Τεύχος 188

Υ π ερ α γο ρ ά βιβλίου σ τ ο ν π ε ι ρ α ι α Για Πρώτη Φορά στην Ελλάδα 50 χιλιάδες τίτλοι βιβλίων σε 5 ορόφους Για καλό και φθηνό βιβλίο

ισόγειο Κολοκοτρώνη

ημιόροφος Κολοκοτρώνη

ναυτικά - κομπιοΰτερς - αρχιτεκτονικά - ηλεκτρονικά - κλπ. τεχνικά βιβλία

ημιόροφος Νοταρά

1ος όροφος Νοταρά

νέες εκδόσεις - γυν. θέματα - λευκώματα περιοδικά

ιστορία - πολιτική - φιλοσοφία κοινωνιολογία - ψυχολογία - ποίηση μελέτες

I. Μ πο στάνο γ λο υ & Σ ΙΑ Ο.Ε. 1) Σωτήρος 13, τηλ. 41.71.330 2) Κολοκοτρώνη 92, τηλ. 41.12.258 3) Νοταρά 75, τηλ. 41.12.258

Μ Π Ο Σ Τ Α Ν Ο Γ Λ Ο Υ Β ΙΒ Λ ΙΑ - Π Ε ΙΡ Α ΙΑ Σ Μ Π Ο Σ Τ Α Ν Ο Γ Λ Ο Υ Β ΙΒ Λ ΙΑ - Π ΕΙΡ Α!

ΜΕ ΕΥΚΟΑΙΕΣ ΠΑΗΡΩΜΗΣ

Εγκυκλοπαίδειες μισοτιμής

ΙΑ - Π Ε ΙΡ Α ΙΑ Σ

V d l3 U - V IV 9 I9 A O V J O N V IZO U IA I 2 V IV d l3 U ~ VIVBig A 0 V J 0 N V 1 I0 U I/\I IV IV d l3 U - V IV 9 ig A O V J Q N

ΙΑΣ Μ Π Ο Σ Τ Α Ν Ο Γ Λ Ο Υ Β ΙΒ Λ ΙΑ - Π Ε ΙΡ Α ΙΑ Σ Μ Π Ο Σ Τ Α Ν Ο Γ Λ Ο Υ Β ΙΒ Λ

I

V-LIOUI/M IV IV d l3 U - V I V B i g A OVJONV-LIOUIAI IV IV d l3 U - v i v a i g

ΛΕΞΙΚΟ C ΟΡΩΝ D ΚΥΒΕΡΝΗΤΙΚΗΣ, ΔΟΜΙΣΜΟΥ ΚΑΙ ΤΗΣ ΘΕΩΡΙΑΣ ΤΩΝ ΣΥΣΤΗΜΑΤΩΝ ΣΩΤΗΡΗ ΔΗΜΗΤΡΙΟΥ

Μετά τις έντονες δομικές μεταβολές που υπέστη ο καπιταλισμός από τα τέλη του προηγούμενου αιώνα μέχρι σήμερα και το πέρασμα από το καθεστώς του ελεύθερου συναγωνισμού στο καθεστώς των μονοπωλίων και, σε συνέχεια, στο καθεστώς του κρατικομονοπωλιακού καπιταλισμού, η αστική ιδεολογία υπέστη ριζικές μεταβολές. Αναγκάστηκε να υποκαταστήσει τις έννοιες της «ουσίας», της «ατομικής φύσης» και του «ορθού λόγου», που αντανακλούσαν το πρώτο καθεστώς, με τις έννοιες της «μορφής», του «συστήματος» και του «ασυνείδητου», πόυ αντανακλούν το τελευταίο. Κατέληξε να μηδενοποιήσει τις αρχές της εξέλιξης και της ελευθερίας·,· που ήταν δικά της δημιουργήματα, και να γεμίσει το κενό που άφησαν με κατανάλωση συμβόλων χωρίς περιεχόμενο: την εξέλιξη, με τις αλλαγές στις μάρκες των αυτοκινήτων, και την ελευθερία, με το «ελεύθερο» παιχνίδι των μορφών. Η κατανάλωση συμβόλων προβάλλει τα σημαίνοντα, το παιχνίδι των μορφών, για να κρύψει τις ουσίες που χάθηκαν: ιδέες, αξίες, ποιότητες, χρόνος. Τελικά, αυτό που καταναλώνουμε είναι παρουσίες από κενά ύπαρξης, μορφές απάντων περιεχομένων. Κυβερνητική, συοτημική και δομισμός επαληθεύουν τη συνάντηση της επιστημονικό-τεχνικής εξέλιξης με το διαλεκτικό υλισμό. Η αστική ιδεολογία επιχείρησε την απόσπαση από το περιεχόμενό τους, χρησιμοποιώντας γι' αυτό μονομερείς απόψεις της γλωσσολογίας. Δημιούργησε έτσι το στρουκτουραλισμό, προϊόν της σύγχρονης γραφειοκρατίας, που επηρέασε έναν ολόκληρο κύκλο' επιστημών και τεχνών: σημειωτική, θεωρία της πληροφορίας, σημαντική, ποιητική και κριτική, κοινωνική ανθρωπολογία κ.ά. Σήμερα, που η περιπέτεια αυτή είναι στο τέλος της, οι επιστήμονες έχουν εμπλουτιστεί με πς έννοιες του συστήματος, της επανάδρασης, του ελέγχου, του μοντέλου κλπ., ενισχύοντας αποφασιστικά τις δυνατότητες για την αλλαγή του πολιτισμού της αρένας και της βαρβαρότητας και το πέρασμα της ανθρωπότητας στο σοσιαλισμό. Το πέρασμα αυτό προϋποθέτει τη διάλυση των μεγάλων μονοπωλίων τα οποία ελέγχουν τις πληροφορίες και απειλούν να εξοντώσουν με πυρηνικό αφανισμό την ανθρωπότητα από την οποία τις υπεκλεψαν.

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΚΑΣΤΑΝΙΩΤΗ Η σύγχρονη εκδοτική παρουσία στα ελληνικά γράμματα Ζωοδόχου Πηγής 3,106 78 Αθήνα, ® 360.32.34 - 360.13.31

Β ΙΒ Λ ΙΑ ΓΙΑ Π Α ΙΔ ΙΑ ΚΑΙ ΓΙΑ Ν Ε Ο Υ Σ

Α. Μερκούρη

Ρ. Καρθαίου Κατ. Μάνου-Πασσά

Ρ. Καρθαίου Κατ. Μάνου-Πασσά

ΧΑΡΟΥΜΕΝΕΣ Δ ΙΑ Κ Ο Π Ε Σ ΓΙΑ ΤΟ ΠΑ ΣΧΑ

ΧΑΡΟΥΜΕΝΕΣ Δ ΙΑ Κ Ο Π Ε Σ ΓΙΑ ΤΟ Κ Α Λ Ο Κ Α ΙΡ Ι

ΧΑΡΟΥΜ ΕΝ ΕΣ Δ ΙΑ Κ Ο Π Ε Σ ΓΙΑ Π Α ΙΔ ΙΑ Π Ρ Ο ΣΧΟ ΛΙΚ Η Σ Η ΛΙΚ ΙΑΣ

Κ Α Λ Ο Κ Α ΙΡ ΙΝ Α

Αγγ. Βαρελλά 4 βιβλία για τις τέσσερις πρώτες τάξεις του δημοτικού

Η Κ Υ Ρ ΙΑ Κ ΛΟ Κ Λ Ο Ο ΕΞΥΠ Ν ΟΥΛΗ Σ ΑΝΑΚΑΛΥΠΤΕΙ

4 Βιβλία για παιδιά προσχολικής και σχολικής ηλικίας

Τα Χέγια

Έ ξι βιβλία καλύπτουν την ανάγκη για μάθη­ ση που έχει το παιδί της προσχολικής ηλι­ κίας και του δημοτι­ κού________________

Βιβλία για παιδιά προσχολικής και πρώτης σχολικής ηλικίας

Η Ζωρζ Σαρή διηγεί­ ται σπαρταριστές ι­ στορίες. Τα παιδιά με αυτοκόλλητες λέξεις συμπληρώνουν τα κενά.______________

ΜΠΛΟ Κ ΑΣΚΗΣΕΩΝ

Το διπλό ταξίδι

Ζ. Σαρή

Λ. Ψαραύτη

Λ. ΠέτροβιτςΑνδρουτσοπούλου

ΤΑ Χ Ε Γ ΙΑ

Λ. Χατζοπούλου Καραβία

ΤΟ Δ ΙΠ Λ Ο ΤΑ Ξ ΙΔΙ

ΣΠΙΤΙ ΓΙΑ Π ΕΝ ΤΕ

Ρ ΙΚ Ι

ΕΚΔΟΣΕΙΣ

ΠΑΤΑΚΗ

Ψ0£Σ„ Έλληνε* συγγράφει

ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΔΙΑΘΕΣΗ: PRINTA ΑΕ.Αναστ. Γενναδίου 34 Τ.Κ.114 74 ΤΗΛ. 6429.409 ΒΙΒΛΙΟΡΟΕΣ Ιπποκράτους 59, Τ.Κ. 106 80 ΤΗΛ. 3606.828

ΡΟΕΣ Το Φινλανδικό σύνδρομο

Φάκελος Farewell»

Carlos Rangel

·*.,&»■ Κοσμοο

Η επιστροφή του θάρρους

:

ί

,.

V;τπατσεφισμός ή Η δύναμη μιας αυταπάτης W

)

Alexander

Ο Ν έο ς Π λ ο ύ το ς

·|Β Β ΐΙ \ ^

των

Ε θ ν ώ ν

Guy Sorman

Κ Ε Ν Τ Ρ ΙΚ Η Δ ΙΑ Θ Ε ΣΗ : P R IN T A ΑΕ. Αναστ. Γεννα δ ίου 34 Τ.Κ.114 74 ΤΗΛ. 6429.409 Β ΙΒ Λ ΙΟ Ρ Ο Ε Σ Ιπποκράτους 59, Τ.Κ. 106 80 ΤΗΛ. 3606.828

Ψ ΰεΧ η Ζύγχρονη σκέψη F. Cam on

Η αρρώ στεια π ον λέγεται άνθρωπος

ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΔΙΑΘΕΣΗ: PRINTA ΑΕ. Αναστ. Γενναδίου 34 Τ.Κ.114 74 ΤΗΛ. 6429.409 ΒΙΒΛΙΟΡΟΕΣ Ιπποκράτους 59, Τ.Κ. 106 80 ΤΗΛ. 3606.828

Ρ0 Α σ τυνομικό Μ υθιστόρημα

Βαθιά νερά

Κ Ε Ν Τ Ρ ΙΚ Η Δ ΙΑ Θ Ε Σ Η : P R IN T A ΑΕ. Αναστ. Γενν α δ ίο υ 34 Τ.Κ.114 74 ΤΗΛ. 6429.409 Β ΙΒ Λ ΙΟ Ρ Ο Ε Σ Ιππο κράτους 59, Τ Κ. 106 80 ΤΗΛ. 3606.828

^Ρθε%η Λογοτεχνία

ΤΗ*

w

LT«.

\

J * r v

Τ νιζακι ΠΤΡΟΧΟΣ ΤΗΣ Ι υχης r- ρ ι

Ροές/Λογοτεχνία

V. K ulkarni

JTM NOX

Ν γεκαν Ροές/Λογοτεχνία

Ε,.HEMINGWAY ΚΗΠΟΣ

ΕΗ ΔΕΜ1 Ροές/Λογοτεχνία

ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΔΙΑΘΕΣΗ: PRINTA ΑΕ.Αναστ. Γενναδίου 34 Τ.Κ.114 74 ΤΗΛ. 6429.409 ΒΙΒΛΙΟΡΟΕΣ Ιπποκράτους 59, Τ.Κ. 106 80 ΤΗΛ. 3606.828

'Ρ 0£2 η ΤΓΡΟΤΑΧείΖ

ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΔΙΑΘΕΣΗ: PRINTA ΑΕ.Αναστ. Γενναδίου 34 Τ.Κ.114 74 ΤΗΛ. 6429.409 ΒΙΒΛΙΟΡΟΕΣ Ιπποκράτους 59, Τ.Κ. 106 80 ΤΗΛ. 3606.828

"ΡΟ£Σ» Δοκίμια

ΚΟΙΤΗΣ

ΠΑΠΑΓ1ΩΡΓΗΣ ΠΕΡΙ ΜΕΘΗΣ

I..“ Π

ΣΤΕΛΙΟΥ

Ρ Α ΜΦΟ Υ

ΝΟΣΤΟΣ

MARTIN

" HEIDEGGER ΕΠΙΣΤΟΛΗ ΓΙΑ ΤΟΝ

ΑΝΘΡΩΠΙΣΜΟ

ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΔΙΑΘΕΣΗ: PRINTA ΑΕ. Αναστ. Γενναδίου 34 Τ.Κ.114 74 ΤΗΛ. 6429.409 ΒΙΒΛΙΟΡΟΕΣ Ιπποκράτους 59, Τ.Κ. 106 80 ΤΗΛ. 3606.828

Ε Κ Δ Ο Σ Ε ΙΣ Κ Α Λ Ε Ν Τ Η Σ Μαυρομιχάλη 5 (1ος όροφος) 106 79 Α Θ Η Ν Α τηλ. 3623553

Οι εκδόσεις

ΚΑΔΕΝΤΗ παρουσιάζουν

(Προσχολικά και πρωτοσχολικά βιβλία) Σειρά «ΠΑΝΤΥ» - Ό ντα Τάρο • Ο Πάντυ και το τρένο • Ο Πάντυ γιατρός • Ο Πάντυ εξερευνητής • Ο Πάντυ αυτοκινητιστής • Ο Πάντυ στρατιώτης • Ο Πάντυ μάγος • Ο Πάντυ οικοδόμος • Ο Πάντυ και τα πουλιά • Ο Πάντυ και η μπάλα • Ο Πάντυ και το τσίρκο • Ο Πάντυ και το χιόνι • Ο Πάντυ στη θάλασσα • Ο Πάντυ και οι αριθμοί • Ο Πάντυ και τα χρώματα Σειρά «ΑΣΤΥΝΟΜΟΣ ΑΤΣΙΔΑΣ» Ρ. Φόουλερ • Ο Αστυνόμος Ατσίδας σε διεθνή περιοδεία μυστηρίου • Ο Αστυνόμος Ατσίδας βρίσκει τα ίχνη

Σειρά «ΟΙ ΠΕΝΤΕ ΑΙΣΘΗΣΕΙΣ»- Μ. Ριούς • Η όραση • Η ακοή • Η γεύση • Η αφή • Η όσφρηση (Βιβλία για παιδιά οπό 9 ετών κοι άνω) • «Η ιστορία της Λιλής που είχε ίσκιο αγοριού» Κ. Μπρουέλ • «Ένας καλός μικρός διαβολάκος» Κοντέσα ντε Σεγιώρ • «Τα απομνημονεύματα ενός γαϊδάρου» Κοντέσα ντε Σεγκύρ • «Οι διακοπές» Κοντέσα ντε Σεγκύρ • «Ο στρατηγός Ντουόκιν» Κοντέσα ντε Σεγκύρ • «Τα μάτια του Αμαρυλλίς» Ν. Μπάμπιτ • «Η μαγική πηγή» Ν. Μπάμπιτ

Σειρά «ΤΡΕΧΕΙ - ΤΡΕΧΕΙ» - Μάρω Λοίζου • Η νύχτα τρέχει να συναντήσει την ημέρα • Το ποτάμι τρέχει να συναντήσει τη θάλασσα (Βιβλία για παιδιά από 12 ετών και άνω) • Ο δρόμος τρέχει να συναντήσει την πόλη • Το μικρό παιδάκι τρέχει στην αγκαλιά • «Το κόκκινο σήμα» - Στέφεν Κρέην της μαμάς του να συναντήσει την αγάπη • «Θρήνος» - Γ. Σπανδωνή • «Γραικοί» - Γ. Σπανδωνή • «Το ιρωκάκι» - Φ. Σάιλεν • «Προς άγνωστη κατεύθυνση» - Γ. Σπανδωνή

Δ ΙΑΛΟ ΓΟ Σ: X. Σμύρνης 16 & Κοραή τηλ. 9705726 Βύρωνας ΚΙΒΩΤΟΣ: Αγαθοδαίμωνος 3 τηλ. 3421551 Πετράλωνα ΠΑΡΑΜ ΕΤΡΟ Σ: Μέτωνος 62 τηλ. 6523145 Χολαργός

ΔΙΣΚΟΓΡΑΦΙΑ

Αν αγαπάτε τον Μπραμς... τη Ροκ, το Ελληνικό Τραγούδι, τη Τζαζ... αν αγαπάτε την Κ Α Λ Η ΜΟΥΣΙΚΗ!... Δ ΙΣ Κ Ο ΓΡ Α Φ ΙΑ ! ... Το νέο περιο­ δικό παρουσίασης, ανάλυσης, κριτικού λόγου και ειδήσεων μουσικής. ... Διακεκριμένοι συνεργάτες, ή πιο συγκεκριμένα Ο Λ Ο Ι ΟΙ Ε Π Ω Ν Υ Μ Ο Ι Μ Ο Υ Σ ΙΚ Ο - ΚΡΙΤΙΚΟ Ι της χώρας, παρουσιάζουν τώρα και αναλύουν με τον πιο έγκυρο τρόπο, τα μουσικά πράγματα στον σημερινό κόσμο και στην Ελλάδα. Δ ΙΣ Κ Ο ΓΡ Α Φ ΙΑ ! Κυκλοφορεί τώρα!... μ’ ένα τεράστιο όγκο πληροφο­ ριών, με αναφορά Σ Ε Ο Λ Α ΤΑ Μ Ο Υ Σ ΙΚ Α ΕΙΔΗ και έχει ένα στόχο: Να αποτελέσει ένα απόλυτα έγκυρο μέσο αναφοράς για κάθε μουσικόφιλο.

από τις εκδόσεις «γνώση» Γρπγ· Αυξεντίου 26, 157 71 Ζωγράφου, τηλ.: 7794879 - 7786441

Ζωοδόχου Πηγής 29, 106 81 Αθήνα, τηλ.: 3620941 ■3621194

Έ ντουαρντ Λ ιμόνοφ ΔΗΜΙΟΣ ΓΥΝΑΙΚΩΝ

Έ λι Β ίζελ Νόμπελ Ειρήνης 1986 Η ΔΙΑΘΗΚΗ ΕΝΟΣ ΔΟΛΟΦΟΝΗΜΕΝΟΥ ΠΟΙΗΤΗ

Α ντρέα Ντε Κ άρλο ΜΑΚΝΟ

Ν τομινίκ Φ έρναντεζ ΕΝΑ ΜΠΟΥΚΕΤΟ ΓΙΑΣΕΜΙ ΣΤ’ ΑΥΤΙ

Τ ζέι Μ ακ Ίνερ νι ΦΩΤΑ ΟΛΟΦΩΤΑ ΠΟΛΗ ΜΕΓΑΛΗ

Τ ζούλια ν Μ πάρνες Ο ΠΑΠΑΓΑΛΟΣ ΤΟΥ ΦΛΩΜΠΕΡ

Σε λίγες μέρες σ’ όλα τα Βιβλιοπωλεία

AQUARIUS ΕΚΔΟΤΙΚΗ ·

ΒΕΑΒΕΝΔΟΥ 2 ·

ΑΘΗΝΑ

11363 · ΤΗΛ. 8826060.

Ε Ν Τ Ο Υ Α Ρ Ν Τ

Λ Ι Μ Ο Ν Ο Φ

ΔΗΜΙΟΣ ΓΥΝΑΙΚΩΝ

CE < D σ <

AQ UARIUS ΕΚΑΟΤΙΚΗ ·

ΒΕΛΒΕΝΔΟΥ 2 ·

ΑΘΗΝΑ

11363 · ΤΗΑ. 8826060.

ΕΛΙ ΒΙΖΕΛ Νόμπελ Ειρήνης 1986

Η ΔΙΑΘΗΚΗ ΕΝΟΣ ΔΟΛΟΦΟΝΗΜΕΝΟΥ ΠΟΙΗΤΗ ‘

AQUARIUS ΕΚΔΟΤΙΚΗ ·

ΒΕΛΒΕΝΔΟΥ 2 · ΑΘΗΝΑ

11363 · ΤΗΛ. 8826060.

Andrea De Carlo

AQUARIUS ΕΚΔΟΤΙΚΗ * ΒΕΑΒΕΝΔΟΥ 2 ·

ΑΘΗΝΑ

11363 · ΤΗΛ. 8826060.

ΝΤΟΜΙΝΙΚ ΦΕΡΝΑΝΤΕΖ

Ε να Μ πουκέτο) ΓΙΑΣΕΜΙ ΣΤ ΑΥΤΙ

AQUARIUS ΕΚΔΟΤΙΚΗ ·

ΒΕΛΒΕΝΔΟΥ 2 ·

ΑΘΗΝΑ

11363 · ΤΗΛ. 8826060.

ΔΙΑΒΑΖΩ ΔΕΚΑΠΕΝΘΗΜΕΡΗ ΕΠΙΘΕΏΡΗΣΗ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ

Α. Μεταξά 26, Αθήνα - 106 81

Σύνταξη: 36.40.487 Λογιστήριο: 36.40.488 Διαφημίσεις: 36.42.789 Συνδρομές: 36.42.765

Τεύχος 188 30 Μαρτίου 1988 Τιμή: Δρχ. 300 Ιδρυτής: Περικλής Αθανασόπουλος Διευθυντής: Γιώργος Γαλάντης Σύνταξη: Ηρακλής Παπαλέξης, Βάσω Σπάθή, Καίτη Τοπάλη, Κατερίνα Γρυπονησιώτου Οικονομικός υπεύθυνος: Βάσω Σπάθή Συνδρομές: Κατερίνα Γρυπονησιώτου Διαφημίσεις: Ηρακλής Παπαλέξης Σελιδοποίηση-Μοντάξ: Νένη Ράις Γλωσσική επιμέλεια-Διορθώσεις: Βίκυ Κωτσοδέλου Στοιχειοθεσία: Φωτοκύτταρο ΕΠΕ, Υμηττού 219, τηλ. 75.16.333 Φωτογραφίσεις-Μοντάζ: I. Χριστοδουλάκος - I. Κοργιαλάς Ο.Ε., Α. Μεταξά 26, τηλ. 36.41.134 Εκτύπωση: Αφοί Τσαλδάρη Ο.Ε., Φυ­ λής 35, Καματερό, τηλ. 26.10.918 Βιβλιοδεσία: Νικ. Κατριβάνος και Σία. Ο.Ε., Στ. Γόνατά 48, τηλ. 57.49.951 Διανομή: Νέο Πρακτορείο Τύπου Εκδότης: Γιώργος Γαβαλάς Κεντρική διάθεση: Αθήνα: Πομώνης Διονύσιος Ζαλόγγου 1 τηλ. 36.20.889 Θεσσαλονίκη: Βιβλιοπωλείο Μ. Κστζιά και Σία Τσιμισκή 78 τηλ. 279.720, 268.940

Π Ε Ρ ΙΕ Χ Ο Μ Ε Ν Α ΧΡΟΝΙΚΑ Η ΑΓΟΡΑ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ

Τζαίημς Κάρεϋ: Το παράδοξο του βιβλίου Διαμαντής Μπασαντής: Βιβλίο και Νέες Τεχνολογίες Μελίνα Σεραφετινίδου: Νέες μορφές του βιβλίου Φ. 'Αλτμπαχ: Η εκδοτική δραστηριότητα και το σύστημα διανόη­ σης Αρμάν Ματτελάρ: Ευρωπαϊκές πολυεθνικές εκδοτικές επιχειρήσεις Έ να καινούριο κεφάλαιο στο διεθνή εκδοτικό χώρο Μπιλ Χέντερσον: Οι μικροί και ανεξάρτητοι εκδοτικοί οίκοι σήμε­ ρα Λ. Α. Κόζερ: Εμπόριο και κουλτούρα: η κατασκευή του ελκυστι­ κού προϊόντος Νταν Λάκυ: Κουλτούρα και Μέσα Επικοινωνίας

22 29 35 55 59 63 66 69 71

ΟΔΗΓΟΣ ΒΙΒΛΙΩΝ ΕΠΙΛΟΓΗ ΤΕΧΝΗ: Γράφει η Μαρία Μεντζελοπούλου ΠΟΙΗΣΗ: Γράφει ο Αντώνης Κάλφας ΠΕΖΟΓΡΑΦΙΑ: Γράφουν η Ελένη Χωρεάνθη και ο Μάνος Κοντο­ λέων ΙΣΤΟΡΙΑ: Γράφει ο Δ. I. Λοίζος ΠΛΑΙΣΙΟ: Γράφει ο Χρίστος Παπαγεωργίου

77 79 81 86

ΔΕΛΤΊΟ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΟ ΔΕΛΤΙΟ

37

ΚΡΙΤΙΚΟΓΡΑΦΙΑ

46

Υπεύθυνος τυπογραφείου: Βαγγέλης Πάπαθανασόπουλος Υμηττού 219

στο επόμενο «Διαβάζω» Εξώφυλλο: Γιώργος Γαλάντης

20

ΑΦΙΕΡΩΜΑ

αφιέρωμα στο Νέο Μυθιστόρημα

από 24 Φ εβρουάριου έως 9 Μ αρτίου 1988

9 5 I f < o f l | ο ^ ·* ®

.

® .

"“■'Ο ® < ® 1:0

i

.

§ r$

f l'i m s l ?

|

? 1 !| |

^11

o D3 £2 *8. s £ '§ Si'S

l| el is i f^ i5f §i a3

£ 'S o . 2 2 ® r ?

|§ - < g . P . § ® £ 5 £ * $ 1 9 -p l

|Ί2 2 --.0 o o o ,<

i l l

! “ -^ ιi |t· 5 « t i j; a- ξ

I

3 j iu j a t 5 « 5

i < 3 « - i - l5< lS < ki < lS

*i £

«<

P3

5

Koup. / Μεθ.

Μ Ι * U » ?t

βιβλίο και

ν

τεχνολογιεδ I. Το βιβλίο: το πιο παλιό μέσο μαζικής επικοινωνίας. Η από τΰν Ιότύ'κοκίφτάΰίι μέχρι πον 20ο αχω να^τψ 6ιά φ ίειά της το μέμρ θηκό μ ^ τ ^ κοίναΑ^ίεξ, έαρίγρίιγέ ψ1ι pt q κανί ί ,* \ I ' J ..·' ι .«· « « « « ο βγβλιο^ έναζ ενΰιά/ύεσΰς, *ένοΙς όίαμίτψλαβ^ σούρες τον 19ον και τον 20ού, στα χαρτόδετα πον σήμερα πια κνριαρχούν. Η τεχνολογία και οι ανάγκες της κοινωνίας καθόρισαν πάντα και την οικονομία της μορφής τον. Το βιβλίο: η γραπτή μορφή της γλώσσας. Και η γλώσσα μια πραγματικότητα όπον μέσα της οι άνθρωποι αντιλαμβάνονται και σνγκεκριμενοποιούν τονς εαντούς τονς και τον κόσμο.

II. Τα βιβλία, προϊόντα σνγκεκριμένων ιστορικών σνγκνριών, πον κάθε φο­ ρά τις όριζαν οι κοινωνικές και οι τεχνολογικό-οικονομικές παράμετροί τονς. Τα βιβλία, προϊόντα επικοινωνιακά με αποφασιστική σνμβολή στο πεδίο της κονλτονρας, όπως όλα τα επικοινωνιακά μέσα. Και όπως όλα τα επικοινωνιακά μέσα, για να γίνονν κατανοητά, θα πρέπει να αναλνθονν σε μια σειρά κοι­ νωνικές, πολιτικές, οικονομικές, πολιτιστικές παραμέτρονς.

III. Το βιβλίο, λοιπόν, ως μέσο επικοινωνίας αποτελεί σήμερα ένα μέρος ενός διαρκώς ολοκληρούμενον επικοινωνιακού σννόλον. Μια σννισταμένη ενός σννόλον πον δένει σήμερα ολοένα και περισσότερο με κοινωνικές, οικονομικές, πολιτιστικές και τεχνολογικές διασννδέσεις. Η επανάσταση των επικοινωνιών και οι αλλαγές πον επέφερε είχαν και θα έχονν μεγάλο αντίκτνπο στην κοινω­ νία. Δύσκολο πια, αν όχι αδύνατο, να σννεχίσονμε να βλέπονμε σήμερα το βιβλίο σαν μέρος μιας παραδοσιακής κονλτούρας. Μια σειρά οικονομικών και τεχνολογικών αλλαγών ανασννθέτονν νέες πραγματικότητες στον κοινωνικό και επικοινωνιακά χώρο. Ορίζοντας αντό το αφιέρωμα ως «Βιβλίο και Νέες Τεχνολογίες» απλά ορίσαμε ένα κομβικό σημείο των αλλαγών και από εκεί προσπαθήσαμε να θίξονμε μια σειρά αλλαγών πον απλώνονται γύρω μας. Το αφιέρωμα αναφέρεται στο διεθνή χώρο και κνρίως στον άγγλο-αμερικανικό απ’ όπον ξεκίνησαν - και ξεκινούν - αντές οι αλλαγές και ακολούθως πέρασαν και στις νπόλοιπες βιομηχανικές χώρες. Ορισμένες μορφές αυτώ ν των αλλαγών έχονν ήδη φτάσει και στη χώρα μας. Ίσως ένα άλλο αντίστοιχο αφιέρωμα, σε μια άλλη στιγμή, να έρθει και να ενσκύψει στα ειδικότερα προβλήματα τον Ελλαδίκού Χώρον. επιμέλεια αφιερώματος: Διαμαντής Μπασαντής

22/αφιερωμα

James W. Carey

Οι παραδοξότητες στις ημέρες μας αφθονούν. Μια από αυτές είναι και η ακόλουθη: βρισκόμαστε μπροστά σε μια έκρηξη των μελετών για το ρόλο του βιβλίου στην ιστορία και την κοινωνία και της έρευνας για τη φύση της παιδείας. Ταυτόχρονα, η παιδεία φαίνεται να παρακμάζει, η διανοητική ικα­ νότητα να περιθωριοποιείται και το βιβλίο, όπως τουλάχιστον το γνωρίζαμε, να γίνεται λιγότερο σημαντικό, να γίνεται ένα εφήμερο τεχνούργημα στη συλλογική μας ζωή. Επιπλέον, οι σπουδές πάνω στο βιβλίο αποτελούν οι ίδιες μια μορφή διαμαρτυρίας κατά του βιβλίου, της βιβλιοφαγίας, της παι­ δείας, του κειμένου και του πολιτισμού που δημιουργήθηκε πάνω στον αλ­ φαβητισμό και τα βιβλία1. Ποια είναι η εξήγηση του παράδοξου; ιστορική σημασία της τυπογραφίας έχει αναγνωριστεί προ πολλού και συγκαταλέ­ γεται, μαζί με την ανακάλυψη της πυρίτιδας και της πυξίδας, στα θεμελιώδη τεχνουργήματα που ορίζουν την απαρχή του σύγχρονου κόσμου. Μέ­ χρι πρόσφατα όμως, η σημασία του βιβλίου και της τυπογραφίας αποτελούσε περισσότερο αντι­ κείμενο υπόθεσης παρά έρευνας. Αναγκάζομαι να γυρίσω πολύ πίσω, το ξέρω. Οι σπουδές για το βιβλίο έχουν τις ρίζες τους στην Αναγέννηση. Το βιβλίο αποτέλεσε ζωντανό, αν και περιθω­ ριακό, αντικείμενο μελέτης σε όλο τον 19ο αιώ­ να. Μόνο τα τελευταία είκοσι χρόνια, όμως, η γενική ιστορία της τυπογραφίας, του βιβλίου και του αλφαβητισμού, ξεχώρισαν ως διακριτικό πε­ δίο έρευνας των ανθρωπιστικών σπουδών. Ο Ρόμπερτ Νταντόν λέει μάλιστα ότι η ανάπτυξη ήταν τέτοια ώστε «μοιάζει πιθανό (το συγκεκρι­

Η

μένο πεδίο έρευνας) να πάρει μια θέση δίπλα στην ιστορία των επιστημών και στην ιστορία της τέχνης ως ξεχωριστός κλάδος σπουδών»2. Οι αιτίες του φαινομένου είναι αρκετά φανε­ ρές. Το βιβλίο και η παραδοσιακή παιδεία εμ­ φανίζονται ως το βασικό μέσο των θεμελιωδών συναλλαγών της κοινωνικής ζωής. Το ενδιαφέ­ ρον γύρω από το βιβλίο ως μέσον επικοινωνίας επανήλθε στο προσκήνιο με την έκρηξη της ηλε­ κτρονικής και ειδικότερα με τη διάδοση της τη­ λεόρασης στις αναπτυγμένες κοινωνίες. Η ηλε­ κτρονική, από τον τηλέγραφο μέχρι τα επικοινωνιακά συστήματα των υπολογιστών, δε στηρίζε­ ται στη μετεξέλιξη ενός παλαιότερου ρόλου. Η ηλεκτρονική είναι από τις πρώτες τεχνολογίες που γέννησε η επιστήμη, η εμφάνισή της όμως έγινε δυνατή χάρη στις πνευματικές συνήθειες, τις ανθρωπιστικές σπουδές και την κοινωνική

Το κείμενο αυτό είναι εκτενή αποσπάσματα από το άρθρο του Αμερικανού καθηγητή J.W. Carey, καθηγητή στο College of Communication, του Πανεπιστημίου του Ιλινόις. Δημοσιεύθηκε στο αμερικανικό επιστημονικό περιοδικό (Journal) Library Trends, το φθινόπωρο του 1984. (Σημ.τ. Επιμ.).

αφιερωμα/23 οργάνωση που έφερε η τυπογραφία. Ανάλογα, τα προϊόντα της ηλεκτρονικής και της χημείας, ειδικά η ικανότητα της αναπαραγωγής και δια­ νομής της οπτικής εμπειρίας, καλλιέργησαν και­ νούριες συνήθειες που όχι μόνο επηρέασαν την παιδεία, αλλά και τη διαφοροποίησαν ριζικά. Οι καινούριες μορφές της - οπτικό αλφάβητο, αλφάβητο των υπολογιστών - περιόρισαν την προνομιακή θέση της γραφής, την αδιαμφισβή­ τητη κυριαρχία της και το κοινωνικό της γόητρο. Οι τυπωμένες γνώσεις είναι μια από τις εκδοχές πλέον της εμφάνισης των διανοητικών ικανοτή­ των, που αρχικά τουλάχιστον, τίποτα δεν τη συνιστά ως καταλληλότερη των εναλλακτικών της λύσεων. Η αντικατάσταση της τυπωμένης σελίδας από την οθόνη της τηλεόρασης και των άλλων ηλε­ κτρονικών συσκευών, έβγαλε στην επιφάνεια την προβληματική γύρω από το ρόλο που έπαιξε το βιβλίο στη σύγχρονη ιστορία. Χαρακτηριστική η περίπτωση του Μάρσαλ ΜακΛούχαν, ο οποίος αναγκάστηκε να επέμβει με το βιβλίο «Guten­ berg’s Galaxy», διότι συνειδητοποίησε ότι οι σπουδαστές του δε ζούσαν στον κόσμο των τυ­ πωμένων κειμένων, αλλά υπό νέες συνθήκες, στον κόσμο της ηλεκτρονικής. Το επιχείρημά του κατά ένα μέρος το ασπάζομαι: τα βιβλία ενώ συ­ νεχίζουν να παίζουν έναν καθοριστικό ρόλο στη ζωή μας και ο στοιχειώδης αλφαβητισμός παρα­ μένει αναντικατάστατο εφόδιο, όμως η κεντρική διαμεσολάβηση που οδηγεί στη συμμετοχή μας στην πολιτική, την κουλτούρα, την εργασία και την κοινωνική ζωή, δεν επιτελείται πια από το βιβλίο, την τυπωμένη σελίδα και το γραπτό αλ­ φάβητο, αλλά από ένα σύνολο νέων πραγμάτων, την τηλεόραση, το μαγνητόφωνο, τη βιντεοται-ι νία και κυρίως τον ηλεκτρονικό υπολογιστή. I Φράσεις όπως οπτική παιδεία ή παιδεία των! υπολογιστών είναι σίγουρα αλαζονικές, δανεί- ί ζονται καταξιωμένες έννοιες για να χαρακτηρί­ σουν κάτι το άγνωστο, κάτι που ακόμα δεν έχει κατανοηθεί, αλλά δείχνουν πάντως προς την κα­ τεύθυνση των ανακατατάξεων στην ιεραρχία των ικανοτήτων και την επανεκτίμηση της σημασίας των τεχνουργημάτων (artifacts). Οι σπουδές πάνω στο βιβλίο και στην παιδεία του είναι ένα ακόμα παράδειγμα της αρχής της «κουκουβάγιας της Αθηνάς»: στρέφουμε την προσοχή μας σ’ ένα φαινόμενο τη στιγμή που αυ­ τό σβήνει. Οι σπουδές έτσι συνδυάζονται με τη νοσταλγία και την προσπάθεια να προσανατολι­ στούμε σ’ έναν κόσμο που φεύγει κάτω από τα πόδια μας. Όμως οι σπουδές πάνω στο βιβλίο δεν είναι μόνο αντίδραση σε μια απώλεια και αναγνώριση της μικρής μας γνώσης επί των εφοδίων και των τεχνουργημάτων που διαμεσολάβησαν για να ζήσουμε: άλλαξαν και το προς μελέτη αντικείμενο.

