Τεύχος 184

zvivdisu - vi aovjonvizouiai

ivivdiau - vivgm 1ος όροφος Νοταρά

νέες εκδόσεις - γυν. θέματα - λευκώματα περιοδικά

ιστορία - πολιτική - φιλοσοφία κοινωνιολογία - ψυχολογία - ποίηση μελέτες

I. Μποστάνογλου & ΣΙ A Ο.Ε. 1) Σωτήρος 13, τηλ. 41.71.330 2) Κολοκοτρώνη 92, τηλ. 41.12.258 3) Νοταρά 75, τηλ. 41 12 258

π β β μ η ξ μ ε ε ιι!

aovjonvizouiai

ημιόροφος Νοταρά

JJflj_zyiydi3u - vivgig

ΝΟΓΛΟΥ_ΒΙΒΛΙΑ - n E I P A I A ^ V i n O ^ ^ N O ^ O ^ B IB A I ^ ^ n E I P A I A ^ ^ ^ ^ ^ ^ ^ ^ O ^ B IB A I^ ^ l E IP A l

ναυτικά - κομπιοΰτερς - αρχιτεκτονικά - ηλεκτρονικά - κλπ. τεχνικά βιβλία '

τα βιβλία της «γνώσης» ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΠΕΖΟΓΡΑΦΙΑ

Η ΑΣΠΡΗ ΑΡΚΟΥΔΑ Η άσπρη αρκούδα δεν είναι μυθιστόρημα πλοκής αν και η Πράξη πρωταγωνιστεί' απλώς η ανάπτυξη πολλαπλών μύθων οδηγεί τον Βασίλη Βασιλικό σε καινούριους «διαλόγους» με τα πάντα. Ζ Ναι, το Ζ είναι η Ιλιάδα με την έννοια όχι του έπους αλλά της έντεχνης ιστορικής κατάθεσης για το μεταπολεμικό κόσμο' είναι ο Πόλεμος και Ειρήνη με την έννοια ότι ειρήνη δεν ήρθε μετά τον πόλεμο. ΤΟ ΣΦΡΑΤΟ ... οι ύφαλοι - μνήμες, όπου όλοι ναυαγούμε ανεξαρτήτως από το βαθμό ευαισθησίας μας, μαζί με τα ιντερμέτζα των Μονολόγων που συμπληρώνουν τον κορμό του μυθιστορήματος... σφραγίζουν με υψηλό δείκτη ωριμότητας τη διαδρομή του Βασιλικού από το μυθιστόρημα - σταθμό: τον Γλαύκο Θρασάκη, ώς Το σφράτο.

εκδόσεις «γνώση» Γρηγ. Α υξεντίου 26, 157 71 Ζω γράφου, τηλ.: 7794879 ■ 7786441

Ζ ω οδόχου Πηγής 29, 106 81 Αθήνα, τηλ.: 3620941 - 3621194

ΝΙΚΟΣ ΒΕΡΓΙΔΗΣ

Η ΣΥΝΩΜΟΣΙΑ ΤΗΣ ΣΙΩΠΗΣ

I ο Β <

ο. ι_ <

Ζ

ηί <

Ο Ποιος ο ρόλος των Καραμανλή - Π. Γλύξμπουργκ στ' «αγγλοσοβιετικό σενάριο»; Ο Ποια η σχέση του λνδρέα Παπανδρέου με την αληθινή αποστολή του Μαξ Μέρτεν; Ο Που αποσκοπούσε η συνωμοσία Καραμανλή-Μεντι ρι ς· Ο Πως και γιατί ο Ανδρέας Παπανδρέου έπαιζε για πέντε ολόκληρα χρόνια (1959-1963) το ρόλο του «ύπατου αρμοστή» στην Ελλάδα; Ο Γιατί η «Λράμκο» και η NSA δημιουργούν την Ένωση Κέ­ ντρου; Ο Ποια η σχέση Καραμανλή-Ανδρέα με την NSA και την «Αράμκο»; Ο Πώς και γιατί η NSA δολοφονεί τον Γρ. Λαμπράκη; Πώς και γιατί αποτυγχάνουν να τον διασώσουν η Ιντέλλιτζενς κ' ο Παπαδόπουλος; Ο Ποιός ο συνεχτικός δεσμός ανάμεσα στον Ανδρέα και τους Λαδά-Ιωαννίδη-Γρίβα; Ο Ετοίμαζε απόβαση κι αντιμοναρχικό πραξικόπημα το εκστρατευτικό σώμα της Κύπρου; Ο Πως η θανάσιμη διαπάλη της Ιντέλλιτζενς με την «Αράμκο» και την NSA για τα πετρέλαια της Μέσης Ανατολής δημιουρ­ γεί την αποστασία; Ο Που αποσκοπούσε η συνδιχτατορία Κ. Γλύξμπουργκ — Γ. Πα­ πανδρέου — Κανελλόπουλου; Ο Ποιοι συσχετισμοί υποχρέωσαν την ΕΣΣΔ να συγκατανεύει υπέρ του Παπαδόπουλου και ενάντια στους Ανδρέα - Λαδά Ιωαννίδη Γρίβα; Ο Ποιοι και γιατί δημιουργούν την 21η Απριλίου;

ARCADIA

Βιβλία για παιδιά

το φεγγαράκι πάει εκδρομή ΖΩΗ ΒΑΛΑΣΗ

Όταν το φεγγαράκι αποφασίζει να κάνει μια εκδρομή στη γη μας, δε φαντάζεται πόσες δυσκολίες θα συναντήσει. Ευτυχώς, ένας πύραυλος περαστικός στέκεται να το βοηθήσει. Ο πύραυλος είναι πς>λύ σχολαστι­ κός και το φεγγαράκι πολύ υπάκουο, έτσι οι προετοιμασίες και την περίφημη εκδρομή θα κρατήσουν 12 ολόκληρους μήνες. (' Ενα παραμύθι για τις αλλαγές, τις γιορτές και τις ομορφιές του χρό­ νου, εικονογραφημένο με παλιές ζωγραφιές από τα λευκώματα παιδικών χρόνων).

η μυρμηγκοφωλιά ΜΑΡΙΑ Κ Α ΛΑ ΤΤΖΑ ΚΗ

Ο Γουνίτσας ΙΡΙΝΑ ΚΟΡΣΟΥΝΟΦ εικονογράφηση: Ράινχαρντ Μιχλ μετάφραση: Σοφία Κασσελάκη

η παράξενη αγάπη του αλόγου και της λεύκας ΧΡΗΣΤΟΣ ΜΠΟΥΛΩΤΗΣ εικονογράφηση: Κίνα Μ Στοματάκι

ο παιχνιδιάρης Δρακούλης ΚΑΓΙΕΤΑΝ ΚΟΒΙΤΣ εικονογράφηση: Γιέλκα Ράιχμαν μετάφραση: Λόισκα Αβαγιανού

Ο Γουνίτσας θέλει να μεγαλώσει ΙΡΙΝΑ ΚΟΡΣΟΥΝΟΦ εικονογράφηση: Ράινχαρντ Μιχλ μετάφραση: Σοφία Κασσελάκη

ντύνομαι μόνος μου ΑΝ Ν ΓΊΕΡΡΙΝ εικονογράφηση: Νίνα Ν. Σταματίον

ο γάτος Γιούρι ΚΑΓΙΕΤΑΝ ΚΟΒΙΤΣ εικονογράφηση: Γιέλκα Ράιχμαν μετάφραση: Λόισκα Αβαγιανού

Ο Γιάννης το δρακάκι ΕΛΕΝΗ ΜΑΝΤΕΛΟΥ εικονογράφηση: Βάσω Ψαράκη Η Χώρα με τους Ή λιους ΚΩΣΤΟΥΛΑ ΜΗΤΡΟΠΟΥΛΟΥ

το αλεπουδάκι του θάμνου ΙΡΙΝΑ ΚΟΡΣΟΥΝΟΦ εικονογράφηση: Ράινχαρντ Μιχλ μετάφραση: Σοφία Κασσελάκη

η Γιάγκα και ο νάνος με το φλάουτο ΙΡΙΝΑ ΚΟΡΣΟΥΝΟΦ !κονογ/κιφηση: Ανεγκερτ Φοιιξχουμπιμ

Η πάπια και η κουκουβάγια ΧΑ ΝΝ Α ΜΟΥΣΓΚ

ελα να κάνουμε μπάνιο ΑΝΝ ΓΙΕΡΡΙΝ εικονογράφηση: Niva Ν. Σταματίον

πώς ο κόσμος έγινε χρωματιστός ΖΑΡΚΟ ΠΕΤΑΝ εικονογράφηση: Γιύζε Τσιαύχα μετάφραση: Λόισκα Αβαγιανού

ο Μπόμπο το γουρουνάκι ΕΒΕΛΙΝ ΧΑΖΛΕΡ εικονιη'/κίφηση: Μιφεν Μπρίσβαλτερ

ΘΕΑΤΡΟ ΤΟΥ ΤΓΕΙΡΑΙΑ A A K ib ia < T o y

ΙΟ<1

7 h \. 4 12 ? m

Γιάννη Xpvioi/'An

...Τό βασικό εύρημα τοϋ Χρυσούλη, στό ΜΑΓΙΚΟ ΔΩΜΑ Τ Ι Ο , Β · Η , θά τό ζήλευε καί δ Πιραντέλο... Νομίζω πώς τό ΜΑΓΙΚΟ ΔΩΜΑΤΙΟ, είναι μία άπό τίς καλλίτερες παραστάσεις τοΟ Βουτέρη— Κ. Γεωργουσόπουλος, έφημ. ΤΑ ΝΕΑ ... Αυτή ή άκρως ένδιαφέρουσα σκηνοθετική πρόταση τοΟ Βουτέρη, νες»ίζω πώς βρίσκεται σέ στάδιο ύφηλής στάθμης... Ν. Νικόπουλος, έφημ. ΑΥΓΗ ί". .Τό ΔΩΜΑΤΙΟ παραμένει ΜΑΓΙΚΟ, κρατώντας έντός του ένα άπό τά πιό ένδιαφέροντα νεώτερα έλληνικά έργα σέ μία παράσταση άναλόγου ένδιαφέροντος... Β. Παγκουρέλης, έφημ. ΕΛ.ΤΥΠΟΣ Χ . Σ τ ό ν Πειραιά λοιπόν, ύπάρχει αύτόν

τόν χειμώνα,

ένα νέο σημαντικό έλληνικό έργο καί μία έξίσου σημαντική παράσταση... Μ. Χρηστίδης, περ. ΕΙΚΟΝΕΣ

»—

\

ΔΙΑΒΑΖΩ

ΔΕΚΑΠΕΝΘΗΜΕΡΗ ΕΠΙΘΕΩΡΗΣΗ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ Α . Μεταξά 26, Αθήνα - 106 81

Σύνταξη: 36.40.487 Λογιστήριο: 36.40.488 Διαφημίσεις: 36.42.789 Συνδρομές: 36.42.765

Τεύχος 184 3 Φεβρουάριου 1988 Τιμή: Δρχ. 300

Ιδρυτής: Περικλής Αθανασόπουλος Διευθυντής: Γιώργος Γαλάντης Σύνταξη: Ηρακλής Παπαλέξης, Βάσω Σπάθή, Καίτη Τοπάλη, Κατερίνα Γρυπονησιώτου Οικονομικός υπεύθυνος: Βάσω Σπάθή Συνδρομές: Κατερίνα Γρυπονησιώτου Διαφημίσεις: Ηρακλής Παπαλέξης Σελιδοποίηση-Μοντάζ: Νένη Ράις Γλωσσική επιμέλεια-Διορθώσεις: Βίκυ Κωτσοβέλου Στοιχειοθεσία: Φωτοκύτταρο ΕΠΕ, Υμηττού 219, τηλ. 75.16.333 Φωτογραφίσεις-Μοντάζ: I. Χριστοδουλάκος - I. Κοργιαλάς Ο.Ε., Α. Μεταξά 26, τηλ. 36.41.134 Εκτύπωση: Αφοί Τσαλδάρη Ο.Ε., Φυ­ λής 35, Καματερό, τηλ. 26.10.918 Βιβλιοδεσία: Νικ. Κατριβάνος και Σία Ο.Ε., Στ. Γόνατά 48, τηλ. 57.49.951 Διανομή: Νέο Πρακτορείο Τύπου Εκδότης: Γιώργος Γαβαλάς Κεντρική διάθεση: Αθήνα: Πομώνης Διονύσιος Ζαλόγγου 1 τηλ. 36.20.889 Θεσσαλονίκη: Βιβλιοπωλείο Μ. Κοτζιά και Σία Τσιμισκή 78 τηλ. 279.720, 268.940

Π Ε Ρ ΙΕ Χ Ο Μ Ε Ν Α ΧΡΟΝΙΚΑ Η ΑΓΟΡΑ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ ΡΕΠΟΡΤΑΖ: Κρατικά Λογοτεχνικά Βραβεία (γράφει ο Μπ. Καβροχωριανός) Ευρωπάλια 1987 (γράφει ο Γιώργος Κεντρωτής)

7 10

ΑΦΙΕΡΩΜΑ Α.Μ . Παναγή: Κριτική: Ιστορική Επισκόπηση Ε.Α . Λαμπαδαρίδου: Μύθος, Αρχέτυπο και Σύμβολο στη Λογοτε­ χνική Κριτική Marie-Louise Von Franz: Αναλυτική Ψυχολογία και Λογοτεχνική Κριτική Peter Demetz: Οι μεταμορφώσεις της σύγχρονης μαρξιστικής σκέ­ ψης Φαινομενολογία και Θεωρία της Λογοτεχνίας (συνέντευξη του Paul Ricoeur) Eugenio Donato: Στρουκτουραλισμός και Λογοτεχνία Guy Riegert: Ο Riffaterre και τα μπλε πορτοκάλια... Γ. Θαλάσσης: Η Αποδόμηση και η Ψυχαναλυτική θεωρία στην Ελ­ ληνική Πεζογραφία

12 18 24 30 33 36 68 71

ΟΔΗΓΟΣ ΒΙΒΛΙΩΝ ΕΠΙΛΟΓΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ: Γράφει ο X. Λάζος ΠΟΙΗΣΗ: Γράφει ο Γ. Κεντρωτής ΠΕΖΟΓΡΑΦΙΑ: Γράφει ο Η. Κεφάλας ΜΕΛΕΤΕΣ: Γράφει ο G. ββμηϊβΓ

81 82 84 86

ΠΛΑΙΣΙΟ: Γράφουν οι X. Παπαγεωργίου και Ελένη Χωρεάνθη

ΔΕΛΤΙΟ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΟ ΔΕΛΤΙΟ

37

ΚΡΙΤΙΚΟΓΡΑΦ1Α

47

Υπεύθυνος τυπογραφείου: Βαγγέλης Παπαθανασόπουλος Υμηττού 219

στο επόμενο «Διαβάζω» Εξώφυλλο: Γιώργος Γαλάντης

6

αφιέρωμα: Μουσική και Λογοτεχνία

I I

H i iilliif

p CD < u/· 2 o 6 O 5 =) t V

$

8

8

2 .0 t=

ΚΑΣΤΑΝΙΩΤΗΣ ΚΑΣΤΑΝΙΩΤΗΣ

ΕΞΑΝΤΑΣ ΚΑΚΤΟΣ

111!

£

Γ. ΞΑΝΘΟΥΛΗ

13 Φεγγάρια μετά... Είμαι βαθύτατα ερωτευμένος

Φ. ΜΠΙΟΥΜΠΗ: ΚΥΡ Ν. ΣΥΝΟΡΑ

Περεστρόικα

I"“U , | l .

ΚΕΔΡΟΣ

H αρραβωνιαστι­ κιά του Αχιλλέα

A. ZEH

I* Is

Γ. ΙΩΑΝΝΟΥ

ililllff

§ 3 δ i-oi ο>3 O qo bco * α κ to P o

ra .?

II i

is

ΚΑΣΤΑΝΙΩΤΗΣ

ί ϊ

Ο τρίτος δρόμος. Αυστηρώς ακατάλληλον

II

Γ. ΤΣΑΡΟΥΧΗ

s 1 § £-.5 ϊ ϋ

IM

Το πεθαμένο Λικέρ

I |Ιφ:Ι|?ίί Η^ί-ϊϊΙΙ8 ^ιΙι^Ηΐι ίιίη "π Α ?3ί 1ΓΙίι | 1!Ρ !|«i!|! fillll^ ? i l l i c i t

δ Ι Ρ ί ε ! * ! ! ? ^ 5 # Ρ .|· < » ® ·

Ως στρουθίον μονάζον επί δώματος

ο < g-^s fc * 6 Ρ Ρ ο -P'S δ 50 5 -ϊ ^ 6

Η μεγάλη πράσινη

3 - b § o p 2 ' e g g 1'

Ε. ΦΑΚΙΝΟΥ

8

ΚΑΣΤΑΝΙΩΤΗΣ

Γ-ΙΙϊΐΙΐε o‘2-| o lS'w 3'“ ?

Μ. ΓΚΟΡΜΠΑΤΣΟΦ

•ίου 1987 έως 12 Ιανουάριου 1988

<S S <έ ° g ό '§

χ ρονικα/7

ρεπορτάζ

Κρατικά Λογοτεχνικά Βραβεία

Συνεχίζοντας σ’ αυτό το τεύχος τη μικρή μας αναφορά στο θεσμό των κρα­ τικών λογοτεχνικών βραβείων δίνουμε το λόγο σε δύο ανθρώπους των γραμ­ μάτων που σχετίζονται άμεσα με το θεσμό. Στον συγγραφέα Χριστόφορο Μηλιώνη και στον κριτικό λογοτεχνίας Αλέξη Ζήρα. Η διαφορετική τους θέση μέσα στο θεσμό - βραβευθείς ο πρώτος, μέλος της κριτικής επιτροπής ο δεύτερος-δεν τους εμποδίζει να εντοπίσουν τα προβλήματά του. Ο β ρ α βευμ ένος το 1985 Χ ριστόφορος Μηλιώνης θ έτει σαφέστατα θέμα συγκρότησης της επιτρο­ πής και επιρρίπτει ευ θέω ς ε υ θ ύ ν ες στο Υ πουργείο Πολιτισμού. «Το να βρα βεύει η πολιτεία τ ο υς α νθρώ π ους που π ρ ο ά γ ουν τις τ έχ ν ες και τα γράμματα, θα μπ ορού­ σε να νοηθεί σαν μια πράξη που τιμάει πρώταπρώτα την ίδια την Πολιτεία, αφ ού με τ ο ν τρόπο αυτό βεβαιώ νει δημόσια ότι αναγνω ρίζει τη σημα­ σία που έχει για την ίδια η ανάπτυξη του πνευματι­ κού πολιτισμού. Δεύ τερ η έρχεται η σημασία των βραβείων για τ ο υ ς δημιουργούς, η αναγνώριση δη­ λαδή της π ρ οσφ ορ ά ς τους, που θα μπ ορ ούσε να τ ο υ ς στερεώ σει ηθικά, και η οικονομική το υς εν ί­ σχυση, που θα μπ ορ ού σε να καλύψει ένα μ έρο ς του μόχθου τ ους. Και ακόμη π ρ έπ ει να σ υνυπ ολογίσου ­ με τη σημασία για τ ους α ποδέκ τες των έργω ν, αφ ού, υποτίθεται ότι με τ ον τρ όπ ο αυτό οι πολίτες προσανατολίζονται, διαμορφώ νεται μια κοινή σ υ­ νείδηση κτλ. κτλ. Ώ ς εδώ πάει καλά - όπως καλά π ά νε τα πράγμα­ τα όσ ο βρίσκονται στα πλαίσια του ιδεατού. Αρχί­ ζο υ ν και στραβώ νουν από τη στιγμή που θα προχω ­

ρήσ ουμ ε πιο π έρα, δηλαδή στις πραγματοποιήσεις, ο π ό τ ε και π ροκύπτουν έν α σωρό προβλήματα και παρατράγουδα. Θ’ αναφ έρω το πρώτο και βασικό πρόβλημα, που αν δ ε λυθεί σωστά η όλη υπόθεση καταρρέει: Ποιοι θ ’ α π οτ ελέσ ο υν την επιτροπή των κριτών και πώς θα ορισθούν; Από το προσωπικό κύρος των μελών της και από τη γνώση τ ο υς, σχετικά με το αντικεί­ μ ενο που καλούνται να κρίνουν, εξαρτάται όχι μο­ νάχα η εγκυρότητα της α πόφ ασής τ ο υς, αλλά, τελι­ κά, το κύρος του ίδιου του θεσμού· κυρώνεται ή ακυρώ νεται η σημασία του. Η ώς τώρα ιστορία του θεσμ ού των κρατικών βραβείων για τη λογοτεχνία , κάθε άλλο παρά θα μπ ορ ού σε να θεω ρηθεί ανεπίληπτη. Υπήρξαν α π ο ­ φ άσεις που προκά λεσαν σάλο, χλεύ η ή γενική αδια­ φορία. Προσωπικά είχα την τύχη να βραβευτώ μαζί με ανθρώ πους που η συντροφ ιά τ ο υς α ισθανόμουν ότι με τιμούσε ιδιαίτερα, και μάλιστα μια χρονιά που η βράβευση φάνηκε να έγ ιν ε γενικά αποδεκτή. Ωστόσο, αυτό δ εν αλλάζει τα πράγματα. Α ναμφίβο­ λα ο θεσμ ό ς κάθε λ ('Ό και λιγάκι παραπαίει επικίν­ δυνα. Με βάση την ισχύουσα νομοθ εσ ία η συγκρότηση

8/χρονικα

^ \ ρεπορτα ζ\^ της κριτικής επιτροπής γίνεται με τρόπο που φαί­ νεται δημοκρατικός και, το σπουδαιότερο δίνει στο Υ πουργείο Πολιτισμού τη δυνατότητα να νίπτει τας χείρ α ς του και το απαλλάσσει έτσι από ενοχλή σεις. Δ εν το απαλλάσσει όμως από ευ θ ύ ν ες . Επειδή λοι­ π όν σ ’ αυτό το σημείο βρίσκεται η αιτία του κακού, από δω π ρ έπ ει ν ’ αρχίσει και η εξυγίανση, δηλαδή από την αναθεώρηση της σχετικής νομοθεσ ία ς. Δ ε νομίζω ότι υπάρχουν πολλά περιθώρια για α να βο­ λές , αν βέβαια πιστεύουμ ε στη σημασία αυτού του θ εσμ ού, όπως την προσδιορίσαμε στην αρχή. Τα υπόλοιπα προβλήματα (τί θα βραβεύεται, π όσο θα είναι το χρηματικό π οσό που θα σ υνο δεύ ει τη βρά­ βευση κτλ.) είναι προβλήματα δ ευτερ ό τερ α και ν ο ­ μίζω πως εύκολα μπορούν να λυθούν».

Ποιος κρίνει τους κρίνοντες; Ο κριτικός λογοτεχνία ς και μ έλος της Επιτροπής Α λέξης Ζήρας τονίζει την παντελή αδιαφορία όλων των μεταπολεμικών κυβερνήσεω ν για το βιβλίο. «Επειδή στην ιστορία της νεό τ ερ η ς Ελλάδας μπορούμε να παρατηρήσουμε με σχετική ευκολία ότι π ολλά από τα προβλήματα δ εν π ροκύπτουν τ ό ­ σ ο από τ ους θ εσμ ούς ό σ ο από θ εσμ οθετημένα πρόσωπα, νομίζω ότι μια εν δ εχ ό μ εν η αναθεώρηση του διατάγματος 449 του 1963, περί κρατικών βρα­ βείων και αγορά ς βιβλίων, που πράγματι είναι ανάγκη να γίνει, δ εν πρόκειται να λύσει ως δια μα­ γεία ς τίποτε. Και τούτο γιατί τα τυπικά προσόντα που θα ορίζονται ως απαραίτητα από το ν καινούριο νόμο, δ εν είναι καθόλου βέβαιο ότι θα α ποτελό­ σ ου ν εγγυ ήσεις για την επιλογή των κατάλληλων προσώπων που θα σ υνθ έτο υν τις επ ιτροπές. Ό πω ς δ εν α ποτελούν και σήμερα. Η όλη σχετική α φ ερεγγυότητα που σ υ ν ο δ εύ ει τις ανακοινώσεις για την απονομή των κρατικών βρα­ βείων λογοτεχνία ς, η έλλειψη εμπιστοσύνης για την κρίση των μελών της εκάστοτε επιτροπής, η θυμηδία που δημιουργείται π ο λλές φ ο ρ ές για τις

Με λαμπρότητα που ταιριάζει στο ποιητικό του ανάστημα παρουσιάστηκαν σε κατάμεστη αίθουσα της Παλαιός Βουλής τα «Ά παντα» του Γ. Σαραντά­ ρη που αν και χάθηκε στα 33 του χρόνια έδωσε έρ ­ γ ο υψηλής π νοής. Για τον ποιητή και το έρ γο του μίλησαν κατά σει­ ρά: η Υ πουργός Πολιτισμού Μελίνα Μερκούρη, ο Ακαδημαϊκός Κ. Δ εσ π οτό πο υ λο ς και ο Γιώργος Μαρινάκης, ο οπ οίος είχε την επιμέλεια της έκδοσης. Στην εκδήλωση παραβρέθηκαν μεταξύ άλλων οι Ν. Βρεττάκος, Δ. Χ ριστοδούλου, Τ. Λιγνάδης, Ν. Ησαΐα, Π. Γ λέζος κ.ά.

πραγματικές δ υνατότη τες των μελών και για την ποιότητα των βρα βευθέντω ν, όλα αυτά και πολλά άλλα σ υνδέοντα ι α πευθεία ς με την πολιτική που α κ ολουθούν οι μεταπολεμικές κυβερνήσεις ως π ρ ο ς τα ζητήματα της κουλτούρας. Δηλαδή την ανυπαρξία κάποιας σ υ ν επ ο ύ ς πολιτικής, λ.χ., για το βιβλίο, την εγκατάλειψη των διαφόρων συναφώ ν θεσμών - α γο ρ ές βιβλίων, επιτροπές, βιβλιοθήκες, δυναμική υποστήριξη για τη σωστή ενημέρωση των άλλων χωρών - και την εξασφάλιση του μικρότερου κατά το δ υνατό ν π οσού στον προϋπολογισμό του υπουργείου. Πρέπει να είμαστε ειλικρινείς. Η αδιαφορία αυτή είναι άμεσα σχετική με το ότι το βιβλίο είναι ελάχι­ στα ευνοϊκ ό μέσο ψηφοθηρίας και άγρα ς μιας κομ­ ματικής π ελατείας. Για τούτο και πολύ σωστά, από τη μεριά τους, οι εκάστοτε υπουργοί των οικονομι­ κών θ εω ρούν «πεταμένα χρήματα» τα ποσά που προορίζονται για α νάλογα θέματα. Και, για να σ υνεχίσουμε να παρακολουθούμε αυτό το φαύλο κύκλο, η πεποίθηση αυτή θα εξακολουθεί να ισχύει στο βαθμό που οι θεσμοί εξακ ολου θού ν να λειτουρ­ γο ύ ν όπως λειτου ργούν, με τ ο υς α νθρώ πους που « υ π η ρ ετ ο ύ ν » 'α υ τ ο ύ ς το υς θ εσμ ούς, όπως το υς υπη ρετούν. Για να είμαστε γειω μένοι στην πραγμα­ τικότητα και να μην α ερ οβατούμε, ο φ είλου με να π αρ α δεχτού με πως καμιά κυβέρνηση, κ α νενός κα­ θεστώ τος, δ ε θα αδιαφ ορούσε για το βιβλίο, αν ήξερ ε ότι θα μπ ορ ούσε να αποκομίσει κάποια πολι­ τικά - βλέπε, κομματικά - οφ έλη από το ενδια φ έ­ ρ ο ν της. Αυτό ακριβώς συμβαίνει σε χώ ρες τις οπ ο ίες θεω ρούμε ως πρότυπα στο π εδίο της πολιτι­ κής για την κουλτούρα. Ο Αντρέ Μαλρώ με την ίδρυση κέντρων Πολιτισμού και τη στήριξη των μουσείω ν ενίσχυ ε την αίγλη της Γαλλίας, και, μέσω αυτής, το μεγαλείο που ήθ ελε να εμ πνέει η π αρου­ σία του Ντε Γκολ. Ο Ζακ Λανγκ έκ ανε το ίδιο, τη φ ορά αυτή για λογαριασμό του Φρ. Μιτεράν. Αυτή η εκπληκτική συνέπ εια στην πολιτιστική π ο ­ λιτική μιας χώρας, και μάλιστα κάτω από διαφορετι-

Σύστημα Dewe

J

Πολυπληθές ακροατήριο παρακολούθησε με μ ε­ γά λο ενδια φ έρ ο ν την διάλεξη της Μαρί Μπερνέ «Ταξινόμηση με σύστημα Dewe: Εμπειρίες και προοπτικές» που δόθηκε στο Γαλλικό Ινστιτούτο στις 10 Ιανουάριου. Στην ίδια συζήτηση συμμετείχαν ο συγγραφ έα ς και βιβλιοθηκάριος Κυριάκος Ν τελόπουλος, η Ρω­ ξάνη Φέσσα βιβλιοθηκάριος, τέω ς υ π εύθ υνο ς της βιβλιοθήκης του Ευγενιδίου Ιδρύματος, ο Peter Grout Υ ποδιευθυντής του Βρεταννικού Συμβου­ λίου, η Αλίκη Τσουκαλά υ πεύθυνη Βιβλιοθήκης του Πανεπιστημίου του Αιγαίου και η Κατερίνα Χατζοπ ούλου υπεύθυνη της Βιβλιοθήκης του Γαλλικού Ινστιτούτου.

χρονικα/9

ρεπορτάζ κές ιδεολογικές π ρ οϋπ οθ έσεις, μας δείχνει αντιστικτικά την παντελή απουσία μιας οποιοσδήποτε γραμμής στα καθ’ ημάς. Με την ίδια προχειρότητα που α ναλαμβάνουμε άλλα εγχειρήματα στο χώρο των τεχνώ ν, καταρτίζουμε διατάγματα, νό μ ο υ ς, σ υνθ έσεις των επιτροπών κ.ο.κ. Γιατί, ποιος κρίνει τ ο υ ς κρίνοντες; Ποιος είναι αυτός που μπορεί να μας εξασφαλίσει ότι οι πανεπιστημιακοί ή οι ακαδη­ μαϊκοί που μ ετέχουν στις επιτροπές γνω ρίζουν σε έκταση και βά θος τη ν εότερ η λογοτεχνία; Κι ακό­ μα, π οιος μπορεί να ισχυριστεί ότι οι περισσότεροι από τ ους λο γ ο τ έχ νε ς που υπήρξαν μέλη των επι­ τροπών δ εν ήταν επιεικώς α δαείς ή εμπαθείς, ώστε να επ ιλέξουν βιβλία και να π ρ οτείνου ν βραβεία; Ευνόητο είναι ότι με τέτοιους ό ρ ο υ ς οι θεσμοί εί­ ναι εξαιρετικά ευάλωτοι και υποκείμενοι στις π ρ ο ­ σβο λές των ορδώ ν της παρα λογοτεχνία ς, της δη­ μοσιογραφικής ασυδοσίας και του εσχάτω ς υπο­ θαλπόμενου επίμονα στη δημόσια ζωή μας, λαϊκι­ σμού. Από τη μικρή σχετικά πείρα που απόκτησα με την τετραετή θητεία μου σε α νά λο γες επ ιτροπές του Υ πουργείου Πολιτισμού και Επιστημών, θα μπορού-

σα κι εγώ να προτείνω διά φ ορες βελτιώσεις ή και μερικές α λλα γές στον επίμαχο θεσμό. Νομίζω όμως ότι το πρόβλημα δ ε βρίσκεται εκεί, ή, δ ε βρίσκεται μόνο εκεί. Κυρίως βρίσκεται στην αλλαγή της ν ο ο ­ τροπίας που πρέπει να επ έλθ ει ως π ρ ο ς την πολιτι­ κή των κυβερνήσεω ν στα θέματα κουλτούρας. Μια σ υνεπ ή ς και ανεπηρέαστη από μικροκομματικές π αρεμβάσεις και μικροψυχίες πολιτική μπορεί να δημιουργήσει μακροχρόνια μια παράδοση στο χώρο και, συνεπώ ς, ορισμένα όρια ποιότητας μέσα στα οποία θα έχ ο υ ν τη δυνατότητα να κινούνται, όχι βέβαια όσοι νομίζουν ότι μπορούν να κρίνουν αλλά όσοι έχ ο υ ν α ποδ εδ ειγμένα την ικανότη-τ να κρί­ νο υν. Διαφορετικά, δ εν υπάρχει λ ό γ ο ς ύπαρξης α γο ­ ρών, βραβείων ή συντάξεω ν. Εκτός κι αν χαρακτη­ ριστούν ως χο ρ η γ είες σε αγα ξιοπα θούντες ανθρώ­ π ο υ ς οι οποίοι, εκτός των άλλων, γρ ά φ ουν. Γιατί το ζητού μενο δ εν είναι βέβαια η αύξηση του χρηματι­ κού επάθλου και οι α νού σιες τ ελε τέ ς. Είναι η ανάγκη, που γίνεται όλο και πιο επιτακτική σ' αυτό τ ο ν τόπο, να υπάρξουν κάποια ίχνη υ γιούς ελέγχο υ και αξιοκρατικής περέμβασης».

ΜΠΑΜΠΗΣ ΚΑΒΡΟΧΩΡΙΑΝΟΣ Στο π ρ οη γού μ ενο τ εύ χ ος παραθέσαμε τα ονόματα των ανθρώπων των γραμμάτων που βραβεύτηκαν με το κρατικό βραβείο λογοτεχνία ς από το 1980 έω ς το 1986. Στο τεύχοο παρουσιάζουμε ένα κατάλογο με ονόματα βραβευθέντω ν από το 1957-1979

ΒΡΑΒΕΥΘΕΝΤΕΣ: 1957-1979 1957: Γ. Ρίτσος, Ι.Μ. Παναγιωτόπουλος, Αρης Δικταίος, Γ. Θεοτοκάς, I. Θεοδωρακόπουλος, Π. Παλαιολογος, Μ. Δημάκης, Γ. Μαγκλής.

1958: Ν. Εγγονόπουλος, Αγγ. Τερζόκης, Τ. Μαλάνος, Μιχ. Περάνθης, Ιακωβίδη.

1959: Στρ. Τσίρκας.

1960: Ο. Ελύτης, Π. Πρεβελάκη, Κ. Πολίτης.

1961: Π. Σπανδωνίδης.

1962: Τ. Σινόπουλος, Ν. Καρούζος, Γ. Λυπεράτης, Α. Σαμαράκης, Αλ. Σολωμός.

1963: Τ. Παποζώνης, Π. Καραβίος, Μ. Σαχτούρης.

1964: I. Ιατρίδου.

1965: Ν. Παπάς, Μ. Ράλλη, Π. Αμπατζόγλου.

1966: Μυρτιώτισσα, Μελισοάνθη, Ν. Πολίτης.

1967: Γ. Βαφόπουλος, Αθως Δημουλός.

1968: Χρ. Μπαλτός, Δ. Αντωνίου.

1969: Δ. Ρώμας, Αλκής Θρύλος, Κύ­ προς Χρυσάνθης.

1970: Κρίτων Αθανασούλης, Τ. Αθανασιάδης (δεν απεδέχθη).

1971: Δ. Ζευγώλης, Β. Μόσκοβης, Μελής Νικολαίδης, Όλγα Βό­ τση, Χρ. Κουλούρης, Κ. Μεραναίος.

1972: Κ. Δαλμάτη, Ν. Αθανασιάδης, Χρ. Ζαλοκώστας, Αλ. Πόρνης, Κ. Βαλέτας.

1973: Α. Φουριώτης, Γ. Σαράντη, Κ. Στεργιόπουλος, Γ. Γουδέλης.

1974: Ζωή Καρέλη, Γ. Μαγκλής, I. Τσότσου, Τατιάνα Σταύρου, Χρ. Μαλεβίτσης.

1975: Γεραλής, Μ. Κουμανταρέας, Φ. Κονδύλης, Γ. Δέλιος, Αλκ. Γιαννόπουλος.

1976: Αρ. Νικολαίδης, Γ. Σκαρίμπας, Ευαγγ. Παπανούτσος, Γ. Κότσιρος 1977: Ρ.Μπούμη-Παπά, Τ. Αλαβέρας, Γ.Βαλετάς.

1978: Ν.Κάλλος, Δ. Σιοτόπουλος.

1979: Ν. Εγγονόπουλος, Κ. Τσιρόπουλος, Γ. Ιωάννου, Θ. Φραγκόπουλος, Π. Καλιότσος, Δ. Παπακων­ σταντίνου.

10/χρονικα

Όπως κάθε δύο χρόνια, έτσι και το 1987 οι Βρυξέλλες, η βροχερή «πόλη των εκατό μουσείων», γιόρτασαν τα Ευρωπάλια. Επί τρεις μήνες (16 Σεπτεμβρίου-16 Δεκεμβρίου) η πρωτεύουσα του Βελγίου είχε ντυθεί στα λευκά και τα κόκκινα προς τιμήν της Αυστρίας. Το πρόγραμμα των καλλιτεχνικών εκδη­ λώσεων ήταν πλουσιότατο και περιελάμβανε εκθέσεις ζωγραφικής και γλυ­ πτικής (παλαιό τέχνη, Belle Epoque, σύγχρονη τέχνη), μουσική (κοντσέρτα κλασικής μουσικής, τζαζ, όπερα), θέατρο, κινηματογράφο, καθώς και συζητή­ σεις στρογγυλής τραπέζης και συμπόσια σχετικά με την αυστριακή λογοτε­ χνία και τη σχέση της με την ευρωπαϊκή λογοτεχνία. Ειδικότερα έγινα ν ομιλίες’ και συζητήσεις για τον Ράινερ Μαρία Ρίλκε, τον Καρλ Κράους, τον Γκέορκ Τρακλ, τον Φρόυντ, το ν Στέφαν Τσβάιχ, τον Ρόμπερτ Μούζιλ και τον Φραντς Κάφκα. Ιδιαίτερη επι­ τυχία σ υνοδευ μένη και από μεγάλη π ροσέλευση κοινού είχαν οι εκδηλώσεις για το Volkstheater (Λαϊ­ κό Θέατρο), όπου συμμετείχαν μεταξύ άλλων ο Πέτερ Τουρίνι, ο Βόλφγκανκ Μ πάουερ - οι κατεξοχήν εκπρόσωποι αυτού του είδ ους θεάτρου σήμερα και ο Τσέχος θεατρικός σ υγγραφ έας Πάβελ Κόχουτ. Το μεγαλύτερο ενδια φ έρ ον του κοινού το συγκέντρω σε, πάντως, η έκθεση Β ρ υξέλλες-Β ιέννη 1880-1938, η οποία σ υ νέδ εσ ε την αρχιτεκτονική (Χάνκαρ, Ό ττο Βάγκνερ και Χόφμαν) με τη ζωγρα­ φική (Κλιμτ, Σίλε, Κνοπφ) και τη μουσική (Μάλερ, Σατνμπερκ, Μπερκ) με τη λογοτεχνία (Βεράρεν και Τσβάιχ- Μαίτερλινκ, Ρίλκε και Χόφμανσταλ). Στο Palais des Beaux-Arts χ τυπ ού σε κάθε μέρα ο παλμός της σ ύγχρ ονης αυστριακής τέχνης και λ ο γ ο τ ε­ χνίας. Και βέβαια τα βιβλιοπωλεία των Βρυξελλών δ εν ήταν δ υνατόν να α πέχο υν από τη γιορτή: στις προθήκες τους έβ λ επ ες κλασικά και σ ύγχρονα έρ ­ γα της αυστριακής λογοτεχνία ς στα γερμανικά, ο λ­ λανδικά και γαλλικά: Μούζιλ, Ροτ, Μπροχ, Ντόντερερ, Μ πέρνχαρτ, Χόφμανσταλ, Γέλινεκ, Γιαντλ, Χάντκε, Μ άυρέκερ. Μα πιο πολύ κινήθηκαν τα βι­ βλία της Ίλζε Άιχινγκερ. Ο λόγος; Το Βραβείο των Ευρωπαλίων για τη Λο­ γοτεχνία απονεμήθηκε στην Ίλζε Ά ιχινγκερ. Εκ­ π ρόσωποι από τις 12 χώ ρες-μέλη της ΕΟΚ την επ έλεξα ν για το συνολικό της έρ γο με ψήφους 7 έναντι 2 του Τόμας Μ πέρνχαρτ, 1 του Πέτερ Χάν­ τκε, 1 του Έ ρνστ Γιαντλ και 1 της Ελφρίντε Γέλι­ νεκ.

Η Ί λζε Ά ιχινγκερ γεννή θη κε το 1921 στη Βιέννη. Ξεκίνησε σ που δές ιατρικής το 1945 στη Βιέννη μαζί με τα πρώτα λογοτεχνικά της κείμενα- στο διάστη­ μα 1939-1945 της είχε απα γορευθεί να σπουδάσει. Δ εν πήρε π οτέ το δίπλωμά της. Εργάστηκε στο Πα­ νεπιστήμιο τομ Ούλμ ως υπάλληλος και κατόπιν ως «αναγνώστρια» στον μεγάλο εκδοτικό οίκο της Φραγκφούρτης «Φίσερ». Το 1953 παντρεύτηκε τον ποιητή Γκύντερ Άιχ. Σήμερα ζει στη Φραγκφούρτη. Έ χει τιμηθεί με τα λογοτεχνικά βραβεία των π ό ­ λεω ν Βρέμης και Βιέννης, τα βραβεία Νέλλυ Ζαξ και Γκέορκ Τρακλ και το Μεγάλο Κρατικό Βραβείο της Αυστρίας για τη Λογοτεχνία. Έ χει ασχοληθεί με όλα τα είδη του λόγου. Δημοσίευσε τα διηγήματά της με τον τίτλο Η γλώ σσα μ ο υ κι εγώ (1978), το μυθιστόρημα Η μ εγ α λύ τερ η ελπ ίδα (1948), θεατρι­ κά έργα για ραδιόφωνο Επίσκεψη στο π ρεσβ υτέρ ιο (1961), Ώ κλαντ (1969) και ποιήματα Κακές λ έξ ε ις (1975), Δω ρεάν σ υμ β ουλή (1978). Ανήκει στην Gruppe '47 - λογοτεχνική κίνηση που ίδρυσαν μεταξύ άλλων οι Χάινριχ Μπελ και Γκύντερ Γκρας - με το βραβείο της οποίας και έχει τιμηθεί. Το έρ γο της έχει μεταφραστεί σ ε π ολλές γλώσσες. Ιδιαίτερη επιτυχία γνώ ρισαν το μυθιστόρημά της Η μ ε γ α λ ύ ­ τερη ελπ ίδα και το διήγημά της Ο δεσμώ της (1953). Το βραβείο της απονεμήθηκε στις 20 Οκτωβρίου στο Palais des Academies και συνο δευ ό τα ν από επι­ ταγή 500.000 βελγικών φράγκων (περίπου 1.700.000 δρχ·)· Το ραντεβού των Ευρωπαλίων ανανεώθηκε. Δ ό ­ θηκε για το 1989. Τιμώμενη χώρα θα είναι η - χάριν αντιθέσεω ς π ρ ος τις βρ ο χερ ές Βρυξέλλες! - Ιαπω­ νία: η χώρα του ανα τέλλοντος ηλίου.

ΓΙΩΡΓΟΣ ΚΕΝΤΡΩΤΗΣ

Κ ριτική

Σ τον Ελληνικό πνευματικό χώρο συχνά ακούγεται το ερώτημα αν υπάρχουν κριτικοί, κριτική και ποιά κριτήρια χρησιμοποιούνται. Το «Διαβάζω» πολλές φορές πλησίασε έμμεσα το πρόβλημα αφιερώ νοντας ειδικά τεύχη σε τομείς της κριτικής σκέψης. Σήμερα επιχειρούμε μ ια συστηματικότερη αναφορά στο θέμα, πα ραθέτοντας τα κυριότερα θεωρητικά ρεύματα που διαμορφώ νουν τη σύγχρο­ νη Κριτική. Γνωρίζουμε, βεβαίως, ότι είναι δύσκολο να καλυφ θεί ο χώρος, όπως επίσης γνω ρίζουμε και ότι κανένα θεωρητικό σύστημα δεν μ π ο ρ εί να διεκδικήσει απ ό­ λυτο κύρος, αν και πολλά φιλοδοξούν την υπαγω γή του έργου τέχνης αποκλει­ στικά στην οικεία τους μέθοδο. Ωστόσο, το έργο τέχνης, αν και επιδεκτικό πολλώ ν υπαγω γώ ν σε μεθόδους και ερμηνείες, δεν πα ύει να δια τηρεί την ανεξαρτησία, την αυτονομία και τη συχνά πολυεπίπεόη γλώσσα του. Με την παρατήρηση τούτη δεν αναιρούμε την τεράστια αξία της κριτικής σκέψης, αντίθετα, πιστεύουμε πω ς η πληθώ ρα θεωριών της λογοτεχνία ς συμ­ βάλλει στην πολύπλευρη προσέγγιση κειμένων και στη δημιουργία ποικίλω ν μ ε­ θόδων ανάλυσής τους. Κ α ι... δεν αγνοούμε την εύστοχη υπενθύμιση του Terry Eagleton όταν μετέφ ε­ ρε στη θεωρία της λογοτεχνία ς μ ια διαπίστωση του οικονομολόγου J. Μ. Key­ nes: « Ό σ ο ι αντιπαθούν τη θεωρία και ισχυρίζονται πως τα κατα φέρνουν καλύ­ τερα χωρίς αυτή, ακολουθούν και οι ίδιοι κάποια άλλη, παλαιότερη όμως, θεω­ ρία». Θα προτείναμε στους αναγνώστες μας συμπληρωματικά για την Κριτική, χωρίς βέβαια να εξαντλεί­ ται και μ’ αυτά το θέμα, να συμβουλευτούν τα εξής αφιερώματα: Οι επίγονοι του Φρόυντ (No 65), Σημειωτική (No 71), Ρολάν Μπαρτ (No 93), Ζακ Λακάν (No 123), Μισέλ Φουκώ (No 125), Γλωσ­ σολογία (No 14), Ουμπέρτο Έ κο (No 145), Κλωντ Λεβί Στρως (No 158), Ψυχανάλυση και Λογοτε­ χνία (No 163).

Το αφιέρωμα επιμελήθηκε ο Γιώργος Γαλάντης. Ευχαριστούμε την Αφροδίτη Παναγή για την πολύτιμη βοήθειά της στη σύνθεση του αφιερώματος και στην επιλογή των κειμένων.

