Τεύχος 50

1 Η||i

. V

ΑΝΤΩΝΗΣ ΛΙΒΑΝΗΣ & ΣΙΑ «ΝΕΑ ΣΥΝΟΡΑ» Σόλωνος 94, τηλ. 3610589 - 3600398 «Οί Έλληνες θέλοντας πολύ νά μιμηθοϋν τήν Εύρώπη, ύποτιμοϋν καί περιφρονοϋν τό θησαυρό (τό κοινοτικό σύστημα) πού κατέχουν, καί γιά τό(ν) όποΤο ή Εύρώπη θάπρεπε νά τούς ζηλεύει»

D. Urquhart La Turquie, Τ.Β. σελ. 137-138 ΚΥΚΛΟΦΟΡΕΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΔΥΝΑΜΙΚΗ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΑΥΤΟΔΙΟΙΚΗΣΗ Οί Ελληνικές Κοινότητες τής Τουρκοκρατίας τού Γιώργου Κοντογιώργη 'Υφηγητή τής Πολιτικής ’Επιστήμης Μιά μελέτη 581 σελίδων πού αποτελεί «έργαλεϊο» απαραίτητο γιά τήν κατανόηση, τήν έμπέδωση καί τήν έφαρμογή τής κοινοτικής αύτονομίας στίς μέρες μας. Μερικά άπό τό κεφάλαια τού τόμου: •Παραγωγικό περιβάλλον τού Κοινοτικού Συστήματος •Δημοσιονομικό Σύστημα καί Κοινοτική έξέλιξη • Ή δομή καί ή λειτουργία τού Κοινοτικού Συστήματος •Κοινοτική Αύτοδιοίκηση σέ σχέση μέ τήν ’Οθωμανική έξουσία •Μορφολογία τού Κοινοτικού Συστήματος Ή έργασία τού Γιώργου Κοντογιώργη στηρίζεται έκτος τών άλλων σέ ’Οθωμανικά καί Κοινοτικά έγγραφα τής έποχής. Στό βιβλίο ύπάρχει καί Παράρτημα μέ άντιπροσωπευτικά έγγραφα, χρήσιμα γιά τήν προσέγγιση τού θέματος καί τήν περαιτέρω έρευνα. ΚΥΚΛΟΦΟΡΕΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΔΥΝΑΜΙΚΗ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΑΥΤΟΔΙΟΙΚΗΣΗ Οί Ελληνικές Κοινότητες τής Τουρκοκρατίας

Πληροφορίες - Παραγγελίες: Άντώνης Λιβάνης «ΝΕΑ ΣΥΝΟΡΑ» Σόλωνος 94, τηλ. 3610589 - 3600398

Άπότή φυσική στή μεταφυσική

Διαλεκτική καί νεώτερη φυσική

Αϊνστάιν δημιουργός καί . επαναστάτης

καί γνώση

Banesh Hoffmann

Γλώσσα

Adam Schaff

«I. ΖΑΧΑΡΟΠΟΥΛΟΣ» Εκδόσεις Ε & Μ. ΖΑΧΑΡΟ ΠΟΥΛΟΥ ΕΠΕ Αθήνα Άρσάκη 6 τηλ. 3233271 3255736

V

το β ιβ λ ία του μ ή ν α

Α.Κ. ΝΑΣΙΟΥΤΖΙΚ ΛΟΥΛΑ ΡΙΤΣΟΥ - ΓΛΕΖΟΥ ΕΠΙΦΥΛΛΙΔΕΣ 1978 - 1980 τα παιδικα χρονιά τον αδελφού μοϋ ΓΙΑΝΝΗ ΡΙΤΣΟΥ

ΠΕΤΡΟΣ ΑΜΠΑΤΖΟΓΛΟΥ ΣΗΜΕΙΑ ΚΑΙ ΤΕΡΑΤΑ

ΓΙΩΡΓΟΣ ΧΕΙΜΩΝΑΣ Ο ΓΑΜΟΣ 3η έκδοση

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ ΝΙΚΟΛΑΪΔΗΣ ΟΙ ΣΥΝΥΠΑΡΧΟΝΤΕΣ Μυθιστόρημα θή 'έκδοση

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΚΕΔΡΟΣ

\

ΣΤΡΑΤΗΣ ΤΣΙΡΚΑΣ ΤΑ ΠΟΙΗΜΑΤΑ

ΙΑΚΩΒΟΣ ΚΑΜΠΑΝΕΛΛΗΣ ΜΑΟΥΤΧΑΟΥΖΕΝ 8η έκδοση

Γεωργίου Γενναδίου 6 (πάροδος ’Ακαδημίας) - Τηλ.: 36.15.783

ΣΟΛΩΝΟΣ 10 3-ΤΗΛ.3 6 0 0 .1 2 7 -3 6 2 9 .4 0 2

^

___)

Χ Ρ Ο Ν ΙΚ Ο

ΕΑΑΗΝΙΚΗΙΤΠΙΟΓΡΑΦΙΑΙ.

GUTENBERG1?82 ΝΙΚΟΛΑΙ ΤΟΝΤΟΡΩΦ

ΝΙΚΟΣ Ε. ΣΚΙΑΔΑΣ

Η ΒΑΛΚΑΝΙΚΗ ΔΙΑΣΤΑΣΗ ΤΗΣ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗΣ ΤΟΥ 1821 Πρόλογος Π. ΚΑΝΕΛΛΟΠΟΥΛΟΥ

ΧΡΟΝΙΚΟ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΤΥΠΟΓΡΑΦΙΑΣ (Τόμος Β')

Α. Μ ΙΣΕΛ

ΒΑΣΩ ΠΑΠΑΝΔΡΕΟΥ

Κ Ο ΙΝ Ω Ν ΙΟ Λ Ο ΓΙΑ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΚΑΙ ΤΟΥ ΓΑΜΟΥ

Π Ο Λ Υ Ε Θ Ν ΙΚ Ε Σ ΕΠ ΙΧ Ε ΙΡ Η Σ Ε ΙΣ

ΚΑΙ ΑΝΑΠΤΥΣΣΟΜΕΝΕΣ ΧΩΡΕΣ ΗΠΕΡΙΠΤΩΣΗΤΗΣ ΕΛΛΑΔΑΣ

...........

ΒΑΣΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑ

fc Y v ΒΚν BE*. v

w

·

■

Gutenberg Α. ΜΙΣΕΛ

ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΑ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ & ΤΟΥ ΓΑΜΟΥ

ΒΑΣΟ ΠΑΠΑΝΔΡΕΟΥ

ΠΟΛΥΕΘΝΙΚΕΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΙΣ ΚΑΙ ΑΝΑΠΤΥΣΣΟΜΕΝΕΣ ΧΩΡΕΣ

3

Γραφτείτε συνδρομητές Ε σ ω τε ρ ικ ο ύ 'Απλή (6 τευχών): 650 δρχ. » (12 τευχών): 1.200 δρχ.

Σπουδαστική* (6 τευχών): 550 δρχ. » (12 τευχών): 1.000 δρχ.

’Οργανισμών, Τραπεζών, Ιδρυμάτω ν (12 τευχών): 1.800 δρχ.

Ε ξ ω τ ε ρ ικ ο ύ Κύπρος Εύρώπη ’Αφρική ’Αμερική Αύστραλία

'Απλή (6 τευχών): Δολ. » (12 τευχών): Σπουδαστική* (6 τευχών): Δολ· » (12 τευχών): Σχολών Βιβλιοθηκών Ιδρυμάτω ν (12 τευχών): * Οί σπουδαστές μέσης, άνώτερης καί άνώτατης έκπαίδευσης γράφονται συνδρομητές μέ τήν έπίδειξη ή τήν άποστολή φωτοτυπίας της σπουδαστι­ κής τους ταυτότητας ή τής άστυνομικής (άν είναι μαθητές).

28 13

34 16

40 19

’ Εμβάσματα στή διεύθυνση: Βάσω Σπάθή περιοδικό «Διαβάζω» Ό μηρου 34 ’Αθήνα (135)

Συμπληρώστε τή σειρά Τιμή άπλών τευχών: 120 δρχ. Τιμή διπλών τευχών: 200 δρχ. Τά παλιά τεύχη τού «Διαβάζω» μπορείτε ή νά τά άγοράσετε άπό τά γραφεία τού περιοδικού ή, άν μένετε στήν έπαρχία, νά ζητήσετε νά σάς τά στείλουμε μέ άντικαταβολή.

Τώρα καί σε τόμους Κ υ κ λ ο φ ο ρ ο ύ ν ο ί τό μ ο ι: 1/ 2/ 3/ 4/ 5/ 6/ 7/

1976-77 (τεύχη 1-9): 1.200 δρχ.

1978 (τεύχη 10-15): 900 δρχ.

1979 Α (τεύχη 16-21): 900 δρχ.

1979 Β (τεύχη 22-26): 850 δρχ.

1980 Α (τεύχη 27-32): 900 δρχ.

1980 Β (τεύχη 33-37): 850 δρχ.

1981 Α (τεύχη 38-43): 900 δρχ.

τουδαστές έκπτωση 1.

Ζ η τείσ τε τούς τόμους τού «Διαβάζω» άπό τά γραφεία τού περιοδικού ή, άν μ έ ν ε τ ε σ τήν έπαρχία, ζη τε ίσ τε νά σάς τού ς σ τείλο υ μ ε μ έ άντικαταβολή. Μ πορείτε άκόμα νά ά ν τα λ λά ξετε τά τεύχη πού έχ ε τε μ έ δεμένους τόμους, πληρώνοντας μόνο τή βιβλιοδεσία (240 δρχ. γιά τόν α ' τόμο, 180 δρχ. γιά τούς ϋπόλοιπους).

M M M S

Τεϋχος 50 Φεβρουάριος 1982

Γραφεία: Όμηρον 34, '.Αθήνα (135), τηλ. 360-3011. Διεύθυνση: Περ. Άθανασόπονλος. Σύνταξη: Γιώργος Γαλάντης, Δημήτρης Δεληπέτρος, Παύλος Πέζαρος, Βασίλης Τσάμης, Ντορίνα Ταοταοροϋ. Γραμματεία Σύνταξης: Γιώργος Σαρηγιάννης. Διαχείριση: Ηρακλής Παπαλέξης. Συνδρομές: Βάσω Σπάθή. Διορθώσεις: Πέτρος Στεφανάκης. Σελιδοποίηση: Φούλη Καρύδα-Στασινάκη. Στοιχειοθεσία: Φωτοκύτταρο ΕΠΕ, Υμηττού 219, τηλ. 751-6333. 'Εκτύπωση: Βαλασάκης-Άγγελής Ο.Ε., Ταύρου 21, τηλ. 346-6927. Διαφάνειες: Δ. Π. Άγγελής, Πειραιώς 1, τηλ. 324-4325. Βιβλιοδεσία: Νικόλαος Κατριβάνος & Σία Ο.Ε., Στυλιανού Γόνατά 48, τηλ. 574-9951. Διανομή: Νέον Πρακτορείον Τύ-

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Π ΡΟΛΕΓΟΜ ΕΝΑ

Τιμή: Δρχ. 200

7

ΔΙΑΛΟΓΟΙ Γράφουν όί Γ. Ζεβελάκης, Θ. Σκάσσης, Θ. Γεωργίου, Β, Κατσαβός, I. Καζάζης, Γ. Γιατρομανωλάκης, Α. Καλαμπούση, Δ. Φερούσης καί Ζ. Βαλάση

10

ΧΡΟΝΙΚΑ

’Εξώφυλλο Γιώργου Γαλάντη

ΕΚ ΔΟΤΙΚΑ ΧΙΟΥΜΟΡ: Σκίτσο τού Στ. ’Ιωσήφ Η ΑΓΟΡΑ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ ΓΕΓΟΝΟΤΑ: Ή Πανελλήνια Έ κθεση Βιβλίου - Γιά τήν προσ­ τασία τών συγγραφικών δικαιωμάτων - Τά 80χρονα ένός Δ α ­ σκάλου ΠΑ ΡΑ Π ΟΜ Π ΕΣ ΕΚΔΟΤΕΣ; «Έρμης» ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΕΣ: Μιά βιβλιοθήκη γιά π α ιδιά Α Π ’ ΟΛΗ ΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ: ’Ανταπόκριση άπό τίς Σέρρες τού Μιχάλη Τσαντήρη ΤΟ ΞΕΝΟ ΒΙΒΛΙΟ: ’Ανταποκρίσεις τής Eugenia Foster ά π ό τό Σινσιννάτι καί τσϋ Wu Yingshou ά πό τό Πεκίνο

19 19 21

22 28 33 35 36 38

Α ΦΙΕΡΩ Μ Α

Κεντρική διάθεση: ’Αθήνα: «Διαβάζω» ’Ομήρου 34 Τηλ. 360-3011 Θεσσαλονίκη: Βιβλιοπωλείο Μ. Κοτζιά & Σία Τσιμισκή 78 Τηλ. 279-720, 268-940 Κύπρος: Πρακτορείο βιβλίου Χρ. Άνδρέου & Σία Ρηγαίνης 64 Λευκωσία

Lionel Richard: Κάφκα. Ή ζωή καί τό έργο του Rene Micha: Τό φανταστικό στόν Κάφκα Ά λ έζη ς Ζήρας: Μορφές τοΰ άπόλυτου καί τοϋ σχετικού στό έργο τοϋ Κάφκα Elias Kanetti: Ή Φελίσε καί ή πηγή τής «Δίκης» Jean-Jacques Brochier: Καλή καί κακή χρήση τοϋ Κάφκα Edmund Wilson: Μιά αντίθετη γνώμη Pierre Combescot: Οί Π ράγες τοϋ Κάφκα Lionel Richard: Τό πολιτισμικό σύμπαν τού Κάφκα Κ. Δαρρίγος: Ό Κάφκα στό θέατρο Ά λέξη ς Σολομός: Ό Κάφκα είναι ό μύθος Κώστας Γεωργουσόπουλος: Προβληματική ή θεατρική μετα­ γραφή τοϋ Κάφκα Βασίλης Ραφαηλίδης: Ή «Δίκη» ά πό τόν Οΰέλλες

84 90 96 100 104 114 106 109 121 125 128 130

ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΕΙΣ Δεκαοχτώ λογοτέχνες τής νεότερης γενιάς: Ν. Βαγενάς, Μ. Βαμβουνάκη, Μ. Γκανάς, Δ. Δημητριάδης, Μ. Δούκα, Α. Ζήρας, Ν. Θεοφίλου, Γ. Κοντός, Μ. Λαϊνά, X. Λιοντάκης, Τ. Μαστοράκη, Κ. Μ αυρουδής, Μ. Μήτρας, Κ. Παπαγεωργίου, Κ. Πλασσαρά, Β. Ραπτόπουλος, Π. Τατσόπουλος καί Γ. Χρονάς

41

ΕΠΙΛΟΓΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ: Γράφει ό ’Ά ρη ς Κουτοϋγκος ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΑ: Γράφουν ό Λάμπης Δημόπουλος καί ό Θ α ­ νάσης Βακαλιός ΔΙΚΑΙΟ: Γράφει ό A. Κ. Παπαχρίστου ΚΛΑΣΙΚΗ Π Α ΙΔ ΕΙΑ : Γράφει ή Ρένα Ζαμάρου Π ΟΙΗΣΗ: Γράφει ή Ρούλα Κακλαμανάκη Π ΕΖΟΓΡΑΦΙΑ: Γράφουν οί Βαγγέλης Κάσσος καί Φ ίλιππος Δρακσνταειδής ΜΕΛΕΤΕΣ: Γράφει ό Ά ντρέα ς Φουσκαρίνης ΙΣΤΟΡΙΑ: Γράφουν οί Δημήτριος Γραμμένος - Κώστας Κωτσά-

135 137 145 147 149 151 158 160

W&

ΠΑ ΡΑ ΡΤΗ Μ Α

163

ΔΙΑ ΒΑ ΖΩ ΓΙΑ Π Α ΙΔΙΑ Ελένη Παμποΰκη: Ή μυθολογία δεν έχει άκόμη γραφτεί Ελένη Παμπούκη: Βιβλία μυθολογίας Παρουσίαση βιβλίων ΤΑ ΝΕΑ ΒΙΒΛΙΑ

173 175 177 179

ΚΡΙΤΙΚΟΓΡΑΦΙΑ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΟ ΔΕΛΤΙΟ

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΥΠΟΔΟΜΗ

Μέ 500 εικόνες

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΥΠΟΔΟΜΗ

Μέ 340 εικόνες

ΥΠΟΔΟΜΗ - 3ης Σεπτεμβρίου 22 - τηλ. 5234790

προλεγόμενα Τηλεόραση καί βιβλίο Πρός τό τέλο ς τού περασμένου χρόνου, σέ συνάντηση πού είχε ή ηγεσία τή ς Π ανελλήνιας 'Ομοσπονδίας Έκδοτών-Βιβλιοπωλών μέ τόν ύφυπουργό Τύπου καί Πληροφοριών, ό τελευτα ίος έδωσε τή διαβεβαίωσή του ό τι θά καθιερω θεί στήν τηλεόραση ειδική έκπομπή γιά τήν παρουσίαση τών νέων έκδόσεων. "Αν καί ή ύπουργική ύπόσχεση άποτελεϊ άναμφίβολα θετικό βήμα, έστω καί ισχνό, πρός τήν κατεύθυνση τής προβολής τού έλληνικοϋ βι­ βλίου, νομίζουμε δτι ύπάρχουν καί άλλοι τρόποι γιά νά προβλη­ θ εί τό πολιτιστικό άγαθό πού λέγετα ι «βιβλίο» άπό τά ραδιοτη­ λεοπτικά μέσα μαζικής ένημέρωσης. Καί γιά νά ’μαστέ πιό συγ­ κεκριμένοι, άναφέρουμε μερικούς άπ’ αύτούς: 1) Καθιέρωση τρίλεπτου «Δελτίου νέων έκδόσεων», πού νά μετα δίδετα ι πέντε φορές τή βδομάδα, Δευτέρα έως Παρασκευή, στό τέλ ο ς τών βασικών δελτίων ειδήσεων τής ήμέρας (9 μ.μ. στήν ΕΡΤ καί 9.30 μ.μ. στήν ΥΕΝΕΔ). Στό «Δελτίο νέων έκδό­ σεων» νά γ ίν ετα ι σύντομη άναφορά στόν τίτλο, τό συγγραφέα, τούς άλλους συντελεστές τή ς έκδοσης, τόν άριθμό σελίδων καί τήν τιμή κάθε βιβλίου, καθώς καί στό περιεχόμενο καί τό κοινό στό όποιο άπευθύνεται (άπό άποψη γνώσεων, ήλικίας, ένδιαφερόντων κλπ.). Ά ν γιά τήν παρουσίαση κάθε βιβλίου χρειάζονται 30-40 δευτερόλεπτα, τό τε κάθε βδομάδα θά παρουσιάζονται τουλάχιστον 20 βιβλία καί κάθε μήνα γύρω στά 90. Φυσικά, σάν «νέες έκδόσεις» πρέπει νά θεωρούνται καί τά νέα τεύχη τών πο­ λιτιστικών περιοδικών.

2) Καθιέρωση ήμίωρης έβδομαδιαίας έκπομπής γιά τήν πα­ ρουσίαση τών περισσότερο άξιόλογων νέων βιβλίων, μέ σύντο­ μες σ υνεντεύξεις τών συγγραφέων τους. ’Επίσης, καθιέρωση ει­ δικής έκπομπής γιά τά παιδικά βιβλία, ή όποια δμως νά ένταχθεϊ στή ζώνη τών παιδικών προγραμμάτων.

3) Κάλυψη δλων τών γεγονότων πού άφοροϋν τόν κόσμο τού βιβλίου (έκθέσεις, συνέδρια, θανάτους, έπετείους, προκηρύξεις διαγωνισμών, άπονομές βραβείων, έπισκέψεις ξένων συγγρα­ φέων, διαμάχες στό βιβλιεμπόριο, δίκες κλπ.) μέ ρεπορτάζ καί έρευνες, τά όποια μπορούν νά ένταχθοϋν στίς είδησεογραφικές έκπομπές.

4) Καθιέρωση δεκαπενθήμερης έκπομπής πού θά παρουσιάζει τό έργο καί τή ζωή γνωστών άνθρώπων τού πνεύματος, πού ζοϋν ή όχι, έλλήνων ή καί ξένων, π.χ. Καβάφη, Σολωμοϋ, Κάφκα, Ρίτσου, Μάρκες κλπ.

5) Ή έκπομπή αύτή μπορεί νά έναλλάσσεται μέ μία άλλη δε­ καπενθήμερη έκπομπή, πού θά παρουσιάζει τούς ύπόλοιπους άνθρώπους τού βιβλίου (έκτος δηλαδή άπό τούς συγγραφείς), καθώς καί τούς χώρους πού κινούνται, π.χ. έκδοτες, βιβλιοπώλες καί βιβλιοπωλεία, βιβλιοθήκες καί βιβλιοθηκάριους, σ τοιχειοθέ­ τες, διορθωτές, τυπογράφους καί τυπογραφεία κλπ.

6) Καθιέρωση έβδομαδιαίας έκπομπής άφιερωμένης στήν

προβολή τή ς εκδο τική ς καί γ ενικότερα πνευματικής κίνησης τών επαρχιακών πόλεων καί τοϋ έξω ελληνισμού, μέ παρουσίαση τών συγγραφέων, εκδοτών, βιβλιοθηκών, περιοδικών, πνευματικών εκδηλώσεων κλπ. κάθε πόλης ή επαρχίας ή παροικίας τοϋ εξω τε­ ρικού.

7) Μ ετάδοση κάθε βδομάδα μιας τουλάχιστον ζωντανής συζή­ τησης γιά ένα ιδιαίτερα ενδιαφ έρον βιβλίο άνάμεσα σέ τρ εις ή περισσότερους πνευματικούς άνθρώπους καί στό συγγραφέα τοϋ βιβλίου. Τό πρόγραμμα αύτό μπορεί νά περιλαμβάνει, έπίσης, μία συζήτηση άνάμεσα σέ δύο ή περισσότερους συγγρά­ φ εις πού έχουν έκφράσει μέ τά βιβλία τους ά ντίθ ετες θέσεις ή άπόψεις γιά τό 'ίδιο θέμα. Γιά τήν καλύτερη παρακολούθηση αύτών τών συζητήσεων άπό τούς τηλεθεατές, σκόπιμο είναι νά προηγούνται κατατοπιστικές εισηγήσεις γιά τό ή τά βιβλία.

8) Καθιέρωση έβδομαδιαίας έκπομπής, μέ τήν όποια ή νεολαία θά έρχετα ι σέ έπαφή μέ βιβλία καί τούς συγγραφείς τους. Ή έκπομπή αύτή νά περιλαμβάνει έλεύθερη συζήτηση συγγραφέων γιά τά βιβλία το υς μέ μαθητές, φ οιτητές, έργαζόμενους κλπ. Φυ­ σικά, ένα μήνα πριν άπό τήν κινηματογράφηση τής έκπομπής, άντίτυπα τοϋ συζητούμενου βιβλίου νά διανέμονται σέ όσους θά πάρουν μέρος στή συζήτηση. "Οσο γιά τήν καλύτερη παρακο­ λούθηση τή ς συζήτησης άπό τούς τηλεθεατές, σκόπιμο είναι νά προηγείται μιά κατατοπιστική εισήγηση γιά τό συγγραφέα καί τό βιβλίο. Νά έλπίσουμε ό τι τή δέσμη τών προτάσεων πού άναφέραμε πιό πάνω, γιά τή συστηματική καί ολοκληρωμένη προβολή τοϋ έλληνικοϋ βιβλίου άπό τήν ελληνική τηλεόραση, θά τήν προσέξουν οί ύπεύθυνοι τόσο τή ς ΕΡΤ όσο καί τή ς ΥΕΝΕΔ; Δέν είμαστε άπαισιόδοξοι, άλλά δέν είμαστε καί πολύ αισιόδοξοι. Βλέπετε, δέν βρισκόμαστε στις 17 'Οκτωβρίου τού ’81...

ΑΙΓΑΙΟ Boyivo ΜΙΑ ΝΕΑ ΕΡΕΥΝΑ ΣΤΙΣ ΡΙΖΕΣ ΤΟΥ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΚΑΙ ΤΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΜΑΣ

ΠΕΡΙ Τ Η Σ ΦΥΣΕΩΣ ΤΌΥ ΑΝΘΡΩΠΟΙ

SSS 3S 3S S S Ξ&& ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΣΙΑΤΟΠΟΥΛΟΣ

«ΠΥΡΙΝΟΣ ΚΟΣΜΟΣ»

διάλογοι Όλα τά γράμματα, πού παρουσιάζουν κάποιο γενικότερο ένδιαφέρον, δημοσιεύονται είτε όλόκληρα (έφόσον είναι σύντομα) είτε άποσπασματικά (έάν είναι έκτενή). Γιά τό λόγο αύτό, παρακαλοϋνται οί άναγνώστες πού μας γράφουν νά είναι όσο πιό σύντομοι μπορούν καί νά σημειώνουν τό πλήρες ονοματεπώνυμο καί τήν άκριβή διεύθυνσή τους. 'Υπενθυμίζουμε ότι γιά νά δημοσιευθεί ένα γράμμα, πρέπει νά 'χει φτάσει στά γραφεία τού περιοδικού τουλάχιστον έξι έβδομάδες πριν άπό τήν ήμέρα κυκλοφορίας τού τεύχους.

Τό Νέο Μυθιστόρημα στά ελληνικά

’Ά γχος άναγνώστη

Αγαπητό «Διαβάζω», Διαβάζοντας ατά τεύχος 46 τήν κριτική τού κ. Τάκη Μενδράκου γιά τό μυθιστόρημα τού Άλαίν ΡόμπΓκριγιέ «Τό σπίτι των ραντεβού» καί στό ίδιο τεύχος τόν τίτλο έπιστολής «Ό Γκριγιέ άπό τό 1970» σχημα­ τίζει κανείς τή γνώμη ότι καθυστερημένα έγινε λόγος στήν 'Ελλάδα γιά τό «νέο μυθιστόρημα». Ξεφυλλίζοντας όμως περιοδικά των άρχών τής δε­ καετίας τού 1960 -άμέσως μετά δηλαδή άπό τήν έμφάνιση τού «νουβώ ρομάν» στή Γαλλία- είδα πώς τά πράγματα δέν είναι έτσι άκριθώς. "Εχουν δημοσιευθεϊ σέ περιοδικά έκείνης τής έποχής υπεύθυνες μεταφράσεις άποσπασμάτων πρωτοτύπων έργων, με­ λετών καθώς καί ένα άξιόλογο έλληνικό δοκίμιο πού άργότερα άνατυπώθηκε σέ βιβλίο. Μέ αύτά άποδεικνύεται ότι χάρη στήν όξυδέρκεια καί τήν έπάρκεια μεμονωμένων πνευματικών άνθρώπων δέν άργησαν νά έρθουν στόν τόπο μας οί άναζητήσεις καί οί άνησυχίες πού γέννησε στήν Εύρώπη τό «νέο μυθιστό­ ρημα». Γιά λόγους δεοντολογίας καί βιβλιογραφικής πλη­ ρότητας παραθέτω τά σχετικά λήμματα: 1. Jean Michel-Bloch: Τό νεώτερο μυθιστόρημα καί ή καλλιέργεια τού μεγάλου κοινού, περ. Κριτική, τ.χ. 17-18, Σεπτ.-Δεκ. 1961.

2. Michel Butor: α. Κεφάλαιο άπό τό βιβλίο «Δια­ βαθμίσεις», περ. Ν. Πορεία, τχ. 97, Μάρτιος 1963. 6. Τό μυθιστόρημα καί ή ποίηση, περ. Κριτική, τχ. 15, Μάιος-Ίούνιος 196Τ 3. Alain Robbe-Grillet: Κεφάλαιο άπό τό βιβλίο «Ή ζήλεια», περ. Ν. Πορεία, τχ. 104-106, Όκτ.-Δεκ. 1963.

4. Raissa Orlova-Lev Kopelev: Ή χαμένη γενιά τού ψυχρού πολέμου, περ. Κριτική, τχ. 6, Νοεμ.-Δεκ.

1959.

5. Jean Roudaut: Τό έργο τού Μ. Butor καί ή πρα­ γματικότητα, περ. Κριτική, τχ. 17-18, Σεπτ.-Δεκ. 1961.

6. Nathalie Sarraute: Κεφάλαιο άπό τό βιβλίο «Πορτραΐτο ένός άγνώστου», περ. Ν. Πορεία, τχ.

95-96, Ίαν.-Φεθρ. 1963.

7. Claude Simon: Κεφάλαιο άπό τό βιβλίο «Ή Χλόη» περ. Ν. Πορεία, τχ. 99-100, Μάιος-Ίούνιος 1963.

8. Νόρα Άναγνωστάκη: Νεώτερες τάσεις στήν πε­ ζογραφία, περ. Ένδοχώρα, τχ. 32-33, 1965. Άνατυ­ πώθηκε στό βιβλίο «Μαγικές εικόνες», α' έκδ. Τράμ, 1973, Θεσ/νίκη, β' έκδ. Νεφέλη, 1980, Αθήνα. Οί μεταφράσεις έγιναν άπό τή Ν. Άναγνωστάκη (2α, 3, 4, 5, 6, 7), τήν Ε. Μαλικένζου (2β) καί τόν Π. Παπασιώπη (1).

Αγαπητό «Αιαοαςω». Εκείνος (ό Άζάρ) πού δέν ήταν παρά ό άλλος (ό Γκαρύ), όπως μέ τόσο θόρυβο άποκαλύφτηκε πρόσ­ φατα, γέγραφε. Ό πάταγος τής άποκάλυψης, πέρα άπό τό λογοτεχνικό μέγεθος τού μακαρίτη, πού τε­ λικά λίγο επηρεάζει τούς περισσότερους άπό τούς λίγους πού ψιλοδιαβάζουν (βλ. περίπτωση Μπουκόφσκυ ή Σκούρτη), ήταν ή καλύτερη δυνατή μπέικιν πάουντερ γιά νά φουσκώσει ή έκδοση καί νά άνοίξει ή «Πύλη» πού συνήθως άποκλείει τό συγγραφέα άπό τόν άναγνώστη. Επειδή όμως είναι άξίωμα ότι γιά νά έκδοθεί καί νά κυκλοφορήσει ένα ξενόγλωσσο βιβλίο στήν Ελλάδα πρέπει νά έχει προηγουμένως μεταφραστεί έλληνίκά, έκείνη (ή κ. Ρένα Μουρελάτου-Ίγγλέση) μετέφρασε. Τελευταίος στή σειρά έγώ πού διάβασα καί δέν κατάλαβα τίποτα. Καί δέν άναφέρομαι μόνο σέ όνόματα, τοπωνύμια ή Ιστορικογεωγραφικούς όρους (όπως: «ή δημοκρατία τού Βειμάρ», «ό Λίμπνιζ», ή «ή κοιλάδα τού Έκουατέρ»), πού τό άπολυτήριο τού γυμνάσιου, αύτής τής άθλιας έστω παιδείας, προϋ­ ποθέτει άν όχι τή γνώση τους τουλάχιστον τήν ϋποψία πού όδηγεί στό ψάξιμο - άλλά πιό πολύ στή δομή αύτής τής καταταλαιπωρημένης γλώσσας πού έλληνικά θυμίζει κι έλληνίκά δέν είναι. Καλά νά μεταφράζεις μ’ ένα λεξικάκι καί νά γρά­ φεις τήν πρώτη έρμηνεία τής λέξης πού σοϋ δίνεται, καλά νά άφήνεις τά όνόματα άμετάγραπτα νά γρά­ φονται όπως άκούγονται στά γαλλικά (αύτοί πού τά ξέρουν θά καταλάβουν, όσο γιά τούς άλλους, δέν θά ψάξουν ποτέ νά τά βρούν), άλλά νά μεταφέρεις στά έλληνίκά τή γαλλική σύνταξη, τις έλλειπτικές προτά­ σεις καί τούς ιδιωματισμούς τής γλώσσας αύτής 8αστώντας εύλαβικά άκόμα καί τή σειρά τών λέξεων [elle nous a offert un verre sur une terasse: μάς πρόσφερε ένα ποτήρι σέ μιά βεράντα(Ι), je me trouve aux autres: βρίσκομαι στούς άλλους, ecrivez moi quand vous y serez: γράψτε μου όταν θά είστε. Παρακολουθήστε καί μιά ολόκληρη «έλληνική» πρό­ ταση: ’Εξακολουθούσε νά κρατάει τό χέρι μου μέσα στό δικό του, άλλά είχε κιόλας σφυρίξει (κάπου παραπάνω μιλάει γιά κάποιο τραίνο) καί θά ήταν άπό τή μιά στιγμή στήν άλλη, (ούδέν σχόλιον)], αύτό σάν ιδέα ύλοποιημένη άπό κάποιο έμπνευσμένο σουρρεαλιστή θά μπορούσε ίσως νά δώσει διασκεδαστικά άποτελέσματα πού στήν περίπτωση τής μεταφρά­ στριας -για τί ύπάρχουν καί τέτοια- συνοψίζονται στή φράση: «τήν πέταξα στό κρεββάτι καίτή φίλησα (baiser) δύο φορές συνέχεια δίχως νά τραβηχτώ» (λές κι οί Γάλλοι έκτος άπό τό νά φιλούν δέν κάνουν τίποτ’ άλλο). "Ενας φίλος πού ψιλοδιαβάζει καί ψιλογράφει γιά δική του εύχαρίστηση μοϋ ’λεγε συζητώντας σχετικά

Εύχαριστώ Γιώργος Ζεβελάκης Αναξαγόρα 16 Αθήνα (112)

10

«όσο μπορείς διάβαζε τά πρωτότυπα», κι έγώ είχα πάντα άντίρρηση προτιμώντας νά θυσιάσω κάτι άπό τήν άτμόσφαιρα τοϋ έργου προκειμένου νά δουλέψω μαθαίνοντας πάνω στή γλώσσα πού μ’ ένδιαφέρει πρώτιστα. Συνιστώ λοιπόν άνεπιφύλακτα άκόμα καί στόν άναγνώστη πού δέν ξέρει λέξη γαλλικά, μιά πού ή κα γλωσσοπλάστις έχει «καταφιλήσει» τό άξιόλογο αύτό μυθιστόρημα, νά τό διαβάσει στό πρωτότυπο. Θά καταλάβει πολύ περισσότερα καί θά νιώσει πρα­ γματικά I’angoisse du roi Salomon. Θωμάς Σκάσσης Κοτυαίου 1 ’Αθήνα (601)

έπισημάνω μόνο ότι όποιεσδήποτε άξιολογήσεις ή κριτικές άποτιμήσεις πού περιέχονται στό κείμενο καί πού μορφοποιοϋν τήν παρέμβαση τού συγγραφέα τους στήν άνάγνωση τοϋ προβλήματος μεταπολεμική γερμανική λογοτεχνία, έμφανίζονται μετέωρες καί άπό έπιχειρηματολογική άποψη Ισχνές, χωρίς κανένα σημάδι έκφραστικής μορφής στόν γνωστικό τους όρίζοντα. Ύστερα ή συγκέντρωση ένός στέρεου, συγκεκριμένου καί άπόλυτα έλεγμένου, όχι γενικού καί άόριστου πληροφοριακού ύλικοϋ, ή κατάστρωσή του σέ γνωστικό σύστήμα μέ βάση ένα συγκεκριμένο μεθοδολογικό πλαίσιο καί ή διατύπωση τής παρέμ­ βασης τοϋ προσωπικού κόσμου τοϋ γράφοντος είναι τό έλάχιστο πού ζητά ό άναγνώστης άπό τό συγγρα­ φέα, άκόμη καί άπό έκείνον τό συγγραφέα πού πα­ ρουσιάζει δημοσιογραφικά τό θέμα του[...].

Ή γερμανική λογοτεχνία

Μέ έκτίμηση Θεόδωρος Γεωργίου Ομήρου 14 Νέο Ψυχικό

Αγαπητοί φίλοι, Τό κείμενο τού Μιχάλη Άντωνιάδη «Ή πολιτική στήν μεταπολεμική γερμανική λογοτεχνία», πού δη­ μοσιεύτηκε στό τεύχος 47 τοϋ περιοδικού «Δια­ βάζω», ένώ φιλοδοξεί νά άρθρώσει ένα λόγο μεστό σέ ένημερωτικές πληροφορίες γύρω άπό τό μεγάλο θέμα τής μεταπολεμικής γερμανικής λογοτεχνίας καί νά κινηθεί έτσι στό έπίπεδο τής δημοσιογραφικής παρουσίασης, δέν έπιτυγχάνει παρά νά. οικοδομήσει τόν μηχανισμό τής άνατροπής του τόσο ώς πληρο­ φοριακό ύλικό όσο καί ώς έκφραση[...]. Τό βασικό χαρακτηριστικό τοϋ κειμένου έγκειται στό ότι δέν μπορεί νά μεταπλάσει τό πληροφοριακό ύλικό σέ όποιουδήποτε είδους έκφραση. Προτάσεις δπως αύτή: «οί περιπτώσεις των ούο άλλων συγγρα­ φέων τής παλιάς φρουράς, τού Βάις καί τού Έντσενσμπέργκερ, είναι χαρακτηριστικές γιά τό άδιέξοδο πού όδήγησε ή πολιτική στράτευση ορισμένους δια­ νοούμενους» άποδεικνύονται άφερέγγυες άπό γνω­ στική άποψη, όταν παρακάτω ό συγγραφέας τους γράφει: «... ό Μπόρν διευθύνει σήμερα ένα άπό τά πιό σοβαρά λογοτεχνικά περιοδικά τής Γερμανίας...», ένώ όλοι γνωρίζουμε ότι ό Μπόρν πέθανε τό Δεκέμ­ βριο τοϋ 1979 σέ ήλικία μόλις 42 χρόνων ή ότι τό δεύτερο βιβλίο τοϋ Πέτερ Σνάιντερ είναι τό «Νά έγι­ νες έχθρός τοϋ Συντάγματος», ένώ όλοι γνωρίζουμε ότι ό Σνάιντερ έγραψε τό μυθιστόρημα «...Ήδη είσαι ένας έχθρός τοϋ Συντάγματος. Ή άπροσδόκητη διόγκωση τοϋ φακέλου τοϋ δασκάλου Κλέφ» («...schon bist du ein Verfassungsfeind. Das unerwartete Anschwellen der Personalakte des Lehrers Kleff», 1975, βλ. καί έλληνική μετάφραση, έκδ. Στο­ χαστής 1979), ή ότι ό Πέτερ Χάντκε έγραψε τό μυθι­ στόρημα «’Αδιάφορη εύτυχία», ένώ είναι γνωστό ότι τό μυθιστόρημα τοϋ Χάντκε έχει τόν τίτλο «'Αμέρι­ μνη δυστυχία» («Wunschloses UnglOck», 1972, βλ. καί έλληνική μετάφραση, έκδ. Έγνατία 1979). Περιορίζομαι μόνο σέ μιά ένδεικτική άπαρίθμηση των κακοτεχνιών καί των παραχαράξεων μέ τίς όποιες είναι φορτωμένο τό πληροφοριακό ύλικό καί δέν έπεκτείνομαι σέ μιά έξαντλητική παρουσίασή τους καί κριτική άντιμετώπισή τους, γιατί θέλω νά

Τό μονοτονικό Αγαπητό «Διαβάζω», Χαιρετίζουμε την απόφαση του υπουργείου της Παιδείας να καθιερώσει το μονοτονικό σύστημα σε όλα τα κλιμάκια της παιδείας. Ή σπουδαιότητα του μέτρου αναλύθηκε και τονίστηκε από καιρό καί από πολλούς μελετητές. Η ταπεινότητά-μου είχα την ευ­ καιρία να εκθέσω τις ιδέες-μου πάνω σ’ αυτό το θέμα στο βιβλίο-μου «Η σύγχρονη μορφή του γλωσσικού προβλήματος» (έκδοση 1980). Όπως είναι γνωστό όμως, υπάρχει μιά ποικιλία γνωμών σε ό,τι αφορά τον τρόπο της εφαρμογής-του, σε ό,τι αφορά το σύστημα των κανόνων-του. Το ση­ μαντικότερο -για τη βαρύτητά-του κυρίως- είναι αυτό που διατυπώθηκε και προτάθηκε από καιρό από το Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, που ύποπτευόμαστε ότι θα βαρύνει στην εκτίμηση των αρμοδίων εγκεφά­ λων. Κατά τήν άντιληψή-μας όμως το σύστημα αυτό τεί­ νει σε μιά υπεραπλούστεψη της γραφής, κατά τρόπο παραμορφωτικό και αντιεπιστημονικό. Όπως είναι γνωστό, βασίζεται κυρίως στην πρό­ ταση να μη βάζουμε το τονικό σημάδι στις λήγουσες (ακόμα και όταν τονίζονται στο λόγο). Αυτό έχει σαν επακόλουθο να μή βάζουμε τόνο και σε όλα τα μονο­ σύλλαβα. Πρέπει με πολλή έμφαση να σημειώσουμε εδώ, οτι ένα σύστημα γραφής έχει σα μοναδικό σκοπό-του νά αποτυπώσει με γραφτά σύμβολα τη ζωντανή φωνη­ τική της γλώσσας με τη μεγαλύτερη δυνατή πιστό­ τητα καί συνέπεια. Στη γλώσσα-μας, έννοούμε στη ζωντανή και φυσική λαλιά, υπάρχουν ένα σωρό μονοσύλλαβα που τονί­ ζονται, αισθητά και εμφαντικά, ενώ άλλα δέν τονί­ ζονται, δέν αποτελούν δηλαδή ανεξάρτητα ακού­ σματα. Είμαστε, λοιπόν, υποχρεωμένοι, άν θέλουμε να ενεργήσουμε σωστά, άν θέλουμε νά καθιερώ­ σουμε σύστημα γραφής επιστημονικά ορθό και απο­ τελεσματικό, να αποδώσουμε την παραπάνω φωνο­

11

λογική διάκριση στη γραφή. Έτσι θα χρειαστεί να ξε­ Γ ιά τήν κριτική χωρίσουμε τα τονιζούμενα από τα άτονα μονοσύλ­ λαβα. μιας μετάφρασης Απλή παρατήρηση στο ζωντανό λόγο μας φέρνει στη διαπίστωση, λογουχάρη, ότι: Κύριε διευθυντά, 1) Όλα τα μονοσύλλαβα ρήματα, ουσιαστικά, επί­ Ώς ύπεύθυνος μεταφραστής στά νέα έλληνικά τού θετα και αριθμητικά (στη ζωντανή μιλιά) τονίζονται. βιβλίου Αρχαία Ελληνική Λυρική Ποίηση (ΑΕΛΠ) τού λ.χ. Πές, να δεις, τί τρώς; πώς πάς; C. Μ. Bowra θά ήθελα νά σημειώσω τίς άντιπαρατηΟ νούς, ο γιός, το βιό, ρήσεις μου στήν παρουσίαση τού βιβλίου καί, κυρίως, η νιά μάνα και ο νιός πατέρας, στήν άξιολόγηση τής μετάφρασης, πού δημοσίευσε μιά (όταν δέν είναι μία), δυό (όταν δέν είναι δύο), στό τελευταίο τεύχος τού Διαβάζω ό συνάδελφος κ. τρεις ήταν οι δραχμές. Γιατρομανωλάκης. Δηλώνω κατηγορηματικά ότι αύτό 2) Επίσης τονίζονται τα μονοσύλλαβα: τό κάνω προπάντων άπό σεβασμό πρός τούς Ανα­ ναι, μή, δέν, πιά, πιό, δά, χτες, πριν κλπ. γνώστες τού βιβλίου καί τού περιοδικού, γιατί, βέ­ 3) · Το π ρ ο θ ε τ ι κ ό για δέν τονίζεται. Ενώ τονί­ βαια, τήν έναρξη ένός άξιοπρεποϋς διαλόγου μέ τόν ζεται το έ μ φ α ν τ ι κ ό γιά. κ. Γ. ύπονομεύει καί ή ούσία άλλά ιδιαίτερα ίσως τό λ.χ. Γιά πές-μου, για να πάμε ώς εκεί... ύφος τής γραφής του γιά περισσότερους άπό έναν 4) Το μόριο να δέν τονίζεται. Τονίζεται όμως όταν λόγους: Γιατί, όταν σέ μιά κριτική λείπει καί ή παρα­ γίνεται δ ε ι χ τ ι κ ό . λ.χ. Νά-τος. Να τον φωνάξω; μικρή άναφορά στό Ισοζύγιο μόχθου καί εύστοχίας 5) Το αιτιολογικό πως και το αναφορικό που δέν άφενός καί ποσοστού άστοχιών άφετέρου· όταν άπό τονίζονται. Τονίζονται όμως όταν γίνονται ε ρ ω τ η τόν πρόλογο τού μεταφραστή άποσπάται αύθαίρετα καί παραποιείται μιά φράση, ή όποια στή συνέχεια λ.χ. Πώς είσαι τώρα; Γιατί μας είχες πεί πως ήσουν θεωρείται ότι δήθεν ταυτίζεται μέ τή γενικότερη άρρωστος. «μεταφραστική ιδεολογία» καί κυρίως τήν πράξη τού Πού ήσουν τόση ώρα, που σε περιμέναμε; μεταφραστή· όταν τό άναμφισβήτητο λογοτεχνικό 6) Τό η όταν είναι άρθρο δέν τονίζεται. Τονίζεται ταλέντο τού κριτικού έπιστρατεύεται γιά νά κατα­ όμως όταν είναι δ ι α ζ ε υ κ τ ι κ ό μόριο. λ.χ. ή η σκευάσει νουβέλες άπό κοινά άβλεπτήματα, καί όλα μάνα ή η αδερφή. αύτά μέ άρκετή δόση διαβλητής έπιστημονικής έμβρίθειας - όταν, μ’ ένα λόγο, είναι δεδομένη (όπως Λοιπόν; Δέ θα αποδώσουμε στη γραφή αυτή τη πρόκειται άμέσως παρακάτω νά δείξω) ή έλλειψη κα­ φωνητική διαφορετικότητα; Θα την ισοπεδώσουμε με λοπιστίας τού κριτή, τό νά άνοίξει διάλογο μαζί του ό τον υπεραπλουστευτικό οδοστρωτήρα της θεσσαλοκρινόμενος θά έμοιαζε μέ άπολογία. Μπορεί να υποστηρίξουν μερικοί βέβαια, ότι έτσι 1. Πρώτα γιά τήν έπίμαχη φράση άπό τόν πρόλογο ευκολύνουμε τήν εκμάθηση της γλώσσας ή οτι μειώ­ τού μεταφραστή. νουμε το κόστος αυτής της εκμάθησης. Όμως δέν εί­ Μίλησα πράγματι γιά «γοητευτική άφέλεια (κάποτε ναι ορθό να αποτελεί αυτή η ευκόλυνση της εκμάθη­ άκόμη καί άτημελησία) τού λόγου τού Β.» (σελ. 13). σης καθοριστικό συντελεστή του συστήματος της Μόνο πού τή λέξη «άφέλεια» τή χρησιμοποίησα, κατά γραφής. Ούτε η οικονομικότητα έχει έννοια όταν δέν τήν παραδεδομένη φιλολογική, παλιά καί νέα, ορο­ μας εξασφαλίζει την ποιοτική απόδοση έργου. Και λογία, δηλαδή θετικά (όχι άρνητικά, όπως τό θέλει δέν την εξασφαλίζει όταν τό σύστημα αυτό δίνει κάποτε ή κοινή χρήση καί προφανώς πάντοτε ό κ. Γ.): λειψή ή στρεβλή την εικόνα της φυσικής γλωσσικής ώς άρετή τού λόγου. Εννοώ, γιά νά συνεννοηθοϋμε φωνολογίας. πρόχειρα, όπως χρησιμοποιεί τή λ. ό Διονύσιος ΆλιΠέρα από αυτό όμως, δέν θα πρέπει να περάσει απ' καρνασσεύς, προκειμένου νά χαρακτηρίσει τήν το μυαλό κανενός, ότι ή απόδοση αυτής τής τονικής άνετη, φυσική καί άνεπιτήδευτη ροή τής άφήγησης διαφορετικότητας είναι δύσκολη ή μπελαλίδικη. Είναι τού Ηροδότου. Πρός άποφυγή μάλιστα παρεξηγή­ ευκολότατη και άνετη[...]. σεων ό όρος αύτός βρίσκεται συχνά συνδυασμένος Θα θέλαμε ακόμα να υπογραμμίσουμε την έντονη μέ όρους όπως λιτότης (λέξις λιτή καί άφελής) ή αντίθεσή-μας στην πρόταση πολλών -σοβαρών ή μή­ άπλότης (Κοϊντιλιανός IX, I τέλ.). να καθιερώσουμε σαν τονικό σημάδι μιά «κουκίδα», Όσο γιά τήν «άτημελησία» τού Β., αύτή περιορίζε­ και όχι την οξεία-μας. Μα γιατί προς Θεού; Γιατί να ται, μέσα στή φράση μου, διπλά: μέ τήν παρένθεση καί αποβάλουμε και να απαρνηθούμε ένα παραδοσιακό μέ τό έπίρρημα «κάποτε», πράγμα πού καθιστά άνεμας στοιχείο, αφού μας είναι χρήσιμο; Η φροντίδα πίτρεπτη τήν έπιπόλαιη έξίσωση τής πολύ προσεχτι­ και η έγνοια-μας θα πρέπει να είναι πώς και πώς να κής συνολικής φράσης μου μέ τή μοναδική λ. «άτη­ διατηρούμε στη χρήση τα εθνικά πολιτιστικά-μας μελησία», όπως κάνει σέ όλο τό κείμενό του ό κ. Γ. στοιχεία, άσχετα πολύ ή λίγο σημαντικά, και όχι βέ­ "Αλλωστε, έγώ ό ίδιος έσπευσα πολύ νωρίς στόν πρό­ βαια να τα αποστερούμαστε μιά και οι ανάγκες της λογό μου (σελ.

11) νά χαρακτηρίσω ρητά τό ύφος τού ζωής δέ μας υποχρεώνουν άφευγα να το κάνουμε. Β. ώς «σαφές καί έλκυστικό», ορίζοντας έτσι τό Εύχομαι οι καλοί και σοφοί άνθρωποι της αρμόδιας πλαίσιο μέσα στό όποιο θά έπρεπε νά κατανοηθούν επιτροπής να μή μας αφήσουν μισολυμένο αυτό το οί ύπόλοιπες σχετικές νύξεις μου. πρόβλημα. Ο αγώνας για τη γλώσσα δέν τελείωσε. Εχομε πολλά ακόμα να κάνουμε. Ας απαλλαγούμε Πόσο άληθεύει, τώρα, ό συνολικός χαρακτηρισμός τουλάχιστο από το τονικό τώρα. μου τού γραπτού ύφους τού Β.; Προτείνω άντί-όπως κάνει ό κ. Γ - νά έπικαλεστούμε τό γλωσσικό αίσθημα Βασίλης Κατσαβός μή άγγλοφώνων μαρτύρων, νά καταφύγουμε στις Σκρά 12 σχετικές γνώμες άγγλων κριτικών καί φιλολόγων. Καί Φιλοθέη δέν πρόκειται νά στραφούμε σέ άρνητικές γιά τόν Β. κριτικές. Ίσα ίσα: στόν τιμητικό τόμο γιά τήν προσω­ πικότητα καί τό έργο τού Β. πού κυκλοφόρησε μετά τό θάνατο τού διακεκριμένου αύτού άγγλου φιλολό­

12

γου μέ συνεργασίες διαπρεπών έλληνιστών, δημο­ σιογράφων, δοκιμιογράφων καί συγγραφέων, συμπε­ ριλαμβανομένου τού poeta laureatus τής 'Αγγλίας Sir John Betjeman. Εκεί δλοι οί μελετητές τοϋ Β., δταν άναφέρονται στό γραπτό ύφος τοϋ συναδέλφου των, τό κρίνουν μέ δίκαιη αυστηρότητα καί, ένδεικτικά, μέ χαρακτηρισμούς πού συμπίπτουν μέ τούς δικούς μου. Συγκεκριμένα: Ο Hugh Lloyd-Jones (ό έπιμελητής τοϋ τόμου), πασίγνωστος έλληνιστής καί ένας άπό τούς γλαφυρότερους καί αύστηρότερους χειρι­ στές τής μητρικής του γλώσσας, μιλώντας ειδικά γιά τήν έκδοση τής ΑΕΛΠ τού 1961, λέει: The writing slides far too easily into ctichd; people who knew Bowra only from his conversation must have been staggered to find him capable of writing «Aleman well understood the Spartan girls who sang in his choirs and entered completely into their happy dainty longings» or «Over their ripening desires Sap­ pho presided». Correspondingly, the critical approach adopted to the authors is disappointingly conventio­ nal. Yet with all its faults the book has attractive qua­ lities, showing as it does its author’s wide knowledge and real love for literature. (Maurice Bowra. A Cele­ bration, ed. Hugh Llloyd-Jones, London 1974, σελίδες 28-29). Καί ττιό κάτω, σ. 32: Too often his descriptions have a kind of cosiness...; and this effect is strengthe­ ned by the flatness of much of his writing. Ό ’ίδιος, o.

34: The mass of generalities becomes tedious, and the style tends more than usually towards clichd (γιά τόν Πίνδαρο τοϋ Β.). "Ενας φίλος τοϋ Β. άπό τήν 'Οξ­ φόρδη: His writing was rather copious and fluent than original or durable, for he writ as he spake, freely, staying notfo correct or polish (δη. π., σ. 42). Ό Isaiah Berlin: the flat, pedestrian, lucid, well-ordered, but at times conventional style and content of his published writings (σ. 18. ύπογραμμίσεις δικές μου). 'Εξάλλου, ό γνωστός άγγλος έλληνιστής G. Kirk -γιά νά περιοριστούμε μόνο σέ μιάν άλλη μαρτυρία- προ­ χωρεί άκόμη πιό πέρα: στήν άνενδοίαστη σύνδεση τού ύφους τοϋ Β. μέ τήν ποιότητα τής κριτικής του. "Ετσι, στό βιβλίο του Homer and the Oral Tradition (Καίμπριτζ, 1976), σχολιάζει ό Kirk μιά παράγραφο τού Β. πού μόλις παρέθεσε: Bowra’s criticism at its wordiest and least effective, δηλ. «ή κριτική τοϋ Β. στήν πιό φλύαρη καί λιγότερο άποτελεσματική της μορφή». Συλλέγω άπό τούς παραπάνω χαρακτηρι­ σμούς: cliche/conventional (κοινότυπο, συμβατικό), flat, -ness (άτονο, πλαδαρό), καί τή φράση: «έγραφε άνεμπόδιστα χωρίς νά σταματά γιά νά διορθώσει (to correct) ή νά έξομαλύνει (to polish: γυαλίζω, ραφιΣέ πλήρη άντίθεση μέ δλα αύτά ό κ. Γ. ισχυρίζεται: «Θά ήθελα νάπώ δτι ό Β. σέ όλη τήν έκταση τού βι­ βλίου του δείχνει τίς 'ίδιες άρετές πού βρίσκει στή Σαπφώ. Είναι άκριβολόγος καί συγκεκριμένος χωρίς νά είναι σχολαστικός, είναι εύαίσθητος άλλά όχι θο­ λός». Καί « ό λόγος του είναι άκριβής, καίριος, κά­ ποτε έξεζητημένος, καί στά έπίμαχα σημεία τής άνάλυσής του ή φράση διατυπώνεται μέ πολλή προ­ σοχή». Ή «ό καίριος καί τεντωμένος λόγος τού Β. ξεχορδίστηκε (άπό τόν κ. Κ. φυσικά)». Πολύ φοβούμαι ότι ή μυθοποίηση τού ύφους τοϋ Β., προπάντων ή κολακευτική παραβολή του μέ τόν λόγο τής Σαπφώς, προσφέρει πολύ κακή ύπηρεσία στό άναγνωστικό κοινό. Τό βιβλίο, συνολικά, είναι ένα άξιο πέρα άπό κάθε άμφιβολία καί χρησιμότατο βοήθημα- αύτό τό άναγνώρισε όχι μόνο τό "Ιδρυμα τής ’Εθνικής Τραπέζης (υιοθετώντας σχετική εισή­ γηση τού κ. Χουρμουζιάδη) άλλά καί ό μεταφρα­ στής, καί μάλιστα έμπρακτα, μεταφράζοντάς το έπί

θυσία του έρευνητικοϋ του έργου. Συνηγορίες όπως αύτές τοϋ κ. Γ. μόνο ζημιά κάνουν, γιατί τό άναγνωστικό κοινό έχει μάθει νά άντιδρά άπέναντί τους μέ δικαιολογημένη δυσπιστία.

2. Τά γενικά α) Δέν ύπάρχει λόγος νά καθυστερήσουμε στίς περισπούδαστες κοινοτοπίες μέ τίς όποιες έπιχειρεΐ ό κ. Γ. νά περιγράφει τό περιεχόμενο τοϋ βιβλίου -σέ οκτώ πυκνοτυπωμένες στήλες τού Διαβάζω. (Άλλω­ στε ομολογεί κι ό ίδιος: «μιά κριτική παρουσίαση τής ΑΕΛΠ θά ύπερέβαινε κατά πολύ τούς στόχους τοϋ σημειώματος μου άλλά καί τίς δυνάμεις μου».) Άς σημειωθεί έδώ μόνο ότι πέρα άπό τήν άναδιήγηση τών κατά κεφάλαια άπόψεων τοϋ Β., ό κ. Γ. ούτε νέες ιδέες -δικές του ή άλλων- συνεισφέρει ούτε τίς ήδη γνωστές συνδυάζει καλύτερα, ώστε νά βοηθήσει τόν άναγνώστη νά έντάξέι τό βιβλίο αύτό στήν 'ιστορία τών συγχρόνων (έπιστημονικών ή λογοτεχνικών) ζη­ τήσεων, πάντα μέσα στήν περιοχή τής λυρικής ποίη­ σης (άρχαίας ή καί νέας). Γιατί, γιά νά φέρω μόνο ένα παράδειγμα γραφής, δέν νομίζω ότι συνιστά «τελική άποτίμηση» τού ’Αλκαίου ή φράση τοϋ κ. Γ. : «Ό ’Αλ­ καίος ύπήρξε ένας ζωντανός άνθρωπος πού μίλησε έπειδή είχε κάτι νά πεί». Ώς πολύ γενική σύσταση τοϋ βιβλίου πάλι -για τί μόνο αύτό τό χαρακτήρα μπορεί νά διεκδικήσει ή παρουσίαση τοϋ κ. Γ - θά άρκοϋσε καί θά περίσσευε ή μεστή παράγραφος μέ τήν όποια χαιρέτισε τήν έμφάνιση τοϋ βιβλίου στήν έλληνική γλώσσα ό Δ. Ν. Μαρωνίτης στό «Βήμα» τής 29. Αύγούστου.

6) Ούτε καί τή «μεταφραστική θεωρία» μου ώς πρός τά άρχαΐα παραθέματα νομίζω πώς χρειάζεται νά ύπερασπιστώ άπέναντί στίς άντιρρήσεις τού κ. Γ.· στή μεταφραστική μου πράξη όμως ή φιλοδοξία μου δέν ξεπέρασε τή φιλολογική άπόδοση τών άποσπασμάτων μέ (άναγκαστική) προσκόλληση στόν τρόπο πού μεταφράζει καί στή συνέχεια έρμηνεύει ό Β. ("Οτι αύτή ή νηφαλιότητα μπορεί νά άποτελεΐ στήν ούσία νεοτερική μεταφραστική στάση δέν φαίνεται νάτόύποψιάζεται ό κ. Γ.) Ή καθόλου συχνή άλλωστε προσφυγή μου (κυρίως προκειμένου γιά δυσκολομετάφραστα άρχαιοελληνικά σύνθετα καί έπίθετα) σέ νεοελληνικές άποδόσεις, καταξιωμένες μάλιστα άπό τά ονόματα τών Πάλλη, Καζαντζάκη καί Κακριδή κ.ά., δέν πρέπει νά θεωρηθεί ότι ύπαγορεύτηκε άπό κά­ ποια προγραμματική θέση- έπιβαλλόταν άπό τίς έκάστοτε άνάγκες μεταφραστικής άκρίβειας ή καί άπό τήν άμηχανία πού δημιουργούν οί σύγχρονες μετα­ φραστικές μας συνθήκες. Πιστεύω ότι όποιαδήποτε άλλη στάση θά κινδύνευε νά θεωρηθεί άνιστορική. Ώς πρός τήν έπιτυχία αύτών τών μεταφράσεων, άς μοϋ έπιτραπεί νά παραπέμψω στή σχετική κρίση ένός έγκυρου μεταφραστή άρχαίων κειμένων, τού Δ. Ν. Μαρωνίτη: «Οί άψογες καί άφιλόδοξες μεταφράσεις τών άρχαιοελληνικών παραθεμάτων βοηθούν καί όποιον δέν παρακολουθεί τό άρχαϊο κείμενο νά δεί άπό κοντά τούς όρους κλ.» (όπ. π.). γ) Γιά τήν ποιότητα τού γλωσσικού μου αισθήμα­ τος, όπως αύτή άποτυπώνεται στή μετάφραση τής ΑΕΛΠ, δέν μού έπιτρέπεται νά κάνω τόν κριτή τοϋ έαυτού μου. 'Εξίσου όμως άνεπίτρεπτο είναι τό γνω­ στότατο καί πανάρχαιο τέχνασμα νά άπομονώνεται ένα τμήμα μιάς πρότασης άπό τά συμφραζόμενά του, μέ σκοπό νά έμφανιστεϊ άγλωσσο ή παράλογο, τό όποιο βοηθά τόν κ.Γ. νά δείξει τάχα τή γλωσσική μου άνεπάρκεια. Τίς φράσεις μου πού έπικρίνει σχετικά στή σελ. 88 τής παρουσίασής του θά τίς ύπέγραφα όλες καί σήμερα. Αύτά γιά μένα. Ποιος όμως θά βρι­ σκόταν νά προσυπογράψει (άνάμεσα σέ άλλα) καί τά

13

άκόλουθα δείγματα γραφής τού κ. Γ. ατό λιγοσέλιδο κείμενό του: «ή λυρική ποίηση είναι μιά κατηγορία ποίησης πού συνοδεύονταν, δταν καί δπου άπαγγελλόταν...» (τρίτο πρόσωπο ενικού! καί τίς δυό φο­ ρές) ' «('0 Β.) γιά τόν Πίνδαρο ειδικά άσχολήθηκε τριπλά.,.»· «Γιά τόν Βακχυλίδη, μολονότι δέν άφιερώνει ειδικό κεφάλαιο, άσχολεϊται εκτεταμένα μέσα στήν ΑΕΛΠ» (δυό φορές σύνταξη τού ασχολούμαι μέ γιά!)' «Ό Στησίχορος,ωστόσο, διαφέρει άπό τόν Άλκμάνα ώς πρός τήν έκταση μέ (!) τήν όποια ό καθέ­ νας χρησιμοποιεί τόν παραδοσιακό μύθο» (σημ. άκόμη τή χρήση τού ό καθένας!)' «Ή λυρική ποίηση έντονα άντικατοπτρίζει (άνάμιξη τών μεταφορών!) τίς κοινωνικές καί πολιτικές άλλαγές πού έπιτελοϋνται (άντί: συν-) κατά τόν 7. καί 6. αιώνα». Ούτε καί τά εισαγωγικά πού περιβάλλουν άρκετές λέξεις στό κεί­ μενο τού κ. Γ. είναι ό όρθόδοξος τρόπος γιά τή μεταβολή τού σημασιολογικοϋ εύρους ή άκόμη καί τού περιεχομένου τών λέξεων τής γλώσσας μας. Μαρτυρούν άπλώς προχειρότητα.

3. ΤάεΙδικά Περνώ τώρα στίς ειδικότερες παρατηρήσεις τού κ. Γιατρομανωλάκη. Ομολογώ πώς δέν είναι καθόλου στίς προθέσεις μου νά άποσιωπήσω τήν ύποχρέωσή μου άπέναντι στόν κ. Γ. γιά χρήσιμες διορθώσεις καί πληροφορίες, δπως είναι βέβαια: τό ύψος τού γί­ γαντα καί ή άκριβής θέση τής Άγιδώς στό χορό· ή ορθογραφία τών Ίπποκοωντιδών καί τού Ύπερίονα· ή ή σημασία τού επιθέτου ήγαθέη καί τού θεαματικό­ τατου έκείνου πτίλου πού σημαίνει πούπουλο -δέν διανοούμαι νά μειώσω τή βαρύτητά τους. ΓΓ αύτό άκριβώς σπεύδω νά ξεπληρώσω τήν όφειλή μου μέ τό ίδιο νόμισμα: α) Γράφει ό Β. Χίρων καί έγώ κρατώ τήν όρθογραφία του. Ό κ. Γ. μέ καλεί νά διορθώσω σέ ΧΕΙρων, γιατί έτσι, λέει, γράφεται ό δωρικός τύπος τής λέξης. Κι δμως, ό δωρικός τύπος όρθογραφεϊται άκριβώς μέ XI-' καί είναι ό τύπος πού μεταχειρίστηκε ό Θεόκριτος στό έπίμαχο χωρίο πού παραθέτει ό Β. Δές τό λεξικό τών LS-J στό λήμμα Χείρων: «Doric and Thessalian Χίρων». Καί ό έπισημότερος έκδότης τού Θεόκριτου, ό Gow, όρθογραφεϊ Χίρων (Βουκολικ. 7.150). Μέ - ι- όρθογραφείται ό δωρικός τύπος τής λέξης τόσο στίς έπιγραφές δσο καί στά λογοτεχνικά κείμενα δπου άπαντά: δές πρόχειρα Ρ. Kretschmer, Attische Vaseninschriften, 13233· L. Threatte, The Grammar of Attic Inscriptions, τόμ. 1 (N. Y. - Βερολ. 1980) 193-94. β) Μέ ψέγει ό κ. Γ. γιατί δέν μεταφράζω «ένετικός» τό έπίθετο ένητικός τού Άλκμάνα. Λέγει: «πολλοί λό­ γοι συντρέχουν γιά τή μεταγραφή τής λ. σ έ' ‘ένετικός ” , δπως άλλωστε κάνει ό Β.», πληροφορώντας μας μάλι­ στα δτι «ύπάρχει καί πολλή βιβλιογραφία» ένισχυτική τής άποψής του. Βεβαίως καί ύπάρχει ή σχετική βιβλιογραφία, μόνο, πού αύτή δέν ένισχύει τήν άποψη τού κ. Γ., γιατί: γενι­ κά διακρίνονται δυό ράτσες ένητικών ίππων, μία άπό τήν Παφλαγονία (γνωστή πριν άπό τόν Αλκμάνα: δές 'Ομήρου Ίλιάδα 2,852) καί μιά άλλη άπό τή Β. Άδριατική πού γιά πρώτη φορά μαρτυρεϊται στήν άρχ. έλλ. λογοτεχνία τόν 5. αί., δηλ. πολύ μετά άπό τήν έποχή τού ποιητή μας. ’Έτσι ό R. L. Beaumont, λ.χ., στό περιο­ δικό JHS 56 (1936) 159-204 δείχνει πειστικά δτι οι Έλ­ ληνες είναι άδύνατο νά γνώριζαν τήν περιοχή τής Β. Άδριατικής τήν έποχή τού Άλκμάνα. Καί ό G. Devereux, Hermes 94 (1966) 129-34, ϊιποστηρίζει δτι τό παραπάνω χωρίο τής Ίλιάδας παρέχει «clear, though indirect, allu­ sion to fine enetian horses in a text which antedates Alkman» καί προσθέτει δτι «no Venetian horses were pidden... in our sourses and they were apparently ugly, not a

14

very suitable symbol tor a young girl». Δηλαδή ή προτίμη­ ση τής βιβλιογραφίας κλίνει πρός τή μεριά τού παφλαγονικού καίδχιτοϋ βενέτικουάλόγου,άντίθετα μέ δσα ισχυρίζεται ό κ. Γ. Στή διαμάχη αύτή προτίμησα νά μήν πάρω θέση καί γι’ αύτό κρατώ τό έπίθετο άμετάφραστο, καί μάλιστα στή μορφή του χωρίς τό δίγαμμα (δπως κάνει καί ό Devereux) καί μέ μακρό-ε-χάριν τού μέτρου (δπως δέχονται οί έκδότες). Δές παραπέρα καί D. Ε. Gerber, Euterpe (Άμστερνταμ 1970), 89, δπου καί περισσότερη συζήτηση. γ) Τέττιγες. Άπό πού θά τραγουδήσουν οί τέττιγες διευκρινίζεται μέσα στό κείμενο τού Β. Αλλά καί ή άπόδοση τής έλλ. λ. τέττιξ μέ cricket (Bowra) καί «γρύ­ λο» (άπό μένα) δέν είναι διόλου έσφαλμένη, δπως δια­ τείνεται ό κ. Γ. Βέβαια, ή σύγχρονη έπιστήμη τής έντομολογίας δια­ κρίνει δύο κατηγορίες, τά όμόπτερα (cicadidae) καί τά όρθόπτερα (gryllidae)· αύτή τή διάκριση παρακολου­ θούν, όπως είναι φυσικό, καί τά άγγλο-νεοελληνικά λεξικά πού θά συμβουλεύτηκε ό κ. Γ. έξισώνοντας μέ αύστηρότητα cicada μέ «τζιτζίκι» καί cricket μέ «γρύ­ λο». Όμως οί δύο οικογένειες αύτές είναι συγγενείς μεταξύ τους, καί, τό σημαντικότερο, άδιάκριτες κατά τήν άρχαιότητα: Τό τέττιξ χρησιμοποιούνταν «γιά τήν cicada or allied species» (λεξικό LS-J στό λήμμα). ’Έτσι καί τό Oxford Latin Dictionary, τό Lewis and Short, τό έτυμολογικό λεξικό τών Walde-Hofmann κλ. Ακριβέ­ στερα, γιά τούς άρχαίους τά δύο είδη συνανήκουν καί συναποτελοϋν τό γένος τών άκρίδων. Δές Ο. Keller, Die Antike Tienwelt (Leipz. 1913), τόμ. II, 459: der allgemeine Name άκρίς, im weitesten Sinn auch Heimchen (Grillen) und Zikaden umfasst. ’Έτσι καί Kleine Pauly στό λήμμα Zikade: «ό τέττιξ, Cicada, Baumgrille». Δές βιβλιογρα­ φία καί άνάλυση: L. G. Fernandez, Nombres de insectos en griego antiguo (Μαδρ. 1959) 120, ύποσ. 22. 'Επομένως τέττιξ = cicada = treecricket = τζιτζίκι / γρύλος, καί ούτε ό Β. ούτε ό μεταφραστής του κά­ νουν λάθος. δ) Άπυρος. Ό κ. Γ. δέν καταλαβαίνει γιατί μεταφρά­ ζω: «πού δέν πύρωσε κλ.». Τό λεξικό τών LS-J σημείωνε ώς τήν 9. έκδοσή του (στό λ.) πλάι στό χωρίο άκριβώς αύτό τού Άλκμάνα: (γιά κρασί) unfermented -πού δέν ύπέστη δηλ. ζύμωση. Στό Συμπλήρωμα δμως τού λεξι­ κού τό 1968 διορθώνεται τό unfermented σέ unboiled -κ ι αύτό άκριβώς μεταφράζω κι έγώ άκολουθώντας τόν Β. ε) Choir-master. Τή λέξη τού Β. άποδίδω μέ τή νεοελ­ ληνική «χοροδιδάσκαλος» καί δχι μέ «διευθυντής χο­ ρωδίας» ή κάτι άνάλογο πού θά ήθελε ό κ. Γ. Καί δέ χρειάζεται νά άνατρέξει κανείς σέ ειδικά βοηθήματα γιά νά προσδιορίσει τό περιεχόμενο τού δρου καί τό σύνθετο ρόλο πού έπαιζε ό «χοροδιδάσκαλος» στήν ποίηση τού Άλκμάνα. Αρκεί νά διαβάσει δσα λέει σχε­ τικά ό ίδιος ό Β. στό βιβλίο του. Όσο γιά τό άρχαιοελληνικό ή χορηγός (πού έγώ άπο­ δίδω μέ τό «ό άρχηγός» χωρίς νά προσέξω δήθεν τό άρχαΐο κείμενο, όπως λέει ό κ. Γ.), έπιτρέπει άραγε τό γλωσσικό αίσθημα τού κ. Γ. άπόδοσή του μέ: «ή άρχηγίστ) Κέλης. Ο κ. Γ. προτείνει, σέ έσχατη άνάγκη, νά τό άφήσουμε άμετάφραστο, παρά νά τό άποδώσουμε μέ τή λ. «δρομέας», δπως έχω κάνει έγώ. Τά πρά­ γματα όμως δέν είναι τόσο άπλά. ΟΙ ειδικοί μελετη­ τές τού παρθενίου άναγνωρίζουν δτι πίσω άπό τή λέξη κέλης (πού, κανονικά, άναφέρεται στό ένν. ίπ­ πος) κρύβεται ή μιά άπό τίς δύο νέες τού ποιήματος (ρητή μνεία γιά «ταύτιση» κάνει ό D. Campbell, [Greek lyric poetry (N. Y. 1967) 203, πού μιλά γιά σχε­ τική «general assumption»]: μέ τήν Άγιδώ, ένώ άλλοι, μέ τήν Άγησιχόρα: Gerber, δπ. π. 89 έξξ.). 'Εκτιμών­ τας τίς γνώμες αύτές άπέδωσα τή λ. κέλης (=«riding

horse», άλογο Ιππασίας» -όχι «άλογο κούρσας», όπως ό κ. Γ. άκολουθώντας τόν κ. Τσοπανάκη, πού θά ήταν «race horse»· δές Devereux, όπ. π.) μέ τή λ. «δρομέας». ζ) Ένα άντιγραφικό άθλέπτημα έχει μεταμορφωθεί χάρη στίς λογοτεχνικές άρετές τού κ. Γ. σέ πραγματικό μυθιστόρημα: Ακριβώς κάτωάπότό στίχο: κελαδήχελιδώνμπήκε ή μετάφρασή μου κελΑΗΔά τ ’ ΑΗΔόνι. Είναι, νομίζω, σαφές ότι πρόκειται γιά κοινότατο άντιγραφικό σφάλμα πού ή παλαιογραφία τό γνωρίζει άπό άναρίθμητα παραδείγματα καί τό όνομάζει έπιστημονικά. "Ας παρατεθεί έδώ, άπό τά πάμπολλα (άρχαϊα άλλά καί νέα) παραδείγματα, ένα χαρακτηριστικό άπό τήν 'Οδύσσεια, 2.119-20. Οί δυό αύτοί συνεχόμενοι στίχοι καταλήγουν σέ πολλά χειρόγραφα ώς έξης: ...έυπλοκαμΐδες Άχαιαί ...έυστέφανός τε Μυκήνη, ένώ, σέ άλλα χειρόγραφα, ό δεύτερος στίχος έχει άντιγραφεί παραποιημένος στό άκατανόητο: έυπλόκαμός τε Μυκήνη! Πρόκειται γιά άπλούστατο σφάλμα άντιΥΡαφής. η) Αλλού πάλι ό κ. Γ. έπιχειρεί σημασιολογικές δια­ κρίσεις άνάμεσα στά ρήματα «(έκ)τελώ καί τελεύω» (άδιαφορώντας γιά τά έπίπεδα χρήσης) καί μάλιστα άπό τό Λεξικό τού... Δημητράκου. ’Αντί όποιασδήποτε άλλης άπάντησης θά μπορούσε κανείς, ύποθέτω, νά συστήσει στόν κ. Γ. νά είσηγηθεί στόν κ. Κακριδή (τού όποιου τις μεταφραστικές έπιλογές, χωρίς νά άναφέρει όνομαστικά άλλά σαφώς, συγ­ καταλέγει ό κ. Γ. στήν «άτυχη μεταφραστική μας παρά­ δοση πού τόσα δεινά έχει έπισωρεύσει στή γλώσσα μας») νά «διορθώσει» τή μετάφρασή του τής Ίλιάδας καί τής 'Οδύσσειας σέ άρκετά σημεία, όπως τά άκόλουθα δύο: όρκια μέν Κρονίδης ύψίζυγος ούκ έτέλεσσεν [τούς όρκους μας ό Δίας δέν τέλεψεν ό άψηλοθρονιασμένος (Όδ. 7.69)] δείδω μή δή μοι τελέαη έπος όβριμος "Εκτωρ [ό τρανός "Εχτορας τά λόγια του φοβάμαι μήν τε­ λέψει (Ίλ. 14.44)] 1 Μιά γενική παρατήρηση: Τήν άδυναμία τού κ. Γ., πα­ νεπιστημιακού φιλολόγου, νά παραθέτει άπό αύτό τό καθαρά έμπορικό έργο πού λέγεται «Λεξικό τού Δημη­ τράκου» δύσκολα τήν κατανοεί ό ύποψιασμένος φιλό­ λογος, γιατί είναι γνωστό ότι τό «Λ. Δημητράκου» δέν άποτελεί παρά ένα γιγαντιαίο συμπίλημα παλαιοτέρων λεξικών χωρίς έξαρχής άποδελτίωση ΰλικοϋ κατευ­ θείαν άπό τις πηγές (έλλειψη πού συχνά μάλιστα άναπληρώνεται έκεϊ, προκειμένου γιά τά νέα έλληνικά, μέ «φτιαχτά» παραδείγματα), μέ όλα τά συνακόλουθα σφάλματα ώς πρός τήν τυπολογία, σημασιολογία, έπίπεδο χρήσης τών λέξεων. Δές τήν αύστηρή κρίση τού καθηγητή Δ. Γεωργακά (τού έπιφανέστερου λεξικο­ γράφου σήμερα στό χώρο τής νεοελληνικής λεξικο­ γραφίας, άπό τόν όποιο περιμένουμε τό έγκυρο καί άναλυτικό λεξικό τής νέας μας γλώσσας): The truth of the matter is, however, that Dimitracos’ Lexi­ con is a copy in one of Liddell-Scott, Preisigke, Sophocles, and Ducange, and including some Modern Greek, but with no serious effort to excerpt material from sources and, in fact, no responsible lexicographer or other serious scholar worked on that commercial undertaking. It was simply a pseudoattempt at a thesaurus of the Greek language wit­ hout any scholarly planning and responsibility and should be objectively stamped as such. (D. J. Georgacas, «Kriaras’ Medieval Greek Lexicon: A most Valuable Tool», Orbis 22 (1973) 404-30, σελ. 407, fn. 2.)

θ) Ό κ. Γ. Ισχυρίζεται ότι μεταχειρίστηκα άλλη μιάν άνύπαρκτη λέξη ή ότι τή χρησιμοποίησα στραβά: τό έπίθετο περιστατικός, -ή, -ό. Λέει: «Τό έπίθετο περιστατικός ύπάρχει στή γλώσσα μας άλλά μέ.τή σημασία τού “ περιστασιακοϋ” , όπως θά τό έννοεϊ ό κ. Κ., πουθενά στά νέα έλληνικά δέν εύρίσκεται, καί κατά πάσα πιθανότητα, ούτε στά άρχαϊα (ύπογραμμίζω έγώ) -βλ. λεξικά Δημητράκου (!) καί LS-J στό λήμμα-. Ίσα ίσα σημαίνει (τίς περισσότερες φο­ ρές) “ ό άναφερόμενος σέ δύσκολες περιστάσεις” , “ ό άβέβαιος” , “ ό τυχαίος” . Ποιά είναι τά άντίστοιχα έπίθετα τού Bowra; actual, circumstantial, incidental.» Ποιά είναι ή άλήθεια έπί τού προκειμένου. Τό έπίθ. περιστατικός, -ή, -ό, όσο ξέρω καί μπόρεσα νά έξακριβώσω μέ τά έλλιπή λεξικογραφικά όργανα πού δια­ θέτουμε γιά τή νεότερη γλώσσα μας, άποτελεί άποκατάσταση μιας άρχαίας λέξης όφειλόμενη στόν Δ. Ν. Μαρωνίτη, ό όποιος πρίν άπό χρόνια άπό τό έν χρήσει σήμερα ούσιαστικό περιστατικό (τό)άνέλαβε τό έπίθε­ το περιστατικός, -ή, -ό, μέ πλήρη σεβασμό, όπως θά δείξω, πρός τήν ιστορία τής άρχαίας λέξης. Πράγματι, ή Ιστορία τού άρχ. έπιθ. είναι άξιοπρόσεΌπως διαπιστώνει κανείς άπό τό λεξικό LS-J, τό έπίθ. αύτό σημαίνει dependent on circumstances, καί τό άντίστοιχο έπίρ.-ώς, according to circumstances, circum­ stantial. Αύτή ή σημασία έπικρατεϊ, όχι έκείνη πού νομί­ ζει ό κ. Γ. (difficult position, crisis), ή όποια είναι δευτερο­ γενής καί δευτερεύουσα, έχοντας προκύψει άπό φρά­ σεις όπως χαλεπή περίστασις καί όμοιες (δές LS-J), δηλ. μέ μιά κοινή διαδικασία γνωστή ώς «κατεξοχήν»: ένα έπίθετο ή σειρά σημασιολογικά συγγενών έπιθέτων μέ τό νά συνευρίσκεται συχνά μέ ένα ούσιαστικό τό «χρωματίζει» τελικά μέ τό νόημά του. Τό άρχαϊο ούσιαστικό περίστασις, πού ύπόκειται στό έπίθ. περιστατικός, μεταφράζεται στό LS-J καί μέ τό actuality, γιατί βεβαίως έκφράζει, άκριβώς όπως καί τό άγγλ. circumstantial, όχι τό τυχαίο άλλά μιά πραγματικό­ τητα πού συνάγεται μέ έμμεσο τρόπο: π.χ. στά άγγλ. δικαστήρια τό μαχαίρι πού βρίσκεται ματωμένο στό σπίτι τού κατηγορουμένου θεωρείται τεκμήριο circum­ stantial τής ένοχής του -όχι τυχαίο δηλ. άλλά 'ίσα ίσα χαρακτηριστικό, έξίσου «πραγματικό» μέ τήν άμεση μαρτυρία, πού μπορεί κάποτε καί νά λείπει. Δές γιά τόν όρο καί Δ. Τσεκουράκη, Οίλαϊκοφιλοσοψικές πραγμα­ τείες τού Πλουτάρχου (Θ/ν. 1981) σελ. 57. Αύτές τίς σημασίες άπαιτοϋσε τό κείμενο τού Β. καί αύτές άποδίδει ή λέξη περιστατικός, τήν όποια χρησι­ μοποίησα άκριβώς. Τή σύγχυση μέτό καθαρά νεοελλη­ νικό περιστασιακός τήν κάνει μόνο ό κ. Γ. Αλλά ό κατάλογος αύτός κούρασε τόν άναγνώστη καί πρέπει νά σταματήσει έδώ. Γιά όλα τά τυπογραφικά άβλεπτήματα πού θά παρατηρήσουν καί θά τού κοινο­ ποιήσουν οί άναγνώστες ό μεταφραστής θά τούς είναι εύγνώμων· έννοώ τυπογραφικά άβλεπτήματα όπως άρμα/άρμα πού περιέργως όνομάζει «όρθογραφικό σφάλμα» ό κ. Γ., χωρίς νά προσέξει ότι άλλοϋ (λ.χ. σελ.

82 κάτω) ή λέξη τυπώνεται σωστά. Μέ τήν εύκαιρία αύτή, ίσως θά ’πρεπε νά διορθώσει, καί ό κ. Γ. τήν όρθογραφίατοϋ 50% τών τοπωνυμίων πού μνημονεύει στό λιγοσέλιδο κείμενό του: Δέν-δ-ιο/Δένθιο, venetic/ Venetic. Πόση άποδειχτική άξια μπορεί νά έχει τό συνολικό συμπέρασμα τής κριτικής τού κ. Γ. γιά τήν εΰστοχία τής μετάφρασης αύτής, ύποστηριγμένο μέ έπιχειρήματα όπως τά προηγούμενα πού άναγκάστηκα νά κρίνω· ποιά ή άξιοπιστία τού μεταφραστή καί τού κριτή τής μετάφρασης· ποιά είναι έντέλει ή φιλολογική έπάρκεια κρίνοντος καί κρινομένου, όλα αύτά είναι έρωτήματα πού ή άπάντησή τους άνήκει στόν άναγνώστη. Ή ζημιά

15

Χίρων σέ Χείρων καί μάς κάνει μιά διάλεξη έπί τού προκειμένου. Αλλά έγώ τό γράφω καθαρά: στή μετάφραση τού άπ. τής σελ. 148 είναι τό λάθος. Πα­ χιά άφέλεια, φτηνή έξυπνάδα ή σκέτη έπιστημονική ματαιοδοξία καί έπιπολαιότητα; "Ας διαλέξει 6,τι προαιρείται ό κ. συνάδελφος.