Δεν μπορούμε να ξαναπροσεγγίσουμε το βιβλίο με την αθωότητα των προκατόχων μας. Η παραδοσιακή ιστορία του βιβλίου συνδυά­ ζεται μ’ ένα αφηγηματικό πλαίσιο, σχηματοποιη­ μένο ως ακολούθως. Η ανακάλυψη της τυπογρα­ φίας επέτρεψε την αναπαραγωγή του χειρογρά­ φου σε ποσότητες αντιτύπων και σημαδεύει τη σύγχρονη εποχή. Με τον Γουτεμβέργιο, ο Με­ σαίωνας τελειώνει. Το βιβλίο αντιπροσωπεύει ένα ορόσημο στην ιστορία της Δύσης κι όχι ένα απλό επεισόδιο στην ιστορία της προόδου. Είναι το αφετηριακό σημείο της προόδου, η οποία εφεξής κρίνεται με τους όρους που αυτό έθεσε. Επιπλέον, η διάδοση της ικανότητας που προϋ­ ποθέτει την αξιοποίησή του - η παιδεία με τη στενή της έννοια αυτή του αλφαβητισμού, της ικανότητας δηλαδή ανάγνωσης ενός τυπωμένου κειμένου - αναδεικνύεται σε διαχωριστικό πα­ ράγοντα των κοινωνιών ανάλογα με το κατά πό­ σον ο πληθυσμός τους διαβάζει ή όχι. Ο αλφα­ βητισμός ή ο αναλφαβητισμός διαχωρίζει το πρωτόγονο από το σύγχρονο, την ικανότητα από την ανικανότητα, το πολιτισμένο από το απολί­ τιστο. Είναι ένας κοινωνικός διαχωρισμός κατα­ νοητός ως διανοητικός διαχωρισμός - μια στιγμή όπου τα σύγχρονα ήθη ζωής υπάρχουν επειδή θέτονται υπό σύγχρονους τρόπους σκέψης, υπό μια σύγχρονη τεχνολογία άσκησης της διάνοιας. Πράγματι, το βιβλίο αντιπροσωπεύει ένα διαχω­ ρισμό απόλυτα μεταφορικό: το διαχωρισμό με­ ταξύ φύσης και κουλτούρας. Αν η ομιλία είναι τμήμα μιας βιολογικής κληρονομιάς, η γραφή και η τυπογραφία είναι τμήμα των πολιτιστικών επιτευγμάτων μας. ταύτιση του βιβλίου και του αλφαβητισμού με την πρόοδο και την ανάπτυξη, αποτελεί ένα δόγμα της σύγχρονης σκέψης. Είναι μέρος

Η

πολιτιστικά οπισθοδρομικές, ή ακόμα χειρότερα,

24/αφιερωμα ως σκοταδιστικές. Το βιβλίο ως ορόσημο στην ιστορία της επικοινωνίας δεν διαιρεί μόνο την ιστορία της σκέψης και της κοινωνίας, αλλά και την ιστορία της ελευθερίας. Σημάδεψε τον δια­ χωρισμό άγνοιας και διαφώτισης. Κλόνισε το μονοπώλιο των γνώσεων της εκκλησίας και του στέμματος και αύξησε την ελευθερία του ατόμου. Το βιβλίο και η τυπογραφία κυρίως, δημιούργη­ σαν μια καινούρια μορφή κοινωνικής ζωής. Οι εφημερίδες έγιναν η βάση ενός κριτικού, ερευνη­ τικού, ορθολογικού κοινού. Η ιστορία του βι­ βλίου συνδέεται παντού με μια ειδική οπτική της πολιτικής ιστορίας, όπου το βιβλίο συνδράμει στην υλοποίηση πιο δημοκρατικών και ορθολο­ γικών μορφών πολιτικής ζωής. Η ανάγνωση δεν αγωνίζεται απλά για να γίνει μια ελεύθερη δρα­ στηριότητα, αλλά ενσαρκώνει την ίδια την έν­ νοια της ελευθερίας. Στα πλαίσια αυτής της συμβατικής αφήγησης το βιβλίο δεν προσδιορίζεται τόσο στην πολυ­ μορφία του - λαϊκά αναγνώσματα, πορνογρα­ φία, θρησκευτικά βιβλία, επιστημονικές δημο­ σιεύσεις, ιστορικά μυθιστορήματα, ερωτικές ιστορίες, άπαντα, ημερολόγια, φιλοσοφικές θέ­ σεις, απομνημονεύματα - όσο στη γενικότητά του, ως σύμβολο αφηρημένο. Το Βιβλίο αυτής της αφήγησης είναι ένα ανθρωποειδές κατα­ σκεύασμα, μια εγγραφή της κοινωνικής τάξης, ένα τεχνούργημα που περιέχει μια συγκεκριμένη σύνθεση ικανοτήτων και ιδανικών. Το τέτοιο Βι­ βλίο αναφέρεται λιγότερο ως προϊόν και πε­ ρισσότερο ως κανόνας: η συλλογική παράδοση ό,τι καλύτερου έχει διανοηθεί και γραφτεί στη Δύση. Επίσης, αναφέρεται στην ιερατική παι­ δεία, στην ικανότητα γραφής, στον στοιχειωδώς εμβαθύνοντα σχολιασμό και στην ερμηνεία των κειμένων. Homo literratus, ένας συγκεκριμένος κοινωνικός τύπος αδιαμφισβήτητης καταξίωσης. Και ένας συγκεκριμένος τρόπος ζωής που συν­ δέει τα βιβλία με γενικότερες συνήθειες συναί­ σθησης και επικοινωνίας - συνήθειες τις οποίες ονομάζουμε, τιμητικά, αστικές. Δε θα ήθελα εδώ να σκιαγραφήσω ολόκληρο τον σκελετό μιας συνολικής αποτίμησης για το βιβλίο!...] Απλώς θα ήθελα να παρατηρήσω πως το βιβλίο «καταστρέφεται» σήμερα: εδώ χρησι­ μοποιώ μια στρατιωτικού τύπου μεταφορά για να δείξω ένα μη στρατιωτικό γεγονός. Το βιβλίο έχει αποκολληθεί από το ιστορικό σημείο που ήταν προσκολλημένο όπως η αχιβάδα στο βράχο. Η συμβατικότητα και η πιστότητα του κειμένου στο βιβλίο έχουν πια αποκαλυφθεί σήμερα: έχουμε να κάνουμε με μια ακόμα φόρμα, μορφή εγχάραξης ανάμεσα σε άλλες. Η τυπωμένη αλφάβητος είναι μια μονάχα διανοητική ικανότητα ανάμεσα σε άλλες που στάθηκαν πρόγονοί της και σε άλλες που ίσως σταθούν επίγονοί της. Η έκρηξη της έρευνας που αναφέρεται σήμερα

στο βιβλίο και την κοινωνία έχει ένα κοινό απο­ τέλεσμα ακόμα και εάν οι μελετητές δεν συμφω­ νούν σε πολλά σημεία. Υπάρχει μια μορφή υπό­ γειας εξέγερσης εναντίον του βιβλίου, εναντίον της βιβλιοφιλίας, εναντίον του homo litteratus. Δεν είναι η πρώτη φορά.[...]. Δεν είναι η πρώτη φορά που συμβαίνει μιας τέτοιας μορφής εξέγερ­ ση στην Αμερική.[...]. Όμως σήμερα η σύγχρονη εξέγερση εναντίον του βιβλίου έχει διαφορετικό εστιασμό.[...]. Το βιβλίο και η τυπογραφία ολοέ­ να και περισσότερο βλέπονται όχι πια σαν συ­ ντελεστές αλλαγής αλλά σαν συντελεστές της εξουσίας. Η εξίσωση που συνδέει το βιβλίο και την αλφάβητό του με τη σοφία, την πρόοδο, α­ ντιμετωπίζεται ως μέρος μιας σύνθετης ιδεολο­ γίας που δικαιολογεί μια συγκεκριμένης κατεύ­ θυνσης τεχνολογική εξέλιξη η οποία εξυπηρετεί συμφέροντα αυτών που την ελέγχουν (με την ευρεία έννοια του όρου [Σ.τ.Ε.]). Η εξέγερση λοι­ πόν αυτή εκδηλώνεται συνολικά εναντίον ενός τρόπου ζωής τον οποίο αντιπροσωπεύει το βι­ βλίο και η ιδεολογία που αυτό εκφράζει (σαν προϊόν παράγωγο μιας συγκεκριμένης τάξης πραγμάτων [Σ.τ.Ε.]). πως έχω ήδη πει η αναγνώριση-ταύτιση βι­ βλίου και προόδου (ηθικής, κοινωνικής και οικονομικής) είναι μόνο καρφωμένη στα μυαλά μας και στην κουλτούρα μας· έχουμε αργήσει να κατανοήσουμε την αντίφαση που συνεπάγεται η άφιξη του βιβλίου: ήταν ένας προάγγελος ενός χασίματος και ενός κερδίσματος, μιας άγνοιας και διαφώτισης συνάμα, μιας αδιαφανούς μορ­ φής κοινωνικού ελέγχου και μιας διεύρυνσης των ορίων της ελευθερίας την ίδια στιγμή4. Δεν είναι λοιπόν το βιβλίο και η αλφάβητός του που

Ο

«...στο φιλελεύθερο στάδιο του καπιταλισμού (19ος αιώνας) κύριο μέσο ενημέρωσης παραμένει ο τύπος κι επίσης το βιβλίο, καθώς και η «η ίσα που τώρα εμφανίζεται για πρώτη φορά σε κά­ π ο ια κλίμακα...»

Μ. Σεραφετινίδου - Κοινωνιολογία των

Μέσων Μαζικής Επικοινωνίας «καταστρέφονται» αλλά το Βιβλίο και η Αλφά­ βητός του: η φορτισμένη εικόνα ενός τεχνουργή­ ματος αντικαθίσταται από την τεχνολογία και την ιστορία. Νομίζω όμως ότι προχωράω πολύ μακριά. Όπω ς λέει μια παλιά παροιμία: οι τυπογράφοι δε μας αφήνουν ποτέ σε ησυχία. Έτσι και τώρα οι τυπογράφοι δε θα μας αφήσουν ποτέ σε ησυ­ χία για ό,τι αφορά την τυπογραφία. Η επέκταση της μελέτης γύρω από το βιβλίο δεν έχει οδηγή­ σει σε σταθερά συμπεράσματα. Απλώς έθεσε κα­ τά κάποιο τρόπο όλα σε αμφισβήτηση, μετατρέποντας τα αξιώματα σε έριδες, καταρρίπτοντας

αφιερωμα/25 τα πιστεύω μας χωρίς όμως να τα αντικαθιστά με κάποια γνώση. Η επέκταση της έρευνας έκανε το αντικείμενο περισσότερο αόριστο και προβλημα­ τικό προσθέτοντας νέα ζητήματα γύρω από αυ­ τό. Ίσως όμως η ισχυρότερη ώθηση που έφερε αυτή η έρευνα να είναι ότι συνέδεσε το βιβλίο με το κεντρικό ζήτημα της σύγχρονης θεωρητικής αναζήτησης: την κατάκτηση και την άσκηση της εξουσίας. έρευνα γύρω από το βιβλίο είναι ένα μέρος ενός αιρετικού πνεύματος στο πεδίο της επιστημοσύνης, μια προσπάθεια να καταστρέφει τη συγκεκριμένη ιδέα μιας λόγιας και διανοητι­ κής ορθοδοξίας. Αυτό το πνεύμα εκφράζεται με δύο μορφές. Στην πρώτη, αποτελείται από την αναγνώριση ότι τα βιβλία, κειμήλια αυτής της ορθοδοξίας, δεν είναι στη θέση στην οποία βρί­ σκονται για λόγους αρχής μιας φυσικής επιλο­ γής, σαν ένα είδος επιβίωσης του καλύτερου, αντιθέτως εκπροσωπούν μια επιλεκτική και μετα­ βαλλόμενη διαρκώς παράδοση. Μιας παράδοσης που παντού συνδέεται με την εξουσία και το προνόμιο ορισμένων τάξεων (ή ομάδων) να εκ­ προσωπούν την κοινωνία (ή τον κόσμο) δια μέ­ σου των βιβλίων και με τρόπους που εξυπηρετεί τα συμφέροντά τους. Τη λέξη συμφέροντα εδώ πρέπει να την εκλάβουμε με την ευρύτερη δυνα­ τή της έννοια: οικονομικά συμφέροντα, ηθικά συμφέροντα, αισθητικά συμφέροντα, διανοητικά συμφέροντα. Συνεπώς, η ορθοδοξία των κειμέ­ νων δεν είναι ποτέ τελική αλλά αλλάζει σε σχέση με τη σύγχρονη πραγματικότητα. «Ό ,τι καλύτε­ ρο έχει ποτέ διανοηθεί και γραφτεί» είναι μία πολυποίκιλη επιλογή που μετακινείται με τις αλ­ λαγές, την αναδιάταξη των συμφερόντων, προ­ καταλήψεων, αναγκών και επιθυμιών των κυ­ ρίαρχων κοινωνικών ομάδων5. Περιληπτικώς, κάθε εποχή συμπεριλαμβάνει «το Βιβλίο» και, απ’ την άλλη μεριά, μια αδιάκοπη πάλη διεξάγε­ ται. Λαμβάνει χώρα για το ποια βιβλία θα έπρε­ πε να επιβραβευθούν με το κύρος της ορθοδο­ ξίας. Είναι μια πάλη η οποία αντικατοπτρίζει τους στόχους και τις εξουσίες των κοινωνικών ομάδων. Η έρευνα γύρω από το βιβλίο είναι μέρος αυ­ τής της ίδιας πάλης. Το βιβλίο το οποίο τώρα είναι το αντικείμενο του μεγαλύτερου μέρους της έρευνας είναι το πιο συνηθισμένο: το φτηνό, το λαϊκό, το εφήμερο, το εντυπωσιάζον. Το μεγαλύ­ τερο μέρος της έρευνας αναζητά την αόριστη λο­ γοτεχνική εμπειρία του συνηθισμένου αναγνώ­ στη.[...]. Στοχεύει στο να αποκαλύψει τις συνη­ θισμένες ζωές των ανδρών και γυναικών που υπάρχουν μέσα στο πλήθος. Ζητά να αποκαλύ­ ψει τη φωνή και την εμπειρία εκείνων οι οποίοι δεν άφησαν κανένα ίχνος στο ιστορικό αρχείο και που η εμπειρία τους δεν καταγράφτηκε συ­

Η

στηματικά πουθενά. Αυτή η τάση εκδημοκρατι­ σμού της έρευνας επιχειρεί να αποκαταστήσει στην ιστορία τις στερημένες δικαιωμάτων κοινω­ νικές ομάδες περιλαμβάνοντας τα βιβλία τους, τους δικούς τους αλφαβητικούς κώδικες, τα διαβάσματά τους στη λογοτεχνική παράδοση. Τέ­ λος, μια τέτοια έρευνα αποκαθηλώνει και σχετικοποιεί τα «μεγάλα έργα» αποδεχόμενη να εστιάσει το ενδιαφέρον της σε έργα τα οποία εί­ χαν θεωρηθεί παραλογοτεχνικά και αντιλογοτεχνικά.

παραλογοτεχνία και η αντιλογοτεχνία, το μη - βιβλίο και το αντι-βιβλίο αποτελούν σ’ αυτή την ανάγνωση εναλλακτικές ιδέες γνώσης και κουλτούρας. Το βιβλίο πάντοτε έχει θεωρη­ θεί ως η τεχνολογία της γνώσης και όλοι έχουμε επαναλάβει, μέχρι που εξαφάνίσαμε τη σημασία, το απόφθεγμα «η γνώση είναι εξουσία (δύνα­ μη)». Όμως ποτέ δεν ερευνήσαμε εκτός από πο­ λύ πρόσφατα τις ακριβείς συνέπειες αυτής της φράσης. Η ιδέα ότι η γνώση είναι εξουσία (δύ­ ναμη) αναπτύχθηκε σε ένα συγκεκριμένο ιστορι­ κό πλαίσιο, μέσα στο οποίο η γνώση αντιτίθετο στην άγνοια, την πρόληψη, την παραδοσιακότητα. Η δύναμη/εξουσία της γνώσης, και κατά συ­ νέπεια το βιβλίο, σήκωσε το πέπλο της άγνοιας και μας εξόπλισε με την αλήθεια η οποία θα μας απελευθέρωνε. Αλίμονο, όμως, μια τέτοια αυτά­ ρεσκη και αυτοεπιβεβαιούμενη οπτική δεν είναι δυνατή τώρα πια. Εάν η γνώση είναι εξουσία/ δύμαμη αυτό συμβαίνει διότι μας επιτρέπει να προχωρήσουμε εμπρός με την εργασία της κοινωνίας/κόσμου. Ναι, αλλά το μέγιστο μέρος αυ­ τής της εργασίας της κοινωνίας στην εποχή του βιβλίου έχει να κάνει με την εξουσία και κυριαρ­ χία όχι μονάχα των δυνάμεων της φύσης αλλά και με αυτή των ανδρών και γυναικών, των πο­ λιτισμών και των κοινωνιών. Η γνώση, με λίγα

Η

26/αφιερωμα λόγια, είναι η μορφή με την οποία η εξουσία κα­ θορίζει τον κόσμο. Συνεπώς, οι δυνάμεις/εξουσίες του βιβλίου είναι παντού συνδεδεμένες με την ανάπτυξη της τεχνολογικής, εθνικής, κρατι­ κής και ταξικής εξουσίας - των εξουσιών της κυ­ ριαρχίας. Μέχρι στιγμής έχω απλώς προτείνει την άπο­ ψη ότι η δεδομένη ιστορία του βιβλίου και οι δε­ δομένες σχέσεις μεταξύ βιβλίου και κοινωνίας είναι ουσιαστικά «έπεα πτερόεντα». Ο μύθος της κοινωνικής προόδου που χωρίς διαφοροποιήσεις συνοδεύει την ιστορία του βιβλίου, δεν μπορεί πλέον να μας ικανοποιεί. Αυτό που υπαινίσσο­ μαι είναι ένα διαφορετικό αφηγηματικό πλαίσιο επικεντρωμένο γύρω από το θέμα της εξουσίας. Σ’ αυτό το σενάριο το βιβλίο αποτελεί πρώτα απ’ όλα τμήμα μιας κοινωνικής διαδικασίας κατά

την οποία οι δομές εξουσίας μετατρέπονται σε δομές κουλτούρας. Έχω αρκετές σοβαρές επιφυλάξεις για τις πα­ ραπάνω αναθεωρήσεις της πάγιας εικόνας μας για τις σχέσεις βιβλίου και κοινωνίας, αλλά δεν είναι αυτή η κατάλληλη ευκαιρία για να τις εκ­ θέσω. Παραδόξως, η βασική μου αντίρρηση ως προς τον Μάρσαλ ΜακΛούχαν, που εγκαινίασε και εκσυγχρόνισε τις τρέχουσες έρευνες για το βιβλίο, είναι ότι δεν έδειξε την πρέπουσα προσο­ χή σε θέματα ιδεολογίας, εξουσίας και τάξεων και φάνηκε υπερβολικά αισιόδοξος στις αναλύ­ σεις του για τ’ αποτελέσματα της τεχνολογίας στα μέσα επικοινωνίας7. Η έλλειψη αυτή έχει σί­ γουρα ξεπεραστεί, αλλά κατά κάποιο τρόπο μου θυμίζει τα λόγια του Γκαίτε: Πρόσεχε, διότι ό,τι επιθυμήσεις νέος, θα το αποκτήσεις μεγάλος. Ήταν αναγκαία η διόρθωση τόσο του παρα­ δοσιακού αφηγηματικού πλαισίου για το βιβλίο,

όσο και των κάπως αυτάρεσκων επιχειρημάτων του ΜακΛούχαν, για τ’ αποτελέσματα της τεχνο­ λογίας στις επικοινωνίες. Είναι κατάλληλη η στιγμή να διορθώσουμε τις διορθώσεις, εκθέτο­ ντας μερικά άλλα θέματα που έχουν αποσαφηνι­ στεί στις τρέχουσες έρευνες για το βιβλίο. Θα τα αναφέρω περιληπτικά και θα κλείσω με αυτά, μιας και αποσαφηνίζουν, μαζί με απόψεις που ανάφερα πιο πριν, μια σωστή τοποθέτηση της σχέσης βιβλίου και κοινωνίας. ο πρώτο θέμα, είναι η αναγνώριση, σε εργα­ σίες όπως του Michael Clanchy, του γεγονό­ τος ότι το βιβλίο έφτασε να μεσουρανεί στην κουλτούρα του Μεσαίωνα, πριν δηλαδή μετα­ τραπεί στην πρώτη εφεύρεση του σύγχρονου κό­ σμου. Το βιβλίο έκφραζε ένα τ έ λ ο ς και μιαν απαίτηση του μεσαιωνικού κόσμου: παρήγαγε μια παιδεία ιερή, γραφειοκρατική και πρόσφορη για εκμάθηση. Το γράψιμο υπήρξε εξαιρετικά πολύτιμο κατά τον Μεσαίωνα και η τυπογραφία αποτέλεσε τη μεγένθυνση της ικανότητας αναπα­ ραγωγής ενός κειμένου σε επίπεδο ποιοτικό ανά­ λογο με τα χειρόγραφα. Το τυπωμένο βιβλίο άρα, αποτελεί πρώτα απ’ όλα έναν παράγοντα συνέχειας της κουλτούρας του Μεσαίωνα, παρά ένα σημείο ρήξης μαζί της.

Τ

Το δεύτερο θέμα αφορά τη διαδικασία με την οποία η τυπογραφία συνδέθηκε με την παράδο­ ση του πολιτισμού της κοινότητας, με την απο­ στήθιση και την προφορική επικοινωνία, τη διά­ δοση της δύναμης της λέξης μέσα στην ομιλία καθώς και του γραπτού χειρογράφου. Αρκετές σύγχρονες έρευνες στοχεύουν στην τεκμηρίωση του επιχειρήματος ότι η τυπογραφία και το χει­ ρόγραφο εξυπηρετούσαν για μια περίοδο απο­ κλειστικά τη μετάφραση του κειμένου σε προφο­ ρικό λόγο. Αυτό σημαίνει, τουλάχιστον, ότι το βιβλίο πρέπει να γίνει κατανοητό με όρους που συνδέθηκαν μαζί του και οι οποίοι στη συνέχεια άλλαξαν την εξουσία, τη φύση και την πρακτική της προφορικής παράδοσης. Ένα τρίτο θέμα, στην αντίθετη πλευρά του ιστορικού διαχωρισμού, σχετίζει το βιβλίο και την τυπογραφία με την εμφάνιση των ηλεκτρονι­ κών υπολογιστών. Οι ηλεκτρονικοί υπολογιστές είναι ένας παράγοντας συνέχειας και προέκτα­ σης μιας συγκεκριμένης φάσης στην ιστορία της τυπογραφίας και του αλφαβητισμού. Ο κορε­ σμός των πληροφοριών με την αναπαραγωγή γραμμάτων και στοιχείων, απαίτησαν μια πρό­ σθετη μηχανοποίηση όλης της διαδικασίας - ή καλύτερα τη μεσολάβηση της ηλεκτρονικής - για την αποθήκευση και μετάδοση των πληροφο­ ριών. Αν η προέλευση της τυπογραφίας βρίσκε­ ται στον Μεσαίωνα, το τ έ λ ο ς της βρίσκεται στους ηλεκτρονικούς υπολογιστές. Το βιβλίο μπορεί να κατανοηθεί με τους όρους των σύνθε­

αφιερωμα/27 των σχέσεών του με τα τεχνουργήματα που προϋπήρξαν και με αυτά που το ακολούθησαν10. Ένα τέταρτο θέμα, αφορά τη στροφή της προ­ σοχής από το ίδιο το βιβλίο στην κοινωνική πρα­ κτική του αλφαβητισμού. Οι έρευνες σ’ αυτή την κατεύθυνση πολλαπλασιάζονται και μετατρέ­ πουν το θέμα σε ένα περίπλοκο αντικείμενο με­ λέτης11. Στρέφοντας κανείς την προσοχή του στην πρακτική του αλφαβητισμού και στις κοι­ νωνικές συνέπειες και αποτελέσματά της, η θέση του βιβλίου μέσα σ’ αυτή την πρακτική περιπλέ­ κεται εξαιρετικά. Έχει γίνει σαφές ότι η πρακτι­ κή του αλφαβητισμού δεν αποτελεί σταθερό ερευνητικό αντικείμενο. Ο αλφαβητισμός διαφέ­ ρει ως πρακτική στις κοινωνικές ομάδες. Η πρα­ κτική και η χρήση του αλφαβητισμού δεν είναι η ίδια στις σύγχρονες μεσαίες τάξεις και σ’ αυτές των αρχών του 19ου αιώνα, για παράδειγμα. Η έρευνα ως εκ τούτου όλο και περισσότερο υπο­ γραμμίζει τη διαφοροποιήσιμη φύση του αλφα­ βητισμού και τη σύνδεσή του με άλλες κοινωνι­ κές διαδικασίες. Ένα σημαντικό αποτέλεσμα αυτών των ερευνών είναι να μην αντιμετωπίζε­ ται πλέον ο αλφαβητισμός ως ο μεγάλος κοινωνι­ κός και πνευματικός διαχωρισμός της σύγχρονης ιστορίας. Ο αλφαβητισμός προέκυψε από τον αναλφαβητισμό, όπως η σύγχρονη Βρετανία από την αρχαία Αγγλία: αργά, σταδιακά και ανισόμετρα, πάντα σε σχέση με άλλες γενικότερες εξε-) λίξεις. Επιπλέον, η άποψη ότι η εξέλιξη από τον αναλφαβητισμό στον αλφαβητισμό δεν είναι ί παντού ποιοτικά η ίδια, οδήγησε στη μη καθολι­ κή αποδοχή του ρόλου του βιβλίου μέσα σ’ αυ­ τήν12. Το χάσμα μεταξύ αρχαίου και σύγχρονου, πρωτόγονου και πολιτισμένου διανοούμενου, έχει παντού μικρύνει. Ένα άλλο σημείο είναι το εξής: φαίνεται να αλλάζει σημαντικά η έννοια της παιδείας στις αρχές του 19ου αιώνα, αν και η ακριβής χρονική τοποθέτηση της αλλαγής δεν έχει τόση σημασία, όσο ο εντοπισμός της. Η πα­ ραδοσιακή παιδεία εκφράζεται από τα λόγια του «θα εξακολουθήσουν να υπάρχουν μυθιστορή­ ματα, διηγήματα, ποιήματα, δοκίμια, και, με σπάνιες εξαιρέσεις, θα εξακολουθήσουμε να τα διαβάζουμε από τυπωμένες σελίδες και όχι από την οθόνη ή τον εκτυπωτή του υπολογιστή. Οι δυνάμεις οι οποίες θα αλλάξουν τη λογοτεχνία στις επερχόμενες δεκαετίες θα είναι είτε κοινωνι­ κές και θα επιδράσουν στο σύνολο της κοινωνι­ κής ζωής, του οποίου μέρος είναι η λογοτεχνία, είτε δυνάμεις από τον ίδιο το χώρο της λογοτε­ χνίας. Είναι απίθανο να δημιουργηθούν από τις τεχνολογίες της πληροφορικής και των επικοινω­ νιών».

Dan Lacy - Το βιβλίο και η λογοτεχνία στη δεκαετία τον 1980 (Scholarly Publi­ shing)

Ρουσσώ, ότι τα βιβλία πρέπει να αφομοιώνονται σε τέτοιο βαθμό που η ζωή να τα απορροφά μέ­ σα της. Η παραδοσιακή παιδεία οδηγούσε στο διάβασμα και στο ξαναδιάβασμα μικρού αριθ­ μού κειμένων, που έμεναν χαραγμένα στη μνήμη και την προσωπικότητα του αναγνώστη τους. Κατά τον 19ο αιώνα, η παιδεία παίρνει έναν πε­ ρισσότερο πληροφοριακό χαρακτήρα και λιγότε­

ρο ιεροτελεστικό: ευρύτατη και αδιαφοροποίητη ανάγνωση κειμένων. Ο Ρόμπερτ Νταντόν, χαρα­ κτήρισε το φαινόμενο ως διαφορά μεταξύ εντα­ τικής και εκτεταμένης ανάγνωσης13. Ο Francis Furet και ο Jack Ozouf σύνδεσαν το φαινόμενο με τη διάδοση του γραψίματος περισσότερο, πα­ ρά με τη διάδοση της ανάγνωσης, με την ικανό­ τητα του υποκειμένου να ξανοιχτεί στον «ελεύ­ θερο ατομικό χώρο», με την επέκταση της οικο­ νομίας και της αγοράς και του υλιστικού κρά­ τους14. Όπω ς και να εκλάβει κανείς αυτή την αλλαγή, πάντως πιστοποιεί την ασυνέχεια στην ιστορία του αλφαβητισμού από τη στιγμή που η ανάγνωση και το γράψιμο αποσπάστηκαν από την προφορική παράδοση και η τυπογραφία έγι­ νε ευρύτερα προσιτή15. να τελευταίο θέμα που συνοψίζει και τις σύγχρονες έρευνες για το βιβλίο, είναι η αφομοίωση του τεχνουργήματος σ’ ένα κύκλωμα αλληλεπιδράσεων. Το βιβλίο θεωρείται ως τμή­ μα μιας δραστηριότητας: «Ένα παράγωγο νοή­ ματος μέσα σ’ ένα σύστημα επικοινωνίας κι όχι μια ορθοδοξία κειμένων». Το κύκλωμα των αλ­ ληλεπιδράσεων του βιβλίου διατρέχει «το συγ­ γραφέα, τον εκδότη, τον τυπογράφο, το διανο­ μέα, το βιβλιοπώλη και τον αναγνώστη»17. Tc ίδιο κύκλωμα, τηρουμένων των αναλογιών.

Ε

28/αφιερωμα

ΚΥΚΛΟΦΟΡΗΣΕ

Julio CORTAZAR

ισχύει για όλα τα μέσα επικοινωνίας. Τοποθε­ τώντας το βιβλίο στο πλαίσιο των μέσων επικοι­ νωνίας, υπογραμμίζεται η κοινότητα και η ευτέ­ λειά του ως αντικειμένου. Όμως, γίνεται έτσι δυνατή η εξέταση του βιβλίου με τους όρους των σχέσεων του με τις τεχνολογίες των μέσων επι­ κοινωνίας που προηγήθηκαν της εμφάνισης του και με αυτές που θα προκόψουν στο μέλλον. Σχετίζεται το βιβλίο με άλλα μέσα - εφημερίδες, περιοδικός τύπος για παράδειγμα - από τα οποία επηρεάζεται και τα οποία επηρεάζει. Και τέλος, η εξέταση του βιβλίου στα πλαίσια των μέσων επικοινωνίας θα αποκαλύψει πιο καθαρά το ρόλο του τόσο στις διαδικασίες της εξουσίας και της πολιτικής, όσο και στο ευρύτερο και πιο σημαντικό εγχείρημα: τη διερεύνηση του πλού­ σιου και οργανικού περιεχομένου της παράδο­ σης του προφορικού λόγου και του χειρογρά­ φου, τα οποία ανασχηματίστηκαν στη σύγχρονη μορφή του βιβλίου. Μετάφραση:: Α. Αποστολίδης Δ. Μπασαντής Βιβλιογραφία

ΤΟ ΚΟΥΤΣΟ Mill \1 k<H YKHI'Hl

ΣΥΓΧ1ΌΜΙ ΚΛΑΣΙΚΗ BIKAIOOHKH ΕΞΑΝΤΑΣ

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΕΞΑΝΤΑΣ Τζαβέλλα 1 - τηλ. 36.04.885

1. For a convenient collection of recent work, see: Graff, Har­ vey J., Literacy and Social Development in the West. Cam­ bridge, Eng.: Cambridge University Press, 1981.

2. Darnton, Robert. «What is the History of Books?». Daeda­ lus 117 (Summer 1982):65.

4. For the development of these themes see Graff, Literacy and Social Development; Eigenstein, Elizabeth. The Prin­ ting Press as an Agent of Change: Communications and Cul­ tural Transformations in Early Moderh Europe, 2 vols.

Cambridge, Eng.: Cambridge University Press, 1979; and Goody, Jack, ed. Literacy in Traditional Societies. Cambrid­ ge, Eng.: Cambridge University Press, 1968.

5. Williams, Raymond. Culture and Society, 1780-1950. New York: Harper and Row, 1966.

6. Darnton, «What is the History of the Book?», p. 66 7. Carey, James W. «Harold Adams Innis and Marshall Mcluhan», Antioch Review 27 (Spring 1967):5-37.

8. Clanchy, M.T. «Looking Back from the Invention of Prin­ ting». Quarterly Journal o f the Library of Congress 39 (Sum­ mer 1982):168-83.

9. Furet, Francois, and Ozouf, Jacques. Reading and Writing: Literacy in France from Calvin to Jules Ferry. Cambridge, Eng.: Cambridge University Press, 1982.

10. Bolter, J. David. Turin’s Man: Western Culture in the Com­ puter Age. Chapel Hill: University of North Carolina Press, 1984.

11. Graff, Harvey, J. Literacy in History: An Interdisciplinary Research Bibliography. Chicago: Newberry Library, 1979.

12. Scribner, Sylvia, and Cole, Michael. The Psychology o f Lite­ racy. Cambridge, Mass.: Havard University Press, 1981.

13. Darnton, Robert. The Great Cat Massacre and Other Episo­ des in French Culture History. New York: Basic Books, 1984, p. 249.

14. Furet, and Ozouf, Reading and Writing, p. 304.

15. Hall, David D. «Introduction: The Uses of Literacy in New England, 1600-1850». In Printing and Society in Early Ame­ rica, edited by William L. Joyce et al. Worcester, Mass.: American Antiquarian Society, 1983, pp. 1-47.

16. Darnton, «What is the History of Books?», p. 78.

17. Ibid., p. 67.

αφιερωμα/29

Διαμαντής Μπασαντής

βιβλίο και τεχνολογιεβ ATARI

'm»Z

Στη διάρκεια των δύο τελευταίων δεκαετιών συνεβησαν σημαντικές αλλα­ γές στα μέσα μαζικής επικοινωνίας επηρεάζοντας τόσο τον ηλεκτρονικό όσο και τον γραπτό τύπο. Αυτές οι αλλαγές συνδέονται με την εισαγωγή των νέων τεχνολογιών στο χώρο της μαζικής επικοινωνίας. Και σ ’ αυτή την τροχιά κατατάσσονται οι αλλαγές που έλαβαν χώρα και στο αρχαιότερο μέσο μαζι­ κής επικοινωνίας: το βιβλίο. Το βιβλίο ξεκίνησε να διαδραματίζει σημαντι­ κότατο ρόλο στο πεδίο της μαζικής επικοινωνίας με την εισαγωγή στην παραγωγή του της τεχνο­ λογίας του Γουτεμβέργιου στον 15ο αιώνα. Η μαζική εκτύπωση αντιτύπων έφερε στο προσκή­ νιο το βιβλίο όχι μόνο ως εργαλείο ατομικής γνώσης όπως είχε διατελέσει από την εποχή του παπύρου, αλλά και ως εργαλείο μαζικής διάδο­ σης ιδεών και απόψεων. Μια σημαντική επανά­ σταση είχε συμβεί που σε διάστημα ενός αιώνα θα έμελε να γίνει ο πιο βασικός μοχλός της πο­ ρείας στην Αναγέννηση. Στους επόμενους αιώνες η πορεία του βιβλίου ως μέσου επικοινωνίας θα είναι ανοδική και η θέση του αδιαμφισβήτητη. Οι διωγμοί του θα έπρεπε να κοιταχθούν από τη σκοπιά του ελέγχου της επικοινωνίας και της διακίνησης των ιδεών. Παρ’ όλες τις σημαντικές αλλαγές, που συνέβησαν από το πέρασμα της μικρής βιοτεχνικής εκδοτικής μονάδας στη βιομηχανική της εκδοχή προς τα τέλη του 19ου και ιδιαιτέρως στη διάρκεια του 20ού αιώνα στην Ευρώπη και στις ΗΠΑ, αυτό που σημάδεψε την πορεία του ήταν η μαζικοποίηση της παιδείας, η οποία ήταν ίσως και η ριζοσπαστικότερη αλλαγή της βιομηχανι­ κής επανάστασης. Μέσα λοιπόν σε ένα πολύπλο­

κο πλέγμα πολιτιστικών αλληλεξαρτήσεων, το βιβλίο αποτέλεσε έναν από τους σημαντικούς παράγοντες επικοινωνίας με καθορισμένες σχέ­ σεις με το κοινό. Όμως αυτό το σκηνικό τείνει να αλλάξει ριζικά τώρα πια. Μια σειρά παραδε­ δεγμένες και μακρόχρονες πρακτικές τείνουν να

30/αφιερωμα ανατραπούν ή έχουν ήδη ανατραπεί στις 2-3 τε­ λευταίες δεκαετίες. Οι νέες αλλαγές καθορίστη­ καν από τις βαθιές διαρθρωτικές ανακατατάξεις που συνέβησαν στον ευρύτερο χώρο των επικοι­ νωνιών και είχαν ευρύτατο κοινωνικό αντίκτυπο επηρεάζοντας αναπόφευκτα και το αρχαιότερο μέσο μαζικής επικοινωνίας. Μια διαδρομή αιώ­ νων τείνει πια να ανατραπεί δημιουργώντας ένα νέο σκηνικό για τα μέσα μαζικής επικοινωνίας μα και για την ίδια την κοινωνία. Το βιβλίο ως προϊόν αλλάζει σημαντικά και μαζί του και πτυ­ χές μιας κουλτούρας στην οποία αναφέρθηκε και καθόρισε στη μακραίωνη πορεία του. Αναφερόμενοι σε τούτο το άρθρο σε ορισμένες από αυ­ τές τις αλλαγές και διαφοροποιήσεις θα χρησι­ μοποιήσουμε ως βασικό άξονα αναφοράς φαινό­ μενα της αγγλόφωνης βιβλιοαγοράς, που είναι η μεγαλύτερη και η δυναμικότερη διεθνώς και ως εκ τούτου η ταχύτερα εξελισσόμενη. Στην πραγ­ ματικότητα, είναι αυτή που σήμερα δίνει το βη­ ματισμό στις εξελίξεις στο χώρο των μέσων μαζι­ κής επικοινωνίας επιβάλλοντας τις κατευθύνσεις και τις πρακτικές της και στον διεθνή ορίζοντα του βιβλίου. Ο ι οικονομικές αλλαγές και η τεχνολογία

Οι δύο τελευταίες δεκαετίες τόσο στις ΗΠΑ όσο και στο Η.Β. θα μπορούσαν να χαρακτηρι­ στούν σαν η περίοδος της μεγάλης συγκεντροποίησης του εκδοτικού χώρου. 'Αξονας αυτής της συγκεντροποίησης υπήρξαν τα χαρτόδετα (βιβλία τσέπης) τα οποία ήδη στη δεκαετία του ’60 είχαν πια κατακτήσει ένα μεγάλο μέρος της αγοράς και είχαν ανοίξει το δρόμο για το οικο­ νομικό βιβλίο και το μεγάλο κοινό. Ένας κατεξοχήν μικρομεσαίος επιχειρηματικός χώρος, όπως ο εκδοτικός, άρχιζε πια να παρουσιάζει προοπτικές για σημαντικά κέρδη. Στα τέλη της δεκαετίας του 1960 οι επενδύσεις στον εκδοτικό χώρο είχαν πολλαπλασιαστεί και είχε αρχίσει μια σταδιακή συγχώνευση και αγορά εκδοτικών από μεγαλύτερα εκδοτικά συγκροτήματα. Η δια­ δικασία αυτή συνάμα επεκτάθηκε σταδιακά και στις μονάδες διακίνησης και πώλησης του βιβλίου-προϊόντος. Αργά αλλά σταθερά το αρ­ χαιότερο μαζικό μέσο επικοινωνίας ακολουθού­ σε το δρόμο που είχαν πάρει νωρίτερα τα μεγα­ λύτερα μέσα επικοινωνίας (κινηματογράφος, τη­ λεόραση κλπ.). Σ’ αυτή τη χρονική συγκυρία εισέρχονται οι νέες τεχνολογίες στον εκδοτικό χώρο. Η γενίκευ­ ση της χρήσης της φωτοστοιχειοθεσίας, της φωτογράφισης, των νέων τεχνικών εκτύπωσης κλπ., ανάτρεψαν τη δομή τόσο της παραδοσιακής βιο­ τεχνίας όσο και των παραδοσιακών βιομηχανιών του εκδοτικού χώρου. Οι μεγάλες εγκαταστάσεις στοχειοθεσίας βιομτν ινι··.ού χαρακτήρα αντικα­ θίστανται με τη φωτοστοιχειοθεσία, τους ηλε­

κτρονικούς υπολογιστές και τη φτηνή εκτύπωση, διόρθωση. Αυτό οδηγεί σε μια παραπέρα πτώση του κόστους της παραγωγής και σε συνδυασμό με την αποτελεσματικότερη οργάνωση της αγο­ ράς από τις μεγάλες βιομηχανικές μονάδες δια­ νομής δημιουργείται ο χώρος για το οικονομικό και ευρείας κατανάλωσης βιβλίο. Ο εκδοτικός χώρος είχε πια ανοίξει και προσφερόταν για με­ γαλύτερες επενδύσεις και «οικονομίες κλίμα­ κας». Κι ενώ όπως δείχνουν τα πράγματα οι νέες τε­ χνολογίες δίνουν μια ραγδαία ώθηση στις μεγά­ λες εταιρείες που εισέρχονται στο χώρο του βι­ βλίου, περιέργως δίνουν νέες δυνατότητες και στους μικρούς εκδότες. Μια σειρά χρονοβόρων εργασιών, που χρειάζονταν υποδομή και συνάμα κόστιζαν, αντικαθίστανται με τους υπολογιστές. Ο μικρός εκδότης μπόρεσε και αυτός να παράγει οικονομικό και καλαίσθητο βιβλίο σε τομείς που οι μεγάλοι εκδότες για διάφορους λόγους δεν επεκτάθηκαν. Έτσι σήμερα έχουμε το φαινόμενο τόσο στη μεγαλύτερη βιβλιοαγορά στον κόσμο, την αγγλόφωνη, μα όσο και στις ακολουθούσες σε απόσταση, γερμανόφωνη, ισπανόφωνη, γαλ­ λόφωνη, να τείνουν να συνυπάρχουν οι μεγάλες βιομηχανίες με τις μικρές και ευέλικτες βιοτε­ χνίες. Σ’ αυτό το σημείο η εισαγωγή των νέων τεχνολογιών ξαφνιάζει καθώς δημιουργεί μια δυναμική που ενισχύει και τις νέες μικρές επιχει­ ρηματικές μονάδες και προκαλεί ερωτηματικά για μια βιομηχανική τάξη πραγμάτων που έμοια­ ζε να ανήκει πια στο παρελθόν. Η εξέλιξη των πραγμάτων προς αυτή την κα­ τεύθυνση που είναι γενικότερα για τα ΜΜΕ στον εκδοτικό χώρο δημιούργησε δύο νέα φαινό­ μενα; α) Διαμορφώθηκε η απαιτούμενη δυναμική για μεγάλες επενδύσεις στο χώρο του βιβλίου. Μεγάλα συγκροτήματα τα οποία είχαν ήδη εισέλθει στα μεγάλα μέσα επικοινωνίας (κινηματο­ γράφος, τηλεόραση, τύπος) απόκτησαν το κίνη­ τρο να μπουν και στον εκδοτικό χώρο. Το φαι­ νόμενο αυτής της διείσδυσης, της συγκεντρο­ ποίησης κλάδων των μέσων επικοινωνίας υπό την ομπρέλα μεγάλων συγκροτημάτων και οι συνέπειές του θα δημιουργήσουν μια νέα κατάστα­ ση στο χώρο των μαζικών επικοινωνιών. β) Δημιουργήθηκε συνάμα ένα πεδίο δράσης για μικρούς εκδοτικούς οίκους που από τη δε­ καετία του ’60 και μετά πολλαπλασιάστηκαν με εκπληκτική ταχύτητα, πρώτα στις ΗΠΑ και ακολούθως στο Η.Β. Η διεθνοποίηση και η ολοκλήρωση των Μέσων Μ αζικής Επικοινωνίας

κοινός τόπος να πει κάποιος πως βρι­ σκόμαστε σε μια εποχή διεθνοποίησης της Ε ίναι

αφιερωμα/31

ΟΙ ΜΕΓΑΛΥΤΕΡΕΣ ΕΜΠΟΡΙΚΕΣ ΣΥΜΦΩΝΙΕΣ ΚΑΙ ΠΩΛΗΣΕΙΣ ΣΤΟ ΔΙΕΘΝΗ ΕΚΔΟΤΙΚΟ ΧΩΡΟ ΣΤΗ ΔΕΚΑΕΤΙΑ ΤΟΥ 1980 Χρονολ.

