣ. Ό ταν οί άγιοι κατεβαίνουν στή γή. Διηγήματα. ’Αθήνα, Θουκυδίδης, 1981. Σελ. 124. Δρχ.

250. ΧΑΤΖΗΜΙΧΕΛΑΚΗΣ ΣΤΕΦΑΝΟΣ Δ. Γυμνά κόκαλα. ’Αθήνα, 1981. Σελ. 113. Δρχ. 120. ΧΑΤΖΙΔΑΚΗΣ ΚΩΣΤΑΣ. Οΐ χυδαίοι στήν έξουσία. ’Αθήνα, Βασδέκης, 1981. Σελ. 121. Δρχ. 220. ΧΡΙΣΤΟΓΙΑΝΝΗΣ ΓΙΩΡΓΟΣ I. Τέταρτη περίπτωση. Διηγήματα. ’Αθήνα, Οί Εκδόσεις τών Φίλων, 1981. Σελ. 113. Δρχ. 150. ΒΑΓΙΑΝ ΡΟΖΕ. Ό νόμος. Μυθιστόρημα. ’Αθήνα, Θεωρία, 1981. Σελ. 271. Δρχ. 350.

BATAILLE GEORGES. Μαντάμ Έντουαρντά. Μετ. Δημήτρη Δημητριάδη. ’Αθήνα, "Αγρα, 1981. Σελ. 73. ΕΣΣΕ ΕΡΜΑΝ. Γερτροΰδη. ’Απόδοση Φώντα Κονδύλη. ’Αθήνα, Καστανιώτης, 1981. Σελ. 237. Δρχ. 300. ΕΣΣΕ ΕΡΜΑΝ. Ό λύκος τής στέπας. Μετ. Κώστα Προ­ κοπίου. Ή βιβλιοθήκη τής Έγνατία, άριθ. 4. Θεσσαλο­ νίκη, Έγνατία, 1981. Σελ. 215. Δρχ. 300.

ΝΤΟΡΕΝ ΦΡΑΝΣΟΥΑΖ. Μονά κρεβάτια. Μυθιστόρη­ μα. Μετ. Σουξάνας Χούλια. ’Αθήνα, Δωρικός, 1981. Σελ. 346. Δρχ. 400. ΝΤΟΣΤΟΓΙΕΦΣΚΙ Φ. Μ. Τό όνειρο. Μετ. Κοσμά Πολί­ τη. Εικονογράφηση Μιχάλη Κιούση. ’Αθήνα, Φοντάνα. Σελ. 276. Δρχ. 280. ΝΤΥΡΑΣ ΜΑΡΓΚΕΡΙΤ. Δέκα καί μισή καλοκαίρι βρά­ δυ. Μετ. Τατιάνας Μηλιώνη-Τσαλίκη. ’Αθήνα, Όδυσσέας, 1981. Σελ. 105. Δρχ. 120. ΡΑΪΣ ΤΖΗΝ. Κουαρτέτο. Μετ. Εϋης Φρυδά. Αθήνα, Όδυσσέας, 1981. Σελ. 159. Δρχ. 160. ΡΑΣΠΟΥΤΙΝ ΒΑΛΕΝΉΝ. Νά ξείς καί νά θυμάσαι. Νουβέλα. Μετ. ’Απόστολου Κοτσιώλη. ’Αθήνα, Σύγχρο­ νη Εποχή, 1981. Σελ. 253. ΡΕΜΠΡΕΑΝΟΥ ΛΙΒΙΟΥ. Ή έξέγερση. Μυθιστόρημα. Μετ. Τάκη Άδάμου. ’Αθήνα, Καστανιώτης, 1981. Σελ.

309. Αρχ. 300.

RIERA CARME. Μάρτυρές μου οί γλάροι. Διηγήματα. Μετ. άπό τά καταλανικά: Μαρίας Χοσέ "Αουμπετ ’Αλίκης Άλεξανδρή. ’Αθήνα, Ή ριννα, 1981. Σελ. 143.

ROBERT HENRI. Ό δικηγόρος. Μετ. Σωτηρίου I. Κροντηρά. ’Αθήνα, Σάκκουλας, 1981. Σελ. 173. Δρχ.