I. Ν. Καζάζης Μέ στόμφο καί αύταρέσκεια δηλώνει ό κ. Καζάζης πώς δέν πρόκειται νά έπανέλθει. Πολύ σοφή άπόφαση, άφοϋ ή γραφίδα του τελικά στρέφεται έναντίον του. "Ελα όμως πού έχει άναλάβει τήν άχαρη δουλειά νά τελειώσει τή μετάφραση τής ΑΕΛΠ. Γιά τόν πρώτο Τό γράμμα τού κ. I. Καζάζη θέσαμε ύπόψη τού συνεργάτη μας κ. Γ. Γιατρομανωλάκη, ό όποιος τόμο δ,τι έγινε, έγινε. Τά σφάλματα υπάρχουν έκεΐ καί καμιά άπαντητική έπιστολή δέν τά παραγράφει. μάς έστειλε τήν έξης άπάντηση: Καί άς μή βαυκαλίζεται ό κ. συνάδελφος: τά σφάλ­ ματα πού άναφέραμε στήν κριτική μας άποτελοϋν έλάχιστο δείγμα άπό τά υπάρχοντα στό βιβλίο. Ειδικά οί μεταφράσεις τών άποσπασμάτων -τό τονίζουμε Αγαπητοί φίλοι τού Διαβάζω, αύτό- θά έπρεπε νά γίνουν άλες άπαρχής, έπειδή σέ Μεγάλη φωτιά μάς άναψε ή μακροσκελής έπιστολή άλες ύπάρχουν σφάλματα. Δέν γίνεται λοιπόν νά μήν τού συνάδελφού μας άπό τή Θεσσαλονίκη: πληροέπανέλθει ό κ. Καζάζης- άς έπανέλθει όμως προσ­ φορηθήκαμε πόσο κακός γραφιάς είναι ό Bowra, εκτικότερος αύτή τή φορά, καί άς άνοίγει πού καί πόσο άντιεπιστημονικό καί άγοραϊο είναι τό λεξικό πού τό λεξικό τής άρεσκείας του, τό συντακτικό του τού Δημητράκου (εύτυχώς τό JS-J διασώθηκε μέ τό καί τή γραμματική του. Θά ώφεληθεϊ προσωπικά ό συμπλήρωμά του), συνειδητοποιήσαμε πώς είμαστε συνάδελφος καί ή δουλειά του καλύτερη θά γίνει. έπιστημονικά διαβλητοί καί θεραπεία δέν σηκώνει, γίναμε μάρτυρες στήν τριχοτόμηση τών φτερών τού τζίτζικα καί τού γρύλλου, διαπιστώσαμε (άλλη μιά Φιλικότατα φορά) πώς ή άηδών καί ή χελιδών δύνανται παλαιοΓιώργης Γιατρομανωλάκης γραφικώς νά κελαηδούν άντάμα, ένώ έμβριθέστατα άποδείχτηκε γιά χάρη μας πώς όντως ό Χείρωνας δωριστί γράφεται Χίρων. Μά, άγαπητοί φίλοι, τέτοια προϊόντα βρίσκονται σέ άφθονία στά καθημερινά πα­ ζάρια τής λογιοσύνης καί τού φαρισαϊσμού. Απομέ­ νει βέβαια νά ρωτήσουμε ποιός πουλά καί ποιος άγοράζει, άλλά αύτό είναι άλλο θέμα. Τή θέση, ώστόσο, Γ ιά τά σχολικά τού κ. Καζάζη τήν άντιλαμβανόμαστε πολύ καλά. Συνηθισμένο, πιθανώς, σέ συγχορδίες έπαίνων, τό βιβλία έπιστημονικώς εύαίσθητο αυτί του ένοχλήθηκε μέ τή δική μας άντίφωνη γνώμη. Τί νά γίνει, δέν πειράζει. "Αν όμως δέν έχανε ό κ. συνάδελφος τήν ψυχραιμία Κύριοι, του καί διάβαζε προσεκτικότερα τήν κριτική μας θά Μέ πολύ μεγάλο ενδιαφέρον διάβασα τό άφιέρωμά έβλεπε πώς κύριο μέλημά μας δέν ήταν νά έπισημάσας στό σχολικό βιβλίο. Γενικά συμφωνώ μαζί σας. νουμε τά σφάλματα τής μετάφρασής του -πράγμα "Οσα γράφετε, προϋποθέτουν, γιά νά έχουν άποτέάλλωστε πολύ εύκολο, μιά πού κάθε σελίδα τής λεσμα, προγραμματισμό, μελέτες, γενικά χάσιμο ΑΕΛΠ είναι μεστή άπό κάθε μορφής λάθη. Απλώς χρόνου πολυτιμότατο καί γιά τούς καθηγητές πού θά άντιδράσαμε άπέναντι στή μεταφραστική ιδεολογία συγγράφουν καί γιά τούς μαθητές πού θά περιμέ­ καί στό γλωσσικό ήθος τού κ. Καζάζη. Γιά τά θέματα νουν γιά καλύτερη πληροφόρηση. 'Υπάρχει μιά λύση αύτά ύπάρχει δυνατότητα συζήτησης καί άν ό κρινόπού τήν άκολουθώ μέ τά παιδιά μου καί πού πραγμα­ μενος ήθελε νά άντιπαραθέσει τις άπόψεις του καί τικά βοηθάει: Τά ξένα σχολικά βιβλία. Χωρίς νά προ­ δέκα καί είκοσι σελίδες θά μπορούσε νά γεμίσει. τείνω τήν πιστή άντιγραφή τους (άλλωστε καί αύτό 'Αντί γιά αύτό, έλαυνόμενος άπό ένα άσκοπο έπιστηκάποτε έχει γίνει μέ τσαπατσουλιά καί γ ϊ αύτό μέ μονικό μένος, τράπηκε σέ μιά έπιδεικτική άδόλεσχία, κακό άποτέλεσμα) θά συνιστοϋσα νά προσπαθούν οί γεμάτη μέ τρύπια έπιχειρήματα καί μέ άνεπίτρεπτες συγγραφείς νά άκολουθούν τή δομή καί τήν παρου­ δικαιολογίες. Πρός τί; σίασή τους. Βέβαια αύτό προϋποθέτει άριστη γνώση μιάς ξένης γλώσσας, καί δυστυχώς δσοι ξέρουν καλά Φυσικά δέν έχω καμιά διάθεση νά άνασκευάσω τίς μιά ξένη γλώσσα δέν γίνονται εκπαιδευτικοί. Αύτό τό θέσεις τού κ. Καζάζη. Τά κείμενα ΰπάρχουν: ή ΑΕΛΠ, εμπόδιο θά μπορούσε νά ύπερπηδηθεϊ, άν σκεφή κριτική μου καί ή έπιστολή τού μεταφραστή. τούμε δτι οί ξένοι έχουν πολύ μεγαλύτερη πείρα στή Όποιος θέλει, κάθεται, μελετά καί κρίνει. Θά ήθελα, διδασκαλία τής φυσικής, χημείας, μαθηματικών κλπ. ώστόσο, νά περιοριστώ σέ ένα σημείο τής έπιστολής του, έτσι γιά νά δείξω (άλλη μιά φορά) τόν τρόπο μέ Θά έλεγα επίσης, άντί τό ύπουργείο νά κάνει πει­ τόν όποιο ό μεταφραστής μας διαβάζει τά κείμενα. ραματισμούς μέ τό έκπαιδευτικό πρόγραμμα, άς άνΓράφω λοιπόν γιά τήν όρθογραφία τού Χείρωνα τά τέγραφε αυτούσιο τό εκπαιδευτικό πρόγραμμα μιάς έξής: «ή λ. “ Χίρων” (στή μετάφραση, σελ. 148), άφοϋ χώρας πού καταφέρνει καί βγάζει μορφωμένους άνπρόκειται γιά δωρικό τύπο, νά γραφτεί “ Χείρων” ». θρώπους μέ τή λιγότερη προσπάθεια. "Ισως έτσι τά Μέ πιό πολλά λόγια: Στή μετάφραση τού άπ. τού παιδιά μας δέν θά έπεδίωκαν νά πηγαίνουν καί σέ Στησιχόρου δέν πρέπει νά υπάρχει ό δωρικός τύπος ξένα σχολεία (όπου είναι γνωστό δτι μαθαίνουν κα­ «Χίρων», ή λέξη στά νεοελληνικά γράφεται Χείρών λύτερα χωρίς νά σκοτώνονται). καί αύτό νά διορθωθεί, δηλ. ή μετάφραση. Τί άντεΕιδικά ώς πρός τούς καθηγητές μαθηματικών έχω λήφθη καί τί έπραξε ό όξύνους κ. Καζάζης; Άντελήνά παρατηρήσω δτι δέν άρκεΐ νά τελειώσουν πανεπι­ φθη πώς έγώ προτείνω νά άλλάξει ό δωρικός τύπος στήμιο γιά νά ξέρουν νά διδάσκουν ή καί νά συγγρά­ πάντως άπό μιά τέτοιου είδους κριτική είναι ό κίνδυνος νά μεταδώσει στόν κρινόμενο κάτι άπό τήν έμπάθειά της -κίνδυνο πού φοβούμαι δτι δέν άπέφυγα καί έγώ έντελώς. Πάντως έδώ κλείνω καί δέν πρόκειται νά έπανέλθω.

16

φουν. Oi περισσότεροι είναι άνθρωποι πού στράφη­ καν στά μαθηματικά διότι δέν άγαποϋσαν τά φιλολο­ γικά μαθήματα, κατ’ άπέκτασιν τό γράψιμο ή τήν προφορική έκφραση. Έχουν οι περισσότεροι πρό­ βλημα νά έκφράσουν μέ σαφήνεια τή σκέψη τους καί βεβαίως νά έξηγήσουν σέ παιδιά καί εφήβους πώς νά καταλάβουν μιά έννοια. [...] Γενικά πιστεύω δτι ή διδασκαλία καί πόσο μάλλον ή συγγραφή βιβλίων προϋποθέτει πολύπλευρη γνώση τοϋ θέματος, καί δυστυχώς οΰτε τά πανεπιστήμιά μας οΰτε οί παιδαγωγικές άκαδημίες δίνουν όχι άπλώς τά άπαραίτητα άλλά μερικές φορές οΰτε τά στοιχειώδη εφόδια πού χρειάζεται ένας άνθρωπος γιά νά μορφώσει άλλους άνθρώπους. Μέ έκτίμηση Α. Καλαμπούση ξεναγός Εύστρατιάδου 6 Π. Ψυχικό

Τό μυθιστόρημα γιά νέους Αγαπητό «Διαβάζω», Διάβασα μέ ένδιαφέρον τό άρθρο τής κ. Ζωής Βαλάση στό τεύχος άριθ. 47, σελ. 107, μέ θέμα τό «μυ­ θιστόρημα γιά νέους», καί θά ήθελα νά κάνω μερικές παρατηρήσεις: 1. Σχετικά μέ τά παιδικά βιβλία τής γενιάς «μας» γράφει: «Ό έαυτός μας, όπως τόν έρμήνευαν τά βι­ βλία, ήταν άπασχολημένος μέ τήν τιμή καί τήν έκδίκηση καί τήν πίστη στήν πατρίδα καί τό βασιλέα...» Είναι όμως γνωστό ότι τά δημοφιλέστερα παιδικά βι­ βλία, άν όχι τά μοναδικά, τήν έποχή έκείνη, ήταν τής Πηνελόπης Δέλτα. Γνωστό είναι άκόμη τί έννοούσε ή Πηνελόπη Δέλτα μέ τίς άναφορές της στούς βασι­ λιάδες (τά μή φιλοβασιλικά της αισθήματα γνωστά καί αύτά), γνωστά καί τά μηνύματα γιά τήν τιμή καί τήν άξιοπρέπεια καί τήν έλευθερία καί τόν άνθρωπισμό. ’Επειδή πιστεύω, όπως καί πάμπολλοι άλλοι παι­ δαγωγοί, συγγραφείς καί γονείς, ότι τά βιβλία αυτά είναι άπό κείνα πού άντέχουν θαυμαστά στό χρόνο γι’ αύτό καί άνατυπώνονται συνεχώς- άναρωτιέμαι άν ή κ. Βαλάση τά θεωρεί «παλιομοδίτικα» (μόδες καί στά βιβλία!). "Αν ναί, γιατί δέν τό λέει άπερίφραστα καί τεκμηριωμένα, γιά νά μάς βγάλει άπό τήν πλάνη μας καί νά διαφυλάξει καί τούς γονείς άπό κακοτο2. Σέ σκέψη μέ βάζει ώς πρός τήν άντικειμενική της κρίση, άφού οΰτε κάν άναφέρει άλλα άξιολογότατα μυθιστορήματα πού έχουν έκδοθεΐ τά τελευταία δέκα-δεκαπέντε χρόνια καί πού έχουν έπαινεθεΐ άπό πσλλούς κριτικούς καί γιά τήν αισθητική καί γιά τήν παιδαγωγική τους άξια. ’Ιδιαίτερα άναφέρω τήν κ. Βίτω Άγγελοπούλου, άπό τούς πιό σοβαρούς κριτι­ κούς βιβλίων γιά παιδιά, μέ τήν όποια ή κ. Βαλάση συνεργάζεται (άκατανόητο, άλήθεια, άφού φανερώ­ νεται ότι διαφωνούν!) στό δελτίο «Διαλέγουμε βιβλία γιά παιδιά».

3. Τά περισσότερα βιβλία άπό αύτά πού παρουσιά­ ζει έχουν λίγο-πολύ κομματική γραμμή καί κομματικά μηνύματα -πράγμα πού μένει στήν κρίση τών γονιών άν θά τό δεχτούν γιά τά παιδιά τους ή όχι. Αύτό γιά μένα δέ σημαίνει πώς τά βιβλία πού άναφέρει δέν εί­ ναι άξιόλογα. ’Αντίθετα, πέρα άπό τήν όποια λογοτε­ χνική τους άξια, προσωπικά τά θεωρώ άξιόλογα καί γιά τό ότι προσφέρουν έδαφος γιά συζήτηση μεταξύ

γονιών καί παιδιών, πράγμα πού πιστεύω ότι όξύνει τήν κριτική ικανότητά τους -τά κάνει νά μή δέχονται άμάσητα καί παθητικά ό,τι λέει ένα βιβλίο, άλλά νά τό περνούν πρώτα άπό τήν κρίση τους. ΤΤάντίρρησή μου είναι ότι δέν θά πρέπει νά είναι τά μόνα πού πρέπει νά άγοραστοϋν καί νά διαβαστούν -όπως έμ­ μεσα συμβουλεύει ή κ. Βαλάση. Γιατί τότε όχι τά πα­ λιά βιβλία, άλλά ή ίδια άποκαλύπτεται νά πιστεύει πώς «άπό δώ έμείς -ο ί καλοί- άπό έκεί οί έχθροί μας -ο ί κακοί- καί μεΐς τρώμε τούς κακούς»!

4. Γράφει: «Θά ’ταν τρομερό κάτω άπό τά σχολικά έγχειρίδια ν’ άνοίγει μέ λαχτάρα τό παιδί ένα άνάλατο βιβλίο». "Ας μοϋ έπιτρέψει νά πώ ότι ύποτιμά τή νοημοσύνη τών παιδιών. "Αν τό βιβλίο είναι «άνάλατο», θά τό κλείσουν πολύ σύντομα. "Αρα... «ούδείς φόβος». Εκτός άν έννοεΐ ότι θά ήταν τρομερό άν κάποτε άρχίσουν τά παιδιά ν’ άνοίγουν στά κρυφά, κάτω άπό τά σχολικά έγχειρίδια, όχι βιβλία-μπροσοϋρες, άλλά βιβλία πού πραγματικά θά τούς άνοίγουν τούς πνευματικούς τους όρίζοντες.

5. Κατηγορεί, άλλα, άνώνυμα, βιβλία (ποιά;) έπειδή σ’ αύτά «οί παιδικές μνήμες τών συγγραφέων τους μοιάζουν σάν αύτά πού πρέπει ν’ άκοϋς μιά ζωή άπό τούς γονείς σου». Ή κ. Βαλάση μέ όδηγεΐ στό συμ­ πέρασμα ότι δέν έχει διόλου καλή άνάμνηση καί δέν τρέφει καμιά έκτίμηση σ’ όσα άκουσε άπό τούς γο­ νείς της καί σέ όσα θά πει ή ίδια στά παιδιά της. Λυ­ πάμαι, βέβαια, γι’ αύτό. "Εχω όμως νά παρατηρήσω ότι δέν μπορεί νά είναι σέ θέση κανείς νά ξέρει τό έπίπεδο, τίς άρετές ή τίς ικανότητες όλων τών γο­ νέων, ώστε συλλογικά νά τούς κατατάσσει στούς «βαρετούς», τούς «ξεπερασμένους» ή άνόητους πού τά λόγια τους μόνο πλήξη καί άγανάκτηση μπορούν νά προκαλοϋν στά παιδιά τους «μιά ζωή».

6. Μόνο μιά νουβέλα κρίνει ή κ. Βαλάση ότι είναι ικανή νά δώσει στούς νεαρούς άναγνώστες τό σπα­ ραγμό τής άδικης καταστροφής τής Κύπρου. 'Υπάρ­ χουν όμως καί άλλα βιβλία, πού κι αύτά τά άγνοεί ή κ. Βαλάση. Όσο γιά τή νουβέλα πού προτείνει, τή διά­ βασα καί πληροφορήθηκα τά έξής: Ούτε λίγο ούτε πολύ, οί Τούρκοι κατά τήν εισβολή τού 1974 πάτησαν τό όρος... Τρόοδος καί έφτασαν ώς τή Λεμεσό!!

7. Γράφει ή κ. Βαλάση «...άμα δέν κλείνεις τά μά­ τια, τότε, μόνο τότε, μπορείς νά δημιουργείς άξιόλόγα έργα». Συμφωνώ. Γιατί μέ είχαν τρομάξει κά­ ποιες παραινέσεις τού τύπου: «Κλείστε τά μάτια σας... Κλείστε τ ’ άφτιά σας...»

8. Ισχυρίζεται άκόμα ότι όλες οί δυσκολίες καί τά προβλήματα πού άντιμετωπίζουν σήμερα οί έλληνες πολίτες πρέπει νά φαίνονται καί στήν έλληνική θεμα­ τογραφία γιά παιδιά (τό θάψιμο τών φρούτων, οί βά­ σεις, τά μονά-ζυγά κλπ.). ’Εγώ όμως θά πρόσθετα κι άλλα, λιγότερο βέβαια σχηματοποιημένα, μά έξίσου σημαντικά, όπως ή έλλειψη νεοελληνικού προσανα­ τολισμού, ή διάλυση τών παλαιών σχημάτων ζωής, ή μοναξιά τοϋ σύγχρονου άνθρώπου, ή βία, ό ξεπεσμός καί οί οϋτοπίες τών ’ιδεολογιών, ή άναζήτηση κάποιου δράματος, τό αύριο ένός κόσμου δίχως πίστη καί ■πνευματικό ήθος! Κι άκόμα, τά βάσανα άλλων λαών, όπως τού λαού τής Παλαιστίνης, τοϋ Αφγανιστάν, τής Πολωνίας, τής Λατινικής Αμερικής. Όλα αύτά μήπως δέν θά πρέπει νά δίνουν στό παιδί μιά αί­ σθηση τής οίκου μενικότητας, πού καλείται νά ζήσει καί νά συνειδητοποιήσει; 9. Συμβουλεύει τούς συγγραφείς παιδικών βιβλίων (άραγε μέ ποιό δικαίωμα;) νά μελετούν, νά αύτοκριτικάρονται καί νά δουλεύουν περισσότερο. Νομίζω όμως πώς θά έπρεπε μέσα σ’ αύτό τό καθήκον νά συμπεριλάθει καί τόν έαυτό τ η ς - έτσι κάνουμε όλοι μας-, άν βέβαια είναι συγγραφέας παιδικών βιβλίων!

17

Είναι φανερό πώς ή κ. Βαλάση ξεκινάει τις σκέψεις της άπό κάποιες προσωπικές έκτιμήσεις, βασικά ιδεολογικές, πού ίσως δέν έξυπηρετοϋν τήν «έξαίσια παιδική ψυχή», πού μαζί μέ τ ’ άλλα είναι άνάγκη κι άπό κείμενα-βιβλία πού άπό μέσα τους προβάλλεται «ή τιμιότητα, τό άγαθό τής έλευθερίας, τής άξιοπρέπειας...» νά πηγάζουν. Καί σ’ αύτό τό σημείο θά ήθελα νά ρωτήσω πού μπορώ νά βρώ κάποιο μυθι­ στόρημά της πού νά φανερώνεται «τί Ιδανικά έχει, τί πρότυπα προσφέρει, πώς νιώθει τις άνθρώπινες σχέ­ σεις καί πώς βλέπει τόν έαυτό της ένταγμένο στό κοινωνικό σύνολο», όπως γράφει.

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΣΥΓΧΡΟΝΑ ΘΕΜΑΤΑ Κ υκλοφορούν ΑΧ. ΜΗΤΣΟΥ

Δημήτρης Φερούσης Κάραολή-Δημητρίου 71 Πειραιάς Τό γράμμα τού κ. Δ. Φερούοη τό θέσαμε υπόψη τής συνεργάτριάς μας κ. Ζωής Βαλάση, ή όποια μάς έστειλε τήν έξής άπάντηση: Είναι στ’ άλήθεια κρίμα πού τό άρθρο μου πάνω στό μυθιστόρημα γιά νέους χρησίμεψε στό συντάκτη τής έπιστολής γιά όρμητήριο έκτόξευσης προσωπι­ κών ύβρεων. "Οσο κι άν αύτός ό τρόπος έπίθεσης δέ μοϋ είναι άγνωστος τώρα πιά, ύστερα άπό 7 χρόνια έπαγγελματικής μου άσκησης τής κριτικής, όμως δέν μπορώ άκόμα νά συνηθίσω σ’ αύτήν τήν τακτική πού μεθο• τή διαστρέβλωση τών λόγων μου, • τή συναγωγή αυθαίρετων συμπερασμάτων μέ τήν άπόδοση σέ μένα φράσεων ή κρίσεων πού ποτέ δέν ξεστόμισα, • τήν ύπονόμευση τού έπαγγελματικοΰ μου κύ­ ρους μέ μιά σειρά διαβρωτικών ύπαινιγμών πάνω στήν πολιτική μου τοποθέτηση ώς καθοδηγητή τής κριτικής μου. Εξάλλου ή φανερή άγνοια τού συντάκτη τής έπι­ στολής πάνω στή φύση καί τή λειτουργία τής κριτι­ κής, όπως εκδηλώνεται στή 2η άλλά κυρίως στήν τε­ λευταία παράγραφο, ή άδυναμία κατανόησης τού λό­ γου μου, όπως άποδείχνεται άπό τίς παραγράφους 1η, 5η, 6η, 7η, 8η, ή παραποιούσα έπιχειρηματολογία του στίς παραγράφους 3η, 4η καί ή μισαλλοδοξία πού διαπνέει τό γραφτό του, ώς τό σημείο νά λογιάζονται ή έλευθερία, ή άξιοπρέπεια, ή ειρήνη, ή άντίσταση στήν καταπίεση καί τήν άδικία ώς κομματική γραμμή καί κομματικά μηνύματα, δέν προσφέρονται γιά άπάντηση, μιά καί δέ δίνουν τά έχέγγυα μιας πολιτι­ σμένης καί γόνιμης άνταλλαγής άπόψεων άλλά, μάλ­ λον, σπρώχνουν σέ μιά κακότροπη καί θλιβερή άντιμαχία. Πράμα πού δέ μ’ ένδιαφέρει. Γιά τούς παραπάνω λόγους συγχωρήστε μου παρα­ καλώ τήν άρνηση άπάντησης στήν έπιστολή τού κ. Φερούση. Μέ έκτίμηση Ζωή Βαλάση

18

' Η προσχώρηση στίς Ευρωπαϊκές Κοινότητες T.S. KUHN

' Η δομή τών επιστημονικών επαναστάσεων ' Ετοιμάζονται Ρ. SRAFFA

Παραγωγή εμπορευμάτων μέσω τών έμπορευμάτων Πρελούδιο σέ μιά κριτική τής οικονομικής θεωρίας Ρ. FEYERABENT

' Ενάντια στή μέθοδο Ε. LACLAU

Πολιτική καί ιδεολογία στή Μαρξιστική Θεωρία A. ΒΡΥΧΕΑ, Κ. ΓΑΒΡΟΓΛΟΥ

' Απόπειρες έκσυγχρονισμοΰ τής άνώτατης έκπαίδευσης 1966-1981 Α.Μ. ΚΩΤΣΙΟΠΟΥΛΟΥ

Ζητήματα ’ Αρχιτεκτονικής Θεωρίας Κεντρική διάθεση Αθήνα: ΒΙΒΛΙΟΠΩΛΕΙΟ ΣΥΝΕΡΓΑΤΙΚΗ Σίνα 7, τηλ.: 3615493 Θεσσαλονίκη: ΚΕΝΤΡΟ ΔΙΑΘΕΣΗΣ ΒΙΒΛΙΟΥ Κ. Μελενίκου 34, τηλ.: 212610

ΧΡΟΝΙΚΑ ’Επιμέλεια: Μαρία Τρουπάκη

ΕΚΔΟΤΙΚΑ) Επειδή ή στήλη συναντά δυσκολίες στή συλλογή πληροφοριών, παρακαλοϋνται οί εκδότες νά μάς ενημερώνουν ταχτικά καί ύπεύθυνα γιά τό τί πρόκειται νά έκδώσουν. Αύτό τό μήνα, άπ’ όσα στοιχεία καταφέραμε νά συγκεντρώσουμε, θά κυκλοφορήσουν, κατά κατηγορίες, τά παρακάτω βιβλία: Θρησκεία: «Παρουσία Χριστού» τού Λέ6 Ζιλέ (Δόμος). 'Ιστορία: «’Αρχαίος κόσμος» των Βασίλη Κρεμμυδά καί Θάνου Βερέμη (Γνώση) καί «Ή ιστορία τής Σοβιετικής "Ενωσης», γ’ τόμος,

τού Ε. X. Κάρρ (Υποδομή). Κοινωνικοπολιτικά: «Ή λεηλασία ένός πλα­ νήτη» τού Χέρμπερτ Γκρούλ, πού άναφέρεται στήν οικολογική καταστροφή τής γής (Νότος), καί «"Ενας λαός κέντα τούς άγώνες του καί τή

19

ΕΚΔΟΤΙΚΑ ζωή του», πού περιέχει φωτογραφίες άπό τή Χιλή, έργα συγγενών χιλιανών κρατουμένων καί λογοτεχνικά κείμενα άπ’ όλη τή Λατινική 'Αμερική (Γνώση). Λαογραφία: Τό δίτομο συλλογικό έργο «'Ελ­ ληνική λαϊκή παράδοση», πού περιέχει δημο­ τικά τραγούδια, ήθη κι έθιμα άπ’ σλή W|V 'Ελ­ λάδα, αινίγματα, Καραγκιόζη, έργαλεΐα λαϊκής τέχνης κλπ. (Γνώση), καί τό φωτογραφικό άλ­ μπουμ «Ή διακόσμηση τών κρητικών ύφαντών» τής Ροδούλας Σταθάκη (Δόμος). Λογοτεχνία ελληνική: Τό μυθιστόρημα «Σάς χαιρετάμε κυρία Ιστορία» τής Μόνας Μητροπούλου (Εστία), ή συλλογή διηγημάτων «Τό διπλανό -δωμάτιο» TOO Γιάννη Νεγρεπόντη (Θεμέλιο), τό θεατρικό έργο «Ιερό σφάγιο» τού Παντελή Πρεθελάκη, σέ έπανέκδοση (Εστία), τό πεζό κείμενο « Ασκηση οπόν "Αθω» τού Τάκη Παπατσώνη, σέ έπανέκδοση (’Ίκα­ ρος), ό 6' τόμος μέ «Ποιήματα καί πεζά» τού ’Αριστοτέλη Βαλαωρίτη, σέ έπιμέλεια Γ. Π. Σαββίδη-Έλένης Τσαντσάνογλου (Ίκαρος), καί ένας τόμος μέ τήν «’Αλληλογραφία» τού Διο­ νυσίου ΣολωμοΟ, σέ έπιμέλεια Λίνου Πολίτη (Ίκαρος). Λογοτεχνία ξένη: Ή ποιητική συλλογή «Ποιήματα» τού Κάτουλου, σέ μετάφραση Νί­ κου Σπάνια (Γνώση), ή συλλογή διηγημάτων «Τό βιβλίο τής άμμου» τού Χόρχε Λούι Μπόρχες, σέ μετάφραση Σπύρου Τσακνίά (Νεφέλη), ένας τόμος μέ τήν « Αλληλογραφία» τού Γκυστάβ φλωμπέρ (Νεφέλη), ή σατιρική νουβέλα «Ό καυγάς τών δυό Ίβάν» τού Νικολάι Γκόγκολ (Ξάγναντο) καί τά μυθιστορήματα: «Κατα­ ραμένη αύλή» τού Ίβο "Αντριτς (Θεμέλιο), «Ή Ιστορία μιας πόλεως» τού Μιχαήλ Σαλτίκωφ Στσεντρίν (Ξάγναντο), «Ό Ήλιογάβαλος ή ό έστεμμένος άναρχικός» τού Άντονέν Άρτώ (’Ελεύθερος Τύπος), «Ή άδύνατη άπόδραση» τού Σάντε Νοταρνικόλα (’Ελεύθερος Τύπος), «’Αγάπη ή τρομοκρατία. Ή Ιστορία ένός δυτικογερμανού άντάρτη στόν πόλεμο» τού Μπόμπυ Μπάουμαν (’Ελεύθερος Τύπος) καί «Θεατρικό μυθιστόρημα» τού Μιχαήλ Μπουλγκάκωφ (Νεφέλη). Μελέτες: «Τά όπλα τού συμβολισμού» τού Άντρέ Μωρουά (Γνώση) καί «Τό νά τό γλυκύ τό πράον» τού Λάμπρου Καμπερίδη, πού άναφέρεται στόν Παπαδιαμάντη (Δόμος). Παιδαγωγική: «13 μαθήματα γιά άρχάριους μπαμπάδες» τού Βίλλυ Μπράινχολς (Νότος). Παιδικά: Οί έξι πρώτοι τόμοι τής γιαπωνέζι­ κης είκοσιτετράτομης σειράς «Μουσική καί φαντασία. Ιστορίες άπό παλιές άγαπημένες μελωδίες» (Γνώση), οί έξι πρώτοι τόμοι τής έπίσης είκοσιτετράτομης σειράς «Παραμύθια

20

Τής ’Ανατολής» (Γνώση), «Ή έπανάσταση τών παραμυθιών» καί «Ή τελευταία μάγισσα» τής Ζωής Βαλάση καί τής Βάσως Ψαράκη (Γνώση) καί «Ζώα καί φυτά σέ στιχάκια» τής Μαρίας Γουδέλή, σέ εικονογράφηση Καλλιόπης Κε­ φάλα (Gutenberg). Ψυχολογία: «Αύτοανάλυση» τής Κάρεν Χόρνεΰ, έπανέκδοση (Ταμασός), καί «Ή ψυχολο­ γία τών ναρκομανών καί τό κοινωνικό σύ­ στημα» τού Σταμάτη Μεσημέρη (Ταμασός).

Φ

ΝΙΚΟΥΚ.ΚΑΡΚΑΝΗ

φ.

Φ Φ φ φ φ.

’ Ανατριχιαστικές μνήμες άπό τά έγκλήματα τών «έθνικοφρόνων» πού παράδοσαν τή χώρα ατούς καταχτητές καί μαζί τους καταδεινάστευσαν τό λαό. Καί οί χαριστικές δίκες τους.

of X ^

φ φ

ΕΚΔΟΣΕΙΣ «ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΕΠΟΧΗ» Τηλ. 36.23.649

α«

Φ

Η ΑΓΟΡΑ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΫ1 Τό Δεκέμβριο αγοράστηκαν περισσότερο τά έξης βιβλία: 1. Μαρίας Ίορδανίδου: Ή αύλή μας (Εστία) 2.

3.

4.

5.

6.

7.

8.

9.

10.

11.

12.

Γιάννη Δημαρά: Εμπρός στον έτσι πού χάραξε ό τέτο ιο ς (Κάκτος) Γιάννη Ίωάννου: Ή άλλη έπταετία (Πολύτυπο) Ηρόδοτου: Ε πτά νουβέλες καί τρία άνέκδοτα (’Άγρα) Γκαμπριέλ Γκαρσία Μάρκες: Εκατό χρόνια μοναξιάς (Νέα Σύνορα) Τζάκ Κέρουακ: Στό δρόμο (Πλέθρον) Μιχαήλ Βοσλένσκυ: Ή νομενκλατούρα. Οί προνομιούχοι τής Σ οβιετικής Ένω­ σης (Νεοεκδοτική) Κώστα Μητρόπουλου: 'Ελλάδα Έ λλαδάρα μας (Gutenberg) Γιάννη Ρίτσου: Τά έρωτικά (Κέδρος) Εύάγγελου Άβέρωφ-Τοσίτσα: Ισ το ρία χαμένων εύκαιριών. Κυπριακό, 1950-1963 (Εστία) Χριστίνας Λύτ: Μιά Δανέζα στήν Αύλή τού Όθωνα (Ερμής) Γιάννη Ρίτσου: Συντροφικά τραγούδια (Σύγχρονη ’Εποχή)

Ό πίνακας αυτός καταρτίστηκε μέ βάση τά στοιχεία πού μάς παραχώρησαν τά έξης 40 βιβλιοπωλεία άπ’ όλη τήν Ελλάδα: Α. Άβραμίδης, Βασ. Παύλου 63, Γιαννιτσά 9 Αφοί Άγγελήβ Σκουφά 30, "Αρτα 9 Β. Άγνοντής, Πανός 8, Λάρισα · ’Αριστοτέλης, Πανεπιστημίου 34, ’Αθήνα · Α-Ω, Ακαδημίας 57, Αθήνα 9 Γνώση, Γρ. Αυξεντίου 26, ’Αθήνα 9 Γρηγόρης, Σόλωνος 71, Αθήνα 9 Γωνιά τού Βιβλίου, ΕΥνατίας 73, Θεσσαλονίκη 9 Γ. Δίβρης, Βασ. Κων/νου 2, Άργος 9 Δωδώνη, ’Ασκληπιού 3, Αθήνα 9 Ένδοχώρα, Σόλω­ νος 62, ’Αθήνα 9 'Εποχές, Βασ. "Ολγας 77, Θεσσαλονίκη 9 ’Εστία, Σόλωνος 60, ’Αθήνα 9 Γ. Καραθανάσης, Π. Κωστοπούλου 7, Σέρρες 9 Μ. Καρδαμίτσα, Ίπποκράτους 8, ’Αθήνα 9 Κέδρος, Γενναδίου 6, ’Αθήνα 9 Γ. Κλάδος, Πλατεία Ε. Βενιζέλου, Ηράκλειο 9 Μ. Κοτζιά, Τσιμισκή 78, Θεσσαλονίκη 9 Α. Κουμπλομάτης, 28ης 'Οκτωβρίου 8, Γιάννενα 9 ’Αφοί Κωνσταντινίδη,’Εγνατίας 125,Θεσσαλονίκη 9 Λέσχη τού Βιβλίου, Σόλωνος 84, 'Αθήνα · I. Λιαναρίδης, Κ. Καρτάλη 72, Βόλος 9 Libro, Πατρ. ’Ιωακείμ 8, 'Αθήνα 9 Α. Μεθενίτης, Κανακάρη 178, Πάτρα 9 Μήνυμα, Σόλωνος 83, ’Αθήνα 9 Μόλχο, Τσιμισκή 10, Θεσσαλονίκη 9 Ε. Μπαρμπουνάκης, Άριστοτέλους 4, Θεσσαλονίκη 9 Πειραϊκή Φωλιά τού Βιβλίου, Κολοκοτρώνη 90, Πειραιάς 9 Α. Πιτσιλάς, Σοφοκλέους 4, ’Αθήνα · Πλέθρον, Τοσίτσα 1Α, Αθήνα · Προμηθεύς, Έρμου 75, Θεσσαλονίκη · Ε. Ριξοπούλου, Βασ. Γεωργίου 1, ’Αταλάντη · Ρόμβος, Καψάλη 6, ’Αθήνα 9 I. Σιδέρης, Σταδίου 44, ’Αθήνα 9 Σύγχρονη ’Εποχή, 'Ακαδημίας 78, 'Αθήνα 9 Συνεργατική, Σίνα 7, ’Αθήνα 9 Π. Τζεδόπουλος, Αραπάκη 81, Καλλιθέα, Αθήνα 9 Φωλιά τού Βιβλίου, Πανεπιστημίου 25-29, ’Αθήνα · /. Χατζήδανιήλ, Κεντρική ’Αγορά, Μυτιλήνη 9 Χνάρι, Κιάφας 5, ’Αθήνα.

U Στό επόμενο τεύχος Κυκλοφορεί τό Μάρτιο

A

E M

•

-αναδιαβάζοντας τό έργο τοϋ Νίκου Καζαντζάκη

•

Βιβλιογραφία γιά τήν έλληνική οικογένεια

B

21

ΓΕΓΟΝΟΤΑ

Ή Πανελλήνια Έκθεση Βιβλίου Μέ πολλές συμμετοχές έκδοτων κι άνάλογες άπουσίες έγινε τό Δεκέμβρη στό Ζάππειο ή 10η Πανελλήνια "Εκθεση του Βιβλίου. Διοργανωτής, δπως πάντα, ήταν ή Πανελλή­ νια 'Ομοσπονδία 'Εκδοτών Βιβλιοχαρτοπωλών καί συμπαραστάτης (μέ μιά πενιχρή δπως πάντα ένίσχυση) τό ύπουργεΐο Πολιτισμού. Στήν έκθεση πήραν μέρος 100 περίπου έκθέτες μέ 16.000 τίτλους βιβλίων πού άντιπροσώπευαν δλη σχεδόν τήν έκδοτική παραγωγή τών τελευταίων χρόνων. Σέ ειδικούς χώρους έκτέθηκαν καί φέτος βιβλία άπό τή Θεσσαλονίκη καί τήν Κύπρο κι έκδόσεις γιά τήν 'Εθνική 'Αντίσταση. Γιά μιά άκόμα φορά ό έκδοτικός κόσμος (μέ τήν έλπίδα ότι δέν άπευθύνεται πιά σέ κου­ φούς) πρότεινε ατούς άρμόδιους φορείς κά­ ποια άναγκαΐα μέτρα γιά τήν προώθηση τού βιβλίου. Μέ τήν 'ίδια έλπίδα τά παραθέτουμε κι έμεΐς, πιστεύοντας ότι τό βιβλίο χρειάζεται άπό τήν πλευρά τής πολιτείας μιά πολύπλευρη καί δυναμική πολιτική πού δέν θά βασίζεται πιά σέ σπασμωδικά κι εύκαιριακά μέτρα: • Δημιουργία ύφυπουργείου στό όποιο θά πρέπει νά ύπαχθούν όλες οι σχετικές μέ τό βι­ βλίο άρμοδιότητες τής πολιτείας.

• 'Επαγγελματική κατάρτιση τών φορέων τού βιβλίου.

• Ενοποίηση έκδοτικών καί βιβλιοπωλικών μονάδων μέ τήν προσφορά γενναίων κινή­ τρων.

• Ίδρυση πρακτορείου διανομής τού βι­ βλίου.

• Αναδιοργάνωση τών βιβλιοθηκών καί δη­ μιουργία νέων.

• 'Ενίσχυση τών βιβλιοπωλείων (μέ τή δια­ κίνηση μέσα άπό αύτά δλων τών βιβλίων, άκόμα καί τών σχολικών πού διανέμονται άπό τήν πολιτεία).

• Διεθνής άριθμός τυποποίησης γιά τήν άντιμετώπιση τής κλεψιτυπίας καί τήν προώ­ θηση σωστών σχέσεων άνάμεσα στούς συγ­ γράφεις, τούς έκδοτες καί τούς βιβλιοπώλες.

• Μάθημα βιβλιογνωριμίας, βιβλιοκριτικής καί βιβλιομελέτης σέ όλες τις βαθμίδες τής έκπαίδευσης.

• Προβολή τού βιβλίου άπό τά μέσα μαζι­ κής ενημέρωσης.

• Παροχή άτέλειας χάρτου γιά όλα τά βι­ βλία.

• Προνομιακή' άντιμετώπιση τού βιβλίου

22

άπό τούς κρατικούς όργανισμούς (ΕΛΤΑ, ΘΣΕ, ’Ολυμπιακή κλπ.).

• Πιστοδότηση έκδοτικών καί βιβλιοπωλικών έπιχειρήσεων άπό τίς τράπεζες.

• Αφαίρεση άπό τό φορολογητέο εισόδημα τών δαπανών γιά άγορές βιβλίων.

• "Εκδοση έπίσημου βιβλιογραφικού δελ• Ίδρυση έπικουρικοϋ ταμείου γιά τά μέλη τού κλάδου.

• Καθιέρωση τού μονοτονικού συστήματος. Στά πλαίσια τής έκθεσης έγινε καί φέτος ό καθιερωμένος άπό τήν προηγούμενη χρονιά διαγωνισμός «Τέχνης καί τεχνικής τού βι­ βλίου». Τά βραβεία τού διαγωνισμού δόθηκαν ώς έξής: Α' βραβείο (70.000 δρχ., άθλοθέτηση τού ύπουργείου Πολιτισμού) στό βιβλίο «Τά έρωτικά» τού Γιάννη Ρίτσου (Κέδρος). Β' βραβείο (50.000 δρχ., άθλοθέτηση τού ύπουργείου Προεδρίας) στό βιβλίο «Γραφές» τού Γιώργου Βακιρτζή (Κέδρος). Γ' βραβείο (30.000 δρχ., άθλοθέτηση τής ΠΟΕΒ) στό βιβλίο «Τό μπαλκόνι» τού Ήλία Πετρόπουλου (Χατζηνικολή). Α' έπαινος, στό βιβλίο «Ή Ελλάδα πού φεύ­ γει» τού Δημήτρη Παπαδήμου (Νέα Σύνορα). Β' έπαινος, στά βιβλία «Ιστορία τού έλληνι-

ΓΕΓΟΝΟΤΑ κοϋ κινηματογράφου» τού Μαρίνου Κουσουμίδη (Καστανιώτης) καί «Χρονικό τής έλληνικής τυπογραφίας» του Ν. Ε. Σκιαδά (Guten­ berg). Γ' έπαινος, στό βιβλίο «Σατυρικόν» του Πετρώνιου (Γνώση). Ό υπομονετικός άναγνώστης πού διαβάζει αύτές τις γραμμές ίσως έχει τήν αίσθηση μιάς επανάληψης. "Ολα αύτά έχουν γίνει καί ειπω­ θεί -μέ τούς ίδιους άκριβώς τρόπους καί όρους- πάμπολλες φορές. Τήν ίδια άκριβώς αίσθηση είχαμε κι έμεΐς περιδιαβαίνοντας τή 10η Πανελλήνια ’Έκθεση στό Ζάππειο. "Ολα μάς θύμιζαν έντονα τίς προηγούμενες χρο­ νιές. Ακόμα κι ό κατάλογος τής έκθεσης ήταν σχεδόν πιστή άναπαραγωγή τού περσινού. Έλειψε κι αύτή τή φόρά ή πρωτοτυπία, ή ζων­ τάνια κι ή άναζήτηση τρόπων προσέγγισης τού κοινού μέ τό βιβλίο μέσα στόν έκθεσιακό χώρο. Ή έκθεση ήταν μιά ξερή παράθεση (κά­ ποτε καί άντιπαράθεση) τίτλων καί έκδοτών. Βιβλία, έπιπλα, ένα περίπτερο μέ είδη ζω­ γραφικής καί καθόλου βιβλία, κι έκείνη ή άτυχη φράση τού ομιλητή τών έγκαινίων πού μάς σύστηνε νά άγοράζουμε τά βιβλία μας «άπό τά ύπεύθυνα βιβλιοπωλεία» παρομοιάζοντάς τα μέ φαρμακεία, μάς δημιούργησαν μιά αίσθηση όχι μονάχα έπανάληψης άλλά καί θλίψης κι άπογοήτευσης. Κι άναρωτιόμαστε:. ”Αν έμεΐς πού έχουμε πρό πολλοϋ περάσει τό στάδιο τής έφηβείας μας δέν προσελκυστήκαμε άπό τήν έκθεση, τί γίνεται άλήθεια μέ τά σχολειά πού προσκλήθηκαν νά τήν έπισκεφτοϋν; Βοηθούσε άραγε ή οργάνωση καί ή πα­ ρουσίαση τής έκθεσης σέ μιά πολύπλευρη, χαρούμενη καί διαπαιδαγωγητική έπαφή τού παιδιού μέ τό βιβλίο; Ή μήπως ήταν γι’ αύτά μιά άνιαρή καί ρουτινιάρικη έπίσκεψη -όπως αύτές στά μουσεία, πού άπομακρύνουν μάλ­ λον παρά προσελκύουν τό παιδί; Είναι βέβαια γνωστό ότι ό έκδοτικός κόσμος άντιμετωπίζει πολλά, προβλήματα καί είναι τε­ λείως άβοήθητος άπό τήν πολιτεία. ΓΓ αύτό πολλές άπό τίς έλλείψεις είναι κατανοητές. Νομίζουμε, δμως, δχι όλες. Ή έκθεση τού Ζαππείου είναι μιά άπό τίς έλάχιστες έκδηλώσεις γιά τό βιβλίο πού γίνον­ ται σ’ αύτό τόν τόπο. Πρέπει κάποτε νά τής δοθεί ή προσοχή πού τής άξίζει. Είναι καιρός πιά ή κρατική βοήθεια νά μήν περιορίζεται σέ τηλεοπτική κάλυψη κι ένα χρηματικό ποσό πού δέν έπαρκεΐ ούτε γιά τό ένοίκιο τού έκθεσιακοϋ χώρου, δπως έγινε φέτος. Ή έκθεση στοί­ χισε 4.000.000 καί τό ποσό συμμετοχής ήταν άπαγορευτικό σχεδόν γιά τούς μικρούς έκδο­ τες, μέ άποτέλεσμα πολλοί νά μή συμμετέ­

χουν. Τό γεγονός έξάλλου ότι στήν έκθεση δέν έγιναν πωλήσεις δυσκόλεψε άκόμα περισ­ σότερο τή συμμετοχή τών μικρών έκδοτών καί δημιούργησε πικρίες κι άντεγκλήσεις. Τό «Διαβάζω» ζήτησε τή γνώμη μερικών άπ’ αύτούς πάνω στό θέμα πού δημιουργήθηκε καί τή δημοσιεύει, μαζί μέ μερικές έκτιμήσεις γιά τήν έκθεση τού προέδρου τής Πανελλήνιας 'Ομοσπονδίας Έκδοτών Βιβλιοχαρτοπωλών, κ. Στέλιου Χαλκιαδάκη. Χαλκιαδάκης Στέλιος (πρόεδρος ΠΟΕΒ): Ή παρουσία έκθετων καί τίτλων ήταν άναμφισβήτητα μεγαλύτερη άπό άλλες χρονιές. Θά μπορούσε βέβαια νά είναι πολλαπλάσια, άλλά ύπήρξαν μερικά έμπόδια. "Ενα άπ’ αύτά ήταν τό οικονομικό πρόβλημα (30.000 ένοίκιο γιά κάθε έκθέτη, έξοδα προσωπικού κλπ.). Οί έκλογές έπίσης πού έγιναν πρίν λίγο δημιούργη­ σαν κάμψη στήν άγορά, πού δέν έχει ισορρο­ πήσει άκόμα. Αύτό δυσκόλεψε οικονομικά τήν παρουσία κι άλλων έκδοτών. "Αλλος λόγος ήταν ή διαφορά άπόψεων μεταξύ τής 'Ομο­ σπονδίας καί τού Συνδέσμου τών Έκδοτων. Ή δική μας άποψη είναι ναι στίς έκθέσεις, όχι στις πωλήσεις μέσα σ’ αύτές. Οί έκθέσεις έχουν γιά μάς πολιτιστικό χαρακτήρα. Υπήρξε σύγκρουση μεταξύ μας, κι αύτό έκανε μερι­ κούς έκδοτες νά μή συμμετάσχουν. Ή προετοιμασία τής έκθεσης δυστυχώς έγινε μέσα σέ ένα μήνα, γι’ αύτό καί δέν έμφανιστήκαμε άρκετά όργανωμένοι. Πρώτα ήταν ή σχολική περίοδος, μετά οί έκλογές καί τέλος ή προσπάθειά μας νά ένημερώσουμε τούς νέους άρμόδιους τών ύπουργείων. ’Έτσι δέν μάς έμεινε πολύς χρόνος νά πείσουμε κι άλλους συναδέλφους νά συμμετάσχουν καί νά φροντίσουμε σωστά γιά τήν προβολή τής έκ­ θεσης καί τή βελτίωση τών περιπτέρων. Οί νέοι άρμόδιοι, άπό τήν άλλη μεριά, δέν είχαν τό χρόνο νά μάς βοηθήσουν ούσιαστικά, άφοϋ μόλις είχαν άναλάβει τά καθήκοντά τους. Μάς βοήθησαν βέβαια άλλά όχι άρκετά. Ό άριθμός τών επισκεπτών τής έκθεσης ήταν περίπου ό ίδιος μέ τήν προηγούμενη χρονιά. Όμως τό κοινό έδειχνε αύτή τή φορά μεγαλύτερο ένδιαφέρον κι ήταν περισσότερο ένημερωμένο. «Κείμενα»: Οί λόγοι πού έμπόδισαν τή συμ­ μετοχή μας ήταν οίκονομικοί. Γιά μάς ήταν δύσκολο ν’ άνταπεξέλθουμε στά έξοδα, άφοΰ στή διάρκεια τής έκθεσης δέν θά γίνονταν πωλήσεις. Αύτό βέβαια τό ξέραμε άπό τήν άρχή. Στήν πορεία όμως, έπειδή ύπήρξαν πολ­ λές διαμαρτυρίες, έγιναν κάποιες διαβουλεύσεις στήν 'Ομοσπονδία γιά νά έπιτραποϋν οί

23

ΓΕΓΟΝΟΤΑ πωλήσεις. Τελικά δέν έπιτράπηκαν. Μάς είπαν ότι θά μπορούσαμε 'ίσως νά κάνουμε πωλήσεις σιωπηρά. 'Εμείς δέν τό θελήσαμε. Δέν μάς ένδιέφεραν οί πωλήσεις μέ τέτοιο τρόπο. «Στοχαστής»: Πιστεύουμε ότι ή πρωτοβου­ λία τών έκθέσεων ξεκινάει άπό μιά κατ’ άρχήν σωστή άντίληψη. ’Αφού ό λαός δέν πάει στό βιβλίο, θά πρέπει οί φορείς τού βιβλίου (έκδο­ τες) νά τό φέρουν κοντά στό λαό. Είναι λοιπόν έξω άπό κάθε άμφισβήτηση ότι άπό θέση άρχών δέν είμαστε άντίθετοι μέ τή λογική τών έκθέσεων. Αύτή είναι ή μιά πλευρά τού προ­ βλήματος. Ή άλλη είναι ότι δέν μπορέσαμε ποτέ νά καταλάβουμε γιατί στις έκθέσεις βι­ βλίου δέν πρέπει νά πουλιούνται βιβλία. ' Αν οί έκθέσεις γιά κάποιους πού έχουν τίς δυνατό­ τητες είναι χώρος γιά ν’ άναπτύξουν δημόσιες σχέσεις, γιά τούς μικρούς έκδοτες αύτό καταντά όχι μόνο άδικο άλλά παράλογο κι άφόρητα ύποκριτικό. Γιά νά πούμε τά πρά­ γματα μέ τό όνομά τους, θεωρούμε άπαράδεκτο ένας μικρός έκδοτικός οίκος νά είναι ύποχρεωμένος νά πληρώσει 60-70.000 δρχ. γιά νά συμμετάσχει στήν έκθεση (30.000 δρχ. συμμε­ τοχή, 15-20.000 γιά άπασχολούμενο άτομο,

15-20.000 γιά προσπέκτους). Γιά νά είσπράξει τί; Τήν αύξηση τών πωλήσεων στά βιβλιοπω­ λεία; Στήν έκθεση τού Ζαππείου δέν πουλήθη­ καν βιβλία. Κι όμως, άς διαψεύσει έστω καί ένας βιβλιοπώλης τό γεγονός ότι στό δεκα­ πενθήμερο τής έκθεσης ή κίνηση ήταν χειρό­ τερη άπό τού καλοκαιριού. Είναι νά γελάει κα­ νείς! Ό «Στοχαστής», έννοώντας πάντα νά παίρ­ νει τήν εύθύνη τής όποιας του έπιλογής, θεω­ ρεί ότι οί έκθέσεις βιβλίου μέ τέτοια ποσά συμμετοχής καί στίς οποίες δέν δίνεται κάν ή δυνατότητα τού «έλεύθερου άνταγωνισμοϋ» μέσα άπό τήν πώληση βιβλίων, είναι μόνο γι’ αύτούς πού έχοντας έξασφαλίσει τίς όποιες οικονομικές δυνατότητες έχουν τήν πολυτέ­ λεια νά μοιράζουν προσπέκτους καί νά συν­ άπτουν δημόσιες σχέσεις. ΓΓ αύτό καί συνειδητά δέν συμμετείχε στήν έκθεση τού Ζαππείου ούτε καί πρόκειται νά συμμετάσχει σέ έκθέσεις πού σέ τελευταία άνάλυση άδιαφοροϋν ή δέν λαβαίνουν ύπόψη τους τίς πραγματικές άνάγκες καί δυσκολίες πού άντιμετωπίζουν οί οικονομικά άδύναμοι έκδοτικοί οίκοι.

Γιά τήν προστασία τών συγγραφικών δικαιωμάτων «Ή προστασία τής πνευματικής ιδιοκτησίας δέν είναι προστασία κάποιου άτομικού συμφέ­ ροντος, άλλά όρος γιά τήν ύπαρξη πνευματι­ κής ζωής στή χώρα.» Μέ αύτά τά λόγια άνοιξε ό καθηγητής Γιώργος Κουμάντος τίς έργασίες τού Πανελλήνιου Λογοτεχνικού Συνέδριου, πού έγινε τό Δεκέμβρη στή Θεσσαλονίκη, μέ κεντρικό θέμα τά συγγραφικά δικαιώματα καί τήν προστασία τους. ΤΗταν ή πρώτη φορά πού μέ συγκεκριμένες προτάσεις κι άναλύσεις οί έλληνες λογοτέ­ χνες προσπάθησαν νά οριοθετήσουν τόν έπαγγελματικό τους χώρο καί νά κινητοποιή­ σουν τήν πολιτεία γιά τήν κατάρτιση μιάς έκσυγχρονισμένης νομοθεσίας «περί πνευματι­ κής ιδιοκτησίας», ικανής νά προστατεύσει άποτελεσματικά τούς δημιουργούς καί τό έργο τους. Τό συνέδριο ήταν οργανωμένο άπό τήν Εταιρεία Λογοτεχνών Θεσσαλονίκης (σέ συν­

24

εργασία μέ τήν ’Εθνική Εταιρεία 'Ελλήνων Λογοτεχνών, τό Σύνδεσμο 'Ελλήνων Λογοτε­ χνών καί τήν 'Εταιρεία Ελλήνων Λογοτεχνών) καί πήραν μέρος μέ εισηγήσεις καί παρεμβά­ σεις πού κάλυπταν όλες τίς παραπλεύρους τού θέματος, πολλοί λογοτέχνες καί γνωστοί νομομαθείς. Οί ομιλητές έπισήμαναν ότι ή πρόοδος τής τεχνολογίας έχει πολλαπλασιάσει στήν έποχή μας τίς όψεις τού προβλήματος. Τά συγγρα­ φικά δικαιώματα δέν άφορούν πιά μόνο τή σχέση συγγραφέα-έκδότη. Τό ραδιόφωνο, ή τηλεόραση, οί δίσκοι καί οί κασέτες είναι μερι­ κοί άπό τούς καινούριους χώρους μέσα στούς όποιους συνεχίζεται ή έκμετάλλευση τού πνευματικού μόχθου τών συγγραφέων. Οί πάραγωγοί κλεψίτυπων, άπό τήν άλλη με­ ριά, τιμωρούνται μέ μιά μικρή ποινή (1-3 μή­ νες) πού μπορεί εύκολα νά έξαγοραστεΐ. "Ετσι, δέν έχουν παρά νά ύπολογίσουν κι αύτή τή μι­

ΓΕΓΟΝΟΤΑ κρή δαπάνη στά γενικά τους έξοδα καί νά συνεχίσουν άνενόχλητοι τό έργο τους. ’Αλλά καί οί 'ίδιοι οί δημιουργοί, δπως τονί­ στηκε στό συνέδριο, διαχειρίζονται συνήθως άσχημα τά δικαιώματά τους. Οί νέοι καί μή κα­ θιερωμένοι, κυρίως, είναι συχνά άναγκασμένοι νά χρηματοδοτούν οί 'ίδιοι τήν έκμετάλλευση τού έργου τους καί πολλές φορές νά ύπογράφουν όποια συμφωνία τούς υποβληθεί, χωρίς κάν νά έλέγχουν τούς όρους. «Οί δημιουργοί», είπε χαρακτηριστικά ό Αλέξανδρος Κοτζιάς, «οφείλουν νά άποβάλουν τήν παμπάλαιη νοο­ τροπία τού πτωχοπροδρομισμού, τού άναχωρητικοϋ ή άριστοκρατικοΰ έρασιτεχνισμοϋ, τού κρατικού ή άλλου μαικηνισμοϋ καί ν’ άναπτύξουν στή θέση της τή νοοτροπία τού έπαγγελματία πού δέν είναι παράσιτο ή λοξός άλλά προσφέρει στήν κοινωνία του χρήσιμο έργο καί άπαιτεί νά λάβει άπ' αύτή τή δίκαιη άμοιθή του». Μετά τό τέλος τού συνεδρίου οί λογοτέχνες έδωσαν στή δημοσιότητα τά πορίσματα τής συνάντησής τους, τά όποια άναμένεται νά άποτελέσουν τή βάση γιά τή δημιουργία ένός άποτελεσματικού νομικού καθεστώτος γιά τά συγγραφικά δικαιώματα. Τά πορίσματα τού συνεδρίου είναι: Τό συνέδριο: • Διακηρύσσει ότι ή άποτελεσματική προσ­ τασία τής πνευματικής 'ιδιοκτησίας άποτελεί άναγκαϊο όρο γιά τήν πνευματική άνάπτυξη τού τόπου καί καλεί τά άρμόδια όργανα τής πολιτείας νά μελετήσουν, νά έπεξεργαστοΰν σέ συνεργασία μέ τά συλλογικά όργανα τών λογοτεχνών καί νά θέσουν σέ ισχύ ένα νέο συγχρονισμένο νόμο γιά τά δικαιώματα τών πνευματικών δημιουργών.

• Διαπιστώνει ότι οί προβλεπόμενες ποινές γιά τίς προσβολές τής πνευματικής ιδιοκτη­ σίας είναι άπόλυτα άνεπαρκείς καί ζητεί τήν άμεση ψήφιση νόμου πού θά καθιερώνει βα­ ρύτερες ποινές γιά κάθε περίπτωση προσβο­ λής περιουσιακών ή ήθικών δικαιωμάτων τών πνευματικών δημιουργών.

• Θεωρεί αναγκαία μιά ριζική μεταβολή στή στάση τών κρατικών μέσων μαζικής έπικοινωνίας άπέναντι στά δικαιώματα τών πνευματι­ κών δημιουργών, έτσι ώστε ν’ άρχίσουν οί ορ­ γανισμοί ραδιοφωνίας καί τηλεόρασης νά μεταδίδουν μέ μεγαλύτερη ύπευθυνότητα περισσότερα λογοτεχνικά κείμενα, νά πληρώ­ νουν εΰλογες άμοιβές στούς πνευματικούς δημιουργούς καί νά προβάλλουν συστηματικά τή λογοτεχνική δημιουργία τού τόπου μας.

• Ζητεί άπό τήν κυβέρνηση καί τά όργανα τής τοπικής αύτοδιοίκησης νά προωθήσουν μέ

άποφασιστικά μέτρα τήν ίδρυση λαϊκών καί σχολικών βιβλιοθηκών σ’ όλη τήν 'Ελλάδα, έξασφαλίζοντας τά μέσα γιά νά λειτουργήσουν ώς κέντρα πνευματικής παρουσίας σέ κάθε γωνιά τού τόπου μας.

• Ζητεί νά μετέχουν έκπρόσωποι τών λογο­ τεχνικών σωματείων στά συμβούλια καί τίς έπιτροπές τού διευθύνουν τά κρατικά μέσα μαζικής έπικοινωνίας καθώς καί στά άλλα όρ­ γανα πού άσχολοϋνται μέ τήν προβολή τών έργων δημιουργικής φαντασίας καί έλέγχονται άπό τό κράτος. Τό συνέδριο τών λογοτεχνών στή Θεσσαλο­ νίκη έκλεισε μέ πολλές έλπίδες κι ύποσχέσεις γιά τό μέλλον. Δέν ξέρουμε άν αύτό δείχνει μιά άλλαγή, πάντως ή τηλεοπτική έκπομπή «’Επιλογή», άμέσως μετά τό συνέδριο, άρχισε νά δίνει μιά συμβολική άμοιβή στούς λογοτέχνες πού συμμετείχαν στά προγράμματά της. Ή έκ­ πομπή αύτή βέβαια σταμάτησε νά μεταδίδεται, άλλά δημιούργησε ένα προηγούμενο πού θά ναι δύσκολο νά τό άγνοήσει πιά ή ΕΡΤ. Όσο γιά τήν ύπουργό Πολιτισμού, δήλωσε ότι περιμένει μέ ένδιαφέρον τά πορίσματα τού συνεδρίου καί ότι θά συμπαρασταθεί σέ κάθε πρωτοβουλία γιά τήν καλλιέργεια τής λογοτε­ χνίας καί τήν πρόοδο τών λογοτεχνών. Ίδω­ μεν...

25

ΓΕΓΟΝΟΤΑ

Τά 80χρονα ενός δασκάλου

I. Θ. Κακριδής

'Ογδόντα χρόνια γόνιμης ζωής συμπλήρωσε τό '81 ό Γιάννης Κακριδής. Χρόνια άφιερωμένα στή μελέτη τής κλασικής φιλολογίας καί στήν προσπάθεια συμφιλίωσης τοϋ νεοέλληνα μέ τά ζωντανά μηνύματά της. Χρόνια δημιουργικά άλλά καί πικρά, γεμάτα ενθουσιασμούς καί διώξεις. Μέ τήν εύκαιρία αυτής τής έπετείου, τό Πα­ νεπιστήμιο τής Θεσσαλονίκης τίμησε τό δά­ σκαλο Γιάννη Κακριδή, ό όποιος, κοντά στά άλλα, ήταν ένας άπ’ αύτούς πού στή δύσκολη εικοσαετία 1948-1968 συντέλεσαν στό νά γίνει ή Φιλοσοφική Σχολή τού ιδρύματος ένας ζων­ τανός όργανισμός μέ μεγάλο κύρος. « Υπήρξε ένα διάστημα», γράφει κάπου ό Γιώργος Ίωάννου, «πού Φιλοσοφική Θεσσαλονίκης σήμαινε κυρίως I. Θ. Κακριδής». Στήν έκδήλωση μίλησαν παλιοί συνάδελφοι καί μαθητές του κι ό 'ίδιος ό τιμώμενος (μέ θέμα «Ό Όμηρος πλάστης καί χαλαστής»). Ή

26

παρουσία του ήταν μιά εύχάριστη έκπληξη γιατί δυστυχώς σ’ αύτή τή χώρα τιμούν συν­ ήθως μόνο τούς νεκρούς (κι αύτούς δχι πάντα). Γιά τήν προσφορά τού Γιάννη Κακριδή στήν κλασική φιλολογία καί τήν παιδεία μίλησε ό φιλόλογος Ήλίας Σπυρόπουλος. Γιά τά 80 χρόνια τού I. Θ. Κακριδή θά θέλαμε καί μεϊς νά ξαναθυμίσουμε μέ λίγα λόγια (πρά­ γμα δύσκολο) τήν προσφορά του καί νά παρα­ θέσουμε, γι’ αύτούς πού ένδιαφέρονται νά έμβαθύνουν περισσότερο, δσα άπό τά βιβλία του καταφέραμε νά συγκεντρώσουμε. Ο Γιάννης Κακριδής γεννήθηκε στίς άρχές τού αιώνα καί σπούδασε σέ έλληνικά καί ξένα πανεπιστήμια κοντά στούς μεγαλύτερους φι­ λόλογους τής έποχής τού. Μόλις άπόκτησε τό διδακτορικό του δίπλωμα δίδαξε στά πανεπι­ στήμια τής Αθήνας καί τής Θεσσαλονίκης όπου έμεινε γιά 40 ολόκληρα χρόνια. Τό κα­ θαρά επιστημονικό του έργο (πού εύτυχώς δέν τό άπομόνωσε ποτέ άπό τό έκπαιδευτικό) στράφηκε στή μελέτη τοϋ Θουκυδίδη (μετά­ φραση, έπιλεγόμενα, έρμηνευτικά σχόλια στόν «’Επιτάφιο»), στήν έλληνική μυθολογία, σέ θέ­ ματα νεοελληνικού λόγου καί βέβαια στόν Όμηρο. Ή σχέση τοϋ 'Ομήρου μέ τίς πηγές του τόν άπασχόλησε άπό νωρίς καί μέ τίς έρευνές του, πόύ βασίζονταν σέ έντελώς νέα στοιχεία, άνοιξε καινούριους δρόμους στή με­ λέτη τής κλασικής φιλολογίας. ’Ακόμα καί σή­ μερα, 50 χρόνια μετά τό ξεκίνημά του, δημο­ σιεύει πρωτότυπες καί σημαντικές έργασίες πάνω σ’ αύτό τό θέμα. Γιά τήν εύρύτερη προσφορά τοϋ Γιάννη Κακριδή στήν πνευματική ζωή καί τή γενική παι­ δεία αϋτοϋ τοϋ στερημένου τόπου θά είχε κα­ νείς νά πει τόσα πολλά πού ’ίσως δυσκολευό­ ταν. ’Εμείς περιοριζόμαστε νά πούμε δτι ό Γιάννης Κακριδής προσπάθησε δσο λίγοι νά φέρει σέ μιά στενότερη άλλά καί ζωντανή έπαφή τούς νεότερους μέ τόν άρχαΐο έλληνικό πολιτισμό. Κι αύτή του ή προσπάθεια έκφράστηκε μέ πολλούς τρόπους καί μέσα καί έξω άπό τούς πανεπιστημιακούς χώρους. Ή συμβολή του στό προοδευτικό γιά τήν έποχή του έκπαιδευτικό πρόγραμμα τής κυβέρνησης Παπανδρέου (1964), οί προσπάθειέςτου γιά τήν καθιέρωση τής δημοτικής, γιά τή διδασκαλία των άρχαίων κειμένων άπό μεταφράσεις, γιά τήν ένίσχυση κι άνανέωση τής διδασκαλίας

ΓΕΓΟΝΟΤΑ κειμένων τής νεοελληνικής λογοτεχνίας καί τό άξιόλογο μεταφραστικό του έργο, είναι μερικά άπό τά πάμπολλα στοιχεία πού συνθέτουν τήν προσφορά τού Γ. Κακριδή. Τήν προσφορά αύτή, πού δέ συνάντησε πάντα τήν άποδοχή πού τής άξιζε. 'Απόδειξη ή περιβόητη «δίκη τών τόνων» τήν εποχή τής γερμανικής κατο­ χής καί οί διώξεις τού Κακριδή γιά τίς προσπά­ θειες του νά καθιερωθεί τό μονοτονικό σύ­ στημα. Ή ύπερσυντηρητική Φιλοσοφική Σχολή τής Αθήνας πέρασε τότε τόν Κακριδή άπό πειθαρχικό συμβούλιο καί τόν άπέλυσε προσωρινά. Λίγα χρόνια άργότερα, τό 1946, ή άπόλυσή του έγινε οριστική. "Ενα σημαντικό μέρος τού συγγραφικού έρ­ γου τού I. Θ. Κακριδή, περίπου δύο εκατοντά­ δες μελέτες, άρθρα, σύμμικτα καί βιβλιοκρι­ σίες έχουν δημοσιευτεί σέ διάφορα περιοδικά, συλλογικά έργα καί τιμητικούς τόμους. Μερικά άπ’ αύτά περιλαμβάνονται στόν τιμητικό τόμο «Άρθρα καί μελέτες» πού έκδόθηκε μέ πρω­ τοβουλία τών συναδέλφων του Λ. Πολίτη, Στ. Καψωμένου καί Άγ. Τσοπανάκη, όταν ό Κακριδής άποχώρησε άπό τό Πανεπιστήμιο τής Θεσσαλονίκης. Άλλα έργα του είναι: «Ό νό­ μος τής άποβολής τών τονούμενων φωνηέν­ των εις τό ιδίωμα τών Λευκών Πάρου» (1926), «Άραί. Μυθολογική μελέτη» (1929), «’Αρχαία ελληνική μετρική» (1931), «Ό ποιητής καί ή μυθική παράδοση» (1932), «Τό μεταφραστικό πρόβλημα» (1936), «Περικλεούς ’ Επιτάφιος» (1937), «Φιλολογική έρμηνεία» (1939), «'Ερμη­ νευτικά σχόλια στόν Επιτάφιο τού Θουκυ­ δίδη» (1941), «’Ανθρωπιστικά» (1942), «'Ομηρι­ κές έρευνες» (1944), «Τό δαχτυλικό εξάμε­ τρο» (1948, έκδοση γραφομηχανημένη), «Παι­ δεία δύναμις θεραπευτική ψυχής» (1950), «Ή άρχαία έλληνική κωμωδία καί οί Νεφέλες τού ’Αριστοφάνη» (1951), «'Ομηρικά θέματα» (1954), «'Ομήρου Ίλιάδα» (μετάφραση σέ συν­ εργασία μέ τό Νίκο Καζαντζάκη, 1955), «’Αρ­ χαίοι "Ελληνες καί "Ελληνες τού είκοσιένα» (1956), «Χαιρετισμός πρός τούς νέους φοιτητάς» (1958), «Ό μύθος στήν άρχαϊκή λυρική ποίηση τών Ελλήνων» (1958), «Σωκρατική δι­ καιοσύνη» (1960), «Τό νόημα τής έλληνικής έλευθερίας» (1960), «Φως ελληνικό» (1963), «'Ομήρου ’Οδύσσεια» (1965, Μετάφραση σέ συνεργασία μέ τό Νίκο Καζαντζάκη), «Στρατη­ γός Μακρυγιάννης. Μιά έλληνική καρδιά» (1965), «Ξαναγυρίζοντας στόν Όμηρο» (1971), «Νεοελληνικές μελέτες» (1976), «Προομηρικά-Όμηρικά-Ήσιοδικά» (1980), «Οί άρχαΐοι "Ελληνες στή νεοελληνική λαϊκή παράδοση» (1979) καί «'Ελλήνων λόγοι» (1981).

27

ΠΑΡΑΠΟΜΠΕΣ Συμφέρει ΤΟ σύστημα των συνδρομών έχει άποδειχθεΐ πολλα­ πλά ώφέλιμο, τόσο γιά τό «Διαβάζω» όσο καί γιά τούς συνδρομητές. Μέ τίς ρυθμίσεις δμως πού έξαγγείλαμε στά Προλεγόμενα τού περασμένου τεύχους, μία συνδρομή στό περιοδικό είναι πιά πραγματική εύκαφία γιά τούς άναγνώστες μας. Καί νά γιατί: Όπως άναγγείλαμε, άπό φέτος θά κυκλοφορούν τρία όγκώδη διπλά τεύχη (Φεβρουάριου, Ιουνίου, Σεπτεμβρίου-Όκτωβρίου) καί δχι ένα, δπως συνέβαινε μέχρι σήμερα, στήν τιμή όμως των 200 δρχ. Κι αυτό, χωρίς νά αυξήσουμε τήν άξια τών συνδρομών, έσωτερικοϋ καί έξωτερικοϋ. 'Αμετάβλητη, έπίσης, παραμένει καί ή τιμή τών άπλών τευχών. Έτσι, ένας τακτικός άγοραστής τού «Διαβάζω» θά πληρώσει γιά 12 τεύχη 1.680 δρχ. 'Αντίθετα, ένας άπλός συνδρομητής θά πληρώσει 1.200 δρχ. (έκ­ πτωση δηλαδή 30% καί κέρδος 480 δρχ.) καί ένας σπουδαστής συνδρομητής 1.000 δρχ. (έκπτωση δη­ λαδή 40% καί κέρδος 680 δρχ.)! Οί άριθμοί αύτοί πι­ στεύουμε ότι πείθουν, περισσότερο άπό όποιαδήποτε άλλα έπιχειρήματα, γιά τήν αύσιαστική άξια μιάς συνδρομής στό «Διαβάζω»,··

Πρόκληση ΑΝ καί τά βιβλία πρέπει νά τά κρίνεις άπά τό περι­ εχόμενό τους καί όχι άπό τόν τίτλο τους, όμολογούμε ότι ό τίτλος μιάς πρόσφατης έκδοσης μάς ξά­ φνιασε. Συγκεκριμένα, άναφερόμαστε στή μελέτη ένός έλληνα Ιστορικού πού διδάσκει σέ άμερικανικό πανεπιστήμιο, μέ τίτλο «’Ιστορία τού έλληνοτουρκικοϋ χώρου άπό τόν Βενιζέλο στόν Παπαδόπουλο»! ’Ακόμη κι άν παραβλέψουμε τήν άντιεπιστημονική θεώρηση τής Ιστορίας, πού θέλει δημιουργούς της κάποια πρόσωπα-ήρωες, δέν μπορούμε νά μή στα­ θούμε στό γεγονός ότι ό συγγραφέας βάζει στόν τί­ τλο τού βιβλίου του, κοντά κοντά, έναν έκπρόσωπο τού πολιτικού κόσμου καί ένα όργανο τού υπόκο­ σμου... Λίγος σεβασμός, κύριε καθηγητά, δέν βλά-

Αύτοϋπερβολή ΣΠΟΥΔΕΣ. Μέ αύτό τόν τίτλο έφτασε στά γραφεία μας ένα καινούριο διμηνιαΐο περιοδικό, πού -σύμ­ φωνα μέ τίς «προγραμματικές δηλώσεις» του- θά άσχολεϊται μέ τήν παιδική λογοτεχνία καί τέχνη. Θε­ μιτές άσφαλώς οί έπιδιώξεις καί ή φιλοδοξία τού διευθυντή τού περιοδικού, άλλά ήταν άνάγκη νά τυ­ πώσει μέ μεγαλύτερα κι άπ' τόν ύπότιτλο γράμματα τό όνομά του; Καί στό έξώφυλλο μάλιστα; 'Εκτός πιά κι άν πιστεύει άτι μ' αύτό τόν τρόπο τό περιοδικό του θά άγοραστεί. ‘Αλλά πάλι, έπειδή είναι καί έπιθεωρητής τής στοιχειώδους έκπαίδευσης, δέν έχει δει ποτέ του έξώφυλλα παλιότερων περιοδικών πού είχαν ύπεύθυνους κορυφαία όνόματα τής πνευματικής μας ζωής (Εποχές, Επιθεώρηση Τέχνης, Τετράδιο κλπ.); Δάσκαλε πού δίδασκες,,.

2&

Τό βιβλίο τής χρονιάς ΣΤΟ έξωτερικό είναι τόσο κοινό νά κυκλοφορούν ετήσια άλμανάκ κάθε είδους, πού ή έκδοσή τους δέν χρειάζεται Ιδιαίτερη έπισήμανση καί προβολή άπό τά μέσα μαζικής ένημέρωσης, Άπλούστατα, όλοι τά ξέ­ ρουν καί όλοι τά περιμένουν νά κυκλοφορήσουν τή γνωστή περίοδο ή ήμερομηνία. Αντίθετα, στόν τόπο μας, όηου τά καθαρά πληροφοριακά βιβλία σπανί­ ζουν, μιά τέτοια έκδοση κινδυνεύει νά περάσει άπαρατήρητη ή νά ύποτιμηθεϊ ή άξια της... Όλος αύτός ό πρόλογος, γιά νά αναφέρουμε τήν πολύ έπιμελημένη έκδοση τάύ «Βιβλίου τής χρονιάς». Φέτος, ό όγκώδης καί πυκνοτυπωμένος τόμος περιλαμβάνει καί πάλι όλες σχεδόν τίς βασικές πληροφορίες γιά τόν έλληνικό χώρο (γεωγραφία, κοινωνική όργάνωση, κοινοβουλευτική δραστηριότητα τού 1981, πολιτι­ στική ζωή κλπ.) καί τή διεθνή κοινωνία (παγκόσμιος άτλας, πολιτική, οικονομία, άθλητισμός κλπ.), καλύ­ πτοντας γιά τέταρτη συνεχή χρονιά ένα αισθητό κενό τής βιβλιογραφίας μας. Μέ λίγα λόγια, ένα βι­ βλίο χρήσιμο στόν καθένα, γιά τό όποιο άξίζουν πολ­ λοί έπαινοι στή συντακτική του ομάδα.

Πάλι διώξεις; ΣΤΗΝ προεκλογική περίοδο τό «Ίδεοδρόμιο» τού Λεωνίδα Χρηστάκη έριξε τό σύνθημα « Αλλαγή δέ γί­ νεται χωρίς τό γιαούρτι βελουτέ». Δέν ξέρουμε άν φταίει τό ότι ή άλλαγή έγινε χωρίς γιαούρτι βελουτέ, πάντως ό Λεωνίδας Χρηστάκης εξακολουθεί νά άντιμετωπίζει τά ίδια προβλήματα. Διώξεις τότε, διώξεις καί τώρα. Πέρσι προφυλακίστηκε έπί τρεις μήνες γιά τή δήθεν συμμετοχή του σέ τρομοκρατική οργάνωση καί μετά άπό πολλές ταλαιπωρίες άθωώθηκε. Φέτος είναι καί πάλι ύπόδικος. Αίτια ένα άρθρο «Περί έγκαταλείψεων καί καταλήψεων» πού δημοσίευσε τό «Ίδεοδρόμιο» δώδεκα μέρες πρίν άπό τήν κατάληψη στά Έξάρχεια. Έξαιτίας τού άρθρου αύτοϋ ό Λ. X. θεωρήθηκε ήθικός αυτουργός τής κατάληψης! Κι εμείς οί άφελείς, πού πιστεύαμε ότι οί καταλήψεις έχουν κάποιες κοινωνικές αίτιες, άνακαλύψαμε ξα­ φνικά ότι ή έκτίμησή μας ήταν τελείως λάθος. Αλλά άς σοβαρευτούμε. Τό άρθρο τού «Ίδεοδρομίου», όσο έκρηκτικό κι άν ήταν (γιά μερικούς θεματοφύλακες τής ήθικής καί τής ιδιοκτησίας μας), νομί­ ζουμε ότι πρέπει νά άντιμετωπιστεΐ σάν άπλή διατύ­ πωση άπόψεων. Κι άν κάποιοι θέλουν νά έμβαθύνουν στίς αίτιες τής κατάληψης, άς ψάξουν άλλοϋ. Ίσως πολλά ν’ άνακαλύψουν.

Ά πό τούς έλάχιστους ΟΙ φιλόμουσοι άναγνώστες μας άσφαλώς θά γνωρί­ ζουν τή «Λέσχη τού δίσκου», πού μέ τόση γνώση καί έπαγγελματική συνέπεια διευθύνει, έδώ καί χρόνια, ό Λάζαρος Γεωργιάδης. Εκείνο πού θά θέλαμε νά έπισημάνουμε έμείς άπό τή στήλη αύτή, είναι ή έκδοτική δραστηριότητα τής «Λέσχης». Μιά δραστη­ ριότητα πού δέν έξαντλεΐται στήν έκδοση κάποιων, όπωσδήποτε σημαντικών, βιβλίων. ’Αλλά πού ξανα­ φέρνει τήν έκδοση βιβλίου στίς παλιές μορφές τής

ΠΑΡΑΠΟΜΠΕΣ τυπογραφίας, δπου τό άντικείμενο «βιβλίο» ήταν προϊόν του Ανθρώπινου χεριού, οτήν κυριολεξία. Ναί, ό Λ. Γεωργιάδης είναι Από τούς ελάχιστους έραοτές τής κάσας καί τής μονοτυπίας (μαζί μέ τό Φίλιππο Βλάχο των έκδόσεων «Κείμενα»). "Ενας έκδότης πού φτιάχνει ό ίδιος, γράμμα-γράμμα, τά βιβλία του, μέ πολύ μόχθο βέβαια, άλλά καί μέ πολύ μεράκι, Όσο γίά ιό αποτέλεσμα, μιά ματιά άν ρίξει κανείς στίς εκ­ δόσεις τής «Λέσχης» («Κατάη» τού Πάουντ, «Μετα­ γραφές» τού Σεφέρη, «01 έποχές τού "Κρητικού” » τού Μαρωνίτη, «Οί Συμφωνίες τού Μάλερ» τού MrtApfepVT, «'Οδηγός δίσκων» τού Λορύ, «Ή βασική δισκόθήΚή», «Odysseus Elytis» τού Σαββίδη κλπ.) θά διαπιστώσει ίή ν τελειότητα καί τήν άψογη αισθητική τους έμφάνιση. Εξάλλου, άκόμη καί τά γιά καθαρά εμπορικούς σκοπούς έντυπα τής «Λέσχης», όπως εί­ ναι οί έτήσιες «Προσφορές δίσκων», πιστοποιούν τήν ύψηλοϋ έπιπέδου στοιχειοθεσία, έκτύπωση καί καλ­ λιτεχνική έπιμέλεια τής εκδοτικής παραγωγής τής «Λέσχης τού δίσκου».

Ή χειρότερη ΑΠΟ τίς 15 ήμερήσιες έφημερίδες τής Αθήνας, οί 5 άπαξιοϋν νά Ασχολούνται συστηματικά μέ τό βιβλίο (’Απογευματινή, Αύριανή, Ελεύθερη 'Ώρα, 'Ελεύθε­ ρος Κόσμος, Εστία). Άπό τίς ύπόλοιπες, μερικές έχουν τακτική σελίδα κάθε βδομάδα, μέ ούσιαστικό περιεχόμενο Καί κριτικές παρουσιάσεις τών νέων έκ­ δόσεων, ένώ Αλλες άρκοΰνται νά γράφουν δυό λόγια γιά τά καινούρια βιβλία ή, Τό χειρότερο, νά Αναδη­ μοσιεύουν τά δελτία τύπου τών έκδοτων, παραλλα­ γμένα ή καί αϋτούσια. Σ' αύτή τήν τελευταία κατηγο­ ρία ύπάγεται δυστυχώς ή σοβαρή «Καθημερινή». Καί δέν έννοούμε τή «Φιλολογική Καθημερινή», άλλά τήν κυριακάτικη έκδοση τής εφημερίδας, δπου διαπι­ στώσαμε νά γίνονται καί Απαράδεκτοι Αποκλεισμοί, πού φυσικά δέν Αναμένονται άπό μιά έφημερίδα πού θέλει νά λέγεται φιλελεύθερη. ’Αναρωτιόμαστε λοι­ πόν: άφοΰ κάθε Πέμπτη ή «Φιλολογική Καθημερινή» καλύπτει μέ τόν Αρτιότερο δυνατό τρόπο τήν κίνηση τού βιβλίου, γιατί αύτή ή προχειροδουλειά τής Κυ­ ριακής; Δέν ύπάρχει άλλη δουλειά νά κάνει ό άντιγραφέας τών δελτίων τύπου; Ή μήπως δέν καταλα­ βαίνει δτι, μέ τίς αύθαιρεσίες του, έκθέτει Ανεπα­ νόρθωτα τήν έφημερίδα του, πού έφτασε νά έχει τή χειρότερη σελίδα βιβλιοπαρουσίασης άπ’ όλο τόν Αθηναϊκό τύπο;

'Ωράρια βιβλιοθηκών Η ΣΚΛΗΡΗ γλώσσα τών άριθμών λέει δτι ή πλειοψηφία τών Ελλήνων δέν περνά ποτέ τό κατώφλι μιας βιβλιοθήκης. Προνόμιο θλιβερό μιας χώρας «κοιτίδας τού πολιτισμού», πού φρόντισε έγκαιρα ν’ Απομονώ­ σει τό λαό της άπό τή γνώση... Ελπίζοντας σέ μιά «άλλαγή», τώρα πού άκούγονται πολλά γιά τό βιβλίο καί τήν προστασία του, δί­ νουμε παρακάτω τίς ώρες λειτουργίας τών Αθηναϊ­ κών βιβλιοθηκών. Ίσως νά εξυπηρετήσουν αϋτούς τούς λίγους πού συνήθισαν ν’ Αναζητούν τή συντρο­

φιά καί τή βοήθεια τού βιβλίου στά σιωπηλά Αναγνω­ στήρια τών βιβλιοθηκών τής πρωτεύουσας. Αμερικανική (Μασσαλίας 22): ’Ανοιχτή καθημερι­ νά, έκτός Σαββάτου καί Κυριακής, άπό 9.30'-2.00' καί 5.30'-8.30'. Παρασκευή Απόγευμα, κλειστή. Βρετανικού Συμβουλίου (Πλ. Κολωνακίου): ’Ανοι­ χτή καθημερινά, έκτός Σαββάτου καί Κυριακής. Από Δευτέρα ώς Πέμπτη: 9.30'-1.30' καί 5.30'-8.00'. Παρα­ σκευή: 9.30'-1.30'. ΓεννάδέίΟς (Σουηδίας 61): ’Ανοιχτή άπό Δευτέρα ώς Παρασκευή; 9-4.30' τό Απόγευμα. Σάββατο: 9-1. Δημοτική (Μέγαρο Δημαρχίας): ’Ανοιχτή καθημερι­ νά, έκτός Σαββάτου καί Κυριακής, άπό τίς 8 τό πρωί ώς τίς 8 τό βράδυ. Εθνική (Πανεπιστημίου): Κλειστή αύτό τόν καιρό γιά έπισκευές. ΕΛΚΕΠΑ (Καποδιστρίου 28): Ανοιχτή καθημερινά, έκτός Σαββάτου καί Κυριακής, άπό 8-2 καί 5-8. Ελληνική Λέσχη Βιβλίου (Τσόχα 3): Ανοιχτή Δευ­ τέρα, Τετάρτη καί Παρασκευή άπό 5-10 τό βράδυ. Ιταλικής ’Αρχαιολογικής Σχολής (Παρθενώνος 14): ’Ανοιχτή κάθε Δευτέρα καί Παρασκευή Απόγευμα άπό 4-8, κάθε Τετάρτη πρωί 9-1 καί κάθε πρώτο Σάβ­ βατο τού μήνα 9-1. Λυκείου Έλληνίδων (Δημοκρίτου 14): Ανοιχτή κα­ θημερινά, έκτός Κυριακής, άπό 9-1.30'. ’Από Τρίτη ώς Παρασκευή άνοιχτή καί τό άπόγευμα 5-7. Μπενάκειος (Άνθιμου Γαζή 2): Ανοιχτή καθημε­ ρινά άπό 8.30'-1 καί 5-8. Σάββατο, μόνο 9-1. Σουηδικού ’Αρχαιολογικού ’Ινστιτούτου (Μητσαίων 9): Ανοιχτή καθημερινά 9-1. Σάββατο κλειστή.

Χωρίς μέτρο ΤΗ «Φιλολογική Βραδυνή», δπως είναι γνωστό, τή γράφει καί τήν επιμελείται ό Δημήτρης Σιατόπουλος. Στό φύλλο λοιπόν τής 22/12, κάτω άπό τή ρουμπρίκα «Μία έπιλογή άπό τά καλλίτερα (ή ύπογράμμιση δική μας) κείμενα τού παλαιότερου καί νεώτερου πεζού λόγου» δημοσιεύτηκε ένα χριστουγεννιάτικο διή­ γημα τού ’ίδιου τού Δ. Σιατόπουλου, ένώ στή διπλανή στήλη μία έπώνυμη κριτική γιά τό νέο βιβλίο τού Δ. Σιατόπουλου! Λίγο μέτρο, νομίζουμε, δέν θά έβλα-

’Ό χι στή βία ΣΕ διαδήλωση διαμαρτυρίας γ ιά’τά δραματικά γεγο­ νότα τής Πολωνίας, πού έγινε τόν περασμένο Δε­ κέμβρη στήν Αθήνα άπό μέλη οργανώσεων τής Αρι­ στερός, τό βιβλιοπωλείο «Σύγχρονη Εποχή» έγινε στόχος καί θύμα βανδαλισμών. Ά ν καί είναι Ανεξα­ κρίβωτη άκόμη ή πολιτική ταυτότητα τών δραστών άν καί συμμεριζόμαστε άπόλυτα τήν όργή καί Αγανά­ κτηση τών διαδηλωτών έκείνης τής ήμέρας· άν καί καταδικάζουμε καί μεΐς Απερίφραστα τήν έπιβολή τού στρατιωτικού νόμου στήν Πολωνία, δμως δέν μπορούμε νά μήν καταδικάσουμε έντονα καί τίς τρο­ μοκρατικές πράξεις σέ βάρος τής «Σύγχρονης Έπο-

29

ΠΑΡΑΠΟΜΠΕΣ χής». Τέτοιες ένέργειες, πού άποτελοϋν πρακτική ολοκληρωτικών μόνο ιδεολογιών, πέρα άπό τό δτι μπορούν νά χρησιμοποιηθούν ώς άλλοθι ή καί νά άποτελέσουν μοχλό έκτεταμένης προβοκάτσιας, δέν σηκώνουν καμιά άπολύτως δικαιολογία.