12/αφιερωμα

Α.Μ. Παναγή

Κριτική ιστορική

επισκόπηση

Μια ολόκληρη σειρά ερωτημάτων, όπως λόγου χάρη τί είναι κριτική και ποιά είναι η λειτουργία της σε σχέση με αυτό που είναι τέχνη, προκύπτουν όταν κανείς αποφασίσει να γράψει πάνω στο θέμα της κριτικής. Ο κριτικός, ή ο λογοτεχνικός θεωρητικός πρέπει να χειριστούν θέματα σαν την πορεία της καλλιτεχνικής δημιουργίας, αυτό το ίδιο το καλλιτέχνημα, τους εξωτερικούς παράγοντες που επηρεάζουν ή εισέρχονται στο φτιάξιμο τέχνης και, τελικά, το ρόλο του καλλιτέχνη προτού να παρουσιάσει μιά τελειωμένη και ικανο­ ποιητική θεωρία. Μέσα στους αιώνες η κριτική ακολούθησε τη μιμητική, πραγματική, εκφραστική, ή αντικειμενική στάση/θεωρία*. την αρχαιότητα η μιμητική ήταν η στάση που κυριαρχούσε. Αυτή η θεωρία τονίζει τη μί­ μηση, το καθρέφτισμα ή τη λεπτομερειακή αντα­ νάκλαση της φύσης, του σύμπαντος ή του κόσμου των μορφών. Η θεωρία τούτη ξεπηδά από τους Διαλόγους του Πλάτωνα. Η τέχνη εκεί μιμείται μερικές μορφές που είναι ιδανικές και αιώνιες. Πρέπει να θυμόμαστε ότι ο επιτυχημένος καλλι­ τέχνης είναι εκείνος που υψώνεται πάνω από πε­ ριορισμούς χρόνου και τόπου. Ο καλλιτέχνης εί­ ναι επιτυχημένος μονάχα όταν καταφέρνει να οραματιστεί το σύμπαν των ιδανικών μορφών. Είναι και ο μόνος ποιητής - με την έννοια του δημιουργού - που γίνεται δεκτός στην Πολιτεία. Γιατί ο ποιητής που μεταδίδει τις, ιδανικές μορ­ φές στο έργο του μπορεί να διδάξει πολύτιμα μα­

Σ

θήματα στον άνθρωπο. Πιό πέρα, όμως, ο Πλά­ των αναφέρεται ακόμα και στον κακό ποιητή που μιμείται τον γύρω κόσμο, ο οποίος, σύμφωνα με τον Πλάτωνα, είναι αντίγραφο του Ιδανικού Κό­ σμου και επομένως δυό φορές έξω από την Πραγ­ ματικότητα. Αυτό το είδος τέχνης μπορεί μονάχα να παραπλανήσει το κοινό. Είναι αξιοσημείωτο να τονίσουμε εδώ ότι η τέχνη είναι στενά πλεγμέ­ νη με την ηθική αξία που κατέχει. Η διαδικασία με την οποία ο καλλιτέχνης αντι­ λαμβάνεται ουσιαστικές αλήθειες δεν είναι η μέ­ θοδος της διαλεκτικής, αλλά η έκσταση της έ­ μπνευσης. Είναι η μυστικιστική ανάμνηση από κάτι που ήταν γνωστό πριν τη γέννηση, μια υπερ­ φυσική αντίληψη που γεννήθηκε από ανάμικτη αγάπη της αλήθειας και ομορφιάς. Αυτή η πνευ­

αφιερωμα/13 ματική εμπειρία παράγει το αντικείμενο της Τέ­ χνης και η δοκιμασία της υπεροχής της έγκειται στη δύναμη να επηρεάσει το ακροατήριο με την ιδιότυπη ευχαρίστηση που παρέχει. Σύμφωνα με τον Αριστοτέλη, η τέχνη δεν παρι­ στάνει τα καθέκαστα της αίσθησης, αλλά παγκό­ σμιες αλήθειες που είναι η ενδόμυχη ερμηνεία του μυαλού. Απ’ αυτή την άποψη η τέχνη είναι ένας σοβαρός τρόπος, πολύ φιλοσοφικότερος κι ακόμα χρησιμότερος από την Ιστορία, που είναι απλά καταγραφή περιστατικών. Για τον Αριστο­ τέλη, η ποίηση δεν είναι μακριά από την αλήθεια, αλλά είναι κοντά στην αλήθεια, γιατί καταγράφει όχι αυτό που έγινε αλλά αυτό που θα γινόταν. Η αλήθεια της τέχνης είναι καλύτερη από την αλή­ θεια του γεγονότος. Γιατί ο καλλιτέχνης καταλα­ βαίνει τί συμβαίνει και πώς συμβαίνει και μπορεί να δημιουργήσει κανούρια συμβάντα που στο υφάδι τους το σχέδιο της ζωής είναι πιο καθαρό από οποιαδήποτε εμπειρία. Ο Αριστοτέλης πίστευε ότι τα συναισθήματα είναι επικίνδυνα, αλλά πρέπει να αντιμετωπι­ στούν, και η τέχνη μπορεί να τα γιατρέψει. Επο­ μένως η ψυχολογική αξία της τέχνης τονίζεται από τον Αριστοτέλη που πιστεύει ότι όπως το σώμα του ανθρώπου χρειάζεται να καθαριστεί, την ίδια ανάγκη έχει και η ψυχή του. Ο σκοπός της τέχνης είναι μια ιδιαίτερη μορφή ευχαρίστη­ σης. Είναι η ευχαρίστηση να νιώθει κανείς να δονούνται τα συναισθήματά του, όχι μονάχα από τα γεγονότα της ζωής αλλά και από την καλλιτε­ χνική τους αναπαράσταση. Ο Αριστοτέλης πίστευε ακόμα ότι οι ποιητές, σαν τους μουσικούς και χορευτές μιμούνται τη δράση. Έκανε μάλιστα τον διαχωρισμό ανάμεσα σε φυσική δραστηριότητα και την κίνηση του πνεύματος. Λέγοντας όμως «μίμηση» δεν εννοού­ σε επιπόλαιη αντιγραφή, αλλά την αναπαράστα­ ση των αμέτρητων μορφών που παίρνει η ζωή του ανθρώπινου πνεύματος όταν παρουσιάζεται στις τέχνες σαν μουσικός ήχος, λέξη ή χειρονομία. Από τότε οι συγγραφείς της αρχαιότητας εν­ διαφέρονταν για την τέχνη, όχι μόνο για τον τρό­ πο που λέγει κάτι αλλά και για τί λέγει. Οι κριτι­ κοί τόνιζαν το περιεχόμενο του έργου αντί για τη μορφή του. Στον εικοστόν αιώνα η ηθική προσέγ­ γιση πηγάζει από τους νέο-ανθρωπιστές που πι­ στεύουν ότι το πρωταρχικό ενδιαφέρον βρίσκε­ ται στη λογοτεχνία σαν κριτική της ζωής. Ενδιαφέρονται γιά το σκοπό της λογοτεχνίας, όπως αυ­ τός επιδρά στον άνθρωπο, γιά τη λογοτεχνία όπως παίρνει τη θέση της στην ανθρώπινη αγορά ιδεών και στάσεων. Βλέπουν τον άνθρωπο σαν ένα όν που είναι διαφορετικό από τα άλλα πλά­ σματα ως προς το λογικό του και γιατί κατέχει ηθικά μέτρα. Οι ηθικοί κριτικοί αντιμετώπισαν τη υλιστική τάση, που υποβάθμιζε τον άνθρωπο και αρνιόταν να του αναγνωρίσει ελεύθερη βού­

ληση και υπευθυνότητα. Από το άλλο μέρος, αντιδρούσαν στο Ρομαντισμό εξαιτίας της υπερβο­ λικής καλλιέργειας του εγώ και την τάση του προς την αχαλίνωτη έκφραση συναισθημάτων. Παρόλο που αυτό το κίνημα έσβησε στη δεκαετία 1930-40, ξαναγεννήθηκε τροποποιημένο στη Μαρξιστική κριτική, που πρωταρχικά βασίζεται στην ηθική αξία της λογοτεχνίας. Γενικά, οι τυποκρατικές (φορμαλιστικές) ή κοινωνικές προ­ σεγγίσεις τείνουν να διατηρήσουν την ηθική άπο­ ψη. κοινωνιολογική προσέγγιση αρχίζει με την πεποίθηση ότι η σχέση της τέχνης με την κοινωνία είναι ζωτικά σημαντική και ότι η διερεύνηση αυτών των σχέσεων μπορεί να οργανώ­ σει και να δώσει βάθος στην αισθητική ανταπό­ κρισή μας προς το έργο τέχνης. Η τέχνη δεν δημιουργείται σ’ ένα κενό, είναι το έργο όχι απλά ενός ατόμου, αλλά ενός συγγραφέα σε κάποιο σταθερό χρόνο και τόπο, που απαντά σε μια κοι­ νότητα της οποίας αποτελεί σημαντικό στέλεχος και σαφές τμήμα. Ο κοινωνιολογικός κριτικός ενδιαφέρεται να καταλάβει το κοινωνικό περι­ βάλλον και την έκταση της ανταπόκρισης του καλ­ λιτέχνη. Η τάση να συσχετίσουμε την τέχνη με κοινωνικές αξίες είναι φυσική, σχεδόν ενδογε­ νής, στο ρεαλιστικό κίνημα. Κοινωνιολογικοί κριτικοί τοποθετούν την τέχνη στην κοινωνία και προσπαθούν να δώσουν ορισμό στη συγγένεια μεταξύ τέχνης και κοινωνίας. Το καθήκον του συγγραφέα, σύμφωνα με τον F. R. Leavis, είναι να ταυτιστεί μέ την τάξη των εργαζομένων. Το καθήκον του κριτικού από τ’ άλλο μέρος, είναι να κάνει την εκτίμηση λογοτεχνικών έργων με κριτή­ ριο μέχρι ποιό βαθμό έχουν αυτά υπολογιστεί να προωθήσουν το κατάλληλο και προορισμένο αποτέλεσμα του ταξικού αγώνα. Τελικά, το κα­ θήκον, του λογοτεχνικού ιστορικού είναι να εξη­ γήσει τη λογοτεχνική ιστορία σαν ένα αντικατο­ πτρισμό μεταβαλλόμενων και υλικών πραγματι­ κοτήτων. Ο σκοπός της Μαρξιστικής κριτικής, σύμφωνα με τον Eagleton είναι να εξηγήσει με πληρότητα το λογοτεχνικό έργο ύστερα από λεπτομερειακή εξέταση της μορφής, ύφους και σημασίας. Η τέ­ χνη είναι για τον Μαρξισμό τμήμα της υπερδομής της κοινωνίας. Είναι μέρος της ιδεολογίας μιας κοινωνίας. Ο Georgy Plekhanov είπε ότι «η κοι­ νωνική νοοτροπία μιας εποχής ρυθμίζεται από τις κοινωνικές σχέσεις της. Κί αυτό είναι κύρια φανερό στην ιστορία της τέχνης και λογοτε­ χνίας»1. Τα λογοτεχνικά έργα δεν είναι ούτε προϊόντα έμπνευσης ούτε το προϊόν της ψυχολο­ γίας του καλλιτέχνη. Τα λογοτεχνικά έργα είναι μορφές αντίληψης διαφόρων τρόπων αντιμετώ­ πισης του κόσμου, και σαν τέτοια έχουν σχέση μ’ εκείνο το συνηθισμένο τρόπο αντιμετώπισης του

Η

14/αφιερωμα κόσμου που σε τελευταία ανάλυση είναι η κοινω­ νική νοοτροπία ή η ιδεολογία μιας εποχής. Κάθε τέχνη, λέγει ο Plekhanov, προκύπτει από κάποια ιδεολογική σύλληψη του κόσμου, και δεν υπάρχει έργο που να είναι κενό από ιδεολογικό περιεχόμενο. Ο Engels κάποτε παρατήρησε ότι η τέχνη έχει πιο περίπλοκη συγγένεια με την ιδεο­ λογία από τη συγγένεια που έχει ο νόμος με την πολιτική θεωρία.Ο Althusser υποστήριξε τη γνώ­ μη ότι η τέχνη δεν μπορεί να περιοριστεί σε ιδεο­ λογία, γιατί έχει μια' ιδιαίτερη συγγένεια μαζί της. Η ιδεολογία απλοποιεί τους φανταστικούς τρόπους με τους οποίους οι άνθρωποι παίρνουν την εμπειρία του πραγματικού κόσμου, πράγμα που φυσικά είναι το είδος εμπειρίας που μας δί­ νει και η λογοτεχνία, δηλαδή πώς αισθανόμαστε όταν ζούμε με ιδιαίτερες προϋποθέσεις, και όχι απλά να μας δοθεί η σημασιολογική ανάλυση αυ­ τών των καταστάσεων. Επιπλέον, η τέχνη δεν εί­ ναι μονάχα παθητική αντανάκλαση εμπειρίας, αλλά αντίθετα ενυπάρχει στην ιδεολογία. Ο Marx, όπως και ο Hegel, υποστήριξαν τη γνώμη ότι κάθε ορισμένο περιεχόμενο καθορίζει και τη μορφή που του ταιριάζει. Οριστικότητα μορφής, είπε ο Hegel, σημαίνει οιστικότητα πε­ ριεχομένου. Επομένως, η Μαρξιστική κριτική βλέπει μορφή και περιεχόμενο να σχετίζονται διαλεκτικά, και όμως στο τέλος επιβεβαιώνει την υπεροχή του περιεχομένου στον καθορισμό της μορφής. Αυτή είναι η συγγένεια που η Μαρξιστι­ κή κριτική ενδιαφέρεται να αναλύσει. Μια άλλη θεωρία είναι η «πραγματική» που αναγνωρίζει κάποιο σκοπό στην τέχνη και επι­ κράτησε στην Αγγλία στον 16ο και 18ο αιώνα. Στον 16ο αιώνα ο Philip Sidney στο έργο του «De­ fence of Poesy» υποστηρίζει ότι η ποίηση μιμείται μόνο με σκοπό το άμεσο αποτέλεσμα να προξενή­ σει ευχαρίστηση και δίνει ευχαρίστηση, όπως φαίνεται, μόνο με τον απώτερο σκοπό να διδά­ ξει. Ο καλός ποιητής, λοιπόν, είναι αυτός που μιμείται για να δώσει ευχαρίστηση και να διδά­ ξει. Η θεωρία του Sidney είναι μεθοδευμένη προς το ακροατήριο, είναι πραγματική θεωρία, αφού βλέπει 'το καλλιτέχνημα κύρια σαν μέσο για κά­ ποιο σκοπό, ένα όργανο γιά να δημιουργηθεί κά­ τι άλλο. Και τείνει να κρίνει την αξία του σύμφω­ να με την επιτυχία του να φτάσει εκείνο το σκο­ πό. Η κεντρική τάση του «πραγματικού» κριτι­ κού είν^αι να συλλάβει ένα ποίημα σαν κάτι που δημιουργείται γιά τον σκοπό να προκαλέσει ορι­ σμένες αναμενόμενες αντιδράσεις στους αναγνώ­ στες του. Ένα τρίτο είδος κριτικής θεωρίας παριστάνει την εκφραστική στάση που τονίζει το αυθόρμητο υπερχείλισμα της σκέψης και των συναισθημά­ των του ποιητή. Υπάρχει κάποια παράλληλη α­ ντιστοιχία από το έργο προς τον καλλιτέχνη. Βλέ­ πουμε την ποίηση σαν πορεία της φαντασίας που

μετατρέπει και συνθέτει τις νοηματικές εικόνες, σκέψεις και τα συναισθήματα του ποιητή. Αυτός ο τρόπος σκέψης, όπου ο ίδιος ο καλλιτέχνης γί­ νεται το κυριότερο στοιχείο, γεννά πρώτα το καλλιτεχνικό προϊόν και δεύτερα τα κριτήρια με τα οποία αυτό πρόκειται να κριθεί. Στον 19ο αιώνα ο J. S. Mill είπε πως η ποίηση είναι συναί­ σθημα, που εξομολογείται τα μυστικά του στον εαυτό του σε ώρες απομόνωσης. Το ακροατήριο του ποιητή περιορίζεται σε ένα μόνο πρόσωπο που είναι ο ίδιος ο ποιητής. Σχετικά μ’ αυτό, βρίσκουμε πως οι περισσότεροι από τους Ρομα­ ντικούς ποιητές τονίζουν την ιδέα ότι ποίηση είναι το αυθόρμητο ξεχείλισμα δυνατών συγκινήσεων που μερικές φορές ανακαλούνται με τη μνήμη σε ώρες ηρεμίας. Ο ποιητής είναι ο άνθρωπος που έχει μεγαλύτερη γνώση της ανθρώπινης φύσης και περισσότερη κατανόηση από όση συνήθως διαθέτουν οι κοινοί άνθρωποι. Είναι ένας άν­ θρωπος ευχαριστημένος με τα πάθη και τη θέλη­ σή του, κάποιος που χαίρεται περισσότερο από τους άλλους το πνεύμα της ζωής που έχει μέσα του και αγαλλιά να ανακαλύπτει παρόμοιες βου­ λήσεις και πάθη σ’ αυτά που συμβαίνουν στο Σύμπαν, αλλά και συνήθως παροτρύνεται να τα δημιουργήσει εκεί όπου δεν τα βρίσκει. Επομέ­ νως, η ποίηση είναι το πιό φιλοσοφημένο είδος συγγραφής. Το αντικείμενό της είναι η ισχύουσα και γενική, όχι η ατομική και τοπική αλήθεια, αυτή που δε στηρίζεται σε εξωτερική μαρτυρία αλλά μεταφέρεται ζωντανή στην καρδιά από το πάθος. ια τον Shelley είναι κανείς ποιητής όταν εκτι­ μά το αληθινό και το ωραίο, το καλό που υπάρχει στη σχέση που ζει πρώτα ανάμεσα στην ύπαρξη και αντίληψη, και ύστερα ανάμεσα στην αντίληψη και την έκφραση. Οι ποιητές είναι νομοθέτες και προφήτες, όχι μόνο γιατί βλέπουν το παρόν όπως είναι, κι ακόμα εκείνους τους νό­ μους που θα έπρεπε να κανονίζουν τα πράγματα αλλά ακόμα είναι ικανοί να βλέπουν το μέλλον στο παρόν., Η ποίηση συνοδεύεται από ευχαρί­ στηση και όποιος τη διαβάζει επηρεάζεται από τη σοφία και την αίγλη της. Η ψυχολογική προσέγγιση είναι η πιο παραμειημένη από τους κριτικούς και χαμηλότερη στην εκτίμησή τους. Έχει συνδεθεί με τις ψυχοαναλυτικές θεωρίες του Freud, που συνέβαλε στη μοντέρνα ψυχολογία τονίζοντας τις αιμομικτικές όψεις της ανθρώπινης ψυχής. Ο Freud μας έδωσε ενδείξεις ότι οι περισσότερες από τις πράξεις μας παρακινούνται από ψυχικές δυνάμεις πάνω στις οποίες έχουμε ελάχιστο έλεγχο. Ο Freud ξεκινά από την αφετηρία ότι οι περισσότερες από τις διανοητικές διαδικασίες του ατόμου είναι ασυ­ νείδητες. Η δεύτερη πρότασή του είναι ότι όλη η ανθρώπινη συμπεριφορά εξάλλου παρακινείται

Γ

αφιερωμα/15 από τη σεξουαλικότητα. Ο Freud καθορίζει την πρωταρχική ψυχική δύναμη ως λίμπιντο, ή σε­ ξουαλική ενέργεια, και τη διεξαγωγή όλων των ψυχικών διαδικασιών σε τρεις ψυχικές ζώνες: το «τούτο» (ID), το «εγώ» (EGO), και το «υπερεγώ» (SUPEREGO). Η πλευρά της ψυχαναλυτικής κριτικής που προκαλεί τις περισσότερες αμφι­ σβητήσεις είναι η τάση της να ερμηνεύει νοηματι­ κές εικόνες από την άποψη της σεξουαλικότητας. Η μυθολογική κριτική ασχολείται με τη συγγέ­ νεια της λογοτεχνικής τέχνης με κάποια πολύ βα­ θιά χορδή στην ανθρώπινη φύση. Ο μυθοκριτικός μελετά σε βάθος τα αρχετυπικά πρότυ­ πα που αναγλυφοποιεί ο συγγραφέας με τεντωμέ­ να δομικά καλώδια του αριστουργήματος του που πάλλονται με τρόπο που προκαλούν ευμενή απόηχο βαθιά στο είναι του αναγνώστη. Στενή σύνδεση υπάρχει ανάμεσα στη μυθική και ψυχο­ λογική κριτική, γιατί και οι δύο προσεγγίσεις ενδιαφέρονται για τα κίνητρα που υπάρχουν κάτω από την ανθρώπινη συμπεριφορά. Αλλά η ψυχο­ λογία τείνει να είναι πειραματική και διαγνωστι­ κή και, εξάλλου, συγγενεύει με τη βιολογική επι­ στήμη. Ενώ η μυθολογία είναι φιλοσσοφική, έχει οργανικές ομοιότητες με τη θρησκεία, πολιτιστι­ κή ιστορία και ανθρωπολογία. Η ψυχοανάλυση προσπαθεί να φέρει σε φως την ατομική προσω­ πικότητα, ενώ η μελέτη των μύθων ξεσκεπάζει το νού και το χαρακτήρα μιας φυλής. Ο Mark Schorer λέγει ότι «ο μύθος είναι βασικός, είναι η δρα­ ματική αναπαράσταση της βαθύτατης ενστικτώ­ δους ζωής μας, μιας πρωταρχικής συναίσθησης του ανθρώπου στο σύμπαν, ικανής γιά πολλές διαμορφώσεις, από τις οποίες όλες οι ειδικές γνώμες και στάσεις εξαρτώνται1. Ο μύθος δεν είναι ένας ασαφής, σκοτεινός, ή εξεζητημένος τρόπος έκφρασης της πραγματικό­ τητας, αλλά είναι ο μοναδικός τρόπος. Από τη φύση τους οι μύθοι είναι συλλογικοί και κοινοτι­ κοί. Ο μύθος είναι πανταχού παρών σε χρόνο και χώρο: είναι ένας δυναμικός παράγοντας παντού στη ανθρώπινη κοινωνία, ξεπερνά το χρόνο, ενώ­ νοντας το παρελθόν (παραδοσιακούς τρόπους δοξασιών) με το παρόν (τις σύγχρονες αξίες) και απλώνεται μέχρι το μέλλον (τις πνευματικές και πολιτιστικές επιδιώξεις). Ο μύθος, τελικά, γίνε­ ται η ουσιώδης υποδομή κάθε ανθρώπινης δρα­ στηριότητας. Αντίθετα με τον παραδοσιακό κριτικό, που κατά κύριο μέρος στηρίζεται στο ιστορικό και τη βιογραφία του συγγραφέα, ο μυθο-κριτικός ενδιαφέρεται περισσότερο για την προϊστορία και τις βιογραφίες των θεών. Αντίθετα με τον μορφολογικό κριτικό, που συγκεντρώνει την προσοχή του στο σχήμα και τη συμμετρία του ίδιου του έργου, ο μυθο-κριτικός ερευνά να βρει το μύχιο πνεύμα που δίνει στη μορφή του έργου τη ζωτι­ κότητά του και την ασίγαστη έλξη του.

Τελικά, υπάρχουν οι αντικειμενικές θεωρίες που βλέπουν το καλλιτέχνημα απομονωμένο από όλα τα ανωτέρω εξωτερικά σημεία αναφοράς. Ο κριτικός αναλύει ένα έργο σαν μιά αυτάρκη ενό­ τητα, η οποία αποτελείτάι από τα μέρη της στις εσωτερικές τους σχέσεις και απ’ εκεί ξεκινά γιά να το κρίνει με κριτήρια εντελώς ενδογενή προς τη δική του ύπαρξη. φορμαλιστική προσέγγιση βλέπει το λογο­ τέχνημα να υπάρχει με τον δικό του τρόπο, Η με τη δική του ζωή. Τονίζεται κύρια η τέχνη του ποιήματος. Είναι ενα είδος κριτικής ελεύθερης από επιδιώξεις εξωγενών ιστορικών, ηθικών, ψυχολογικών και κοινωνικών ερμηνειών και ελεύθερη ώστε συγκεντρώνεται στην αισθητική

16/αφιερωμα ιδιότητα του έργου. Ο Robert Penn Warren είπε ότι η ποίηση εξαρτάται από όλες τις συγγένειες, τη δομή που αποκαλούμέ ποίημα. Ο κριτικός τό­ τε εξετάζει αυτά τα στοιχεία στις διασυνδέσεις τους, προϋποθέτοντας ότι η σημασία συνίσταται από ζητήματα μορφής και ζητήματα περιεχομέ­ νου, που λειτουργούν όλα μαζί και όχι χωριστά. Σύμφωνα με τον Τ. S. Eliot τέχνη είναι η δη­ μιουργία κάτι καινούριου και πρωτότυπου. Δεν είναι έκ,φραση της κοινωνίας, του περιβάλλοντος και της Ιστορίας. Η τέχνη επηρεάζεται μόνο από την τέχνη. Ο κριτικός πρέπει να ενδιαφέρεται μό­ νο για το ποίημα και όχι για τη ζωή του συγγρα­ φέα ή την κοινωνία. Η φορμαλιστική προσέγγιση προσπαθεί να βρεί τη λύση στη δομή και την έννοια του λογοτε­ χνήματος. Αν και μερικά ζητήματα που πρέπει να ληφθούν υπόψη παρουσιάζουν κάποιο ενδια­ φέρον και μερικές φορές είναι αρκετά χρήσιμα, το κύριο θέμα της είναι απλώς: τί είναι το λογοτέ­ χνημα, τί είναι το σχήμα και η επίδρασή του και πώς συμβαίνουν αυτά. Η κατανόηση πως οι λέ­ ξεις ενός λογοτεχνήματος ταιριάζουν στο πρότυ­ πο μιας δήλωσης ή μιας προτροπής είναι η εμφά­ νιση της μορφής και δομής του οργανικού συνό­ λου. Η γλωσσολογικές, στρουκτουραλιστικές, αποδομητικές και μαρξιστικές προσεγγίσεις είναι αλληλοσχετιζόμενες στη σύνδεσή τους με το κείμε­ νο. Ο στρουκτουραλισμός στην πρώτη φάση του συνέλαβε ρητά την πρόκληση, κι από τη στιγμή εκείνη έθεσε γλωσσολογικά μοντέλα σε όλους τους τύπους πολιτιστικής ανάλυσης. Οι στρουκτουραλιατές αυτής της περιόδου εξέλαβαν τις δομές που διέκρινε ο κριτικός ωσάν στοιχεία στη σύνθεση των λογοτεχνικών κανόνων που κυβερ­ νούν το προς έρευνα κείμενο. Έτσι ο Jonathan Culler ισχυρίστηκε κάποτε πως «το πολιτιστικό νόημα κάθε επιμέρους πράξης ή αντικείμενο εί­ ναι προδιαγεγραμμένο από ένα ολόκληρο Σωσυριανό σύστημα συνθετικών κανόνων: κανόνων που δεν καθορίζουν τόσο τη συμπεριφορά όσο δημιουργούν την πιθανότητα ορισμένων τύπων συμπεριφοράς.» Μια σημειολογική προσέγγιση επιχειρεί να ερ­ μηνεύσει τις γενικές συνθήκες που χρειάζεται κά­ θε σύστημα σημείων και επιτρέπουν εξελικτικές διαδικασίες ανακοίνωσης στη βάση ενός δοσμέ­ νου σημασιολογικού συστήματος. Είναι εξαιρετι­ κά απίθανο να ιδρύσεις μιαν εξελικτική διαδικα­ σία ανακοίνωσης δίχως να υποθέσεις ένα σημασιολογικό σύστημα, ενώ, θεωρητικά μιλώντας, δεν είναι απίθανο να επινοήσεις ένα σημασιολογικό σύστημα δίχως να το χρησιμοποιήσεις με σκοπό την ανακοίνωση μιας τέτοιου είδους δρα­ στηριότητας, αν και, θα ήταν χάσιμο χρόνου και ενέργειας. Έτσι η καλλιτεχνική δραστηριότητα, ενεργεί ενάντια στους κοινωνικούς κώδικες και

τη συλλογική κατηγοριοποίηση, με σκοπό να πα­ ράγει μια πιο ξεκάθαρη κοινωνική συνειδητότητα του πολιτιστικού μας τρόπου ορισμού των πε­ ριεχομένων. Το «Μια θεωρία της Σημειωτικής» του Ουμπέρτο Έκο διακρίνει ανάμεσα σε δυο μεγάλες προοπτικές, στο εσωτερικό μιας γενικής και ενοποιημένης σημειωτικής: μια θεωρία κωδί­ κων (μια σημειωτική ή σημασιολογία) και τη θεωρία παραγωγής σημείων (μια σημειωτική της ανακοίνωσης). Η Σημειωτική δείχνει σ’εμάς πως υπάρχει νόημα στη μορφή των πολιτιστικών μο­ νάδων, μια μαρξιστική αντίληψη της ιδεολογίας αποκαλύπτει ευρύτερα πως οι πολιτιστικές μονά­ δες στο εσωτερικό των λογοτεχνικών κειμένων λειτουργούν αναγκαία σαν ιδεολογικές μονάδες. Όσον αφορά στην Αποδόμηση, θα πρέπει να ενημερωθεί κανείς για όλα τα προβλήματα που θέτει αυτή η προσέγγιση στην κριτική, και τα οποία μπορούν να διακριθούν έντονα στο έργο του Ντεριντά. Ο Ντεριντά πιστεύει, σωστά, πως οι περισσότεροι φιλόσοφοι, μέχρι στιγμής, έχουν προχωρήσει στην υπόθεση ότι δεν μπορούν να προσαρμόσουν τη γλώσσα στον κόσμο, ότι δεν μπορεί να υπάρξει μια ικανοποιητική συσχέτιση λέξης-αντικειμένου. Ο Ντεριντά θέλει να αρνηθεί και να παραγνωρίσει γυρίζοντας τα πάνω κάτω. Ο κριτικός ξεκινά με μια αξιόπιστη γλώσσα ή μια άμεση συσχέτιση λέξης και πράγματος (παρου­ σίας) ή τέλος με τη γνώση συνολικά. Δεν μπορεί να υπάρξει μια γενική θεωρία των πάντων. Η άποψη των Αποδομιστών για το λογοτεχνικό κείμενο σαν σύμφυτα αυτοαναιρούμενη που εί­ ναι, στην πραγματικότητα εξαρτάται από ένα παιγνίδι αυτού του είδους ανάμεσα στη δομή της κατάστασής μας και τη λογοτεχνική σύμβαση. Η αξίωση είναι πως ο αναγνώστης δεν αναμένει πα­ ρά μια διαφανή εκδοχή του προηγουμένου, και είναι μ’ αυτόν τον τρόπο κάτοχος της αλήθειας, όταν πείθεται από τον κριτικό πως το κείμενο εξαρτάται από τα μετέπειτα. Πιό αναλυτικά: Η αποδομητική παρόρμηση μπορεί να οριστεί σαν μια παρόρμηση που αρνείται να υποταχθεί σε κά­ ποια ιδρυτική αρχή, καθώς το ελεύθερο παιγνίδι του κειμένου σπάζει με τη συμβατική σοφία, θεσμοποιημένη στην καθημερινή χρήση της γλώσ­ σας. Η κριτική της Αναγνωστικής ανταπόκρισης δεν είναι μια ιδανικά συγκροτημένη κριτική θέ­ ση, αλλά ένας όρος που έχει να συνδεθεί με το έργο των κριτικών που χρησιμοποιούν τις λέξεις: αναγνώστης, αναγνωστική διαδικασία, και αντα­ πόκριση για να χαράξουν τα όρια μιάς περιοχής για έρευνα. Οι κριτικοί της Αναγνωστικής - α­ νταπόκρισης θα μπορούσαν να συζητήσουν το ζήτημα του ότι ένα ποίημα δεν μπορεί να κατα­ νοηθεί ξέχωρα από την κατορθωμένη μορφή του. Τα ψυχολογικά και άλλου είδους στοιχεία του είναι σημαντικά για κάθε ακριβή περιγραφή του

αφιερωμα/17 νοήματος του, από τη στιγμή που αυτό το νόημα δεν έχει ύπαρξη έξω από την πραγμάτωσή του στο μυαλό του αναγνώστη. Αυτό υποθέτει την αξία και τη μοναδικότητα του λογοτεχνικού έρ­ γου· υποθέτει πως το λογοτεχνικό νόημα περιέχεται στις λέξεις της σελίδας και υποθέτει πως η ειδική πορεία στην κριτική διαδικασία είναι απαραίτητη, αν ο σπουδαστής της λογοτεχνίας θέλει να συλλάβει όλο το μέγεθος αυτού που το έργο έχει να προσφέρει. Φεμινιστική κριτική έχει προσπαθήσει να επεκτείνει μεθόδους που παρήχθησαν από μαρξιστικά και φροϋδικά μοντέλα, σ’ αυτή την περίπτωση, με σκοπό την εγκαθίδρυση του όρου φύλο σαν μια νέα ή παραμελημένη λογοτεχνική κατηγορία στο έδαφος των σπουδών της. Αυτή η προσέγγιση παραπαίει ανάμεσα σ’ έναν παραμαρξιστικό υλισμό, μια μετα-φροϋδική μεταφυ­ σική του θηλυκού και μια σημειολογική κριτική της πολιτιστικής πατριαρχίας. Από τη φεμινιστι­ κή κριτική αναμένεται η παραγωγή μιας θεωρίας παρόμοιας με τα μοντέλα της, σε διανοητική συ­ γκρότηση ή ερμηνευτική δύναμη. Τελικά, υπάρχει μια κρίση που έχει αναδυθεί σαν αποτέλεσμα αποδόμησης. Υπάρχει όμως ένας αριθμός στρατηγικών που οι σύγχρονοι κρι­

Η

τικοί χρησιμοποιούν για να βγούν από αυτή την κρίση. Μιά ομάδα κριτικών έχει επιστρέφει στην ανθρωπιστική παράδοση, γιατί αυτή έχει θεωρη­ θεί σαν δρόμος που θα μπορούσε να θεραπεύσει τις επιπλοκές της αποδομητικής δραστηριότητας, ειδικά με τον τρόπο της αποκατάστασης του αν­ θρωπιστικού οράματος. Αυτή η μέθοδος οδηγεί πολλούς κριτικούς στην πίστη πως ένα κίνημα αντίστασης φτιάχνεται αργά-αργά. Προς το πα­ ρόν είναι μια δομική κριτική που κερδίζει έδα­ φος. Τέλος, μα όχι το τέλος, πολλοί κριτικοί δο­ κιμάζουν διάφορες «συγκροτητικές» θέσεις όπως οι Αλτουσεριανές, αυτές του Φουκώ, οι Φεμινι­ στικές, οι Ψυχαναλυτικές του Λακάν και ακόμη οι Φροϋδικές.*12 Σημειώσεις * Το άρθρο της Α.Μ. Παναγή γράφτηκε ειδικά για το αφιέ­ ρωμα του Διαβάζω.

1. Mark Schorer, William Blake; The Politics of Vision (New York: Holt, 1946), p. 89.

2. Jonathan Culler, Saussure (London: Fontana,1976), p. 66. Βλ. Διαβάζω τευχ. 71. Μ ετάφ ραση: Ε φ η Λ α μ π α δ α ρ ίδ ο υ Γ ιώ ρ γο ς Μ πλ άνα ς

ΤΟ ΚΟΣΜΗΜΑ ΚΑΘΕ ΕΑΑΗΝΙΚΗΣ __________ ΒΙΒΑΙΟΘΗΚΗΣ!__________ Ο κορυφαίος Έλληνας ιστορικός Απόστολος Βακαλόπουλος, ο άν­ θρωπος που μισό αιώνα τώρα ερευ­ νά και συνθέτει την ιστορία του Νέου Ελληνισμού παραδίδει στο αναγνωστικό κοινό σε δεύτερη συμπληρωμένη έκδοση την πιο ε­ μπεριστατωμένη και την πιο σύγ­ χρονη συνοπτική ιστορία της Νέας Ελλάδας (1204-1985). Έ να βιβλίο απαραίτητο για τον καθένα που θέλει να γνωρίσει την ιστορία του και να ανιχνεύσει την εθνική του ταυτότητα. Εκδόσεις ΒΑΝΙΑΣ Αρμενοπούλου 26 Θεσσαλονίκη 1987 τηλ. 219493

7 8/αφιέρωμα

Ε. Α. Λαμπαδαρίδου

Μύθος, αρχέτυπο και σύμβολο στη λογοτεχνική κριτική Προφητικοί συγγραφείς, ακατανόητοι για το κοινό της εποχής τους υπήρ­ ξαν πολλοί, αλλά η νέα «μυθο-κριτική» στη λογοτεχνία, στην οποία σημαντικό ρόλο παίζουν ο μύθος, το αρχέτυπο και το σύμβολο για την ερμηνεία ενός λογοτεχνήματος, είναι επίτευγμα του 20ού αιώνα. Δ εν είναι τυχαίο το γεγο­ νός ότι στις δεκαετίες 1950-60 και 1960-70 η δημοσίευση ή επαναδημοσίευση βιβλίων, που ερευνούν το μυθολογικό παρελθόν του ανθρώπου που ήταν η θρησκεία και η ποίησή του, γνώρισαν καταπληκτική έξαρση. τσι, ύστερα από τις εκλαϊκευμένες εκδόσεις του έργου του J. Frazer (1955)1 και C. Jung Ε (1964)2 ακολουθούν πολλές συλλογές μύθων απ’ όλο τον κόσμο. Στους μυθολόγους και ανθρωπο­ λόγους προσθέτονται θρησκειολόγοι, ψυχίατροι και ψυχολόγοι των δύο σχολών, του Φρόυντ και του Γιούνγκ. Στο 1957 παρουσιάζεται η αρχετυπική κριτική και θεωρία των μύθων του Nor­ throp Frye, η οποία φιλοδοξεί να αναγάγει τη λογοτεχνική κριτική σε κοινωνική επιστήμη. Τον ίδιο χρόνο οι κριτικοί W. Winsatt και C. Brooks αφιερώνουν ειδικό κεφάλαιο με τον τίτλο «Μύθος και αρχέτυπο» στην τετράτομη ιστορία τους της λογοτεχνικής κριτικής.4 Μαζί με την έκ­ δοση λεξικών των ιερών συμβόλων5 αρχίζει μια προσπάθεια να διευκρινιστεί τί είναι το λογοτε­ χνικό σύμβολο όταν προσπαθούν να δείξουν πως συμβολικά μέρη, όπως π.χ. η νοηματική εικόνα, η δράση και η δομή, αποτελούν το κέντρο γιγα-

ντιαίων λογοτεχνικών έργων ενώ η μορφή τους αναδείχνει το σκοπό τους.6 Παρόλο που η μυθι­ κή προσέγγιση τέτοιων έργων αποφεύγεται από τους πιο πολλούς κριτικούς σαν την κινούμενη άμμο στο βούρκο, είναι φανερό ότι στο δεύτερο μισό του αιώνα μας ο άνθρωπος σιγά-σιγά αντικρύζει το άτομο σαν τη μοναδική πραγματικότη­ τα, και ακολουθεί τον δρόμο που του υπέδειξε με το έργο του ο Γιούνγκ: Αλλά αν είναι να δούμε τα πράγματα (ότι το άτομο είναι η μοναδική πραγματικότητα) από τη σωστή τους σκοπιά, χρειάζεται να καταλάβουμε το παρελθόν του ανθρώπου όπως και το παρόν του. Γι’ αυτό η κατανόηση μύθων και συμβόλων έχει ουσιαστική σημασία/ Το κίνημα του αισθητικού συμβολισμού έσβη­ σε στη Γαλλία το 1893 αφού είχε επί 40 χρόνια επηρεάσει αποκλειστικά τη Γαλλική λογοτεχνία και μερικά την Αγγλική στους Ου. Μπ. Γέητς,

αφιερω μα/19 Τζ. Τζόυς, Έζρα Πάουντ και Τ. Σ. Έλιοτ. Σαν αντίδραση στην ιμπρεσσιονιστική περιγραφική τέχνη της εξωτερικής μορφής του κόσμου των Νατουράλιστών και Παρνασσιακών, το αίσθημα στην περιοχή της τέχνης γίνεται με τους κορυ­ φαίους συμβολιστές Βερλαίν, Ρεμπώ και Μαλαρμέ βαθύτατη συγκίνηση, που ξεκινά από την ■ψυχή του καλλιτέχνη και πλημμυρίζει τον εξωτε­ ρικό με τον δικό του εσωτερικό συναισθηματικό κόσμο προσδίδοντας σ’ όλα τα όντα τον τόνο και τις αποχρώσεις της ψυχής του. Για να υπηρετή­ σει την τέχνη του, ο συμβολιστής αντλούσε από την κοινή παρακαταθήκη του ποιητικού συμβο­ λισμού του πρωτόγονου ανθρώπου. Ο συμβολι­ σμός αυτός είχε επιζήσει 'στους μύθους και θρύ­ λους και έδειχνε την έκφραση του πρωτόγονου συναισθήματος με εικόνες και σύμβολα. Ήταν λοιπόν φυσική συνέπεια του Συμβολισμού στη λογοτεχνία να γεννηθεί ένα ολοένα μεγαλύτερο ενδιαφέρον για τον συμβολισμό του πρωτόγονου ανθρώπου. Το τρανότερο πνευματικό επίτευγμα σ’ αυτή την κατεύθυνση υπήρξε το δωδεκάτομο μνημειώδες έργο του J. Frazer, The golden bough. Ένας άλλος επιστήμονας που συνέβαλε απο­ τελεσματικά στη γνωριμία του ανθρώπου με το παρελθόν του είναι ο συγκριτικός πολιτιστικός ανθρωπολόγος, Joseph Campbell.8 Πέρα για πέ­ ρα Γιουγκιανός, ο Campbell ερμηνεύει με εξαι­ ρετική ευαισθησία παραδοσιακούς μύθους σαν τον αιώνιο χορό της θηλυκής και αρσενικής αρ­ χής - ή κατά τον Γιουνγκ «το παιγνίδι των αντι­ θέτων» - της ζωής στο σύμπαν και στον άνθρω­ πο, που ενσαρκώνει η εικόνα της Μεγάλης Μη­ τέρας και του γιού - εραστή της. Ανάμεσα στις πολλαπλές ερμηνείες της εικόνας βασική είναι ότι η θηλυκή αρχή είναι η παγκόσμια μήτρα της ύλης - η Μεγάλη Μητέρα - το σώμα στον άνθρω­ πο, ή η φαντασία στην ανθρώπινη ψυχή που γεν­ νά την ενυπάρχουσα ενέργεια - τον γιό-εραστή της - ή το πνεύμα στον άνθρωπο και τη διάνοια της ψυχής του. Μετά τη μικρή ζήση αυτού του Puer Aeternus ο νεκρός γιός ξαναγυρνά στη γήι­ νη μήτρα της μητέρας, και μετά την ένωσή τους η αρσενική αρχή ξαναβγαίνει στον κόσμο του φω­ τός για μια ακόμα σύντομη μορφή ζωής.

Campbell επεξηγεί ακόμα πώς στην καλλι­ τεχνική δημιουργία ξεπηδούν από τη μήτρα της φαντασίας μυθικά μοτίβα, σύμβολα και θέ­ ματα με τη μορφή της λέξης που επαναλαμβάνε­ ται (Verbal Constellation) σ’ ολόκληρο το λογο­ τεχνικό έργο, για να δείξει ένα ακάλυπτο κομμά­ τι τού καμβά του καλλιτεχνήματος που μαρτυρά το υπόστρωμά του. Ο ίδιος παρομοιάζει τα αρ­ χέτυπα πίσω από την επαναλαμβανόμενη λέξη τις νοηματικές εικόνες που έχουν κατακάτσει στα βάθη της συλλογικής μνήμης του παρελθό­

Ο

ντος που κάθε άνθρωπος κουβαλά στην ψυχή του - με το Leitmotif, που επαναλαμβάνεται σε μια μουσική σύνθεση για να θυμίσει την ενότητά της. Κι ακόμα, σαν το ρητορικό σχήμα τον Leit­ motif, δηλαδή τη λέξη που έρχεται ξανά και ξα­ νά στο προφητικό λογοτεχνικό κείμενο σαν το στερεοτυπικό επίθετο στον Όμηρο, για να κε­ ντρίσει την προσοχή του αναγνώστη και να τον πείσει για κάτι.10 Ο προφητικός τρόπος συγγραφής, όπως ονο­ μάζεται από την Marie-Louise de Franz11 ή «ένα μεγάλο λογοτεχνικό έργο», όπως ισχυρίζεται ο Γιουνγκ, «είναι όμοιο με όνειρο». Θα έλεγα ακόμα ότι μοιάζει με τον χρησμό στις αρχαίες Ελληνικές τραγωδίες που ποτέ δεν περιέχει εξή­ γηση και είναι γεμάτος πολλαπλές ερμηνείες, για να ξεσκεπάσει και συνάμα να κρύψει τις ακατα­ νόητες από τον άνθρωπο δυνάμεις που ισχύουν στον κόσμο. Η παρομοίωση του ονείρου με το ποίημα (δηλ. την καλλιτεχνική δημιουργία) έχει σκοπό να τονίσει πως ο αναγνώστης και ο κριτι­ κός καλούνται να δώσουν τη δική τους ερμηνεία των εικόνων που προσφέρονται από το καλλιτέ­ χνημα. Η ονειρική, ακαθόριστη ιδιότητα τόσο του ονείρου όσο και του ποιήματος είναι χαρα­ κτηριστική των άλογων, σκοτεινών δυνάμεων του ασυνείδητου, που μπορούν να κατανοηθούν μονάχα όταν το φως του λογικού εισχωρήσει στο σκοτάδι του. Όταν ο μεγάλος καλλιτέχνης συγ­ γράφει το μυθιστορηματικό προσκήνιό του έτσι ώστε μυθολογικά θέματα να αντηχούν κάθε τόσο και να εμφανίζονται, να ξανα-αντηχούν και να ξανα-εμφανίζονται, προσπαθεί να τονίσει πως στη ζωή μας σήμερα υπάρχουν και λειτουργούν ακόμα, έστω κι αν δεν αναγνωρίζονται αμέσως, τα αρχέτυπα της μυθικής αποκάλυψης.13 Καλλιτέχνες που γράφουν με τον «προφητικό τρόπο» είναι εκείνοι που προτιμούν να μη ξε­ χνούν πως η αρχή της ανθρώπινης ύπαρξης δεν ξεκίνησε από τον ήχο του λόγου, αλλά από τη σιωπή της πρωταρχικής θάλασσας που η γεύση της ακόμα τρέχει στο αίμα μας. Ο δημιουργικός καλλιτέχνης που στην αναζήτησή του άγγιξε τον θαλάσσιο βυθό του συλλογικού ασυνείδητού του δεν μπορεί να «εξηγήσει» έννοιες, αξίες και σχέ­ σεις που ίσχυαν στην εποχή του νόμου της επι­ βίωσης του ισχυροτέρου, ο οποίος λειτούργησε επί πολλές εκατοντάδες εκατομμυρίων αιώνων προτού εξελιχθεί το λογικό του Homo Sapiens. Επομένως, χρησιμοποιεί εικόνες και σύμβολα, γιατί αυτά δημιουργήθηκαν πολύ πιο πριν από τις λέξεις στους λογικούς τομείς της διάνοιας. Τα μυθολογικά σύμβολα αγγίζουν και ζωντανεύ­ ουν κέντρα ζωής που βρίσκονται πέρα από λεξι­ λόγια του λογικού. «Το λογικό και οι τρόποι ε­ μπειρίας και σκέψης στον κόσμο του φωτός ήρ­ θαν αργά, πολύ αργά στην εξέλιξη της βιολογι­ κής προϊστορίας του είδους μας»,14 προσθέτει ο

ζυ/αφιερωμα Campbell. Στα πρώτα βήματά της η «μυθική» κριτική στράφηκε στη φιλοσοφία της γλώσσας που διέ­ σωσε τους μύθους, αλλά και στη θεωρία του Καντ. Αφού ο ανθρώπινος νους δεν είναι απλός καθρέφτης που αντανακλά την αντίληψη του αν­ θρώπου από τον κόσμο, αλλά μάλλον δρώσα δύ­ ναμη που επηρεάζει την αντίληψή μας από την πραγματικότητα, τότε οι συμβολισμοί του πρω­ τόγονου ανθρώπου δεν είναι παιδιαριώδεις ή παράλογοι, αλλά έχουν ενδιαφέρον και συντεί­ νουν στην ανακάλυψη της αλήθειας. Ο Ναπολι­ τάνος λόγιος Gianbattista Vico στη Scienza Nuoνα είχε αναπτύξει τη θεωρία ότι ο μύθος είναι ένα είδος ποιητικής γλώσσας, της μόνης δυνατής γλώσσας στη μυθική εποχή που είχε δική της δο­ μή και λογική. Αντίθετα με τον Vico που δεν ξε­ χώριζε τη γλώσσα από την ποίηση, ο σύγχρονος κριτικός Richard Chase επιμένει ότι ο μύθος εί­ ναι μόνο ποίηση. Ο Herder, πάλι, πίστευε ότι η γλώσσα προέρχεται από τη μυθική διαδικασία και ο ειδικός χαρακτήρας της ποίησης συντηρεί τη δυναμική ιδιότητα του μύθου. το έργο του Language and Myth (1946) ο σύγχρονος φιλόσοφος Ernst Cassirer ισχυρί­ ζεται ότι «το σύμβολο δεν είναι απλά όψη πραγματικότητας, αλλά η ίδια η πραγματικότη­ τα». Υποθέτει πως για τον πρωτόγονο άνθρωπο το σύμβολο δεν είναι «σημείο επαφής» υποκειμέ­ νου και αντικειμένου, γιατί ο πρωτόγονος δεν γνώριζε τέτοιο δυϊσμό. Η «εικόνα» ή το όνομα ήταν το αντικείμενο ή το πράγμα. Η ανθρώπινη εμπειρία δεν μπορεί να αποθηκευτεί και να στα­ θεροποιηθεί όταν δεν έχει όνομα.15 Καθώς η λο­ γική αναπτυσσόταν λέγει ο Cassirer, και η ομιλία γινόταν συζήτηση, η γλώσσα έχανε τη συναισθη­ ματική της φόρτιση και τελικά κατέληξε να πα­ ρουσιάζει την εικόνα του σκελετού χωρίς τη σάρκα. Και μονάχα στον τομέα της «καλλιτεχνι­ κής έκφρασης» η γλώσσα «ξαναπαίρνει την ολό­ τητα της ζωής», γιατί εδώ η αρχική δημιουργική δύναμη της γλώσσας όχι μόνο διατηρείται αλλά και ανανεώνεται. Τέλος, ο φιλόσοφος διαφορο­ ποιεί τη γλώσσα του μύθου, θρησκείας και τέ­ χνης από την επιστημονική γλώσσα. Ο Wilbur Orban στο Language and Reality απορρίπτει προσεκτικά οποιαδήποτε επαγωγή ότι η τέχνη και η θρησκεία χρησιμοποιούν πιο «πρωτόγονη» γλώσσα από τη γλώσσα της φιλο­ σοφίας και επιστήμης. Η προσπάθειά του όμως να «ερμηνέψει, καλλιτεχνικά σύμβολα δεν γίνε­ ται δεκτή από την φιλόσοφο Susanne Κ. Langer σαν μη ικανοποιητική και ασυμβίβαστη με τη γε­ νική στάση του. Στο έργο της Feeling and Form, η Langer θεωρεί το μύθο σαν την «πρωτόγονη φάση της μεταφυσικής σκέψης, την πρώτη εν­ σάρκωση “γενικών ιδεών”». Η Langer ισχυρίζε­

Σ

ται ότι η εποχή μας είναι το τέλος μιας φιλοσο­ φικής εποχής γιατί «στέρεψαν οι πηγές της φιλο­ σοφικής σκέψης». Γι’ αυτό στο άγονο τοπίο μας η αρχή συμβολικής μεταμόρφωσης αποτελεί μια νέα φλέβα γονιμότητας, μια γενεσιουργό δύναμη που μας παρέχει νέα κίνητρα και προβλήματα μαζί. Και πάλι μπορεί να ’ρθει μια μέρα, όταν αυτές οι ιδέες «θα έχουν εξαντληθεί από τη χρή­ ση και τότε ένα νέο όραμα, μια νέα μυθολογία μπορεί να προκύψει». Αν και ο Cassirer και η Langer ενδιαφέρονται για τη σχέση ποίησης και μύθου, κι ακόμα στηρίζονται στο μύθο για να εξηγήσουν τη θεωρία της συμβολικής μορφής, διαφοροποιούν με σχολαστικότητα το μύθο από την ποίηση. «Θρύλος, μύθος και παραμύθι δεν είναι αυτά καθεαυτά λογοτεχνία, ούτε καν τέ­ χνη, μονάχα φανταστικές ιστορίες. Κι όμως είναι τα φυσικά υλικά της τέχνης», λέγει η Langer.17 Εδώ τελειώνει η επισκόπηση των αρχών της μυθο-κριτικής σε σχέση με τη φιλοσοφία και τη γλώσσα. Οι μεταγενέστεροι μυθο-κριτικοί φαί­ νεται πως έχουν κάτι περισσότερο να πουν τώρα πια με την ψυχολογία. Οι Winsatt/Brooks όμως δε φαίνονται να συμμερίζονται τον ενθουσια­ σμό, τουλάχιστον των πρώτων, όταν λέγουν: «Πολλοί από τους κριτικούς του καιρού μας με τηςπολύ θάρρος και λιγότερη σχολαστικότητα πιά­ στηκαν από τη σύνδεση του μύθου με τη λογοτε­ χνία σαν να βρήκαν ένα νέο κλειδί για την κριτι­ κή».18 Μετά τα εντυπωσιακά συμπεράσματα της

ψυχολογίας, ο μύθος υποδηλώνει για μερικούς ένα νέο τρόπο μελέτης των νόμων της φα­ ντασίας. Οι κριτικοί που ελπίζουν να βρούν το κλειδί της καλλιτεχνικής δημιουργίας στο μύθο υπολογίζουν πολύ στα πολλά κοινά χαρακτηρι­ στικά που υπάρχουν ανάμεσα στην ποίηση και το όνειρο. Α υ τό' που ονομάζεται απο τον

αψιερωμα/21 Φρόυντ «ονειρική επεξεργασία» δείχνει εντυπω­ σιακές ομοιότητες με την «ποιητική επεξεργα­ σία». Για τον Northrop Frye οι ανακαλύψεις της ψυ­ χολογίας σημαίνουν τη δυνατότητα να μεταβλη­ θεί για πρώτη φορά η λογοτεχνική κριτική σε πραγματική επιστήμη. Καμιά αληθινή επιστήμη, ισχυρίζεται, δεν μπορεί να επαφίεται μονάχα στη δομική ανάλυση του αντικειμένου της. Ο ποιητής είναι μονάχα η ικανή αιτία του ποιήμα­ τος. Πέραν τούτου αυτό είναι αυτόνομο, αφού έχει μορφή και επίσημη αιτία. Η αιτία πρέπει να αναζητηθεί και ο Frye τη βρίσκει στο αρχέτυπο. Το σύνολο της λογοτεχνικής ιστορίας κινείται από το πρωτόγονο στο πολιτισμένο για τον Frye, ο οποίος οραματίζεται τη λογοτεχνία απλά σαν ομάδα από φόρμουλες τις οποίες μπορούμε να μελετήσουμε σε μιά πρωτόγονη κουλτούρα. Ο Frye, όμως, κατηγορείται ότι από τούτη την προοπτική η αναζήτηση αρχέτυπων γίνεται ένα είδος «λογοτεχνικής ανθρωπολογίας, που ασχολείται με πηγές πληροφοριών για προλογοτεχνικές κατηγορίες, όπως το τελετουργικό, ο μύθος και η λαϊκή ιστορία». Κι έτσι ο Frye τα­ ξινομεί διάφορες λογοτεχνικές ομάδες από τα στοιχεία των τεσσάρων εποχών του έτους και την ανθρώπινη δημιουργία σε πέντε επίπεδα, από το βαθύτερο, το επίπεδο των ορυκτών, στα επίπεδα των φυτών, των ζώων, των ανθρώπων και των θεών. Στην αναλογία του Frye λέγουν ειρωνικά οι Winsatt/Brooks, το ποίημα είναι το νεο-γέννητο, ο ποιητής η μητέρα, και ο κριτικός η μαμμή και νοσοκόμα. Ο ρόλος του κριτικού σ’ αυτή τη γέννα είναι να κόψει τον ομφάλιο λώρο, να πληροφορήσει τη μητέρα ότι το μωρό είναι αγόρι ή κορίτσι, να το πλύνει για να το παρου­ σιάσει στον κόσμο, να του δώσει την ανθρωπολογική ταξινόμησή του και να πάρει τις διαστά­ σεις του για να τις γράψει στην κάρτα που θα πάρει η μητέρα φεύγοντας από το νοσοκομείο. Εκείνο που ξεχνά να μας πεί ο Frye είναι πώς καταλαβαίνει ο κριτικός αν το ποίημα πέθανε στη γέννα και είναι αδρανές, ή ζωντανό. Απλά αναφέρεται στην ερώτηση με την επιφύλαξη «αν το ποίημα είναι ζωντανό». 9 τη σύντομη επισκόπηση της μυθο-κριτικής διαπιστώνουμε τις διάφορες αντιμετωπίσεις του έργου του δημιουργικού καλλιτέχνη από τον κριτικό. Ο Frye μας ζητά να δώσουμε στο ποίη­ μα σχεδόν «δική του ζωή». Ο Leslie Fiedler δέχε­ ται το ποίημα όχι σαν αντικείμενο γνώσης, αλλά σαν κάποιο σπουδαίο γεγονός στη ζωή του ποιη­ τή. Ο Richard Chase στο βιβλίο του The Quest For Myth ενδιαφέρεται για τη θεραπευτική επί­ δραση του ποιήματος στο κοινό. Αλλά η λογοτε­ χνική χρήση της μελέτης των μύθων μπορεί να συγκεντρωθεί γερά πάνω στην ίδια ποιητική δο­

Σ

μή, όπως φαίνεται από το Archetypal Patterns of Poetry (1934) της Maude Bodkin. Στο βιβλίο της τα αρχετυπικά πρότυπα είναι οι πρωταρχικές νοηματικές εικόνες που βρίσκονται στην ποίηση του παρελθόντος και του παρόντος. Είναι οι ει­ κόνες της μυστηριώδους σπηλιάς, της πηγής, του οδοιπόρου που περιπλανιέται κυνηγημένος από ενοχές, του θαμμένου σιταριού μέσα στο χώμα.