200. ΣΑΡΤΡ ΖΑΝ-Π. Ή ναυτία. Μετ. Κ. Μιχαήλ. Ή βιβλιο­ θήκη τής Έγνατία, άριθ. 3. Θεσσαλονίκη, Έγνατία, 1981. Σελ. 228. Δρχ. 300. ΣΚΟΡΣΑ ΜΑΝΟΥΕΛ. Ή ιστορία τού Γκαραμπόμπο τού ’Αόρατου (2η μπαλάντα). Μετ. Βασίλη Καραπλή. Θεσσαλονίκη, Δεληθανάσης, 1981. Σελ. 296. Δρχ. 320. ΣΤΑΪΝΜΠΕΚ ΤΖΩΝ. "Ανθρωποι καί ποντίκια. Μετ. Κοσμά Πολίτη. ’Αθήνα, Πέλλα. Σελ. 112. Δρχ. 140. ΧΑΜΜΕΤ ΝΤΑΣΙΕΛ. Ό άδύνατος άντρας. Μετ. Τέλη Λιβανίδη. ’Αθήνα, Μπογιάτης, 1981. Σελ. 239. Δρχ. 270. ΧΕΡΝ ΛΕΥΚΑΔΙΟΣ. ’Ιαπωνικοί θρύλοι. Άπόδοσις Μαριάννας Νικητοπούλου. Σχέδια Ήλέκτρας Άραποστάθη. ’Αθήνα, Σιδέρης. Σελ. 150. Δρχ. 300.

ΚΑΖΑΝΟΒΑ ΤΖΙΑΚΟΜΟ. Ή ιστορία τής ζωής μου. Τόμος Β'. Μετ. Κ. Παλαιολόγου. ’Αθήνα, Πλανήτης. Σελ. 400.

ΜΕΛΕΤΕΣ ΚΑΝΤΑΡΕ ΙΣΜΑΗΛ. Ό ρημαγμένος Απρίλης. Μετ. Γιόνας Μικέ Παϊδούση. ’Αθήνα, ’Αλλαγή, 1981. Σελ.

216. Δρχ. 300. ΚΟΠΛΑΝΤ ΤΖΕΪΜΣ. Γιά τήν άγάπη τής "Αννας. Μετ. Δέσποινας Μαυρογένη. ’Αθήνα, Aquarius, 1981. Σελ.

155. Δρχ. 250. ΝΕΡΒΑΛ ΖΕΡΡΑΡ ΝΤΕ. Αύρηλία. Μετ.-είσαγωγή Βαγ­ γέλη Κάσσου. ’Αθήνα, Αίγόκερως, 1981. Σελ. 109.

ΑΓΡΑΣ ΤΕΛΛΟΣ. Κριτικά. Τόμος Β'. Ποιητικά πρόσω­ πα καί κείμενα. Φιλολογική έπιμέλεια Κώστα Στεργιόπουλου. Φιλολογική Βιβλιοθήκη, άριθ. 4. ’Αθήνα, Ε ρ ­ μής, 1981. Σελ. 289. ’Αφιέρωμα στόν Γιάννη Ρίτσο. ’Αθήνα, Κέδρος, 1981. Σελ. 814. Δρχ. 1200. ΒΕΛΟΥΔΗΣ ΓΙΩΡΓΟΣ. Προτάσεις. Δεκαπέντε γραμ­ 111

ματολογικές δοκιμές. ’Αθήνα, Κέδρος, 1981. Σελ. 182. Δρχ. 250. ΖΩΓΡΑΦΟΥ ΛΙΛΗ. Καρυωτάκης-Πολυδούρη καί ή άρχή τής άμφισβήτησης. Γ' έκδοση. ’Αθήνα, Γνώση, 1981. Σελ. 144. Δρχ. 200. ΚΑΡΑΝΤΩΝΗΣ ΑΝΤΡΕΑΣ. Προσωπικό. Μέ τήν ποίη­ ση τού Δ. Π. Παπαδίτσα. Β' έκδοση. ’Αθήνα, Γνώση, 1981. Σελ. 154. Δρχ. 260. ΚΡΙΑΡΑΣ ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ. Ψυχάρης. ’Ιδέες, άγώνες, ό άνθρωπος. Β' έκδοση. ’Αθήνα, Εστία, 1981. Σελ. 405 + εικόνες. Δρχ. 480. ΛΕΟΝΤΑΡΙΤΟΥ ΚΛΕΟΠΑΤΡΑ. Ή νεορομαντική βιο­ θεωρία τοϋ Καζαντζάκη. Ή ποίηση τής ζωής. ’Αθήνα, Θεμέλιο, 1981. Σελ. 476. Δρχ. 550. ΜΑΥΡΟΜΑΤΗΣ ΔΗΜΗΤΡΗΣ Κ. Πίνακας λέξεων τοϋ «Ά ξιον έστί» τοϋ Όδυσσέα Έλύτη. Νεοελληνικές "Ερευνες, άριθ. 3. ’Ιωάννινα, Πανεπιστήμιο Ίωαννίνων / Φιλοσοφική Σχολή: Α ' "Εδρα Νέας Ελληνικής Φιλολο­ γίας, 1981. Σελ. 115. ΝΑΚΑΣ ΘΑΝΑΣΗΣ. Ό Montaigne καί τό δοκίμιο. Αθήνα, Κάλβος, 1981. Σελ. 246. Δρχ. 350. ΠΑΙΟΝΙΔΗΣ ΠΑΝ. Τομές σέ θέματα λόγου. Κύπρος, 1981. Σελ. 328. ΠΑΝΑΓΙΩΤΟΠΟΥΛΟΣ I. Μ. Κωστής Παλαμάς. Γ' έκ­ δοση. ’Αθήνα, Οΐ ’Εκδόσεις τών Φίλων, 1981. Σελ. 374. Δρχ. 350. ΠΑΠΑΘΑΝΑΣΟΠΟΥΛΟΣ ΘΑΝΑΣΗΣ. Λογοτεχνικά μελετήματα. ’Αθήνα, Θουκυδίδης, 1982. Σελ. 258. Δρχ.