’Όχημα σκοπιμοτήτων; ΣΤΗ «Φιλολογική Καθημερινή» τής 24/12 διαβάσαμε ότι μία δήλωση συμπαράστασης ατούς πολωνούς έργάτες, πού τήν ύπογράφανε 150 συγγραφείς μας, άν καί στάλθηκε στήν ΕΡΤ, λογοκρίθηκε καί, τελικά, δέν μεταδόθηκε -παρ’ όλο πού ή κρατική μας ραδιοτη­ λεόραση, μέ άφορμή τά δραματικά γεγονότα τής Πο­ λωνίας, δέν παρέλειψε τόν τελευταίο καιρό νά μετα­ δίδει άνεξέλεγκτα κάθε κατευθυνόμενο τηλεγρά­ φημα δυτικών καί άνατολικών πρακτορείων. Γνωρί­ ζοντας δτι τή δήλωση αύτή ύπογράφανε, άνάμεσα σέ πολλούς έξέχοντες τών γραμμάτων μας, καί δύο άνώτερα στελέχη τής ΕΡΤ (οί κ.κ. Β. Βασιλικός καί I. Καμπανέλλης), άναρωτιόμαστε πού σκόνταψε ή μετάδοση τής δήλωσης. Σέ έκ γενετής κρετίνους καί άνίκανους πού βρέθηκαν σέ ύπεύθυνες θέσεις ή σέ πολύ έξυπνους καί συνειδητούς πού, όπως άκριβώς καί οί προκάτοχοί τους, είδαν τήν έθνική τηλεόραση σάν όχημα τών δικών τους σκοπιμοτήτων;

Διεθνείς εκθέσεις ΘΕΛΗΣΗ μά κι άδυναμία δηλώνουν οί έκδοτικοί φο­ ρείς νά φτάσουν τά βιβλία τους στις διεθνείς έκθέσεις. Ή άνεπάρκεια τής λειτουργίας τους κι οί έπίπονες διαπραγματεύσεις μέ τό ύπουργεϊο Πολιτισμού κάθε χρόνο γιά τήν έξασφάλιση μιας πενιχρής τελικά έπιχορήγησης έχουν σάν άποτέλεσμα τό έλληνικό βιβλίο μόλις καί μετά βίας νά φτάνει στίς έκθέσεις τής Μπολόνιας, τής Φραγκψούρτης καί τής Μόσχας. Κι όμως γίνονται τόσες άλλες... Κι όχι μονάχα στίς γνωστές πρωτεύουσες τής γής, μά καί σέ χώρες πού δέ φημίζονται ιδιαίτερα γιά τή μεγάλη τους άνάπτυξη, όπως ή Σιγκαπούρη καί ή 'Ινδία. Επειδή λοιπόν πιστεύουμε δτι τό έλληνικό βιβλίο θά είχε πολλά νά διδαχτεί στίς διεθνείς έκθέσεις καί έπειδή γι’ αϋτό τό χρόνο άναγγέλλονται πολλές, τίς δημοσιεύουμε, μήπως κάποιοι άρμόδιοι φορείς κινη­ τοποιηθούν, έστω καί καθυστερημένα: Διεθνής Έκθεση Βιβλίου Βρυξελλών (13-21/3, Βρυξέλλες). 19η Διεθνής Έκθεση Παιδικού Βιβλίου Μπολόνιας (1-4/4, Μπολόνια). Διεθνής "Εκθεση Βι­ βλίου Λονδίνου (6-8/4, Λονδίνο). Διεθνής "Εκθεση Βιβλίου τού Κεμπέκ (20-25/4, Κεμπέκ). 14ο Διεθνές Φεστιβάλ Βιβλίου καί Τύπου τής Νίκαιας (’Απρίλιος, Νίκαια). 27η Διεθνής "Εκθεση Βιβλίου Βαρσοβίας (19-24/5, Βαρσοβία). 82η Εμπορική Έκθεση τού 'Ορ­ γανισμού Αμερικανών Βιβλιοπωλών (29/5-1/6, Άναχέιμ). 101η Διεθνής Έκθεση Βιβλίου τού 'Οργανι­ σμού ’Αμερικανικών Βιβλιοθηκών (10-15/7, Φιλαδέλ­ φεια). Διεθνής Έκθεση Βιβλίου Σιγκαπούρης (Σε­ πτέμβρης, Σιγκαπούρη). 33η Διεθνής Έκθεση Φραγκφούρτης (6-11/10, Φραγκφούρτη). 26η Διεθνής "Εκ­ θεση Βιβλίου Βελιγραδιού (Όκτώβρης, Βελιγράδι). Γιά περισσότερες πληροφορίες σχετικά μ’ αϋτές

30

τίς έκθέσεις οί ένδιαφερόμενοι μπορούν ν’ άπευθυνθοΰν στή Γραμματεία Σύνταξης τού περιοδικού μας.

Βιβλία καί δασμοί ΑΠΟΓΟΗΤΕΥΜΕΝΟΙ άπό τή φτώχεια τής έλληνικής βιβλιαγοράς θελήσαμε μέρες γιορτών ένα ξενό­ γλωσσο βιβλίο. "Ενα άπλό χαρτόδετο βιβλίο τσέπης άπ’ αύτά πού κυκλοφορούν κατά χιλιάδες σ’ όλόκληρο τόν κόσμο. Ή τιμή πού τό πληρώσαμε ήταν γιά μάς μιά έκπληξη δυσάρεστη. Ανακαλύψαμε δτι τό άπλό χαρτόδετο βιβλίο μας στό ύπερπόντειο ταξίδι του άπό τήν 'Αγγλία άκρίβαινε συνέχεια μέχρι πού έφτασε στά χέρια μας μέ αύξημένη τήν τιμή του κατά 70%! Τό ποσοστό είναι άπαράδεκτα μεγάλο καί γιά τόν πιό καλοπροαίρετο βιβλιόφιλο. Τί λένε άραγε οί άρμόδιοι; Εμείς πιστεύουμε δτι είναι άπόλυτη άνάγκη νά μειωθούν, καί μάλιστα σύντομα, οί δασμοί τών ξενόγλωσσων βιβλίων. Αύτό τό πολύπαθο είδος πόύ λέγεται βιβλίο χρειάζεται έπιτέλους μιά διαφο­ ρετική άντιμετώπιση...

Περιττά τά σχόλια ΓΙΑ τήν άξια καί έγκυρότητα τού δίτομου έργου τού Δ. ΣιατόπουλΟυ «Γραμματολογική καί βιογραφική έγκυκλοπαίδεια τής έλληνικής λογοτεχνίας» θά μιλή­ σουν οί κριτικοί. Εκείνο πού όφείλουμε έμεΐς νά έπισημάνουμε είναι ή παραποίηση πού γίνεται τής ιστο­ ρίας τής λογοτεχνίας μας μέσω τής εικονογράφησης τού βιβλίου. Καί έξηγούμεθα: Ένώ γιά πάρα πολλούς συγγράφεις ύπάρχουν μικρά σκίτσα μέ τά πορτραΐτα τους, γιά είκοσι δύο μόνο συγγραφείς δημοσιεύονται όλοσέλιδα πορτραΐτα τους. Μέ άποτέλεσμα νά δημιουργεϊται στόν άναγνώστη ή έντύπωση δτι αύτοί είναι καί οί μεγάλοι τής λογοτεχνίας μας. Καί ξέρετε ποιοι είναι άνάμεσα στούς 22 «μεγάλους»; Ό Γεώρ­ γιος Άθάνας, ό Σόλων Κυδωνιάτης, ό Νικόλαος Λού­ ρος, ό Ζάν Μορεάς, ό Δημήτρης Σιατόπουλος (ό συγγραφέας τού βιβλίου), ό Μιχ. Στασινόπουλος, ή Γεωργία Ταρσούλη κ.ά. Δέν είναι ό Σολωμός, δέν εί­ ναι ό Μακρυγιάννης, δέν είναι ό Κάλβος, δέν είναι ό Παλαμάς, δέν είναι ό Παπαδιαμάντης, δέν είναι ό Σικελιανός, δέν είναι ό Σεφέρης, κ.ο.κ. Τά σχόλια περιττεύουν.

Γιά τόν Πουλαντζά ΔΥΟ χρόνια μετά τό θάνατό του, ή προοδευτική σκέψη τής Γαλλίας τίμησε τή μνήμη τού Νίκου Που­ λαντζά. Πανεπιστημιακοί δάσκαλοι καί πολιτικές προσωπικότητες άπό πολλές χώρες τής γής συγκεν­ τρώθηκαν τό Νοέμβρη στό Παρίσι γιά ένα διήμερο συμπόσιο άφιερωμένο στό μεγάλο μαρξιστή δια­ νοούμενο, πού μέ τήν ώριμότητα τής πολιτικής του σκέψης άνοιξε καινούριους δρόμους στόν πολιτικό στοχασμό τής έποχής μας. Τό συμπόσιο έγινε στό Πανεπιστήμιο Σαίν Ντενί κι είχε τίτλο «Ή άριστερά, ή έξουσία, ό σοσιαλισμός» (παραλλαγή τού τίτλου τού τελευταίου βιβλίου τού Νίκου Πουλαντζά «Τό κρά-

ΠΑΡΑΠΟΜΠΕΣ τος, ή έξουσία, ό σοσιαλισμός»). «Γιά τό Νίκο, τό φίλο, τόν έρευνητή, τόν άγωνιστή τής άριστεράς, δέν ύπάρχει παρά μιά δυνατή άπότιση φόρου τιμής», είπε πολύ χαρακτηριστικά ή παλιά του συνεργάτις Μπυσί Γκλυκσμάν, «ν’ άναδεχτοϋμε έμεϊς οι ίδιοι τούς πνευματικούς καί πολιτικούς κιν­ δύνους αύτού τού δημοκρατικού σοσιαλισμού στόν όποιο έναπόθεσε όλες τίς έλπίδες κι δλες τίς άπελπισίες του καί νά διαλεχτοϋμε πάνω σ’ αύτόν στόν ένεστώτα χρόνο». Αύτό άκριβώς προσπάθησαν οί σύνεδροι στό Σαίν Ντενί. Ελπίζουμε δτι σύντομα θά γίνουν καί σ’ αύτό τόν τόπο κάποιες άνάλογες έκδηλώσεις πέρα άπό τά τυπικά μνημόσυνα καί τίς νεκρολογίες. Ίσως ό δια­ γωνισμός πού προκήρυξε ή «'Ελληνική 'Εταιρεία Πο­ λιτικής ’Επιστήμης» στή μνήμη τού Νίκου Πουλαντζά νά είναι μιά άρχή. Τό βραβείο τού διαγωνισμού θά δοθεί τόν Όκτώβρη στήν καλύτερη μελέτη πού θά· ύποβληθεϊ γιά τή λειτουργία τού σύγχρονου κράτους καί τών θεσμών του. Όσοι ένδιαφέρονται μπορούν ν’ άπευθυνθοϋν γραπτά στήν Ε.Ε.Π.Ε., Ίπποκράτους 33, Αθήνα.

Κι αύτοί χειροκρότησαν ΜΑΣ τηλεφώνησαν άγανακτισμένοι άναγνώστες μας καταγγέλλοντας τήν «άμνησία», όπως είπαν, τής 'Ακαδημίας. Συγκεκριμένα, διαμαρτύρονταν γιά τήν άπονομή τιμητικής διάκρισης έκ μέρους τής ’Ακαδη­ μίας στό γάλλο συγγραφέα Έντγκάρ Φόρ, πού τόν καιρό τής χούντας είχε δώσει «άλλοθι» στό καθε­ στώς μέ τήν πολυδιαφημισθείσα έπίσκεψή του στήν 'Ελλάδα καί τή φωτογράφισή του, σέ λίαν φιλική στάση, μέ τό δικτάτορα. 'Αλλά γιατί άγανακτήσατε, άγαπητοί άναγνώστες; Τί περιμένατε άπό τό γνωστό χορό τών γηραλαίων όσφυοκαμπτών; Κι έπειτα, γιατί τούς καταλογίζετε μόνο άμνησία, όταν κι αύτοί χει­ ροκρότησαν, όρθιοι, τό δικτάτορα; Τό καλύτερο πού έχουμε νά κάνουμε είναι νά τούς ξεχάσουμε στόν πνευματικό τους τάφο. Στό κάτω κάτω, δέν έπιτρέπεται νά ένοχλοϋμε τούς νεκρούς (έστω κι άν οί ’ίδιοι αύτοδιαφημίζονται σάν «άθάνατοι»).

Φώτος Γιοφύλλης ΕΝΑΣ γνωστός δημοσιογράφος καί πολυγραφότατος λογοτέχνης, ό Φώτος Γιοφύλλης, πέθανε σέ μεγάλη ήλικία τόν περασμένο Δεκέμβρη. Γιά όσους άπό τούς νεότερους άναγνώστες μας δέν τό γνώριζαν, ό Σπό­ ρος Μουσούρης -όπως ήταν τό πραγματικό του όνο­ μα-γεννήθηκε στήν Κέρκυρα τό 1887 καί σπούδασε ζωγραφική καί γλυπτική στήν έκεϊ καλλιτεχνική σχο­ λή. Στά είκοσι του χρόνια, σπουδαστής άκόμα τής νομικής καί τής φιλοσοφικής, ξεκίνησε τή δημιογραφική του καριέρα άπό τήν «Ακρόπολη» τού Βλάση Γαβριηλίδη. Από τότε έργάστηκε σέ πολλές άθηναίκές έφημερίδες καί περιοδικά καί άσχολήθηκε συ­ στηματικά μέ μεταφράσεις άρχαίων κειμένων. Ήταν άπό τά ιδρυτικά στελέχη τής ΕΣΗΕΑ καί ιδρυτής δυό σημαντικών λογοτεχνικών περιοδικών τού μεσοπο­

λέμου: Τού «πολιτισμού» (1922) καί τής «Πρωτοπο­ ρίας» (1929). Εκτός άπό τή δημοσιογραφία άσχολήθηκε έπίσης μέ τή ζωγραφική καί τή λογοτεχνία. Πήρε μέρος σέ πολλές έκθέσεις ζωγραφικής κι άφησε πίσω του 75 λογοτεχνικά βιβλία μέ ποιήματα (κυρίως), μυθιστο­ ρήματα, θεατρικά έργα καί μεταφράσεις.

Στοιχεία θλιβερά ΠΟΣΑ χρήματα ξοδεύουν κάθε χρόνο οί Έλληνες γιά βιβλία, περιοδικά καί έφημερίδες; Απάντηση σ’ αύτό τό ένδιαφέρον έρώτημα δίνουν οί πιό άδιάψευστες πηγές: τά στοιχεία τών ’Εθνικών Λογαριασμών τού Γενικού Λογιστηρίου τού Κράτους. Σύμφωνα λοιπόν μέ τά στοιχεία αϋτά, οί "Ελληνες, σέ κάθε 1000 δρα­ χμές πού ξόδεψαν τό 1980, δαπάνησαν γιά άγορά έντύπων μόνο 6 δραχμές! ’Ενώ τό 1970, ή δαπάνη αύτή ήταν 7,50 δραχμές... "Αν δούμε όμως τή δεκαετία 1970-80, ώς σύνολο, έπειδή ύπάρχουν αύξομειώσεις στις δαπάνες γιά έντυπα άπό τή μία χρονιά στήν άλ­ λη, τελικά ή συνολική έγχώρια ιδιωτική δαπάνη γιά αύτά τά άγαθά αϋξήθηκε κατά 27%· συγκεκριμένα, άπό 1580 έκατ. σέ 2007 έκατ. δραχμές, σέ τιμές στα­ θερές. Πώς λοιπόν φτάσαμε άπό τίς 7,50 στίς 6 δρα­ χμές; Γιά τόν άπλούστατο λόγο ότι στή δεκαετία αϋτή, ένώ ή συνολική έγχώρια ιδιωτική δαπάνη γιά κατανάλωση αύξάνονταν μέ ταχύτατο ρυθμό, τά έλληνικά νοικοκυριά διέθεταν όλοένα καί λιγότερα χρήματα (ποσοστιαία) γιά βιβλία, έφημερίδες καί περιοδικά.

Ή βιβλιοπαραγωγή στίς ΗΠΑ ΣΤΟΝ άμερικανικό τύπο δημοσιεύτηκαν, πρόσφατα, στατιστικά στοιχεία γιά τήν έκεΐ έκδοτική κίνηση, φυσικά μέ νούμερα πού, έδώ στήν 'Ελλάδα, μάς προκαλοΰν ίλιγγο... 42.377 είναι οί τίτλοι βιβλίων πού έκδόθηκαν μέσα στό 1980. Άπ’ αύτούς, οί 34.030 ήταν έντελώς καινούρια βιβλία, καί οί 8.347 έπανεκδόσεις. Από τά 34.030 νέα βιβλία, τή μεγαλύτερη προτίμηση τών εκδοτών φαίνεται ότι συγκέντρωσαν τά κοινω­ νιολογικά καί οικονομικά βιβλία (5.876), οί ιατρικές έκδόσεις (2.667), τά βιβλία γιά παιδιά καί νέους (2.585) καί βιβλία διάφορων έπιστημών (2.551). 'Ακο­ λουθούν: τεχνολογικά, λογοτεχνικά, θρησκευτικά, ιστορικά, τέχνης, βιογραφίες κλπ. Κάπου στό τέλος τού πίνακα βρίσκουμε τά βιβλία ταξιδιωτικών έντυπώσεων (413), τά γλωσσικά (433), τά άγροτικά (382) καί τά μουσικά (236). Τώρα, άν ρίξετε μιά ματιά στίς δικές μας στατιστικές (βλ. τεύχος 42, σελ. 16), πέρα άπό τή διαφορά τών άριθμών, θά παρατηρήσετε καί τήν ποιοτική διαφορά στή σύνθεση τής βιβλιοπαραγωγής κάθε χώρας.

Ή ιστορία τού θεάτρου μας ΣΥΝΕΧΙΖΟΝΤΑΙ καί αύτό τό μήνα, καθώς καί τό Μάρτη, τά θεατρολογικά μαθήματα πού όργάνωσε φέτος ό Θεατρικός 'Οργανισμός «Κύτταρο», στό

31

ΠΑΡΑΠΟΜΠΕΣ θέατρο «Εντόπια». Συγκεκριμένα, αύτό τό διάστημα, πρόκειται νά διδάξουν: ό Τάσος Λιγνάδης γιά τήν περίοδο άπό τό κλείσιμο τού Βασιλικού Θεάτρου ώς τό άνοιγμα τού ’Εθνικού (22/2 καί 2/3), ό Κώστας Γεωργουσόπουλος γιά τήν άναβίωση τού άρχαίου δράματος τά νεότερα χρόνια (22/2 καί 2/3), ό Μάριος Πλωρίτης γιά τήν τελευταία μεσοπολεμική δεκαετία (8/3), ό Γιώργος Λεωτσάκος γιά τή σκηνική μουσική γιά τό άρχαϊο δράμα καί τό νεότερο θέατρο (8/3 καί 15/3), ή 'Ελένη Φεσσά γιά τήν ιστορία τού νεοελληνι­ κού θεατρικού χώρου (15/3), ή "Εφη Βαφειάδου-Ταυρίδου γιά τά πρόσωπα καί τά κείμενα τής περιόδου 1940-1980 (22/3), ή Μάνια Κοιλάκου γιά τίς ιδεολογι­ κές καί αισθητικές τάσεις τού μεταπολεμικού θεά­ τρου (29/3), ή 'Ελένη Βαροπούλου γιά τά αισθητικά προβλήματα τού σύγχρονου έλληνικοϋ θεάτρου (29/3 καί 5/4) καί ό Στάθης Δρομάζος γιά τό έλληνικό θεατρικό έργο μετά τήν ήττα (5/4). Περισσότερες πληροφορίες άπό τή Γραμματεία Σύνταξης τού περι­ οδικού.

’Ενδιαφέρουσες ομιλίες ΤΟ πρόγραμμα τών έκδηλώσεων τής Εταιρείας Σπουδών Νεοελληνικού Πολιτισμού καί Γενικής Παι­ δείας, στό διάστημα άπό 18 Φεβρουάριου έως 26 Μαρτίου, περιλαμβάνει τά έξης: 1) Ό Νίκος Σβορώνος θά κάνει τέσσερις όμιλίες μέ θέμα: Ή σημασία τής 'ίδρυσης τού 'Αγίου "Ορους γιά τήν άνάπτυξη τού έλλαδικοϋ χώρου (18 καί 25/2, 4 καί 11/3).

2) Ό Γιάννης Σαΐτας θά κάνει τέσσερις όμιλίες μέ τίτλο: Οικιστική καί άρχιτεκτονική έξέλιξη τής Μάνης στους μέσους καί νεότερους χρόνους (24/2, 3, 10 καί 17/3).

3) Ό Γιώργος Μαυρογορδάτος θά άναπτύξει σέ δύο όμιλίες τό θέμα: Ή κοινωνική δομή τού Διχα­ σμού (26/2 καί 5/3).

4) Ό Γιάνης Τσαρούχης θά μιλήσει καί θά συζητή­ σει μέ τό κοινό γιά τά άκόλουθα θέματα: Ή σκηνο­ θεσία (12/3), Άφηρημένη καί συγκεκριμένη ζωγρα­ φική (19/3) καί Δυτικές έπιδράσεις στήν έλληνική τέ­ χνη (26/3). Περισσότερες πληροφορίες καί έγγραφές στά γραφεία τής 'Εταιρείας: Σίνα 46, τηλ. 3639872.

32

ΕΚΔΟΤΕΣ

Ό «Έρμης» "Οπως είναι διαπιστωμένο πιά, οί σχολιασμέ­ νες κι έπιμελημένες έκδόσεις δέν προσελ­ κύουν τό ένδιαφέρον των έλλήνων έκδοτων, γιατί άπαιτοϋν ειδικευμένους μελετητές κι έχουν μεγαλύτερο κόστος. ΟΙ έκδοτες λοιπόν πού ασχολούνται μ’ αύτές είναι σχετικά έλάχιστοι. "Ενας άπ’ αύτούς κι ό «Έρμης». Ή « Εκδοτική Έρμης Ε.Π.Ε.» -όπως είναι ό έπίσημος τίτλος των εκδόσεων- ιδρύθηκε άπό τόν Άλκη ’Αγγέλου καί τή Λένα Σαββίδη πριν άπό δώδεκα χρόνια κι έχει έκδώσει μέχρι τώρα 230 περίπου βιβλία πού καλύπτουν τούς παρα­ κάτω τομείς: μελέτες, δοκίμιο, παιδικό βιβλίο, θέατρο, πεζογραφία, ποίηση, χιούμορ, φωτο­ γραφικά άλμπουμ καί βιβλιογραφίες. Ό «Έρμης» στράφηκε σοβαρά στίς σχολια­ σμένες έκδόσεις άπό τόν πρώτο κιόλας καιρό τής ίδρυσής του μέ τή σειρά «Νέα Ελληνική Βιβλιοθήκη». Ή σειρά αύτή, όπως καί πολλά άλλα βιβλία τού «Ερμή», είναι έπιμελημένη άπό γνωστούς μελετητές καί περιλαμβάνει σημαντικά έργα ύποδομής γιά τή μελέτη τού νεοελληνικού πολιτισμού. ’Από τίς έκδόσεις τού «Έρμη» μεγάλη έμπορική έπιτυχία σημείωσαν «Τό πλατύ ποτάμι» τού Γιάννη Μπεράτη, «Τά παλιόπαιδα τ ’ άτίθασα», τά «Παραμύθια πίσω άπ’ τά κάγκελλα» καί «Τά παιδιά τής πιάτσας» τού Νίκου Τσιφόρου, «Τό τρίτο στεφάνι» τού Κώστα Ταχτσή καί ό «Ελευθέριος Βενιζέλος» τής Πηνελόπης Δέλτα. Αντίθετα έλάχιστη κίνηση είχε τό «Τέρμα» τού Κοσμά Πολίτη. Άπό τούς ύπόλοιπους τίτλους τού «Ερμή» ύπενθυμίζουμε τά «Άπαντα» τών Έμ. Ροΐδη, Κ. Καρυωτάκη καί Δ. Καταρτζή, τά «Κριτικά» τού Τ. Άγρα, τήν κριτική έκδοση τού «Έρωτόκριτου», τό τετράτομο άρχεϊο τής Πηνελόπης Δέλτα, ποιητικές συλλογές τών Γιώργη Παυλόπουλου, Τάκη Σινόπουλου, Δ. I. Αντωνίου, Μάρκου Μέσκου, Αίας Μεγάλου, Κατερίνας Άγγελάκη-Ρούκ, Σταύρου Βαβούρη, Κυριάκου Χαραλαμπίδη καί Γιώργου Ίωάννου, θεατρικά έργα τών Δημήτρη Κεχαΐδη, Βασίλη Ζιώγα, Γιώργου Σκούρτη καί Μαργαρίτας Λυμπεράκη, τά άλμπουμ «Ή Σμύρνη» τού Μ. Μεγαλοκονόμου, «Ή Κατοχή» τού Κ. Παράσχου, « Ο κό­ σμος τού Καραγκιόζη» τών Άπ. Γιαγιάννου, I. Δίγκλη καί Άρ. Γιαγιάννου, «Παλιές φωτογρα­ φίες» τής 'Έλλης Παπαδημητρίου, «Όλα δε­ ξιά» τού Β. Παυλίδη καί «Ή κοινωνία τής άφθονίας» τού Κ. Μητρόπουλου, τήν κλασική

Τό σήμα τών έκδόσεων «Έρμης»

«Συναγωγή νέων λέξεων» τού Στ. Κουμανούδη, τό «Δημοτικό τραγούδι» τού Στ. Κυριακίδη, τό «Νεοελληνικό διαφωτισμό» τού Κ. Θ. Δημαρά, τήν «Πνευματική κίνηση τού Γένους κατά τόν ΙΗ' καί τόν ΙΘ' αιώνα» τού Μανουήλ Γεδεών, καθώς καί τήν 24τομη σειρά «Ή γλώσσα τής κριτικής» (βιβλία γιά τό ρεαλισμό, τήν τραγωδία, τό παράλογο, τή σάτιρα, τό σουρρεαλισμό, τό συμβολισμό κλπ.). Επισημαίνουμε, έπίσης, τήν «Αρχαία τέ­ χνη» τού Χρ. Καρούζου, τό «Καβάφης καί ιστορία» τού Γ. Δάλλα, τόν «Πίνακα λέξεων τών “ Ποιημάτων” τού Σεφέρη» καί τόν «Πί­ νακα λέξεων τών 154 ποιημάτων τού Καβάφη» τού Ξ. Α. Κοκόλη, τό «Συγγραφείς καί κείμενα» τού Β. Βαρίκα, τά «Ελληνικά τού James Joyce» τής Μ. Άραβαντινού, τήν «'Ιστορία τής ρωσικής λογοτεχνίας» τού D. S. Mirsky, τή «Γενιά τού Τριάντα» τού Μ. Vitti, τά «Πάνω νερά», τό «Έφήμερον σπέρμα», τίς «Καβαφι­ κές έκδόσεις» καί τίς «Μεταμορφώσεις τού Έλπήνορα» τού Γ. Π. Σαββίδη, τό «Μιά Δανέζα στήν αύλή τού Όθωνα» τής X. Λύτ, τούς «Λη-

33

ΕΚΔΟΤΕΣ στες» του Γ. Κολιόπουλου, τις «Προσθήκες στήν 'Ελληνική Βιβλιογραφία» τού Φ. Ήλιου, τά έργα τοϋ 'Αριστοφάνη «Λυσιστράτη», «Βά­ τραχοι» καί «Έκκλησιάζουσες» σέ μετάφραση Κ. Ταχτσή, τό «"Αγιον όρος» τοϋ Δ. Βασιλειάδη κ.ά. Στή σειρά τής νεοελληνικής πεζογραφίας έπισημαίνουμε τά «Ρέστα» καί τό «Ή γιαγιά μου ή ’Αθήνα» τοϋ Κ. Ταχτσή, τίς «Ιστορίες» τοϋ X. Λ. Μπόρχες, τήν «Καταδυόμενη ’Αφρο­ δίτη» τοϋ Ν. Θεοφίλου, τό «Δρόμο πρός τόν Κολωνό» τής Κ. Τσιτσέλη, τό «'Ένα καλοκαίρι γεμάτο βροχή» τοϋ Γ. ’Αγγέλου, τή «Ζιζί» τοϋ Β. Ζιώγα, τίς «"Εξι νύχτες στήν Ακρόπολη» τοϋ Γ. Σεφέρη, τή «Μετα-γραφή» τής Μ. Άραβαντινοϋ, τό «Ή Κασσάνδρα καί ό λύκος» τής Μ. Καραπάνου, τόν «’Άλλο ’Αλέξανδρο» τής Μ. Λυμπεράκη, τήν «Παρέλαση» καί τήν «Ένηλικίωση» τοϋ Τ. Καζαντζή κ.ά.

\ια ίΓ ΐ[ Σοιίση

'άγχος καί

ελπίδα □

as

wmmrnmmmm 34

Όσο γιά τή σειρά «Νέα 'Ελληνική Βιβλιο­ θήκη», είναι άδύνατο νά ξεχωρίσουμε κά­ ποιους τίτλους. "Ολα τά βιβλία αύτής τής σει­ ράς είναι όχι μόνο βιβλία υποδομής γιά όποιον θέλει νά γνωρίσει τή νεοελληνική πολιτιστική παράδοση, άλλά είναι καί ύπεύθυνα προλογι­ σμένα καί σχολιασμένα άπό γνωστούς νεοελ­ ληνιστές (φιλόλογους, ιστορικούς, κριτικούς κλπ.). Περιοριζόμαστε λοιπόν σέ μία άναφορά τών έπιμελητών τών 41 έργων τής σειράς: Γ. Ίωάννου, Α. 'Αγγέλου, Ε. Τσαντσάνογλου, Κ. Θ. Δημαράς, Κ. Σκαλιόρας, Αίκ. Κουμαριανοϋ, Γ. Άλισανδράτος, Μ. Χατζήγιακουμής, Γ. Π. Σαββίδης, Π. Πίστας, Σ. 'Αλεξίου, Μ. Vitti, Δ. Λουκάτος, Α. Δημαράς, Σ. Εύαγγελάτος, Α. Πολίτης, I. Μαζαράκης-Αίνιάν, Π. Μουλλάς, Ε. Μοσχονάς, Λ. Κούσουλας, Φ. Ήλιού, Θ. Χατζηπανταζής, Λ. Μαράκα, Ρ. Σταυρίδη-Πατρικίου, Α. Τερζάκης, Α. Καραθανάσης, Σ. Άσδραχάς καί Γ. Βελουδής. ”Ας δοϋμε όμως τώρα τήν έσωτερική οργά­ νωση καί λειτουργία τοϋ έκδοτικοϋ ο’ίκου, κα­ θώς καί τίς θέσεις του άπέναντι στά προβλή­ ματα τοϋ έλληνικοϋ βιβλιεμπορίου. Γιά τό ποιά βιβλία θά έκδώσει ό «Ερμής» άποφασίζουν οί ίδιοι οί ιδιοκτήτες του μέ κρι­ τήριο -όπως μάς πληροφορεί ή κ. Λένα Σαββίδη- τήν προσωπική τους άντίληψη γιά τήν ποιότητα. Γιά τά δοκίμια καί τίς μελέτες ύπολογίζουν πολύ τή σαφήνεια καί τήν έπιστημονική έγκυρότητα τοϋ έργου, ένώ γιά τά λευ­ κώματα τήν άξια τής μαρτυρίας. Γιά τή διακίνηση, τέλος, τών βιβλίων τοϋ « Ερμή» ή κ. Λένα Σαββίδη μάς λέει: « Ο “ Ερ­ μής” έχει άριστες σχέσεις μέ τούς βιβλιοπώ­ λες. Θύμωσαν βέβαια λίγο (κι όχι μόνο μ’ έμάς) πού στείλαμε βιβλία στό Φεστιβάλ τοϋ Πεδίου τοϋ Άρεως. ’Εμείς όμως νομίζουμε ότι πολλοί άπό τούς έπισκέπτες τοϋ Φεστιβάλ αύτοϋ άνήκουν σέ μιά μεγάλη κατηγορία άτόμων πού δέν άποφασίζουν εύκολα νά μποϋν σέ βιβλιο­ πωλείο. Ή ψυχολογική άνεση τοϋ παρέχει μιά ύπαίθρια έκθεση έλπίζουμε ότι έξοικειώνει τούς άνθρώπους αύτούς μέ τό βιβλίο καί θά τούς οδηγήσει τελικά καί στά βιβλιοπωλεία. 'Εμείς είμαστε ύπέρ όλων τών έκθέσεων. Καί αύτών πού κάνουν πωλήσεις καί αύτών πού δέν κάνουν. Όσο γιά τόν τρόπο διανομής τών βιβλίων μας, έχουμε βέβαια προβλήματα, όπως όλοι οί έκδοτες, γιατί δέν μπορούμε νά φτάσουμε τίς έκδόσεις μας έκεί πού θά θέ­ λαμε. Τό πρόβλημα όμως δέν είναι μόνο δικό μας. Είναι γενικό. ΓΓ αύτό καί πρέπει νά βρε­ θούν γενικότερες λύσεις. Ό τρόπος διανομής πάντως πού ύπάρχει σήμερα πρέπει ν’ άλλάξει, γιατί δέν έξυπηρετεί».

ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΕΣ

Μιά βιβλιοθήκη γιά παιδιά Στήν πλατεία του 'Αγίου Θωμά, ατό Γουδί, λειτουργεί εδώ καί 3 περίπου χρόνια μιά δα­ νειστική βιβλιοθήκη γιά παιδιά, χάρη σέ μιά πρωτοβουλία τού Δήμου τής Αθήνας. Ή βι­ βλιοθήκη αύτή, πού είναι μοναδική στό είδος της στήν περιοχή τής ’Αθήνας (καί μιά άπό τις λίγες πού ύπάρχουν στόν τόπο μας), άποτελεί χωρίς άμφιβολία ένα άνεκτίμητο δώρο γιά τά παιδιά τής τσιμεντούπολης καί ταυτόχρονα μιά προσπάθεια πρωτόγνωρη γιά τά έλληνικά δεδομένα. Κάπου 3000 βιβλία είναι τοποθετημένα έδώ κατά κατηγορίες, άνάλογα μέ τήν ήλικία τών παιδιών στά οποία άπευθύνονται. "Ετσι, κάθε παιδί πού μπαίνει στό χώρο αύτό μπορεί μόνο του νά ψάξει στά ράφια καί νά βρει αύτό πού ταιριάζει στά ένδιαφέροντά του. Παράλληλα, ύπάρχουν καί 2-3 βιβλιοθηκάριοι —λίγοι ίσως γιά τίς άνάγκες τής βιβλιοθήκης- πού πρό­ θυμα βοηθούν τά παιδιά στήν άνεύρεση βι­ βλίων ή άκόμη τούς δανείζουν τό βιβλίο έκεΐνο πού θά ’θελαν νά διαβάσουν στό σπίτι. Μέ άλλα λόγια, τά παιδιά, πέρα άπό τήν έπαφή πού έχουν μέ τό βιβλίο, άποκτοϋν έδώ καί γνώσεις σχετικές μέ τή λειτουργία μιάς βι­ βλιοθήκης, κάτι πού θά τούς είναι πολύ χρή­ σιμο άργότερα. Τό πιό σημαντικό όμως άπ’ όλα είναι ότι τά παιδιά άγαποϋν καί σέβονται τή βιβλιοθήκη τους καλύτερα ίσως κι άπό μεγάλους. Ό χώ­ ρος αύτός άποτελεί γιά τά παιδιά έναν κόσμο χαράς, όπου τίποτα δέν τά καταπιέζει, όπου τίποτα δέν τά έλέγχει. ΓΓ αύτό κι άντιδροϋν πιό σωστά έδώ, χωρίς νά φωνάζουν, χωρίς νά γίνονται έπιθετικά. ’Απόδειξη τού ισχυρισμού αύτοΰ είναι ότι στόν ’ίδιο χώρο λειτουργεί ταυ­ τόχρονα καί μιά βιβλιοθήκη γιά μεγάλους χω­ ρίς νά δημιουργοϋνται προβλήματα. ("Αν καί τό πιό σωστό θά ήταν ό χώρος αύτός ν’ άνήκει άποκλειστικά στά παιδιά.) Κάτι άλλο άκόμα πού είναι ένδιαφέρον, είναι οί διάφορες έκδηλώσεις πού γίνονται έδώ γιά τά παιδιά. Συχνά έρχονται γνωστοί συγγραφείς παιδικών βιβλίων καί διαβάζουν στά παιδιά παραμύθια σέ μιά αίθουσα ειδικά διαρρυθμι­ σμένη γιά τό σκοπό αύτό (μέ ζωγραφιές στούς τοίχους, άναπαυτικά μαξιλαράκια στό δάπεδο κλπ.). Αύτό ίσως νά μή λέει πολλά σέ μάς, όμως γιά τά παιδιά είναι μιά άνεπανάληπτη έμπειρία, κάτι πού τούς λείπει πραγματικά. Πρέπει, τέλος, νά πούμε ότι ό Δήμος τής ’Αθήνας ενισχύει οικονομικά κατά τρόπο ού-

σιαστικό τήν προσπάθεια αύτή κι έτσι ή βι­ βλιοθήκη εμπλουτίζεται διαρκώς μέ καινού­ ρια βιβλία. Φαίνεται πώς ή σημασία ύπαρξης μιάς τέτοιας βιβλιοθήκης γιά παιδιά άρχισε νά συνειδητοποιείται άπό τούς φορείς τής τοπι­ κής αύτοδιοίκησης κι άπό όλους έκείνους πού θά μπορούσαν νά γεμίσουν όλες τίς συνοικίες τής ’Αθήνας μέ άνάλογους χώρους. Τουλάχι­ στο, τά στερημένα σέ τόσα πράγματα παιδιά τής ’Αθήνας, άς γίνει προσπάθεια νά μή στε­ ρούνται τό βιβλίο. ΙΩΝΑΣ ΟΙΚΟΝΟΜΑΚΗΣ

ΕΚΦΡΑΣΗ ’82 15-16 Μαρτίου Ή θεατρική όμάδα

ΦΙΓΟΥΡΕΣ παρουσιάζει ένα πρόγραμμα μέ σ ατιρικές σκηνές χωρίς λόγια

Θέατρο Λουζιτάνια Εύελπίδων 47, τηλ. 8827201

35

ΑΠ’ ΟΛΗ ΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ

Τό λογοτεχνικό βιβλίο στις Σέρρες ΣΕΡΡΕΣ, Δ εκέμβριος. Στήν πόλη μας, τήν τε­ λευταία πενταετία 1977-1981, άν είμαστε καλά πληροφορημένοι, έκδόθηκαν πέντε συνολικά βιβλία, άπό τρεϊς μόνο λογοτέχνες, πού κι ο'ι τρεις είναι ποιητές. Δύο άντρες καί μιά γυ­ ναίκα. Μέ τό σημείωμα αύτό θά παρουσιάσουμε κριτικά τό έργο αύτών τών σερραίων λογοτε­ χνών κι έλπίζουμε πώς αύτό ίσως βοηθήσει στό νά φέρουμε τό άναγνωστικό κοινό τού «Διαβάζω» σέ επαφή μέ τήν παραγωγή τών πνευματικών άνθρώπων τής έλληνικής επαρ­ χίας. ΓΙΩΡΓΟΥ ΚΑΦΤΑΝΤΖΗ: Νίκος Μπελογιάννης. «Τό τραγούδι γιά τόν Νίκο Μπελογιάννη γράφτηκε τό 1952», όπως λέει ό ποιητής, «μά δέ στάθηκε βολετό νά δημοσιευτεί μέχρι σή­ μερα»! Χρειάστηκε νά περάσουν 25 χρόνια, γιά νά τό τολμήσει ό ποιητής τό 1977. Ό ποιητής δίνει τό κλίμα τής έποχής, πού είναι καί ή αιτία τών δσων θά συμβοϋν, μέ ένα καί μόνο στίχο: « Επειδή δυναστεύουν ό πλού­ τος καί τά όπλα». Πόσο ταιριάζουν αύτές οί λέξεις, «πλοϋτος-δπλα», ήχητικά καί πραγμα­ τικά. Πάντα πηγαίνουν κοντά κοντά, τό ένα δέν μπορεί νά κάνει χωρίς τό άλλο, τό ένα φέρνει τό άλλο. Είναι τό ύπόβαθρο μιάς έπο­ χής πού είναι γνωστή σάν «ψυχροπολεμική». Ό ποιητής δέν ύπόσχεται ατούς συναγωνι­ στές του νά μιλήσει γιά τίς παλιές καλές μέ­ ρες. Τίς μέρες τού λαϊκού άγώνα γιά λευτεριά καί άνεξαρτησία. Ενός άγώνα πού είχε γίνει τραγούδι. Καί οί έχθροί τού λαού «έκοψαν τό τραγούδι, πού κατρακυλούσε σάν ποτάμι γιο­ μάτο στραφτερά χρυσόψαρα κι άκαταμάχητες παντιέρες». Καί τό κάνανε «πετρωμένο άναφιλητό στό άγριο φαράγγι τής καρδιάς». Ό ποιητής θά μιλήσει «μόνο γιά ένα στραφτερό χαμόγελο κι ένα κόκκινο γαρίφαλο». Γιατί «πρέπει νά τό μάθουν όλοι πώς ήταν τό πιό στραφτερό χαμόγελο τού κόσμου, τό πιό κόκκινο γαρίφαλο τής δικής μας γής». Κάθε λέξη είναι μνήμη, κάθε μνήμη στάζει αίμα. Πώς άλλιώς νά μιλήσει κανένας, όταν σκοτώνουν τή ζωή καί «τήν άγάπη», παρά μέ σπαραγμό. "Ενα σύντομο πορτραϊτο τού άγωνιστή πού 'ταν «τό λουλούδι τής έλπίδας στήν άτέλειωτη άγωνία τών άνθρώπων». Τού άγωνιστή πού παρά τό λυσσιασμένο κυνηγητό τού τρομο­

36

κρατικού μηχανισμού, «όλημερίς δραπέτευε άπ’ τήν έξουσία τού χώματος». Τού άγωνιστή πού μέ «τό φοβερό του φεγγοθόλημα τρέ­ λαινε τούς στρατοδίκες», κι «έβαφε μέ κόκκι­ νες κραυγές τό δικαστήριο». Οι δολοφόνοι ένεργοϋν γρήγορα, φοβι­ σμένα, μέσα στή μαύρη νύχτα, προτού τούς προλάβει τό μάτι τού ήλιου. Κι άκολουθεΐ ή έξιστόρηση. Τά γεγονότα δεμένα μέ τό χρόνο. Καταγράφονται λεπτό τό λεπτό, σάν πένθιμοι παλμοί χορδών κιθάρας. Καί συνεχίζει ό ποιητής. Κι είναι τό τραγούδι του ένας άνεμος πού κατεβαίνει άπό τίς ψη­ λές βουνοκορφές, περνά άπό τά στενά φα­ ράγγια, ρυτιδώνει τίς λίμνες, σκάβει τά ποτά­ μια, παρασέρνει στό διάβα του κοτρώνια καί θάμνους καί φτάνει στ’ αύτιά μας άλλοτε σά σπαραχτικό ούρλιαχτό, θλιβερό κλάμα, πνι­ γμένος λυγμός ή μακρόσυρτο μοιρολόγι κι άλ­ λοτε οργισμένο μαστίγωμα, άστραπές τού άνάθεμα καί τής κατάρας, προτρεπτική θύ­ ελλα ή προφητικές βροντές. "Ενα τραγούδι λυρικό κι άλλοΰ έπικό, πού παίρνει τόν ήχο θρήνου κι άλλοϋ τρομπέτας γιά ξεσηκωμό. Κι είναι όρκος καί ύπόσχεση γι’ άγώνες καί θυ­ σίες καί προτροπές γιά ένότητα κι έπαγρύπνηση: ΒΑΣΙΛΗ ΤΖΑΝΑΚΑΡΗ: Τά έρωτικά. Τό 1978 ό Βασίλης Τζανακάρης κυκλοφό­ ρησε τήν ποιητική συλλογή του «Τά έρωτικά». Είναι ή δεύτερη ποιητική συλλογή του. Ή πρώτη, μέ τίτλο «Τά σιωπηλά πένθη», έκδόθηκε τό 1972. Ή άνοδική πορεία τού ποιητή είναι φανερή. Τό προσωπικό ύφος κάνει έντονη τήν παρου­ σία του στά τριάντα ένα μικρά «έρωτικά» ποιήματα, τριάντα μία «τύψεις γιά τήν άγάπη» θά έλεγε ό ποιητής. Ή συλλογή μπορεί νά θεωρηθεί σάν ένας άπολογισμός («τώρα» πού ό ποιητής «άναπαύεται στήν Ιθάκη τής έσωτερικής του διά­ στασης, αύτοδιαλυμένος κάτω άπό τό βάρος τής άπουσίας» της) άπό έρωτικές στιγμές πού προσπαθεί νά συνδυάσει, νά δικαιολογήσει ή νά διακρίνει τή δραματική άντιφατικότητά τους. Βλέπει τή γυναίκα καί τή δέχεται όπως είναι ή καλύτερα όπως τού δίνεται ή τού δείχνεται. "Αλλοτε σάν άντικείμενο εύχαρίστησης. «Τό

κορμί σου μιά άρπα στά χέρια τών άγγέλων», λέει στον πρόλογο. Όμως τό έρωτικό σμίξιμο φέρνει μέ τόν καιρό τήν κούραση, γιατί κλείνει μέσα του τήν άντιφατικότητα. «”Αν κάποτε σέ κουράσω, αγαπημένη», θ’ άναρωτηθεί στην «Έκμηδένιση» (σελ. 13), τότε θά φταίει οπωσ­ δήποτε έκεΐνο τό κενό πού άκολουθεϊ τήν ικα­ νοποίηση τού έρωτισμού. Κάτω άπ’ αύτό τό πρίσμα δόθηκε ό ώραιος «Κούρος» (σελ. 12), όπου κυριαρχεί ό θεός τής σεξουαλικής άπόλαυσης μέ τή μορφή τού άρχαϊκοϋ κούρου. Δέν είναι διόλου παράξενο άτι όλα αύτά έχουν μιά δόση φυγής, όταν οί έπιθυμίες τού ποιητή συνδέονται μέ τά άνοιχτά φτερά τών πουλιών, τις άνοιχτές θάλασσες καί τ ’ άνοιχτά βιβλία. Όπως οί σεξουαλικοί έρωτες, πού ό ποιητής τούς παραβάλλει μέ πράγματα πού πεθύμησε. Δηλαδή τήν άποδέσμευση, τήν άπομάκρυνση άπό μιά σκληρή πραγματικότητα. 'Άλλοτε βλέπει τή γυναίκα σάν πηγή έμ­ πνευσης γιά δημιουργία. «Μά άν κάποτε γύ­ ρεψα νά μάθω πιάνο, ήταν γιατί ήθελα νά σού παίζω τά σονέτα μου». Τότε ό έρωτας περνά σέ ένα άνώτερο έπίπεδο, σέ μιά πνευματική έπαφή, καί τότε άρκεΐται στήν «έπιθυμία νά κρατήσει τό λευκό άδύναμο χέρι της» («Χρό­ νος», σελ. 7), νά τήν όραματίζεται πώς «θά γε­ μίζει τά άνθογυάλια μέ τά λουλούδια τής άγάπης» («Θαρθεϊ», σελ. 32) ή νά τής άγοράζει «χρώματα... γιά τά βουνά, τούς ορίζοντες, τή θάλασσα» («'Υστερόγραφο Α », σελ. 21), γιά νά δώσει ύπόσταση στίς γεμάτες κοινά ένδιαφέροντα άναμνήσεις. Όπου έκφράζει βιώματά του, δηλαδή δπου τραγουδά τό χωρισμό, τήν άναμονή, τή μονα­ ξιά του μέ έντονη τή σφραγίδα τού πληγωμέ­ νου, είναι άντικειμενικός καί δίνει τήν «Πολι­ τεία Γ» (σελ. 20) καί τά ώραΐα «Τραίνα» (σελ.

12). 'Ακόμα κι ή άπελπισία του, πού φτάνει στά άκρα καί πλησιάζει τό παράλογο, συγκινεΐ μέ τόν αύθορμητισμό της στό ώραιότατο «Πολι­ τεία Δ'» (σελ. 24) καί τό θαυμάσιο ή «Τελευ­ ταία προσπάθεια πριν άπό τό τέλος τής άγάπης» (σελ. 33). Έδώ ό λόγος δίνει στίς εικόνες μιά άπόκοσμη ύπόσταση καί στίς κινήσεις τών ήρώων μιά τελετουργική μεγαλοπρέπεια. Άλλοτε σμίγουν καί τά δύο στοιχεία, τό διο­ νυσιακό καί τό άπολλώνειο, σ’ ένα ώραΐο σύν­ ολο, σάν τό λυρικό «Σ’ άγαπώ» (σελ. 37): «Καί σ’ άγαπώ!... έτσι, δπως τά έλάτια άγαπούν τό χιόνι. "Ετσι, δπως τά ήλιοτρόπια άγαπούν τόν ήλιο. "Ετσι, δπως οί λαοί τής γής άγαπούν τήν ειρήνη». Κι είναι ή άγάπη αύτή κάτι τό ούσιαστικό, κάτι τό δημιουργικό, κάτι πού είναι λό­ γος καί τρόπος ύπαρξης. Καί κορυφώνεται τούτη ή σχέση στή συντροφική άγάπη, πού σφυρηλατεΐται μέσα στούς κοινωνικούς άγώνες, δπως στό ώραίο «Αγαπημένη» (σελ. 11) καί στό άκόμα καλύτερο κι άρτιότερο «Κόκκι­ νοι δρόμοι» (σελ. 26). Αύτή τήν σέ τρία κλιμακωτά έπίπεδα άνοδική πορεία άκολούθησε στίς άναζητήσεις του

ό ποιητής. Κι είναι ένας δρόμος πού όδηγεί άναπόφευκτα στήν ωριμότητα. ΜΑΡΙΑΣ ΤΣΙΚΟΥΛΑ-ΓΑΪΤΑΝΤΖΗ : Αλλαγές. Ή Μαρία Τσίκουλα-Γαϊταντζή τήν τελευταία πενταετία έχει έκδώσει τρεις ποιητικές συλ­ λογές: «Πολιτείες τής νύχτας» (1977), «Πα­ ρουσία» (1978) καί «Αλλαγές» (1980). Θά σταθούμε στήν τελευταία, πού, παρά τόν τίτλο της, δέν έδωσε αύτό πού ύπόσχεται. Ένας παρατηρητής, σάν τήν ποιήτρια, πού δέν συμμετέχει ένεργά στούς κοινωνικούς άγώνες, άλλά λησμονιέται «κάτω άπό τήν πο­ ρεία τών γεγονότων» καί άναπαύεται πάνω στίς ύπαρξιακές «άγωνίες» της (σελ. 14), είναι έπόμενο νά συνταυτίζει τή «συνήθεια» μέ τόν «άγώνα» ή νά νομίζει πώς ό «άγώνας» «γίνεται συνήθεια» (σελ. 11, 12) καί νά τρέφει έπιπρόσθετα τήν αύταπάτη δτι «ή προσμονή τής νί­ κης» είναι «άγώνας» (σελ. 7). Έτσι, σάν ξένη πρός τά «τραγικά συμβάντα» (σελ. 8) τής έποχής μας, πού προσπαθεί νά μήν τήν άγγίξουν, στήν πρώτη άπειλή είναι έτοιμη νά φωνάξει «είμαι άθώος» (σελ. 8), μπροστά στό φόβο ν’ άποδιώξει άπό τή σκέψη της κάποιον ματωμένο «Νοέμβρη» (σελ. 32) καί νά εύχεται «άς ήταν νά ξεχάσουμε όλον αύτό τό θάνατο», πού φέρνει «κάματο στίς ψυχές μας»! (σελ. 10). Κι άν άκούει μέ άνησυχία τήν «κεχριμπαρέ­ νια καρδιά τών βλασταριών πού γεννιούνται» (σελ. 10), δέν έχει τί άλλο νά συστήσει στή νέα γενιά παρά τό συμβιβασμό. Άλλωστε, γιατί νά «φεύγουμε μέ ματωμένα δάχτυλα καί πληγω­ μένα γόνατα», άφοϋ «κάποτε δλα τελειώ­ νουν»; (σελ. 14). Κάτω άπ’ αύτό τό πρίσμα δράσης έξισώνει τις αίτιες τού θανάτου, πολέμους, πείνα, έκτελέσεις, άρρώστιες, τροχαία, ναρκωτικά, καί θεωρεί τυχερούς αύτούς πού θά γεράσουν (σελ. 20), λύνει τό οικονομικό πρόβλημα μέ τό νά καταργηθούν τά «άνόητα έξοδα τής κη­ δείας» (σελ. 30) καί τελικά τά βάζει μέ τόν έπουράνιο Κύριο, άλλά ούσιαστικά έπικαλεΐται, σά μοναδική σανίδα σωτηρίας, τήν έπέμβασή του. Πέρα άπ’ αύτά, ύπάρχουν, σά διαλείμματα, οί έξάρσεις ένός πάνδημου έρωτισμού καί ένας ναρκισσισμός πού άποφεύγει πιά νά βλέπει τίς λεπτομέρειες (σελ. 22). Οί προθέσεις καί οί θέσεις τής ποιήτριας δέν είναι ξεκαθαρισμένες. "Ολα μέσα της είναι θολά καί μπερδεμένα, γι’ αύτό κι ή ποιητική συλλογή είναι γεμάτη άσάφειες, νοηματικά λάθη καί άσυνταξίες. Γενικά, ό στίχος είναι πεζολογικός καί ό λό­ γος άδόκιμος. Δέ συναντήσαμε καμιά λυρική νότα, κανένα ρυθμό, κανένα εύρημα, δέ μάς σταμάτησε κανένα ξάφνιασμα. "Ολα άβασάνιστα, πρόχειρα, άδούλευτα. Καμιά ένδειξη προσπάθειας. ΜΙΧΑΛΗΣ ΤΣΑΝΤΗΡΗΣ

37

ΤΟ ΞΕΝΟ ΒΙΒΛΙΟ

Μιά σημαντική νεοελληνική βιβλιοθήκη ΣΙΝΣΙΝΝΑΤΙ, Δ εκέμβριος. Ή Νεοελληνική Βι­ βλιοθήκη τού Πανεπιστημίου τοϋ Σινσιννάτι (στό Όχάιο των 'Ηνωμένων Πολιτειών) είναι μιά άπό τίς τρεις μεγαλύτερες καί πληρέστε­ ρες συλλογές νεοελληνικών βιβλίων πού ύπάρχουν στήν 'Αμερική καί μία άπό τίς ση­ μαντικότερες έξω άπό τήν Ελλάδα. ’Αξίζει λοιπόν νά πούμε δυό λόγια γι’ αύτήν, ώστε νά τή γνωρίσει καί τό έλληνικό κοινό. Ή ιστορία τής βιβλιοθήκης είναι σχετικά πρόσφατη. 'Οφείλει τήν 'ίδρυσή της στό γνω­ στό άρχαιολόγο καί καθηγητή τού Πανεπιστη­ μίου τού Σινσιννάτι Carl Blegen, ό όποιος γύρω στό 1930 άρχισε νά συγκεντρώνει έργασίες έλλήνων συγγραφέων σχετικές μέ τήν άρχαία έλληνική φιλολογία, ιστορία καί άρχαιολογία. Πολύ γρήγορα ή βιβλιοθήκη, μέ τήν ϋποστήριξη τοϋ τμήματος Κλασικών Σπουδών τοϋ Πα­ νεπιστημίου καί τού κληροδοτήματος Semple, περιέλαβε στούς στόχους της συγγενικούς τομείς δπως ή γλωσσολογία, ή νεοελληνική καί βυζαντινή ιστορία, καί άργότερα έπεκτάθηκε σ’ δλους τούς τομείς τής νεοελληνικής βιβλιογραφίας. Όπως έγραφε ό Blegen τό 1960 «ήταν αναπόφευκτο νά όδηγηθοϋμε μέ όλο καί μεγαλύτερο ένθουσιασμό σέ άλλους έπιστημονικούς κλάδους -φιλοσοφία, θρη­ σκεία, πολιτικές έπιστήμες, οικονομία, κοινωνιολογία, γιά ν’ άναφέρω μόνο μερικούς- άλλά καί στή γλώσσα καί λογοτεχνία τής σύγχρονης 'Ελλάδας. Μιά καί κανένα τμήμα τής δημιουρ­ γικής παραγωγής ένός έθνους δέν φανερώνει πιό καλά τό χαρακτήρα τοϋ λαού του άπό τήν ποίηση, πασχίσαμε νά συγκεντρώσουμε καί νά διατηρήσουμε όσο περισσότερο ύλικό μάς ήταν δυνατόν νά βρούμε άπό τόν τομέα αύτό». Μέχρι τό θάνατό του, τό 1971, ό Blegen συνέχιζε ν’ άγοράζει βιβλία στήν ’Αθήνα άλλά καί στήν Κωνσταντινούπολη, τό Λονδίνο, τό Παρίσι καί τή Νέα Ύόρκη. Ή βιβλιοθήκη τή στιγμή αϋτή διαθέτει πάνω άπό 26.000 τόμους καί αύξάνεται μέ ρυθμό χιλίων περίπου τόμων τό χρόνο. Ή συλλογή είναι ιδιαίτερα πλούσια σέ όρισμένους τομείς. Ή έξέλιξη τής έλληνικής λο­ γοτεχνίας καλύπτεται πλήρως άπό τούς πρίν άπό τήν "Αλωση αιώνες ως τίς μέρες μας. ' Εκ­ τός άπό τά άπαντα τών πιό σημαντικών συγ­ γραφέων ύπάρχουν συλλογές, άνθολογίες,

38

μεταφράσεις, βιογραφικές, βιβλιογραφικές καί κριτικές μελέτες πού έκδόθηκαν στήν Ελλάδα καί τό εξωτερικό κατά καιρούς, άλλά καί πλή­ ρεις σειρές πολλών λογοτεχνικών περιοδικών τοϋ 19ου αιώνα καί τοϋ 20οϋ. Σημαντικός είναι ό αριθμός τών έργων πού άναφέρονται στήν ιστορία τοϋ έθνους άπό τό 1453 ως τίς μέρες μας, τόσο σέ παλιές καί νέες έκδόσεις πρωτο­ γενών πηγών δσο καί σέ μελέτες. Άφθονο εί­ ναι έπίσης τό ύλικό πού άφορά τή λαογραφία, τή φιλοσοφία, τήν τοπογραφία καί τήν έκκλησιαστική ιστορία. Ή συλλογή τών μονογρα­ φιών συμπληρώνεται άπό 600 περίπου τίτλους σειρών καί περιοδικών τοϋ 19ου καί 20οϋ αιώνα πού έκδόθηκαν καί έκδίδονται μέσα καί έξω άπό τήν 'Ελλάδα. ’Ανάμεσα στό ύλικό τής βιβλιοθήκης ύπάρχουν όρισμένες πλήρεις ή σχεδόν πλήρεις σειρές περιοδικών πού είναι άρκετά σπάνιες, δπως έπίσης καί έκδόσεις τής έποχής τής Τουρκοκρατίας άπό τά τυπογρα­ φεία τής Βιέννης, τοϋ Παρισιού, τής Βενετίας, τής Μάλτας καί άλλων πόλεων τοϋ έξωτερικοϋ. Τό 1978 τό Ίδρυμα ’Ερευνών γιά τίς ’Ανθρω­ πιστικές Σπουδές χρηματοδότησε τήν έκδοση τοϋ Καταλόγου τής Νεοελληνικής Συλλογής σέ 5 τόμους (Catalog of the Modern Greek Col­ lection at the Univercity of Cincinnati, G. K. Hall Company, 1978), πού άποδείχθηκε πολύ χρή­ σιμος τόσο γιά τούς μελετητές τής νεότερης 'Ελλάδας όσο καί γιά βιβλιοθήκες σ’ δλο τόν κόσμο.

EUGENIA FOSTER

Ταξιδιωτική λογοτεχνία άπό τήν Κίνα ΠΕΚΙΝΟ, Δεκέμβριος. Ή κινέζικη επιστήμη καί τεχνολογία σημείωσαν σημαντική πρόοδο κατά τήν έκατονταετή περίοδο άπό τά μέσα τοϋ 16ου αιώνα καί πέρα. Πολλά αξιόλογα έργα έμφανίστηκαν στήν περίοδο αύτή, όπως ή «’Επιτομή στοιχείων τής ιατρικής» τοϋ Λί Σιζέν (1518-1593), ή «Πλήρης πραγματεία έπί τής γεωργίας» τοϋ Ξού Γκανγκί (1562-1633), ή « Αξιοποίηση των έργων τής φύσεως» τοϋ Σόνγκ Γίνγκ-ξίνγκ (1587-;) καί οί «Παρατηρή­ σεις έπί τής φυσικής» τοϋ Φάνγκ Γιζχί (16111671). Άπό τήν ίδια έπίσης περίοδο, οί «Περι­ ηγητικές σημειώσεις τόϋ Ξού Ξιάκε» άποτέλεσαν μιά πρώτη προσπάθεια νά έρευνηθεϊ καί νά καταγραφεϊ συστηματικά ή τοπογραφία τής νοτιοδυτικής Κίνας, καί γι’ αύτό θεωρούνται ένα μείζονος σημασίας έπιστημονικό έργο. Πέρα άπό τή θέση πού κατέχουν στήν ιστορία τής κινέζικης έπιστήμης, οί «Περιηγητικές ση­ μειώσεις» διακρίνονται έπίσης καί γιά τή ση­ μαντική λογοτεχνική άξια τους. Ό Ξού Ξιάκε, έπονομαζόμενος καί Ζένζι, γεννήθηκε στό. Γιανγκίν τής έπαρχίας Γιανγκσού τό 1586. Πήρε τό όνομα Ξιάκε, πού ση­ μαίνει «έραστής τού τοπίου», έξαιτίας τής αγάπης του γιά τά βουνά καί τά ποτάμια. Γιός ένός γαιοκτήμονα κρατικού λειτουργού, ό Ξού έζησε τά τελευταία χρόνια τής δυναστείας τών Μίνγκ. Άπό τά παιδικά του χρόνια άγαποϋσε τίς άναγνώσεις καί έκδήλωσε ένα ιδιαίτερο ένδιαφέρον γιά τήν ιστορία καί τή γεωγραφία μέ τό διάβασμα έργων όπως τό «Σάν Χάι Γίνγκ» («Τό Βιβλίο τών θαλασσών καί τών όρέων», μιά πρώιμη καταγραφή τής κινέζικης γεωγραφίας πού χρονολογείται άπό τήν περί­ οδο τής Διαμάχης τών Πολιτειών: 403-221 π.Χ.). Όταν ήταν νέος ύποβλήθηκε στίς αύτοκρατορικές έξετάσεις, άλλά μετά άπό πολλές άποτυχίες παραιτήθηκε άπό τήν ιδέα νά γίνει άξιωματοϋχος τοϋ κράτους καί άφοσιώθηκε όριστικά στίς μελέτες. Τήν έποχή έκείνη ή έξερεύνηση τής φύσης άποτελοϋσε προσφιλή ένασχόληση τών διανοουμένων καί ό Ξού, έπηρεασμένος άπ’ αυτό, πέρασε τήν ύπόλοιπη ζωή του ταξιδεύοντας καί καταγράφοντας σέ μορφή ήμερολογίου τούς τόπους πού έπισκέφθηκε καί κάθε ιδιαίτερα ένδιαφέρον στοιχείο γι’ αύτούς. Άπό τά είκοσι δύο του χρόνια ώς τό θάνατό του, στά πενήντα πέντε, ό Ξού τα­ ξίδεψε στή μισή Κίνα, καλύπτοντας κάπου 19 έπαρχίες, άνάμεσα στίς όποιες οί: Γιανγκσού, Σαντόνγκ, Χεμπέι, Σανξί, Σαανξί, Χενάν,

Χουμπέι, Γκουανγκξί, Γκουιζχού, Ζεγιάνγκ, Άνχούι, Γιανγκξί, Φουζιάν, Γκουανγκντόνγκ, Χουνάν καί Γιουννάν, καθώς καί τίς πόλεις Μπεϊγίνγκ, Τιανγίν καί Σαγκάη. Οί περιηγήσεις τού Ξού μπορούν νά χωρι­ στούν σέ δύο περιόδους. Κατά τά 28 περίπου χρόνια πρίν άπό τό 1636 έκανε σύντομα ταξί­ δια σέ ήδη γνωστά βουνά καί ποταμούς καί άλλες περιοχές μέ ένδιαφέρον, περιγράφοντας τά ιδιαίτερα χαρακτηριστικά τους καί τίς έντυπωσιακές τοποθεσίες. Μετά τό 1636, πέ­ ρασε τέσσερα χρόνια ταξιδεύοντας σέ όκτώ έπαρχίες καί πόλεις τής νοτιοδυτικής Κίνας, πραγματοποιώντας τό πιό μακρινό άπό όλα τά ταξίδια του άπό άποψη χρόνου καί άποστάσεων. Οί καταγραφές τής τοπογραφίας τής περιοχής αύτής άπό τόν Ξού είναι άνεκτίμητες. Τό ταξίδι όμως αύτό ήταν γραφτό νά είναι τό τελευταίο του. Σέ ήλικία πενήντα πέντε χρόνων έπεσε βαριά άρρωστος στήν πόλη Λιγιάνγκ τής έπαρχίας Γιουννάν καί, έπιστρέφοντας στή γενέτειρά του, πέθανε λίγο άργότερα. Ό Ξού ύπήρξε έξαιρετικά δραστήριος καί ικανότατος νά άντιμετωπίζει τίς δυσκολίες τοϋ ταξιδιού. Όταν κάποτε τόν λήστεψαν κοντά στόν ποταμό Ξιάνγκγιάνγκ, έγιναν προσπά­ θειες νά πεισθεϊ νά έπιστρέψει όριστικά σπίτι του. Ή άντίδρασή του ήταν: «Τίποτα δέν μπο­ ρεί νά άλλάξει τήν άπόφασή μου. Κουβαλώ μαζί μου ένα φτυάρι. Μπορεί νά παραχώσει τά κόκαλά μου οπουδήποτε». Προκειμένου νά συλλέξει πληροφορίες γιά τήν τοπογραφία τής Κίνας, έκανε πολλά ταξίδια σέ έπικίνδυνες περιοχές καί ύπήρξε ό πρώτος πραγματικά νεοτεριστής γεωγράφος τής Κίνας, κινούμε­ νος άπό δική του πρωτοβουλία πάντα καί όχι μέ τήν ιδιότητα τού κρατικού λειτουργού ή τοϋ προσκυνητή. Διασώζονται δέκα τόμοι ταξιδιωτικών ση­ μειώσεων τοϋ Ξού, οί όποιοι περιέχουν συν­ ολικά πάνω άπό έξακόσιες χιλιάδες κεφάλαια. Αύτά άναφέρονται στή γεωλογική τοπογραφία, τήν κατανομή τής χλωρίδας καί τής πανίδας, τίς πηγές όρυκτοϋ πλούτου, τά τοπικά ήθη καί έθιμα καί άκόμη σέ όρισμένες παρατηρήσεις του γιά τίς σχέσεις μεταξύ διαφορετικών έθνοτήτων. Ή μεγάλη, πάντως, συμβολή τού Ξού έντοπίζεται ειδικότερα στό πεδίο τής γεωγραφίας. Πρίν άπό τήν έποχή τοϋ Ξού, οί παραδοσια­ κοί κινέζοι γεωγράφοι κατέγραφαν φαινόμενα

39

όπως μετακινήσεις γεωγραφικών ορίων, αλλα­ γές στή ροή τών ϋδάτων καί τοπικά ήθη καί έθιμα, ένώ έδιναν έλάχιστη σημασία στά φυ­ σικά γεωγραφικά φαινόμενα. Στά περισσότερα έργα τους άναμασοϋσαν παλιές θεωρίες άντί νά είσηγοϋνται νέες ιδέες. Ό Ξού τόλμησε νά σπάσει τά δεσμά τής παράδοσης καί είσήγαγε μιά πιό έπιστημονική προσέγγιση τών φαινο­ μένων μέ τίς πρωτότυπες παρατηρήσεις του γιά τή διάβρωση πού προκαλεί τό νερό καί γιά τίς πηγές καί τήν υπόγεια προέλευσή τους. Ή πιό σημαντική συμβολή του στή γεωγρα­ φία είναι οί έρευνές του γιά τά σπάνια πετρώ­ ματα άπό άσβεστόλιθο πού συναντοϋνται στή νοτιοδυτική Κίνα καί είναι σχεδόν όλότελα άγνωστα άλλου. Κατά τό μακρύ ταξίδι του στά νοτιοδυτικά, ό Ξού έκανε λεπτομερειακές έπιστημονικές καταγραφές καί άναλύσεις σχετικά μέ τή διάταξη τών πετρωμάτων αυτών, τή δομή τους καί τίς κατά τόπους διαφορές τους. Τό έργο τού Ξού άποτελεί τήν πρώτη γνωστή έπιστημονική έρευνα γιά τά κινέζικα αύτά πε­ τρώματα άπό άσβεστόλιθο. Ανεκτίμητη έπίσης ύπήρξε ή συμβολή τού Ξού στήν έξερεύνηση τών πηγών τών ποταμών τής Κίνας. Μετά άπό σοβαρή έρευνα, ύποστήριξε ότι ή κύρια πηγή τού Τσανγκγιάνγκ (Γιανγκ-τσέ), τού μεγαλύτερου ποταμού τής Κίνας, βρισκόταν στόν ποταμό Γίνσα, άνατρέποντας έτσι τήν πεποίθηση χιλιετιών ότι ή κύ­ ρια πηγή τού Τσανγκγιάνγκ ήταν στόν ποταμό Μινγιάνγκ. Στις «Περιηγητικές σημειώσεις τού Ξού Ξιάκε» άποδόθηκε πάντα μεγάλη λογοτεχνική άξια. Ό Κιάν Κιάνγι (1582-1664), σύγχρονός του διακεκριμένος λόγιος, έπαινούσε τό έργο τού Ξού χαρακτηρίζοντάς το «οί άριστοτεχνικότερες ταξιδιωτικές σημειώσεις πού γράφτη­ καν ποτέ». Ή ταξιδιωτική λογοτεχνία έχει μακρά ιστορία στήν Κίνα καί έχει δώσει πολλά έξαίρετα έργα. Ή συμβολή, πάντως, τού Ξού είναι μοναδική γιά τό λεπτομερειακό χαρα­ κτήρα της, γιά τήν εύρύτητά της, καθώς καί γιά τά ειδικά θέματα πού καλύπτει. Τό έργο του, πού άποτελεί ένα ένδιαφέρον άπάνθισμα στοιχείων έπιστημονικής έρευνας καί διεισδυ­ τικών παρατηρήσεων πάνω στή φύση, έχει έμπλουτίσει καί διευρύνει τό είδος τής ταξιδιω­ τικής λογοτεχνίας. Ή γραφή τού Ξού, ή πιστή αύτή καταγραφή τών βουνών καί τών ποταμών πού έξερεύνησε, είναι τόσο άνεπιτήδευτη καί γοητευτική όσο καί ή φύση πού περιγράφει. Στό «Ταξιδεύον­ τας στό Χενγκσάν», γραμμένο στά 1633, ό Ξού περιέγραφε έτσι τήν τοποθεσία άπό τή ράχη τού βουνού Γιανκάο: «Κορφοβούνια άπλώνονται άπό τήν άνατολή έως τή δύση. Βράχια γκρεμίζονται ξαφνικά. Λωρίδες πράσινες καί κόκκινες Κυλούν πάνω στίς πλαγιές. Βράχοι ξεπροβάλλουν πίσω άπό δέντρα. Όλα στό ’ίδιο χρώμα, οί βράχοι ύψώνονται μεγαλόπρεποι, μέ κάποιες διαφορές στό σχήμα καί τήν ϋφή 40

τους. Τά δέντρα, πολύχρωμα, φαντάζουν σά χρυσοΰφαντα κεντίδια. Πίσω άπό τά δέντρα, οί βράχοι όρθώνονται ψηλά, γερμένοι καί σφη­ νωμένοι ό ένας μέσα στόν άλλο, χαρίζοντας ένα άκόμη πιό όμορφο θέαμα, καλυμμένοι άπό μούσκλια. Πίσω άπό τά βράχια άπλώνονται τά δέντρα, ροζιασμένα άπό τό χρόνο». Αύτό τό μαγευτικό άπόσπασμα άποτελεί ένα δείγμα γιά τό άξιοσημείωτο λογοτεχνικό ταλέντο τού Οί περιγραφές τής φύσης άπό τόν Ξού φα­ νερώνουν τή βαθιά άγάπη του γιά τήν Κίνα. Νά πώς περιγράφει τό «πέτρινο δάσος» στήν έπαρχία Γιουννάν: «Πανύψηλα κορφοβούνια ξεπροβάλλουν μοναχικά καί στέκονται παρα­ ταγμένα, καθένα πιό έξωτικό άπό τό έπόμενο». Τά βράχια στό βουνό Τζιουγί τής έπαρχίας Χουνάν θυμίζουν «λιοντάρια, έλέφαντες, δράκοντες καί φίδια πού ύψώνονται κι άπό τίς δυό πλευρές τών όρεινών μονοπατιών, σά νά προσπαθούν νά αιχμαλωτίσουν τό διάβα τών άνθρώπων». Οί «Περιηγητικές σημειώσεις τού Ξού Ξιάκε» είναι ένα ογκώδες έργο πού παρουσιάζει τό τοπίο τής Κίνας σχεδόν όπως ένα μακρύ παραδοσιακό είλητάριο μέ τοποθεσίες, πού στό ξετύλιγμά του καλύπτει χιλιάδες λί άπό τά όρη Τιαντάι καί Γιαντάνγκ κοντά στή θάλασσα τής άνατολικής Κίνας ως τίς μεθοριακές έπαρχίες Γιουννάν καί Γκουιζχού στά νοτιοδυ­ τικά. Ό Ξού δέν κατόρθωσε, όσο ζοϋσε, νά κάνει μιά συστηματική σύνθεση τών σημειώσεών του. Όταν ό δάσκαλός του Γί Μενγκλιάνγκ καί ό φίλος του Βάνγκ Ζονγκρέν άνέλαθαν αύτό τό έγχείρημα, ένα χρόνο μετά τό θάνατό του, μερικές άπό τίς σημειώσεις του είχαν ήδη χα­ θεί. Στά 1645, τρία χρόνια μετά τήν όλοκλήρωση τής συλλογής, τό σπίτι τού Ξού λεηλα­ τήθηκε άπό Μαντζουριάνούς στρατιώτες πού κατέρχονταν στά νότια, Σέ μιά νέα συλλογή πού εμφανίστηκε άργότερα, έγιναν άρκετά σφάλματα. Περίπου 135 χρόνια μετά τό θά­ νατο τού Ξού, στά 1776, δημοσιεύτηκε ή πρώτη έκδοση τών «Περιηγητικών σημειώ­ σεων». Αύτή θεωρήθηκε έκτοτε ή αύθεντική έκδοση τού έργου, παρόλο πού πολλές άναθεωρημένες έκδόσεις έμφανίστηκαν άργότε­ ρα. Τό έργο τού Ξού Ξιάκε παρουσιάζει όρισμένες δυσκολίες γιά τό μελετητή, όφειλόμενες σέ παραποιήσεις πού έμφανίζονται σέ πολλές άπό τίς εκδόσεις αύτές. Στά 1976 ό ’Εκδοτικός Οίκος Κλασικών Έργων τής Σαγκάης άρχισε τόν έλεγχο καί τήν άναθεώρηση τού όλου έργου, χρησιμοποιώντας δύο πρώι­ μες χειρόγραφες συνθέσεις, καθώς καί τίς μεταγενέστερες έκδοχές. Ή νέα αύτή έκδοση δημοσιεύτηκε τελικά πρίν άπό ένα περίπου χρόνο.

WU YINGSHOU

ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ

Δεκαοχτώ λογοτέχνες τής νεότερης γενιάς

Στη σειρά των συνεντεύξεων με λογοτέχνες πού μέχρι σήμερα έχει δημοσιεύσει τό «Διαβάζω», τόν αποκλειστικό λόγο είχαν οί κάπως παλαιότεροι συγγραφείς. Ό χ ι πώς αγνοούσαμε ή περιφρονούσαμε τη νεότερη συγγραφική γενιά (οί σελίδες τής «Επιλογής» καί τού «Παραρτήματος» μάλλον γιά τό άντίθετο μαρτυρούν), αλλά νομίσαμε ότι έπρεπε πρώτα ν’ ακούσουμε -καί μάλιστα όσο γινόταν πιό αντιπρο­ σωπευτικά- τή φωνή έκείνων πού χάραξαν κι έστρωσαν δρόμους, άνεβάζοντας σημαντικά τό επίπεδο τής λογοτεχνίας μας. Ήρθε όμως ή ώρα νά γνωρίσουμε από κοντά καί τούς νεότερους καί νεότατους. Ποιούς άπ’ όλους; Δύσκολη ή επιλογή · γι’ αυτό καί θέσαμε κάποια κριτήρια, μέ βάση τά όποια έπιλέξαμε τούς συγγραφείς πού παρουσιάζονται σ’ αυτό τό τεύχος. Κριτήρια τυπικά καί κριτήρια ουσιαστικά. Τυπικά, από τήν άποψη ότι όλοι πρωτοπαρουσιάστηκαν ,στά γράμματα άπό τό 1965 περίπου καί δώθε -συνεχίζοντας ώς τίς μέρες μας νά διαδραματίζουν κάποιον όχι ευκαταφρόνητο ρόλο στά λογο­ τεχνικά μας πράγματα-, καί ουσιαστικά, άπό τήν άποψη ότι ή μέχρι τώρα προσ­ φορά τους, άν τήν κρίνουμε άντικειμενικά, θεωρείται ποσοτικά καί, κυρίως, ποιο­ τικά επαρκής. Ά π ό τά παραπάνω, όμως, δέν πρέπει νά νομιστεΐ ότι τά κριτήρια πού χρησιμο­ ποιήθηκαν γιά τήν επιλογή τών όσων παρουσιάζονται υπήρξαν άπόλυτα αξιολο­ γικά. Δέν σημαίνει δηλαδή ότι αυτοί θεωρήθηκαν άξιολογότεροι άπό άλλους, πού θά παρουσιαστούν μελλοντικά, σέ ανάλογα άφιερώματα πού θά άκολουθήσουν. Βασική μέριμνα τού «Διαβάζω» υπήρξε ή δειγματοληπτική κάλυψη, εκτός τού κατεξοχήν χώρου πού έκπροσωπεϊ ό κάθε παρουσιαζόμενος (ποίηση, πεζογραφία, θέατρο), καί άλλων, στά πλαίσια τών όποιων ασκεί μέ επιτυχία παράλληλη δρα­ στηριότητα (δοκίμιο, κριτική, μετάφραση κλπ.). Έτσι, διόλου δέν σημαίνει ότι τά άφιερώματα πού θ’ άκολουθήσουν μέ άλλους νέους δημιουργούς θά είναι μικρό­ τερης σημασίας καί λιγότερο αντιπροσωπευτικά.

41

Νάσος Βαγενάς Ποιά είναι τά ερεθίσματα πού σέ οδήγησαν νά εκφραστείς μέ τό γρα­ πτό λόγο; ΝΟΜΙΖΩ πώ ς τό κύριο έρέθισμα πού μ’ έκανε νά εκφραστώ μέ τό γραπτό λόγο καί όχι μέ κάποια άλλη μορφή τής τέχνης, ήταν ό ίδιος ό γραπτός λόγος. Ή μουν, καί εξ­ ακολουθώ νά είμαι, περισσότερο ευπαθής στήν καλλιτεχνική συγκίνηση πού προσφέ­ ρουν οί λέξεις παρά σ’ εκείνη πού μπορούν νά μεταδώσουν τά χρώματα, οί ήχοι ή οί πλαστικές μορφές. Πιστεύω πώς αυτό συμ­ βαίνει γιατί ή λογοτεχνία, άκριβώς επειδή γίνεται μέ λέξεις, περιέχει σέ μεγαλύτερο ποσοστό τό διανοητικό στοιχείο ά π ’ ό,τι οί άλλες τέχνες —καί μ’ ενδιαφέρει ιδιαίτερα τό στοιχείο αυτό ώς καλλιτεχνικό υλικό. Ποιές από τίς παρακαταθήκες τών προηγούμενων γενεών στάθηκαν ορόσημα στό έργο σου; Καί άν υπο­ τεθεί πώ ς αυτές οί γενιές άποτέλεσαν τό θεμέλιο γιά τή δική σου θεώρηση τού κόσμου, σέ ποιά σημεία δια πι­ στώνεις νά ύπάρχουν ιδεολογικές, μορφικές, θεματικές διαφοροποιήσεις ή αναστολές; Α Π Ο τίς παρακαταθήκες τών προηγούμε­ νων γενεών μέ έλκύουν περισσότερο εκείνες πού αφορούν τή συμπεριφορά τών ποιητών πρός τή συγκίνησή τους, άπό τή μιά, καί πρός τή γλώσσα, άπό τήν άλλη. Γιά τήν άκρίβεια, μέ ποιόν τρόπο ή απόσβεση τής προσωπικότητας τού ποιητή μπορεί νά δώ ­ σει μιάν αντικειμενική, ώστόσο θερμή, έκ­ φραση τής άτομικής συγκίνησης, καί πώ ς επιτυγχάνεται ή σωστή σχέση τής ποιητικής γλώσσας μέ τή γλώσσα τής κοινής ομιλίας (έτσι ώστε ή ποιητική γλώσσα νά μήν είναι τεχνητή αλλά ούτε καί ώμή καί άκατέργαστη). Ά π ό τούς ποιητές τού αιώνα μας εκείνοι πού άφησαν τίς σημαντικότερες υποθήκες σχετικά μέ τά θέματα αύτά είναι ό Καβάφης καί ό Σεφέρης. Τίς ύποθήκες φυ­ σικά αύτές θά πρέπει νά τίς αντιμετωπί­ ζουμε ώς ύποθήκες γενικής φύσεως, πού δέ θά μπορούσαν παρά μόνο έμμεσα νά βοη-

42

Νάσος Βαγενάς

θήσουν εναν σημερινό ποιητή νά λύσει τά προβλήματα τής δουλειάς του, τά όποια γιά νά λυθούν σωστά άπαιτούν προσωπικές άποφάσεις. Καί τούτο γιατί ορισμένες δια­ φοροποιήσεις πού σημειώθηκαν στό μεταξύ στό χώρο τής ευαισθησίας δέν μπορούν νά εκφραστούν παρά μόνο άν αντλήσει κανείς άπό μή άξιοποιημένες άκόμη (ή λίγο άξιοποιημένες) περιοχές τής γλώσσας. Οί δια­ φοροποιήσεις αύτές νομίζω πώς εκφράζον­ ται κυρίως μέ μιά διαφοροποίηση τού τόνου τής ποιητικής γλώσσας, πού είναι τώρα πιό κοντά στόν τόνο τής καθημερινής ομιλίας. Αυτό, πιστεύω, σημαίνει ότι οί νεότεροι ποιητές βλέπουν, περισσότερο ά π ’ ό,τι οί προηγούμενοι, τή ζωή μέσα άπό τίς καθημε­ ρινές της λεπτομέρειες, δηλαδή άπό μιά πολύ κοντινή απόσταση, πράγμα πού έχει τά θετικά, έχει όμως καί τά άρνητικά του επακόλουθα. Ε πιδιώ κ εις τό έργο σου νά έχει κά­ ποιο κοινωνικό αντίκρισμα; Μίλησέ μας γιά τούς όραματισμούς τής γενιάς σου στή λογοτεχνία. ΔΕΝ επιδιώκω συνειδητά νά έχει ή δουλειά μου κοινωνικό αντίκρισμα. Πιστεύω πώ ς τόσο πιό καλό είναι ένα έργο όσο πιό πιστά

εκφράζει τόν δημιουργό του, καί τόσο πιό πιστά έκφράζει τόν δημιουργό του δσο αυ ­ τός τη στιγμή τής δημιουργίας (μιά στιγμή κατά τήν όποια ό καλλιτέχνης βρίσκεται ένώπιος ένωπίω) είναι απερίσπαστος άπό τήν επιθυμία νά έχει κοινωνικό άντίκρισμα τό έργο τόυ, ή όποια είναι μιά επιθυμία εξ­ ωτερική. Θέλω νά πώ δτι άπό τή στιγμή πού ένας καλλιτέχνης ζεϊ σ’ έναν κοινωνικό χώρο (καί δέν μπορεί νά γίνει κανείς καλλιτέχνης άν δέν ζεΐ σ’ έναν κοινωνικό χώρο) είναι αδύνατο νά μήν εκφράζει καί τόν χώρο αυτό, δσο προσηλωμένος καί άν είναι στόν εαυτό του. Ή συνειδητή φροντίδα νά είναι κανείς κοινωνικός καλλιτέχνης συν­ ήθως άφήνει τά ίχνη της στό τελειωμένο έργο καί έτσι υπονομεύει τήν ποιητική καί, κατά συνέπεια, καί τήν κοινωνική του δραστικότητα. Πιστεύω πώ ς αυτό τό αισθάνον­ ται οί ποιητές τής γενιάς μου, καί γιά τούτο οι κοινωνικοί τους όραματισμοί (άν σ’ αυ­ τούς άναφέρεται τό δεύτερο σκέλος τής ερώτησης), πού δέν μπορούν πα ρά νά είναι ομόλογοι μέ τούς όραματισμούς τής κοινω ­ νικής πρω τοπορίας, έχουν, σέ σύγκριση μ’ εκείνους τών άλλων μεταπολεμικών γενεών, έναν πιό διακριτικό καί, συνεπώς, πιό υπο ­ βλητικό χαρακτήρα. Έ χε ις εκφραστεί μέ τήν ποίηση, τήν πεζογραφ ία καί τή μελέτη. Π οιές άπό αυτές τις δραστηριότητές σου θεωρείς δτι σέ άντιπροσωπεύουν καλύτερα καί πώ ς ή μιά επιδρά στήν άλλη; Δ ΕΝ θά έλεγα δτι έχω εκφραστεί μέ τήν πε­ ζογραφία. Τ ά κείμενα τής Σ υ ν τ ε χ ν ί α ς εκ­ φράζουν περισσότερο πνευματικές παρά •ψυχολογικές καταστάσεις, κ α ί γ ι’ αύτό είναι λιγότερο διηγήματα καί περισσότερο δοκί­ μια (δοκίμια γιά τήν ποίηση). ’Ασχολούμαι μόνο μέ τήν ποίηση, τόσο γράφοντας ποιή­ ματα δσο καί μέ δοκίμια ή μελέτες γ ι’ αυτήν. Ε ίναι δύσκολο νά ξεχωρίσω ποιό άπό αύτά Ό Ν ά σ ο ς Β α γ ε ν ά ς γ ε ν ν ή θ η κ ε στη Δ ρ ά μ α , τό 1 9 4 5 . Σ π ο ύ δ α σ ε φ ιλ ο λ ο γ ία . Μ έ χ ρ ι σ ή μ ερ α έ χ ε ι έ κ ό ώ σ ει τά ε ξ ή ς β ι­ β λία : Π ο ιή μ α τ α : « Π ε ό ίο ν ”Α ρ ε ω ς » (1 9 7 4 ), «Β ιο γ ρ α φ ία » (1 9 7 8 ), « Τ ά γ ό ­ ν α τ α τή ς Ρ ω ξ ά νη ς » (1 9 8 1 ). Π εζ ά : « Ή σ υ ν τ ε χ ν ία » ( 1 9 7 6 ), « Ό π ο ιη τ ή ς κ α ί ό χ ο ρ ε υ τ ή ς : μ ιά ε ξ έ τ α σ η τ ή ς π ο ιη τ ικ ή ς κ α ί τ ή ς π ο ίη σ η ς τ ο ύ Σ ε φ έ ρ η » (1 9 7 9 ).