Η αντίληψη της Bodkin για τα αρχέτυπα υποδη­ λώνει ότι τέτοιες εικόνες παγκόσμιας σπουδαιότητας- εικόνες ριζωμένες βαθιά μέσα στην ψυ­ χή- πρέπει να έδωσαν μεγάλο μέρος της σημα­ σίας τους στον ποιητή και τον αναγνώστη του παρελθόντος.20 Περισσότερο στον Γιουνγκ παρά σε οποιοδήποτε άλλο άτομο χρωστά πολλά η σύγχρονη μυθο-κριτική. Είναι λοιπόν ενδιαφέρουσες οι από­ ψεις του για τη σχέση της μελέτης του μύθου με τη λογοτεχνική κριτική. Η σοβαρότητα με την οποία κρίνει τη λειτουργία του μύθου στην ψυχι­ κή ζωή μας φαίνεται στην επιμονή του να δια­ κρίνουμε πολύ προσεκτικά ανάμεσα σε μύθους και ανάμεσα σε όνειρα. Αυτό σημαίνει πως μερι­ κοί μύθοι και όνειρα έχουν περισσότερη σημασία και σκοπό από άλλους και άλλα. Αυτό πάλι υπονοεί πως θα πρέπει να χρησιμοποιήσουμε κάποια γνωστική κρίση στην ερμηνεία τους. Τό­ σο το όνειρο, όσο και το ποίημα παίρνει μορφή από το ασυνείδητο, αλλά το ποίημα, ακόμα κι όταν αντλείται από τα κατάβαθα του ανθρώπι­ νου όντος «φαίνεται να γίνεται με πρόθεση και να παίρνει μορφή συνειδητά». Ακόμα ο Γιουνγκ διευκρινίζει ότι η λειτουργία του «τελικού» (αυ­ τού που έχει κάποιο σκοπό) μύθου και ονείροι δεν προσφέρει κάθαρση, αλλά γνώση. Ειδικά τα όνειρά μας δίνουν γνώση του εαυτού μας. Ο

22/αφιερωμα Γιουνγκ προσέχει να κάνει τη διάκριση μεταξύ ποιητή και ποιήματος. Ο ψυχολόγος πρέπει να ινδιαφέρεται μόνο για το ποίημα κι όχι για τον οοιητή. Σ’ αυτό το σημείο είναι τελείως αντίθε­ ος από τον Φρόυντ, ο οποίος αναλύει «ψυχια­ τρικά» ποιητή και ποίημα. Σε πολλές περιπτώ­ σεις η αντίληψη του Γιουνγκ για το ποίημα είναι παράλληλη με τη θεωρία των συμβολιστών, γιατί το ποίημα είναι οργανικό και γεμάτο με σιωπηρή σημασία. Η ψυχική ενέργεια, λέγει, προκύπτει πάντα από «το παιγνίδι των αντιθέτων» και έχει σαν αποτέλεσμα μαγαλύτερη επίγνωση για τον άνθρωπο.21 Σημαντική είναι η διάκριση του Γιουνγκ ανά­ μεσα στη θέση του ψυχολόγου και κριτικού ως προς το ποίημα. Ξεχωρίζει αυτό που ονομάζει «ψυχολογική λογοτεχνία» και εννοεί τα λογοτε­ χνήματα που παίρνουν το υλικό τους από το χώ­ ρο ,της συνειδητής εμπειρίας, αυτής που βρίσκε­ ται στο προσκήνιο της ζωής. Εδώ ο αναγνώστης δεν έχει πρόβλημα, ούτε χρειάζεται βοήθεια. Αντίθετα, όταν ερχόμαστε αντιμέτωποι με το άλ­ λο είδος δημιουργίας, αυτό που ονομάζει «προ­ φητικό», τότε μπερδευόμαστε σε όνειρα, νυχτε­ ρινούς φόβους, σκοτεινές γωνιές του μυαλού. Παράλληλα με τη δουλειά του κριτικού που θα πασχίσει να αξιολογήσει και να ερμηνέψει το ποίημα μπορεί και ο ψυχολόγος να βοηθήσει στην κατανόησή του, δείχνοντας το είδος εμπει­ ρίας με το οποίο ασχολείται ένας Dante ή ένας Melville. Αυτό που δεν μπορεί να κάνει ο κριτι­ κός είναι δουλειά του ψυχολόγου, που μπορεί να μας βοηθήσει να δούμε ότι ο σκοτεινός κόσμος της νύχτας δεν είναι εντελώς ξένος σε μας, αλλά κατά κάποιο τρόπο είναι ο κόσμος όλων των αν­ θρώπων. Μένοντας διακριτικά έξω από τα χω­ ράφια του κριτικού, ο Γιουνγκ εξηγεί ότι η δου­ λειά του ψυχολόγου δεν είναι ερμηνεία του ποιήματος αλλά της ψυχής μας.22 ελικά φαίνεται να υπάρχει συμφωνία μεταξύ των λογοτεχνικών κριτικών ότι ο Γιουνγκ και οι πολιτιστικοί ανθρωπολόγοι έχουν προ­ σφέρει θετικές και ειδικές κατευθύνσεις στη με­ λέτη της ποίησης. Στο ερώτημα όμως που ανα­ φέρθηκε αν ο μυθο-κριτικός κατέχει κάποιο ειδι­ κό κλειδί για τη λογοτεχνική ερμηνεία, η απά­ ντηση είναι εμφατικά αρνητική. Ο λογοτεχνικός κριτικός οπωσδήποτε ωφελείται μαθαίνοντας για τα ανθρώπινα όντα, τη συμπεριφορά τους και τη λειτουργία του μυαλού τους. Μπορεί ακό­ μα να πάρει αξιόλογη γνώση των γλωσσών με τις οποίες οι άνθρωποι εκφράζονται μαθαίνοντας όλα εκείνα τα σύμβολα και αρχέτυπα που μπο­ ρούν να θεωρηθούν σαν νέα καλλιτεχνικά υλικά που εμπλουτίζουν τα παλιά καλλιτεχνικά υλικά. Μελετώντας τις συμβολικές τούτες γλώσσες ο λο­ γοτεχνικός κριτικός θα μάθει πόσο ένας άνθρω­

Τ

πος ποικίλλει από έναν άλλον άνθρωπο, αλλά και πόσο στην ουσία είναι ίδιος. Στον τομέα τούτο της γνώσης ο Jung μας πρόσφερε ενθαρ­ ρυντικές και συναρπαστικές παρατηρήσεις. Πρόσθεσε στη γνώση μας τις διαδικασίες της συμβολογίας των ανθρώπων και τα μεγάλα, πανάρχαια σύμβολα - τα αρχέτυπα - με τα οποία ο άνθρωπος τείνει να εκφραστεί. Η γνώση αυτή αποτελεί μια διεύρυνση των δυνατών πηγών του ποιητή, αναγνώστη και κριτικού αλλά δεν είναι νέα μέθοδος οργάνωσης και ερμηνείας. Απλά ψυχολογία και λογοτεχνική κριτική μπορεί να συνεργαστούν σε ορισμένες περιπτώσεις γιατί και οι δυο αναφέρονται στα προϊόντα της ίδιας μήτρας: της ψυχής. Κι αυτή είναι ενιαία σ’ όλους τους ανθρώπους. Μετά τους Frazer και Γιουνγκ στον τομέα της γνωριμίας του ανθρώπου με τον εαυτό του μέσα από τους μύθους, ο Campbell μας έδωσε συντα­ ρακτικές εικόνες της ανθρώπινης ψυχής στο πα­ ρελθόν και στο παρόν. Ισχυρίζεται ότι η λει­ τουργία κάθε μυθολογίας είναι τετραπλή: «Πρώ­ τη λειτουργία της είναι να συμφιλιώσει την αφυπνιζόμενη ανθρώπινη επίγνωση στο Mysterium Tremendum et Fascinans του σύμπαντος».23 Δεύ­ τερη, να δώσει κάποια συνολική ερμηνευτική ει­ κόνα του. Τρίτη λειτουργία της μυθολογίας είναι η επιβολή κάποιας ηθικής τάξης. Τέτοια είναι η σχηματοποίηση του ατόμου στο καλούπι της γεωγραφικά και ιστορικά κοινωνικής ομάδας του. Αυτό γίνεται όταν το άτομο της κοινωνικής ομάδας εισέρχεται στο ευρύτερο, ανθεκτικότερο, πολιτιστικό σώμα του οποίου πρέπει να γίνει μέ­ λος. Το μυαλό και τα συναισθήματα του πολιτι­ στικού σώματος αποτυπώνονται στο άτομο μαζί με τη σχετική μυθολογία που του μεταβιβάζεται. Το μάθημα αυτό το παίρνει το άτομο όχι από τη φύση αλλά από την κοινωνία. Στην κοινωνία της Χριστιανικής Ευρώπης από τον 12ο κιόλας αιώνα ενισχύθηκαν δοξασίες που έπαψαν να είναι παραδεκτές από όλους. Το αποτέλεσμα που προέκυψε ήταν ο διαχωρισμός της δεδηλωμένης ύπαρξης από την πραγματική ύπαρξη και το ηθικό αποτέλεσμα ήταν η υποκρι­ σία που ενθρονίστηκε στις Δυτικές κοινωνίες. Η πνευματική καταστροφή συμβολίζεται στις νοη­ ματικές εικόνες των θρύλων του Αγίου Ποτήριου με το θέμα της «Έρημης Χώρας» του Έλιοτ. Το πραγματικό τοπίο παριστάνει ένα τοπίο πνευμα­ τικού θανάτου, το χάλι και την κατάρρευση ενός πολιτισμού, ενός κόσμου που περιμένει, περιμέ­ νει - Περιμένοντας τον Γκοντό! - τον Ιππότη που θα αποκαταστήσει την ακεραιότητά του και θα αφήσει να ξεχυθούν από τα άπειρα βάθη τα χαμένα, ξεχασμένα, ζωντανά νερά της αστείρευτης πηγής. Η τέταρτη, πιο ζωτική, πιο κρίσιμη λειτουργία της μυθολογίας είναι να καλλιεργήσει την ακεραιότητα του ατόμου ώστε να το φέρει σε

αφιερωμα/23 αρμονία με τον εαυτό του (τον μικρόκοσμο), με την κουλτούρα του (τον μεσόκοσμο), με το σύ­ μεαν (τον μακρόκοσμο) και με το έσχατο μυστή­ ριο που είναι πέρα από, και μέσα στον εαυτό του κι όλα τα πράγματα.24 Η «Έρημη Χώρα» είναι η εικόνα των Δυτικών Χριστιανικών κοινωνιών, την οποία οι δημιουρ­ γικοί καλλιτέχνες - τα κεντρικά πνεύματα που εκφράζουν την εποχή τους - προσπαθούν να πα­ ρουσιάσουν στα έργα τους. Εδώ θα καταφύγου­ με ακόμα μια φορά στον Campbell, που μας εξη­ γεί τη θέση.του δημιουργού καλλιτέχνη απέναντι στη μυθολογία της κοινωνίας του. Στο γενικό σύνολο μιας παραδοσιακής μυθολογίας, τα σύμ­ βολα παρουσιάζονται με τελετουργικά τα οποία δίνουν στα μέλη της την εμπειρία - ή τα μέλη προσποιούνται ότι παίρνουν την εμπειρία - ορι­ σμένων διαισθήσεων, συναισθημάτων και δε­ σμεύσεων. Εντελώς αντίθετα σ’ αυτό που ο Cam­ pbell ονομάζει «δημιουργική μυθολογία», κά­ ποιο άτομο - ο καλλιτέχνης - έχει κάποια προ­ σωπική εμπειρία τρόμου, τάξης, ομορφιάς, ακό­ μα και ευχαρίστησης την οποία προσπαθεί να μεταδώσει στον αναγνώστη με σήματα. Αν η ε­ μπειρία του έχει βάθος και σημασία, τότε η επι­ κοινωνία του με τον αναγνώστη θα έχει την αξία και δύναμη ζωντανού μύθου - γι’ αυτούς δηλαδή που είναι δέκτες της, την αναγνωρίζουν κι ανταποκρίνονται αυθόρμητα σ’ αυτήν.25 Πιστεύω, παρόλο που ο Campell δεν χρησιμοποιεί τη μετα­ φορά, ότι αυτή πρέπει νά είναι η λειτουργία και αποστολή των νέων μυθό-κριτικών. Συμπερασματικά θα έλεγα πως ο κριτικός θα πρέπει να οδηγείται από το είδος της συγγραφής που ερευνά, για να χρησιμοποιήσει ανάλογη κρι­ τική μέθοδο. Δεν διαλέγει μόνος του. Θα γίνει μυθο-κριτικός μόνο αν υποπτεύεται ότι ο συγ­ γραφέας του εκφράζεται με ανάλογα μέσα. Για να γίνει κανείς μυθο-κριτικός πρέπει να πιστεύ­ ει, όπως και ο αντίστοιχος συγγραφέας που επι­ διώκει να μεταδώσει την ονειρική εμπειρία του με σύμβολα, στα μεγάλα πνευματικά επιτεύγμα-*1 Σημειώσεις 1. J. Frazer, The Golden Bough, one-volume, abridged edition (London: Macmillan, 1955).

2. C. Jung, ed. IIan and His Symbols (London: Aldus Books Ltd., 1964).

3. N. Frye, Anatomy of Criticism, «Archetypal Criticism. The Theory of Myths (Princeton: University Press, 1979).

4. W. Winsatt and C. Brooks, Literary Criticism - A Short Hi­ story, 4 vols. (London: Routledge and Kegan Paul, 1957).

5. Cirlot.

Tom Chetwynd, A Dictioriary of Symbols (London: Grana­ da, 1982).

6. W. Y. Tindall, The Literary Symbol (New York: Columbia Univ. Press, 1955).

7. C. Jung, Man and His Symbols, p. 45.

8. J. Campbell, The Masks o f God, 4 vols. (New York: Viking Press, 1968).

τα του παρελθόντος του ανθρώπου. Τα μηνύμα­ τα που μπορεί να μεταδώσει στον αναγνώστη ο μυθο-συγγραφέας - γιά να χρησιμοποιήσουμε μια παράλληλη λέξη με τον μυθο-κριτικό - πα­ ρουσιάζουν απέραντες προοπτικές επικοινω­ νίας. Όπω ς ένας τέτοιος συγγραφέας έχει απαλ­ λαγεί από αποπνικτικά ταμπού κι αγκαλιάζει την παγκοσμιότητα του μύθου, έτσι και ο μυθοκριτικός του πρέπει να είναι ελεύθερος από στε­ νά τοτεμιστικά σύνορα για να γίνει δέκτης στο χώρο του διαστήματος των κυμάτων της ενιαίας ανθρώπινης ψυχής που εκφράζεται παντού στην υφήλιο με τα πανάρχαια, αγέραστα αρχέτυπα.

□

9.

Ibid.,Ill, p.

10. Ibid.,IV, 325.

11. Marie-Louise von Franz, «Analytical Psychology and Litera­ ry Criticism», New Literary History,XII (Autumn 1980), 1, 120.

12. W. Winsatt and C. Brookw, IV, 717.

13. J. Campbell, The Masks of God, IV,325.

14. Ibid., IV, 4 15. W. Winsatt and C. Brooks, Literary Criticism, IV, 701-02.

16. Ibid., p. 705.

17. Ibid., p. 708.

18. Ibid., p. 708.

19. Ibid., pp. 709-11.

20. Ibid., pp. 714-15.

21. Ibid., pp. 717-18.

22. Ibid., pp. 718-19.

23. J. Campbell, The Masks o f God, IV, 4.

24. Ibid., IV, 5-6.

25. Ibid., IV, 4.

24/αφιερωμα

Marie-Louise von Franz

Αναλυτική Ψυχολογία και Λογοτεχνική Κριτική1 Η ψυχολογία αναπόφευκτα πραγματεύεται με τη λογοτεχνία, αφού και οι δυό πηγάζουν από την ίδια μήτρα: την ψυχή. Η νέα μεγάλη ανακάλυψη στην ψυχολογία της αρχής του εικοστού αιώνα ήταν η ανακάλυψη του ασυνείδη­ του από τον Σίγκμουντ Φρόυντ, το οποίο όμως συνέλαβε ως καθαρά προσω­ πικό στρώμα που ανήκει μονάχα στο άτομο και παρέχει άσυλο σε καταπιεσμέ­ νο, κυρίως σεξουαλικό, υλικό. Ο C. G. Jung συμπλήρωσε την ανακάλυψη του Φρόυντ βρίσκοντας τα ίχνη ενός βαθύτερου στρώματος του ασυνείδητου, το οποίο προεκτείνεται πέρα από το άτομο, και είναι κοινό σε ολόκληρες ομά­ δες ανθρώπων, ή μπορούμε να πούμε, σ' ολόκληρη την ανθρωπότητα. Το ονόμασε συλλογικό ασυνείδητο, ή αντικειμενική ψυχή. το άρθρο αυτό θα συγκεντρώσω την προσο­ χή μου στο ρόλο του συλλογικού ασυνείδη­ του στη λογοτεχνία. Ο ίδιος ο Jung πραγματεύ­ τηκε σε πολλές διαλέξεις του τη σχέση ■ψυχολο­ γίας και λογοτεχνίας.2 Εφόσον ένας μεγάλος αριθμός λογοτεχνικών έργων πασχίζει να περι­ γράφει τον κόσμο των ανθρωπίνων παθών, τις αιώνιες εμπειρίες χαράς και λύπης, αγάπης, δύ­ ναμης, μίσους, παράνομης ερωτικής σχέσης και υπέρβασης, είναι ψυχολογία, και συχνά τα έργα αυτά περιγράφουν τόσο αριστοτεχνικά αυτές τις περιοχές της ανθρώπινης μοίρας, ώστε η ψυχο­ λογία όχι μόνο δεν έχει τίποτε να προσθέσει αλ­ λά ακόμα μπορεί και να μάθει από τη λογοτε­ χνία. Εφόσον ο συγγραφέας ή ο καλλιτέχνης

Σ

χρησιμοποιεί στο έργο του τη δική του συνειδητή εμπειρία της ανθρώπινης ζωής, γίνεται ψυχολό­ γος χωρίς να το επιδιώκει. Αν είναι αληθινά ένας προικισμένος καλλιτέχνης, βρίσκει τον καλ­ λίτερο δυνατό τρόπο να εκφράσει αυτό που θέ­ λει να πεί, και κανένας ψυχολόγος, επομένως, δεν μπορεί να προσθέσει οποιοδήποτε διαφωτιστικό στοιχείο σ’ αυτό που λέγει ο καλλιτέχνης.3 Η δημιουργική διαδικασία είναι σίγουρα με­ γάλο μυστήριο, το οποίο δεν μπορούμε να «εξη­ γήσουμε». Μπορούμε, όμως, να περιγράφουμε ορισμένα από τα χαρακτηριστικά του. Εκείνο το οποίο ο ψυχολόγος μπορεί να παρατηρήσει, όταν έχει την ευκαιρία να αναλύσει ένα δη­ μιουργικό άτομο, είναι ότι στα περισσότερα δη­

αφιερωμα/25 μιουργικά επιτεύγματα κάποια αυτόνομη ασυ­ νείδητη πραγματικότητα παρεμβαίνει στο έργο τελείως απρόβλεπτα και από άγνωστη αιτία. Κά­ ποιος ασυνείδητος δυναμισμός, τον οποίο ο Jung ονομάζει το «αντικειμενικό πνεύμα», αρχίζει να επηρεάζει τον συγγραφέα, και μερικές φορές να του επιβάλλει μορφές έκφρασης που δεν είχε τη συνειδητή πρόθεση να χρησιμοποιήσει. Αυτό συμβαίνει σε διαφορετικό βαθμό από περίπτωση σε .περίπτωση. Μερικοί καλλιτέχνες έχουν την αίσθηση ότι αυτοί οι ίδιοι δίνουν gestalt (μορ­ φή) σ’ αυτό που γράφουν, ότι συνειδητά διαλέ­ γουν κάθε λέξη, κάθε πτυχή της ιστορίας, του θεατρικού έργου, ή ποιήματος τους. 'Αλλοι έχουν την αίσθηση ότι είναι ολοκληρωτικά κάτω από τις προσταγές κάποιας άγνωστης δύναμης, και κάθε λέξη που γράφουν τους προξενεί έκ­ πληξη. Αλλά αυτό δείχνει μονάχα πώς αισθάνε­ ται ο ίδιος ο καλλιτέχνης. Ακόμα και στην πρώ­ τη περίπτωση ο ασυνείδητος παράγοντας μπορεί να έχει επηρεάσει το έργο, μόνο που ο συγγρα­ φέας συγκατατέθηκε τόσο απόλυτα στην επιταγή του που δεν το αντϊλήφθηκε ως «ξένη» δύναμη. Όσο περισσότερο ένα έργο τέχνης υπαγορεύεται κατευθείαν από το ασυνείδητο τόσο περισσότερο έχει την τάση να παίρνει ονειρώδη μορφή, δηλα­ δή κάποιον συμβολικό, προφητικό χαρακτήρα. Και είναι αυτός ο προφητικός χααρακτήρας που χρειάζεται την παρέμβαση του ψυχολόγου, γιατί συνήθως δεν είναι από μόνος του φανερός και κατανοητός, αλλά μυστηριώδης και αινιγματι­ κός. Καθώς η επιστήμη της ψυχολογίας του βά­ θους κύρια πραγματεύεται ακριβώς με παρόμοια προϊόντα της ασυνείδητης ψυχής, ο ψυχολόγος μπορεί μερικές φορές να βοηθήσει τον αναγνώ­ στη να κατανοήσει το έργο καλλίτερα. Ο Jung δίνει σαν παράδειγμα αυτού του είδους προφη­ τικής συγγραφής: The Shepherd of Hermas, τον Δάντη, το δεύτερο μέρος του Φάουστ, την εμπει­ ρία του Νιτσεανού Ζαρατούστρα, το Ring του Wagner, τον Tristan και Parcifal, το Olympian Spring του Spitteler, την Hypnerotomachia του μοναχού Francesco Colonna, την ιστορία του Ε.Τ.Α. Hoffman «Der Goldene Topf»,5 και σε κάποια πιο περιορισμένη μορφή το She και Ayesha του Rider Raggard, την Atlantide του Be­ noit, Die Andere Seite του Alfred Kubin, το Das Griine Gesicht του Meyrink, το Das Reich Ohne Raum του Bruno Goetz6 το Der Tote Tag του Barlach, τον Ulysses του James Joyce και πολλά άλλα. Θα μπορούσαμε να προσθέσουμε ακόμα, ότι το «Kubla Khan» του Coleridge γράφτηκε τόσο ολοκληρωτικά από το ασυνείδητο, που όταν ο. συγγραφέας ταράχτηκε δεν μπόρεσε να το συνε­ χίσει ούτε να το τελειώσει. Κι ακόμα, ότι ο Ro­ bert Louis Stevenson «είδε» πολλές σκηνές από το έργο του Dr. Jekyll and Mr. Hyde σε ένα του

όνειρο. Ο Stevenson, μαλιστα, ήξερε συνειδητά ότι έγραφε από έμπνευση του ασυνείδητου, γιατί γράφει σ’ ένα του γράμμα: «Είμαι ακόμα “αργός στην έρευνά μου” και κάθομαι πολύ καιρό σιω­ πηλά στα αυγά μου. Η ασυνείδητη σκέψη, αυτή είναι η μόνη μέθοδος: μούσκεψε το θέμα σου, άστο να σιγοβράσει, μετά άνοιξε το καπάκι και κοίτα μέσα - εκεί είναι το υλικό σου - καλό ή καλό». Στην παρουσίαη που έκανε η Σαρλότ Μπροντέ στο έργο της «Emily» γράφει: Ο συγγραφέας που έχει το δώρο της δημιουρ γίας έχει στην κυριότητά τον κάτι που όμως <5er κυριαρχεί - κάτι που, κάποτε-κάποτε άγνωστο για τί εκφράζει τη δική του θέληση και δουλεύει από μόνο του. Ο συγγραφέας ενδεχόμενα βάζε: κανόνες και βρίσκει τις αρχές που θα ακολου­ θήσει... και μετά, τυχαία, χωρίς καμιά προειδο­ ποίηση αντίδρασης, έρχεται κάποια στιγμή που αυτό το κάτι αρνείται «να σβαρνίσει τις κοιλά­ δες, ή να δεθεί με λωρίδα στο αυλάκι» - τότε... καταπιάνεται στο σκάλιαμα ενός αγάλματος, και έχεις έναν Πλοντωνα ή ένα Δία, μια Τισιφόνη ή μιά Ψυχή, μιά Γοργόνα ή μια Μαντόνα, όπως η Μοίρα ή η Έμπνευση ορίζουν. Είτε το έργο είναι μακάβριο ή έξοχο, είτε φοβερό ή θείο, δεν μπορείς να κάνεις διαφορετικά παρά να το υιοθετήσεις παθητικά. Ό σ ο για σένα τον δημιουργό μονάχα κατ’ όνομα - το μερίδιό σου στο έργο ήταν που δούλεψες παθητικά υπακούοντας προσταγές που δεν έδωσες ούτε είχες δικαίωμα να αμφισβητήσεις - που δεν θα μπορούσες ούτε να αρθρώσεις στην προσευχή σου, ούτε να καταπνίξεις, ούτε να αλλάξεις σύμφωνα με το κέφι σου. Α ν το αποτέλεσμα εί­ ναι ωραίο, ο Κόσμος όλος θα σε παινέψει, εσέ­ να που ελάχιστα αξίζεις αυτόν τον έπαινο. Α ν είναι αποκρουστικό, ο ίδιος Κόσμος θα σε κα­ τηγορήσει, εσένα που το ίδιο ελάχιστα αξίζεις κατηγόρια.8

Μερικοί συγγραφείς αλλάζουν από ένα τύπο συγγραφής σε έναν άλλο τύπο. Ο Φάουστ του Γκαίτε, όπως δείχνει ο Jung, είναι έργο ψυχολο­ γικά κατανοητό στο πρώτο μέρος και δεν χρειά­ ζεται κανένα σχόλιο όσον αφορά αυτή την πλευ­ ρά του, αλλά το δεύτερο μέρος είναι «προφητι­ κό» και περιγράφει πράγματα από τη «σκοτεινή όψη της ζωής» τα οποία συνήθως δε μας λένε, που τα φοβόμαστε, κι ακόμα μας σαγηνεύουν.9 Βρίσκουμε έναν παρόμοιο συνδυασμό δύο ειδών συγγραφής στις Metamorphoses του Apuleius. Στο έργο αυτό υπάρχει ένα ψυχολογικό μυθιστό­ ρημα που διηγείται την τύχη του ήρωά του, Λούκιου, ο οποίος μεταβάλλεται σε γάιδαρο, αλλά στο έργο πρόσθετα υπάρχει μία σειρά από πα­ ρεμβαλλόμενες ιστορίες (για παράδειγμα η ιστο­ ρία του Έρωτα και της Ψυχής) οι οποίες απο­ καλύπτουν την αντισταθμιστική διαδικασία ή εξέλιξη στο συλλογικό ασυνείδητο. Και τα δύο νήματα της ιστορίας κορυφώνονται και γίνονται ένα στη μεγάλη, τελική, προφητική εμπειρία της

26/αφιερωμα θεάς Ίσιδας που αποκτά ο Λούκιος στο τέλος του μυθιστορήματος.10 Οι προφητικές παρεμβο­ λές έχουν την έννοια υπαινιγμών για την ύπαρξη εκείνου του μεγαλύτερου κόσμου που κρύβεται πίσω από την καθημερινότητα της ζωής μας. Ο Jung γράφει: «Που και που ο ποιητής συλλαμβά­ νει εικόνες των μορφών που κατοικούν τον κό­ σμο της νύχτας, πνεύματα, δαίμονες και θεούς. Αισθάνεται το μυστικό ζωντάνεμα της ανθρώπι­ νης μοίρας από κάποιο υπεράνθρωπο σχέδιο και έχει κάποιο προαίσθημα ακατάληπτων γεγονό­ των στο πλήρωμα.»11 Στο έργο Das Reich Ohne Raum του Bruno Goetz που πρώτοδημοσιεύτηκε στο 1933, προλέγεται με όλες τις λεπτομέρειες η καταστροφή του κόσμου που προκλήθηκε από την ομαδική ψύχωση των Γερ­ μανών. Είναι κιόλας φανερό από τους λίγους τίτλους που έχουν δοθεί, ότι ο ψυχολόγος δεν ενδιαφέρεται για την καλλιτεχνική ποιότητα των έργων τέχνης. Αφήνει στον λογοτεχνικό κριτικό αυτή την έγνοια. Για τον ψυχολόγο, ακόμα και τε­ λείως ασήμαντα έργα περιέχουν μερικές φορές ενδιαφέροντα συμβολικά μοτίβα που φανερώ­ νουν διαδικασίες του συλλογικού ασυνειδήτου. Αστυνομικά μυθιστορήματα και - στις μέρες μας - μυθιστορήματα επιστημονικής φαντασίας συ­ χνά είναι πλούσια ορυχεία για τον ψυχολόγο, ο οποίος βρίσκει μέσα σ’ αυτά ενδείξεις του τί συμβαίνει στο κοινωνικό υπόστρωμα της κοινω­ νίας μας. Στο άρθρο του «Ιπτάμενοι δίσκοι» ο Jung ανα­ λύει μαζί με το αξιόλογο διήγημα επιστημονικής φαντασίας του Fred Hoyle «Το μαύρο σύννε­ φο»12 μιά κοινότοπη ιστορία (ενός ιπτάμενου δί­ σκου που προσγειώνεται) που έγραψε κάποιος άσημος και πολύ αφελής Ιταλός συγγραφέας, ο Angelucci. Παρά τις διαφορές που υπάρχουν ανάμεσα στις δύο ιστορίες, και οι δύο πραγμα­ τεύονται με την απελπισία και μ’ εκείνο το αί­ σθημα επικείμενης καταστροφής κάτω από το οποίο ζούμε σήμερα αναζητώντας κάποια εξω­ γήινη λύση να μας σώσει. Η διάκριση που μπορούμε να κάνουμε ανάμε­ σα σε φαινομενικά ενσυνείδητο και προφητικό τρόπο συγγραφής είναι μόλις το πρώτο βήμα. Λεπτομερέστερη έρευνα δείχνει ότι αρκετά από τα μυθιστορήματα, που φαίνονται καθαρά προ­ σωπικά ψυχολογικά μυθιστορήματα ή θεατρικά έργα, είναι εμπνευσμένα επίσης από το ασυνεί­ δητο. Όταν ο συγγραφέας με αφέλεια παραδίνε­ ται ολοκληρωτικά στο ασυνείδητο, δεν αισθάνε­ ται πάντοτε κάποια προστριβή με εκείνη την άλ­ λη δύναμη που παίρνει τις αποφάσεις. Σε τέτοιες περιπτώσεις το έργο του έχει διπλή φύση: ψυχο­ λογικά, υπάρχει μια άμεσα καταληπτή επιφά­ νεια, ένα τέλειο δράμα ανθρώπινων παθών και εμπειριφν, αλλά κάτω απ’ αυτό μπορεί κανείς να

ανιχνεύσει άλλο ένα αρχετυπικό σχέδιο, μια διά­ σταση σε βάθος, η οποία φτάνει μέχρι τη χώρα των αιωνίων, των θεϊκών και γιά πάντα μυστή­ ριων δυνάμεων. Τα έργα του Σαίξπηρ είναι πα­ ράδειγμα αυτού του είδους συγγραφής. Τούτο το διπλό επίπεδο γίνεται πιότερο αντιληπτό στο «Όνειρο καλοκαιρινής νύχτας», αλλά υπάρχει επίσης και σε άλλα του έργα. αι το αντίθετο, όμως, μπορεί να συμβεί. Ο Οδνσσέας του Τζόυς φαινομενικά είναι κυ­ ρίως προφητικό έργο, αλλά διαπνέεται και από μία μηδενιστική προκατάληψη, η οποία οφείλε­ ται ενμέρει σε μιά ενσυνείδητη τάση της προσω­ πικότητας του συγγραφέα. Ο μηδενισμός του Joyce, όμως, δεν είναι μονάχα «η θεατρική χει­ ρονομία του Ηρόστρατου που έκαιε ναούς, αλλά μιά σοβαρή προσπάθεια να τραβήξει την προσο­ χή των συγχρόνων μας στη σκοτεινή πλευρά της πραγματικότητας». Η «ατροφία του συναισθή­ ματος» είναι αντισταθμιστική πολλών ψεύτικων συναισθημάτων στην κοινωνία μας.13 Από τότε που ο Jung έγραψε την παραπάνω παρατήρηση (Σεπτέμβριος του 1932), η αιματοχυσία που γίνε­ ται τώρα στην Ιρλανδία δείχνει ότι στην πραγμα­ τικότητα η κτηνώδης ωμότητα είναι ακόμα ζω­ ντανή κάτω από τις ιδεαλιστικές μας στάσεις, και μάλιστα όχι μονάχα στην Ιρλανδία. Πιο πρόσφα­ τα και η σύγχρονη Γερμανική λογοτεχνία είναι γεμάτη με τέτοια έργα ανήλεης ψυχρότητας - και οι Γερμανοί θέλουν να μας κάνουν να δούμε την αληθινή σκιά μας. Ό ταν μιλάμε γιά τη συμβολή του ασυνείδητου σε λογοτεχνικά έργα, πρέπει να υποδείξουμε ότι υπάρχει κάποια σαφής διαφορά προσέγγισης ανάμεσα στη Φροϋδιανή και στη Γιουγκιανή σχολή ψυχολογίας. Και όι δύο σχολές πραγμα­ τεύονται, αντίθετα με άλλες σχολές (για παρά­ δειγμα την ψυχολογία της συμπεριφοράς, τις κοινωνιολογικές ψυχολογίες, κτλ.), με το φαινό­ μενο της ασυνείδητης ψυχής του ανθρώπου. Αλ­ λά σύμφωνα με τον Φρόυντ οι ασυνείδητες δια­ δικασίες στην ψυχή και οι συμβολικές τους εκ­ δηλώσεις δείχνουν σε τελευταία ανάλυση τα προσωπικά προβλήματα του συγγραφέα, όπως το Οιδιπόδειο σύμπλεγμα του (Λεονάρντο Ντα Βίντσι) ή ακόμα κάποιο νευρωτικό πρόβλημα. Αντίθετα, σύμφωνα με τον C.G. Jung όλα τα αληθινά δημιουργικά προϊόντα πηγάζουν, από κάποιο υπερ-προσωπικό στρώμα του ασυνείδη­ του (το οποίο ονόμασε συλλογικό ασυνείδητο ή αντικειμενική ψυχή) και επομένως εκφράζουν κάποιο συλλογικό πρόβλημα μιας ολόκληρης ομάδας ανθρώπων. Ο ίδιος ο καλλιτέχνης μπο­ ρεί να είναι υγιής, νευρωτικός κι ακόμα ψυχωτικός (Νίτσε), αστός, αντάρτης, ή οτιδήποτε άλλο του αρέσει να είναι, αλλά αν είναι αληθινός καλ­ λιτέχνης δεν γράφει για το τί είναι ο ίδιος. Ο

Κ

αφιερωμα/27 αληθινός καλλιτέχνης δεν εκφράζει διαδικασίες κρυμμένες στην ασυνείδητη ψυχή. Τούτες οι δια­ δικασίες είναι αντισταθμιστικές προς κάποιες κυρίαρχες συλλογικές στάσεις και έχουν σκοπό όπως άλλωστε και τα όνειρα - να ενεργήσουν θε­ ραπευτικά πάνω στην κοινωνία. (Σε πρωτόγονες κοινωνίες ο παραμυθάς είναι συνήθως ο προφή­ της ή ο μάγος της φυλής - πράγμα που είναι ακόμα μία σύνδεση της λογοτεχνίας με την ψυχο­ λογία). Η θεραπευτική επίδραση μπορεί επίσης να επιδιώκει μόνο να προσελκύσει την προσοχή μας σε επικίνδυνους, αρρωστημένους γαλαξίες στο ασυνείδητο. Όπως το άτομο συχνά χρειάζε­ ται τον ψυχολόγο να το βοηθήσει να καταλάβει τα όνειρά του, ακριβώς με τον ίδιο τρόπο μπορεί ο ψυχολόγος να γίνει χρήσιμος ερμηνεύοντας τέ­ τοιου είδους συλλογικά συμβολικά όνειρα, τα οποία κάποιος καλλιτέχνης μπορεί να έπλασε και να εξέφρασε αλλά δεν εξήγησε. Πολλές φο­ ρές είναι δυνατό, ακόμα, ένας καλλιτέχνης να μη παραδέχεται την ψυχολογική ερμηνεία του προϊόντος του και τότε ο ψυχολόγος πρέπει να σκάψει μονάχος για να βρει το χρυσάφι στο δη­ μιούργημα του καλλιτέχνη ενάντια στη θέλησή του. Πιό συχνά, όμως, ο ίδιος ο καλλιτέχνης δεν έχει ιδέα του τί είναι εκείνο που βοήθησε να λε­ χθεί, και ανακουφίζεται, ακόμα και εντυπωσιά­ ζεται, όταν κάποιος του δείξει τί έκανε. Η δου­ λειά του ψυχολόγου είναι ένα είδος ερμηνευτι­ κής, η οποία φυσικά μπορεί να είναι άλλοτε βα­ θιά κι άλλοτε ρηχή, σχετική ή άσχετη με την αλή­ θεια. Αν είναι καλή, η ερμηνευτική θα βοηθήσει ώστε το έργο του καλλιτέχνη να μεταδώσει το μήνυμά του στο κοινό, οπότε, μένοντας ο ίδιος ο ψυχολόγος διακριτικά στο περιθώριο, θα προω­ θήσει τη θεραπευτική επίδραση του έργου. Ο Γιούνγκ παρομοίασε τη δημιουργική διαδι­ κασία με ένα φυτό που μεγαλώνει αυτόνομα, χρησιμοποιώντας την προσωπικότητα του καλλι­ τέχνη για το χώμα που το τρέφει. Αυτή η δη­ μιουργική ανάπτυξη συχνά απορροφά τόσο πολ­ λή ψυχική ενέργεια, που στο άτομο του καλλιτέ­ χνη δε μένει αρκετή δύναμη για τη δική του ζωή και εξέλιξη. Τούτο είναι η αιτία που πολλοί καλ­ λιτέχνες είναι παιδαριώδεις, εκκεντρικοί, κι ακόμα αυτιστές στην προσωπική τους ζωή, αλλά όπως δείχνει ο Jung, θα ήταν λάθος να τους κα­ ταδικάζουμε γι’ αυτές τις ιδιότητές τους. Είναι το τίμημα που ο καλλιτέχνης πρέπει να πληρώσει για τη δημιουργικότητα του, για το ότι είναι το όργανο του πνεύματος που φτάνει πέρα από τον ίδιο. Η αρχετυπική μορφή του καλλιτέχνη είναι ο κουτσός, σακάτης Ήφαιστος, που προκαλεί το γέλιο όλων των Ολυμπίων. Ο πόνος του, που τον κάνει πιό ανθρώπινο από τους άλλους θεούς, συμβολίζει αυτό που όλοι οι πραγματικά δη­ μιουργικοί άνθρωποι γνωρίζουν: τη λαβωμένη τους ψυχή από τη δημιουργική παρόρμηση. Ο

άλλος αρχετυπικός ανάπηρος στη θεϊκή κοινω­ νία είναι ο «πληγωμένος θεραπευτής» - ο Παιήων, ο Μαχάων, ο Χείρων, κτλ.14- που μπορούν να χρησιμέψουν σαν ακόμα άλλο ένα παράδειγ­ μα κάποιου παραλληλισμού ανάμεσα στον καλ­ λιτέχνη και τον θεραπευτή. Και οι δύο αρχετυπικές μορφές, καθένας με τον δικό του τρόπο, παίρνουν επάνω τους τον πόνο των ομοίων τους και δημιουργούν μιαν απάντηση για ολόκληρη την ομάδα. Σύμφωνα με τη Γιουγκιανή αντίληψη είμαστε υποχρεωμένοι να διακρίνουμε καθαρά ανάμεσα

στην προσωπική συγκρότηση ενός καλλιτέχνη την προσωπική ζωή του και τα προβλήματα ή την νεύρωσή του (εάν έχει κάποια) - και στην δημιουργία του. Αν η δημιουργία του είναι νευ­ ρωτική, ή έχει κάποιο περισσότερο καταστροφι­ κό χαρακτήρα, αυτό δεν θα πρέπει να καταλογι­ στεί σαν το πρόβλημα μονάχα του καλλιτέχνη. Αν το έργο του διαβάζεται από το πολύ κοινό, μπορεί κανείς να συμπεράνει πως σίγουρα περι­ γράφει κάποια συλλογική αρρώστια και την ανυψώνει στη χώρα γενικής συνειδητής αντίλη­ ψης, πράγμα που είναι το πρώτο βήμα προς την ανακάλυψη μιας λύσης. Όταν η συμβολική δη­ μιουργία ενός καλλιτέχνη ξεπηδά από κάποιο βαθύ στρώμα του συλλογικού ασυνείδητου, μπο­ ρεί να μην είναι καθόλου κατανοητό από το σύγ­ χρονο κοινό. Ορισμένες αλλαγές, γαλαξιακοί σχηματισμοί, εξαφανίσεις και επανασχηματισμοί αρχετυπικών συμβολικών περιεχομένων μέσα στο συλλογικό ασυνείδητο χρειάζονται εκατο­ ντάδες χρόνια για να φτάσουν την ενσυνείδητη κατανόηση του κοινού... Γι’ αυτό, τέτοιες καλλι­

28/αφιερωμα τεχνικές δημιουργίες δεν έχουν επιτυχία στο διά­ στημα της ζωής του καλλιτέχνη, αλλά ανακαλύ­ πτονται μόνο αργότερα, όταν πια το μήνυμα που περιέχουν έχει φτάσει πιο κοντά στη γενική επί­ γνωση των ανθρώπων. Σε τέτοιου είδους έργα μπορεί κανείς σε κάθε εποχή να ανακαλύψει κά­ ποιο καινούριο‘νόημα που δεν είχε προσεχτεί προτού νά ’ρθει η ώρα του. Τέτοια τέχνη είναι συχνά προφητική με τη σημασία της λέξης. Με­ ρικές φορές δεν μπορεί κανείς να ανακαλύψει ακριβώς τί έδειχνε το όραμα του καλλιτέχνη, όπως στην περίπτωση της τέταρτης εκλογής του Βιργίλιου, όπου προλέγεται η γέννηση ενός παι­ διού, ή ενός σωτήρα του κόσμου. Ήταν κάποια αναφορά σε σύγχρονούς του πολιτικούς σχημα­ τισμούς, ή προφητεία της γέννησης του Χριστού; Οι φιλόλογοι δεν μπόρεσαν ποτέ να καταλήξουν σε κάποιο θετικό συμπέρασμα. Όταν το εξετά­ σουμε από την άποψη της ψυχολογίας του βά­ θους δεν ήταν τίποτε από τα δύο ή και τα δύο μαζί. Ήταν ένα όραμα χαρακτηριστικό εποχών ανωμαλίας, γενικής εξάντλησης και σύγχυσης, μια ξαφνική παροδική ιδέα πως κάποιο θερα­ πευτικό περιεχόμενο, ή μιά καινούρια εικόνα του θείου ετοιμαζόταν να κάνει την εμφάνισή της στα βάθη της ανθρώπινης ψυχής. Ο Βιργίλιος πιθανά την είδε ή την αισθάνθηκε ο ίδιος, χωρίς να έχει κάποιο ορισμένο πρόσωπο στο νου του. ίναι αρκετά ενδιαφέρον ότι η εικόνα αυτή του θείου παιδιού που έρχεται σαν σωτήρας Ε εμφανίζεται επίσης μερικές φορές σε προφητικές ιστορίες συγχρόνων συγγραφέων. Για παράδειγ­ μα, στο Ο μικρός πρίγκιπας του Σαιντ Εξυπερύ ή στο μυστηριώδες αγόρι που λέγεται «Fo» στο μυθιστόρημα του Goetz. Και στις δύο περιπτώ­ σεις, όμως, η συμβολική αυτή μορφή ενός Puer Aeternus (ενός παιδιού που ποτέ δε μεγαλώνει) ξεγελά το συγγραφέα ή τον ήρωα να βρει τον θά­ νατο. Αυτό σημαίνει ότι δε γίνεται αναγέννηση της εικόνας του θεού. Το θείο παιδί, μάλιστα, γίνεται ανασταλτικός παράγοντας στο δεύτερο παράδειγμα16. Είναι ακόμα άξιο προσοχής ότι και τα δύο έργα γράφτηκαν πριν τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο. Σαν να έγινε στο συλλογικό ασυνείδητο εκείνου του καιρού κάποια προσπά­ θεια για εσωτερική αλλαγή που όμως ήταν ανε­ πιτυχής και κατέληξε σε καταστροφή. Η θερα­ πευτική εικόνα ή παρόρμηση δεν ήταν αρκετά ισχυρή γιά να αναφανεί. Εξετάζοντας τέτοια λογοτεχνικά προϊόντα, η ψυχολογία από το γνωστικό της πεδίο είναι σε θέση να προσφέρει κάποια επικουρική υπηρεσία στη λογοτεχνική κριτική. Ο ψυχοθεραπευτής που εξασκεί το επάγγελμά του αντιμετωπίζει κα­ θημερινά ανθρώπινα προβλήματα και συχνότατα ανθρώπινες τραγωδίες (ή και κωμωδίες που εί­

ναι το ίδιο πράγμα). Με τον καιρό αποκτά μια πλατιά άποψη ή ένα ευρύ φάσμα ανθρώπινων περιπτώσεων. Με τη Γιουγκιανή προσέγγιση δεν εφαρμόζει οποιοδήποτε εξωτερικό μέσο για να βοηθήσει ή να θεραπεύσει τον πελάτη του, αλλά ψάχνει να βρεί θεραπευτικές διαδικασίες στα βάθη του ασυνείδητου του ασθενούς κύρια με τη βοήθεια των ονείρων του. Η μέθοδος αυτή θα μπορούσε να συγκριθεί με την εσωτερική ιατρι­ κή, που δεν χρησιμοποιεί χειρουργική επέμβαση, παρά μονάχα υποστηρίζει τις υπάρχουσες φυσι­ κές θεραπευτικές τάσεις του σώματος. Όταν πα­ σχίζει πρακτικά να ερμηνεύσει ονειρικές εικό­ νες, ο Γιουγκιανός ψυχολόγος πρώτα ψάχνει να βρεί εάν αυτές έχουν κάποια διασύνδεση με τον ασθενή, κι άν τέτοια δεν υπάρχει ή είναι ασθενι­ κή, τότε προσθέτει «διασυνδέσεις της ανθρωπό­ τητας» στην εικόνα, δηλ. παρόμοιες μυθολογικές και θρησκευτικές εικόνες που μας είναι γνωστές. Η ενέργεια αυτή λέγεται ενίσχυση. Στην πραγμα­ τικότητα δεν είναι διαφορετική απ’ αυτό που κάνουν πολλοί συγγραφείς όταν γράφουν προ­ φητικά. Για να δώσουν μορφή στη θεϊκή δύναμη, την οποία η φαντασία τους συλλαμβάνει, μεγε­ θύνουν την πρώτη ενορατική εικόνα που συνή­ θως είναι αμυδρή και άμορφη. Εκείνο που κά­ νουν δηλαδή είναι ότι τη διασυνδέουν με ο,τιδήποτε γνωρίζουν από την λογοτεχνία, αφού οι πε­ ρισσότεροι απ’ αυτούς είναι πολυδιαβασμένοι. Έτσι, «ο Δάντης στολίζει την εμπειρία του με παραστατικές εικόνες της ουράνιας θεϊκής κα­ τοικίας, του καθαρτηρίου και της κόλασης, και ο Γκαίτε αναφέρει το Blocksberg και τον Κάτω Κόσμο των Ελλήνων. Ο Βάγκνερ χρειάζεται ολόκληρη την συλλογή βόρειων Σκανδιναυικών μύθων κι ακόμα το πεζό μεσαιωνικό έπος του Parsifal. Ο Νίτσε προσφεύγει στο ιερατικό πρό­ τυπο του βάρδου και θρυλικού προφήτη. Ο Bla­ ke προσλαμβάνει στην υπηρεσία του τον φαντα­ σμαγορικό κόσμο της Ινδίας, την Παλαιά Διαθή­ κη και την Αποκάλυψη»17. Όταν ο ψυχολόγος χρησιμοποιεί τη μέθοδο της ενίσχυσης απλώς ενώνει τις προσπάθειές του με τις προσπάθειες του δημιουργού καλλιτέχνη που προσθέτει στην πρώτη σύλληψη επιπλέον διαφωτιστικό υλικό. Μετά όμως έρχεται το δεύτερο βήμα που το κά­ νει μονάχος, κι αυτό είναι η ιδιαίτερη ψυχολογι­ κή ερμηνεία που έχει σκοπό να βγάλει από το ενισχυμένο υλικό κάποιο καινούριο νόημα, κά­ ποια διατύπωση ή μετάφραση της παραστατικής εικόνας με ειδικούς, γνωστικούς, ψυχολογικούς όρους. Αν επιτύχει να το κάνει καλά, προκαλεί στον ασθενή (ή στον αναγνώστη, όταν ερμηνεύει τέχνη) ένα επιφώνημα ζωογόνας αντίδρασης, «Ώστε αυτό είναι!» Είναι κάτι σαν να ενώνονται δύο ηλεκτρικά ρεύματα και να δημιουργούν φως. Ο μόνος κίνδυνος που υπάρχει για τον ψυ­ χολόγο σε μιά τέτοια τακτική είναι να αποκτήσει

αφιερωμα/29

την ψευδαίσθηση ότι η ερμηνεία του είναι η μόνη σωστή και οριστική. Τέτοια δεν είναι ποτέ, γιατί όπως ο Γιούνγκ επισήμανε με μεγάλες λεπτομέ­ ρειες στο βιβλίο του Psychological Types, σύμβο­ λο «είναι η καλλίτερη δυνατή έκφραση για κάτι που είναι ακόμα άγνωστο». Δίνει μορφή «διατυπώνει κάποιον ουσιαστικό ασυνείδητο παράγοντα, και όσο πιο διαδομένος είναι αυτός ο παράγοντας, τόσο πιο γενική είναι η επίδραση του συμβόλου, γιατί αγγίζει κάποια αντίστοιχη χορδή σε κάθε ψυχή»1®. Το σύμβολο προκαλεί ασυνείδητη συμμετοχή, και γιά να είναι αποτελε­ σματικό πρέπει να αγκαλιάζει και να περιέχει αυτό, το οποίο έχει σχέση με μιά μεγάλη ομάδα ανθρώπων. Τότε έχει εξιλεωτική επίδραση. Επο­ μένως, καθεμιά ψυχολογική ερμηνεία πρέπει έχει στην αρχή της ένα μόριο παρομοίωσης, ένα «σαν να είναι». Το σύμβολο ποτέ δεν μπορεί να εξαντλήσει κι έτσι να «σκοτώσει» το καλλιτέχνη­ μα, μπορεί όμως να το κρατήσει ζωντανό και γε­ μάτο με πάντα καινούριο νόημα ενώνοντάς το με το πνεύμα ενός κόσμου που συνέχεια αλλάζει, και που μέσα του προϊόντα τέχνης παύουν να εί­ ναι επίκαιρα, γιατί ο αναγνώστης σε κάποια στιγμή αδυνατεί να συνδέσει το συμβολικό πε­ ριεχόμενο του καλλιτεχνήματος με τα δικά του προβλήματα. Η λέξη ερμηνευτική (Hermeneutics) προέρχε­ ται από τη λέξη Ερμής, το όνομα του αγγελιοφό­ ρου που κινείται ανάμεσα στον κόσμο των θεών (τα αρχέτυπα του συλλογικού ασυνείδητου) και τον κόσμο των ανθρώπων. Καυγαδίζει και ξανασυμφιλιώνεται με τον αδελφό του Απόλλωνα, το θεό των τεχνών (και της ιατρικής), και είναι, σαν τον Απόλλωνα, ο «μουσαγέτης», ο αγαπημέ­ νος των μουσών. Ο βαρύς και αιώνιος μόχθος του καλλιτέχνη είναι να δώσει μορφή σ’ εκείνο που του επιτίθεται ξαφνικά από τα βάθη της ψυ­ χής. Ο αγγελιοφόρος, Ερμής, βοηθά τον καλλι-*123456 Σημειώσεις 1. This is a translation of an essay by Marie-Louise von Franz, New Literary History, XII (Autumn 1980) no. 1, 119 - 126.

2. «On the relation of Analytical Psychology to Poetry» and «Psychology and literature, both in The Spirit in Man, Art and Literature, trans. R.F.C. Hull, Vol XV of Collected Works, ed. Herbert Read, Michael Fordham, and Gerhard Adler (New York and Princeton, N.J., 1953-), pp. 65-83, 84-105.

3. Examples, for instance, would be Thomas Mann’s Magic Mountain and Buddenbrooks, the novels of Balzac, Victor Hugo, Stendhal, etc.

4. A Juhgian interpretation has been written by Linda Fierz, «Le songe de Poliphlle» (1952) multigraphed.

5. Interpreted by A. Jaffe in C.G. Jung Gestaltungen des Unbewussten (Zurich, 1950). See also her excellent interpretation of Hermann Broch’s The Death o f Vergil in Studien zur Analytischen Psychologie, 2 vols. (Zurich, 1955), II, 288ff.

6. Interpreted by M.L. von Franz in Bruno Goetz, Das Reich ohne Raum (Zurich, 1962).

τέχνη να το μεταδώσει σ’ όλους τους ανθρώπους. Αυτός είναι ο τρόπος που βλέπω τη δυνατή συ­ νεργασία της ψυχολογίας του βάθους με τη συγ­ γραφή. Ό σο γιά τη σχέση της με τη λογοτεχνική κριτική, είναι ολοφάνερο ότι η ψυχολογία μπο­ ρεί μονάχα να προμηθεύσει ορισμένες πληροφο­ ρίες και εμπειρίες, τις οποίες δεν έχει ο λογοτε­ χνικός κριτικός, αλλά ποτέ δεν μπορεί να αντι­ καταστήσει τις φιλόπονες επιστημονικές τρυ διερευνήσεις ή αισθητικές αξιολογήσεις. Ο ψυχολό­ γος σπάνια είναι σε θέση να κάνει αυτά τα πράγ­ ματα, γιατί το δικό του καθήκον είναι να βοηθά ανθρώπους, κάτι που του απορροφά ύον πε­ ρισσότερο καιρό και την ενέργειά του. Κανένα από τα δύο γνωστικά πεδία δεν έχει, κατ& τη γνώμη μου, την τελευταία λέξη. Αυτή παραμένει πάντα στον καλλιτέχνη, και αν κοιτάξουμε τα πράγματα από πιο κοντά, μένει με την ασυνείδη­ τη, αυτόνομη μεγαλοφυία του. Μ ετάφ ρα ση : Ε . Α . Λ α μ π α δ α ρ ίδ ο υ 7. Barbara Hannah, Striving Towards Wholeness (New York, 1971), pp. 40ff.

8. Ibid., pp. 195-96.

9. Cf. Jung «Psychology and Literature,» pp. 95-96.

10. Cf. M.-L. von Franz, The Golden Ass (New York, 1970).

11. I.e., in the collective unconsious. Jung, «Psychology and Li­ terature,» pp. 95-96.

12. Civilization in Transition, tr. R.F.C. Hull, Vol. X of Colle­ cted Works, pp. 311 ff·, 418 ff., 426ff.

13. Cf. Jung, “Ulysses”: A Monologue,» in Collected Works, XV, 109ff., 119-20, 122.

14. Karoly Kerenyi, Asklepios, tr. Ralph Manheini (London, 1960), pp. 76-86, 96-99.

15. Cf. E. Norden, Die Geburt des Kindes (Darmstadt, 1958).

Norden rightly proves that this child means no definite real 16. Cf. my forthcoming Puer Aeternus. For Goetz, see Frank F. Eaton, «Der Dichter Bruno Goetz», Rice University Studies, 57, No. 4 (Fall 1971), 33-37.