350.

ΣΑΤΤΑΚ ΡΟΤΖΕΡ. Μαρσέλ Προύστ. Μετ. ’Αλέξαν­ δρου "Ισαρη - Γιώργου Άστέρη. ’Αθήνα, Ήριδανός, 1981. Σελ. 205. Δρχ. 430.

ΘΕΑΤΡΟ ΓΙΑΓΙΑΝΝΟΣ ΑΡΙΣΤΕΙΔΗΣ. Τά χαρτόμουτρα τοϋ Γιάννη Σκαρίμπα. ’Αθήνα, Ύψιλον / Βιβλία, 1981. Σελ.

92. Δρχ. 280. ΔΗΜΟΠΟΥΛΟΣ ΝΤΙΝΟΣ. Τρία θεατρικά. ’Αθήνα, Ήριδανός. Σελ. 233. Δρχ. 350. ΖΑΚΟΠΟΥΛΟΣ Ν. Ή ιστορική έξόντωση. Μονόπρα­ κτα άπό τόν έμφύλιο. ’Αθήνα, Δωδώνη, 1981. Σελ. 110. Δρχ. 160. ΘΩΜΟΠΟΥΛΟΣ ΑΝΤΡΕΑΣ. Ό Νάσος. ’Αθήνα, Γνώ­ ση, 1981. Σελ. 125. Δρχ. 200. ΚΟΥΝ ΚΑΡΟΛΟΣ. Γιά τό θέατρο. Κείμενα καί συνεν­ τεύξεις. Πρόλογος Μάριου Πλωρίτη. ’Αθήνα, ’Ιθάκη, 1981. Σελ. 118. Δρχ. 250. ΠΑΠΑΝΙΚΟΛΟΠΟΥΛΟΣ ΤΖΗΜΗΣ. Τρία μονόπραχτα. Ελληνικό Θέατρο, άριθ. 2. ’Αθήνα, Δωδώνη, 1981. Σελ. 102. ΓΚΑΙΤΕ. Φάουστ. Α ' μέρος. Μετ.-σχόλια I. Παυλάκη. Αθήνα, Άστήρ, 1981. Σελ. 304. ΦΟ ΝΤΑΡΙΟ. Ό έργάτης γνωρίζει 300 λέξεις τό άφεντικό 1000... Μετ. Δημήτρη Γ. Μπέλου. ’Αθήνα, 'Ιστορικές ’Εκδόσεις, 1981. Σελ. 78. Δρχ. 120.

Ποιητές τής Θεσσαλονίκης 1930-1980. Εΐσαγωγήάνθολόγηση-έργογραφία Νίκου Καρατξά. ’Αθήνα, ’Επι­ λογή, 1981. Σελ. 165.

ΛΟΡΚΑ ΦΕΝΤΕΡΙΚΟ-ΓΚΑΡΘΙΑ. Τό κοινό. Δράμα σέ έξι σκηνές. Κωμωδία χωρίς τίτλο. Μονόπρακτο. Μετ. Κοσμά Ξενάκη. ’Αθήνα, "Αγρα, 1981. Σελ. 126. Δρχ.

160.

ΣΙΜΟΠΟΥΛΟΣ ΗΛΙΑΣ. ’Επαφές καί προσεγγίσεις. ’Αθήνα, Θουκυδίδης, 1981. Σελ. 161. Δρχ. 250.

SIGNORELLI OLGA. ’Ελεονόρα Ντούζε. Μετ. Ζωής Σκονρλά. ’Αθήνα, Παπαζήσης, 1980. Σελ. 220.

ΤΕΡΖΑΚΗΣ ΑΓΓΕΛΟΣ. Ό άνθρωπος σέ άδιέξοδο. Δοκίμια Στ'. ’Αθήνα, οί ’Εκδόσεις τών Φίλων, 1981. Σελ. 306. Δρχ. 380. ΤΣΙΡΟΠΟΥΛΟΣ ΚΩΣΤΑΣ Ε. Πολιτισμός τοϋ. σώματος. ’Αθήνα, ’Αστρολάβος / Εύθύνη, 1981. Σελ. 102. Δρχ.