Υπολογισμένη Αξία

Αγοραστής

1987

News Corporation και William Collins

Harper & Row

£ 300 εκατ.

Ο μεγάλος πολυεθνικός οίκος του Αυστραλού μεγαλοεκδότη R. Murdoch απέκτησε μεγαλύτερες αμερικανικές και διεθνείς προσβάσεις.

1985 1986 1986 1987

Octopus

Heineman, Hamlyn, Pan, Mitchell Bearley

£ 107 εκατ. £ 5 εκατ. £ 4.8 εκατ.

Ο Octopus επεκτάθηκε σημαντικά πιο πέρα από την αγορά που ώς τα σήμερα έλεγχε, δηλ. τα παιδικά, τα ταξιδιωτικά και τα μυθιστορήματα.

1987

Random House Chatto, Vigaro, (τμήμα του Newhouse) Bodley Head, and Jonathan Cape

1985

Penguin (τμήμα των Pearson)

1986 1987

International Thompson Michael Joseph, Hamish Hamilton, Sphere, Rainbird Books,TBLBS, New American Library

Harcourt Brace British Printing & Communications Corp. Jovanovich

£ 17-20 εκατ. Ο αμερικανικός οίκος συμμετέχει πια σε 3 από τους κορυφαίους αγγλικούς οίκους κυρίαρχους στο χώρο της λογοτεχνίας και με σημαντικές εξαγωγικές ικανότητες διεθνώς. £ 20.66 εκατ. Τα Penguin αφού κυριάρχησαν με μια σειρά αγορές στα 1985 σε ολόκληρο το εκδοτικό φάσμα της Μ. Βρετανίας με την αγορά της N.A.L. το 1986. $ 65.5 εκατ. επεκτάθηκαν στη μαζική αγορά των ΗΠΑ. $ 2 δις (συμφωνία)

y

Ο Βρετανός μεγαλοεκδότης R. Maxwell θα κερδίσει με αυτό τον τρόπο τον εκπαιδευτικό και τον επιστημονικό εκδοτικό κλάδο της αμερικανικής πολυεθνικής ηλεκτρονικής βιομηχανίας CBS.

Πηγή: L. Messel-Financial Times

ζωής. Μιας διεθνοποίησης που προχωρά διαρκώς και που τα μέσα μαζικής επικοινωνίας εκφράζουν ένα μέρος της. Μια σειρά τηλεοπτικά, μουσικά κλπ. πολιτι­ στικά προϊόντα «ρέουν» από το ένα δίκτυο στο άλλο. Το μεγαλύτερο μέρος τους παράγεται στις μεγάλες βιομηχανικές χώρες και δια των ΜΜΕ περνούν στο ευρύτερο διεθνώς κοινό. Τα ΜΜΕ είναι τόσο η έκφραση όσο και το περιεχόμενο ενός μέρους αυτής της διεθνοποίησης. Όμως θα πρέπει να παρατηρήσουμε πως η διεθνοποίηση του κάθε μέσου επικοινωνίας δια­ φέρει με τα ακραία υποδείγματα των τηλεοπτι­ κών προϊόντων που τείνουν να είναι τα περισσό­ τερο διεθνή και τις εφημερίδες που τείνουν να ανταποκρίνονται περισσότερο σε μια τοπικότη τα. Έχουμε λοιπόν απ’ τη μια μεριά διεθνή μέσο επικοινωνίας και από την άλλη όπως παρατηρή ­ σαμε στην προηγούμενη παράγραφο μια τάση ολοκλήρωσής τους (integration) έτσι που να είναι δύσκολο πια να τα εξετάσουμε ανεξάρτητα το ένα από το άλλο.

Μέσα σ’ αυτό το σκηνικό το βιβλίο, το αρ­ χαιότερο μέσο μαζικής επικοινωνίας, φτάνει σε μια έκρηξη διεθνοποίησής του: α)δια της διε­ θνούς γλώσσας της αγγλικής, β) δια της μεθοδο­ λογίας, στόχων, θεματολογίας, τρόπων διαχείρι­ σης κλπ. που συμβαδίζουν για τις πιο πολλές με­ γάλες εκδοτικές επιχειρήσεις, γ) της τεχνολογικο-οικονομικής ολοκλήρωσής του σαν μέρος των ταχέως συγκεντροποιούμενων διεθνών και πο­ λυεθνικών επιχειρήσεων στο χώρο των μαζικών επικοινωνιών, δ) της εξάπλωσης της καθολικής στοιχειώδους παιδείας στις σύγχρονες κοινω­ νίες, ε) της επέκτασης του ελεύθερου χρόνου σαν στοιχείου σημαντικού στη διερεύνηση τρόπων ανάπτυξης ενδιαφερόντων κλπ. Η εκτενής λοιπόν αναφορά σ’ αυτό το άρθρο στις αγγλο-αμερικανικές εκδοτικές επιχειρήσεις εκτός από την τεχνολογικο-οικονομική σπουδαιότητα έχει και πολιτικο-οικονομική, μιας και αυτές οι επιχειρήσεις θέτουν σήμερα τις νέες τά­ σεις και τη νέα δυναμική στον διεθνή ορίζοντα των ΜΜΕ και του βιβλίου.

32/αφιερωμα Το φαινόμενο της συγκεντροποίησης των μέσων μαζικής επικοινωνίας / Τ σως το πιο σημαντικό στοιχείο που έχει αρJ . χίσει να έλκει την προσοχή και να δημιουρ­ γεί ερωτήματα και ανησυχίες στην κλίμακα των πολιτιστικών βιομηχανιών είναι το φαινόμενο τής σε διεθνές επίπεδο «συγκεντροποίησης» (coglomeration) και «ολοκλήρωσης» (integration) δια μέσου των διασυνδέσεών τους, των δεσμών που αποκτούν μεταξύ τους (tie-in). Αυτές οι εξε­ λίξεις στο χώρο του βιβλίου έφεραν το βιβλίοπροϊόν στην τροχιά των ηλεκτρονικών βιομηχα­ νιών και με αυτό τον τρόπο δημιούργησαν μια νέα κατάσταση για το βιβλίο τόσο σαν οικονομι­ κό όσο και σαν πολιτιστικό προϊόν. Η αποτελεσματικότητα και η παραγωγικότητα των ηλεκτρονικών συστημάτων είχαν ήδη αποδειχθεί νωρίτερα στον κινηματογράφο και στην τηλεόραση. Μια μεγάλη «αποκλίνουσα» επενδυ­ τική πορεία (diversification) είχε φέρει τις μεγά­ λες επιχειρήσεις ηλεκτρονικών στα μεγάλα μέσα επικοινωνίας, τα οποία και πρόσφεραν σημαντι­ κές ευκαιρίες βιομηχανικού κέρδους. Η τεχνική εξέλιξη στο χώρο του βιβλίου με την επέκταση της μαζικής αγοράς και την εισαγωγή των ηλε­ κτρονικών συστημάτων στην παραγωγή άνοιξε το δρόμο και για τις μεγάλες εταιρείες ηλεκτρο­ νικών προς το χώρο του βιβλίου. Η επανάσταση στα προγράμματα των υπολογιστών (software) ήταν ο βασικός δίαυλος εισόδου στον ευρύτερο εκδοτικό χώρο. Ταυτόχρονα, η εκ των πραγμά­ των καθιέρωση της αγγλικής γλώσσας σε παγκό­ σμιο επίπεδο δημιούργησε την υποδομή εκείνη ώστε οι αγγλόφωνες εκδόσεις να αποκτήσουν ένα πρακτικά ανεξάντλητο κοινό, που απλώς έπρεπε πια να φτάσουν. Στο τέλος της δεκαετίας του ’60 υπήρχαν πια διαμορφωμένοι οι όροι που στη δεκαετία του 70, αργά στην αρχή μα επιταχυνόμενα προς το τέλος της, θα οδηγούσαν στο φαινόμενο της δε­ καετίας του ’80. Ένα φαινόμενο όπου η συγκεντροποίηση και η ολοκλήρωση συν οι αποκλίνουσες επενδυτικές δραστηριότητες θα οδηγούσαν σε μια ενοποίηση-συγχώνευση των πολιτιστικών βιομηχανιών προς δύο συγκεκριμένες κατευθύν­ σεις: α) Την κάθετη ολοκλήρωση (vertical integra­ tion), η οποία αναφέρεται σε βιομηχανίες του ίδιου κλάδου, αλλά σε διαδοχική φάση παραγω­ γής, οι οποίες συγχωνεύονται ή εξαγοράζονται από τις μεγαλύτερες. β) Την οριζόντια ολοκλήρωση (horizontal in­ tegration), η οποία αναφέρεται σε βιομηχανίες που δρουν στο ίδιο επίπεδο παραγωγής και που επεκτείνονται αγοράζοντας άλλες ανταγωνιστι­ κές τους. Η τέτοιου είδους επεκτάσεις έχουν επιταχυν­

θεί σε ρυθμούς μέσα στη δεκαετία του ’80 και προσφάτως αποτελούν το κυρίαρχο φαινόμενο. Στον εκδοτικό χώρο η εξάπλωση της αγγλικής και η συνένωση των κύριων αγγλοαμερικανικών οίκων έχει οδηγήσει στη μαζική επέκταση της αγοράς πέρα από κάθε προηγούμενη εμπειρία. Φυσικά μέσα σ’ αυτό το σκηνικό κυριαρχεί η μα­ ζική διαφήμιση που καθίσταται και ο ρυθμιστι­ κός παράγοντας προσέγγισης του ευρύτερου κοι­ νού. Είναι δε τέτοια η δυναμική της που επιβάλ­ λει πια πολιτιστικά καταναλωτικά πρότυπα σε ολόκληρο τον κλάδο ενός ελάχιστα καταναλωτι­ κού μέχρι προσφάτως προϊόντος, όπως είναι αυ­ τό του βιβλίου. Απ’ την άλλη μεριά, η επέκταση σε τέτοια έκταση της αγγλικής γλώσσας, περιόρι­ σε στο ελάχιστο τις άλλες διεθνείς γλώσσες. Χα­ ρακτηριστικό είναι το ότι μεγάλοι γαλλόφωνοι εκδότες έχουν αρχίσει να βγάζουν μέρος της πα­ ραγωγής τους πια στα αγγλικά. Η σημασία δε των διεθνών γλωσσών είναι τέτοια σήμερα που μεγάλοι αγγλικοί και γερμανικοί, κυρίως, οίκοι έχουν διεισδύσει και αναμένεται μεγαλύτερη διείσδυση στα προσεχή χρόνια στην ισπανόφωνη αγορά του βιβλίου μιας και εμφανίζεται σαν η ανερχόμενη δεύτερη ουσιαστικά διεθνής γλώσ­ σα, και όπου οι επενδυτικές ευκαιρίες προσφέρονται περισσότερο από τις άλλες διεθνείς βιβλιοαγορές. Βιομηχανίες του ελεύθερου χρόνου μεγάλη σε έκταση συγκεντροποίηση και διεθνοποίηση του βιβλίου οδηγεί στην ολο­ κληρωτική χρήση των όποιων ιδιοτήτων του ως οικονομικο-πολιτιστικού προϊόντος. Το ευρύτε­ ρο δυνατό πεδίο είναι αυτό της ψυχαγωγίας και διασκέδασης. Η ύπαρξη και η επέκταση του ελεύθερου χρόνου είναι ένας σημαντικός παρά­ γοντας σ’ αυτή την εξέλιξη. Το βιβλίο αντιπρο­ σωπεύει μια από τις πολλές δυνατότητες του ελεύθερου χρόνου και οι βιομηχανίες που εισήλθαν στον εκδοτικό χώρο την τελευταία κυρίως δεκαετία έχουν συνείδηση αυτού του γεγονότος. Εκεί αρχίζει και ο σκληρός ανταγωνισμός των διαφόρων μέσων μαζικής επικοινωνίας να προσελκύσουν ένα ευρύτερο κοινό.

Η

Είμαστε στο ιστορικό σημείο όπου το επίπεδο εμπορικοποίησης του ελεύθερου χρόνου και των πολιτιστικών προϊόντων ξεπερνά κάθε προηγού­ μενη φάση εμπορικοποίησής τους. Ταυτόχρονα είμαστε στο σημείο όπου τα μαζικά μέσα επικοι­ νωνίας αποκτούν μια καθοριστική συμπληρωματικότητα και αλληλοδιαμορφώνονται. Οι μεγά­ λες εκδοτικές επιχειρήσεις που εκδίδουν ένα οι­ κονομικά επιτυχημένο μυθιστόρημα (best-seler) απαιτούν τέτοια δομή ώστε να μπορεί να γίνει εύκολα σενάριο για τον κινημαγράφο ή για τη­ λεοπτική σειρά. Με αυτόν τον τρόπο το πολιτι­

αφιερωμα/33 στικό προϊόν θα κάνει έναν ευρύτερο οικονομικό γύρο όπου η μια ιδιότητά του θα τροφοδοτεί την άλλη. Σε ένα περιορισμένο ίσως επίπεδο «δια­ σκέδασης» επιτυγχάνεται το μέγιστο οικονομικό όφελος. Συνάμα, βέβαια, μ’ αυτόν τον τρόπο χά­ νεται η πολλαπλότητα των διαφορετικών μέσων έκφρασης έτσι όπως κυριάρχησε σε προηγούμε­ νες ιστορικές περιόδους. Φυσικά τα συμβαίνοντα στο χώρο των πολιτι­ στικών βιομηχανιών, των βιομηχανιών του ελεύ­ θερου χρόνου, δεν είναι εντελώς καινούρια. Καινούρια όμως είναι η έκταση του φαινομένου. Αρκεί απλά να αναφερθεί ότι: α) οι πωλήσεις βιβλίων τέτοιου τύπου στην αγγλόφωνη αγορά κυμαίνονται από 1 έως 20 εκατομμύρια αντίτυπα (π.χ. ο “Εξορκιστής” πούλησε στις ΗΠΑ 20 εκ. αντίτυπα ενώ ένα επι­ τυχημένο «λογοτεχνικό» μυθιστόρημα δεν ξεπερ­ νά σε μια καλή περίπτωση τις 50 χιλ. αντίτυπα), β) η μαζική παραγωγή του βιβλίου στις 3-4 τε­ λευταίες δεκαετίες είναι τέτοια που έχουν παραχθεί περισσότερα αντίτυπα βιβλίων απ’ όσα από τον καιρό του Γουτεμβέργιου μέχρι το 1950. Υπό αυτές τις προϋποθέσεις είναι λογικό το βιβλίο ως πολιτιστικό προϊόν να έχει υποστεί κάποιες διαφοροποιήσεις στο σύνολό του. Βέ­ βαια αυτές οι διαφοροποιήσεις αναφέρονται σε ένα περίπου 25% της παραγωγής του για την ώρα, αλλά πρέπει ίσως να λάβουμε υπόψη μας πως πριν 15 χρόνια το ποσοστό αφορούσε το 67% της παραγωγής του. έλος, στην αγορά των πολιτιστικών βιομη­ χανιών θα πρέπει να δούμε τον καθοριστικό ρόλο της διαφήμισης. Σε μια βιβλιοαγορά ενο­ ποιημένη στην πράξη, όπώς αυτή μεταξύ Η.Β. και ΗΠΑ, με 50 χιλ. περίπου νέους τίτλους το χρόνο σε καθεμιά απ’ τις δύο χώρες, εκείνο πια που καθορίζει την μεγάλη κυκλοφορία εκτός ενός περιορισμένου κοινού, είναι η διαφήμιση. Ένα βιβλίο για να επιτύχει χρειάζεται τη «βοή­ θεια» της όποιας διαφήμισης (διαφημιστική εκ­ στρατεία, σκανδαλοθηρία, πρόκληση κάποιας μορφής, τηλεοπτικές συζητήσεις κλπ.). Η σε τέτοια έκταση μαζικοποίηση του βιβλίου και η διαφήμιση είναι δυο βασικοί παράγοντες μιας σε βάθος αλλαγής της φύσης και των σχέ­ σεων του βιβλίου ως οικονομικο-πολιτιστικού προϊόντος. Αναλυτικότερα, όσον αφορά τη μαζικοποίηση του βιβλίου σε αγορές όπως αυτές του Η.Β. και των ΗΠΑ η καθιέρωση του χαρτόδετου (paperback) συνετέλεσε τα μέγιστα. Επίσης στην ίδια κατεύθυνση συνέβαλε και η ραγδαία εξάπλωση του δικτύου διανομής του βιβλίουπροϊόντος. Τέλος, όσον αφορά τη διαφήμιση, αν αναλογισθούμε πως κάθε χρόνο εκδίδονται 50.000 νέοι τίτλοι το χρόνο τόσο στις ΗΠΑ όσο και στο Η.Β. και την πολύ μεγάλη αλληλοκάλυ-

ψη των δύο αγορών, πράγμα που ανεβάζει τον αριθμό των νέων τίτλων για κάθε χώρα σε ακό­ μα μεγαλύτερο αριθμό, καθίσταται εμφανές πως οι προϋπολογισμοί διαφήμισης αποτελούν κύ­ ριους παράγοντες προώθησης του βιβλίουπροϊόντος. Οι πολλαπλές γλώσσες έως εδώ ανάλυση αφορά κυρίως τις οικονομικο-πολιτιστικές αλλαγές του βιβλίου ως μέσου μαζικής επικοινωνίας. Όμως υπάρ­ χουν και οι καθαρά πολιτιστικο-τεχνολογικές

Η

Τ

αλλαγές που διαμορφώνουν το σκηνικό της νέας εποχής. Αλλαγές που έχουν να κάνουν με μια νέα κουλτούρα που η τεχνολογία διαμόρφωσε. Και η πιο κύρια αλλαγή για το βιβλίο είναι η διαφοροποίηση της γλώσσας που είναι και η πρώτη ύλη του. Μια αναφορά των συνεπειών στην κατάληξη αυτού του δοκιμίου απλά μπορεί να σημασιοδοτήσει την αρχή για μια βαθύτερη εξέταση των επερχομένων ριζικών αλλαγών. Η γραπτή αλφάβητος για χιλιάδες χρόνια αποτέλεσε τη βάση της σκέψης και της αντίληψης και της καταγραφής του κόσμου. Οι τεχνολογίες στον 20όν αιώνα διαμόρφωσαν και προσέθεσαν δύο νέες αλφάβητους: α)την οπτική, β) του υπο­ λογιστή. Η φωτογραφία, ο κινηματογράφος, η τηλεό­ ραση, καθόρισαν ή επανακαθόρισαν τη λειτουρ­ γία της εικόνας, της αλληλουχίας των εικόνων.

34/αφιερωμα Δημιούργησαν ή έδωσαν έμφαση στους οπτικούς κώδικες. Μια άλλη γλώσσα διαμορφώθηκε. Μια γλώσσα οπτικών στοιχείων, συμβόλων, εννοιών. Διαβάζεται και κατανοείται εκτός του γραμμα­ τικού αλφαβήτου. Ο ηλεκτρονικός υπολογιστής, τέλος, καθόρισε νέους τρόπους γραφής και ανάγνωσης, νέους τρόπους παραγωγής και χρήσης των δεδομένων. Η χρήση του βιβλίου και της βιβλιοθήκης άλλα­ ξαν μαζί του. Ένα νέο σκηνικό αχνοδιαγράφεται. Στο χώρο των επικοινωνιών συνυπάρχουν πια περισσότερες από μια γλώσσες. Μια βαθιά πολιτιστική τομή χωρίζει το χτες με το σήμερα. Νέες αλλαγές προμηνύονται για το βιβλίο, το πιο παλιό μέσο μαζικής επικοινωνίας. Βρισκόμαστε σ’ αυτό το σημείο. Μιλάμε για μια καινούρια εποχή που ακόμα ίσως απλώς για την ώρα μπορούμε μονάχα να διακρίνουμε κά­ ποια πρώιμα στάδιά της. Οι όποιες προβλέψεις, θετικές και αρνητικές, θα ήταν παρακινδυνευμέ­ νες. Εάν υπάρχει κάποιο συμπέρασμα, σ’ αυτή την τελευταία παράγραφο, αυτό θα μπορούσε να είναι η αναγκαιότητα για μια πιο ουσιαστική και ενδελεχή, σε βάθος εξέταση των αλλαγών που απλά αναφέρθηκαν, των αλλαγών που συνέβησαν, των αλλαγών που συμβαίνουν. Αντί επιλόγου ετά από τα προηγούμενα δεδομένα είναι πια σχεδόν αδύνατο να δούμε το βιβλίο έτσι όπως το βλέπαμε χτες, σαν ένα μέσο απο­ κομμένο, ιδιότυπο, αυτόνομο. Πρέπει να το δού­ με σαν μέρος ενός ολόκληρου επικοινωνιακού

Μ

Βιβλιογραφία 1. Economist The, Industry Brief: A New Chapter in Interna­ tional Publishing, 11-7-87.

2. Golding P., The International Media and the Political Econo­ my of Publishing, Library Trends, Spring 1978.

3. Horovitz I.L., Communicating Ideas: Publishing in a Post In-

συστήματος και σαν τέτοιο να το αναλύσουμε σε σχέση με τις λειτουργίες του γενικότερου συστή­ ματος. Τα μεγάλα συγκροτήματα που έχουν εισέλθει ή επεκταθεί διεθνώς στις επικοινωνίες (τύπος, εκδοτικοί, τηλεόραση, ραδιόφωνο, δι­ σκογραφία κλπ.) και στους υπολογιστές, ανα­ τροφοδοτούν από το ένα μέσο το άλλο, μέσα από μια διαρκή πληροφοριακή ροή. Οι αλλαγές στην κουλτούρα είναι καθοριστικές και συνο­ δεύονται, όπως επισημάναμε και προηγουμένως, με τη συνολικότερη επικράτηση ενός συγκεκριμέ­ νου επεκτατικού καταναλωτικού μοντέλου ανά­ πτυξης και το οποίο διαπερνά ως πολιτισμικό υπόδειγμα τις κοινωνίες μας. Το βιβλίο-προϊόν κινείται πια μέσα σε αυτό το πλαίσιο και με ολοένα και επιταχυνόμενους ρυθ­ μούς που χαρακτηρίζονται από την εξάπλωση της οικονομικής ολοκλήρωσης των πολιτιστικών προϊόντων (integration) και από τις συνθήκες κυριάρχησης του νέου μαζικού καταναλωτικού μοντέλου που δημιουργεί νέου τύπου ευρύτερο αναγνωστικό κοινό το οποίο και διαφέρει ση­ μαντικά από αυτό που ξέραμε ώς τα σήμερα. Τα νέα και ενδιαφέροντα, από πολιτισμική σκοπιά, φαινόμενα που προκύπτουν, ίσως κάποιοι να τα χαρακτηρίσουν θετικά και κάποιοι άλλοι αρνη­ τικά. Το μόνο όμως σίγουρο, πέρα από τις όποιες εκτιμήσεις, είναι πως μιλάμε πια για μια καινούρια περίοδο και από δω πηγάζει και η αναγκαιότητα για μια εκ νέου διαπραγμάτευση και προσέγγισή της, περισσότερο αναλυτική και πέρα από χαρακτηρισμούς, οι οποίοι συνήθως συσκοτίζουν αντί να διαφωτίζουν. dustrial Society, Oxford University Press, 1986.

4. Lacy D., Culture and the Media of Communication, in Scho­ larly Publishing, April 1982.

5. Murdock Q., Control of the Communications Industries, in Culture, Society and the Media, ed. by M. Gurevitch et al, 1982.

6. Murdock G ., Μια συζήτηση για την Κουλτούρα και τις Νέες Τεχνολογίες, Επιμέλεια Δ. Μπασαντής, αδημοσίευτο.

ΑΤΕΛΙΕ ΡΑΠΤΙΚΗΣ Γιώργος Μπαρμπαρέσος

Γυναικεία —Ανδρικά · Βραδυνά —Σπορ Θεατρικά κοστούμια (σύγχρονα και εποχής) Καλύμματα επίπλων - Κουρτίνες

Γ Σεπτεμβρίου 153-155 Τηλ. 86.73.656 - 86.11.722

αφιερωμα/35

Μελίνα Σεραφετινίδου

Η ανάπτυξη των καπιταλιστικών κοινωνικο-οικονομικών σχέσεων στις κοι­ νωνίες της φεουδαρχικής Ευρώπης από το 16ο αιώνα και μετά, έφερε μια πραγματική επανάσταση στο χώρο της επικοινωνίας, όπως εξάλλου και σ ’ όλους τους τομείς της κοινωνικής ζωής. Ο προφορικός λόγος παραχώρησε την κυριαρχία του στο γραπτό, η επικοινωνία έχασε το διαπροσωπικό της χα­ ρακτήρα και την αμφίδρομη κατεύθυνσή της, και τόσο οι παραδοσιακοί φο­ ρείς επικοινωνίας όσο και τα μηνύματά τους άλλαξαν ριζικά με την εμφάνιση νέων μέσων επικοινωνίας - αρχικά του βιβλίου, του τύπου και της αφίσας (16ος-19ος αιώνας), και στη συνέχεια του κινηματογράφου, του δίσκου, του ραδιοφώνου και της τηλεόρασης (πρώτο μισό του 20ού αιώνα). ιδιαιτερότητα και ιδιομορφία αυτών των νέων μέσων επικοινωνίας που γεννήθηκαν και αναπτύχθηκαν μέσα στα πλαίσια της ιστορι­ κής εξέλιξης του καπιταλισμού, συμπυκνώνεται στη «μαζικότητά» τους. Τα σύγχρονα μέσα επι­ κοινωνίας είναι μαζικά όχι μόνο με την ποσοτική έννοια, ότι δηλαδή απευθύνονται σε ένα ποσοτι­ κά τεράστιο κοινό: θεωρητικά είναι δυνατό για το σύγχρονο πομπό της επικοινωνίας να επικοι­ νωνήσει ταυτόχρονα με όλη την υφήλιο. Ο «μα­ ζικός» χαρακτήρας των ΜΜΕ έχει και ποιοτικές διαστάσεις, εξίσου σημαντικές με την καθαρά ποσοτική. Ο σύγχρονος πομπός της επικοινω­ νίας «μαζικοποιεί» την επικοινωνία καθώς αντι­ μετωπίζει το κοινό του ως ομοιόμορφο και ομοιογενές, σαν ένα άθροισμα, μια μάζα «μέσων ανθρώπων». Στο βαθμό δε που τα μηνύματά του τελικά καταναλώνονται από άντρες και γυναίκες σε όλα τα γεωγραφικά μήκη και πλάτη από όλες τις ηλικίες, φυλές, έθνη, και κοινωνικές τάξεις, το κοινό αυτό πράγματι τείνει να λειτουργεί σαν μια μη διαφοροποιημένη μάζα «μέσων ανθρώ­

Η

πων». Επιπλέον, η μαζικότητα των σύγχρονων μέσων επικοινωνίας αναφέρεται στο μονήςκατεύθυνσης χαρακτήρα τους, στην παθητικοποίηση δηλαδή του κοινού τους. Ο σύγχρονος δέκτης της επικοινωνίας βομβαρδίζεται σε όλες τις στιγμές και για όλες τις πτυχές της καθημερι­ νής του ζωής με μηνύματα που διαμορφώνονται και παράγονται «εκ των άνω», χωρίς τη δική του ουσιαστική συμμετοχή, επίδραση ή έλεγχο. Με άλλα λόγια, τα ΜΜΕ μετατρέπουν τους δέκτες τους, δηλαδή τα άτομα που απαρτίζουν το κοινό τους, σε άβουλα, παθητικά μόρια μιας ομοιό­ μορφης ανθρώπινης μάζας1. Στις μέρες μας ο χώρος της επικοινωνίας βρί­ σκεται και πάλι στο κατώφλι του επαναστατικού μετασχηματισμού του, καθώς μέσα στη μήτρα της σύγχρονης καπιταλιστικής κοινωνίας έχουν ωριμάσει οι υλικές συνθήκες ύπαρξης κοινωνι­ κών σχέσεων και ενός τρόπου ζωής που μέχρι πρόσφατα ανήκε στο χώρο της ουτοπίας, και όχι του κοινωνικά εφικτού. Η περίφημη τεχνολογική επανάσταση - ηλεκτρονική/πληροφορική - που

36/αφιερωμα συντελείται τις δύο τελευταίες δεκαετίες στην καπιταλιστική μητρόπολη, παρέχει τις προϋπο­ θέσεις, τη δυνατότητα για τη δημιουργία ενός καινούριου κόσμου, και ειδικότερα στο χώρο της επικοινωνίας τη δυνατότητα για την ποιοτική απομαζικοποίηση της επικοινωνίας και για ένα γνήσιο πολιτιστικό εκδημοκρατισμό. Πιο αναλυ­ τικά, το πραγματικά επαναστατικό - το ποιοτι­ κά καινούριο - σε σύγκριση με τα υφιστάμενα ΜΜΕ στοιχείο των νέων τεχνολογικών εξελίξεων στο χώρο της επικοινωνίας είναι οι δυνατότητες που εμπεριέχουν για αμφίδρομη επικοινωνία, καθώς επιτρέπουν στο δέκτη να ελέγχει το ρυθ­ μό, τη δομή και το περιεχόμενο της επικοινω­ νίας. Σαν αποτέλεσμα, η επικοινωνία απομαζικοποιείται ποιοτικά με την έννοια ότι καθίστα­ ται δυνατή η παραγωγή προσωπικοποιημένων «Υπάρχουν πολλά να μάθουμε από το γεγονός ότι ενώ το πρώτο βιβλίο τυπώθηκε στη Ρωσία στα 1563, το πρώτο στην Κωνσταντινούπολη τυ­ πώθηκε στα 1727 και το πρώτο στην Ελλάδα στα 1821...»

L. Febvre και Η. J. Martin - The Co­

ming of the Book. και εξειδικευμένων μηνυμάτων ή πολιτιστικών προϊόντων σε μια ποσοτικά μαζική βάση. Με άλ­ λα λόγια, ο χρήστης2 μπορεί και επιλέγει το τι μηνύματα θα καταναλώσει, πότε και πώς, και, σε τελευταία ανάλυση, δημιουργεί τα δικά του πολιτιστικά προϊόντα. διείσδυση της νέας ηλεκτρονικής/πληροφοΗ ρικής τεχνολογίας στο χώρο των ΜΜΕ δε σημαίνει την ολοκληρωτική κατάργησή τους, αλ­ λά επιφέρει είτε τη ριζική αναδιάρθρωση και με­ τασχηματισμό τους, ή τη συμπλήρωσή τους από νέα, ποιοτικά διαφορετικά, μέσα επικοινωνίας Σε ό,τι αφορά το βιβλίο, η νέα τεχνολογία γεννά το «ηλεκτρονικό βιβλίο», δηλαδή το βιντεοδίσκο που προορίζεται για χρήση σε προσωπικούς ηλε­ κτρονικούς υπολογιστές. Το «ηλεκτρονικό βι­ βλίο» διαφέρει ριζικά από. το παραδοσιακό βι­ βλίο, καθώς κείμενα και εικονογραφήσεις προ­ βάλλονται στην οθόνη του Η/Υ, και προσφέρεται στον αναγνώστη η δυνατότητα της ενεργητικής συμμετοχής και παρέμβασης. Αναλυτικότερα, ένας βιντεοδίσκος μπορεί να περιέχει μέχρι και 54.000 οπτικά πλάνα σε κάθε πλευρά του, τα οποία πλάνα περιέχουν σελίδες γραπτού κειμέ­ νου, εικονογραφήσεις, καθώς και κινούμενο κι­ νηματογραφικό ή τηλεοπτικό φιλμ. Τα μηχανή­ ματα στα οποία μπορεί να παιχτεί ο βιντεοδίσκος επιτρέπουν, μέσω της σύνδεσής τους με Η/ Υ3, την ενεργητική συμμετοχή του αναγνώστη, καθώς του παρέχουν τη δυνατότητα να συνδυά­

σει με διάφορους τρόπους τα πλάνα του δίσκου. Για παράδειγμα, ερευνητές και επιστήμονες ανα­ πτύσσουν προγράμματα, για αμφίδρομα συστήμα­ τα βιντεοδίσκου, που θα επιτρέπουν στο μελετη­ τή να αναμιγνύει ακριβά χημικά υλικά ή να θέτει σε εμπειρική δοκιμασία επικίνδυνες θεωρητικές έννοιες πολύ πιο φτηνά και με πολύ μεγαλύτερη ασφάλεια απ’ ό,τι σε ένα πραγματικό εργαστή­ ριο. «Φαντασθείτε ένα βιβλίο», παρατηρεί χαρα­ κτηριστικά ένας καθηγητής του ΜΙΤ, «στο οποίο η εικονογράφηση μιας σελίδας αρχίζει να κινεί­ ται». Έτσι, αντί μιας λεπτομερούς περιγραφής του τρόπου που λειτουργεί ένα διαστημόπλοιο, σχεδιάζονται και προγραμματίζονται στον υπο­ λογιστή δοκιμαστικές πτήσεις. Ο αναγνώστης μαθαίνει να οδηγεί το διαστημόπλοιο με σχέδια, διαλέγει την τροχιά και δίνει την εντολή πτήσεως. Παρόμοια,ο μελετητής της χλωρίδας και πανίδας θα μπορεί, για παράδειγμα, όχι μόνο να παρατηρεί την εξωτερική εμφάνιση ή μορφή των πουλιών, αλλά και ν’ ακούει το κελάιδισμά τους και να βλέπει το πέταγμά τους. Ή , τέλος, το πα­ λιό καλό αστυνομικό μυθιστόρημα στην «ηλε­ κτρονική» του μορφή δίνει τη δυνατότητα στον αναγνώστη να γίνει ο ήρωας, να κάνει ο ίδιος τις ανακρίσεις, να επισημάνει τους ύποπτους, να αποφασίσει τις συλλήψεις, και να δώσει τη λύση του μυστηρίου. βιντεοδίσκος έχει τεράστιες δυνατότητες σε ό,τι αφορά όχι μόνο την ανάπτυξη της αμφίδρομης επικοινωνίας, αλλά και την αποθήκευ­ ση πληροφοριών, συμβάλλοντας έτσι στη δη­ μιουργία ενός κοινωνικού περιβάλλοντος πλου­ σιότερου από ποτέ άλλοτε σε πληροφόρηση και γνώση - απαραίτητη προϋπόθεση για το μετα­ σχηματισμό του homo sapiens σε ένα υψηλότερο είδος. Π.χ. ένας δίσκος 5 ιντσών μπορεί να πε-

Ο

αφιερωμα/53 ριέχει 600 εκατομμύρια χαρακτήρες, το αντίστοι­ κό εκτυπωτικό πρόγραμμα το οποίο πραγματο­ χο δηλαδή 200.000 σελίδων κειμένου. Παρόμοια, ποιεί στοιχειοθέτηση και σελιδοποίηση. Ο εκδό­ ένα άλλο παρεμφερές ηλεκτρονικό προϊόν που της σχεδίασε μόνος του τις σελίδες στην οθόνη μόλις αναπτύχθηκε από την εταιρεία SONY, το και με ταχύτητα ηλεκτρονική πέρασε τα κείμενα DAT (digital audio tape recorder: ψηφιακό στο εσωτερικό τους. Σχεδίασε το άνοιγμα κάθε ακουστικό μαγνητόφωνο) χρησιμοποιεί μικρο- κεφαλαίου, πέρασε τους τίτλους, τους αριθμούς σκοπικές κασέτες πάνω στις οποίες είναι δυνα­ των σελίδων, ετοίμασε τα περιεχόμενα και χρη­ τόν ο χρήστης να μαγνητοφωνήσει ψηφιακά όχι σιμοποίησε την ηλεκτρονική μνήμη του υπολογι­ μόνο πολλών ωρών μουσική, αλλά και να αποθηκεύσει, σε μια μόνο κασέτα, το κείμενο δέκα εγκυκλοπαιδειών των 26 τόμων η καθεμιά. Κα­ θώς δε ήδη αναπτύσσεται η τεχνολογία που θα επιτρέπει την ψηφιακή αναμετάδοση/μαγνητοφώνηση της εικόνας, ο χρήστης του DAT θα μπορεί στο μέλλον να μαγνητοφωνεί-μαγνητοσκοπεί ταυτόχρονα ήχο, κείμενο και εικόνα, παράγοντας έτσι μόνος του το δικό του «ηλε­ κτρονικό βιβλίο» ή βιντεοδίσκο (Sunday Times, 11.10.87) Τέλος, πρέπει να επισημάνουμε ότι η ανάπτυ­ ξη της νέας τεχνολογίας έχει επιδράσει καταλυ­ τικά και στη συγγραφή και έκδοση του βιβλίου. Ενδεικτικά αναφέρουμε ότι ο διευθυντής του αγ­ γλικού εκδοτικού οίκου Longman, που αποτελεί έναν από τους μεγαλύτερους οίκους παγκόσμια, πρόσφατα δήλωσε ότι ένα ποσοστό 5-10% των συγγραφέων των 1500 τίτλων που εκδίδει ο οί­ κος του κάθε χρόνο χρησιμοποιούν ηλεκτρονικό υπολογιστή και παραδίδουν τα κείμενά τους σε δισκέτα. Το ποσοστό αυτό αναμένεται να διπλα­ σιαστεί μέσα στα επόμενα χρόνια (Το Βήμα, στή για να ετοιμάσει το index (ευρετήριο) του βι­ 8.11.87) . Η χρήση της νέας τεχνολογίας στη συγ­βλίου. Η εκτύπωση έγινε με έναν ειδικό εκτυπω­ γραφή του βιβλίου όχι μόνο απλουστεύει και τή λέιζερ. (Καθημερινή, 10.12.1987). «...Η εκδοτική δραστηριότητα παίζει ένα ση­ μαντικό ρόλο στη δημιουργία και στη διάδοση της γνώσης. Νομίζουμε ότι για την καλύτερη κα­ τανόηση του περιεχομένου και της ροής της νέας γνώσης, θα πρέπει να προσεγγίσουμε διεθνώς το ρόλο της βιομηχανίας που φτιάχνει τα βιβλία».