17. Jung, «Psychology and Literature,» p. 97.

18. Psychology Types, rev. tr. R.F.C. Hull, Vol. VI of Collected Works, pp. 473 ff., 477.

30/αψιερωμα

Peter Demetz

Οι μεταμορφώσεις της σύγχρονης μαρξιστικής κριτικής: Ζ. Φίσερ ψ ζ Λ X. Μάγιερς Λ. Γκολντμάν

Στο πρώτο μισό του αιώνα μας, από τους τρεις κλάδους της σύγχρονης σκέ­ ψης (Μαρξισμός, Ψυχανάλυση, Φορμαλισμός) που συγκέντρωσαν τα πυρά της κριτικής, ο Μαρξισμός έμελε να περάσει τις περισσότερες δοκιμασίες. Στη Σοβιετική Ένωση και τις άλλες σοσιαλιστικές χώρες, η κριτική δεν προσπά­ θησε να αποφύγει τη νόθευσή της από την ενσωμάτωση στο λόγο της εξου­ σίας. Δε γίνεται όμως να αγνοήσουμε τις αλλαγές που συντελέστηκαν. Σε ορισμένες χώρες, η πολιτική ακαμψία αντικαταστάθηκε από μια έντονη πολυ­ φωνία που τροφοδότησε θεωρητικές πεπαλαιωμένος μαρξισμός-λενινισμός δέ­ χτηκε από τότε νέες, εναλλακτικές ερμη­ νείες με ανθρωπιστική, ελευθεριακή και δη­ μιουργική κατεύθυνση. Νέοι διανοούμενοι, βρισκόμενοι στη στενή σφαίρα επιρροής της Μό­ σχας, διακηρύσσουν, από κοινού με τους αυτοεξόρισ^ους συμπατριώτες τους, ένα διανοητικό αυθορμητισμό, θέτοντας το ζήτημα του ρόλου του ατόμου στο σοσιαλισμό και χαράσσοντας τις κατευθύνσεις μιας νέας 5ης Διεθνούς με εύκαμ­ πτες ιδέες και οραματική δημιουργικότητα. Θα πρέπει όμως να σημειώσουμε πως η Νέα Μαρξιστική Κριτική στάθηκε αποτελεσματικότε­ ρη στις καπιταλιστικές χώρες της Δύσης. Οι γερασμένοι θεσμοί των κοινοβουλευτικών δημο­ κρατιών δε στάθηκαν ικανοί να αναχαιτίσουν

Ο

την ανάπτυξή της. Το φαινόμενο αυτό αδυνα­ τούμε να το εξηγήσουμε εδώ. Απλώς το αναφέ­ ρουμε. Ίσως να έχει σχέση με τα περισσότερο κοινωνικά και λιγότερο φιλολογικά ενδιαφέρο­ ντα των διανοουμένων της Ανατολής. Μπορεί ακόμη και να μην μπορούμε να καταλάβουμε την εμπειρία τους από τις επαφές τους με την εξου­ σία. Μπορεί ακόμη και ο δισταγμός ή η ακαμψία να απομάκρυναν τους Κριτικούς της Λογοτε­ χνίας, που ζούσαν στις κομμουνιστικές χώρες, από τον Μαρξισμό - όπως συνέβη με τους Μι­ χαήλ Μπαχτίν και Γιρί Λεβί που επέστρεψαν στις παραδόσεις του Γλωσσολογικού Κύκλου της Πράγας και τον φορμαλιστικό της προσανατολι­ σμό. Δε θά ήθελα να χαρακτηριστώ χεγκελιανός προσπαθώντας να συνδέσω τα παραπάνω με το

αφιερωμα/31 γενικό πνεύμα της εποχής τους. Απλώς θα πε­ ριοριστώ σε μια συμπαγή σχεδιαγράφηση των νέων προοπτικών που ανοίχτηκαν από τους Κρι­ τικούς της Λογοτεχνίας, στην εποχή της Μαρξι­ στικής «Άνοιξης». Είναι αρκετά δύσκολο να επιλέξω ανάμεσα στους διανοούμενους αυτής της εποχής. Φαντάζομαι όμως πως τα γραπτά των Χανς Μάγιερ, Έρνεστ Φίσερ και Λυσιέν Γκολντμάν σημασιοδοτούν τρεις διαφορετικές δυνατότητες απόδρασης από την ορθοδοξία της παράδοσης. Προσπαθώ, λοιπόν, να σκιαγραφή­ σω αυτούς τους τρεις κριτικούς, ευρύτερα γνω­ στούς στην Ευρώπη και την Αμερική, και θέλω ακόμη να ριψοκινδυνεύσω την ανακάλυψη πως οι νεοτερισμοί μπορεί κάποτε να οδηγούν σε ιδέες παλιότερες ή ακόμη στα σύνορα της αυτο­ κριτικής, όπου ο Μαρξισμός εξερευνά τις προθέ­ σεις του. α απάνθρωπα γεγονότα της σύγχρονης ιστο­ ρίας συνέδεσαν παρά απομάκρυναν τον Χανς Μάγιερ από την Κριτική της Λογοτεχνίας. Σαν φυγάς με έντονη καλλιτεχνική δραστηριότη­ τα στη Δύση, δεν δίστασε να επιχειρήσει μια σύνδεση των πιο ανόμοιων πραγμάτων. Ενόσω η χεγκελιανή του σκέψη αναζητούσε το Ιστορικό πνεύμα στα κείμενα, η αισθητική του καλλιέρ­ γεια αποδεχόταν τον απολαυστικό τους χαρα­ κτήρα. Με περισσότερη ορμή και από τον ίδιο τον Λούκατς βροντοφώναξε τη διαρκή σύγκρου­ ση των α πριόρι συστημάτων με τα αισθητικά δε­ δομένα που σύμφωνα με τον Χέρμαν Χέτνερ «απαιτούν καθεαυτά εκτίμηση». Απέχοντας τόσο από μιαν αφηρημένη αντίλη­ ψη της ιστορίας, όσο και από την αισθητική Φορμαλισμού, υποστήριξε μιαν ανανέωση των ιστορικών και κοινωνικών προσανατολισμών. Γι’ αυτόν η Λογοτεχνία είναι, πάνω απ’ όλα, πε­ ρίπλοκα συνδεδεμένη με την ιστορία και ο ιστο­ ρικός της ανακαλύπτει συνδέσμους ανάμεσα στο χώρο του και το χώρο του υλικού του: η ιστορία της Λογοτεχνίας γίνεται ξαφνικά μια σύνθεση της γενικής ιστορίας και μιας άλλης επικεντρωμένης στον ίδιο της τον εαυτό. Η άποψη του Μάγιερ για τη σχέση ανά­ μεσα στη Λογοτεχνία και τα στοιχεία της ιστορι­ κής εξέλιξης, αντιμετωπίζει το ζήτημα συνδυά­ ζοντας το γραμμικό αντικατοπτρισμό με τη χα­ λαρή αντεπίδραση ανάμεσα στην ιστορία και το δημιουργικό πνεύμα. Ο Μάγιερ προέρχεται από το φάσμα των προοπτικών που ανοίχθηκαν στο πρώτο μισό του 19ου αιώνα, από στοχαστές που διέτρεξαν την εξέλιξη της κριτικής από την Μαν­ τάμ ντε Στάιλ στον Μαρξ. Κάποτε θεωρεί τη λο­ γοτεχνία σαν εκφραστή της κοινωνίας και κάπο­ τε σαν κάτι συνδεδεμένο μαζί της. Άλλοτε προ­

Τ

βάλλει την άποψη πως η λογοτεχνία αντικατο­ πτρίζει την κοινωνία. Η λογοτεχνία είναι πάντα δέσμια των ιστορικών συνθηκών. Ο δεσμός αυ­ τός όμως δεν προσδιορίζεται αυστηρά σε βάση οικονομικών συνθηκών. Υποπτεύομαι πως ο Μάγιερ βασίζεται περισσότερο σε έναν δραματι­ κό προσδιορισμό της λογοτεχνίας από το ιστορι­ κό περιβάλλον, με βάση τις επιρροές που δέχεται ο δημιουργός. Στο πρακτικό επίπεδο, ο Μάγιερ εργάζεται ακολουθώντας μια τεχνική αντιπαρά­ θεσης: πρώτα μια σύντομη σκιαγράφηση των οι­ κονομικών συνθηκών. 'Υστερα η βιογραφία του συγγραφέα και κατόπιν οι ισχυρισμοί για τη σχέση του δημιουργού με την ιστορική περίοδο. Βασική του θέση αποτελεί η άποψη πως το μυ­ θιστόρημα είναι η κατεξοχήν Αστική τέχνη. Από τις αναλύσεις των συγχρόνων μυθιστορημάτων διαφαίνονται οι συντηρητικές του τάσεις. Είναι προσηλωμένος περισσότερο στην κλασική μίμηση παρά στο εγώ του αφηγητή που γεννά το «Νέο Μυθιστόρημα»: στην εποχή της τεχνολογίας το πραγματικό θέμα του μυθιστορήματος είναι η ζωή και η λογοτεχνία. Ο Μάγιερ είναι ένας διαρκώς μεταφερόμενος από θέση σε θέση κριτικός. Αναζητά τις μετα­ μορφώσεις των επιρροών που δέχεται το δη­ μιουργικό υποκείμενο από τις κοινωνικές συνθή­ κες ή δεσμούς και αφήνει σε άλλους τις θεωρητι­ κές αναζητήσεις. Η κριτική του αντίληψη τον σώζει από τον ιστορικισμό. Σε αντίθεση με τον

Γκολντμάν δεν θεωρεί το έργο τέχνης χαμένο στα κύματα της ιστορίας. Πιστεύει πως η ιστορική στιγμή της δημιουργίας περνά και αν το έργο πλάστηκε κάποτε αυτό σημαίνει πως είναι από μόνο του ένα σημάδι της ιστορικής του φυσιο­ γνωμίας. Στο σημείο αυτό τίθενται υπό αμφι­ σβήτηση τόσο ο κλασικός Μαρξισμός, όσο και ο προκάτοχός του Γερμανικός Ιστορικισμός. Έρνεστ Φίσερ σταδιοδρόμησε με επιτυχία ως πολιτικός στοχαστής όσο και ως Ο τόσο

32/αφιερωμα Κριτικός της Λογοτεχνίας, καταδείχνοντας την απατηλή ευτυχία του ελεύθερου ανθρώπου μέσα στον Λαβύρινθο της εποχής μας. Τα δοκίμιά του χαρακτηρίζονται από τη διά­ σπαση των συλλογισμών του Σοσιαλιστικού Ρεα­ λισμού, με ξαφνικές εκλάμψεις ενόρασης. Την αναθεώρηση των αισθητικών θεωριών και κανόνων που είχε από τα πρώτα του γραπτά επι­ χειρήσει, πραγματοποίησε στο δοκίμιό του «Η Αναγκαιότητα της Τέχνης» (1956). Η άποψή του για την ιστορία και τη λειτουργία της τέχνης, αν και καλυμμένη ακόμα πίσω από την ορολογία του κλασικού «ρεαλισμού» σημειοδοτεί μια ρωγ­ μή στο έδαφος του Μαρξισμού. Αν και δέχεται ακόμη την «κατοπτρική» λειτουργία της τέχνης, δίνει έμφαση στο γεγονός πως η τέχνη, με την ικανότητά της να αποκαλύπτει τις ατέλειωτες δυνατότητες του ανθρώπου, υπερβαίνει την ιστορική στιγμή. Ο Φίσερ ξεχωρίζει ανάμεσα στον ρεαλισμό σαν οντολογικό στοιχείο κάθε τέ­ χνης και τον ρεαλισμό σαν συγκεκριμένη καλλι­ τεχνική μέθοδο. Πιστεύει πως τα νέα ιστορικά στοιχεία πρέπει να εκφράζονται με νέες μορφές. Από το 1960 διαμορφώνει την άποψη ενός μέλλοντος βασισμένου στον αυθορμητισμό της ολόκληρης ανθρώπινης ύπαρξης. Το επιχείρημά του εκφράζει έναν «τρίτο δρόμο» στηριζόμενο στους διανοουμένους και τους ανήσυχους φοιτη­ τές περισσότερο, παρά στους «στενοκέφαλους»

προσωπευτικά σχήματα. Επεξεργάζεται γενικές περιγραφές κοινωνικών ομάδων σε σχέση με τις ιστορικές αλλαγές που αντιμετωπίζουν και τις χαρακτηριστικές σκέψεις και γλωσσικές δομές που τις εκφράζουν. Ως κριτικός του πολιτισμού, επιχειρεί να εντοπίσει το συσχετισμό της ταξικής συνείδησης και του έργου τέχνης: μια δεδομένη ομάδα αναπτύσσει ορισμένες προσδοκίες που την ξεχωρίζουν από τις άλλες ομάδες και η συ­ νείδησή της την οποία αποκαλεί ο ίδιος «όραμα του κόσμου», αποκρυσταλλώνεται σ’ ένα φιλο­ σοφικό σύστημα ή στον πλασματικό κόσμο του συγγραφέα. Οι έρευνες του Γκολντμάν προσπα­ θούν να εντοπίσουν αυτή τη σχέση ανάμεσα στην ταξική συνείδηση και το έργο τέχνης με εργαλείο τον όρο «ομολογία»· μια ομολογία ανάμεσα στο περιεχόμενο που προέρχεται από το «όραμα του κόσμου» και τη μορφή που γεννά. Το πρόβλημα με το σχήμα του Γκολντμάν, βρί­ σκεται στο γεγονός ότι το δημιουργικό υποκείμε­ νο δεν έχει και τόσο μεγάλη ελευθερία κινήσεων στην προσπάθειά του να ενοποιήσει τα σκόρπια στοιχεία ενός κοσμοειδώλου, στο βαθμό που πα­ ραμένει εκφραστής της τάξης του.

υμπερασματικά, θα μπορούσαμε να πούμε πως η Μαρξιστική Κριτική της Λογοτεχνίας Σ έχει στραφεί ενάντια στην παραδοσιακή άποψη της τέχνης - καθρέφτη της κοινωνίας - τα βήμα­ τά της όμως σ’ αυτή τη σταδιακή στροφή υπήρ­ ξαν αργά και μετρημένα. Ο Γκολντμάν με τη θεωρία του για την «ομολογία» ανάμεσα στην ταξική συνείδηση και την καλλιτεχνική μορφή, πολύ απέχει από μιαν ολοκληρωτική ρήξη με την κατοπτρική άποψη. Ο Χανς Μάγιερ παραμένει σταθερός στην άποψή του, παρόλο που ενώ περιστασιακά απορρίπτει την κατοπτρική λειτουρ­ γία της τέχνης, στα τελευταία κείμενά του ενδιαφέρεται για την κατασκευή μιας θεωρίας δε­ σμών, η οποία του προσφέρει το προνόμιο να συσχετίζει διαφορετικά πολιτικά στοιχεία με

της Μόσχας και της Ουάσινγκτον ή στο ανεγκέ­ φαλο προλεταριάτο. Πιστεύει πως η αλλοτρίωση δεν είναι μόνο φαινόμενο του καπιταλισμού, αλ­ λά και της άκαμπτης, σχεδιαζόμενης σοσιαλιστι­ κής κοινωνίας. Η «Αρχέτυπη» εμπειρία αποτέλεσε τον κυριότερο όρο της μεθόδου του προς το τέλος της ζωής του. Γκολντμάν εκφράζεται με όρους γενικευτικούς: περιεκτικές τάσεις και αντι­ Ο Λυσιέν

ετερόκλητα κείμενα και τάσεις της λογοτεχνίας. Ο Έρνεστ Φί­ σερ έφτασε στο σημείο να δια­ φωνήσει αποφασιστικά με τη θεωρία της αντανάκλασης. Το 1950 όμως άρχισε να συζητά μια δυαδική λειτουργία της τέχνης (να καθρεφτίζει και να εξερευνά) ώσπου στη δε­ καετία του ’60 απέρριψε τελειωτικά τη μεταφορά του κατόπτρου και θεώρησε την τέχνη ως δρα­ στηριότητα εξερεύνησης και αποκάλυψης του φάσματος των ανθρωπίνων δυνατοτήτων. Μετάφραση-Abstracting: Γιώργος Μπλάνας

αφιερωμα/ j o

Φαινομενολογία και ^Θεωρία της ^ Λογόΐτεχνίας

Συνέντευξη του Paul Ricoeur στον Eric Nakjavani ΚΑΘΗΓΗΤΑ Ricoeur, έχω παρακολουθή­ σει τις διαλέξεις σας σχετικά με την εφαρμογή της φαινομενολογικής μεθόδου στην έννοια της δράσης στην κοινωνιολογία και την πολιτική επι­ στήμη. Έχετε εγκαινιάσει νέες προοπτικές σ’ αυ­ τούς τους επιστημονικούς κλάδους και τους έχε­ τε προσδώσει ένα έντονο φως του οποίου η ιδιαί­ τερη φύση μοιάζει να ’ναι τεράστιας δι­ επιστημονικής σημασίας. Λόγω επαγγέλματος και κλίσης, βρίσκομαι σ’ άλλο χώρο, αυτόν της λογοτεχνίας. Για μας, όπως έχει εύστοχα επισημάνει ο Rene Wellek, η πιο επείγουσα ανάγκη φαίνεται ότι είναι μια συ­ νεκτική θεωρία της λογοτεχνίας, ένα σύστημα με­ θόδων το οποίο θα μπορούσε ικανοποιητικά να πραγματευτεί τέτοια βασικά προβλήματα όπως τη φύση της λογοτεχνικής, δημιουργικής διαδι­ κασίας, τον τρόπο ύπαρξης ενός λογοτεχνικού έργου, και την ταξινόμηση, ερμηνεία και αξιολό­ γησή του. Οι αξιόλογες προσπάθειες των Φροϋ­ δικών και Μαρξιστών θεωρητικών της λογοτε­ χνίας, μας έχουν εξασφαλίσει μερικές αποτελε­ σματικές εξωγενείς ή εργοκεντρικές (ergocentric). προσεγγίσεις στη μελέτη της λογοτεχνίας. Δυστυ­ χώς όμως, παραμένουν προσεγγίσεις από τα έξω και φαίνεται να ’χουν αποτύχει στο να μας προ­ σφέρουν μιαν επαρκή θεωρία της λογοτεχνίας ικανή να κατανοεί τις περιπλοκές ενός λογοτε­ χνικού έργου από τα μέσα και σαν ανεξάρτητο, αυτόνομο φαινόμενο. Θα μας ήταν πολύτιμο να

συζητούσατε την πιθανότητα μιας εγγενούς ή εγωκεντρικής φαινομενολογικής προσέγγισης στη! θεωρία της λογοτεχνίας, τις δυνατότητές της και τους περιορισμούς της. ΤΟ πρώτο καθήκον μιας φαινομενολογικής προσέγγισης στο πρόβλημα της λογοτεχνίας, θα ’ταν να καθορίσει τα όρια της έννοιας κείμενο. Τι είναι ένα κείμενο; Αυτή η ερώτηση περιλαμ­ βάνει διάφορες ερωτήσεις. Πρώτον, ποια είναι τα απόλυτα βασικά χαρακτηριστικά του λόγου. Με τον όρο λόγο δεν αναφέρομαι καθόλου στη γλώσσα, στην οποία μπορεί ν’ αναφέρεται ο γλωσσολόγος, αλλά στα μηνύματα τα οποία πα­ ράγουμε ελεύθερα πάνω στη βάση και τη δομή της γλώσσας. Σε σύγκριση με τη γλώσσα, λοιπόν, υπάρχει ήδη ένα συγκεκριμένο χαρακτηριστικό του λόγου το οποίο αποτελεί το πρώτο όριο του λογοτεχνικού αντικειμένου. Πρώτο, ανάμεσα στα χαρακτηριστικά του λόγου, θα ’βαζα το ότι ο λόγος εγκαινιάζει έναν κόσμο. Με λίγα λόγια,*' ο λόγος είναι ένα μέσο αποκάλυψης μιας διάστα­ σης της πραγματικότητας σε σχέση με τον διάλο­ γο με κάποιον άλλον άνθρωπο, τον ακροατή. Επομένως, υπάρχει μια τριγωνική σχέση ανάμε­ σα σ’ αυτόν που μιλάει, αυτόν που ακούει και απαντάει, και τον κόσμο των πραγμάτων για τα οποία μιλάει κανείς. Αυτή η τριγωνική σχέση εί­ ναι η βάση του προβλήματος της λογοτεχνικής κριτικής, γιατί αυτό που είναι να κατανοηθεί σε μια πραγματεία είναι η ποιότητα του κόσμου, η

34/αφιερωμα διάσταση του κόσμου η οποία φανερώνεται με την επικοινωνία. Αυτό θα ’ταν το πρώτο επίπεδο μιας προσέγγισης στο πρόβλημα του κειμένου. Το δεύτερο επίπεδο θα ταν στοχασμός σχετι­ κά με το τί πρσθέτει το γραπτό σ’ αυτή την τρι­ γωνική σχέση αυτού που μιλάει, μ’ αυτόν που ακούει και με την πραγματικότητα η οποία γίνε­ ται καταφανής με τον διάλογο. Βασικά, με το γραπτό ο λόγος ξεφεύγει απ’ τον ομιλητή, αφού η γραφή έχει τη δύναμη να διατηρήσει το λόγο μετά την καταστροφή κι εξαφάνιση του ομιλητή. Συνεπώς, υπάρχει αυτονομία του κειμένου σε σχέση με τον ίδιο το λόγο (την αρχική μορφή ύπαρξής του), την προέλευσή του, η οποία επι­ τρέπει στο κείμενο να ’χει προορισμό διαφορετι­ κό απ’ αυτόν του συγγραφέα του. Ο συγγραφέας πεθαίνει, αλλά το κείμενο ακολουθεί την καριέρα του, συνεχίζει να παράγει επιδράσεις (κάπου κάπου) για ένα χρονικό διάστημα κατά πολύ με­ γαλύτερο από τη διάρκεια μιας ανθρώπινης ζωής. Ελευθερώνεται απ’ τα δεσμά της ιστορίας της παραγωγής του και επιζεί την αρχική μορφή ύπαρξής του. Απ’ την άλλη μεριά, απ’ την άποψη του ανα­ γνώστη το γραπτό παρέχει τη δυνατότητα μιας σχέσης πολύ πιο περιεκτικής από τη σχέση του διαλόγου η οποία παραμένει εγκλωβισμένη στην εγώ-εσύ επικοινωνία. Ενώ η σχέση διαλόγου εί­ ναι κλειστή σχέση, ένα κείμενο απευθύνεται σ’ ένα κοινό απεριόριστο. Το κείμενο είναι ανοιχτό σ’ οποιονδήποτε ξέρει να διαβάζει· επομένως, όλοι οι γνωρίζοντες ανάγνωση, είναι πιθανοί αναγνώστες του. Υπάρχει, λοιπόν, ένα άνοιγμα σε σύγκριση με το κλείσιμο του διαλόγου, το οποίο τελικά είναι υπεύθυνο για το ότι το λογο­ τεχνικό έργο είναι ανοιχτό σ’ έναν απεριόριστο αριθμό αναγνώσεων, καθεμιά των οποίων είναι, για μένα, μια νέα εμφάνιση του λόγου η οποία κυριαρχεί στο κείμενο για να του δώσει μια νέα διάσταση. Τρίτον, ο κόσμος ο οποίος ανοίγεται μ’ αυτόν τον τρόπο, είναι, ο ίδιος, ένας κόσμος ο οποίος έχέι έναν απεριόριστο ορίζοντα, ενώ ο προφορι­ κός διάλογος ορίζεται απ’ τον ακροατή. Η λογο­ τεχνία δημιουργεί έναν κόσμο φανταστικό, επο­ μένως, ανοίγει κι αυτή έναν ορίζοντα πραγματι­ κότητας. Η αίσθησή μας της πραγματικότητας ευjρύvεται απ’ αυτόν τον κόσμο του φανταστικού και της πιθανότητας. Πιστεύω πως το καθήκον της ερμηνευτικής θα ’ταν να αναπτύξει τη θεωρία της πράξης της ανάγνωσης. Η θεωρία της ερμηνευτικής, κατά τη γνώμη μου, θα συνίστατο στο να αναπτύξει την παράλληλη θεωρία της γένεσης του κειμένου και της ανάγνωσης και στο να αποσαφηνίσει τη ροή του ενός στο άλλο. Το εγχείρημα αυτό απαιτεί μια πολύ διαφορετική διεργασία, γι,ατί η πράξη της ανάγνωσης είναι, στο κάτω κάτω, ένα άθροι­

σμα πολυάριθμων δραστηριοτήτων, ξεκινώντας από την απλή ερμηνεία προτάσεων στη συντα­ κτική και σημασιολογική τους σύσταση και καταλήγοντας στην κατανόηση του έργου ενός συγ­ γραφέα στη ζωντανή του ολότητα. Η σημασιολο­ γία δεν προχωράει πέρ’ απ’ το επίπεδο της πρό­ τασης, ενώ η ερμηνευτική αρχίζει παίρνοντας το έργο σαν σημαίνουσα οντότητα, η οποία δεν εί­ ναι απλά ένα σύνολο προτάσεων τοποθετημένων τέλος-με-τέλος, αλλά μια σχέση όλων των στοι­ χείων, η οποία διέπεται απ’ τους δικούς της κα­ νόνες. Έτσι, εφόσον το κείμενο είναι αυτόνομο σε σχέση με το συγγραφέα, όπως επίσης και σε σχέση με τον αναγνώστη, μπορεί κανείς να το εκλάβει πρωταρχικά σαν αντικείμενο το οποίο είναι ανεξάρτητο από το συγγραφέα και τον αναγνώστη και να το μεταχειριστεί σαν απόλυτο αντικείμενο. Αυτή η τάση - του να μεταχειρίζε­ ται κανείς το κείμενο σαν δομή η οποία διέπεται απ’ τους δικούς της κανόνες και την οποία μπο­ ρεί κανείς να μελετήσει αντικειμενικά, χωρίς την παραμικρή παρέμβαση προσδοκιών, προτιμή­ σεων, προκαταλήψεων ή ελπίδων και πνευματι­ κών συγγενειών του αναγνώστη - είναι χαρακτη­ ριστική του Γαλλικού Στρουκτουραλισμού. Αυτό το εγχείρημα είναι απόλυτα εύλογο, γιατί είναι δικαιολογημένο απ’ την ίδια τη φύση του κειμέ­ νου σαν είδος πραγματικότητας η οποία έχει αυτονομηθεί σε σχέση με την αρχική κατάσταστ στην οποία παρήχθη, έχει δηλαδή ανεξαρτητο­ ποιηθεί σε σχέση με το διάλογο. Για μένα όμως, αυτή η αντικειμενική και απόλυτα ανιδιοτελής (με τη σωστή έννοια της λέξης) μελέτη, δεν είναι παρά μια προκαταρκτική φάση για την εκτίμηση του κειμένου από το οποίο σμιλεύουμε τη δική μας σάρκα και αίμα μέσω ενός είδους οικειοποίησης η οποία, μετατρέπει αυτό το οποίο ήταν ξένο σε κάτι οικείο, κάτι γνώριμο. Δεν πιστεύω πως αυτές οι δυο τάσεις, η μια πιότερο αντικει­ μενική - η οποία θριαμβεύει στο στρουκτουραλι­ σμό - η άλλη, πιότερο υποκειμενική - η οποία θριαμβεύει σ’ αυτό που μόλις ονόμασα οικειοποίηση - αντιτίθενται η μια στην άλλη, γιατί αλληλοσυμπληρώνονται. Μια εντελώς αντικειμενι­ κή μελέτη σκοτώνει το κείμενο, γιατί είναι σαν να εγχειρεί κανείς ένα πτώμα. Απ’ την άλλη όμως, μια ανάγνωση εντελώς απλοϊκή, η οποία δε θα ’χε περάσει μέσα από όλες αυτές τις πα­ ρεμβάσεις μιας αντικειμενικής στρουκτουραλι­ στικής προσέγγισης, θα ’ταν μονάχα η προβολή της υποκειμενικότητας του αναγνώστη πάνω στο κείμενο. Είναι, επομένως, απαραίτητο να κρατη­ θεί σε κάποια απόσταση η υποκειμενικότητα και στην οικειοποίηση να παρεμβληθούν όλες οι αντικειμενικοποιητικές διεργασίες. Πιστεύω πως η φαινομενολογία είναι πολύ κατατοπιστική σ’ αυ­ τό το σημείο, γιατί φανερώνει πως όλα τα είδη σχέσεων - γιατί στο κάτω-κάτω η γραφή είναι

αφιερωμα/35 σχέση επικοινωνίας - περνάνε μες απ’ την πα­ ρέμβαση της θεωρίας των αντικειμενικοποιητικών διεργασιών, την οποία αναπτύσσει ο Hus­ serl σε σχέση μ’ ένα εντελώς διαφορετικό θέμα (είτε σε σχέση με τη θεωρία της αντίληψης είτε μ’ αυτήν της συναίσθησης). Αυτή η φάση αντικειμενικοποίησης, όχι μόνο διαπνέει όλες τις ομι­ λίες που δίνω τούτο τον καιρό σε σχέση με την κοινωνική και πολιτική θεωρία, αλλά παίζει και βασικό ρόλο. Βλέπει κανείς, πως όλες οι κοινω­ νικές σχέσεις περνάνε μεσ' από μεσάζοντες, θε­ σμούς, κώδικες, κανόνες, οι οποίοι είναι συχνά ανώνυμοι και αδιαπέραστοι. Η λογοτεχνία είναι κι αυτή μια απ’ αυτές τις παρεμβάσεις. Αντίθε­ τα, όμως, από την αδιάφανη παρέμβαση της πο­ λιτικής, η παρέμβαση της λογοτεχνίας, στην οποία ο θεσμός γίνεται κείμενο, είναι διάφανη. Ενώ οι θεσμοί είναι, σ’ ένα μεγάλο βαθμό, αναποκρυπτογράφητοι γιατί η ιστορία που τους δη­ μιούργησε μας διαφεύγει, το χαρακτηριστικό της λογοτεχνίας είναι να δημιουργεί μια διάφανη παρέμβαση ανάμεσα στους ανθρώπους, γιατί στηρίζεται ολοκληρωτικά στο λόγο. ΜΙΛΗΣΑΤΕ για τη φαινομενολογία τον κειμένου. Τώρα θα ’θελα να σας ρωτήσω τί σκέ­ φτεστε σχετικά με την πιθανότητα μιας φαινομε­ νολογίας του κριτικού, γιατί μου φαίνεται πως θα ’ταν χρήσιμο να ερευνηθεί η σχέση τον κριτι­ κού με το κείμενο. ΑΥΤΗ η ερώτηση, για την οποία δεν έχω προετοιμαστεί, είναι πολύ δύσκολη γιατί φοβά­ μαι πως μας λείπει ένα εντελώς απαραίτητο ερ­ γαλείο το οποίο ανήκει σ’ άλλον κλάδο απ’ αυ­ τόν της φαινομενολογίας. Αναφέρομαι στην κρι­ τική των ιδεολογιών της Σχολής της Φρανκ­ φούρτης, η οποία είναι κληρονομιά του Μαρξι­ σμού. Αλλά, γιατί να παρουσιάσω εδώ την κριτι­ κή των ιδεολογιών; Γιατί ο ίδιος ο κριτικός βρί­ σκεται πάντα σε μια συγκεκριμένη ιστορική κα­ τάσταση. Είναι δεμένος σε ορισμένη κουλτούρα .και, επομένως, δεν είναι αυτό το απόλυτα, ανιδ( π ΐύ έξ υποκείμενο, ένα είδος αμέτοχου εγώ. Είναι παγιδε.υμένος κι αυτός, όπως κι ο αναγνώ­ στης, στην κίνψοη της κουλτούρας, συνεπώς, δεν έχει σφαιρική εποπτύφα. Έχει μια μερική εποπτεία των λογοτεχνικών έρ \ω ν γι’ αυτό υπάρχει ένα είδος αυτοκριτικής του τίψνακού, η οποία σί­ γουρα είναι σημαντικό μέρος τ η θ ε ω ρ ία ς της λογοτεχνίας. Κάνατε πολύ καλά πο\\ μου θέσατε αυτή την ερώτηση, γιατί μέχρι πρόσςοατα είχαμε μια θεωρία του λογοτεχνικού αντικε ιμένου, και τις διεργασίες που γίνονταν πάνω σ·.’ αυτό. Ποιες, όμως, είναι οι διεργασίες που υφίίτξαται το υποκείμενο του κριτικού; Υπάρχουν Αυο ακραίες τοποθετήσεις, πάνω στο θέμα τούττο, που μου φαίνονται απαράδεχτες. Η μια θεωρεί τον κριτικό στρατευιιένο. άνθρωπο ο οποίος θι

’θελε, μέσω της λογοτεχνίας, να υποστηρίζει κά­ ποια συγκεκριμένη ηθική - πως κάποια συγκε­ κριμένη θρησκεία, κάποια συγκεκριμένη πολιτι­ κή είναι σωστή. Εκείνη τη στιγμή, η κριτική γί­ νεται απολογητική. Η άλλη τοποθέτηση, ακραία κι αυτή, θα υποστήριζε πως η κριτική δεν έχει προδιαγραμμένο σκοπό, πως είναι ουδέτερη. Ανάμεσα στη στρατευμένη κριτική - η οποία είναι πράξη βίας πάνω στο κείμενο και, ίσως, και πάνω στον αναγνώστη - και στον υποκριτικό ισχυρισμό πως ο κριτικός δεν ανήκει πουθενά, υπάρχει ένα είδος αυτο-κριτικής από τον κριτι­ κό, ο οποίος γνωρίζει πως κατανοούμε κάτι πάντα βάσει κάποιας προκατάληψης. Μ’ άλλα λόγια, είναι απαραίτητο να καταλάβουμε πως κάθε κατανόηση υποδηλώνει μια προκατανόηση, μια κάποια πνευματική συγγένεια με το αντικείμενο και, επομένως, και έναν ολόκλη­ ρο πολιτιστικό εξοπλισμό. Από το βάθος μιας συγκεκριμένης κουλτούρας προσεγγίζουμε ένα νέο αντικείμενο της κουλτούρας. Συνεπώς, η προ-κατανόηση και η προκατάληψη είναι απα­ ραίτητα συστατικά της κατανόησης. Δεν μπορεί να υπάρξει καμιά αυτοκριτική από απόσταση κι απ’ την άλλη μεριά, ένας κριτικός δεν μπορεί να ’ναι μεροληπτικός.

36/αψιερωμα

Ο στρουκτουραλισμός είναι στη μόδα, και η κατάστασή του παρουσιάζει μερικές ομοιότητες με αυτήν του υπαρξισμού του 1945. Έχει ένθερμους υποστηρικτές και αφοσιωμένους εχθρούς. Όπως ο υπαρξισμός, αρχίζει να αποκτάει ακαδημαϊκή αξιοπρέπεια, ολόκληρα τεύχη περιοδικών αφιερώνονται σ’ αυτόν και μερικοί, που δεν έχουν το διανοητικό πάθος που απαιτείται για να αγκαλιάσεις ή να πολεμήσεις μια ιδέα, αρχίζουν να ψάχνουν για τις καταγωγές του και να ανιχνεύουν την πιθα­ νή του ιστορία - ένας πολύ αποτελεσματικός τρόπος να παραβλέπεις μία πνευματι­ κή κίνηση και να μειώνεις την αρμοδιότητά της. αρ’ όλα αυτά μπορούμε ακόμα να αναρω­ τηθούμε κατά πόσον αυτός ο στρουκτουρα­ λισμός που προβάλλεται στη σκηνή της διανόη­ σης, πραγματικά υπάρχει ή κατά πόσο - ξανά όπως στην περίπτωση του υπαρξισμού μετά τον πόλεμο - αυτό που έχουμε είναι στρουκτουραλιστές με μια κάποια συμπάθεια ίσως, ο ένας για τη δουλειά του άλλου, και που παρ’ όλα αυτά ο καθένας δουλεύει σύμφωνα με τις δικές του γραμμές αρκετά ανεξάρτητα από κάθε φροντίδα για μια κοινή ιδεολογία. Εάν για κάποιο διάστη­ μα κάποιος είχε οδηγηθεί να πιστεύει ότι τα έρ­ γα του Jakobson, του Levi-Strauss και του Lacan, για να αναφέρουμε τα πιο σπουδαία ονόματα, είχαν μια γενική κοινή κατεύθυνση, σήμερα μια

Π

τέτοια άποψη είναι μάλλον αμφισφΐ|%ήσιμη και το μέλλον πιθανόν να τονίσει περισσότερο τις διαφορές παρά να δώσει έψφ^ση στις ομοιότητες. / Για τον παρόντα σ;κοπό μας δε θα αποφύγουμε τον όρο στρουκτουραλισμός παρά τη διαστρέ­ βλωση και ττ/|ν υπεραπλούστευση που ακολουθεί. Με την ελππδα πως δε θα πλησιάσουμε εντελώς επιφανεια κά το θέμα μας, θα πρέπει να απομο­ νώσουμε 'μερικά κοινά ενδιαφέροντα και να προσπαθήσουμε να δούμε τις διαφορετικές μετα­ χειρίσεις που υφίστανται. Εάν ένα τέτοιο εγχεί­ ρημα δε δικαιώνει τον πλούτο και τη σπουδαιό­ τατα του έργου διανοητών όπως των Lacan και 'Levi-Strauss, μπορεί ενδεχομένως να προτείνει

αφιερωμα/53 μερικές από τις ασχολίες που είναι σπουδαίες για την ατομική τους ανάπτυξη. Εάν κάποιος ζητούσε ένα καλά πληροφορημένο άτομο να ανιχνεύσει την ανάπτυξη του στρου­ κτουραλισμού, η απάντησή του θα μπορούσε πι­ θανόν να μεταβιβάσει κάτι στις ακόλουθες γραμ­ μές: ο εισηγητής του στρουκτουραλισμού ήταν ο Saussure- μετά από αυτόν ήρθε ο γλωσσολογικός κύκλος της Πράγας που ανέπτυξε μια πολύ ακριβή περιγραφή των φωνητικών νόμων που κυβερνούν όλες τις γλώσσες, και μετά ήρθε ο Levi-Strauss που μετέθεσε τα φωνολογικά μοντέλα στην ανθρωπολογία. Μετά από τη δουλειά του Levi-Strauss, η αξιοπιστία του γλωσσολογικού μοντέλου αναγνωρίστηκε σε τέτοιο βαθμό που άλλες επιστήμες προσπάθησαν τη μετάθεση, και πολύ αργά ένα σώμα γνώσης ξεπήδησε - με­ ρικές φορές αναφερόμενο σαν «ανθρωπιστικές επιστήμες» - όπου χωρίς να εγκαταλείπει τα ατομικά συγκεκριμένα προβλήματα κάθε επιστή­ μης όλες αναγνώρισαν έναν κοινό πυρήνα, που είναι πολύ εύκολα ορατός ή πολύ εύκολα απο­ κτάται μέσω της γλωσσολογίας, μια και η γλώσ­ σα μάς δίνει ένα πολύ ολοκληρωμένο και περιε­ κτικό μοντέλο για όλες τις ανθρώπινες δραστη­ ριότητες. Παρ’ όλα αυτά, μια τέτοια πανοραμική άποψη θα παρέμενε και ανακριβής, εκτός από το να είναι υπεραπλουστευμένη στο να υπαινίσ­ σεται μια μεθοδολογική συνέχεια. Ας αρχίσουμε με τον Saussure. Η συμβολή του Saussure δεν αποτελεί μια ενοποιημένη θεωρία αλλά παρουσιάζει λειτουργικά επίπεδα τα οποία εάν διαταχθούν ιεραρχικά δεν είναι απαραίτητα αλληλοεξαρτώμενα. Ο πιο γνωστός νεοτερισμός του Saussure είναι φυσικά, η μεταχείριση του γλωσσολογικού σημείου. Εάν σήμερα μπορούμε να πάρουμε σαν δεδομένο, ότι το γλωσσολογικό σημείο είναι μια περίπλοκη οντότητα αποτελούμενη από δύο διακεκριμένα στοιχεία, το σημαί­ νον και το σημαινόμενο, και μια λειτουργική σχέση που τα συνδέει, μόλις που εκτιμούμε την επανάσταση που εισήγαγε μία τέτοια αντίληψη . μεταχείριση του σημαίνοντος ανεξάρτητα από το σημαινόμενο, επέτρεψε την ανάπτυ­ ξη της μοντέρνας φωνολογίας - που μέχρι σήμε­ ρα παραμένει μία από τις μεγαλύτερες μεθοδο­ λογικές επιτυχίες του στρουκτουραλισμού - της οποίας τα μοντέλα μεταφέρθηκαν αργότερα στη μελέτη μη γλωσσολογικών πεδίων. Πάντως, όταν η σχέση του Saui-ure μετατίθεται σε μη γλωσσο­ λογικό πεδίο, το ερώτημα του κατά πόσο, αυτό που θα καλέσω σε αυτό το κείμενο επιστημολογι­ κό χειριστή - δηλαδή η αποσύνθεση ορισμένων δεδομένων πολιτιστικών φαινομένων σε συσχετιζόμενες απόψεις κυβερνώμενες από δύο ανεξάρ­ τητες τάξεις που με τη σειρά τους συνδέονται με­ ταξύ τους από μια δέσμη λειτουργιών - ακόμα

Η

παραμένει ανοικτό. Το διφορούμενο αυτού του προβλήματος μπορεί νά ανιχνευθεί στον ίδιο τον Saussure, γιατί όταν ο Saussure προσπαθούσε νά θέσει τα θεμέλια της γλωσσολογίας έκανε αυτά τα ίδια τα θεμέλια να εξαρτώνται από μια άλλη επιστήμη την οποία ονόμασε σημειολογία και η οποία επρόκειτο να είναι μια μελέτη των ση­ μείων γλωσσολογικών και μη γλωσσολογικών στην ακραία τους γενικότητα. Αυτή η εν τω γενάσθαι επιστήμη που παραμένει μόλις στο εμβρυακό στάδιο (στα έργα του Saussure) θα έχει μέσα στα πλαίσια του στρουκτουραλιστικού κι­ νήματος μια μάλλον ανεξάρτητη ιστορία. Εάν για μια στιγμή δρασκελίσουμε μισόν αιώνα και κοιτάξουμε τα έργα του Μπαρτ με την ελπίδα να λύσουμε το διφορούμενο που παρουσιαζόταν στον Saussure, θα το βρούμε ακόμα παρόν αλλά σε μια μεταμορφωμένη εκδοχή. Ο Μπαρτ σε μια προσπάθεια να στηρίξει μια τέτοια νεαρή επιστήμη στα πόδια της, υπέθεσε ότι μια και η σημειολογία επρόκειτο να γίνει επιστήμη όλων των σημείων και μια και απ’ όλα τα συστήματα την σημείων, τα γλωσσολογικό ήταν εκείνα που είχαν υποστεί την πιο συστημα­ τική μεταχείριση, η σημειολογία στο ξεκίνημά της πρέπει να πάρει τα πρότυπα της γλωσσολο­ γίας και να τα εφαρμόσει σε άλλους τομείς3. Το αρχικό πλάνο του Μπαρτ απέδειξε ότι εί­ ναι εξαιρετικά αποδοτικό. Κάποιος χρειάζεται μόνο να αναφέρει τα δοκίμιά του πάνω στη ρη­ τορική αυτή της εικόνας4 και πιο πρόσφατα της λαμπρής μελέτης του πάνω στη μόδα· παρ’ όλα αυτά το αρχικό διφορούμενο, ως προς το αν οι κατηγορίες που εμπλέκονται στην άρθρωση του κάθε συστήματος των σημείων, παραμένει. Είναι ακόμα αδύνατον στην παρούσα κατάσταση των πραγμάτων να καθορισθεί, κατά πόσο οι μεγα­ λύτερες κατηγορίες που διαρθρώνουν το κάθε σύστημα σημείων, έχουν ανεξάρτητη ύπαρξη ή κατά πόσο βασικά αποτελούν γλωσσολογικές κατηγορίες τις οποίες κάποιος ξαναανακαλύπτει μειώνοντας κάθε σύστημα σημείων σε ένα βασι­ κό γλωσσολογικό μοντέλο. Το ερώτημα έχει στην πραγματικότητα δύο πτυχές: Αφενός μπορεί ένα σύστημα σημείων να δεχτεί μία σειρά οργανωμένων προτύπων ανε­ ξάρτητα από τα γλωσσολογικό (πρότυπα) που έχουν χρησιμοποιηθεί για να μελετηθούν, και αφετέρου πόσο πολύ εξαρτάται η επιτυχία τέ­ τοιων σημειολογικών μελετών από μια αρχική μετάφραση των αυθεντικών συστημάτων των ση­ μείων σε ένα γλωσσολογικό ισοδύναμο; Μια τέ­ τοια διαδικασία αναφέρεται μερικές φορές ρητά, όπως για παράδειγμα στη μελέτη της μόδας5 του Μπαρτ, όπου μελετάει τη γλώσσα της μόδας και όχι τη μόδα αυτή καθεαυτή. Το ερώτημα, κατά πόσο συστήματα σημείων που δεν μπορούν να βρουν ένα άμεσο γλωσσολο-

54/αφιερωμα γικό ισοδύναμο, όπως η ζωγραφική ή η μουσική, μπορεί να τα επεξεργαστεί η σημειολογία, έχει θεωρητικές συνέπειες που πάνε ακόμα πιο μα­ κριά από την καθαρά μεθοδολογική ενασχόληση. Αμφισβητούν τη φύση του λογοτεχνικού σημείου και πιο συγκεκριμένα τη φύση της σχέσης που ενώνει το σημαίνον με το σημαινόμενο. ια τον Saussure αυτή η σχέση ήταν αυθαίρε­ τη αλλά αναγκαία. Αυθαίρετη μια και δεν υπάρχει φυσική σχέση μεταξύ τους, αναγκαία στο βαθμό που κάθε κοινότητα πρέπει να συμ­ φωνήσει για ένα σύνολο καλλιτεχνικών, επομέ­ νως συμβατικών σχέσεων που επιτρέπουν στα σημεία να γίνουν μέσο επικοινωνίας. Μια τέτοια λύση περιγράφει περισσότερο παρά καθορίζει την υπο-ερώτηση σχέση και τείνει να μειώσει το γλωσσολογικό σημείο σ’ ένα απλό μέσο επικοι­ νωνίας. Υπεραπλουστεύοντας, μπορούμε νά πούμε ότι μια τέτοια σχέση μεταφερμένη στο λο­ γικό της συμπέρασμα μειώνει τη γλωσσολογία σε μια γενική θεωρία επικοινωνίας. Το ερώτημα για τη φύση της σχέσης ανάμεσα στο σημαίνον και στο σημαινόμενο θα μπορούσε φυσικά να διασα­ φηνιστεί με το ότι μπορεί να είναι η φύση του σημαίνοντος ή του σημαινόμενου ανεξάρτητη από τη λειτουργία που απαιτούν, όταν ενώνο­ νται μαζί στο γλωσσολογικό σημείο. Αυτό το ερώτημα εξαρτάται από ένα άλλο: μπορεί το ση­ μαίνον να υπάρξει ανεξάρτητα από το σημαινόμενο και αντίστροφα; Φυσικά, η γλωσσολογία τείνει να το θεωρεί αυτό άσχετο και να υποβιβά­ ζει το θέμα, στο κατά πόσο η τάξη που κυβερ­ νάει το σημαίνον συνδέεται καθόλου με το ση­ μειωτικό περιεχόμενο του ολικού σημείου ή κατά πόσο η γλώσσα στο λειτουργικό της επίπεδο εξαρτάται απλά από τη φωνητική της τάξη. Ο Rosolato και ο Leclaire, δυο ψυχαναλυτές, είναι οι μόνοι, απ’ όσο γνωρίζουμε, που έχουν αποπειραθεί, την περιγραφή και την ανάλυση της γλώσσας αποκομμένης από μια από τις ου­ σιαστικές της διαστάσεις. Έχουν δείξει ότι τέ­ τοια ακραία φαινόμενα υπάρχουν σε μερικούς τύπους παράφρονα λόγου και σχιζοφρενικού λό­ γου ιδιαίτερα6, τέτοιες αποκλίνουσες καταστά­ σεις αποτελούν τις μόνες περιπτώσεις που επι­ τρέπουν σε κάποιον να μιλήσει για την ύπαρξη σημαινόντων ασύνδετων με οποιαδήποτε σημαινόμενα και αντίστροφα σημαινομένων που δεν αντιπροσωπεύονται από οποιαδήποτε σημαίνο­ ντα. Αυτή η παρέκβαση έγινε ενμέρει για να προ­ τείνει το ότι, λειτουργίες που συνδέουν το ση­ μαίνον με το σημαινόμενο δεν είναι ίσως απλές και σίγουρα δεν μπορούν να ληφθούν σαν δεδο­ μένες. Γιατί εκτός του ότι συνδέονται με την γλώσσα σαν εργαλείο επικοινωνίας, οι θεωρή­ σεις των ψυχιάτρων μας οδηγούν στο να υπο-

Γ

πτευθούμε ότι, η σχέση που δένει το σημαίνον με το σημαινόμενο είναι στενά συνδεδεμένη με τη σχέση του ατόμου με τη γλώσσα του. Οι γλωσσο­ λόγοι έχουν αποφύγει το ερώτημα. Στ’ αλήθεια μερικοί γλωσσολόγοι έχουν φτάσει στο σημείο να παραδέχονται την ύπαρξη κάποιου πράγματος που ονομάζουν «εύγλωττος ομιλητής» για να χρησιμοποιηθεί σαν κριτήριο του κατά πόσο μια γλωσσολογική θέση είναι δεκτή ή όχι. Αλλά μπο­ ρούμε να δούμε ότι αυτή η κατηγορία του εύ­ γλωττου ομιλητή υπάρχει ακριβώς εκεί για να αποφευχθούν μερικά από τα πιο πλατιά ερωτή­ ματα που το γλωσσολογικό σημείο, όπως εκφρά­ στηκε με τη σχέση του Saussure, αρχικά έθεσε για μας. Πριν επιστρέφουμε στη γενική θεώρηση της ανάπτυξης του στρουκτουραλισμού, που σκια­ γραφήσαμε παραπάνω, μπορούμε να σημειώσου­ με ότι αν και υπάρχει τώρα μία πολύ ακριβής φωνητική περιγραφή, η απόπειρα να χτίσουμε στρουκτουραλιστική σημειωτική πάνω στο ίδιο μοντέλο, απέτυχε πλήρως. Μεταξύ των πρώτων φωνητικών επιτευγμάτων και των πρόσφατων προσπαθειών της σημειωτικής βρίσκουμε τις ανθρωπολογικές εργασίες του Levi-Strauss και τις ψυχαναλυτικές εργασίες του Lacan που θα μπο­ ρούσαν να υπονοήσουν ότι ίσως μέσα στις εργα­ σίες τους αυτές θα βρούμε μία απάντηση στο ερώτημα που έθεσε η γλωσσολογία αλλά έμεινε αναπάντητο. ποτελεί κοινή άποψη ότι η δουλειά του L6vi-Strauss πηγάζει από την εφαρμογή των γλωσσολογικών προτύπων, που γνώρισε μέσω της μακρόχρονης φιλίας του με τον Roman Jakobson, στη μελέτη των συστημάτων συγγένειας και των Νοτιοαμερικανικών μύθων. Ο LeviStrauss έχει κάνει πολλά, μέσω των παλαιότερων άρθρων του, για να διαιωνίσει μια τέτοια άπο­ ψη7, παρ’ όλα αυτά ο προσεκτικός αναγνώστης του «Structures Elementaires de la Parente» θα μπορούσε κάλλιστα να αναρωτηθεί κατά πόσο κάποια γνώση γλωσσολογίας είναι απαραίτητη για να εκτιμήσει το εγχείρημά του και την τερά­ στια συμβολή του στο θέμα. Στην πραγματικότη­ τα είναι εκπληκτικό όταν διαβάζοντας τα αγγλοσαξωνικά ανθρωπολογικά σχόλια για τη δουλειά του Levi-Strauss, να βρίσκει μια καλή εκτίμηση της δουλειάς του από ανθρωπολόγους των οποίων η παράδοση βρίσκεται στον RadcliffeBrown και οι οποίοι έχουν μικρό αν όχι καθόλου ενδιαφέρον για τη γλωσσολογία. Δεν υπάρχει αμφιβολία, φυσικά, ότι σύμφωνα με το δικό τους σκεπτικό, ο Levi-Strauss επηρεάστηκε από τη δουλειά των γλωσσολόγων φίλων του· παρ’ όλα αυτά οι γλωσσολογικές κατηγορίες, έχοντας πε­ ράσει από το κόσκινο του ανθρωπολογικού υλι­ κού, βγήκαν αλλαγμένες σε βαθμό σχεδόν αγνώ­

Α

αφιερωμα/55 ριστο. 0 ίδιος ο Levi-Strauss επεσήμανε ότι με­ λετώντας συστήματα συγγένειας, κάποιος δεν μπορεί απλά να μεταθέσει το φωνητικό μοντέλο, μια και δεν υπάρχει κανένα ισοδύναμο με το φώ­ νημα στο ανθρωπολογικό του υλικό. Αυτό που μεταφέρει είναι μια γενική προσέγγιση που τον έχει οδηγήσει στην οργάνωση και μεταχείριση του υλικού του. Κατ’ αυτό τον τρόπο, η προσπά­ θεια του Levi-Strauss διαφέρει από την προσπά­ θεια του Μπαρτ στο να δημιουργεί μια γενική σημειολογία. Στη μεταχείριση των συστημάτων συγγένειας του Levi-Strauss, υπάρχουν δυο πράγματα που πρέπει να προβάλουμε. Πρώτα απ’ όλα υπάρχει κάτι που με δυσκολία ισοδυναμεί με το διαχωρι­ σμό του Saussure μεταξύ σημαίνοντος και σημαινομένου. Το σημαίνον αντιστοιχεί σε έναν ατομι­ κό όρο συγγένειας, που παίρνεται σαν στοιχείο σε μια λειτουργία, που καθορίζεται από συνδυα­ στικές ιδιότητες, μέσω των οποίων οι όροι τίθε­ νται σε σχέση με άλλους όρους του συστήματος, και οι οποίοι για μια συγκεκριμένη κοινωνία κα­ θορίζονται από την νομενκλατούρα, που χρησι­ μοποιεί και τους θετικούς ή αρνητικούς κανόνες στους οποίους συμβάλλει. Το σημαινόμενο, απ’ την άλλη μεριά, με δυσκολία ανταποκρίνεται στα ψυχολογικά χαρακτηριστικά με τα οποία κάθε άτομο επενδύει κάθε συγκεκριμένη λειτουργία και στοιχείο. Πράττοντας έτσι ο Levi-Strauss αποκόπτεται ραγδαία από την παράδοση του Radcliffe-Brown, επειδή ακριβώς εξαλείφει όλες τις συμπεριφορές και τα αισθήματα από την πε­ ριοχή της επιστημονικής θεώρησης, τα οποία ει­ σέρχονται στον τρόπο με τον οποίο το άτομο α­ ντιλαμβάνεται τη λειτουργία που εκπληρώνει στην κοινωνία8. Ο Levi-Strauss έχει δείξει ότι στα συστήματα συγγένειας οι όροι συνδυάζονται σύμφωνα με μία άκαμπτη λογική και μια ακριβή οικονομία- έτσι όλα τα ατομικά συστήματα κα­ τάταξης ανταποκρίνονται σε μια οργάνωση του γενικού προτύπου στο οποίο η ομάδα Α δίνει μια γυναίκα στην ομάδα Β η οποία με τη σειρά της δίνει μια γυναίκα στην ομάδα Γ και ούτω καθ’ εξής, μέχρι που η τελική ομάδα δίνει μια γυναίκα στην ομάδα Α. Μπορούμε να δούμε ότι το σύστημα λειτουργεί σαν ένας ακριβής μηχανι­ σμός στον οποίο τα συναισθήματα ή οι διαθέσεις του ατόμου δεν έχουν θέση. Κάθε ομάδα A, Β, Γ, Δ κλπ. , παραμένει απόλυτα ταυτόσημη με τον εαυτό της στο τέλος του κύκλου, παρ’ όλα αυτά, κάτι έχει συμβεί. Ένα συγκεκριμένο σημείο, σ’ αυτήν την ειδική περίπτωση μία γυναίκα, έχει ανταλλαχτεί ανάμεσα στις ομάδες και αυτή η συγκεκριμένη κίνηση του σημείου καθορίζει, αυ­ τό που ο Levi-Strauss ονομάζει νόμο της ανταλ­ λαγής των γυναικών, ο οποίος αποτελεί μία πα­ γκόσμια τάξη που κυβερνάει όλα τα συστήματα

συγγένειας ανεξάρτητα από τις συγκεκριμένες τυπικότητες που μια συγκεκριμένη κοινωνία μπορεί να χρησιμοποιήσει για να τον εφαρμόσει. σκοπός μας εδώ, δεν είναι να μπούμε σε μια εκτενή συζήτηση των συστημάτων συγ­ γένειας. Θα πρέπει πάντως να είναι, ήδη, φανε­ ρό ότι μια από τις σπουδαιότερες συνεισφορές του Levi-Strauss στον στρουκτουραλισμό, ήταν να διευκολύνει το χειρισμό του υποκειμένου μιας δεδομένης ανθρώπινης δραστηριότητας σαν ένα από τα στοιχεία μιας καλά και συστηματικά ορ­ γανωμένης σειράς λειτουργιών που βασίζονται σε ένα γενικό Νόμο, και η πιθανότητα χειρισμού αυτού του θέματος ανεξάρτητα από τη συναί­ σθηση, τη γνώση, τα αισθήματα, ή επηρεάζουσες διαθέσεις που μπορεί να έχει για τον εαυτό του ή προς τον εαυτό του σαν υποκείμενο. Θα πρέπει επίσης να είναι φανερό, ακόμα κι από αυτά τα λίγα σχόλια, ότι στην πραγματεία του Levi-

Ο

Strauss, το εμπόδιο του Saussure, που μπαίνει ανάμεσα στο σημαίνον και στο σημαινόμενο, το χειρίζεται μεθοδολογικά, σαν μία απόλυτη διαί­ ρεση, στην οποία τις δύο τάξεις, του σημαίνο­ ντος και του σημαινόμενου μπορούμε να χειρισθούμε εντελώς ανεξάρτητα τη μία από την άλ­ λη. Αν μίλησα για Structures Elementaires de la Parente, είναι γιατί συχνά, και ειδικά στους λο­ γοτεχνικούς κύκλους, μεγάλη σπουδαιότητα δί­ νεται στη μεταχείριση του μύθου του LeviStrauss, παραβλέποντας εντελώς τα προηγούμε­ να έργα του, τα οποία κατά πολλούς τρόπους περιέχουν το κλειδί της μέλλουσας ανάπτυξής του. Στο La Pensie Sauvage, ο Levi-Strauss γενι­ κεύει το πρόβλημα τε ταξινόμηση και κατάταξη,

56/αφιερωμα και δείχνει ότι τουλάχιστον μέσα σ’ ένα συγκε­ κριμένο τύπο κοινωνίας, οι διαφορετικοί όροι που χρησιμοποιούνται για να περιγράφουν τη φύση, το άτομο, το χρόνο και το χώρο, είναι κα­ λά οργανωμένοι μεταξύ τους σε κλειστά συνεκτι­ κά πρότυπα. Αυτά τα πρότυπα με τη σειρά τους θα είναι ο κώδικας που θα απαιτείται ώστε να αποκωδικοποιηθούν οι μύθοι για να δείξουν τη βασική τους οργάνωση. Ο καθένας πρέπει να έχει υπόψη του ότι η επίδειξη του Levi-Strauss ισχύει μόνο για ένα συγκεκριμένο τύπο κοινω­ νίας και τη γενική κλειστή τάξη που κυβερνάει.