BOWRA C. Μ. Ποίηση καί πολιτική 1900-1960. Μετ. Λύντιας Στεφάνου. ’Αθήνα, Παπαδήμας, 1982. Σελ. 195. Δρχ. 350. ΓΚΡΑΜΣΙ ANTONIO. Λογοτεχνία καί έθνική ζωή. Μέ­ ρος Α'. Μετ. Χρήστου Μαστραντώνη. ’Αθήνα, Στοχα­ στής, 1981. Σελ. 351. Δρχ. 400.

ΓΕΩΓΡΑΦΙΑ-ΤΑΞΙΔΙΑ Αίγαιοπελαγίτικοι πορτολάνοι. 28 χάρτες μέ λιμάνια τοϋ Αιγαίου άπ’ τό 19ο αιώνα. ’Αθήνα, Ναυτικό Μουσείο τής Ελλάδος, 1981. Δρχ. 500. ΓΟΥΔΕΛΗΣ ΓΙΑΝΝΗΣ. Ταξίδια καί λογισμοί. Γιουγ­ κοσλαβία. ’Αθήνα, Δίφρος. Σελ. 159. Δρχ. 250. ΖΑΠΠΑΣ ΤΑΣΟΣ. Ξένοι καί δικοί μας τόποι. Ταξίδια. ’Αθήνα, Μαυρίδης, 1981. Σελ. 228. Δρχ. 300. ΚΑΣΣΙΟΣ ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΕΥΣΤ. Ή κοινότητα Προση-

11 2

λίου καί ό οικισμός Βινιάνης Άμφίσσης. ’Αθήνα, Λυκοποριά, 1981. Σελ. 24. Δωρεάν.

ΠΑΠΑΠΟΣΤΟΛΟΥ I. Α. Κρήτη. ’Αθήνα, Κλειώ, 1981. Σελ. 176. Δρχ. 300.

ΚΟΛΟΒΟΣ ΝΙΚΟΣ. Ταξίδια τού γυρισμού (σταθμοί στό βορρά καί στό νότο). ’Αθήνα, Πύλη, 1981. Σελ. 174. Δρχ. 200.

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ

ΜΑΡΤΥΡΙΕΣ ΑΠΟΣΤΟΛΟΠΟΥΛΟΥ ΝΑΤΑΛΙΑ. Λεβεντογενιά. ’Αφηγήσεις καί χρονικά άπό τόν άντιστασιακό άγώνα. ’Αθήνα, Σύγχρονη ’Εποχή, 1981. Σελ. 107. Εύριπίδης Μπακιρτζής. Μελέτες, λόγοι, σημειώσεις. Σχόλια, έπιμέλεια Νίκου Μάργαρη. ’Αθήνα, Έπικαιρότητα, 1981. Σελ. 198. Δρχ. 300. ΜΑΛΑΜΑΣ ΛΑΜΠΡΟΣ. Ό ξεσηκωμός τού Πολυτε­ χνείου. Β' έκδοση. ’Ελεύθερο Πνεύμα, 1981. Σελ. 64. Δρχ. 120. ΜΑΣΤΡΟΓΙΑΝΝΟΠΟΥΛΟΣ ΗΛΙΑΣ. Μαρτυρίες καί έπιστροφές. Άθήναι, Δαμασκός, 1981. Σελ. 101. ΜΟΛΛΑ-ΓΙΟΒΑΝΟΥ ΑΡΕΤΗ. Ό καραγκιοζοπαίχτης Άντώνης Μόλλας. (Ή κόρη του θυμάται.) ’Αθήνα, Κέ­ δρος, 1981. Σελ. 174. ΠΑΠΑΔΟΥΚΑ ΟΛΥΜΠΙΑ - ΒΑΣΙΛΙΚΗ Γ. Γυναι­ κείες φυλακές Άβέρωφ. ’Αθήνα, 1981. Σελ. 303. Δρχ.

600. ΠΕΡΑΚΑΚΗΣ ΝΙΚΟΣ MAN. Μπουγιουρντί... ’Αθήνα, 1981. Σελ. 127. Δρχ. 150. ΡΙΤΣΟΥ-ΓΛΕΖΟΥ ΛΟΥΛΑ. Τά παιδικά χρόνια τού άδερφού μου Γιάννη Ρίτσου. Καταγραφή τής άφήγησης καί έπιμέλεια Μιχάλη Δημητρίου. ’Αθήνα, Κέδρος, 1981. Σελ. 133. ΡΟΥΜΕΛΙΩΤΑΚΗΣ ΜΑΝΩΛΗΣ. Γράμμα στό γιό μου. (’Από τόν πόλεμο τής ’Αλβανίας.) ’Επιμέλεια Κατερίνας Πλασσαρά. ’Αθήνα, Πλέθρον, 1981. Σελ. 126. Δρχ. 230. ΤΡΙΚΑΛΙΝΟΣ ΓΙΩΡΓΗΣ. Δρόμος μακρύς καί δύσκο­ λος. ’Αναμνήσεις. ’Αθήνα, Σύγχρονη ’Εποχή, 1981. Σελ.