τά δύο μέ άντιπροσωπεύει καλύτερα, γιατί τά αισθάνομαι καί τά δύο ώς πλευρές τού . ίδιου νομίσματος. Καί τά δύο βγαίνουν άπό τήν ίδια ανάγκη, καί είναι φυσικό νά επι­ δρούν τό ένα στό άλλο. Βέβαια ή προσω­ πική μου εμπειρία άπό τήν ποιητική πράξη επιδρά στίς θεωρητικές μου άπόψ εις πολύ περισσότερο ά π ’ δσο οί θεωρητικές μου άπόψεις στήν ποίησή μου. 'Ο πωσδήποτε δέν θά έγραφα δοκίμια γιά τήν ποίηση άν δέν έγραφα ποίηση. Ό ποιητικός σου λόγος μοιάζει νά στηρίζεται στήν. καθημερινότητα καί νά επεξεργάζεται τήν καθημερινό­ τητα· νά τή μεταμορφώνει σέ ιδεολο­ γία, χω ρίς δμως νά τής προσθέτει τό βάρος τής απόλυτης γνώσης καί με­ θόδου. Δ ΕΝ ξέρω άν υπάρχει μιά ιδεολογία τής καθημερινότητας στήν ποίησή μου. Πάντως ή καθημερινότητα, μέ τά συστατικά πού τή συνθέτουν είναι ένα βασικό στοιχείο στά ποιήματά μου, ίσως γιατί νιώθω πώ ς τό α ί­ σθημα τού χρόνου, πού είναι, σέ τελευταία άνάλυση, τό μοναδικό θέμα τής ποίησης, θά μπορούσε ν ’ αποδοθεί καλύτερα μέσα άπό τήν έκφραση τού καθημερινού καί τού εφή­ μερου. Ά λλω στε ή ποίηση μέ συγκεκριμένα πράγματα άσχόλεΐται καί μέ τή συγκίνηση πού γεννούν αύτά τά πράγματα, κα ί τά κα­ θημερινά είναι τά πιό άπτά άπό τά συγκε­ κριμένα. Φ υσικά γ ιά νά γίνουν αύτά ποίηση θά πρέπει νά μπορούν νά υποβάλλουν καί μιά δεύτερη διάστασή τους (δχι άναγκαστικά συμβολική) -κ α ί ή άναγωγή σέ μιά τέ­ τοια διάσταση προϋποθέτει μιάν αισθητική επεξεργασία. Ταυτόχρονα, καί άξεχώριστα ά π ’ αύτό, τό στοιχείο τής καθημερινότητας μ’ ενδιαφέρει καί άπό τήν άποψη πού άνέφερα παραπάνω, δηλαδή άπό τή γλωσσική άποψη: μέ ποιόν τρόπο ορισμένες κοινές εκφράσεις τής καθημερινής μας ομιλίας θά μπορούσαν νά γίνουν εκφράσεις έντονα ποιητικές, πώ ς θά μπορούσαν αύτά τά χα ­ λαρά στοιχεία νά ένταχθούν σέ αύστηρές μορφές, οί όποιες μέ γοητεύουν. Θ ά ήθελα νά μπορούσα νά έγραφα σονέτα μ’ έναν τόνο δσο γίνεται πιό καθημερινό καί οικείο.

43

Μάρω Βαμβουνάκη Ποιά είναι τά ερεθίσματα πού σε οδηγούν νά εκφράζεσαι μέ τό γραπτό, λόγο; ΤΑ ερεθίσματα είναι πολλά καί ετερόκλητα. Τά πάντα θά μπορούσαν κάποια στιγμή νά γίνουν ερέθισμα γραφής. Αύτή ή άρκετά ορμητική διάθεση γιά γράψιμο πού πάντα μέ σπρώχνει νά τό κάνω, θά ’λεγα πώ ς είναι έκφραση μιάς δυνατής δίψ ας ζωής πού γε­ νικά μέ καθορίζει. Γράφοντας αισθάνομαι καλύτερα αυτό πού αισθάνομαι, σκέφτομαι καλύτερα αυτό πού μέ απασχολεί, ζώ περισσότερο έντονα αυτό πού θέλω νά ζήσω καί ζώ αυτό πού αλλιώς δέ μπορώ νά ζήσω. Προχωρώ βαθύτερα στά πράγματα τού κό­ σμου καί ταχτοποιώ τή μέσα μου συχνά αφόρητη ακαταστασία. Ά ν θά ’πρεπε νά πώ γιά ένα θέμα πού πιό πολύ μέ έλκει, αυτό είναι οί «σχέσεις» τών άνθρώπων. "Οσο νο­ μίζω πώς τίς πλησιάζω, τόσο μού διαφ εύ­ γουν, κι δσο μού διαφεύγουν, τόσο μέ προκαλούν. Πόρτες πού άνοίγουν γιά νά βρε­ θείς σ’ άλλες πόρτες κλειστές πού άνοιγοκλείνουν ατελείωτα. "Ομως δσο προχω ράς ή διαδρομή γίνεται εξαιρετικά μαγευτική μέσα στή δυσκολία της κι ή συνείδηση αυτής ακριβώς τής δυσκολίας είναι ένα κέρδος σπουδαίο. Ποιές άπό τίς παρακαταθήκες τών προηγούμενων γενεών στάθηκαν ο­ ρόσημα στό έργο σου; Κ,ι άν υ ποτί­ θεται πώ ς αύτές οί γενιές (ή ή γενιά) άποτέλεσαν τό θεμέλιο γιά τή δική σου θεώρηση τού κόσμου, σέ ποιά σημεία διαπιστώνεις νά ύπάρχουν ιδεολογικές, μορφικές, θεματικές διαφοροποιήσεις ή αναστολές; Α Π ’ ΤΟΥΣ παλιότερους συγγραφείς πού διάβασα ύπάρχουν αρκετοί πού μέ άγγιξαν πολύ. Ε κείνη ή πυρπόληση ά π ’ τόν Καζαντζάκη είναι ένας συγκλονισμός τής εφηβείας μας πού κανείς μας σχεδόν δέν άπέφυγε. Τί έμεινε δμως ά π ’ δλα αυτά τά διαβάσματα δέν μπορώ εύκολα νά μετρήσω. Π άντως βα­ θιά μέ συγκινούν καί ζούν μέσα μου ό Ντοστογιέφσκι, ό Λόρκα, ό Σαίντ Έ ξυπερύ, ό Χατζής, ό Κούντερα.

Μάρω Βαμβουνάκη

Τίς διαφορές πού άναφέρετε τίς δια π ι­ στώνω, κι αύτές κι άλλες πολλές, καί πα ν­ τού. ’Αλίμονο, άν δχι. Είναι πολύ δύσκολο έξάλλου νά κάνεις συγκρίσεις. ’Επιδιώκεις τό έργο σου νά έχει κά­ ποιο κοινωνικό αντίκρισμα; Μίλησέ μας γιά τούς όραματισμούς τής γενιάς σου στή λογοτεχνία. ΘΑ είχε κάποια έπαρση νά πώ πώ ς αύτό πού κάνω μπορεί νά έχει «κοινωνικό άντίκρισμα». "Ο,τι γράφω, κατ’ άρχήν τό φτιάζω γιά μένα. Γιά νά εντοπίσω, νά άνιχνεύσω καί νά ήσυχάσω δικά μου προβλήματα, σκέψεις, διαθέσεις. ’Ά ν τώρα εκείνο πού βγαίνει άπ’ αύτήν τήν επίδοση συμβαίνει νά ενδιαφέρει καί άλλους, αύτό θά είναι μιά σπουδαία σύμπτωση γιά τήν όποια θά νιώθω πολύ τυχερή. Οί λογοτεχνικοί όραματισμοί οί δικοί μου είναι οί μόνοι πού μπορώ νά άναφερθώ. ’Αναλογικά φαντάζομαι πώ ς μπορεί νά πλησιάζουν τούς όραματισμούς άλλων αν­ θρώπων πού γράφουν, γ ι’ αύτό καί μπορεί νά ενδιαφέρουν. Στόχος μου τελικός λοιπόν είναι ό αιώνιος στόχος μιάς τέτοιας ένασχόλησης: Ή προσέγγιση τής άλήθειας τού κό­ σμου σήμερα, μέσα άπό πρόσωπα, πρά-

γματα, σχέσεις, τόπους, σκέψεις, κι ό,τι μπορεί νά σκάψει ό λόγος. Γι’ αυτό ό λόγος, γιά νά είναι άποδοτικός, πρέπει νά είναι όσο γίνεται άκριβέστερος. Κι αύτή ή ακρί­ βεια τοϋ λόγου μου μέ βασανίζει. Ο ί έλληνες συγγραφείς, δπω ς κι δλοι οί "Ελληνες, ζυμωμένοι μέ μιά αίσθηση οδύνης καί μέ σπάνιο έργαλεΐο τό πά θος καί τήν όρμή τής ρ άτσας τους, μπορούν νά φτάσουν σέ εντυ­ πω σιακά αποτελέσματα. Υ π ά ρ χει μιά π ο ­ λύτιμη αίσθηση οδύνης γεννημένη ά π ’ τήν εξωτερική μας ένδεια αιώνων καί άπό τήν έσωτερική μας πληθώρα. Κύριος άξονας τής πεζογραφ ία ς σου είναι ή γυναίκα, ή μαχόμενη καί ή παρακμιακή. Σέ ποιό βαθμό οί π ρ ο ­ σωπικές εμπειρίες σου επηρεάζουν αυτό πού κάνεις; Στό τελευταίο άλ­ λωστε έργο σου καθαρά διαφ αίνεται ή γυναίκα πού ψάχνεται νά εντοπι­ στεί ή ίδια. Πιστεύεις λοιπόν πώ ς σή­ μερα ή γυναίκα άναζητά τήν ταυτό­ τητά της κ αί διεκδικεϊ τή θέση της; Κι άν ναί, εσύ πόσο συμβάλλεις σ’ αύτή τήν άναζήτηση; ΓΙΑ τούς παραπάνω χαρακτηρισμούς των γυναικών μου κι εγώ μπερδεύομαι. Π οτέ δέν μπορώ νά ξέρω μέ βεβαιότητα πότε μία γ υ ­ ναίκα μου μάχεται καί πότε παρακμάζει. Οί έννοιες τής άκμής καί τής παρακμής γλι­ στρούν ή μιά μέσα στήν άλλη κα ί μάς ξεγε­ λούν. Δέν είναι δμως μόνο οί αναζητήσεις τής γυναίκας πού μέ απασχολούν. Καί ή άγω νία τού άντρα νά συναντηθεί μέ τήν άλήθεια τού μέ άπασχολεί εξίσου. Α υτό εί­ να ι ολοφάνερο στό « Ό κύκνος κι αυτός». Τώρα, τό νά μού είναι πιό εύκολο νά περ ι­ γράφ ω μιά γυναικεία περιπέτεια, αυτό είναι φυσικό. ’Α σφαλώς καί οί γυναίκες, δπως άλλωστε καί οί άντρες, ψάχνουν βασανι­ στικά τό άληθινό πρόσωπό τους. "Ομως ή Η Μ ά ρω Β α μ βουνά κ η γεννή θ η κ ε ατά Χ α ν ιά , τ ό 1 9 4 8 . Σ π ο ύ δ α σ ε ν ο μ ικ ά . Ά π ό τό 1 9 7 2 ζ ε ϊ στη Ρ ό δ ο , ό π ο υ ερ γά ζ ε τ α ι ώ ς σ υ μ β ο λ α ι ο γ ρ ά φ ο ς . 'Έ χ ε ι κ υ κ λ ο φ ο ρ ή σ ε ι τ ά β ι β λ ί α : « 'Ο Α ρ χ ά γ γ ε λ ο ς τ ο ϋ κ α φ ε ν ε ί ο υ » (1 9 7 8 ), « Ό κ ύ κ ν ο ς κ ι α υ τ ό ς » (1 9 7 9 ), « Τ ό χ ρ ο ν ι κ ό μ ι α ς μ ο ι χ ε ί α ς » ( 1 9 8 1 ) . ’Έ χ ε ι

γυναίκα, έχοντας μακρύτερο δρόμο νά διανύσει, περισσότερα εμπόδια νά παρακάμψει, βρίσκεται σέ διαφορετική μοίρα. ’Ό χ ι δμως οπωσδήποτε χειρότερη. Τό νά έχεις πράγματα νά διεκδικήσεις, παρά τίς δυσκο­ λίες, νομίζω πώ ς συχνά εξυγιαίνει τόν αέρα τής ζωής σου. Δέν ξέρω κα ί ούτε πιστεύω νά συμβάλλω σέ δλα αυτά, αυτό δμως πού σίγουρα ξέρω είναι πώ ς συμπάσχω καί ζώντας καί γρ ά ­ φοντας. "Οσο γιά τίς προσωπικές μου εμπειρίες, πώ ς γίνεται νά τίς άποφύγω; Ε ίναι οί μονα­ δικές μου άποσκευές σ’ αυτό τό ταξίδι άνάμεσα στίς λέξεις. Ντύνομαι, χτενίζομαι, ξε­ χτενίζομαι, φ τιάζομαι μ’ αύτές. Ό έαυτός μου είναι τό μόνο μου παράθυρο πρός τόν κόσμο. Τώρα, άν ή ερώτηση σημαίνει κατά πόσο οί ιστορίες μου είναι αύτοβιογραφικές, αύτό ποτέ. Θ ά ένιωθα κάνοντάς το πώ ς εκμεταλλεύομαι φτηνά τήν προσωπική μου ζωή ρουφώντας τό αίμα της. Ή προσωπική ζωή δέν μπορεί νά είναι παρά ένα μυστήριο κλειστό καί εΰθραστο. Τό δτι ζεϊς στήν επαρχία, πόσο καί σέ ποιό βαθμό επηρεάζει τό έργο σου; Μ Ε τό νά ζεϊς στήν έπαρχία, πέρα άπό κά­ πο ια μειονεκτήματα, παίρνεις καί πλεονε­ κτήματα δυσεύρετα. Καί στόν τρόπο ζωής σου καί κατά συνέπεια καί στό γράψιμό σου. Πιστεύω πώ ς είναι περισσότερο υγιές νά κινείται κανείς μέσα σέ μικρότερο άριθμό άνθρώπων πα ρά μέσα στή σκληρή άνωνυμία ενός πλήθους χωρίς χαρακτηριστικά. Ό συγγραφέας μπορεί νά εντοπίσει πιό άνετα αύτά πού τόν ένδιαφέρουν, μιά καί οί άνθρωποι σέ στενό, οικείο περιβάλλον ξεδι­ πλώνονται ευκολότερα, μιά καί οί διαστά­ σεις τών πραγμάτων είναι καλύτερα ορατές. Ύ στερα, έτσι κι αλλιώς, ή πραγματικότητα τής επαρχίας είναι μιά πραγματικότητα πλατιά κι άναπόφευκτη, πού πρέπει νά καταγράφεται. Μέ τό νά έχουν μαζευτεί δλοι σχεδόν οί συγγραφείς στήν ’Α θήνα καί στή Θεσσαλονίκη εμποδίζεται αύτή ή κατα­ γραφή. Γιά τό δτι ζώ στή Ρόδο, έναν τόπο δπου τά μειονεκτήματα τής επαρχίας μειώ­ νονται καί τά πλεονεκτήματα πλεονάζουν, νιώθω καί τυχερή καί υποχρεωμένη.

τή σ ύ ν τ α ξ η τ ο ϋ ρ ο δ ια κ ο ϋ π ε ρ ιο δ ικ ο ύ γρ α μ μ ά τ ω ν κ α ί τ έχ νη ς « Τ ετρ ά γω νο » .

45

Μιχάλης Γκανάς Ποιά είναι τά ερεθίσματα πού σέ οδήγησαν νά εκφραστείς μέ τό γρα­ πτό λόγο; Π ΡΕΠ ΕΙ νά πώ ότι δέν ξέρω γιατί «γράφω». Ούτε θυμάμαι νά τό διάλεξα, όπω ς διαλέγει κανείς ένα έπάγγελμα. Γυρί­ ζοντας πίσω, βρίσκω ενα γυμνασιόπαιδο επαρχιακού σχολείου νά μουτζουρώνει σχο­ λικά τετράδια. Μέ φουρτούνα στά σπλάχνα κι έπιμονή. Χωρίς νά γράφω -α κ ό μ η - καλές εκθέσεις. Παλιότερα, θυμάμαι, καθόμουνα συχνά μπροστά στό άσπρο χαρτί παίζοντας κρυφ­ τούλι μέ τήν έμπνευση (υπάρχει!) καί τήν έπιμονή μου νά γράψω κάτι. Γιατί; ’Ίσως γιατί τό άσπρο χαρτί είναι τρομακτικά εύ­ γλωττο καί δέν άντέχουμε τά όσα πολλά μάς λέει. Μέ τό γράψιμο προσπαθούμε νά φιμώ­ σουμε τό κενό πού μάς απειλεί καί εν τέλει μάς καταπίνει. Τό ίδιο κάνουν όλοι οί άν­ θρωποι, μέ τόν τρόπο του ό καθένας. Τό γράψιμο είναι μιά δεξιότητα, όπως τόσες άλλες, άλλά καί μιά τέχνη, μαστορική δηλαδή, πού τή μαθαίνει μόνος του κανείς. Ευτυχώς. Καί άκόμη καλύτερα πού όσα κι άν μάθει, άρχίζει πάντα άπό τήν αρχή. ’Α πό τήν άσπρη σελίδα καί τό άγνωστο. Μέ καιρό καί μέ κόπο, λοιπόν, έμαθα νά περιμένω. Πιστεύω πώ ς τά ποιήματα μάς χαρίζονται. Ε μ ε ίς πού τά γράφουμε τά χρωστάμε κάπου έσαεί, κι αυτή ή οφειλή δέν έξοφλεϊται ποτέ. Εύτυχώς καί πάλι. Ποιές από τίς παρακαταθήκες τών προηγούμενων γενεών στάθηκαν ορόσημο στό έργο σου; Κι άν υποτε­ θεί πώς αυτές οί γενιές (ή ή γενιά) άποτέλεσαν τό θεμέλιο γ ιά τή δική σου θεώρηση τού κόσμου, σέ ποιά σημεία διαπιστώνεις νά υπάρχουν ιδεολογικές, μορφικές, θεματικές διαφοροποιήσεις ή αναστολές; ΕΝ Α Σ πού γράφει, θέλει δέ θέλει, είναι χρεωμένος μέ μιά παράδοση. Συνεχίζει κάτι πού άρχισε πρίν ά π ’ αυτόν. Δέν έχει σημα­ σία άν τή δέχεται ή τήν άρνείται αυτή τήν παράδοση. Τόν καθορίζει. Τόσο τό καλύ­ τερο, όταν έχει συνείδηση αυτού τού πρ ά ­ γματος. Έ γώ λοιπόν έψαξα αύτό τό χώρο,

46

Μιχάλης Γκανάς

όσο μπόρεσα. Καί μέ διαβάσματα. Δίχως σύστημα, είναι άλήθεια, καί συνήθως άπό πρώτο χέρι. "Οσο μέ βοήθησε ό Σολωμός δέ μέ βοήθησε καμιά μελέτη γιά τό έργο του. Μέ σημάδεψαν λοιπόν βαθιά τό δημοτικό τραγούδι, ό Σολωμός, ό Κάλβος, ό Βιζυηνός, ό Π απαδιαμάντης, ό Θεοτόκης. Στό Σεφέρη πάντως βρήκα έναν τόνο πού. μού πηγαίνει κι ενα σοφό καί σίγουρο δάσκαλο. Δέν θά μπορούσα νά πώ τί έμαθα ά π ’ τόν καθένα. Ούτε τό ’κανα γιά νά μάθω, ούτε ήξερα τότε άν μάθαινα καί τί μάθαινα. Τά λίγα ποιήματα πού άξιώθηκα νά γράψω εί­ ναι στή διάθεση καθενός. Έ γ ώ δέ θά μι­ λήσω γ ι’ αύτό. Ε π ιδιώ κ εις τό έργο σου νά ’χει κά­ ποιο κοινωνικό άντίκρισμα; Μίλησέ μας γιά τούς όραματισμούς τής γενιάς σου στή λογοτεχνία. ΟΤΑΝ γράφω δέν επιδιώκω τίποτε. Μάλ­ λον διώκομαι άπό κάτι καί προσπαθώ νά ξεφύγω. Τό γράψιμο είναι ένας κίνδυνος, μιά προσωπική περιπέτεια. ’Ά ν τυχαίνει, τώρα, αυτά πού γράφει κανείς νά βρίσκουν κάποια ανταπόκριση, είναι μιά άλλη ιστο­ ρία. Ζώντας καθένας στόν τόπο του καί στόν καιρό τού, είναι χτισμένος μέ κοινούς μύ­

θους, εθνικές καί κοινωνικές καταβολές, μέ φόβους καί ελπίδες. "Ολα αυτά βγαίνουνε στά γραπτά του δπω ς καί νά ’χει. 'Ό σο γιά τούς όραματισμούς τής γενιάς μου, τί νά πώ. Μ ιά λογοτεχνική γενιά δέν άποτελεΐται από λογοτέχνες πού τυχαίνει νά ’έ χουν τήν ίδια ηλικία. Χρειάζεται νά ’χουν μιά κοινή ιδεολογία (όχι μόνο στό πολιτικό επίπεδο), νά φέρνουν κάτι καινούριο στή λογοτεχνία, ένα διαφορετικό κοίταγμα, μιά άλλη γλώσσα. Ε μ είς, ούτε καινούρια πρ ά ­ γματα είπαμε, ούτε καινούρια γλώσσα μιλή­ σαμε, ούτε σημαντικά έργα καταθέσαμε άκόμη -κ α ί πλησιάζουμε τά σαράντα. Έ γ ώ τουλάχιστον δέν νιώθω νά συμπορεύομαι μέ τούς συνομηλίκους μου πού γράφουν. Ε ι­ πώθηκαν πολλά γ ιά τήν άμφισβήτηση πού εκφράζει αυτή ή γενιά. Καί ειπώθηκαν νω­ ρίς καί σέ διάφορους τόνους. Μέ τά χρόνια φαίνεται πώ ς ξεκαθαρίζουν τά πράγματα. Ή φρεσκάδα τών πρώτων βι­ βλίων παραχωρεί τή θέση της σέ μιά άμήχανη στασιμότητα, καί έν τέλει όσοι μείνουν ά π ’ αυτή τή γενιά δέ θά μείνουν γιά τήν άμφισβήτηση, άλλά γιά τήν κατάφασή τους σέ ορισμένα πράγματα. Ή Ε λ λ ά δ α σά χώρος γεωγραφικός καί ή ιστορία της φαίνεται νά παίζει τέτοιο ρόλο στήν ποίησή σου, πού μπορεί κανείς νά τή χαρακτηρίσει ελ­ ληνοκεντρική. ΚΟΙΤΑΞΤΕ, έζησα πολλούς ξεριζωμούς. ’Α πό τό χωριό μου στήν ’Α λβανία, μετά Ο υγγαρία, επιστροφή στό χωριό, ή κωμό­ πολη τών Φ ιλιατών, όπου τελείωσα τό γυ­ μνάσιο, μετά ’Α θήνα, σωτήριον έτος 1962. Περνούσαν συνέχεια πατριώτες μου, άλλοι έμεναν, άλλοι φεύγανε γιά Γερμανία. Μέ ξε­ χαρβαλωμένες βαλίτσες, μέ δανεικά εισιτή­ ρια. Ή μετανάστευση, έσωτερική καί μή, δέν ήταν κάτι άφηρημένο, ένα κοινωνικό πρόβλημα, άλλά ένας βιολογικός, θά ’λεγα, άκρωτηριασμός γιά μένα. Τούς έβλεπα σιγά σιγά ν’ άλλάζουν. ’Αγρότες πού μεταμορ­ φώνονταν σέ μικροαστούς, μέρα τή μέρα, μέ αυτοκίνητα σήμερα, μέ σπίτια καί καταθέ­ σεις, μέ τήν οίηση τού επιτυχημένου. Καί τώρα πού τά ’χουνε όλα αύτά, κάτι τούς λείπει. Πηγαίνουν συχνά στά χωριά τους, μέ πρώτη ευκαιρία, ξαναχτίζουν ή μερεμετί­ ζουν τά σπίτια τους, δέν είναι όμως οί ίδιοι. Οί γονείς τους κάνουν κακά γηρατειά, άνάμεσα πόλη χωριό. Τ ά πα ιδιά τους, σέ άλλες

τροχιές. Κι αύτοί στή μέση χαμένοι. ’Ό χ ι πώ ς θά τούς ήθελα φτωχούς καί εξ­ αθλιωμένους, άλλά γίνανε πολύ γρήγορα όλα αύτά. Τζαβέλλας - Δαλιανίδης - Φώσκολος - Μαρινέλλα ή Πάριος, είναι μιά ίλιγγιώδης πορεία. Δέν πρόλαβαν ούτε νά χωνέψουν τίς αλλαγές, ούτε νά παρέμβουν σ’ αυτές, καί τό τίμημα είναι βαρύτατο. Γ ι’ αύτά μιλώ. Αυτός είναι ό κόσμος μου, ή Ε λ λ ά δ α πού ξέρω. Μίλησέ μας τώρα γιά τούς προβλημα­ τισμούς πού άφοροΰν τή μορφική εξ­ έλιξη στήν ποίησή σου. Η ΜΟΡΦΗ καί τό περιεχόμενο είναι μιά άδιαίρετη ενότητα. Τό υλικό πού έχεις παίρνει από μόνο του τή μορφή πού τού ταιριάζει. Έ γ ώ τουλάχιστον δέν σκέφτηκα ποτέ έτσι: έχω νά πώ αύτό τό πράγμα, γιά νά δούμε πώς θά τό πώ. ’Α ρχίζω νά γράφω καί άφήνομαι στό ένστικτό μου. Καλά καλά δέν ξέρω τί θά γράψω. 'Υ πάρχουν μάλιστα μερικά ποιήματά μου, όπως τό «Χριστός Ά νέστη» καί «Τής Ά ναλήψεως» άπό τά «Μαύρα Λιθάρια», πού γράφσντάς τα είχα τήν αίσθηση πώ ς κάποιος μοΰ τά ύπαγόρευε. Τελειώνοντας τό πρώτο μάλιστα καί διαβάζοντάς το, τρόμαξα, ήτανε νύχτα καί ό νεκρός τού ποιήματος έπικίνδυνα παρών. "Εχω πάντω ς γενικότερους προβληματι­ σμούς σέ θέματα μορφής. Ό έλεύθερος στί­ χος είναι μιά επικίνδυνη ελευθερία. Οί π α ­ λιές συνταγές είχανε αυστηρές δεσμεύσεις. Συγκεκριμένο άριθμό συλλαβών ή καί στί­ χων, ρίμα κλπ. Μέ τόν ελεύθερο στίχο καθέ­ νας κάνει ό,τι θέλει. Ό Μ ιχ ά λ η ς Γ κ α ν ά ς γ ε ν ν ή θ η κ ε τ ό 1 9 4 4 , σ τ ό χ ω ρ ιό Τ σ α μ α ν τ ά ς τ ή ς Θ ε σ π ρ ω τ ία ς . Τ ε σ σ ά ρ ω ν χ ρ ό ν ω ν β ρ έ θ η κ ε σ τ ή ν ’Α λ β α ­ ν ία κ ι έ ν α χ ρ ό ν ο ά ρ γ ό τ ε ρ α σ τή ν Ο υ γ γ α ­ ρ ία , γ ι ά ν ά ε π ισ τ ρ έ φ ε ι σ τ ή ν Ε λ λ ά δ α τ ό 1954. Ά π ό τό 1962 ζ ε ϊ στή ν Α θ ή να . Π α ρ α κ ο λ ο ύ θ η σ ε ν ο μ ικ ά κ ι έ κ α ν ε , κ α τ ά κ α ιρ ο ύ ς , δ ιά φ ο ρ ε ς δ ο υ λ ε ιέ ς . Τ ά τ ε λ ε υ ­ τ α ία δ έ κ α χ ρ ό ν ια ά σ χ ο λ ε ϊτ α ι μ έ τ ό β ι­ β λ ίο κ α ί σ ή μ ερ α ε ίν α ι υ π ε ύ θ υ ν ο ς τ ο ϋ β ι­ β λ ιο π ω λ ε ίο υ « Δ ω δ ώ νη » . Έ χει έκ δ ώ σ ει τ ίς π ο ιη τ ικ έ ς σ υ λ λ ο γ έ ς : « Α κ ά θ ισ τ ο ς δ ε ϊπ ν ο ς » (1 9 7 8 ) κ α ί « Μ α ύ ρ α λ ιθ ά ρ ια » (1 9 8 0 ). Π ο ιή μ α τ ά τ ο υ μ ε τ α φ ρ ά σ τ η κ α ν σ τή ν α γ γλ ικ ή κ α ί β ο υ λ γά ρ ικ η γλώ σ σ α .

47

Μ πουκωμένος λοιπόν ά π ’ αυτόν τόν ποιητικό χυλό, βρέθηκα, χω ρίς νά τό κατα­ λάβω, νά γράφω σονέτα. 'Υ ποσυνείδητα μάλλον γύρεψα ένα ζυγό, ένα αυστηρό είδος γ ιά νά πειθαρχήσω τήν ποιητική μου δ ιά ­ θεση. Ή πάλι στά «’Ά γ ρ ια καί στά ήμερα» σπάω τόν ελεύθερο στίχο, τά κείμενα έχουνε τή μορφή τού πεζού. Κοιτάζοντάς τα τώρα

νιώθω πώ ς καλά είναι έτσι. Δέν μπορώ νά τά φανταστώ μέ άλλη μορφή. Α ύριο-μεθαύριο δέν ξέρω τί καί πώ ς θά τό γράψω. Α φ ή ν ο μ α ι στους ρυθμούς πού ακούω. Δέν κάνω τίποτε άλλο, στήν πρώτη φάση τουλάχιστον, πού έρχεται τό ποίημα. ’Ακούω μέσα μου καί γράφω.

Δημήτρης Δημητριάδης Π οιά είναι τά ερεθίσματα πού σέ οδήγησαν νά εκφραστείς μέ τό γρ α­ πτό λόγο; Ποιές από τίς παρακαταθήκες τών προηγούμενων γενεών στάθηκαν ο­ ρόσημα στό έργο σου; Κι άν υποτε­ θεί πώ ς αύτές οι γενιές άποτέλεσαν τό θεμέλιο γ ιά τή δική σου θεώρηση τού κόσμου, σέ ποιά σημεία διαπιστώνεις νά υπάρχουν ιδεολογικές, μορφικές καί θεματικές διαφοροποιήσεις ή άναστολές; Ε π ιδ ιώ κ ε ις τό έργο σου νά ’χει κά ­ ποιο κοινωνικό αντίκρισμα; Πώς άντιμετω πίζεις τή γλώσσα, τίς λέξεις πού χρησιμοποιείς; Δημήτρης Δημητριάδης

’Επειδή έζησες άρκετό καιρό έξω άπό τήν Ε λ λά δ α , μήπως αυτό σ’ έκανε νά βλέπεις τόν τόπο σου μέ άλλο μάτι; Θ Α απαντήσω συνοπτικά καί ακατάστατα σ’ δλες μαζί τίς ερωτήσεις, επιτρέποντας στόν εαυτό μου μιά παρέκβαση τήν όποια θεωρώ πολύ περισσότερο σ πουδαία κι άπαραίτητη ά π ’ τίς ερωτήσεις αύτές κα θ’ έαυτές: Γιά νά υπάρξει αυτό πού λέτε προσωπικό όραμα, νομίζω πώ ς πρέπει νά προϋπάρξει μιά τοποθέτηση σέ κάποιο «σημείο», νά προηγηθεί δηλαδή ή κατάκτηση μιάς θέσης, μιας σκοπιάς, ά π ’ όπου «βλέπει» κανείς τόν κόσμο, τόν άνθρώ πινο καί τόν μή άνθρώπινο. Γιά νά γ ίνει όμως αύτό, άπαιτείται μιά εσωτερική μεταστροφή τού καλλιτέχνη, ή όποια προηγείται τής καλλιτεχνικής δου­ λειάς ή επιτυγχάνεται μέσα ά π ’ αύτήν,

48

μεταστροφή ή όποια προάγει τούς στόχους τού καλλιτέχνη, αυτούς πού ονομάζουμε α ι­ σθητικούς. 'Ω στόσο, αύτό πού λέω «τοποθέ­ τηση», «σημείο», «θέση»,· «σκοπιά», δέν εί­ ναι μιά πολιτική επιλογή, μιά κοινωνιολο­ γική άποψη, μιά ψυχολογική ερμηνεία ή, έστω, μιά αισθητική προτίμηση. "Ολα αύτά μπορούν νά ύπάρχουν καί νά συνυπάρχουν στή δουλειά ενός καλλιτέχνη, θά ’λεγα μάλι­ στα πώ ς είναι καί λίγα - ό καλλιτέχνης χρειάζεται τά πάντα γ ιά νά δουλέψει, δλο τόν κόσμο. Μ’ αύτό όμως πού λέω χρησιμο­ ποιώ ντας τίς παραπάνω λέξεις, εννοώ τήν ύποταγή τού καλλιτέχνη (ναί, ό καλλιτέχνης δέν είναι έλεύθερος, ούτε αύτός, προπαντός αύτός) στόν εύρύτερο κύκλο, έκεϊνον πού περιλαμβάνει όλους τούς άλλους, ά π ’ τή βα­ θμίδα τού όποιου «βλέπει» καί τόν κόσμο καί τήν τέχνη του. Μέ τήν έννοια αύτή, τό

προσωπικό όραμα, στό βάθος, δέν είναι καί τόσο προσωπικό, εφόσον αυτός ό ευρύτερος κύκλος ανήκει σ’ όλους, άλλά γίνεται προσωπικό εκ τών υστέρων, άπορρέοντας από τήν κρυφή διεργασία τής συνισταμένης τών άδιερεύνητων καί μοναδικών συστατι­ κών πού στοιχειοθετούν μιά άνθρώπινη φυ­ σιογνωμία. Κατά συνέπεια, μοΰ φαίνεται σχεδόν αύτονόητη ή απάντηση στό ερώτημα εάν ύπάρχει σήμερα ή εάν υπήρξε άλλοτε προσωπικό όραμα στήν ελληνική λογοτε­ χνία: Μέ τόν τρόπο πού τό έννοώ έγώ, ύπήρξε σ’ ορισμένες περιπτώσεις, άλλά δέν υπάρχει σήμερα σέ καμία σχεδόν περ ί­ πτωση. Πώς νά υπάρξει, όταν, τίς περισσό­ τερες φορές, ή περιφρόνηση καί ή άγνοια άποτελοϋν τά ισχυρότερα εφόδια τών «σκαπανέων τού έλληνικού λόγου»; Ε ίναι τόση ή αύτάρκεια πού προκαλεϊ μιά πολι­ τική τοποθέτηση, είναι τόση ή ικανοποίηση πού δημιουργεί ένα κακόμοιρο «αισθητικό» τερτίπι, είναι τόση ή έπαρση πού διεγείρει καί τό παραμικρότερο «καλλιτεχνικό» σκα­ ρίφημα, ώστε ούτε καί σέ στιγμές μεγάλων συνειδησιακών κρίσεων - ά ν υποθέσουμε πώ ς περνούν ποτέ από τέτοιες κρ ίσ εις- οί διανοητές διανοούνται καί οί καλλιτέχνες διαισθάνονται τήν ύπαρξη κάποιας οπτικής γω νίας μέσα ά π ’ τήν όποια διοχετεύεται άκατάπαυστα τ ό ν ό η μ α . Ε ίναι τέτοια ή δ ιά ­ Ό Α η μ ή τ ρ η ς Δ η μ η τ ρ ιά δ η ς γ ε ν ν ή θ η κ ε τ ό 1 9 4 4 , στή Θ ε σ σ α λ ο ν ίκ η . Σ π ο ύ δ α σ ε θ έ α ­ τ ρ ο κ α ί κ ι ν η μ α τ ο γ ρ ά φ ο σ τ ίς Β ρ υ ξ έ λ λ ε ς . Μ έ χ ρ ι σ ή μ ερ α έχ ε ι εκ δ ώ σ ει τό π ε ζ ο γ ρ ά ­ φ η μ α « Π ε θ α ίν ω σ ά χ ώ ρ α » 1 9 7 9 ) κ α ί τ ό θ ε α τ ρ ι κ ό έ ρ γ ο « Ή τ ιμ ή τ ή ς ά ν τ α ρ σ ί α ς στή μ α ύ ρ η ά γ ο ρ ά » (1 9 8 1 ), ενώ π α ρ ά λ ­ λ η λ α έχ ει μ ετ α φ ρ ά σ ει π ο λ λ ά ξ ένα μ υ θ ι­ σ τ ο ρ ή μ α τα . Π α ρ ’ δ λ α α ύ τ ά , δ ίδ ιο ς ε π ι­ μ έ ν ε ι ν ά λ έ ε ι δ τ ι : « Τ ά “π ρ α γ μ α τ ι κ ά ” β ιο γ ρ α φ ικ ά μ ο υ σ τ ο ιχ ε ία δ έ ν π α ρ ο υ σ ι ά ­ ζ ο υ ν κ α ν έ ν α ε ν δ ια φ έρ ο ν γ ιά κ α νένα ν. "Ο σο τώ ρ α γ ι ’ α ύ τ ά π ο ύ έχω γ ρ ά φ ε ι, ε ϊν ’ ε λ ά χ ισ τ α (μ ’ δ λ ε ς τ ίς έ ν ν ο ιε ς τ ή ς λ έ ξ η ς ) σ έ σ ύ γ κ ρ ισ η μ ’ ε κ ε ίν α π ο ύ θ έλ ω ν ά γ ρ ά ­ ψω . Ξ έρω ω στόσ ο π ώ ς δσ α κ ι ά ν γρ ά ψ ω θά μένω π άντα α π ο γο η τευ μ ένο ς κι ά δ ε ιο ς μ ε τ ά , γε μ ά τ ο ς μ ό ν ο α π ό έ ν α δ λ ο κ α ί ισ χ υ ρ ό τ ε ρ ο α ί σ θ η μ α μ α τ α ι ό τ η τ α ς κ ι α ν ικ α ν ό τ η τ α ς μ π ρ ο σ τ ά σ τ ό α π ρ ο σ π έ λ α ­ στο. Γ ια τ ί (μ ο λ ο ν ό τ ι δ έ χ ο μ α ι τή γν ώ μ η ε κ ε ίν ο υ π ο ύ ε ίπ ε π ώ ς μ ό ν ο τ ό η μ ιτ ε λ έ ς μ π ο ρ ε ί ν ά έ κ φ ρ ά σ ε ι τ ό ά π ε ιρ ο ) , ε κ ε ίν ο

λυση, τόσο πετυχημένος ό συνδυασμός άναισθησίας καί άγραμματοσύνης, τόσο θλιβερή ή απουσία έρματος, μαθητείας, άσκησης, συντριβής, δα πάνης καί άκροβατισμοΰ στά ενωμένα άκρα τής ύπομονής/άνυπομονησίας, είναι τόσο καλλιεργη­ μένη ή επιβράβευση τής έλλειμματικής καλ­ λιέργειας, τόσο διαδεδομένος ό τρόμος τής παρρησίας κα ί ή έλξη τής κολακείας, τόσο άπορροφητική ή ροπή πρ ός τήν εύκολη καί γρήγορη επιτυχία, ώστε μόνον ειρωνικό χα ­ μόγελο μπορεί νά έκμαιεύσει ή έκφραση «παρακαταθήκη τού παρελθόντος». ’Ά ν τά ’βλεπε όλ’ αύτά ό Σολωμός, θά ξανάγραφε τή «Γυναίκα τής Ζάκυθος» ά π ’ τ ή ν ά ν ά ποδη.

Π ρέπει νά πάψουμε π ιά νά θεωρούμε τήν τέχνη εύκολη δουλειά, κι άς σταματήσει επι­ τέλους αύτό τό τροπάριο πώ ς «γιά τά έλληνικά δεδομένα, ό τάδε είναι καλός». Δέν ύπάρχουν ελληνικά δεδομένα, κι δσοι τά επικαλούνται, τά χρειάζονται γ ιά άλλοθι τής μετριότητάς τους. Τά κριτήρια είναι π ιά διεθνή καί πρέπει νά γίνει οριστικά άντιληπτό πώ ς ή τέχνη είναι ή π ιό δύσκολη δου­ λειά καί πώς, μολονότι είναι γιά όλους τούς ανθρώπους ανεξαιρέτως, τήν φτιάχνουν, δυστυχώς, οί λίγοι, κι αύτοί οί λίγοι είναι εκλεκτοί. Ή τέχνη είναι αριστοκρατική στήν παραγωγή της καί δημοκρατική στήν κα τα­ νάλωσή της. Δέν παράγει τέχνη όποιος νά π ο ύ ε π ιθ υ μ ώ β α θ ύ τ ε ρ α α π ό κ ά θ ε τ ί ά λ λ ο ( μ α ζ ί μ έ τ ή ν ε π ίτ ε υ ξ η τ ή ς ά μ ο ιβ α ιό τ η τ α ς), ε ίν α ι τ ό ν ά μ π ο ρ ο ύ σ α ν ά ε ίμ α ι σ υ γ ­ χ ρ ό ν ω ς δ λ ο ι ο ί ( χ ιλ ιά δ ε ς ) α ν τ ιφ α τ ικ ο ί μ ε τ α ξ ύ τ ο υ ς σ υ γ γ ρ α φ ε ίς π ο ύ α γ α π ώ , ζ η ­ λ εύ ω κ α ί θ α υμ ά ζω , τό ϋ μ έλλο ντο ς, τού π α ρ ελθ ό ντο ς κ α ί τ ού π α ρ ό ντο ς, κ ι δ λα τά ά λ λ η λ ο α ν α ιρ ο ύ μ ε ν α έ ρ γ α δ λ ω ν α ύ τ ώ ν, α π ό ε κ ε ίν α τ ο ύ π ιό α ν ε ξ έ λ ε γ κ τ ο υ υ λ ι­ σ μ ο ύ ώ ς ε κ ε ίν α τ ο ύ π ιό ε ξ α ϋ λ ω μ έ ν ο υ μ ε τ α φ υ σ ικ ο ύ π ά θ ο υ ς , ν ά τ ά ε ίχ α γ ρ ά ψ ε ι ε γ ώ . ’Ε π ε ι δ ή δ μ ω ς μ ά λ λ ο ν ό έ θ ά μ ο ϋ δ ο ­ θ ο ύ ν π ο τ έ τ ό σ ες π ο λ λ έ ς κ α ί τό σ ο π ο ικ ί­ λ ε ς ζ ω έ ς , α ν α γ κ ά ζ ο μ α ι ν ά σ υ μ β ιβ α σ τ ώ ζ ώ ν τ α ς τ ε ς δ λ ε ς σ έ μ ί α , τ ή δ ικ ή μ ο υ , κ α ί τ ά έ ρ γ α τ ο υ ς δ λ α , σ υ γ κ ε ν τ ρ ώ ν ο ν τ ά ς τ α σ' έ ν α μ ό ν ο , τ ό δ ικ ό μ ο υ . Α ύ τ ή ή μ ά τ α ιη ά λ λ ’ Α ν α π ό δ ρ α σ τη κ α ί τ ερ α τώ δ η ς ϋ β ρ ις ε ίν α ι ή π ρ α γ μ α τ ικ ή η μ ε ρ ο μ η ν ία κ α ί τ ή ς γ έ ν ν η σ η ς κ α ί τ ο ύ θ α ν ά τ ο υ μ ο υ , τ ό ζ ώ δ ιό μ ο υ , τό ρ ιζ ικ ό γρα φ τό μου».

μου

κ α ί,

φ υ σ ικ ά ,

τό

49

’ναι κι δπω ς νά ’ναι. Τά πράγματα δμως εί­ ναι πολύ πιό πολύπλοκα κι ά π ’ αύτό. Ό Σαίξπηρ δέν έγραφε δπω ς έγραφε μόνο επειδή ήταν ένας ιδιοφ υής δραματουργός, ούτε τά πρόσωπα τού Α ισχύλου μιλούσαν δπω ς μιλούσαν μόνο επειδή ό δημιουργός τους είχε «τιτάνιο μέγεθος», ούτε οί μορφές τού Ντοστογιέφσκι σχημάτιζαν αύτούς τούς ίλιγγιώδεις δαιδάλους μέ τή συμπεριφορά τους μόνο έπειδή έκεϊνος ήταν «βαθύς γνώ ­ στης τής ανθρώπινης ψυχής». Ό χ ι. Πίσω α π ’ δλ’ αυτά, προϋπάρχει κ ά τ ι ά λ λ ο πού δέν ανήκει προσωπικά στόν καθένα καί πού δ έ ν ε ί ν α ι α ν θ ρ ώ π ι ν ο , κάτι δμως πού ό καθένας μπορεί νά τό κάνει δικό του μέ τό νά γίνει αύτός δικός του. Ο ί λέξεις πού χρησιμοποιούμε γιά νά γράψουμε, δέν γίνονται αυτοσκοπός παρά μόνο στήν περίπτωση πού δέν προϋπάρχει τό «σημείο», ή «θέση», ή «σκοπιά». Ο ί λέ­ ξεις είναι μ έ σ ο άναζήτησης, αναδίφησης, άνίχνευσης, διερεύνησης, προώθησης, ανα­ κάλυψης εδαφών πού δέν έχουν περάσει ακόμα στή γλώσσα, κι αύτό είναι ένα από τά θεμελιώδη προβλήματα τής λογοτεχνίας. Μ ιά γλώσσα πού κινείται συνεχώς στήν περιοχή τών ορίων της, είναι μιά γλώσσα πού τρέμει ολόκληρη ά π ’ τόν τρόμο πού τής προκαλεΐ ή διαίσθηση τής παρουσίας δ ί π λ α τ η ς εκτάσεων πού τή διευρύνουν στό έπα­ κρο, προκαλώντας της τό ρίγος μπροστά στήν εμφάνιση άγνωστων κόσμων τούς όποιους ίσως δέν είναι στήν άρχή σέ θέση νά τούς άντέξει. Αύτό είναι οί λέξεις. "Ολα τά άλλα είναι ύπεκφυγές, συγκάλυψη έμφυ­ των άνεπαρκειών, μανιερισμοί, πονηρά λι­ κνίσματα μπροστά στό αναγνωστικό κοινό, καί γλοιώδεις θωπείες πρ ό ς τίς «λαϊκές μά­ ζες» γιά ν ’ αύτοσυντηρούνται οί θωπεύοντες καί νά εφησυχάζουν οί θωπευόμενοι. Π ώς δμως ν ’ άντιμετωπιστεΐ μ’ άλλον τρόπο σήμερα ή γλώσσα όταν μόνο ένα έλάχιστο μέρος της, καί μάλιστα τό πιό ευκολο­ χώνευτο, τό π ιό άποβλακωτικό, τό π ιό εξ­ ουθενωμένο ά π ’ τήν καθημερινή, πολιτική καί άλλη, πορνεία, αναγορεύεται σέ ύπατο, ύποδειγματικό κώ δικα αποκρυπτογράφησης τού ψυχισμού ένός λαού τόν όποιο στριμώ­ χνουν ώς ολότητα μέσα στό μειωτικό π λ α ί­ σιο τής καθημερινότητάς του καί μόνο α υ ­ τής, κάνοντάς τον νά πιστεύει πώ ς εξαντλεί­ ται σ’ αυτήν. Τ ά πράγματα δμως, καί οί λέ­ ξεις, βέβαια, εκδικούνται. Μ ειώνουμε τίς λέξεις, αλλά μειώνεται, ευθέως ανάλογα, κι ή ζωή μας, ζημιώνουμε δλοι άνεξαιρέτως,

50

στεγνώνουμε, τό αίσθημα χάνει τόν πλούτο του, πέφτει στό μηδέν ή απόδοση τής σκέ­ ψης, οί αισθήσεις ρεκάζουν άχόρταγες μ’ δσα κουτάλια κι άν τρώνε, για τί τά πρ ά ­ γματα δέν είναι πράγματα κι οί λέξεις δέν είναι λέξεις πα ρ ά μόνο δταν ζοΰν μέσα σ’ ένα φως π ο ύ δ έ ν τ ο ύ ς α ν ή κ ε ι. Αύτό, φ υ ­ σικά, δέν θέλουμε νά τό παραδεχτούμε. Κα­ κώς. Τέσσερις αιώ νες άτεγκτου ανθρω πο­ κεντρισμού, μ’ αποκορύφω μα τόν δικό μας αιώνα, δπου έχει φτάσει σ’ άνεξέλεγκτα ύψη -μ ά ς περιμένουν δμως πολλά α κ ό μ α - ό επι­ στημονισμός καί ή λογοκρατία, τέσσερις ολόκληροι αιώ νες συνεχούς, πεισματικής «άπομυθοποίησης» τού κόσμου, έκαναν πολύ καλά τή δουλειά τους, τό έργο τους απέδωσε τά μέγιστα, ή επιτυχία τους είναι πασιφανής καί τελειωτική (μέ τή μακάβρια διπλή σημασία αύτής τής λέξης). ’Α π ’ τόν Ντεκάρτ καί τούς διαφωτιστές μέχρι τόν Νίτσε καί τούς σημερινούς προωθημένους στοχαστές, ό δυτικός κόσμος —δηλαδή δλος π ιά ό κόσμος- έζησε αύτό τό δράμα τής άποδραματοποίησης τού κόσμου καί τού ανθρώπου, μέ αποτέλεσμα τίποτα π ιά νά μήν έχει λόγο ύπάρξεως, ή τέχνη νά τρώει τίς σάρκες της, ή έπιστήμη νά προάγει θριαμβευτικά τήν άπληστη εκμετάλλευση τού σύμπαντος, ή πολιτική νά γίνεται ολοένα καί περισσότερο ή παραστατικότερη εικόνα τής άφροσύνης, καί τά πλήθη τών λαών νά μήν καταλαβαίνουν γ ιά ποιό λόγο ζοΰν καί γιά ποιό λόγο πεθαίνουν. Τήν ώρα πού κανείς δέν ξέρει πόσοι ύπερσύγχρονοι πύραυλοι τύπου SS-20 μέ τουλάχιστον 700 πυρηνικές κεφάλές είναι στραμμένοι, γιά τήν τελική λύση, εναντίον αύτοΰ τού είδους πού λέγεται -κ α ν ε ίς δέν ξέρει γιά πόσον καιρό ά κ όμ α - άνθρώπινο, ή λογοτεχνία πρέπει πρώτη νά δώσει τό παράδειγμά τ ή ς ε σ ω τ ε ρ ι κ ή ς μ ε τ α σ τ ρ ο φ ή ς ά π ’ τήν οποία πρέπει νά περάσει ό κόσμος δλος, καί νά ύποτάξει τίς λέξεις της, τίς ει­ κόνες της, τούς μύθους της, σ’ ε κ ε ί ν ο τ ό ά λ λ ο τ ό μ ή ά ν θ ρ ώ π ι ν ο ά π ’ τό όποιο ό άν­ θρωπος καί τό σύμπαν αντλούν τήν ύπόστασή τους, εκείνο τό άλλο πού προϋπάρχει τής τέχνης καί στό όποιο ή τέχνη δίνει τήν κορυφαία, τήν ούσιαστικότερη, τή διαρκέ­ στερη έκφραση. Δέν άρκεί πιά, δέν άρκούσε ίσως ποτέ, μιά αισθητική θεωρία, μιά πολι­ τική ιδεολογία, μιά επιστημονική θεώρηση τού άνθρώπου, γιά νά θρέψει ένα έργο τέ­ χνης· τά σημερινά έργα, τά περισσότερα γεννιούνται ανάπηρα καί σχεδόν δλα πε-

βαίνουν από άνεπαρκή σύλληψη, έλλιπή κύηση κι ακατάλληλη διατροφή · δέν αρκεί πιά, δέν άρκούσε ποτέ, στην τέχνη μόνο ό χώρος τής τέχνης· ακόμα καί στίς περιπτώ ­ σεις πού ή τέχνη αναγορεύεται υπέρτατη θεότητα κι άπόλυτη διεκδίκηση, τά όρια αυ ­ τής τής αναγόρευσης άποδεικνύονται πολύ στενά γιά τό ίδιο τό έργο, έπειδή τού λείπει τό εύρος καί τό βάθος τού άπροσδιόριστου καί ζωτικού υπεδάφους· δέν άρκεϊ, δέν άρκούσε ποτέ, στήν τέχνη ή καθημερινότητα, ή σωρεία τών γνώσεων, ή ενημέρωση, ή ύφολογική άναζήτηση, ή πρωτοποριακή στάση, ή προοδευτική θέση τού καλλιτέχνη · ή όπισθοδρομικότητα είναι τό άναφαίρετο δ ι­ καίωμα τού καλλιτέχνη γιατί, γυρίζοντας πίσω, φτάνει στήν άρχή τήν όποια χρειάζε­ ται γιά τό κάθε καινούριο ξεκίνημά του · τό σημερινό στέγνωμα τών τεχνών οφείλεται στήν άποξήρανση μιας εποχής ή όποια δέν

επιτρέπει τίς μεγάλες συλλήψεις, τά επιβλη­ τικά επιτεύγματα, τά πλούσια δημιουργή­ ματα πού ξαναφτιάχνουν τόν κόσμο ά π ’ τήν άρχή. "Ως πότε δμως ή τέχνη θ’ άπεικονίζει μιά ερημωμένη ζωή, έρημωνόμενη καί ή ’ίδια; "Ως πότε ή έκμηδενιστική ύποβάθμιση τής ζωής θά «εκφράζεται» μέ εξίσου έκμηδενιστικά υποβαθμισμένα έργα; "Ως πότε θά θεωρείται «ξεπερασμένη», «άντιδραστική», «σκοταδιστική» ή μεγάλη πνοή καί θά ’ναι άσυγχώρητο μειονέκτημα ό μεγάλος λόγος,, αύτός πού πλάθεται, ό ποιητικός, αύτός πού δέν μιλιέται μόνο στίς καθημερινές συναλ­ λαγές; Τό κοινωνικό άντίκρισμα τής τέχνης δέν μπορεί πλέον νά είναι πα ρά ή δημιουρ­ γία καί ή προσφορά ενός άλλου κόσμου, αύτού τού κόσμου πού λείπει τόσο ά π ’ τή ζωή δσο κι ά π ’ τήν τέχνη. Είδάλλως, ή άφροσύνη θά είναι δική μας.

Μάρω Δούκα Π οιά είναι τά ερεθίσματα πού σέ οδήγησαν νά εκφραστείς μέ τό γρ α ­ πτό λόγο; Α Π Ο μαθήτρια στό γυμνάσιο μέ συγκινοΰσε καί μ’ άνακούφιζε νά γράφω. ’Αλλά πέρα­ σαν πολλά χρόνια καί μ’ ευνόησαν πολλά συμβάντα ώσπου νά συνειδητοποιήσω δτι μέ τά γραπτά μου θά μπορούσα νά συγκινήσω καί τούς άλλους. Ε ντελώ ς σχηματικά θά έλεγα δτι τό κύριο ερέθισμα τής έκφρα­ σής μου πρός τά έξω μέσω τού γραπτού λό­ γου υπήρξε ή τύχη μου νά γίνω άριστερή σέ ήλικία 18 χρονών. "Οσο κι άν άκούγεται άπλοϊκά ή καί κάπως τού συρμού, εμένα ό μαρξισμός μέ βοήθησε καί συναισθηματικά καί διανοητικά, χωρίς νά μπορώ νά ισχυρι­ στώ δτι τά κατάφερα ποτέ μου νά γίνω ή καταρτισμένη καί ή υποδειγματική μαρξίστρια, κι ούτε τό έπεδίωξα άλλωστε. Μοΰ άρκεσε ώστόσο αύτός δ ρυθμός τής σκέψης, αυτή ή ένταση τής ψυχής γιά ν ’ άπελευθερωθεϊ δ,τι δυναμικό έκλεινα μέσα μου, σιγά σιγά άνακάλυπτα καί τόν κόσμο καί τή θέση μου μέσα στόν κόσμο. Φ υσικά δέν ισχυρίζο­ μαι δτι ό μαρξισμός υπήρξε γιά μένα τό μα­ γικό ραβδάκι, υπήρξε δμως τό έναυσμα γιά

Μάρω Δούκα

μιά ούσιαστικότερη συναίσθηση τής ζωής γύρω μου. Κι αύτή άκριβώ ς ή συναίσθηση μέ οδήγησε ύπεύθυνα στό γραπτό λόγο -ή τα ν ή μοναδική μου δυνατότητα γ ιά μιά έμπρακτη συμμετοχή στήν κοινωνία πού ζώ. "Ολα αύτά βέβαια θυμίζουν εξαναστάσεις νεο,φώτιστου κοινωνιολογούντος, θά ήταν δμως

51

ανειλικρινές από μέρους μου καί λογοτεχνίζουσα μόστρα άν ισχυριζόμουν ότι στό γραπτό λόγο οδηγήθηκα μέσω τοϋ γραπτού λόγου, άν περιοριζόμουν στήν αναφορά τής άγάπης μου γιά τό Σολωμό ή τόν Π απαδιαμάντη. Ποιές από τίς παρακαταθήκες τών προηγούμενων γενεών στάθηκαν ορόσημα στό έργο σου; Κι άν υποτε­ θεί πώς αυτές οί γενιές (ή γενιά) άποτέλεσαν τό θεμέλιο γιά τή δική σου θεώρηση τού κόσμου, σέ ποιά σημεία διαπιστώνεις νά ύπάρχουν ιδεολογι­ κές, μορφικές καί θεματικές διαφ ο­ ροποιήσεις ή άναστολές; ΤΙΣ παρακαταθήκες τών προηγούμενων γε­ νεών στό έργο μου δέν είμαι σέ θέση ούτε νά τίς άπαριθμήσω κι ούτε νά ύποβάλω τίς οφειλές μου σέ μιά ή περισσότερες γενιές. Γιά μένα ή νεοελληνική λογοτεχνία υπάρχει άδιάσπαστη κι ένιαία, είναι όμως ολοφά­ νερο, καί γι’ αυτό περιττό άκόμη καί νά τό άναφέρω, ότι οφείλω πολλά στό λογοτε­ χνικό έργο τών άριστερών συγγραφέων στήν Ε λλάδα. Υ πή ρξε καιρός πόύ ορισμένα βι­ βλία τους ήταν ή καθημερινή μου σπουδή, χωρίς αυτό νά σημαίνει ότι σ’ αυτούς οφείλω καί τά θεμέλια τής δικής μου θεώ­ ρησης τού κόσμου. Πιό συγκεκριμένα, ήμουν κιόλας άριστερή όταν άνακάλυπτα τίς άρετές τους κι όταν προσδιόριζα τά ση­ μεία άναφοράς μου σ’ αυτούς. ’Από κεί καί πέρα, εγώ γεννήθηκα τό 1947 σέ μιά επαρ­ χιακή πόλη, αύτή ή πόλη, τό σχολείο πού τέλειωσα, ή λειψή παιδεία μου, ό πατέρας μου πού ήταν εργάτης καί πέθανε άπό καρ­ κίνο όταν ήμουν δέκα χρονών, ή Φιλοσο­ φική Σχολή τού 1966 στήν ’Αθήνα, οί τότε συναναστροφές μου, ή δικτατορία καί τά όσα επακολούθησαν, καταλαβαίνω ότι όχι μόνο μ’ έχουν σημαδέψει καθοριστικά άλλά καί ότι μ’ έχουν διαφοροποιήσει άναφορικά μέ τά κατά καιρούς λογοτεχνικά μου πρόΉ Μ ό ,ρ ω Δ ο ύ κ α y t ννή θ η 'κ ε τ ό 1 9 4 7 , α τ ά Χ α ν ιά . Σ π ο ύ δ α σ ε φ ι λ ο λ ο γ ί α σ τ η Φ ι λ ο ­ σ ο φ ικ ή ’Α θ η ν ώ ν . ’Α π ό τ ό 1 9 6 6 ζ ε ϊ σ τ ή ν ’Α θ ή ν α . ’Έ χ ε ι γ ρ ά ψ ε ι τ ά έ ξ η ς β ι β λ ί α : « Ή π η γ ά δ α » , δ ιη γ ή μ α τ α ( 1 9 7 4 ) , « Π ο ϋ ’ν α ι τ ά φ τ ε ρ ά ; » , δ ιη γ ή μ α τ α ( 1 9 7 5 ) , « Κ α ρ ρ έ φ ί ξ » , δ ιη γ ή μ α τ α ( 1 9 7 6 ) , κ α ί « Ή α ρ χ α ί α σ κ ο υ ρ ιά » , μ υ θ ισ τ ό ρ η μ α ( 1 9 7 9 ) .

52

’Επιδιώκεις τό έργο σου νά ’χει κά­ ποιο κοινωνικό άντίκρισμα; Μίλησέ μας γιά τούς όραματισμούς τής γενιάς σου στή λογοτεχνία. ΣΥΝΕΙΔΗΤΑ τίποτα συγκεκριμένο δέν επιδιώκω, κι αύτό ίσως είναι μιά άπό τίς ουσιαστικές μου διαφορές όσον άφορά τούς προγενέστερους συγγραφείς πού θεωρώ πάντα δασκάλους μου. Μοΰ λείπουν καί ή συνοχή τους καί τά δράματά τους. Τό κοι­ νωνικό άντίκρισμα πού πιθανόν νά έχουν τά βιβλία μου δέν είναι παρά ό δικός μου τρό­ πος στή διαδικασία τής άντικειμενοποίησης. Γράφω όπως γράφω όχι γιατί έχω κάμει τίς κάποιες επιλογές μου, λογοτεχνικές κι αι­ σθητικές, άλλ’ επειδή έτσι μού ταιριάζει, έτσι μπορώ -π ο τ έ δέ θά τά κατάφερνα νά άνήκω σέ κάποια, σχολή ή σέ κάποιο κίνημα ή σέ κάποιο κόμμα καί νά προσπαθώ μέσα στό έργο μου νά εφαρμόσω τίς βασικές μου άρχές. Αύτές οί άρχές, άν ύπάρχουν καί όσο ύπάρχουν, λειτουργούν ύποσυνείδητα κι εφόσον σάν άνθρωπος είμαι αύτή πού είμαι. Σχετικά τώρα μέ τό δεύτερο σκέλος τής ερώτησης, πιστεύω ότι είμαι άκατάλληλη νά μιλήσω γιά τούς όραματισμούς τής γενιάς μου στή λογοτεχνία. Πάντως οί όραματισμοί μας μέ τήν έννοια τής θεωρίας καί τού τρό­ που σκέψης θαρρώ ότι είναι άλληλένδετοι μέ τήν άποσπασματική καταγραφή καί τή στεγνή εφιαλτική άπεικόνιση τής ζωής σή­ μερα, έτσι καθώς τήν έχουν διαμορφώσει τά καθεστώτα καί οί επικεφαλής τους. Παλιότερα ή εναντίωση στήν άθλιότητα εμπεριείχε τήν αισιοδοξία καί τήν κατάφαση, σήμερα δέν περισσεύουν οί αύταπάτες καί οί μεγαλιώδεις,μακροπρόθεσμες ενατενίσεις. Τ ό ότι τελικά πάντοτε θριαμβεύουν ή ζωή καί ή τέ­ χνη επιβεβαιώνεται καί μόνο άπό τό γεγο­ νός ότι συνεχίζουν, άν καί βαλλόμενες άπό παντού, ν ’ άντιμάχονται κάθε μορφή εύτέλειας καί θανάτου, δέ χρειάζεται λοιπόν νά στυβόμαστε γιά νά τ’ άποδείξουμε, κι άκόμη περισσότερο ν ’ άποφθεγματίζουμε έτσι ή άλλιώς. Στό έργο σου βλέπουμε ότι κυριαρ­ χούν ή καθημερινότητα καί τό πρόσ­ φατο κοινωνικό καί ιστορικό παρελ­ θόν. Ά ρ κοΰ ν αυτά τά χαρακτηρι­ στικά γιά τήν άπεικόνιση τής πρ α­ γματικότητας; Καί άν ναί, γιατί;

ΘΑΡΡΩ δτι άπό τήν άπάντησή μου στην παραπάνω ερώτηση, άπαντώ έμμεσα καί σ’ αυτήν. Έ γ ώ προσωπικά δεν Ισχυρίζομαι δτι επιδιώκω ν ’ απεικονίσω τήν πραγματικό­ τητα - τουλάχιστον αυτή τήν αυταπάτη δεν τήν έ χω - είναι αλήθεια δμως δτι πάντα προσπαθώ νά επιλέγω άπό τήν πραγματικό­ τητα, έτσι δπω ς βιώνεται μέσα μου, τά στοι­ χεία εκείνα πού θά μοϋ χρειαστούν γιά νά πλάσω τίς ιστορίες μου. Κι ούτε πολυπιστεύω στίς θεωρίες πώ ς ένας καλλιτέχνης τότε μόνο μπορεί νά δημιουργήσει δταν σταθεί σέ κάποια άπόσταση άπό τό υ ποκεί­ μενό του, δταν κατασταλάξουν τά δρώμενα γύρω του καί λοιπά —εγώ τήν ίδ ια στιγμή πού συμβαίνει κάτι, είτε μέσα μου είτε στήν όδό Πανεπιστημίου φ ερ’ είπείν, είμαι σέ θέση νά τό ελέγξω καί νά τό παρατηρήσω, νά τό αναλύσω καί νά τό ξανασυνθέσω. Τε­ λικά τό διακινδυνεύω καί τσαλαβουτώ, χω ­ ρίς αύτό νά σημαίνει δτι δέν έχω συναί­ σθηση τού περισσεύματος καί τού εκτοπί­ σματος. ’Α νεξάρτητα απ' τό αν τά κατα­ φέρνω ή όχι, προσπαθώ, πάντα, ταυτόχρονα μέ τή συμμετοχή μου σέ κάτι νά διανύω καί τή χρονική άπόσταση πού άπαιτείται γιά νά άναπλάσω τή δική μου συγκίνηση σέ άφήγηση ικανή νά συγκινήσει καί τούς άλλους. Στά βιβλία σου παρατηρούμε δ ιά ­ φορα γλωσσικά ιδιώματα. Πόσο σέ άπασχολεί ή γλώσσα; Τήν πλάθεις; Ή μήπως τό περιεχόμενο είναι αύτό πού σέ καθορίζει καί γλωσσικά;

ΓΙΑ ένα συγγραφέα ή γλώσσα είναι τό πρω ­ ταρχικό εργαλείο του. Δέν είναι δμως ύπόθεση γραφείου, κι δλα αυτά τά μακρυγιαννικά καί τά πα παδιαμαντικά πού διατυπώ ­ νονται κατά καιρούς άπό τούς λογής γλωσ­ σολάτρες μ’ εκνευρίζουν άφάνταστα. Τή γλώσσα ή τήν έχεις ή δέν τήν έχεις. "Οσο περνάει ό καιρός άποστρέφομαι καί τή δη­ μοτική καί τήν καθαρεύουσα, έτσι δπω ς μάς τίς παράδωσαν εμφιαλωμένες. Γιά μένα τήν κύρια σημασία είχε πάντα δ προφορικός λόγος, πού δχι μόνο μάς εκφράζει άλλά καί μάς προσδιορίζει κοινωνικά. Κι επειδή έγώ βέβαια ούτε ποιήτρια είμαι κι ούτε έλέω Θεού πεζογράφος, ταυτόχρονα μέ τήν προσπάθειά μου νά καταφέρω τή σωστή θέση των λέξεων σέ μιά πρόταση καί παράλληλα μέ τήν έγνοια μου νά βρώ τή λέξη πού μού λείπει, έχω επίσης καί τήν άγωνία νά ενσωματώσω τή γλώσσα μέ τά πρόσωπα πού σιγά σιγά πλάθονται μέσα μου. Φυσικά όλη αύτή ή διαδικασία, δπως τή διατυπώνω, φαίνεται πολύ έγκεφαλική, στήν πράξη δμ ω ςδέ συμβαίνειέτσι.Ε ντελώ ς αύθόρμητα καί χω ρίς καλά καλά νά τό άντιληφθώ, δχι μόνο στά κείμενα πού έχω γράψει σέ πρώτο πρόσωπο καί πού τελικά ή ίδ ια ή μορφή τους μού επιβάλλει τή γλωσ­ σική ταύτιση μέ τόν ήρωα, άλλά καί σ’ αύτά πού χρησιμοποιώ τό τρίτο πρόσωπο ή άφήγηση δέν γίνεται εύθέως άπό μένα ώς συγ­ γραφέα, άλλά πλαγίως, σ’ ένα λόγο πού άντιστοιχεϊ στή σκέψη καί στή συνείδηση τού ήρωα πού έχω φανταστεί.

Άλέξης Ζήρας Π οιά είναι τά ερεθίσματα πού σέ οδήγησαν νά εκφραστείς μέ τό γρα­ πτό λόγο; ΚΑΤΙ τέτοιο δέν προσδιορίζεται καί τόσο εύκολα. ’Α διόρατα νήματα συνδέουν τήν ίδεοποίηση τής πραγματικότητας μέ τούς τρόπους πού αύτή εκφράζεται. Καί, άλλω­ στε, πόσα στοιχεία καταλήγουν νά γίνουν άπτά καί πόσα παραμένουν πά ντα φευγα­ λέα; "Οσοι έχουν περάσει μιά βασανισμένη παιδική ηλικία προσπαθούν νά έκδικηθοΰν

τή ζωή τους είτε δρώ ντας είτε ύποκαθιστώντας ένα μέρος ή καί δλη τή συμβατική ζωή τους μέ τή φαντασία. “Ο,τι μπορώ μο­ νάχα νά πώ είναι δτι άπό κάποια στιγμή κι ύστερα ή αίσθηση τής μη πληρότητας πού είχα βρήκε τή διέξοδό της στό γράψιμο. Γιατί στό γράψιμο; "Ισως γιατί ό γραπτός λόγος, σ’ άντίθεση μέ τόν προφορικό, ήταν μιά πράξη ’έ μμεσης άμυνας ή έμμεσης επέμ­ βασης πού μού ταίριαζε καλύτερα. Μ πο­ ρείτε νά φανταστείτε τή διαφ ορά πού ύπάρχει άνάμεσα στή γκριμάτσα ενός γελωτο-

53

ποιου καί στίς καλοδουλεμένες φράσεις ενός ρήτορα; Ό γραπτός λόγος ήταν γιά μένα μιά βιωματική περισσότερο άνάγκη καί πολύ λιγότερο μιά έπιλογή νηφάλια. Πρός θεού, όταν ξεκινάς καί γράφεις δε σοΰ περνάει ή σκέψη ότι μπορείς νά γίνεις ό νομοθέτης τού κόσμου. Έ , τό άν τελικά τά γραφτά μου βγήκαν κάποτε από τά συρτά­ ρια, αυτό είναι μιά άλλη ιστορία... Π οιές από τίς παρακαταθήκες τών προηγούμενων γενεών στάθηκαν όρόσημο γιά τό έργο σου; Καί άκόμη, διαπιστώνεις νά έχεις άπέναντί τους ιδεολογικές, μορφικές ή θεματικές διαφοροποιήσεις; Καί σέ ποιά ση­ μεία; Ο ΣΕ Φ Ε ΡΗ Σ έλεγε: «’Α ρχίζει κανείς όπως μπορεί». Τά βιβλία πού μοϋ ήταν πιό προσιτά στά πα ιδικ ά χρόνια μου ήταν β ι­ βλία ξένης λογοτεχνίας -α υ τά τουλάχιστον είχε ό μακαρίτης ό πατέρας μ ο υ - κι έτσι τά διαβάσματά μου μπορεί νά πει κανείς ότι άρχισαν άνάποδα. Πρώτα διάβασα Ά ντρ έγιεφ, Γκόρκι, Μ παλζάκ καί μετά Ξενόπουλο, Μυριβήλη, Κ αζαντζάκη. "Ισως άπό μιά άποψη νά ’ταν καλύτερα έτσι. Ξέρετε όμως στήν ήλικία αυτή, πού έχεις μιά άδηφάγο διάθεση, διαβάζεις ό,τι σοΰ τύχει: Έ τ σ ι δέν ξεχνάω όλο εκείνο τό σωρό τών άνούσιων διηγημάτων καί μυθιστορημάτων, σέ μιά γλώσσα ήμικαθαρεύουσα ή ήμιδημοτική, πού καταβρόχθισα σέ περιοδικά πα μ­ πάλαια, κείμενα πού κανείς δέ μοΰ είπε ότι ήταν τελείως άχρηστα. ’Έ τσι όμως μπορώ σήμερα νά ξέρω κάπω ς καλά τί σημαίνει κακή λογοτεχνία. Ποιητές αξιόλογους άρ­ γησα αρκετά νά διαβάσω· στά δεκαοχτώ περίπου διάβασα Ρίτσο, Βάρναλη καί Λειβαδίτη, λίγο μετά Καβάφη, Σεφέρη, Έ λύτη καί εντελώς τυχαία Πάουντ. Πολύ άργότερα Σολωμό. Οί συγγραφείς όμως πού μέ άρπα­ ξαν αμέσως καί πού δέν έπαψαν ώς τώρα νά μέ συνοδεύουν σάν ορόσημα ήταν ό Κάφκα καί ό Μαλρώ. Γιά διαφορετικούς λόγους ό καθένας τους, πού συγκλίνουν ωστόσο σέ κάποια κοινά στοιχεία: τή λιτή καί συνάμα πυκνή τους έκφραση, τό τυραννισμένο καί όχι ρητά δραματικό τους ύφος. Φ αντάζομαι όμως πώ ς ή εκλογή κάποιου συγγραφέα ξε­ περνάει σχεδόν πάντα τίς έκλογικεύσεις. 'Υ πάρχουν οί ίδιοσυγκρασιακές καί πολλές φορές άκατάληπτες συμπτώσεις πού μάς τραβούν αθέλητα σ’ αυτό καί όχι στό άλλο

54

Άλέ.'ξης Ζήρας

έργο τέχνης. Μ πορεί ν ’ άρπαχτοϋμε σ’ έναν κόσμο πού δέν έχει καί πολλά κοινά στοι­ χεία μ’ αυτόν πού συγκεκριμένα ζούμε, άλλά πού πα ρ ’ όλ’ αυτά τόν ν ι ώ θ ο υ μ ε σάν δικό μας κόσμο. Τώρα π ιά όλο καί πιό σ πά­ νια μ’ επισκέπτεται μιά τέτοια εμπειρία. ’Ίσως πρίν λίγα χρόνια μέ Τ ό γ υ μ ν ό κ α ί τ ό ν ε κ ρ ό τού Νόρμαν Μέηλερ καί τό ’Ε κ α τ ό χ ρ ό ν ι α μ ο ν α ξ ι ά ς τού Μαρκές. Τώρα, τελευ­ ταία, μέ τά βιβλία τού Μπόρχες καί τίς ταινίες τού Βάιντα, όμως ό κινηματογράφος είναι άλλο πράγμα, ή φιλμική γραφή μπορεί νά ξεκινάει ορισμένες φορές άπό τή μυθι­ στορηματική γραφή άλλά πάντα τήν ξεπερ­ νάει · τελικά είναι μιά άλλη γλώσσα ό κινη­ ματογράφος. "Οσο γιά τίς διαφοροποιήσεις μου απέ­ ναντι σ’ αυτούς πού μ’ επηρέασαν: Κατά καιρούς γυρνώ σ’ αυτά πού συμβατικά τά ονομάζουμε οριακά έργα τέχνης. Κάθε φορά πού βγαίνω άπό τέτοιες δοκιμασίες, κάπου άποθαρρυντικές καί κάπου έπιβεβαιωτικές, συνειδητοποιώ τίς μετατοπίσεις ή τίς μεταλλαγές αυτού πού ε ίμ α ι άπέναντί -ά ν γίνεται νά τό πώ έτσι- σ’ αυτό πού ή μ ο υ ν . Ή σύγκριση όμως αύτή, έτσι ή άλλιώς, γίνεται αυθόρμητα μέ κάθε κείμενο. "Οταν γιά παράδειγμα ξαναδιαβάζω τήν «Πολιτική στόν Φλωμπέρ» τού Έ ντμ ουντ Ούίλσον ή τό Τ ί ε ί ν α ι ή λ ο γ ο τ ε χ ν ί α ; τού Σάρτρ -δ υ ό άπό τούς λογοτεχνικούς κριτι­ κούς πού μ’ επηρέασαν- λέω μέσα μου πώ ς είναι άδύνατο νά τά καταφέρω όπω ς αυτοί. Τό ίδιο καί μ’ ορισμένα κείμενα τού Λούκατς ή τού Κρίστοφερ Κόντουελ. ’Αλλά νά,

ό Μ πάρτ άς πούμε, μολονότι τόν θαυμάζω αρκετές φορές γιά την ευστροφία του, τε­ λικά μ’ άφήνει αδιάφορο. ’Ό χ ι δτι αυτά πού γράφει, τουλάχιστον στά πρώ τα βιβλία του, είναι χωρίς σημασία, αλλά νιώθω δταν κλείνω κάποιο άπό αύτά τά κείμενά του στομωμένος όσο —αυτό πού ό ίδ ιο ς συχνά υποσ τήριζε- ό κριτικός αντίκρυ στό έργο τέχνης. ’Ά ρ α γ ε χρειάζεται νά επιστρατευτεί δλος ό πλούτος καί τό παιχνίδισμα τής γαλ­ λικής γλώσσας γιά νά ειπωθεί κάτι πού τό ’χει παραδεχτεί ή κριτική εδώ καί εκατον­ ταετίες; "Οτι δηλαδή δέ θά μπορέσει ποτέ της ν ά κάνει ένα λογοτεχνικό κείμενο νά παραδώσει τά μυστικά του. Ε π ιδ ιώ κ ε ις ή κριτική σου νά έχει κάποιο κοινωνικό αντίκρισμα; ΣΤΡΕΦ ΟΜ Α Ι καί προσπαθώ νά «συζη­ τήσω» μέ προγενέστερους λογοτεχνικούς κριτικούς πού δέν έχουν άναγάγει σ’ αυτο­ σκοπό τους τίς άκροβασίες πάνω στή φόρμα τής γλώσσας, ενώ αδιαφορούν γ ι’ αυτό πού λέει. Καταργώντας τήν ιστορικότητα τής γλώσσας είναι σά ν ’ αποδεχόμαστε τή στάση τού πιστού στόν μεσαίωνα, πού προσευχό­ ταν άπελπισμένα μήν περιμένοντας δτι θά τού άποκριθεϊ ποτέ ό θεός. Δέν έπιδιώκω λοιπόν κανένα κοινωνικό ή άλλο αντίκρι­ σμα δταν γράφω, γιατί άπό τή στιγμή πού γράφω, δπω ς κι άπό τή στιγμή πού μιλώ, κάπου απευθύνομαι. Φ αντάζομαι πώ ς δέν υπάρχει μεγαλύτερο ψευτοδίλημμα άπό κείνο πού διατυπώνεται συχνά δταν υπο ­ στηρίζουμε πώ ς ό ποιητής γράφει προπ άν­ των γ ιά τόν εαυτό του. Ή γλώσσα είναι φ ο­ ρέας μιάς συλλογικής πά ντα συνείδησης, ζυμωμένη μέ αιώνων στιβάδες καί ύφη γλωσσών πού μάς έχουν κληροδοτήσει άλ­ λοι. Γράφοντας, κρίνοντας ένα έργο, άποκαθιστώ, είτε τό θέλω είτε όχι, ένα διάλογο μέ τόν άπρόσωπο αναγνώστη μου, π ρ ο ­ βάλλω τήν ύποκειμενικότητά μου μέσα άπό τά αντικειμενικά στοιχεία πού περιέχει ένα κείμενο. Γιατί μονάχα μέσα άπό τά άντικειμενικά αύτά στοιχεία μπορώ νά μιλήσω, νά συζητήσω, μέ τό συγγραφέα ή τόν άναγνώστη. Ή ύποκειμενική μου συμβολή συνίσταται εδώ στό δτι έρμηνεύω διαφορετικά, βα­ θύτερα ή πιό επιφανειακά, δίνοντας σ’ ορι­ σμένα σημεία βαρύτητα καί σ’ άλλα όχι, τά άντικειμενικά στοιχεία τού κειμένου. Ή υποκειμενική μου συμβολή ταυτίζεται μέ τήν ιδεολογική —όχι μέ τήν πολιτική έννοια— διαμόρφωσή μου καί μέ τό δτι εκλέγω κά ­

ποιες αρχές πού μέ βάση τους θεωρώ τό έργο τέχνης. Τό ιδεώ δες βέβαια θά ’ταν νά συναντηθούν τή στιγμή τής δημιουργίας, δπω ς καί τή στιγμή τής ανάγνωσης, ό δη­ μιουργός κι ό άποδέκτης τού έργου του. Τότε δέ θά χρειαζόταν καμιά διάμεση σχέση, κανένας μεσολαβητής. Συχνά όμως αναρωτιέμαι: Μ πορεί ή φωνή τού συγγρα­ φέα ν ’ άποσβεστεί στήν πολυφωνία τού έρ­ γου του; "Οσο αυτό δέ γίνεται, δσο ό ανα­ γνώστης κρατάει μιά θέση απόστασης άπό τό κείμενο, θά υπάρχει ή άνάγκη τής κριτι­ κής. Γράφοντας κριτική, ακολουθείς κά­ πο ιες γενικότερες αρχές; Φ Α Ν ΤΑ ΖΟΜ ΑΙ πώ ς δέ θά ύπάρχει κριτι­ κός πού θεωρεί τή νεοελληνική λογοτεχνία —άς περιοριστούμε σ’ αυτήν— χω ρίς νά κατευθύνεται άπό κάποιες αρχές. Καμιά φορά άκούω τή βλακώδη άποψη πώ ς τό έργο τέ­ χνης στραγγαλίζεται κάτω άπό τή δυνα­ στεία τών περιορισμών πού θέτει ή κριτική. Ή αλήθεια όμως είναι δτι ό οποιοσδήποτε άναγνώστης δεσμεύεται, θέλοντας ή μή θέ­ λοντας, άπό κάποιες άρχές· κι αύτό χωρίς νά έχει απαραίτητα κά ποια ιδέα γιά τίς ποικίλες τάσεις καί σχολές τής σύγχρονης λογοτεχνικής κριτικής. Ά ν τό έργο, δηλαδή ή γλωσσική του έκφραση, συγκρουστεϊ μέ τίς ιδεολογικές αυτές άρχές, θά τόν δούμε νά ξαφνιάζεται, νά άγαναχτεί, νά εξοργίζε­ ται, νά άπωθεΐται. Γιατί λοιπόν, μέ ποιό δ ι­ καίωμα στερούμε άπό τόν κριτικό τό δ ι­ καίωμα νά δέχεται ή νά μή δέχεται σάν άξιόλογο ένα βιβλίο, δταν μάλιστα οί κρ ί­ σεις του δέν είναι αόριστες άλλά τεκμηριω­ μένες; Ό κριτικός κρίνεται άπό τό άν μέσα άπό τίς άρχές του μπορεί νά υποδείξει στόν Ό Ά λέξης Ζήρας γεννή θ ηκ ε στήν ’Α θ ή ν α , τ ό 1 9 4 5 . Σ π ο ύ δ α σ ε ο ι κ ο ν ο μ ι κ έ ς κ α ί π ο λ ιτ ικ έ ς ε π ισ τή μ ε ς στή Θ ε σ σ α λ ο ­ ν ίκ η . ’Ε ρ γ ά σ τ η κ ε σ ά ν μ α θ η τ ε υ ό μ ε ν ο ς σ ι ­ δ η ρ ο υ ρ γ ό ς , π λ α σ ιέ , δ η μ ο σ ιο γ ρ ά φ ο ς κ α ί υ π ά λ λ η λ ο ς σ έ ε τ α ιρ ε ία π ε τ ρ ε λ α ιο ε ιδ ώ ν . ’Ε δ ώ κ α ί μ ε ρ ι κ ά χ ρ ό ν ι α ζ ε ΐ σ ά ν κ ρ ι τ ι κ ό ς , μ ετ α φ ρ α σ τ ή ς κ α ί υ π ε ύ θ υ ν ο ς εκδόσ εω ν. Μ έ χ ρ ι σ ή μ ερ α έχ ε ι έ κ δ ώ σ ει δ υ ό π ο ιη τ ι­ κ έ ς σ υ λ λ ο γ έ ς , «’Α ν α ζ η τ ώ ν τ α ς » ( 1 9 6 6 ) κ α ί « Ό ϋ π ν ο ς τώ ν έ ρ ω τιδ έω ν » (1 9 7 6 ), κ α ί δ υ ό β ι β λ ί α μ έ μ ε λ έ τ ε ς : « ’Α ν α τ ο μ ί α ε π ο χ ή ς » (1 9 7 3 ) κ α ί « Θ ε ω ρ ία μ ο ρ φ ώ ν » (1 9 7 8 ).

αναγνώστη άλλά καί στόν ίδιο τό συγγρα­ φέα πού πέτυχε καί πού δχι αυτό τό βιβλίο, σέ ποια σημεία υπάρχει ασάφεια χωρίς λόγο, άν - κ ι ανεξάρτητα άπό τήν τεχνοτρο­ π ί α - υπάρχει κά ποια εκζήτηση πού δέν στοχεύει πουθενά. Σ ’ 6λα τά λογοτεχνικά κείμενα υπάρχουν, αναλογικά, κάποια συμ­ βατικά στοιχεία, πού δέν παραλλάζουν καί πολύ άπό τό ένα στό άλλο είδος γραφής, άφού οι λογοτέχνες, γιά νά μπορέσουν νά γράψουν, είναι αναγκασμένοι νά μεταχειρί­ ζονται τίς συμβάσεις τής γλώσσας. Πάντως, εκείνο πού προσπαθώ, σάν άναγνώστης, όταν άνοίγω κά ποιο βιβλίο, είναι νά ξεχνώ

τί έχει γράψ ει ώς τώρα αυτός ό συγγρα­ φέας · εκείνο πού σκέφτομαι δταν κλείνω τό βιβλίο είναι άν μ’ έκανε ή όχι νά φανταστώ μέ τή γλώσσα τον. Π ώς βλέπεις τή θέση τής λογοτεχνι­ κής κριτικής στόν τόϋο μας; ΤΟ πρόβλημα τής λογοτεχνικής κριτικής στήν Ε λ λ ά δ α είναι ότι δέν τή θέλει κανείς. Ή σημασία της; ’Ά ν θέλουμε νά ’μαστέ ειλι­ κρινείς, όση σημασία έχει μιά υποσημείωση σ’ έναν τόμο μέ χίλιες σελίδες.