La Pensee Sauvage ισχύει στ’ αλήθεια μόνο για αυτά (τα πρότυπα). Κατά πόσο αυτό είναι επί­ σης αληθινό για την τυχαία μας ιστορική κοινω­ νία, αποτελεί ένα ερώτημα που παραμένει ανοι­ χτό, και μια απλή μετάθεση των συμπερασμάτων του La Pensee Sauvage και του Le Cru et le Cuit δεν πρέπει να λαμβάνεται σαν δεδομένη. Όπως είπαμε, στο Structure Elementaires de la Parente μπορούμε να παρατηρήσουμε ότι το υπο­ κείμενο δεν υποβάλλεται σε μια αυστηρά σχεδια­ σμένη σειρά λειτουργιών αλλά η σειρά των λει­ τουργιών το καθορίζει σαν υποκείμενο. Αυτό το σημείο αξίζει επεξεργασία. Η παραδοσιακή φι­ λοσοφία μας άφησε σαν κληρονομιά της αυτό που αποτελούσε το άτομό σαν υποκείμενο, και η συνείδηση ήταν αυτό που αποτελούσε το άτομο σαν υποκείμενο. Εάν στη γαλλική σκηνή επρόκειτο να πάρουμε τον Sartre σαν τον τελευταίο υποστηρικτή μιας τέτοιας θέσης, μπορούμε κα­ λύτερα να δούμε πως ένας τέτοιος συρμός θεώ­ ρησης του προβλήματος του υποκειμένου έφτασε σε αδιέξοδο, γιατί κανένας φιλόσοφος δεν έψαξε πιθανόν ποτέ ή δεν επεθύμησε μια μεγαλύτερη διαύγεια για τη συνειδητότητα του ατόμου, παρ’ όλα αυτά, την ίδια στιγμή βρήκε τη συμπεριφορά του τόσο σκοτεινή γι’ αυτόν τον ίδιο. Το στρου­ κτουραλιστικό υποκείμενο είναι άδειο, ακατοί­ κητο από συνείδηση, αίσθημα, στοργικότητα και ούτω καθ’ εξής. Αποτελεί μόνο έναν όρο μέσα σε μια γενική σειρά λειτουργιών, η οποία στην πραγματικότητα τον καθιστά σαν υποκείμενο, και αυτές οι λειτουργίες έχουν προτεραιότητα απέναντι στα στοιχεία που διαρθρώνουν. Αυτή η ριζική αλλαγή αποτελεί μόνο μια α­ ντανάκλαση μιας πιο βασικής αλλαγής, δηλαδή τη σχέση της κάθε επιστήμης με το αντικείμενο μελέτης της. Σύμφωνα με την παράδοση, τα διά­ φορα αντικείμενα της μελέτης καθορίζουν την εξειδίκευση της κάθε επιστήμης. Αντί της παρα­ δοσιακής άποψης, η οποία έδωσε τα πρωτεία στο αντικείμενο και απαίτησε την προτεραιότητά του - κοινωνιολογία είναι η μελέτη των κοινω­ νιών, εθνολογία η μελέτη των πρωτόγονων κοι­ νωνιών, λογοτεχνική κριτική η μελέτη της λογο­ τεχνίας, και ούτω καθ’ εξής - μπορούμε να αντιληφθούμε την κάθε επιστήμη καθοριζόμενη από

τις διαφορετικές λειτουργίες που διαρθρώνει και το καθορισμένο υποκείμενο που προβάλλει από αυτή τη σειρά των σχέσεων. ι ανθρωπολόγοι χρησιμοποιούν τον όρο ego για να δηλώσουν το άτομο με όρους των οποίων η όλη ορολογία του συστήματος συγ­ γένειας παρατάσσει. Γιατί αποτελεί τον μοναδι­ κό όρο που δεν κατονομάζεται σ’ αυτούς, και σε ολόκληρη την ορολογία τους - μητέρα, πατέρας, αδελφός, αδελφός του πατέρα κλπ. - υπάρχει για να δηλώσει μια σειρά λειτουργιών που τον συνδέουν με το μέλος της κοινότητας και τον κα­ θιστούν υποκείμενο των συστημάτων συγγένειας· αλλά όσο είναι υποκείμενο, δεν μπορεί να κατο­ νομαστεί. Ο Levi-Strauss, στο Structures Elementaires de la Parente, έχει δει ότι αυτό το ego είναι απόλυτα άδειο, ή τουλάχιστον ότι όλη του η πραγματικό­ τητα περιορίζεται από όλες τις λειτουργίες που καθορίζουν τις σχέσεις στις οποίες εισέρχεται. Αυτός ο όρος των συστημάτων συγγένειας που ο ανθρωπολόγος ερμηνεύει με το ego, παρουσιάζει μερικές πολύ χτυπητές ομοιότητες με εκείνες τις γλωσσολογικές οντότητες που ονομάζονται με­ ταλλαγές. Μεταλλαγές είναι εκείνα τα μέρη του λόγου, μέσω των οποίων το άτομο προσχωρεί στη γλώσσα, τα δύο καλύτερα παραδείγματά τους είναι τα κύρια ουσιαστικά και οι προσωπι­ κές αντωνυμίες. Υπάρχουν πολύ λίγα κύρια ου­ σιαστικά στη γλωσσολογία. Ο πλεονάζων ορι­ σμός του Jakobson: «...η γενική σημασία των κύ­ ριων ουσιαστικών δεν μπορεί να αυτοκαθοριστεί παρά από μια παραπομπή στον κώδικα. Μέσα στον κώδικα “Jerry” σημαίνει ένα πρόσωπο που ονομάζεται Jerry. Η κυκλοφορικότητα είναι φα­ νερή: το όνομα προσδιορίζει οποιονδήποτε φέ­ ρει αυτό το όνομα»9, είναι σχεδόν ισοδύναμος με την παραδοχή της ήττας του γλωσσολόγου, μπροστά σ’ αυτήν τη μυστηριώδη οντότητα που αποτελείται από κύρια ουσιαστικά. Όσο για τις προσωπικές αντωνυμίες έχουμε ένα κλασικό άρ­ θρο του Benveniste, στο οποίο δείχνει ότι η προ­ σωπική αντωνυμία “Εγώ” δεν μπορεί να καθορι­ στεί έξω από τη γλωσσολογική πραγματικότητα στην οποία αυτοεκδηλώνεται. Εξάλλου, κάθε φορά που η παρούσα αντωνυμία “Εγώ” χρησι­ μοποιείται, υπονοεί από τη μεριά του χρήστη της ένα διχασμό. Αντιγράφοντας ξανά από τον Ben­ veniste: «Το εγώ δεν μπορεί να καθορισθεί παρά με όρους έκφρασης όχι με όρους αντικειμένων, μια και είναι ένα σημείο ονομαστικό. Το Εγώ σημαίνει “το πρόσωπο που εκφράζει την παρού­ σα στιγμή του λόγου που περιέχει το Εγώ” . Μο­ ναδική στιγμή εξ ορισμού, και ισχύουσα μόνο μέσα στη μοναδικότητά της... Αλλά, παράλληλα, είναι επίσης σε όλες τις περιπτώσεις της μορφής του εγώ που θα πρέπει να λαμβάνεται· η μορφή

Ο

αφιερωμα/57 εγώ δεν έχει γλωσσολογική ύπαρξη παρά μέσα στην ενέργεια του λόγου πόυ την εκστομίζει. Υπάρχει, λοιπόν, μέσα σ’ αυτή τη διαδικασία, μια διπλή στιγμή συζευγμένη: στιγμή που εγώ σαν αναφέρον και στιγμή του λόγου που περιέχει το εγώ, σαν αναφερόμενο. Ο ορισμός μπορεί λοιπόν να είναι ακριβής έτσι: “εγώ είναι το άτο­ μο που αναγγέλλει την παρούσα στιγμή του λό­ γου που περιέχει τη γλωσσολογική στιγμή εγώ”»10. λλά σ’ αυτό το σημείο ο γλωσσολόγος βρί­ σκεται χαμένος, επειδή δεν μπορεί με κα­ θαρά γλωσσολογικούς όρους να καθορίσει τη σχέση μεταξύ του “Εγώ” που μιλάει και του “Εγώ” για το οποίο μιλούν. Κατ’ αρκετά περίερ­ γο τρόπο το ενδιαφέρον των γλωσσολόγων για τις μεταλλαγές ήρθε πολύ αργότερα από το εν­ διαφέρον των εθνολόγων για τα συστήματα συγ­ γένειας ή τα κύρια ουσιαστικά. Ο Levi-Strauss έχει μιλήσει εκτενώς για τα κύρια ουσιαστικά στο La Pensie Sauvage, ξανά για να δείξει ότι σε μερικές συγκεκριμένες κοινωνίες το κύριο ουσια­ στικό καθορίζει το άτομο σαν μία λειτουργία των υπόλοιπων μελών της κοινωνικής ομάδας, στην οποία περιλαμβάνεται. Αλλά φυσικά σ’ αυ­ τές τις κοινωνίες, η κύρια απασχόληση βρίσκεται πάντοτε στο άτομο σαν λειτουργία. Το άτομο εί­ ναι αυτό που είναι εξαιτίας των διαφόρων* λει­ τουργιών που το δένουν με τους υπόλοιπους της κοινότητας μέσα στα πλαίσια της συνολικής οι­ κονομίας του συστήματος. Αυτό, πάντως, δεν ισχύει για τη δική μας τυχαία κοινωνία. Γιατί εάν πρέπει να χαρακτηρίσουμε την κοινωνία μας, το πιο χτυπητό χαρακτηριστικό της θα είναι μια απουσία διάκρισης μεταξύ του ατόμου σαν υποκείμενο και της συνείδησης ή των επηρεαζόντων διαθέσεων που διακατέχουν το υποκεί­ μενο. Όπως θα έλεγε ο Rosolato, εάν στην κοι­ νωνία μας παρουσιάζουμε τους εαυτούς μας με τα κύρια ονόματά μας είναι για να εμποδίσουμε το γεγονός ότι πρέπει να δώσουμε ή να καθορί­ σουμε το περιεχόμενο του ονόματος που επιδει­ κνύουμε. Στην περίπτωση της προσωπικής αντω­ νυμίας “Εγώ” , αυτό που ενδιαφέρει τον LeviStrauss είναι, φυσικά, το «εγώ» που μιλιέται και όχι το «εγώ» που μιλάει. Εάν ένα σύστημα συγ­ γένειας επρόκειτο να συγκριθεί με τη γλώσσα (αλλά αυτό είναι μόνο μία μεταφορά) το ego μι­ λιέται από ένα σύστημα αλλά το ego δεν μιλάει το σύστημα. Η αναγκαιότητα της μεθοδολογικής μεταχείρισης του ανθρώπινου φαινομένου, όχι με την έννοια των λειτουργιών παρά με την έν­ νοια χωριστών στοιχείων, και ολόκληρος ο και­ νούριος προβληματισμός σχετικά με το υποκεί­ μενο το οποίο αυτή η αναγκαιότητα εισάγει, κα­ θίσταται για μας ο πιο θεμελιώδης νεοτερισμός του στρουκτουραλισμού που του προσδίδει επί­

Α

σης, σήμερα, τη θεμελιώδη φιλοσοφική του θέση. Είναι αυτό που έκανε τον Levi-Strauss και τους διανοητές σαν τον Lacan να είναι σύμφωνοι με το δικό τους δίκαιο, ανεξάρτητα από τα εξειδικευμένα πεδία και τις επαγγεματικές ασχολίες. Ο γλωσσολογικός στρουκτουραλισμός που προπορεύθηκε από τον σύγχρονο ανθρωπολογικό και ψυχαναλυτικό στρουκτουραλισμό, πρέπει να θεωρηθεί σαν μία προετοιμασία - ίσως αναγκαία - σε αυτό το οποίο καρποφορεί αργότερα. Η με­ θοδολογία του γλωσσολόγου, καρποφόρος όπως μπορεί να ήταν, δε θα μπορούσε σε καμία περί­ πτωση να έχει μια φιλοσοφική θέση που να της επιτρέπει, τουλάχιστον μέσα στα όρια της Γαλλι­ κής σκηνής, να αντικαταστήσει την κυρίαρχη σπουδαιότητα του Sartre και του Marleau-Ponty. Πριν προχωρήσουμε παρακάτω, δύο παρατή­ σεις μπορεί να μην είναι άτοπες. Αυτή η τάξη που κυβερνάει τα ανθρώπινα φαινόμενα, ή για να είμαστε περισσότερο ακριβείς, αυτή η σειρά λειτουργιών που κυβερνάει τη σχέση μεταξύ μιας δεδομένης σειράς όρων και επενδύει με νόημα έναν άδειο όρο, κυρίως το υποκείμενο, δεν πρέ­ πει να εννοείται ή να γίνεται αντιληπτή με την έννοια της μερικής μεταφοράς. Δε θα έπρεπε να το δούμε σαν κάτι κρυμμένο από πίσω, ή βρισκόμενο κάτω και πέρα από κάποια εκδήλωση.

58/αφιερωμα Όπως έχουμε ήδη πει, αυτή η τάξη υπάρχει στο επίπεδο του σημαίνοντος· αυτή η τάξη είναι η πιο εξωτερική, η πιο φανερή και ίσως γι’ αυτό το λόγο η πιο δύσκολη να δει κανείς. Αν κάτι μας έχει διδάξει ο στρουκτουραλισμός είναι να κατα­ νοούμε την επιφάνεια, και αν κάτι μας έχει δεί­ ξει είναι ότι στο παρελθόν επειδή θέλαμε να δούμε πάρα πολλά στο βάθος, αγνοήσαμε την εμφάνιση - μια εμφάνιση που δομεί την πραγμα­ τικότητά μας ή μάλλον μεταμορφώνει την πραγ­ ματικότητα στο πραγματικό πέρα από το οποίο δεν υπάρχει κυριολεκτικά τίποτα. Όσο για το υποκείμενο που το αμφισβητεί, παρ’ όλους τους πειρασμούς, δεν πρέπει να οδηγηθούμε στο να σκεφτούμε σαν το παραδοσιακό φιλοσοφικό υποκείμενο, το υποκείμενο της συνείδησης ή σαν το ψυχολογικό υποκείμενο. πιστρέφοντας λοιπόν στην αρχική μας θεώ­ ρηση, μπορούμε να πούμε ότι σε σχέση με τη γλωσσολογική θεωρία, ο Levi-Strauss έχει χρησι­ μοποιήσει τον τύπο του Saussure για να είναι σε θέση να απομονώσει ένα συγκεκριμένο τομέα, τον οποίο μετά εμφανίζει αυστηρά ταξινομημέ­ νο. Για να διατηρήσουμε τη γλωσσολογική μας ορολογία, μπορούμε να πούμε ότι για τον LeviStrauss υπάρχει μια τάξη που κυβερνάει το ση­ μαίνον, που είναι ανεξάρτητη από αυτή του σημαινόμενου. Εάν συνεχίσουμε τη μετάθεση των όρων μας, μπορούμε να πούμε ότι, για τον LeviStrauss επίσης, το ερώτημά του κατά πόσο μπο­ ρεί να υπάρχει μία τάξη του σημαίνοντος ανε­ ξάρτητη από το σημαινόμενο, είναι άσχετο. Με τους όρους του Levi-Strauss, το σημαινόμενο θα αντιστοιχούσε στην κατάσταση του ανθρώπου πριν από τον πολιτισμό - που αποτελεί έναν το­ μέα κλειστό στην ανθρώπινη κατανόηση - και το σημαινόμενο αποκλείεται επίσης από την παρου­ σία των ανθρώπινων κοινωνιών, που έχουν όλες μια πολιτιστική διάσταση.

Ε

Γι’ αυτό λοιπόν, με τον Levi-Strauss έχουμε κερδίσει μια μεγαλύτερη ακρίβεια στις μεθοδο­ λογικές απαιτήσεις για το χειρισμό της τάξης του σημαίνοντος και αν αυτό μας έχει οδηγήσει σε μία νέα προβληματική του υποκειμένου, δεν εί­ μαστε ακόμα σε θέση να διευρευνήσουμε ποια εί­ ναι η σχέση μεταξύ σημαίνοντος και σημαινομένου. Μπορούμε πάντως τώρα να δούμε, ότι αυτή η ερώτηση είναι βασική σε σχέση με το αν ο στρουκτουραλισμός είναι κύρια μια μεθοδολογία ή αν αυτή η μεθοδολογία υπονοεί μια συγκεκρι­ μένη επιστημολογία. Για να απαντήσουμε σ’ αυτήν την ερώτηση, θα επιστρέφουμε στον Lacan. Πάντως θα πρέπει να το κάνουμε με πλάγιο τρόπο και να πλησιάσουμε το πρόβλημα με μια νέα θεώρηση του γλωσσολογικού σημείου, γιατί το τελευταίο δεν είναι ίσως

τόσο απλό όσο οι γλωσσολόγοι μας οδήγησαν να πιστεύουμε. Η γλώσσα για τον γλωσσολόγο, είναι κυρίως ένα μέσο επικοινωνίας και σαν μέσο επικοινω­ νίας δεν περιλαμβάνει μόνο ένα σημαίνον και ένα σημαινόμενο αλλά επίσης μια μάλλον απλή και μη αμφιλεγόμενη σχέση μεταξύ τους. Ξέρου­ με πάντως ότι η γλώσσα δεν είναι μόνο ένα μέσο μεταφοράς μηνυμάτων, ότι από τη μία μεριά υπάρχουν ομιλίες τέτοιες όπως ο παθολογικός λόγος στον οποίο η επικοινωνιακή πλευρά της γλώσσας εξαρτάται πλήρως από το πρόβλημα της σχέσης του υποκειμένου με την ομιλία. Από την άλλη πλευρά γνωρίζουμε επίσης ότι η γλώσ­ σα κάνει πολύ περισσότερα από το να μεταφέρει απλά μηνύματα μια και - η λογοτεχνία είναι το καλύτερο πιθανό παράδειγμα αυτού του πράγ­ ματος - οι σημειωτικές πιθανότητες της γλώσσας είναι όλες πλουσιότερες όταν βρίσκεται μακρύτερα από την ίδια την ποιότητα σαν εργαλείο της επικοινωνίας. Ήδη με τον Levi-Strauss ήταν πιθανό να δού­ με ότι η χρήση της γλωσσολογικής ορολογίας δεν ήταν ο πιο εύκολος ή ο πιο ακριβής τρόπος για να δηλώσει το χειρισμό των όρων συγγένειας. Κάποιος θα μπορούσε επίσης να πει ότι δεδομέ­ νων των συστημάτων συγγένειας, αυτό που ο Le­ vi-Strauss βρήκε ήταν μια τάξη που από δω και πέρα θα ονομάζουμε συμβολική τάξη11, η οποία κυβερνάει τη σφαιρική τους διάρθρωση ανεξάρ­ τητα από τους συγκεκριμένους όρους στους οποίους εφαρμόζεται. Στο ποσοστό δε που αυτή η τάξη αποτελείται από μια δέσμη λειτουργιών, είναι δυνατόν να τις απομονώσουμε και να τις χειριστούμε ανεξάρτητα. Οι γλωσσολόγοι απασχολημένοι ίσως με τις αναπόφευκτες σημειωτικές πλευρές της γλώσσας δεν τονίζουν την παρουσία μιας τέτοιας τάξης στη γλώσσα. Είναι οι ψυχαναλυτές αυτοί που την έχουν ορίσει όσον αφορά τη γλώσσα. Με τα λόγια του Rosolato: «Το σύμβολο είναι αυτό το μεταποιημένο σημείο που περιλαμβάνει ένα δί­ κτυο σχέσεων μεταξύ σημαινόντων και σημαινομένων, αυτών καθεαυτών, και γι’ αυτό πολυσή­ μαντων. Αυτό έχει σαν συνέπεια, ότι η συμβολι­ κή δε δίνει λογαριασμό «κάποιου πράγματος», ούτε απεικονίζει καθόλου... Η συμβολική εμφα­ νίζεται σαν κατηγορία αμέσως μόλις το σημείο αποκτήσει τη συμπληρωματική διάσταση του συμβόλου· η συμβολική εξασφαλίζει επίσης την πρόσβαση σε μια κατάσταση (ένα στάδιο) κατα­ νόησης ανοιχτής στη διάνοια που διαλογίζεται, στη σχέση που προβάλλει το υποκείμενο που έχει εκεί καταχωρηθεί ή έχει εκεί ληφθεί υπόψη»1 . α πρέπει να μας είναι φανερό ότι η συμβο­ λική τάξη είναι ανεξάρτητη από το λογοτε­ χνικό σημείο και δε βρίσκεται μέσα σ’ αυτό όπως

Θ

αφιερωμα/59 μια πολύ βιαστική εφαρμογή του γλωσσολογικού μοντέλου θα μπορούσε να μας έχει οδηγήσει να πιστέψουμε, αν και, φυσικά, η συμβολική τάξη δεν μπορεί να υπάρξει χωρίς τη γλώσσα σαν ένα σύστημα σημείων, όπως ακριβώς μια λειτουργία δεν μπορεί να απομονωθεί από τις περιοχές που χαρτογραφεί. Είναι αυτή η συμβολική τάξη που θα αποτελέσει για μας το υποκείμενο. Θα το κάνει όμως έτσι, με το να συσχετίσει μεταξύ τους στοιχεία που έχουν ληφθεί από τον τομέα του σημαίνο­ ντος ανεξάρτητα από το σημαινόμενο που είναι προσδεδεμένο σ’ άυτά. Γιατί εδώ ξανά - και το παράδειγμα των συστημάτων συγγένειας θα πρέ­

στοιχούν ακριβώς σ’ αυτό που ο Φρόυντ ονόμα­ σε συμπύκνωση και εκτόπιση, και πράγματι ο Lacan συνετέλεσε στο να εισαχθεί μια καινούρια γνώση σε όλες τις γλωσσολογικές θεωρήσεις που υπονοούνται στην εργασία του Φρόυντ, και η οποία, ειδικά κάτω από την επίδραση των Αμε­ ρικανών ψυχαναλυτών έτεινε να ξεχασθεί. Για τον Lacan ο Φρόυντ δεν ήταν μόνο ένας τέλειος γλωσσολόγος αλλά στην πραγματεία του για τα όνειρα προέβλεψε τη μελλοντική ανάπτυξη της γλωσσολογίας. Το υποσυνείδητο μιλάει και όπως κάθε λόγος αμφισβητεί το υποκείμενο της έκφρασης, ένα υποκείμενο που δεν μπορεί να διαπραγματευθεί

πει να μας βοηθήσει να το κατανοήσουμε - το σημαινόμενο είναι μόνο ένα σημειωτικό φορτίο προσδεδεμένο στο σημαίνον αλλά παραμένει ανεξάρτητο από την τάξη που το κυβερνά. Ας επιστρέφουμε στη συμβολική τάξη. Δεν εί­ ναι αρκετό να πούμε ότι τα σημαίνοντα μπορούν να συνδυασθούν το ένα με το άλλο για να παρά­ γουν μια ανεξάρτητη τάξη μεταξύ τους. Κά­ ποιος, ακόμη, πρέπει να προδιαγράφει ποιες λειτουργίες είναι σε ισχύ στην παραγωγή της χαρτογράφησης της περιοχής του σημαίνοντος πάνω στο ίδιο. Ο Lacan έχει ξεχωρίσει αυτές τις λειτουργίες σε δύο συγκεκριμένους μηχανισμούς που ονομάζει μεταφορά και μετωνυμία. Μετα­ φορά είναι το υποκατάστατο του ενός σημαίνο­ ντος με ένα άλλο, ενώ η μετωνυμία είναι η εκτό­ πιση ενός σημαινόμενου με ένα άλλο. Η μεταφορά και η μετωνυμία υευσιως uvu-

ανεξάρτητα από τη συγκεκριμένη συμβολική τά­ ξη που το κυβερνάει. Για να αντιγράψουμε τον Lacan: «Ο ορισμός μας του σημαίνοντος (δεν υπάρχει άλλος) είναι: Το σημαίνον είναι αυτό που αντιπροσωπεύει το υποκείμενο για ένα άλλο σημαίνον». Επομένως το σημαίνον του υποκειμέ­ νου «θα είναι το σημαίνον για το οποίο όλα τα άλλα σημαίνοντα αντιπροσωπεύουν το υποκείμε­ νο: δηλαδή ότι με την απουσία αυτού του σημαί­ νοντος, όλα τα άλλα δεν αναπαριστούν τίποτα, γιατί τίποτα δεν υπάρχει για να αναπαρασταθεί. Η συστοιχία των σημαινόντων, με την ιδιότητά της, όντας από μόνη της πλήρης, δεν μπορεί να είναι παρά μια γραμμή που ανιχνεύεται από τον κύκλο της χωρίς να μπορεί να ληφθεί υπόψη»13. Μπορούμε να δούμε εδώ ότι έχουμε πάει ένα βήμα πίσω από ό,τι ο γλωσσολόγος έπρεπε να πει σχετικά με το υποκείμενο της έκφρασης, για­

60/αφιερωμα τί εάν ο γλωσσολόγος είναι ικανός, χρησιμοποι­ ώντας τις μεταλλαγές, να δείξει ότι ο ομιλητής και το υποκείμενο της έκφρασης δε συμπίπτουν, δεν είναι ικανός να πει τίποτα περισσότερο σχε­ τικά με το υποκείμενο της έκφρασης που παρα­ μένει αναγκαστικά μια ακαθόριστη κατηγορία, μια και η τάξη που το συνιστά ξεφεύγει από τις θεωρήσεις που παραμένουν στο επίπεδο του γλωσσολογικού σημείου. Ακόμα περισσότερο εάν οι μεταλλαγές που υποδεικνύουν στο υπο­ κείμενο της έκφρασης δεν είναι επαρκείς σ’ αυ­ τό, αφού ακόμη και μία πρόταση που δεν περιέ­ χει τη μεταλλαγή υπονοεί το υποκείμενο της έκ­ φρασης χωρίς να έχει έναν ειδικό όρο που να την αντιπροσωπεύει. «Μπορεί να επιχειρήσει κανείς εδώ, σαν μία μέριμνα της μεθόδου, να απομα­ κρυνθεί από τον αυστηρά γλωσσολογικό ορισμό του εγώ σαν σημαίνοντος: όπου δεν υπάρχει τί­ ποτα άλλο παρά η μεταλλαγή ή η ένδειξη, η οποία μέσα στο υποκείμενο της παράστασης δεί­ χνει το υποκείμενο καθ’ όσον μιλά πραγματικά. Αυτό λέγεται ότι δείχνει το υποκείμενο της πα­ ράστασης, αλλά ότι δεν το σημαίνει. Όπως είναι φανερό το γεγονός ότι κάθε σημαινόμενο του υποκειμένου της έκφρασης μπορεί να λείπει από την παράσταση εκτός του ότι υπάρχει στο δια­ φορετικό του Εγώ, και όχι μόνο αυτό το οποίο ονομάζουν ανεπαρκώς οι περιπτώσεις του πρώ­ του προσώπου του ενικού»14. ς σημειώσουμε ότι η μεταλλαγή «Εγώ» και το υποκείμενο της έκφρασης δε συμπίπτουν ποτέ. Το «εγώ» είναι αυτό που μερικές φορές μόνο αντιπροσωπεύει το υποκείμενο για τον ομι­ λητή που με την έννοια αυτή είναι δύο στάδια μακριά από το υποκείμενο του λόγου του. Είναι αδύνατο για μας να μπούμε σε λεπτομέ­ ρειες στην πολυπλοκότητα της θεωρητικής επε­ ξεργασίας του Lacan. Ας αντιγράψουμε όμως σύντομα και καθαρά ενδεικτικά τον Lacan ξανά, πάνω στη σχέση της συνείδησης του ατόμου με το υποκείμενο της συμβολικής τάξης. «Αν ο άν­ θρωπος σκέπτεται τη συμβολική τάξη, αυτό συμ­ βαίνει γιατί αυτή συνυπάρχει μέσα στην ύπαρξή του. Η αυταπάτη που έχει σχηματιστεί από τη συνείδησή του, προέρχεται από αυτό που είναι μέσο μεταφοράς μιας ειδικής ευρύτητας της φα­ νταστικής σχέσης του με το παρεμφερές του, το οποίο μπόρεσε να μπει στην τάξη αυτή σαν υπο­ κείμενο. Αλλά δε θα μπορούσε να εισχωρήσει παρά μόνο μέσω της ριζοσπαστικής ακολουθίας του λόγου, είτε το ίδιο του οποίου έχουμε ανα­ γνωρίσει μια γενετική στιγμή μέσα στο παιγνίδι του παιδιού, αλλά το οποίο στην ολοκληρωμένη του μορφή αναπαράγεται κάθε φορά που το υποκείμενο απευθύνεται στο Άλλο σαν απόλυ­ το, δηλαδή όπως το Άλλο που μπορεί να το κα­ ταργήσει αυτό το ίδιο, με τον ίδιο τρόπο που

Α

μπορεί να ενεργήσει μαζί του, δηλαδή παριστάνοντας το αντικείμενο για να το εξαπατήσει. Αυ­ τή η διαλεκτική της μετα-υποκειμενικότητας εφαρμόζεται εύκολα στο ακόλουθο σχήμα: άλλος

άλλος

οικείο στα παιδιά μας και όπου οι δυο ενδιάμε­ σοι όροι παριστάνουν το ζεύγος της αμοιβαίας φανταστικής αντικειμενικότητας που έχουμε απελευθερώσει στο στάδιο του καθρέφτη»1 . Αφήνοντας κατά μέρος τα προβλήματα που ο Α θέτει, που δεν χρειάζεται να μας απασχολούν, εδώ μπορούμε να δούμε ότι σ’ αυτό το σημείο, όπου το άτομο αντιλαμβάνεται τον εαυτό του μέ­ σω μιας σειράς φανταστικών αναγνωρίσεων, πα­ ραμένει αποκομμένο από τη συμβολική τάξη και μπορεί να τη φτάσει μόνο μέσω μιας διαδικασίας που το περνάει από μια φανταστική διάσταση, που η ίδια εισέρχεται μέσω του άλλου (α') όπως το άλλο δίδεται σ’ αυτόν στην καθημερινή του επαφή και το οποίο δρά σαν καθρέφτης για τον τρόπο με τον οποίο το άτομο βλέπει τον εαυτό του. Χωρίς να μπούμε σε μεγάλη επεξεργασία μπο­ ρούμε να δούμε πως οι μαθητές του Lacan κατέ­ ληξαν να τοποθετήσουν τη σχέση μεταξύ της τά­ ξης του σημαίνοντος και του σημαινόμενου επα­ κριβώς κατά μήκος αυτού του φανταστικού άξο­ να. Με άλλα λόγια, το πρόβλημα του εμποδίου που στη σχέση του Saussure αφέθηκε ακαθόριστο και το οποίο στον Levi-Strauss ελήφθη σαν μια πλήρης διάσπαση, εδώ για πρώτη φορά αποκτάει ένα νόημα. Η σχέση του σημαίνοντος με το σημαινόμενο διατρέχει τον φανταστικό άξονα· με άλλα λόγια, όλες οι σημειωτικές θεωρήσεις εξαρτώνται από την αντίληψη που έχει το άτομο για τον εαυτό του, και, αν και αυτό μπορεί να επηρεαστεί από μια μετατροπή στη συμβολική τάξη, σε καμιά περίπτωση δεν το κυβερνάει. Αυ­ τό μπορεί επίσης να διασαφηνίσει τον λόγο για τον οποίο η γλώσσα, σαν εργαλείο επικοινωνίας, στηρίζεται κατά ένα μέρος σε μία κοινωνική σύμβαση μια και το σημειωτικό περιεχόμενο του σημείου πρέπει να είναι άμεσα αποκωδικοποιήσιμο από οποιοδήποτε μέλος της γλωσσολογικής κοινότητας- έτσι, πρέπει να βασιστεί στον τρόπο που κάθε άτομο αντιλαμβάνεται τον εαυτό του σε σχέση με την κοινωνική και φυσική πραγματι­ κότητα που το περιβάλλει. Με αυτήν την προοπτική μπορούμε επίσης να

αφιερωμα/61 δούμε την αυστηρότητα της μεθοδολογίας του Levi-Strauss, γιατί διαρθρώνοντας τη συμβολική τάξη ανέπτυξε μία μεθοδολογία που του επιτρέ­ πει να μιλά για τη συμβολική τάξη χωρίς να εί­ ναι υποχρεωμένος να κάνει οποιαδήποτε αναφο­ ρά στον φανταστικό άξονα ή στο πρόβλημα του πώς το άτομο γνωρίζει τον εαυτό του βιώνοντας τη συμβολική τάξη. δώ θα μπορούσε να εγερθεί κάποια α­ ντίρρηση, κυρίως το ότι στη δουλειά του Levi-Strauss τα πρότυπα που ανακαλύπτει είναι παγκόσμια ενώ τα πρότυπα που η ψυχανάλυση συνδέει είναι ατομικά και ποικίλλουν ανάλογα με την κάθε περίπτωση. Ας είμαστε πάντως, εδώ, λίγο πιο προσεκτικοί. Το σύστημα συγγένειας του Levi-Strauss συνίσταται ακριβώς από την έμ­ φαση που δίνεται στους βασικούς μηχανισμούς από τους οποίους αποτελείται η συμβολική του τάξη· ο μηχανισμός μπορεί να λειτουργήσει με περισσότερους από έναν τρόπους παράγοντας τα διάφορα συστήματα που ο εθνολόγος παρατηρεί γύρω από τη σφαίρα. Πρέπει επίσης να σημειώ­ σουμε ότι η δουλειά του Levi-Strauss έγινε σε εκείνους τους τομείς, συστήματα συγγένειας, κα­ τάταξη και μύθος, όπου, ας το πούμε έτσι, η λει­ τουργία της γνώσης που έχει ο ιθαγενής για τον εαυτό του είναι πρακτικά άσχετη· κατά πόσο η μεθοδολογία μπορεί να επεκταθεί ολοκληρωτι­ κά, παραμένει ακόμα ανοικτό θέμα. Πρέπει, επίσης, να παρατηρήσουμε, ότι το γεγονός ότι τέτοιες μελέτες είναι πιθανές μόνο με μερικές κοινωνίες και όχι με άλλες, δείχνει την ύπαρξη μιας ριζικής διαφοράς μεταξύ των δύο, την οποία στην περίπτωση αυτή μπορούμε σύντομα να συνοψίσουμε στα εξής: σε εκείνες τις κοινω­ νίες που εξασκούν το «La Pensee Sauvage» το άτομο θεωρείται χωρισμένο από τη λειτουργία του, η οποία εξηγεί τους αυστηρούς νόμους συγ­ γένειας, αυτά τα ίδια τα τελετουργικά κύρια ονόματα και την ίδια τη συστηματική ταξιθέτηση που χρησιμοποιούν για να περιγράψουν το άτο­ μο και τη φύση που το περιβάλλει, ενώ στη δική μας δυτική ιστορική κοινωνία το άτομο και η λειτουργία είναι απελπιστικά αναμεμιγμένα, και είναι ίσως σ’ αυτήν την ανάμιξη λειτουργίας και ατόμου που πρέπει να ψάξουμε για την ιστορική διάσταση της δικής μας κοινωνίας. Έχει ειπωθεί ότι ο στρουκτουραλισμός είναι αντι-ιστορικός ή μη-ιστορικός. Αυτή η παρατή­ ρηση αξίζει κάποια τροποποίηση. Στ’ αλήθεια, όσο μακριά ανάγεται ο θεσμός του υποκειμένου, ο στρουκτουραλισμός δε δίνει προτεραιότητα στην ιστορία, αλλά αυτό δε σημαίνει ότι κατά την άποψη του στρουκτουραλιστή, κάποιος δεν μπορεί να θέσει το πρόβλημα της ιστορίας. Ο Levi-Strauss διακρίνει ανάμεσα στους δύο τύ­ πους των κοινωνιών, εκείνες που ονομάζει «ψυ­

χρές» κοινωνίες και εκείνες που ονομάζει «ζε­ στές» κοινωνίες. Δεν χρειάζεται να πούμε, πως ως εθνολόγος ασχολείται με τις ψυχρές κοινω­ νίες - δηλαδή εκείνες τις κοινωνίες που παρά τις αλλαγές, τείνουν να διατηρούν την κοινωνική οργάνωση πάντοτε ταυτόσημη με τον εαυτό της και ανεξάρτητη από την περιπέτεια του χρόνου.

Ε

Ο Levi-Strauss έχει δείξει πόσο πράγματι στην οργάνωσή τους, αυτές οι κοινωνίες αναπτύσσουν μηχανισμούς οι οποίοι, για να μιλήσουμε έτσι, καταργούν την προσωρινή τους διάσταση για να παράγουν θεσμούς που θα είναι σε θέση να αυτοδιατηρηθούν. Σε τέτοιες περιπτώσεις θα ήταν πιο ακριβές να μιλήσουμε για συγκεκριμένη προ­ σωρινότητα που ταιριάζει με έναν ειδικό τύπο οργάνωσης, και παρά το ότι αυτό δεν έχει ακόμα αποδειχθεί, κάποιος μπορεί να υποπτευθεί ότι η ίδια η πιθανότητα, δεν είνάι ανεξάρτητη από το γεγονός, ότι σε τέτοιου είδους κοινωνίες, άτομο και λειτουργία παραμένουν χωριστά το ένα από το άλλο. Το πρόβλημα της ιστορίας γίνεται οξύ στις ιστορικές κοινωνίες και πιο συγκεκριμένα στις δικές μας τυχαίες κοινωνίες. Αλλά, πάλι, ίσως, η ιστορική διάσταση της κοινωνίας μας εί­ ναι μία λειτουργία ειδικής προσωρινότητας, που από μόνη της εξαρτάται από την ανάμιξη του ατόμου και των λειτουργιών που το κυβερνούν. Μέσα σ’ εκείνες τις κοινωνίες που ασκούν το «La Pensee Sauvage» ένα άτομο μπορεί πάντοτε να απαντήσει στην ερώτηση «τί είμαι;» Ενώ στην κοινωνία μας είναι το ερώτημα που πάντοτε πα­ ραμένει ανοικτό. Ο Lacan έχει ορίσει το υποσυ­ νείδητο σαν εκείνο το μέρος της ομιλίας, το οποίο δεν έχει τη δυνατότητα να καθιερώσει τη συνέχεια του λόγου κάποιου, και ίσως η ιστορία δεν είναι τίποτα περισσότερο από το αποτέλεσμα μιας προσωρινότητας, που πηγάζει από την ανάγκη του ατόμου να ορίσει το «τί ήμουν» για να εκλογικεύσει το «τί είμαι».

62/αφιερωμα ία τέτοια σύντομη έρευνα για τον στρου­ κτουραλισμό δεν μπορεί να τον δικαιώσει. Μ Έχουμε ίσως πει πάρα πολλά και πολύ λίγα. Θα θέλαμε πάντως να προβάλουμε ότι ο στρου­ κτουραλισμός δεν μπορεί απλώς να ταυτιστεί με τις στέρεες εφαρμογές μέσω των οποίων έγινε γνωστός, αλλά τις βασικές προβληματικές του εξαρτήσεις για την τάξη που κυβερνάει τα αν­ θρώπινα φαινόμενα και το είδος του λογικού υποκειμένου που απαιτείται για να συνεχισθεί μια τέτοια εργασία. Κατά την ανάπτυξή του ο στρουκτουραλισμός στρέφεται σε δύο ξεχωριστές κατευθύνσεις: στους γενικούς κανόνες που κυ­ βερνούν οποιαδήποτε διαδικασία, στην οποία μια συγκεκριμένη δομή είναι φανερή, και σε μια ερμηνευτική ανάγνωση μιας οποιοσδήποτε κα­ θιερωμένης δομής. Ο στρουκτουραλισμός στη μεταχείριση του ατόμου, έχει αντικαταστήσει τις παλιές υπαρξιακές κατηγορίες της αλληλουποκειμενικότητας από κάτι άλλο το οποίο μπο­ ρούμε να ονομάσουμε αλληλο-μεταβολή, η οποία προσπαθεί να διευκρινήσει τη σχέση μεταξύ του υποκειμένου και των δομών μέσω των οποίων απαρτίζεται. Αυτή η τελευταία θεώρηση βρίσκε­ ται στην καρδιά όλων των επιστημολογικών θεω­ ρήσεων της σχέσης του παρατηρητή με τις δομές που μελετάει. Εάν δεν επεξεργαστήκαμε αυτό το τελευταίο σημείο είναι γιατί είναι έμμεσα φανε­ ρό στην περίπτωση του Lacan και της ψυχανάλυ­ σης, ενώ ο L6vi-Strauss έχει προσφέρει μια διευκρίνηση για το πώς εφαρμόζεται στην ανθρωπολογική του εργασία στο Tristes Tropiques. Γλώσσα είναι το υλικό της λογοτεχνίας και ο καθένας θα περίμενε ότι ένα πνευματικό ρεύμα που εμπνεύστηκε τόσα πολλά από τη γλωσσολο­ γία, θα είχε στραφεί στη λογοτεχνία σαν σ’ ένα προνομιούχο τομέα. Συνολικά πάντως οι εφαρ­ μογές του στρουκτουραλισμού στη λογοτεχνική κριτική υπήρξαν μάλλον απογοητευτικές. Στην πραγματικότητα κάποιος μπορεί σχεδόν να πει ότι με εξαίρεση τον Μπάρτ, με δυσκολία υπήρξε κάποια προσπάθεια να μετατεθούν συστηματικά οι κατηγορίες, που αναπτύχθηκαν από άλλες επιστήμες, στο λογοτεχνικό τομέα. Περιέργως, εάν κάποιος έπρεπε να κάνει έναν ισολογισμό, είναι οι εργασίες του Levi-Strauss και πιο ειδικά οι εργασίες του Lacan στις οποίες θα έβρισκε πολλές αναφορές στη λογοτεχνία. Όσο ενδιαφέ­ ρουσες και αν είναι πάντως αυτές οι αναφορές, πραγματικά παρουσιάζουν για τον κριτικό ένα πολύ ειδικό πρόβλημα, γιατί εάν ο Levi-Strauss είχε γράψει για τον Rousseau ή εάν ο Lacan είχε κάνει εκτεταμένες μελέτες για τους Poe, Gide, Sade και Goethe και εάν οι εργασίες του τελευ­ ταίου περιέχουν αναρίθμητους λογοτεχνικούς υπαινιγμούς, οι συγγραφείς έχουν σ’ όλες αυτές τις περιπτώσεις χρησιμοποιήσει τη λογοτεχνία περισσότερο σαν εργαλείο παρά σαν σκοπό, και

παρ’ ότι για τον κριτικό της λογοτεχνίας προ­ σφέρουν πολύ δυνατές διαισθήσεις ή δείχνουν την πιθανότητα καινούριων προοπτικών για ένα συγκεκριμένο συγγραφέα, αποτυγχάνουν στο νά προμηθεύουν μια συστηματική μεθοδολογία για να κοιτάξουμε τη λογοτεχνία. Εάν οι απόπειρες να μεταθέσουμε τις γλωσσολογικές κατηγορίες στη λογοτεχνία δεν είναι πά­ ρα πολλές αριθμητικά, πάντως πραγματικά υπάρχουν. Εδώ, πρέπει να διαχωρίσουμε μεταξύ •των ποικίλων τρόπων που οι κριτικοί έχουν με­ ταχειριστεί για να συνεχίσουν μία τέτοια επιχεί­ ρηση, γιατί τα αποτελέσματά τους διαφέρουν σημαντικά και σύμφωνα με τον τρόπο με τον οποίο έχουν πλησιάσει το πρόβλημα. Ας αφήσουμε στην άκρη τις προηγούμενες προσπάθειες των Ρώσων φορμαλιστών, οι οποίοι για τη λογοτεχνία αποπειράθηκαν μια πορεία παράλληλη με αυτήν που η σχολή της Πράγας πήρε για τη φωνητική (αλλά με λιγότερη επιτυ­ χία), για να συγκεντρωθούμε στη σύγχρονη Γαλ­ λική σκηνή. Στα πρόσφατα χρόνια υπήρξε ένα ανανεωμένο ενδιαφέρον γι’ αυτούς τους προδρό­ μους, αλλά γι’ αυτήν τη στροφή στις ρίζες, μεσο­ λάβησαν κατά πολύ οι εργασίες του Levi-Strauss πάνω στο μύθο και, όπως θα δούμε οργότερα, αυτή η μεσολάβηση δεν έγινε δίχως να δημιουργηθούν σοβαρά προβλήματα. Χωρίς να απλουστεύσουμε υπερβολικά, μπο­ ρούμε να πούμε ότι η απόπειρα μετάθεσης των γλωσσολογικών προτύπων στη λογοτεχνία, έχει δοκιμαστεί με έναν από τους δύο τρόπους. Πρώ­ τα με μια άμεση μετάθεση είτε των φωνητικών μοντέλων ή των κατηγοριών που αναπτύχθηκαν από τη φωνητική γλωσσολογία ή διαφορετικά με έναν ελαφρά πιο γενικό τρόπο, η εφαρμογή των προτύπων που κυβερνούν τη μεγαλύτερη γλωσσολογική μονάδα, που είναι η πρόταση σε μία δεδομένη λογοτεχνική εργασία. Κατά δεύτερο λόγο, η έρευνα σε μια δεδομένη λογοτεχνική ερ­ γασία, γι’ αυτό που μπορεί να αντιστοιχεί στις γενικότητες της γλώσσας. Σαν παράδειγμα της πρώτης απόπειρας ας αναφέρουμε είτε τη μελέτη του Levi-Strauss και του Jakobson το «Les Chats»16, του Baudelaire ή τις απόπειρες του Todorov να μελετήσει την τυ­ πική δομή του μυθιστορήματος. Από τις μελέτες του Levi-Strauss και του Jakobson ας πούμε μόνο ότι με αρκετή επιτυχία κατάφεραν να απομονώ­ σουν ένα φωνολογικό στρώμα και να μελετήσουν την οργάνωσή του. Το υλικό που χρησιμοποιούν σ’ αυτό το συγκεκριμένο άρθρο είναι ένα μονα­ δικό ποίημα. Κάποιος μπορεί να καταλάβει πως για ένα τέτοιο καθήκον υπάρχει ένα κατώτερο όριο που ο κριτικός πρέπει να λάβει υπόψη. Το κριτήριο γι’ αυτό το κατώτερο όριο είναι εμπει­ ρικό. Υπάρχει ένα κατώφλι από το οποίο κά­ ποιος δε θα είναι σε θέση να βρει όλα τα στοι-

αφιερωμα/63 χεία που εισέρχονται στην οργάνωση του συστή­ ματος. Το ανώτερο όριο είναι περισσότερο ανοι­ χτό, γιατί εάν η μέθοδος σ’ αυτήν τη συγκεκριμέ­ νη μελέτη εφαρμόζεται σε ένα ποίημα του Bau­ delaire, δεν υπάρχει λόγος να μη γενικευτεί για να μιλήσει για ολόκληρο το ποιητικό σώμα του Baudelaire και για περιόδους που το λογοτεχνι­ κό αποτέλεσμα είναι λογικά ομοιόμορφο σε με­ γαλύτερες ενότητες της ποίησης. Αυτό που ξαφνιάζει σ’ αυτή την προσέγγιση είναι το γεγονός ότι το στρώμα που φανερώνεται από την ανάλυση αποτελεί ένα πολύ περιορισμέ­ νο τμήμα του κειμένου που αντιμετωπίζει κα­ νείς. Η δουλειά του Todorov διαφέρει, και αυτή η διαφορο­ ποίηση μπορεί να γίνει φανερή καθώς υπαγορεύεται από αυτό το ίδιο το αντικείμενο με το οποίο ασχολείται. Εάν ό,τι ο Levi-Strauss και ό Jakobson έχουν κάνει είναι άμεσα εφαρ­ μόσιμο σε ένα ποιητικό σώμα ή στο όριο, ας πούμε, σε ένα έρ­ γο του Racine, θα φαινόταν ο ;εδόν αδύνατο να το μετατρέ­ ψει σε μυθιστόρημα. Στην πε­ ρίπτωση του μυθιστορήματος αυτό που ο Todorov έχει κάνει είναι να αποπειραθεί σπάσει την τυπική μορφή σε ένα μικρό αριθμό διηγηματικών ενοτήτων και δεδομένων αυτών των διηγηματικών ενο­ τήτων, αποπειράται μετά να ανακαλύψει έναν κανόνα με τον οποίο να συνδυάζονται με­ ταξύ τους. Προχωράει σαν να υπήρχε αυτό που θα μπορούσε κάποιος να ονομάσει γεννητική διηγηματική γραμματική, η οποία θα κυβερνήσει την τυπι­ κή κατασκευή μιας οποιοσδήποτε διηγηματικής λογοτεχνικής εργασίας. Ο Todorov έχει προσπα­ θήσει να απεικονίσει αυτή την προσέγγιση μελε­ τώντας το «Les Liaisons Dangereuses>>. Εδώ ξα­ νά η εργασία δανείζει τον εαυτό της για μία τέ­ τοια μεταχείριση, αλλά κατά πόσο οι ίδιες τεχνι­ κές μπορούν να εφαρμοσθούν, ας πούμε στον Proust, παραμένει αμφίβολο, και κατά πόσο θα μπορούσε να γενικευτεί για να περιλάβει τη διή­ γηση στην πιό γενική της μορφή, είναι ακόμα πιο αμφίβολο. Τα δυο εγχειρήματα που αναφέραμε βασίζο­ νται απλά σε μία αναλογία μεταξύ της γλώσσας σαν το αντικείμενο της γλωσσολογίας και της λο­ γοτεχνίας σαν το αντικείμενο της λογοτεχνικής κριτικής. Η δεύτερη απόπειρα μπορεί να φανεί