P.G . Altbach - Perspectives on Publi­

shing επιταχύνει τα τεχνικά στάδια της διαδικασίας (διόρθωση κειμένων, επεξεργασία κειμένου κλπ.), αλλά επιπλέον επιτρέπει την καταγραφή, ταξινόμηση και τον εντοπισμό πληροφοριών ή αναφορών σε συγκεκριμένα αντικείμενα/θέματα παράλληλα με τη συγγραφή του κειμένου. Σε ό,τι αφορά την έκδοση του βιβλίου, η ηλε­ κτρονική τεχνολογία μειώνει δραστικά το χρόνο σε όλα τα στάδια της εκδοτικής εργασίας. Έτσι, για παράδειγμα, πρόσφατα, Βρετανός εκδότης έσπασε το ρεκόρ στην εκδοτική ιστορία τυπώ­ νοντας βιβλίο 130 σελίδων μέσα σε δύο εικοσιτε­ τράωρα. Το ηλεκτρονικό σύστημα που διέθετε περιλάμβανε ένα προσωπικό υπολογιστή, ένα πρόγραμμα επεξεργασίας κειμένων και ένα ειδι­

r / Λ πως φαίνεται από το παραπάνω παράW δείγμα, σημαντικός παράγοντας εξοικο­ νόμησης χρόνου είναι το γεγονός ότι κάτω από τις νέες τεχνολογικές συνθήκες η εργασία είναι δυνατό να πραγματοποιηθεί από ένα μόνο άτο­ μο, αποφεύγοντας έτσι τις συνήθως χρονοβόρες συνεννοήσεις μεταξύ εκδότη, στοιχειοθέτη και σελιδοποιού. Ταυτόχρονα, κι αυτό είναι ένα επί­ τευγμα της νέας τεχνολογίας με τεράστια κοινω­ νική σημασία, όχι μόνο μειώνεται στο ελάχιστο ο χρόνος της ανθρώπινης εργασίας, αλλά καθίστα­ ται περιττή η άχαρη, καταναγκαστική εργασία στην οποία για αιώνες τώρα ο άνθρωπος ήταν αναγκασμένος να υποκύψει για να εξασφαλίσει την επιβίωση του ανθρώπινου είδους. Η ηλεκτρονική/πληροφορική τεχνολογία καταργεί και στο χώρο των εκδόσεων, όπως εξάλλου και σε όλους τους κλάδους της παραγωγής, τον ανθρώ­ πινο μόχθο. Σαν αποτέλεσμα, για πρώτη φορά στην ιστορία του ανθρώπου προσφέρεται η δυ­ νατότητα σε όλα τα μέλη της κοινωνίας να ανα­ πτύξουν τις πνευματικές και φυσικές τους ικα­ νότητες, να «παράγουν πραγματικά», όπως έλεγε και ο Μαρξ στα Οικονομικά και Φιλοσοφικά

54/σφιερωμα

*ΟΛΩΝ ΑΡΧΑΙΟΝ Ε Λ Λ Η Ν ΙΚ Ο Ν ΔΙΚ ΑΙΟ Ν

ΘΕΜΕΛΙΟΣ ΛΙΘΟΣ ΤΟΥ ΘΕΣΜΟΥ ΤΗΣ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑΣ ΑΠΑΡΑΙΤΗΤΟΣ ΣΠΟΡΟΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΝΘΗΣΗ ΤΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΠΝΕΥΜΑΤΟΣ Ά ρ θ . 80: Ή Βουλή είναι ύπόχρεως νά δίδτ) λόγον τών πράξεων της.

85: Ό Λ α ό ς θέλει εκλέγει τάς άρχάς 114: Ο ί τα μία ι έκλέγονται άπό τόν λαόν.

94: Ό σ τ ις έπιχειρήση ν’ άποκατασταθή τύραννος τής πόλεως τιμωρείται μέ θάνατον. Δ ΙΑ Τ ΙΘ Ε Τ Α Ι Σ Ε Ε Π ΙΛ Ε Γ Μ Ε Ν Α Β ΙΒ Λ ΙΟ Π Ω Λ Ε ΙΑ .

Κεντρική διάθεση Εκδόσεις Πέλεια Λ. Συγγρού 69 τ.τ. 117 - 42 τηλ. 92.14.353. Τιμή έργου 2.000 (432 σελ.-λινόδετο)

ΑΠΟΚΟΜΜΑ ΠΑΡΑΓΓΕΛΙΩΝ Παρακαλώ όπως μόυ αποστείλετε....... αντίτυπα του έργου Ο ΣΟΛΩΝ ΑΡΧΑΙΟΝ ΕΛΛΗΝΙΚΟΝ ΔΙΚΑΙΟΝ. Θα σας αντικαταβάλω 2.000 για κάθε αντίτυπο πλέον των εξόδων αποστολής Ο παραγγέλων

\Ί ιοόγραφα της νιότης του, δηλαδή « να παρά,'ουν απελευθερωμένοι από την πίεση της άμεσης (| υσικής ανάγκης» - κάτι που μέχρι σήμερα απο­ τελούσε αποκλειστικό προνόμιο μιας μικρής μειοψηφίας. Τελειώνοντας είναι απαραίτητο να παρατηρή­ σουμε ότι το αν και πότε θα υλοποιηθούν αυτές οι δυνατότητες που εμπεριέχει η νέα τεχνολογία για αμφίδρομη επικοινωνία, για την ενεργητική συμμετοχή όλων των μελών της κοινωνίας στην παραγωγή πολιτιστικών προϊόντων, για τη δη­ μιουργία ενός πλούσιου σε πληροφόρηση κοινω­ νικού περιβάλλοντος, και γενικότερα για το με­ τασχηματισμό του υφιστάμενου τρόπου κοινωνι­ κής οργάνωσης και ζωής σε ένα ποιοτικά ανώτε­ ρο, δεν καθορίζεται από την τεχνολογική ανά­ πτυξη. Αυτή παρέχει τις προϋποθέσεις, τη δυνανότητα για τη δημιουργία μιας νέας κοινωνίας, αλλά με κανένα τρόπο δεν αποτελεί ικανή συν­ θήκη της γένεσης της. Σήμερα, όπως και σε όλη την πορεία του ανθρώπου μέσα στο χρόνο, ο τρόπος με τον οποίο η κοινωνία θα οργανώσει και θα χρησιμοποιήσει τις τεχνολογικές της γνώ­ σεις και δεξιότητες είναι αυτός που θα καθορί­ σει την παραπέρα εξέλιξή της. Στο βαθμό δε που in α τεχνολογική επανάσταση συντελείται μέσα στα πλαίσια ενός ιστορικά παρακμασμένου κοι­ νωνικού συστήματος, χωρίς δηλαδή το ταυτό­ χρονο ή παράλληλο ξεπέρασμα των σχέσεων πα­ ραγωγής που αυτό επιβάλλει, αναπόφευκτα η «μεγάλη υπόσχεση» της τεχνολογικής επανάστα­ σης δεν υλοποιείται, αλλά αντίθετα εκφυλίζε­ ται4. Η τεχνολογία από μέσο για την απελευθέ­ ρωση και ολοκλήρωση του ανθρώπου μετατρέπεται σε μέσο που απειλεί ακόμα και την ίδια την επιβίωσή του. Σημειώσεις Όπως πρόσφατα παρατηρούσε ο Κλωντ Σιμόν, «οι μάζες έχουν ολότελα σταματήσει να αποτελούν παραγωγούς στο πολιτιστικό επίπεδο. Δεν είναι παρά καταναλωτές προϊό­ ντων που παράγονται προς τιμήν τους (ή μάλλον προς τιμήν της αδράνειας του πνεύματός τους) από καπάτσους επιχει­ ρηματίες» (Nouvel Observateur, no 1107, 24-30.1.1986, 15). Για μια εκτενή ανάλυση όλων των παραπάνω θέσεων, βλέπε Μ. Σεραφετινίδου, Κοινωνιολογία των Μέσων Μαζικής Επικοινωνίας, Γκούτενμπεργκ, Αθήνα 1987. Καθώς στα σύγχρονα συστήματα αμφίδρομης επικοινωνίας οι ρόλοι του πομπού και δέκτη καθίστανται τελικά ανταλ­ λάξιμοι, ο όρος «δέκτης» καθίσταται ασαφής και δύσχρη3. Ηδη η εταιρεία Sony, σε συνεργασία με την Phillips ετοιμά­ ζεται να κυκλοφορήσει στην αγορά μια νέα συσκευή, το BOOKMAN, στην οποία ο χρήστης θα μπορεί να παίξει ένα βι,ντεοδίσκο χωρίς τη χρήση του Η/Υ. Το νέο ηλεκτρο­ νικό μηχάνημα ενσωματώνει στοιχεία του Η/Υ, της τηλεό­ ρασης και του στέρεο σε μια συσκευή, μεγέθους ενός βί­ ντεο. Σύμφωνα με τους υπολογισμούς της κατασκευάστριας εταιρείας, το, BOOKMAN θα αρχίσει να πουλιέται στα μα­ γαζιά το Δεκέμβρη του 1988 στην τιμή των 100.000 δρχ. πε­ ρίπου (Sunday Times, 11.10.87).

4 Για τον εκφυλισμό της σύγχρονης τεχνολογικής επανάστασης.βλ. Μ. Σεραφετινίδου, op. cit, κεφ. 13 και Επίλογο.

αφιερωμα/55

Philip G. Altbach

η

εκδοτικ

δραστηριότητα και το σύστημα \ διανόησηs .

ATARI

Ο εκδοτικός χώρος είναι οργανικό τμήμα του πολιτιστικού διανοητικού συ­ στήματος κάθε χώρας. Το σύστημα αυτό περιλαμβάνει τα βιβλιοπωλεία, τα τυπογραφεία, τα πανεπιστήμια, τις βιβλιοθήκες, όσο και τις εφημερίδες, το ραδιόφωνο, την τηλεόραση και τον κινηματογράφο. Σε μερικές χώρες το πο­ λιτιστικό διανοητικό σύστημα είναι εξαιρετικά πολύπλοκο και περιλαμβάνει ιδρύματα και ενώσεις που αγκαλιάζουν μαζικά το κοινό και σε άλλες περιορί­ ζεται σε μια μικρή εγγράμματη μειοψηφία. πάρχει και η διεθνής πλευρά του πολιτιστι­ κού συστήματος, η οποία περιλαμβάνει τις εισαγωγές και τις εξαγωγές βιβλίων και άλλων προϊόντων των ΜΜΕ, καθώς επίσης και τις συμ­ φωνίες για δικαιώματα και τις μεταφράσεις. Η εκδοτική δραστηριότητα αποτελεί ένα μικρό μέ­ ρος του πολιτιστικού συστήματος των βιομηχανι­ κά αναπτυγμένων χωρών, οι οποίες διαθέτουν μια μεγάλη ποικιλία εναλλακτικών προϊόντων ως προς το βιβλίο. Οι εκδότες λοιπόν έχουν να ανταγωνισθούν σκληρά με τα μαζικά μέσα επικοι­ νωνίας - ειδικότερα την τηλεόραση - για να κερ­ δίσουν την προσοχή του κοινού και να έχουν οι­ κονομικές απολαβές από το πολιτιστικό προϊόν. Όμως θα πρέπει να δούμε πως οι εκδόσεις εί­ ναι μέρος ενός πολύπλοκου συστήματος θεσμών και σχέσεων οι οποίες αλλάζουν γρήγορα μπρο­ στά στις σύγχρονες αλματώδεις τεχνολογικές εξελίξεις. Στόχος του άρθρου αυτού είναι να διερευνήσει την εκδοτική βιομηχανία και τον τρόπο

Υ

που αυτή προσαρμόζεται στα αυξανόμενα σύν­ θετα διεθνή δίκτυα τα οποία «παρακολουθούν» την ανάπτυξη των πολιτιστικών/διανοητικών «προϊόντων» μιας κοινωνίας. Από τη στιγμή λοι­ πόν που ενδιαφερόμαστε πρωταρχικά για το σύ­ στημα διανομής προϊόντων διανοητικών και γνωστικών, η προσοχή μας στρέφεται κυρίως στα εκπαιδευτικά βιβλία. Σ’ αυτά δηλαδή που συνεισφέρουν στη συνολική γνωστική αποθήκευ­ ση μιας κουλτούρας ή στην προώθηση των γνω­ στικών αντικειμένων. Μας ενδιαφέρουν άρα οι μελέτες στις θετικές επιστήμες, τα κοινωνιολογι­ κά και ανθρωπιστικά συγγράμματα της πανεπι­ στημιακής εκπαίδευσης και οι καλές τέχνες. Η λαϊκή λογοτεχνία, τα κόμικ και άλλες μορφές μαζικής κουλτούρας, δε μας ενδιαφέρουν. Είναι φυσικά πολύ σημαντικές για κάθε κοινωνία, αλ­ λά έξω από τους στόχους αυτού του άρθρου. Τα βιβλία δεν αποτελούν τα μόνα μέσα προώ­ θησης της αποκαλούμενης υψηλής κουλτούρας

* Τα αποσπάσματα από το άρθρο του P.G. Altbach είναι δημοσιευμένα στη συλλογή δοκιμίων για το βιβλίο υπό τον τίτλο Perspectives on Publishing με επιμέλεια του ίδιου, που εκδόθηκε στη Μασαχουσέτη και στο Λονδίνο, 1976 (Σ.τ.Ε.).

56/αφιερωμα μιας κοινωνίας. Η τηλεόραση και οι άλλες μορ­ φές των μαζικών μέσων επικοινωνίας, συμβάλ­ λουν με αυξανόμενο ρυθμό στον εκπαιδευτικό και πολιτιστικό τομέα. Πολλές προσωπικότητες των γραμμάτων, υποστηρίζουν ότι το μυθιστόρη­ μα και η ποίηση δε βρίσκονται πλέον στο επίκε­ ντρο των δημιουργικών τεχνών και σημειώνουν πως αυτό σήμερα έχει καλυφθεί από τα κινημα­ τογραφικά έργα, όσα λειτουργούν ως μέσα έκ­ φρασης. Αν και τα βιβλία δεν μονοπωλούν

πλέον τον πολιτιστικό τομέα, εξακολουθούν όμως ακόμα να αποτελούν τον κεντρικό μοχλό ανάπτυξης και διάδοσης των γνώσεων. Επειδή λοιπόν τα εκπαιδευτικά βιβλία, όπως τα αναλύ­ σαμε προηγουμένως είναι το πιο σημαντικό τμή­ μα σε ολόκληρη την αγορά του βιβλίου, συνει­ σφέροντας στον πολιτισμό και την τεχνολογία, γι’ αυτό και αποτελούν και το θέμα του άρθρου μας. Συμπληρωματικά στα βιβλία είναι οι επι­ θεωρήσεις και τα περιοδικά. Ειδικά σε ερευνητι­ κά θέματα, όπου τα περιοδικά και οι επιθεωρή­ σεις πρωτοεισάγουν νέα θέματα στο εξειδικευμένο τους κοινό. Τα περιοδικά παρουσιάζουν βι­ βλία κι έτσι είναι χώρος διαφήμισης, κριτικής έρευνας και ανάλυσης. Επειδή κατά κανόνα εκδίδονται συχνά δεν έχουν πολύ μεγάλο εκδοτικό κόστος και πλεονεκτούν στο ότι δημοσιεύουν θέ­ ματα τα οποία φθάνουν με οικονομικό τρόπο και γρήγορα σ’ ένα ειδικό κοινό. Σήμερα, λοιπόν, παρά τον μεγάλο ανταγωνι­ σμό των άλλων μέσων, το βιβλίο παραμένει ένα από τα σημαντικότερα μέσα πνευματικής επικοι­ νωνίας και εξακολουθεί να είναι το επίκεντρο του πολιτιστικού διανοητικού συστήματος των περισσοτέρων κοινωνιών. Αυτό το τελευταίο, ίσως, ισχύει περισσότερο για τις χώρες που δεν είναι τόσο τεχνολογικά αναπτυγμένες όσο οι ΗΠΑ και η Δ. Ευρώπη και όπου τα νέα ΜΜΕ προσφέρουν σήμερα μια ευρύτατη δυνατότητα,

γνωστικών και επικοινωνιακών επιλογών πέραν του βιβλίου. Το διανοητικό σύστημα: μερικοί γενικότεροι συντελεστές του

Τα βιβλία δεν εκδίδονται στο κενό. Η εκδοτι­ κή δραστηριότητα επηρεάζεται άμεσα από κοι­ νωνικούς, οικονομικούς και πολιτικούς παρά­ γοντες, από εθνικές όσο και διεθνείς συνθήκες και ρεύματα. Ο εκδοτικός οίκος κινείται μέσα στα όρια των φυσικών περιορισμών που θέτει η παραγωγή και η διανομή - για παράδειγμα, το εργατικό δυναμικό, οι μεταφορές, η δυνατότητα της διάθεσης, τα τυπογραφεία και το κόστος του χαρτιού. Ο εκδοτικός οίκος πρέπει να αντιμετω­ πίσει επιτυχώς την πολυπλοκότητα του λογοτε­ χνικού και επιστημονικού κυκλώματος - να ανα­ καλύψει νέα ταλέντα, να εξερευνήσει νέα θέμα­ τα, να κρίνει την ποιότητα και την εμπορικότητα των χειρογράφων, να διευθετήσει τα της έκδοσης και να φροντίσει τις δημόσιες σχέσεις με τον κά­ θε συγγραφέα χωριστά. Ο εκδότης επίσης επη­ ρεάζεται πάρα πολύ από τις ευρύτερες κοινωνι­ κές συνθήκες. Τη φύση του εκπαιδευτικού συ­ στήματος, την κατάσταση των βιβλιοθηκών, των διαφόρων ιδρυμάτων, τον βαθμό αλφαβητισμού του πληθυσμού, την ικανότητα άλλων μαζικών μέσων επικοινωνίας να επηρεάσουν την εκδοτική δραστηριότητα. Οι εκδόσεις είναι ζωτικές για το διανοητικό σύστημα μιας κοινωνίας όμως δεν παύουν να αποτελούν μέρος ενός ευρύτερου και περισσότερο πολύπλοκου συστήματος που έχει να κάνει με ολόκληρο τον κοινωνικό ιστό. Η πολυπλοκότητα του διανοητικού συστήμα­ τος εξαρτάται από την κοινωνία στην οποία αναφέρεται. Σχεδόν όμως σε όλες τις χώρες πρό­ κειται για ένα σύνθετο και πολυδιασπαρμένο σύ­ στημα. Στο διάγραμμά μας δείχνουμε μερικά μέ­ σα και οργανισμούς αναγκαίους, δια μέσου των οποίων το βιβλίο φτάνει από το συγγραφέα στο αναγνωστικό κοινό.

Κ

ατ’ αρχήν το εκπαιδευτικό σύστημα είναι το σημείο κλειδί της κατανάλωσης των τυπω­ μένων προϊόντων. Στις Ηνωμένες Πολιτείες, τουλάχιστον το 30% των πωλήσεων βιβλίων αφορά τα εκπαιδευτικά βιβλία. Ένα επιπρόσθε­ το 11% σχολεία και κολλέγια. Τα βιβλία για τη στοιχειώδη και δευτεροβάθμια εκπαίδευση, κα­ τέχουν το 16% των συνολικών πωλήσεων. Σε πολλές ανεπτυσσόμενες χώρες, αναλογικά, τα βιβλία που πωλούνται για εκπαιδευτικούς σκοπούς είναι σαν ποσοστό επί του συνόλου με­ γαλύτερο, διότι λίγοι μπορούν να αγοράσουν βι­ βλία γενικού ενδιαφέροντος, και των οποίων ε­ ξάλλου η διανομή είναι ανεπαρκής. [...] Ένας ακόμα καίριος λειτουργικός παράγο­ ντας που καθορίζει ανάλογα και τα εκδοτικά πε-

αφιερωμα/57 ριθώρια μιας κοινωνίας είναι το ποσοστό αλφα­ βητισμού της. Οι βιομηχανικές χώρες έχουν σχε­ δόν καθολικό ποσοστό αλφαβητισμού και υψηλή εκπαιδευτική στάθμη, αλλά είναι μειοψηφία στο συνολικό αριθμό των χωρών. Αντιθέτως, υψηλά ποσοστά αναλφαβητισμού χαρακτηρίζουν τις πε­ ρισσότερες χώρες του Τρίτου Κόσμου, όπου ακόμα και η μειοψηφία των εγγραμμάτων συχνά δε διαθέτει τα χρήματα για ν’ αγοράσει βιβλία. Οι πωλήσεις έτσι είναι περιορισμένες και οι εκ­ δοτικοί οίκοι λιγοστοί. Με μια έννοια, πολλοί εκδοτικοί οίκοι των χωρών του Τρίτου Κόσμου υπηρετούν μόνο μια μικρή μειοψηφία του πλη­ θυσμού που είναι εγγράμματη και έχει τα χρήμα­ τα να αγοράσει βιβλία. Μικρό κοινό σημαίνει περιορισμένες εκδόσεις και μεγάλο κόστος. Με­ γάλο κόστος σημαίνει εκδόσεις ακριβές για λί­ γους. Δημιουργείται ένας φαύλος κύκλος. Έτσι οι ρυθμοί ανάπτυξης σ’ αυτές τις χώρες είναι μι­ κροί και το εκπαιδευτικό και πολιτιστικό τους σύστημα χωλαίνει διαρκώς. Άλλο σημαντικό θέμα εκτός από τον αλφαβη­ τισμό είναι η γλώσσα. Η γλωσσική ομοιογένεια, όπως τη συναντάμε στις Ηνωμένες Πολιτείες, την Μεγάλη Βρετανία, τη Γαλλία ή τη Γερμανία, για πολλές χώρες είναι σπάνιο φαινόμενο κι έτσι η γλώσσα μετατρέπεται σε καθοριστικό εκπαι­ δευτικό και πολιτικό πρόβλημα. Εμφανίζεται οξυμένο στις χώρες του Τρίτου Κόσμου, αλλά απασχολεί και βιομηχανικές χώρες όπως το Βέλ­ γιο, ο Καναδάς, η Γιουγκοσλαβία και η Σοβιετι­ κή Ένωση. Μερικές χώρες έχουν διαλέκτους που τις μιλάνε μεγάλα τμήματα μειονοτήτων του πληθυσμού. Η κατάσταση αυτή οδηγεί συχνά σε πολιτικές διαμάχες, που, φυσικά, επηρεάζουν το εκπαιδευτικό σύστημα και την εκδοτική δραστη­ ριότητα. Ένα ακόμα πρόβλημα, είναι οι χώρες του Τρί­ του Κόσμου που συνεχίζουν να χρησιμοποιούν κάποια ευρωπαϊκή γλώσσα στο εκπαιδευτικό «Οι τεχνολογικέ? εξελίξεις έχουν επιφέρει ση­ μαντικές αλλαγές στη φύση των πραγμάτων που καθορίζουν την εκδοτική δραστηριότητα. Οι αλ­ λαγές αυτές θα ενθαρρύνουν τον επανακαθορι­ σμό των σχέσεων μεταξύ συγγραφέων και εκδο­ τών και έναν επανακαθορισμό και των δύο σε σχέση με την αγορά».

Irving Louis Horowitz - Communicating

Ideas τους σύστημα, στις επιστημονικές ή και εμπορι­ κές τους ακόμα συναλλαγές, παρ’ ότι τη γλώσσα αυτή την κατέχει μόνο μια μικρή μειοψηφία του πληθυσμού. Η κατάσταση αυτή επιδρά σε πολλές πτυχές της κοινωνικής ζωής των χωρών αυτών, τη συμμετοχή στα κοινά και τη δημοκρατικότητα

της κοινωνίας. Η παρατεινόμενη χρήση μιας ξέ­ νης γλώσσας, στην εκπαίδευση και τις εκδόσεις, την οποία κατέχει ένα μικρό μόνο τμήμα του πληθυσμού (στις Ινδίες το 2% γνωρίζει αγγλικά, γλώσσα στην οποία κυκλοφορούν τα μισά βι­ βλία), περιορίζει τα όρια διάθεσης και αγοράς του βιβλίου. Τυπικά, τα βιβλία που αφορούν την πολιτική, τις επιστήμες και την τεχνολογία, εξα­ κολουθούν να εκδίδονται στην ευρωπαϊκή γλώσ­ σα ακόμα και ύστερα από γλωσσικές μεταρυθμίσεις σε πολλές χώρες του Τρίτου Κόσμου που

κέρδισαν με μια έννοια την εθνική τους ανεξαρ­ τησία. Έχουν γίνει προσπάθειες σ’ αυτή την κα­ τεύθυνση, αλλά η πρόοδος είναι μικρή, για να καθιερωθούν περιοδικά και βιβλία στις τοπικές διαλέκτους. Ακόμα και η Ινδονησία που έδειξε ιδιαίτερη δραστηριότητα για να στηρίξει τη γλώσσα των κατοίκων της, εξακολουθεί να χρη­ σιμοποιεί βιβλία από το εξωτερικό για την ανώ­ τερη εκπαίδευση. εκδοτικός χώρος έχει μια σημαντική διεθνή πτυχή. Οι εκδότες των βιομηχανικών χωρών που εκδίδουν σε μια διεθνή γλώσσα, εξάγουν με­ γάλες ποσότητες βιβλίων. Τα βιβλία τους επίσης μεταφράζονται από τη μια γλώσσα στην άλλη. Η μετάδοση των γραπτών κειμένων αποτελεί κλειδί της πνευματικής ζωής, και η διαθεσιμότητα των βιβλίων σ’ ένα διεθνές κοινό είναι κλειδί για τη διεθνή κυκλοφορία των ιδεών και της τεχνολο­ γίας. Ζητήματα πρόσβασης στο βιβλίο, κόστους των μεταφραστικών ή συγγραφικών δικαιωμά­ των και εμπορικών διακανονισμών πέρα από σύ­ νορα, αποτελούν σημαντικά προβλήματα των εκ­ δοτών και της πνευματικής ζωής γενικότερα. Οι βιομηχανικές χώρες που χρησιμοποιούν διεθνείς γλώσσες, καθορίζουν και τη ροή των βι­ βλίων, και άρα τη ροή της γνώσης κάι των

Ο

58/αφιερωμα ιδεών. Με μια έννοια, αυτές οι χώρες - ειδικά οι Ηνωμένες Πολιτείες, η Βρετανία, η Γαλλία και σε λιγότερο βαθμό η Δ. Γερμανία, η Ισπανία και η Σοβιετική Ένωση - αποτελούν και τα πνευμα­ τικά κέντρα του κόσμου. Η πλειοψηφία των άλ­ λων χωρών, ιδιαίτερα του Τρίτου Κόσμου, απο­ τελούν την περιφέρεια και λίγο ώς πολύ εξαρτώνται από τις γνώσεις, και συχνά τα βιβλία, που παράγει το κέντρο. Μερικές εξαιρέσεις συνιστούν μια σειρά χώρες με υψηλό δείκτη αλφα­ βητισμού όπως η Ιαπωνία, η Σουηδία, η Ολλαν­ δία και η Τσεχοσλοβακία. Η διάδοση των βιβλίων που έρχονται απ’ έξω, δημιουργεί προβλήματα στους τοπικούς εκδοτι­ κούς οίκους, στα δικαιώματά τους και στην πνευματική ζωή του έθνους γενικότερα. Χωρίς δική του επαρκή εκδοτική δραστηριότητα, ένα έθνος θα είναι εξαρτημένο από στοιχεία που εισάγονται για να διαμορφώσει την πνευματική του ζωή. Η ύπαρξη εκδοτικής δραστηριότητας δε σημαίνει και την εξασφάλιση μιας ζωηρής πνευματικής ζωής, είναι όμως μια αναγκαία προϋπόθεση της επιστημονικής και λογοτεχνικής πρακτικής. Τα συγγραφικά δικαιώματα είναι ένα ζήτημα κλειδί με διεθνείς επιπλοκές. Οι περισσότερες χώρες συμμορφώνονται σε μια από τις βασικές συμφωνίες συγγραφικών δικαιωμάτων και οι εκ­

δοτικοί οίκοι προσπαθούν να διασφαλίσουν τα συμφέροντα τα δικά τους και των συγγραφέων μέσω του copyright. Ο θεσμός αυτός όμ^ος, λει­ τουργεί υπέρ των αναπτυγμένων χωρών με τους μεγάλους εκδοτικούς οίκους και εναντίον των αναπτυσσόμενων χωρών. Ύστερα από πολλές συζητήσεις και διαμάχες, έγιναν μερικές αλλαγές στο θεσμό που επιτρέπουν στις αναπτυσσόμενες χώρες να ανατυπώνουν πιο ελεύθερα εκπαιδευ­ τικό και επιστημονικό υλικό. Οι κανονισμοί γύρω από τα δικαιώματα ελέγχουν την πολιτιστική κυ­ κλοφορία και δημιουργούν τις παραμέτρους οι οποίες καθορίζουν τη διεθνή εκδοτική σκηνή. Το άρθρο αυτό σκιαγράφησε το περίγραμμα μερικών ζητημάτων-κλειδιών του πολιτιστικού διανοητικού συστήματος, όπως αυτό επηρεάζει την εκδοτική δραστηριότητα. Δε στάθηκε όμως δυνατό, από τα περιθώρια που θέσαμε στη συζή­ τηση. να λογαριάσουμε και τη βαρύτητα των δια­ φόρων παραγόντων αυτού του συστήματος στις εκδόσεις. Και εδώ κλείνοντας θα πρέπει να υπο­ γραμμίσουμε ακόμα μια φορά ότι οι εκδόσεις ε­ μπλέκονται σε ένα περίπλοκο σύστημα καθορι­ σμένο από κοινωνικούς παράγοντες που πηγαί­ νουν πολύ πιο μακριά από τις πόρτες των εκδο­ τικών οίκων. Μετάφραση: Ανδρέας Αποστολίδης

αφιερωμα/59

Armand Mattelart

ευρωπαϊκέs πολυεΰνικεδ εκδοτικέ# επιχειρήσει# mM Οι αλλαγές (στις οποίες αναφερόμαστε) γίνονται ακριβώς τη στιγμή που οι μεγάλοι ευρωπαϊκοί εκδοτικοί οίκοι ακολουθώντας το παράδειγμα άλλων κλάδων της βιομηχανίας των ΜΜΕ, αποφασίζουν να περάσουν στην επίθεση στον τομέα της διεθνοποίησης του εκπαιδευτικού προϊόντος. ι βρετανικές εκδόσεις με 40% της δραστηριότητάς τους στο εξωτερικό, κατέχουν την πρώτη θέση. Το 1972, οι Longmans, μια εταιρεία με 250 χρόνια ιστορία, που μεταξύ των επιτυ­ χιών της στο παρελθόν συμπεριλαμβάνεται και ο Ροβινσώνας Κρούσος του Ντεφόε, έκανε το 80% του τζίρου της στο εξωτερικό1. Έφτιαξαν ένα σύστημα θυγατρικών από το Χονγκ Κονγκ μέχρι την Καραϊβική, που διέρχεται από τη Νότιο Αφρική, τη Δυτική και Ανατολική Αφρική, δια­ σχίζει τις Αραβικές χώρες και φθάνει στη Μα­ λαισία, τη Σιγκαπούρη, την Αυστραλία και τη Νέα Ζηλανδία. Αυτές οι θυγατρικές συχνά εκδί­ δουν τα βιβλία του οίκου στη χώρα που βρίσκο­ νται. Όμως σε μια καταγραφή της διαδικασίας συγκεντροποίησης της εκδοτικής βιομηχανίας ρτον καπιταλιστικό κόσμο, οι Longmans είναι μόνο μια από τις πολλές εταιρείες της εκδοτικής αυτοκρατορίας Pearson, η οποία έχει υπό την κατοχή της και τους Financial Times. To 1972, αυτός ο όμιλος - ο σημαντικότερος στη Βρετανία - ενσωμάτωσε τον διεθνούς φήμης εδοτικό οίκο βιβλίων τσέπης Penguin. Ένα δείγμα δυναμι­ σμού του ομίλου, υπήρξε η ανακοίνωση της διεύθυνσης των Financial Times το 1975, ότι η εφημερίδα θα γινόταν η πρώτη στον κόσμο που θα περνούσε στη χρήση της ηλεκτρονικής. Ο όμιλος Hachette στη Γαλλία, δεν έχει σε τί­ ποτα να ζηλέψει τους Βρετανούς. Βρίσκεται

Ο

στην κορυφή της ευρωπαϊκής εκδοτικής δραστη­ ριότητας, με ετήσιο τζίρο πάνω από τρία δισεκα­ τομμύρια γαλλικά φράγκα, έναντι 1,8 δισεκα­ τομμυρίων του γερμανικού συγκροτήματος Axel Springer και 800 εκατομμυρίων του ιταλικού οί­ κου Mondadori2. Αξιοσημείωτος είναι ο αριθμός των εκδοτικών εταιρειών που ελέγχει: Grasset, Stock, Fayard, Tallandier, Albin - Michel, J. J. Pauvert και Le Livre de Poche, που ελέγχει το 35-40% της αγοράς. Οι εφημερίδες, τα εβδομα­ διαία ή μηνιαία περιοδικά που ελέγχει, καλύ­ πτουν πολλαπλές αναγνωστικές ανάγκες. Συμπε­ ριλαμβάνουν τα παρακάτω ονόματα: France Soir, France - Dimanche, Le Journal du Dimanche, Elle, Le Point, Colfidences, Lectures pour tous, Le Journal de Mickey, Realites, E nterpri­ se, Preuves, Tele 7 jours (στην τελευταία περί­ πτωση ο όμιλος Hachette ελέγχει το 50%). Όμως ο άσσος στο μανίκι για τον όμιλο είναι ο έλεγχος του κυκλώματος διανομής και των γραφείων διακίνησης. Το διεθνές τμήμα του ομίλου περιλαμβάνει 50 εταιρείες σε 33 χώρες, από τις οποίες 13 στο δυ­ τικό ημισφαίριο. Οι διεθνείς πωλήσεις αντιπρο­ σωπεύουν το ένα τρίτο περίπου του συνολικού του τζίρου. Εκτός από τις πολλές θυγατρικές εταιρείες στη γαλλόφωνη Αφρική, ο όμιλος έχει την ιδιοκτησία, για παράδειγμα, μια σημαντικής εκδοτικής βιομηχανίας σχολικών βιβλίων στο

*Το κείμενο αυτό είναι απόσπασμα από το βιβλίο του A. Mattelart Multinational Corporations and the Control o f Culture, η αγγλική μετάφραση (απ’ όπου και η μετάφραση στα ελληνικά) κυκλοφόρησε το 1979 στη Μ. Βρετανία.