Νάσος Θεοφίλου Π οιά είναι τά ερεθίσματα πού σέ οδήγησαν νά εκφραστείς μέ τό γρα­ πτό λόγο; ΚΑΠΟΤΕ, στήν έφηβική μου ήλικία, πρωτοέγραψα δυό δικές μου φράσεις πάνω σ’ ένα χαρτί, άντί νά τίς πώ μέ τό στόμα στόν άέρα, ή σέ κάποιο γνωστό μου πρόσωπο. Μέ τόν καιρό παρατήρησα πώ ς οί γραμμένες αυτές λέξεις ήταν τά ίχνη τής ήλικίας μου πού προχωρούσε. ’Έ μ οιαζαν μέ σύμβολα βγαλμένα άπό τό χρόνο μιας άέναης αφήγη­ σης πού μέ διαπερνούσε, άφήνοντας πίσω μιά β αθιά επιτύμβια μοναξιά. "Οταν προσ­ πάθησα νά ξαναπώ τίς φράσεις αύτές μέ τό στόμα, ήταν αδύνατον. Ή άπόπειρά μου έμοιαζε μέ τήν προσπάθεια ένός φωτογρά­ φου ν ’ άποδώσει μιά τραβηγμένη φω τογρα­ φ ία πίσω στή ροή καί στήν κίνηση των πρ α ­ γμάτων. ’Α ργότερα, όταν προχώρησα περισσότερο στή συνήθειά μου νά γράφω πάνω στό χαρτί, κατάλαβα πώ ς οί γραπτές λέξεις άρχίζουν άπό τήν πρώτη στιγμή νά ώ ριμάζουν σά ζω ντανοί οργανισμοί, ώσπου οί έννοιες φτάνουν κάποτε στό σημείο νά εκλύουν άκόμα καί τήν ενέργεια των όσων προσδιορίζουν. Σήμερα υποπτεύομαι ότι τά ερεθίσματα πού μ’ έσπρωξαν νά γράφω ταυτίζονται μέ τά κίνητρα ένός επιστολο­ γράφου, ένός λογιστή πού γεμίζει τά κατά­ στιχά του μέ άριθμούς καί περιγραφές τών εμπορευμάτων, ένός υπαλλήλου πού συν­ τάσσει δημόσια έγγραφα, καί γενικά τών άνθρώπων πού χαράζουν σύμβολα πάνω

56

στά δέντρα ή γράφουν τίς σκέψεις τους μέσα στά ουρητήρια. Π οιές ά π ’ τίς παρακαταθήκες τών προηγούμενων γενεών στάθηκαν ο­ ρόσημα στό έργο σου, κι άν υποτεθεί πώ ς αύτές οί γενιές, ή ή γενιά, άποτέλεσαν τό θεμέλιο γ ιά τή δική σου θεώρηση τού κόσμου, σέ ποιά σημεία διαπιστώνεις νά ύπάρχουν ιδεολογι­ κές, μορφικές καί θεματικές δια φ ο­ ροποιήσεις ή άναστολές;

ΕΙΝ Α Ι άπό τίς έρωτήσεις πού έρχονται κατακέφαλα. «Π αρακαταθήκες», «γενιές», «ορόσημα», «θεώρηση τού κόσμου», «ιδεο­ λογικές, μορφικές, θεματικές διαφ οροποιή­ σεις ή αναστολές»!... Ε ίναι σά νά έχει έκραγεϊ ένα ογκώδες λεξικό πού μέ τραυμάτισε βαριά, στην προσπάθειά μου νά μιλήσω μιά νεκρή γλώσσα τής ιστορίας. Μέσα σ’ αυτή τή γλωσσική αιμορραγία άς μοΰ συγχωρεθεϊ τό παραμιλητό καί ή κραυγή: «Κύριε, άποθανέτω ή ψυχή μου μετά των άλλοφύλων». Στό σπίτι πού μεγάλωσα, διαβάζαμε δ ιά ­ φορα εβδομαδιαία περιοδικά καί τόν Κα­ ζαμία. Μεσολάβησαν οί κακές μεταφράσεις άπό τά καροτσάκια, ό Μυριβήλης, ό Π ορ­ φύρας, ό Καραγάτσης, τά πρώ τα βιβλία τού Βασιλικού, ό Βενέζης... Ύ σ τερα ήρθαν οί μεγάλοι Π απαδιαμάντης-Κ αβάφης καί ακο­ λούθησαν ό Σεφέρης, ό Σκαρίμπας καί ό Έ λύτης, ώσπου έφτασα στούς νεότερους. Χωρίς ν ά στέκομαι σέ ορόσημα, νομίζω πώ ς ά π ’ όλα αυτά (καί άπό τίς σημαντικές καί ά π ό τίς άστεΐες περιπτώσεις πού προανάφερα κάπω ς δειγματοληπτικά) είναι φυσικό νά περνούν ορισμένα στοιχεία στή γλώσσα μου. Ε π ιδ ιώ κ ε ις τό έργο σου νά έχει κά ­ ποιο κοινωνικό άντίκρισμα; Μίλησέ μας γιά τούς όραματισμούς τής γενιάς σου στή λογοτεχνία. ΑΥΤΟ θά συνέβαινε άν ήμουν διαφημιστής ή κομματάρχης. Ποτέ δέν ξεκινώ ένα γραφτό μέ τέτοια επιδίωξη. Ά ν τιθέτω ς οί σχέσεις μου μέ τόν άναγνώστη —καί κατ’ έπέκτασιν μέ τό λεγόμενο κοινωνικό σύν­ ολ ο- είναι ολωσδιόλου άντισυμβατικές καί διακατέχονται άπό τήν πίκρα καί τήν τρα­ χύτητα τού άποδιοπομπαίου. ’Ά ν πράγματι παρατηρεΐται στό έργο μου ένα κάποιο κο ι­ νωνικό άντίκρισμα, όπω ς τό λέτε, ίσως αυτό νά οφείλεται στή δική μου άδιάλειπτη σύγ­ χυση νά έρμηνεύω τήν πραγματικότητα μέ τούς συλλογισμούς ενός μεθυσμένου. Συν­ επώς δέν είμαι καί άρμόδιος νά μιλήσω γιά τούς όραματισμούς μιας ολόκληρης γενιάς στή λογοτεχνία, έπειδή υ ποψ ιάζομαι ότι μέ τόν όρο αύτόν εννοείτε τίς συγκεκριμένες προσδοκίες κ αί τίς προοπτικές μιάς μεγάλης ομάδας λογοτεχνών, καί όχι βέβαια τά ξυ­ πνητά όνειρα πού μέ παρασέρνουν συχνά ώς τήν έκσταση μιάς πραγματικότητας, πού μόνο μέσα στά γραφ τά μου καταφέρνω νά τήν ελέγξω, χω ρίς άκόμα νά ξέρω άν άξίζει τόν κόπο νά τήν καταγράφω.

Στό έργο σου πώ ς λειτουργεί ή γλώσσα, οί λέξεις, σάν σύμβολα, σάν εικόνες κα ί ζωντανές παραστάσεις; ΝΟΜ ΙΖΩ ότι ή γλώσσα πού χειρίζομαι δέν είναι μόνο τό εκφραστικό μέσο, άλλα καί ή ίδ ια ή ουσία. Συχνά λείπει ό μύΒος, ή όπου υπάρχει είναι πολύ θαμπός και συγκεχυμέ­ νος. Ο ί ήρωες είναι συνήθως άποσπασμένοι άπό ένα πλήθος ελληνικό πού ή γλώσσα του τούς συμπαρασύρει σαν καθολικό σύμ­ πτωμα στή φυσική τους πορεία πρός τό θά­ νατο, μέ όλα τά χαρακτηριστικά πού πα ρ α ­ τηρούνται o tic εναλλαγές τών εποχών. Μιά τέτοια γλώσσα θά ήταν άδύνατο νά τή μιλή­ σουν οί άνθρωποι στήν καθημερινή ζωή τους, γιατί κάτι τέτοιο προϋποθέτει μιάν άδιάκυπη σύγχυση ιδεών, συναισθηματικό παρανάλωμα κι ένα μουρμουρητό σάν άφήγηση μέ φαγώσιμους φθόγγους -πρ ά γμ α τα πού καθορίζουν τίς σχέσεις ένός μεθυσμέ­ νου μέ τή ζωή. Ε ίναι μιά γλώσσα άνάμικτη, συγκροτημένη άπό τή γνωστή μας καθημε­ ρινή ομιλία, διάσπαρτη μέ λέξεις τής κα θα­ ρεύουσας, τής Α γ ία ς Γραφής, τών δημο­ σίων ύπηρεσιών, τής λαϊκής παραφιλολο­ γίας, άκόμη καί μέ τύπους πού σήμερα δέ χρησιμοποιούνται. Συχνά οί εκφραστικές άνάγκες οδηγούν στην παραμόρφωση τών λέξεων, στήν άλλαγή τού τονισμού ή σέ καταλυτικές άσυνταξίες καί ξεχαρβαλωμέ­ νες φράσεις. Ά λ λ ο τε πάλι ή άφήγηση είναι άδιατάρακτη καί γαλήνια, ώστε νά επιτρέ­ πει στούς ήρωες νά βγαίνουν άπό τά περ ι­ θώ ρια τών σελίδων καί νά κυκλοφορούν έξω στούς δρόμους. Υ π ά ρ χο υ ν στιγμές όπου ή άφήγηση γίνεται μέ όλες τίς πρ οδ ια ­ γραφές μιάς ισοπεδωμένης κομματικής γλώσσας, όπω ς μάς τήν επιβάλλουν οί ενίοτε κυβερνώντες, συντηρητικοί, δικτάτο­ ρες καί δημοκρατικοί. Πολλές φορές δια π ι­ στώνω ότι πολλές άπό τίς λέξεις πού χρησι­ μοποιώ άλλάζουν σιγά σιγά, σά μεταβαλλόΌ Ν ά σ ο ς ■ Θ ε ο φ ίλ ο υ γ ε ν ν ή θ η κ ε τό 1 9 4 0 , σ τ ή Μ υ τ ι λ ή ν η . ’Έ χ ε ι α σ χ ο λ η θ ε ί κ υ ρ ίω ς μ έ τ ή ν π ε ζ ο γ ρ α φ ία . Γ ρ ά φ ε ι ό μ ω ς κ α ί θ ε α τ ρ ι κ ά ’έ ρ γ α κ α ί μ ο υ σ ι κ ή . Μ έ χ ρ ι σ ή μ ερ α έ χ ο υ ν έ κ δ ο θ ε ϊ τ ά ε ξ ή ς β ιβ λ ία τον: « Ό έ ρ η μ ό π ο λ ις » , « Κ α τ α δ υ ο μ έ ν η ’Α φ ρ ο δ ί τ η » , « ’Ι σ τ ο ρ ί ε ς τ ο ν Κ α ζ α μ ί α » κ α ί « Ή π έμ π τ η ε π ο χ ή » (μ έ α φ ο ρ μ ή π ί ­ ν α κ ε ς τ ο ϋ Μ π ο ν ζ ι ά ν η , σ τ ή σ ε ι ρ ά « Ο ί Ελ­ λ η ν ε ς ζ ω γ ρ ά φ ο ι γ ιά τά π α ιδ ιά » ).

57

μένα σύμβολα, ώσπου στό τέλος καταλήγουν νά έχουν διαφορετική σημασία από τήν άρχική τους. "Ολα τούτα φαίνεται νά γίνονται σχεδόν παρά τή θέλησή μου. Γ ι’ αυτό όταν τελειώνω ένα γραφτό κάθομαι καί τό δ ια ­ βάζω, πότε μέ τήν περιέργεια ενός άπλοΰ παρατηρητή καί πότε μέ τό μάτι ενός ειδι­ κευμένου τεχνίτη, ξεσκαλίζοντας διάφορα στοιχεία σάν έκεϊνα πού προανάφερα. Νιώθω αύτή τή γλώσσα σά νά τήν έχω κλη­ ρονομήσει έτσι έτοιμη καί συγκροτημένη όπως τή γράφω, μόνο πού εγώ μπαίνω στόν κόπο νά τήν έλέγχω, νά τήν επεξεργάζομαι καί νά τής ξαναδίνω τήν πνοή τών άνθρώπων πού πιθανόν κάποτε νά τή μιλούσαν. Π οιά είναι ή σχέση σου μέ τόν υπερ­ ρεαλισμό; Π οιές είναι οί προσωπικές σου αντιλήψεις, οί προθέσεις σου, νά ερμηνεύεις τήν πραγματικότητα; ΔΕΝ έχω ασχοληθεί ιδιαίτερα μέ τόν υπερ­ ρεαλισμό, ούτε καί είναι κάτι τέτοιο στίς προθέσεις μου, έκτός άπό τό νά διαβάζω πότε πότε κανένα βιβλίο τού είδους ώς άπλός άναγνώστης. Τό υπερρεαλιστικό στοιχείο, πού υπάρχει αρκετά έντονο στό έργο μου, δέν τό έπιδιώκω. Ε ίναι μάλλον ένα φαινόμενο - α ς τό π ο ύ μ ε- πού κυριαρχεί παρά τή θέλησή μου καί φαίνεται νά προέρ­ χεται άπό τήν κάπω ς ίδιάζουσα προσωπική μου άντίληψη περί γραφής. Τσως αυτό νά οφείλεται καί στήν έμφυτη τάση μου νά συγχέω τό πραγματικό μέ τό φανταστικό. "Οσον άφορά στίς προθέσεις μου νά ερμη­ νεύω τήν πραγματικότητα, δέν θά ήθελα νά αλλοιώσω ένα τόσο σοβαρό θέμα, παρου-

σιάζοντάς το σάν κατάθεση μέσω μιάς συνεντεύξεως πού, κατά τή γνώμη μου, δέν διαφέρει καί πολύ άπό μιά συνηθισμένη άνάκριση. ”Αν υπάρχει κάποιος πού ένδιαφέρεται γ ι’ αυτό, είναι προτιμότερο νά δ ια ­ βάσει κάτι ά π ’ τά γραφ τά μου, πα ρά νά ύποστεί μιά ένδεχόμενη φλυαρία στήν προσπάθειά μου νά μιλήσω μέ δημοσιογρα­ φικό τρόπο γιά μιά πραγματικότητα πού έκανε τόσα χρόνια νά ωριμάσει. Οί ενασχολήσεις σου μέ τό θέατρο, τή λογοτεχνία, τή μουσική, τή συγγραφή κειμένων γ ιά πα ιδικ ά βιβλία, πόσο καί πώ ς συμπλέκονται ή άλληλοεπηρεάζονται; ΤΑ θεατρικά μου κείμενα είναι πρός τό π α ­ ρόν ελάχιστα καί τά βλέπω μάλλον σάν άπόπειρες καί προτάσεις γ ιά θέατρο. Συν­ εχίζω αύτή τήν έρευνα χωρίς νά ξέρω πού θά μέ οδηγήσει. 'Ο πωσδήποτε δέν μ’ ενδια­ φέρει νά γράψω αύτό τό είδος σύμφωνα μέ τίς σύγχρονες αντιλήψεις περί νεοελληνικού θεάτρου. Σ ’ αύτά τά θεατρικά κείμενα, συν­ ήθως ό διάλογος χειρίζεται τούς ήρωες, πού προέρχονται άπό μιά συγκεχυμένη αφήγηση καί δροΰν συγχρόνως μέσα καί έξω ά π ’ τήν πραγματικότητα. Τό μοναδικό βιβλίο πού έχω γράψει γιά πα ιδιά , δέν είναι τίπ οτ’ άλλο άπό μιά προσωπική μου άσκηση πάνω στό είδος αύτό. "Οσο γιά τή μουσική, πού πρός τό π α ­ ρόν τή γράφω καί τήν άκούω στό σπίτι μου, νομίζω πώ ς έχει περάσει κατά κάποιον τρόπο καί στή γραφή μου.

Γιάννης Κοντός Π οιά είναι τά ερεθίσματα πού σ’ έκα­ ναν νά εκφραστείς μέ τήν ποίηση; ΔΕΝ υπάρχουν συγκεκριμένα ερεθίσματα γιά νά άρχίζει νά γράφει κάποιος. Θ ά ’λεγα όπως ό άνθρωπος άρχίζει νά περπατάει όρ­ θιος ή νά ξεχωρίζει τά πράγματα καί μα­ θαίνει νά συνθέτει τόν κόσμο του, έτσι είναι καί τό γράψιμο. Α κ ό μ α θά ’λεγα ότι τυχαία γεγονότα ή απρόοπτες άποκαλύψεις -σ έ άλ­ λους πολύ συνηθισμένες καί καθημερινέςσού δίνουν τήν αφορμή νά αρχίσεις τή με-

58

γαλύτερη περιπέτεια τής ζωής σου, τό γρ ά­ ψιμο. Φορές είναι σάν νά περπατάς στό νερό ή σάν νά κολυμπάς στίς ξέρες. Ξέρεις βέβαια ότι ή «κανονική» λογική δέν σού άφήνει περιθώ ρια γιά νά συμβαίνουν τά παραπάνω, άλλά ή «άλλη» λογική πού άνακαλύπτεις σιγά σιγά σέ έχει πείσει ότι τέ­ τοιες καταστάσεις είναι φυσικότατες. Ποιές άπό τίς παρακαταθήκες τών προηγούμενων λογοτεχνικών γενεών στάθηκαν ορόσημο γιά τή δική σου

θεώρηση τοΰ κόσμου; Καί σέ πο ιά σημεία διακρίνεις ιδεολογικές, μορ­ φικές ή θεματικές διαφ οροποιήσεις καί άναστολές; Η ΣΧ ΕΣΗ μέ τίς προηγούμενες λογοτεχνι­ κές γενιές (ιδεολογικές, μορφολογικές, Θε­ ματικές, κλπ.) είναι μιά ιδιαίτερη ιστορία γ ιά τόν καθένα νεότερο ποιητή καί λογοτέ­ χνη γενικότερα. "Οταν κάνεις ποίηση, είσαι μόνος καί ταυτόχρονα μέ πολλούς άλλους μαζί. Πρίν από σένα υπήρξαν έκατομμύρια ποιήματα καί ποιητές, είναι φυσικό νά σέ έπηρεάζουν σέ μεγάλο ή μικρό βαθμό. Ε ίναι στιγμές πού νιώ θεις 6τι είσαι μιά συνέχεια ή δτι δέν σέ συνδέει μέ κανένα προηγούμενο ή σύγχρονό σου τίποτα. Π ροχωράς σέ πυκνό δάσος, βρίσκεις καταφ ύγιο σέ σπηλιές, πίνεις νερό απ ό π η ­ γές, Έ τ σ ι γ ιά μένα είναι ή πορεία στή γλώσσα καί ή περιπέτεια τής γραφής, κι δλες οί στάσεις πού γίνονται σ’ άλλα πο ιή­ ματα καί ποιητές άλλων εποχών είναι γ ιά νά πά ρ ει κανείς δύναμη καί νά προχωρήσει. Τό δρόμο τόν βρίσκει κα νείς πά ντα μόνος του, γ ιά νά βγει στό ξέφωτο-δικό του ποίημα. Π ιό κοντά μου καί κάπω ς συγγενείς άπό πολλές απόψ εις νιώθω τούς ποιητές τής λε­ γάμενης πρώτης μεταπολεμικής γενιάς. Στήν αρχή έβλεπα τή δουλειά μου σέ σχέση μέ αυτή τή γενιά σάν λίγο συνέχεια, δηλαδή ήμουνα έπηρεασμένος ποικιλότροπα άπό τήν παρουσία τους. Μέ τόν καιρό νομίζω άποδεσμεύτηκα. 'Ο χρόνος στή λογοτεχνία είναι τελείως διαφ ορετικός άπό αυτόν τόν «επίσημο» τοΰ κράτους, έπίσης τά ίδ ια γε­ γονότα τής ζω ής καί τής ιστορίας κάθε γε­ ν ιά άπό ένα σημείο κι ύστερα τά βλέπει διαφ ορετικά άπό τίς προηγούμενες. Ά π ό κεΐ νομίζω βγαίνει κα ί ή διάσταση ή τό χ ά ­ σμα τών γενεών. Τό ίδ ιο βέβαια θά συμβεΐ μέ τούς νεότερους άπό μάς. Γιατί ή ποίηση έρχεται σέ κύματα κα ί παρασύρει κα ί άξιες καί μόδες καί σκοπιμότητες, γ ιά νά μείνει στό τέλος τό αληθινό. Ε π ιδ ιώ κ ε ις τό έργο σου νά ’χει κά­ ποιο κοινωνικό αντίκρισμα; Μίλησέ μας γιά τούς όραματισμούς τής γενιάς σου στή λογοτεχνία. Η ΤΕΧΝΗ είναι εκδήλωση πολιτική καί κοινωνική τού άνθρώπου. Καί τά π ιό «κλει­ στά» ποιήματα, καί τά π ιό ερμητικά έργα τέχνης έχουν μιά έπαναστατικότητα καί

Γιάννης Κοντός

χτυπάνε κατευθείαν τίς πά γιες αξίες τής ορ­ γανωμένης ζωής, πού τρομάζει πά ντα τούς κρατούντες, δποιοι κι άν είναι αύτοί. Μέ τήν έννοια αυτή είναι ή δουλειά μου πολι­ τική. Δέν καταλαβαίνω τί θά πει όραματισμός γ ιά τή λογοτεχνία. Ή λογοτεχνία δέν είναι πολιτικό κόμμα γ ιά νά έχει δραμα καί π ρ ό­ γραμμα. Νομίζω δτι τό δραμα τοΰ δημιουρ­ γού είναι ή συγκεκριμένη δουλειά πού κάνει μόνος μέ τόν εαυτό του, καί βέβαια έκείνη τή στιγμή μπορεί νά είναι ή συνισταμένη ένός έθνους, αισθητικά, ιστορικά καί κοι­ νωνικά. Καί κάτι άλλο άκόμα, δλα αύτά μπορεί νά συμβαίνουν «ερήμην» τού καλλιτέχνη καί τού κοινού. Γίνεται ένα «θαύμα» δπω ς είναι ή καλλιτεχνική δημιουργία, πού συνήθως λίγοι τό βλέπουν, λειτουργεί δμως στό μέλΌ Γ ιά ν ν η ς Κ ο ν τ ό ς γ ε ν ν ή θ η κ ε τό 1 9 4 3 . Σ πούδασε ο ικ ο ν ο μ ικ ά . Π ρω τοδημοσ ίε ν σ ε π ο ιή μ α τ ά τ ο υ τ ό 1 9 6 4 κ α ί μ έ χ ρ ι σ ή μ ερ α έ χ ο υ ν έ κ δ ο θ ε ΐ τά ε ξ ή ς β ιβ λ ία τ ο υ : « Π ε ρ ιμ ε τ ρ ικ ή » ( 1 9 7 0 ), « Τ ό χ ρ ο ν ό ­ μ ε τ ρ ο » (1 9 7 2 ), « Τ ά α π ρ ό ο π τ α » (1 9 7 5 ), « Φ ω τ ο τ υ π ίε ς » ( 1 9 7 7 ) κ α ί « Σ τ ή δ ιά λ ε κ τ ο τ ή ς ε ρ ή μ ο υ » ( 1 9 8 0 ). Π ο ιή μ α τ α κ α ί κ ε ί­ μενά

του- δ η μ ο σ ιε ύ τ η κ α ν

σ έ π ε ρ ιο δ ικ ά

κ α ί ε φ η μ ε ρ ί δ ε ς . ’Έ χ ε ι μ ε τ α φ ρ α σ τ ε ί σ τ ά ά γ γ λ ι κ ά , ρ ω σ ικ ά , β ο υ λ γ ά ρ ικ α , σ έ ρ β ικ α , Ι τ α λ ικ ά κ α ί π ο λ ω ν ικ ά .

59

λον μέ άστρική ταχύτητα. Πώς ξεκινάς νά γράφ εις ένα ποίημα; Π οιά συνήθως είναι τά ερεθίσματα σου; ΕΝ Α ποίημα συνήθως γράφ εται κάτω άπό τίς πιό περίεργες συνθήκες. Υ π ά ρ χε ι πάντα ενα ερέθισμα, υπάρχει μέσα σου ή ιδέα, υπάρχουν κοντινοί σου άνθρωποι ή ένα συγκεκριμένο πρόσωπο, υπάρχει ένας κό­ σμος καί γύρω καί μέσα, υπάρχουν τά δ ιά ­ φορα υποστρώματα τού υποσυνείδητου, υπάρχει μιά τεχνική, καί άλλα καί άλλα. Θ ά πει κανείς λίγο άλχημεία. Θ ά πώ ή μυστική λειτουργία τού άνθρώπινου δντος σε στι­ γμές πού υποστηρίζει μέ τήν πράξη-ποίημα τήν υλική καί μεταφυσική παρουσία του σ’ αυτήν τή ζωή. Έ τ σ ι κάθε μέρα γίνονται ποιήματα, πολιτισμοί, καταστροφές. 'Ο σαρκασμός, ή σάτιρα, ή κριτική σου διάθεση γιά νά βλέπεις τόν κόσμο σέ έκφράζουν καί σάν άνθρωπο καί σάν ποιητή; Ό λ ’ αύτά έχουν κάποιο συγκεκριμένο στόχο; Υ Π Α ΡΧ ΕΙ στά ποιήματά μου μιά έντονη σάτιρα καί ένας σαρκασμός γιά τόν κόσμο πού μάς έχουν κατασκευάσει άλλοι καί τόν ζοϋμε άναγκαστικά, γιατί... δέν μπορούμε νά πάρουμε τά βουνά. Μ αζί κι ένας αύτοσαρκασμός, για τί συμμετέχω-συμμετέχουμε σέ πράγματα κα ί καταστάσεις πού δέν τίς πιστεύουμε καί έχουμε πάρει τίς άποφάσεις μας χωρίς δλα αύτά τά κατασκευάσματα πού μάς τροφοδοτούν κέντρα αποφάσεων άντιανθρώπινα. Α υτός έξάλλου είναι ό κα ­ θημερινός φασισμός άπό τήν καθημερινή δουλειά-δουλεία στό οποίο σύστημα, μέχρι τή μόδα καί τήν πα ιδεία δπω ς παρέχεται, καί χιλιάδες πράγματα άκόμα.

Ό καλλιτέχνης μέ τό έργο του πά ει πάντα μαζί. Ά ς φ αίνεται πολλές φορές έξωτερικά διαφορετικός. Ε ίναι άλήθεια δτι έχει χιλιά­ δες πρόσωπα, άλλά δλα μαζί είναι ένα. Μέ τά γραπτά του προσπαθεί νά έρμηνεύσει τόν έαυτό του καί τόν κόσμο. Ο ί απόψ εις νο­ μίζω ορισμένων δτι υπάρχει διάσταση μεταξύ ενός καλλιτέχνη, τού έργου του καί τής ζω ής του, για τί είναι αυτό ή έκεΐνο ή δέν μπορεί νά κάνει αυτή τή δουλειά ή νά συμμετέχει έκεϊ κι δχι έδώ, είναι απλοϊκές. ’Επιμένω, τό ίδ ιο πρόσωπο γράφ ει καί ζεϊ παράλληλα σ’ έναν κόσμο φιλικό ή έχθρικό καί άναλόγως τού περιβάλλοντος χρωματί­ ζεται καί μετά μερικοί βάζουν καί έτικέτες. Καί μιλάνε γ ιά διαστάσεις, διχασμούς καί παραψυχολογικές άπόψ εις γιά τό δη­ μιουργό καί τό έργο του. Καί βέβαια ή ει­ ρωνεία καί ό σαρκασμός έχουν στόχο τή στρατωνισμένη ζωή, τή βλακεία τών μεγά­ λων προγραμμάτων γιά μιά «καλύτερη» ζωή δπου ό άνθρωπος συνθλίβεται καί γίνεται ένα κουμπί ή μιά σακούλα πλαστική ή μιά τυπική οικογένεια μέ έλεύθερο σαββατοκύ­ ριακο, πού λέει μέσα στά άλλα: «Πάμε στόν κινηματογράφο νά διασκεδάσουμε» ή μιά κοινωνία πού μόνη της έπιδίωξη είναι νά γίνει σοβαρή καί νά άπαλείψ ει τήν πα ιδικ ό ­ τητα άπό τούς ανθρώπους. Μέ τό έργο σου προβάλλεις μιά κ α ι­ νούρια στάση ζωής; ΣΤΗ Ν έρώτηση αυτή, δέν ξέρω τί νά πώ. Π άλι δέν καταλαβαίνω τί θά πει: άν π ρ ο­ βάλλω μιά κα ινούρια στάση ζωής. Ε ίναι μιά άποψη γιά τή ζωή. Ά λ λ ά τά χαρτιά είναι σημαδεμένα. Έ τ σ ι λοιπόν έμεϊς μέ τόν τρόπο μας καί τό σύστημα μέ τόν τρόπο του. Τώρα, τί θά γίνει; Δέν είμαι κοινωνιολόγος ή πολιτικός γ ιά νά σάς πώ··· πότε θά γίνει ή καταστροφή.

Μαρία Λαινά Π οιά είναι τά έρεθίσματα πού σ’ έκα­ ναν νά έκφραστείς μέ τό γραπτό λόγο; Δ ΕΝ μπορώ ν ’ άπομονώσω συγκεκριμένα έρεθίσματα. Π άντα υπάρχει μιά ιδιαίτερη γιά τόν καθένα συγκυρία έρεθισμάτων, πού

60

δμως δέν ώφελεΐ νά αναλύει κανείς. Τό βέ­ βαιο είναι δτι κάποια στιγμή τά έρεθίσματα αύτά συγκλίνουν σ’ ένα σκοτεινό καί ασα­ φές σχήμα πού διατυπώνει πιεστικά τήν άνάγκη έκφρασής του μέ κάποιο τρόπο. Μέ ποιά διαδικασία καί κάτω άπό ποιές προϋ ­ ποθέσεις οδηγήθηκα, συγκεκριμένα εγώ, σ’

αυτή την ανάγκη έκφρασης, είλικρινά δέν τό ξέρω. Ή έκλσγή, τώρα, τοϋ γραπτού λόγου σάν μέσου έκφρασής μου, ύπαγορεύτηκε καί από λόγους οικειότητας καί ευκολίας μου, δπω ς νόμιζα, καί απ ό τήν παράλληλη συν­ αίσθηση δτι τό δχημα τού γραπτού λόγου, καί ειδικότερα τής ποίησης, έξυπηρετοΰσε καλύτερα τήν ιδιοσυστασία τής ευαισθησίας μου. Ποιές άπό τίς παρακαταθήκες τής προηγούμενης γενιάς στάθηκαν ορό­ σημο γ ιά τή δική σου θεώρηση τού κόσμου καί τού έργου σου; Καί σέ ποια σημεία διακρίνεις νά ύπάρχουν ιδεολογικές, θεματικές καί μορφικές διαφοροποιήσεις; Δ ΕΝ ύπάρχουν παρακαταθήκες τής προη­ γούμενης γενιάς πού λειτούργησαν ώς ορό­ σημα γιά τό έργο μου ή γ ιά τή δική μου θεώρηση τού κόσμου. Α ισθάνομαι πρα γμ α­ τικά άμήχανη άντιμετω πίζοντας λέξεις δπω ς «ορόσημό». Π ροτιμώ νά πώ δτι κοιτάζοντας πίσω στίς προηγούμενες γενιές, βλέπω νά μέ έχει έπηρεάσει -καταλα βα ίνετε πώ ς ισχύει ή λ έξη- τό ποιητικό έργο τού Καβάφη, τού Καρυωτάκη, τού Σεφέρη, γιά νά παραθέσω ενδεικτικά άπλώς ορισμένες άπό τίς ισχυρό­ τερες εξαρτήσεις μου. Ύ πάρχουν θέματα, ιδέες, ρυθμοί γιά τούς όποιους ένιωσα έλξη, κάτι σάν άναγνώριση άναφ οράς σ’ έναν κοινό άρχικό τύπο, μιά κοινή άρχική εμπει­ ρία. Αυτό λειτούργησε φυσικά ευεργετικά, γονιμοποιώντας, έμπνέοντας δικές μου κλί­ σεις. Γιά νά μιλήσω δμως γιά ιδεολογικές, θεματικές ή μορφικές διαφοροποιήσεις, θά χρειαζόταν άσφαλώ ς περισσότερος χώρος, ίσως άκόμα κα ί διαφ ορετικός άπό αυτόν πού μού παραχωρείτε, γ ιά τή συγκεκριμένη περίσταση, στό περιοδικό σας. Ε κ τ ό ς άπό αυτό, ή συνδρομή μιάς φιλολογικής συγκρι­ τικής έργασίας θά ήταν μάλλον άναπόφευκτη καί επαρκέστερη εδώ. Ε π ιδ ιώ κ ε ις τό έργο σου νά έχει κά­ ποιο κοινωνικό άντίκρισμα; Μίλησέ μας γιά τούς όραματισμούς τής σύγ­ χρονης ελληνικής λογοτεχνίας μας. Θ Α προτιμούσα κα τ’ άρχήν νά μιλάμε γ ιά τά ποιήματά μου καί όχι γ ιά τό έργο μου. Π ιστεύω δτι ένα έργο πληρεΐ προδιαγραφ ές πού δέν τίς καλύπτουν «καθ’ οδόν» πο ιητι­

κές παραγωγές. Δέν έπιδιώκω λοιπόν τ ί­ ποτα γιά τά ποιήματά μου, κα ί βέβαια ούτε κοινωνικό άντίκρισμα. Ή μόνη a priori δέ­ σμευση -γ ια τ ί αυτό σημαίνει γιά μένα ή λέξη « έπιδιώ κ ω »- πού τούς έπιβάλλω, είναι ή δέσμευση τής γνησιότητας. ’Επιδίω ξη κοι­ νωνικού άντικρίσματος σημαίνει νά πρ οϋ ­ πάρχει ό στόχος τής επισήμανσης κοινω νι­ κών προβλημάτων ή τής προβολής κοινω νι­ κών θέσεων. ’Αλλιώς, ή ποίηση, πραγματωμένη στό σώμα τού συγκεκριμένου ποιήμα­ τος, έχει ένα κοινωνικό άντίκρισμα άπό μόνη της. Θ ά άπαντοΰσα διαφ ορετικά άν μέ ρω­ τούσατε αν θέλω νά έχει κοινωνικό άντίκρισμα, μέ τήν έννοια πού τό άνάφερα προη­ γουμένως, ή ποίησή μου. Θ ά σάς άπαντούσα τότε άνεπιφύλακτα «ναί». ’’Ερχομαι τώ ρα στό δεύτερο μέρος τής ερώτησή σας, καί, μιλώντας γιά μένα προσωπικά κα τ’ άρχήν, φοβάμαι δτι πολύ Ή Μ α ρ ία Α α ϊν ά γ ε ν ν ή θ η κ ε σ τ η ν Π ά τ ρ α τ ό 1 9 4 7 . Τ ε λ ε ί ω σ ε τ ή Ν ο μ ι κ ή ’Α θ η ν ώ ν . ’Έ χ ε ι έ κ ό ώ σ ε ι μ έ χ ρ ι σ ή μ ε ρ α τ ί ς π ο ι η τ ι κ έ ς σ υ λ λ ο γ έ ς : « ’Ε π έ κ ε ι ν α » ( 1 9 7 0 ) , « ’Α λ λ α γ ή τ ο π ί ο υ » ( 1 9 7 4 ) κ α ί « Σ η μ ε ί α σ τ ίξ ε ω ς (1 9 7 9 ). Έ χ ε ι μ ε τ α φ ρ ά σ ε ι τό « Ε π τ ά δ ο ­ κ ί μ ια γ ι ά τ ή ν π ο ίη σ η » τ ο ν Τ. Σ . Έ λ ιο τ . τ ό « ’Α λ φ α β ή τ α ή ’Α λ φ α β ή τ α τ ή ς μ ε λ έ ­ τη ς» τ ο ϋ Έ ζ ρ α Π ά ο υ ν τ κ α ί τή « Μ α κ α ­ ρ ιό τ η τ α »τ ή ς Κ ά θ ρ η ν Μ ά ν σ φ η λν τ.

61

άπλά δέν οραματίζομαι τίποτα, ιδιαίτερα αν ή λέξη όραματισμός έχει, όπω ς υπο ψ ιά­ ζομαι, κάποιον εύδαιμονιστικό χαρακτήρα. Ή διαμόρφωση τής ατομικής καί ιστορικής μου συνείδησης δέν μοϋ έπιτρέπει νά εκ­ φραστώ μέ τρόπο πού θά ευνοούσε τή στά­ θμευση στά ποιήματά μου κάποιου δράμα­ τος. "Οσο γιά τή σύγχρονη έλληνική λογοτε­ χνία, επειδή δέν πιστεύω δτι τά χαρακτηρι­ στικά της τής διαμορφώνουν κοινό πρό­ σωπο, καί επειδή επομένως δέν γνωρίζω παρά μόνο σύγχρονους έλληνες συγγραφείς, δέν θεωρώ δτι ή ερώτησή σας μέ αφορά περισσότερο. .

Στά ποιήματά σου σέ απασχολεί συ­ χνά τό θέμα τού έρωτα καί τού θανά­ του. Θέλεις νά μάς πεις γιατί;

ΕΚΤΟΣ από τίς όψεις τού έρωτα καί τού θανάτου, πού μπορούμε νά συμφωνήσουμε γ ι’ αυτές, νομίζω διαρκώς δτι διακρίνω καί άλλες. Παράλληλα συνεχίζει νά μέ εντυπω­ σιάζει ή αθωότητα μέ τήν όποια εμφανίζον­ ται οί άπόλυτες μορφές τους. "Ενας επαρκής, άν καί άρκετά αυτονόη­ τος λόγος, είναι, έξάλλου, δτι δέν έχω κα­ τορθώσει άκόμα νά διατηρώ τήν ψυχραιμία μου δταν εκτίθεμαι στόν ώριμο κίνδυνο τού ένός ή τού άλλου.

ποίησή σου άνήκει σ’ αυτή τήν κατη-

ΕΠΙΤΡΕΨ ΤΕ μου κα τ’ άρχήν νά μήν κατα­ τάξω εγώ τήν ποίησή μου σ’ όποιαδήποτε κατηγορία, μιά καί δέ μ’ άπασχολεΐ νά τό κάνω. Τώρα αυτή ή περίφημη «γυναικεία ποίηση» μπορεί νά σημαίνει διαζευκτικά δύο πράγματα: Ποίηση πού τή γράφουν γυ­ ναίκες, καί ποίηση πού διακρίνεται σαφώς άπό τήν άντρική, ώς γυναικεία. Υ π ο π τεύο ­ μαι λοιπόν δτι δσοι άποδίδουν σ’ ένα μέρος τής ποίησης τήν κατηγορία τής γυναικείας (τελικά δέν τόν άπέφυγα τόν πειρασμό τού διφορούμενου), εννοούν συνεκδοχικά καί τά δύο, μέ σκοπό, πιθανότατα, τήν άντιπαράθεση τής άντρικής μέ τή γυναικεία ποίηση, καί τήν εφεξής μειονεξία τής δεύτε­ ρης· Έ ν πάση περιπτώσει, καί επειδή, έκόντες άκοντες, υπάρχει πράγματι ποίηση πού γράφεται άπό γυναίκες, μένει νά άπαντήσω στό δεύτερο σκέλος τής ερώτησής σας. Π ι­ στεύω, λοιπόν, δτι υπάρχει καί ποίηση πού διακρίνεται σαφώς άπό τήν άντρική, ώς γυ­ ναικεία. ’Αλλά αύτό δέν ωφελεί σέ τίποτα, καί δέν έμποδίζει τίποτα. ’Επιπλέον δμως, καί άν μή τι άλλο, υπάρχει ποίηση πού διακρίνεται σαφώς ώς άντρική άπό τήν άν­ τρική, καί γυναικεία πού διακρίνεται ώς γυναικεία άπό τή γυναικεία, κτλ., κτλ.

Πιστεύεις δτι ύπάρχει αύτό πού λέμε «γυναικεία ποίηση»; Καί άν ναί, ή

Χριστόφορος Λιοντάκης Π οιά είναι τά ερεθίσματα πού σέ οδήγησαν νά εκφραστείς μέ τήν ποίηση; ΝΟΜ ΙΖΩ πώ ς ό άναγνώστης μπορεί νά εν­ τοπίσει τά ερεθίσματα στά ίδια τά ποιήματά μου. Ή άναζήτηση τών ερεθισμάτων στόν ίδιο τό γραπτό λόγο είναι προτιμότερη επειδή: (α) Π ροϋποθέτει δτι ό άναγνώστης γοητεύτηκε άπό τό γραπτό λόγο. "Αν δέν συντρέχει αύτή ή προϋπόθεση, τότε οί δη­ λώσεις καί οί επεξηγήσεις τού δημιουργού, πού άναφέρονται άναγκαστικά στίς προθέ­ σεις του, δέν ένδιαφέρουν ούτε καί βοηθούν τόν άναγνώστη. (β) Στόν γραπτό λόγο τά

62

ερεθίσματα, όσο κι άν διαθλώνται άπό τήν επεξεργασία τής γραφής, καταγράφονται μέ γνησιότερο καί αυθεντικότερο τρόπο, (γ) Τ . άναφορά τού δημιουργού στά ερεθίσματα πού τον οδήγησαν νά εκφραστεί μέ τόν γραπτό λόγο κινδυνεύει νά παραπλανήσει τόν άναγνώστη, νά συγκαλύψει, ν ’ άποκρύψει ή νά υπερτονίσει ορισμένα γεγονότα ή καταστάσεις πού ό δημιουργός πιστεύει δτι τόν εξυπηρετούν, (δ) Δέν είναι εύκολη ή θεωρητική καταγραφή τών ερεθισμάτων. Υ πά ρ χου ν έρεθίσματα πού δέν είναι συνει­ δητά στό δημιουργό. "Επειτα τά έρεθίσματα δέν λειτουργούν αυτόνομα· άνάμεσα σ’ αυτά καί στό γραπτό λόγο μεσολαβεί ένας

περίπλοκος μηχανισμός. Τό τυχαίο παίζει συχνά αποφασιστικό ρόλο. Τά κείμενα λοι­ πόν αποτελούν άσφαλέστερη καί εγκυρό­ τερη πηγή από τίς δηλώσεις τού δημιουρ­ γού. Ποιες άπό τίς παρακαταθήκες τών προηγούμενων γενεών στάθηκαν ορόσημο στό έργο σου; Καί αν υπο­ τεθεί πώ ς αυτές οί γενιές άπετέλεσαν τό θεμέλιο γιά τη δική σου θεώρηση τού κόσμου, σέ ποιά σημεία δια πι­ στώνεις νά υπάρχουν ιδεολογικές, μορφικές ή θεματικές διαφοροποιή­ σεις; ΜΟΥ είναι δύσκολο νά προσδιορίσω τί στάθηκε όρόσημο στό έργο μου. Υ ποθέτω πώ ς μέ έχουν επηρεάσει δλα τά επιτεύγματα τής ελληνικής γλώσσας. Ά ν πρέπει νά περι­ οριστώ στή νεοελληνική ποίηση, δ,τι μέ γοή­ τεψε καί μέ δίδαξε είναι ή σπαραγμένη καί οδυνηρή ανάβαση τού Σολωμού, ή ιδιόρρυ­ θμη μαγεία τού Κάλβου, τό ρεαλιστικό καί έρωτικό κατόρθωμα τού Καβάφη, ή ευφο­ ρία καί ποιητική εύφράδεια τού Παλαμά, ή λυρική αύθεντία τού Σικελιανοΰ, ή άνανέωση τής ποιητικής γλώσσας άπό λίγους ποιητές τής γενιάς τού ’30 καί τό σύνθετο ήθος ορισμένων ποιητών τής μεταπολεμικής γενιάς. Ε πιδιώ κ εις τό έργο σου νά έχει κά­ ποιο κοινωνικό αντίκρισμα; Μίλησέ μας γιά τού ς όραματισμού ς τή ς γενιάς ΑΝΕΦ ΕΡΑ καί παραπάνω δτι οί προθέσεις δέν έχουν καί τόσο μεγάλη σημασία· τά κείμενα είναι ό καθοριστικός παράγοντας. Ά ν λοιπόν τό έργο μου διαθέτει κάποια ποιότητα, άν καταφέρνει νά ερεθίσει τόν άναγνώστη, τότε αναμφισβήτητα έχει κοι­ νωνικό άντίκρισμα, ανεξαρτήτως προθέ­ σεων καί επιδιώξεων. Φοβούμαι δτι ή -φθαρμένη άλλωστελέξη «όραματισμοί» περικλείνει κάποια άοριστία καί σύγχυση. Μπορεί νά οδηγήσει σέ αυθαίρετες γενικεύσεις, άφοΰ τά μόνα κοινά σημεία τής «γενιάς» μου είναι ή ήλικία τών ποιητών κι ό χρόνος πού κυκλοφόρησε ή πρώτη τους ποιητική συλλογή. Πιστεύω πώ ς δέν υπάρχουν κοινοί όραματισμοί, παρά μόνο οί προσωπικές επιδιώξεις τού κάθε ποιητή ή πεζογράφου, πού καλύπτουν ένα εύρύτατο φάσμα άποχρώσεων. ’Αρκετοί

Χριστόφορος Λιοντάκης

έχουν γράψει αξιόλογη ποίηση, άλλά συγ­ χρόνως επιπολάζει ή μετριότητα, ή μέσω τής ποίησης εκμετάλλευση ορισμένων καταστά­ σεων (λ.χ. τό περιθώριο, πού «εμπορευμα­ τοποιήθηκε» κι αυτό τελευταία) καί τέλος τά ποιητικά υποπροϊόντα. "Ολα αυτά δμως δέν χαρακτηρίζουν αποκλειστικά τή δική μου γενιά. Ή pegre litteraire εμφανίζεται παντού καί πάντοτε. Τί προσπαθείς νά μεταδώσεις στόν Ό Χριστόφορος Λιο•ντάκης γεννήθηκε στό Ήοάκ.λιιο τό 1945. Σπούδασε ν<>μικΛ στήν Αθήνα. Στό Παρίσι παρακο/.άνθησε μαθήματα φιλ.οσοφίας δίκαιον.

Mr/ο ί σήμερα εχει εκόωσει τα εξής, ποιητικά ΰιύλία: «Τό τι'λοζ τον τοπίοι'» (1973», «Μετάθεση» (1976), «Υ πόγειο γκαράζ» (1978), «Τό τέλος το ν τοπίο ι>Μετάθεση», δεντερη έκδοση (1980). Μετάφρασε άπό τή γαλλική γλώσσα: Έπιλ ογή ποι ημά τω ν τον Francis Ponye μέ τίτλο «Ή φωνή τά>ν πραγμάτων», τό μνθιστόρημα τον Stendhal «Άρμάνζ», τίς μελέτες τον Paul Valery «Ποίηση καί άφηρημένη σκέψη, ή καθαρή ποίηση», τό δοκίμιο τον Yves Bonmfoy «Οί τόμοι τής Ραβέννας». Ό σννθέτης θά νοζ Μικροντσικος έχει μιλοποιήσιι ποιήματά

63

άναγνώστη σου; Υ πά ρ χει διαφορο­ ποίηση στις συλλογές σου; ΔΥΣΤΥΧΩΣ καί πάλι είμαι άναγκασμένος νά άναφερθώ στίς προθέσεις μου. Καί ώς άτομο καί ώς ποιητής αισθάνομαι μειονό­ τητα. Προσπαθώ λοιπόν νά μεταδώσω στόν άναγνώστη ορισμένα ερεθίσματα πού ίσως θά τοϋ δημιουργήσουν μιά άλλη αίσθηση πραγμάτων καί καταστάσεων, μιά άλλη συνωμοσία, πού τελικά θά τόν κερδίσει. Ή γλώσσα έχει άπεριόριστες ικανότητες. "Αν τή μεταχειριστείς μέ φαντασία μπορείς νά τήν εκτρέφεις άπό τήν κοινή χρήση, ώστε οί λέξεις νά σημασιοδοτήσουν τήν προσωπική σου στάση στά ιδιωτικά καί στά κοινά. Μ πορείς νά δημιουργήσεις στόν άναγνώστη μιά μέθεξη, νά τόν κάνεις συμπαίκτη σ’ ένα παιχνίδι, κάποτε συναρπαστικό, πάντοτε ριψοκίνδυνο, μέ άγνωστους κανόνες καί έκ­ βαση. Νομίζω δτι στίς συλλογές μου υπάρχει διαφοροποίηση, θεματική καί μορφική. "Αν ορισμένα θέματα επανέρχονται, δέν επανέρ­ χονται αυτούσια, αλλά διαφοροποιημένα γιά νά εκφραστούν εντελέστερα.

Οί μεταφράσεις σου νομίζεις δτι επη­ ρέασαν τήν ποίησή σου ή τό άντίστροφο; ΑΜ ΕΣΑ δέν συμβαίνει ούτε τό ένα ούτε τό άλλο. Οί μεταφραστικές μου επιλογές δέν επηρέασαν θεματογραφικά ή μορφικά τήν ποίησή μου, ούτε μετέφερα τό ύφος τής ποίησής μου στίς μεταφράσεις. Προσπά­ θησα νά σεβαστώ, δσο μπορούσα, τό ύφος τών κειμένων πού μετέφρασα. Οί συγγρα­ φείς πού έπέλεξα θεωρούνται μεγάλοι δά­ σκαλοι τού ύφους, κι έτσι ή μετάφραση κει­ μένων μού πρόσφερε μιά μοναδική μαθητεία στή γλώσσα. Στή μετάφραση προκύπτουν δυσκολίες πού δέν επιτρέπουν ύπεκφυγές -πρ ά γμ α πού δέν συμβαίνει μέ τό πρώτότυπο κείμενο. Ή άντιμετώπιση αυτών τών λογοτεχνικών εντολών ύπήρξε γιά μένα μιά ουσιαστική γλωσσική άσκηση πού βοήθησε αποφασιστικά στή διαμόρφωση τής ποιητι­ κής μου γλώσσας.

Τζένη Μαστοράκη Ποιά έρεθίσματα σέ οδήγησαν νά εκ­ φραστείς μέ τό γραπτό λόγο; ΞΕΚΙΝΗΣΑ νά γράφω μικρή, καί μεγα­ λώνω άκόμη, αργά καί δύσκολα. Τά έρεθί­ σματα, πού άφορούν άποκλειστικά τήν εν­ ήλικη ζωή μου, θά τά συνόψιζα, άπλά, σέ ένα «αίσθημα άπαγόρευσης»: αυτό πού, λίγο πολύ, άποκτά ό καθένας άπό τήν π α ­ θητική συμμετοχή σ’ ένα ιστορικό παρόν ή άπό δάνειες μνήμες, έσαεί βιούμενες σέ χρόνο ένεστώτα. Ποιές άπό τίς παρακαταθήκες τών προηγούμενων γενεών στάθηκαν ο ­ ρόσημο γιά τή θεώρηση τού κόσμου σου; Βλέπεις στό έργο σου διαφορο­ ποιήσεις (ιδεολογικές, θεματικές καί μορφικές) σέ σχέση μέ τίς προηγούμε­ νες γενιές; ΟΙ παρακαταθήκες τών προγενέστερων υπάρχουν άναμφίβολα, δμως δέν είναι άπό

64

Τζένη Μαστοράκη

τά πράγματα πού ξεκαθαρίζονται έτσι εύ­ κολα, ούτε θά βοηθούσε σέ τίποτα ή πα ρά­ θεση μερικών ονομάτων. 'Υ πόγεια μέ δια­ τρέχουν κάμποσες φλέβες, έστω κι άν αυτό δέν φαίνεται πάντοτε: δικοί μας ποιητές καί

πεζογράφοι, προπάντων εκείνοι πού διαθέ­ τουν κάποια «ιστορία», ατομική καί συλλο­ γική. Ε ξίσ ο υ υπαρκτή είναι καί ή διαφ ορο­ ποίηση από τίς παλιότερες γενιές, πού τή βλέπω νά εντοπίζεται κυρίως στόν τομέα τής γλώσσας, καί πολύ λιγότερο στόν ιδεο­ λογικό. ’Ανήκω σέ μιά «γενιά έξυπνάκηδων» —κι αύτό τό λέω πολύ τρυφερά, καί δέν εννοώ γενιά πο ιη τική - πού άκόνισε-τή γλώσσα της κάπου έκεί στό γυμνάσιο, βου­ τηγμένη σ’ έναν αγώνα έπιβίωσης τού έξυπνότερου, μέ εκφραστικές παραμέτρους τόν «φασίολο», τά άμερικάνικα ανέκδοτα καί τόν Καζαντζάκη. Ε ίναι καταβολές πού δέν π ρέπει νά τίς άρνιόμαστε, δσοι τίς έχουμε, γιατί μέσα σ’ αυτή τή σύγχυση ζυμώθηκε ή γλώσσα πού φέραμε άργότερα στήν ποίησή μας. Ή τα ν δίκιά μας καί αληθινή, δέν εί­ χαμε κι άλλη γιά νά πούμε αύτό πού θέ­ λαμε· ταυτόχρονα όμως ήταν καί γλώσσα «έτοιματζίδικη», δπω ς γνω ρίζουμε καλά όσοι τήν είδαμε καί τή ζήσαμε από μέσα. Ό άγώνας γιά μιά επιβίωση άλλης τάξεως έχει άρχίσει από κεί καί πέρα, στό βαθμό πού ό καθένας παλεύει μέ τό έτοιμο καί τήν ευκο­ λία γιά νά συμπήξει έναν προσωπικό «λόγο». "Οσο γιά τήν ιδεολογία, δέν θά έλεγα πώ ς έχουμε νά κάνουμε μέ διαφοροποίηση. Μάλλον γιά μεταβατικό στάδιο πρόκειται. Ή γενιά μου έζησε μέ τόν τρόπο της, ένεργητικά καί μή, τίς δικές της πολιτικές εμπει­ ρίες, πού ούτε λίγες ήταν ούτε εύκαταφρόνητες. Ω στόσο, κουβαλάμε ακόμη άρκετές «μετεμφύλιες» μνήμες, άποκτημένες άπό δρόμους αντίθετους αλλά εξίσου σπου­ δαίους: τόν έλασίτη πρόγονο ή τίς ιστορίες Ή Τζένη Μαστοράκη γεννήθηκε στήν ’Αθήνα, τό 1949. Σπούδασε βυζαντινή καί μεσαιωνική φιλολογία στό Π ανεπι­ στήμιο τής ’Αθήνας. Πρωτοεμφανίστηκε μέ τό πρωτόλειο «Συναξάρι τής Α γία ς Νιότης» (ενσωματωμένο στήν « Ά ντιΆ νθολογία » τού Δ. 7ατρόπουλου) τό 1971. ’Έχει δημοσιεύσει δυό ποιητικές συλλογές, τά «Διόδια» (1972) καί «Τό σόι» (1978), καθώς καί τίς μεταφράσεις: Τζ. Ντ. Σάλιντζερ: « Ό φύλακας στή σί­ καλη», Ά π τ ο ν Σίνκλαιρ: «Ή ζούγκλα», Τζόρτζιο Μ ανγκανέλλι: « ’Ατελεύτητο», Κάρσον ΜακΚάλερς: «Πρόσκληση σέ γάμο», ’Ερρίκου φόν Κλάιστ, «Ο ί μα­ ρίαν έτες».

μέ τά κονσερβοκούτια. Κι ά π ’ αυτές δέν μπορούμε ν ’ άπαλλαγούμε εύκολα ούτε τό θέλουμε -τουλάχιστον μερικοί. Μέ μιά δ ια ­ φορά: τή σωτήρια χρονική άπόσταση πού παρεμβάλλεται γιά νά μάς έξασφαλίσει με­ γαλύτερη ψυχραιμία, ή τόν κυνισμό πού μά­ θαμε νά τόν λέμε «αμφισβήτηση». Τελικά ίσως νά είμαστε ό κρίκος πού λείπει άνάμεσα στό «κανένας στίχος δέν άνατρέπει καθεστώτα», καί στούς τοίχους πού λένε «σταματήστε τή γή νά κατέβω». Τό έργο σου επιδιώκει κάποιο κοινω ­ νικό άντίκρισμα; Π οιό είναι τό όραμά σου; Σ Ε καιρούς πού ή ποίηση δέν έχει πέραση, δέν μπορεί νά γίνει λόγος γιά άντικρίσματα, πάσης φύσεως. Γράφω έχοντας πά ντα κατά νού πώ ς π ροορίζομαι γιά κατανάλωση μέσα στόν ίδ ιο περιορισμένο κύκλο «συνεργών». Ούτε δράματα υπάρχουν. Καθένας εκφρά­ ζει τήν ατομική του άλήθεια. Κι άν κάποτε φτάνει νά τή βγάλει άπό τό συρτάρι καί νά τήν κυκλοφορήσει παραέξω, είναι για τί ελ­ πίζει στόν μοναδικό άναγνώστη πού μπορεί νά τού τήν επιβεβαιώσει. Τ ίποτ’ άλλο. Ά σ χολεΐσ αι συστηματικά μέ τή μετά­ φραση. Α υτό σέ δυσκολεύει ή σέ διευκολύνει στό έργο σου; ΞΕΚΙΝΗΣΑ τή μετάφραση άπό κέφι, τή συνέχισα επαγγελματικά, στό τέλος τήν είδα νά γίνεται άλλοθι. Τσως επειδή τής δίνω πολύ μεγάλη σημασία, τήν άφήνω νά δυσ­ κολεύει τή δική μου δουλειά, νά μού επι­ βάλλει μιάν άλλιώτικη Μεγάλη Σιγή, άκριβώς τήν ώρα πού μού είναι πιό εύκολο νά μιλώ. Ταυτόχρονα, αύτό τό έτοιμο υλικό πού κάποιος άλλος τό σκέφτηκε καί τό κα­ τέστρωσε πριν άπό μένα, προσφέρει ένα άπεριόριστο πεδίο γιά άσκήσεις αυτοπει­ θαρχίας, καί τήν ήδονή τής ισόβιας μαθη­ τείας. Μ εταφράζοντας μαθαίνω αδιάκοπα τά ελληνικά, κι αύτό μετράει γ ιά μένα περισσότερο ά π ’ όλα τά ποιήματα πού δέν έχω γράψει. Πιστεύεις ότι γράφ εις αύτό πού λέμε «γυναικεία ποίηση»; ΚΑΙ βέβαια. "Οπως ό βολιώτης γιατρός άσκεί βολιώτικη ιατρική καί οί πειρ α ιώ τι­ κοι φούρνοι βγάζουν πειραιώ τικο ψωμί.

65

Κώστας Μαυρουδής - Π οιά είναι τά ερεθίσματα πού σέ οδήγησαν νά εκφραστείς μέ τό γ ρ α ­ πτό λόγο; Π Ο ΙΑ είναι αλήθεια τά έρεθίσματα πού μέ ώθούν στό γραπτό λόγο; Τί άλλο ά π ’ τήν άνάγκη γιά δημιουργία «ταυτότητας» καί «προσώπου». Γιατί είναι βέβαιο δτι ή σο­ βαρότερη απειλή γ ιά τό άτομο, δέν είναι ή μή έπικοινωνία, άλλά ή ανωνυμία. Ή πρ ό ­ θεση δηλαδή δέν είναι νά διαλυθείς στά πράγματα τού κόσμου, άλλά νά υπάρχεις απέναντι σ’ αυτά. Τό γράψιμο είναι τό π ά ­ θος μέ τό όποιο ό καθένας γίνεται ένας κήρυκας τού δικού του ονόματος καί άνθίσταται σθεναρά στόν άφανισμό ή τή φ θορά του. Αυτό άλλωστε ερμηνεύει τή σύγχρονη μανία γραφής, πού σέ παγκόσμιο επίπεδο είναι —νομίζω— σήμερα ένα επίκαιρο φαινόμενο. Θυμάμαι δυό χαρακτηριστικές γραμμές μιας γαλλικής επιφυλλίδας: « Ό φόβος τής κ ο ι­ νοτυπίας σπρώχνει στό γράψιμο: Τό καθη­ μερινό βαλμένο σέ λέξεις γίνεται ενδιαφέ­ ρον, τό τετριμμένο μοναδικό, ή καθημερινό­ τητα ξεφεύγει ά π ’ τό ασήμαντο. Μ ιά γραφτή μετριότητα δέν είναι π ιά μιά μετριότητα καί τό λεκτικό "άνδραγάθημα” δανείζει λίγη από τή λάμψη του στήν ύπαρξη». Π οιές άπό τίς παρακαταθήκες τών προηγούμενων γενεών στάθηκαν ορόσημα στό έργο σου; Κι άν υποτε­ θεί πώ ς αυτές οί γενιές (ή ή γενιά) άποτέλεσαν τό θεμέλιο γιά τή δική σου θεώρηση τού κόσμου, σέ ποιά σημεία διαπιστώ νεις νά υπάρχουν ιδεολογικές, μορφικές καί θεματικές διαφοροποιήσεις ή άναστολές; ΟΙ παρακαταθήκες άπ ό προηγούμενες γε­ νιές, πού έπεξεργάστηκα κυρίω ς μέσα μου, είναι ή αίσθηση τού στοιχείου τής διαφά­ νειας, πού θεωρώ σάν τήν άνώτερη κα ί τήν πλέον άπελευθερωτική άξια στήν τέχνη. Καί διαφ άνεια σημαίνει «έμπειρία τής φωτεινότητας τού αντικειμένου κα θ’ εαυτού, τής φωτεινότητας τών πραγμ άτω ν, πού είναι αυτά πού είναι» μάς λέει ή Sontag. ’Ε πιδιώ κεις τό έργο σου νά ’χει κά-

66

Κώστας Μαυρουδής

ποιο κοινωνικό αντίκρισμα; Μίλησέ μας γιά τούς όραματισμούς τής γενιάς σου στή λογοτεχνία. Δ ΕΝ έπεδίωξα ποτέ τό κοινωνικό αντίκρι­ σμα κάποιων στίχων πού σκάρωσα, επιδέ­ ξια ή όχι. Ποιό άντίκρισμα άλλωστε, όταν γ ιά τήν ποίηση καί τόν ποιητή ή πρα γμ ατι­ κότητα είναι εκ προοιμίου «ύποπτη»; Π ι­ στεύω ότι ό λόγος ύπάρξεω ς τής ποιήσεως είναι αυτή ή ίδια. ’Αλλά καί τί σημαίνει -σ έ τελευταία άνάλυση— κοινωνικό άντίκρισμα; Ά ν βέβαια σημαίνει τό σύνολο τών προσωπικών άντικρισμάτων, τότε ναί! Ά ν όμως υπάρχει ή έννοια κάποιας άόριστης ιδέας «άποστολής» ή «άποστολικοΰ πνεύματος», κάποιες άνόητες δηλαδή καί μελό άντιλήψεις «χρέους», τότε βέβαια όχι! Έ , λοιπόν, δέν ύπάρχει νομίζω άποπνικτικότερη καί πλέον αντιδραστική πίστη. Α κόμ η καί ό έν άμαρτία ις γηράσας Ά ρ α γ κ ό ν μάς εκμυστηρεύε­ ται στά «Α ν ο ιχτά χαρτιά»: « Α γ α π ώ τό β ι­ βλίο καί χω ρίς τήν κοινωνική του δ ι­

καίωση». Καμιά τέχνη δεν άπευθύνθηκε ποτέ σέ «κοινωνίες» ή απρόσωπους «άριθμούς». “Οταν βρει αποδέκτη στή διαπεραίω σή της, απευθύνεται καί άφ ορά μόνο τό πρόσωποδημιουργό, μέ μιά πράξη δεύτερης άλλά αύθεντικής δημιουργίας. Στό δεύτερο σκέλος, τώρα, τής έρωτήσεώς σας. Έ χο υ ν μιλήσει άρκετοί γ ιά τούς όραματισμούς τής «γενιάς» μου. Θ υμάμαι τόν Σινόπουλο νά μιλά γ ιά ένα «χωρίς προη­ γούμενο ξήλωμα σέ δ,τι συνιστοϋσε τίς άξιες τής χθεσινής ζωής». « Ή ποιητική γραφή» έλεγε «επιθυμεί νά είναι π ιό ουσιαστική, πιό άμεση, πιό πολύ ταυτισμένη μέ τά π ρ ά ­ γματα τής εποχής, κι έτσι έμπλουτίξεται μέ στοιχεία άπό τόν άμεσο καθημερινό λόγο, από τήν επιστήμη, τήν τεχνολογία, τή δ ια ­ φήμιση, τά μέσα επικοινω νίας κλπ.». Ω στόσο πιστεύω πώ ς οί έκτιμήσεις αυτές ύπήρξαν βεβιασμένες, καί δέν άφοροΰσαν πα ρ ά δύο μέ τρεις νέους δημιουργούς. Δέν πιστεύω δτι υπάρχει κά πο ια ιδεολογική ταυτότητα τής λεγάμενης «γενιάς τού ’70», δπω ς δέν πιστεύω πώ ς υπάρχει τέτοια γε­ νιά, τουλάχιστον μέ τήν έννοια κάποιω ν κοινών τάσεων, άναζητήσεων, θεωρήσεων, συσπειρώσεων, πού θά έδιναν μιά ομάδα, ένα πρόσωπο, μιά «αισθητική οικογένεια» μέ υπόβαθρο θεωρητικό, μέ στόχους, μέ διακρινόμενη κουλτούρα. Έ γ ώ δέν βλέπω κανένα κοινό μύθο, καμιά αναγνωριστική σννισταμένη. Έ δ ώ θέλω νά έπιμείνω. Νομίζω δτι όλισθαίνει ό κατά τά άλλα ευσταθής Α. Ζήρας δταν στήν εισαγωγή του γ ιά τό συμπαθές καί φιλότιμον άνθολόγιο τής «γενιάς τού ’70» άνοιξε μέ ευκολία τά έρμάρια κατατάξεως. Μέ έκπληξη ανακάλυψα δτι ή γενιά αυτή προσδιορίζεται στίς επιρροές της άπό τόν «Γαλλικό Μάη» καί τή διάσπαση τού «Κ.Κ.» τό ’68! ’Α νάλογα συμπεράσματα εί­ ναι -φ ο β ά μ α ι- προϊόν βίας. Β ίας πού άσκεϊται στίς περιπτώσεις δπου θέλουμε νά χωρέσουν κάποιες προκαθορισμένες «άλήθειες» σέ μιά βολική κι ανώδυνη έρμηνεία. Γιατί -α λ ή θ ε ια - τί προσφέρεται γιά άμφισβήτηση στόν νεοέλληνα; ’Ό χ ι μόνο άστικές αξίες δέν ολοκληρώθηκαν ποτέ στά φ αιδρά μας Βαλκάνια, άλλά ούτε κάν ή έννοια τού αστεως δέν υπήρξε. Δέν έχει, φυσικά, τίποτε κοινό τό δικό μας στάδιο άναπτύξεω ς μέ τίς αμφισβητήσεις τού Π αρισιού καί τής Καλιφόρνιας. Στόν μπαξέ μας, τά πάντα, ά π ’ τόν ύπερρεαλισμό ώς τήν «άμφισβήτηση»,

ύπήρξαν καθυστερημένες εισαγωγές. Δέν έχουν ιδεολογική άφετηρία, άρα δέν επιδέ­ χονται εύκολες έρμηνεϊες άπό κοινωνιολο­ γικά μικροσκόπια. Π ώς λειτουργεί ό χρόνος στήν ποίησή σου; Ή επιλογή τής γλώσσας σου (ούτε καθαρεύουσα ούτε δημοτική) πιστεύεις δτι άποτυπώ νει εναργέ­ στερα δ,τι εκφράζεις μέ τήν τόσο μι­ κρή παραγω γή σου καί τά τόσο σύν­ τομα ποιήματά σου; Ο ΧΡΟΝΟΣ είναι τό κυρίαρχο στοιχείο στήν τέχνή. ”Α ν θέλετε είναι ή προϋπόθεσή της. Ή ποίησή μου πιστεύω δτι προσπάθησε νά είναι ένα π α ιχνίδι αισθητικό, γοητευτικό καί έπώδυνο γύρω ά π ’ τό χρόνο. ’Ε πιχεί­ ρησα νά προσεγγίσω τό παρελθόν (τή μόνη ασφαλή περιοχή γιά τήν ύπαρξη) καί νά τό άνασυνθέσω μέ στοιχεία προσω πικά πού, βέβαια, οφείλουν νά γίνουν άγωγοί ά π ’ τούς όποιους θά διαπεραιω θεί ή ατμόσφαιρα καί τό κλίμα, γιά τή συγκίνηση. Μέσα άπό τή μνήμη τά πράγματα προβάλλουν τήν «άπειρη» ταυτότητά τους, στασιάζοντας στό καθημερινό. Ό συνειρμός, δπω ς μάς είπε ό Προύστ, δέν είναι δεμένος μέ τό χρόνο μόνο μ’ ένα δεσμό, άπλώ ς άναγκαίο · δέν άφ υπνίζει μόνο τήν εικόνα, άλλά καί βεβαιώνει τήν πραγματική επιστροφή της. Ή φροντίδα μου λοιπόν νά άναδειχθοϋν κά ποια στοιχεία τής μνήμης καί νά ύπάρξει ένας δραστικός συνειρμός, μέ οδήγησε στήν επιλογή ενός οργάνου πού μέ λιτότητα καί ένάργεια θά παρέπεμπε στήν περιοχή τής ύποβολής, κα ί εκείνων των συγκινήσεων πού έπεδίωκα. Τό ιδίωμα πού χρησιμο­ ποίησα -κ α ί σωστά τό στοιχείο αύτό τοπ ο­ θετείται στήν ερώτησή σου— παρέπεμπε Ιδιαίτερα σέ κά ποια έντύπωση καθαρεύου­ σας, πράγμα πού έκανε κάποιους νά μιλή­ σουν γιά άμεσες επιδράσεις ’Εμπειρικού. Τό Ό Κώστας Μ ανρονδής γεννήθηκε στήν Τήνο τό 1948. Σπούδασε νομικά στό Πανεπιστήμιο ’Αθηνών. Παρουσιάστηκε γιά πρώτη φορά μέ συνεργασίες τον άπό τό περιοδικό «Λωτός», τό 1968. Δημο­ σίευσε σέ διάφορα περιοδικά καί συλλο­ γικές εκδόσεις. ’Έχει έκδώσει τίς ποιητι­ κές συλλογές «Λόγοι δυο» (1973) καί « ’Ακροτελεύτιο» (1974). Ζ εΐ στήν ’Αθήνα, δπου εκδίδει καί διευθύνει τό /λογοτεχνικό περιοδικό «Τό δέντρο».

67

βέβαιο πάντω ς είναι δτι μέ διαχω ρίζει σα­ φώς άπό την υπόλοιπη παραγωγή των ομη­ λίκων μου καί μοϋ επιτρέπει νά μιλήσω γιά μιά πορεία αντίστροφη. Ά π ’ αυτή τήν άποψη, γνωρίζω πώ ς ούτε «επίκαιρος», οΰτε «χαρακτηριστικός» εκπρόσωπος μπο­ ρούσα νά είμαι. 'Ωστόσο ταπεινή μου πρόθεση υπήρξε νά άποκαταστήσω τήν κίνηση πού λείπει ά π ’ τά μακρινά καί παρωχημένα αντικείμενα τής βιωματικής μου ζωής, γιατί πιστεύω πώ ς εί­ ναι εσφαλμένη ή βεβαιότητα γιά τή μοιραία ακινησία τους, καί στήν πραγματικότητα εί­ ναι προϊόν τής ακινησίας πού διακρίνει τή συγκινησιακή μας φροντίδα γ ι’ αύτά. Ή προσήλωσή μου αποκλειστικά στήν αισθη­ τική θεώρηση τής ζωής, είναι εμφανής. Π ι­ στεύω πώ ς πλησίασα μ’ αύτά τά σύνεργα κάποια περιοχή αντικειμένων, τόπων καί πράξεων μέ μιά τελεσφόρο ποιητική ανα­ γωγή. Τώρα, μετά δέκα χρόνια, είμαι σέ άναζήτηση νέου οργάνου πού θά μοΰ επιτρέψει ενδεχομένως νά συνεχίσω στή συνθήκη τής ποιητικής παραγω γής, στρέφοντας τόν «προβολέα» καί κάπου αλλού. "Ομως στήν ποίηση τό όργανο προσδιορίζει αυστηρά τήν περιοχή μέσα στήν οποία θά κινηθείς καί θά υπάρξεις σάν φωνή αυτάρκης καί μοναδική. Ή αποκάλυψη μύθου καί ή δη­ μιουργία τής ποιητικής προσωπικότητας εί­ ναι εξαγόμενο τής προσπάθειας γιά τήν κατάκτηση προσωπικού λόγου. Ω στόσο νιώθω πάντα -κ α ί σάν άναγνώ στης- νά γοητεύομαι άπό τήν ολιγόστιχη επιγραμμα­ τική κατασκευή πού θεωρώ ιδανική άπόσταξη τών ποιοτήτων τής γλώσσας, καί δ ι­ αρκή άσκηση νά τήν ώθήσουμε στά πιό μύ­ χια λειτουργικά της όρια.

διευθυντής τού περιοδικού «Τό δέν­ τρο», τί νέο βλέπεις νά εμφανίζεται; ΜΕ μιά αναπόφευκτη εμπειρία τεσσάρων χρόνων έκδόσεως τού «Δέντρου» βλέπω τήν πιό πρόσφατη ποιητική δημιουργία νά αντιμετωπίζει τρομερά αδιέξοδα. Κανένα σημάδι νέας παρουσίας πού νά επιχειρεί διαφορετικές στάσεις ή νά προδιαγράφ ει κάποιες άνησυχίες. Ή ομοιομορφία καί ή άμορφία είναι μιά πραγματικότητα εντυπω­ σιακή. Οί ποιοτικές παρουσίες έντοπίζονται όχι σάν διαφορετικό στίγμα ή ριζοσπαστικό εγχείρημα, αλλά πιστοποιώντας τή γνησιό­ τητα τού ενστίκτου τους. Πιστεύω πώ ς ή νεότατη γενιά πού εμφα­ νίζεται ήδη άπό ορισμένα περιοδικά δέν θά μπορέσει νά διαφοροποιηθεί άπό τίς προϋ­ ποθέσεις τής προηγούμενης. Νά άποσπαστεί δηλαδή άπό τή διαρκή άγωνία γιά τή δη­ μιουργία φυσιογνωμίας. ’Οφείλω όμως νά ομολογήσω ότι μέ αίφνιδίασε πρόσφατα μιά άναπάντεχη παρουσία. Πρόκειται γιά τήν ποιητική συλλογή τού Διον. Μενίδη «’Α να­ ζήτηση έπους». Γιά πρώτη φορά στήν έλληνική ποίηση συναντώ πεζολογία τόσο φ ορ­ τισμένη καί παραγω γική. Δ ιαρκείς καί έπίμονες άναφορές στήν ιστορία, προβλημα­ τική γιά τά πρόσωπά της. Γεγονότα, ονό­ ματα, λόγος ψυχρός. Προτείνω νά προσ­ έξουμε αυτή τήν αιχμηρή γραφή, πού θέλει νά κάνει άντικείμενό της τόν κινηματο­ γράφο, τήν έξουσία, τήν επανάσταση καί τό ιστορικό ψηλάφημά της, τό λόγο τού Σάντ, ή τή βαρβαρότητα τής ερωτικής σχέσης. ’Έ χω τήν αίσθηση κάτι πραγματικά νέου, καί μόνο γιά τή σημασία αυτής τής πίστεως τό άναφέρω.

Άπό τή θέση σου, ώς εκδότης καί

Μιχαήλ Μήτρας Π οιά είναι τά έρεθίσματα πού σέ οδήγησαν νά εκφραστείς μέ τό γρ α ­ πτό λόγο; Υ ΠΟΘΕΤΩ πώ ς τό ζήτημα τής επιλογής τού συγκεκριμένου μέσου καλλιτεχνικής έκ­ φρασης είναι μάλλον θέμα τύχης ή εν πάση περιπτώσει συνδυασμός συμπτώσεων καί

68

ειδικών συνθηκών - κ υ ρ ίω ς οικονομικών. Τό κόστος παραγω γής λογοτεχνικού έργου εξ­ ακολουθεί νά ’ναι τό φθηνότερο, σέ σχέση μέ τά άλλα μέσα. Ά ν λοιπόν είχα καλύτερες σχέσεις μέ τά οικονομικά, ίσως νά έκανα κ ι­ νηματογράφο ή θέαμα «μικτών μέσων». Ποιές άπό τίς παρακαταθήκες τών

προηγούμενων γενεών στάθηκαν ορόσημο στό έργο σου; Κι αν υποτε­ θεί πώ ς αυτές οί γενιές (ή ή γενιά) άποτέλεσαν κάποιο θεμέλιο γ ιά τή δική σου θεώρηση τού κόσμου, σέ ποιά σημεία διαπιστώ νεις νά υ π ά ρ ­ χουν ιδεολογικές, μορφικές ή θεματι­ κές διαφ οροποιήσεις κα ί αναστολές; ΑΝ πρέπει οπω σδήποτε νά προσδιορίσουμε «ερεθίσματα» κα ί «επιδράσεις» στή δουλειά μου, τότε θά έλεγα πώ ς έχω έπηρεασθεϊ περισσότερο από τίς τέχνες τής εικόνας πα ρ ά α π ’ τήν τέχνη τού λόγου, καί μάλιστα τοϋ γραπτού. Χρωστάω λοιπόν στόν ΖάνΑύκ Γκσντάρ κα ί στό αμερικάνικο πειρ α μα­ τικό σινεμά όσα δέν χρωστάω στό μεγαλύ­ τερο μέρος τής νεοελληνικής γραμματολο­ γίας. Αυτό δέν σημαίνει πώ ς δέν εκτιμώ τό έργο μερικών νεοελλήνων ποιητώ ν καί συγ­ γραφέων ή κι άκόμα πώ ς δέν έχω δεχτεί επιδράσεις ά π ’ αύτούς. Ε κ τιμ ώ βαθύτατα τόν ’Ανδρέα Ε μ π ειρ ικ ό . Καί αναγνω ρίζω τίς οφειλές μου σέ σ υγγραφείς όπω ς ό Β ασί­ λης Βασιλικός, ό ’Α λέξανδρος Σ χινάς καί ό Γιώργος Χειμωνάς. Δέν αισθάνομαι όμως τήν ανάγκη ή τήν ύποχρέωση νά συνδεθώ μέ τή λογοτεχνική παράδοση τοϋ τόπου. Κι άν υπάρχει κά ποια σχέση μ' αύτή τήν πα ρ ά ­ δοση, γιά μένα είναι σ χ έ σ η ρ ή ξ η ς . Καί γενι­ κότερα μιλώντας, θεωρώ τήν παράδοση ένα είδος... βρικόλακα πού μάς πίνει τό αίμα γ ιά νά συντηρηθεί. Β έβαια δέν άρνούμαι πώ ς συχνά αύτή ή αίματοληψία γίνεται απολαυστική γ ιά άμφοτέρους. ’Αλλά σ’ αυτό τόν κόσμο υπάρχουν κι άλλες άπολαύσεις. Θέμα απόφ ασης καί επιλογής. Κι ύστερα, τί θά π ει «ελληνική παράδοση» στή λογοτεχνία κα ί γενικά στήν κουλτούρα; Γιά μένα ό Τριστάν Τ ζαρά είναι ένας έξοχος έλληνας ποιητής, ενώ φερ’ είπεΐν ό Ά γ γ ελ ο ς Σικελιανός μοϋ είναι ξένος όσο ένας ταϋλανδός συνάδελφός του... Καί δέν κα ταλα­ βαίνω γιατί ό Στέλιος Κ αζαντζίδης τραγου­ δάει πιό αύθεντικά τούς καημούς τοϋ κ ά ­ τοικου μιας ελληνικής μεγαλούπολης τοϋ 1980, ά π ’ τόν έγγλέζο Τζό Στράμμερ τού ρόκ συγκροτήματος Κλάς. Είμαστε σήμερα - ε π ί τέλους- πολίτες τού κόσμου, περισσό­ τερο από κάθε άλλη φ ορά στό παρελθόν. "Οποιος δέν τό παραδέχεται αυτό σήμερα, θά έχει βέβαια τούς λόγους του, άλλά ειλι­ κρινής μέ τόν εαυτό του αποκλείεται νά ’ναι.

Μιχαήλ Μήτρας

νική λογοτεχνία; Δ ιακρίνεις σ’ αύτήν νέες τάσεις πού θά άποτελέσουν άργότερα σημαντικούς παράγοντες γ ιά τήν άνανέωσή της; Α Ν Α Μ Φ ΙΒΟΛΑ στήν Ε λ λ ά δ α τά τελευ­ τα ία 25 χρόνια γράφ εται ενδιαφέρουσα λο­ γοτεχνία. Καί στήν ποίηση καί στήν πεζο­ γραφ ία. ’Ιδιαίτερα στήν πεζογραφ ία τά πράγματα -ε υ τυ χ ώ ς - πήραν μιά επιτά­ χυνση, αφού είναι γνωστό πώ ς οί νεοέλλη­ νες ποιητές υπήρξαν περισσότερο τολμηροί, στις ανανεωτικές τους τάσεις, ά π ’ όσο οί πεζογράφ οι -μ έ έλαχιστότατες έξαιρέσεις οί τελευταίοι. Π έρα όμως ά π ’ αύτή τή γενική Ό

Μ ιχ α ή λ Μ ή τ ρ α ς γ ε ν ν ή θ η κ ε τό 1 9 4 4 .

σ τ ό Β ό λ ο . Φ ο ίτ η σ ε , γ ι ά έ ν α ό κ ί σ τ η μ α . σ τ ή Ν ο μ ι κ ή Σ χ ο λ ή Θ ε σ σ α λ ο ν ί κ η ς . 'Έ χ ε ι γ ρ ά ψ ε ι κ ε ίμ ε ν α π ο ίη σ η ς , π ε ζ ο γ ρ α φ ία ς , κ ρ ιτ ικ ή ς κ α ί θ ε ω ρ ία ς τ ή ς λ ο γ ο τ ε χ ν ία : , κ α θ ώ ς κ α ί ρ α δ ιο φ ω ν ικ ά μ ο ν ό π ρ α κ τ α . Σ ν μ μ ε τ ε ίχ ε στή σ ύ ν τ α ξ η τής ύ λ η ς σ ε λ λ ο ­ γ ι κ ώ ν ε κ δ ό σ ε ω ν κ α ί π ε ρ ι ο δ ι κ ώ ν . 'Έ λ α β ε μ έ ρ ο ς σ έ θ εά μ α τ α « μ ικ τ ώ ν μ έ σ ω ν » κ α ί σ έ δ ι ε θ ν ε ί ς ε κ θ έ σ ε ι ς ο π τ ι κ ή ς π ο ίη σ η ς . ' Α π ό τό 1 9 7 9 ζ ε ΐ σ τ ό Λ ο ν δ ίν ο , σ π ο ν δ ά ζ ο ν τ α ς ρ α δ ιό φ ω ν ο . Β ιβ λ ία τ ο ν : « Φ α ν τ α σ τ ικ ή ν ο ν β έ λ α » ( 1 9 7 2 , κ α ί 6 ’ 'έ κ δ ο σ η 1 9 8 0 ) . « Τ ό ά λ λ ο θ ι τή ς π ε ρ ιγ ρ α φ ή ς » (1 9 7 6 ) κ α ί « 'Α σ τ α θ έ ς π ε δ ίο » (1 9 8 1 ).

Τί πιστεύεις γιά τή σύγχρονη έλλη-

69

διαπίστωση, πιστεύω πώ ς ά π ’ τό 1970 καί μετά κάτι ουσιαστικά νέο συμβαίνει στό χώρο τής λογοτεχνίας. Ποιητές καί πεζογράφοι πού εμφανίζονται γύρω ά π ’ αύτό τό χρονικό όριο δημιουργούν μιά καινούρια, διάφορετική κατάσταση στη λογοτεχνική σκηνή. Υ πά ρ χει μιά άλλαγή συμπεριφοράς, θά έλεγα, απέναντι στό άντικείμενο/ύποκείμενο τής γραφής. Φ υσικά τό πράγμα βρί­ σκεται σέ εξέλιξη καί συνεχώς διαμορφώνε­ ται. Είναι άλλωστε νωρίς γιά «τελικά συμ­ περάσματα». Ό μ ω ς είναι υποκρισία ή άσυγχώρητη άφέλεια νά μήν τό άναγνω ρίζει αύτό κανείς. Π αρ’ όλα αύτά δέν λείπουν οί σοβαροφανείς «κήνσορες των γραμμάτων μας» πού ήδη έσπευσαν νά δηλώσουν ότι -εκτό ς ίσως μιάς ή δυό εξαιρέσεω ν...- ή νεότερη γενιά τής λογοτεχνίας δέν έχει νά επιδείξει αναστήματα! (’Ακριβώς ίδ ια φρα­ σεολογία όπως εκείνη τού μακρινού γυμνα­ στή στό επαρχιακό μας γυμνάσιο...) Σ ’ όλους αυτούς, τό μόνο πού μπορεί νά πει κανείς, είναι νά τούς θυμίσει τόν ώραΐο, καί σκληρό βέβαια, λόγο τού Λωτρεαμόν: «'Η ποίηση πρέπει νά γίνεται ά π ’ όλους». Έ χ ε ις καθιερώσει ένα προσωπικό ύφος γραφής, αρκετά ιδιόμορφο, π ει­ ραματικό. Αυτή ή εξεζητημένη αντί­ ληψη τής γραφής, οί γραφίστικες π α ­ ρεμβολές, τά μαθηματικά σύμβολα, οί επαναλήψεις κλπ. τί σκοπούς έξυπηρετοΰν; ΘΕΩΡΩ τήν έρευνα καί τόν πειραματισμό σάν μιά άπ’ τίς πλέον ενδιαφέρουσες πλευ­ ρές τής δημιουργικής περιπέτειας. Είμαι τού δόγματος: αναζητώ, άρα δημιουργώ. Καί δέν μπορώ νά φανταστώ (γνήσιο) δη­ μιουργό πού νά μή βλέπει έτσι τήν υπόθεση αυτή. Βέβαια ή πραγματικότητα μέ διαψεύδει, καί τό ξέρω. Τί εξήγηση δίνω; Δ υό εί­ ναι, γιά μένα, οί βασικές αιτίες πού ή πλειοψηφία τών δημιουργών (όχι μόνο στή λογοτεχνία) προτιμά τήν πεπατημένη: τά χρήματα καί ή κοσμική επιτυχία. Τό μπέστσέλλερ, γιά νά τό πετύχεις, χρειάζεται νά πειθαρχήσεις στήν «παλιά, γνωστή συν­ ταγή», εκτός βέβαια κι άν είσαι Ν ίκος Χουλιαράς. ’Ανάλογη στάση πρέπει νά κρατή­ σεις γιά νά συμπεριληφθεϊς ατούς καταλό­ γους τών δεξιώσεων, στούς υποψήφιους γιά έκδοση ή βράβευση κλπ. Αύτά ώς πρός τήν ιδεολογία τού ζητήματος. Τώρα ώς π ρός τήν τεχνική του, έπειχειρώ ή μορφή τών κειμέ­ 70

νων μου νά δείχνει πολύ φανερά τό χρόνο καί τό χώρο μέσα στόν όποιο τά κείμενα αύτά βιώνονται καί αίσθητικοποιούνται. Δηλαδή, εγώ ό Μ ιχαήλ Μήτρας, γράφω τό 1981, καί σέ ήλικία 37 χρόνων, γιά τή ζωή μου σέ μιά μεγάλη πόλη, πού μπορεί νά εί­ ναι ή ’Αθήνα ή τό Λονδίνο. Αύτά πού εσείς, έπιτυχώς, ονομάζετε «παρεμβολές» στή γραφή μου, γιά μένα απλώς είναι στοιχεία τού σύγχρονου κοινωνικού/άστικού περ ι­ βάλλοντος, τά όποια πιστεύω ότι δέν πρέπει νά άποκρύπτονται ά π ’ τόν αναγνώστη. "Ομως παραδέχομαι πώ ς ή λογοτεχνία μου κυρίως απευθύνεται (καί άφορά) σέ άναγνώστες πού έχουν παρόμοια μέ μένα βιώ­ ματα. Είναι δηλαδή κάτοικοι μιάς μεγαλού­ πολης. Αύτό είναι από μιά άποψη περιορι­ στικό, άλλά δέν γίνεται διαφορετικά. Μ ι­ λάει κανείς άπ ό/καί γιά τίς εμπειρίες του. Ε κ τ ό ς κι άν προτιμά τήν πλαστογράφηση... Σάν ποιητής, ποιά πιστεύεις πώ ς εί­ ναι ή επιρροή σου στή σύγχρονη ποίηση, τή λογοτεχνία, τά γράμματα γενικότερα; ΤΙ επιρροή μπορεί νά έχει ή δική μου δου­ λειά σέ άλλους ομότεχνους, συνομήλικους ή νεότερους, είναι κάτι πού δέν μπορώ νά τόν καθορίσω εγώ. Ε π ε ιδ ή όμως πιστεύω στό γόνιμο διάλογο ανάμεσα σέ δημιουργούς, θέλω νά ελπίζω πώ ς μερικές ιδέες μου ή καί συγκεκριμένα κείμενα προκαλούν κάποιο προβληματισμό σέ άλλους ή, στήν καλύτερη περίπτωση, συμβάλλουν στήν άντιμετώπιση παράλληλων προβληματισμών τους. Τό ίδιο φυσικά συμβαίνει καί σέ μένα. ’Ά ν υπάρχει κά ποια δυσκολία στή λειτουργία αύτή, εί­ ναι, θά έλεγα, δυσκολία επικοινωνίας. ’Ε π ι­ κοινωνίας όχι μόνο άνάμεσα σέ δημιουρ­ γούς, άλλά καί σέ δημιουργούς μέ άποδέκτες-άναγνώστες. Γιατί, όπω ς είναι γνωστό, κείμενα πειραματικής (άς τήν πούμε έτσι) λογοτεχνίας πολύ δύσκολα βρίσκουν εκδότη γ ιά ν ά γίνουν βιβλίο ή υπεύθυνο περιοδικού γ ιά νά παρουσιαστούν. Χωρίς φησικά νά ξεχνάμε καί τόν κρίσιμο ρόλο τού κριτικού σχολιασμού τέτοιων κειμένων, πού συνήθως δέν εκδηλώνεται, γιά λόγους γνωστούς, άλλά καί άγνωστους...