όμοια με την πρώτη επειδή μεταθέτοντας τις γε­ νικότητες του λόγου, τα προβλήματα της με­ τάλλαξης, τις χρονικές σχέσεις ή το πρόβλημα των φωνών και επειδή δεν φαίνονται πολύ δια­ φορετικές από τα εφαρμοσμένα φωνητικά πρό­ τυπα ή τις γενικές τυπικές γραμματικές σχέσεις, στην κατανόηση της λογοτεχνίας. Εδώ επίσης θα μπορούσαμε να ασχοληθούμε με την απλή ανα­ λογία. Στην πραγματικότητα η ομοιότητα μεταξύ των δύο είναι μάλλον απατηλή. Αυτή η δεύτερη προσέγγιση, επιχειρήθηκε αποκλειστικά από τον Μπαρτ18. Ο Μπαρτ αρχί­ ζει αναφέροντας ότι η δουλειά του βασίζεται σε μια βασική ομολογία ανάμεσα στη γραμματική και το λόγο, γενικά. Αρχίζοντας με αυτή την υπόθεση, από την πρώτη στιγμή αναπτύσσει αυτό που ονομάζει ρητορική του λόγου, σ’ αυτό βρίσκεται η βαθιά του αυθεντικότητα. Οι κατηγο­ ρίες που χρησιμοποιεί για να επεξεργασθεί αυτή τη ρητορική δεν είναι η ατομική φωνητική ή τα γραμματικά πρότυπα, αλλά οι γενικότητες της γλώσσας. Οι γενικότητες της γλώσσας αντι­ προσωπεύουν στο επίπεδο της γλώσσας, μερικές γενικές σχέ­ σεις του ομιλη-ή με το υποκεί­ μενο της έκφρασής του. Οι χρονικές σχέσεις αντανακλούν μια προσωρινότητα κ/-θώς αποτελούνται από το παρόν του αφηγητή στη χρονική ακο­ λουθία των ρημάτων του19. Οι φωνές αντανακλούν τη σχέση του ομιλητή με την ενέργεια του ρήματος. Σε κάθε περίπτω­ ση ο Μπαρτ, έχοντας απομο­ νώσει αυτές τις γενικές κατηγοκυβερνούν τη σχέση οποιουδήποτε ομι­ λητή με τη δική του ομιλία, συνεχίζει να ρωτάει πώς κάθε συγγραφέας ξεχωριστά εκπληρώνει με το δικό o j διαφορετικό τρόπο αυτή την αναπό­ φευκτη απαίτηση της γλώσσας. Μέχρι εδώ η ερ­ γασία του Μπαρτ αποτελείτο από την ανάλυση του πώς το ιστορικό γράψιμο από τον Ηρόδοτο μέχρι τον Michelet αντιμετώπισε αυτά τα προ­ βλήματα. Δεν υπάρχει λόγος να μη μπορεί να γενικευθεί η μέθοδος, και με τους όρους της καθα­ ρής μεθοδολογίας αυτό μας φαίνεται μία από τις πιο κυοφορούσες προσεγγίσεις για την οποία θα ακούμε περισσότερο στο μέλλον. Μέσα στο πιο εκτεταμένο περιεχόμενο μιας σημειολογίας που θα μπορούσε να λάβει υπόψη την ανθρωπολογία καθώς και τη γλωσσολογία, θα μπορούσε να, υπάρξει μια δέσμη θεωρήσεων

64/αφιερωμα αναφορικά με .τις κινήσεις των συγκεκριμένων προνομιούχων «σημείων» μέσα σ’ ένα δεδομένο πολιτιστικό πλαίσιο, το οποίο θα μπορεί άμεσα να βρει μια εφαρμογή στη λογοτεχνία, αλλά μέ^ρι τώρα δεν το έχουν εκμεταλλευτεί. Ένα δεδο­ μένο σώμα της λογοτεχνίας, όπως οι εργασίες κάποιου συγγραφέα, ή η εργασία μιας δεδομένης ομάδας συγγραφέων, ας πούμε τους γιανσενιστές για παράδειγμα, μπορεί να θεωρηθεί σαν ένα σημείο που κυκλοφορεί μεταξύ δύο ομάδων, οι παραγωγοί και οι καταναλωτές, οι δότες και οι λαμβάνοντες. Μεθοδολογικά μιλώντας η λογοτε­ χνία θα μπορούσε να συγκριθεί με την κυκλοφο­ ρία των γυναικών στα συστήματα συγγένειας του Levi-Strauss. Είναι φανερό ότι το σημείο κυκλο­ φορεί περισσότερο λόγω της αξίας του σημαί­ νοντος, παρ’ όλα αυτά το ίδιο το κύκλωμα μέσα στο οποίο αυλλαμβάνεται το επενδύει με τη ση­ μειωτική του αξία η οποία επηρεάζει την ίδια τη δομή της τάξης που κυβερνάει τα σημαίνοντα. Ας δώσουμε ένα συγκεκριμένο παράδειγμα για να απεικονίσουμε αυτό το σημείο. Ο Goldman έχει δείξει ότι το Pensees του Pascal και τα έργα του Racine είναι και τα δύο με λανθάνοντα τρό­ πο επενδυμένα με την άποψη του κόσμου ενός γιανσενιστή. Αυτό πάντως που ο Goldman θα αδυνατούσε να εξηγήσει είναι ακριβώς η διαφο­ ρά μεταξύ του Pensees του Pascal και των έργων του Racine. άν κάποιος δεχθεί το γεγονός ότι τα έργα του Racine γράφτηκαν για να καταναλω­ θούν από τις Βερσαλίες ενώ το Pensees του Πασκάλ όχι, κάποιος θα μπορούσε πιο εύκολα να καθορίσει αυτό που αρχικά αποτελεί εκείνη τη διαφορά, εκτός από το να περιορίσει όλα τα προβλήματα που αφορούν τη γνώση του συγγρα­ φέα για το υπαινικτικό περιεχόμενο της δου­ λειάς του, που η παρουσίαση του Goldman προ­ ξενεί. Πώς ήταν δυνατόν η αυλή να μην αναγνω­ ρίζει την ιδεολογία που υπονοείται στα έργα ή, και αυτό είναι πιο σημαντικό, πως ήταν δυνατό ο Racine που ερμήνευε την άποψη του κόσμου των γιανσενιστών να το κάνει μέσω του θεάτρου, μέσω του σχήματος που καταδικάστηκε από αυ­ τήν την ίδια την ιδεολογία που αποκάλυπτε; Εάν, από την άλλη μεριά, αντικαταστήσουμε τα έργα του Racine, μέσα στο κύκλωμα μέσω του οποίου κινούνται, καταλαβαίνουμε καλύτερα τη συγκεκριμένη αντίθεση που ερμηνεύεται σ’ αυτά, δηλαδή πώς να είσαι ο εαυτός σου, παρ’ όλα αυ­ τά πώς να ζεις στον κόσμο, εάν ο κόσμος είναι διεφθαρμένος και εάν δεν υπάρχει φυγή από αυ­ τό τον κόσμο. Επίσης καταλαβαίνουμε καλύτερα τις πολιτιστικές ομάδες, μέσω των οποίων το θέ­ μα κυκλοφορεί κυρίως το δίλημμα του γιανσενισμού που καταδίκασε τον κόσμο, παρ’ όλα αυτά έπρεπε να διακηρύξει την καταδίκη του για τον

Ε

κόσμο στον ίδιο τον κόσμο που τον καταδίκασι και επίσης τη φύση του διλήμματος των Βερσα λιών απέναντι στους γιανσενιστές, μια και η ίδιι τούς η δράση μέσά στον κόσμο τους απέκλεισε και τους έθεσε έξω από αυτόν. Τέτοιες θεωρήσεις πρέπει να προηγούνται από μια γνώση των δύο ομάδων. Γι’ αυτόν το σκοπό κάποιος μπορεί να μελετήσει τα σημεία στη στα­ τική τους στιγμή περισσότερο παρά στη δυναμι­ κή τους, με άλλα λόγια, όλα όσα κάποιος πρέπει να κάνει είναι να μελετήσει μια συγκεκριμένη λογοτεχνία όπως ορίζει μια συγκεκριμένη ομά­ δα. Ας γυρίσουμε τώρα πίσω για λίγο στα συστή­ ματα συγγένειας. Το ίδιο το σύστημα συγγένειας καθορίζει φυλές, ομάδες και ούτω καθ’ εξής, παρ’ όλα αυτά είναι τα ίδια τα συστήματα συγ­ γένειας που καθορίζουν τις γαμήλιες συμμαχίες, δηλαδή την κυκλοφορία των γυναικών που απο­ τελούν τις ίδιες τις φυλές και τις ομάδες με τις οποίες αρχίσαμε. Με άλλα λόγια η στατική όψη και η δυναμική όψη δεν μπορούν να διαχωρισθούν η μία από την άλλη μια και κυριολεκτικά αναφέρονται η μία στην άλλη σαν το ιδρυτικό τους στοιχείο. Αν ανέφερα αυτή την πιθανότητα της εφαρμοσμένης σημειολογίας στη λογοτεχνία, είναι ενμέρει γιατί προς αυτή την κατεύθυνση ο στρουκτουραλισμός θα μπορούσε να αποθερα­ πεύσει τη σκέψη της παραδοσιακής κριτικής και ταυτόχρονα να διορθώσει τη μονομέρειά της. Όλες οι εφαρμογές της γενικής σημειολογίας τείνουν, φυσικά, από την ίδια τους τη φύση, να διαλύσουν εντελώς την ατομικότητα των λογοτε­ χνικών εργασιών σαν λογοτεχνικές εργασίες, και να ελαχιστοποιήσουν τις δημιουργικές τους όψεις και πρακτικά να καταργήσουν τη σχέση που υπάρχει μεταξύ του συγγραφέα και της δου­ λειάς του. Για μία τέτοια προσέγγιση θα ήταν ισάξιο να μελετήσουμε τη λογοτεχνία σαν μια υπο-δέσμη των γενικών μέσων της επικοινωνίας, την οποία μια ομάδα χρησιμοποιεί για να δέσει και ταυτόχρονα να προσδιορίσει τα διάφορα συ­ στατικά της στοιχεία, και εδώ μια ανεκδοτική παρατήρηση μπορεί να μην είναι άτοπη. Αν στην Γαλλία είναι ο Ρολάν Μπαρτ που έχει προσφέρει πολλά στη σημειολογία θα πρέπει αρχικά να δη­ μιουργεί έκπληξη το γεγονός ότι ποτέ δε σκέφτηκε να την εφαρμόσει στη λογοτεχνία, ακόμα πε­ ρισσότερο δε που η λογοτεχνία είναι ένα από τα κυριότερα ενδιαφέροντά του. Αλλά από την άλ­ λη πλευρά μπορούμε να καταλάβουμε γιατί ο Μπαρτ, ο κριτικός, είναι υπερβολικά συνδεδεμένος και υπερβολικά ενήμερος για την ίδια την πράξη της συγγραφής και τα διλήμματα του συγ­ γραφέα, για να χρησιμοποιήσει μία μέθοδο που θα μπορούσε να διαλύσει ό,τι από μία άλλη προοπτική αποτελεί την ίδια τη μοναδικότητα των δημιουργικών όψεων της λογοτεχνικής πρά!ης·

αφιερωμα/65 έχρι εδώ όλες οι πιθανές εφαρμογές του στρουκτουραλισμού στη λογοτεχνική κρι­ τική που έχουμε περιγράφει, αρνούνται με πολ­ λούς τρόπους την εξειδίκευση της λογοτεχνίας. Αυτό θα μπορούσε να έχει προβλεφτεί κατ’ αρ­ χήν αφού ό,τι έχουμε πει μέχρι τώρα ισχύει για τη λογοτεχνία μόνο όσο η λογοτεχνία αποτελεί ένα σύστημα σημείων μεταξύ άλλων, και με κα­ νένα τρόπο δεν είναι προνομιούχος σε σχέση μ’ αυτά. Ο Saussure έκανε ένα διαχωρισμό μέσα στο γενικό τομέα της γλωσσολογικής πραγματι­ κότητας, μεταξύ γλώσσας (langue) και λόγου (parole). Η γλώσσα είναι εκείνο το τμήμα του γλωσσολογικού φαινομένου που είναι ανεξάρτη­ το από οποιαδήποτε ατομική έκφραση, αλλά η οποία καθορίζει τις γενικές συνθήκες που τις κάνουν πιθανές. Η γλώσσα σαν τέτοια υπερβαί­ νει οποιαδήποτε ατομική ομιλία και δεν αποτε­ λεί μια λειτουργία του ομιλούντος υποκειμένου. Για τον Saussure συγκεκριμένα και για την γλωσ­ σολογία γενικά, δεν υπάρχει αμφιβολία ότι η γλώσσα διατιμάται σε σχέση με το λόγο. Αλλά όπως προτείναμε νωρίτερα, η εξέλιξη του στρου­ κτουραλισμού συνίσταται στο να δίνει όλο και μεγαλύτερη έμφαση στο λόγο σε βάρος της γλώσ­ σας. Η όλη προβληματική του υποκειμένου, στην πραγματικότητα, συνδέεται με την άρθρωση με­ ταξύ γλώσσας και λόγου. Γι’ αυτό ας επιστρέ­ φουμε τώρα στη λογοτεχνία για να το μελετή­ σουμε μέσα σ’ αυτή τη δεύτερη όψη. Ένας συγγραφέας γράφει· το αποτέλεσμα της ενέργειάς του μπορεί να συγκριθεί με μία έκφρα­ ση. Όπω ς με τις περισσότερες εκφράσεις θα φα­ νεί πως ο σκοπός του συγγραφέα είναι να επι­ κοινωνήσει, μήνυμα και θέσεις «για να πει κά­ τι». Λέει μια ιστορία, περιγράφει μια κατάστα­ ση, συσχετίζει ένα γεγονός, παρ’ όλα αυτά, όπως ξέρουμε, η γλώσσα επικοινωνεί μόνο εξαιτίας ενός συγκεκριμένου αριθμού βασικών ιδιοτήτων που κάνουν την επικοινωνία πιθανή. Η επικοι­ νωνία δε βρίσκεται στην καρδιά της γλωσσολο­ γικής πράξης αλλά μόνο ένα επιφαινόμενο, το παιδί που συμβολίζει τον κόσμο του μέσω του Fort/Da χρησιμοποιεί τη γλώσσα, τρόπος του λέγειν, με ένα δυνατότερο τρόπο απ’ ό,τι όταν τη χρησιμοποιούμε για να μεταφέρουμε όλα τα πι­ θανά μηνύματα στον κόσμο. Και έτσι με τη λογο­ τεχνία, εάν η λογοτεχνία λέει μια ιστορία, αν ο συγγραφέας πρέπει πάντοτε να χρησιμοποιήσει μια αναφορά είναι απλά μια συνέπεια του γεγο­ νότος ότι χειρίζεται ένα γλωσσολογικό σημείο. Γι’ αυτό, λοιπόν, σαν μια πρώτη προσέγγιση μπορούμε να πούμε ότι η κύρια λειτουργία του συγγραφέα είναι να αρθρώσει το σημαίνον με ένα τέτοιο τρόπο ώστε να αποτελέσει μια τάξη που θα καθορίσει το υποκείμενο της άρθρωσης· και εδώ βρίσκουμε το προηγούμενό μας δίλημμα. Το υποκείμενο της έκφρασης δεν είναι ταυτόση­

Μ

μο με εκείνο που προσδιορίζει το υποκείμενο. Η σχέση μεταξύ των τριών είναι διαλεκτική και κα­ μιά από αυτές δεν μπορεί να απομονωθεί από τις άλλες δυο. Αντιμέτωπο με αυτή τη διαμόρφωση το έργο του κριτικού είναι είτε να διευκρινήσει για ένα συγκεκριμένο συγγραφέα τις ειδικές σχέ­ σεις που καθιερώνονται μεταξύ των υποκειμέ­ νων που εμπλέκονται, ή διαφορετικά να μελετή­ σει ξεκάθαρα τη διαμόρφωση της σημαινόμενης αλυσίδας της έκφρασης και να ασχοληθεί απο­ κλειστικά με το υποκείμενο της έκφρασης, δηλα­ δή το υποκείμενο της συμβολικής τάξης. Είναι σ’ αυτό το πλαίσιο που ο Μπάρτ έχει καθορίσει τη λογοτεχνική κριτική σαν «την τέχνη του να συμ­ πληρώνεις το εγώ της έκφρασης». πρώτη από αυτές τις περιπτώσεις έχει ήδη μια παράδοση πίσω της. Ο Sartre θεώρησε τη λογοτεχνία σαν εκείνο που καθιερώνει μία συγκεκριμένη αλληλοϋποκειμενική συμπεριφορά του συγγραφέα με τον κόσμο. Αλλά η ίδια η με­

Η

ταχείριση της αλληλοϋποκειμενικότητας όπως ο Sartre την ανέπτυξε είναι ανεπαρκής. Το άτομο δε συλλαμβάνεται σε ένα θανάσιμο και μη άλυτο πόλεμο με τον άλλο, αλλά αντίθετα πρέπει να τα καταφέρει με τον κατά Sartre άλλο, μέσω του άλλου του εαυτού, αυτού καθεαυτού, ο οποίος αντανακλά σ’ αυτόν το είδωλο του ομοιώματός του. Σ’ αυτό το επίπεδο θα είναι αλήθεια ότι ο συγγραφέας είναι πάντοτε η δου-

66/αφιερωμα

λειά του - η Madame Bovary του Flaubert είμαι εγώ - παρ’ όλα αυτά πάντα παραμένει ξεχωρι­ στός από αυτήν. Μπορούμε επίσης να δούμε για­ τί μια συγκεκριμένη ιστορική κριτική, όντας ανήμπορη να αναγνωρίσει το πραγματικό υπο­ κείμενο της λογοτεχνικής έκφρασης, αλλά όχι λι­ γότερο ανίκανη να δραπετεύσει από το δίλημμα του υποκειμένου σαν τέτοιο, έχει αποπειραθεί να υπερπηδήσει το πρόβλημα προμηθεύοντας τον συγγραφέα - λαμβανομένου υπόψη του υπο­ κειμένου της λογοτεχνικής του έκφρασης - με όλα τα είδη του εξω-λογοτεχνικού ιστορικού ή κοινωνιολογικού υλικού. Ας προσθέσουμε ότι μια τέτοια διευκρίνηση για τη σχέση του συγγραφέα με το υποκείμενο της δουλειάς του - επεξηγούμενη για παράδειγ­ μα από τη δουλειά του Jean Dealy για τον Gide21 - είναι ειδικά ταιριαστή και καρποφόρα στην περίπτωση του ψυχωτικού συγγραφέα. Γιατί μέ­ σα στα πλαίσια της ψυχωτικής δομής ο ατομικός εαυτός τείνει να εξαφανιστεί ενώπιον ενός υπο­ κειμένου που μιλάει μέσω αυτού. Ο ψυχωτικός κυριολεκτικά δε μιλάει αλλά μιλιέται. Ας αναφέ­ ρουμε σαν παράδειγμα μιας τέτοιας περίπτωσης τη μελέτη του Laplanche για τον Holderlin22. Αυ­ τό, κατά κάποιο τρόπο, θα εξηγούσε γιατί η τρέ­ λα είναι ο ορίζοντας της λογοτεχνίας και γιατί τόσοι πολλοί ποιητές το έχουν νιώσει σαν όριο

που άσκησε ιδιαίτερη γοητεία πάνω τους, καθώς και τη μεγαλοσύνη εκείνων που σαν τον Holder­ lin μπόρεσαν να βιώσουν την ποιητική τους εμ­ πειρία σε βαθμό αυτο-εκμηδένισης. Πολλά έχουν ειπ.ωθεί για την ανάλυση του μύ­ θου του Levi-Strauss και την εφαρμογή του στη λογοτεχνική κριτική, ό,τι είπαμε μόλις τώρα θα πρέπει να αποδείξει τη ματαιότητα ενός τέτοιου εγχειρήματος. Όπως λέει ο Levi-Strauss, και ποιος θα πρέπει να ξέρει καλύτερα απ’ αυτόν, ένας μύθος μπορεί να χαρακτηριστεί από το γε­ γονός ότι αποτελεί μια λογοτεχνική έκφραση που δεν έχει υποκείμενο - ένας μύθος «μιλάει από μόνος του». ΓΓ αυτό το λόγο, οι μύθοι μπορούν να θεωρηθούν μέσα στο φάσμα των διαφόρων τρόπων του γλωσσολογικού λόγου σαν εκείνον που είναι απόμακρος και περισσότερο διαφορε­ τικός από τον λογοτεχνικό τρόπο. Ας επιστρέφουμε για μια στιγμή στη δεύτερη πιθανότητα που οραματιστήκαμε. Με άλλα λό­ για για τον κριτικό που ασχολείται αποκλειστικά με το υποκείμενο της έκφρασης, ανεξάρτητα από τη σχέση του τελευταίου με το συγγραφέα. Για ένα τέτοιο κριτικό, παρ’ όλους τους εξαναγκα­ σμούς που η δουλειά του θέτει, παρά τις υπο­ χρεώσεις που συνεπάγονται το να λογαριάσει την ολότητα όλων των στοιχείων που είναι πα­ ρόντα σ’ αυτήν και το να περιγράφει τη συμβολι­ κή διαμόρφωση που τη διέπει, έχοντας να παλινορθώσει αυτή την τάξη στη γλώσσα, η δική του ρηματοποίηση γίνεται ανεξάρτητη και ενώπιον του κειμένου του κριτικού, ο συγγραφέας δια­ τρέχει τον κίνδυνο να υποβιβασθεί σε μια πρό­ φαση. Σε αυτό το σημείο, ίσως, η κριτική στρέ­ φεται στη λογοτεχνία και αναγνωρίζει τον εαυτό της όμοιο με τη λογοτεχνική δουλειά, παιδί και υπηρέτης της γλώσσας. Όλες αυτές οι θεωρήσεις βασίζονται σε μία υποθετική ταυτότητα μεταξύ της πράξης της ομι­ λίας και της πράξης της γραφής, γιατί ο στρου­ κτουραλισμός ασχολείται με το άτομο σαν υπο­ κείμενο του λόγου του. Θα πρέπει, ίσως, να εί­ ναι δουλειά μας, ως λογοτεχνικοί κριτικοί να αποπειραθούμε την περιγραφή του ατόμου σαν υποκείμενο του γραπτού κόσμου με την ελπίδα της καλύτερης απεικόνισης του λογοτεχνικού φαινομένου. Το κατά πόσο ο άνθρωπος συγγρα­ φέας θα είναι σε θέση να υπάρξει ανεξάρτητα από τον άνθρωπο ομιλητή ή κατά πόσο θα υπο­ ταχθεί σ’ αυτόν, αποτελεί ερώτημα που για την απάντησή του μόνο το μέλλον μπορεί να αποφα­ σίσει. Μέσα στον παρόντα επιστημολογικό ορί­ ζοντα, η λογοτεχνική κριτική όπως όλες οι άλλες επιστήμες που έχουν καταλήξει να ονομάζονται «ανθρωπιστικές επιστήμες» πρέπει να αναγνωρί­ σουν τα πρωτεία της εθνολογίας και της ψυχα­ νάλυσης, γιατί όπως λέει ο Michel Foucault, «...η ψυχανάλυση και η εθνολογία δεν είναι εντελώς

αφιερω μα/67 ανθρωπιστικές επιστήμες πλάι στις άλλες αλλά αυτές που διατρέχουν ολόκληρη την επικράτεια, που τη ζωντανεύουν σε όλη της την επιφάνεια, που απλώνουν παντού τις θεωρήσεις τους, που μπορούν να προτείνουν σε κάθε τόπο τις μεθό­ δους της διασαφήνισης και τις ερμηνείες τους. Καμία ανθρώπινη επιστήμη δεν μπορεί να είναι βέβαιη ότι έχει ξοφλήσει από αυτές, ούτε ότι εί­ ναι εντελώς ανεξάρτητη από αυτό που έχουν αποκαλύψει, ούτε να είναι βέβαιη ότι δε διορ­ θώθηκε από αυτές με τον ένα ή τον άλλο τρό­ πο»25. Και παρ’ όλα αυτά, καθώς η ποιητική πράξη αυτοαποκαλύπτεται να είναι όλο και λιγότερο ελεύθερη, ο ποιητής ανακάλυψε ότι είναι όχι ο δημιουργός των λόγων, αλλά αυτός που πρέπει να βιώσει την υποτέλειά τους και έτσι το ποίημα γκρεμίστηκε με ιλιγγιώδη ταχύτητα προς τη λευ­ κή σελίδα του Mallarme. Αυτό δε γίνεται δίχως αποζημίωση, γιατί αν ο ποιητής σταματούσε να είναι δημιουργός, θα οφειλόταν στην ανάγκη να βιώσει την εμπειρία της γλώσσας, όπως ο εθνο-*1

λόγος και ο ψυχαναλυτής πρέπει να βιώσουν μια εμπειρ'α που τους διαμορφώνει σαν θέμα. Με την εξαφάνιση της δημιουργικής πράξης η κριτι­ κή εμπειρία αρχίζει να προβάλλει, αλλά αυτή η κριτική πράξη δέχεται τη γνώση που επεκτείνει μόνο σαν ένα δευτερεύον υποπροϊόν - για να εκφράσει τον εαυτό του είναι υποχρεωμένο να ψά­ ξει στη γλώσσα την ποιητική του διάσταση, τη μόνη ικανή να το πλάσει σε υποκείμενο, και επο­ μένως μια απρόσμενη αναστροφή. Είναι ο εθνο­ λόγος και ο ψυχαναλυτής που αρχίζουν ξανά, τις παλιές αναζητήσεις για μια πρωτότυπη γλώσ­ σα. Η παλιά παθιασμένη αναζήτηση του ποιητή για μια Λέξη κατάλληλη για την Αλήθεια του, έχει καταλήξει, στις μέρες μας, στις εργασίες ενός Barthes, ενός Levi-Strauss ή ενός Lacan, αυ­ τή ενός κριτικού ιδιωματισμού σχετικού με το θέμα του. Σ’ αυτό έγκειται ίσως η εκδίκηση της γλώσσας πάνω σ’ αυτούς που προσπαθούν να κλέψουν τα μυστικά της. Μετάφραση: Αμφίκλεια Χατζηεργατάκη

Σημειώσεις 1. Αυτό το κείμενο δόθηκε σαν ομιλία στο Σεμινάριο για «Α1lgemeine und Vergleichende Literaturwissenschaft» του Ελεύθερου Πανεπιστημίου του Βερολίνου, στις 27 Μάη 1967.

2. Οι ορισμοί του Saussure είναι ως εξής: «Το γλωσσολογικό σημείο ενώνει όχι ένα πράγμα και ένα όνομα, αλλά ένα συλλογισμό και μια ακουστική εικόνα». «Ονομάζουμε σημείο το συνδυασμό του συλλογισμού και της ακουστικής εικόνας». «Προτείνουμε να διατηρηθεί το όνομα σημείο για να κα­ θορίσει το σύνολο, και να αντικαταστήσει το συλλογισμό και την ακουστική εικόνα με το σημο νόμενο και το ση­ μαίνον». «Ο τρόπος που θα ενώσει το σημαίνον με το σημαινόμενο είναι αυθαίρετος, ή πάλι επειδή περιμέναμε από το σημείο το συνολικό αποτέλεσμα της συσχέτιαης του σημαίνοντος σε ένα σημαινόμενο, μπορούμε να πούμε πιο απλά: το γλωσσολογικό σήμα είναι αυθαίρετο». (Αυτό συχνά αναπαριστάται με S/s, όπου S είναι το ση­ μαίνον και s το σημαινόμενο).

F. de Saussure, Cours de Linguistique Generale, Παρίσι, 1961, σελ. 98-100 Σ' αυτό το τεύχος βλέπε επίσης, Ε. Benveniste, Problimes de Linguistique Generale, Παρίσι 1967, σελ. 49-55. Αυτοί οι διαχωρισμοί δεν ήταν, φυσικά, καινούριοι για τον Saussure η προνομιούχος θέση του Saussure βρίσκεται στο γεγονός ότι οι μετέπειτα αναπτύξεις της γλωσσολο­ γίας εισήγαγαν μέσω της επιρροής τους ένα νέο επιστημο­ λογικό χώρο, που έδωσε στις θεωρήσεις του τις επαναστα­ τικές τους ποιότητες.

3. Βλέπε R. Barthes, «Elements de Semiologie» στο Commu­ nications no. 4, σελίδες 91-44. Αυτό το διφορούμενο μπορεί να αναχθεί πίσω στον Saus­ sure γιατί εάν, λέει, «η γλωσσολογία δεν είναι παρά ένα μέρος αυτής της γενικής επιστήμης, οι νόμοι που θα ξαναανακαλύψουν τη σημειολογία θα είναι εφαρμόσιμοι στη γλωσσολογία...» op. cit., σελ. 33. Επίσης συνεχίζει λέγοντας: «η γλωσσολογία μπορεί να καταλήξει το γενικό προσχέδιο ολόκληρης της σημειολο­ γίας έτσι ώστε η γλώσσα δε θα αποτελεί παρά ένα ιδιαίτε­ ρο σύστημα», op. cit.. σελ. 101.

4. R. Barthes, «Rhetorique de l'image» στο Communications no 4, σελ. 33-39.

5. R. Barthes, Systeme de la Mode, Παρίσι, 1967.

6. G. Rosolato «Semantique et alterations du langage» και S. Leclaire, «Α recherche d’ une psychotherapie des psycho­ ses» και τα δύο στο L’ Evolution Psychiatrique.

7. Βλέπε το παράδειγμα του «l’analyse structurale en linguisti­ que et en anthropologie», στον τόμο 1, no 2, σελ. 1-12, τώρα. La Antropologie Structurale, Παρίσι 1958.

8. Σε αυτό το τεύχος βλέπε το κεφάλαιο του Levi-Strauss για τον αδελφό της μητέρας και την αδελφή του πατέρα στο Anthropologie Structurale, Παρίσι, 1958.

9. R. Jakobson, Essais de Linguistique Gen6rale, Παρίσι, 1966, σελ. 177.

10. E. Benveniste, Problemes de Linguistique Ginerale, Παρί­ σι, 1966, σελ. 252.

11. Η έκφραση «συμβολική τάξη» έχει χρησιμοποιηθεί κυρίως από τον Lacan και τους Γάλλους ψυχαναλυτές. Ο ανα­ γνώστης θα πρέπει να είναι προσεκτικός να μην μπερδέ­ ψει την έκφραση «συμβολικό» με την πιο κοινή έννοια του «συμβόλου» που είναι ένα αυθαίρετο σημαίνον συμβατικά συνδεδεμένο με ένα δεδομένο σημαινόμενο Γι’ αυτό τον κοινό τύπο συμβολισμού ο Rosolato χρησιμοποιεί την έκ­ φραση «αλληγορικό». Για έναν ακριβέστερο ορισμό αυ­ τών των όρων βλέπε G. Rosolato, «Le Symbolique» στο La Psychanalyse, no 5.

12. G. Rosolato, «Le Symbolique» στο La Psychanalyse, no. 5, σελ. 224-226.

13. J. Lacan, Ecrits, Παρίσι, 1966, σελ. 819.

14. Idem, σελ. 819.

15. Idem, σελ. 53. Βλέπε επίσης σελ. 548-549.

17. Τ. Todorov, «Les catdgories du rdcit litteraire» στις Com­ munications, no. 8, 1966, σελ. 125-151. «Choderlos de Laclos et la theorie du recit» στο Tel Quel, σελ. 17-28 no 27.

18. Δυστυχώς τα αποτελέσματα της πρόσφατης δουλειάς του Barthes κατά μήκος αυτών των γραμμών, που έχουν αποτελέσει την καρδιά της διδασκαλίας του στο Hautes Etu­ des τα τελευταία χρόνια δεν έχουν ακόμα εκδοθεί.

19. Σε αυτά τα τρία τεύχη βλέπε Ε. Benveniste, op.cit., σελ.

168-175, 225-236, 237-250, 251-258, 258-266.

21. J. Delay, La Jeunesse d’ Andr6 Gide, 2ος τόμος, Παρίσι, 1957, για αυτή την εργασία βλέπε τα σχόλια του Lacan στο Ecrits, σελ. 739-764.

22. J. Laplanche, Παρίσι 1931.

23. Μ. Foucault, Les Mots et les Choses, Παρίσι, 1966, σελ.

390.

68/αφιερωμα

Guy Riegert

Riffaterre

«Το ίδιο όπως οι διάφορες αυτές εκφράσεις, έτσι κι ο στίχος του Ελυάρ εισά­ γει μιαν ανυπόστατη παρομοίωση: “η γη είναι μπλε όπως είναι μπλε το πορτο­ κάλι, πάει να πει: (η γη) δεν είναι καθόλου μπλε”» 1. κριτική δραστηριότητα του Michael Riffa­ terre, καθηγητή της ποιητικής, με ειδικότη­ τα τη γαλλική λογοτεχνία του 19ου αιώνα και του 20ού στο Πανεπιστήμιο Κολούμπια της Νέας Υόρκης, αρχίζει να γίνεται όλο και πιο γνωστή στην Ευρώπη. Πρόκειται για μια δίκαιη ανα­ γνώριση. Το έργο του είναι από τα πιο ρωμαλέα και τα πιο συναρπαστικά του είδους, χάρη στη διαύγεια των θεωρητικών απόψεων, στον πλού­ το των λογοτεχνικών αναφορών και στην άριστη ποιότητα ανάλυσης των κειμένων. Ο Riffaterre ορίζει τη λογοτεχνία ως «μηχανή ελέγχου της προσοχής και της φαντασίας του αναγνώστη». Ύστερα από έναν τέτοιο ορισμό δεν είναι παράξενο το ότι βλέπει μέσα στη διαλε­ κτική σχέση που αναπτύσσεται ανάμεσα στο κεί­ μενο και στον αναγνώστη του την ίδια την ουσία του λογοτεχνικού φαινομένου. Το ενδιαφέρον του, λοιπόν, συγκεντρώνεται αποκλειστικά και μόνο στην αντίδραση του αναγνώστη και σε ό,τι από το κείμενο την προκαλεί αυτή την αντίδρα­ ση. Εδώ ακριβώς βρίσκεται η θεμελιακή αρχή της σημειωτικής του, καθώς επίσης και στο συ­ σχετισμό των σημείων παρά στα ίδια τα σημεία. Αυτό σημαίνει ότι τίποτα έξω από το κείμενο και τον αναγνώστη του ή τους αναγνώστες του δεν πρόκειται να θεωρηθεί πρόσφορο για την

Η

ανάλυση. Το λογοτεχνικό μήνυμα είναι μια αφε­ τηρία και όχι ένας τερματισμός. Συγγραφέας και εμπράγματος κόσμος δεν είναι για τον Riffaterre παρά μόνον «υποκατάστατα του κειμένου». Το κείμενο αποτελεί μιαν αυτεξούσια οντότητα και παραπέμπει στον ίδιο του τον εαυτό. Ας πάρου­ με για παράδειγμα μια στροφή από το περίφημο Spleen (βαθιά μελαγχολία) του Baudelaire, ένα από τα πολυάριθμα έργα που έχει αναλύσει αυ­ τός ο κριτικός: « Ό ταν η γη μεταβάλλεται σε υγρό κελί, Όπου η Ελπίδα, σα μια νυχτερίδα, Φεύγει χτυπώντας τους τοίχους με την άτολμη φτερούγα της Και με το κεφάλι της να προσκρούει σε σαπισμένες οροφές»2. Δεν ωφελεί ν’ ανατρέξουμε στη βιογραφία ή στο χαρακτήρα του ποιητή προκειμένου να κα­ ταλάβουμε αυτούς τους στίχους. Και θα ξεστρα­ τίζαμε επικίνδυνα αν, όπως πολλοί σχολιαστές, προσπαθούσαμε να βρούμε κατά πόσον είναι πι­ στή και αιτιολογημένη η εικόνα της νυχτερίδας μέσα σε όσα τυχόν ξέρουμε γύρω από τις συνή­ θειες ή τις ιδιότητες των χειροπτέρων. Στο ποίη­ μα, εκείνο που παίζει ρόλο για τη σημασία ή για την ποιητική φόρτιση δεν είναι το ζώο, είναι η

αψιερωμα/69 λέξη. Και η λέξη οδηγεί σε άλλες λέξεις. Εδώ, οδηγεί σε μια στερεότυπη αντίθεση: «Δεδομένου ότι το αντίθετο του Spleen που αντιστοιχεί στο απελπισία, είναι ελπίδα και δεδομένου ότι το πουλί της ελπίδας είναι το περιστέρι, η «ποιητι­ κή» σημασία της εικόνας, η αποτελεσματικότητά της οφείλονται στην αντιστροφή του στερεότυ­ που, δηλ. η ελπίδα εκπροσωπείται από την απελπισία, από το αντίθετό της το οποίο έχει αντικατασταθεί από το νυχτερίδα... Η σημασιολογική δομή, λοιπόν, είναι ένας μετασχηματισμός της ζευγικής αντίθεσης πουλί της πτήσης/πονλί της μη πτήσης» 3. Έτσι, στη σημειωτική του Riffaterre, κάθε λέ­ ξη του λογοτεχνικού μηνύματος συνδέεται με άλ­ λες λέξεις, μέσα από μία μυθολογία, μέσα από ένα σύστημα κοινοτοπιών. Εξού και το ενδιαφέ­ ρον του κριτικού για τις στερεότυπες εκφράσεις, για τις παροιμίες, για τα αποφθέγματα τα λίγο ή πολύ ακρωτηριασμένα, και, προπαντός, για τη διαπλεγματική σχέση των κειμένων, που σημαί­ νει για όλα τα κείμενα στα οποία ενδέχεται με κάποιον οποιονδήποτε τρόπο να αναφέρεται το εξεταζόμενο μήνυμα. Σύμφωνα με την. άποψη του Riffaterre, υφολογικά στοιχεία θεωρούνται τά στοιχεία μόνον εκείνα που υποχρεωτικά πέφτουν στην αντίληψή μας. Γι’ αυτόν, δεν υπάρχει λανθάνουσα δομή, βαθύ νόημα και νόημα επιφανειακό. Κι όπως δεν φείδεται μηδενός, βρίσκει ότι ο Μπαρτ κα­ κώς κάνει έναν τέτοιο διαχωρισμό αναφερόμενος στον Racine4. Γι’ αυτόν, εκείνο που υπάρχει εί­ ναι παραλλαγές στον εκάστοτε τρόπο εμφάνισης ενός σταθερού συντελεστή του κειμένου. Αυτός ο σταθερός συντελεστής μπορεί να αφο­ ρά σε ποικίλα υφολογικά γνωρίσματα. Μπορεί να είναι αυτό που ο Riffaterre ονομάζει ένα «σύ­ στημα περιγραφικό», δηλ. ένα δίκτυο λέξεων που συνδέονται σημασιολογικά με μια λέξη πυ­ ρήνα. Λόγου χάρη, το περιγραφικό σύστημα του βασιλιάς θα συμπεριλάβει τα «αυλικός, γελωτο­ ποιός, παλάτι, ισχύς, μοναξιά της εξουσίας» κ.λ.π. με λίγα λόγια έναν ολόκληρο λεκτικό πε­ ρίγυρο από κοινοτοπίες. Ας σημειωθεί με την ευκαιρία ότι, όταν δεν υπάρχει αναφορά στο πραγματικό ώστε να μπο­ ρεί έτσι να επαληθεύεται η πιστή απόδοση της ομοιότητας, εκείνο που κάνει το κείμενο όχι να γίνεται αληθινό αλλά να έχει αληθοφάνεια, είναι αυτά ακριβώς τα στερεότυπα, επειδή φέρνουν σαν επακόλουθο τη συναίνεση του αναγνώστη. Ο σταθερός συντελεστής μπορεί επίσης να συνίσταται και σε μια δομή χαρακτηριστική του εξε­ ταζόμενου κειμένου, π.χ. σ’ ένα σύνολο εικόνες μεταξύ τους ισότιμες ή σε μια σειρά μορφοσυνταχτικές αντιστοιχίες. Ακόμα και μια αποφθεγ­ ματική έκφραση μπορεί να παίξει αυτόν το ρόλο. Έτσι, κάτω απ’ αυτό το πρίσμα, η διατύπωση

του αββά Delille «Το ακόρεστο έγκλημα κούρασε τους δημίους» (Le meurtre insatiable a lasse les bourreaux) εμφανίζεται σαν μια παραλλαγή του περίφημου «κουρασμένη αλλά όχι ακόμα κορε­ σμένη» (lassata necdum satiata) του Junevalis5. παραλλαγή διεγείρει την προσοχή του ανα­ γνώστη με τον εμφαντικό ή αιφνιδιαστικό χαραχτήρα της, με την έκπληξη ή την απογοή­ τευση που προξενεί. Κι αυτό είναι που μετράει μέσα στο σύστημα του Riffaterre σαν γνήσιο υφολογικό γνώρισμα, που αποτελεί στοιχείο ταυτόχρονα ενδεικτικό και ερμηνευτικό. Ενδει­ κτικό γιατί δείχνει ότι υπάρχει κάτι για να βρού­ με, ερμηνευτικό γιατί δείχνει και πώς να το βρούμε αυτό το κάτι. Ας δούμε τώρα τί συμβαίνει συγκεκριμένα στη διάρκεια της ανάγνωσης και πώς αναδύονται οι σημασίες του κειμένου. Ο Riffaterre διακρίνει απερίφραστα δύο φάσεις στην ανάγνωση ή δύο αναγνώσεις, την αρχική και την αναδρομική. Κατά την αρχική ανάγνωση, ο αναγνώστης μπο­ ρεί να αφεθεί στην ψευδαίσθηση που δημιουργείται από την αναφορά στον έξω κόσμο για να συλλάβει έτσι τη «μίμηση» (mimesis) του κειμέ­ νου. Πρόκειται δηλαδή για μια ανάγνωση ευρετική η οποία οδηγεί στην ανακάλυψη ενός νοή­ ματος. Στο βιβλίο του «Σημειωτική της ποίη­ σης», ο Riffaterre εξηγεί μ’ αυτόν τον τρόπο ένα ποίημα του Theophile Gautier, το «in deserto» (εν τη ερήμω), δημοσιευμένο το 1845 στη συλλο­ γή «Espana». Τα πάντα μέσα στους πρώτους οκτώ στίχους δείχνουν ότι πρόκειται για μια πι­ στή αναπαράσταση της πραγματικότητας, για μια περιγραφή της άγονης ισπανικής σιέρρας. Ύστερα, οι στίχοι 9 και 10 προσανατολίζουν την περιγραφή σε ένα σχήμα λόγου όπου αναπτύσσε­ ται το στερεότυπο «πέτρινη καρδιά»:

Η

«Οι αιχμηρές κορυφές των σιέρρα... Είναι πιο λίγο άνυόρες, λιγότερο νεκρές για βλάστηση Α π ’ ό,τι της καρδιάς μου ο πετρότοπος για πάθη»6. Και να λοιπόν, σε επίπεδο μίμησης της ερήμου, το νόημα του αποσπάσματος αναδύεται μέσα από το συμβολισμό που επιτυγχάνεται χάρη σ’ ένα ρητορικό σχήμα. Όμως δεν πρέπει να επαναπαυτούμε βασιζό­ μενοι σ’ αυτή την πρώτη πληροφορία. Γιατί, στη συνέχεια, τα διφορούμενα, οι ανακολουθίες και οι αντιφάσεις συσσωρεύονται, με αποτέλεσμα να αλλοιώνεται ή ακόμα και να καταστρέφεται η μίμηση. Γίνεται λόγος π.χ. για βράχο με «πλευρά ανοιγμένα» και «πάλλοντα», για «θηλυκό Μωυσή», κ.λ.π. Με μια αναδρομική ανάγνωση που θα μας επιτρέψει να συγκρίνουμε όλα τα στοι­

70/αφιερωμα χεία τα αποκλίνοντα μεταξύ τους και που ίσως προσδώσει κάποιαν άλλη σημασία σε ορισμένες λεκτικές συστοιχίες, θα οδηγηθούμε στο πραγμα­ τικό θέμα του ποιήματος, σ’ αυτό, δηλαδή, που ο Riffaterre ονομάζει signifiance δανειζόμενος αυτόν τον όρο από το διάσημο αμερικανό σημειολόγο C.S. Peirce. Το ύστατο κλειδί που θα χρησιμοποιήσουμε θα είναι ο τίτλος: in deserto. Γιατί αυτή η προτίμηση στα λατινικά προκειμένου για μια περιγραφή της ερήμου; Πρέπει ν’ ανατρέξουμε στη στερεότυπη φράση απ’ όπου προέρχεται αυτός ο τίτλος και με το in deserto (εν τη ερήμω) να εννοήσουμε «vox damans in de­ serto» (φωνή βοώντος εν τη ερήμω). Το κείμενο, που διαβάζεται εφεξής σαν ένα σύνολο σημασιολογικά ενιαίο, τελικά μας αποκαλύπτεται. Είναι το ποίημα της φωνής που μάταια κραυγάζει την απόγνωση της μοναξιάς της, την ασίγαστη δίψα της για δροσιά και γι’ αγάπη7. Αυτά που είχαν φανεί ακατανόητα σε επίπεδο

«μίμησης», γίνονται εντελώς κατανοητά σε επί­ πεδο «σημείωσης». Η αναπαράσταση της εξωτε­ ρικής πραγματικότητας μέσα στο ποίημα χρησι­ μοποιήθηκε έτσι ώστε να σημαίνει έμμεσα άλλο πράγμα. Η τελική, λοιπόν, η πραγματική σημα­ σία ανασύρεται στην επιφάνεια, χάρη στη δια­ στρέβλωση της μίμησης. Όπου αποδεικνύεται ότι η μορφή υπερφαλαγγίζει το περιεχόμενο. Ο Jacobson το είχε πει από παλιά. Η «ποιητική λει­ τουργία» του ανθρώπινου λόγου ασκείται όταν στο γλωσσικό μήνυμα γίνεται επεξεργασία της μορφής για τη μορφή8. Ο Riffaterre δεν παρα­ γνωρίζει τη διδασκαλία του μεγάλου αυτού γλωσσολόγου, αντίθετα την ασπάζεται. Μόνο που με τη θεωρία τόυ περί διαλεκτικής ανάγνω­ σης έρχεται να καλύψει τις αδυναμίες μιας ποιη­ τικής βασισμένης εξ ολοκλήρου σε κριτήρια μορ­ φικά ή μιας αποκλειστικά γλωσσολογικής προ­ σέγγισης του κειμένου. Εδώ βρίσκεται ουσιαστι­ κά η συμβολή του στην ανανέωση της κριτικής.

* Το κείμενο αυτό έχει γραφτεί ειδικά για το αφιέρωμα του «Διαβάζω».*1

disespirance, la chauve-souris substitu6e a son contraire...

La structure s0mantique est done une transformation de F opposition binaire oiseau de I’ envolloiseau du non envoi...».

La production du texte, σελ. 30-32. Βλ. «Essais de stylistique structurale», σελ. 281 και «La pro­ duction du texte», σελ. 15.

«La production du texte», σελ. 48.

«Les pitons des sierras...

Sont moins secs et moins morts aux v0g6tations Que le roc de mon coeur ne F est aux passions».

«S6miotique de la po0sie», σελ. 19-25.

«Essais de linguistique gen£rale» (poitique).

Σημειώσεις

4.

1. «Tout comme ces differentes formules, le vers d’ Eluard instaure une comparaison impossible: la terre est bleue comme une orange est bleue, c’ est a dire: elle n’ est pas bleue du tout». Simiotique de la pois'te.

2. «Quand la terre est changie en un cachot humide Oil Γ Espiranee, comme une chauve-souris, S’ en va battant les murs de son aile timide et se cognant la tete a des plafonds pourris».

Les Fleurs du Mai. LXXVIII, Spleen, v. 5 St 8.

3. «Le contraire de spleen, lequel equivant kddsespirance, 6tant espirance et Γ oiseau de Γ esperance etant la colombe, la signification «po0tique» de F image, son efficacite, sont dues a 1inversion du stiriotype: Γ esperance est reprdsentee par la

5.

6.

|

η Via

19!

ΙθΙΚΟΛΟΠ/νΙ Φ ΕΒΡΟΥΑΡΙΟΣ 1988, ΤΕΥΧΟΣ ao ΚΑΤΑΛΟΓΟΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ ΤΕΥΧΩΝ 1-36 ΑΘΗΝΑ Δημήτρης Παπαϊωάννου: Δέκα χρόνια νέφος. Γιάννης Σχίζας: Διάλογος, όχι βαθούρα για την πόλη. Πόνος Πλαγιαννάκος: Υπάρχει πολιτι­ κή αντιμετώπιση του νέφους;

7.

8.

Βιβλιογραφία Riffaterre: «Essais de stylistique structurale» Paris. Flammarion, 1971. «La production du texte», Paris, Seuil, 1979.

«Sdmiotique de la po6sie», Paris, Seuil, 1983.

Jakobson: «Essais de linguistique g£n£rale», Paris, Points, 1973.

ΛΙΜΟΣ Μιχάλης Μοδινός: Και πάλι η Αιθιοπία.

ΠΑΙΔΕΙΑ Αντρέας Κασέτας: Η μάθηση εντός και εκτός των τειχών.

ΠΥΡΗΝΙΚΗ ΕΝΕΡΓΕΙΑ Δήμος Τσαντίλης: Σκάνδαλο στη Γερ­ μανία. Ηλίας Ευθυμιόπουλος: Ισλαμική βόμβα δυτικής προέλευσης.

ΕΞΟΠΛΙΣΜΟΙ Γουέην Χωλ: Οι ψευδαισθήσεις δεξιά κι αριστερά.

αφιερωμα/71

Γ. Θαλάσσης

και η ψυχαναλυτική κριτική στην ελληνική πεζογραφία* Έ να παράδειγμα: «Οι Αθόρυβες Μέρες» της Νένης Ευθυμιάδη Ο θάνατος του Π ατέρα θα στερούσε, σε μεγάλο βαθμό, τη λογοτεχνία από την ικανότητα να μ α ς ευχαριστεί. Α ν δεν υπάρχει πια ο πατέρας, για τί να διηγούμαστε ιστορίες; Κ άθε διήγηση δεν ο δη γεί πίσω ξανά στον Ο ιδίποδα; Η διήγηση δεν είναι ένας τρόπος για να αναδιφήσει κανείς την καταγω γή του και να μιλήσει για τη σύγκρουσή του μ ε το νόμο, μέσα από τη διαλεκτική της τρυφερότητας και του μίσους; (Ρολάντ Μπαρτ, «Η Απόλαυση τον κειμένου»)

Ο φόνος του Πατέρα είναι και ο φόνος του Νόμου, ο φόνος του Λόγου. Αυτόν τον φόνο επι­ χειρεί να διαπράξει στο σημασιολογικό επίπεδο το μυθιστόρημα της Νένης Ευθυμιάδη. Τελικά, βέβαια, ο Πατέρας, ο Νόμος, ο Λόγος δεν πεθαί­ νουν. Δεν είναι όμως η αποτυχία του φόνου, που προκαλεί την ευχαρίστηση, αλλά αυτή καθεαυτή η απόπειρα, που στοχεύει στην ουσία μόνο κατά του Λόγου, αφού ο Λόγος είναι ο Λόγος του Πα­ τέρα, ο Νόμος τρυ Πατέρα, σε μιά αδιαίρετη σύ­ ζευξη του Φαλλού με τον Λόγο. Ωστόσο θα πρέπει να παρατηρήσουμε πως και ο ίδιος ο Λόγος είναι προϊόν μιας τρισυπόστατης σύζευξης του λόγου (ως σημαίνοντος) με το νόη­ μα (ως αμφιμονοσήμαντο σημαινόμενο) και με την λογική. Αυτή την ανάδειξη του λόγου σε Λό­ γο, προϊόν της Πλατωνικής και γενικότερα της

δυτικής σκέψης, υπονοεί και υπονομεύει ο Der­ rida με τον όρο Λογοκεντρισμός και επισημαίνει πως, αν κατά τον Saussure στη γλώσσα υπάρ­ χουν μόνο αρνητικές αξίες και διαφορές, τότε το σημείο δεν είναι ποτέ παρόν, γιατί συνεχώς δια­ φέρει και αναβάλλεται. Αυτό που έχουμε μόνο είναι μερικά ίχνη και ίχνη των ιχνών, που μας οδηγούν σε ένα θαμπό και απλησίαστο σημείο. Αυτός ο φόνος του Λόγου, η άρνηση του Λό­ γου, η υπαναχώρηση του Λόγου σε λόγο, σε γυ­ μνό σημαίνον, επιχειρείται στις Αθόρυβες Μέ­ ρες, αποβλέποντας όχι μόνο στη διάλυση της αμφιμονοσήμαντης σχέσης μεταξύ σημαίνοντος και σημαινομένου, αλλά και μεταξύ αιτίων και αιτιατών, αμφισβητώντας την απόλυτη αξία των νόμων της λογικής. Γι’ αυτήν την αμφισβήτηση της απόλυτης αξίας των νόμων της λογικής γρά­

72/αφιερωμα φει ο Christopher Norris εκφράζοντας τις από­ ψεις του Nietzsche: Ο ι θεμελιώδεις «νόμοι» της Α ριστοτελικής λογικής περισσότερο εκφράζουν την ανικανότητα της σκέψης μας να τους υπερβεί, πα ρά διατυπώ νουν μια απόλυτη α ξ ία 1.

τόσο αμφίβολα. Κι όποτε παρασύρομαι στις πλεκτάνες τους, βγαίνω μετανιωμένος, με μια δυσάρεστη αίσθηση ανεπάρκειας.

Κ αθώ ς κανείς α πό μας δεν μπορεί να απεκδυθεί τον λογοκεντρισμό (τόσο καταλυτική είναι η κυριαρχία του πάνω στον τρόπο της σκέψης μας κα ι πάνω στη γλώσσα μας), το περισσότερο που μπορεί να κάνει κά ­ ποιος είναι μια εσωτερική διάβρωση με αυτόν τον τρό­ π ο 2.