167. Δρχ. 240.

BIRCHER-BENNER RALPH. Δρόμος πρός τήν ένισχυμένη ύγεία καί ζωτικότητα 1867-1967. Μετ. Αίκ. Μεγαλακάκη. ’Αθήνα, Δρούγκας, 1982. Σελ. 86, Δρχ. 150.

ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ ΔΟΒΛΕΤΟΓΛΟΥ Κ. Π. Παρθενώνας, κάτοψη ναού. ’Αθήνα, Ίωλκός, 1981. Σελ. 19. Δρχ. 200.

-ΑΝΑΓΝΩΣΤΟΥ ΣΤΕΦΑΝΟΣ Β. Ή τριλογία τής προ­ δοσίας. Φάκελος «Κύπρος». Σελ. 100. Δρχ. 200. ΕΥΕΛΠΙΔΗΣ ΧΡΗΣΤΟΣ. Ή Ελλάδα άνθίζει. ’Αθήνα, Οί ’Εκδόσεις των Φίλων, 1981. Σελ. 145. Δρχ. 400. ΙΩΑΝΝΙΔΗΣ ΣΑΒΒΑΣ. Περί Πόντου καί Τραπεζούντος. Ίστορία-λαογραφία-γεωγραφία-στατιστική. ’Αθή­ να, Κουλτούρα, 1981. Σελ. 296 + μη'. Δρχ. 500. Κείμενα της ’Εθνικής ’Αντίστασης. Τόμος A'. (ΕΑΜ, ΕΕΑΜ, ΕΛΑΣ, ΕΑ, ΕΠΟΝ, ΚΙΝΗΜΑ ΜΕΣΗΣ ΑΝΑ­ ΤΟΛΗΣ). Τά κείμενα συνέλεξε καί προλογίζει τό Ιστο­ ρικό Τμήμα τής ΚΕ τού ΚΚΕ. ’Αθήνα, Σύγχρονη ’Επο­ χή, 1981. Σελ. 574. ΚΟΡΟΜΗΛΑΣ ΓΕΩΡΓΙΟΣ - ΚΟΡΟΜΗΛΑΣ ΛΑΜ­ ΠΡΟΣ. Ή άθηναϊκή περιπέτεια. 40 αιώνες άθηναϊκής ζωής. Τόμοι A + Β. ’Αθήνα, 1981. Σελ. 312 + 422. Δρχ.

600 + 800. ΚΡΑΝΙΔΙΩΤΉΣ ΝΙΚΟΣ. Δύσκολα χρόνια. Κύπρος 1950-1960. Πολιτική καί Ιστορία, άριθ. 18. ’Αθήνα, Ε στία, 1981. Σελ. 558. Δρχ. 600. ΜΑΖΑΡΑΚΗΣ-ΑΙΝΙΑΝ I. Κ. Ό Μακεδονικός ’Αγώ­ νας. ’Αθήνα, Δωδώνη, 1981. Σελ. 144 + φωτογραφίες. ΜΠΑΛΛΗΣ ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ ΕΜ. Ό ΕΛΑΣ στή Θεσσα­ λία. ’Αθήνα, Σύγχρονη ’Εποχή, 1981. Σελ. 295. ΝΕΦΕΛΟΥΔΗΣ ΒΑΣΙΛΗΣ. Ή Εθνική ’Αντίσταση στή Μέση ’Ανατολή. Τόμοι A + Β. ’Αθήνα, Θεμέλιο, 1981. Σελ. 350 + 326. Δρχ. 900 (οί δύο τόμοι). ΣΑΡΑΝΤΗΣ ΘΕΟΔΩΡΟΣ Κ. Π. Ό Μέγας ’Αλέξαν­ δρος άπό τήν ιστορία έως τόν θρύλο. Τόμοι A + Β. Γ' έκδοση. ’Αθήνα, 1981. Σελ. 396 + 416. Δρχ. 1800 (οί δύο τόμοι). ΣΠΑΝΙΔΗΣ ΑΘΑΝ. Γ. Πώς αύτοκαταλύθηκε ή δημο­ κρατία τού 1944. ’Αθήνα, Παπαξήσης, 1981. Σελ. 424. Δρχ. 600. ΤΣΑΤΣΟΜΟΙΡΟΥ ΗΛΙΑΣ Λ. Αιγαίο βουνό. Τό Αιγαίο πρίν τόν μεγάλο κατακλυσμό. ’Αθήνα, Πύρινος Κόσμος, 1981. Σελ. 246. Δρχ. 330. ΦΩΤΙΑΔΗΣ ΔΗΜΗΤΡΗΣ. Ενθυμήματα. Τόμος Α'. ’Αθήνα, Κέδρος, 1981. Σελ. 359. ΓΚΑΦΟΥΡΟΦ Β. - ΤΣΙΜΠΟΥΚΙΔΗΣ Δ. ’Αλέξανδρος ό Μακεδών καί ή ’Ανατολή. Μετ. άπό τά ρωσικά Γ. Στεργίου. ’Επιμέλεια Δημήτρη Γιάκου - Γιώργου Κώτσιρη. ’Αθήνα, Παπαδήμας, 1982. Σελ. 736.