60/αφιερωμα

«...Οι βιομηχανίες των μέσων μαζικής επικοι­ νωνίας παράγουν ιδιότυπα προϊόντα. Σε ένα πρώτο επίπεδο πρόκειται για αγαθά και υπηρε­ σίες όπως και των άλλων τομέων: κονσέρβες φρούτων, αυτοκίνητα ή ασφάλειες. Όμως πρό­ κειται και για κάτι περισσότερο. Επειδή παρέ­ χουν συνολικοποιήσεις του σύγχρονου κόσμον και εικόνες «σωστής ζωής», παίζουν έναν καίριο ρόλο στη διαμόρφωση της κοινωνικής συνείδη­ σης. Είναι αυτή η «ειδική σχέση» που δημιουρ­ γούν μεταξύ οικονομίας και κουλτούρας, η οποία έχει κάνει το πρόβλημα τον ελέγχου τους, ένα ζή­ τημα συνεχούς πολιτικού και θεωρητικού ενδια­ φέροντος. Από την εποχή της εμφάνισης της εταιρικής επιχείρησης, σαν της κυρίαρχης μορ­ φής επιχείρησης στο χώρο των μέσων μαζικής επικοινωνίας, στο τελευταίο μέρος του προηγού­ μενου αιώνα, τα ερωτήματα γύρω από τη φύση και τα όρια της δύναμης των μετόχων της αποτε­ λούν το κύριο μέρος των συζητήσεων που αναφέρονται στον έλεγχο των σύγχρονων επιχειρήσεων των επικοινωνιών».

Graham Murdock - Large Corporations and the Control o f the Communication Industries. Μόντρεαλ (Centre Educatif et Culturel). Στο Βέλγιο κάνει αισθητή την παρουσία του μέσω έξι οίκων. Στο Σαντιάγκο της Χιλής η Hachette εί­ ναι ακόμα επικεφαλής των Ediciones Pedagogicas, που πήραν μέρος στον εκπαιδευτικό εκσυγ­ χρονισμό του Φρέι. Στην Πορτογαλία, όπου η εκδοτική δραστηριότητα είναι εξαιτερικά διά­ σπαρτη, ο όμιλος Hachette είναι από τους βασι­ κότερους εκδότες στη γλώσσα της χώρας. Εκτός από τη δική της παραγωγή, διαθέτει στο εξωτε­ ρικό το γαλλικό τύπο και τα γαλλικά βιβλία (το 36% των τελευταίων περνάνε από τα χέρια του). Ο όμιλος έχει ήδη γνωρίσει τα προβλήματα των πολυεθνικών. Το 1974, η σύνοδος της Κοινής Αγοράς κατηγόρησε τον όμιλο ότι παραβιάζει τη Συμφωνία της Ρώμης και τις αντιμονοπωλιακές της διατάξεις σε χώρες όπως το Βέλγιο και το Λουξεμβούργο3. Το 1974, αυτοί οι Γάλλοι εκδότες αποφάσισαν να προχωρήσουν σ’ ένα ακόμα βήμα διεθνοποίη­ σης της παραγωγής τους. «Είναι αναγκαίο», έλε­ γε ο γενικός διευθυντής του ομίλου το Σεπτέμ­ βριο του 1974 - μιλώντας μάλιστα Αγγλικά - «να απο-γαλλοποιήσουμε την Hachette». Υιοθετώ­ ντας αυτή τη στάση κι ακολουθώντας το παρά­ δειγμα πολλών ευρωπαϊκών οίκων, ιταλικών, γερμανικών, ολλανδικών, που αύξησαν την πα­ ραγωγή αγγλόφωνων εκδόσεων, η Hachette ανα­ γνώριζε επίσημα ως διεθνή τη λεγάμενη άγγλο σαξωνική γλώσσα. Το 40% των προϊόντων του ομίλου ήδη ήταν τυπωμένα σε μη γαλλική γλώσ­ σα4. Για ν’ αποφύγει την κριτική της πριμοδότη­

σης της αγγλικής, ο Πρόεδρος του Hachette δή­ λωνε: «Δεν προδίδουμε τη γαλλική γλώσσα. Αν θέλουμε να στηρίξουμε τις γαλλικές εκδόσεις, πρέπει να δημιουργήσουμε ένα ισχυρό δίκτυο διανομής, το οποίο αν θέλουμε να το αναπτύ­ ξουμε και να το σταθεροποιήσουμε, είμαστε αναγκασμένοι να συμπεριλάβουμε και την αγγλι­ κή - και την ισπανική - στις δραστηριότητές μας». Για να προωθήσουν εκδόσεις σ’ αυτές τις γλώσσες «δεν πρέπει ν’ αποκλειστεί καμιά μορφή συνεργασίας, είτε έχουμε την πλειοψηφία των μετοχών είτε τη μειοψηφία, είτε πρόκειται για μεγάλο εκδοτικό οίκο είτε για μικρό». Ο διευ­ θυντής πωλήσεων του ομίλου, πρώην υπάλληλος της πολυεθνικής σαπουνοβιομηχανίας Unilever έλεγε πως «δεν περιμένουμε να γίνουμε πολυε­ θνικός εκδοτικός οργανισμός από μόνοι μας».5 Άνοιξε έτσι ο δρόμος για υπερατλαντικές συμμαχίες, και η Hachette αγόρασε την North American Regent Publishing Co. της Νέας Υόρκης, από τον προηγούμενο ιδιοκτήτη της, τους Simon and Shuster. Στον τομέα των περιοδικών η συνεργασία με τις Ηνωμένες Πολιτείες εγκαινιά­ στηκε το 1970 με τη δημιουργία του πρώτου πα­ νευρωπαϊκού οικονομικού περιοδικού, του Vi­ sion, που εκδιδόταν μια φορά το μήνα στα αγ­ γλικά, γερμανικά, γαλλικά και ιταλικά. ς συνιδιοκτησία της Librarie Hachette και της North American group Vision Inc., η οποία στην ουσία είναι το εκδοτικό παρακλάδι

Ω

«... Όπως παρατηρεί ο Ραίιμοντ Ουΐλιαμς τα μαζικά μέσα επικοινωνίας λειτουργούν, μάλλον, δια της ενσωμάτωσης παρά δια του εξαναγκα­ σμού. Επιλέγουν ορισμένα στοιχεία από την κουλτούρα της εργατικής τάξης και τα μετασχη­ ματίζουν σε ψυχαγωγικά προϊόντα και τα προ­ σφέρουν πάλι στο κοινό της εργατικής τάξης. Αυτή η διαδικασία επιλογής λειτουργεί ακανόνι­ στα. Πρόσφατες μελέτες απόδειξαν πειστικά πως η λαϊκή συνείδηση είναι μια περίπλοκη και συγ­ χρόνως αντιφατική ενότητα. Έχουμε αρκετά στοιχεία που δείχνουν ότι π.χ. η κουλτούρα της Βρετανικής εργατικής τάξης είναι διαποτισμένη με σεξισμό, μοιρολατρεία, θαυμασμό και αποδο­ χή για τη βασιλεία και την αριστοκρατία και μια βαθιά καχυποψία για τους πολιτικούς, τους δια­ νοουμένους και τους ξένους. Την ίδια στιγμή, όμως, περιέχει μια ισχυρή κριτική του καπιταλι­ σμού, η οποία είναι οργανωμένη γύρω από τις θεμελιώδεις αρχές της σοσιαλιστικής παράδοσης. Η ανάγκη της έλξης και της διατήρησης μεγάλων και πολιτικά ετερογενών ακροατηρίων σημαίνει ότι τα μαζικά μέσα τείνουν να παίζουν στα σί­ γουρα επιλέγοντας μάλλον τις συντηρητικές και όχι τις ριζοσπαστικές απολήξεις της λαϊκής κουλ­ τούρας...»

Graham Murdock - Control o f the Com­ munication Industries

αφιερωμα/61 της δυναστείας των Ροκφέλλερ, το συγκεκριμένο περιοδικό εμφανίστηκε να εκφράζει την επιθετι­ κή πολιτική της Chase Manhatten Bank και των άλλων εταιρειών του πρώην αντιπροέδρου των Ηνωμένων Πολιτειών στις χώρες της Κοινής Αγοράς. Η εκλογή του ομίλου Hachette από τις βορειοαμερικανικές πολυεθνικές για ευρωπαϊκό τους συνεταίρο, δείχνει και το πόσο εκτιμούσαν τον εν λόγω όμιλο ως αντιπρόσωπο των συμφε ρόντων τους. Πριν βάλει το πόδι του στην Ευ­ ρώπη η Vision Inc. ξόδεψε πάνω από δέκα χρό­ νια για να εγκαθιδρύσει την εκδοτική της αυτο­ κρατορία στη Λατινική Αμερική. Τα οικονομικά και γενικού ενδιαφέροντος περιοδικά (Vision, Visao, Proreso) που διανέμονται σε όλες τις λα­ τινοαμερικανικές χώρες, συνοδεύονται από ειδι­ κές εκδόσεις περιοδικών για επιχειρηματίες, ιδιαίτερα στη Βραζιλία, και από ένα δίκτυο εκ­ δοτικών εταιρειών προσανατολισμένων σε πανε­ πιστημιακά βιβλία πολιτικής οικονομίας και διεύθυνσης επιχειρήσεων, εγκεκριμένων από το γραφείο προπαγάνδας της κυβέρνησης των Ηνω­ μένων Πολιτειών. Η εμπειρία της δράσης στη Λατινική Αμερική, χρησιμέυσε και στην Ευρώ­ πη. Η κοινοπραξία Vision - Hachette, άρχιζε να εκδίδει τους ίδιους τίτλους που είχαν επιτυχία στους λατινοαμερικανούς επιχειρηματίες. Έτσι τα βιλβία του Πήτερ Ντρούκερ, αυθεντία στη διεύθυνση επιχειρήσεων, εμφανίστηκαν στις ευ­ ρωπαϊκές πρωτεύουσες πέντε χρόνια μετά την εμφάνισή τους στο Ριο ντε Τζανέιρο και το Μπουένος Άιρες. Οι υπόλοιποι Ευρωπαίοι ανταγωνιστές του ομίλου Hachette, προσπάθησαν να κλονίσουν την κυριαρχία του, προωθώντας την πολυεθνική τους πολιτική ακόμα πιο πέρα. Αυτή είναι και η περίπτωση του περιβόητου ιταλικού ομίλου που σχηματίστηκε το 1974 από την οικογένεια Ανιέλλι, κύριων μετόχων της Φίατ. Το 1972 η αμερι­ κανική πολυεθνική Gulf & Western Industries Inc. - η οποία ως ιδιοκτήτης της Παραμάουντ ελέγχει σημαντικό μέρος της αμερικανικής κινη­ ματογραφικής βιομηχανίας - πήρε το 20% των μετοχών του ιταλικού εκδοτικού οίκου Fratelli Fabri Editori που τον έλεγχε η Φίατ κι έβγαζε ιατρικές εγκυκλοπαίδειες και εκδόσεις τέχνης, και κυρίως (εκεί βρισκόταν η αξία του), εκδό­ σεις εκπαιδευτικού υλικού για τα ιταλικά πανε­ πιστήμια. Ο απολογισμός της Gulf & Western’s για το 1972 περιέχει πληροφορίες για τις προθέ­ σεις της: «Η σύμπραξή μας με τις εκδόσεις Fabri είναι ένα άλλο παράδειγμα της συνεταιριστικής μας πολιτικής»6. Το Δεκέμβριο του 1974, μέσω της IFI International, το επενδυτικό τμήμα της Φίατ που εδρεύει στο Λουξεμβούργο, η οικογέ­ νεια Ανιέλλι, αγόρασε για 70 εκατομμύρια δολλάρια την Bantam Books, ιδιοκτήτρια της οποίας ήταν μια από τις μεγαλύτερες ασφαλιστι­

κές εταιρείες των Ηνωμένων Πολιτειών, η Natio­ nal General Corp. (ιδιοκτήτρια επίσης μιας γνω­ στής κινηματογραφικής εταιρείας παραγωγής, της National General Pictures). Με την αγορά της Bantam Books, η αυτοκρατορία της Φίατ κληρο­ νόμησε κι έναν κατάλογο με πάνω από 1.500 τίτ­ λους. Ανάμεσά τους μπεστ - σέλερς όπως ο Εξορκιστής (με 20.000.000 πωλήσεις). Επίσης το αγγλικό παρακλάδι του οίκου Corgi, από τους σημαντικότερους στις εκδόσεις τσέπης στη Βρε­ τανία. Η νέα ιδιοκτησία έγινε τμήμα της Gruppo Editoriale Finanziaria, μαζί με πολλές άλλες εκ­ δόσεις και εφημερίδες που ανήκουν στη Fiat, για να δώσει τη διεθνή διάσταση του ομίλου. Εκτός από την Fratelli Fabri, ο διευθυντής της αυτοκι­ νητοβιομηχανίας ελέγχει τους εκδοτικούς οίκους Bompiani, Adelpfi, Boringhieri, Sonzogno, τις εταιρείες της Etas - Kompass (που εκδίδουν πε­ ρισσότερα από 21 τεχνικά περιοδικά κι ελέγχουν το ένα τρίτο της αντίστοιχης ιταλικής αγοράς). Ελέγχει επίσης τη δεύτερη σε κυκλοφορία ιταλι­ κή εφημερίδα La Stampa, το ένα τρίτο των μετο­ χών της Corriere della Sera και το 49% του Espresso. Στο εξωτερικό ο Αννιέλι μοιράζεται με τους Ρότσιλντς μια αγγλική θυγατρική ειδικευμέ­ νη σε παιδικά βιβλία και ελέγχει το 20% της Liv-

Νέες Εκδόσεις ΝΤΑΝΙΕΛ ΡΟΠΣ

Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ ΖΩΗ ΣΤΗΝ ΠΑΛΑΙΣΤΙΝΗ ΣΤΟΥΣ ΧΡΟΝΟΥΣ ΤΟΥ ΙΗΣΟΥ

<§> Ε Κ Δ Ο Σ Ε ΙΣ Δ Η Μ . Ν. Π Α Π Α Δ Η Μ Α Ιπποκράτους 8 τηλ. 36.27.318

62/αψιερωμα

Μεταφορά και προσαρμογή στα ελληνικά Β Α Σ ΙΛ Η Σ Χ Ρ Υ Σ Ο Χ Ο Ο Υ Τ ο βιβλίο αυτό γράφτηκε για να απαντήσει σε δύο εκκλήσεις: την έκ­ κληση των γονέων δυσλεξικών π α ι­ διών που επιθυμούσαν συγκεκριμένες κατευθύνσεις για να πραγματοποιή­ σουν οι ίδιοι μια διορθωτική αγωγή στα π α ιδιά τους δίνοντάς τους μόνο γραπτές συμβουλές. Α π ό την άλλη με­ ριά η έκκληση των δασκάλων που βρί­ σκονταν «πνιγμένοι» στην τάξη τους από δυσορθογραφικά πα ιδιά και επι­ θυμούσαν μια γρήγορη αντιμετώπιση των δυσκολιών στην ορθογραφία. Ο στόχος αυτού του βιβλίου λοιπόν εί­ να ι συγκεκριμένος: να δώσουμε συμ­ βουλές είτε σε δασκάλους είτε σε γο­ νείς που θα ήθελαν να βοηθήσουν τα π α ιδιά με δυσκολίες στην ανάγνωση ή στην ορθογραφία, να υπερκεράσουν τη δυσκολία τους με το συντομότερο τρόπο. Σ ’ αυτό το βιβλίο περιγράφεται η μέθοδος της διορθωτικής αγω­ γής, Ή Χρήση και τρ περιεχόμενό της.

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΚΕΔΡΟΣ Ι\ Γενναδίου 3 - τηλ. 36.02.007

,

re de Paris του ομίλου Hachette. Στη Γερμανία έχει τη θυγατρική του Αμερικανού εκδότη Πράιγκερ με ένα γερμανικό οίκο (Wissen Verlag)7. Η Φίατ, φυσικά, σχετίζεται με όλες τις προσπάθειες εγκαθίδρυσης νέων τεχνολογιών στα μέσα επικοινωνίας. Τα εργοστάσιά της πα­ ράγουν πολλά προϊόντα για τις τηλεπικοινωνίες και η Fabri Fratelli, σύμφωνα με την πολιτική συμμαχιών του ιδιοκτήτη της, έχει φτιάξει ένα οπτικο-ακουστικό παράρτημα σε συμφωνία με την Αμερικανική εταιρεία Bell & Howell. Στο εξωτερικό ο Ανιέλλι έχει το 50% των Fabri & Partners στη Βρετανία, με παιδικές εκδόσεις και εκδόσεις για ειδικευμένη εργασία, καθώς και συμμετοχή στην εγκυκλοπαίδεια Everyman (στην οποία οι Ρότσιλντς έχουν το 50%). Ένα χρόνο πριν τις νέες αυτές συμφωνίες τα κόμματα της ιταλικής αριστερός έκαναν κριτική στο μονοπωλιακό κύμα. «Πρέπει να ξέρουμε γιατί όλα αυτά γίνονται τώρα. Υπάρχουν αντι­ κειμενικοί λόγοι που εξηγούν τη συγκεκριμένη διαδικασία: δυσκολίες στη διανομή των προϊό­ ντων μικρών και μεσαίων εκδοτικών οίκων, αύ­ ξηση του κόστους, πιστωτικά προβλήματα, το τεράστιο κόστος του τεχνολογικού εκσυχρονισμού, η έλλειψη εκδοτικού προσωπικού, οι πα­ λιές πληγές της επικυριαρχίας και της μεγαλομα­ νίας, οι δυσκολίες στις εξαγωγές κλπ. Ο κύριος όμως λόγος πρέπει να αναζητηθεί αλλού: είναι η εξάπλωση της μαζικής κουλτούρας, είναι η επέ­ κταση της εκπαίδευσης, η ανάπτυξη - έστω και σχετική - της αγοράς, ειδικά της αγοράς εκπαι­ δευτικών εντύπων, είναι οι νέες ευκαιρίες που διανοίχτηκαν και που με τη σειρά τους χάρισαν στους βιομήχανους νέο πεδίο άσκησης της ηγε­ μονίας τους πάνω στην κοινή γνώμη, είναι η γοργή συνειδητοποίηση της ύπαρξης από τη με­ ριά τους αυτού του πεδίου. Είναι αυτονόητο ότι έτσι υποχωρούμε μπροστά στην αναγκαιότητα καινούριων και πιο σύνθετων δομών»8. Με πα­ ραλλαγές το φαινόμενο αυτό παρατηρείται σε ολόκληρη την Ευρώπη. Μετάφραση: Ανδρέας Αποστολίδης Βιβλιογραφία 1. Publishers Weekly, 10. VI. 1974, 25. XI. 1074.

2. «Le classement des premidres societes frangaises et europdennes», Les Dossiers d’ Entreprise, 16-23 November 1973.

3. On Hachette, cf. the dossiers Informations Internationales, op. cit; Hachette la pieuvre temoignage d’un militant CFDT, Paris, 1973, Librarie La Commune; Publishers Weekly, 3.VI.1974.

4. H. Lottman, «Hachette defines its worldwide intentions», Publishers Weekly, 30. IX. 1974.

5. Idid.

6. Guf & Western Industries, Annual Report 1972.

7. H. Lottman, «Α powerful new publishing group rises on the Italian scene», Publishers Weekly, 6. V. 1974.

8. Roberto Bonchio, «L’ editoria in Italia», in Radiotelevisione, informazione, democrazia, convegno nationale del PCI, Roma, 9-31 Marzo 1973, Rome 1973, Editori Riuniti.

αφιερωμα/63

ενα καινούριο κεφαλαίο στο διεδνη εκδοτικό χώρο

Η διεθνοποίηση των αγγλόφωνων εκδόσεων άρχισε το 1976 με την απόφα­ ση του αμερικανικού Υπουργείου Δικαιοσύνης, που υποχρέωσε τους Ά γ ­ γλους και Αμερικανούς εκδότες να εγκαταλείπουν τη μέχρι τότε πρακτική του χωρισμού του κόσμου σε ζώνες εμπορικών συμφερόντων στις οποίες δεν υπήρχε ανταγωνισμός. υπερατλαντική εκδοτική δραστηριότητα γνώρισε νέα ώθηση ότρν ο κ. Πήτερ Μάγιερ, ένας αμερικανός εκδότης, ανέλαβε τη διεύ­ θυνση των Penguin, του φημισμένου βρετανικού οίκου βιβλίων τσέπης. Η επιτυχία του κ. Μάγιερ, απέδειξε ότι το αμερικανικό εμπορικό δαινόμιο μπορεί να εξασκηθεί σε μια αγγλική παρα­ δοσιακή επιχείρηση, χωρίς η τελευταία να χάσει το κύρος της. Υπήρχαν φόβοι ότι ο κ. Μάγιερ θα θυσίαζε την πολιτική των Penguin στο βωμό του γρήγορου κέρδους. Οι φόβοι αποδείχθηκαν αβάσιμοι, διότι το 75% των πωλήσεων συνέχισαν να έρχονται από τον κατάλογο των παλιών τίτλων. Τα Penguin είναι ιδιοκτησία ενός από τα έξι με­ γάλα εκδοτικά συγκροτήματα που κυριαρχούν στο διεθνή χώρο: των Pearson.

1) Pearson: Εκτός από τα Penguin έχουν τους Fi­ nancial Times (μέσω αυτών το 50% του Econo­ mist) και εκδοτικούς οίκους όπως οι Longman, Pitman και Viking, στην Αμερική. Η εξάπλωση του συγκροτήματος Pearson είναι χαρακτηριστι­ κή των πρόσφατων εξελίξεων.[...].

Η

2) Culf + Western: Η πολυεθνική αυτή είναι η ιδιοκτήτρια των Simons & Schuster, ενός από τους πρώτους εκδοτικούς οίκους που καθιέρω­ σαν έναν εκπαιδευτικό εκδοτικό οίκο, για 710 εκατομμύρια δολλάρια. Ύστερα ξόδεψε ένα δι­ σεκατομμύριο για ν’ αγοράσει μικρότερους οί­ κους.

3) News Corporation: Ο κ. Ρούμπερτ Μέρντοχ και το συγκρότημά του είχαν την πρώτη τους ευ­ καιρία να περάσουν στο χώρο της διεθνούς εκ­ δοτικής δράσης, όταν πριν τρία χρόνια εκμεταλ­ λεύτηκαν μια οικογενειακή βεντέτα και πήραν το 41,7% των William Collins, ενός συγκροτήματος εκδόσεων και τυπογραφείων. Η φιλοδοξία πά­ ντως εκπληρώθηκε ουσιαστικά στις αρχές του 1987 με την αγορά των Happer & Row.[...].

4) Newhouse: Τό 1980, οι αδελφοί Newhouse, όταν διαπραγματευόντουσαν την αγορά του Random House από την RCA για 70 εκατομμύ­ ρια δολλάρια, ρώτησαν αν μπορούσαν να αντι­ γράψουν τη λειτουργία του οργανισμού. Τους απάντησαν αρνητικά και τον αγόρασαν. Μέσω

Το κείμενο αυτό είναι αναδημοσίευση ενός μέρους από το άρθρο του αγγλικού περιοδικού Economist, στις 11/7/87, όπου παρουσιάστηκε αναλυτικά η κατάσταση στο διεθνή χώρο του βιβλίου. Το κείμενο αυτό μπορεί να διαβαστεί από τον αναγνώ­ στη ως συμπλήρωμα των επισημάνσεων του A. Mattelart, στο προηγούμενο κείμενο, οι οποίες και προηγούνται χρονικά κατά μια δεκαετία περίπου, ώστε να γίνουν αντιληπτές οι τάσεις στο χώρο του βιβλίου διαχρονικά. (Σημ. τ. Επιμ.)

64/αφιερωμα δραστηριότητες σε τομείς εκδοτικούς, ταξιδιωτι­ κούς και ενεργειακούς, πούλησε τα δικαιώματά του και ειδικεύθηκε σε εκπαιδευτικές και πληρο­ φοριακές εκδόσεις. Το 1986 το εκδοτικό τμήμα του οργανισμού κάλυπτε πάνω από τα μισά κέρ­ δη όλων των τομέων δράσης, ενώ το 1985 μόνο το 32%.[...]. Η επεκτατική οικονομική πολιτική στο διεθνή εκδοτικό χώρο δεν περιορίζεται, φυσικά, μόνο σε αυτές τις έξι εταιρείες, αλλά υπάρχουν πολλά ακόμα παραδείγματα.[...]. ραγδαία εξάπλωση στον εκδοτικό χώρο έχει συνοδευτεί από μια αντίστοιχη εξέλιξη στα βιβλιοπωλεία και στη διανομή του βιβλίου, τόσο στη Βρετανία όσο και στις ΗΠΑ. Στην Βρετανία μια μονάχα εταιρεία, η αλυσίδα βι­ βλιοχαρτοπωλείων W.H. Smith, πουλά ένα στα πέντε βιβλία που αγοράζονται σε ολόκληρη τη χώρα. Και η πραγματικότητα θα ήταν διαφορε­ τική για τα W.H. Smith, εάν οι βρετανικοί νόμοι δεν καθόριζαν υψηλές και σχετικά σταθερές τι­ μές για τα βιβλία έτσι ώστε να αποφύγουν μονο­ πωλιακή συγκεντροποίηση στο χώρο του βι­ βλίου. Γι’ αυτό τα βρετανικά βιβλιοπωλεία μπο­ ρούν και κρατάνε βιβλία στα ράφια τους και πε­ ρισσότερο από 3 μήνες, που είναι ο μέσος όρος παραμονής ενός βιβλίου στο ράφι, στις ΗΠΑ. Η ικανότητα των βιβλιοχαρτοπωλείων των ΗΠΑ να προσφέρουν εκπτώσεις έχει οδηγήσει σε μια μεγαλύτερη συγκεντροποίηση στην πώλη­ ση του βιβλίου. Οι εταιρείες διανομής και πώλη­ σης παρουσιάζουν υψηλό συντελεστή συγκεντροποίησης έτσι π.χ. τον Νοέμβριο του 1986 η αλυσίδα βιβλιοχαρτοπωλείων Barnes & Noble (3η στην κατάταξη) αγόρασε την αλυσίδα βι­ βλιοχαρτοπωλείων Β. Dalton (2η στην κατάτα­

Η

του Random House αγόρασαν τις εκδόσεις Chatto, Virago, The Bodley Head, Jonathan Ca-

pe.[...j.

5) Bertelsman: Μεγάλος εκδοτικός οργανισμός αγγλόφωνων βιβλίων, αλλά γερμανικής προέλευ­ σης. Ξεκίνησε το 1835 με εκδόσεις ύμνων και προσευχών. Ο οργανισμός αναπτύχθηκε στη δε­ καετία του ’50 με τις λέσχες βιβλίου που αριθ­ μούν πλέον 16 εκατομμύρια μέλη σε όλο τον κό­ σμο. Στην ιδιοκτησία του βρίσκονται και οι εκ­ δότες του Stern οι Grunet + Jafr. Ο Bertelsman άρχισε ν’ αγοράζει αμερικανικές εταιρείες το 1978. Τα τυπογραφεία Brown Bro­ thers και τέλος τις εκδόσεις τσέπης Bantam Books. Η πιο σημαντική αγορά έγινε πέρσι με τους Doubleday. Οι πωλήσεις του Bertelsman στην Αμερική, έφθασαν έτσι τα 600 εκατομμύρια δολλάρια. Η πρώτη κίνηση ήταν να περικόψει τα έξοδα των Doubleday, απολύοντας 600 από τους 4.000 εργαζόμενους.

6) International Tomson: To 1985, αυτός, ο ορ­ γανισμός που έχει τον Καναδά ως έδρα του και

«...Ά λ λ ε ς μεγάλες πολυεθνικές, όπως η ΕΜΙ, συγκέντρωσαν μεγάλα κέρδη από τους τομείς της ψυχα γω γία ς και του ελεύθερου χρόνου, οι οποίοι γνώρισαν εκρηκτική επιχειρηματική άνθιση στη μεταπολεμική εποχή... Π αρ’ ότι η ΕΜΙ ήταν η κυρίαρχη δύναμη στη βιομηχανία δίσκων σε όλη τη δεκαετία του ’50, οι δραστηριότητές της περιορίζονταν στον τομέα της μουσικής και σε ορισμένους τομείς της ηλε­ κτρονικής. Σ τις αρχές του ’60 η εταιρεία έκανε συμβόλαιο με τους Μ πητλς και άλλα συγκροτή­ ματα. Η έκρηξη της ποπ έφερε τεράστια κέρδη. Η ξαφνική εισροή κεφαλαίων έθεσε τις προϋπο­ θέσεις για ένα μεγάλο πρόγραμμα εξάπλωσης στην κινηματογραφική και τηλεοπτική βιομηχα­ νία . Το 1966, η ΕΜΙ αγόρασε την αλυσίδα κινη­

ξη)· ματογράφω ν Shipman and King και δυο χρόνια αργότερα την Associated British Pictures. Η επι­ τυχία της τής έφερε άλλους 270 κινηματογρά­ φ ους, τα Elstree Studios, μια μεγάλη εταιρεία δ ιανομής ταινιώ ν και το ένα τέταρτο των μετο­ χών της Thames Television. Μέχρι το 1970 είχε α γοράσει κι άλλες μετοχές που της έδωσαν το προβάδισμα απέναντι στον δεύτερο μεγάλο μέτο­ χο, την RedifTusion (θυγατρική της μεγάλης πο­ λυεθνικής βιομηχανίας British Electric Traction). Η ΕΜΙ συνέχισε να επεκτείνεται αγοράζοντας α ί­ θουσες μπίνγκο, ξενοδοχεία, αθλητικά σωματεία κλπ. Το Δεκέμβριο του 1979, όμω ς, η ίδια η εται­ ρεία αγοράστηκε από μια άλλη πολυεθνική την Thorn Electrical Indrustries και φτιάχτηκε η Thom-£M/><.

Graham Murdock - C o n tr o l o f th e C o m m u n ic a tio n In d u strie s.

αφιερωμα/65

Ο Ι ΕΞΙ Μ ΕΓΑ Λ Υ ΤΕΡΕΣ ΔΙΕ Θ Ν ΕΙΣ ΕΚ ΔΟ ΤΙΚ ΕΣ ΕΠ ΙΧ Ε ΙΡΗ ΣΕ ΙΣ (1986) Μητρική Εταιρεία (Χώρα)

θυγατρικές (Χώρα)

Πωλήσεις Μητρικής

Πωλήσεις θυγατρικών

$3.781,1 εκατ.

$ 949 εκατ.

Bertelsmann (Δ. Γερμανία) Bantam (ΗΠΑ) Plaza Υ Janes (Ισπανία) Doubleday (ΗΠΑ)

$ 3.033 εκατ.

$ 459.5 εκατ.

International Thomson (Καναδάς)

International Thomson (Βρετανία, Καναδάς, ΗΠΑ) Associated Book Publishers (Βρετανία)

$ 2.508,6 εκατ.

$ 1.019,6 εκατ.

News Corporation (Αυστραλία)

Collins (Βρετανία) Harper & Row (ΗΠΑ)

$ 2.672.8 εκατ.

Δεν είναι γνωστό

Newhouse (ΗΠΑ)

Rantom House (ΗΠΑ) Cape Group (Βρετανία)

$ 2.030. εκατ

Δεν είναι γνωστό

Pearson (Βρετανία)

Penguin (Βρετανία-ΗΠΑ) Longman (Βρετανία, Καναδάς, ΗΠΑ) New American Library (ΗΠΑ)

$ 1.397,5 εκατ.

$ 404.3 εκατ.

Gulf & Western (ΗΠΑ)

Simon & Schuster (ΗΠΑ) Prentice-Hall (ΗΠΑ)

Bertelsmann (Δ. Γερμανία)

Πηγή: Economist, 11.7.87

Οι πωλήσεις αυτού του συγκροτήματος σήμε­ ρα φτάνουν τα 750 εκατομμύρια δολλάρια και. αποτελούν το 1/3 των πωλήσεων βιβλίων από βι­ βλιοχαρτοπωλεία σε ολόκληρη την Αμερική.[...]. Η συγκεντροποίηση πάντως, είχε ένα απρό­ σμενο αποτέλεσμα: βοήθησε στην άνθιση των μι­ κρών εκδοτικών οίκων. Κυρίως διότι ο μικρός εκδοτικός οίκος που πουλάει τα βιβλία του μέσα από τα μεγάλα καταστήματα, έχει μεγαλύτερες ευκαιρίες εμπορικής επιτυχίας παρά διασκορπί­ ζοντας τους τίτλους του σε χιλιάδες μικρά βι­ βλιοπωλεία^...]. Απ’ την άλλη πλευρά, εμφανίζονται νέα εκδο­ τικά εγχειρήματα, που συχνά υποστηρίζονται από τολμηρούς κεφαλαιοκράτες. Τα Bloomsbury Books είναι ένα πρόσφατο παράδειγμα. Ιδρύθη­ καν στη Βρετανία από την Μις Λιζ Κάλντερ, προηγούμενη εκδότρια στους Jonathan Cape. Στην Αμερική νεοφώτιστοι οίκοι, είχαν τη βοή­ θεια οργανισμών όπως ο Publishers Group West του Emeryville, στην Καλιφόρνια, που ειδικεύε­ ται στη διανομή των βιβλίων 250 εκδοτικών οί­ κων. Η νέα τεχνολογία, οι αποτελεσματικότερες μέ­ θοδοι διανομής και η αυξημένη όρεξη του κοι­ νού για εξειδικευμένα βιβλία, έχουν ευνοήσει τη δουλειά και των μικρών εκδοτικών οίκων.[...].

Το μέλλον του εκδοτικού χώρου, φαίνεται να είναι η κυριαρχία του από λίγες πολυεθνικές εταιρείες-γίγαντες, η δημιουργία μιας όλο και πιο ανταγωνιστικής αγοράς και ταυτόχρονα η αύξηση των μικρών, εξειδικευμένων εκδοτικών οίκων. Μετάφραση: Ανδρέας Αποστολίδης

ΑΜ ΦΙΔΡΟΜΑ

-£

-

66/αφιερωμα

Bill Henderson

To κίνημα των μικρών ή ανεξάρτητων εκδοτικών οίκων, τόσο ορατό και ζω­ ντανό στη διάρκεια της δεκαετίας του 1960, εξακολουθεί να διατηρεί τη ζωτι­ κότητά του και στη διάρκεια της δεκαετίας του 1970, όπου περίπου 2.000 μικροί εκδότες καταγράφηκαν στις ΗΠΑ ενώ ο αριθμός τους εξακολουθεί να αυξάνει. ίναι μια σειρά μικρών οίκων εξειδικευμένων σε μια απίθανη ποικιλία εκδοτικών προ­ γραμμάτων, που περιλαμβάνει βιβλία ή φυλλά­ δια για τον αποκρυφισμό, το μυστικισμό, τον ιουδαϊσμό, την ποίηση, την κυβερνητική, το σο­ σιαλισμό, την ομοφυλοφιλία, τη μουσική, τη φω­ τογραφία, το φεμινισμό, τη μαύρη λογοτεχνία, την επιστημονική φαντασία, τα θεάματα, τον το­ πικό τύπο, την πολιτική, τον κινηματογράφο και άλλα πολλά και διαφορετικά θέματα. Στις τάξεις τους περιλαμβάνουν έντυπα και ονόματα γνωστά σε εθνικό επίπεδο όπως τα παρακάτω: City Lights, Swallow, Dustbooks, David Godine ή πιο εσωστρεφείς οργανισμούς όπως: Unmuzzled Ox, Toothpast Press, Hot Apples. Ένας ανεξάρτητος ή μικρός εκδοτικός οίκος, είναι αυτός που δεν έχει αρκετά κεφάλαια και εξειδικεύεται στη δημοσίευση του υλικού που οι εμπορικοί εκδότες απορρίπτουν. Οι ανεξάρτητοι οίκοι είναι μια εναλλακτική λύση στο άπλωμα των εμπορικών. Χαρακτηριστικά μπορούμε εδώ να επαναλάβουμε τη φράση του Λεν Φούλτον: «η έκρηξη του εναλλακτικού τύπου τη δεκαετία του ’60 ήταν η τελευταία απελπισμένη προσπά­ θεια του ατόμου να εναντιωθεί στον γιγαντιαίο μηχανισμό που μαζικά απλωνόταν σε κοινωνικό, στρατιωτικό, εκπαιδευτικό, πολιτιστικό και πνευματικό επίπεδο»1.

Ε

Η αυτο-έκδοση είναι παρόμοια με την ανεξάρ­ τητη ή μικρή εκδοτική δραστηριότητα. Ουσια­ στικά η αυτοέκδοση σημαίνει ότι ο συγγραφέας γράφει, συντάσσει, μερικές φορές τυπώνει ο ίδιος, αν και πιο συχνά προσλαμβάνει κάποιον τυπογράφο, διααφημίξει και τελικά διανέμει τη δουλειά του. Όπως και στην περίπτωση του μι­ κρού τύπου, πρόκειται συχνά για υλικό που έχει απορριφθείαπό το εμπορικό κύκλωμα. Όπως και με τον μικρό τύπο, η αυτο-έκδοση δίνει τη δυνα­ τότητα στο συγγραφέα, που έχει πεισθεί ότι το έργο του μπορεί να πουληθεί, να πλησιάσει το κοινό. Η διαφορά μεταξύ άυτο-έκδοσης και μι­ κρού εκδοτικού οίκου, είναι ότι ο συγγραφέας αναλαμβάνει όλο το ρίσκο μιας πιθανής επιτυ­ χίας ή αποτυχίας από τη διάθεση του προϊόντος του σ’ ένα περιορισμένο πάντα κοινό. Η αυτο-έκδοση δεν πρέπει να συγχέεται με τις λεγάμενες ματαιόδοξες εκδόσεις. Σ’ αυτές τόσο οι εμπορικοί όσο και οι ανεξάρτητοι οίκοι, κρατάνε μια στάση περιφρονητική αφού εκδίδουν οτιδήποτε ένας συγγραφέας θα τους πληρώσει για να εκδόσουν. Ο εκδότης σε τέτοιες περιπτώ­ σεις υπόσχεται στο συγγραφέα διαφήμιση και διανομή του προϊόντος στους κριτικούς των εφη­ μερίδων, αλλά όλ’ αυτά εφαρμόζονται μόνο στο γράμμα του συμβολαίου και όχι στο πνεύμα του. Σχεδόν ποτέ δε γράφονται κριτικές, και οι δια-

Το κείμενο αυτό αποτελείται από δύο αποσπάσματα ενός εκτενούς μελετήματος που δημοσιεύτηκε στη συλλογή δοκιμίων του P.G. Altbach Perspectives on Publishing, Μασαχουσέτη, Λονδίνο, 1976 (Σ.τ. Επιμ.).