Τα αίτια και τα αιτιατά είναι πράγματα χειρο­ πιαστά, συγκεκριμένα, αναμφισβήτητα, που ση­ κώνουν επάνω τους όλο το βάρος της νομοτέ­ λειας και της νομοθεσίας. Αν κάποιο από τα αί­ τια και τα αιτιατά αμφισβητηθεί, τότε αυτό που απομένει είναι η πλεκτάνη των αιτίων και των αιτιατών, που εμποδίζει τον άνθρωπο να δει πί­ σω από αυτά. Εφόσον όμως αμφισβητήθηκαν τα αίτια και τα αιτιατά, αμφισβητήθηκε μαζί τους και όλη η νομοτέλεια και η νομοθεσία. Ά ρα ού­ τε αυτά βλέπει ο άνθρωπος. Έχουμε, δηλαδή, έναν άνθρωπο, που δε βλέπει και αναγνωρίζει ότι δεν βλέπει. Δηλαδή βλέπει ότι δεν βλέπει. Στην αρχή της πρώτης σελίδας διαβάζουμε:

Ποιος είναι όμως αυτός ο τρόπος της εσωτερι­ κής διάβρωσης, που πρεσβεύει η θεωρία της αποδόμησης (deconstruction) και που προτείνει η Ann Jefferson;

Ό π ο τε πλήττω πολύ, μ* αρέσει να τριγυρνώ στους δρόμους. Ό χ ι άσκοπα ακριβώς. Μ αζεύω εντυπώσεις. Δ εν τις κρίνω, δεν τις ταξινομώ ούτε τις ονομάζω. Τις αφήνω ν α επιδρούν επάνω μου αβίαστα, νωχελικά, μέ­ σα α πό σχήματα πολύχρωμα κι αόριστα.

Η σκέψη μας όμως είναι ασφυκτικά δεμένη στις παγίδες του λογοκεντρισμού με αποτέλεσμα να είναι τελείως αδύνατη η οριστική απόδραση. Γι’ αυτό και η διάβρωση του λογοκεντρισμού εί­ ναι αποκλειστικά εσωτερική, όπως χαρακτηρι­ στικά σημειώνει η Ann Jefferson.

Η αποδομητική ανάγνωση προσπαθεί να αποκαλύψ ει ότι η λογική της γλώσσας του κειμένου αντιβαίνει π ρος τη λογική, την οποία επικαλείται ο συγγραφέας του. Θ α ανασύρει τις υποδόριες προκαταλήψεις του κειμένου κα ι θα επισημάνει μέσα σ’ αυτές τις (αναπό­ φ ευκτες) αντιφάσεις3.

Η αποδομητική και ψυχαναλυτική ανάγνωση που θα επιχειρήσουμε να κάνουμε στις Αθόρυβες Μέρες αποβλέπει ακριβώς στην εντόπιση αυτής της αντινομίας ανάμεσα στη λογική της γλώσσας του κειμένου και τη λογική που επικαλείται το ίδιο το κείμενο. Συγχρόνως θα προσπαθήσει να ανιχνεύσει τους τρόπους με τους οποίους επιτυγ­ χάνεται η πολυσημία του κειμένου επιβεβαιώ­ νοντας ότι «η γραφή είναι η αδιάκοπη μετατόπι­ ση του νοήματος»4. Συγχρόνως η αποδομητική ανάγνωση θα συν­ δυαστεί με την ψυχαναλυτική κριτική (βλέπε πε­ ρισσότερα στοιχεία στο κεφ. 2), η οποία ανα­ γνωρίζοντας μέσα στο κείμενο την παρουσία του ασυνειδήτου και των δικών του επιθυμιών επι­ σημαίνει την απόσταση από ένα σαφώς εκπε­ φρασμένο σημείο.

1.

Πώς «βλέπει» το κείμενο; This is the theme of deconstruc­ tion itself - is literature a «wealth» generously spread for readers of a «weapon» or be used against the author-ity?

Elizabeth Wright, Psychoanalytic Criticism.

Στην αρχή περίπου της πρώτης σελίδας του μυθιστορήματος διαβάζουμε: Ε ίμαι λιγάκι κουρασμένος α πό το ατέλειωτο πα ιχν ί­ δ ι με τα α ίτια και τα αιτια τά , τα τόσο συμβατικά, τα

Αυτό που επιδρά είναι τελικά αυτό που υπάρ­ χει πίσω από την επιφάνεια των πραγμάτων, αυ­ τό που φαίνεται και που γίνεται πιο κατανοητό σε ένα απόσπασμα της σελίδας 9. Ληστεύω με τα μάτια τις λεπτομέρειες, ύστερα πα ρασύρομαι. Τρυπώνω με τη φαντασία μου σε ξένες εξαρτήσεις. Γεμίζω με μια δανεική ολοκαίνουργια ζω ή, πληγώνομαι α π ’ τα προδομένα όνειρα ενός άλ­ λου, χλευάζω αξίες περιφρονημένες που ποτέ δεν π ί­ στεψα. Ε κείνες τις μικρές, ασήμαντες στιγμές, κάπω ς ανακουφίζομαι.

Σ’ αυτά τα αποσπάσματα βλέπουμε κάποιον που βλέπει πίσω από τα πράγματα. Βλέπει πράγματα που δε φαίνονται απευθείας. Δηλαδή βλέπει ό,τι δεν βλέπει. Επιστρέφουμε στην αρχή του μυθιστορήματος και διαβάζουμε στη μέση της πρώτης σελίδας: Για να βρούμε γαλήνη, πρέπει να γίνουμε καθαρά περιγρα φικ οί, είπα ξερά στον Χ έρμπερτ κι εκείνος συμπλήρωσε εύθυμα.

- Ή οπαδοί. Ο περιγραφικός άνθρωπος περιορίζεται σ’ αυ­ τό που βλέπει, χωρίς να το ερμηνεύει. Νομίζει πως βλέπει την αλήθεια. Όμως όπως γράφει η Shoshana Felman: Το «ορώ», με άλλα λόγια, αντιστοιχεί προς το ση­ μα ίνον (αυτό το οποίο εκλαμβάνεται ως ο φορέας της σημασίας, στη λειτουργία της σημασιοδότησης, ενώ το «γιγνώσκω», αντιθέτως, αντιστοιχεί προς το σημαινόμενο (αυτό που εννοείται· το επιδιωκόμενο νόημα, που ω ς τέτοιο έχει γίνει καταληπτό, γνωστό, κεκτημένο). Η αντιστοιχία του «ορώ» προς το «γιγνώσκω» είναι η ίδια που υπάρχει ανάμεσα στο σημαίνον και στο αημαινόμενο: το σημαίνον είναι το όραμα, ενώ το σημαινόμενο είναι το γνωστό. Το σημαίνον, εκ φύσεως, είναι πολύσημο και ασύλληπτο, ενώ το σημαινόμενο είναι βέβαιο, σαφές και κατηγορηματικό. Η πολυσημία επο­ μένως είναι συμφυής προς την έννοια του «ορώ»3.

(η πλαγιογράφηση της συγγραφέα)

αφιερωμα/73 Ο περιγραφικός άνθρωπος, λοιπόν, αντίθετα από ό,τι γράφει η Felman, ταυτίζει το σημαίνον με το σημαινόμενο. Ταυτίζει το «βλέπω» με το «ξέρω». Συγχρόνως όμως ο περιγραφικός άν­ θρωπος οδηγείται σε περιγραφές μετωνυμικές της πραγματικότητας που νομίζει πως γνωρίζει, εξακολουθώντας να αυταπατάται πως αποδίδει την αλήθεια6, ενώ ο λόγος του θα είναι μια απλή μετωνυμία της επιθυμίας του. Την αλήθεια επίσης νομίζει πως βλέπει (και ακούει) και ο οπαδός, ταυτίζοντας και αυτός τα σημαίνοντα με τα σημαινόμενα. Δηλαδή και αυ­ τός (όπως και ο περιγραφικός) δεν βλέπει ό,τι/ ότι δεν βλέπει.

Έχουμε, λοιπόν, συνολικά τρία είδη παρατη­ ρητών: α) Αυτός που βλέπει ό,τι δεν βλέπει. β) Αυτός που βλέπει ότι δεν βλέπει. γ) Αυτός που δεν βλέπει ό,τι / ότι δεν βλέπει. Τα δύο πρώτα είδη παρατηρητών γίνονται αποδεκτά από τον αφηγητή/κείμενο ενώ το τρίτο είδος κατακρίνεται. Ο ίδιος ο αφηγητής εντάσ­ σει τον εαυτό του και τον Χέρμπερτ στα δύο πρώτα είδη παρατηρητών. Βέβαια υπάρχει και ένα τέταρτο είδος παρα­ τηρητή, ο αναγνώστης, ο οποίος βλέπει ότι κά­ ποιοι βλέπουν ό,τι / ότι δεν βλέπουν και κάποιοι δεν βλέπουν ό,τι / ότι δεν βλέπουν.

Η ιδιότητα που αποδίδει ο αφηγητής στον εαυτό του να βλέπει ό,τι / ότι δεν βλέπει, αν και θεμελιώνεται ήδη στην πρώτη σελίδα, συνεχίζει να οικοδομείται σε ολόκληρο το βιβλίο. Σχετικά με τα ημερολόγια της Νέλλας λέει: Τα ημερολόγιά της, λοιπόν, συχνά μου αρέσει να τα κοιτώ. Α νοίγω μ’ ένα δεύτερο κλειδί, που εκείνη μου έδωσε εδώ και χρόνια και ξέχασε να το ζητήσει πίσω. Παρατηρώ τα χρώματά τους, τα ξεφυλλίζω αργά κι αρχίζω τους αυτοσχεδιασμούς. Και οι αυτοσχεδιασμοί κάθε φορά με ξεκουράζουν.

(σελίδα 9, πλαγιογράφηση δική μου) Και αργότερα προσθέτει: Σ τις αόριστες εκφράσεις τους δε βλέπω την πάλη που άλλοτε με συγκλόνιζε, αλλά μια ιστορία κοινότυπη για χρήση καθημερινή.

(σελίδα 11, η πλαγιογράφηση δική μου) Στο τέλος βέβαια μας επισημαίνει ότι τα ημε­ ρολόγια δεν τα διάβασε ποτέ. Η «πάλη που άλ­ λοτε τον συγκλόνιζε», δηλαδή, και η «κοινότυπη ιστορία» δεν είναι αυτά που έβλεπε, αλλά αυτά που δεν έβλεπε. Σε άλλο απόσπασμα πάλι δε θέλει να βλέπει το ιστορικό γεγονός ως ένα αιτιατό καθορισμένιον αιτίων και θέλοντας να δει πίσω από αυτά τα καθορισμένα αίτια ζητάει καινούρια μάτια, για να βλέπει ακριβώς ό,τι δεν βλέπει. Περιγέλασα την υστερική μανία της ακρίβειας, κα­ τηγόρησα την ταπεινωτική ανάγκη της ταξινόμησης με

κριτήρια τυποποιημένα κα ι επιτέλους! Α ς με άφηναν ελεύθερο να βλέπω το ιστορικό γεγονός σαν μια α π ’ τις χιλιάδες δυνατότητες που για γνωστούς κι άγνωστους λόγους επιβεβαιώθηκε. Ν αι, τις παρακαλούσα! Α ς με άφηναν χω ρίς εμπόδια να βρω κάτι καινούργιο, και­ νούργια μάτια δηλαδή.

(σελίδα 149, η πλαγιογράφηση δική μου) Και πάλι όμως επιγραμματικά τονίζει: Κ αι αντιδρούσε μέσα α π’ τις μεταπτώσεις της συγκί­ νησης, ενώ εγώ μέσα α π ’ την καθαρότητα μιας κλονι­ σμένης λογικής.

(σελίδα 57, η πλαγιογράφηση δική μου) Η «κλονισμένη λογική» είναι αυτή που έχει αρνηθεί τις σχέσεις των αιτίων και των αιτιατών και για αυτό βλέπει με «καθαρότητα». Δηλαδή βλέπει ό,τι δεν βλέπει.

Η φιλία πάλι μεταξύ του Χέρμπερτ κο» του αφηγητή αναπτύσσεται λόγω της ικανότητας του Χέρμπερτ να βλέπει και αυτός ό,τι / ότι δεν βλέ­ πει. Α πό τότε δεν πάψαμε να συναντιόμαστε. Ερχόταν σπίτι μου, πήγαινα στο δικό του, συνήθως απρογραμ­ μ άτιστα, οδηγημένοι κι οι δυο α πό παρορμήσεις που ποτέ δεν αποδείχτηκαν άστοχες. Κ αι συχνά κα τα π ια ­ νόμασταν με ατέλειωτες κουβέντες που μας κρατούσαν μ έχ ρ ι'το πρω ί. Μα ήταν κουβέντες ξεκούραστες κι ανάλαφρες, για τί οι σκέψεις μας πορεύονταν παράλλη­ λα , για τί είχαμε ανάλογους προσανατολισμούς και - το

74/αφιερωμα σπουδαιότερο - άρεσαν και στους δυο τα όσα κρύβο­ νταν πίσω και πέρα απ' τις λέξεις, ο ι μυστηριακές συνομωσίες της διαίσθησης.

(σ. 25, η πλαγιογράφηση δική μου) Και οι δύο, λοιπόν, ο Χέρμπερτ και ο αφηγη­ τής, βλέπουν «όσα κρύβονται πίσω και πέρα από τις λέξεις», οι σκέψεις τους «πορεύονται πα­ ράλληλα» και διακρίνονται για τη θετική ικανό­ τητά τους να βλέπουν ό,τι / ότι δεν βλέπουν. Ας δούμε τώρα τί γίνεται στην περίπτωση της Νέλλας, όταν ισχυρίζεται ότι είδε τα όπλα. Εάν η Νέλλα έχει δει πράγματι τα όπλα, τότε γίνεται περιγραφική και συγχρόνως προσπαθεί να καταλήξει σε συμπεράσματα γύρω από τα αίτια και τα αιτιατά τα σχετικά με τα όπλα. Δηλαδή, δεν βλέπει ό,τι / ότι δεν βλέπει. Ο αφηγητής όμως και ο Χέρμπερτ την κατηγορούν πως τα όπλα δεν τα είδε, αλλά πως βλέπει ό,τι δεν βλέπει. Την κατηγορούν, δηλαδή, για κάτι που οι ίδιοι θεωρούν θετικό. Εάν πάλι η Νέλλα δεν έχει δει τα όπλα, αλλά βλέπει ό,τι δεν βλέπει, τότε ο αφηγητής και ο Χέρμπερτ την κατηγορούν και πάλι πως βλέπει ό,τι δεν βλέπει. Κατηγορώντας όμως τη Νέλλα και στις δύο περιπτώσεις πως βλέπει ό,τι δεν βλέπει, είναι εκείνοι πια που δεν βλέπουν ό,τι / ότι δεν βλέπουν και συμπεριφέρονται ανάλογα· δηλαδή όπως η Νέλλα, όταν δεν βλέπει ό,τι / ότι δεν βλέπει.

Όταν πάλι η Νέλλα εξαφανίζεται εγκαταλείποντάς τους στο ναρκισσισμό τους, αυτοί νομί­ ζοντας πως βλέπουν ό,τι δεν βλέπουν θεωρούν τη Νέλλα δολοφονημένη από τον αδελφό, επειδή ανακάλυψε τα όπλα του. Ανιχνεύουν, δηλαδή, τα αίτια των αιτιατών και άρα δεν βλέπουν ότι δεν βλέπουν. Ακόμη όμως και όταν αποδεικνύεται η Νέλλα ζωντανή, οι ίδιοι δεν αντιλαμβάνο­ νται πως δεν βλέπουν ό,τι / ότι δεν βλέπουν και κατηγορούν τη Νέλλα ότι τους εξαπάτησε. Το κείμενο, λοιπόν, αποδομείται από την α­ ντινομία που υπάρχει ανάμεσα στη λογική της γλώσσας του κειμένου και τη λογική που επικα­ λείται το ίδιο το κείμενο.

2.

Τί βλέπει τελικά ο αφηγητής; Θ α έπρεπε, λοιπόν, να τονίσουμε ότι ο D errida δίνει έμφαση στον συγγραφέα, το κείμενο κα ι τη γλώσσα, ενώ ο Lacan στον αναγνώ­ στη, το κείμενο και τη γλώσσα.

Elizabeth Wright, Modern Psychoanalytic Criticism

To ίδιο ελαφρώς νιώθω και με τα πρόσω πα στο δρό­ μο. Ληστεύω με τα μάτια τις λεπτομέρειες, ύστερα παρασύρομαι. Τρυπώνω με τη φαντασία μου σε ξένους χώρους, ξένους έρωτες, σε ξένες εξαρτήσεις. Γεμίζω με μια δανεική ολοκαίνουργια ζωή, πληγώνομαι α π ’ τα

προδομένα όνειρα ενός άλλου, χλευάζω αξίες περιφρονημένες που ποτέ δεν πίστεψα. Εκείνες τις μικρές, ασήμαντες στιγμές, κάπως ανακουφίζομαι. Ίσω ς α π’ το δικό μου πρόσωπο, που με στενεύει, α π ’ το κορμί μου, που ακόμα και σε κίνηση με ακινητοποιεί, από τις σκέψεις μου, που όσο κι αν τις θέλω ελεύθερες με φυλακίζουν, ίσως κι από την έχθρα για τα ανθρώ πινα τα στεγανά, τα πολλαπλά, τα πολύμορ-

(Αθόρυβες Μέρες, σ. 9-10) Σύμφωνα με τη θεωρία του Λακάν, ότι το ασυνείδητο είναι δομημένο όπως η γλώσσα7 και συγχρόνως με τη γλώσσα, ο άνθρωπος αν,ιί για την εκπλήρωση των επιθυμιών του, κατακτά μό­ νο τα γλωσσικά σύμβολα. Αντί για τη μητέρα, το βρέφος κατέχει μόνο τη λέξη «μητέρα», που συγ­ χρόνως υποδηλώνει την απουσία της μητέρας, την ανικανοποίητη επιθυμία. Το ίδιο το σημαί­ νον, όπως λέει ο Lacan, είναι μια μετωνυμία της επιθυμίας. ...ολόκληρη η θεωρητική επεξεργασία που συνέχισα αυτά τα τελευταία χρόνια σκοπό έχει να σας δείξει, βήμα προς βήμα με την κλινική παρατήρηση, πω ς η επιθυμία τοποθετείται μέσα στην εξάρτηση από το α ί­ τημα που, με το να διατυπώ νεται σε σημαίνοντα, αφή­ νει ένα μετωνυμικό υπόλοιπο που τρέχει από κάτω του, ένα στοιχείο που δεν είναι απροσδιόριστο, που είναι μια προϋπόθεση ταυτόχρονα απόλυτη και ά πια ­ στη, στοιχείο που βρίσκεται αναγκαστικά σε αδιέξοδο, ανικανοποίητο, αδύνατο, παραγνωρισμένο, στοιχείο που ονομάζεται επιθυμία. Η λειτουργία της επιθυμίας είναι τελευταίο υπόλειμμα της επίδρασης του σημαί­ νοντος μέσα στο υποκείμενο. Desidero είναι το φροϋ­ δ ικό cogito8.

Η ίδια όμως ανικανοποίητη επιθυμία υποκινεί την σκοπική παρόρμηση και το βλέμμα προς ση­ μαίνοντα μετωνυμικά της επιθυμίας. Το σημαί­ νον που αιχμαλωτίζει και σαγηνεύει το'βλέμμα, δίνει την ψευδαίσθηση της ικανοποίησης και της ανακούφισης. Το μετωνυμικό υπόλοιπο, η επι­ θυμία, θα παραμένει ουσιαστικά ανικανοποίητο. Ο αφηγητής «ληστεύει με τα μάτια» και μέσα από τις φαντασιώσεις του υπεισέρχεται σε λε­ πτομέρειες που δεν βλέπει, επιβεβαιώνοντας τα λόγια του Lacan «εκείνο που κοιτάμε είναι αυτό που δεν μπορεί να ιδωθεί». Τότε μόνο ο αφηγη­ τής «ανακουφίζεται», έστω και πρόσκαιρα, όταν βλέπει ό,τι δεν βλέπει, ενώ αποξενώνεται από το σώμα του και τις επιθυμίες του. Το μόνο ολοκληρωμένο εγώ που του παρέχεται είναι αυτό που καθρεφτίζεται στο βούρκο της γερμανικής λίμνης και πνίγεται στην αναζήτηση του Άλλον, του Alter Ego, του αδελφού. Θα μείνει στη Γερμανία μέχρι να τον βρει, γιατί κά­ θε φορά που προφέρει τη λέξη Γερμανία, αυτός ακούει Germanitas, που θα πει αδελφότης, εντε­ λής ομοιότης9. Θα μείνει στη Γερμανία μέχρι να επιστρέψει ξανά στη λίμνη, δηλαδή μέχρι να βρει

αψιερωμα/75 αυτόν, τον ερωτικό, που ξέρει να διαλέγει τα όνειρά του, που έχει σκοτώσει τον πατέρα του, που θα ξανασκοτώσει τον Λόγο, μέχρι να βρει αυτόν, τον γρίφο10, το μυστήριο11, αυτό12. Χα­ ρακτηρισμοί με τους οποίους θα μπορούσε κα­ νείς να περιγράψει το ασυνείδητο. Τελικά ο Οιδίποδας δεν βλέπει τίποτα. Πρέπει πρώτα να τυφλωθεί, για να περάσει κάποτε από το δεν βλέπω ό,τι / ότι δεν βλέπω, στο βλέπω ότι δεν βλέπω. Και τότε θα προσπαθήσει να ξεφύγει από τις παγίδες του Λόγου και θα καταφύγει στη φενάκη της μεταγλώσσας. Θα αρχίσει να κα­ τασκευάζει κύκλους σε πράσινο χαρτί, κύκλους τέλειους, αδιάρρηκτους, που θα αρχίζουν μεγά­ λοι και θα καταλήγουν μικροί, κλείνοντας και τον ίδιο μέσα, για να μην του επιτρέπουν να αντιληφθεί τις αντινομίες του, τις αντιθέσεις που υπάρχουν στον ίδιο του τον εαυτό. Πιθανόν, βέβαια, μερικές αντιφάσεις να είναι ηθελημένες, εσκεμμένες, για να δηλώσουν τη ρευστότητα και την αστάθεια των ορισμών και των συμπερασμάτων. Για παράδειγμα, διαβά­ ζουμε στη σελίδα 125: «Μπορεί ο χρόνος να ενώ­ νει τις συνήθειες και τα κορμιά, αλλά τις σκέψεις τις χωρίζει, φαίνεται...». Και λίγο παρακάτω στη σελίδα 128: «Μπορεί ο χρόνος να χωρίζει τις συνήθειες και τα κορμιά, αλλά τις σκέψεις τις ενώνει, φαίνεται...». Ίσως αυτές οι αντιφάσεις να θέλουν να επιβεβαιώσουν τη ρευστή υπόστα­ ση του ανθρώπου, τη μόνη πραγματική, κατά την άποψη του κειμένου, όπως μας λέει στη σελί­ δα 15: «Ίσως και η πραγματική ανθρώπινη εικό­ να. Η ρευστή!» Η ρευστή υπόσταση του αφηγητή βρίσκεται ανάμεσα στο ολοκληρωμένο του εγώ και το ευ­ νουχισμένο από το Φαλλό του Πατέρα, του Νό­ μου, του Λόγου. Ανάμεσα στο φόνο του πατέρα και την αποδοχή του, ανάμεσα στην άρνηση του Νόμου και την αποδοχή του, που εκφράζεται με την άρνηση και την αποδοχή του Λόγου. Στο διάλογο του αφηγητή με τον εκδότη του διαβάζουμε: - Καταλαβαίνω, έκανε μαλακά. Μ εταφράζοντας, νιώθεις σαν να σφυρίζεις άτσαλα τη μελωδία από ένα έργο συμφωνικό. Έ τσ ι δεν είναι; Ό χ ι, δεν ήταν έτσι ακριβώς, μα και ν α ή ταν αντιπα­ θώ τις παρομοιώσεις!

(σ. 49, η πλαγιογράφηση δική μου) Αντιπαθεί τις παρομοιώσεις13, τον μεταφορικό λόγο, πιστεύοντας σε μια ταύτιση του κυριολε­ κτικού λόγου με τον Λόγο, του κυριολεκτικού λόγου με την Αλήθεια και το Λόγο. Σε άλλο απόσπασμα πάλι, στη σελίδα 72, διαβάζουμε: «Γιατί το όσα έλεγε ήταν στην κυριολεξία συ­ ναρπαστικά». Τα λόγια όμως ποτέ δεν είναι στην κυριολεξία συναρπαστικά. Το συναρπαστικά προϋποθέτει τη μεταφορά, η οποία μένει ανεπη­ ρέαστη από την προσθήκη της φράσης στην κυ­

ριολεξία, σε μια απονενοημένη προσπάθεια επι­ στροφής στον κυριολεκτικό λόγο. Βέβαια, το κείμενο ολόκληρο είναι γραμμένο σε μεταφορικό λόγο και είναι περιττό να δώσου­ με δείγματα αυτής της σχηματικής γραφής. Αξί­ ζει όμως να επισημάνουμε ένα δείγμα στο οποίο θεμελιώνεται ορισμός πάνω σε μια μεταφορά: Ν α η κατάντια της συνήθειας, σκεφτόμουν κάποτε. Ο άλλος γίνεται σκιά σου κι ύστερα ποιος νοιάζεται ν ’ ασχοληθεί με μια σκιά.

(σελίδα 14) Η παλινδρόμηση όμως ανάμεσα στην Αλήθεια και την άρνησή της συνεχίζεται. Αναφερόμενος στη Ρουμάνα ο αφηγητής λέει:

Δεν είναι π ια ο μεσάζων, είναι ο προσωπικός εχθρός, αυτός που ήταν πάντα κι εγώ δεν το πρόσεξα.

(σ. 226, η πλαγιογράφηση δική μου) Στην αμέσως επόμενη παράγραφο όμως συνε­ χίζει: Μα πότε στάθηκα πάνω από όνο στιγμές στο είναι* το δοσμένο, το σφυρηλατημένο α π ’ τις συνθήκες και τους απλούς αφορισμούς α πό τ ις συνταγές της σκέψης. Είναι, μη είναι, τί είναι το είναι; επάνω μου πάντοτε ενώθηκαν αναπόσπαστα, έγιναν το π α ιχνίδι της αλή­ θειας μου κ α ι η αλήθεια του παιχνιδιού μου.

(σ. 227*, αυτή η πλαγιογράφηση δική μου, οι άλ­ λες του κειμένου) Συγχρόνως, δηλαδή, θεωρεί και ότι η Ρουμάνα «ήταν πάντα» εχθρός και ότι ποτέ δεν στέκεται

76/αφιερωμα «πάνω από δυο στιγμές στο είναι». Όταν όμως ο αφηγητής αναφέρεται στην ιδεο­ λογία του τότε τάσσεται ανεπιφύλακτα εναντίον του Λόγου, της Αλήθειας, του Νόμου, όπως φαί­ νεται στα παρακάτω αποσπάσματα: Κ αι η εμμονή μου στο εξωπραγματικό την έβαλε σε υποψίες πω ς πραγματικό μπορεί να μην υπάρχει τελι­ κά, πω ς το απτό και κατανοητό είναι παραμορφώσεις ή πράξεις βίας στην περιπέτεια της αλήθειας.

(σ. 181, η πλαγιογράφηση δική μου) Επίσης σε άλλο απόσπασμα λέει: Θ α τον παρέδιδα στ’ απλοϊκά συμφέροντα της κάθε νομοθεσίας; Θ ’ αποδεχόμουν ξαφνικά όλο το φαύλο κύκλωμα με τις ποινές, προλήψεις και παραδειγματι­ σμούς κ αι θα του χάριζα τον αδελφό μου, για να εφαρ­ μόσει επάνω του πέντε έξι μικρονοϊκούς κανόνες; Θ α τον πουλούσα σαν πρόβατο έτοιμο για σφαγή σε νύχια αδίσταχτα και αρπακτικά, που γδέρνουν πιο βαθιά ακόμα, κάτω α π ’ το γελοίο πρόσχημα μιας χρήσιμης, στενόμυαλης δικαιοσύνης; Ό χι! Αυτό ποτέ! Η υπόθε­ ση θα έμενε ιδιωτική μας!

είναι ένα αντικείμενο καθαυτό (συνεκδοχικό, εσωτερικό, καλό, κακό κ.τ.λ), εάν ο όρος χρησιμοποιείται για να καθορίσει την πραγματικό­ τητα σε μια συσχέτιση. Ε ίναι πολύ λιγότερο το όργανο, πέος ή κλειτο­ ρ ίδα , που συμβολίζει. Δεν είναι χωρίς λόγο που ο Φρόυντ πήρε τον όρο από το ομοίωμα των αρχαίων. Γιατί ο φαλλός είναι ένα σημαίνον (...). Υ ποδύεται τον ρόλο του μόνο κάτω από ένα πέπλο, σαν να είναι ο ίδιος το σημείο μιας λανθάνουσας κατάστασης, που απω θεί τη σημασιοδότηση μόλις αναδυθεί στη λει­ τουργία του σημαίνοντος (...). Γί­ νεται, λοιπόν, αυτό που (...) εμπο­ δίζει το σημαινόμενο15.

J. Lacan, Ecrits

Η παρουσία του αδελφού στο σπίτι οδηγεί τη Νέλλα σε πολυποίκιλες περιποιήσεις προς αυ­ (σελίδα 189) τόν, οι οποίες μπορούν να χαρακτηρισθούν εκ­ δηλώσεις αγάπης. Η στάση όμως αυτή της ΝέλΟ ίδιος όμως ποτέ δεν δρα εναντίον του Λό- λας, κατά τον αφηγητή, χαρακτηρίζεται από «δουλικότητα». γου/Νόμου. Στην καλύτερη περίπτωση μόνο τον Ε ίναι μαζί του περιποιητική, ευχάριστη, φιλική όσο αρνείται. Αν και τελείως προδοτικά, σε επιβε­ με κανένα. Υ ποκρίνεται πω ς δεν καταλαβαίνει την βαίωση των εσωτερικών του αντιθέσεων χαρα­ απαράβατη ζώνη σιωπής που ορθώνεται ανάμεσά τους κτηρίζει τον Κουρτ Κλάιν μικρό κι ασήμαντο14. κα ι προσπαθεί να τον πλησιάσει. Τον ρωτά για προτι­ Μια μικρότητα που ενισχύεται από το ίδιο το μήσεις, του προτείνει την παρέα της, στολίζει πολυμή­ όνομα του Κλάιν, που στα Γερμανικά σημαίνει χανα τη γω νιά της τραπεζαρίας και τον προσκαλεί, τον μικρός. Και μια προδοσία που συνεχίζεται με φω νάζει στο μεγάλο δωμάτιο για να πα ίξει αγαπημένα του κομμάτια στο ακκορντεόν. Εκείνος αρνιέται δ ια ­ επιστροφή στην Αλήθεια του λόγου: Νόμισα πω ς ήταν μια μέθοδος για να μου πάρουν την αλήθεια. Και απελπίστηκα. Γιατί συνέχεια την αλήθεια έλεγα. Κι α πό την πρώτη στιγμή, μέχρι που με άφησαν οριστικά στην ησυχία μου, επέμενα πεισματι­ κά.

- Λέγαμε για το φούρνο!

κριτικά κι αν είναι πολύ δύσκολο, πάλι δε δέχεται, απλά υποκύπτει. Μ ονάχα όταν το βλέμμα μου στέκεται πάνω της υ πο­ τιμητικά, μοιάζει να συναισθάνεται τη δουλικότητα της στάσης της.

(σ. 95, η πλαγιογράφηση δική μου)

(σελίδες 124-5, η πλαγιογράφηση δική μου) Ο ίδιος ο αφηγητής έχει καταδικάσει τις ενέργειές του να είναι περιορισμένες μέσα στα πλαίσια του Νόμου και των κοινωνικών επιτα­ γών. Η διάθεσή του να στραφεί ενεργά κατά του νόμου δεν πραγματοποιείται ποτέ. Κάνω χιλιάδες σχέδια για διαρρήξεις και κλοπές, χαϊδεύω η δονικά τον πειρασμό ν ’ αρπάξω γρήγορα κά­ τι πολύτιμο και να εξαφανιστώ. Π άντα νικάω τις ορέ­ ξεις μου κι αυτό με θλίβει. Γιατί καταλαβαίνω π ω ς εγώ είμαι ο νικημένος α π ’ τη δειλία ενός καθωσπρεπισμού ξεπερασμένου κα ι καταδικασμένος να φέρομαι α υθε­ ντικά μόνο στη σφαίρα του απραγματοποίητου.

(σ. 43, η πλαγιογράφηση δική μου)

3.

Τί βλέπει η Νέλλα; Στη Φροϋδική σκέψη ο φαλλός δεν είναι μια φαντασίωση, εάν εκλαμβάνουμε τη φαντασίωση ως ■ αποτέλεσμα της φαντασίας. Ούτε

Η αγάπη όμως και η δουλικότητα της Νέλλας προς τον αδελφό, προς τον Άλλο, είναι αγάπη προς τη γνώση του Άλλου, προς το μυστικό του Άλλου, το οποίο προσπαθεί η Νέλλα να εκμαιεύσει. Η Νέλλα αγαπά τον αδελφό, επειδή αυτόν έχει επιλέξει να την αγαπά, επειδή αυτός κατέχει τα σημαινόμενα τα οποία θα μπορέσει η Νέλλα να συνθέσει ως αναπόσπαστα μέλη των σημαι­ νόντων της. Το αίτημα όμως αυτό της επιθυμίας της Νέλλας δε θα εκπληρωθεί, με αποτέλεσμα τον ευνουχισμό της Νέλλας και τον κλονισμό του ολοκληρωμένου της εγώ στο φαντασιακό πε­ δίο16. Αυτός ο ευνουχισμός θα οδηγήσει τη Νέλ­ λα να συνδέσει τα σημαίνοντα με τα σημαινόμενα από δρόμους παράπλευρους. Η Νέλλα προ­ σπαθεί να εξιχνιάσει το έγκλημα πριν από το έ­ γκλημα. Και αυτή ακριβώς η εξιχνίαση του εγκλή­ ματος είναι που θα οδηγήσει στο θάνατο του αδελφού. Θάνατος, που θα της αποδοθεί ως δι­ κό της έγκλημα. Η Νέλλα θα δει τα όπλα, αυτά

αφιερωμα/77 που κανείς άλλος δεν είδε. Τα όπλα όμως αποτε­ λούν μια παραίσθηση ή πράγματι η Νέλλα τα εί­ δε; Η απάντηση αυτή δεν μπορεί να δοθεί, πράγ­ μα που διασφαλίζει την αμφισημία του κειμένου. Άλλωστε το αν υπήρξαν ή όχι τα όπλα αποτελεί στοιχείο για την ερμηνεία του αδελφού και όχι της Νέλλας. Γιατί η Νέλλα ούτως ή άλλως, και μέσα απ’ την παραίσθηση, είδε τα όπλα, ως τα αντικείμενα, που δεν μπορούν να ιδωθούν κατά τον Lacan, και που θα την οδηγούσαν στον χαμέ­ νο φαλλό του ευνουχισμού της. Το βλέμμα είναι εκείνο το χαμένο αντικείμενο, που ξαφνικά ξαναβρίσκεται, μέσα στον αναβρασμό της ντροπής, από την παρεμβολή του άλλου. Μέχρι το ση­ μείο αυτό, τί ψ άχνει να δει το υποκείμενο; Εκείνο που ψ άχνει να δει, να το ξέρετε είναι το αντικείμενο σαν απουσία. Εκείνο που ο ηδονοβλεψίας ψ άχνει κάι βρί­ σκει, δεν είναι πα ρά μια σκιά, μια σκιά πίσω α πό μια κουρτίνα. Θ α φαντασιωθεί οποιαδήποτε μαγευτική παρουσία, το πιο χαριτωμένο κορίτσι, ακόμη κι αν, α πό την άλλη μεριά, δεν υπάρχει πα ρά ένας τριχωτός αθλητής. Εκείνο που ψάχνει, δεν είναι, όπω ς λένε, ο φαλλός αλλά ακριβώς η απουσία του, α π ’ όπου και η μεγαλύτερη α ξία ορισμένων μορφών σαν αντικείμενα της αναζήτησής του. Εκείνο που κοιτάμε είναι αυτό που δεν μπορεί να ιδω θεί17. Ο φαλλός όμως στο πραγματικό18 είναι τελείως αποσεξουαλοποιημένος. Ε ίναι ένα γυμνό σημαίνον που επιτρέπει στο κείμενο μια συνεχή και αδιάκοπη πολυ­ σημία19. Αντιθέτους όμως η Νέλλα, παραγνωρίζοντας τα όπλα ως σημαίνοντα, τα συνδέει αδιάρρηκτα με το σημαινόμενό τους κα ι θεωρεί τον αδελφό δολοφόνο, πιστεύοντας πω ς έφτασε τελικά στη γνώση. Βεβαίως υπάρχει και το ενδεχόμενο να λέει ψέματα η Νέλλα κα ι να μην είδε ποτέ τα όπλα, ούτε σαν π α ­ ραίσθηση, πράγμα το οποίο ενισχύει την πολυσημία του κειμένου. Τ α όπλα/απουσία όμως γ ια τη Νέλλα εί­ να ι όπλα/παρουσία για τον αναγνώστη, ως αναπόσπα­ στο μέρος του κειμένου.

4.

Τί βλέπουν ο Κ ονρτ Κλάιν και ο καθηγητής της Ιστορίας;

Ο Κουρτ Κλάιν και ο καθηγητής της Ιστορίας εμφανίζονται στο περιθώριο του κειμένου, έξω από τις υφάνσεις της πλοκής, σε μια μεταφορά του νοήματος από το κέντρο του μύθου στο περι­ θώριό του. Η αφήγηση η σχετική με τον Κουρτ Κλάιν εμφανίζεται μετά τις υποψίες της Νέλλας πως ο αδελφός έχει κάποιον σκοτώσει, ενώ η αφήγηση του καθηγητή της Ιστορίας εμφανίζεται μετά την υποψία του Χέρμπερτ ότι ο αδελφός θα αυτοκτονούσε. Μετά τις αφηγήσεις αυτές ο αδελφός πλέον εμφανίζεται είτε ως αδελφός/ Κουρτ Κλάιν είτε ως αδελφός/καθηγητής της Ιστορίας. Ο Κουρτ Κλάιν και ο καθηγητής της Ιστορίας είναι αυτοί που βλέπουν ότι δεν βλέπουν. Ο Κουρτ Κλάιν προσπαθεί μάταια να δει πίσω και

πέρα από τις γνώσεις του, πίσω και πέρα από τα δικά του όρια, όπως βλέπουμε στο απόσπασμα που ακολουθεί και που απευθύνεται από τον αφηγητή προς τον Κουρτ Κλάιν: Κ αι ανακάλυψες όψεις του κόσμου που δεν υποψ ια­ ζόσουν κι ά δυτα γνώσης που δύσκολα θα πέρναγες. ( ...) Α λλά σ’ ετούτο το σημείο, κάτι σε βασάνιζε. Μια αδιόρατη έλλειψη, μια λογική ασυνέπεια. Γιατί η αυ­ τοδιάθεσή σου, μετά τον πρώ το κύκλο της, έδειχνε να στερεύει, να μένει ανολοκλήρωτη, χρειαζόταν κάποιο συμπλήρωμα που σου ’ταν δύσκολο να προσδιορίσεις. Κ άτι που να ξεφεύγει α π ’ τα δικά σου τα όρια κα ι ν ’ αγκαλιάζει κι άλλους. Πολλούς, όσο το δυνατό πε­ ρισσότερους, τον κόσμο όλο.

(σελίδα 122) Στη διήγηση πάλι για τον καθηγητή της Ιστο­ ρίας βλέπουμε ότι και ο καθηγητής αμφισβητού­ σε για τη δεδομένη σχέση αιτίων και αιτιατών: Π οτέ απόλυτο και στεγανό, ποτέ σκληρά καθορισμέ­ νο. Δε μίλαγε για νομοτέλεια, για όλες τις αιτίες δνσπιστούσε.

(σ. 149, η πλαγιογράφηση δική μου) Τόσο ο Κουρτ Κλάιν, όσο και ο καθηγητής της Ιστορίας βλέπουν ότι δεν βλέπουν και επιλέγουν το θάνατο ως μοναδική λύση, ως μόνη αλήθεια και ως μόνη επιθυμία που μπορεί να εκπληρω­ θεί. Ο καθηγητής της Ιστορίας απλώς αυτοκτονεί, «γιατί είχε πια κουραστεί»20, ενώ ο Κουρτ Κλάιν προηγουμένως σκοτώνει «αγκαλιάζο­ ντας», κατά την έκφραση του κειμένου, όσο το δυνατόν περισσότερους και συγχρόνως στρέφε­ ται κατά του κράτους/Νόμου/Λόγου, ως αιτίας

78/αψιερωμα της αποξένωσής του. Και ο αφηγητής προσπαθεί κατά καιρούς να ταυτιστεί με τον Κουρτ Κλάιν και τον καθηγητή της Ιστορίας, αλλά το αποτέλεσμα είναι «ασή­ μαντο και μικρό», για να χρησιμοποιήσουμε τους χαρακτηρισμούς που απευθύνει προς τον Κουρτ Κλάιν. Όταν ταυτίζεται με τον Κουρτ Κλάιν διαστρέφει το ύφος των κειμένων που μεταφρά­ ζει και όταν ταυτίζεται με τον καθηγητή της Ιστορίας στέλνει στον εκδότη του ανώνυμα γράμματα εναντίον του εαυτού του.

Και στις δύο περιπτώσεις το αποτέλεσμα είναι ασήμαντο και μικρό, αφού αποδομείται από τις αυταπάτες του αφηγητή, που είναι αποτέλεσμα των εσωτερικών του αντιφάσεων. Θεωρεί ότι διαστρέφει το κείμενο, αλλά η διαστροφή είναι απόκλιση από κάτι σταθερό. Το σταθερό στην προκειμένη περίπτωση είναι η Αλήθεια του κει­ μένου η ανύπαρκτη, που επιπλέον υποτίθεται ότι έγινε κατανοητή. Αλλά όπως παρατηρεί ο Jo­ nathan Culler: Μπορούμε, λοιπόν να πούμε, με μια διατύπωση πιο έγκυρη α πό την αντίκρουση της, ότι η κατανόηση είναι μια ιδιομορφία της παρανόησης, μια ειδική απόκλιση ή προσδιορισμός της παρανόησης21.

Η διαστροφή στο ύφος, που επιφέρει δεν είναι παρά μία ακόμη ερμηνεία του κειμένου που με­ ταφράζει. Δεν είναι θάνατος, αλλά προέκταση του κειμένου, δηλαδή ζωή. Όσο για τα εναντίον του ανώνυμα γράμματα που στέλνει δεν μπορούν να επιφέρουν μιαν απόλυση, ώστε να αντιστοιχεί με αυτοκτονία. Άλλωστε κατά καιρούς θέλει πολύ να απαλλαγεί από αυτή την εργασία, πράγ­ μα που θα μπορούσε να γίνει και με απλή παραί­ τηση. Μόνο ο θάνατος του αδελφού/Κουρτ Κλάιν ή του αδελφού/καθηγητή της Ιστορίας θα

μπορέσει να σταθεροποιήσει τον αφηγητή στην παραδοχή πως βλέπει ότι δεν βλέπει.

5.

Τί βλέπει ο αναγνώστης; Μέμνησο λουτρών, οίς ένοσφίσθης. Αισχύλος Για τον Lacan, πράγματι, το ασυνείδητο δεν είναι μόνο αυτό που διαβάζει, αλλά επιπλέον και κατά βάση αυτό που διαβάζει.

Shoshana Felman, Turning the Screw of Interpretation.

Ο αναγνώστης βλέπει τις εσωτερικές αντιθέ­ σεις του αφηγητή ως αντιθέσεις ανάμεσα στο Νόμο και το άτομο, τον Πατέρα και τον γιο, τον Άντρα και τη γυναίκα, το Λόγο και το λόγο, την· απώθηση της επιθυμίας και την εκπλήρωσή της, ή πιο απλά ανάμεσα στη Ρουμάνα και τον αφηγητή/αδελφό/Κουρτ Κλάιν/καθηγητή της Ιστο­ ρίας. Η Ρουμάνα εκπροσωπεί τη Βία και το Κράτος της αρχαίας τραγωδίας δύο πρόσωπα ενωμένα σε ένα. Η Βία είναι βουβό πρόσωπο, το κράτος ολιγομίλητο, αλλά εύγλωττο και μπορεί σε τέλεια Γερμανικά να ρωτήσει: «Πού βρίσκεται εδώ κο­ ντά η αστυνομία»22; Το Κράτος, που η αρχική του σημασία είναι δύναμη, είναι εκπρόσωπος του Νόμου, του Λό­ γου, του Δία, του Πατέρα, που αν και πέρασε τα εξήντα του χρόνια, τα μαλλιά του δεν έχουν ακό­ μα ασπρίσει. Το Κράτος συνοδεύεται από την αδελφή του τη Βία, με την οποία πάντοτε συνοδοιπορούν. Η Ρουμάνα ως Βία είναι βουβή, αλ­ λά ως Κράτος εύγλωττη. Εκπροσωπεί τον Λόγο του Δία κατά του Προμηθέα/αφηγητή/αδελφού/ Κουρτ Κλάιν/καθηγητή της Ιστορίας, που το αμάρτημά του ήταν πως έκανε τους ανθρώπους να βλέπουν, γιατί: -πρώ τα βλέπαν και του κάκου εβλέπαν, άκουγαν και δεν άκουγαν, μα όμοιοι με ονείρων μορφές σ’ όλο το μάκρος της ζωής τους όλα τα πάντα έτσι ανάκατα σύγχυζαν(Προμηθέας Δεσμώτης, μετ. I. Γρυπάρη, στίχοι 480-3).

Ο Λόγος του Δία υπερισχύει και ο Προμηθέας μένει δεμένος στο βράχο: Μ α είναι όμορφος πολύ, χαμογελάει άσπρος, ολό­ λευκος, άγαλμα ενός θεού, όμορφο, πολύ όμορφο, μό­ νο που δεν κοιτάει πουθενά. Α υτό εκεί κάτω είναι ξυ­ ράφι; Διαθλάται κάτω α π ’ το νερό, γκρίζο, αιχμηρό, πόσο αίμα έχει ο άνθρω πος, μην ξεχάσω να ρωτήσω. Γκρίζο, αιχμηρό, τι όμορφος, έτσι δεν ήταν ποτέ! Λίγο αδύνατος φυσικά, μα φρεσκοξυρισμένος κι όμορφος, αρχαίος θεός, άγαλμα που γελάει, ίσως δε βλέπει, πάλι τί να δει;

(σ. 232, η πλαγιογράφηση δική μου)

αφιερωμα/79 Ο Προμηθέας που είναι θεός, γιος της Γαίας και Θέμιδας - μιας μάνας με δύο ονόματα ή γιος δύο μανάδων, της νόμιμης και της αγαπημένης, όπως στις Αθόρυβες Μέρες; - τελικά κάποτε θα ελευθερωθεί οστό τον απόγονο του Έπαφου για ποια επαφή μιλάει άραγε - του γιου της Ιώς, που είναι το θύμα του Δία, η γυναίκα-αγελάδα που περιπλανιέται κεντρισμένη από τον οίστρο. Ποια είναι όμως η Ιώ του μυθιστορήματος, το θύμα του Λογοκεντρισμού / Φαλλοκεντρισμού, που περιπλανιέται από χώρα σε χώρα - μήπως η Ρουμάνα; - που πηγαίνει μόνη της στη λίμνη μήπως η Νέλλα, η Εύα, η μικρή του εκδοτικού οίκου, οι κακές γυναίκες του βιβλίου, τα αιώνια, δόλια θηλυκά; Ποιος είναι, λοιπόν, ο δολοφόνος και ποιο το θύμα; Ο αναγνώστης βλέπει τον δο­ λοφόνο σκοτωμένο από το θύμα του, τον αθώο να τύπτεται από την ενοχή του, τον ένοχο να πλήττεται από την αθωότητά του. Ο αναγνώ­ στης, τέλος, βλέπει ότι δεν βλέπει. Οι επιμέρους ερμηνείες όλες προβλέπονται από το κείμενο και συγχρόνως όλες αναιρούνται. Ακόμη και αν ψάξουν στο πατάρι για τα όπλα, είτε βρεθούν τα όπλα εκεί είτε όχι, καμιά ερμη­ νεία δε θα αναιρεθεί οριστικά. Ό σ ο μιλούσε, η εικόνα του αδελφού μου πέρναγε πάλι αργά. Το πρόσωπό του ήταν ρευστό, σαν να φτιαχνόταν εκείνη τη στιγμή, ώσπου οι γραμμές γίνανε σταθερές και ξαφνικά αναγνώρισα τον Κουρτ Κλάιν. Δεν ήταν παραμορφωμένος, πνιγμένος στο αίμα όπω ς παλιά, αλλά γαλήνιος, ήρεμος, και μου έστελνε από Σημειώσεις 1. Christopher Norris, Deconstruction, Theory and Practice, Methuen, U.S.A. 1985, p. 77. Η μετάφραση των παραπο­ μπών από ξενόγλωσσα βιβλία είναι δική μου.

2. Modern Literary Theory, edited by Ann Jefferson and Da­ vid Robey, B.T. Batsford Ltd, London 1986, p. 119.

3. αυτόθι, o. 118.

4. Cristopher Norris, ενθ. a. o. 29.

5. Shoshana Felman, Turning the Screw of Interpretation, στον τόμο: Literature and Psychoanalysis, The John Hop­ kins University Press, 1985, o. 156.

6. Υπονοείται εδώ η θεωρία του Jacobson για τη μεταφορά και τη μετωνυμία. Βλ. σχετικά: David Lodge, The Modes of Modern Writing, Edward Arnold, U.S.A. 1983, σ. 73124.

7. J. Lacan, To Σεμινάριο, βιβλίο XI, Οι Τέσσερις θεμελια­ κές Έννοιες της Ψυχανάλυσης, εκδόσεις Ράππα, 1982, σ.

192, «Το ασυνείδητο είναι οι επιπτώσεις του λόγου πάνω στο υποκείμενο, είναι η διάσταση όπου το υποκείμενο προσδιορίζεται μέσα στην ανάπτυξη των επιπτώσεων του λόγου, συνέπεια του οποίου είναι ότι το ασυνείδητο είναι δομημένο όπως μια γλώσσα».

8. J. Lacan, Το Σεμινάριο, βιβλίο XI, ένθ. α, σ. 197.

9. Λατινοελληνικόν Λεξικόν, Ευστρ. Τσακαλώτου.

10. Αθόρυβες Μέρες, Βιβλιοπωλείου της Εστίας 1983, σ. 13.

11. αυτόθι, σ. 13.

12. αυτόθι, σ. 9.

13. Υιοθετείται και εδώ η θεωρία του Jacobson που εντάσσει την παρομοίωση στη μεταφορά.

14. αυτόθι, σ. 122.

15. Την παράθεση του αποσπάσματος έχει κάνει η Shoshana Felman στο Turning the Screw of Interpretation, ένθ. a.

16. Imaginaire. Στο φαντασιακό πεδίο το βρέφος, κατά τον

μακριά το συγκινημένο του θρίαμβο.

(σελίδα 253) Ο Κουρτ Κλάιν είναι γαλήνιος και ήρεμος, γιατί φω νάζει θριαμβευτικά στον αναγνώστη: «Μέμνησο λουτρών, οίς ένοσφίσθης». Ο αναγνώστης όμως δεν εί­ να ι μόνο ο αναλυτής, αλλά κα ι ο αναλυόμενος. Κατά τον Lacan, το υποκείμενο: Χάρη στην επενέργεια του λόγου, (...) πραγματοποι­ είται όλο και περισσότερο μέσα στον Ά λ λο , αλλά ήδη δεν ακολουθεί π ια εδώ παρά ένα μισό α πό τον εαυτό του. Δεν θα βρίσκει την επιθυμία του παρά όλο και πιο διαιρεμένη, κονιορτοποιημένη, μέσα στην κυκλώσιμη μετωνυμία της ομιλίας23.

Η βάση όμως της επιθυμίας του αναγνώστη, το ασυνείδητο, δεν είναι αυτό που διαβάζεται μό­ νο, αλλά είναι κατ’ εξοχήν αυτό που διαβάζει. Το ασυνείδητο του αναγνώστη βλέπει το λουτρό μέσα στο οποίο πέθανε ο αδελφός και το ανα­ γνωρίζει. Η πόρτα του αποτελείται από ένα στε­ νό περίγυρο από δρυ που στη μέση του έχει ένα λεπτό και εύθραυστο ξύλο24. Έχει και μια μικρή τρύπα, μια κλειδαρότρυπα, και από ’κει τρέχει νερό και αίμα. Και η Ρουμάνα ουρλιάζει, νερό και αίμα τρέχει και κάποιος ουρλιάζει, κάποιος γεννάει, πρέπει να σπάσει η εύθραυστη πόρτα, να χυθεί άφθονο το νερό και το αίμα, να ανοίξει επιτέλους αυτή η μήτρα, που γεννάει τα παιδιά της νεκρά και ντυμένα, κουμπωμένα μέχρι το λαιμό, νεκρά και αποξενωμένα από το σώμα τους, η μήτρα του λογοκεντρισμού. Αλήθεια, να μην ξεχάσω να ρωτήσω πόσο αί­ μα έχει ο άνθρωπος.

Lacan, βλέπει τον εαυτό του στον καθρέφτη και τον φα­ ντάζεται ήδη ολοκληρωμένο.

17. J. Lacan, Το Σεμινάριο, βιβλίο XI, ένθ. α.·, σ. 233.

18. R6cl, το τρίτο στάδιο του ανθρώπου κατά τη θεωρία του Lacan. Πρβλ. J. Lacan, ένθ. α., σ. 215. «Το πραγματικό διακρίνεται, καθώς είπα και την τελευταία φορά, από το χωρισμό του από το πεδίο της αρχής της ευχαρίστησης, από την αποσεξουαλοποίησή του, από το γεγονός ότι η οι­ κονομία του, κατά συνέπεια, αποδέχεται κάτι το καινούρ­ γιο, που είναι, ακριβώς, το αδύνατον».

19. Πρβλ. Shoshana Felman, Turning the Screw of Interpreta­ tion, a. 172, «...ο φαλλός, πολύ πέρα από την ενσάρκωση του αναμφίβολου κυριολεκτικού νοήματος πίσω από τα πράγματα, συμβολίζει την ακατάπαυστη ολίσθηση της σημασιοδότησης, την αρχή ακριβώς της μετάθεσης και της μεταβίβασης, που αντιθέτως προφυλάσσει την αλυσίδα (ή το κείμενο) από την κατάληξη σε ένα τελικό, κυριολεκτι­ κό, παγιωμένο νόημα.

20. Αθόρυβες Μέρες, σ. 153.

21. Jonathan Culler, On Deconstruction, Cornell University Press, σ. 176.

22. Αθόρυβες Μέρες, σ. 199.