113

ΠΕΡΙΟΔΙΚΑ ΑΕΡΟΠΟΡΙΚΟΣ ΚΟΣΜΟΣ. ’Ανεξάρτητη μηνιαία Αε­ ροδιαστημική έφημερίδα. Φύλλο 18-19. Δρχ. 20.

ΗΛΙΑΧΤΙΔΑ. Έκδοση συλλόγου γονέων καί κηδεμό­ νων 101ου δημοτικού σχολείου ’Αθηνών. Φύλλο 2. Η ΜΑΧΗ. ’Εφημερίδα Άχαρνών-Κάτω Πατησίων. Φύλλο 51. Δρχ. 10. ΗΝΙΟΧΟΣ. Τεύχος 56-57. Δρχ. 50.

ΑΜΦΙ. Διπλό τεύχος 9-10. Δρχ. 120. ΗΠΕΙΡΩΤΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ. Τόμος 23. Δρχ. 1200. ΓΙΑΤΙ. Μηνιάτικη έπιθεώρηση. Τεύχος 78. Δρχ. 40. ΓΟΝΕΙΣ. Ετήσιος όδηγός 1982. Δρχ. 250. ΓΡΑΜΜΑΤΑ ΚΑΙ ΤΕΧΝΕΣ. Μηνιαία έπιθεώρηση τέ­ χνης, κριτικής καί κοινωνικού προβληματισμού. Φύλλο 1. Δρχ. 70. ΔΕΛΤΙΟ. Σύνδεσμος Βιομηχάνων Βορείου Ελλάδος. Τεύχος 190-191. Δωρεάν. ΔΙΑΒΑΖΩ. Μηνιαία έπιθεώρηση τού βιβλίου. Τεύχος 47. Δρχ. 120. ΕΙΚΑΣΤΙΚΑ. Περιοδική έκδοση τέχνης. Τεύχος 1. Δρχ.

100.

Η ΦΩΝΗ ΤΗΣ ΣΑΝΤΟΡΙΝΗΣ. Δημοσιογραφικόν δργανον Θήρας. Φύλλο 48. ΗΧΟΣ καί HI-FI. Τεύχος 106. Δρχ. 60. ΘΕΑΤΡΙΚΑ ΤΕΤΡΑΔΙΑ. Περιοδική έκδοση. Τεύχος 6. Δρχ. 100. ΙΑΤΡΙΚΗ. Μηνιαία έκδοση Εταιρείας ’Ιατρικών Σπου­ δών. Τεύχη 4 καί 5. ΙΣΤΟΡΙΑ ΕΙΚΟΝΟΓΡΑΦΗΜΕΝΗ. Μηνιαίο περιοδικό ιστορικής ύλης. Τεύχος 162. Δρχ. 100. ΚΕΦΑΛΟΝΙΤΙΚΕΣ ΩΡΕΣ. Ετήσια εικονογραφημένη έπιθεώρηση. Τεύχος 7. Δρχ. 250.

ΕΚΗΒΟΛΟΣ. Τριμηνιαίο περιοδικό λογοτεχνίας, θεω­ ρίας τής λογοτεχνίας καί κριτικής. Τεύχη 8, 9. Δρχ. 200.

ΚΟΙΝΩΝΙΚΕΣ ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ. Τεύχος 4. Δρχ. 150.

ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗ ΦΩΝΗ.- Φύλλο 9-10.

ΚΟΡΙΝΘΙΑΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ. Έφημερίς τών άπανταχοΰ Κορινθίων. Φύλλα 229 καί 230.

ΕΛΙΚΩΝΑΣ. Μηνιαίο λογοτεχνικό περιοδικό. Τεύχος 37.

ΜΑΖΙ - TOGETHER. Τεύχος 6. Δρχ. 18.