83

Κώστας Παπαγεωργίου Ποιά είναι τά ερεθίσματα πού σέ όδήγησαν νά εκφραστείς μέ τό γρ α ­ πτό λόγο; ΑΙΣΘΑΝΟ Μ Α Ι στ’ αλήθεια αμηχανία. Μοϋ είναι ιδιαίτερα έπώδυνο τό νά πιάσω νά απαριθμώ τά πρώ τα έρεθίσματα πού μέ ώθησαν νά εκφραστώ ποιητικά. Γιατί, εκτός πού τά περισσότερα α π ’ αύτά είναι καί γιά μένα τόν ’ίδιο περίεργα συγκεχυμένα μέσα μου, έχω τη γνώμη δτι αύτά τά έρεθίσματα είναι συνυφασμένα μέ μνήμες καί βιώματα άπολύτως προσωπικά τού κάθε λογοτέχνη καί σάν τέτοια μπορεί νά ένδιαφέρουν λ.χ. τόν ψυχαναλυτή, δέν ξέρω δμως γιατί μπο­ ρεί νά ένδιαφέρουν τόν άναγνώστη τής ποίησης. Α υτός; ό τελευταίος, έχοντας νά κάνει μέ ένα συγκεκριμένο ποίημα ή ποιη­ τικό έργο, τό πολύ πολύ νά ένδιαφερθεϊ γιά τά γενεσιουργό αίτια αυτού τού ποιήματος ή έργου, δχι δμως καί γιά τά έρεθίσματα πού ενδεχομένως ώθησαν τό συγκεκριμένο δημιουργό νά έκφραστεί ποιητικά. Ποιές από τίς παρακαταθήκες τών προηγούμενων γενεών (ή τής αμέσως προηγούμενης γενιάς) στάθηκαν ορό­ σημα γιά τή διαμόρφωση τής δικής σου θεώρησης τού κόσμου καί τού έργου σου; ΜΟΥ είναι δύσκολο ν ’ άπαριθμήσω, έστω ένδεικτικά, τά δσα στοιχεία άπό τήν ποίηση τών προηγούμενων τής δικής μου γενεών άποτέλεσαν γ ιά μένα ένα είδος πα ρακατα­ θήκης, καθορίζοντας τόν κόσμο μου καί διαμορφώνοντας τήν ποιητική μου. Α υτό οφείλεται κυρίως στό δτι είμαι καχύποπτος σέ κάθε αμιγή διαχωρισμό τών ποιητικών γ ε νε ώ ν κάτι τέτοιο μπορεί νά βοηθάει γραμματολογικά, δέν ξέρω δμως ώς ποιό σημείο βοηθάει ουσιαστικά. Θέλω νά πώ δτι τίς προηγούμενες γενιές τίς δέχομαι, δέ­ χτηκα κι έξακολουθώ νά δέχομαι τίς έπιδράσεις τους, είτε τό θέλω είτε δχι, άλλά μόνο στό βαθμό πού βρίσκω νά είναι βιολο­ γικά ένσωματωμένες, διαμέσου συγκεκριμέ­ νων πάντα έκπροσώπων τους, στήν ποιητική μας παράδοση. Γιατί τήν παράδοση τήν εν­ νοώ σάν ένα οργανισμό πάντα ζωντανό, πάντα παρόντα, διαρκώς άνανεούμενό καί,

Κώστας Παπαγεωργίου

κυρίως, ανοιχτό πρός κάθε σημαντικό πνευ­ ματικό έπίτευγμα. ’Έτσι, μοΰ είναι μάλλον αδύνατο νά πώ άν δέχτηκα μεγαλύτερη έπίδραση άπό τό Σεφέρη λ.χ. ή τό Σολωμό, τή στιγμή πού δέν είμαι σέ θέση νά διακρίνω άν διδάγματα τού πρώτου απορρέουν κατά βάθος άπό τόν δεύτερο, έπαναπροσδιορισμένα δμως κάτω άπό τήν πίεση διαφ ορετι­ κών ιστορικών καί κοινωνικών βιωμάτων καί φορτισμένα μέ τά στοιχεία μιάς διαφ ο­ ρετικής ποιητικής αντίληψης. ’Ε πιδιώ κεις τό έργο σου νά έχει κά­ ποιο κοινωνικό άντίκρισμα; Π οιος ό όραματισμός σου καί ποιός ό όραματισμός πού πιστεύεις δτι επικρατεί Ο Κώστας Παπαγεωργίου γεννήθηκε στήν 3Αθήνα τό 1945. Σπούδασε νομικά καί φιλολογία. Έξέδωσε τά ποιητικά βι­ βλία: «Ποιήματα» (1966), «Συλλογή» (1970), « ’Ε πί πυγήν καθϊσαι» (1972), «Ιχνογραφία» (1975) καί «Τό οικογε­ νειακό δέντρο» (1978). ’Επίσης εξέδωσε τή μελέτη «Σημειώσεις επάνω στά “Τρία κρυφά ποιήματα’’ τοϋ Γ. Σεφέρη» (1973) καί τό λαϊκό αφήγημα «Τό Γιοτάπατο» (1977). Υ πήρξε συνδιευθυντής στήν ετήσια έκδοση «Κατάθεση» τό '73 καί τό '74. Συνεργάζεται μέ περιοδικά κι εφη­ μερίδες τής ’Αθήνας.

71

στή σύγχρονη λογοτεχνία; ΕΙΝΑΙ ίσως κοινότυπο αυτό πού θά πώ, άλλά πιστεύω πώ ς κάθε ποιητικό έργο, είτε τό θέλει είτε όχι ό δημιουργός του, εκφράζει μιά κοινωνική πραγματικότητα, εικόνα τοΰ τρόπου με τόν όποιο αυτός βλέπει, βιώνει κι εκφράζει τόν γύρω του κόσμο. ’Α πό την άποψη αυτή, κάθε έργο έχει, ώς ένα σημείο, κάποιο κοινωνικό αντίκρισμα, διαφ ορο­ ποιημένο όμως, ποσοτικά στήν επιφάνεια καί ποιοτικά στό βάθος, ανάλογα μέ τήν κοινωνικοπολιτική τοποθέτηση τοΰ κάθε δημιουργού καί παράλληλα μέ τό βαθμό στόν όποιο ή τοποθέτησή του αυτή διοχε­ τεύεται στό έργο του. Π ροσωπικά, θέλω καί επιδιώκω ή δουλειά μου ν ά ’έχει κοινωνικό αντίκρισμα —ποιος δέν τό θέλει. Νομίζω όμως ότι τό όλο πρόβλημα, όπω ς τίθεται στήν έρώτηση, δέν μπορεί νά περιοριστεί στήν προσωπική επιδίωξη τού κάθε δη­ μιουργού · άπτεται μέ τό γενικότερο ζήτημα τοΰ ρόλου πού μπορεί ή τέχνη γενικά νά διαδραματίσει στή σημερινή κοινωνία. Καί άπό τήν άποψη αύτή βρίσκω πώ ς κάθε όραματισμός σχετικός μέ τό κοινωνικό άντίκρισμα πού μπορεί νά έχει σήμερα ή τέχνη, ή ποίηση ειδικότερα, οδηγεί στήν ουτοπία. Στό έργο σου πα ρουσιάζεται ένας κόσμος φανταστικός, ονειρικός, συν­ δυασμένος μέ κάποιες ιστορικές νύ­ ξεις. Τί επιδιώκεις μ’ αύτό; Π ώς τό ερμηνεύεις; ΣΥΜ ΦΩΝΩ μέ τήν παρατήρηση πώ ς στά ποιήματά μου, ιδίω ς στό τελευταίο βιβλίο μου (στό Οικογενειακό δέντρο), διακρίνονται εμφανή στοιχεία, νύξεις άν θέλεις, πού άπορρέουν άπό τή νεότερη ιστορία. Δ ια ­ φωνώ όμως μέ τό φανταστικό ή ονειρικό στοιχείο. "Ο,τι φαίνεται άπό πρώτη άποψη σάν τέτοιο, δέν είναι στήν ουσία πα ρά τά ίδ ια ακριβώς ιστορικά δεδομένα, αύτά πού λές ιστορικές νύξεις, όμως οίκτρά πα ρ α ­ μορφωμένα, διαστρεβλωμένα, έτσι όπω ς τά βλέπω, τά αισθάνομαι μάλλον, ν ’ αναδύον­ ται καί νά επιβιώνουν στήν εξανδραποδι­ σμένη γύρω μου πραγματικότητα. Σ ’ αύτό θά πρέπει νά προσθέσω ότι συντελεί άκόμη καί ή συναισθηματική σύνδεση αυτών τών δεδομένων μέ πρόσωπα συγκεκριμένα τοΰ περιβάλλοντος μου, πού τά παρακολούθησα άπό πάντα σιωπηλά, μέ μιά σαδιστική, γιατί όχι νεκροφιλική, διάθεση στήν καθημερινή

72

τους παραίτηση, φθορά καί βούλιαγμα, ώς τή στιγμή πού άρχισαν νά μού δίνουν τήν εντύπωση τών φαντασμάτων. "Ο,τι λοιπόν μού άποδίδεται σάν φανταστικό, γ ιά μένα δέν είναι παρά μιά συνειδητή καί έπώδυνη απομυθοποίηση καί μετατόπιση προσώπων, πού κάποτε άγάπησα, θαύμασα καί π ί­ στεψα, στόν γλοιώδη καί συνάμα ήδύπαθο χώρο τών νεκρών πού επιμένουν νά ζοΰν. Ή κριτική τής ποίησης πού άσκείς κάπου-κάπου είναι ένα όργανο αύτογνωσίας γιά τή δική σου ποίηση; Καί τό βρίσκεις αύτό αρνητικό ή θετικό; ΑΡΧΙΣΑ κάποια στιγμή ν ’ ασκώ κριτική, επιδιώκοντας μέ πλήρη συνείδηση ορισμένα πράγματα. Π ρώτα ν ’ ασκηθώ σέ ένα είδος γραφής, καί συνακόλουθα σκέψης, πού απαιτούσε ικανότητες όλότελα διαφορετικές ά π ’ αύτές τής ποίησης, κρίνοντας ότι τίς ικανότητες έπρεπε νά καλλιεργήσω ή ν ’ αποκτήσω γιά τό καλό τής ποίησής μου. Δεύτερο, γιατί πιστεύω πώ ς άλλιώς διαβ ά­ ζεις ένα βιβλίο μέ τήν πρόθεση ν ’ άσκήσεις κριτική, εκθέτοντας δημόσια τή γνώμη σου, κι άλλιώς μέ τήν ασφάλεια τού άπλού άναγνώστη. Στήν πρώτη περίπτωση είσαι υπο­ χρεωμένος νά κατανοήσεις σέ βάθος τό κρινόμενο βιβλίο, νά έντοπίσεις τά καίρια ση­ μεία του, τά ερμηνευτικά κλειδιά του, τήν ίδιάζουσα εύαισθησία τοΰ δημιουργού του, εμπλουτίζοντας έτσι καί τή δική σου εύαι­ σθησία. Στή δεύτερη αρκεί ή κατάφαση ή ή άρνηση, πού αύτοδικαιώνεται ανάλογα μέ τίς γύρω άπό τήν ποίηση αντιλήψεις τοΰ άναγνώστη. Βέβαια, θά πρέπει νά τονιστεί μέ ιδιαίτερη έμφαση ό κίνδυνος πού διατρέ­ χει αύτός πού κάνει κριτική, όταν τυχαίνει νά γράφει κι ό ίδ ιος ποιήματα · τό πιθανό­ τερο τότε είναι νά κρίνει καί τούς άλλους μέ βάση τά δεδομένα τής δικής του ποίησης ή νά επιζητεί στά όσα κρίνει αύτά πού κι ό ίδ ιος θά ήθελε νά κατορθώσει στό χώρο τής προσωπικής του δημιουργίας. Ή άντικειμενικότητα σ’ αύτή τήν περίπτωση είναι κάτι τό πολύ δύσκολο, όταν όμως επιτευχθεί, τότε μπορεί νά ωθήσει σέ σημαντικά επί­ πεδα ούσιαστικής αύτογνωσίας. Δ ιαφ αίνεται μέσα άπό τούς νεότε­ ρους ποιητές κάποιος τρόπος γραφής πού νά τούς διαφ οροποιεί άπό τούς προγενέστερους; ΙΣΩ Σ είναι πολύ πρόωρο νά μιλήσει κανείς

γιά τό άν καί τί τό νέο κομίζουν οί νεότεροι ποιητές, τής γενιάς μου, μέ τό έργο τους στήν υπόθεση ποίηση. Ούτε μπορεί νά μιλή­ σει ακόμη -θ.ά ήταν αφύσικο άλλωστε κάτι τέτοιο- γιά ένα ολοκληρωμένο πρόσωπο. Τό σημαντικότερο όμως ά π ’ όλα στήν προκει­ μένη περίπτωση είναι ότι οί ποιητές αυτοί έχουν ήδη έναν σαφέστατα διαμορφωμένο χαρακτήρα, πού άποτελεϊ τή βασικότερη προϋπόθεση γιά τή μετέπειτα φυσική καί άβίαστη διαμόρφωση κάποιου ξεχωριστού προσώπου. Καί νά σκεφτεϊ κανείς ότι ό χ α ­ ρακτήρας αυτός πλάστηκε κάτω άπό συνθή­ κες καθόλου ευοίωνες, πού ή άπαρίθμησή τους είναι μάλλον περιττή. Υ πή ρχε όμως κα ί υπάρχει στόν τόπο μας πάντα ζωντανή καί πάντα παρούσα ή ποιητική παράδοση, όπω ς την προσδιόρισα ήδη, μέ πάντα έντονη τήν παρουσία των πεθαμένων ή εν ζωή

ποιητών πού τή συντηρούν καί τήν πλουτί­ ζουν. Κι αυτό δέν είναι λίγο. Τό ίδιο πρόωρο κρίνω πώ ς είναι τό νά καθήσει κα­ νείς ν ’ απαριθμήσει τά στοιχεία πού διαφ ο­ ροποιούν τούς νεότερους άπό τούς προγε­ νέστερους ποιητές. Ή διαφοροποίηση άλ­ λωστε δέν είναι κάτι πού επιδιώκεται άμεσα καί συνειδητά, είναι κάτι πού διαπιστώνε­ ται έκ τών υστέρων, όταν ό κύκλος έχει λίγο πολύ κλείσει. Νά τήν εικάσουμε μπορούμε μόνο αυτή τή στιγμή, παίρνοντας σάν βάση τά διαφορετικά ίστορικοκοινωνικά δρώ ­ μενα πού τώρα βιώνονται, καθώς καί τή διαφορετική οπτική πίσω άπό τήν όποια αύτά τά δρώμενα συλλαμβάνονται, ενεργο­ ποιούνται καί εκφράζονται ποιητικά άπό τούς νεότερους ποιητές.

Κατερίνα Πλασσαρά Π οιά είναι τά ερεθίσματα πού σέ οδήγησαν νά εκφραστείς μέ τό γρα­ πτό λόγο; ΝΑ πώ τήν άλήθεια, δέν πιστεύω ατό τα ­ λέντο, στούς «γεννημένους», πού λένε, συγ­ γραφείς, ζω γράφους κλπ., δηλαδή σ’ αύτούς πού θά υπερπηδήσουν τίς αντίξοες συνθή­ κες -ό π ο ιες κι άν είν α ι- καί τελικά θά γ ί­ νουν αυτό γ ιά τό όποιο είναι «προορισμέ­ νοι». Πιστεύω μόνο ότι οπωσδήποτε υ πάρ ­ χουν άτομα μέ αυξημένη ευαισθησία καί κά ποια ικανότητα νά εκφράζονται μέ τόν ένα ή τόν άλλο τρόπο. "Υστερα ά π ’ αυτό, άπό τή μιά είναι τό πόσο οί δικές τους προσωπικές άνάγκες τούς επιβάλλουν νά έκφρασθοΰν, κι άπό τήν άλλη οί έξωτερικές συνθήκες μέσα στις όποιες ζοΰν. Α ύτά είναι τά καθοριστικά στοιχεία πού θά όδηγήσουν τίς ίκανότητές τους σ’ ένα κανάλι, είτε τέχνη είναι αυτό είτε οτιδήποτε άλλο. Γιά νά τό εξηγήσω καλύτερα θά άναφερθώ στήν περίπτωση μιάς φίλης μου: Ή τα ν μιά κοπέλα προικισμένη μέ εξαιρε­ τική ευαισθησία καί μέ πολύ αύξημένη ανά­ γκη νά έκφράσει αυτή τήν ευαισθησία της, δηλαδή πιστεύω πώ ς ήταν άπό τό χαρακτη-

Κατερίνα Πλασσαρά

ριστικό είδος τών άνθρώπων πού γίνονται καλλιτέχνες. 'Ω στόσο, επειδή άπό 18 χρονών βρέθηκε μέ ύποχρεώσεις καί ευθύνες (σύζυγο, πα ιδιά , εργασία), ή ανάγκη της γιά έκφραση άπωθήθηκε καί σίγησε. Συχνά τέ­ τοιες περιπτώσεις μπορεί νά όδηγηθοήν στόν απόλυτο συμβιβασμό καί στήν άλλοτρίωση ή στή νεύρωση. Ή φίλη μου όμως

73

ήταν προικισμένη μέ αντοχή. Κι δταν πολύ αργότερα -3 5 χρονών π ιά - βρήκε τήν ευ­ καιρία, κάθησε κι έγραψε ένα κείμενο πού, άν σκεφτεϊ κανείς καί τήν τέλεια έλλειψη άσκησης, ήταν πάρα πολύ καλό! Κι ωστόσο ή φίλη μου δέν έγινε συγγραφέας... Τέτοιες περιπτώσεις πιστεύω ότι υπάρχουν πολλές, καί, λόγω συνθηκών, οί γυναίκες έχουν σί­ γουρα τά πρωτεία. Γιατί, όπως ή Βιρτζίνια Γούλφ, πιστεύω κι εγώ στίς χαμένες «μικρές αδερφές τού Σαίξπηρ». "Οσο γιά μένα, τά πράγματα έγιναν κά­ πω ς έτσι: Ή τέλεια έλλειψη άνθρώπινης επικοινωνίας στά πα ιδικ ά μου χρόνια μέ οδήγησε, μέ ανάγκασε θά ’λεγα, ν ’ αρχίσω νά γράφω. Μέσα άπό τίς σελίδες των γραφ ­ τών μου άνοιγα κουβέντα μέ υποθετικά πρόσωπα. Μέ τό γράψιμο αποκτούσα φ ί­ λους πού τούς έπλαθα κιόλας στά μέτρα μου. Ή τα ν ό μοναδικός τρόπος διαλόγου πού είχα. Α ύτό ήταν όλο. ’Αργότερα, άπό κάποια καλή τύχη, βρέθηκα χω ρίς υ πο­ χρεώσεις καί ευθύνες άλλων άνθρώπων εξ­ αρτημένων άπό μένα. Έ τ σ ι μπόρεσα νά συνεχίσω. 'Ωστόσο άργησα πολύ, πάρα πολύ, νά συνειδητοποιήσω τή λειτουργικότητα πού μπορεί νά έχει αυτή ή δουλειά (τό γράψιμο), πού μέ τόν καιρό είχα μάθει νά τήν κάνω καλύτερα άπό όποιαδήποτε άλλη. Π αράλ­ ληλα -μ ά τελείως ξεκομμένα- λειτουργούσε καί σέ μένα ή άνάγκη τής προσφοράς, πού νομίζω πώ ς τήν έχουμε όλοι οί άνθρωποι. Ή στιγμή πού αύτά τά δύο ταυτίστηκαν, ήταν ή πιό ευτυχισμένη τής ζωής μου. Π οιές άπό τίς παρακαταθήκες τών προηγούμενων λογοτεχνικών γενεών στάθηκαν ορόσημα γιά τή δική σου 7 / Κατερίνα Πλασσαρά γεννήθηκε στην ’Αθήνα. Σπούδασε πολίτικες επιστήμες καί θέατρο. ’Έχει έκδώσει τά βιβλία: «Πέτρινο καλοκαίρι», μυθιστόρημα (1965), «Μικρός ιδιωτικός φόνος», μυ­ θιστόρημα (1969), «Παρένθεση», μυθι­ στόρημα (1976), «Ή μάγισσα», διηγή­ ματα (1977), «Ή τελευταία ’Ιθάκη», διηγήματα (1980), καί «Στρατής Τσίρκας - βιβλιογραφία 1926-1978» (1979). ’Έχει επίσης επιμεληθεί τήν ’έκδοση τών βιβλίων: «Τά τετράδια» τής Ά νζέλ Κονρτιάν (1980) καί «Γράμμα στό γιό μου» τής Μ. Ρονμελιωτάκη (1981).

θεώρηση τού κόσμου στό έργο σου; ΤΗ στιγμή πού πήρα στά σοβαρά τήν υπό­ θεση λογοτεχνία καί θέλησα κάτι νά συνει­ σφέρω κι εγώ, μπορώ νά πώ ότι μέ περίμεναν κάποιες δυσάρεστες εκπλήξεις. Π.χ. ποτέ δέν ένιωσα νά υπάρχει γύρω,μου κά­ π οια ύποδομή, κάποιά παράδοση πού θά μάς έπέτρεπε νά μιλάμε γιά νεοελληνική λο­ γοτεχνία. Μ ιά λογοτεχνία στήν όποια θά μπορούσα ν ’ άνήκω καί νά ξέρω πώ ς θά τή συνεχίσω. Μ ερικοί συγγραφείς πολύ καλοί υπήρχαν τό δίχω ς άλλο. Μά τί άπάντηση μπορούσα νά δώσω σέ έρωτήματα π.χ. τέ­ τοια: Ποιά είναι ή ειδοποιός διαφ ορά τής ελληνικής λογοτεχνίας άπό τήν εύρωπαϊκή ή τήν άμερικάνικη; Ποιό δηλαδή είναι τό ιδιαίτερο στοιχείο πού προσθέτει ή ελληνική λογοτεχνία στήν παγκόσμια; Τί προτείνει; Στήν προσπάθεια κάτι ν ’ άνακαλύψω, π ε­ λαγοδρόμησα. Κάποια κείμενα, π.χ. τό «'Ιστορία ενός αιχμαλώτου» τού Στρατή Δ ούκα, μέ δίδαξαν τή λιτότητα, τήν αυ­ στηρή καί άνεπιτήδευτη έκφραση. Νά, σκέφτηκα, κάτι πού δέν τό πολυσυναντάω στούς ξένους. Μά κι αύτό τό κείμενο τό διάβασα πολύ αργά. "Ετσι κι άλλιώς άμφιβάλλω άν έπαιξε διαμορφωτικό ρόλο στούς νεότερους. Τί έμενε; "Οπως είπα, μερικά ονόματα σημαντικών συγγραφέων, συμπιεσμένα μέσα σέ μιά μιζέρια, πού φυσικά δέν περιοριζό­ ταν -ο ύ τε καί θά μπορούσε- μόνο στό χώρο τής τέχνης, άλλά ήταν σύμπτωμα ολόκληρης τής κοινωνικής ζωής μας. ’Α πό τήν άλλη, κάποιες ξενόφερτες απομιμήσεις δέν έδιναν φυσικά καμιά λύση. Π αρ’ 6λ’ αύτά, θά ’λεγα πώ ς ή σημερινή λογοτεχνία βρίσκεται σέ καλύτερη μοίρα άπό τήν προηγούμενη. Κι αύτό γιατί τώρα άνοίγεται σιγά σιγά ό δρόμος πού θά τήν κάνει πιό προσιτή. Αύτό τό θεωρώ αναγ­ καίο γιά νά μπορέσει νά παίξει τό ρόλο της. "Ενα ρόλο εκ τών πραγμάτων σημαντικό. Ή τέχνη σήμερα χαρακτηρίζεται άπό τόλμη καί άμεσότητα πού δέν είχε παλιότερα. Π ροβάλλει έναν προβληματισμό όλο καί πιό οικείο σ’ ένα μεγάλο αριθμό αναγνωστών. Είναι φυσικό, αφού μιά τέτοια έξέλιξη βρί­ σκεται σέ άμεση σχέση μέ τήν εποχή πού περνάμε. ’Επιδιώ κεις τό έργο σου νά έχει κά­ ποιο κοινωνικό αντίκρισμα; ΑΝΕΞΑΡΤΗΤΑ άπό τό τί επιδιώκω εγώ,

74

πιστεύω πώ ς ένα έργο τέχνης έχει πάντα κοινωνικό άντίκρισμα. Γιατί ή τέχνη είναι κοινωνικό φαινόμενο, υπάρχει σέ συνάρ­ τηση μέ τίς ιστορικές, κοινωνικές, πολιτικές συγκυρίες μιάς εποχής σ’ ένα συγκεκριμένο τόπο. "Ο,τι κι άν κάνει ό δημιουργός, τό έργο είναι πά ντα προβολή Ιδεών, καί έπηρεάζει θετικά είτε αρνητικά. Αυτή είναι άλ­ λωστε ή δύναμή του κι ό μεγάλος του ρόλος. ’Α πό τή στιγμή πού κά ποιος άποδέχεται αυτή τή λειτουργία τής τέχνης, πώ ς μπορεί ν ’ αδιαφορήσει γιά τό τί περιέχει τό έργο του; Π ροσω πικά, μέ τή δουλειά μου κυρίως καταγράφω τά διάφ ορα «κακώς κείμενα» πού υπάρχουν στό περιβάλλον μας. Έ γ ώ μπορεί νά τό κάνω αυτό μόνο καί μόνο γιατί φτάνουν νά μ’ αρρωσταίνουν. Μ ά άν δώσω τήν ευκαιρία καί σέ μερικούς ακόμα νά τά παρατηρήσουν καί νά τά συνειδητοποιή­ σουν, τά ίδ ια δεινά θά ένοχλούν περισσότε­ ρους καί άρα θά είμαστε πιό πολλοί πού θά θέλουμε ν ’ άπαλλαγοϋμε από δαϋτα. Σ ’ αυτή τήν περίπτωση ή δουλειά μου θά λει­ τουργήσει κοινωνικά άκόμα καί πέρα από τίς προθέσεις μου. Πιστεύω, λοιπόν, δτι αυτόματα καί φ υ­ σικά κάθε έργο εκφράζει τόν ιδεολογικό χώρο τού συγγραφέα, χω ρίς ό ίδ ιο ς νά κάνει κά ποια συνειδητή προσπάθεια. Βλέπεις τό κίνημα γ ιά τή γυναικεία απελευθέρωση νά έχει επηρεάσει τή σύγχρονη ελληνική πεζογραφ ία; ΘΑ ήταν πολύ πρόω ρο νά μιλούσαμε γιά κάτι τέτοιο. Τό γυναικείο ζήτημα (μιλάμε πά ντα γ ιά τήν Ε λ λ ά δ α ) έχει αύτή τή στιγμή συνειδητοποιηθεί μόνο από έναν περ ιο ρ ι­ σμένο αριθμό φεμινιστριών-άγωνιστριών. 'Η φυσική διαδρομή είναι νά περάσει πρώ τα σάν θέμα-πρόβλημα στό έργο φεμι­ νιστριών συγγραφέων. Α υτό θά συντελέσει στό νά βγει πρ ό ς τά έξω, νά γίνει συνείδηση περισσότερων. Ύ σ τερα έρχεται μιά μακριά περίοδος αγώνων, διεκδικήσεων καί στα­ διακών κατακτήσεων, κυρίως νομοθετικών. Π ιό ύστερα έρχεται ή πολύ αργή αλλαγή νοοτροπίας, πού είναι καί ή μόνη δικαίωση αυτού τού άγώνα. Μ όνο σ’ εκείνη τή φάση θά μπορούμε ν ’ άναζητήσουμε στά έργα καί τών «μή φεμινιστών» συγγραφέων κά ποια γυναικεία πρόσωπα πού θά διαφ ορο­ ποιούνται από τά γνωστά, άνδροκρατικά

κατασκευασμένα γυναικεία πρότυπα. ’Αλλά σέ ποιό στάδιο βρισκόμαστε αύτή τή στιγμή; Στά έργα σου υπάρχει έντονος ό φ ό­ βος τής ξένης εισβολής. Π ώς τό ερμη­ νεύεις έσύ; Θ Α ’λεγα όχι άκριβώ ς φόβος... πίκρα θά ’λεγα. Ή «ξένη εισβολή» είναι κάτι ούτε καλό ούτε κακό καθαυτό. Στήν Ε λ λ ά δ α δμως, πού δέν υπάρχει κάποιο γενικά πα ραδεκτό σύστημα αξιώ ν πού νά μπο­ ρούμε νά τό άντιπαραθέσουμε, κά ποια π ο ­ λιτιστική υποδομή στήν όποια νά μπορούμε νά αφομοιώσουμε τίς ξένες επιδράσεις, καί ταυτόχρονα τό μορφωτικό έπίπεδο είναι τόσο χαμηλό πού δέν έπιτρέπει τήν αξιολό­ γηση τών κάθε λογής είσαγομένων «προϊόν­ των», μιά τέτοια «εισβολή» συχνά γίνεται καταστροφική. Ταξιδεύοντας τά καλοκαί­ ρια στήν ελληνική επαρχία, συχνά βλέπω γύρω μου μιά Ε λ λ ά δ α σέ πλήρη σύγχυση, τουριστικά άλλοτριωμένη καί εξανδραποδι­ σμένη. ’Α κολουθείς έναν δικό σου τρόπο γραφής; Είσαι δηλαδή δέσμια ένός συγκεκριμένου τρόπου γραφής, δταν ξεκινάς νά γράψεις; ΟΧΙ, ποτέ. "Οταν κάποτε μοΰ είπαν πώ ς θά ’πρεπε ν ’ άποκτήσω ένα «δικό μου» τρόπο γραφής, κάτι πού νά καταλαβαίνεις από τίς πρώ τες αράδες δτι είναι «Πλασσαρά», έμεινα έκπληκτη. Γιατί θά ’πρεπε; Τί θά έξυπηρετοϋσε; "Οταν ξεκινάω νά γράψω, έχω στό νοΰ μου τό θέμα. Κυρίως καί πάνω ά π ’ δλα τό θέμα. Τό θέμα είναι πού μέ οδη­ γεί κάθε φορά στό νά επιλέγω έναν τρόπο γραφής. 'Ο τρόπος γραφ ής γ ιά μένα δένεται απόλυτα μέ τό θέμα μου, προσδιορίζεται ά π ’ αυτό. Καί τό κριτήριο πού μέ οδηγεί κάθε φ ορά είναι ποιος τρόπος γραφ ής θά κάνει τό θέμα μου περισσότερό μεταδόσιμο.

75

Βαγγέλης Ραπτόπουλος Π οια είναι τά ερεθίσματα πού σέ οδήγησαν νά εκφραστείς με τό γρα­ πτό λόγο; ΝΟΜΙΖΩ πώς, αν άφήσουμε κατά μέρος τίς ψυχαναλυτικές ερμηνείες, πού δέν είναι καί τής άρμοδιότητός μου, τό διάβασμα είναι ένα άπό τά ισχυρότερα ερεθίσματα γιά νά γράψει κανείς. 'Ό π ω ς καί τά περισσότερα πράγματα, άλλωστε, τό γράψιμο είναι κατ’ άρχάς μιά διαδικασία μίμησης, δπου δσο συχνότερη καί εντονότερη είναι ή επαφή μέ τό πρωτότυπο, τόσο πιό μεγάλη γίνεται κι ή πιθανότητα νά ξεπεράσει κανείς τήν αντι­ γραφή καί ν ’ αποκτήσει δική του φωνή. Νο­ μίζω, έξάλλου, πώ ς δσο καλύτερο είναι τό βιβλίο πού διαβάζεις, τόσο περισσότερο σέ παρακινεί νά γράψεις. Γι’ αυτόν ακριβώς τό λόγο καί τά ιερά τέρατα τού μυθιστορήμα­ τος, Γάλλοι καί Ρώσοι τού περασμένου αιώνα, καθώς καί οί Ά μερικάνοι τού μεσο­ πολέμου, ένδείκνυνται, Αποκλειστικά σχε­ δόν, γ ι’ αυτή τή δουλειά. Ά π ό κεΐ καί πέρα, βέβαια, αρχίζουν τά γούστα καί οί προτιμή­ σεις. Π οιοι άπό τίς παλιότερες γενεές στά­ θηκαν ορόσημο στό δικό σου έργο καί στή δική σου θεώρηση τού κόσμου; Καί κάτι άκόμη: σέ ποιά σημεία δια­ κρίνεις ιδεολογικές, θεματικές καί μορφικές διαφοροποιήσεις τής νέας γενιάς; ΔΕΝ ξέρω νά σοΰ πω μέ ακρίβεια ποιοι μ’ έχουν επηρεάσει, άλλά ό Ντοστογιέβσκι παραμένει ό μεγάλος τών μυθιστοριογράφων, μέ τό πάθος τών θεμάτων του καί τό πάνθεον τών χαρακτήρων του (κάθε μυθι­ στόρημά του είναι δέκα μαζί), κι ό Φώκνερ είναι ακόμα καί σήμερα τόσο πρωτοπορια­ κός καί γοητευτικός, επειδή άκριβώς είναι δύσκολος, πού κάπου άνάμεσα στούς δυό τους ισορροπώ. "Οσο γιά τίς διαφοροποιή­ σεις τής νέας γενιάς, πού μέ ρωτάς, άν καί τά πράγματα είναι άκόμα πολύ ρευστά, ύπάρχει, νομίζω, μιά μανία νά μιλήσει κα­ νείς γιά θέματα καθημερινά, μέ μιά γλώσσα επίσης καθημερινή, χωρίς τίς ιδεολογικές δεσμεύσεις τού παρελθόντος, μ’ έναν τρόπο

76

JH b :

Βαγγέλης Ραπτόπουλος

άμεσο καί άντιφιλολογικό, πού ήταν κάπως περιφρονημένος παλιά. Καί τά λέω αύτά, όχι σάν θέση, άλλά σάν μιά διαπίστωση περισσότερο γιά τό τί συμβαίνει μέ τή νέα γενιά καί ίσως καί γιά τό τί πρόκειται νά σύμβεΐ. ’Επιδιώκεις νά έχει τό έργο σου κά­ ποιο κοινωνικό Αντίκρισμα; Μίλησέ μας γιά τούς όραματισμούς σου, άλλά καί γιά τό άν διακρίνεις όραματισμούς στή σύγχρονη λογοτεχνία. ΟΛΗ αυτή ή ιστορία μέ τό κοινωνικό μή­ νυμα καί . χ τοιαϋτα έχει λήξει πιά, νομίζω, καί κανείς δέν ένδιαφέρεται νά περάσει κά­ ποιο μήνυμα ή γραμμή μές άπό τά γραφτά του (καί ποιά άλλωστε;), άν καί, τόν τελευ­ ταίο καιρό, βλέπουμε συχνά τό ανάποδο, δηλαδή στή θέση τού παλαιού, μονοκόμμα­ του ηρώα πού ήταν φορέας τής τάδε ιδεολο­ γίας, έχουμε τώρα έκείνον πού δέν άνήκει Ο Βαγγέλης Ραπτόπουλος γεννήθηκε τό 1959 στην ’Αθήνα. Τό 1979 κυκλοφό­ ρησε τό πρώτο βιβλίο του μέ τίτλο «Κομματάκια», πού περιλαμβάνει δεκα­ τρία πεζογραφήματα.

πουθενά (σύμφωνα πάντα μέ τίς επιταγές τής μόδας), πού είναι καί τό ίδιο τελικά. Νομίζω πώ ς οΐ στόχοι τής λογοτεχνίας, αν ύπάρχουν, είναι μακριά α π ’ δλα αύτά καί δεν άλλάζουν, κατ’ ούσίαν τουλάχιστον, καθώς τά θέματά της, οί ανθρώπινες σχέ­ σεις, έρωτες, θάνατοι καί τά λοιπά, ούτε έπαψαν καί ούτε θά πάψουν ν ’ άπασχολοϋν τούς κατοίκους τού πλανήτη. Έ ξ ου καί ή διαρκής έπικαιρότης τών κλασικών, έστω καί άν ό διάκοσμος, τό περιβάλλον, ό χώρος γενικά καί ό χρόνος, άλλάζουν. Π ώς άντιμετω πίζεις τη γλώσσα καί πώ ς νομίζεις δτι μετουσιώνεται σέ λογοτεχνία; Η ΓΛΩΣΣΑ στη σημερινή πεζογραφ ία έχει, κατά τη γνώμη μου, δυό κεντρικά προβλή­ ματα. ’Α π ’ τή μιά τό παλαιοημερολογίτικο π ιά πρόβλημα δημοτικής-καθαρεύουσας, πού λύνεται πρός όφελος μιάς μικτής καθο­ μιλουμένης, μέ τή δημοτική κυρίαρχη καί τίς σκόρπιες φράσεις, τύπους καί λέξεις τής καθαρεύουσας εδώ κι εκεί, άνάλογα μέ τίς ανάγκες τού καθενός, κι από τήν άλλη ό έξοβελισμός διαφόρων εκφράσεων καί λέ­ ξεων, πού ήταν κατάλοιπα λογιοτατισμοΰ περισσότερο, τού στύλ «θαρρώ π ώ ς» καί τά παρόμοια, πού δέ λεγόντουσαν ποτέ, κι ύπήρχαν μόνο στά γραπτά. "Ομως καί τά δύο αύτά στοιχεία οδηγούν μέ μαθηματική άκρίβεια στήν καθημερινή γλώσσα τής πό ­ λης, πού εκφυλίζεται διαρκώς σέ μιά ισοπε­ δωμένη καί ανούσια γλώσσα, μέ μειωμένο λεξιλόγιο καί δυνατότητες έκφραστικές, συ­ χνά, κάτω τού μηδενός. Κι εκεί ύπάρχει ό κίνδυνος, γ ι’ αύτόν πού γράφει, ά π ’ τή μιά νά φιμωθεί, μιμούμενος αποκλειστικά αύτά πού ακούει γύρω του, καί ά π ’ τήν άλλη νά περιορίσει τή γλώσσα του σέ μιά αργκό, κά­ ποιου ερμητικά άπομονωμένου στρώματος, νά τήν κάνει δηλαδή άκατανόητη καί στό τέλος εφήμερη, άφοΰ κανείς δεν έγγυάται τή μακροβιότητα τών διαφόρων εκφράσεων, όπου ό καθένας τή βρίσκει, τού τή σπάνε, τήν κάνει ψώνιο, λαμόγια καί τά λοιπά. Δέν ύπάρχουν έτοιμες λύσεις, βέβαια, γιατί στό κάτω κάτω ή γλώσσα ύπαγορεύεται ά π ’ τό έκάστοτε θέμα, άλλά πάντω ς χρειάζεται κά­ ποια ισορροπία. Ούτε λόγια γλώσσα, ούτε κι ό ρεαλισμός τού μαγνητοφώνου.

ΚΟΙΤΑΞΕ, δσοι προσπάθησαν νά έκδώσουν κάτι μετά τή μεταπολίτευση, καί κυ­ ρίως τά δύο-τρία τελευταία χρόνια, άντιμετώπισαν πραγματικά εύνοϊκές συνθήκες, σέ σχέση μέ τό τί συνέβαινε παλιότερα. Σ ’ αύτό βέβαια συνετέλεσε καί τό δτι τά βιβλία κ ι­ νούνται περισσότερο σήμερα κι δ κόσμος διαβάζει πιό πολύ τόν τελευταίο καιρό (τηρουμένων πάντα τών άναλογιών. μέ τό π α ­ ρελθόν). "Ομως ή κατάσταση στόν εκδοτικό χώρο εξακολουθεί νά είναι φρικτή. Έ γ ώ στάθηκα σχετικά τυχερός, γιατί διάβασα μιάν άνακοίνωση τού «Κάλβου», πήγα τά διηγήματα, χω ρίς νά ξέρω κανένα καί χωρίς νά μέ ξέρει κανείς, τά διάβασαν, τά ένέκρινε ή επιτροπή πού υπάρχει, κι δχι απλώς τά έξέδωσαν μέ δικά τους έξοδα, άλλά πήρα καί ποσοστά απ ό πάνω. Κι άν σκεφτεί κα­ νείς τήν κατάσταση πού επικρατεί στή συν­ τριπτική πλειοψηφία τών άλλων εκδοτικών, ή περίπτωση αύτή είναι προνομιακή γιά τούς νέους άνθρώπους πού ξεκινάνε σή­ μερα, ξυπόλητοι στ’ αγκάθια, καί μάλλον επιβεβαιώνει, ώς εξαίρεση, τόν κανόνα. Στήν Ε λ λά δ α , δσον άφορά τόν τρόπο έκ­ δοσης, ύπάρχουν νομίζω, έτσι χοντρικά, τριών ειδών συγγραφείς. ’Α π ’ τή μιά τά με­ γάλα ονόματα πού πληρώνονται, είτε μέ πο­ σοστά, είτε μέ τά λεφτά μπροστά (μέ ή χωρίς συμβόλαιο), κι ένα μεσόστρωμα, ά π ’ τήν άλλη, περίπου γνωστών, πού οί εκδότες τούς βγάζουν τά βιβλία καί λίγο σέ στύλ σάς κάνουμε τή χάρη, καί πού δέ βλέπουν λεφτά, ά π ’ τά γραφ τά τους, ούτε στή δευτέρα παρουσία. Τέλος, είναι κι ένα τρίτο εί­ δος αφανών, δπου συνωθοϋνται ψώνια, περίεργοι, ταλαντούχοι καί μή, άνθρωποι πού ξεκινάνε τώρα ή καί πού έχουν ξεκινή­ σει άπό καιρό, καί πού δχι μόνο πληρώνουν τά έξοδα εκτύπωσης τών βιβλίων τους, άλλά συμπληρώνουν καί μέ σεβαστά ποσά τόν λογαριασμό, γιά νά δουν τή φίρμα τού έκ­ δοτη στό εξώφυλλο. Κι είναι εύνόητο, βέ­ βαια, πώ ς δταν ό εκδότης έχει βγάλει τά έξ­ οδα κι έχει κερδίσει κι άπό πάνω, δέν πολυσκοτίζεται νά κινήσει τό βιβλίο, άλλά τό άφήνει στήν άποθήκη νά κάθεται κι έχει καί τήν ήσυχία του. Τή δουλειά του κάνει δη­ λαδή. Κι άς ελπίσουμε πώ ς κάποτε θά τήν κάνουν κι οί άνθρωποι πού γράφουν καί θά άντιμετωπίσουν δλή αύτή τήν άσυδοσία άπό κοινού.

’Αντιμετώπισες δυσκολίες μέ τήν έκ­ δοση τού βιβλίου σου;

77

Πέτρος Τατσόπουλος Π οιά είναι τά έρεθίσματα πού σέ οδήγησαν νά έκφραστεϊς μέ τό γρ α­ πτό λόγο; ΣΤΟ γραπτό λόγο, ειδικότερα στόν πεζό κι ακόμη πιό ειδικά στό μυθιστόρημα, μέ οδή­ γησε ό βομβαρδισμός των πολιτικών κύρια ερεθισμάτων τά πρώ τα χρόνια μετά τήν πτώση τής δικτατορίας. Ή μεταπολίτευση μέ πέτυχε δεκατεσσάρων-δεκαπέντε χρονών. Τονίζω ιδιαίτερα τό «τρυφερόν» τής ηλι­ κίας, γιατί μόνο σέ συνδυασμό μέ αύτό μπο­ ρεί νά έρμηνευθεϊ ή τρομακτική πάνω μου επίδραση πρωτόγνωρων βιωμάτων πού γιά τούς μεγαλύτερους δέν ήταν άναμφίβολα ούτε άγνωστα ούτε τόσο σημαντικά. Γιά τά πα ιδιά τής γενιάς μου, απλά, καθημερινά σήμερα πράγματα δπως τό κοινοβούλιο, τό κόμμα, ή διαδήλωση, ή άπεργία κλπ. άνήκαν περισσότερο στό χώρο τών μύθων καί τών θρύλων, στό «μιά φορά κι έναν καιρό...». Έ ζ η σ α έντονα Τήν πρώτη μετα­ πολιτευτική «επική» περίοδο, καθώς καί τήν όδυνηρή «άντιηρωική» της συνέχεια. ’Α πό τότε χρονολογείται κι ή προσωπική μου αδυναμία νά μετουσιώσω τά βιώματα αύτά σέ ποιητικό λόγο ή σέ σύντομο πεζό. ’Ή θελα τήν άπλοχωριά τού μυθιστορήματος. Ποιές άπό τίς παρακαταθήκες τών προηγούμενων γενεών στάθηκαν ορόσημα γιά τή δική σου θεώρηση τού κόσμου καί τού έργου σου; Καί σέ ποιό σημείο διακρίνεις νά υ πάρ­ χουν ιδεολογικές, θεματικές καί μορ­ φικές διαφοροποιήσεις; Μ Ε τό έργο τών προηγούμενων γενεών έχω έρθει μόνο περιστασιακά σέ επαφή, δχι μέσα άπό συστηματική μελέτη. Γιά τή σύγ­ χρονη ελληνική ποίηση δηλώ εξαρχής άσχε­ τος. Στήν πεζογραφ ία είμαι σαφώς πιό ένημερωμένος, άλλά όχι στό βαθμό πού θά ήθελα, όχι στό βαθμό πού θά μοϋ έπέτρεπε μιά πρώτη άπόπειρα άξιολόγησης ή κι άπλά έστω έγκυρης άπογραφής αύτής τής βαριάς, στήν κυριολεξία, κληρονομιάς. Ε ίναι άδύνατο νά κοστολογήσω εμπορεύματα πού δέν έχω κάν καταμετρήσει. ’Επίδραση πάνω

78

Πέτρος Τατσόπουλος

μου, φαντάζομαι, είχαν όσα άξια λόγου, κατά τήν προσωπική μου εκτίμηση, δη­ μιουργήματα τής σύγχρονης πεζογραφ ίας μας ύπέπεσαν στήν άντίληψή μου · άπό κεΐ κι έπειτα δέν μπορώ νά προσδιορίσω τό βα­ θμό πού τά άφομοίωσα ή τά άπέβαλα, π ό ­ σον ’Αλεξάνδρου, πόσον Τσίρκα, πόσον Ταχτσή, πόσον Κουμανταρέα ή πόσον Χάκκα περιέχω στό αίμα μου αύτή τή στι­ γμή. Π ώς θά μπορούσα λοιπόν νά προοδιο-

Ό Πέτρος Τατσόπουλος γεννήθηκε τό 1959 στήν Κρήτη. Μεγάλωσε στήν ’Αθήνα. Έ γκατέλειψε τήν ’Ανώτατη Βιομηχανική καί σπουδάζει τώρα κοι­ νωνική εργασία (κοινωνικός λειτουρ­ γός). ’Έχει γράψει όυό μυθιστορήματα, τούς « ’Ανήλικους» (1978) καί τό «Παυ­ σίπονο» (1981). Τό 1981 επίσης ’έγραψε, μαζί μέ τούς Γ. Πανουσόπουλο καί Φ. Δ ρακονταειδή, τό σενάριο τής ταινίας «Οί απέναντι».

ρίσω τίς ιδεολογικές, θεματικές καί μορφι­ κές μου διαφοροποιήσεις απ ό δλους αυτούς τούς «γνωστούς μου αγνώστους»; Δέν ένδιαφέρομαι, σώνει καί καλά, ν ’ αποδείξω την «πρωτοτυπία» μου. Δέν ανήκω στους παραδοσιολάτρες, άλλά ούτε καί σ’ εκείνους τούς νέους πού κοιτάζουν τό έργο τών παλαιοτέρων ά φ ’ υψηλού, μ’ έναν αδικαίω το σνομπισμό καί μιάν άτεκμηρίωτη υπεροψία, πού σάν πρώ το τους καί κύριο μέλημα έχουν τή «διαφοροποίηση» άπό τή θεματική ή τίς φόρμες τών παλαιότέρω ν, μιάν άμφίβολης ποιότητας «διαφοροποίηση», συχνά φτωχότερη άπό τήν παράδοση. ’Ίσως επειδή δέν πιστεύω δτι μπορείς νά ξεπεράσεις τήν παράδοση δίχω ς πρώ τα νά τήν κάνεις όλοκληρωτικά δική σου, κτήμα σου. Δέν άφοπλίζεις τόν «άντίπαλο», ούτε πολύ περισσό­ τερο τόν εμποδίζεις νά σέ πυροβολήσει, απλά καί μόνο προσπερνώντας τον, άγνοώντας επιδεικτικά τήν ύπαρξή του. ’Ε πιδιώ κεις τό έργο σου νά έχει κά­ ποιο κοινωνικό αντίκρισμα; Μίλησέ μας γιά τούς προσωπικούς σου όραματισμούς καί τούς όραματισμούς τής σύγχρονης λογοτεχνίας. ΤΟ κοινωνικό αντίκρισμα τής δουλειάς μου είναι μία άπό τίς επιδιώ ξεις μου, μά όχι ή μοναδική, ούτε κάν ή θεμελιώδης. Στέλνω ένα σήμα κι είναι φυσικό νά ένδιαφέρομαι γ ιά τήν ύπαρξη δεκτών πού θά τό «πιάσουν» καί γιά τήν παράλληλη ύπαρξη πομ­ πών πού θά άνταποκριθοϋν μέ τά δικά τους σήματα. Α ύτός ό «διάλογος» άπασχολεϊ κάθε συγγραφέα πού δέν άρκεΐται μέ τό έργο του κλειδωμένο στό συρτάρι, πού «έκδίδεται» στόν έξω κόσμο. Μέ ενδιαφέρει άν δ κοινωνικός περίγυρος μέ καταλάβει, μέ παρερμηνεύσει, μέ ύπερερμηνεύσει (ανακα­ λύψει δηλαδή λανθάνουσες διαστάσεις στά γραφτά, άγνωστες καί σέ μένα τόν ίδιο) ή κι άδιαφορήσει εντελώς γιά τή δουλειά μου. ’Αλλά τό ενδιαφέρον μου σταματάει έδώ. Δέν θυσιάζω τίς άλλες μου επιδιώξεις πρός όφελος ετούτης. Δέν άλλάζω τή θεματική ή τίς φόρμες πού χρησιμοποιώ μόνο καί μόνο γιά νά διευρύνω τό κοινωνικό άντίκρισμα. ’Ά ν ή δουλειά μου είναι «δημοφιλής», «εμ­ πορική», «επίκαιρη» ή απλά «άρέσει στόν κόσμο», έχει καλώς. Ά ν είναι «άντιδημοφιλής», «άντιεμπορική», «ανεπίκαιρη» ή πάλι απλά «δέν πουλάει», καί πάλι έχει καλώς. Α φ ή ν ω τόν προβληματισμό γ ιά τόν εκδότη

μου. Δέν πιστεύω! πώ ς οί όραματισμοί τής σύγ­ χρονης λογοτεχνίας είναι ξεκάθαροι, άπαριθμήσιμοι ή ενιαίοι. ’Ασφαλώς είναι ευρύ­ τεροι άπό τούς προσωπικούς μου όραματισμούς. Ο ί δικοί μου περιορίζονται στήν καταγραφή καί κατά δύναμιν ερμηνεία τών κοινωνικών φαινομένων. ’Εκφράζομαι μέσα άπό τό κοινωνικό' μυθιστόρημα. Νοιάζομαι γιά τό τί κάνουν οί άνθρωποι καί γιατί τό κάνουν, γιά τό τί θά θέλαν νά κάνουν καί για τί δέν τό κάνουν. Π οιοι μηχανισμοί τούς εμποδίζουν ή τούς διευκολύνουν. Ποιά ιδεολογικά παυσίπονα χρησιμοποιούν. Ά ν όλα αυτά είναι πολιτική, καμία αντίρρηση · πολιτεύομαι μέ τή γραφομηχανή μου. Π ώς μετουσίωσες τήν καθημερινή γλώσσα σέ πεζό λόγο καί τί δυσκολίες Αντιμετώπισες; Θ Α ξεκινήσω ανάποδα, άπό τίς δυσκολίες. Δέν υπάρχει μία καθημερινή γλώσσα. 'Υ πάρχει μία γλώσσα, σέ πολλές «καθημερι­ νές εκδόσεις». Δέν μιλάνε τά ίδ ια ελληνικά τό φρικιό στά Έ ξ ά ρ χεια κι ό διανοούμενος ένα χιλιόμετρο παραπέρα, άς πούμε στή Δ ε­ ξαμενή. Ή ευαισθησία τού συγγραφέα έγ­ κειται στό νά παρατηρήσει τίς διαφορές άπό τή μία «έκδοση» στήν άλλη καί κατόπι νά τίς περάσει στό γραπτό κείμενο δίχω ς νά διαταράξει τό ύφος τού τελευταίου. Είδάλλως δέν πρόκειται γ ιά λογοτεχνικό κείμενο, πρόκειται γ ιά συρραφή φανταστικών «άπομαγνητοφωνημένων συνεντεύξεων». Ά λ λ ά ό συγγραφέας δέν είναι τάμπουλά ράζα, έχει τή δίκιά του «γλώσσα». Ή παρέμβασή του περικλείει τόν κίνδυνο καταστροφής δλων τών ιδιαίτερων χαρακτηριστικών πού συγ­ κροτούν τή «γλώσσα» ή τίς «γλώσσες» τών ήρώων του. Α κ ρ α ία τέτοια παραδείγματα «γλωσσικής διαστροφής» θά μπορούσα νά άναφέρω πάμπολλα διά μέσου τών αιώνων. Π εριορίζομαι στά σχετικά πρόσφατα δ ια ­ μάντια τού λεγάμενου «σοσιαλιστικού ρεα­ λισμού», δπου εργάτες καί κομματικοί γρα­ φειοκράτες χρησιμοποιούν τήν ’ί δια άρτηριοσκληρωμένη «κομματική γλώσσα» (κατ’ έπέκτασιν έχουν καί τά ίδ ια ιδανικά; τήν ίδ ια σκασίλα γιά τήν έπιτυχία τού πεντά­ χρονου πλάνου κλπ.). Μέ αυτές άκριβώ ς τίς δυσκολίες βρέθηκα άντιμέτω πος καί στό σενάριο τών « Α π έ ­ ναντι», δπου επιφορτίσθηκα κύρια μέ τούς διαλόγους, καί στά δύο μυθιστορήματα

79

—τούς «’Ανήλικους» καί τό «Παυσίπονο». Κατά πόσον ή έγχείρησις επέτυχε κι ό ασθε­ νής όέν άπεβίωσε, υπάρχουν άρμοδιότεροι άπ ό μένα γ ιά νά τό κρίνουν. Π οιά απήχηση βρήκε τό λογοτεχνικό σου έργο μέσα στους λογοτεχνικούς κι εκδοτικούς κύκλους καί τί δυσκο­ λίες αντιμετώπισες; ΕΝ ΤΑ ΣΣΟ Μ Α Ι στούς τυχερούς, τόσο γιά τήν αρκούντως αξιοπρεπή απήχηση τής δουλειάς μου μέσα στούς δύσθυμους καί συχνά εμπαθείς λογοτεχνικούς κύκλους, δσο καί γιά τό βραχύχρονο διάστημα πού έμεινε

στό συρτάρι. "Ενας μικρός έκδοτικός οίκος, μέ μηδαμινό κεφάλαιο, τόλμησε νά βγάλει έναν άγνωστο νεαρό. Τρέλα άπό κάθε άποψη, συμφωνώ. ’Ή μουνα προνομιούχος. Νά μή μιλήσω καλύτερα γιά τίς δικές μου ασήμαντες δυσκολίες. Νά μιλήσω γιά τίς δυσκολίες πού άντιμετω πίζουν έκατοντάδες συνομήλικοί μου, περιφερόμενοι μήνες ή καί χρόνια άπό έκδοτη σέ έκδοτη, πληρώνοντας ακριβά τό μοναδικό τους άμάρτημα: τήν προεξοφλημένη έμπορική τους αποτυχία.

Γ ιώργος Χρονάς Π οιά είναι τά ερεθίσματα πού σέ οδήγησαν νά εκφραστείς μέ τό γρ α­ πτό λόγο; Καί ποιές είναι οί πα ρ ακα­ ταθήκες τών προηγούμενων γενεών πού στάθηκαν ορόσημα γιά τό έργο

ΗΜ ΟΥΝΑ καί είμαι πάντα ελεύθερος καί ανοιχτός σέ δ,τι γίνεται στόν κόσμο καί πέρα άπό χωρικά ύδατα καί πνευματικές υφαλοκρηπίδες λογοτεχνών καί διανοουμέ­ νων. Δέν πιστεύω σέ γενιές καί τέτοια. Ό Καβάφης, άς πούμε, είναι γ ιά μένα πάντα σάν νά γεννήθηκε χθές. ’Έ γρ αψ α γ ιά πρώτη φορά γύρω στά είκοσι μου χρόνια, ένώ πρίν μόνο εκθέσεις στό γυμνάσιο έγραφα. ’Ε ξ­ ακολουθώ νά είμαι καί νά αισθάνομαι άδειος καί ξένος σέ δ,τι τό πνευματικό συν­ ταράζει τόν κόσμο καί τήν τηλεόραση. Παρακολουθώ, δσο μπορώ, τί γίνεται πα ν­ τού -κ υ ρ ίω ς τίς ειδήσεις τών είδησεογραφικών πρακτορείων, πού τίς θεωρώ υψηλού λογοτεχνικού περιεχομένου καί ύφους. ’Ακόμη θεωρώ υψηλού περιεχομένου, πρ ά ­ γματα δπως τίς ανακοινώσεις τού ’Ερυθρού Σ ταυρού, τά λόγια ενός παλιού δημοτικού ή ρεμπέτικου τραγουδιού -πο λ λ ά τά βρίσκω έφάμιλλα τής Σαπφούς—, μερικές ταινίες -ά ρ κ ετές-, πού μ’ έχουν μάθει πολλά, καί τά λόγια πού ακούω καθώς βαδίζω στούς

80

Γιώργος Χρονάς

άγαπημένους μου δρόμους -ήμέρ α ή νύχτα. Τί σέ ένοχλεϊ άπό τήν πνευματική ζωή στόν τόπο μας; Μίλησέ μας γιά τούς όραματισμούς τής δικής σου γε­ νιάς.

ΣΑ Σ είπα καί π ιό πάνω πώ ς αισθάνομαι ξέ­ νος καί άδειος γ ιά νά στοιχηθώ μέ τούς «πνευματικούς» καί την πνευματική ζωή τους. Έ χ ω καημό νά δώ κάποιον, ποιητή ή πεζογράφο, νεοέλληνα, νά φ ω τογραφ ίζεται ■μέ φόντο κάτι άλλο άπό τή βιβλιοθήκη του. Φ υσικά παρακολουθώ κα ί διασκεδάζω μέ τά διάφ ορα τρίγωνα -Β ερ μ ο ύ δω ν - τού στύλ Σ εφ έρης-Έ λύτης-Ρίτσος ή τό μοντελάκι πού λ άνσαρε ό Ο ίκος Μ όδας τού Π ανεπιστημίου Θ εσσαλονίκης —ό Μ αρωνίτης, άν δέν άπατώ μ α ι- Π ατρίκιος-Σαχτούρης-Ά ναγνω στάκης - τ ό λέω σωστά τό τρίγωνο ή είναι καί ό πεθαμένος Σ ινόπουλος; Κοιτάχτε, άπό τίς 13 Φ εβρουάριου τού 1981 μέχρι σήμερα πού άπαντώ σ’ αυτές τίς γραπτές ερωτήσεις σας, έχω κυκλοφορήσει τρία τεύχη τού περιοδικού « Ό δ ό ς Π ανός» σέ 11.000 άντίτυ πα κα ί αύτή τή στιγμή έχω μόνο 1000, τά όποια θά τελειώσουν, όπω ς άντιλαμβάνεστε. Α υτό τό περιοδικό, λοιπόν, πού εκδίδω, βγήκε σέ μιά εποχή πού ό κόσμος, σ’ όλο τόν κόσμο, ψάχνει κάτι άλλο άπό τό γενικώς παραδεκτό. Καί οί άνθρω ποι πού γράψανε σ’ αύτά τά τρ ία πρώ τα του τεύχη είναι νέοι - ο ί π ιό π ο λ λ ο ί- καί εντελώς άγνωστοι οί

Ό Γιώργος Χρονάς γεννήθηκε στόν Πει­ ραιά, τό 1948, άπό γονείς ’Αρκάδες. Τέ­ λειωσε ένα γυμνάσιο στόν Πειραιά καί πήγε γιά δυό χρόνια στην Άνωτάτη ’Εμ­ πορική. ’Εργασία τον δημοσιεύτηκε σέ περιοδικά κ α ί εφημερίδες. ’Εξέδωσε τό «Βιβλίο 1» (1973), «Ο ί λάμπες» (1974) καί «Τά μαύρα τακούνια» (1979). Τά τρία αύτά βιβλία συγκέντρωσε σέ ορι­ στική έκδοση μέ τίτλο «Τά άρχαϊα βρέφη» (1980). Τό 1981 έβγαλε τήν « ’Ελληνορωμαϊκή πάλη» μέ κομμάτια άπό εκπομπές τον ατό ραδιόφωνο, δη­ μοσιεύσεις κ α ί καινούρια κομμάτια, κα­ θώς καί τίς «Τελετές μοτοσικλέτας» (άσκηση γιά δημοσιογραφία στό θέμα: μοτοσικλέτα), μέ φωτογραφίες τού Γιώργου Τονρκοβασίλη. ’Εργάζεται καί ζεΐ στην ’Αθήνα. Βγάζει, τέσσερις φορές τό χρόνο, τήν επιθεώρηση « ’Οδός Πανός». περισσότεροι. Μ ήπως είπανε κάτι πού δέν άνήκει σέ καμιά γενιά, άλλά άνήκει στίς γε­ νεές πάσες; Γιά τά πα ιδ ιά τής ηλικίας μου, ή καί τά

ΚΕΔΡΟΣ: ΞΕΝΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ

ΓΙΑΣΑΡ ΚΕΜΑΛ 0 ΘΡΥΛΟΙ ΤΠΝ ΧΙΛΙΩΝ ΤΑΥΡΩΝ Μυθ. (Μετ. Πέτρος ΜάρκαρηςΙ

ΓΙΑΣΑΡ ΚΕΜΑΛ ΙΝΤΖΕ ΜΕΜΕΤ . Έρμος Άργαιος)

ΧΟΥΛΙΟ ΡΑΜΟΝ ΡΙΜΠΕΫΡΟ 0 ΛΟΓΟΣ ΤΟΥ ΜΟΥΓΚΟΥ ύιηγ. ΙΜετ. Γιώργος Ροόβαλης)

MAPI ΚΑΡΝΤΙΝΑΛ ΚΑΡΑ - ΓΚΟΥΝΑΡ ΜΑΛΜΚΒΙΣΤ ΝΑΤΑΛΙΑ ΓΚΙΝΤΣΜΠΟΥΡΓΚ ΕΓΩ ΚΑΙ «ΑΥΤΟ» (6τ| έκδοση) ΠΥΡΙΝΟ ΚΑΤΗΓΟΡΩ ΕΤΣΙ ΕΓΙΝΕ Μυθ. (Μετ. Στέλλα θεοδωροπούλου) Μυθ. (Μετ. ΤατιάναΓκρίτοη - Μιλλιέξ) Μυθ. (Μετ. Ά\

ΑΝΑΤΟΛΗ ΡΙΜΠΑΚΟΦ ΚΑΠΝΟΣ ΚΑΙ ΑΘΑΛΗ Μοβ. (Μετ. ύέοποιναύετζώρζη)

ΕΜΜΑΝΟΥΕΛ ΡΟΜΠΛΕΣ ΜΙΑ ΙΤΑΛΙΚΗ ΑΝΟΙΞΗ

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΚΕΔΡΟΣ

Γεωργίου Γενναδίου 6 (πάροδος ’ Ακαδημίας) - Τηλ.: 36.15.783

81

νεότερα, πού γράφουν, θά έλεγα πώ ς τά πράγματα στήν Ε λ λ ά δ α είναι δύσκολα. Ξέρω τί περνάνε ακόμα γιά νά τυπώσουν 'ένα φυλλάδιο καί τί περιφρόνηση από τίς εφημερίδες καί τά άλλα μέσα ενημέρωσης. ’Αλλά σκέφτομαι ακόμα δτι ή τυπογραφ ία καί τά κείμενα πού παρουσιάζουν δέν είναι εξετάσεις γιά τό πανεπιστήμιο ή κά ποια τε­ χνική σχολή. Έ δ ώ κάτι άλλο συμβαίνει. Θ έ­ λει πολύ άγώνα καί προπάντων ταλέντο. Μετά ό χρόνος θά δείξει. Ό υπερρεαλισμός, ά π ’ τή μιά, καί οί θλιβερές παρακοινωνικές μορφές τής σύγχρονης ζωής, άπό τήν άλλη, δεί­ χνουν τά στίγματα τής προβληματικής στήν ποίησή σου. Πού οφείλεται αύτή ή επιλογή σου; Ε π ιδ ιώ κ ε ις τό έργο σου νά ’χει κάποιο κοινωνικό άντίκρισμα; ΑΝ λέγοντας «θλιβερές παρακοινωνικές μορφές» θεωρείτε τούς άντρες πού πη γαί­ νουν μέ άντρες νά πλαγιάσουν καί τίς πουτάνες, θά σάς έλεγα πώ ς δέν είναι θλιβερές, άλλά πολύ παλιοί τρόποι ζωής καί άναρχίας σέ ένα όποιοδήποτε σύστημα αναπαραγω ­ γής καί διαιώνισης τού είδους. Ε κ τό ς άν εί­ ναι θλιβερές κατά τήν έννοια δτι εμείς βοη­ θάμε νά μένουν καί νά είναι θλιβεροί - π ι ­ στεύω νά διαβάσατε γιά τίς γυναίκες πού αυτό τόν καιρό έχουνε νά κάνουνε μέ έναν αισχρό νόμο τής προηγούμενης κυβέρνησης ό όποιος περιορίζει -ανάμεσ α σέ τόσα άλλα γελοία— σέ 12 τά μπορντέλα κατά αστυνο­ μικό τμήμα... Υ π ή ρ ξ α «υπερρεαλιστής» στίς «Λάμπες» κυρίως, καί λιγότερο στό «Βιβλίο 1», δχι γιατί ήθελα νά είμαι σώνει καί καλά υπερ­ ρεαλιστής, άλλά γιατί μερικά πράγματα μοϋ βγήκαν έτσι. Ή Ε λ λ ά δ α έχει άκόμα αθλιό­ τητες καί εξωφρενικά πράγματα πού τά είπα έτσι. Π άντως έδώ καί καιρό -« Τ ά μαύρα τακούνια» (1979) σημειώνουν τήν άπομάκρυνσή μο υ - έχω γυρίσει στήν αρ­ χαία τέχνη, πού δέν έχει καμιά σχέση μ’ αύτό πού οί μορφωμένοι ονομάζουν ύπερρεαλισμό, σουρεαλισμό καί άλλα φρούτα εκ Π αρισίων. Τώρα, άν τό έργο μου θέλω νά έχει «κά­ ποιο κοινωνικό άντίκρισμα», τό θεωρώ αυ­ τονόητο. Οί άνθρωποί μου στά κομμάτια μου έχουν τόσα προβλήματα, πού τό κράτος τούς τά φόρτωσε, καί ζούν έξω άπό τά όρια αυτού τού κόσμου. Έ χ ω γίνει, επί μονίμου

82

βάσεως, συνήγορός τους. Μά καί δχι μόνο αύτό. Καταλαβαίνετε. Πού στοχεύουν, πώ ς εντάσσονται καί πώ ς λειτουργούν στήν ποίησή σου τά μυθικά καί ιστορικά πρόσωπα: ό Καβάφης, ή Μονρόε, ό Π αζολίνι κ.ά.; ΠΡΩ ΤΑ πρώτα θά ήθελα νά ξεκαθαρίσω τή σχέση μου μέ τή Μονρόε. Αύτό πού παρου­ σίασα εγώ στήν Ε λ λ ά δ α ως Μονρόε δέν ήταν πα ρά ένα δικό μου κατασκεύασμα χρησιμοποιώντας υλικό άπό τό άμερικάνικο προϊόν. Ταυτίστηκα μαζί της γύρω στό ’70 -έ π α ιρ ν α κι εγώ ήρεμιστικά καί μόλις είχα βγει άπό νευρολογική κλινική—, ήμουν εί­ κοσι χρόνων. ’Έ π α ιξα ό ίδ ιος Μονρόε στό ραδιόφωνο καί πέρασα αύτό τό σενάριο στό βιβλίο μου «Ελληνορωμαϊκή πάλη» διατη­ ρώντας τή φιλοδοξία νά τό κάνω μονόπρα­ κτο γιά τό θέατρο καί μικρό φίλμ, μαυρόασπρο, γιά τό σινεμά, μέ ένα πρόσωπο σάν τή Ζ υράννα ή τή Χέλμη. Ό Καβάφης καί ό Π αζολίνι, πού αναφέρετε, καί θά πρόσθετα; τό Πέραμα, ή Σαλαμίνα, οί συνοικίες, τά λαϊκά σινεμά, οί επαρχιακές πόλεις, τά μη­ χανάκια, ή «Ευδοκία», ό Κατσαρός καί ό Ά σλάνογλου των είκοσι πέντε χρόνων μου, τά πα ιδιά πού συνεργάζονται στό « Ό δ ό ς Πανός» - τ ά περισσότερα- καί χίλια δυό άλλα πρόσωπα καί πράγματα συναισθηματοποιούν μιάν εποχή πού λιώνουν οί πάγοι τού Παρνασσού καί των μεγάλων φράσεων, τών βραβείων, κι άρχίζει ή ζωή μέ τό απτό καί τό μικρό καθημερινό βάλς τών πόλεων, τών κωμοπόλεων ή τών χωριών. Έ δ ώ είμαι γιά τήν ώρα καί παραμένω.

ΑΦΙΕΡΩΜΑ

Φράντς Κάφκα Σέ μιά εποχή πού δλες οί άξιες, εϊτε ηθικές είναι αυτές είτε πολιτικές είτε άκόμα καί λογοτε­ χνικές, συνεχώς υπο­ βαθμίζονται, σέ μιά εποχή πού Αντικρίζει τό πρόσωπο τής Κό­ λασης, τό έργο τού Φράντς Κάφκα έρχε­ ται ξανά στήν έπικαιρότητα. Τό έργο αυτό, πού -όπως εί­ ναι γνωστό— όέν έπρεπε μετά τό θά­ νατο τού Κάφκα νά δημοσιευθεϊ άλλά νά καταστραφεϊ, σύμφωνα μέ τήν επιθυμία τού ίδιου τού συγγραφέα, είναι, σίγουρα, ένα ορόσημο γιά τήν παγκόσμια γραμμα­ τεία τού 20οϋ αιώνα. Καί τό Αφιέ­ ρωμά μας, αυτό Ακριβώς προσπαθεί νά καταδείξει...

83

L io n el Richard

Κάφκα: Ή ζωή καί τό έργο του

1883 Στίς τρεις ’Ιουλίου γεννιέται στην Π ράγα, στήν Παλιά Πόλη, ό Φράντς Κάφκα. Ό πατέρας του, Χέρμαν Κάφκα, κατάγεται άπό τό Βόσεκ, κοντά στό Στράκονιτς: από γονείς Ε β ρ α ίο υ ς, αλλά μέ μητρική γλώσσα τά τσέ­ χικα, προέρχεται άπό φτωχή οικογένεια (ό πατέρας του χασάπης τό επάγγελμα, πέθανε νέος), καί έγκαθίσταται στήν Πράγα μετά τή στρατιωτική του θητεία. Ή μητέρα του, Γιουλί Λέβυ, κατάγεται άπό τό Μ πάντ Ποντεμπράντυ, μιά κωμόπολη τής νότιας Βοημίας: ή οίκογένειά της, άπό τήν πλευρά τής μητέρας της, είναι πιστά προσκολλημένη στίς ιουδαϊκές παραδόσεις· ό πατέρας της εί­ ναι ύφασματέμπορος · στήν Πράγα εγκαθίστανται δταν ή Γιουλί είναι τεσσάρων χρόνων. Ό Χέρμαν Κάφκα καί ή γυναίκα του διατηρούν ένα εμπορικό (ψιλικά, ομπρέ­ λες, μπαστούνια, βαμβακερά υφάσματα). Έ χο υ ν πα ν­ τρευτεί τό Σεπτέμβριο τού 1882. "Εμβλημα τού μαγα­ ζιού: μιά καλιακούδα (Kavka στά τσέχικα) πάνω σ’ ένα κλαδί βελανιδιάς (δέντρου προσφιλούς στους Γερμα­ νούς), πού εκφράζει εύγλωττα τή φιλοδοξία τού Χέρμαν Κάφκα νά ενσωματωθεί στή γερμανική κοινότητα τής Π ράγας καί νά εξασφαλίσει κοινωνική ά νο δο .

Τ ά δυό μέσα διαπαιδαγώ γησης πού μεταχειρίζονται οί γονείς είναι καρποί τού εγωισμού: τυραννία καί δουλικότητα, σ’ δλη τήν έκ­ ταση. Ή τυραννία μπορεί νά εκ­ φ ράζεται πολύ τρυφερά («Πρέπει νά" μέ πιστέψεις, είμαι ή μητέρα σου») καί ή δουλικότητα πολύ πε­ ρήφανα («Είσαι ό γιός μου, θά σέ κάνω νά γίνεις ό σωτήρας μου»). Ε ίναι φρικτά αύτά τά μέσα δ ια ­ παιδαγώγησης, ικανά νά τσαλαπατήσουν τό πα ιδί καί νά τό κάνουν νά ξαναχωθεϊ στό χώμα ά π ’ δπου ξεφύτρωσε. Γρ ά μ μ α σ τό ν π α τέρ α (1919)

1885 Ό Φράντς αποκτά έναν άδελφό, πού πεθαίνει έξι μήνες άργότερα.

1886 Δεύτερος άδελφός, πού πεθαίνει σέ ήλικία δεκαοχτώ μηγωνία Μάϊζελγκάασε καί Καρπφενγκάσσε

84

1889 Γεννιέται ή Έ λ λ ι, πρώτη άδελφή τού Φράντς. Αυτή τή χρονιά δ Κάφκα μπαίνει στό δημοτικό, σ’ ένα γερμανικό σχολείο πού βρίσκεται στό κέντρο τής Πράγας.

1890 Δεύτερη άδελφή, ή Βάλλι.

Ά π ’ όσα έζησα μπορώ νά πώ ότι καί στό σχολείο καί στό σπίτι είχαν βαλθεϊ νά σβήσουν κάθε ξεχωριστό σημάδι τής προσωπικότητάς μου. (Ά π ό τίς Π ρ ο ε τ ο ιμ α σ ίε ς γ ι ά ένα γ ά μ ο στή ν εξοχή )

1892 Τρίτη άδελφή, ή άγαπημένη του ”Οττλα.

1893 Μ παίνει στό κλασικό γερμανικό λύκειο (καί πάλι χαρα­ κτηριστική επιλογή τού πατέρα).

1897-1898 ’Α ρχίζει νά γράφει. Δυστυχώς, δέν σώζεται τίποτα άπό έκείνη τήν εποχή.

1899 Προσελκύεται άπό τίς σοσιαλιστικές θεωρίες.

1901 Π αίρνει τό άπολυτήριο τόν ’Ιούλιο. ’Αμέσως μετά, μερι­ κές βδομάδες στό Νόρντερνεϊ καί τήν Έλιγολάνδη. ’Αποφασίζει νά γραφτεί στό πανεπιστήμιο. Στήν άρχή διαλέγει τή χημεία -μό νο γιά δεκαπέντε μέρες! "Επειτα πηγαίνει στή νομική. "Ομως σιχαίνεται τό ρωμαϊκό δ ί­ καιο. Παρακολουθεί ιστορία τής τέχνης καί γερμανική λογοτεχνία. Στό τέλος, διακόπτει τίς σπουδές του στή φιλολογία. Σκέφτεται νά πάει γιά νομικά στό Μόναχο, καί πηγαίνει πράγματι έκεί γιά μερικές ημέρες. Έ π ε ιτα εγκαταλείπει τό σχέδιό του. Μόλι-ς άρχίζει τό χειμερινό εξάμηνο, ξαναγράφεται στή Νομική Σχολή τής Πράγας. Π ηγαίνει συχνά σέ θέατρα καί διαλέξεις, συμμετέχει στούς κύκλους τών διανοουμένων καί στίς δραστηριότητές τους (κυρίως στίς συγκεντρώσεις πού γίνονται στό Cafe du Louvre).

1902 Τό καλοκαίρι πηγαίνει γιά διακοπές σ’ ένα θείο του (άπό τήν πλευρά τής μητέρας του), πού είναι γιατρός στό Τρίς τής Βοημίας. Τόν ’Οκτώβριο γνω ρίζει τόν Μάξ Μπρόντ, πού θά γίνει ένας άπό τούς πιό καλούς του φ ί­ λους καί θά άφοσιωθεϊ στήν έκδοση τών έργων τού Κάφκα, μετά τό θάνατό του. Ή γνωριμία τους γίνεται στόν Μ ορφωτικό "Ομιλο τών Γερμανών Φοιτητών.

1905 Κουρασμένος άπό τίς σπουδές περνά τόν ’Ιούλιο σέ ένα άναπαυτήριο τόΰ Τσούκμάντελ (Σιλεσία). Πλέκει ένα ει­ δύλλιο μέ μιά' κοπέλα - ή ταυτότητά της παραμένει άγνωστη. ’Α πό δώ, προφανώς, προέρχεται τό Προετοι­ μασίες γιά ’ένα γάμο στήν εξοχή, πού άρχίζει νά τόν γράφει γύρω στό 1906-1907.

1906 Τόν ’Ιούνιο, τελικές εξετάσεις γιά τό διδακτορικό δί-

Ό Φράντς Κάφκα σέ ηλικία 5 χρόνων

Ά ν τό βιβλίο πού διαβάζουμε δέ μάς ξυπνά, σάν γροθιά πού μάς πέφτει κατακέφαλα, τί ώφελεΐ νά τό διαβάζουμε; Γιά νά γίνουμε μή­ πω ς εύτυχέστεροι, όπω ς γράφεις; Θεέ μου! Ε ξ ίσ ο υ εύτυχεϊς θά ήμα­ σταν κι &ν δέν είχαμε όλα α ύ τά τά βιβλία πού μάς καθιστούν εύτυχεϊς. Στήν άνάγκη θά καθόμασταν καί θά γράφαμε μόνοι μας. Α ντίθετα , χρειαζόμαστε βιβλία πού νά επι­ δρούν έπάνω μας σάν μιά συμ­ φορά, ά πό τήν όποια θά υποφέ­ ρουμε πολύ, σάν τό θάνατο κά­ ποιου πού άγαποϋμε περισσότερο

85

πλωμα τής νομικής. Ε π ό π τη ς τής διατριβής του είναι ό καθηγητής τής πολιτικής οικονομίας Ά λ φ ρεν τ Βέμπερ. Σ τις 18 ’Ιουλίου γίνεται διδάκτώρ τής νομικής μέ τό βα­ θμό «καλώς». Ε πισ τρ έφ ει στό Τσούκμάντελ. Π ηγαίνει στό θειο του στό Τρις. Π ιάνει δουλειά σ’ έναν δικηγόρο τής Πράγας, κι αμέσως μετά αρχίζει τήν άσκησή του. (υποχρεωτική γιά κάθε μέλλοντα δημόσιο υπάλληλο) γιά ένα χρόνο στό πλημμελειοδικείο, καί τήν ολοκληρώνει στό πολιτικό δικαστήριο.

ά πό τρν εαυτό μας, σάν προγραφή, σάν καταδίκη νά ζήσουμε στά δάση μακριά ά πό τούς άνθρώ πους, σάν μιά αυτοκτονία - τ ό βιβλίο πρέπει νά είναι τό πελέκι πού κάνει κομ­ μάτια τήν παγωμένη θάλασσα πού ’χουμε μέσα μας.

Γράμμα στον "Οσκαρ Πόλακ (1904)

1907 Πάμπολλα σχέδια. Σκέφτεται ακόμα καί νά μεταναστεύ­ σει στη Νότιο ’Αμερική. Τόν ’Οκτώβριο δμως δέχεται μιά θέση βοηθού πού τού προσφέρουν στήν άσφαλιστική εταιρία Assicurazioni Generali. Π άνω ά π ’ δλα θέλει νά άποκτήσει οικονομική ανεξαρτησία. "Ομως τό ώράριο είναι αυστηρό, ή δουλειά εξαντλητική, ή ζωή πολύ δύσ­ κολη: τού είναι άδύνατο νά γράψει. ’Α πό τούς πρώτους κιόλας μήνες ψάχνει νά βρει άλλη δουλειά.

'Υ πάρχει π ιά πολλή άταξία στή ζωή μου. "Εχω μιά θέση. Κερδίζω 80 κορονίτσες. Δουλεύω όκτώ μέ εννιά ώράρες. "Ομως τίς εκτός γραφείου ώρες μου τίς καταβρο­ χθίζω σάν άγριο θηρίο.

’Αλληλογραφία

1908 Τόν Α ύγουστο παραιτεΐται άπό τη Γενική ’Ασφαλιστική Ε τα ιρ ε ία καί πιάνει δουλειά στίς ’Ασφάλειες ’Εργατι­ κών ’Ατυχημάτων τού βασιλείου τής Βοημίας. ’Εκεί θά μείνει ώσπου νά βγει πρόω ρα σέ σύνταξη τόν ’Ιούλιο τού 1922. Ε ίναι πολύ ευχαριστημένος. Στήν αρχή προσλαμ­ βάνεται δοκιμαστικά, μονιμοποιείται δυό χρόνια άργότερα καί γίνεται γραφέας. Τού αναθέτουν τή σύνταξη πληροφοριακών εκθέσεων νομικής φύσεως σχετικά μέ επιχειρήσεις καί αγωγές άποζημιώσεων. Κατά τά άλλα, τού μένει καιρός γιά γράψιμο. Τόν Ίανουάριο-Φ εβρουάριο τού 1909 δημοσιεύει οχτώ κείμενα στήν έπιθεώρηση Hyperion.

1909 Τ αξίδι στή Ρίσα, τόν ’Οκτώβριο, μαζί μέ τόν Μάξ καί τόν Ό τ τ ο Μπρόντ. Γράφει τά ’Αεροπλάνα τής Μπρέσια, ένα άπό τά πρώ τα κείμενα τής γερμανικής λογοτεχνίας πού άναφέρεται στά αεροπλάνα. "Αλλα δύο κείμενά του δημοσιεύονται στό τεύχος Μ αρτίου-’Α πριλίου τής έπιθεώρησης Hyperion.

"Οταν είμαι στό κρεβάτι μοιάζω μ’ ένα μεγάλο κολεόπτερο, μέ μπούρμπουλα ή σκαθάρι, μοΰ φαίνεται... Έ ν α τεράστιο κολεόπτερο μάλιστα. Έ π ε ιτα βολεύομαι γιά νά δώσω τήν εντύπωση τής χειμέριας νάρκης καί στριμώχνω τά ποδαράκια μου πάνω στό πρησμένο μου -υπογά­ στριο. ( Ά π ό τίς Προετοιμασίες γιά ενa

γάμο στήν έξοχή) Χ ρειάζομαι τόσο πολύ μιά καθαρά φιλική επαφή, πού χτές πήγα στό ξενοδοχείο συντροφιά μέ μιά πόρνη.

Αλληλογραφία

1910 ’Α ρχίζει νά γράφει τό Η μερολόγιό του. Τόν ’Οκτώβριο, πάντα μέ τόν Μ άξ καί τόν "Οττο Μπρόντ, πηγαίνει στό Παρίσι.

1911 Συνδέεται μέ φιλία μέ τόν Γίτσχακ Λέβυ, ηθοποιό καί σκηνοθέτη ενός γερμανοεβραϊκού θιάσου τού Λέμπεργκ, πού είχε προσκληθεί στήν Π ράγα τό 1910 καί τίς πα ρ α ­ στάσεις του τίς είχε δει ό Κάφκα. Μέσω τού Λέβυ ό Κάφκα ανακαλύπτει τήν ίουδαιο-γερμανική λογοτεχνία, τήν πίστη καί τά έθιμα τών Ε β ρ α ίω ν τής ’Ανατολικής Ευρώπης. Τ αξίδι γιά έπαγγελματικούς λόγους στό Φρίντλαντ καί τό Ράιχενμπεργκ. Τόν Αύγουστο, στή Βόρεια ’Ιταλία μέ τόν Μ άξ Μπρόντ. Π ερνά λίγες μέρες σ’ ένα αναπαυτήριο τού Έ ρλενμπαχ, κοντά στή Ζυρίχη.

86

φμάιστερ)

1912 Δουλεύει μαζί μέ τόν Μ άξ Μ πρόντ ένα μυθιστόρημα πού θά παραμείνει ήμιτελές. Τόν ’Ιούλιο, μέ τόν Μάξ Μπρόντ, στή Βαϊμάρη. Τ ρεις εβδομάδες στό σανατόριο τού Γιούνγκμπορν, κοντά στό Χάρτς. Τόν Αύγουστο αρ­ χίζει νά συγκεντρώνει τά κείμενά του γιά τόν τόμο-συλλογή Θεωρήσεις, πού έκδίδεται τό Δεκέμβριο από τόν Rowohlt (Λιψία). Σ τίς 13 Α ύγούστου συναντά τή Φελίσε Μπάουερ στό σπίτι τού Μ άξ Μπρόντ. Τή νύχτα τής 22ας πρός 23η Δεκεμβρίου γράφει τήν Κρίση. ’Α πό τό Σε­ πτέμβριο ώς τόν ’Ιανουάριο τού 1913 γράφει τά επτά πρώ τα κεφάλαια τού ήμιτελοϋς μυθιστορήματος 'Ο άπολεσθείς. ’Α ρχίζει τήν άλληλογραφία του μέ τή Φελίσε Μ πάουερ στά τέλη ’Οκτωβρίου. Ν οέμβριος-Δεκέμβριος: Ή Μεταμόρφωση. Σ τίς 4 Δεκεμβρίου κάνει τήν πρώτη δημόσια ανάγνωση: διαβάζει, στην Π ράγα, τήν Κρίση. Τό δημαρχείο τής Μαίζελγκλας στήν Πράγα

1913 Τό Πάσχα πηγαίνει στό Βερολίνο γ ιά νά έπισκεφτεϊ τή Φελίσε Μπάουερ. Τό ίδιο καί τό Μάιο. Τόν ίδιο μήνα δημοσιεύεται ή Κρίση στήν Arkadia, περιοδικό πού εκ­ δίδει ό Μ άξ Μ πρόντ στόν οίκο K urt Wolff (Λιψία). Έ κ δίδεται σέ πλακέτα ό Θερμαστής (πρώ το κεφάλαιο τού μυθιστορήματος Ή ’Αμερική) άπό τόν Kurt Wolff στήν περίφημη σειρά Ή έσχατη κρίση, πού περιλαμβάνει πολλά κείμενα έξπρεσιονιστών συγγραφέων. Τό Σεπτέμ­ βριο πρώ τος τσακωμός μέ τή Φελίσε Μπάουερ. Τ αξι­ δεύει: Βιέννη, Βενετία, Ρίβα. Γνωρίζει μιά Έ λβετίδα, τήν G. W., πού ή ταυτότητά της, δπω ς καί στήν περ ί­ πτωση τού ειδυλλίου στό Τσούκμάντελ, τό 1905, έμεινε άγνωστη. Ύ σ τερα άπό δυό εβδομάδες ξαναρχίζει τήν άλληλογραφία μέ τή Φελίσε Μ πάουερ. Μ ιά φίλη της, ή Γκρέτε Μπλόχ, τόν επισκέπτεται στήν Πράγα. Τό Νοέμ­ βριο πηγαίνει στό Βερολίνο.