23. J. Lacan, To Σεμινάριο, βιβλίο XI, ένθ. α., σ. 240.

24. Στο κείμενο χαρακτηρίζεται πρόστυχο. * Το κείμενο αυτό αποτελεί το πρώτο μέρος μιας εκτενέστερης μελέτης του Γ. Θαλάσση, η οποία περιλαμβάνει εφαρμογή της αποδόμησης και σε άλλο ελληνικό μυθιστόρημα. Ανειλημμένες υποχρεώσεις του μελετητή δε μας επιτρέπουν τουλάχιστον για δύο ακόμη μήνες να δημοσιεύσουμε το δεύτερο μέρος της μελέ­ της. Έτσι προτιθέμεθα να το συμπεριλάβουμε σε σχετικό με το θέμα της μελέτης αφιέρωμα του «Διαβάζω» που ετοιμάζουμε για το κοντινό μέλλον.

Πέντεπολύχρωμοι μικροί τόμοι φτιαγμένοι μεαγάπηγιατα μικράπαιδιά.

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΚΑΛΕΝΤΗΣ

ΔΙΑΛΟΓΟΣ: X. Σμύρνης 16 και Α. Κοραή, ΒΥΡΩΝ ΚΙΒΩΤΟΣ: Αγαθοδαίμονος, 3 ΠΕΤΡΑΛΩΝΑ ΠΑΡΑΜΕΤΡΟΣ: Μέτωνος 62, ΧΟΑΑΡΓΟΣ

η ιχνογράφηση της ανθρώπινης εξέλιξης

ω

ΚΑΡΛΟ ΡΑΝΖΙ: Ο άνθρωπος εβδομήντα εκατομμύρια χρόνια. Μετ. Γιώργου Καοαπίδη. Αθήνα, Γ νώ ση , 1986. Σελ. 135.

γνωστή φράση που δηλώνει ότι «όσα λέει μια εικόνα δεν τα λένε χίλιες λέξεις» στο λεύκωμα αυτό βρίσκει την πιο αντι­ προσωπευτική της ολοκλήρωση αφού το μοναδικό αυτό λεύκωμα δεν είναι τίποτα άλλο από την εικαστική, δηλαδή τη ζωγραφική αναπαράσταση της εξέλιξης του ανθρώπου δοσμένη μ’ έναν απα­ ράμιλλο τρόπο. 'Ομως για όσους έχουν σπουδάσει τη ζωγραφική, όπως ο υπογράφων, αυτό το ταξίδι του παλαιοανθρωπολόγου σχεδιαστή πίσω στο παρελθόν για την ανακάλυψη της πρώτης αν­ θρώπινης φιγούρας και της βιολογικής της εξέλιξης, μαρτυράει μια προσπάθεια που τείνει να γίνει φιλοσοφική διεργασία και κυ­ κλώπειο έργο. Γιατί αμέσως αναρωτιέται ο ειδικός: πού στηρίχθηκε ο καλλιτέχνης για να αποδώσει αυτή την εξελικτική διαδικασία που εν πολλοίς είναι άγνωστη; Εδώ δε χρειάζεται μόνο ικανότητα απεικόνισης ή μια οργιαστική φαντασία, αλλά κύρια μια τιθασσευμένη φαντασία, που καταφέρνει να βλέπει πίσω από τα φτωχά αντικείμενα και να τα αποκαθιστά σε πολλαπλά επίπεδα. Χρειά­ ζεται μια διεισδυτική ματιά μέσα από τα άδεια, χωρίς ίχνος ζωής κρανία, για να αποδοθεί η έκφραση, το βλέμμα, η αίσθηση της ζωής.

Η

ο μολύβι, ή το κάρβουνο, δεν περιγράφει αλλά αναβιώνει μια συγκεκριμένη, έστω και υποτυπώδη, κουλτούρα, ένα πολιτι­ στικό πλαίσιο κάθε φορά μοναδικό. Και η αξεπέραστη αυτή δυ­ σκολία είναι αμέσως κατανοητή και δηλώνεται από τον ίδιο τον Ράνζι όταν στο εισαγωγικό κείμενο γράφει ότι: «Στις φυσικές επι­ στήμες, το έργο του σχεδιαστή μπορεί ν’ αντικατασταθεί απ’ αυτό του φωτογράφου, παρόλο που ’ναι καλύτερο. Στην παλαιοαν­ θρωπολογία όμως, ο σχεδιαστής είν’ απαραίτητος, γιατί καλείται να συμπληρώσει τα στοιχεία εκείνα, που η επιστημονική πραγμα­ τεία δεν καταφέρνει να ξεκαθαρίσει εντελώς. Σε κάθε παλαιοανθρωπολογική μελέτη, υπάρχει ένα τμήμα που προσπαθεί να μας περιγράψει την εξωτερική όψη, τις δραστηριότητες και τα περιβαντολογικά χαρακτηριστικά των απολιθωμένων ευρημάτων, δη­ λαδή τ’ άτομα στα οποία ανήκαν τα ευρήματα αυτά. Μια έγγραφη μαρτυρία, μας δίνει λεπτομερείς ενδείξεις για τις διαστάσεις ενός αντικειμένου, δε μας επιτρέπει όμως να το φανταστούμε με ακρί-

Κάρλο Ράνζι

Τ

εβδομήντα εκατομμύρια χρόνια -γνώοη.

82/επιλογη βεια και σ’ όλες του τις λεπτομέρειες. Αλλά κι ο επιστήμονας κι ο ερασιτέχνης αισθάνονται την ανάγκη να ’χουν την εικόνα του α­ ντικειμένου που μελετούν, που να ’ναι σύνθεση κι ανακεφαλαίωση των στοιχείων που ’χουν συλλεχθεί κι εξακριβωθεί». πό όλα,αυτά συνάγεται το συμπέρασμα ότι σθητικό αποτέλεσμα που υπάρχει σε κάθε σε) Α ματος, υπάρχει ένας όγκος προεργασίας και μελέτη ριχθεί σε μια εξαντλητική έρευνα του αντικειμένου στο τέλος του λευκώματος υπάρχει αναφορά στις σιμοποίησε ο Ράνζι, δηλαδή όχι μόνο τη βιβλιογι τα σχέδια που είχαν κάνει προηγούμενοι σχεδιαστές, τα ο ίδιος επεξεργάστηκε ή ξαναχρησιμοποίησε. Ακόμα ένα χ( τατο γλωσσάριο συμπληρώνει αυτό το υπέροχο λει τελεί ανεπανάληπτο απόκτημα για κάθε βιβλιοθή: τατο εργαλείο για το δάσκαλο, καθηγητή και κάθε Χ.Δ. ΛΑΖΟΣ

ισπανοαμερικανική ποίηση ΗΛΙΑ ΜΑΤΘΑΙΟΥ: Ποίηση Ισπανόφωνης Αμερικής. Από τονΧο' Μαρτί έως τον Οκτάβιο Πας. Αθήνα. Γ ν ώ σ η , 1987. Σελ. 304.

ms

ναν διπλό κίνδυνο διατρέχει ο αναγνώστης - ο καταναλωτής, δηλαδή, τόυ βιβλίου - κάθε φορά που εκδίδεται μετάφραση ποιημάτων: πρώτον, να αγοράσει άλλο πράγμα από αυτό που φαντάζεται ότι αγοράζει και, δεύτερον, να μην αγοράσει τελικά τίποτα! Επίσης κάθε φορά που εκδίδεται μετάφραση ποιημάτων, (επανα)τίθεται από μόνο του το ερώτημα: μεταφράζεται η ποίηση; Κι αν (τυχόν) η απάντηση (που δίνει ο καθένας από τη σκοπιά του) είναι καταφατική, τότε τίθεται πλέον το πρόβλημα: πώς με­ ταφράζεται ένα ποίημα, για να μπορεί να είναι και να διαβάζεται ως ποίηση; Η ανθολογία του Κου Ηλία Ματθαίου Ποίηση Ισπανόφωνης Αμερικής έχει υπέρ της όχι μόνο το ότι δεν δημιουργεί «κινδύ­ νους» στον αναγνώστη, αλλά και το ότι δίνει λύση στο πρόβλημα που γεννά κάθε φορά η μεταφορά της αρθρωμένης σε λόγο ψυχής μιας γλώσσας στην ψυχή μιας άλλης γλώσσας. Καταρχήν ο ανθο­ λόγος υποστηρίζει με το έργο του - κι εδώ ας γίνει μνεία και της προηγούμενης έξοχης εργασίας του Ανθολογία Ισπανικής Ποίησης από τον 12ο ώς τον 20ό αιώνα - ότι η μετάφραση της ποίησης είναι δυνατή, αρκεί να γίνεται υπό ορισμένες αυστηρές προϋποθέσεις και με γνώμονα πάντοτε την επίτευξη ποιητικού αποτελέσματος. Οι αυστηρές προϋποθέσεις είναι επιγραμματικά: τήρηση μέ­ τρου, αγωγή ρυθμού, άρθρωση ομοιοκαταληξίας (όπου απαιτεί­ ται)· σεβασμός στο μεταφραζόμενο ποιητικό είδος (ένα μεταφρα­ σμένο σονέτο πρέπει να είναι πάντοτε σονέτο)· χρήση «ποιητικών» λέξεων δέσμευση από την ποιητική ταυτότητα του μεταφραζόμε­ νου ποιήματος (το Αηδόνι του Κητς δεν μεταφράζεται όπως το Κοράκι του Πόε). Οι προϋποθέσεις αυτές προϋποθέτουν με τη σειρά τους τη γνώση όχι μόνο του υπό μετάφραση «αντικειμένου» και της διαλεκτικής σχέσης του τελευταίου με τα παλαιότερα και τα σύγχρονό του «αντικείμενα», αλλά και - κυρίως αυτή - την

Ε

ΗΜΑΣ ΜΑΤΘΑΙΟτ

ΠΟΙΗΣΗ ΙΣΠΑΝΟΦΩΝΗΣ

επιλογή/83 ευαισθησία του μεταφραστή να προβαίνει σε διακαλλιτεχνικές ανιχνεύσεις μέσα στο πρωτότυπο κείμενο που έχει μπροστά του, για να εκφράσει «ήδυσμένφ λόγιο» το αποτέλεσμά τους. Δεν υπάρχει καμία αμφιβολία ότι στην ποίηση τα πάντα είναι λόγος: ποίηση χωρίς λόγο είναι ποίηση χωρίς λόγο· αδιανόητο πράγμα! Ο ποιητικός λόγος, όμως, διαθέτει μουσικά, εικαστικά και αρχιτε­ κτονικά στοιχεία· αυτά οφείλει να ανακαλύψει ο μεταφραστής και να τα φέρει στα μέτρα της γλώσσας του, έτσι ώστε το μεταφρασμέ­ νο ποίημα να μην είναι α-νοητό. Όποιος - και είναι εύκολο! θελήσει να μεταφράσει τα Φωνήεντα του Ρεμπώ, το Φθινοπωρινό Τοπίο του Τρακλ ή τις Τερτσίνες του Χόφμανσταλ εμμένοντας στο «νόημα» και χωρίς να κάνει διακαλλιτεχνικές προσεγγίσεις που ξεκινούν από την αξία των φθόγγων και φθάνουν ώς το ρόλο της στίξης και της ορθογραφίας, όχι μόνο δεν θα έχει στα χέρια του στο τέλος ποίημα, αλλά ούτε καν πεζό, αφού και το πεζό έχει τους δικούς του νόμους και τις δικές του ιδιοτυπίες. και τις προϋποθέσεις μετάφρασης ενός ποιή­ τήρησε και την ευαισθησία είχε να αρθρώσει έλλογα Ο κ.ματοςΜατθαίου το αποτέλεσμα των διακαλλιτεχνικών του ανιχνεύσεων στα «ισπα­ νικά» ποιήματα της Αμερικής που μετέφρασε. Μα και ως ανθολό­ γος πέτυχε: δεν διάλεξε στην τύχη ορισμένους ποιητές - αν εξαιρέ­ σει κανείς τον Νερούδα, τον Μπόρχες και τον Πας, οι υπόλοιποι δεν είναι γνωστοί στο πλατύ αναγνωστικό κοινό, που είναι καλο­ μαθημένο αλλά και κακομαθημένο από τη μαγεία της λατινοαμερι­ κανικής πεζογραφίας - για να μεταφράσει ορισμένα ποιήματά τους, αλλά δοκίμασε να δώσει μέσα από τον καταρχήν περιορι­ σμένο χώρο μιας ανθολογίας όχι μόνο το στίγμα του κάθε ποιητή χωριστά αλλά και τη σχέση του με το γίγνεσθαι της ισπανόφωνης κουλτούρας στην Αμερική, από την εμφάνιση του Χοσέ Μαρτί (1882) μέχρι τον Οκτάβιο Πας. Στην εκτεταμένη εισαγωγή του ο ανθολόγος παρέχει πληροφορίες για την προκολομβιανή κουλτού­ ρα και την ισπανική κατάκτηση της Αμερικής, για το ρίζωμα της ισπανικής γλώσσας εκεί και τον αγώνα ανεξαρτησίας της ισπανό­ φωνης πλέον Αμερικής ενάντια στη Μητρόπολη. Οι πληροφορίες αυτές δεν αποτελούν ξερά ιστορικά στοιχεία, κατά το μάλλον ή ήττον γνωστά, γιατί συσχετίζονται με τα ποιητικά προϊόντα της καθεμιάς εποχής, προκειμένου να εδραιωθεί η συνέχεια αυτής της νέας κουλτούρας που απολαμβάνει σήμερα παγκόσμια αναγνώρι­ ση. Στην εισαγωγή επιχειρείται επιπλέον μια ανάγνωση αυτής της κουλτούρας σε αντιπαραβολή με την αγγλοαμερικανική και τη γαλλική ποιητική παράδοση· από την ανάγνωση αυτή προκύπτει ότι παρά τις αναμφισβήτητες επιρροές που δέχθηκε από το γαλλι­ κό κατά κύριο λόγο πνεύμα,' η κουλτούρα αυτή βρήκε τα δικά της ρήματα και τους δικούς της ρυθμούς έκφρασης, έτσι ώστε οι όροι, όπως μοντερνισμός ή υπερρεαλισμός, στην ισπανόφωνη Λατινική Αμερική να σημαίνουν άλλα ή, καλύτερα, και άλλα πράγματα από ό,τι σημαίνουν στην Ευρώπη. Η ανθολογία περιλαμβάνει 45 ποιητές από 14 χώρες και χάρη στην αφοσίωση του Κου Ματθαίου στην υπόθεση των «ισπανικών» γραμμάτων, το ελληνικό αναγνωστικό κοινό βρίσκει την ευκαιρία να γνωρίσει ποιητές κορυφαίους του 20ού αιώνα (όπως τον Λουγόνες, τον Γκιλιέν, τον Ταμπλάδα, τον Βαλιέχο, την Μιστράλ, τον Αντράδε και τον πολύ-πολύ σπουδαίο Ρουμπέν Δαρίο) σε θαυμά­ σιες μεταφράσεις. Έπαινος αξίζει και στις εκδόσεις ΓΝΩΣΗ για την πολύ καλή εμφάνιση του βιβλίου. ΓΙΩΡΓΟΣ ΚΕΝΤΡΩΤΗΣ

ποίηση ΚΑΤΙΝΑΣ ΓΙΑΝΝΑΚΗΠΑΠΑΣΤΥΛΙΑΝΟΥ: Γνώση της σιωπής. Λευ­ κωσία 1987. Σελ. 70. Η Κ.Γ-Π. εκπορθεί με τα π οιήμα ­ τά της ένα ολόκληρο τείχος α π ό ψεύτικες αγω νίες και π ροκατασκευασμένα συνθήματα και με τη ρεαλιστική της γρ α φ ή δυναμώνει την αλήθεια και ό,τι έχει σχέση μ' αυτήν. Η «γνώση της σιωπής» χω ρίς να φτάνει σε υψ ηλά επ ίπ ε­ δα ποιητικής υπόσ τασ ης, έχει έναν πεζολογικό χαρακτήρα και έτσι π α ρ ά τη μορφική διανομή, διαβάζεται σαν π εζοπ οίησ η. Τα θέματα είναι κοινά σ' όλους μας, ξεκινώντας α π ' την ειρήνη και φ τάνοντας μέχρι τα παιδιά της Α ιθιοπίας, ιδέες δηλαδή π ο υ μαζί με τα ερωτικών αποκλίσεων σχε­ διάσματα, έχουν σήμερα το δικό το υς ρόλο και τη δική το υς δυνα­ μική. Το έργο θα μπ ορ ού σε να λειτουργήσει π ερισσότερο, αν η ποιήτρια έχοντας καλή γνώ ση τω ν κανόνων της π οίησης, δεν έπ εφ τε σε μικροεπαναλήψεις π ο υ αλλοιώ νουν μια φορτισμένη α π ό αισθήματα α τμόσφ αιρα.

ΧΡΙΣΤΟΣ ΠΑΠΑΓΕΩΡΓΙΟΥ

84/επιλογη

κοινωνική κριτική σε κλασική φόρμα

ω

ΓΕΡΑΣΙΜΟΥ ΤΣΑΚΑΛΟΥ: Η μοναξιά της νύχτας. Μυθιστόρημα. Αθήνα, Γ χ ο β ό σ τ η ς, 1986. Σελ. 192.

ε την ανάγνωση του μυθιστορήματος «Η μοναξιά της νύ­ χτας» γνώρισα για πρώτη φορά το συγγραφέα Γεράσιμο Τσάκαλο. Ήταν μια γνωριμία αποκαλυπτική, γιατί για πρώτη φο­ ρά ήλθα σε επικοινωνία με το αναμφισβήτητο ταλέντο ενός σοβα­ ρού και αθόρυβου πεζογράφου. Η οργάνωση του υλικού - γλώσσα και μύθος - είναι τέτοια, που ο συγγραφέας κερδίζει τον αναγνώ­ στη από τις πρώτες σελίδες της αφήγησής του. Εδώ βρίσκει κανείς αυτό που λείπει από τη σύγχρονη ελληνική πεζογραφία: την ατμό­ σφαιρα. Η «Μοναξιά της νύχτας» επικεντρώνεται στη δυναμική προσπά­ θεια του ήρωα να ανταποκριθεί στις απαιτήσεις του κοινωνικού περιβάλλοντος, να εξασφαλίσει ένα μίνιμουμ ζωτικού χώρου περι­ σώζοντας και την πληγωμένη του περηφάνια, να ξεφύγει από τον πνιγηρό κόσμο των αδιεξόδων του, τη στιγμή που μια επελθούσα ασθένεια του στερεί το φως, τον βυθίζει στο σκοτάδι της μοναξιάς και της ερήμωσης και δεν του επιτρέπει να χαρεί και να εκμεταλλευθεί το μέχρις εκείνη τη στιγμή επιτυχημένο ανέβασμά του στη ζωή. Ό λα του τα εφόδια αναιρούνται και καλούνται στην επιφά­ νεια οι πρωτογενείς και ενστικτώδεις δυνάμεις του ανθρώπου, εκείνες που σε άλλες εποχές επέτρεψαν την επικράτηση και διαιώ­ νιση του είδους του μέσα από δύσκολες φυσικές συνθήκες. Μοίρα του κεντρικού ήρωα είναι η μοναξιά και η απομόνωση, η αναγκαστική αποστασιοποίηση, καθώς πλημμυρίζει από σαρκα­ στικούς και απελπισμένους μονολόγους: «Κάτι τέτοιες στιγμές που είμαι θυμωμένος όχι μόνο με τον εαυτό μου, αλλά με ό,τι υπάρχει πάνω στη γη, θέλω να μην είμαι μόνος μου. Να κλείνω τ ’ αυτιά μου και να μην ακούω τίποτα κι όπως δε βλέπω να νιώθω πως είμαι δυο φορές κουφός, να είμαι μακριά απ’ όλα, κρυμμένος μέσα στο αίμα μου. Αυτές τις στιγμές που άμα με πιάσει αλωνίζω τους δρόμους, δεν ακούω ούτε τα πόδια μου ούτε το μπαστούνι μου». Οι μονόλογοι αυτοί καταλήγουν πάντα στο να εδραιώνουν με καταπιεστικά επιχειρήματα εις βάρος του εαυτού του μια αντί­ δραση ήττας και αυτοεκδίκησης, επιτείνοντας την ιδιάζουσα ψυ­ χολογική κατάσταση. Η σχέση του, έτσι, με τον κοινωνικό περίγυ­ ρο ρυθμίζεται σε μια διηνεκή στάση καχυποψίας, φόβου και τα­ κτικής υποχώρησης. «Μέσα μου άρχισα και φώναζα πάλι τρελά, ασυνάρτητα, δαιμο­ νισμένα. Γιατί; Γιατί Θεέ μου; Γιατί δεν μ' έκανες έναν τυφλοπό­ ντικα να ζήσω στα λαγούμια της γης, αλλά χωρίς τούτο το μυαλό; Η σιωπή τους μ ’ ενοχλούσε. Καταλάβαινα πως όλοι οι επιβάτες με κοίταζαν. Ακόμα και οι τελευταίοι πρέπει να με κοίταζαν πάνω από τους ώμους των άλλων κι από τις τρύπες που άφηναν τα πη­ γούνια και οι λαιμοί τους. Όχι, ήμουν βέβαιος πως δεν ήταν από μια τρυφερότητα ψυχής, ήταν από μια βάρβαρη περιέργεια, ίδια μ ’ εκείνη που συμβαίνει στο τσίρκο καθώς βλέπεις τον ακροβάτη ψηλά, σε μιά δύσκολη ισορροπία και λες κρυφά από μέσα σου. Τα καταφέρνει ο κερατάς, θα περάσει το σκοινί. Άντε να πέσει να δούμε τί θα γίνει, να γίνει σαματάς να ξυπνήσουν τα αίματα, να βρούμε και καμιά γκόμενα μέσα στη φασαρία...».

Μ

επιλογη/85 ο κεντρικό πρόσωπο πλαισιώνεται από έναν κόσμο κινούμενο μέσα στις σύγχρονες ανταγωνιστικές δυνάμεις. Από τη μια με­ ριά η κατέχουσα τον πλούτο κοινωνική τάξη, με γνώση της δύνα­ μής της και με συμπεριφορά ικανή για συνέχιση της κατοχής αυ­ τής και από την άλλη η μειοψηφία των νέων, κυρίως, ανθρώπων, που ονειρεύονται κοινωνική δικαιοσύνη μέσα στη γοητεία του αναρχικού ρομαντισμού τους. Η παρουσία τους είναι, όμως, τόσο έντονη, χάρις στη δυναμική τους έκφραση μέσα από τα ιδεολογικά τους πιστεύω και τις βίαιες ενέργειές τους. Κοντά σ’ αυτούς ο ήρωας έρχεται σε άμεση συνάφεια με το περιθώριο. Κουρελαρίες που δεν έχουν στον ήλιο μοίρα, χασισοπότες και ναρκομανείς. Και λίγο, ακόμα: Με μια ομάδα παραπλανημένη πλουσίων και μορφωμένων, που ξοδεύουν την ελευθερία (και την ελευθεριότη­ τα) της τάξης τους στο κυνήγι μιας σκοτεινής ευτυχίας, μέσα από τις ανατολίτικες, παραισθησιογόνες εμπειρίες. Ο ήρωας υπεισέρχεται μ’ ένα σκεπτικισμό μέσα σ’ όλες αυτές τις κοινωνικές «δειγματοληψίες» και με έντονη τάση, μάλιστα, να τιμωρήσει τον εαυτό του - μαζοχιστική χαιρεκακία - για τη σωμα­ τική του αδυναμία. Στο τέλος, όμως, οι ηθικές και πνευματικές του αντιστάσεις λειτουργούν σωστά, κατορθώνει να νικήσει τ’ αδιέξοδά του και να επιστρέψει στο σθεναρό κόσμο της αυτογνω­ σίας. Ο Γεράσιμος Τσάκαλος ασκεί μια βαθιά και σκληρή κοινωνική κριτική, ξεσκεπάζοντας κρυφές πτυχές του καθημερινού μας βίου και αρθρώνοντας ένα λόγο καθαρό, πυκνό και καίριο. Η αφήγησή του ξεδιπλώνεται με εκφραστική δεξιοτεχνία και το ύφος του πα­ ραπέμπει στην κλασική φόρμα των μεγάλων πεξογράφων του πε­ ρασμένου αιώνα. Το νεύρο, όμως, και η γλωσσική του συνέπεια τον καθιστούν αναντίρρητα ένα σύγχρονο, αυτοδύναμο και, κυ­ ρίως, ακμαίο νεοέλληνα πεζογράφο. ΗΛΙΑΣ ΚΕΦΑΛΑΣ

Τ

μια καθαρά λογοτεχνική προσέγγιση του Παπαδιαμάντη

m

Γ. ΦΑΡΙΝΟΥ - ΜΑΛΑΜΑΤΑΡΗ: Αφηγηματικέ; Παπαδιαμάντη. Αθήνα, Κ έδρος, 1987.

τεχνικέ; στον

ια συνθετική και εκτεταμένη μελέτη για τον Παπαδιαμάντη που αρνείται ν’ αντιμετωπίσει το έργο του σαν απλή κατα­ γραφή δικών του ή ξένων βιωμάτων, ή σαν απλό φορέα μιας ιδεο­ λογίας, αλλά το προσεγγίζει σαν καθαρά λογοτεχνικό κείμενο, εί­ ναι ιδιαίτερα ευπρόσδεκτη. Η συγγραφέας, που φαίνεται να έχει αξιόλογη θεωρητική κα­ τάρτιση και που χρησιμοποιεί την εκτενή βιβλιογραφία της με σύ­ στημα και ακρίβεια, στηρίζεται πάνω σ’ ένά σύνολο από μεθόδους που υπάγονται στη γλωσσολογία, στην ποιητική, και κυρίως στην αφηγηματολογία, με σαφή και δηλωμένη προτίμηση για τη μέθοδο του Genette. Αφού εκθέσει με αρκετές λεπτομέρειες τις μεθοδολο­ γικές βάσεις της έρευνάς της, εξετάζει διαδοχικά τέσσερα βασικά προβλήματα: του χρόνου (σειρά, διάρκεια, συχνότητα), της περι­ γραφής (τυπολογία, οργάνωση, λειτουργία), του λόγου (αφηγημα-

Μ

ποίηση ΚΑΤΕΡΙΝΑΣ ΓΩΓΟΥ: Απόντε;. Αθήνα, εκδό­ σεις «Καστανιώτη», 1986 Σελ. 40. Ο θάνα τος, κυρίαρχο σημείο της ποιητικής συλλογής της Κα­ τερίνας Γώγου, έχει πολλές και συνάμα ποικίλες όψεις. Ά λλοτε παρουσιάζεται φυσικός και βιο­ λογικός κι άλλοτε πάλι κοινωνι­ κός και ψυχικός. Δίνοντας η ποιήτρια μια π ορεία α π ' την οπ ο ία δεν έλειψ αν ούτε η μιζέρια της π όλη ς και τω ν ατόμων αλλά ούτε και η φ τώχεια τω ν ιδεών και τω ν συναισθημάτων, καταλήγει στο π έρ α ς μιας ζω ής π ο υ κυ­ ριαρχείται α π ό την αδράνεια και την ακινησία ένα βήμα μετά τη θανατική ολοκλήρωση. Ό λ ο το ποιητικό βάρος της συλλογής «Α­ πόντες», διακινδυνεύει μ' αυτό τον τ ρ ό π ο να δαμάσει την καρυωτική ά πο ψ η για τη βίωση και να συνδράμει π ρ ο ς αυτή την κα­ τεύθυνση, με μέσα πλήρη όψι­ μων στιγμών και τετελεσμένων γεγονότω ν. ΧΡΙΣΤΟΣ ΠΑΠΑΓΕΩΡΓΙΟΥ

86/επιλογη τοποιημένου, αναφερόμενου και μετατιθέμενου) και των «πρωτοπρόσωπων» αφηγημάτων του Παπαδιαμάντη, δηλαδή των σχέ­ σεων του ήρωα με τον αφηγητή και με το συγγραφέα - ή, με άλλα λόγια, ένα από τα προβλήματα της λεγάμενης «αυτοβιογραφίας» του Παπαδιαμάντη. Η μελέτη προχωρεί με σοβαρότητα, συνέπεια και προσεχτική μεθοδικότητα - που καταντάει μερικές φορές και σχολαστική. Γε­ νικά, το - αδικαιολόγητο - αντίτιμο της επιστημονικότητας της έρευνας είναι για τον αναγνώστη ένα κείμενο αδιάκοπα γεμάτο τεχνικούς όρους και κυριολεκτικά ασφυκτικό, που χρειάζεται κα­ τά κάποιον τρόπο συνεχή... μετάφραση. Είναι αλήθεια δυστυχώς ότι εδώ η Κα Φαρίνου δεν πρωτοτυπεί, και ότι τα μοντέλα της έχουν δημιουργήσει ισχυρή παράδοση από δυσανάγνωστα κείμε­ να, με τη δικαιολογία ότι μόνο η τεχνική ορολογία αποδίδει ακρι­ βώς τις καινούριες έννοιες. Όταν όμως περάσει κανείς από την καθαρή θεωρία στην εφαρμογή της, μπορούν να βρεθούν εκφρα­ στικοί τρόποι που, αντί να συσσωρεύσουν με αυταρέσκεια τους νεολογισμούς, να τους χρησιμοποιούν με κάποια φειδώ: για την εξακρίβωση συγκεκριμένων εννοιών και για τη δικαιολογία ορι­ σμένων δηλώσεων. Εν πάση περιπτώσει, υπάρχει ασφαλώς κά­ ποιος τρόπος ν’ αποφύγει κανείς την κακογραφία, ώστε να μην επιβάλει στον αναγνώστη του φράσεις του τύπου: «αλλά στην ου­ σία κάνει λόγο για την παρουσία της απουσίας» (σ. 142). ι παραπάνω κριτικές δε θα χρειαζόταν να διατυπωθούν (αλ­ λά ούτε και θ’ άξιζε να διαβαστεί το βιβλίο) αν η μελέτη της Κας Φαρίνου δεν ήτανε από διάφορες απόψεις σπουδαία. Πέρα από τις πολλές επιμέρους εύστοχες παρατηρήσεις, που δεν είναι δυνατόν ν’ απαριθμηθούν εδώ - δομή της «Φωνής του Δράκου», αναλογία μεταξύ Φραγκογιαννούς και Μούρου (σ. 54), ομοιομορ­ φία του ονόματος των αντρών στη «Φόνισσα» (Γιάννης) (σ. 55), χαρακτηρισμός του ονόματος Μοσχούλα ως «όνομα που δηλώνει ζώο» (σ. 290, σημ. 4), κτλ. - η έρευνα, χάρη στη μέθοδο που υιο­ θέτησε, καταλήγει σε σημαντικά συμπεράσματα ως προς τη μορφή του παπαδιαμαντικού έργου. Η Κα Φαρίνου αποδεικνύει λ.χ. ότι η παύση παίζει μεγαλύτερο ρόλο από τη σκηνή και ότι ο χρόνος είναι συχνά κυκλικού τύπου. Επίσης, ότι τα διηγήματα του Παπαδιαμάντη αποκαλύπτουν συ­ νήθως καταστάσεις (μεταδίδοντας ακόμα και «τη στιγμή της κρί­ σης» με επαναληπτικούς τύπους) αντί να εκθέσουν μια εξωτερική δράση. Και ακόμα ότι, χάρη σε μια «ανατροπή των ιεραρχιών», ...«ο χαρακτήρας (των ηρώων) έρχεται σε δεύτερη μοίρα», πίσω από την περιγραφή, η οποία παίζει οργανικό ρόλο και αντικαθι­ στά ουσιαστικά, σε πολλές περιπτώσεις, τη δράση, την πλοκή. Κά­ τι αλλάζει στην παπαδιαμαντική κριτική με αυτά τα συμπεράσμα­ τα, κι ας μην εξαντλούν το θέμα (υπάρχουν κι άλλοι τρόποι ν’ αποδειχτεί η εσωτερική αναγκαιότητα των αφηγημάτων του Παπαδιαμάντη): για πρώτη φορά καθορίζεται επιστημονικά η ιδιάζουσα μορφή της αφηγηματικής τέχνης του Παπαδιαμάντη, και δε θα ’πρεπε στο μέλλον να διαβάσουμε κι άλλες επικρίσεις για ασθε­ νή πλοκή, για συνεχή επανάληψη χαρακτήρων στερουμένων ξεχω­ ριστής προσωπικότητας, κτλ. Οι αιτιάσεις αυτές, που φανερώνουν έτσι κι αλλιώς μια σοβαρή έλλειψη φιλολογικής ευαισθησίας, προσκρούουν τώρα σε ορισμένα αντικειμενικά και αναμφισβήτητα δεδομένα που ανακαλύπτει η έρευνα της Κας Φαρίνου.

Ο

μελέτη αυτή σηκώνει όμως μερικές αντιρρήσεις. Η πρώτη στο επίπεδο των αρχών. Ο - τόσο συνηθισμένος Η τοποθετείται

Γ. Φΐϊ’νω-.Μϊ'Λαιιατάΐί, ΛΦΙΙΓΙΙ.ΜΛΤΙΚΚ- ΤΚΧΜΚΚΪ

!"Π)\ ΙΙΛΙΙΛΛΙΛΜΛΝΤΙΙ 1887- 11Μ0

4

επιλογη/87 - παραμερισμός των τριών μυθιστορημάτων εξασφαλίζει εδώ βέ­ βαια μια κάποια ομοιογένεια του υλικού, και είναι πιθανό ότι η ενσωμάτωσή τους στο corpus της μελέτης θα επέβαλε κάποια δια­ φοροποίηση των συμπερασμάτων για λόγους καθαρά τεχνικούς, σε σχέση με το είδος της μακράς αφήγησης. Ά ξιζε όμως να γίνει η προσπάθεια αυτή, που θα έδινε μεγαλύτερη σφαιρικότητα στην, έστω και διαφοροποιημένη, αντίληψη της τέχνης του Παπαδιαμάντη. Η δεύτερη, και πιο σοβαρή, αντίρρηση αφορά την ερμηνεία των έργων. Η Κα Φαρίνου καταλήγει σχεδόν πάντοτε σε ερμηνείες θεολογικού τύπου: τόσο στη γενική αντιμετώπιση του Παπαδιαμαντικού έργου (ο ατομικός χαρακτήρας παραπέμπει στην παναν­ θρώπινη μοίρα, η προσωπική νοσταλγία στη συνείδηση του χαμέ­ νου παραδείσου και του προπατορικού αμαρτήματος), όσο στην εξέταση του κάθε έργου χωριστά. Αυτές οι ερμηνείες ισχύουν βέ­ βαια, ως επί το πλείστον, έχουν τουλάχιστο μιαν αλήθεια στο επί­ πεδο της συνειδητής σκέψης του Παπαδιαμάντη και του ηθελημέ­ νου θρησκευτικού οικοδομήματος που συγκροτεί. Αλλά στο κάτωκάτω, ίσως να μη χρειαζόταν να επιστρατευτούν ο Genette και τόσοι άλλοι για να φτάσει κανείς εκεί. Το εκ των προτέρων γνω­ στό συμπέρασμα απογοητεύει τον αναγνώστη. Το κακό είναι ότι παραλείπεται έτσι ένα βαθύτερο, ασύνειδο, στρώμα, που έχει δική του δυναμικότητα, και παίζει αποφασιστι­ κό ρόλο στην παπαδιαμαντική δημιουργία, αφήνοντας φανερά ίχνη στη μορφή των κειμένων (λ.χ. στη δομή τους) και φυσικά διαμορφώνοντας και το τελικό νόημα των έργων. Σ’ αυτό το ση­ μείο αξίζει ν’ αναρωτηθεί κανείς αν οι μέθοδοι της αφηγηματολογίας είναι αρκετά εύκαμπτες ώστε να «πιάσάυν» ορισμένα φαινό­ μενα που εμφανίζονται πέρα από το γράμμα του κειμένου, ή αν μια περιορισμένη ή και εσφαλμένη χρήση των μεθόδων αυτών εμ­ ποδίζει την Κα Φαρίνου να εκμεταλλευτεί όλες τις δυνατότητές τους. τη μελέτη π.χ. της «Γλυκοφιλούσας» (σ. 68-71), η χρησιμο­ ποίηση των αφηγηματολογικών μεθόδων οδηγεί τη συγγρα­ Σ φέα - αφού πολύ σωστά απορρίψει τις κατηγορίες για έλλειψη πλάνου - στο να διαβλέψει μια κίνηση από το θάνατο προς τη ζωή, ενώ μια -εξίσου αντικειμενική- παρακολούθηση της εξέλιξης των μοτίβων δείχνει, νομίζω, ξεκάθαρα μια διπλή πορεία από τη ζωή προς το θάνατο, και πιο συγκεκριμένα την τόσο συνηθισμένη στον Παπαδιαμάντη, μετατροπή της καλής και προστατευτικής μάνας σε κακή μάνα, που σκοτώνει: η περιπέτεια της Αρετώς και της κόρης της επαναλαμβάνει, στον ανθρώπινο τομέα, και επιβε­ βαιώνει, την περιγραφή της αμφίσημης Παναγίας. Η τελική διά­ σωση των κατοικιών δεν αλλάζει το βασικό σχήμα: σ’ αυτό το έρ­ γο σώζονται οι άντρες και οι κατσίκες, πεθαίνουν τα γυναικόπαι­ δα. Πιο καθαρά διαστρεβλωτικός είναι ο χειρισμός της αφηγηματολογίας στη μελέτη της «φόνισσας». Θα περιοριστώ σε δύο παρα­ δείγματα. Χάρη σε μια αρκετά εμφανή σοφιστεία, η Κα Φαρίνου διατείνεται (σ. 55-56) ότι οι διαδοχικοί ισχυρισμοί της Φραγκογιαννούς (ή που κάνουν τον αναγνώστη να υιοθετήσει τη θέση της φραγκογιαννούς) αναιρούνται στη συνέχεια του κειμένου: η θυσία του ύπνου γίνεται φυσική αϋπνία, η θητεία στο σύζυγο κηδεμο­ νία, οι οικονομίες κλοπή. Αν είναι συζητήσιμο το πρώτο στοιχείο, στ’ άλλα δυο δε συναντάμε καμιά αναίρεση, αλλά τη συνύπαρξη των αντιθέτων: η Γιαννού είναι και δούλα του άντρα της και κη-

ποίηση ΔΗ Μ Η ΤΡΗ ΧΟ ΥΛ1ΑΡΑΚΗ: Η Σουπέργκα περιμένει. Αθήνα, Κάβειρος, 1987. «Η Σ ουπέργκα περιμένει», είναι μια συμπαθητική και καλοτυπωμένη ποιητική συλλογή, μονοσή­ μαντη, αινιγματικά επίπεδη, με α κα θόρ ισ τους κι α προσ διόρι­ σ το υ ς σ τό χ ο υ ς, μάλλον ποιητικά και εκφραστικά α διαμόρφ ω τη. Ο Δ.Χ. ξεκινάει α π ό την «αγω ­ γή του στόματος» και όστερ' α π ό π ολλές σκόπιμες και άσκ οπες, α ποδοτικές και μη περιπλανήσεις και παλινδρομήσεις στο π α ρ ελ­ θ ό ν, σ υχνά θλιβερές, π ρ ο σ π α θεί ν' ανασυνθέσει τα περ ασ μένα μέ­ σ α στα τω ρινά, να δει το σήμερα μεσ' α π ό τη μελαγχολία, π ο υ αφήνει πίσω της η καταστροφή. Η Σ ουπ έρ γκα ο λόφ ο ς-πα γίδ α για τ ο υ ς ά τ υχ ο υ ς π οδοσ φ αιριστές, και οι καμικάζι, είναι τα σύμβολά τ ο υ , σύμβολα κα ταστροφ ής και εκμηδένισης με τον ένα ή το ν άλ­ λο τ ρ ό π ο . Ο θ ά να το ς, η καταστροφ ή, το αδιέξοδο κι ένα εναλλασσόμενο κενό είναι τα κύρια χαρακτηρι­ στικά τω ν ολιγόστιχω ν π ο ιημά ­ τω ν της Σ ουπέργκα. Ο ά νθ ρ ω ­ π ο ς κοιτάζει διαρκώ ς π ρ ό ς τ α π ί­ σω μεσ' α π ό το π ρ ίσ μα το υ θ α ­ νά το υ . Στα είκοσι τέσσερα α π ό τα τριάντα εφ τά π ο ιήμα τα της συλλογής συναντά με τον αιώνιο εχ θ ρ ό , ά σχετα αν π αρουσιά ζετα ι με διαφορετικό π ρ ο σ ω π είο . Ω σ τόσ ο, μεσ' α π ό τ ο υ ς α νο λ ο ­ κλήρωτους σ υχνά σ τίχους, ό π οιητής έστω και με αδέξια βή­ ματα και γλωσσικά π α ρ α σ τρ α τή ­ ματα, έρχεται με μια τ ρ υφ ερ ότη­ τα συγκινητική, βλέπει τον κόσμο και τα δρώ μενα α π ό μια δική του οπτική γω νία , ψάχνει, κάποιες φ ο ρ ές α πεγνω σ μένα , για το π ρ ό ­ σ ω π ό τ ο υ , μέσα στο χ ά ο ς των σ ύγχρ ο νω ν εκφραστικών τρ ό ­ π ω ν , τω ν ξέφ ρενω ν επιρροώ ν και μιας ειρωνείας, π ο υ δεν κατάφέρνει π ά ν τ α να είναι διακριτική. ΕΛΕΝΗ ΧΩΡΕΑΝΘΗ

<2^3<6

88/επιλογη δεμόνας του, και κλέφτρα και θύμα της φιλαργυρίας και της απο­ νιάς των γονιών της, και «εργατική και επιδεξία». Αν ήτανε απλώς κακή γυναίκα και εγκληματίας, η Φραγκογιαννού πολύ μέ­ τρια θα μας ενδιέφερε. Κι εδώ η μάνα είναι ταυτόχρονα και προστάτις και φόνισσα, και αυτό (συν τοις άλλοις) προκαλεί την ταρα­ χή μας. έλος, στη συγκλονιστική σκηνή όπου ο μοναχός Ιωάσαφ απαντά με φράσεις του Ψαλμού 54(55) στα παράπονα της Τ Φραγκογιαννούς (3, 503-4), φταίει κάποια ανεπάρκεια της μεθό­ δου ή φταίνε οι προκαταλήψεις της συγγραφέως που ο παραλληλι­ σμός αυτός ερμηνεύεται (σ. 193-195) ως σημάδι της «αδυναμία(ς) της αλήθειας να επικοινωνήσει με το ψέμα»; Ποιος δε βλέπει αντι­ θέτους ότι η ισχυρή λογοτεχνική και ψυχική συγκίνηση που δοκι­ μάζει ο αναγνώστης οφείλεται στο ότι ο ψαλμός εκφράζει ακριβώς το ίδιο παράπονο και την ίδια επιθυμία, και ότι ο πόνος μιας γριάς και αμαρτωλής χωρικής προβάλλεται ξαφνικά και θριαμ­ βευτικά στο χώρο του υπερφυσικού και του ιερού; Τέτοιου είδους παρερμηνείες θα υπάρχουν όσο δε θα έχει εξε­ ταστεί αντικειμενικά η θρησκεία του Παπαδιαμάντη και όσο δε θα έχουν ξεχωριστεί τα διάφορα επίπεδα όπου αναπτύσσεται η δημιουργικότητά του. Δεν ήταν ο σκοπός της Κας Φαρίνου. Ας της είμαστε λοιπόν ευγνώμονες που έκανε ένα σημαντικό βήμα προς την καθαρά λο­ γοτεχνική προσέγγιση του Παπαδιαμάντη, που διατύπωσε τόσο πολλές σωστές και καρποφόρες παρατηρήσεις, και τέλος που απάλλαξε επιστημονικά το μεγάλο δημιουργό - που ο λόγος του κυβερνιέται από τόσο έντονη εσωτερική ανάγκη - από την άδικη και γελοία κατηγορία της προχειρότητας.

G. SAUNIER

Παράλειψη Στο αφιέρωμα του ΔΙΑΒΑΖΩ στον Πωλ Βαλερύ (τεύχ. 183) τα άρθρα «Πορτραίτο σύνθεση πολλών απόψεων» και «Οι ξέ­ νοι για τον Βαλερύ» έχει μετα­ φράσει από τα γαλλικά η Μα­ ρία Παγουλάτου.

Γραφτείτε συνδρομητές Συνδρομές εσωτερικού και Κύπρου 25 τευχώ ν 6500 δρχ. - Σπουδαστική 25 τευχώ ν 6000 δρχ.

15 τευχώ ν 4000 δρχ. - Σπουδαστική 15 τευχώ ν 3500 δρχ. Οργανισμών, Τραπεζών, Ιδρυμάτων: 7500 δρχ. Συνδρομές εξωτερικού Ευρώπη 25 τευχών 65 δολ. (ΗΠΑ) - Σπουδαστική 25 τευχών 61 δολ. Ευρώπη 15 τευχώ ν 45 δολ. - Σπουδαστική 15 τευχώ ν 43 δολ. Αμερική-Αυστραλία-Ασία-Αφρική 25 τευχώ ν 72 δολ. - Σπουδαστική 25 τευχώ ν 68 δολ.

15 τευχώ ν 50 δολ. - Σπουδαστική 15 τευχώ ν 47 δολ. Τα παλιά μηνιαία τεύχη κοστίζουν 500 δρχ., τα δ εκαπενθήμερα 300 δρχ. Ιδρυμάτων, Βιβλιοθηκών Ευρώπη: 75 δολ. Κύπρος: 67 δολ. Αμερική κλπ. 85 δολ.

Εμβάσματα στη διεύθυνση: Κατερίνα Γρυπονησιώτου - Περιοδικό «Διαβάζω» Α. Μεταξά 26, Αθήνα - 106 81 Τηλ. 36.42.765

Συμπληρώστε τή σειρά των αφιερωμάτα TOU Ιδ ε κ α π ε ν θ η μ ε ρ η ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ

ε π ιθ ε ω ρ ι

*Αντίσταση και Λογοτεχνία (No 58) · ‘Λατινοαμερικανική λογοτεχνία (No 59) · Ό νορέ ντε ' Μπαλζάκ (No 60) · *Δημήτρης Γληνός (No 61) · *Τζέιμς Τζόυς (No 62) · Κώστας Χατζηαργΰρης (No 63) · Η γενιά των μπήτνικ (No 64) · Οι επίγονοι του Φρόυντ (No 65) · Ζαν Ζενέ (No 66) · Επιθεώρηση Τέχνης (No 67) · Άγιον Όρος (No 68) · ·Νέοι Λογοτέχνες (No 69) · Γερμανόφωνο θέατρο (No 70) · *Σημειωτική (No 71) · Αριστοφάνης (No 72) · Ζακ Πρεβέρ (No 73) · Μικρασιατικός ελληνισμός (No 74) · Λογοτεχνία και κινηματογράφος (No 75) · Ιταλική λογοτεχνία (No 76) · Μαρκήσιος ντε Σαντ (No 77) · Κ.Π. Καβάφης (No 78) · Χ.Λ. Μπόρχες (No 79) · Μίλαν Κοΰντερα (No 80) · Μαργκερίτ Γιουρσενάρ (No 81) · Αδαμάντιος Κοραής (No 82) · Καρλ Μαρξ (No 83) · Σύγχρονα ολλανδικά γράμματα (No 84) · Μπορίς Βιάν (No 85) · Αστυνομική Λογοτεχνία (No 86) · Νέοι Λογοτέχνες (No 87) · Κώστας Βάρναλης (No 88) · Νεοελληνικό θέατρο (No 89) · Τόμας Μαν (No 90) · Φρειδερίκος Νίτσε (No 91) • Κωνσταντίνος Θεοτόκης (No 92) · Ρολάν Μπαρτ (No 93) · Παιδικό βιβλίο (No 94) · Ναπολέων Λαπαθιώτης (No 95) · Εμμανουήλ Ροίδης (No 96) · Εμίλ Ζολά (No 97) · Σταντάλ (No 98) · Βιβλίο και φυλακή (No 99) · Λαϊκό αισθηματικό μυθιστόρημα (No 100) · Μακρυγιάννης (No 101) · Λουκιανός (No 102) · Ντιντερό (No 103) · Τέλλος Άγρας (No 104) · Ιούλιος Βερν (No 105) · Θεόφιλος Καΐρης (No 106) · Αρχαία λυρική ποίηση (No 107) · Περό. Γκρι μ. Άντερσεν (No 108) · Έρμαν Έσσε (No 109) · Αλμπέρ Καμύ (No 110) · Βίκτωρ Ουγκό (No 111) · Εντγκαρ Άλαν Πόε (No 112) · Φώτης Κόντογλου (No 113) · Φιλανδικά γράμματα (No 114) · Σάμουελ Μπέκετ (No 115) · Κοσμάς Πολίτης (No 116) · Το δοκίμιο (No 117) · Αλέξανδρος ιΠάλλης (No 118) · Κοινωνιολογία (No 119) · Ελληνικός Υπερρελισμός (No 120) · Βλαντιμίρ Μαγκχκόφσκι (No 121) · Ευγένιος Ιονέσκο (No 122) · Κυπριακά γράμ­ ματα (No 123) · Το χιούμορ (No 124) · Μισέλ Φουκώ (No 125) · Ζακ Λακάν (No 126) · Ζαν-Πωλ Σαρτρ (No 127) · Θεσσαλονίκη (No 128) · Βυζάντιο (No 129) · Ελληνικό παραμύθι (No 130) · Ντοστογιέφσκι (No 131) · Ντ. X. Λώρενς (No 132) · Τ.Σ. Έλιοτ (No 133) · Μαργκερίτ Ντυράς (No 134) · Αριστοτέλης (No 135) · Σιμόν ντε Μπωβουάρ (No 136) · Γιώργος Θεοτοκάς (No 137) · Φ.Σ. Φιτζέραλντ (No 138) · Τένεση Ουίλιαμς (No 139) · Ανδρέας Κάλβος (No 140) · Φουτουρισμός (No 141) · Γιώργος Σεφέρήξ (No 142) · Γκυστάβ Φλωμπέρ (No 143) · Γλωσσολογία (No 144) · Ουμπέρτο Έκο (No 145) · Βιβλίο και στρατός (No 146) · Αλέξανδρος Δουμάς (No 147) · Βιβλία για το καλοκαίρι (No 148) · Άγκαθα Κρίστι (No 149) · Φρόυντ (No 150) · Αντονέν Αρτώ (No 151) · Όσκαρ Ουάιλντ (No 152) · Βιρτζίνια Γουλφ (No 153) · Γ.Β. Γκαίτε (No 154) · Αυτοβιογραφία (No 155) · Μετάφραση (No 156) · Κιόστας Καρυωτάκης (No 157) · Κλωντ Λεβί-Στρως (No 158) · Έρνεστ Χεμινγουέη (No 159) · Ζαν Κοκτώ (No 160) · Μάρτιν Χάιντεγκερ (No 161) · Βλαντιμίρ Ναμπόκοφ (No 162) · Ψυχανάλυση και Λογοτεχνία (No 163) · Σύγχρονοι Αγγλόφωνοι Φιλέλληνες (No 164) · Αλέξανδρος Παπαδίαμάντης (No 165) · Παναγής Λεκατσάς (No 166) · Αίσωπος (No 167) · Δουί Αραγκόν (No 168) · Αντόν Τσέχωφ (No 169) · Αλληλογραφία (No 170) · Στρατής Τσίρκας (No 171) · Επιλογή βιβλίων ’8 6 -’87 (No 172) · Τζων Στάινμπεκ (No 173) · 'Ομηρος (No 174) · Οι επιστήμες στον κόσμο μας (No 175) · Θερβάντες (No 176) · Βολταίρος (No 177) · Έξρα Πάουντ (No 178) · Μολιέρος (No 179) · Δημήτρης Χατζής (No 180) · Παι­ δικό βιβλίο (No 180) · Ίψεν (No 181) · Ντάσιελ Χάμμετ (No 182) · Πωλ Βαλερύ (No 183)

Α . Μεταξά 26 - 106 81 Α θήνα. Τηλ. 36.40.488 - 36.40.487 - 36.42.789

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΚΕΔΡΟΣ

Η

(

■

1

- Γ

™

_______________ _ Ι 1 Τάσος Λειβαδίτης

ΠΟΙΗΣΗ ΤΟΜΟΣ ΔΕΥΤΕΡΟΣ

1972-1977 Στο δεύτερο τόμο του Τάσου Λειβαδίτη περιέχονται τα παρακάτω έργα του:

iv- 1

Νυχτερινός επισκέπτης και άλλα διηγήματα

«- 1 1

„ , ,. °1,τρε*5 0 διάβολος με το χηροπηγειο

Σκοτεινή πράξη Βιολί γιο μονόχειρα

-,Νίκος

—

1 B Jm vM

4

w

ιχό-

Με το βιβλίο αυτό εγκαινιάζεται η έκ­ δοση ολόκληρου του έργου του σπου­ δαίου αυτού λογοτέχνη και ζωγράφου που πέθανε πριν 30 χρόνια στην Αίγυ­ πτο Στο Βιβλίο τον Μονάχον ο λογο­ τέχνης και ο ζωγράφος συνεργάστη­ καν για να παρουσιάσουν ένα εξαιρε­ τικό στην πρωτοτυπία του έργο, τόσο στην εμφάνιση όσο και στο περιεχόμενο. ΟΣτρατηςΤσιρκας, πουτυαυ^

1 λιο του ουμονισμού, δηλαδη της ανθρωπιάς

-

1 τερο τρόπο».________

; Θεοδωράκ^ζ MIKHt , J g &

r

I

II

1 οι ΔΡΟΜΟΙ ΤΟΥ ΑΡΧΑΓΓΕΛΟΥ || ο ΕΦΙΑΛΤΗΣ ΤΟΜΟΣ 1Π Ο Μάης θεοδωράκηςπαΟου„,Λν·_, τον τρίτο τόμο της <η> αυτοβιογροφίο?

S

___ - =2 f e s «

-,Γ^ην πολιτική κατάσταση.

« · * “*

I 1

Νιχολαΐδης ο Κύπριας ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ ΤΟΥ ΜΟΝΑΧΟΥ

Τ0 ΦΙΛΙ ΤΟΥ ΘΕ

6ι6λίο