ΕΜΕΙΣ ΚΑΙ ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ. Τρίμηνο βιβλιογραφικό δελ­ τίο τής ίΐ.Ο .Ε.Β. Τεύχος 1.

ΜΟΥΣΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΟ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙ ΕΥΟΣΜΟΥ. Τεύχος Νοέμβρη-Δεκέμβρη ’81.

ΕΝΗΜΕΡΩΤΙΚΟ ΔΕΛΤΙΟ. Τρίμηνη περιοδική έκδοση τής ΕΛΑ. Φύλλο 8-9. Δρχ. 10.

ΟΡΓΑΝΩΣΗ. Διμηνιαία έπιθεώρηση προβληματισμού γιά όργάνωση καί διοίκηση. Τεύχος 1. Δρχ. 80.

ΕΝΩΣΙΣ ΑΝΔΡΙΩΝ. ’Ενημερωτικόν δελτίον. Φύλλο 6. Δωρεάν.

ΠΑΙΔΕΙΑ-ΛΟΓΟΣ-ΠΡΑΞΗ. Μηνιαίο περιοδικό. Τεύ­ χος 27.

ΕΠΟΠΤΕΙΑ. Τεύχος 64. Δρχ. 250.

ΠΑΡΕΜΒΑΣΗ. Τρικαλινή έπιθεώρηση. Τεύχος 2.

ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΣΤΗ ΔΟΜΗΣΗ. Τεχνική έπιθεώρηση. Τεύχος 16. Δρχ. 100.

ΠΕΡΙΟΔΙΚΟ ΤΗΣ ΟΡΓΟΝΟΜΙΑΣ. Τεύχος 1. Δρχ. 200. ΠΝΕΥΜΑ. Ά ριθ. Α1/1981. Δρχ. 300.

Η ΕΚΦΡΑΣΙΣ ΤΗΣ ΠΑΤΡΙΩΤΙΚΗΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΚΗΣ ΕΝΩΣΕΩΣ. Φύλλο 18. Δρχ. 10. ΕΥΘΥΝΗ. Φυλλάδιο νεοελληνικού προβληματισμού. Τεύχος 120. Δρχ. 120.

ΠΟΛΙΉΚΗ. Έπιθεώρηση πολιτικής έπιστήμης. Τεύχος 1. Δρχ. 300. ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΔΑΣΟΠΟΝΙΑΣ. Δίμηνη περιοδική έκδοση. Τεύχος 34.

Η ΑΡΓΩ. Έκδοση τής ΟΙΕΛΕ. Τεύχος 3. Δρχ. 50. Η ΛΕΞΗ. Ελληνική καί ξένη λογοτεχνία. Τεύχος 10. Δρχ. 90.

ΠΡΟΜΗΘΕΥΣ Ο ΠΥΡΦΟΡΟΣ. Διμηνιαίο περιοδικό. Τεύχος 27.

ΣΚΗΝΗ ΚΑΙ ΟΘΟΝΗ. Μηνιαίο περιοδικό γιά τό θέατρο-τόν κινηματογράφο-τήν τηλεόραση καί- τό video. Τεύχος 1. Δρχ. 100. ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΣΚΕΨΗ. Μηνιαία περιοδική έκδοση γραμ­ μάτων καί τεχνών. Φύλλο 62. Δρχ. 7. ΣΥΛΛΕΚΤΗΣ. Τεύχος 81. Δρχ. 60. ΣΥΛΛΕΚΤΙΚΟΣ ΚΟΣΜΟΣ. Τεΰ/ος 14. Δρχ. 65. ΣΥΜΒΟΛΗ. Περιοδική έκδοση ’Επιμορφωτικού Συλλό­ γου Παιανίας. Τεύχος 17. Δρχ. 50. ΣΥΝΑΞΗ. Τριμηνιαία έκδοση σπουδής στήν ’Ορθοδο­ ξία. Τεύχος 1. Δρχ. 150. ΣΧΟΛΙΚΑ ΝΙΑΤΑ. Φύλλο 25. ΤΑΞΙΔΕΥΟΝΤΑΣ. Τεύχος 49. Δρχ. 60.