αφιερωμα/67 φημίσεις εμφανίζονται σε μικροσκοπικές ένθετες στήλες στα οπισθόφυλλα των εφημερίδων. Ο συγγραφέας που πλήρωσε για την έκδοση, παίρ­ νει ένα μικρό αριθμό αντιτύπων και ο εκδότης κρατάει τα υπόλοιπα. Ύστερα από την έκδοση η πλειοψηφία των αντιτύπων μένει στις αποθήκες του οίκου, μέχρι την πολτοποίηση. Ο συγγρα­ φέας πληρώνει την έκδοση με πολύ μικρές πιθα­ νότητες να πάρει τα χρήματά του πίσω. Στην αυτο-έκδοση, ο συγγραφέας είναι σε θέση να προωθήσει τη δουλειά του και να διεκδικήσει έ­ ντιμα κάποια χρήματα πίσω, κι αν ακόμα αποτύχει, το προϊόν τού ανήκει. Ό πω ς και με τους μικρούς εκδοτικούς και τις αυτο-εκδόσεις, τα μικρά περιοδικά αφιερώνο­ νται στη δημοσίευση κειμένων που εμπορικοί εκ­ δότες θεωρούν ασύμφορα. Το αγαπημένο θέμα των μικρών περιοδικών είναι η ποίηση. Οι εμπο­ ρικοί εκδότες αποφεύγουν τους νέους ποιητές διότι το κοινό τους είναι πολύ περιορισμένο. Χωρίς αυτά τα περιοδικά οι μεγαλύτεροι ποιητές του 20ού αιώνα δε θα είχαν ποτέ δημοσιεύσει τα ποιήματά τους. Συνήθως τα εκδίδουν τα μικρά περιοδικά, οι ανεξάρτητοι οίκοι ή είναι αυτοεκδιδόμενα. λειτουργικότητα και η σημασία των ανε­ ξάρτητων εκδοτικών, των αυτο-εκδόσεων και των μικρών περιοδικών, συνίσταται στην επιθυμία δημοσίευσης νέων συγγραφέων, την ερ­ γασία των οποίων οι εμπορικοί εκδότες αρνούνταινα διαθέσουν στο κοινό για πολλούς λόγους: για το αμφιλεγόμενο θεματικό υλικό της, τον ανορθόδοξο χειρισμό του θέματος ή κυρίως διότι δεν πρόκειται να πουλήσει. To Kenyon Review ήταν παραγωγή ενός μικρού εκδοτικού, όπου ξε­ κίνησαν συγγραφείς όπως οι Thomas Pynchon, Flannery Ο’ Connor και Joyce Carol Oates. Σί­ γουρα, δε βγάζουν όλοι οι μικροί οίκοι μεγάλους συγγραφείς. Ό πω ς γράφει ο Sibley Morrill στο Self-Publishing Writer, «πολλά αυτο-εκδιδομένα βιβλία και βιβλία μικρών εκδοτικών είναι κακά, αλλά μήπως το ίδιο δε συμβαίνει και στους μεγά­ λους εκδοτικούς»2. Ανεξάρτητα από την ποιότη­ τα ο ανεξάρτητος τύπος αποτελεί μια εναλλακτι­ κή στους μεγάλους εκδοτικούς. Το τραγικό με τις μικρές ή αυτο-εκδιδόμενες εκδόσεις και τα μικρά περιοδικά είναι ότι αυτά ρισκάρουν για να βγάλουν τελικά κέρδος οι με­ γάλοι εκδοτικοί οίκοι. Για παράδειγμα το Ke­ nyon Review χρεοκόπησε, ενώ κατοπινά έργα των Pynchon, Ο’ Connor και Oates τράβηξαν την προσοχή των εμπορικών Εκδόσεων που προώθη­ σαν στο εμπορικό κύκλωμα τα καλύτερα έργα τους. Η ύπαρξη των μικρών εκδοτικών, των αυ­ τοεκδόσεων και των μικρών περιοδικών είναι σχετικά εφήμερη. [...] Οι εμπορικοί γίγαντες και οι μικροί εκδοτικοί συνυπάρχουν σε μια σχέση δυσανάλογη αλλά

Η

συμπληρωματική. Οι γίγαντες φέρνουν τα χρή­ ματα στα βιβλιοπωλεία, τα οποία έτσι θα έπρεπε να είναι πιο γενναιόδωρα στο να δέχονται τα προϊόντα των μικρών εκδοτικών - πράγμα που δε συμβαίνει όμως και πολύ συχνά. Στο μεταξύ μεγάλοι εκδοτικοί έχουν το νου τους για την εμ­ φάνιση ενός βιβλίου του Στιούαρτ Μπραντ ή της Αναίς Νιν στη μικρή σκηνή. Έχουν φθάσει να υποστηρίζουν ότι οι εμπορικοί εκδότες, με τα εκατομμύρια των κερδών τους,έχουν κάποια ση­ μαντική υποχρέωση προς τους μικρούς εκδοτι­ κούς, και ίσως θα έπρεπε να τους ενισχύσουν οι­ κονομικά χωρίς να επέμβουν στην ανεξαρτησία του, η οποία τούς είναι απαραίτητη. Μια τέτοια οικονομική ενίσχυση, θα έφερνε, ίσως, ακόμα μεγαλύτερα κέρδη στους εμπορικούς εκδότες αφού και μια σειρά συγγραφέων που θα περά­ σουν αργότερα στο εμπορικό κύκλωμα θα βγουν από τον μικρό τύπο που εν προκειμένω παίζει το ρόλο του φυτωρίου. Μερικά από τα πιο γνωστά ονόματα αναδείχθηκαν με αυτό τον τρόπο. [...] Το κίνημα των μικρών ανεξάρτητων εκδοτικών σήμερα: μερικά παραδείγματα. Οι περισσότεροι ανεξάρτητοι εκδοτικοί έχουν οργανωθεί στο Σύλλογο Μικρών Περιοδικών και Εκδοτών (COSMEP). Ιδρύθηκε το 1968 από ελάχιστους εκδότες, για να έχει, πλέον, πάνω από 700 μέλη, ένα οκταμελές διοικητικό συμβού­ λιο, μια μηνιαία εφημερίδα και συνέδριο σε εθνικό επίπεδο κάθε χρόνο. Το 1974 έκδωσε τον «Αυτή η μεταμόρφωση τω ν μέσων επικοινω ­ νία ς σε φορείς εδραίωσης ή εξάπλω σης τη ς “ κα­ ταναλω τικής κοινω νίας” , μέσω του εντυπω σιακά μεγάλου αριθμού διαφημίσεω ν που καταχωρούντα ι σ’ α υτά, ταυτόχρονα μ εταμορφώνει και τη δ ια φή μ ιση στον ομφάλιο λώρο τω ν Μέσων Μ αζι­ κής Ε πικοινωνίας».

Μ ε λ ίνα Σεραφετινίδου -

Κ ο ιν ω ν ιο λ ο γ ία τ ω ν Μ έ σ ω ν Μ α ζ ικ ή ς Ε π ικ ο ιν ω ν ία ς

Πλήρη Κατάλογο της COSMEP, που περιλάμβα­ νε όλα τα βιβλία των μελών του. Ο κατάλογος αυτός έδειξε ότι κάτι άλλαξε στον εκδοτικό κό­ σμο της Αμερικής, ήταν ένα πρωτοφανές γεγο­ νός. Έδειξε επίσης ότι διατηρείται το πνεύμα μιας υγιούς ατομικότητας. Είναι αδύνατον να έχει κανείς μια πλήρη εικό­ να των 2.000 περίπου εκδοτικών που είναι δια­ σκορπισμένοι στις ΗΠΑ. Διακυμαίνονται μετα­ ξύ αξιοπρέπειας και ευτέλειας, ψυχαγωγίας και παράνοιας. Μερικά παραδείγματα από τις πιο διακεκριμένες παρουσίες μικρών εκδοτικών θα μας έδειχνε τις κύριες κατευθύνσεις τους: Η επιχείρηση των Dustbooks του Λεν Φούλτον

68/αφιερωμα κατέχει μια εξέχουσα θέση στη σκηνή των μι­ κρών οίκων. Ό χι μόνο επειδή ο Φούλτον εκδίδει έργα που βρίσκονται μέσα στις επιλογές του μυθιστορήματα, ποίηση, δοκίμια - αλλά και επειδή παρουσιάζει τις εκδόσεις των ανεξάρτη­ των οίκων στο Small Press Review και καταγρά­ φει τους μικρούς εκδοτικούς διεθνώς στο Direc­ tory of Little Magazines, Small Presses and Un­ derground Newspapers. Ο Φούλτον θα μπορούσε να λεχθεί, ίσως, ότι είναι ο νονός ή η κλώσσα των μικρών εκδοτικών. το μεταξύ στην Ανατολική Ακτή, στη Βοστώνη, ο David Godine, ειδικευμένος στην καλλιτεχνική τυπογραφία, βγάζει κάθε χρόνο μια σειρά επιλεγμένων βιβλίων. Ο Godine συνε­ χίζει την παράδοση του Άγγλου τυπογράφου του 19ου αιώνα William Morris. Τα βιβλία των μικρών εκδοτικών είναι συχνά κακοτυπωμένα και ευτελή. Τα βιβλία του Godine είναι έργα τέ­ χνης. Οι εκδόσεις του John Muir άρχισαν με τρόπο συνηθισμένο στους συγγραφείς του 19ου αιώνα. Ο εκδότης του χρεοκόπησε και έτσι αποφάσισε να βγάλει ο ίδιος το βιβλίο του «How to Keep Your Volkswagen Alive». Η γυναίκα του χτύπη­ σε το κείμενο, αυτός έκανε τη διαφήμιση και τη διανομή με τη βοήθεια των Book People. Έχει πουλήσει 400.000 αντίτυπα και με τα κέρδη αυτά εξέδωσε βιβλία άλλων συγγραφέων μεταξύ των οποίων το Boomkitchwatt, ένα μυθιστόρημά του «Hendrie», To Self Defence for Gentle People (Rolf Cahn), το Video Catalog της Joint Media Productions. Μια από τις πιο αξιόλογες πρόσφατες προ­ σπάθειες είναι αυτή της New York Fiction Colle­ ctive που δημοσιεύει πειραματικά έργα τα οποία αγνοούνται από τους εμπορικούς οίκους. Η δια­ νομή γίνεται από την George Braziller Inc. και η εκλογή των έργων με το 50% των ψήφων των με­ λών της. Η πρώτη έκδοση περιλαμβάνει 500 α­ ντίτυπα πανόδετα και 1500 τσέπης, με κόστος περίπου 3000 δολλαρίων· τα λεφτά τα δανείζει ο συγγραφέας. Στον κατάλογο περιλαμβάνονται βιβλία των Jonathan Baumbak, Peter Spielberg, Bill Friedman, Mark Mirsky, Jerome Charyn, Russell Banks, Ronald Sukenick (ο τελευταίος εί­ ναι ένα από τα ιδρυτικά μέλη). Μόλις γυρίσουν πίσω τα λεφτά του συγγραφέα τα μοιράζεται μισά μισά με τους εκδότες και παίρνει το 60% του μεριδίου του σε άλλα δικαιώματα. Το αυτοκίνητο βοηθάει πολύ τους μικρούς εκ­ δότες. Ο Λεν Φούλτον πρόσφατα ολοκλήρωσε μια περιοδεία σε όλη τη χώρα πουλώντας μόνος του βιβλία του Dustbooks. Το ίδιο και ο John Wallace Spencer, του οποίου ο πρώτος τίτλος «Limbo of the Lost», αναφερόταν στις μυστηριώ­ δεις εξαφανίσεις πλοίων και αεροπλάνων στο

Σ

τρίγωνο των Βερμούδων. Ο Spencer μέσω των εκδόσεών του (Philips Publishing), πούλησε πάνω από 200.000 αντίτυπα του Limbo στις αρχές του ’70. Ύστερα συνεργάστηκε με τα Bantam Books για μια έκδοση που θα απευθυνόταν στη μαζική αγορά. Ο Patrick Royce μπήκε στον εκδοτικό χώρο, όταν μια θυελλώδη νύχτα τα κύματα τον παρέ­ συραν από το ιστιοπλοϊκό του στο νησί Στέητεν της Νέας Υόρκης. Εμπορικός καλλιτέχνης, απο­ φάσισε ότι αυτό που χρειαζόταν ο κόσμος ήταν ένα εικονογραφημένο βιβλίο για την ιστιοπλοΐα.

To «Royce’s Sailing Illustrated βρίσκεται» στήν πεντηκοστή του έκδοση, από το 1956. Ο Royce με την οικογένειά του, ζούνε από τα έσοδα αυ­ τής της έκδοσης στη Newport Beach της Καλιφόρνια. Έχει βγάλει άλλα δύο βιβλία. To «Roy­ ce’s Trailer Boating Illustrated» και το «Royce’s Junior Sailing Illustrated». Μια ακόμα οικονομική επιτυχία μικρού εκδο­ τικού οίκου (οι οποίες φυσικά είναι σπάνιες) εί­ ναι το «MacBird» της Barbara Garson. Η Garson και οι φίλοι της πρωτοέπαιξαν το έργο, μια φάρ­ σα για τον Λίντον Τζόνσον στα πρώτα χρόνια της διαμαρτυρίας για τον πόλεμο του Βιετνάμ· ύστερα σε βιβλίο πούλησε 100.000 αντίτυπα σε σχήμα τσέπης στην τιμή του ενός δολλαρίου. Με­ τά το έργο ανέβηκε στο Μπρόντγουεη. Η Grove Press πούλησε άλλες 300.000 αντίτυπα. Ο πιο αξιοσημείωτος όμως τόμος αυτο­ έκδοσης είναι το «Whole Earth Gatalog» του Stewart Brand. Ο τόμος αυτός είναι πλέον γνω­ στός σχεδόν σε κάθε Αμερικανό και το 1972 κέρ­ δισε το βραβείο καλύτερου βιβλίου (μη-μυθιστορηματικού). Ο Brand, όπως όλοι οι μικροί εκδό­ τες μετά την επιτυχία, βλέπουν ότι πρέπει να στηριχτούν σε κάποιον εμπορικό εκδότη για τη διανομή. Ο Randon House βοήθησε τη διανομή του ««Last Whole Earth Catalog» και o Penguin το «Whole Earth Epilog».

To ανεξάρτητο κίνημα των μικρών εκδοτικών βρίσκεται σε συμφωνία με την ατομικότητα των αμερικανικών παραδόσεων. Αν και μερικοί συγ­ γραφείς υποστηρίζουν ότι η παράδοση πέθανε και ότι σήμερα είναι αδύνατο να ανταγωνισθεί κανείς τα μεγαθήρια, δεν έχουν δίκιο. Το αντερ­ γκράουντ κίνημα της δεκαετίας του ’60 έφτιαξε μια βάση για τις μικρές εκδόσεις, με καταλό­ γους, διανομείς, σημαντικές διασυνδέσεις, επι­ θεωρήσεις κλπ. Η τέτοια εκδοτική δραστηριότη­ τα παραμένει ένας από τους πιο δημοκρατικούς θεσμούς στις ΗΠΑ σήμερα. Μετάφραση: Ανδρέας Αποστολίδης Σημειώσεις 1. Len Fulton, Whole Cosmep Catalog, ed. Dick Higgins (Pa­ radise, California, Dustbooks, 1974).

2. Sibley Morrill, Whole Cosmep Catalog.

αφιερωμα/69

L.A. Coser

εμπόριό και κουλτούρα η κατασκευή του ελκυστικού προιοντο8

Να φθάσει το βιβλίο στα χέρια του αναγνώστη, αυτός ήταν ανέκαθεν ο βασικός στόχος της εκδοτικής βιομηχανίας. Τα βιβλία είναι ένα μέσο πληρο­ φόρησης ενός εξειδικευμένου κοινού που ενδιαφέρεται για ορισμένου τύπου πληροφορίες μ ’ έναν σαφώς επιλεγμένο τρόπο. Η επιλογή έχει να κάνει με το γεγονός ότι ο αναγνώστης βρίσκει την πληροφορία που θέλει αρκεί ν ’ ανοίξει το σωστό βιβλίο στην κατάλληλη σελίδα. [...] ε άλλα λόγια το βιβλίο είναι ένα μέσο του οποίου το μήνυμα και το κοινό είναι «στοχευμένα». Ο στόχος της διανομής του βιβλίου εί­ ναι να κάνει προσιτό το μήνυμα του βιβλίου στο ανάλογο κοινό. Μέχρι όμως ν’ αρχίσει κάποιος να ξεφυλλίζει το βιβλίο, δεν μπορεί να ξέρει ποιο είναι το μήνυμά του. Γι’ αυτό και το κύριο μέλημα της προώθησης του βιβλίου είναι η πα­ ρακίνηση του κοινού ν’ αναζητήσει το μήνυμα που δεν έχει ακόμα λάβει. Στις ΗΠΑ, στις τάξεις των διαφημιστών των βιβλίων και των ανθρώπων των επιφορτισμένων με τη διακίνησή τους, προσχώρησε πρόσφατα κι ένας πρώην διοικητικό στέλεχος σαπουνοβιομηχανίας. Ο Fawcett χρησιμοποίησε κουπόνια των τριάντα σεντς για να υποβοηθήσει τη διάδοση μιας σειράς αισθηματικών περιπετειών. «Τα κουπόνια είναι η ασφαλέστερη μέθοδος για να πλησιάσει κάποιος ένα προϊόν στην πόρτα του αγοραστή». Ο Τζέημς Γιανγκ (της Procter and Gambel, μέχρι πρότινος) δήλωσε στη μεγάλη οι­ κονομική εφημερίδα Wall Street Journal: «Είναι καλή η τακτική να βάζει κανείς το κοι­ νό να δοκιμάζει το προϊόν, με τις μεθόδους της μαζικής αγοράς. Όμως το πρόβλημα με το βι­

Μ

βλίο είναι ότι κάθε φορά έχεις να κάνεις με ένα καινούριο προϊόν. Όταν οι ειδικοί της μαζικής αγοράς σχεδιάζουν το πλασάρισμα ενός νέου προϊόντος, ξοδεύουν μερικές φορές μέχρι και εκατομμύρια δολλάρια σε έρευνα αγοράς και στη βελτίωσή του με βάση τα αποτελέσματά της. Αν μεταφέρει κανείς αυτά τα ποσά σε έρευνα αγο­ ράς για ένα βιβλίο, ύστερα από δέκα τέτοιες απόπειρες θα έχουν αδειάσει τα ταμεία οποιουδήποτε εκδοτικού οίκου. Επίσης, κάθε βιβλίο δε στοχεύει στη μαζική αγορά. Το πλεονέκτημα του βιβλίου ως προϊόντος είναι ότι δε χρειάζεται να έχει προδιαγραφές μαζικής κατανάλωσης. Τα περισσότερα βιβλία της εκδοτικής βιομηχανίας δεν προορίζονται για μαζική κατανάλωση». Μια αυτονόηση λύση του προβλήματος είναι η προώθηση βιβλίων που λίγο ώς πολύ θα έχουν σταθερή ζήτηση. Αυτή είναι «η τακτική» των ε­ γκυκλοπαιδειών, των Βίβλων κλπ. Η Βρετανική Εγκυκλοπαίδεια, ξόδεψε το 1977 πάνω από πέ­ ντε εκατομμύρια δολλάρια σε διαφημίσεις, κυ­ ρίως σε εφημερίδες και περιοδικά - τα περισσό­ τερα από όλους τους εκδότες. Αν και η βιομηχα­ νία βιβλίων ξόδεψε 45.000.000 δολλάρια σε δια­ φημίσεις στις εφημερίδες και στα περιοδικά και

Το κείμενο αυτό αποτελεί δυο σύντομες παραγράφους της εκτενούς μελέτης/βιβλίου του L.A. Coser και των συνεργατών του που εκδόθηκε στη Νέα Υόρκη το 1982 υπό τον τίτλο: Books: The Culture and Commerse o f Publishing. (Σημ. τ. Επιμ.).

70/αφιερωμα περίπου 7.000.000 με 8.000.000 δολλάρια σε άλ­ λα μέσα, κανένας εκδότης δεν εμφανίστηκε στον κατάλογο των εκατό πρώτων διαφημιζομένων στις ΗΠΑ. Οι διαφημίσεις αντιπροσωπεύουν μόνο το 2 έως το 4% των πωλήσεων, ποσοστό εξαιρετικά χαμηλό για βιομηχανία μαζικής πα­ ραγωγής και για τα αμερικανικά επίπεδα. Τέ­ λος, η αγορά του βιβλίου-προϊόντος λειτουργεί, στις ΗΠΑ, κυρίως με δειγματοληψία των α­ ντίστοιχων «Λεσχών του βιβλίου» και όχι ενός «...από τα τέλη του περασμένου αιώνα τα βι­ βλία άρχισαν να κρίνονται, εκ μέρους της βιομη­ χανίας του βιβλίου όχι τόσο με βάση την εγγενή τους α ξία, όσο τη δημοτικότητά τους, το πόσα αντίτυπα θα πουλήσουν».

Μ. Σεραφετινίδου - Κοινών ιολογ ία των

Μέσων Μαζικής Επικοινωνίας μεμονωμένου βιβλίου. Χαρακτηριστικό είναι ότι οι «Λέσχες του βιβλίου» έχουν και μεγάλο δείκτη διαφήμισης, ο οποίος φτάνει περίπου το 8% των συνολικών πωλήσεων. το γεγονός ότι η βιομηχανία του βι­ βλίου αυξάνει τις προσπάθειές της να Π αρά προωθήσει τα προϊόντα της, τα έξοδα αυτά πα­ ραμένουν μικρά. Το πρόβλημα της επένδυσης χρημάτων για τη διάθεση του βιβλίου, το οποίο εξ ορισμού κλείνει προς την εξειδικευμένη αγορά παρά προς τη μαζική, γίνεται ορατό όταν δει κανείς τα διαφορετικά ποσά που διατίθενται στους χωριστούς τομείς. Η διαφήμιση, η δημο­ σιοποίηση και η διάθεση κοστίζει το 10% των πωλήσεων στα βιβλία εμπορίου, μόνο 3% στα

μαζικά βιβλία τσέπης, ενώ αντίθετα στα εξειδικευμένα βιβλία φθάνει το 20%, πολλά από τα οποία διανέμονται με το ταχυδρομείο. Η επιλεγ­ μένη αγορά είναι η καρδιά της εκδοτικής δρα­ στηριότητας. Αφού αναφερθήκαμε λίγο στο καθημερινό της εκδοτικής δραστηριότητας ας περάσουμε σε κάτι πιο εξωτικό, στις μεγάλες επενδύσεις και στις διασυνδέσεις ή συμπράξεις με το Χόλιγουντ. Το καινούριο παιγνίδι ονομάζεται σύμπραξη και συνίσταται στην ταυτόχρονη δημοσίευση ενός βιβλίου με σκληρό και μαλακό εξώφυλλο και στη διανομή του κινηματογραφικού έργου υπό τον ίδιο τίτλο. Η σύμπραξη αυτή παίρνει διάφορες μορφές. Το βιβλίο εκδίδεται έξι ή πε­ ρισσότερους μήνες πριν παιχθεί η ταινία. Στο εξώφυλλό του όμως αναγγέλλει την ταινία. Όταν παιχθεί η ταινία εμφανίζεται το βιβλίο με καινούριο εξώφυλλο και σε σχήμα τσέπης. Το εξώφυλλο έχει συνήθως εικόνες από την ταινία. Το βιβλίο βοηθάει την ταινία και με τη σειρά της η ταινία βοηθάει το βιβλίο χαρίζοντάς του, κατά κάποιο τρόπο, μια δεύτερη ζωή. Από τις ταινίες «Πολύ περισσότερα βιβλία πωλούνται σήμερα και προφανώς διαβάζονται, α π’ ό,τι στην εποχή πριν την εξάπλωση της τηλεόρασης».

D. Lacy - Το βιβλίο και η λογοτεχνία

στα 1980 κάθε χρόνου το ένα τρίτο βασίζεται σε ήδη δη­ μοσιευμένο βιβλίο. [..·.]. Η σύμπραξη κανονίζεται απευθείας με­ ταξύ των στούντιο και των εκδοτών ή από διά­ φορους παραγωγούς και πράκτορες της Δυτικής Ακτής. Η σύμπραξη έχει γίνει ο κεντρικός συν­ δετικός κρίκος μεταξύ του εκδοτικού κόσμου και της βιομηχανίας του θεάματος και ο μοχλός για τη δραστηριότητα και των δύο. Εκδοτικοί οίκοι όπως ο Bantam έχουν φτιάξει δική τους κινημα­ τογραφική εταιρεία παραγωγής. Επίσης και η τηλεόραση βοήθησε τη διάθεση του βιβλίου. Τηλεοπτικοί παραγωγοί ανταγωνί­ ζονται τους κινηματογραφικούς. Η πιο επιτυχη­ μένη σύμπραξη τηλεόρασης εκδόσεων ήταν το «Roots» του Alex Haley. Το πρόγραμμα ως μι­ κρή τηλεοπτική σειρά είχε 100.000.000 θεατές Το βιβλίο με σκληρό εξώφυλλο ύστερα από τι σήριαλ ανέβηκε από 600.000 πωλήσεις στι< 1.000.000. Το 1979 έφθασε στα 6.000.000 (με σκληρό και μαλακό εξώφυλλο). Τον ίδιο χρόνο ο Γκέραλντ Γκρην, συγγραφέας της μικρής τηλεο­ πτικής σειράς του NBC «Ολοκαύτωμα», έγραψε μια μυθιστορηματική του παραλλαγή με τον ίδιο τίτλο, το οποίο ως βιβλίο τσέπης πούλησε 1.700.000 αντίτυπα. Μετάφραση: Ανδρέας Αποστολίόης

αφιερωμα/71

Dan Lacy

[...] Η κυριαρχία των τυπωμένων λέξεων στην εξέλιξη της γενικευμένης επι­ κοινωνίας (σε αντίθεση με την άμεσα προσωπική) άρχισε να κλονίζεται στις αρχές του 20ού αιώνα. Οι ανακαλύψεις που καθόρισαν αυτή την αλλαγή χρο­ νολογούνται από το τέλος του 19ου αιώνα (ο φωνόγραφος στα 1880, η φωτο­ γραφία στα 1870, οι κινούμενες εικόνες στα 1890). Για πρώτη φορά έγινε δυ­ νατό να ακουστούν και να ιδωθούν γεγονότα από μιαν απόσταση. Δεν ήταν πια αναγκαίο να βασιζόμαστε σε λεκτικές περιγραφές [...] υτές οι ανακαλύψεις δεν είχαν μεγάλο αντί­ κτυπο μέχρι τη δεκαετία του 1920 όταν ο κινηματογράφος έγινε η κύρια μορφή μαζικής διασκέδασης, πολλά σπίτια απόκτησαν φωνο­ γράφους και το ραδιόφωνο έγινε το μαζικό μέσο που συνετέλεσε σε μια τρομερή επέκταση της μουσικής, του θεάτρου, του λόγου. Τα μη εκτυπούμενα μαζικά μέσα επικοινωνίας είχαν μια νέα εκπληκτική επέκταση όταν η τηλεόραση έγι­ νε καθοριστικό μέσο επικοινωνίας στη δεκαετία του 1950 παράγοντας μια μαζική ροή οπτικών συμβόλων, εικόνων, όπως το ραδιόφωνο είχε δη­ μιουργήσει προηγουμένως με την ακουστική ροή. Στην εποχή μας οι Αμερικανοί περνούν ένα πολύ μεγάλο μέρος του ελεύθερου χρόνου τους στην παθητική παρακολούθηση της τηλεόρασης και λιγότερο με τον κινηματογράφο, το ραδιόφωνο ή τους δίσκους. Αυτά τα μέσα επικοινωνίας έχουν προ πολλού ξεπεράσει τον τυπωμένο λόγο, όχι μονάχα σαν διασκέδαση, αλλά ως πηγή ειδήσεων και μέσων κατανόησης γεγονότων πέρα από την άμεση εμπειρία μας. Στη δεκαετία του 1980 η

Α

πολλαπλότητα της καλωδιακής τηλεόρασης, του βίντεο και των δίσκων, διαμόρφωσαν μια μεγα­ λύτερη ποικιλία και εύρος οπτικοακουστικών εμπειριών. Στο μεταξύ, η τελειοποίηση της έγ­ χρωμης εκτύπωσης έκανε το τύπωμα ένα μέσο περισσότερο οπτικό διευρύνοντας την καλλιτε­ χνική εμπειρία αλλά και την εμπειρία μακρινών γεγονότων και σκηνών. [...] ίναι προφανές ότι η οπτικοακουστική επα­ νάσταση κυρίως επέδρασε στο εύρος της ε­ μπειρίας μας, στους τρόπους οργάνωσης και ερ­ μηνείας αυτής της εμπειρίας, στις σχέσεις μας, στη μορφή και στα χαρακτηριστικά των καλών τεχνών, στους τρόπους με τους οποίους οργανώ­ νουμε και διοικούμε τις κοινωνίες μας. Ένα-ένα όλα να προηγούμενα είναι πολύ σημαντικά θέ­ ματα για θεωρητική επεξεργασία και έρευνα στο πεδίο των ανθρωπιστικών σπουδών. Όμως πε­ ρισσότερο σημαντικό για τις ανθρωπιστικές και γλωσσολογικές σπουδές είναι η μετακίνηση του επίκεντρου, άπό την επικοινωνία δια των γρα-

Ε

* Το κείμενο αυτό περιλαμβάνει αναδημοσίευση δύο εκτενών αποσπασμάτων από τη μελέτη/δοκίμιο του Dan Lacy, Culture and the Media of Communication, η οποία δημοσιεύτηκε στο περιοδικό Scholarly Publishing No 3, Volume 13, τον Απρίλιο του 1982, στο Τορόντο του Καναδά. (Σ.τ.Ε.).

72/αφιερωμα πτών λέξεων, στο πεδίο της μη γλωσσικής επι­ κοινωνίας ή με μεγαλύτερη ακρίβεια στην επι­ κοινωνία στην οποία οι λέξεις είναι απλώς ένα μέρος της περιγραφής του μεταδιδόμενου γεγο­ νότος. Γραπτή και ειδικότερα εκτυπούμενη η επικοινωνία δημιουργεί μια απόσταση τόσο του γράφοντος όσο και του διαβάζοντας από το περιγραφόμενο γεγονός. Είναι αυτή η δημιουργία αφαιρετικότητας και απόστασης που βοηθά στην εγκαθίδρυση κυριαρχίας πάνω στο γεγονός. Κα­ τανόηση και επικοινωνία είναι δυνατές μονάχα δια μέσου μιας ενεργούς διανοητικής άσκησης. Ο παρατηρητής για να μεταδώσει ό,τι έχει δει, πρέπει να “αφαιρετικοποιήσει” τα κύρια μέρη του γεγονότος, να τα ταξινομήσει, να τα ονομά­ σει με λέξεις περιγράφοντας μια σειρά πράξεις, μια σειρά ιδιότητες ή πράγματα, να συσχετίσει τις λέξεις σε προτάσεις που να σημαίνουν ιδιότη­

τες πράξεων και αντικειμένων και να δημιουργή­ σει καθημερινές, χρονικά και τοπικά πρσδιορισμένες σχέσεις. υτές οι λέξεις και οι προτάσεις πρέπει μετά να αποτυπωθούν σε φόρμες με τη μελάνη και να αποκτήσουν έτσι νόημα για τον αναγνώ­ στη. Απ’ την άλλη μεριά, ο αναγνώστης πρέπει να εξασκήσει τις ικανότητές του για να αναπλάσει το συμβάν ή πιο σωστά να δημιουργήσει την εικόνα του από τις αφαιρετικές, αφυδατωμένες λέξεις, αποκωδικοποιώντας το τυπωμένο κείμε­ νο. Με άλλα λόγια, είναι αδύνατον να επικοινω­ νήσουν αναγνώστης και συγγραφέας γραπτώς για ένα γεγονός χωρίς προηγουμένως και οι δύο να έχουν «σκεφτεί» γι’ αυτό επισταμένα σε μια αναλυτική διαδικασία ταξινόμησής του μέσα σε ένα πλαίσιο, το οποίο αναφέρεται στην κωδικο­ ποίηση και αποκωδικοποίηση του γεγονότος με τη συμμετοχή και της φαντασίας σ’ αυτή τη σύν­ θεσή του. Η γραφή θυσιάζει την αμεσότητα και την άμεση συμμετοχή. Κερδίζει όμως σε κυριαρ­

Α

χία ως προς το γεγονός. Ο εκτυπούμενος λόγος ήταν ένα μέσο επικοινωνίας κατάλληλο για μια εποχή όπως ήταν το τέλος του 19ου αιώνα και η αρχή του 20ού στην Αμερική και στην 6. Ευρώ­ πη, όταν η κατανάλωση και η απόλαυση υποτάσ­ σονταν στην παραγωγή και στην κυριαρχία ενός ορισμένου τύπου. Όμως, πρέπει να παρατηρήσουμε ότι οι γρα­ πτές λέξεις μεταφέρουν τον γράφοντα και τον αναγνώστη πέρα από την πραγματικότητα. Κα­ μιά περιγραφή της μουσικής δεν μπορεί να ανα­ δημιουργήσει την εμπειρία του ακούσματος της. Καμιά περιγραφή δεν μπορεί να μεταβιβάσει ένα πρόσωπο όπως ένας πίνακας ή μια φωτογραφία. Καμιά αφήγηση δεν μπορεί ισοδύναμα να κατα­ θέσει ένα γεγονός ή την αναπαράστασή του, όπως π.χ. ένα φιλμ ή ένα τηλεοπτικό πρόγραμ­ μα. Τα νέα μέσα έσπασαν μια σειρά φράγματα και έδωσαν τη δυνατότητα στους θεατές και στους ακροατές να λαμβάνουν την εμπειρία άμε­ σα. Οι ακροατές δεν έχουν να ανακλάσουν τη μουσική του Μότσαρτ ή των Μπητλς από μια τυ­ πωμένη περιγραφή ή μια μουσική παρτιτούρα. Μπορούν να την ακούσουν άμεσα. Δεν έχουν να ανακλάσουν ένα γεγονός από τις λέξεις κάποιου άλλου. Μπορούν να το δουν. Σε μια εποχή, όπως ήταν αυτή των μέσων του 20ού αιώνα, όταν οι ανάγκες για λιτότητα και αφοσίωση στην παρα­ γωγική εργασία χαλάρωσαν και τα μυαλά, ειδι­ κά των νέων, στράφηκαν στην ψυχαγωγία κι όχι στην ανάλυση και στον έλεγχο της εμπειρίας. Υπήρξε τότε μια επιθυμία να υπερπηδηθούν τα φράγματα της γραπτής λέξης και να κυριαρχήσει μια ροή ζωής: το ατένισμα ενός πίνακα ή της φύ­ σης, το άκουσμα της μουσικής, η παρακολούθη­ ση ενός ξεδιπλωμένου δράματος. Η σχέση αυτή μπορεί να διαφέρει από τη χαμένη γλυκύτητα που έδινε κάποτε το άκουσμα του ίδιου του Μό­ τσαρτ, και αυτής του σημερινού παιδιού που με ορθάνοιχτα μάτια κάθεται μπροστά στην ατέ­ λειωτη οθόνη της τηλεόρασης ή στον απορροφημένο νέο που βαδίζει στον υπνωτικό ρυθμό του τρανζίστορ του. Όμως και στις δύο περιπτώσεις το χαρακτηριστικό είναι η μεσολάβηση των λέ­ ξεων. στροφή, από το ενεργητικό άρπαγμα της ζωής διαμέσου της περιορισμένης εμπει­ ρίας των λέξεων, στην παθητική εμπειρία του ήχου και της εικόνας, μπορεί και να είναι η πιο εμφανής και σημαντική συνέπεια της κυριαρχίας των νέων μαζικών μέσων επικοινωνίας. Στην κα­ λύτερη περίπτωση, ειδικά για τη μουσική, δημιουργείται μια μεγαλύτερη, πιό απόλυτη, χωρίς δυνατότητα περιγραφής, ευαισθησία, και στην χειρότερη, έχουμε μια αποβλακωτική ανικανότη­ τα ορισμένων προγραμμάτων να συνδιαλαγούν με ακριβή νοήματα και περίπλοκες σχέσεις και

Η

αφ ιερω μα/73 που καταλήγουν στα «είναι σαν, κατά, ξέ­ ρεις...». Με αυτή αυτή την έννοια ο ΜακΛούχαν ίσως να ήταν σωστός όταν παρατηρούσε πως η παρακολούθηση της τηλεόρασης γίνεται πε­ ρισσότερο σημαντική από αυτό που η τηλεόραση παρουσιάζει στην οθόνη: το μέσον εδώ έγινε πε­ ρισσότερο σημαντικό από το μήνυμα. Όμως μια ακόμα επικοινωνιακή επανάσταση έχει αναδυθεί το τελευταίο τρίτο του 20ού αιώνα και αναφέρεται στις πρόσφατες τεχνολογικές εξελίξεις στους υπολογιστές και στις τηλεπικοι­ νωνίες. Αυτή η επανάσταση αντιπροσωπεύει μια σειρά ανακαλύψεων που έγιναν δεκαετίες νωρί­ τερα και οι οποίες εξαπλώθηκαν αιφνίδια ύστε­ ρα από μια δραματική πτώση του κόστους τους και μια βαθμιαία άνοδο του κόστους άλλων πιο παραδοσιακών μέσων αρχειοθέτησης και διακί­ νησης των πληροφοριών. Η νέα τεχνολογική επανάσταση έχει τρεις κύ­ ριες εξελίξεις: α) μια η οποία είναι επικεντρωμένη γύρω από τον υπολογιστή και σχετίζεται με την αποθήκευ­ ση και το χειρισμό των δεδομένων, β) μια η οποία είναι επικεντρωμένη στην τε­ χνολογία των τηλεπικοινωνιών και σχετίζεται με τη διάδοση των πληροφοριών, γ) και τέλος, μια τρίτη επικεντρωμένη στις με­ θόδους αρχειοθέτησης και αποθήκευσης των πληροφοριών/δεδομένων σε ηλεκτρονική μορφή. Ο υπολογιστής είναι μια συνάθροιση διακλα­ δώσεων, οι οποίες μπορούν να είναι είτε ανοι­ κτές, είτε κλειστές («οη» και «off») και αντιπρο­ σωπεύουν αριθμούς εκφρασμένους σε δυαδικούς αριθμούς με τη μορφή π.χ. «11100101» (το οποίο είναι το δυαδικό ισοδύναμο του δεκαδικού 229). Σχεδιάζοντας μια αριθμητική τιμή για τα γράμ­ ματα είναι δυνατόν να εκπροσωπηθεί η αλφάβητος καθώς επίσης και αυθαίρετα σύμβολα. Αυτή η διαδικασία χρειάζεται έναν πολύ δυνατό υπο­ λογιστή και δεν ήταν πρακτική μέχρι τις πρό­ σφατες τεχνολογίες, οι οποίες κατέβασαν με δραματικούς ρυθμούς το κόστος. Δημιούργησαν οπτικές εικόνες/παραστάσεις, ακόμα και έγχρω­ μες, οι οποίες μπορούν να εκφρασθούν σε δυαδι­ κούς αριθμούς με τον καθορισμό μιας δυαδικής τιμής στη σκιά και στις αποχρώσεις κάθε σημεί­ ου της εικόνας. [...] Η ανάπτυξη των τρανζίστορ, των μικροκυκλωμάτων αποτυπωμένων σε τσιπς σιλικόνης κα­ τέστησε δυνατή τη δραματική, σχεδόν επαναστα­ τική, μείωση του μεγέθους και του κόστους του υπολογιστή [...]. κολουθώντας την επανάσταση των υπολο­ γιστών, έλαβε χώρα μια επανάσταση στις τηλεπικοινωνίες. Η τεχνολογική βάση εδώ είναι οι δορυφόροι, οι οποίοι μπορούν να λάβουν και να αναιιεταδώσουν σήματα σε μικρές και όχι

Α

ιδιαίτερα ακριβές στρογγυλές κεραίες επιτρέ­ ποντας μια μεγάλη ποσότητα ροής πληροφοριών ανεξάρτητα από τις καλωδιώσεις στη γη και τους σταθμούς μικροκυμάτων. Τέλος, η μεγαλύ­ τερη ώθηση προήλθε από τη μείωση γραμμάτων, αριθμών, εικόνων, σε δυαδικούς αριθμούς που μπορούν ύστερα συγκεντροποιημένοι σε «πακέ­ τα» να αναμεταδίδονται με απίστευτα μεγάλη ταχύτητα και ακρίβεια και, τέλος, με κόστος χα­ μηλότερο από ό,τι τα ανάλογα συμβατικά επί­ γεια μέσα (π.χ. τηλέφωνο κλπ.). Επειδή τα δεδο­ μένα των υπολογιστών είναι ήδη στη μορφή των δυαδικών αριθμών, μια κατευθείαν επικοινωνία από υπολογιστή σε υπολογιστή καθίσταται εξαι­ ρετικά εύκολη. [...] Μια τρίτη σχετική με τα προηγούμενα επανά­ σταση προέρχεται από τις νέες μεθόδους αποθή­ κευσης δεδομένων σε δυαδική μορφή [...] Κατά πρώτο αυτό επιτεύχθηκε με την αποθήκευση σε μαγνητικές ταινίες, αργότερα σε μαγνητικούς δί­ σκους, και τελευταία σε λέιζερ (laser) δίσκους και σε μικρομνήμες. Οι δίσκοι επιτρέπουν απί­ στευτη ποσότητα και χαμηλό κόστος αποθήκευ­ σης δεδομένων και ασυνεχή έρευνά τους, έτσι που να φτάνει κανείς άμεσα στον ζητούμενο το­ μέα πληροφοριών. [...] ια σειρά σημαντικών συνεπειών α­ πορρέουν, από τις αναφερθείσες τεχνολο­ γικές επαναστάσεις, οι οποίες έχουν αντίκτυπο στις ανθρωπιστικές σπουδές. Σε πρώτο επίπεδο είναι οι αλλαγές στις μεθόδους έρευνας και έκ­ δοσης. Η ικανότητα να αρχειοθετηθούν και χειρισθούν σε εκπληκτική έκταση δεδομένα έκανε δυνατές π.χ. κοινωνιομετρικές και οικονομετρι­ κές μεθόδους ανάλυσης της ιστορίας. Ομοίως,

Μ

74/αφιερωμα θεματολογικές και συντακτικές αναλύσεις έγιναν εύκολη υπόθεση στις λογοτεχνικές και γλωσσολογικές σπουδές. Βιβλιογραφικοί έλεγχοι γίνο­ νται περισσότερο εκτενείς και αποτελεσματικοί και θα γίνουν ακόμα ευκολότεροι, και τέλος, η πρόσβαση στα δεδομένα, εθνικών ή διεθνών πη­ γών, καθίσταται δυνατή από οποιοδήποτε χώρο. Η έκδοση εργασιών που απευθύνονται σε πε­ ριορισμένο κοινό θα γίνει ευκολότερη αφού θα εκδίδονται σύμφωνα με τη ζήτησή τους αντίτυπα/αντίγραφα. [...] Περισσότερο βασικές είναι όμως οι αλλαγές από τις τεχνολογικές εξελίξεις στη δομή της κοι­ νωνίας. Η πιο εμφανής συνέπεια είναι η τρομα­ κτική διευκόλυνση στη διαχείριση/διοίκηση των μεγάλων οργανισμών. Χωρίς τον υπολογιστή, οι σύγχρονες πολυεθνικές επιχειρήσεις, οι τερά­ στιες κυβερνητικές υπηρεσίες, οι γιγάντιες στρα­ τιωτικές δυνάμεις θα ήταν εντελώς υποχείρια ενός χαρτοβασιλείου το οποίο απλώς θα ήταν ε'---------------------------------------------------------------------------X «Ο ι νέες τεχνολογίες θα επηρεάσουν προφανώς τους τρόπους με τους οποίους τα λογοτεχνικά έρ­ γ α αναπα ρ ά γοντα ι, αρχειοθετούνται, διατηρού­ ντα ι, καταλογογραφούνται κα ι ελέγχονται βι­ βλιογραφικά. Αλλά δεν είναι πολύ πιθα νό να δ η ­ μιουργήσουν νέες λογοτεχνικές φόρμες».