1914

Ό χ ι μόνο έξαιτίας τών εξωτερικών μου συνθηκών άλλά πολύ περισσό­ τερο άκόμα έπειδή, ά πό τήν πρ α ­ γματική φύση μου, είμαι ένας κλει­ σμένος στόν έαυτό του, σιωπηλός, άντικοινωνικός, άνικανοποίητος άνθρω πος, χω ρίς όμως νά μπορώ νά τό χαρακτηρίσω αύτό δυστυχία γιά μένα, για τί δέν είναι παρά άντικαθρέφτισμα τού στόχου μου. ’Α πό τόν τρόπο τής ζω ής πού κάνω στό σπίτι μου, μπορούν τουλάχιστο νά βγουν συμπεράσματα. Λοιπόν, ζώ μέσα στήν οίκογένειά μου, άνάμεσα στούς καλύτερους καί τούς πιό άξιαγάπητους άνθρώπους, πιό ξένος ά π ’ δ,τι ένας ξένος. Μέ τή μητέρα μου τά τελευταία χρόνια δέν άντάλλαξα κατά μέσον δρο πάνω άπό είκοσι λέξεις τήν ήμέρα, μέ τόν πατέρα μου δέν άντάλλαξα ποτέ σχεδόν τίποτε άλλο άπό χα ι­ ρετισμούς. Μέ τίς παντρεμένες άδελφές μου καί τούς γαμπρούς μου δέ μιλώ καθόλου, χωρίς νά εί­ μαι θυμωμένος μαζί τους. Ή α ίτια είναι, άπλώς, δτι δέν έχω τό πα ρ α ­ μικρό νά συζητήσω μαζί τους. "Ο,τι δέν είναι λογοτεχνία μέ κάνει νά πλήττω καί τό μισώ, γιατί μ’ ένοχλεϊ ή μέ έμποδίζει, έστω κα ί μόνο στή φαντασία μου. ‘Η μ ε ρ ο λ ό γ ια , 21 Αύγούστου 1913, σχέδιο επιστολής στόν πατέρα τής Φελίσε Μπάουερ [έλ. έκδ. Ε ξ ά ν ­ τας, μετ. ’Αγγέλας Βερυκοκάκη]

Τό Μάιο ή Φελίσε Μ πάουερ πηγαίνει στήν Π ράγα. Τήν 1η ’Ιουνίου άρραβωνιάζονται στό Βερολίνο. Στίς 12 ’Ιουλίου ό Κάφκα φεύγει γιά τό Βερολίνο. Διαλύει τόν άρραβώνα. Κατόπιν ταξιδεύει γ ιά τή Βαλτική μέ ένα

Σήμερα δέν είμαι βέβαια έντελώς προφυλαγμένος καί χωμένος μέσα στή δουλειά, έτσι δπω ς ήμουν πρίν ά πό δυό χρόνια, οπωσδήποτε δμως

Σκίτσο τον Φράντς Κάφκα

87

φίλο του, τό συγγραφέα Έ ρ νσ τ Βάις, καί επιστρέφει στην Π ράγα στίς 16 ’Ιουλίου. Τόν Α ύγουστο φεύγει άπό τό πατρικό του καί νοικιάζει ένα δωμάτιο στήν Πράγα. ’Απαλλάσσεται άπό τό στρατιωτικό. Τόν ’ίδιο μήνα α ρχί­ ζει νά γράφει τή Δίκη. ’Οκτώβριος: Ή ’Αποικία τών τι­ μωρημένων. Δεκέμβριος: Ό μέγας τυφλοπόντικας. Τήν άνοιξη άρχίζει νά άλληλογραφεί μέ τήν Γκρέτε Μπλόχ.

1915 Τόν ’Ιανουάριο άποκαθιστά τίς σχέσεις του μέ τή Φελίσε Μ πάουερ. Συνεχίζει τό γράψιμο τχ\ς Δίκης (διαβάζει τό πέμπτο καί έκτο κεφάλαιο στόν Μ άξ Μ πρόντ τόν ’Α πρ ί­ λιο). Τ αξίδι στήν Ουγγαρία μέ τήν άδελφή του Έ λλι. Τόν ’Οκτώβριο ό Κάρλ Στερνχάιμ παίρνει τό βραβείο Fontane. Χωρίς νά άποποιηθεϊ τή διάκριση, παραχωρεί στόν Κάφκα τό χρηματικό έπαθλο πού συνοδεύει τό βραβείο σέ ένδειξη θαυμασμού γ ιά τά πεζογραφήματά του. Τό Νοέμβριο έκδίδεται άπό τόν Kurt Wolff (Λιψία) ή Μεταμόρφωση. Τόν ίδ ιο χρόνο ή Γκρέτε Μπλόχ τού χαρίζει ένα γιό (ό ίδιος δέ θά τό μάθει ποτέ) πού θά πεθάνει τό 1922.

1916 Τόν ’Ιούλιο πηγαίνει μέ τή Φελίσε Μ πάουερ στό Μαρίενμπαντ. Ή Κρίση έκδίδεται σέ βιβλίο άπό τόν Kurt Wolff. Τό Νοέμβριο διαβάζει δημόσια γιά δεύτερη (καί τελευταία) φορά έργο του: τήν Α ποικ ία τών τιμωρημέ­ νων, στήν γκαλερί Goltz στό Μ όναχο, δπου βρισκόταν τότε καί ή Φελίσε Μπάουερ.

άπόκτησα ένα νόημα, ή ταχτική, άδεια, παράλογη έργένικη ζωή μου έχει μιά δικαίωση. Μπορώ καί πάλι νά κάνω διάλογο μέ τόν εαυτό μου καί δέ χαζεύω έτσι τό απόλυτο κενό. Μόνο σ’ αυτό τό δρόμο υπάρχει μιά βελτίωση γιά μένα. 'Η μ ε ρ ο λό γ ιά , 15 Αύγουστου 1914 [έλλ. έκδ. δ.π.]

Κανείς δέ θέλει νά ύπάρχει χωρίς νά δικ αιολογεί, ή τουλάχιστον νά προσπαθεί νά δικ αιολογηθεί, ή μάλλον χωρίς νά δικαιολογεί κάτι πού είναι τόσο έξω ά πό τόν έαυτό του δσο ό γάμος. Α ύτό γιά τίς γυ ­ ναίκες σημαίνει ένοχή καί στέρηση, γιά τούς άντρες μόνο ένοχή, μιά ένοχή όμως πού έξαγνίζεται μέ πολλούς τρόπους. Γ ρ ά μ μ α στή Φ ε λίσ ε Μ π ά ο υ ε ρ , 7 Σεπτεμβρίου 1916

1917 Τό Μ άρτιο, άψού έχει άλλάξει ήδη δωμάτιο δυό φορές, νοικιάζει ένα μικρό δυάρι στήν Π ράγα, στό άνάκτορο Σένμπορν. Τόν ’Ιούλιο δεύτερος άρραβώνας μέ τή Φ ε­ λίσε Μπάουερ. Τ αξίδι στήν Ο υγγαρία. Στήν επιστροφή, άρχές Αύγούστου, αιμοπτύσεις. Διάγνωση τό Σεπτέμ­ βριο: φυματίωση. Π αίρνει οκτάμηνη άδεια. Π ηγαίνει στήν άδελφή του Ό ττλ α , στό Τσουράου, χωριουδάκι τής βορειοδυτικής Βοημίας. Σ τίς 20 Σεπτεμβρίου τόν επι­ σκέπτεται ή Φελίσε. Σ τίς 27 νέα ρήξη, οριστική αυτή τή φορά. Τήν εποχή εκείνη γράφει πολλά κείμενα. Ά ν ά μεσά τους καί τόν κύκλο μέ τίτλο "Ενας Αγροτικός για ­ τρός. Τό φθινόπω ρο πάντα άρχίζει νά γράφει άφορισμούς. Καταπιάνεται μέ τήν εκμάθηση τής εβραϊκής γλώσσας.

1918 Π ηγαίνει στό Τσουράου, στήν ’Ό ττλα. Τέλη ’Ιουνίου επιστρέφει στήν Πράγα. Τό χειμώνα στό Σέλεζεν, στά βόρεια τής Π ράγας, έπί τού ποταμού Έ λβ α. Γνωρίζει έκεϊ τή Γιουλί Βόρνζεκ, πού ό πατέρας της, τσαγκάρης, υπηρετεί στή συναγωγή τής Πράγας-Βαϊμβέργης.

1919 Τήν άνοιξη επιστρέφει στήν Π ράγα. Τό Μ άιο έκδίδεται ή Α ποικία τών τιμωρημένων (Kurt Wolff, Λ ιψία). Τό καλοκαίρι άρραβωνιάζεται τή Γιουλί Βόρνζεκ. Τόν Ίού -

Ψ άχνοντας μέσα μου γιά ν’ άνακαλύψω τόν τελικό μου σκοπό, δ ια π ι­ στώνω ότι ή πραγματική μου έπιδίωξη δέν είναι νά είμαι καλός καί νά συμμορφώνομαι στίς άξιώσεις ενός ’Ανώτατου Δικαστηρίου, άλλά, άντίθετα, νά άγκαλιάσω μέ τό βλέμμα μου όλόκληρη τήν κοι­ νότητα τών άνθρώ πω ν καί τών ζώων, νά καταλάβω τίς βασικές ροπές, τίς έπιθυμίες, τά ήθικά ιδεώδη της, νά τά συνοψίσω όλα τούτα σέ άπλά παραγγέλματα καί ν ’ άρχίσω όσο γρηγορότερα γίνεται νά έξελίσσομαι πρός αύτή τήν κα­ τεύθυνση μέ μόνο σκοπό νά είμαι ευχάριστος γιά όλο τόν κόσμο, τόσο πολύ εύχάριστος (έδώ είναι ό κόμπος) ώστε νά μοϋ έπιτραπεΐ τε­ λικά, ύπό τήν ιδιότητά μου τού μό­ νου άμαρτωλού πού διαφεύγει τήν πυρά, νά διαπράξω άνοιχτά, μπρο­ στά σέ όλους κα ί χωρίς νά χάσω τήν αγάπη τους, όλα τά αίσχη πού μοΰ είναι έμφυτα. Κοντολογίς τό μόνο πού μέ νοιάζει είναι τό δικ α ­ στήριο τών άνθρώπων. Α ύτό θέλω νά έξαπατήσω, χωρίς όμως νά

λιο, στό Σέλεζεν, όπου βρίσκεται γιά μερικές εβδομάδες μέ τόν Μ άξ Μπρόντ, γράφει τό Γράμμα στόν πατέρα. Γυρίζει στήν Π ράγα τό Δεκέμβριο καί μένει εκεί ώς τίς αρχές ’Α πριλίου τοϋ 1920. Έ κ δίδ ετα ι τό "Ενας αγροτι­ κός γιατρός (Kurt Wolff, Λ ιψία). Ά φ ο ρ ισ μο ί μέ τόν τί­ τλο Αυτός.

1920 ’Αρχές ’Α πριλίου φεύγει γιά τρεις μήνες στό Μέρανο. ’Αρχίζει από κεϊ ή αλληλογραφία μέ μιά νεαρή Τσέχα, τή Μίλενα Γιέσενσκα-Πόλλακ, είκοσι πέντε χρόνων, πα ν­ τρεμένη εδώ καί δυό χρόνια, ή όποια ζεΐ στή Βιέννη καί τοΰ είχε ζητήσει νά μεταφράσει ορισμένα έργα του στά τσέχικα. Μνηστευμένος πάντα, μένει τέσσερις μέρες στή Βιέννη, γυρίζοντας άπό τό Μέρανο γιά νά τή δεϊ. ’Ε π ι­ στρέφει στήν Π ράγα καί διαλύει τόν αρραβώνα του μέ τή Γιουλί Βόρνζεκ. Καλοκαίρι καί φθινόπω ρο στήν Πράγα. Γράφει πολλά κείμενα. Ά νάμεσά τους: Π ερί τοϋ προβλήματος τών νόμων καί Ή σβούρα. Τό Δεκέμβριο μπαίνει σέ σανατόριο, στήν ’Ά ν ω Τάτρα, στό Μ ατλιάρι.

ύπάρξει όποιαδήποτε άπάτη.

1η ’Οκτωβρίου 1917

Γ ρ ά μ μ α στή Φ ε λίσ ε Μ π ά ο υ ε ρ ,

Μπορούσες, άς πούμε, νά βρίζεις τούς Τσέχους δπω ς καί τούς Γερ­ μανούς κι δπω ς, άμέσως έπειτα, τούς Ε β ρα ίο υ ς. Κι αύτό δέν τό ’κάνες γιά έπιμέρους πράγματα, άλλά συνολικά, έτσι πού τελικά δέν άπέμενε π ιά κανένας έκτος άπό σένα. ’Α πόκτησες γιά μένα τήν α ι­ νιγματικότητα πού έχουν οί τύραν­ νοι, πού τό δίκιο τους βασίζεται πάνω στό πρόσω πό τους, όχι πάνω στή σκέψη τους. Γ ρ ά μ μ α σ τ ό ν π α τ έ ρ α (1919)

1921 Τό Σεπτέμβριο επιστρέφει στήν Π ράγα. Τόν ’Οκτώβριο εμπιστεύεται τά Η μερολόγιά του στή Μίλενα.

1922 Ά π ό τόν ’Ιανουάριο ώς τό Σεπτέμβριο γράφει τόν Πύργο. Τό Φεβρουάριο περνά τέσσερις εβδομάδες στό Σπίντελμυλε. ’Α πό τόν ’Ιούνιο ώς τό Σεπτέμβριο στήν Π λάνα, στήν άδελφή του Ό ττλ α ,

1923 Πράγα. Τόν ’Ιούλιο στό Μ ύριτς τής Βαλτικής μέ τήν άδελφή του Έ λ λ ι. ’Εκεί γνω ρίζει μιά νεαρή μαθητευόμενη, τή Ν τόρα Ντιαμάντ, Ε β ρ α ία (ορθόδοξη άσιδική). Ή Ντόρα Ν τιαμάντ είναι είκοσι χρονών, πολωνικής καταγωγής. Τόν Αύγουστο στήν Π ράγα, έπειτα στό Σ έ­ λεζεν, στής ’Ό ττλα. Τό Σεπτέμβριο φεύγει άπό τήν Πράγα γιά τό Βερολίνο. Ν οικιάζει ένα διαμέρισμα, μέ τήν Ντόρα, στό Στέγκλιτς. Τό ζευγάρι άναγκάζεται ν ’ αλλάξει καταφύγιο γιατί ή ίδιοκτήτρια υ ποψ ιάζεται δτι δέν είναι καί τόσο καλής ηθικής. Μ εγάλες στερήσεις λόγω τής άθλιας οικονομικής κατάστασης καί τοΰ πλη­ θωρισμού πού μαστίζει τή Γερμανία. ’Επιδείνωση τής άρρώστιας.

Π αράξενη, μυστηριακή, ίσως επι­ κίνδυνη, ϊρω ς λυτρωτική παρηγο­ ρ ιά τού γραψίματος: πήδημα έξω ά πό τή σειρά τών δολοφόνων, πράξη-παρατήρηση. 'Η μ ερ ο λό γ ια , 27 ’Ιανουάριου 1922. [έλ. έκδ. δ,π.]

Ο ί φριμτές τελευταίες περίοδοι, άμέτρητες, σχεδόν αδιάκοπες. Π ερίπατοι, νύχτες, μέρες, άνίκανος γιά δλα εκτός ά πό τούς πόνους. 'Η μ ε ρ ο λό γ ια , 12 ’Ιουνίου 1923 [έλ. έκδ. δ.π.].

1924 Τό Μάρτιο ό θείος του Ζίγκφριντ καί ό Μ άξ Μ πρόντ βλέποντας τήν κατάστασή τού τόν φέρνουγ πίσω στήν Πράγα. "Ομως είναι π ιά ξεγραμμένος. Τόν Α π ρ ίλ ιο μπαίνει στό σανατόριο. "Επειτα στήν κλινική τοϋ Π ανε­ πιστημίου τής Βιέννης. Ύ στερα, ξανά στό σανατόριο. Ή Ντόρα Ντιαμάντ είναι στό προσκέφαλό του μέρα νύχτα. Πεθαίνει στίς 3 ’Ιουνίου. Τόν θάβρυν στά εβραϊκό νε­ κροταφείο τής Πράγας. Μετάφραση: Βασίλης Παπαβασιλείου Copyright: Magazine Littera ire

89

R ene M ic h a

Τό φανταστικό στόν Κάφκα Παραλληλίζοντας τον Κάφκα μέ τόν Φλωμπέρ, ώς συγγραφείς «πού πλαστούργη­ σαν ανθρώπινες ζωές, ταπεινωμένες από την αποτυχία», ό Ζάν Σταρομπίνσκι δεί­ χνει ότι, στίς *Έρευνες ενός σκύλου, ό Κάφκα έχει «επίγνωση δτι συνθέτει ένα έργο πού τό θέμα καί ή σημασία του είναι άνάλογα τού Μπονβάρ καί Πεκυσέ -έκφραση τής άνέλπιδης διάστασης πού έχει ή γνώση γιά τό κατώτερο πλάσμα πού πολεμά μέ νύχια καί δόντια νά συγκροτήσει μιάν επιστήμη».1 Ή παρατήρηση αύτή, πού στηρίζεται στά Ημερολόγια, μέ έρεθίζει γιατί άποκαλύπτει μιά κοινή έγνοια γιά τήν ταύτιση τέχνης καί έσωτερικής έμπειρίας. 'Ως πρός τό ζήτημα τού­ το, θά ήθελα νά μιλήσω,γιά δύο μέσα πού μεταχειρίζεται ό Κάφκα γιά νά πλάσει τό φανταστικό. Μ ιά μέρα, κουβεντιάζοντας μέ τόν ΖάνΠώλ Σάρτρ, τοϋ έξέφρασα τήν απορία μου γ ιά τό ότι κανείς δέν είχε άσχοληθεϊ αρκετά μέ τόν ερωτισμό στό έργο του Κάφκα. Κι όμως ή παρουσία τοϋ έρωτα στό έργο αύτό είναι ιδιαίτερα έντονη. Στη Δίκη, στόν Πύργο αλλά καί σέ κά ποια διηγήματα, βλέ­ πουμε τόν πόθο νά εκδηλώνεται εντελώς ξαφνικά καί μέ άκρα σφοδρότητα, άσχετα μέ τόπο καί χρόνο, άσχετα καί μέ τίς περι­ στάσεις - τ ίς περισσότερες φορές, μάλιστα, κόντρα σ’ αύτό πού θά ’λεγες πώ ς έπιβάλλουν οί περιστάσεις. Ό Γιόζεφ Κ. άδράχνει τή δεσποινίδα Μπύρστνερ καί τήν πνίγει στά φιλιά «σάν ζώο διψασμένο πού χιμάει, μέ τή γλώσσα έξω, στήν πηγή πού έπιτέλους άνακάλυψε». 'Ο ίδιος βρίσκεται στό γρα­ φείο τού δικηγόρου καί άντιλαμβάνεται ένα σωματικό κουσούρι πάνω στή Λένι, τή νεαρή νοσοκόμα, οπότε αύτή, άκαριαϊα, σά νά περίμενε άπλώς τό σήμα, σκαρφαλώνει στά γόνατά του, τόν δαγκώνει καί τόν φιλά στό λαιμό, άρπάζει μέ τά δόντια της τά μαλ­ λιά του. Ό Γιόζεφ Κ. πάντα βρίσκεται στό δικαστήριο καί προσπαθεί νά ύπερασπιστεί τόν εαυτό του · ή κατάθεσή του διακόπτεται άπό μιά κραυγή άπό τό βάθος τής αίθου­ σας: ένας άντρας καί μιά γυναίκα κάνουν έρωτα, καί αστραπιαία σχηματίζεται ένας

90

κύκλος άπό θεατές πού απολαμβάνουν τό θέαμα. Ό γεωμέτρης Κ., γιά λόγους ασφα­ λείας, κρύβεται κάτω άπό τό γραφείο τού πανδοχείου. Μετά άπό λίγο πά ει καί τόν βρίσκει ή Φρίντα. Τά δυό κορμιά, σφιχταγ­ καλιασμένα, κυλιούνται πάνω στή γλίτσα τής χυμένης μπίρας. Κοινός παρονομαστής σ’ αύτά τά ερωτικά επεισόδια είναι ή βιαιότητα τής επίθεσης, ή ταχύτητα καί τό ζωώδες τής πράξης. Οί ήρωες αδιαφορούν παντελώς γιά τίς κοινω­ νικές ή ερωτικές συμβάσεις. Ω στόσο δέν πρόκειται γ ιά σεξουαλικές άνωμαλίες σάν κι αύτές πού επινοεί ό Σάντ, ό οποίος νοιά­ ζεται πά ντα γ ιά τούς κανόνες καί τά σχή­ ματα· πρόκειται γιά κρίσεις άπανθρω πίας. Κάποιες σκηνές έχουν έναν τόνο διαβολικό: Τή στιγμή πού ό αγροτικός γιατρός ετοιμά­ ζεται νά φύγει, ένας ιπποκόμος, πού δέν ξέ­ ρουμε άπό πού ξεφύτρωσε, πλησιάζει τή δούλα πού τού κρατά τά χάμουρα καί κολλά τό πρόσωπό του πάνω στό δικό της. Ε κείνη μπήγει μιά στριγγλιά καί —γράφει ό Κάφκα— «δύο κατακόκκινες σειρές δόντια άποτυπώνονται στο μάγουλό της». Ά ν έφ ερ α τά παραδείγματα αύτά στόν Σάρτρ έπισημαίνοντας παράλληλα τήν εξ­ ωτερική ομοιότητα πού παρουσιάζουν αύ­ τές οί περιγραφές μέ εκείνες πού ό ίδιος μάς

έδωσε στή Ναυτία καί, τόν Ήρόστρατο. Ό Σάρτρ άποκρίθηκε δτι κι αυτός είχε άντιληφθεϊ τούτη τήν ομοιότητα άλλά δεν μπο­ ρούσε νά τήν έξηγήσει. "Οσο γ ιά τόν ερωτι­ σμό στό έργο τού Κάφκα, άναρωτήθηκε μή­ πω ς πηγάζει από ορισμένα γεγονότα τής ζωής του. Παρατήρησε δτι ό Κάφκα είχε βρεθεί σέ μιά κατάσταση ανάλογη, άπό ορι­ σμένες πλευρές, μ’ αυτήν πού είχε ζήσει ό Κίρκεγκαρντ στίς σχέσεις του μέ τή Ρεγγίνα Ό λσεν. Τελικά, φτάσαμε στό σημείο νά υποθέσουμε τήν παρουσία ενός αμυντικού ενστίκτου πού πυροδοτεϊται άπό μιά σε­ ξουαλική ή μι-ανικανότητα. Είχαμε υπόψη τήν ανικανότητα πού εκδηλώνεται σέ ιδ ια ί­ τερες περιπτώσεις (λογουχάρη μέ γυναίκες ενός άλφα κοινωνικού περιβάλλοντος), αύτήν πού ό δόκτωρ Λαφόργκ ονομάζει εκλεκτική, καί φαίνεται -ά λ λά μέ εντελώς δ ια ­ φορετική έννο ια - νά χαρακτηρίζει καί τόν Σταντάλ. Κατόπιν σκέφτηκα ότι δλη ή ιστορία τής Δίκης άποτελεϊ άνάπτυξη μιάς σκέψης πού περιέχεται ατά Betrachtungen iiber Siinde, Leid, Hoffnung und der wahren Weg: « Έ να άπό τά ισχυρότερα μέσα αποπλάνησης πού διαθέτει τό κακό είναι τό κάλεσμα σέ άγώνα». Μοΰ πέρασε ή ιδέα πώ ς τά ερωτικά επεισόδια δικαιώ νουν ακριβώς τήν εικόνα μέ τήν οποία ό Κάφκα ολοκληρώνει τή σκέψη του: «Γίνεται κι εδώ —λέει— δ,τι καί στόν άγώνα μέ τίς γυναίκες πού καταλήγει στό κρεβάτι». "Ομως κι αυτή ή ηθικού χ α ­ ρακτήρα προσέγγιση φωτίζει μόνο μιά πλευρά τού καφκικοΰ σύμπαντος. Κάποιες γραμμές τού Κάφκα μοΰ δίνουν λαβή νά άποπειραθώ μιάν εξήγηση πού βα­ σίζεται στό καλλιτεχνικό γεγονός καί δχι στό ψυχικό φαινόμενο ή στόν ηθικό νόμο. Στό τρίτο κεφάλαιο τής Δίκης γίνεται λόγος γ ιά τόν Κ. πού περιδιαβάζει τήν αίθουσα τού δικαστηρίου καί ανακαλύπτει κάποια βιβλία πάνω- στό γραφείο τού δικαστή. Γράφει ό Κάφκα: «Πήρε στά χέρια του τό πρώτο ά π ’ αυτά, τό άνοιξε καί τό μάτι του έπεσε σ’ ένα τολμηρό χαρακτικό. 'Έ να ς άν­ τρας καί μιά γυναίκα κάθονταν σ’ έναν κα­ ναπέ. 'Ο λοφάνερα, οί προθέσεις τού χαρ ά­ κτη ήταν αισχρές. Μά ό άνθρωπος ήταν τόσο αδέξιος πού, τελικά, τό μόνο πού σού ’μενε ά π ’ αυτή τήν ιστορία ήταν ένας άντρας καί μιά γυναίκα καθισμένοι μέ μιά φοβερή άκαμψία, πού έμοιαζαν νά βγαίνουν άπό τό πλαίσιο τής εικόνας καί μετά κόπου κατόρ­ θωναν νά άντικριστούν λόγω λάθους προο-

91

πτικής».2 Διαπιστώνω δτι σέ δλα σχεδόν τά έργα τοϋ Κάφκα οί σκηνές τής ζωής παρουσιά­ ζουν αυτή τήν άκαμψία. ’Ά φ θο να είναι τά σχετικά παραδείγματα: 'Η μπουγάδα πού είναι άπλωμένη μέσα στην αίθουσα τοϋ δ ι­ καστικού άρχείου· τό κρεβάτι τού ζω γρά­ φου πού, ελλείψει χώρου, τοποθετείται ά π ’ αυτόν μπροστά στήν πόρτα, πράγμα πού ύποχρεώνει τούς δικαστές νά περνούν από πάνω του τήν ώρα πού κοιμάται · ό γεωμέτρης Κ. πού πλαγιάζει μέ τη γυναίκα του στήν αίθουσα δπου είναι νά κάνει τά μαθήματά του· ό δήμαρχος τού χωριού πού στοιβάζει τά επίσημα έγγραφα σ’ έναν αχυ­ ρώνα κι δ,τι περισσεύει σέ μιά ντουλάπα

Ή

Α μ ε ρ ικ ή

Ό Κάρλ Ρόσμαν, ένας νέος 16 χρόνων, πού οί γονείς του τόν έδιωξαν στήν ’Αμερική, επειδή τόν αποπλάνησε μιά υπηρέτρια καί απόκτησε μαζί του ένα πα ιδί, ξεμπαρκάρει στή Ν. Ύόρκη. Στήν άποβίβαση χάνεται μέσα στους μπερδεμένους διαδρόμους τοϋ ύπερωκεάνειου καί συναντά τό θερμαστή, πού είναι δυσαρεστημένος άπό τη μεταχείριση τοϋ προϊσταμέ­ νου του. Αύθόρμητα ό Κάρλ άποφασίζει νά βοηθήσει τόν άδικημένο καί τόν συνοδεύει στήν καμπίνα πού είναι τό γραφείο τού καπε­ τάνιου, όπου τό θύμα καί ό συνήγορός του δέν έχουν καμιά επιτυχία, πα ρ ’ όλες τίς προσπάθειές τους. Στό γραφείο ώστόσο βρίσκεται καί ό θείος τοϋ Κάρλ, πού τόν έχει ειδοποιήσει ή ύπηρέτρια γιά τήν άφιξη τού άνιψιού του. Ό πετυ­ χημένος στήν ’Αμερική θείος άναλαμβάνει μέ ιδιαίτερη στοργή τόν Κάρλ καί τού παρέχει όλα τά μέσα γιά νά έκπαιδευτεί άνάλογα μέ τίς άπαιτήσεις τής άμερικανικής κοινωνίας, πού είναι τόσο διαφορετική άπό τήν εύρωπαϊκή. Ό Κάρλ ύποτάσσεται μέ τή μεγαλύτερη ευ­ χαρίστηση στήν αυθεντία τού θείου του, πρ ά ­ γμα πού καί έκεϊνος θεωρεί αυτονόητο. Ή ισορροπία στήν ειδυλλιακή αύτή σχέση είναι όμως τόσο ευαίσθητη, ώστε ταράζεται μέ τήν πρώτη καί ανεπαίσθητη παραφω νία, δταν δηλαδή ό Κάρλ εξαναγκάζει τό θείο του νά τοϋ επιτρέψει νά διανυκτερεύσει μία φορά έξω άπή τό σπίτι. Ό Κάρλ μετανοιώνει σχε­ δόν άμέσως καί θέλει νά επιστρέφει, άλλά έίνα ι ήδη άργά. Τόν προλαβαίνει ένα γράμμα τοϋ θείου, μέ τό όποιο αύτός τού άνακοινώνει τήν άπόφαση νά διακόψ ει κάθε σχέση μαζί

92

πού πρέπει νά τήν ξαπλώνεις καταγής δταν είναι νά τήν ξανακλείσεις κλπ. Αύτό πού ό Σταντάλ ονομάζει μικρά άληθινά συμβάντα στόν Κάφκα, κατά κανόνα, αλλοιώνεται καί προσλαμβάνει άλλόκοτο χαρακτήρα μέσα από ένα στρεβλό συμπληρωματικό στοιχείο. Ε π ίσ η ς, ορισμένα πρόσωπα, πού προέρχον­ ται ώς επί τό πλεϊστον άπό τίς κατώτερες κοινωνικές τάξεις (υπηρέτριες, στρατιώτες, κλητήρες) καί ό συγγραφέας τά παρουσιά­ ζει εξ ορισμού υποταγμένα στήν Α ρ χή , επι­ δίδονται σέ αστειότητες, άπρέπειες καί μικροανταρσίες πού προδίνουν τήν ίδ ια άταξία ώς πρός τούς τύπους. Ά ς θυμηθούμε τούς βοηθούς τοϋ γεωμέτρη, μονίμως έτοι­ μους νά σηκώσουν κεφάλι (σάν κι αύτά τά

Στό χάνι δπου διανυκτερεύει ό Κάρλ μοι­ ράζεται τό δωμάτιο μέ δυό άλλους νεαρούς, τόν Ντελαμάρς καί τόν Ρόμπινσον, πού πη­ γαίνουν σέ μιά άλλη πόλη γιά νά βροϋν δου­ λειά. Ό Κάρλ τούς άκολουθεϊ, στό δρόμο όμως τούς έγκαταλείπει καθώς ή άρχιμαγείρισσα ενός μεγάλου ξενοδοχείου τόν συμπαθεί καί τόν προσλαμβάνει. ’Έ τσι ό Ρόσμαν ά ρχίζει τή σταδιοδρομία του σάν π α ιδ ί τού άσανσέρ καί μέ ζήλο, έργατικότητα καί έφεση γιά μάθηση προσπαθεί νά άνταπεξέλθει στις υποχρεώσεις του καί νά πά ει μπροστά. Τ ίς προσπάθειες αυτές ματαιώνει ή επίσκεψη τού Ρόμπινσον, πού, επειδή είναι μεθυσμένος, ό Κάρλ τον βά­ ζει νά κοιμηθεί στόν κοινό κοιτώνα τών π α ι­ διών τού άσανσέρ. Α ύτό όμως είναι πα ρ ά ­ βαση τοϋ κανονισμού κι έχει σάν άποτέλεσμα νά χάσει ό Κάρλ τή δουλειά του. Ά σ υ λ ο βρί­ σκει στό σπίτι τής Μπρουνέλντα, μιας υπερ­ βολικά χοντρής, υπερβολικά ιδιότροπης γυ ­ ναίκας, πού υπήρξε τραγουδίστρια καί τώρα συζεϊ μέ τόν Ντελαμάρς, ένώ ό Ρόμπινσον καί ό Κάρλ είναι οί υπηρέτες τού ζευγαριού. Στό τελευταίο κεφάλαιο βρίσκουμε τόν ήρωα νά διαβάζει τή διαφήμιση τού Μεγάλου θ εά τρ ο υ τής Ό κλα χό μ α πού ζητάει συνεργά­ τες. Ή δήλωση ότι όλοι είναι εύπρόσδεκτοι είναι ιδιαίτερα δελεαστική γιά τόν Κάρλ, πού δέν έχει κάν χαρτιά. Παρουσιάζεται λοιπόν καί τόν προσλαμβάνουν εργάτη γιά τεχνικές δουλειές. Τό χειρόγραφο τελειώνει μέ τό τα ­ ξίδι γιά τήν Ό κλαχόμα. ( Ά π ό τό β ιβ λ ίο τής Λ ίλ α ς Μ α ρ ά κ α « Κ ά φ κ α -Μ π ύ χ ν ε ρ -Β ά ις » , έκό. Δ ιο γ έ ­ νης, 19 7 7 )

τσακάλια πού ό Κάφκα περιγράφει σε άλλες σελίδες του), πού φανερώνουν ένα πρόσωπο άθώο σάν κι αυτό τού Χ άρπο Μάρξ. "Ας φέρουμε στό νοϋ μας τόν κατάδικο καί τό φύλακά του πού τσακώνονται, γελώντας, δυό βήματα από τή φοβερή φονική μηχανή. "Ας σκεφτοϋμε αυτά τά τρομερά π α ιδιά πού κατασκοπεύουν τό ζωγράφο Τιτορέλλι από τό αραιό σανίδωμα του ατελιέ του. "Ετσι οί άνθρωποι καί τά πράγματα πού στά ρεαλι­ στικά μυθιστορήματα απεικονίζονται μέ κάθε δυνατή πιστότητα, σέ σημείο πού νά χωνεύονται μέ· τό σκηνικό, εδώ ξεπροβάλ­ λουν σέ πιρώτο πλάνο, μέσα άπό τήν άκραία μεγέθυνση τών χαρακτηριστικών, μέσα άπό εξαιρετικές περιστάσεις ή, άπλούστατα, μέσα άπό μιά εκπληκτική περιγραφική δύ­ ναμη. Πιστεύω δτι αυτή ή περιστασιακή, ή κά ­ ποτε κάποτε φανταστική, τροπή τής πλοκής συγκαλύπτει μιά βαθύτερη πραγματικότητα. 'Ο χειρισμός τών επεισοδίων γίνεται μέ έλάσσονες τόνους, μέ προβολή τής γκριζάδας τής καθημερινή ζωής, μέ χρώματα μουντά, φτιαχτά. 'Ο πωσδήποτε είναι προσχεδιασμένη ή άντίθεση άνάμεσα στή συν­ έχεια τής διαλεκτικής εξέλιξης καί τήν άσυνέχεια τού λόγου. "Ολα δείχνουν πώ ς ό Κάφκα, τραβώντας ορισμένα έξωτερικά στοιχεία πρός τό έξωπραγματικό, πετυ χαί­ νει, άπό τήν άλλη μεριά, νά καταστήσει π ι­ στευτό, αποδεκτό καί, κατά κάποιον τρόπο, φυσικό αυτό πού είναι καθαρά παράδοξο, άναλλοίωτο, ύπερφυσικό. «'Ό ταν άστειεύεται σημαίνει πώ ς υπάρχει ένα κρυφό π ρ ό ­ βλημα».3 Έ τσ ι, σέ έπίπεδο τέχνης, οί ερωτι­ κές περιπέτειες μοιάζουν σάν εργαλεία, εν πολλοίς προσχεδιασμένα, ή σάν αυτές τίς επιδέξιες παρακάμψ εις, άπό θέση σέ θέση, στή χώρα τού αισθήματος, πού συδαυλίζουν τή βασική φωτιά. Ό Κάφκα χρησιμοποιεί καί άλλο ένα μέσο γιά νά πλάσει τό φανταστικό (άπό τά Ημερολόγια καταλαβαίνουμε δτι τόν δρο αύτό πρέπει νά τόν νοούμε a posteriori: ό Κάφκα δέ θέτει στόν εαυτό του τό στόχο τού φανταστικού άλλά τού αληθινού). Π ρό­ κειται γιά τά ζώ α —καί τό ρόλο πού τούς άποδίδει. Σέ κείμενα δπω ς ή Μεταμόρφωση πρωταγωνιστής είναι κάποιο ζώο. Σέ άλλα, δπω ς Τό χτίσμα, οί ’Έρευνες ενός σκύλου, ή ’Ιωσηφίνα ή τραγουδίστρια, δλα τά πρόσωπα είναι ζώα. Ό Κάφκα δέν είναι ό πρώ τος συγγραφέας πού εισάγει ζώ α στά έργα του καί τά βάζει νά στοχάζονται καί νά μιλούν. Στήν περίπτωσή του δμως τό

κράμα άνθρώπινου καί ζω ώδους στοιχείου έχει κάτι τό μοναδικό. Ά π ό άποψη παρουσιαστικού, τά ζώ α πού άπεικονίζει ό Κάφκα παραμένουν αύτό πού είναι καί στή φύση: ποντικοί, σκύλοι, τσακάλια, τυφλο­ πόντικες, κατσαρίδες. Ά π ό άποψη ήθους, είναι ανθρώ πινα πλάσματα πού δοκιμάζον­ ται ώς ζω ώδεις ύποστάσεις. Στή Μυθιστο­ ρία άλεποϋς ή στούς μύθους τού Λά Φονταίν βλέπουμε τά πρόσωπα τής ζωοκωμω­ δίας νά έχουν τά αισθήματα, τά χαρακτηρι­ στικά, τίς ιδιότητες καί τά έλαττώματα πού φαίνεται νά συνάδουν πρός τήν εξωτερική τους όψη ή τή συνήθη συμπεριφορά τους: τό π α ιχνίδι ή τό επιμύθιο συνίσταται στήν ύπογράμμιση τών όμοιοτήτων άνάμεσα στή ζω οκωμωδία καί τήν άνθρωποκωμωδία. Ή κυρά Α λ επ ού δέ συλλογιέται εκατό τοίς εκατό σάν άνθρωπος. Συλλογιέται δπω ς οί άνθρωποι φ αντάζονται πώ ς πρέπει νά συλ­ λογιέται μιά άλεπού, -δηλαδή, σέ τελική άνάλυση, μέ τρόπο έντελώς ανθρώπινο. Ό μυθογράφος πλάθει τήν άλεπού κατ’ εικόνα του. Ά λ λ ά ό άνθρωπομορφισμός τού Κάφκα έχει κάτι πιό άπόλυτο. Ό σκύλος του είναι ένα ανθρώπινο δν πού άλλαξε δέρμα καί μοίρα: περπατά μέ τά τέσσερα, σκύβει στό χώμα καί είναι γ ι’ αύτό ύποχρεωμένο νά έξετάζει τά πάντα μέ καινού­ ριο μάτι, άπό μιά νέα σκοπιά, διανοητική καί συναισθηματική. Μ ολοντούτο ή ματιά καί οί λογισμοί του είναι ματιά καί λογι­ σμοί ανθρώπου, όχι σκύλου. Ή άλεπού τού Λά Φ ονταίν είναι μιά άλεπού πού έγινε άν­ θρωπος. Ό σκύλος τού Κάφκα είναι ένας άνθρωπος πού μεταβλήθηκε σέ σκύλο. Ή διάκριση αύτή έχει σημασία. Στόν Λά Φ ον­ ταίν τό άνθρώπινο καί τό ζω ώδες στοιχείο συμπίπτουν πά ρα πολύ απλά, γιατί δέν τ ί­ θεται ζήτημα σύγκρουσης άνάμεσα στίς δύο φύσεις: τό ζώ ο πλάθεται συνεχώς μέ πρ ό­ τυπο τόν άνθρωπο. Πρόκειται γιά μιά σύμ­ πτωση τέλεια, σχεδόν ειδυλλιακή, πού είναι δεδομένη εξαρχής. Οί βάτραχοι δέν εμποδί­ ζονται άπό τή φύση τους νά εκλέγουν βασι­ λιά, ούτε νά φουσκώνουν μέχρις ένός βρι­ σμένου σημείου καί νά σκάνε, άπ αξ καί τό ύπερβοΰν. Ή παράσταση τού ζώου δέ μάς ενοχλεί, γιατί είναι ένα βολικό προσωπείο: έχει σχέση μέ τούς Πέρσες τού Μοντεσκιέ, τούς καλούς άγριους τού Ρουσσώ, τούς Λιλιπούτειους τού Σουΐφτ. Α ν τίθετα , τό ύβρίδιο πού μάς παρουσιάζει δ Κάφκα υποφέρει άπό τή διφορούμενη κατάσταση υπό τήν όποια τελεί. Ή σύγκρουση άνάμεσα στό ζωώδες καί τό άνθρώπινο εκδηλώνεται

άκατάπαυστα. Θ ά λέγαμε μάλιστα πώ ς ό συγγραφέας στηρίζεται στήν έκρηξη αυτή γιά νά αιχμαλωτίσει τήν προσοχή μας.4 Στή Μεταμόρφωση βλέπουμε δτι μιά τέ­ τοια σύγκρουση, όταν ωθείται στά άκρα, δεν μπορεί νά λυθεί παρά μόνο μέ τό θά­ νατο. Κι εδώ τό πράγμα φαίνεται εντονό­ τερα από οπουδήποτε άλλου, γιατί τό ζώο γιά τό όποιο γίνεται λόγος παρουσιάζεται εύθύς έξαρχής σάν άνθρωπος μεταμορφω­ μένος σέ κτήνος. Έ τ σ ι ό Γκρέγκορ Ζάμζα, πού μεταμορφώνεται σέ μαμούνι, διατηρεί σκέψεις καί αισθήματα άνθρώπου, καί δή έμποροϋπαλλήλου. ”Αν ή αρρώστια πού τόν βρήκε ήταν τά παράσιτα, ή περίπτωσή του θά ήταν πάρα πολύ κοινή: Μά δέν μπο­ ρούμε νά λησμονήσουμε τήν προγενέστερη υπόστασή του, καί ό ίδιος, δσο ή υπόσταση αυτή εξατμίζεται, εξαντλεί καί τήν τελευ­ ταία ικμάδα του προκειμένου νά τήν περι­ σώσει. Ή κατάστασή του δέ μοιάζει καθό­ λου μέ εκείνην τής άλεπούς πού έχασε τήν ουρά της μέσα στόν καθρέφτη ή τού τζ ί­ τζικα πού τό παράκανε στό τερέτισμα: Ε ί­ ναι ένας άνθρωπος πού πιάστηκε στή φάκα, θύμα κάποιας κατάρας, δπως ορισμένα πρόσωπα τού Π ερρό ή τού Λιούις Κάρρολ. "Οταν ό Κάφκα μάς περιγράφει τίς ύπεράνθρωπες προσπάθειες πού καταβάλλει ό ήρωάς του γιά νά στρίψει τό κλειδί στήν πόρτα, τό σταχτί ύγρό πού κυλά άπό τά χείλη του καί βάφει τήν κλειδαριά καί τό χαλί, ή ψυχή μας σφίγγεται γιατί, στό βά­ θος, ξέρουμε πώ ς έχουμε νά κάνουμε μ’ έναν άνθρωπο. Ό Μ περξόν ορίζει ένα είδος κω­ μικού μέ βάση τό μηχανικό στοιχείο πού

έχει τήν πηγή του στή ζωή. Ό Κάφκα δη­ μιουργεί ένα είδος φανταστικού απεικονί­ ζοντας τό ζωώδες στοιχείο μέ βάση τό αν­ θρώπινο. Τό ίδιο κράμα άναγνωρίζουμε στίς περιγραφές τής δυσώδους τροφής πού προτιμά ό Γκρέγκορ. Ό τελευταίος ανακα­ λύπτει, μέ άπόγνωση, τόν ασταμάτητο κα­ τήφορο πού έχει πάρει καί τά βάζει μέ τόν εαυτό του, ντροπιασμένος. Προσπαθεί νά πιαστεί, έστω καί τήν τελευταία στιγμή, άπό τό ανθρώπινο, παίρνει σωστές άποφάσεις, κάθεται κι άκούει δσα τού λένε οί δικοί του, τή μουσική πού πα ίζει ή άδελφή του (σ’ αύτή τήν ταλάντευση ανάμεσα στό ζωώδες καί τό ανθρώπινο μπορούμε νά διακρίνουμε κάποια συρρίκνωση τού φανταστικού στοι­ χείου). Τό μήλο πού τού πετά μιά μέρα ό πατέρας του καί σφηνώνεται στή ράχη του -τ ό βλήμα αυτό άπό τό όποιο θά προέλθει τελικά ό θάνατός το υ - σημαδεύει, πιθανόν, τήν εισβολή τού πραγματικού στό χώρο τού φ αντασιακοΰ, τού φανταστικού στοιχείου. Πράγματι, στό τέλος βλέπουμε τό φαντα­ στικό νά διαλύεται πλήρως μέσα στό πρ α ­ γματικό. Τή μέρα πού ή άδελφή τού Γκρέγ­ κορ, ή όποια δέν έπαψε νά τόν φροντίζει καί νά πιστεύει στήν ανθρώπινη υπόστασή του, λέει στόν πατέρα της: «Φρόντισε νά διώξεις τήν ιδέα πώ ς είναι ό Γκρέγκορ. Ό λ ο ν αυτό τόν καιρό τό πιστεύαμε κι έτσι γεννήθηκαν δλα μας τά βάσανα», τήν ήμέρα αύτή λοιπόν δλα τελειώνουν γιά τό φτωχό έμποροΰπάλληλο. Ό τελευταίος μάρτυρας δήλωσε αναρμοδιότητα, αυτό πού μένει πιά είναι ένα παράσιτο πού ή παραδουλεύτρα θά τό ξεπαστρέψει μέ ένα χτύπημα τής

Ή μεταμόρορωαη Ό περιοδεύων έμπορικός Αντιπρόσωπος Γκρέγκορ Ζάμζα, πού μετά ά πό τή χρεο κο π ία τού πατέρα του εργάζεται σκληρά, κάτω άπό Απάνθρωπες συνθήκες εργασίας, γιά νά εξ­ ασφαλίσει τήν οίκογένειά του, ξυπνά ένα πρω ί μεταμορφωμένος σέ σκαθάρι. Τόσο αύτός όσο καί ή ύπόλοιπη οικογένεια προσπα­ θούν νά άνταπεξέλθουν στήν ξαφνική καί φο­ βερή αύτή μεταβολή τής κατάστασής τους. Οί άλλοι Αφήνουν τήν παρασιτική ζωή τους καί βρίσκουν έργασία, ένώ ό γιός μένει κλεισμέ­ νος στό δωμάτιό του, στό όποιο μόνο ή άδελφή του αντέχει νά μπει γιά νά τό κα θαρ ί­ σει καί νά φέρει στό Γκρέγκορ τό φαγητό του. Ε κ τ ό ς άπό τό φόβο καί τήν Αηδία πού προκαλεϊ ό Γκρέγκορ στούς δικούς του, σιγά σιγά Αρχίζει νά τούς γίνεται καί αισθητό βάρος.

94

Α υτό τό συνειδητοποιούν έντελώς όταν δ τε­ ρατόμορφος γιός πα ρουσιάζεται ένα βράδυ στό σαλόνι μπροστά στούς ενοικιαστές τής οι­ κογένειας. Ή άδελφή, αύτή πού φρόντιζε μέ­ χρι τώρα τό Γκρέγκορ (στήν Αρχή μέ συγκινη­ τική φροντίδα, Αργότερα βιαστικά καί χωρίς ενδιαφέρον), εκφράζει τήν Αναγκαιότητα ν ’ Απαλλαγεί ή οικογένεια άπό αύτόν. Τήν Αναγκαιότητα αύτή τήν Αντιλαμβάνεται α πό ­ λυτα καί ό ίδιο ς ό Γκρέγκορ καί τό βράδυ ξε­ ψυχάει σιγά σιγά μέχρι νά ’ρθει ή αύγή. Μετά Απ’ αύτό, ή ύπόλοιπη οικογένεια Ατενίζει μ’ αισιοδοξία τό μέλλον. ( Ά π ό τό β ιβ λ ίο τής Λ ίλ α ς Μ α ρ ά κ α « Κ ά φ κ α -Μ π ύ χ ν ε ρ -Β ά ις », εκδ. Δ ιο γ έ ­ νης, 1 9 7 7 )

σκούπας λέγοντας πολύ άπλά: « Ε λ ά τε νά δείτε. Έ σ κασ ε σάν άρουραίος». Γιά όλους ό εφιάλτης έχει διαλυθεί (πρός στιγμήν δ ια ­ λύεται καί γιά τόν άναγνώστη), τό πραγμα­ τικό έπανεγκαθίσταται, ακλόνητο, στη θέση του. Οί γονείς τού Γκρέγκορ ξάναβρίσκουν τήν όρεξη γ ιά ζωή καί βγαίνουν νά κάνουν μιά βόλτα μέ τό τράμ. Καί, όπως μάς πλη­ ροφορεί δ συγγραφέας, άντιλαμβάνονται ότι ή κόρη τους ξεπετάχτηκε πολύ αυτούς τούς τελευταίους μήνες: έγινε π ιά μιά όμορφη κοπελίτσα. Στήν Ιωσηφίνα τήν τραγουδίστρια (τό τελευταίο καί, οπωσδήποτε, δεδομένων τών αναλογιών του, τό αρτιότερο έργο τού Κάφκα) ό συγγραφέας χρησιμοποιεί ο ρι­ σμένα σουσούμια τού κόσμου τών ποντικών γιά νά εξευτελίσει άποτελεσματικότερα τήν ανθρώπινη φύση. Τό ελαφρό σφύριγμα πού εκπέμπει ή Ιω σ ηφ ίνα, αυτός ό θλιβερός ήχος πού οί όμοιοι της θέλουν νά τόν βλέ­ πουν σάν ένα τραγούδι μαγευτικό καί συν­ άμα προστατευτικό εναντίον τών εχθρών τους, είναι ή τέχνη τού άνθρώπου, ή γλώσσα τού άνθρώπου· είναι αύτή εδώ ή μελέτη μου. Ό κόσμος τών ποντικών είναι ό κό­ σμος τών άνθρώπων τοποθετημένος στίς σωστές διαστάσεις —καί τά όριά του.5 Ή μεταμόρφωση μπορεί νά γίνει καί άντίστροφα, δηλαδή τό ζώο νά μετατραπεί σέ άνθρωπο. Στήν περίπτωση αύτή ό ήρωας, υπό τή νέα ενσάρκωσή του, διατηρεί αυτή τήν ιδιαίτερη άκαμψία γιά τήν όποια μιλή­ σαμε. Τό φανταστικό άποκαλύπτει τό ζώο πού υπάρχει μέσα στον άνθρωπο —τά ψηλά καπούλια τού δόκτορος Βουκεφάλα, πού ήταν άλλοτε πολεμικό άλογο τού Μεγαλέξαντρου καί έχει μεταβληθεί σήμερα σέ δ ι­ κηγόρο, άναγνώστη παλαιώ ν βιβλίων. Ή Κλώντ-Έντμόντ Μανύ έδειξε, άλλά σέ ήθικό επίπεδο, αύτή τή «μή άναγωγιμότητα τών άπόψεων» τού πιθήκου πού έγινε άν­ θρωπος.6 Τό φανταστικό εμφανίζεται . ώς τέτοιο μόνο εφόσον ενσαρκώνεται. Ό διάβολος δέν είναι φανταστικός, άλλά οί διαβολικοί κόσμοι τού 'Ιερώνυμου Μ πός είναι, κατεξοχήν. Τό φανταστικό προϋποθέτει μιά μείξη: τού ανθρώπινου μέ τό ζωώδες, όπω ς είδαμε καί πριν, τού πραγματικού μέ τό εξωπρα­ γματικό, όπω ς στόν Γιούγκερ, τού άνθρώπινου μέ τό ορυκτό, όπω ς στόν Π όντζ, τού άλληγορικοϋ μέ τό χυδαίο, όπω ς στόν Ζενέ, τού άληθινοΰ ήθους μέ τό παράλογο παρουσιαστικό, όπω ς στόν Μισώ.

Ή πρώτη σελίδα τον χειρόγραφον τής «Μεταμόρφωσης»

Κατά μιάν άλλη, ελάχιστα διαφορετική, εκδοχή τό φανταστικό μπορεί νά νοηθεί καί ώς απορρύθμιση, αντίφαση, χάσμα άνάμεσα σέ δύο κόσμους. Μ πορεί νά έκληφθεί ώς αύτή ή «μικρή ρωγμή» πού άνακαλύπτει ό σκύλος τοϋ Κάφκα κατά τή διάρκεια τών ερευνών του. "Οσο βαθύτερη είναι ή ρωγμή, όσο μεγαλύτερη ή άπόσταση, όσο π ιό άπομακρυσμένοι οί όροι τής φανερής αντίφ α­ σης, τόσο πιό δύσκολη καί άξια ή τέχνη. Ή Δίκη καί ό Πύργος μάς παραπέμπουν συνέχεια σέ μιάν άλήθεια πού διατύπωσε έξοχα ό Μ ωρίς Μπλανσό: «’Αρχίζουμε νά προδίνουμε τήν άλήθεια αύτή μόλις ή ίδια μάς άποσπά από τή λογοτεχνία, μέ τήν οποία, ώστόσο, δέν μπορεί νά ταυτιστεί».7

■ Copyright: Magazine Litteraire

Μετάφραση: Βασίλης Παπαβασιλείου Σ η μ ειώ σ εις :

1. Πρόλογος στήν :Αποικία τών τιμωρημένων, πού με­ τέφρασε στά γαλλικά ό Σταρομπίνσκι τό 1945.

2. Ό Πιέρ Κλοσοφσκί, στά έργα τον μέ χρωματιστά μο­ λύβια, χρησιμοποιεί επίτηδες τήν ίδια άκινησία. θά είχαμε άδικο αν τόν κατηγορούσαμε γιά άδεξιότητα.

3. Ό Μωρίς Μπλανσό παραθέτει αύτή τή φράση τοϋ Γκαίτε μιλώντας γιά τόν Κενώ.

4. Γράφει στά Σημειωματάριά του : «Έγινες γελοίος καραγκιόζης γιά τά μάτια αίιτοΰ τού κόσμου».

5. Διαβάζω ατούς Καθρέφτες τοϋ Σαίν-Ζΰστ τοϋ Άλμπέρ ’ Ολιβιέ: «,,.Έόώ, όπως καί στήν πιό κοντινή σ’ εμάς περίπτωση τον Κάφκα, ή μεταμόρφωση, ή νποβάθμιση τοϋ άνθρώπον σέ ζώο μαρτυρούν τήν άθλιότητα τής Ανθρώπινης συνθήκης καί ύποδηλώνονν τούς λεπτούς, άρρητους δεσμούς πού συνδέουν τόν άνθρωπο μέ τό Σύμπαν, μέσω ορισμένων σωματικών τον δυνάμεων. Τό μυστικό τής μεταμόρφωσης είναι μιά από τίς όψεις τοϋ μυστικού τοϋ κόσμου» ■ 6. Claude-Edmonde Magny, Les sandales d’Empedocle (Τά σανδάλια τοϋ ’Εμπεδοκλή).

7. L’ Arche, Νοέμβριος 1945.

95

Άλέξης Ζήρας

Μορφές τού απόλυτου καί τοϋ σχετικού ατό έργο τοΰ Κάφκα Ό άγγλος κριτικός Έντουιν Μάιρ έχει πει σ’ ένα δοκίμιό του γιά τόν Κάφκα ότι «στόν Πύργο περιγράφεται ό αγώνας τοϋ χωρομέτρη νά τόν προσεγγίσει, ενώ στή Δίκη ό αγώνας τοΰ Γιόζεφ Κ. νά την άποφύγει». Πραγματικά, στόν Πύργο υπάρ­ χει ένα σημείο όπου ό χωρομέτρης παίρνει ένα δρόμο πού φαίνεται πώς οδηγεί κατευθείαν στόν πύργο, αφού όμως έχει ήδη περπατήσει κάμποση ώρα ανακαλύ­ πτει ξαφνικά ότι δεν έχει πλησιάσει καθόλου, μολονότι ό δρόμος εξακολουθεί νά δείχνει πώς πηγαίνει κατά ’κεΐ. Φαινομενικά αυτή ή άκαρπη προσπάθεια τοΰ ήρωα τοΰ Κάφκα μάς παρουσιάζεται σάν ενέργεια παράλογη. Πώς είναι δυνατό ένας δρόμος νά μην καταλήγει κάπου; 'Ό μω ς δλο τό έργο τοϋ Κάφκα δεν είναι άλλο άπό παραλλαγές τής ίδ ια ς βασικά άλληγορίας: ή πραγματικότητα μάς δίνει συν­ έχεια λαβές νά εννοήσουμε δτι οί άρχές, οί νόμοι πού τή διέπουν καί τήν καθορίζουν, βρίσκονται πέρα άπό τή δυνατότητά μας νά ανακαλύψου με τό βαθύτερο μυστικό τους. Ό πύργος είναι τό άλληγορικό σχήμα τοϋ κοσμικοϋ νόμου, τοϋ νόμου πού προσκαλεΐ τόν άνθρωπο νά τόν παραβιάσει, νά τόν παραβεϊ, γιατί μονάχα μέσα άπό τήν πράξη τής παράβασης άποδείχνεται ή ίερότητά του. Γιά τόν Φ ράντς Κάφκα ή αιτία τής δυσ­ αρμονίας άνθρώπου καί κόσμου δέν βρίσκε­ ται στό δτι ή φύση, ό ιστορικός χρόνος, τά διάφ ορα φαινόμενα, λειτουργούν τυχαία κι έτσι είναι παράλογη κάθε προσπάθεια τού άνθρώπου νά τά κατανοήσει. 'Η προσ πά­ θεια τού άνθρώπου είναι βαθύτατα ήθική, γιατί έτσι μονάχα μπορεί νά επιβεβαιώσει τή σημασία τής ύπαρξής του στόν κόσμο· άκόμα, είναι εύλογη, γιατί τού είναι αδύ­

96

νατο νά παραδεχτεί δτι ζεϊ κάί πεθαίνει χω ­ ρίς νά ξέρει τό γιατί. Ή δυσαρμονία πη γά­ ζει άπό τό δτι δ άνθρωπος καί ό κόσμος, δηλ. τό σύμπαν, κινούνται άπό δυό διαφ ο­ ρετικές λογικές, άπό τίς όποιες ή μιά, ή αν­ θρώπινη, είναι πεπερασμένη, ενώ ή άλλη, ή κοσμική, είναι άπειρη κι άσύλληπτη. Στη Δίκη ο Γιόζεφ Κ. ρωτάει τόν άββά τής Μη­ τρόπολης άν τόν διεκδικεϊ, άν τόν θέλει ό νόμος, καί ό άββάς τοΰ άπαντάει: «Τό δ ι­ καστήριο δέν σέ διεκδικεϊ. Σέ δέχεται δποτε έρχεσαι καί σέ εγκαταλείπει δποτε φεύγεις». Ό Γιόζεφ Κ. μέ τό δίκιο του άπορεΐ γ ι’ αύτή τήν περίεργη στάση τού νόμου, δέν μπορεί δμως νά καταλάβει δτι ό νόμος τοΰ δικαστηρίου, τής εξουσίας, σκέπτεται μέ μή άνθρώ πινα μέτρα, δτι τόν ένδιαφέρουν τά σύνολα κι όχι τά άτομα. Ή εξουσία άντιπροσωπεύεται στό έργο τού Κάφκα άπό μιά σειρά σύμβολα πού κα ­ λύπτουν τό ένα τό άλλο. Πίσω άπό τούς άθέατους δικαστές πού άποφασίζουν γιά τήν τύχη τού Γιόζεφ Κ. βρίσκεται ό τιμωρός

θεός τού μωσαϊκού νόμου, άλλά βρίσκεται ακόμα ή εβραϊκή παράδοση, ό πατέρας τοϋ συγγραφέα -α υ τή ή ενσάρκωση τής έννοιας τής υπέρτατης α ρ χ ή ς- καί κάθε δύναμη πού θέλει νά εκμηδενίσει τήν ατομική αύτεξουσιότητά του. Ό Κάφκα κατέχεται από μιά άπροσμέτρητη ένοχή μπροστά σέ κάθε άπόλυτη μορφή εξουσίας. Οί ήρωές του —όψεις τού ίδιου άνθρώπινου, τύ π ο υ - αμφισβητούν ή, καμιά φορά, συγκρούονται μ’ αυτήν, ποτέ όμως δέν φτάνουν στό σημείο νά θέλουν νά τήν ανατρέψουν. Ή δράση τους είναι αμή­ χανη καί τελικά παθητική. Στή Δίκη ό τραπεζικός υπάλληλος Γιόζεφ Κ. συλλαμβάνεται ένα πρω ί μέ μιά κατηγο­ ρία νεφελώδη, πού δέν γνω ρίζει τά αίτιά της. Α ρ χ ίζ ε ι λοιπόν έναν άγώνα απ ελπι­ σμένο θέλοντας ν ’ ανακαλύψει αυτό πού κρύβεται πίσω άπό τίς άοριστόλογίες τών ύπαλλήλων τού δικαστηρίου. Ή θέση του πάντω ς σάν υποδίκου είναι περίεργη· δέν εμποδίζεται νά έχει τίς συνηθισμένες Ασχο­ λίες του κα ί νά συμπεριφέρεται σάν οποιοσδήποτε έννομος πολίτης. "Αλλωστε ό επιθεωρητής πού διενεργεί τήν προ α νά­ κριση, μολονότι δέν άπαντάει στίς άλλες ερωτήσεις τού Κ., τού δηλώνει ξεκάθαρα, όταν ό τελευταίος τόν ρωτάει άν είναι ελεύ­ θερος ή όχι: «Μέ παρεξηγήσατε. Φ υσικά έχετε συλληφθεί, άλλά αυτό δέν σάς έμπόδίζει νά πηγαίνετε στή δουλειά σας. Δέν θά εμποδιστείτε νά συνεχίσετε τήν κανονική σας ζωή». Μέ τήν ανθρώπινη λογική ή στάση αύτή τού νόμου είναι παράλογη, γ ι’ αυτό καί ό 1C. έξοργίζεται στήν άρχή καί απαιτεί μέ διάφ ορες δολοπλοκίες καί πονη­ ριές νά μάθει σέ τί οφείλεται ή κατηγορία

Ή

του. Παντού όμως συναντάει άξεπέραστες δυσκολίες, άμφιλογίες, καί τά παρακάλια του δέν φέρνουν κανένα άποτέλεσμα. Πού βρίσκεται λοιπόν ή ένοχή τού Γιόζεφ Κ.; Σέ ποιά στοιχεία θά βασιστούν οί κριτές τού δικαστηρίου γιά νά άποφανθούν άν εί­ ναι ή όχι αθώ ος; 'Ο Κ. βλέπει τελικά ότι όλες οί προσπάθειες του είναι μάταιες. Ή οργή πού τόν κάτεχε στήν άρχή μετατρέπετα ι σέ άπόγνωση, έγκαταλείπει έτσι τίς ά καρπες αναζητήσεις του, πού εξάλλου πάντα σταματούν μπροστά σέ άθέατα τείχη, καί διατηρεί μονάχα μιά πολύ μικρή έλπίδα ότι τελικά θά δικαιω θεί. Κάποια μέρα δικά­ ζεται, άλλά κι αύτή άκόμα ή ατμόσφαιρα τού δικαστηρίου έντείνει τήν άσάφεια τής λειτουργίας τού νόμου. Οί δικαστές πα ρ α­ μένουν άθέατοι καί τά όσα διαδραματίζον­ ται εκεί μέσα είναι πολύ λίγο κατανοητά. Ά κ ό μ α καί ή άπόφαση τοϋ δικαστηρίου εί­ να ι άόριστη. Θ ά συνεχιστεί ή δίκη ή όχι; ’Έ χει καταδικαστεί ή έχει άθωωθεΐ; Ξανάρχίζει τίς καθημερινές του άσχολίες, κυριευ­ μένος όμως ήδη άπό τήν ένοχή τού κα ταδί­ κου. Μ ερικές φορές καταλήγει νά πιστέψει πώ ς αύτό πού τού συνέβηκε είναι κάτι τό έξωπραγματικό, ότι είναι μιά ονειρική κατάσταση πού μεταφέρει τή φαντασία στήν πραγματικότητα. Κι όμως έτσι είναι. "Οσο περισσότερο άσυνήθιστες φαίνονται οί περιπέτειες τού Γιόζεφ Κ., όσο είναι πέρα άπό τήν κοινή λογική, τόσο περισσότερο Α ποκαλύπτουν τή βαθύτερη φύση τών δυ­ νάμεων τού άνθρώπου καί τών μή ανθρώ πι­ νων δυνάμεων κάθε ανώτατης άρχής. «Κου­ ράζεται κανείς», λέει ό Κάφκα στήν ’Α πόρ­ ριψη, «άκόμα καί μέ τό νά φανταστεί μόνο

κ ρ ίσ η

Ό ήρωας τής Ιστορίας Γκέοργκ Μπέντεμαν - ό ίδιος 6 Κάφκα έχει εξηγήσει δτι τό όνομα αύτό είναι Αναγραμματισμός τοϋ δικού το υ άποφασίζει ύστερα ά πό ένα αρχικό δισταγμό νά άναγγείλει μ’ ένα γράμμα τούς άρραβώνες του σ’ ένα φίλο του π ο ύ εδ ώ κ α ί πολλά χ ρόνια έχει μεταναστεύσει στή Ρωσία. Π ρίν ταχυδρο­ μήσει τό γράμμα πηγαίνει στό δωμάτιο τοϋ πατέρα του καί τοϋ Ανακοινώνει τήν Από­ φασή του. ’Εκείνος όμως τόν κατηγορεί ότι υπήρξε κακός γιός καί κακός φίλος κα ί τόν

καταδικάζει γ ι’ άύτό σέ θάνατο διά πνιγμού. Ό γιός έκτελεϊ τήν άπόφαση αύτή τού πατέρα πηδώ ντας στό ποτάμι. [Σημ. Ό γερμανικός τ ί­ τλος τού διηγήματος σημαίνει τή δικαστική άπόφαση. Ή «κρίση» λοιπόν τής έλληνικής μετάφρασης έχει τήν έννοια τής «κρίσης δ ι­ καστηρίου».] ( Ά π ό τό β ιβ λ ίο τή ς Λ ί λ α ς Μ α ρ ά κ α « Κ ά φ χ α -Μ π ύ χ ν ε ρ -Β ά ις » , έκδ. Δ ιο γ έ ­ νης, 1 9 7 7 )

97

ένα κομμάτι τοϋ δρόμου, καί περισσότερο άπό ένα κομμάτι δεν μπορεί νά φανταστεί καθόλου». Σ ’ αύτή τήν επίμονη άναζήτηση τοϋ νοή­ ματος τής ζωής, ή βασική καί πρωταρχική εμπειρία πού αποκτούν οί ήρωες τού Κάφκα είναι πώ ς νιώθουν ξένοι στόν κό­ σμο. Γ ι’ αυτό καί ζητούν έπίμονα νά τούς παραχωρηθεΐ ή άδεια ν ά κατοικήσουν τό εί­ ναι, νά γνωρίσουν έστω τήν ανθρώπινη διά ­ στασή τους. ’Α πέναντι στόν κόσμο τού εχειν, τάν κόσμο τής εξουσιαστικής άρχής τού δικαστηρίου ή τού πύργου, πού άρνεϊται κάθε άμφισβήτηση τών δικαιοδοσιώ ν του, μονάχα ό κόσμος τού άνθρώπινου είναι

Ή

α π ο ικ ία τώ ν

"Ενας Ε ύρω παίος φτάνει σέ μιά άποικία καταδίκων σ’ ένα νησί τών τροπικώ ν, όπου εφαρμόζεται ένα ιδιότυπο καί ιδιαίτερα άπάνθρω πο ποινικό σύστημα. Ό κατηγορού­ μενος θεωρείται a priori ένοχος κα ί καταδικά­ ζεται πάντα σέ θάνατο, χωρίς δικαστική δ ια ­ δικασία, χωρίς άπολογία ή υπεράσπιση, χωρίς νά τοϋ γνωρίσουν κάν τήν καταδικαστική άπόφαση. Ή έκτέλεση γίνεται μ’ ένα ειδικό μηχάνημα, πού πάνω του δένεται γυμνός ό κατάδικος καί τό μηχάνημα αύτό μέ ένα άδιάκοπο μαρτύριο πού κρατάει 12 ώρες κεν­ τάει στό δέρμα του τήν άπόφαση τοϋ δ ικ α ­ στηρίου (πού είναι πά ντα ή προσταγή νά κά ­ νει τό άντίθετο ά πό τό παράπτωμά του). Τό σύστημα αύτό, καθώς κα ί τό εκτελεστικό μηχάνημα, ήταν δημιουργήματα τού προη­ γούμενου διοικητή, πού δσο ζοΰσε ένσάρκωνε καί τό δικαστήριο. Τήν εποχή τής άφήγησης, αύτό τό έργο τό έχει άναλάβει ένας άξιω ματικός, μεγάλος θαυμαστής καί βοηθός τού προηγούμενου διοικητή, ό όποιος δμως έχει νά παλαίψει μέ πολλές άντιξοότητες, για τί ό νέος διοικητής θέλει νά φέρει ένα κα ινούριο πνεύμα στή διοίκηση καί είναι εχθρός τού άναχρονιστικού αύτοΰ συστήματος, τό όποιο θέλει μέ τήν πρώτη εύκαιρία νά καταργήσει. 'Ο Ε ύρω παίος, πού είναι επιστήμονας καί ταξιδεύει γιά νά μελετήσει ήθη κα ί έθιμα άλ­ λων κοινωνιών, π α ρ ’ δλο πού θέλει νά κρατή­ σει τήν ούδετερότητα τού επιστημονικού παρατηρητή, έξεγείρεται μπροστά σ’ αύτή τή βαρβαρότητα. Καί δταν ό άξιω ματικός, πού τού έχει έξηγήσει τό σύστημα καί τή μηχανή, τόν ρωτά, πρ ίν προβέϊ στήν έκτέλεση τού κατάδικόυ, νά πει σάν κριτής τή γνώμη του.

98

προσφέρεται γιά κατοικία. Π ώς δ μ ω ς. νά κατοικηθεϊ τό είναι, δταν δέν δίνεται καμιά βοήθεια στόν άνθρωπο νά εννοήσει τόν εαυτό του; Ή άπαίτηση αύτή χαρακτηρίζει τό ίδ ιο δλες τίς ενέργειες τοϋ χωρομέτρη στόν Πύργο. Ή επιδίωξή του νά καταφέρει νά μπεϊ στόν πύργο δηλώνει τόν πόθο του νά γνωρίσει κι αύτός ένα έστω έλάχιστο μέ­ ρος τής κοσμικής άλήθειας, τού νόμου πού, ενώ τόν παρακολουθεί καί τού βάζει δια ρ ­ κώς δρια στή ζωή του, διατηρεί τήν αινι­ γματικότητά του πα ρά τίς άλλεπάλληλες κρούσεις του. Γιά νά κατορθώσει νά άποκτήσει τήν εύνοια τού πύργου μετέρχεται κάθε τι πού νομίζει πώ ς θά τόν βοηθήσει

τ ιμ ω ρ η μ έ ν ω ν

άπαντά: Ε ίμ α ι ε χ θ ρ ό ς α υ τ ή ς τής δ ια δ ικ α σ ία ς .

Τότε ό άξιω ματικός άπελευθερώνει τόν κατάδικο καί μπαίνει ό ίδιο ς στή θέση του, διαλέγοντας μέσα στά χαρτιά πού είχε άφήσει δ προηγούμενος διοικητής τήν άπόφαση γιά τήν περίπτωσή του. Ή άπόφαση, κι αύτό άκριβώ ς είναι τό πιό παράδοξο, λέει: Ν ά ε ίσ α ι δ ίκ α ιο ς .

Αύτή είναι ή φράση πού πρέπει νά γραφτεί πάνω στό πετσί, κυριολεκτικά, τού άξιωματικού, πού ώστόσο σ’ δλη τή διάρκεια τής ζωής του ύπηρετούσε πιστά τή δικαιοσύνη, δπω ς τήν εννοούσε τό σύστημα τοϋ προηγούμενου διοικητή. Πράγμα πού σημαίνει, βέβαια, τήν αύτοαναίρεση τού συστήματος. Αύτό εϊκονίζεται καί μέ τή διάλυση τής μη­ χανής, πού άφού, χωρίς νά γράψει τίποτε, κατακρεουργήσει μέ ταχύτητα τόν άξιωματικό, γίνεται κα ί ή ίδια συντρίμμια: Ό Ε ύρω παίος, άφού μάθει δτι στό χωριό είναι διαδομένη ή προφητεία δτι ό προηγού­ μενος διοικητής θ’ άναστηθεί κάποτε καί ή έποχή του θά ξαναγυρίσει, φεύγει ά πό τήν ά ποικία καταδίκων, διώ χνοντας μέ σκαιό τρόπο ένα φύλακα καί τόν κατάδικο, πού ή δική του επέμβαση είχε σώσει, δταν αύτοί προσπαθούν νά τόν άκολουθήσουν στήν έπιβίβαση. ( Ά π ό τό β ιβ λ ίο τής Λ ί λ α ς Μ α ρ ά κ α « Κ ά φ κ α -Μ π ύ χ ν ε ρ -Β ά ι;» . εκδ. Δ ιο γ έ ­ νης, 1 9 7 7 )

Ό

π ύργος

Ό ήρωας τοϋ έργου, πού χαρακτηρίζεται μόνο μέ τό άρχικό γράμμα τοϋ ονόματος του «Κ», φτάνει σ’ ένα χωριό, ύστερα άπό πρόσ­ κληση, όπω ς ισχυρίζεται, τού πύργου, γιά νά κάνει καταμέτρηση τής γης. Π α ρ’ όλες όμως τίς προσπάθειες του δέ γίνεται δεκτός στόν πύργο. Τοϋ έπιτρέπουν νά μείνει στό χωριό, δηλώνουν όμως ότι δέν χρειάζονται το π ο ­ γράφο. Ή ψυχρότητα τοϋ πύργου έχει άντίκτυπο καί στή συμπεριφορά τών κατοίκων τοϋ χωριοϋ, πού άντιμετω πίζουν τόν ήρώα μέ έχθρότητα κα ί καχυποψία. Μόνο ή οικογένεια τόϋ Βαρνάβα (τού αγγελιοφόρου άνάμεσα στόν πύργο καί τόν Κ.), ή όποια ζεϊ περιφρονημένη στό περιθώριο τής κοινω νίας αυτής, για τί ή κόρη, ή Ά μ ά λια , περιφρόνησε την προτίμηση πού τής έδειξε ένας ύπάλληλος τοϋ πύργου, μόνο αυτή ή οικογένεια τόν δέχεται, γιατί βλέπει σ’ αυτόν, πού ή θέση του μπορεί νά συγκριθεΐ μέ τή δική της, τη μεγάλη ευκαιρία πού θά τής έπιτρέψει, ίσως, νά ένσωματωθεΐ πά λ ι στην κοινότητα. Στόν άγώ να του νά επιβληθεί, ν ’ άναγκάσει δηλαδή τόν πύργο νά τόν δεχτεί, ό Κ. επιδιώ ­ κει νά σχετιστεί μέ τή Φρίντα, τή σερβιτόρα στό χάνι όπου διανυκτερεύουν οί ύπάλληλοι

στό σκοπό του. ’Έ τσι γίνεται ερωμένος τής Φ ρίντα, γιατί ή Φ ρίντα είναι έρωμένη ενός υπαλλήλου τοϋ πύργου, καί μπορεί μ’ αυτό τόν τρόπο νά άντιμετωπιστεΐ εύνοϊκότερα τό αίτημά του. Ά λ λ ά πλανιέται, τό ίδιο δπω ς πλανήθηκε στή Δίκη ό Γιόζέφ Κ., δταν ζήτησε άπό τόν προσωπογράφο τών κριτών τοϋ δικαστηρίου νά μεσιτέψει στους π ρ ο ϊ­ σταμένους του γ ι’ αυτόν. 'Ό σ ο ζεΐ ό χωρομέτρης δέν πρόκειται ό νόμος νά τοϋ έπιτρέψει νά παραμείνει στό χωριό τοϋ πύργου καί ν ’ άσκήσει τό έπάγγελμά του. “Οταν κάποτε φτάσει ή άδεια παραμονής, ό Κ.. είναι π ιά νεκρός. Ό νόμος έτσι φιλοξενεί τόν άνθρωπο μονάχα δταν αυτός έχει υποταχτεί έντελώς στην τύχη πού τού έπιφυλάσσεται. Καί ή υποταγή αύτή ταυτίζεται μέ τήν οριστική άπόσπασή τοϋ άνθρώπου άπό αυτό πού ήταν, μολονότι ή καταδίκη του συντελέστηκε ένόσω άκόμα ζούσε. Παρόμοια, στήν Α ποικ ία τών τιμω­ ρημένων, ό ταξιδιώ της πού τήν έπισκέπτεται καί προσκαλείται νά παρευρεθεί στήν έκτέλεση κάποιου κατάδικου ρωτάει τόν άξιωματικό, τόν υπεύθυνο γ ιά τήν έκτέλεση

τού πύργου, όταν βρίσκονται γιά δουλειές στό χωριό. Ή Φ ρίντα είναι έρωμένη τού Κλάμμ, τοϋ υπάλληλου πού είναι άρμόδιος γιά τήν περίπτωση τού τοπογράφου. "Ομως αύτή τόν ερωτεύεται πραγματικά καί τόν ακολουθεί, χάνοντας έτσι τή δυνατότητα νά τόν βοηθήσει πρακτικά. Ό Κ. έρχεται σ’ επαφή μέ πρόσω πα ά πό τό χωριό πού έχουν εμπειρίες ή σχέση, όχι μέ τόν πύργο τόν ίδιο βέβαια, άλλά μέ τούς άνθρώπους του. Π α ρ’ όλο τό ζήλο του όμως χάνει όλες τίς άποφασιστικές ευκαιρίες πού θά μπορούσαν νά προωθήσουν τήν ύπόθεσή του. Ό Μ άξ Μ πρόντ μάς πληροφορεί ότι, σύμ­ φωνα μέ τά σχέδια τού Κάφκα, στό τέλος ό ήρωας θά πέθαινε ά πό έξάντληση, ενώ στό νεκρικό κρεβάτι του θά έφτανε τό μήνυμα ά πό τόν πύργο ότι πα ρ ’ όλο πού δέν είχε κα­ νένα νομικό δικαίω μα, ώστόσο τού επιτρέπε­ ται νά μείνει κα ί νά έργαστεϊ στό χωριό. Στό σημείο, πάντως, πού σταματάει ή άφήγηση ό ήρωας βρίσκεται άκόμα μακριά άπό μιά τέτοια λύση. ( Ά π ό τό β ιβ λ ίο τής Λ ί λ α ς Μ α ρ ά κ α « Κ ά φ κ α -Μ π ύ χ ν ε ρ -Β ά ις » , έκό. Δ ιο γ έ ­ νης, 197 7 )

τής ποινής, άν ό κατάδικος γνω ρίζει τήν άπόφαση: ό αξιω ματικός δμως τού άπαντάει δτι είναι άνώφελο νά τού τήν ανακοι­ νώσουν, αφού θά τή γνωρίσει πάνω στό ίδιο τό σώμα του. Ή παραβολή, τέλος, τής Μεταμόρφωσης δείχνει γιά μιά άκόμα φορά τή δυϊστική στάση τοϋ Κάφκα άπέναντι σ’ δ,τι θεωρούσε άπόλυτο καί σχετικό. Ή άπονομή δικαιοσύνης, πού μπορεί νά είναι καί θεοδικία, δέν μπορεί νά πραγματοποιη­ θεί πα ρά μονάχα μέσα άπό τό σχετικό, τό πεπερασμένο· ό Γκρέγκορ Ζάμζα συνειδη­ τοποιεί τό είναι του δταν καταλαβαίνει ένα πρω ί δτι μεταμορφώθηκε ξαφνικά σέ ζω ύ­ φιο. "Ως τώρα, δπω ς ήταν δοσμένος στίς καθημερινές του άσχολίες, έπιδιώκοντας νά πάρει μιά θέση στόν κόσμο τού έχειν, δέν είχε άντιληφθεΐ δτι ύπήρχε άλλος νόμος άπό τόν συμβατικά ανθρώπινο. Ή μεταμόρφωσή του τόν αποξενώνει μιά κι έξω άπό τό αν­ θρώπινο περιβάλλον καί τό ώς τώρα σωμα­ τικό του περίγραμμα αποδείχνεται άπατηλό. Ε λ εύ θερ ος έτσι άπό τίς ανθρώπινες άνάγκες θά πεθάνει άπό πείνα, γιατί, δπω ς λέει, θέλει νά τραφεί, όχι δμως μέ γήινες τροφές.

99

Elias Kanetti

Ή Φελίσε καί ή πηγή τής «Δίκης» Τό 1970 κυκλοφόρησε ένα εξαιρετικά ένδιαφέρον βιβλίο τού Έλίας Κανέττι, μέ τίτλο «Ή άλλη Δίκη». Σ’ αυτό, ό προικισμένος, εβραϊκής καταγωγής, συγγραφέας μιλάει γιά ένα μεγάλο ομόφυλο καί ομότεχνό του: τόν Φράντς Κάφκα. Συγκεκρι­ μένα, άναφέρεται στήν άλληλογραφία τού Κάφκα μέ τή μνηστή μου Φελίσε Μπάουερ δίνοντας ταυτόχρονα μιά τολμηρή ερμηνεία γιά τήν πηγή τής «Δίκης». Άλλ’ ας ακούσουμε καλύτερα τί είπε ό Κανέττι, σέ μιά συνέντευξη πού έδωσε τήν εποχή εκείνη, γιά τό βιβλίο του, τόν Κάφκα καί τή «Δίκη». Κάποιος ειδικός λόγος θά σάς έκαμε ασφαλώς νά γράφετε γιά τίς επιστο­ λές τού Κάφκα στή Φελίσε Μπάουερ. ΚΥΡΙΩΣ, νομίζω, τό δτι ό Κάφκα ήταν επί πολλά χρόνια ένας άπό τούς συγγραφείς πού θαυμάζω περισσότερο. Ε λάχιστα δέ εί­ ναι γνωστά γ ι’ αυτή τήν περίφημη 5ετία τού άτυχου αρραβώνα του. Ή τα ν γνωστό πώ ς ό αρραβώνας αυτός είχε παίξει μεγάλο ρόλο στή ζωή του, άλλά μόνο όταν ή άλληλογρα­ φία του τών ετών αυτών μέ τή μνηστή του έκδόθηκε, τό 1967, μπόρεσε νά διαπιστωθεί ποιος ήταν ό πραγματικός πυρήνας τής δυσ­ τυχίας. Ε ίχα προηγουμένως διαβάσει τήν άλληλογραφία αυτή σέ μιά προ-έκδοση. “Υστερα άπό τίς 750 αυτές σελίδες, δια πί­ στωσα ότι δεν μπορούσα νά διαβάσω τίποτε άλλο. Τό βιβλίο μ’ άπασχόλησε μήνες. Ό Κάφκα πρωτοσυνάντησε τή Φε­ λίσε Μπάουερ, πού έγινε δυό φορές μνηστή'του, τόν Αύγουστο τού 1912. ΝΑΙ. Είχε έρθει άπό τό Βερολίνο, όπου ζούσε, γιά μιά επίσκεψη στήν Π ράγα, όπου έμενε ό Κάφκα. Π ήγαινε σ’ ένα γάμο στή Βουδαπέστη κι έμεινε λίγες μέρες στήν Πράγα. Τή γνώρισε ένα βράδυ στό σπίτι τών γονιών τού φίλου του Μ άξ Μπρόντ. Δέν τήν ξαναείδε παρά μετά 7 μήνες, άλλά ή άλληλογραφία πού άρχισε λίγες βδομάδες μετά τό άντάμωμά τους ήταν πολύ πυκνή.