ΤΕΤΡΑΓΩΝΟ. Γράμματα-τέχνες-έπιστήμη-στοχασμός. Τεύχος 3. Δρχ. 150. ΤΕΧΝΙΚΗ ΕΝΗΜΕΡΩΣΗ. Τεύχος 25. ΤΟΜΕΣ. Στή σκέψη-στά γράμματα-στίς τέχνες. Μηνιαίο περιοδικό πνευματικού προβληματισμού. Τεύχος 79. Δρχ. 100. ΤΡΑΠΕΖΙΤΙΚΗ. Φύλλο 426. Δρχ. 1. ΦΙΛΟΛΟΓΙΚΑ. Περιοδική έκδοση άποφοίτων Φιλοσο_φικής Ίωαννίνων. Τεύχος 5. Δρχ. 100. ΦΙΛΟΛΟΓΙΚΗ ΠΡΩΤΟΧΡΟΝΙΑ. Τόμος 39. Δρχ. 500. ΧΡΟΝΙΚΑ. "Οργανον τού Κεντρικού Ίσραηλιτικού Συμβουλίου τής 'Ελλάδος. Τεύχος 45. ΧΡΟΝΙΚΟ ’81. Γράμματα-τέχνες ’82. ’Ετήσια έκδοση τού Καλλιτεχνικού Πνευματικού Κέντρου «”Ωρα». Τό­ μος 12ος.

4 ΤΡΟΧΟΙ. Τεύχος 136. Δρχ. 60.

115

Φ

ν λ έ ξ η

ΤΟΔΕΝΤΡΟ π ε ζ ό - π ο ί η σ η - κ ρ ι τ ικ ή

Μ

ί* ΑΘΗΝΑ ΜΑΡΤΙΟΣ 1982

26 φλββάρης ’82

δρχ. 100

ΓΡΑΜΜΑΤΑ καί Τέχνες ΜΗΝΙΑΙΑ ΕΠΙΘΕΩΡΗΣΗ ΤΕΧΝΗΣ, ΚΡΙΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟΥ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΙΣΜΟΥ

Ο 15ος τόμος του «ΑΝΤΙ» β' εξάμηνο 1981 (τχ. 181 - 195)

Το «ΑΝΤΙ» σε τόμους — ένα πολύτιμο απόκτημα 116

■ψ -------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

Μέιήν Εγγυημένη Επιταγή τής Εμπορικής Τράπεζας πΑηρώνειεστή στιγμή τούς πάντες καί τά πάντα καί τά Λεφτά σας πιάνουν...τόκο! Τώρα ή ΕΜΠΟΡΙΚΗ ΤΡΑΠΕΖΑ έφαρμόζει στην 'Ελλάδα τόν θεσμό τής ’Εγγυημένης’Επιταγής. Είναι «χρήματα» μέ τά όποια πληρώνετε ή αγοράζετε ό,τιδήποτε, χωρίς νά τά έχετε επάνω σας. Κι’ επί πλέον, τά λεφτά σας πιάνουν... τόκο! Άνοΐξτε σήμερα ένα Τρεχούμενο Λογαριασμό Εγγυημένων ’Επιταγών σ ’ όποιοδήποτε Κατάστημα τής ΕΜΠΟΡΙΚΗΣ ΤΡΑΠΕΖΑΣ καί θά πάρετε ένα καρνέ έπιταγών καί τήν ΚΑΡΤΑ Ε. Μέ αύτήν ή ΕΜΠΟΡΙΚΗ ΤΡΑΠΕΖΑ έγγυαται κάθε επιταγή σας στήν όποια άναγράφεται ποσό μέχρι 5.000 δραχμές. "Ετσι γίνεται δεκτή παντού! Κι’ άπ’ τή στιγμή πού θά καταθέσετε τά χρήματα γιά ν ’ ανοιχτεί ό λογαριασμός, άρχίζει νά μετράει γιά σάς ό τόκος! Μόνο ή ’Εγγυημένη ’Επιταγή σας προσφέρει ευκολία, σιγουριά, τόκο, πρόσθετο κύρος στίς συναλλαγές σας καί αύξημένη αγοραστική δυνατότητα, κάθε στιγμή. Θά τό διαπιστώσετε καί οί ’ίδιοι.

α Μ η μία έξυπηρετηση άπότήν

Γιά μιά καλύτερη ποιότητα ζωής τώρα ένα ειδικό περιοδικό

Κάθε δύο μήνες ή έπιθεώρηση

«Οικολογία καί Περιβάλλον»

θά σάς άνοίγει ένα «παράθυρο» στά συναρπαστικά θέματα τής Ο ικολο­ γίας, τής ’ Ενέργειας καί τοϋ Περιβάλλοντος. Μέ άρθρα καθηγητών καί ειδικών πού χρόνια τώρα άσχολοϋνται μέ τήν έλληνική καί ξένη πραγ­ ματικότητα, βιβλιογραφία καί έρευνα. Μέ τίς νέες έξελίξεις καί τίς νέες ιδέες πού έρχονται νά προσδιορίσουν τήν δλη μας στάση καί συμπερι­ φορά άπέναντι στήν ύποβάθμιση τής ζωής μας.

Εκδότης: Ά ντώ νης Λιβάνης. ΓραφεΤα: Σόλωνος 94 Τηλ. 3610589, 3600398