D an Lacy - Το βιβλίο και η λογοτεχνία

στη δεκαετία τον 1980. ντελώς ανίκανο να συντηρήσει την αναγκαία εισροή πληροφοριών και εκροή εντολών, ώστε να λειτουργήσουν αποτελεσματικά. Εντός αυτών των μεγάλων οργανισμών, οι υπολογιστές έχουν βοηθήσει σε μια ακόμα μεγαλύτερη συγκέντρωση της κεντρικής εξουσίας. τρατηγοί στα πεδία επιχειρήσεων, πρεσβευ­ τές στο εξωτερικό, περιφερειακοί διευθυ­ ντές ή πρόεδροι θυγατρικών, δεν χρειάζονται την ελευθερία αποφάσεων που τους δινόταν στο παρελθόν, όταν η κεντρική εξουσία δεν είχε τα μέσα να εξακριβώσει και να αναλύσει το πλήθος των δεδομένων στα οποία οι επιχειρησιακές αποφάσεις θα έπρεπε να βασίζονται ή να επικοι­ νωνήσει στιγμιαία με ολόκληρο το δίκτυο του οργανισμού. Αυτή η πελώρια κυριαρχία της κεντρικής εξουσίας φτάνει μέχρι τους μεμονωμένους πολί­ τες. Σήμερα είναι τεχνολογικώς αρκετά εύκολο να συνδυάσεις σε ένα μέρος και να ερευνήσεις στη στιγμή πλήθος αρχειοθετημένων πληροφο­ ριών για οποιοδήποτε άτομο [...] και έτσι να δη­ μιουργήσεις αυτό που ο Άρθουρ Μίλερ (όχι ο θεατρικός συγγραφέας αλλά ο διάσημος νομι­

Σ

κός) αποκάλεσε: «καταχωρισμένη κοινωνία» (ή φακελωμένη κοινωνία - dossier society). Νόμοι προσπαθούν να προστατεύσουν το άτομο και την ιδιωτική του ζωή από παραβιάσεις της εξου­ σίας. Αλλά η εξουσία παραμένει εξουσία. Ειδικότερα όταν στην πρώτη τους περίοδο οι υπολογιστές ήταν τεράστιοι και σπάνιοι θα μπο­ ρούσαμε να αντιπαραβάλουμε τον κοινωνικό τους ρόλο με εκείνον της γραφής στην πρώτη ιστορική της περίοδο: ήταν μονοπώλιο των ισχυ­ ρών. Ήταν μονοπώλιο των μεγάλων κυβερνητι­ κών υπηρεσιών, των μεγάλων ερευνητικών κέ­ ντρων, μεγάλων επιχειρήσεων. Με αυτό τον τρό­ πο επεξέτειναν το εύρος τους αυτοί οι οργανι­ σμοί και τη δύναμη τη συγκεντρωμένη στα χέρια της. ανάπτυξη των οικονομικών μικροϋπολογι­ στών ή τελευταίως των πολύ οικονομικών τους μοντέλων - όπως αντίστοιχα το άπλωμά του αλφαβητισμού και της εφεύρεσης της τυπογρα­ φίας - τείνουν να απλώσουν και να εκδημοκρατικοποιήσουν αυτή τη νέα δύναμη. Μικρές επι­ χειρήσεις, μεμονωμένοι ερευνητές, μικρές κυβερ­ νητικές μονάδες, μεμονωμένοι πολίτες, μπορούν σήμερα να μοιραστούν την αποτελεσματικότητα του υπολογιστή. Η εξάπλωση του αλφαβητισμού και της τυπογραφίας, ακόμα και ύστερα από την αποκέντρωση της εξουσίας, στις αναπτυγμένες χώρες, άνοιξε περισσότερο την ψ αλίδα μεταξύ των εγγράμματων και αγράμματων στο εσωτερι­ κό αυτών των χωρών, καθώς επίσης και μεταξύ των χωρών με υψηλό ποσοστό αλφαβητισμού και των χωρών που δεν έχουν μετασχηματιστεί από τον τυπωμένο λόγο. Το ίδιο συμβαίνει σήμερα και με τους υπολογιστές, έστω και αν η εξάπλωσή τους στη Β. Αμερική και Δ. Ευρώπη έχει κατα κάποιο τρόπο εκδημοκρατικοποιήσει τη δύ­ ναμή τους· εντούτοις, έχει διευρύνει το μεγάλο χάσμα μεταξύ αυτών που έχουν πρόσβαση στην τεχνολογία τους και αυτών που δεν έχουν: μετα­ ξύ των αναπτυγμένων χωρών και του Τρίτου Κόσμου. Ένα θέμα το οποίο περιέχει μεγαλύτε­ ρη συναισθηματική φόρτιση και ένταση στις σχέ­ σεις μεταξύ αναπτυγμένων χωρών και Τρίτου Κόσμου και το οποίο σχετίζεται άμεσα με την αναπτυσσόμενη ζήτηση των τελευταίων για πρόσβαση και έλεγχο στη ροή των πληροφοριών. Ο υπολογιστής και η σχετική τηλεπικοινωνια­ κή τεχνολογία θα επηρεάσουν θέματα, εκ παραδόσεως, μεγάλου ενδιαφέροντος στο πεδίο των κοινωνικών επιστημών: η φύση και ο ρόλος του κράτους και των άλλων μεγάλων οργανισμών (σε εθνικό και διεθνές επίπεδο [Σ.τ.Ε.]), καθώς επί­ σης των σχέσεων των ατόμων με αυτούς τους ορ­ γανισμούς. Αλλά ακόμα μεγαλύτερου ενδιαφέροντος για τους κοινωνιολόγους ίσως να είναι η επιροή του

Η

αφιερωμα/75 υπολογιστή πάνω στις μορφές κατανόησης/αντίληψης και έκφρασης. Έχω ήδη αναφερθεί στην αμφιθυμία των λέξεων, ειδικότερα των γραπτών λέξεων, μιλώντας για την αφαιρετικότητα και τη μεταφορικότητά τους: ενισχύουν την αφαιρετικότητα της εμπειρίας και με αυτό τον τρόπο εφιστούν την προσοχή. Την ίδια στιγμή ξαναβάζουν σε κάθε στοιχείο μέσα σε ένα πλέγμα εμπειριών δίνοντάς του ένα όνομα και με αυτό τον τρόπο το παρομοιάζουν με ένα συμπαν άλλων συγκρί­ σιμων στοιχείων. ε άλλα λόγια, οι λέξεις είναι τα όργανα με τα οποία ο άνθρωπος διαχωρίζει διανοητι­ κά τον εαυτό του από τη φύση ώστε να την κα­ ταλάβει και να κυριαρχήσει. Την ίδια στιγμή, όμως, οι λέξεις από την ίδια τους τη φύση φέρ­ νουν ένα άδηλο νόημα, φορτισμένο συναισθημα­ τικά και ποιητικά, και το οποίο οδηγεί την κα­ τανόησή μας πίσω στην αισθαντική ροή της ε­ μπειρίας. * Η οπτικοακουστική επανάσταση του 20ού αιώνα οδήγησε στην κατάπνιξη ή στο ξεπέρασμα των αφαιρετικών χαρακτηριστικών των λέξεων και επέτρεψε στον ακροατή ή στο θεατή να κο­ λυμπήσει σε μια ροή άμεσης και ίσως έντονης ε­ μπειρίας, η οποία δεν περνά από καμιά εξέταση. Ο υπολογιστής, απ’ την άλλη μεριά, μετακινείται προς την αντίθετη κατεύθυνση και φορτίζεται από τη συσχετιστική πνοή των λέξων. Όμως μπορεί μονάχα να διαπραγματευτεί μονόπλευρα και με μεμονωμένους και σαφείς προσδιορισμούς για κάθε περίπτωση. Πράγμα που πάντοτε επεδίωκαν οι θετικές επιστήμες, οι οποίες προβλη­ ματίζονταν από τη μη ακρίβεια των λέξεων και πάντοτε έτειναν να δημιουργήσουν το δικό τους λεξιλόγιο, ξεκαθαρισμένο από την ασάφεια των καθημερινών λέξεων. [...]

Μ

υπολογιστής λειτουργεί μειώνοντας όλα τα πράγματα σ’ αυτή την ξεκάθαρη αφαιρετικότητα των αριθμών. Αντικαθιστά με τους αριθ­ μούς ακόμα και τα ονόματα. [...] Η περισσότερη δουλειά στην εξέλιξη των υπολογιστών και της γραφής τους έχει γίνει από μηχανικούς, μαθημα­ τικούς και άλλους επιστήμονες του είδους, οι οποίοι χρειάζονται και επιδιώκουν την καθαρή αφαιρετικότητα και οι οποίοι καταλαβαίνουν τις πληροφορίες κυρίως σ χν μια σειρά ασυνεχών δε­ δομένων τα οποία μπορούν να χειριστούν κατά διαφορετικούς συνδυασμούς. Πολύ λίγη προσο­ χή έχει δοθεί από τη σκοπιά των ανθρωπιστικών επιστημών στον υπολογιστή και στους τρόπους κατανόησης και ανάλυσης που εμπεριέχει ή στη σχέση του υπολογιστή με τους συνολικούς τρό­ πους σκέψης που εμπεριέχουν οι ανθρωπιστικές επιστήμες. [...] Μετάφραση: Δ. Μπασαντής

Νέες Εκδόσεις ΠΩΛ ΦΩΡ

Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ ΖΩΗ ΣΤΗΝ ΚΡΗΤΗ ΤΗ ΜΙΝΩΪΚΗ ΕΠΟΧΗ

Ο

ΕΚ ΔΟ ΣΕΙΣ ΔΗΜ . Ν. Π Α Π Α Δ Η Μ Α Ιπποκράτους 8 τηλ. 36.27.318

Σειρά: ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗ ΚΑΙ ΑΝΘΡΩΠΟΣ Υ π ε ύ θ υ ν ο ς : Τ Α Σ Ο Σ Α Ν Θ Ο Υ Λ ΙΑ Σ

Κυκλοφορούν:

1. Εισαγωγή στην πληροφορική (του Peter Zorkoczy) 2. Εμείς και οι υπολογιστές (της Αναστασίας Σαλταμπίδα) 3. Παιδιά και κομπιούτερς (της Αμερικανικής Ένωσης για την Ανάπτυξη και την Εκπαίδευση) 4. Λεξικό υπολογιστών (των Β. Samways και Τ. Byme-Jones) 5. Κυβερνητική (του Victor Pekelis) Ετοιμάζονται:

1. Εισαγωγή στην τεχνητή νοημοσύνη (του G. L. Simons) 2. Διδασκαλία με υπολογιστές (των J. Chambers και J. Sprecher) 3. Η διδασκαλία της γεωμετρίας στο δημοτικό σχολείο με τη γλώσσα LOGO (του Τάσου Ανθουλιά) 4. Το μυαλό και η μηχανή (του S. Β. Torrance, ed.)

εκδόσεις

GUTENBERG

ΣΟΛΩΝΟΣ 103 . ΤΗΛ. 3600.127

κ α τ α γ ρ α φ ή μιας συλ λο γής .

m

ΓΙΑΝΝΗ ΓΙΑΝΝΟΥΚΟΥ: Τέχνη και Εποχές. Εκδόσεις Τ έ χ ν η , Ο. Ε., 1987. Β έκδοση. Φωτ.: Studio «Κλεισθένης». Εκτνπ. Βιβλιοδ.: Εκδοτική Ελλάδος A . Ε. Σελ. 244.

ι επιμελημένες εκδόσεις Τέχνης δεν έλλειψαν από τον τόπο μας ιδιαίτερα τα τελευταία χρόνια. Το ιδιαίτερο χαρακτηρι­ στικό αυτών των εκδόσεων ήταν συνήθως η προσέγγιση ενός επιμέρους χώρου της Τέχνης, γεγονός πολύ λογικό, φυσικό και απα­ ραίτητο για την εμβάθυνση στον συγκεκριμένο τομέα. Σαν ένα δεύτερο χαρακτηριστικό αυτών των εκδόσεων πρέπει να αναφερ­ θεί ο προσανατολισμός στα ελληνικά θέματα και κατά συνέπεια στον Έλληνα αναγνώστη με ορισμένες εξαιρέσεις φυσικά. Μια αληθινά σπάνια, από κάθε άποψη, έκδοση που ξεφεύγει από τα ελληνικά εκδοτικά δεδομένα και ανήκει περισσότερο στον διεθνή ή τουλάχιστον στον ευρωπαϊκό χώρο, καθώς θεματολογικά, οργανωτικά και από άποψη επιμέλειας παρουσιάζεται ισάξια των ξένων εκδόσεων, είναι το βιβλίο «Τέχνη και Εποχές» του Γιάννη Γιαννούκου. Πρόκειται για ένα έργο που προσφέρει την αισθητική απόλαυση ταυτόχρονα με τη γνώση, διατηρώντας ένα λειτουργικό ρόλο καθώς διατρέχει την ιστορία της τέχνης μέσα από τους αιώνες και διακρίνεται σε ενότητες, που ως επί το πλείστον καθορίζονται από το υλικό που κυριαρχεί στο αντικείμενο, και παρουσιάζοντας τους ποικίλους τρόπους επεξεργασίας του υλικού διαχρονικά. Τα κείμενα που προηγούνται των είκοσι τεσσάρων ενοτήτων του βιβλίου δεν φιλοδοξούν να δώσουν μέσα στον περιορισμένο χώρο όπου βρίσκονται όλα όσα αφορούν την καθεμιά από αυτές τις ενότητες. Πρόκειται απλώς για νύξεις και σημειώσεις αναφορικά με την ιστορία της τέχνης όπως ο ίδιος ο συγγραφέας παρατηρεί στην εισαγωγή του. Αν και ο τίτλος «Τέχνη και Εποχές» ανταπο-

Ο

78/επιλογη κρίνεται απόλυτα στο περιεχόμενο της έκδοσης, επιβάλλεται να σημειωθεί ότι υπάρχει μια ανισότητα μεταξύ των ενοτήτων καθώς ορισμένες είναι υπερβολικά εκτεταμένες ως προς το κείμενο και το σύνολο των φωτογραφιών, και άλλες είναι ακριβώς το αντίθετο, οπότε η παρουσίαση είναι τόσο μικρή ώστε το ενδιαφέρον κι ακό­ μη η περιέργεια του αναγνώστη δεν προλαβαίνουν να καλυφθούν. Παράδειγμα είναι η ενότητα αναφορικά με τα χαλιά. αράλληλα όμως, διαμέσου αυτής της παρουσίασης με τις εξαιρετικά προσεγμένες φωτογραφίες έχουμε τη δυνατότητα να διακρίνουμε ότι η επιθυμία για διακόσμηση είναι ικανή να με­ τατρέπει ένα απλό χρηστικό αντικείμενο, όπως ένα έπιπλο για πα­ ράδειγμα, σ’ ένα έργο τέχνης. Γεγονός που αποδεικνύει ότι η τέ­ χνη δεν είναι πολυτέλεια παρά μόνο αναφορικά με τα υλικά που αξιοποιεί. Αντίθετα, είναι μια ανάγκη ψυχικής εξισορρόπησης της ζωής μας που υλοποιείται διά μέσου της αισθητικής. Μόνο οι μορ­ φές προσδιορίζονται από τις οικονομικές κοινωνικές, ιστορικές και άλλες συντεταγμένες της εποχής και του εκάστοτε χώρου. Δυστυχώς ο συγγραφέας του βιβλίου πέθανε μια ημέρα πριν από την παρουσίαση της β' έκδοσης στο κοινό. Ο ίδιος στον πρό­ λογό του αναφέρεται στα τριάντα χρόνια που χρειάστηκαν για να συγκροτηθεί αυτή η συλλογή έργων τέχνης και που μόνον ένα τμή­ μα τους παρουσιάζεται σ’ αυτό το λεύκωμα. Ένα σημαντικό μέ­ ρος των αντικειμένων προέρχεται από την ιδιωτική συλλογή της Αλίκης, της Ελισάβετ και του Θανάση Γιαννούκου. Η υπεύθυνη της Βυζαντινής και Μεταβυζαντινής Συλλογής του Μουσείου Μπενάκη, κ. Λασκαρίνα Μπούρα, συνεργάστηκε στη μελέτη και χρονολογική τοποθέτηση των εικόνων και η επίβλεψη στην επιμέ­ λεια της έκδοσης ήταν του κ. Γιώργου Γκεζερλή.

Π

να απόσπασμα του Gillet G. Griffin που προτάσσεται όλων των κειμένων της έκδοσης αποδίδει και την ουσία του ρόλου της συλλογής σαν «ραχοκοκαλιά της μάθησης». Ακολουθούν, ένας μικρός προλογος του κ. 'Αγγέλου Δεληβοριά, Διευθυντή του Μουσείου Μπενάκη, που αναφέρεται συγκεκριμένα στο φαινόμε­ νο της σπάνιας εμφάνισης παρομοίων εκδόσεων στον τόπο μας, ο πρόλογος του ίδιου του Γιάννη Γιαννούκου, εκείνος των εκδοτών και τέλος η εισαγωγή της κ. Ντάρας Ηλιοπούλου Ρογκάν, όπου παρουσιάζονται η σημασία και οι πραγματικές διάστάσεις της Τέ­ χνης στην εποχή μας καθώς και το μεράκι της περισυλλογής, συ­ ντήρησης και προβολής των έργων τέχνης, όπως εκείνων που έκα­ ναν την συλλογή που προβάλλεται σ’ αυτό το βιβλίο. Τα κεφάλαια στα οποία χωρίζεται η έκδοση είναι τα εξής: Ξένοι ζωγράφοι Έλληνες ζωγράφοι - Μεταβυζαντινές Εικόνες - Μικρογραφίες Βεντάλιες - Χαρακτικά - Έπιπλα - Καθρέφτες - Χαλιά - Carl Faberge - Ασημένια Ρωσικής Τέχνης - Ασημένια Ευρωπαϊκής Τέ­ χνης - Σμάλτα - Χρυσά - Κοσμήματα - Ρολόγια φορητά - Ρολόγια επιτραπέζια - Χάλκινα κεραμικά - Αβγά -Φαγιάνσες - Πορσελά­ νες - Πορσελάνες Ευρώπης - Πορσελάνες Ιαπωνίας - Κίνας Αγαλματάκια Πορσελάνης - Γυάλινα - Οπαλίνες - Ημιπολύτιμοι Λίθοι - Ελεφαντοστό - 'Οπλα - Σπαθιά - Ελληνική Λαϊκή Τέχνη.

Ε

φανερός λοιπόν ο πλούτος και η ποικιλία των αντικειμέ­ νων της συλλογής. Μια αρκετά πλούσια βιβλιογραφία, που Ε ίναι είναι δυστυχώς περισσότερο ξένη και λιγότερο ελληνική, κλείνει την έκδοση. Κάθε κεφάλαιο αποτελείται από την ενημερωτική εισαγωγή που διαγράφει μ’ ένα τρόπο γενικό και εξελικτικό την τέχνη αναφορι-

I. Μπουνιουέλ · 2. Τα τέρατα στην οθόνη · 3. Φασμπίντερ · 4. Αντονιόνι · 5. Βισκόντι · 6. Γκοντάρ · 7. Τρυφφώ · 8. Πέκινπα · 9. Άλλεν · 10. Ταξίδι στα Κύθηρα · II. Τό Χόλλυγουντ · 12. Μπόγκαρτ · 13. Φορντ • 14. Χωκς · 15. Γουέλς • 16. Βίντορ · 17. Πολάνσκι · 18. Χίτσκοκ · 19. Κόπολλα · 20. Λόουζυ · 21. Ο Γαλάζιος 'Αγγελος · 22. Κήτον · 23. Μπράντο · 24. Κουροσάβα · 25. Ο κανόνας του παιχνιδιού · 26. Πέ­ τρινα χρόνια · 27. Οσίμα · 28. Ιαπωνικός κινη­ ματογράφος · 29.Ταβιάνι · 30. Παζολίνι · 31. Μπρεσόν · 32. Φελίνι · 33. Ντράγιερ · 34. Μαριονέτες · 35. Μπερτολούτσι · 36. Ο τρελός Πιερρό · 37. Ρεναί · 38. Κασαβέτης · 39. Άλτμαν · 40. Μπέργκμαν · 41. Κραυγές και ψίθυροι • 42. Βέντερς · 43. Σύγ­ χρονος γαλλικός κινημα­ τογράφος · 44. Το γουέστερν.

ΑΙΓΟΚΕΡΩΣ: ΚΙΝ/ΦΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ Ζωοδόχου Πηγής 17. Τηλ. 36.12.137

επιλογη/79 κά μ’ ένα συγκεκριμένο υλικό, όπως για παράδειγμα η τέχνη του γυαλιού όπως εμφανίζεται σε διάφορο χώρο και χρόνο αρχίζοντας από την εποχή του Αιγυπτιακού πολιτισμού πριν από τέσσερις χι­ λιάδες χρόνια έως το στιλ Art Nouveau και τη σημερινή εποχή. Έξοχες φωτογραφίες που συνοδεύονται από επεξηγηματικές λε­ ζάντες ακολουθούν τα κείμενα. Ειδικά όμως στο κεφάλαιο που παρουσιάζει τις Μεταβυζαντινές εικόνες, οι λεζάντες αποτελούν πλέον ολόκληρα κείμενα καθώς πρόκειται για εξαιρετικά λεπτομε­ ρειακές περιλήψεις επιστημονικών ανακοινώσεων. Η γλώσσα των εισαγωγικών κειμένων είναι απλή, στρωτή, σα­ φής. Το κείμενο προσεγγίζει τον ειδήμονα σαν μια υπενθύμιση από τον χώρο της Τέχνης και βοηθά τον μη μυημένο να πλησιάσει άνετα και να γνωρίσει αυτό τον ίδιο χώρο μ’ ένα τρόπο ελκυστικό που διακρίνει την όλη έκδοση. Ευχή τέλος είναι η δυνατή επανάληψη αυτής της επιτυχημένης εκδοτικά προσπάθειας και σε άλλους τομείς, αν και είναι γνωστά ο κόπος και το οικονομικό κόστος αυτών των βιβλίων. ΜΑΡΙΑ ΜΕΝΤΖΕΛΟΠΟΥΛΟΥ

ο τρόπος του λέγειν και η κατάργηση της εξουσίας I Ί L ara

ΧΑΡΗ ΒΛΑΒΙΑΝΟΥ: Τρόπος του λέγειν. Ποίηση. Αθήνα, Υ ά χ ι ν θ ο ς , 1986. Σελ. 32.

αναγνώστης ενός λογοτεχνικού κειμένου έχει να επιλέξει, σχηματικά μιλώντας, ανάμεσα στην απόφασή του να παραμείνει καταναλωτής ενός προϊόντος που διαθέτει την αναμφισβή­ τητη αξία του επειδή εκφράζει μια συγκεκριμένη κοινωνική θεμα­ τική ή να στραφεί «γεμάτος ενοχή και αθωότητα» στο μέγα μυστή­ ριο της γλώσσας· εάν δηλαδή τα πάντα έχουν ειπωθεί από το συγ­ γραφέα, εάν το νόημα και οι σημασίες βρίσκονται καρφωμένες στο γραπτό κείμενο, τότε δεν καταλαβαίνουμε το λόγο να διανύσουμε για δεύτερη φορά μια ξαναγραμμένη διαδρομή, γιατί να ξαναζεστάνουμε απλώς την εμπειρία ενός άπαξ βιωθέντος υποκει­ μενικού λόγου - για τον αποκλειστικό χαρακτήρα του οποίου δε θα διαφωνήσουμε - εφόσον στον αναγινώσκοντα δεν παραμένει πλέον καμία δυνατότητα επιλογής, καμία δυνατότητα επικοινω­ νίας στη δομή του κειμένου, άρα, καμία πιθανότητα στην ίδια την κοινωνική πραγματικότητα, μια που το κείμενο γράφεται σε μια συγκεκριμένη εποχή με έκτυπες τις συνθήκες γενέσεως. Ο πρώτος τρόπος προσέγγισης προϋποθέτει τον αναγνώστη του ρεαλιστικού μυθιστορήματος, ο οποίος θέλει να διαβάσει κείμενακαταγγελίες, κείμενα-καθρέφτες ή κείμενα-επικές απεικονίσεις του πνεύματος μιας εποχής, έργα δηλαδή στα οποία γίνονται ρητά περιγραφές της κοινωνικής δυναμικής και της πολιτικής στρωμα­ τογραφίας με ορατά πάντοτε τα ρητορικά μέσα και την υπόθεση που ο συγγραφέας, ως υπεύθυνος «οργανικός διανοούμενος» της κοινωνίας του, επωμίζεται. Κάτω από έναν παρόμοιο κοινωνιολογισμό, η παραδοχή του φθαρτού και του θανάτου ως προνομίου των θνητών, θα έβρισκε

Ο

80/επιλογη ελάχιστη κατανόηση:

Να ξεις με τη φθορά σου Να ζεις με τη βεβαιότητα του θανάτου σου Και να γελάς όμορφα δυνατά σαν αθάνατος. πό την άλλη μεριά «θα ήταν πολύ πιο γόνιμο για τον κοινω­ νιολόγο της λογοτεχνίας να ακολουθήσει ό,τι του υποδει­ κνύει το ίδιο το εγχείρημα του λογοτέχνη· άν ο τελευταίος πραγ­ ματώνει φαντασιακά την κοινωνία του, ο κοινωνιολόγος θα πραγ­ ματώσει κοινωνικά το φαντασιακό της λογοτεχνίας, προχωρώντας σε μια αναπραγμάτωσή της. Θα εκλάβει το έργο σαν να ήταν πραγματικό, δείχνοντας έτσι πως γνωρίζει μεν να επαναφέρει γε­ νικά τη λογοτεχνία στο έδαφος της πραγματικής κοινωνίας, αλλά και πως είναι αρκετά διεισδυτικός ώστε αντί να την ανάγει στην κοινωνική αναγκαιότητα να κατανοεί, μάλλον, την κοινωνική αναγκαιότητα της λογοτεχνίας. Σε αντιδιαστολή με την ανασυγκρότηση, η αναπραγμάτωση φροντίζει να μη χάνει την επαφή της με εκείνο το ρεύμα ζωής που κυλώντας στις γραμμές του έργου δύσκολα αφήνει να ριζώσουν οι ιδέες και οι έννοιες που θα ήθελαν να το επεξηγήσουν»1. Ο δεύτερος τρόπος προσέγγισης υπονομεύει το κείμενο και το συγγραφέα του- υπονομεύει το συγγραφέα δια μέσου της αποποιιπήςτου από το χώρο όπου εκτελείται το κείμενο2, δηλαδή από την ανάγνωση, παρέχοντάς του απλώς την τυπική, νομική κυριότητα του δημιουργήματος του, ή το πολύ πολύ επιτρέποντάς του να υπάρχει με τον τρόπο που ο ίδιος έχει θεσμοθετήσει: ως αναγνώ­ στης. Η υπονόμευση του κειμένου δρομολογείται και αυτή επίσης α­ ντιαυταρχικά· θεωρεί τη δομή του κειμένου ως έκκληση3 ενός θε­ σμού (αυτού της γραφής) και τον αναγνώστη ισότιμο μέτοχο στη δημοκρατική νομή του (μια που η ελευθερία του συγγραφέα συνε­ πάγεται και την ελευθερία του αναγνώστη). Έτσι, λοιπόν, όχι μόνο το κείμενο αρχίζει να υπάρχει ως τέτοιο από τη στιγμή που το αγγίζουν τα χέρια και τα μάτια του αναγνώ­ στη, αλλά και ο τελευταίος ασκώντας μια συνειδητή, δημιουργική πράξη με κέντρο ενδιαφέροντος πια το κείμενο, βιώνει την εξέλιξη των μορφών, σχηματίζει παραστάσεις, κρατά τις επιφυλάξεις του, διορθώνει, συμπληρώνει, τροποποιεί τα κενά, τις σιωπές του κει­ μένου, καθιστά εντέλει τον εαυτό του συν-συγγραφέα, συνδημιουργό, σε μια απολαυστική ισορροπία επικοινωνίας στο ση­ μείο τομής δύο εξουσιών, αυτής του συγγραφέα και εκείνης του αναγνώστη και όπου πια το εκτυφλωτικό φως της συν-ύπαρξης δεν έχει παρά ένα όνομα: φιλότητα και όχι νείκος, ετερότητα κι όχι εξουσία.

Α

Δεν είναι οι λέξεις Είναι τα κενά ανάμεσα στις λέξεις Δεν είναι τα ποιήματα που έχω γράφει Είναι τα ποιήματα που δε θα γράφω Δεν είναι αυτά που έχω ομολογήσει Είναι αυτά που δε θα ομολογήσω Είναι τα ερείπια που αφήνω πίσω μου Οι ακρωτηριασμένες εικόνες Οι ακέφαλες μνήμες Οι τρύπες που οδηγούν στον τόπο του αίματος Οι τρύπες που γεννάνε θάνατο που στάζουνε σιωπή.

Τώρα άπό τή ΝΕΦΕΛΗ ΝΙΚΟΣ ΧΟΥΛΙΑΡΑΣ Το Μπακακόκ

ΕΠΙΣΗΣ ΚΥΚΛΟΦΟΡΟΥΝ Ζωή τήν άλλη φορά ό Λούσιας Σαράντα σχέδια «

Τό άλλο μισό Μαυρομιχάλη 9, ΑΘΗΝΑ Τηλ. 360.77.44-360.47.93

επιλογη/81

Κάποτε θα ρωτήσουν: «Τι απέγινε ο δολοφονημένος;» Όμως η γλώσσα μου θάχει πάρει την εκδίκηση της. ρόκειται για τα ποιήματα του Χάρη Βλαβιανού που το μάτι του αναγνώστη διαβάζει· και πρόκειται για το μάτι του κρι­ τικού (μ’ αυτό εννοώ πάλι τον αναγνώστη) που συμπληρώνει τον στίχο «Είναι τα κενά ανάμεσα στις λέξεις» (ποια κενά δηλαδή; τα τυπογραφικά διαστήματα μήπως; και πως θα ήταν το ποίημα, ο στίχος, χωρίς αυτά τα κενά;). Δεν πρόκειται, λοιπόν, για ιδιαίτερες τεχνικές που σημασιοδοτούνται από την επιλεγμένη συγγραφική γλώσσα. Πρόκειται γι’ αυτό το αξιοπερίεργο γεγονός: για τον ποιητή το ποίημα είναι πια τελειωμένο, είναι ένα πράγμα, ξέρει πως είναι αδύνατο να το ξα­ ναδιαβάσει αθώα. Για τους αναγνώστες, αντίθετα, είναι κάτι «που γνωρίζεται τμηματικά και που επικυρώνεται τμηματικά όσο προχωρούν διαβάζοντας, ένα μέλλον που επεκτείνεται, αναβάλλε­ ται από τη μία σελίδα στην άλλη»4. Για να εκδικηθεί τον αναγνώστη γι’ αυτή του την προνομιούχα θέση ο συγγραφέας που διαθέτει χιούμορ (και οι τέσσερις τελευ­ ταίοι στίχοι του προηγούμενου ποιήματος το επιβεβαιώνουν) δεν έχει παρά να επιλέξει τον αστυνομικό τρόπο που προτείνει5 ο Ουμπέρτο Έκο: γράφοντας «ένα βιβλίο όπου δολοφόνος θα είναι ο αναγνώστης».

Π

Σημειώσεις

ΑΝΤΩΝΗΣ ΚΑΛΦΑΣ

1. Βασίλης Καραποστόλης, «Η αδιαχώρητη κοινωνία», Πολύτυπο, 1985 σσ. 197-198.

2. «Ο συγγραφέας αναγνωρίζεται πατέρας και ιδιοκτήτης του έργου του. Η επιστήμη της λογοτεχνίας διδάσκει λοιπόν το σεβασμό του χειρογράφου και των δηλωμένων προθέσεων του συγγραφέα, και η κοινωνία νομιμοποιεί τη σχέση του δημιουργού με το έργο του (...). Το Κείμενο αντίθετα διαβάζεται χωρίς την επιγραφή του Πατρός». Ρολάν Μπαρτ «Από το έργο στο Κείμενο», περιοδικό Ο ΠΟΛΙΤΗΣ, τ.

76/4, Φεβ. 1987, σ. 62.

3. Εκκληση (γερμ. Appell): ως όρος στη θεωρία της λογοτεχνίας διατυπώθηκε από τον Wolfgang ISER στο γνωστό κείμενό του «Die Appell-struktur der Texte. Unbestimmtheit als Wirkungsbedingung literarischer Prosa» Konstanz, 1970. Βλ. όμως και Ζ.Π. Σαρτρ, Τί είναι η λογοτεχνία, εκδ. 70-Πλανήτης, χ.χ., όπου και χρήσιμες σχετικές αναπτύξεις του όρου.

4. Οπ.π. σημ. 3, σελ. 53.

5. Ουμπέρτο Έκο, Επιμύθιο στο Όνομα τον Ρόδου, Γνώση 1985, σελ. 76.

ΚΑΒΑΛΛΑΡΗ: Κ ω π η λ α σ ία . Αθήνα, Ηριόανός, 1987. Σελ.

110.

Η πολυσέλιδη ποιητική συλλο­ γή του Α.Κ. διακρίνεται για τη γνησιότητα του στίχου -και την παρεμβολή εικόνων που μιλάνε α πό μόνες τους μέσα στο λαβύ­ ρινθο των λέξεων και των γραμ­ μάτων. Με κάπως στομφώδες ύφος που δεν παραπλανά όμως τον αναγνώστη καθώς και με μια ευχέρεια στη διαμόρφωση μιας ενιαίας μορφής, η συλλογή δια­ περνά τα κοινά και δονεί την ψυ­ χική μας υπόσταση σαν έργο τέ­ χνης άξιο να τύχει συμμετοχής τόσο στο πρωτογενές όσο και στο επόμενο στάδιο. Η «Κωπηλα­ σία» διερευνά σε βάθος κάθε ποιητική ιδέα για την οποία οφεί­ λουμε να μιλάμε και να σχολιά­ ζουμε, ταυτόχρονα δε, μέσα στην πολυπλοκότητά της αναζητά το χαμένο οίστρο στην ποίηση που τόσο πολύ λείπει α π ' τη σύγχρο­ νη παραγωγή.

ΧΡΙΣΤΟΣ ΠΑΠΑΓΕΩΡΓΙΟΥ

μυθιστορηματική απόδοση μιας πραγματικότητας

ω

ΠΕΠΗΣ ΔΑΡΑΚΗ: Λίγο πριν ξημερώσει. Αθήνα, Gutenberg, 1987. 8ο μικρό. Σελ. 150 + 2.

πορεί κανείς να μη θέλει να συμφωνήσει από χαρακτήρα ή από κάποια άλλη αιτία - ίσως διαφορετική εκτίμηση των πραγμάτων - με το αξίωμα ότι η ιδεολογική μας τοποθέτηση ρυθ­ μίζει και τη στάση μας απέναντι στη ζωή και ώς ένα βαθμό τις σχέσεις μας με τους άλλους. Όμως είναι σίγουρο πως η πολιτική

Μ

82/επιλογή είναι υπεύθυνη για την ευτυχία ή τη δυστυχία των. πολιτών, τα πάντα σ’ αυτήν έχουν την αφετηρία τους, από αυτήν απορρέουν και στην πολιτική καταλήγουν, αφού σε τελευταία ανάλυση, κάθε μας πράξη είναι πολιτική. Πάνω σ’ αυτή τη σχέση διαρθρώνεται και οικοδομείται το μυθι­ στόρημα της Πέπης Δαράκη «Λίγο πριν ξημερώσει», που αναφέρεται σε μιαν εποχή, κατά την οποία δεν είχε ακόμα ξημερώσει, για να συνειδητοποιηθούν τα άτομα, να γνωρίσουν οι εργαζόμενοι τη δύναμή τους... Η συγγραφέας με τον επαγωγικό τρόπο της και τη στρωμένη γραφή μας μεταφέρει αρκετές δεκαετίες πίσω σε μιαν αλλοπρό­ σαλλη εποχή, μεταβατική, οδυνηρή και αναπλάθει μια πραγματι­ κότητα κάθε άλλο παρά ευχάριστη, μια πραγματικότητα τραγική. Αυτός άλλωστε είναι και ο στόχος της, όχι να ψυχαγωγήσει, αλλά να μας κάμει πιο στοχαστικούς, οδηγώντας τα βήματά μας προς τις ρίζες μας και προς τις αφετηρίες των αγώνων του λαού μας ενάντια στην κρατούσα τάξη, την οικονομικά ισχυρή, από την οποία εξαρτιόνταν για πολλές δεκαετίες η ζωή των ακτημόνων και των άστεγων... Μεσ’ από μια οικογενειακή τραγωδία - τί άλλο θα μπορούσε να είναι; - που συμβαίνει περίπου στη δεκαετία του είκοσι σε μια μικροαστική επαρχία, παρακολουθούμε τη ζωή των φτωχών αν­ θρώπων και τον αγώνα για επιβίωση κάτω από συνθήκες απάν­ θρωπες: φτώχεια, μιζέρια, αναδουλειά, κακοδαιμονία, αγραμμα­ τοσύνη, κοινωνικές προκαταλήψεις, κοντόφθαλμη ηθική, κοινωνι­ κή ανισότητα, εκμετάλλευση του ανθρώπου από τον άνθρωπο, επαρχιακή πλήξη. Η πλήξη κυρίως αφορά τους λίγους πλούσιους κι εκείνους που ξέρουν κάποια γράμματα και ζουν αυτήν την πο­ λυτέλεια! ρόκειται για μια εποχή που η κοινωνική ανισότητα κυριαρ­ χούσε κι επηρέαζε αποφασιστικά τη ζωή και τις σχέσεις των ανθρώπων, τη στιγμή μάλιστα που η κοινωνική μέριμνα και δι­ καιοσύνη έλειπαν και από το λεξιλόγιο των ανθρώπων, και οι πλούσιοι γαιοκτήμονες προσπαθούσαν με κάθε τρόπο να κρατή­ σουν τη θέση τους και να αυξήσουν με κάθε μέσο την υλική τους δύναμη και υπεροχή και να εξασκήσουν καταλυτική επιρροή στον ακτήμονα πληθυσμό, που η ζωή και η ύπαρξή του εξαρτιόνταν αποκλειστικά από τη βούληση του οικονομικά - και γμχ τούτο και ηθικά - ανώτερου και ισχυρότερου. Ο λαός δεν είχε ακόμα τις απαραίτητες προϋποθέσεις για να διεκδικήσει τα ουσιαστικά και αναφαίρετα δικαιώματά του, γιατί δεν είχε ακόμα «ξημερώσει», ήταν κάπως απόμακρα το όραμα της Ανατολής που θα ’ρχόταν για τον κόσμο, αλλά κυοφορούνταν οι νέες ιδέες σε κάποιες φωτι­ σμένες συνειδήσεις... Επαρχιακή, λοιπόν, μικρή πόλη, άνθρωποι βιοπαλαιστές από τη μια και λίγοι πλούσιοι προκλητικοί από την άλλη, χαμηλά φώ­ τα, κλειστοί οριζόντες, καθημερινή ανία και πλήξη, εξαθλίωση κοινωνική εξαιτίας της οικονομικής ανεπάρκειας, ιδού το σκηνικό ενός καθημερινού μονοσήμαντου θεάτρου όπου ο ίδιος θίασος επαναλαμβάνει κάθε μέρα το ίδιο υποτονικό και καταθλιπτικό έρ­ γο, καθηλώνοντας παίκτες και θεατές στην ίδια θέση, μη προσφέροντας καμιά δυνατότητα για παραπέρα αντίδραση και προσπά­ θεια αλλαγής των κακών συνθηκών διαβίωσης και εργασίας. Έχουμε ένα κοινωνικό πλαίσιο υποταγμένο στις κάθε λογής προ­ καταλήψεις, όπου το ανθρώπινο στοιχείο είναι έρμαιο στο έλεος του δυνατού. Οι ήρωες είναι αδροί με όλα τα χαρακτηριστικά της προσωπι-

ΠΕΠΗ ΔΑΡΑΚΗ

cA'iyo πριν»

Π

GUTENBERG

επιλογη/83 κότητάς τους ο καθένας, υποταγμένοι ωστόσο στη μοίρα που τους ορίζει το κοινωνικό κατεστημένο της εποχής και του τόπου τους. Κι αυτή η μοίρα είναι η εξουθένωση, η αποδυνάμωση, ο εξευτελισμός, η υποδούλωση στη θέληση του οικονομικά ισχυρού, ο αφανισμός της προσωπικότητας και τέλος ο βίαιος θάνατος, η αυτο­ κτονία, ως η μόνη διέξοδος από το οικονομικό και το ηθικό αδιέ­ ξοδο! Θέλοντας και μη τα πρόσωπα της τραγικής ιστορίας μας, σχεδόν όλα, οδηγούνται προς την καταστροφή και τον αφανισμό. Η άρχουσα τάξη παντοδύναμη και αδίστακτη επιβάλλει τη θέλησή της κι εξουσιάζει τη ζωή των αδύνατων. σως κάπου η συγγραφέας να μην κατάφερε να μετουσιώσει τις ιδέες της μυθιστορηματικά και να έμεινε στο επίπεδο ενός κη­ ρύγματος (σελ. 21), όμως σκιαγραφεί θαυμάσια τα τραγικά πρό­ σωπα, που σηκώνουν υπέρογκα και δυσανάλογα για τις δυνάμεις τους και την αντοχή τους βάρη, αναπλάθει και ανασυνθέτει μιαν εποχή, όπου το συμφέρον του ενός ιοοδυναμεί με την υποταγή στη θέληση του συνόλου των ανθρώπων που δεν έχουν κανένα δικαίω­ μα, αλλά μόνο υποχρεώσεις. Πώς λοιπόν τα πρόσωπα της τραγω­ δίας να κατορθώσουν να επιζήσουν για να χαρούν το χάραμα μιας άλλης ζωής, πώς να πετάξουν από τον τράχηλό τους τον αιώνιο ζυγό της δουλείας, όταν σε όλη τους τη ζωή δεν έμαθαν τίποτε άλλο εκτός από αυτό; Είναι επομένως καταδικασμένοι. Μπορεί από ένα σημείο και πέρα υπεύθυνοι για τούτη την κατάντια να είναι και κάποιοι που έμαθαν λίγα γράμματα, που ξέρουν να κά­ νουν διαπιστώσεις, αλλά δεν επιχειρούν να αλλάξουν τα πράγμα­ τα, αποδέχονται αυτήν την πραγματικότητα, συνθηκολογούν, βαυκαλίζονται με ψευδαισθήσεις, που δημιουργεί η καθημερινή συνάφεια και η πλήξη αγνοώντας πως δεν είναι παρά αθύρματα και όργανα εξυπηρέτησης του όποιου συμφέροντος του ισχυρού. Έτσι ο πρωταγωνιστής της ιστορίας είναι το πρώτο και το τραγι­ κότερο θύμα. Γνωρίζει τις βουλές των αφεντικών, αντιλαμβάνεται τί γίνεται γύρω του, δε συμφωνεί κατά βάθος, όμως βολεύεται μέ­ σα στην πλήξη της καθημερινότητας, συμβιβάζεται τελικά με το κατεστημένο και συνεστιάζεται με τους φορείς του, λησμονάει πως η Εξουσία και η Δύναμη είναι αόρατη και δεν έχει αισθήματα· πως δεν διστάζει να ποδοπατήσει, να εξαφανίσει τα όργανά της αν αυτό κάποια στιγμή απαιτεί το ίδιον συμφέρον. Ο φτωχός εί­ ναι πάντα φτωχός, εκτός από τα παραμύθια και τις παλιότερες ελληνικές ταινίες, και οι πλούσιοι σ’ όλους τους καιρούς και σ’ όλους τους τόπους είναι «πλεονέχτες, σκληροί και αδίσταχτοι» (σελ. 48).

Ι

Πέπη Δαράκη με το βιβλίο της αυτό απέδειξε πως έχει σαφή επίγνωση του ρόλου της ως συγγραφέως, γνώση του αντικει­ Η μένου της, συγκεκριμένο στόχο, και με τα πλούσια εκφραστικά μέσα που διαθέτει στην ωριμότητά της έδωσε ένα κείμενο ολοκλη­ ρωμένο, αρχιτεκτονημένο, ισόρροπο, ρεαλιστικό. Κίνησε τα πρό­ σωπα με δεξιοτεχνία, έχοντας η ίδια το προβάδισμα, σε μια δύ­ σβατη περιοχή, κατάφερε να υποτάξει, σε γενικές γραμμές, την ιδεολογία της στην τέχνη της και να τη μετουσιώσει σε πράξη. Έδωσε, τέλος πάντων, ένα βιβλίο αξιοπρόσεχτο, στοιχείο παρήγορο για τους καιρούς μας, που προτιμούν την «κινηματογραφική γραφή», κατά το δη λεγόμενον. Κρίμα, που η εκδοτική του παρουσία δεν είναι ανάλογη. Αλλά αυτό είναι στοιχείο εξωτερικό, δεν έχει σχέση με την ουσία. ΕΛΕΝΗ ΧΩΡΕΑΝΘΗ

Βιβλία γιά τούς νέους ΚΥΚΛΟΦΟΡΟΥΝ Λιούις Κάρολ Η ΑΛΙΚΗ ΣΤΗ ΧΩΡΑ ΤΩΝ ΘΑΤΜΑΤΩΝ

Λιούις Κάρολ ΣΤΗΧΩΡΑΤΩΝΗΛΤΜΑΤΩΝ

__________ Τζέημς Θέρμπερ ΜΤΘΟΙ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΠΟΧΗ ΜΑΣ ϋ-xfc

• ΤΟ ΑΣΠΡΟ ΕΛΑΦΙ

Μιά καινούρια προσπά­ θεια της ΝΕΦΕΛΗΣ στό χώρο του παιδικού βι­ βλίου μέ έξαιρετικά έπιμελημένες έκδόσεις.

Μαυρομιχάλη 9, ΑΘΗΝΑ Τηλ. 3607744-3604793

84/επιλογη

ιδιοτυπία λεπτοδουλεμένης γραφής ΜΑΡΚΟΥΛΑΖΑΡΙΔΗ: 1987. Σελ. 196.

CQΓιαλλελής,

Ο σταυρός του νότου. Διηγήματα. Αθήνα,

ρχές της δεκαετίας του ’50 - συγκεκριμένα το 1952 - κυκλο­ φορεί η συλλογή διηγημάτων «Ο σταυρός του Νότου» ενός πρωτοεμφανιζόμενου πεζογράφου, του Μάρκου Λαζαρίδη. Ο διηγηματογράφος δεν είναι εντελώς άγνωστος στο κοινό και στους ειδικούς των λογοτεχνικών πραγμάτων εκείνης της εποχής. Έχει προηγηθεί η δημοσίευση ενός διηγήματος του σε λογοτεχνι­ κό έντυπο. Το διήγημα - που συμπεριλαμβάνεται στη συλλογή είχε ξαφνιάσει με την ωριμότητα της γλώσσας, την αμεσότητα των περιγραφών, τη ρεαλιστικότητα των προσώπων, την ενδιαφέρου­ σα πλοκή. Τα ίδια χαρακτηριστικά συνυπάρχουν και στα υπόλοι­ πα διηγήματα του βιβλίου. Έτσι η αναγνώριση της αξίας εδραιώ­ νεται και επιστεγάζεται με την απονομή του βραβείου της ομάδας των Δώδεκα. ν* Στα χρόνια που ακολουθούν, ο Μάρκος Ααζαρίδης - δάσκαλος σε παιδιά του Ελληνισμού της Αιθιοπίας - θα κυκλοφορήσει άλ­ λες δυό συλλογές διηγημάτων που κι αυτές θα επιβεβαιώσουν δίχως και να διευρύνουν - τη θεματολογία και το ταλέντο του. Από κει και πέρα -βρισκόμαστε πια στα μέσα της δεκαετίας του ’60 - η διαδοχή πολιτικών ανακατατάξεων, αισθητικών διακυμάν­ σεων και ιδεολογικών επανατοποθετήσεων θα κρατήσουν το έργο του Μ. Λ. σε κάποιο περιθώριο που θα προσπαθήσει να το αμφι­ σβητήσει η επανέκδοση του πρώτου εκείνου έργου του - δηλαδή του «Σταυρού του Νότου». Τριανταπέντε χρόνια μας χωρίζουν από τη χρονιά της πρώτης κυκλοφορίας. Είναι ένα μεγάλο χρονικό διάστημα· αρκετά ικανό για να αποδείξει τα κατά πόσο ένα έργο διατηρεί τη ζωντάνια του ή έχει μετατραπεί σε μουσειακό έκθεμα.

Α

την περίπτωση του «Σταυρού του Νότου» τα χρόνια που κύ­ λησαν, το παρέσυραν άραγε, σε μια ιστορικής αξίας ύπαρξη λογοτεχνικού κειμένου ή το προσπέρασαν αφήνοντάς το σε μια διαρκή αμεσότητα; Η απάντηση κινείται κάπου σε ενδιάμεσους χώρους. «Ο Σταυρός του Νότου» έχει σαν πρώτο του προσόν τη γλώσσα. Ο Μ. Λ. είναι ένας χυμώδης δημοτικιστής. Αποφεύγει τις ακρότη­ τες, αλλά αρέσκεται στις εκζητήσεις. Όμως γνωρίζει - το γνωρί­ ζει σε βαθμό ύπαρξης - τους γλωσσικούς ρυθμούς. Έτσι, όσο κι αν σήμερα η γλώσσα του μοιάζει να έχει το μη απόλυτα ελεγχόμε­ νο - αυτό το αδιαβάθμητο των πρωτοπόρων - ενός εργαστηριακού δημοτικισμού, δεν παύει να είναι μια απόλυτα λογοτεχνική κατα­ σκευή που με τη γνησιότητα των εφοδίων της μπορεί, ακόμα, να ευαισθητοποιεί. Ένα ακόμα στοιχείο του πεζογράφου αυτού, είναι το ρεαλιστι­ κό που εκφράζεται διαμέσου των προσώπων και των αντιδράσεών τους. Οι ήρωες των διηγημάτων έχουν χαρακτηριστεί με ξεκάθαρα αναγνωρίσιμες γραμμές και μάλιστα με γραμμές που ξεκάθαρα εκ­ φράζουν τους στενούς δεσμούς του με τα σεξουαλικό ένστιχτο.

Σ

ΠΕΖΟΓΡΑΦΙΑ

επιλογη/85 Εδώ, ο Μ. Λ. δείχνει την εκλεκτική του συγγένεια με τον Καραγάτση, αλλά και μαζί μ’ αυτόν παρασύρεται στίς ακρότητες μιας φροϋδικής άποψης των ερωτικών αντιδράσεων. να ακόμα χαρακτηριστικό των διηγημάτων αυτής της συλλο­ γής είναι οι περιγραφές του περιβάλλοντος χώρου. Περιγρα­ φές λεπτομερείς. Περιγραφές που προσδίδουν στις χωρικές λεπτο­ μέρειες συγκινησιακές δυνατότητες, ψυχολογικές ταυτίσεις και ατομικές διακυμάνσεις, ενώ παράλληλα κρατούν την περιγραφικότητα και τη γραφικότητα ενός ηθογραφικού σχολιασμού. Στα διηγήματα του Λαζαρίδη, η φύση είναι αυτή που όχι μόνο επη­ ρεάζει τις ανθρώπινες αντιδράσεις, μα και δίνει τη λύση στα υπαρξιακά αδιέξοδα. Είναι μια φύση γήινη όσο και θεϊκιά! Αλλά την ίδια στιγμή αναγιγνώσκεται και σαν ταξιδιωτική περιγραφή.1 Όμως όσο κι αν τα δύο αυτά χαρακτηριστικά μοιάζουν ν’ αλληλοσυγκρούονται, εν τούτοις διαθέτουν την αμεσότητα του καλά γνωρίζοντος και του πολύ αγαπώντος. Το τέταρτο στοιχείο - χαρακτηριστικό των κειμένων είναι η εν­ διαφέρουσα πλοκή. Ο Μ. Λ. ανήκει στην κατηγορία εκείνη των συγγραφέων που δεν αφήνουν ούτε μια στιγμή ελεύθερα τα πρό­ σωπα που πλάθουν. Τα τοποθετούν σε προκαθορισμένους χώρους και τα υποχρεώνουν σε προκαθορισμένες αντιδράσεις. Αποτέλε­ σμα μιας τέτοιας συγγραφικής στάσης είναι η ανάπτυξη μιας εν­ διαφέρουσας πλοκής που σε παρασύρει δίχως και να σε πείθει. Ένας βερμπαλισμός αντιδράσεων - ιδίως αυτών που κορυφώνουν το τέλος των διηγημάτων - παίζει το ρόλο μιας κάθαρσης. Ο ανα­ γνώστης στιγμιαία συμπάσχει.

Ε

ιηγήματα, λοιπόν, που έχουν πάνω τους τις ρυτίδες του χρό­ νου. Μα και την ιδιοτυπία μιας λεπτοδουλεμένης προσπά­ θειας. Τα χρόνια, στον καιρό μας, φεύγουν πολύ γρήγορα. Κι αυτά που προλαβαίνουν να δημιουργήσουν, την ίδια στιγμή της γέννας τους, μοιάζουν να έχουν γεράσει. Μα όσο το φαινόμενο αυτό γενικεύεται και παίρνει προεκτά­ σεις, τόσο ενέργειες σαν κι αυτή της επανέκδοσης παλαιοτέρων

Δ

ΚΥΚΛΟΦΟΡΗΣΕ το νέο βιβλίο της Πέπης Δαράκη Έ να συναρπαστικό κοινωνικό μυθιστόρημα Ε κ δ ό σ ε ις G u te n b er g

86/επιλογή κειμένων - ασχέτως της ποιοτικής τους εμβέλειας - αποκτά τις διαστάσεις μιας πράξης αντίδρασης. Είναι κι αυτός ένας τρόπος ν’ αμφισβητήσεις το μέλλον μιας πορείας. Να εκφράσεις τις αντιρρήσεις σου. ΜΑΝΟΣ ΚΟΝΤΟΛΕΩΝ Σημειώσεις 1. Οι χώροι στους οποίους κινούνται τα διηγήματα είναι άλλοτε η ελληνική ύπαιθρος και άλλοτε η Αιθιοπία. Ο εξωτισμός της τελευταίας, όπως και τα πρόσωπα που ενεργοποιεί η αφρικανική ηδυπάθειά της, παραπέμπουν και σε σελίδες - πάλι - του Καραγάτση και σε στίχους του Ν. Καββαδία.

ω

η προίκα τον 19ο αιώνα ΔΗΜΗΤΡΗΚ. ΨΥΧΟΓΙΟΥ. Προίκες, Φόροι, Σταφίδα και ψωμί. Οικονομία και Οικογένεια στην Αγροτική Ελλάδα τον 19ον αιώ­ να. Αθήνα, Εθνικό Κέντρο Κοινωνικών Ερευνών, 1978. Σελ. 203.

« "C πειδή θείας ευλογίας και τιμής ο Γάμος αξιούται εις την τά£2/ ξιν των επτά μυστηρίων, το μυστήριο τούτο μέγα εστί, εγώ δε λέγω εις χριστόν και εις την εκκλησίαν, καθώς μαρτυρεί και ο Απόστολος Παύλος. Και εγώ ο Βασίλειος Μιχελής έχων θυγατέ­ ραν ονόματι Ειρήνην δίδω αυτήν εις νόμιμον Γάμον...» (Έ να Προικοσύμφωνο του 1925, Τότε, τεύχ. 28, 1987). Με επίκεντρο την προίκα και παραμέτρους τη γεωργική παρα­ γωγή, τη φορολογία και τη δομή της οικογένειας κατά τον 19ο αιώνα, ο Δ.Κ. Ψυχογιός προσπαθεί να εντρυφήσει στην κοινωνι­ κή οργάνωση του ελληνικού χώρου και στον τρόπο παραγωγής της ελληνικής αγροτικής οικονομίας κατά τον περασμένο αιώνα. Ο Δ. Κ. Ψ. είναι κοινωνιολόγος, ερευνητής στο Εθνικό Κέντρο Κοινωνικών Ερευνών, και φυσικά χρησιμοποιεί εργαλεία και με­ θόδους της Κοινωνιολογίας για να προσεγγίσει το αντικείμενο της έρευνάς του. Χωρίζει την μελέτη του σε τρία μέρη. Στο πρώτο μέρος γίνεται μια ανάλυση των πηγών καθώς και των προβλημά­ των της έρευνας. Ακόμα παρουσιάζονται συνοπτικά η αγροτική οικονομία και τα αγροτικά προβλήματα (εθνικές γαίες, φόροι κ.λ.π.). Στο δεύτερο μέρος αναλύεται η οικογένεια και η προίκα και στο τρίτο τα θεωρητικά προβλήματα και η μαρξιστική και νεομαρξιστική σκέψη γύρω από τον οικιακό τρόπο παραγωγής και πώς αυτός σχηματίζεται με την προίκα. ίναι φανερό ότι η εργασία αυτή αγγίζει πολλά μαζί και άκρως σημαντικά θέματα γύρω από τον νεοελληνικό 19ο αιώ να. Παρότι ο συγγραφέας παραθέτει αναλυτικά και επεξηγηματι­ κά τα στοιχεία που διαθέτει δε στάθηκε δυνατό να συνυφάνει το ένα ζήτημα με το άλλο με αποτέλεσμα η ανάγνωση της μελέτης να αποδίδει τρία εξαιρετικά μέρη (αγροτική οικονομία, οικογένεια και προίκα, προίκα και τρόπος παραγωγής) αλλά καμιά συνεκτι­ κή μελέτη. Είναι κρίμα ένα τόσο αξιόλογο θέμα να γίνεται δυσ­ νόητο λόγω μιας συγγραφικής ατέλειας. Ενώ η ερευνητική εργα­ σία του Δ.Κ.Ψ. είναι θαυμάσια και η τεκμηρίωση πολύ καλή, λεί­ πουν τα συνδετικά κείμενα μεταξύ των τριών μερών, λείπει ολό­ κληρη η φορά του βιβλίου προς το τελικό μέρος που είναι και το πιο σημαντικό. Αντιθέτως απαραίτητα και πολύ καλά είναι τα σχεδιαγράμματα και οι πίνακες.

Ε

επιλογη/87 Ο αναγνώστης πρέπει ακόμα να προσέξει το σύστημα παραπο­ μπών, που είναι αυτό των θετικών επιστημών,’γιατί σε μερικά ση­ μεία μπορεί να δημιουργηθούν παρεξηγήσεις. Στην σ. 62 υπάρχει η αναφορά: Τιρς (1972, Β' 223), όπου ο συγγραφέας χρησιμοποιεί την ελληνική έκδοση του 1972 ενώ η πρώτη έκδοση έγινε το 1833 στη Λειψία. Ο αδαής αναγνώστης θα νομίσει ότι έχει να κάνει με σημερινό βιβλίο ενώ πρόκειται για σύγχρονο της εποχής που μελετάται. Άλλα μικροπροβλήματα δημιουργούν οι αναφορές στις σελ.114 υποσ. 1 και 121 όπου οι αντίστοιχοι συγγραφείς Αναστασόπούλος και Boyazoglou δεν υπάρχουν στη βιβλιογραφία. ε θα έπρεπε όμως να αποσιωπήσει κανείς την παρατηρητικό­ τητα και τις σκέψεις του συγγραφέα σε ορισμένα θέματα. Αποφεύγει κατ’ αρχήν τις γενικεύσεις και χρησιμοποιεί case stu­ dies για να εμβαθύνει όπου χρειάζεται (π.χ. σ. 117). Προσέχει πο­ λύ για να μην χαρακτηρίσει μια κατάσταση «τυπική» της περιόδου γιατί μπορεί να μην είναι. Η ύπαρξη και μόνο κατάσπαρτων στοι­ χείων οδηγούν το Δ.Κ.Ψ. περισσότερο σε κοινωνιολογικές παρα­ τηρήσεις παρά σε οικονομιστικά ή ιστορικά συμπεράσματα. Αρκείται σε πολύ εύστοχες παρατηρήσεις στο πολύ αξιόλογο τελευ­ ταίο κεφάλαιο με τον τίτλο «Σύζευξη οικιακού και καπιταλιστι­ κού τρόπου παραγωγής». Ο Δ. Κ. Ψυχογιός ουσιαστικά ενδιαφέρεται για την ουσία όλων αυτών των διαφορετικών θεμάτων. Η ανάλυση για την προίκα, τη φορολογία, τη σταφίδα και το ψωμί δεν είναι παρά η ζωή του χωρικού και ο εκχρηματισμός της οικονομίας στο τέλος του 19ου αιώνα. Αξίζει να διαβαστεί σαν μια νέα θεώρηση του περάσματος της αγροτικής οικονομίας στην Ελλάδα του περασμένου αιώνα από τον οικιακό στον καπιταλιστικό τρόπο παραγωγής.

Δ

Δ. I. ΛΟΪΖΟΣ

Γ Λ Ω Σ Σ Ο Λ Ο Γ ΙΑ ΚΑΙ Α Ν Θ Ρ Ω Π ΙΣ Μ Ο Σ

88/μικρες αγγελίες

fUKpCS

αγγελιεε

ΙΤΑΛΙΚΑ παραδίδει πτυχιούχος σχολής Ιταλίας. Τηλ.

65.21.583.

ΑΓΓΕΙΟΠΛΑΣΤΙΚΗ - Χειρο­ ποίητα κεραμικά. Παραδίδω μαθήματα ανεξαρτήτως ηλι­ κίας. Φτιάξτε ό,τι σας αρέσει. Τηλ. 77.80.996. Καθημερινά: 4-9 μ.μ.

ΕΜΠΕΙΡΗ δακτυλογράφος αναλαμβάνει στο σπίτι κάθε εί­ δους δακτυλογραφήσεις στην ελληνική, αγγλική, γαλλική και ιταλική γλώσσα (μονοτονικό! Τηλ. 52.34.383 Δίδα Άννα.

ΔΑΚΤΥΛΟΓΡΑΦΗΣΕΙΣ κει­ μένων με κομπιούτερ. Υπεύθυ­ νη δουλειά. 100 δρχ. η σελίδα. Τηλ. 36.01.906, τα πρωινά 9-1.

Γραφτείτε συνδρομητές Συνδρομές εσωτερικού και Κύπρου

25 τευχών 6500 δρχ. - Σπουδαστική 25 τευχών 6000 δρχ.

15 τευχών 4000 δρχ. - Σπουδαστική 15 τευχών 3500 δρχ. Οργανισμών, Τραπεζών, Ιδρυμάτων: 7500 δρχ. Συνδρομές εξωτερικού Ευρώπη 2 5 τευχών 65 δολ. (ΗΠΑ) - Σπουδαστική 2 5 τευχών 61 δολ. Ευρώπη 15 τευχών 45 δολ. - Σπουδαστική 15 τευχών 43 δολ. Αμερική-Αυστραλία-Ασία-Αψρική

25 τευχών 72 δολ. - Σπουδαστική 25 τευχών 68 δολ.

15 τευχών 50 δολ. - Σπουδαστική 15 τευχών 47 δολ. Τα παλιά μηνιαία τεύχη κοστίζουν 500 δρχ., τα δεκαπενθήμερα 300 δρχ. Ιδρυμάτων, Βιβλιοθηκών Ευρώπη: 75 δολ. Κύπρος: 67 δολ. Αμερική κλπ. 85 δολ.

Εμβάσματα στη διεύθυνση: Κατερίνα Γρυπονησιώτου - Περιοδικό «Διαβάζω» Α. Μεταξύ 26, Α θ ή να- 106 81 Τ η λ .;

Συμπληρώστε τή σειρά των αφιερωμάτω TOU

ί Δ Ε Κ Α Π Ε Ν Θ Η Μ Ε Ρ Η Ε Π ΙΘ Ε Ω Ρ Η Τ Ο Υ Β ΙΒ Λ ΙΟ Υ

*Αντίσταση και Λογοτεχνία (No 5 8 ) · *Λατινοαμερικανική λογοτεχνία (No 5 9 ) · *Ονορέ ντε Μπαλζάκ (No 6 0 ) · *Δημήτρης Γληνός (No 6 1 ) · *Τζέιμς Τζόυς (No 6 2 ) · Κώστας Χατζηαργύρης (No 6 3 ) · Η γενιά των μπήτνικ (No 6 4 ) · Οι επίγονοι του Φρόυντ (No 6 5 ) · Ζαν Ζενέ (No 6 6 ) · Επιθειόρηση Τέχνης (No 6 7 ) · Άγιον Όρος (No 6 8 ) · ·Νέοι Λογοτέχνες (No 6 9 ) · Γερμανόφωνο θέατρο (No 7 0 ) · *Σημειωτική (No 7 1 ) · Αριστοφάνης (No 7 2 ) · Ζακ Πρεβέρ (No 7 3 ) · Μικρασιατικός ελληνισμός (No 7 4 ) · Λογοτεχνία και κινηματογράφος (No 7 5 ) · Ιταλική λογοτεχνία (No 7 6 ) · Μαρκήσιος ντε Σαντ (No 7 7 ) · Κ.Π. Καβάφης (No 7 8 ) · Χ.Λ. Μπόρχες (No 7 9 ) · Μίλαν Κούντερα (No 8 0 ) · Μαργκερίτ Γιουρσενάρ (No 8 1 ) · Αδαμάντιος Κοραής (No 8 2 ) · Καρλ Μαρξ (No 8 3 ) · Σύγχρονα ολλανδικά γράμματα (No 8 4 ) · Μπορίς Βιάν (No 8 5 ) · Αστυνομική Λογοτεχνία (No 8 6 ) · Νέοι Λογοτέχνες (No 8 7 ) · Κώστας Βάρναλης (No 8 8 ) · Νεοελληνικό θέατρο (No 8 9 ) · Τόμας Μαν (No 9 0 ) · Φρειδερίκος Νίτσε (No 9 1 ) • Κωνσταντίνος Θεοτόκης (No 9 2 ) · Ρολάν Μπαρτ (No 9 3 ) · Παιδικό βιβλίο (No 9 4 ) · Ναπολέων Λαπαθιώτης (No 9 5 ) · Εμμανουήλ Ροίδης (No 9 6 ) · Εμίλ Ζολά (No 9 7 ) · Σταντάλ (No 9 8 ) · Βιβλίο και φυλακή (No 9 9 ) · Λαϊκό αισθηματικό μυθιστόρημα (No 1 00) · Μακρυγιάννης (No 1 0 1 ) · Λουκιανός (No 1 0 2 ) · Ντιντερό (No 1 0 3 ) · Τέλλος Άγρας (No 1 0 4 ) · Ιούλιος Βερν (No 1 0 5 ) · Θεόφιλος Καίρης (No 1 0 6 ) · Αρχαία λυρική ποίηση (No 1 0 7 ) · Περό, Γκριμ, Άντερσεν (No 1 0 8 ) · Έρμαν Έσσε (No 1 0 9 ) · Αλμπέρ Καμύ (No 1 1 0 ) · Βίκτωρ Ουγκό (No 1 1 1 ) · Εντγκαρ Άλαν Πόε (No 1 1 2 ) · Φώτης Κόντογλου (No 1 1 3 ) · Φιλανδικά γράμματα (No 1 1 4 ) · Σάμουελ Μπέκετ (No 1 1 5 ) · Κοσμάς Πολίτης (No 1 1 6 ) · Το δοκίμιο (No 1 1 7 ) · Αλέξανδρος Πάλλης (No 1 1 8 ) · Κοινωνιολογία (No 1 1 9 ) · Ελληνικός Υπερρεαλισμός (No 1 2 0 ) · Βλαντιμίρ Μαγιακόφσκι (No 1 2 1 ) · Ευγένιος Ιονέσκο (No 1 2 2 ) · Κυπριακά γράμ­ ματα (No 1 2 3 ) · Το χιούμορ (No 1 2 4 ) · Μισέλ Φουκώ (No 1 2 5 ) · Ζακ Λακάν (No 1 2 6 ) · Ζαν-Πωλ Σαρτρ (No 1 2 7 ) · Θεσσαλονίκη (No 1 2 8 ) · Βυζάντιο (No 1 2 9 ) · Ελληνικό παραμύθι (No 1 3 0 ) · Ντοστογιέφσκι (No 1 3 1 ) · Ντ. X. Λώρενς (No 1 3 2 ) · Τ.Σ. Έλιοτ (No 1 3 3 ) · Μαργκερίτ Ντυράς (No 1 3 4 ) · Αριστοτέλης (No 1 3 5 ) · Σιμόν ντε Μπωβουάρ (No 1 3 6 ) · Γιώργος Θεοτοκάς (No 1 3 7 ) · Φ.Σ. Φιτζέραλντ (No 1 3 8 ) · Τένεση Ουίλιαμς (No 1 3 9 ) · Ανδρέας Κάλβος (No 1 4 0 ) · Φουτουρισμός (No 1 4 1 ) · Γιώργος Σεφέρης (No 1 42) · Γκυστάβ Φλωμπέρ (No 1 4 3 ) · Γλωσσολογία (No 1 4 4 ) · Ουμπέρτο Έκο (No 1 4 5 ) · Βιβλίο και στρατός (No 1 4 6 ) · Αλέξανδρος Δουμάς (No 1 4 7 ) · Βιβλία για το καλοκαίρι (No 1 4 8 ) · Άγκαθα Κρίστι (No 1 4 9 ) · Φρόυντ (No 1 5 0 ) · Αντονέν Αρτώ (No 1 5 1 ) · Όσκαρ Ουάιλντ (No 1 5 2 ) · Βιρτζίνια Γουλφ (No 1 5 3 ) · Γ.Β. Γκαίτε (No 1 5 4 ) · Αυτοβιογραφία (No 1 5 5 ) · Μετάφραση (No 1 5 6 ) · Κώστας Καρυωτάκης (No 1 5 7 ) · Κλωντ Λεβί-Στρως (No 1 5 8 ) · Έρνεστ Χεμινγουέη (No 1 5 9 ) · Ζαν Κοκτώ (No 1 6 0 ) · Μάρτιν Χάιντεγκερ (No 1 6 1 ) · Βλαντιμίρ Ναμπόκοφ (No 1 6 2 ) · Ψυχανάλυση και Λογοτεχνία (No 1 6 3 ) · Σύγχρονοι Αγγλόφωνοι Φιλέλληνες (No 1 6 4 ) · Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης (No 1 6 5 ) · Παναγής Λεκατσάς (No 1 6 6 ) · Αίσωπος (No 1 6 7 ) · Λουί Αραγκόν (No 1 6 8 ) · Αντόν Τσέχωφ (No 1 6 9 ) · Αλληλογραφία (No 1 7 0 ) · Στρατής Τσίρκας (No 1 7 1 ) · Επιλογή βιβλίων ’86-’87 (No 1 7 2 ) · Τζων Στάινμπεκ (No 1 73) · Όμηρος (No 1 7 4 ) · Οι επιστήμες στον κόσμο μας (No 1 7 5 ) · Θερβάντες (No 1 7 6 ) · Βολταίρος (No 1 7 7 ) · Πάουντ (No 1 7 8 ) · Μολιέρος (No 1 7 9 ) · Δημήτρης Χατζής (No 1 8 0 ) · Παιδικό βιβλίο (No 1 8 0 ) · Ίψεν (No 1 8 1 ) · Ντάσιελ Χάμμετ (No 1 8 2 ) · Πωλ Βαλερύ (No 1 8 3 ) · Κριτική (No 1 8 4 ) · Μουσική και Λογοτεχνία (No 1 8 5 ) · Διανοούμενοι και Εξουσία (No 1 86)

Τα τεύχη που σημειώνονται με αστερίσκο έχουν εξαντληθεί. Α . Μεταξά 26 - 106 81 Α θήνα. Τηλ. 36.40.488 - 36.40.487 - 36.42.789

Α a ?

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΚΕΔΡΟΣ Γ. Γενναδίου 3 - τηλ. 36.02.007

1. Οι συνυπάρχοντες 2. Η εξαφάνιση (Α'κρατικό βρ.μυθιστ.)

3. Εξορκίζοντας θάνατο. Μυθιστόρημα

4. Ο κόσμος είναι άλλος. Διηγήματα και αφηγήσεις

5. Ο ιερός μαστός. Μυθιστόρημα

6. Η πείρα και η πυρά, ποιήματα

Ποιήματα

2η έκδοση

1937-1977 και άλλα κείμενα για την ποίηση και την γλώσσα

7. Τ.Σ. Έλιοτ. Απαντα τα ποιήματα (μετάφραση) 8. Προσωπική Σημειολογία.