100

’Έ γραφ ε μιά, κάποτε δυό φορές τήν ήμερα καί μπορεί νά πει κανείς ότι τήν άνάγκαζε ν ’ άπαντά εξίσου συχνά. Ή Φελίσε καταγό­ ταν άπό μιά μεσοαστική εβραϊκή οικογένεια στό Βερολίνο. Πήγε νά δουλέψει σ’ ένα γραφείο. Ή τα ν τίμια κοπέλα, άμεση, μ’ άνοιχτό μυαλό, διόλου περίπλοκη. Π ροφα­ νώς, όπως κάθε κοπέλα τού είδους της, είχε στό νοΰ της τό γάμο. Ά λ λ ά είχε καί μερικά πνευματικά ενδιαφέροντα -πρ άγμα συνηθι­ σμένο τότε σ’ αυτούς τούς κύκλους. Τής άρεσε ή μουσική, διάβαζε. Προσπαθούσε νά διαβάζει κάθε τι τό καινούριο πού συζητιό­ ταν στή λογοτεχνία. Είχε διαβάσει βιβλία τού Μάξ Μπρόντ. "Οταν πρωταντάμωσε τόν Κάφκα, εκείνος είχε μαζί του τό χειρόγραφο τού πρώτου του βιβλίου, «Θεώρηση». Ή τα ν ένας άνθρωπος μ’ ελάχιστη αυτοπεποίθηση. Τού ήταν πολύ δύσκολο νά μιλά, ιδίως σέ κοπέλες. Ντροπαλός, πολύ συγκρατημένος. Τό βράδυ εκείνο όμως ένιωσε ελεύθερος, καί νομίζω ότι άπό τήν ελευθερία αυτή τής πρώτης βραδιάς εξελίχθηκε ή όλη ιστορία. Συνήθισε σ’ αυτή τήν άλληλογραφία, όπου μιλούσε γιά κάθε τι πού τόν άφορούσε. Ή τα ν μάλλον ύποχονδριακός: α ι­ σθανόταν πάντα άρρωστος, ύπέφερε άπό άυπνίες. Μισούσε τή δουλειά γραφείου πού έκανε. Νά, επιτέλους, μιά κοπέλα πού μπο­ ρούσε νά τής γράφει γιά όλα αυτά. ’Έγραψ ε άμέτρητες σελίδες γεμάτες άπό τά παρά­ πονά του, τή δυστυχία του, γιά τίς συγγρα­ φ ικές του ιδέες. Ή θελε όμως νά ξέρει καί

γιά κείνην. Ε κα το ντά δες ερωτήσεις. Δεν υπήρχε λεπτομέρεια πού νά μήν τόν ένδιαφέρει. Πού δούλευε, πώ ς ήταν τό γραφείο της, οί συνεργάτες της, τί έλεγαν οί άνθρω ­ ποι αυτοί, τί έτρωγε, τί διάβαζε. Ή άκρίβεια τών έρωτήσεων καί τών αιτημάτων του (άλλά καί τών άπαντήσεών του) θυμίζει σαφέστατα τά βιβλία του. Μ ετά άπό 7 μήνες συνήθισε τήν άλληλογραφία αυτή καί νιώθει δτι δέν επιθυμούσε ιδιαιτέρω ς νά τή δει. Ή τα ν κά ποια μακρινή πού δέν τόν εν­ οχλούσε μέ τήν παρουσία της, άλλά τόν εν­ δυνάμωνε γράφ οντάς του. Ή θελε νά ζεΐ τή ζωή του, νά γράφ ει τίς νύχτες καί νά π α ίρ ­ νει τά γράμματα αυτά άπ ό κάποιον πού ένδιαφερόταν γιά κείνον. Γ ι’ αυτό κα ί ολοένα άνέβαλλε νά τή δει. Τέλος έκαμε ένα ταξίδι στό Βερολίνο. Ά π ό τά γράμματά της είχε καταλάβει πώ ς τόν είχε πλησιάσει πολύ, ίσως έλπιζε νά παντρευτούν. Τό φοβόταν αύτό. "Οταν τήν είδε στό Βερολίνο, δέν μπορούσε ν ’ αποφασίσει. Γύρισε πίσω. Καί τώρα έχουμε δλους τούς δισταγμούς, τ’ άποτραβήγματά του, τίς αμφιβολίες γιά τόν εαυτό του, τά αισθήματα άνεπαρκείας του, τό δτι ήταν εντελώς αδύνατον γ ιά όποιονδήποτε νά υποφέρει τήν παρουσία του καί, φυσικά, πίσω ά π ’ δλα αύτά τό αίσθημα δτι έπρεπε νά είναι απολύτως έλεύθερος γ ιά τή δουλειά του. 'Υ π άρ χει μιά επιστολή, άπό τίς ωραιότερες, θαρρώ, πού γράφηκαν άπό συγγραφέα, δπου περιγράφ ει τό πο ιά κα τά­ σταση θά έπιθυμούσε γιά τό γράψιμό του, μιλά γ ιά τό υπόγειο δπου θά ήθελε νά ζήσει: ένα κλειδωμένο υπόγειο δπου κανείς νά μήν μπαίνει, άπέραντες αίθουσες δπου θά μπο­ ρούσε νά κάθεται καί νά γράφει. Ο ί άνθρω ­ ποι θά τού άφηναν φαγητό μπροστά σέ μιά κλειδωμένη πόρτα. Θ ά τό έπαιρνε, θά τό έτρωγε άργά, ύστερα θά συνέχιζε τό γρ ά ­ ψιμο. Ε ίναι τό αντίστροφο τού χρυσελεφάν­ τινου πύργου γιά τόν όποιο ακούει κανείς τόσο συχνά, κάτι πολύ π ιό φυσικό καί εφι­ κτό άπό τήν ιδέα τού πύργου αυτού. Σ ’ ένα άπό τά σημειωματάριά του παρατηρεί δτι «τόν Π ύργο τής Βαβέλ τόν σκάβουμε». Ή Φελίσε ήταν λοι­ πόν μιά ιδανική μορφή γιά τόν Κάφκα. ΑΚΡΙΒΩΣ. Π άντως ύστερα άπό ένα χρόνο ένέδωσε σ’ αυτήν καί στήν οίκογένειά της, έγινε ένα είδος μισοαρραβώνα, μόλις, όμως, τό πράγμα άποφασίστηκε μέ γράμμα, δέν μπορούσε νά υ ποφ έρει τήν ιδέα. Τής έγραψε

Ό Κάφκα καί ή δεύτερη αρραβωνιαστικιά τον, Φελίσε Μπάουερ (1917)

δτι ή υπόθεση ματαιωνόταν, πήγε ταξίδι στήν Ιτ α λ ία καί διέκοψε καί τήν άλληλο­ γραφ ία. "Υστερα άπό λίγο ή άλληλογραφία ξανάρχισε. Ε ίναι άδύνατο ίσως νά δώσει κανείς δλες τίς λεπτομέρειες τής άλληλογρ αφ ίας τών 5 χρόνων. Π άντως υπήρξαν δύο επίσημοι άρραβώνες, ένας κα ί πλέον χρόνος απόλυτου χωρισμού καί, ύστερα, ένας πολύ έπώδυνος τελικός χωρισμός πού ακολούθησε τήν έναρξη τής φυματιώσεώς

Σάν χαρακτήρας, ή απλή Φελίσε πού έπαιρνε απλές άποφ άσεις πρέπει νά ήταν τό άκρο αντίθετο τού Κάφκα, πού άν άποφ άσιζε κάτι, άλλαζε γνώμη τήν επόμενη στιγμή, καί πάντα διέβλεπε είκοσι, τριάντα, πενήντα διαφ ορετικούς τρόπους δράσης. Τί γνώμη έχετε γ ι’ αυτή τή συνεχή ζή­ τηση πληροφοριών άπό τή Φελίσε, . γιά τήν καθημερινή της ζωή; ΝΟ Μ ΙΖΩ δτι πρόκειται γιά μιά αναζήτηση σιγουριάς. Είχε τόσες άμφιβολίες γιά τά γε­ γονότα τής ίδ ια ς του τής ζω ής —τά γνώ ριζε καλά άλλά άμφέβαλλε γιά τό νόημά το υ ςκαί χρειαζόταν όρισμένα γεγονότα έξωθεν. Προσηλωνόταν στά σαφή πράγματα πού τού έλεγε γ ιά τόν έαυτό της, κι αύτό τού έδινε δύναμη. Τά γράμματα αύτά χαρακτηρίζουν τόν Κάφκα επειδή είναι ένα εκπλη­ κτικό κράμα εύτυχίας καί άγωνίας. Συχνά νομίζω δτι ό Κάφκα είναι δυσ101

τυχέστατος δταν είναι ευτυχής. Π ερι­ μένει νά πέσει τό χτύπημα. Π ώς επη­ ρέασε ό δεσμός αυτός τό γράψιμό

ΑΥΤΟ φυσικά είναι τό συναρπαστικότερο όλων. Ό λόγος γ ιά τόν όποιο εξακολούθησε την Αλληλογραφία καί δέν τή διέκοψε ήταν τό ότι, αμέσως δταν άρχισε νά τής γράφει, έγραψε τό πρώτο διήγημα μέ τό όποιο έμεινε ευχαριστημένος: τό μάλλον σύντομο εκείνο μέ τίτλο « Ή κρίση». Ο ί 8 εβδομάδες δουλειάς κατόπιν, ήταν ίσως μιά από τίς καλύτερες περιόδους εργασίας τής ζωής του. Τότε έγραψε τό πρώτο κεφάλαιο από τήν «’Αμερική» καί 6,τι πολλοί κι εγώ μαζί θεωρούμε τό Αριστούργημά του: Τή «Μετα­ μόρφωση». Τότε άκριβώ ς βγήκε καί τό πρώ το του βιβλίο, ή «Θεώρηση». Δέν είναι πολύ σπουδαίο έργο. Τής τό έστειλε. Ή αλ­ ληλογραφία τους συνεχίστηκε, άλλ’ έκείνη, πολύν καιρό, ενώ τού μιλούσε γιά άλλα πράγματα πού διάβαζε, δέν τού ’γράφε λέξη γ ι’ αύτό. Π ροφανώς δέν τής άρεσε ή δέν τό

Ή Ό Γιόζεφ Κ., άνώτερος υπάλληλος σέ μιά τράπεζα, ξυπνά ένά πρω ί καί, σάν τόν ήρωα τής «Μεταμόρφωσης», άντιμετωπίζει τήν εισ­ βολή τοϋ μή πραγματικού στοιχείου μέσα στή σφαίρα τής καθημερινής πραγματικότητάς του: Δυό άγνωστοι τοϋ εξηγούν ότι έχει συλληφθεϊ καί ότι αυτοί είναι οί φυλακές του. Σ ’ αύτή τήν πρώτη επαφή μέ τό εξωπραγματικό στοιχείο, ό Γιόζεφ Κ. τά χάνει. Στή δεύτερη επαφή (ή δικαστική άρχή τόν έχει καλέσει σέ προανάκριση) είναι επιθετικός, προσβλητικός καί υπεροπτικός, μέ αποκορύφωμα τήν έπιπόλαιη παραίτησή του «από τό προνόμιο τών κατηγορουμένων» νά τούς γίνεται άνάκριση. ’Επιδιώ κει άπό δική του πρωτοβουλία μιά τρίτη επαφή (πηγαίνει άπρόσκλητος στά γρ α ­ φεία τής δικαστικής άρχής) γιά νά κα τα τοπι­ στεί μαθαίνοντας περισσότερα πράγματα. "Ομως δέν είναι σέ θέση νά κάνει καμιά πρόοδο, πα ρ ’ όλο πού τοϋ δίνεται ή ευκαιρία νά τριγυρίσει στά γραφεία καί πα ρ ’ όλο πού συναντά τόν ειδικό υπάλληλο γιά τίς πληρο­ φορίες. Ή άτμόσφαιρα μέσα στά γραφεία τόν πνίγει, τού φέρνει να υτία καί σχεδόν λιπόθυ­ μος παρακαλάει νά τόν βγάλουν έξω. Τό πρώτο σημαντικό βήμα στήν εξέλιξη τής υπόθεσης δέν οφείλεται στόν Γιόζεφ, πού μοιάζει νά μήν ένδιαφέρεται όσο πρέπει γιά τή δίκη, αλλά στό θείο του πού πολύ ανήσυ­ χος τόν όδηγεΐ σ’ ένα φίλο του δικηγόρο, ό

102

κατάλαβε. Ή τα ν πολύ σκληρό χτύπημα γ ι’ αυτόν. ’Έ π αψ ε νά γράφει καί μπήκε σέ μιά περίοδο πνευματικής στειρότητας. Ή άλληλογραφία συνεχίστηκε, άλλ’ αυτή ή πρώτη περίοδος πραγματικής έμπνεύσεως είχε τε­ λειώσει. Ποτέ π ιά δέν θά έπαναλαμβανόταν κάτι άνάλογο. Είναι εκπληκτικό τό πώ ς ό Κάφκα πάντα ζητά επιδοκιμασία. ’Αργότερα, άς θυμηθούμε πώ ς δταν έγραψε τήν περίφημη επιστολή στόν πατέρα του, άναφέρεται σ’ αυτήν στό επεισόδιο δπου τού δίνει τό άντίτυπο τού βι­ βλίου του κι εκείνος τού λέει: «Βάλε το στό κομοδίνο...». ΝΑΙ, αύτό τόν πλήγωσε βαθιά. Ό πατέρας του έπαιξε τεράστιο ρόλο στή ζωή του καί αισθανόταν δτι ό πατέρας του δέν τό «ένέκρινε» ποτέ. 'Ο ίδιος ήταν σωματικά άδύνατος, ό πατέρας του μεγαλόσωμος καί γε­ ρός, πολύ δραστήριος, άριστος επιχειρημα­ τία ς πού Ανέβηκε μόνος του. ’Α ναμφίβολα ό

δ ίκ η όποιος έχει μεγάλη πείρα σέ τέτοιες δίκες. ’Εκεί, ενώ ό θείος, ό δικηγόρος κι ένας δ ικ α ­ στικός υπάλληλος, φίλος τού δικηγόρου, συ­ ζητούν, ό Γιόζεφ Κ. τούς εγκαταλείπει καί ερωτοτροπεί μέ τή Λ ένι, νοσοκόμα τού δικη­ γόρου, πού υπόσχεται ότι θά τόν βοηθήσει. Σ ιγά σιγά παρακολουθούμε μιά στροφή στήν άντιμετώπιση τής δίκης άπό τόν Γιόζεφ Κ. Τόν Απασχολεί τόσο, ώστε παραμελεί τή δουλειά του. Έ νδια φ έρ ετα ι μόνο νά γνωρίσει Ανθρώπους πού έχουν πείρα άπό τό δικαστή­ ριο, όπω ς ό ζω γράφος Τιτορέλλι. Καί π ι­ στεύοντας ότι ό δικηγόρος του δέν προω θεί τήν υπόθεσή του, Αποφασίζει ν ’ Αποσύρει τήν εντολή πού τοϋ έχει δώσει καί ν ’ άναλάβει μόνος του τήν ύπεράσπισή του. ’Εδώ υπάρχει ένα κενό καί ή διήγηση συνεχίζεται μέ τή σκηνή στόν καθεδρικό ναό, όπου ένας ιερέας, αντιπρόσω πος τού δικαστηρίου, συμβου­ λεύοντας τόν ήρωά μας νά μήν άπατάται ώς πρός τό δικαστήριο, τοϋ ά φηγείται τήν π α ρ α ­ βολή γιά τόν "Ανθρωπο πού ήθελε νά μπει μέσα στό Νόμο καί ό Φ ύλακας δέν τοϋ έπέτρεπε νά περάσει. Στό τελευταίο κεφάλαιο δύο άτομα όδηγοΰν τόν Γιόζεφ Κ. έξω άπό τήν πόλη καί τόν μαχαιρώνουν. ( Ά π ό τό β ιβ λ ίο τής Λ ί λ α ς Μ α ρ ά κ α « Κ ά φ κ α -Μ π ύ χ ν ε ρ -Β ά ις » , έκό. Δ ιο γ έ ­ νης, 1 9 7 7 )

πατέρας δέν ήταν ευχαριστημένος μέ τό μοναχογιό του. Σ ’ ένα άπό τά πρώ τα γράμ­ ματά του στη Φελισε τής γράφει: «Είμαι τό άχαμνότερο πλάσμα πού ξέρω... πέρασα τό­ σον καιρό σέ σανατόρια καί σ’ άλλα τέτοια μέρη». Ή περιγραφή αυτή τού εαυτού του σ’ ένα πρόσωπο πρός τό όποιο, στό κάτω κάτω, γράφει ερωτική επιστολή ή ό,τι έκείνος θεωρεί ερωτική επιστολή (άναφορά στό σχεδόν άνύπαρκτο σώμα του) είναι πολύ περίεργη. Δ ιαπίστωσα δτι καί στή μετέπειτα άλληλογραφία του μέ τή Μ ίλενα, μιά γυ­ ναίκα πού άγάπησε μέ πά θο ς ύστερα άπό χρόνια, συμβαίνει κάτι ανάλογο. Σ ’ ένα άπό τά πρώ τα του γράμματα σ’ αυτήν μιλά καί πά λι γ ιά τήν αδυναμία του. Έ τ σ ι ερεύνησα στά κείμενά του καί στό βιβλίο μου συγκέν­ τρωσα μερικές άπό τίς αποδείξεις γιά τή σημασία πού είχε ό σωματικός του παράγω ν στή ζωή του. ’Επανειλημμένα μιλά γιά τήν αδυναμία του, πιστεύει ότι δέν θά καταφ έ­ ρει ποτέ τίποτε, έπειδή δέν έχει άρκετή σάρκα, είναι πολύ ψηλός κι αδύνατος καί ή καρδιά δέν έχει δύναμη νά σπρώξει αίμα σ’ όλο τό κορμί του. Παράλληλα έχει ένα φ ο ­ βερό σεβασμό γιά τούς γεροδεμένους -κ ά τ ι πολύ διασκεδαστικό. Νομίζω όμως ότι μπο­ ρεί νά νιώσει κανείς τήν υποχονδρία του. Α ισθανόταν ότι τό σώμά του ήταν εκτεθει­ μένο σέ κάθε λογής επιθέσεις. Ή άυπνία του πρέπει νά προερχόταν άπό κάποιο είδος άγρυπνίας πάνω στό σώμα του. Πάντα περίμενε ορισμένα συμπτώματα σ’ αυτό ή έκεϊνο τό όργανο. Φ οβόταν τόν πνιγηρό άέρα -θυμηθείτε τό κεφάλαιο εκείνο τής «Δίκης» στό στούντιο τού ζωγράφου Τιτορέλλι. Ε ίναι καχύποπτος καί μέ τίς τροφές. Δέν πίνει ποτέ καφέ, τσάι, αλκοόλ. Γιά ένα μεγάλο διάστημα είναι φυτοφάγος, επειδή θαρρεί πώ ς τό κρέας είναι δηλητηριώδες. Καί ή υποχονδρία εξηγεί πολλές πλευρές τού έργου του. Στό βιβλίο σας λέτε ότι ή «Δίκη» προέρχεται άπό τή σχέση του μέ τή Φελίσε Μπάουερ. ΕΙΜ ΑΙ πεπεισμένος ότι σχετίζεται μέ ένα μέρος τής ιστορίας τών αρραβώνων του. "Οταν άρραβωνιάστηκε επίσημα γιά πρώτη φορά μέ τή Φελίσε, είχαν περάσει σχεδόν δυό χρόνια άπό τήν πρώτη συνάντησή τους. Ή οίκογένειά της έδωσε μιά επίσημη δε­ ξίωση γιά τόν άρραβώνα κι εκείνος τα ξί­ δεψε στό Βερολίνο μέ τόν πατέρα του. Ή περιγραφή πού δίνει άργότερα σ’ επιστολές

ή στό ήμερολόγιό του γ ι’ αυτόν τόν άρρα­ βώνα είναι πολύ παράξενη. Λέει: «"Ενιωθα άλυσοδεμένος σάν αιχμάλωτος. "Αν μ’ έβαζε κανείς άλυσοδεμένον στή γω νιά καί μού ζη­ τούσε νά παρακολουθήσω τόν άρραβώνα μου, δέν θά ’νιω θα διαφορετικά». Πολύ παράξενη στάση. Π ροφανώς ήταν άντίθετος μέ τόν άρραβώνα, άλλά άφοΰ έπρεπε νά γ ί­ νει καί τό είχε πάρει απόφαση, τόν εν­ οχλούσε ή δημοσιότητα. 'Υ πήρχαν πολλοί καλεσμένοι άγνωστοι, οί δυό οικογένειες -τή ς Φελίσε, ή δική του. Αισθανόταν άσχημα μέ τίς οικογένειες, τού έφερναν κλειστοφοβία. Ύ πέφ ερε άπό τήν παρουσία τής οίκογένειάς του —στήν Π ράγα έμενε στό διαμέρισμά της. Ό λ ’ αυτά ήταν γ ι’ αυτόν μεγάλο σόκ. Τό σόκ όμως διπλασιάστηκε σάν γύρισε στήν Πράγα, μετά τόν άρρα­ βώνα. ’Αλληλογραφούσε μ’ ένα φίλο τής Φελίσε καί τού ’γράψε άπερίφραστα ότι δέ θεωρούσε τόν έαυτό του άνθρωπο κατάλ­ ληλο γιά γάμο. Τά γράμματα ήταν γεμάτα αμφιβολίες κι ό φίλος τής Φελίσε έδειξε τμήματά τους στή μνηστή. Τού ζήτησαν λοι­ πόν νά ’ρθει στό Βερολίνο νά δικαιολογη­ θεί. Έ ξ ι βδομάδες μετά τόν επίσημο άρρα­ βώνα έγινε μιά συγκέντρωση σ’ ένα ξενοδο­ χείο τού Βερολίνου, κι ή συγκέντρωση αυτή έμοιαζε μέ δικαστήριο. Ή τα ν ή Φελίσε, ή αδελφή της, ό φίλος πού είχε δείξει τά γράμματα, ένας φ ίλος του, καί μπροστά σ’ όλον αύτό τόν κόσμο ή Φελίσε διατύπωσε τίς κατηγορίες της, τού έδειξε τό τί είχε γράψει στά γράμματα αύτά. Δέν υπερασπί­ στηκε τόν έαυτό του, τ’ άκουσε όλα δίχως λέξη. Ό άρραβώνας όμως είχε διαλυθεί. ’Έ χω τήν εντύπωση ότι άνακουφίστηκε ά π ’ αύτό, άλλά τό πώ ς συνέβη τόν εντυπώσιασε τρομακτικά. ’Α πό εδώ κι εμπρός, είτε στό ήμερολόγιο, είτε στά γράμματά του, μιλά γ ιά τό δικαστήριο. Λίγες βδομάδες άργό­ τερα, σάν γύρισε στήν Π ράγα, άρχισε ξα­ φ νικά νά γράφ ει τή «Δίκη». Τό πρώ το κε­ φ άλαιο, όταν ό Κ. συλλαμβάνεται, είναι ό επίσημος άρραβώνας, καί τό τελευταίο κε­ φάλαιο, ή εκτέλεση, είναι τό ίδ ιο αύτό δ ι­ καστήριο, στό ξενοδοχείο στό Βερολίνο. Υ πά ρ χο υ ν πολλές συγκεκριμένες λεπτομέρ ειες-άποδείξεις. Τούτο όμως δέν σημαίνει ότι έτσι ξοφλούμε μέ τό μυθιστόρημα. Ά λ λ ά έχει σημασία τό νά γνω ρίζουμε ότι τά πρ ά ­ γματα πού συνέβησαν στή ζωή του άποτελούν στήν πραγματικότητα καί τή συγκινη­ σιακή πηγή τού άριστουργήματός του.

103

Jean-Jacques Brochier

Καλή καί κακή χρήση του Κάφκα Οι αναγνώσεις εξαρτώνται από την έποχή στήν οποία γίνονται. Γιά τόν Κάφκα ισχύει 6,τι καί γιά τόν Ρακίνα, πού τό μεγαλείο του μάς τό ξαναφανέρωσε ή άνάγνωση τού Ρολάν Μπάρτ. "Ωσπου νά ’ρθει μιά άλλη ανάγνωση καί νά έκτοπίσει αύτήν έδώ ή, μάλλον, νά τη συμπληρώσει προσχωματικά, νά προστεθεί σ’ αυτήν καί νά προσθέσει κάτι έπιπλέον στό μεγαλείο τού Ρακίνα. ’Έτσι καί γιά τόν Κάφ­ κα είχαμε στη Γαλλία, κατά τη δεκαετία τού ’50, μιά ειδική αναγνωστική άντιμετώπιση. Ε κείν η τήν έποχή έμαθα γιά πρώτη φορά τί έστί άνάγνωση. Ή φριχτή αύτή λέξη περιφερόταν άπό στόμα σέ στόμα. Τήν π α ­ τρότητα της τήν άπέδιδαν στόν Ά ν ρ ί Ζανσόν, τόν «λαμπρό» καθώς λέγουν «λιβελογράφο» - ά ν τελικά ή λέξη δέν είναι δική του, ό Θεός νά βάλει τό χέρι του γιά τήν αφεντιά μου. Ή λέξη αυτή, πού συνδυάζει,, κατά τή γνώμη μου, τά αηδέστερα στοιχεία τού γαλατικού αστείου, έκανε τό θαύμα της: έβαλε τόν Κάφκα στό βρακί της. ’Έ τσι ένας άπό τούς μεγαλύτερους καί εύγενέστερους συγγραφείς τού καιρού μας έγινε βορά κάποιων άσωτων βλάκων, οί όποιοι, τήν ίδια πάντα έποχή, έβλεπαν τόν υπαρξισμό σάν μιά προηγμένη μορφή π ο ρ ­ νογραφίας. Οί άνθρωποι αυτοί δέν τόλμη­ σαν νά κάνουν στόν Σάρτρ δ,τι έκαναν στόν Ζ ίντ (ό πόλεμος τού ’40 χάθηκε έξαιτίας τού Ζίντ) έπειδή, άπλούστατα, συνέπεσε τότε νά είναι άκόμα μαντρωμένοι στό στρατόπεδο —θέρετρο των άμετανόητα ναζιστών, πλήν προσκαίρως ήττηθέντων, συνεργατών. Σκεφτεϊτε λοιπόν: τί άξια μπορεί νά είχε ένας Τσεχοεβραΐος πού πέθανε άπό φυμα­ τίωση πρό τριακονταετίας; Έ π ιπ λέο ν ό Κάφκα ποτέ δέν είχε γράψει κάτι άμεσα πολιτικό καί κανένα άτομο «πο­ λιτικά οργανωμένο» δέν τόν διεκδικούσε. Στήν Τσεχοσλοβακία οί κομμουνιστές τόν πετούσαν στό καλάθι των άχρήστων ώς ήττοπαθή μικροαστό, ενώ στή Γαλλία βρί­ σκονταν κάποιοι άνθρωποι πρόθυμοι νά έπαναλάβουν τό ίδιο τροπάριο: ένας Αε­ 104

φέμπρ, ένας Γκαροντύ... ”Αν ξεχάσαμε τί άντιπροσώπευε ή σκέψη αυτών τών δύο έπιφανών φιλελεύθερων άνδρών, άς κά ­ νουμε τόν κόπο νά ρίξουμε μιά ματιά στό πόνημα τού πρώτου πού τιτλοφορείται Ο υπαρξισμός καί στό έργο τού δεύτερου Γιά μιά λογοτεχνία νεκροθαφτών. 'Ο Κάφκα καί ό κόσμος του είχαν γίνει καπνός στόν ουρανό τού Ά ου σ β ιτς, μά τί σημασία είχε μιά τέτοια λεπτομέρεια μπρο­ στά στόν ψυχρό πόλεμο πού υπαγόρευε τή στάση αύτών τών άνθρώπων, τή στιγμή πού παιζόταν ή τραγική φάρσα τού Πούλο Κόνδορ καί τής Κολίμα! Γιά μάς όμως, τούς ιδεαλιστές νέους εκεί­ νης τής έποχής, ό Κάφκα μιλούσε. Μιλούσε σ’ έμάς καί γιά μάς. Μόλις είχαμε άφήσει πίσω μας καί ταυτόχρονα άναμέναμε -ή άναμονή δέν κράτησε πολύ— τούς ωχρούς, παχουλούς κυρίους πού θά μάς πληροφο­ ρούσαν δτι παντού καί πά ντα σ’ αυτό τόν κόσμο θά υπάρχουν νέγροι, μέτοικοι καί Ε β ρ α ίο ι. Βλέπουμε τούς εγκληματίες πολέμου νά κάνουν τήν επανεμφάνισή τους -δ π ω ς στόν Πύργο. Οί άρουραίοι κυριεύουν τόν κόσμο— δπω ς στό Κτίσμα. Τά βασανιστήρια, κατα­ λεπτώς δικαιολογημένα, τά βασανιστήρια πού δέν παρακωλύουν τή λειτουργία τών εύρωστων οικονομιών, άποτελούν πάντα τούς μοχλούς γ ιά τήν κίνηση τού κόσμου δπω ς στήν ’Αποικία τών τιμωρημένων. Τόν Κάφκα καί τά λεγόμενό του τόν μί­ σησε τό γελαστό αύριο - ό Σάρτρ, άναφερό-

μένος στόν Ν ιζάν, μίλησε γ ιά τό θόρυβο πού έκανε, σάν τό τσιμπούσες, αυτό τό φοβερό πετούμενο πού λέγεται «γελαστό αύριο». Τόν μισεί εξίσου καί τό σήμερα, ένα σήμερα τόσο ύγιές, όσο τό επιτρέπει ή κακή ανθρώ ­ πινη φύση. Ή άνάλυση αυτή εικονογραφεί­ ται αρκετά καλά άπό τό πρόσωπο τού μονί­ μους ζωηρού προέδρου ΓΓινέ. Π οιά φοβερή υπαρξιακή άπελπισία έ­ τρεφε αύτόν τόν κομψό Τσεχοεβραίο, πού μιλούσε τή γερμανική, φορούσε ρεντιγκότα καί μελόν καί μάς εξιστορούσε τή διαρκή άπελπισία, αύτήν πού έπρόκειτο νά κα τα δι­ κάσουν δριμύτατα, εν όνόματι τής Δύσης καί τού επιχειρηματικού πνεύματος, οί κύ­ ριοι Ντυτούρ, Κώ καί Σία, οί όποιοι, μπορεί νά πεί κανείς, είχαν πάρει τήν πάνω βόλτα! 'Ο Κάφκα, στό κατόπι του ό Ά ντά μ ο φ καί μερικοί άλλοι, μάς έλεγαν ότι εμείς εί­ μαστε ή φυλακή μας, ότι οί δήμιοι βρίσκον­ ται μέσα μας, ότι, στήν καλύτερη περ ί­ πτωση, μεταμορφωνόμαστε σέ ψείρες κι ότι, μέσα στόν πύργο τής καθημερινής μας ύπαρξης καί τού πόθου μας γ ιά αιω νιότητα, μάς επιτηρούν, μάς μαντρώνουν καί μάς κ α­ τευθύνουν κά ποια αυτόματα χω ρίς καρδιά, κορμί καί νοΰ, μάς οδηγούν, όποιος λάχει, όπου λάχει. 'Α πλοϊκή άνάγνωση, θά πείτε. "Ομως ή εγκατάλειψη δέν ήταν μιά λέξη σάν τίς άλ­ λες —ήταν κάτι παραπάνω . 'Ό τα ν ό Σάρτρ είπε ότι ό άνθρωπος, αυτό τό άχρηστο π ά ­ θος, είναι καταδικασμένος νά είναι έλεύθερος, τόν πιστέψαμε. Δέν είχαμε άδικο -τό ν Κάφκα είχαμε μπροστά μας. Αύτό τό αίσθημα τής έγκατάλειψης καί τού παράλογου τό έξέφρασε —πράγμα π α ρ ά δο ξο - καί τό διαστρέβλωσε, γ ιά λογα­ ριασμό τής γενιάς μας, ό Καμύ, ό όποιος καί τό έκλογίκευσε μέ τρόπο άρκετά ρηχό. Τό αίσθημα αύτό όμως τό ξανανακαλύπτουμε σήμερα. Βλέπουμε ότι είχε ήδη εκφραστεί ' μέσα ά π ’ αύτό τό κίνημα τής γερμανικής σκέψης πού άντιπαρατίθεται στή σκέψη τών άρχιστοχαστών. Ε ννο ο ύ με τή σκέψη τών γερμανών ρομαντικών - ά π ό τόν ΤωάννηΠαύλό ίσαμε τόν Ά κ ιμ φόν Ά ρ ν ιμ . Ε ίναι ή σκέψη πού άντιτίθεται ριζικότερα άπό κάθε άλλην στις πραγματικότητες πού λέγονται «μεσογειακό φώς» καί «γαλλική διαύγεια». Δεσπόζουσα θέση κατέχει αύτό τό εκπλη­ κτικό Γράμμα στόν πατέρα πού υπερβαίνει τήν παιδική κακία τού φ ροϋδικού Ο ίδίποδα γιά νά υποδηλώσει τελικά τά όρια τής μεταφυσικής καί τού είναι μας: « Ή σοβα­ ρότητα του μέ σκοτώνει. Μέ τό κεφάλι χω-

Ό Κάφκα όιόάκτωρ τής Νομικής

μένο στό κολάρο, τά μαλλιά χωρίστρα πάντα μέ ίδ ιο καί άπαράλλαχτο. τρόπο, τά μούσκουλα τεντωμένα, στή θέση τους, εκεί πού τελειώνει τό μάγουλο». Τριάντα χρόνια μετά ά π ’ αύτή τή δοκιμα­ σία, όπου είδαμε τήν άπαικία τών τιμωρη­ μένων νά ξαπλώ νεται παντού καί νά γίνεται τό καθημερινό μας ψωμοτύρι, όπου βλέ­ πουμε τό είδος στιγμιαία μεταμόρφωση νά σερβίρεται καυτό στά σνάκ-μπάρ τής πολι­ τικής καί τής ήθικής, τριάντα χρόνια μετά, πο ιά εικόνα μπορούμε νά έχουμε γ ιά τόν Κάφκα; Τήν εικόνα ένός νεκροφύλακα, τήν εικόνα ένός πύργου πού άντηχεί συνέχεια άπό διαψευσμένες προσδοκίες -διαψ ευσ μένες ε­ πειδή άκριβώ ς γ ιά προσδοκίες πρόκειται παί είναι στή φύση τών προσδοκιών νά διαψ εύδ ονται-, τήν εικόνα μιάς συνεχώς επαναλαμβανόμενης δίκης όπου μονίμως βγαίνουμε καταδικασμένοι χω ρίς νά ξέ­ ρουμε γιατί ή άπό ποιόν; Ό Μ πλανσό, σέ κά ποια κείμενά του -π ο ύ εντάσσονται στό πϊό σημαντικό κριτικό έργο πού γνω ρ ίζου με- μάς άποδείχνει ότι πρέπει μέν νά διαβάζουμε πάντα σέ δύο, τρία, ή καί τέσσερα επίπεδα, αλλά ή πρώτη, ή άμεση άνάγνωση είναι, σέ γενικές γραμ­ μές, ή πίό σωστή καί έγκυρη. Λ έ τε 'ό Κάφκα νά είναι ό άξεπέραστος όρίζοντας τής εποχής μας; Καιρός ν ’ άρχίσουμε νά τό φοβόμαστε.

■ Copyright: Magazine Litteraire

Μετάφραση: Βασίλης Παπαΰασιλείόυ 105

Pierre Combescot

Οι Πράγες τοϋ Κάφκα Πριν πάρουμε γιά τά καλά τά καλντερίμια τής παλιάς Πράγας, ακολουθώντας τά βήματα τοϋ λιγνού άνθρωπάκου πού τραβά καμαρωτός τυλιγμένος μέσα στό γκρί­ ζο του παλτό, φορώντας τό άμίμητο μαύρο μελόν, μέ τόν ψηλό λαιμό νά κάνει άκόμα πιό λιανή τή σιλουέτα του, άναρωτιόμαστε ποιά έκδοση τού Μπέντεκερ πρέπει νά χρησιμοποιήσουμε γιά νά τόν ξαναβρούμε. Θά διαλέξουμε τή γερμανική έκδοση τήν πρίν άπό τό Ί4, όπου ή Πράγα καί ή Βοημία καλύπτουν άπλώς ένα κεφάλαιο τού Osterreich: Handbuch fur Reisende τού Κάρλ Μπέντεκερ; Έκεΐ δέ θά βρούμε ούτε ένα τσέχικο όνομα. "Ολα είναι γερμανικά, άκόμα καί τά ποτάμια. ’Έτσι, γι’ αυτό πού διασχίζει τήν Πράγα, μήν ψάξετε στό Vltava [Βλτάβα], δείτε στό Moldau [Μολδάβας], Ή μήπως θά πιάσουμε τήν τσέχικη έκ­ δοση, δπου τό «Altstadter Ring» - ό άνθρωπάκος μέ τό μαύρο μελόν μένει στόν αριθμό 6 αυτού τού δρόμου— έχει γίνει «Straremetske nalesti»; Ή πρώτη επιλογή θά συμφωνούσε περισ­ σότερο μέ τήν παράδοση «Kund Κ» καί θά βοηθούσε στό ξαναζωντάνεμα τής πόλης τού αύτοκράτορα Ροδόλφου. Θ ά μάς βοη­ θούσε νά ξαναβρούμε τήν πόλη των άλχημιστών, τού Τύχο Μπραέ, τήν πόλη τού Γκολέμ, τού μπαρόκ καί τού ροκοκό, μέ τά άνάκτορα καί τά θέατρά της, όπου άντηχούν άκόμα κάποια ξεφτίδια άπό νότες τού Ντόν Τ ζιοβάνι τού Μότσαρτ. Θ ά έφερνε μπροστά στά μάτια μας αυτό τό χωνευτήρι λαών καί πολιτισμών πού ήταν ή Πράγα, ή πραγμα­ τική καρδιά —περισσότερο άπό τή Βιέννη κι άπό όποιαδήποτε άλλη πόλη— τής Mittel'Η δεύτερη λύση θά μάς βοηθούσε περισ­ σότερο νά ξαναζήσουμε τήν Πράγα τών εθνικών άγώνων, αύτήν πού έχει τίς ρίζες της στήν εξέγερση τού Γιάν Χούς καί τού Τσίσκα. ’Αντί όμως νά μπλέξουμε μ’ αυτούς τούς σκονισμένους καί άσφαλώς δυσεύρετους δδηγούς, άς άφήσουμε τή φαντασία μας νά πλανηθεί άκολουθώντας τά ίχνη τού Φράντς Κάφκα -γ ια τί περί αύτού ό λόγος. Ε ν ό ς Κάφκα όπως τόν βλέπουμε στά σκίτσα τού ’Ά ντολφ Χόφμαϊστερ, φιγούρα τσαπλινική, μέ τό μπαστουνάκι του στό χέρι καί μέ τά 106

μεγάλα μάτια του, μάτια όραματιστή σχε­ διασμένα μέ κάρβουνο, νά θωρεί μιά γάτα πού χάνεται κάτω άπό μιά καμάρα, μέσα άπό τήν όποια ξεπροβάλλει ό όρίζοντας ενός σκυθρωπού ούρανόΰ πού πάνω του διαγράφονται, σάν τά νύχια τού φοβερού δόκτορος Καλιγκάρι, οί πύργοι τού 'Α γίου Νικολάου τής Μάλα Στράνα. Στά 1910 ό δόκτωρ Φ ράντς Κάφκα, νο­ μικός σύμβουλος τής «Arbeiter - Unfall Versicherung Anstalt», δηλαδή τής ’Ασφα­ λιστικής Ε τα ιρ ε ία ς ’Εργατικών ’Ατυχημά­ των τού βασιλείου τής Βοημίας, άρχίζει νά κρατά ήμερολόγιο. Στήν πρώτη κιόλας σε­ λίδα ξεπροβάλλει ή Πράγα καί ό θόρυβος τών δρόμων της, τό Γκράμπεν, όπου άκούγεται ή μουσική τών τράμ πάνω στίς ράγες, στό βρώμικο λιθόστρωτο. Βλέπουμε μιά χο­ ρεύτρια ρωσικού μπαλέτου, συνοδευόμενη άπό δύο βιολιστές, νά παίρνει αύτό τό μα­ ζικό μέσο μεταφοράς άπό φλογερή άγάπη γιά τή μουσική. ’Ό νειρο ή πραγματικότητα; Πώς θά τό μάθουμε; Ή πόλη θά παραμείνει σ’ αύτή τήν κατάσταση, στό όριο τής ονει­ ροφαντασίας, καί στό ύπόλοιπο Η μερολό­ γιο καί στά μυθιστορήματα τού Κάφκα. ’Άλλωστε καί ή χορεύτρια Έ ντουάρντοβα άλλάζει, φορά τώρα στό κεφάλι ένα μελόν. Οί δύο βιολιστές άλλάζουν κι αύτοί: γίνον­ ται οί δύο «ώχροί καί παχουλοί» κύριοι μέ ρεντικότες καί ήμίψηλα πού σέρνουν τό δύστυχο Γιόζεφ Κ. στό ύγρό λατομείο πέρα άπό τήν πύλη τού Στράχοβ. Τή συνέχεια τήν

ξέρουμε: Ό Κ. σηκώνει τό χέρι τεντώνοντας δλα του τά δάχτυλα, χειρονομία πού, καθώς σημειώνει ό Πέλιτσερ (Franz Kafkader Kunstler), είναι άποτυπωμένη στους τάφους τού εβραϊκού νεκροταφείου τής Π ράγας, κι έπειτα ή φοβερή κραυγή «σάν σκυλί!» τή στιγμή πού τά μαχαίρια τών δύο κομψευόμενων κυρίων μπήγονται στό στήθος του. Σάν σκυλί! Ή κραυγή ’ίσως νά αποτελεί άπόηχο ένός άλλου φόνου, αύτοϋ πού π ερ ι­ γράφ ει ό Γιάκουμπ ’Ά ρ μπ ες στό μυθιστό­ ρημά του Ό ’έ φιππος διάβολος (1865): Πρόκειται γιά τή δολοφονία ενός σκύλου πού γίνεται άκριβώς σ’ ένα υγρό λατομείο πέρα από την πύλη τού Στράχοβ. Στήν Π ράγα ή λογοτεχνία έχει τίς διαστρωματώ­ σεις της, όπω ς καί ή ιστορία. ’Έ τσι, άνάμεσα σ’ αύτές τίς δύο στιγμές, δηλαδή τή νύχτα τού κομήτη (17 πρός 18 Μ αίου 1910), οπότε ό δόκτωρ Φ ράντς Κάφκα άρχίζει νά κρατά ημερολόγιο, καί τή στιγμή έκείνη δπου ένας κάποιος Κ. ύποκύπτει στά πλήγματα δύο δολοφόνων μέ ρεντικότες καί ημίψηλα μέσα σ’ ένα βρωμερό λατομείο στά περίχω ρα τής Π ράγας, ή πόλη αύτή θά είναι σταθερά συνυφασμένη μέ τή σύντομη ζωή καί τό έργο τού συγγραφέα. 'Η Π ράγα στό έργο τού Κάφκα εμφανίζε­ ται πάνω ά π ’ δλα ώς σκηνικό τής Δ ί­ κης.’Ωστόσο ό θάνατος τού Κ., μόλο πού δέ σηματοδοτεί τό θάνατο τού Φ ράντς Κάφκα, σκεπάζει άπαξ διά παντός τήν πόλη άκόμα καί στό υπόλοιπο έργο του. Ό Κάφκα γνώ ­ ρισε τά διάφ ορα πρόσωπα τής πόλης. Τή μυστική Π ράγα τού Ροδόλφου καί τών άλχημιστών -δ τ α ν ζούσε στό μικρό σ πίτι τής Alchimistengasse κι έβλεπε από τό πα ρ ά ­ θυρο τό Χίρσγκραμπεν καί τούς πύργους τού Χράντσιν. « Ή κουζίνα έχει ένα μεγάλο πα ράθυρο πού βλέπει στό Χίρσγκραμπεν. Τό μόνο πού άκούς είναι τό τραγούδι τών πουλιών», γράφει στήν αδελφή του ’Ό ττλα. Γνώρισε τήν Π ράγα τού ροκοκό μέ τή με­ γαλοπρέπεια τού ανακτόρου Κίνσκι, δπου βρισκόταν τό κατάστημα τής οικογένειας. Γνώρισε καί τήν άλλη όψη αυτού τού χρυ­ σοποίκιλτου κόσμου, μένοντας γ ιά ένα χρο­ νικό διάστημα στό δυάρι πού νοίκιασε στό ανάκτορο Σένμπορν στήν M arktgasse. "Ενα διαμέρισμα παγωμένο, μουχλιασμένο, δυσ­ ώδες. «’Ά ρ χισ α τίς αιμοπτύσεις, κατάσταση πού μπορεί νά αποδοθεί σέ μεγάλο ποσοστό στή διαμονή μου στό Σένμπορν» (Γράμμα στόν πατέρα). Γνώρισε επίσης τή βοημική Π ράγα, δταν

Περιήγηση στήν Πράγα: «Τά παλιά δρομάκια τής μιζέ-

άποφάσισε νά κόψει οπωσδήποτε τούς δε­ σμούς μέ τήν οικογένεια καί τό στενό του περιβάλλον: Τά στολισμένα ξενοδοχεία τής πα λιά ς πόλης, τό καφέ Σαβόι, δπου πα ρ α ­ κολούθησε γιά πρώτη φορά μιά παράσταση ενός γερμανοεβραϊκοΰ θιάσου. Π άντως ή μόνη άπό τίς ποικίλες δψ εις τής πόλης πού δέ γνώρισε ήταν ή έβραϊκή συν­ ο ικία. Τό γκέτο, σκηνικό τού Γκόλεμ (1915), τού περίφημου φανταστικού μυθιστορήμα­ τος τού Γκούσταβ Μέιρινγκ, έσβησε τό 1890, δταν άρχισαν τά μεγάλα έργα έξυγιάνσεως τής πόλης. Κι δμως, τί σημασία έχει, «μέσα μας εξ­ ακολουθούν νά ζούν οί σκοτεινές γώνιές, τά μυστηριώδη περάσματα, τά τυφλά πα ρ ά ­ θυρα, οί βρώμικες αυλές, οί θορυβώ δεις τα ­ βέρνες καί τά εστιατόρια τού καλού κόσμου. Περπατούμε στούς φ αρδιούς δρόμους τών νέων συνοικιών. Κι δμως τά βήματα καί τά βλέμματά μας είναι διατακτικά. Β αθιά μέσα μας νιώθουμε τήν ταραχή δπω ς τότε πού βαδίζαμε στά άθλια παλιοσόκακα. Ή καρ­ διά μας δέν έχει άκόμα συμβιβαστεί μέ αυ­ τές τίς καταστροφές. Ή πα λιά έβραϊκή πόλη, ή μολυσμένη, αύτή πού κουβαλούμε 107

Ό Κάφκα στήν Πράγα τό 1922

μέσα μας, είναι πολύ πιό πραγματική άπό τή νέα καί ύγιεινή πόλη πού μάς περιβάλλει. Είμαστε ξύπνιοι κι δμως βαδίζουμε μέσα σ’ όνειρο κι είμαστε κι εμείς φαντάσματα τού καιρού πού έφυγε -α ύ τό καί τίποτε άλλο» (Συνομιλία μέ τόν Κάφκα τού Γκούσταβ Γιάνους). Ή πόλη ώς μοχλός τού ονείρου. "Ομως καί ή πόλη πού συνδέεις μέ τό οικογενειακό σου περιβάλλον καί έναντίον τής όποιας ξε­ σηκώνεσαι. « Ή Πράγα δέν προσφέρει τίποτε... Αυτή ή καλή μητέρα έχει νύχια άρπαχτικά... Π ρέ­ πει ή νά συμβιβαστείς ή... νά βάλεις φωτιά σέ δυό σημεία, στό Βίσεχραντ καί στό

Χράντσιν, καί νά τήν ξεπαστρέψεις μιά καί καλή. Πρέπει νά τό σκεφτοϋμε αύτό ώς τίς ’Αποκριές...» (Γράμμα τού Κάφκα στόν "Οσκαρ Πόλλ,ακ, 20 Δεκεμβρίου 1902). Ή πόλη είναι ή μητέρα, άλλά ή κυρίαρχη παρουσία μέσα της είναι ό πατέρας. Ή πόλη πού, στό όνειρο, καταβροχθίζει τήν εικόνα τοΰ πατέρα μέσ’ άπό ένα παράθυρο ('Ημερολόγια, 19 ’Απριλίου 1916). 'Ο π α ­ τέρας πού καιροφυλακτεί σέ κάθε γωνιά δρόμου τήν ώρα πού ό γιός κάνει τόν περί­ πατό του. Ή Πράγα είναι καρφωμένη στό σώμα καί τό έργο τοΰ Φράντς Κάφκα, ό όποιος έξέφρασε τήν έκπληξή του μπροστά σ’ έναν πίνακα τού Κοκόσκα πού απεικό­ νιζε τήν πόλη: «Σ’ αύτό τόν πίνακα οί στέ­ γες πετοϋν. Οί θόλοι είναι όμπρέλες μέσα στόν άνεμο. 'Ολόκληρη ή πόλη είναι έτοιμη νά κάνει φτερά, γιά νά βρεί τήν όρμή της. Κι όμως ή Πράγα στέκεται πάντα ορθή πα ρ’ όλες τίς εσωτερικές διαιρέσεις της. Αύτό εί­ να ι τό καταπληκτικό σέ τούτη τήν πόλη». 'Ωστόσο, κάπου ό ζω γράφος έχει δίκιο. ’Ακολουθώντας τήν πορεία τοΰ Κάφκα μέσα σ’ αύτή τήν Π ράγα, στό χείλος τοΰ ονείρου, τελικά χάσαμε τά ίχνη του, ενώ ή πόλη απέκτησε τήν όψη σκηνικοΰ γιά έξπρεσιονιστική ταινία. Ό μεγάλος πύργος τής γέφυρας τοΰ Καρόλου μπορεί νά μοιά­ ζει μέ τό Νοσφεράτου: δέν κρύβει τό φώς τοΰ ήλιου. Βρισκόμαστε στό Χόλλυγουντ, στίς αρχές τής δεκαετίας τοΰ ’40. Ό Μπρέχτ καί ό Φ ρίτς Λάνγκ γυρίζουν ένα φιλμ μέ σκηνικό μιά Πράγα φανταστική, φτιαγμένη μέ χαρτόνι. Π ρόκειται γιά τή σκοτεινή ίστορίά ενός εγκλήματος, μέ κυρίους μέ σκαρπί­ νια καί μελόν. Τίτλος: Καί οί δήμιοί πεθαί­ νουν. Τέλος πού ό Κάφκα δέν είχε προβλέψει γιά τούς δικούς του, τούς «ωχρούς καί παχουλούς» κυρίους.

Copyright: Magazine Litteraire

Μετάφραση: Βασίλης Παπαβασιλείου

ψψ 108

Lionel Richard

Τό πολιτισμικό σύμπαν του Κάφκα Στην αρχή ττ\ςΔίκης, μετά την πρωινιάτικη εισβολή τής άστυνομίας στήν κατοικία του, τρία πρόσωπα αναλαμβάνουν τή συνοδεία καί τήν επιτήρηση τού Γιόζεφ Κ. Πρόκειται γιά συναδέλφους του στήν τράπεζα, κατώτερους υπαλλήλους, πού ίσαμε τότε ό πρωταγωνιστής δέν τούς είχε δώσει καί πολλή σημασία. Τά όνόματά τους: Ράμπενστάινερ, Κούλιχ καί Καμίνερ. Ή έπιλογή αυτών τών ονομάτων χτυπά τόσο πολύ στό μάτι, ώστε δέν μπορεί παρά νά οφείλεται σέ συνειδητή πρω­ τοβουλία τού Κάφκα. Πράγματι, τά ονόματα αυτά δηλώνουν σαφώς τί άντιπροσωπεύουν τούτοι οί τρεις νεαροί γιά τόν πληρεξούσιο Γιόζεφ Κ.: ένας Γερμανός, ένας Τσέχος καί ένας Εβραίος. Στά πρόσω πά τους ενσαρκώνονται οί τρεις πληθυσμιακές κατηγορίες τής Π ράγας, Καί ή Δίκη εγκαινιάζεται μέ τήν εικόνα ενός ανθρώπου πού συλλαμβάνεται καί ταυτόχρονα αφήνεται ελεύθερος, ενός άνθρώπου πού ή ταυτότητά του παραμένει άβέβαιη σέ σχέση μέ αυτές τίς τρεις δυνητι­ κές του ταυτότητες. Στή συνέχεια τού μυθιστορήματος βλέ­ πουμε τόν Γιόζεφ Κ. νά έξοστρακίζεται άπό τήν πόλη καί νά θανατώ νεται σ’ ένα χώρο πού μοιάζει μέ no m an’s land, στά όρια μεταξύ προαστίω ν καί εξοχής. Αύτή ή δ ια ­ δικασία έξοστρακισμοϋ άπό τήν κοινότητα τών άνθρώπων μπορεί νά φ αίνεται πραγμ α­ τική, μπορεί όμως νά έκληφθεϊ καί ώς π ρ ο ­ βολή τής φαντασίας —άρα ό φ όνος μπορεί νά είναι πραγματικός ή άντικείμενο φ αντα­ σίωσης ενός λογοτεχνικού προσώπου. Τούτο όμως δέ μάς ενδιαφέρει έδώ. Σημασία έχει πώ ς σ’ ένα μυθιστόρημα άπό τό όποιο έχει έξοβελιστεϊ όποιαδήποτε τοπωνυμική άναφορά, διαφ αίνεται ένα δράμα: ή διλημματική κατάσταση πού γεννά τό καθήκον νά επιβεβαιώσεις τήν προσωπικότητά σου μέ φόντο κάποιες σχεδόν άξεπέραστες α ντιφ ά­ σεις. Δ ιαφ ορετικά δέν είσαι τίποτα. Π ρό­ κειται γιά τό δίλημμα τού ανθρώπου πού δέν μπορεί νά ενσωματωθεί σέ κανένα άπό τά ανθρώ πινα σύνολα πού τού προτείνει ή πόλη στήν όποια ζεϊ. Τήν κατάσταση αύτή

τή ζούσαν στήν Π ράγα πολλοί Ε β ρ α ίο ι καί εντελώς ιδ ιαίτερα ό Κάφκα. Ό Κάφκα είναι Ε β ρ α ίο ς , Γερμανός καί Τσέχος καί άδυνατεί νά αναγνω ρίσει τό βαθύτερο έαυτό του σέ όποιαδήποτε άπό τίς τρεις αυτές κατηγο­ ρίες. Γ ιά πολύν καιρό οί ερμηνείες τού Κάφκα σφραγίστηκαν άρνητικά άπό τίς έξηγήσεις πού κατέθεσε ό Μ άξ Μπρόντ, ό όποιος επι­ δίω ξε νά συνδέσει όλο τό έργο τού συγγρα­ φέα, κα ί ιδιαίτερα τά κείμενα πού άνέλαβε νά έκδώσει ό ίδ ιος μετά τό θάνατό του, μέ θρησκευτικά προβλήματα. Π αρά τίς άρετές τών καταθέσεών του —ή κυριότερη: διέσωσε τό έργο τού Κάφκα πα ρ ά τή θέληση τού δη­ μιουργού το υ -, ό Μ άξ Μ πρόντ προχώρησε σέ αυθαίρετους θεολογικούς καί μεταφυσι­ κούς σχολιασμούς. Είδε τόν Κάφκα σέ πολύ μεγάλο βαθμό άπό τή σκοπιά τών δήθεν κα ­ θοριστικώ ν επιδράσεων τού ιουδαϊσμού, άκόμα κα ί τού σιωνισμού. Τ ά σχόλιά του έδωσαν λαβή, τελικά, σέ πα ντοειδείς ερμη­ νείες. Ε κ π ρ ό σ ω π ο ι όλων ή περίπου όλων τών θρησκευτικών πεποιθήσεω ν έβαλαν τό χέρι τους στήν αναζήτηση, μέσω τού Κάφκα, τής άνθρώ πινης ύπαρξης ή τής άνθρώ πινης μοίρας απέναντι στόν 'Υ πέρτατο Κριτή. Ά π ό τήν ίδ ια πά ντα πηγή τροφ οδο­ τήθηκαν καί οί φιλοσοφικές καθώ ς καί οί ■ψυχαναλυτικές έρμηνεϊες. Ευτυχώς οί πρόσφατες μελέτες (στή Γαλλία μεγάλη στά-

Τό παράθυρο τον γραφείου τού Φράντς Κάφκα, μέ θέα τό εσωτερικό τής εκκλησίας Τύν

θηκε, ώς πρός αυτό, ή συμβολή τής Μ άρθας Ρομπέρ) άπέρριψαν αυτό τό κυνήγι τής άλληγορίας, πού στηριζόταν μόνο στις ιδιο­ τροπίες τής φαντασίας τοΰ έκάστοτε ερμη­ νευτή. Π ρέπει όμως, άραγε, γ ι’ αυτό τό λόγο, νά αγνοήσουμε τή σχέση πού είχε ό Κάφκα μέ τόν κόσμο, σχέση πού καθορίστηκε άπό τήν κατάστασή του (Ε β ρ α ίο ς, στήν Π ράγα, πρίν άπό τό 1914), αυτήν πού, χωρίς καμιά αμφιβολία, σημάδεψε ανεξίτηλα τήν π α ι­ δική του ήλικία; Πράγματι, ή σχέση αύτή δέ γίνεται νά συγκαλυφθεϊ. 'Ο Κάφκα δέν εί­ ναι άτομο χωρίς κοινωνικές καί λογοτεχνι­ κές ρίζες. Δέν είναι, γιά νά μεταχειριστούμε μιά έκφραση πού άκούστηκε κατά κόρον, ένα μετέωρο πού διέγραψε μιά ακατανόητη τροχιά στό στερέωμα τής λογοτεχνίας. "Οπως είπε ό Σάρτρ, ό Κάφκα μάς προσφέ­ ρει μιά μαρτυρία πού έχει καθολική σημα­ σία ακριβώς έπειδή συμβαίνει νά είναι τόσο βαθιά προσωπική. ’Α σφαλώς θά ήταν γε­ λοίο νά άρχίσουμε νά φυλλομετρούμε τίς σελίδες του ψάχνοντας παντού γιά αντι­ στοιχίες μέ τήν πραγματικότητα τής Π ράγας εκείνης τής εποχής. 'Ωστόσο, μπορούμε νά 10

τόν διαχωρίσουμε άπό ένα συγκεκριμένο πολιτισμικό περιβάλλον; Τό περιβάλλον αύτό τό συνθέτουν πολλοί παράγοντες. Πρώτα πρώτα οί γονείς του. Προέρχονται καί οί δυό άπό τή βοημική ένδοχώρα καί, μόλο πού εγκαταστάθηκαν στήν Πράγα, δέν έκοψαν τούς δεσμούς μέ τόν τόπο καταγωγής τους. Τό σημαντικό­ τερο: ό πατέρας του, Χέρμαν Κάφκα, ήταν τσεχόφωνος, τά γερμανικά τά έμαθε πολύ άργότερα. Ε β ρ α ίο ς τής φτωχολογιάς, έσερνε άπό πολύ νέος τό άμάξι του άπό χω ­ ριό σέ χωριό, πουλώντας τήν ευτελή πραμά­ τεια του. ’Αντίθετα, άπό τή μεριά τής μητέ­ ρας του, πού καταγόταν άπό καλλιεργημένη εβραϊκή οικογένεια (ένας πα ππούς ήταν ραβίνος), ό Κάφκα γνω ρίζει τήν άπόρριψη τού τσέχικου περιβάλλοντος καί τή διεκδί­ κηση τής ένταξης στό γερμανικό χώρο, δη­ λαδή στό χώρο τής εξουσίας. Ή μητέρα του ζούσε στήν Π ράγα άπό τεσσάρων ετών. Στήν Πράγα επίσης είχε άνοίξει μιά μπιρα­ ρία ό πατέρας του. Πρίν άκόμα παντρευτεί, ή μητέρα του είχε ένταχθεϊ στό χώρο τής ίουδαιο-γερμανικής μικροαστικής τάξης. Δέν είναι περίεργο, λοιπόν, πού ό Χέρμαν Κάφκα άποφάσισε νά στείλει τό γιό του σέ γερμανικό δημοτικό σχολείο καί κατόπιν σέ γερμανικό κλασικό γυμνάσιο. Σκοπός τών προσπαθειών του ήταν ή άπόκτηση μιάς κοινωνικής υπόληψης. ’Απόβλητος στό π α ­ ρελθόν, πα ρίας τής αύστροουγγρικής κοι­ νω νίας (ή καταπίεση τών Ε β ρ α ίω ν εξακο­ λουθεί νά είναι σέ μεγάλο βαθμό αισθητή, άφού ή χειραφέτησή τους χρονολογείται άπό τό 1848), άνθρωπος πού κατάφερε νά ξεφύγει άπό τή μιζέρια τών παιδικώ ν του χρόνων, ό πατέρας τού Κάφκα επιζητεί νά κατακτήσει τό βόλεμα πού εξασφαλίζει ή ένταξη στήν άστική τάξη. Βλέπει τήν ένταξη (άνοδο) αύτή σάν άσφάλεια. Κατέχοντας τή γερμανική κουλτούρα έχεις τή δυνατότητα νά εισχωρήσεις στό διοικητικό μηχανισμό πού βρίσκεται στά χέρια τών τριάντα χιλιά­ δων Γερμανών τής Π ράγας (τή στιγμή πού ή πόλη άριθμεί συνολικά πάνω άπό τετρακό­ σιες χιλιάδες κατοίκους). Ό Κάφκα δ ια ­ μαρτύρεται γιά τήν αυστηρότητα τοΰ π α ­ τέρα του, γ ιά τήν τυπολατρία καί τόν κομ­ φορμισμό του. Κι δμως καί ή δική του συμ­ περιφορά υπαγορεύεται σέ μεγάλο ποσοστό άπό τόν πόθο του νά ξεφύγει άπό τήν κατά­ σταση τοΰ καταπιεσμένου καί τού εξουσια­ ζόμενου. Ό πόθος αύτός τόν οδηγεί στό ση­ μείο νά προδώσει τίς τσέχικες καί ιουδαϊκές του ρίζες. Ή κατάσταση τών Ε β ρ α ίω ν είναι

πραγματικά άδιέξοδη: οί Τσέχοι τούς άπορρίπτουν έξομοιώνοντάς τους μέ τούς Γερμανούς· οί Γερμανοί τούς άπορρίπτουν επειδή είναι Ε β ρ α ίο ι. Ό Κάφκα συνειδητοποίησε πολύ νωρίς αυτές τίς άντιφάσεις. Κατά κάποιον τρόπο δοκίμασε τήν ψυχολογική εμπειρία τής άλλοτρίωσης καί τής καταπίεσης πού προέρ­ χονταν άπ ό τή λειτουργία τού πολιτικού συστήματος τής Αύστροουγγρικής αυτοκρα­ τορίας. Τήν εμπειρία αυτή τήν έζησε ακόμα καί μέσα στήν ίδ ια του τήν οικογένεια, δπου οί ανάγκες τής κοινωνικής άνόδου αποτε­ λούσαν δικαιολογητικό γιά τήν άνειλικρίνεια, τά τεχνάσματα, τήν ψυχρότητα καί τήν έλλειψη ενδιαφέροντος πρ ό ς τό άτομό του. Τόν πατέρα του τόν εξομοίωσε, τελικά, μέ τύραννο. Ε ίδε πώ ς, άπό τήν παιδική του ήλικία, προσπάθησαν νά συντρίψουν τήν άτομικότητά του. Ε ίδε τήν αγωγή πού τού έδωσαν σάν ένα μύλο πού αλέθει τήν προσωπικότητα καί πα ράγει κομφορμιστές. «Τί κοινό έχω μέ τούς Ε β ρ α ίο υ ς;» άναρωτιέται, καί διαπιστώ νει μέ πικρία: «Μόλις καί μετά βίας έχω κάτι κοινό μέ τόν έαυτό μου...». ’Ίσως γ ι’ αυτόν τό λόγο νά ’νιώ θε συγγέ­ νεια καί μέ κ ά ποιους κύκλους Τσέχων: Ά π ό άλληλεγγύη πρός τήν άντίθεσή τους στήν αύστροουγγρική εξουσία καί τή γραφ ειο­ κρατία της. Δέν είναι τυχαίο πού προσπαθεί παθιασμένα νά πά ει κόντρα στίς συμβατι­ κότητες κα ί φτάνει στό σημείο νά συχνάζει σέ κύκλους άναρχικώ ν. Έ δ ώ πρέπει νά προστεθεί ότι, γιά τό γερμανόφωνο λογοτε­ χνικό κόσμο τής Π ράγας, ό Κάφκα άποτελεί μιά εξαίρεση: γνω ρίζει τέλεια τά τσέχικα. ’Έ τσι μπορεί νά έχει επαφές μέ τούς νέους τσέχους συγγραφείς τής εποχής, όπω ς λογουχάρη τόν ποιητή Σ. Κ. Νόυμαν κα ί τό δημιουργό τού περίφημου Στρατιώτη Σ βέικ, Γιαροσλάβ Χάσεκ. Τό κακό είναι πού πάνω στό φόντο αύτού τού κοινού, συγκεκριμένου άγώνα έρχεται νά μπολιαστεί ό αντισημιτι­ σμός. Μόλο πού ό Κάφκα δέν πήρε δημόσια καμιά θέση, είναι άδύνατο νά μή συγκλονί­ στηκε άπό τίς υποθέσεις τών τελετουργικών φόνων οί όποιοι αποδόθηκαν κατ’ επανά­ ληψη στούς Ε β ρ α ίο υ ς, στήν Π ράγα καί στή Βοημία, πρίν άπό τό 1914. "Ολες αύτές οί άντιφάσεις εξηγούν για τί ό Κάφκα, άν καί δεκτικός άπέναντι σέ όλες τίς ιδέες πού ξεφεύγουν άπό τά συμβατικά πλαίσια καί τόν υποχρεώνουν νά αύτοαμφισβητείται, δέν κατορθώνει νά βρει έρείσματα μέσα στόν κόσμο. Ή περιέργεια πού

«Σ’ αυτή τή μικρή αυλή... είναι κλεισμένη δλη μου ή ζωή»

τόν ωθεί πρ ός τόν άλλον πρέπ ει νά έκληφ θεί, στό βάθος, όχι ώς ιδεολογική προσχώ ­ ρηση αλλά ώς επίμονη συνέχιση ενός π ρ ο­ βληματισμού πάνω στό άτομό του, ώς άναζήτηση καί εμπλουτισμός τής ταυτότητάς του. Τ ά έξωτερικά ερεθίσματα τόν επανα­ φέρουν στόν έαυτό του κα ί τού δημιουργούν περίπου τήν άνάγκη νά βρει καταφ ύγιο στόν έαυτό του. «Κύτταρο καί φρούριο» χαρακτήρισε τό δω μάτιό του. Μέ άπαράμιλλη διαύγεια άντιλήφθηκε τή δισυπόστατη κατάστασή του πού συνιστούσε τή μία καί μοναδική φύση του: φυλακισμένος καί άνθιστάμενος. Μ ερικοί φίλοι του στρατεύον­ ται στό πολιτικό ή τό λογοτεχνικό έπίπεδο. Α υτός μένει στό περιθώ ριο. Ή Π ράγα τού 1907 τού φ αίνεται μιά καταραμένη πόλη, άκριβώ ς επειδή διακρίνει τήν έπιθετικότητα τού έξω κόσμου εναντίον του. Ή Π ράγα είναι, κατεξοχήν, ό χώρος τών εθνικών, φυλετικών καί θρησκευτικών συγκρούσεων πού άναπτύσσονται στούς κόλπους τής Αύστροουγγρικής αύτοκρατο111

Ό Πύργος Βαλλενστάιν στη Βοημία

ρίας. Ό Κάφκα, έμμεσα ίσως, καί επειδή βιώνει βαθιά, σωματικά καί ηθικά, αυτό τό αίσθημα πνιγμονής, συνδέεται μέ μιά ολό­ κληρη λογοτεχνική παράδοση. Γιά τήν παράδοση αυτή, ή Πράγα είναι μιά πόλη δέσμια τοϋ παρελθόντος της, άναχρονιστική, πολυδιάστατη καί ταυτόχρονα ά π ια ­ στη. Πόλη φασματική, στοιχειωμένη, φ ορτι­ σμένη μ’ ένα κλίμα λανθάνοντος φόβου. Τέ­ ρατα, τρελοί καί διεστραμμένοι ενεδρεύουν στίς σελίδες τοΰ Μ άυρινκ καί τοϋ Βέρφελ. Ό Καλιγκάρι βγαίνει άπό τή φαντασία τοΰ Κάρλ Μ άγιερ, φαντασία στοιχειωμένη άπό τήν Πράγα. "Ενα καλαμπούρι τοϋ Έ γκ ο ν Έ ρ β ιν Κίς, χρονικογράφου πού καταγράφει τήν κρυφή ζωή τής Πράγας, τή ζωή στά σκοτεινά σοκάκια καί τά υπόγειά της, εικο­ νογραφεί θαυμάσια αυτό τό τεράστιο από­ θεμα φανταστικών στοιχείων πού κοχλάζει μέσα στά σπλάχνα της. Ό ,τ ι φαίνεται εντε­ λώς φυσικό μέσα στήν Π ράγα, λέει ό Κίς, μοιάζει αλλόκοτο καί εξωφρενικό έξω άπό τά δρια τής πρωτεύουσας τής Βοημίας. Στά μυθιστορήματα καί τά διηγήματα τού Κάφκα ή Π ράγα εμφανίζεται μέσ’ άπό ελά­

12

χιστες άναφορές σέ δρόμους, γειτονιές ή μνημεία. ’Έτσι, άπό τή Δίκη μπορεί νά έξαχθεϊ ένα τοπογραφικό διάγραμμα μέ κεν­ τρικό καί κυρίαρχο στοιχείο τόν καθεδρικό ναό. ’Αλλά ή πόλη καί οί τοποθεσίες της, δπως είπαμε καί πρίν, πουθενά δέν κατονο­ μάζονται ρητά. ’Έλλειψη επικοινωνίας άνάμεσα στούς άνθρώπους, άπόγνωση, αίσθηση ενός θνήσκοντος κόσμου, μιάς ζωής πού μαραίνεται, άξιών πού εκφυλίζονται -δ λ α αυτά τά συναντούμε στόν Κάφκα, δπως καί στόν Μάξ Μ πρόντ, τόν Ρίλκε, τόν Βέρφελ καί πολλούς άλλους συγγραφείς, λιγότερο γνωστούς. Ό Βίλυ Χάας, στίς ’Αναμνήσεις του, έπιμένει ιδιαίτερα στό θέμα αυτό καί ισχυρίζεται δτι δέν μπορούμε νά καταλά­ βουμε τό κλίμα τής Δίκης καί τού Π ύργον, άν δέν ξέρουμε τόν μικρόκοσμο τής Π ράγας πρίν άπό τό 1914. Λέει, επίσης, δτι ό ίδιος βρίσκει μέσα στά έργα αύτά τήν ατμό­ σφαιρα τής εποχής τής νιότης του. Τήν ίδια παρατήρηση έκαναν καί κάποιοι άλλοι, σύγχρονοι τοϋ Κάφκα (’Ό σκαρ Μπάουμ, Ό τ τ ο Πίκ). Τί είναι λοιπόν ό Κάφκα; 'Έ νας γερμανόφωνος συγγραφέας τής Πράγας;... "Οπως καί νά ’χει, υπάρχει καί κάτι άλλο πού τόν συνδέει μ’ αυτή τή γενιά, ενώ ταυ­ τόχρονα τόν κάνει νά τήν ξεπερνά κατά πολύ: τό πρόβλημα τοΰ γλωσσικού όργάνου. Ό Κάφκα, δπω ς καί πολλοί άλλοι όμότεχνοί του πού άνήκαν στή μικροαστική τάξη, άνακάλυψε τή λογοτεχνία, μέσα στήν άπομάνωσή του τής Πράγας, χάρη στήν επιθεώ­ ρηση Kunstwart. Υ πή ρξε συνδρομητής τοΰ περιοδικού αυτού άπό τό 1900 ώς τό 1904. Τό Kunstwart, μόλο πού είχε κάνει κάποιο άνοιγμα στούς νεότερους συγγραφείς, δέ διακρινόταν γιά τήν ευρύτητα τών στόχων του. Υ ποσ τήριζε τή «γερμανικότητα», έκθείαζε τήν καθαρότητα τού γερμανικού ύφους. ’Αποτέλεσμα: οί σελίδες του έβριθαν άπό κοινοτοπίες, πεποιημένα κατεβατά, ήθογραφίες τής όκάς, καί χαρακτηρίζονταν άπό πλήρη απουσία τού φυσικού τόνου. ’Έ χοντας επίγνωση τής αποψίλωσης πού ύφίστατο ή γερμανική γλώσσα στήν Πράγα (γλώσσα τής μειονότητας, χωρίς πνοή), ό Κάφκα θέλησε νά πλουτίσει τό ύφος της. Νόμισε δτι κάτι τέτοιο μπορούσε νά γίνει μέ τή βοήθεια τοΰ Kunstwart. Ευτυχώς ή εντύ­ πωσή του αύτή δέν κράτησε πολύ. ’Άλλωστε ήταν ή εποχή κατά τήν όποια δέν είχε άκόμα ξεκαθαρίσει αύτά πού είχε νά πει. 'Ο πωσδήποτε δμως τό γεγονός αύτό τού έκανε καλό. 'Ύ στερα άπό μιά περίοδο εξ­ εζητημένων άναζητήσεων διαπίστωσε δτι

βρίσκεται σέ λάθος δρόμο καί σιγά σιγά οδηγήθηκε σέ μιά λιτή γλώσσα. Τό ύφος τού Κάφκα λοιπόν, τό τόσο άπλό καί απέριττο (σέ δρισμένα σημεία διατηρεί ιδιωματισμούς, κρατά τό χτίσιμο τής φ ρά­ σης καί τόν λεκτικό ρυθμό πού συναντούμε στήν Πράγα) προέρχεται, καί αύτό, άπό τόν πολιτισμικό του κόσμο. Σ ιγά σιγά άρχισε νά νοιάζεται μόνο γιά τό τί ήθελε νά πει καί άδιαφόρησε γιά τόν (προμελετημένο) τρόπο νά τό πει. Έ τ σ ι οί λέξεις απέκτησαν μιά ασυνήθιστη δύναμη. ’Α παλλαγμένες άπό τή σημασιακή ρευστότητα καί τή διακοσμητική τους φόρτιση αντιμετω πίζονται ώς κυριολε­ ξίες. Ή λέξη στόν Κάφκα ανάγεται άμεσα σέ μιάν εικόνα καί προκαλεϊ μιά διαδοχή εικόνων. ’Έ τσι αναζω ογονείται μιά γλώσσα πού ψυχορραγεί. Ή γλώσσα αυτή ή Ενεργο­ ποιημένη έκ νέου λειτουργεί σάν ιμάντας: μέ τήν κίνησή της μεταγγίζει ορμή στή φαντα'Ο Κάφκα προβάλλει τόν εαυτό του μέσα σέ κάθε του γραπτό. Ε ίναι συγγραφέας άπό τήν κορφή ώς τά νύχια, άκόμα, δπω ς λέει ό ίδιος, κι δταν δέ γράφει. Δέ θά ήταν άσκοπο, λοιπόν, νά τόν τοποθετήσουμε στό πολιτισμικό του περιβάλλον, νά εντοπί­ σουμε τά γεγονότα.τής ζωής του πού περ­ νούν άτόφ ια στίς σελίδες του, νά διακρί­ νουμε τούς υπαινιγμούς πού μεταχειρίζεται, τά προσωπεία πού φορεί. “Ομως ή μανιώδης άναζήτηση των πηγών μπορεί νά μάς έξασφαλίσει τά κλειδιά πού χρειάζονται γιά νά τόν διαβάσουμε; Ο ί έρευνες γιά τούς πραγματικούς γεωγραφικούς χώρους πού υποτίθεται δτι χρησίμεψαν ώς σκηνικό γιά τόν Πύργο μπορούν νά μάς βοηθήσουν νά έρθουμε σέ έπαφή μέ τό ίδιο τό μυθιστό­ ρημα, νά χαρούμε τό διάβασμά του καί νά άνακαλύψουμε τή συγγραφική ιδιοφ υία πού κρύβεται πίσω του; ’Α πό καθαρά θετικιστική σκοπιά, δλα αύτά τά διαβήματα δέν έξυπηρετούν τίποτα, εκτός ίσως άπό τό δτι εξάπτουν τήν περιέργειά μας γιά ένα κεί­ μενο πού δέν παύει νά προκαλεϊ μέσα μας τήν άπορία. ’Α ντίθετα, μεγάλο όφελος θά είχαμε άπό τίς έρευνες αύτές άν μπορούσαν νά συμβάλουν στή διακρίβωση τού πώς πλάθεται ένα έργο, τού πώ ς ένα βίωμα τής πραγματικότητας μετασχηματίζεται, διά τής γραφής, σέ πραγματική ζωή. Ά π ό τό σύνολο τών αύτοβιογραφικών κειμένων (Η μερολόγια, ’Αλληλογραφία καί, σέ μικρότερο ποσοστό - γ ιά διάφορους λόγους-, καταγραφές τού Γκούσταβ Γιά-

νους) συνάγεται δτι πρέπει οπωσδήποτε νά συνδέσουμε δ,τι μάς άφησε ό Κάφκα (μέσα άπό τά διηγήματα, τίς νουβέλες καί τά μυθιστορήματά του) μέ τήν καθημερινή του ζωή. Ε ννοού με τή ζωή του μέσα στόν οικο­ γενειακό, κοινωνικό, συναισθηματικό, ερ­ γασιακό του χώρο. Πρέπει νά άκροαστοΰμε αύτά πού έχει νά μάς πει τό πνεύμα άλλά καί τό κορμί του. Ά λλω στε ό ίδ ιος είπε στόν Γκούσταβ Γ ιά ν ου ς-μ ή ν άποκαλύπτοντας πάντω ς τίποτε περισσότερο- δτι τό γράψιμο ήταν γ ι’ αυτόν ένας τρόπος έξορκισμοΰ, ένα μέσο γιά νά δαμάσει τά φαντάσματά του. Στή Δυτική Γερμανία άρχισαν εδώ καί μερικά χρόνια έρευνες μέ στόχο τήν άνίχνευση τού υπεδάφ ους πάνω στό όποιο δομείται τό έργο τού Κάφκα καί, παράλ­ ληλα, τόν εντοπισμό τών τρόπων δομήσεως τού έργου αύτού. Χάρη στίς έρευνες αύτές μπορεί νά άνακαλύψουμε στό μέλλον έναν άλλον Κάφκα. 'Έ ναν επιπλέον, άνάμεσα στούς πολλούς. Μάλιστα άπό τή συγκεκρι­ μένη εργασία μπορεί νά έχουμε ένα τουλά­ χιστον κέρδος: μιά κριτική έκδοση τού έρ­ γου τού Κάφκα.

■ Copyright: Magazine Litteraire

Μετάφραση: Βασίλης Παπαβασιλείου Σ η μ ειώ σ εις:

1. Είναι Αδύνατο νά Αναφερθονν εδώ δλες οί σημαντι­ κές έργαοίες πού έγιναν γιά τόν Κάφκα εδώ καί δέκα χρόνια στό γερμανόφωνο χώρο καί στίς ΗΠΑ ή νά άπαριθμηθοϋν όλοι οί ερευνητές πού έλαβαν ένεργό μέρος στίς έργασίες αύτές. Πάντως πρέπει νά Αναφέ­ ρουμε κάποιους Ανθρώπους χωρίς τή συμβολή τών όποιων οί καφκάίκές σπονδές, δπως θά λέγαμε, δέ θά είχαν φτάσει ατό σημείο πού βρίσκονται σήμερα: Χάρτμοντ Μπίντερ, Λούντβιχ Ντίτς, Μάλκολμ Πάσλεϊ, Κλάονς Βάγκενμπαχ. "Ως πρός τή Γαλλία, θά πρέπει νά έξαρθεϊ ή τεράστια σνμβολή-έργο τής Μάρθας Ρομπέρ. "Ενα πανόραμα τών σημερινών ερευνών γιά τό θέμα περιέχεται στό Peter V. Beicken, Fra nz K afka , E in e K ritisc h e Einfuh ru ng in die Forschung, Athenaum Fischer Taschenbuch Verlag, Francfort/Main, 1974. ’Επισημαίνουμε μιά ίστορικοκοινωνική προσέγγιση πού δέν άναφέρεται τόσο στόν ίδιο τόν Κάφκα δσο στήν κατάσταση τών "Εβραίων τής Πράγας καί τής Βοημίας: Christoph Stolzl, K afkas boses Bohm en, Text Kritik, Μόναχο, 1975.

113

Edmund Wilson

Μιά αντίθετη γνώμη Τό κείμενο πού ακολουθεί πρωτοδημοσιεύτηκε τό 1950 καί, εκτοτε, αναδημοσιεύ­ τηκε σέ διάφορες συλλογές δοκιμίων αφιερωμένων στόν Κάφκα. Θεωρείται χαρα­ κτηριστικό δείγμα τού κλίματος μιας εποχής καί τής στάσης μιάς ορισμένης μερί­ δας τής κριτικής. Ό συγγραφέας του, ό Έντμουντ Ούίλσον (1895-1972), είναι από τίς σημαντικότερες περιπτώσεις τής αδέσμευτης μαρξιστικής κριτικής. Σημαν­ τική περίπτωση θεωρήθηκε καί γιά έναν άλλο λόγο: είναι ή κριτική ιδιοφυία πού εκφράστηκε καί άναδείχτηκε, κατά κύριο λόγο, μέσα από τήν έπικαιρική ή δημο­ σιογραφική λογοτεχνική κριτική, σάν τακτικός βιβλιοκριτικός αμερικανικών εφη­ μερίδων καί περιοδικών. Τό δοκίμιό του μεταφράστηκε χάρη στό συνεργάτη μας Σπύρο Τσακνιά από τό «Kafka, A Collection of Critical Essays» τού Ron. Gray (Prentice-Hall, Inc. 1962), γιά νά δώσει, άφ’ ενός, ένα δείγμα δουλειάς τού άγνωστου στόν τόπο μας άμερικανοϋ κριτικού, κι άφ’ ετέρου, γιά νά πλουτίσει τό αφιέρωμα μέ τή διάσταση ενός αντίλογου. ’Αξίζει, πάντως, νά ύπογραμμισθεΐ ότι ή αιχμή τής «αντίθεσης» τού Ούίλσον στρέφεται μάλλον κατά τής κριτικής ερμηνείας -μεταφυσικής κυρίως- τών έργων τού Κάφκα, παρά κατά τού ίδιου τού συγγραφέα. "Οπως, επίσης, κι ότι οί επιφυ­ λακτικές αξιολογικές κρίσεις του δέν έμποδίζουν τή διατύπωση σημαντικότατων παρατηρήσεων -πού υπήρξαν, θά μπορούσε νά πει κανείς, ή σπερματική βάση μοτίβων πού άναπτύχθηκαν έν συνεχεία από ένα μέρος τής μαρξιστικής κριτικής. Υπογραμμίζεται ή έκφραση «ένα μέρος», γιά νά μή γίνει σύγχυση μεταξύ τής γνώμης ενός μαρξιστή, ή παρα-μαρξιστή, όπως τόν άποκαλοΰν συχνά, κριτικού, μέ τήν -άνυπόστατη κατά βάση- κατηγορία «μαρξιστική άποψη». Οί γνώμες καί οί στάσεις τών μαρξιστών λογοτεχνικών κριτικών άπέναντι στόν Κάφκα ποικίλλουν εξαιρετικά -άν δέν είναι διαμετρικά αντίθετες- όπως συνάγεται άπό τά κείμενα τών Λούκατς, Μπένγιαμιν, Άντόρνο, Γκαροντί, Φίσερ, Γκόλντστυκερ-γιά νά στα­ θούμε σέ μερικά άπό τά πιό γνωστά ονόματα. Ή τερατώδης προβολή τού Φ ράντς Κάφκα στό λογοτεχνικό στερέωμα μπορεί νά παραβληθεί μέ τό μετεωρολογικό φ αινό­ μενο τό γνωστό σάν Brocken specter: μιά άνθρώπινη σκιά πού πέφτει πάνω στήν καταχνιά1 μέ τέτοιο τρόπο, ώστε νά φαίνε­ ται μακρινή καί τεράστια, ενώ στήν πρ α ­ γματικότητα μπορεί νά είναι πολύ προσιτή, μ’ ένα ουράνιο τόξο γύρω της, σάν φωτο­ στέφανο. Μετά τή δημοσίευση τής Δίκης στά άγγλικά, τό 1937 ( Ό πύργος κυκλοφό­ ρησε τό 1930, άλλά δέν προσέχτηκε πολύ), ή φήμη καί ή επίδραση τού Κάφκα μεγαλώ­ νουν έτσι ώστε ή μορφή του νά προβάλλεται 14

στή συνείδηση τής λογοτεχνικής μας κριτι­ κής σέ μιά κλίμακα πού δημιουργεί τήν ψευδαίσθηση πώ ς πρόκειται γιά συγγραφέα τεράστιου αναστήματος. Νέες μεταφράσεις τών έργων του εμφανίζονται αδιάκοπα, ή ατέλειωτη συζήτηση γύρω άπό τά γραφτά του συνεχίζεται άκατάπαυστα, καί μιά έκ­ δοση τών απάντων του στά γερμανικά κυ­ κλοφορεί στή Νέα Ύ όρκη. Ή έκδοση αυτή, τού οίκου Schoken Books, είναι έν μέρει άνατύπωση τής παλιάς γερμανικής έκδοσης πού έξαιτίας τού πολέμου έγινε δυσεύρετη, άλλά, δταν ολοκληρωθεί, θά απαρτίζεται άπό δέκα ή έντεκα τόμους -α ν τί τών άρχι-

κών έξι— στους οποίους θά περιλαμβάνον­ ται τά ήμερολόγια τοϋ Κάφκα σε δύο τό ­ μους, τά γράμματά του σέ άλλους δύο, ενώ ένας ή δύο τόμοι ακόμα θά συμπεριλάβουν διάφ ορα άποσπασματικά κείμενα. ’Α πό αυτά τά τελευταία, μόνο επιλογές έχουν κυ­ κλοφορήσει ώς τώρα σ’ έναν τόμο. Δ ικα ιο ύ ­ μαστε νά νιώθουμε περήφ ανοι πού αυτή ή καλαίσθητη κα ί έγκυρη έκδοση, ή οποία είχε άρχίσει στό Βερολίνο επί Χίτλερ κι ολοκληρώθηκε στήν Π ράγα τήν παραμονή τής κατάληψης τής Τσεχοσλοβακίας άπό τούς Γερμανούς, γλίτωσε μέσα ά π ό τά ερεί­ π ια τής κεντροευρωπαϊκής κουλτούρας καί μπόρεσε νά δει τό φώς στίς Η νω μ ένες Π ο­ λιτείες. Ο ί εκδόσεις Schoken έχουν έπίσης δημοσιεύσει, στά γερμανικά καί στά άγγλικά, τό βιβλίο τοϋ Μ άξ Μ πρόντ Ή βιο­ γραφία τοϋ Φράντς Κάφκα, καθώ ς καί μιά επιλογή άπ ό τίς «ιστορίες καί τους στοχα­ σμούς» τοϋ Κάφκα, σέ άγγλική μετάφραση καί μέ τόν τίτλο: Τό μεγάλο τείχος τής Κ ί­ νας- έχουν, έπίσης, ανακοινώσει τήν έκδοση κι άλλων μεταφράσεων. Στό μεταξύ, μιά μετάφραση τής Μεταμόρφωσης κυκλοφό­ ρησε τελευταία άπό τίς εκδόσεις Vanguard Press· οι εκδόσεις Twice A Y ear Press δη­ μοσίευσαν ένα τόμο μέ τίτλο Φράντς Κάφκα: άνάλεκτα, πού περιέχει μικρά κομ­ μάτια τού Κάφκα, μεταφρασμένα στά α γ­ γλικά, καθώ ς καί δοκίμια άφιερωμένα στό έργο του. Δημοσιεύτηκε άκόμα, άπ ό τίς εκ­ δόσεις New D irections, ένα συμπίλημα δο­ κιμίων καί αναμνήσεων, μέ τίτλο Τό πρό­ βλημα Κάφκα, καί μόλις τελευταία, ά π ’ τίς εκδόσεις Vanguard, Ή προσευχή τοϋ Κάφκα, μιά ερμηνεία τού Πώλ Γκούντμαν. Ο ί δύο τελευταίοι τόμοι, κι ιδ ιαίτερα ό πρώ τος, στόν όποιο ό φιλολογικός εκδότης του κ. Angel Flores συγκεντρώνει σαράντα ένα κείμενα άπό συγγραφείς κάθε εθνικότη­ τας, μπουκώνουν τόν άναγνώστη μέχρις άποβλακώσεως καί δημιουργούν τήν υ π ο ­ ψ ία δτι γίνεται μεγάλη φασαρία γιά τόν Κάφκα. Α ισθάνεται κανείς πώ ς δέν τίθεται μόνο θέμα ορθής εκτίμησης καί άναγνώ ρισης τοϋ Κάφκα ώς ποιητή πού εκφράζει τά συναισθήματα άνημπόριας καί αύτοπεριφρόνησης τών διανοουμένων, άλλά πώ ς πρόκειται γ ιά μιά άπό πειρ α άνάδειξής του σέ θεολόγο καί άγιο πού, κατά κάποιο τρόπο, δικαιώ νει στά μάτια τών διανοουμέ­ νων -ή τούς βοηθάει νά δεχτούν χω ρίς δ ι­ κ α ιο λ ο γ ία - τή συμπεριφορά ενός ασήμαν­ του, γραφειοκράτη κι άκατανόητου θεού, άπέναντι σέ ευαίσθητους καί φοβισμένους

Φράντς Κάφκα (1914)

άνθρώπους. ’Ενδέχεται, βέβαια, νά στοι­ χειοθετεί σημαντική διαφ ορά τό άν γεννή­ θηκε κανείς πρίν άπό τό τέλος τού δέκατου ένατου αιώ να, όπω ς ό ύπογράφων, δταν ή σταθερότητα κι ή πρόοδος έκλαμβάνονταν σάν πράγμ ατα αύτονόητα, ή γεννήθηκε σέ μιά εποχή πού ή άναταραχή καί τό ολί­ σθημα φαίνονταν νά άποτελοΰν τίς κανονι­ κές συνθήκες τής ζωής· αλλά, πα ρ ά τό με­ γάλο θαυμασμό πού τρέφω γ ιά τόν Κάφκα, μοΰ είναι άδύνατο νά τόν πάρω στά σοβαρά σάν ένα μείζονα συγγραφέα, καί δέν έχω πά ψ ει νά εκπλήσσομαι μέ τόν αριθμό τών άνθρώπων πού τόν θεωρούν τόσο μεγάλο. Μ ερικά άπό τά διηγήματά του είναι εντελώς πρώ της τάξεως, ισάξια μέ τά διηγήματα τού Γκόγκολ κα ί τού Πόε. Ε ίναι, δπω ς αύτά, ρεαλιστικοί εφιάλτες πού ενσαρκώνουν σέ συγκεκριμένες παραστάσεις τίς μανίες τών νευρωσικών καταστάσεων. Τά μυθιστορή­ ματα τού Κάφκα, έξάλλου, εκμεταλλεύονται μέ τέτοιο τρόπο τήν κω μωδία καί τό πά θος τής μάταιης προσπάθειας, ώστε είναι πολύ πιθανό νά κάνουν τή λέξη «καφκικός» μιά σταθερή καί διαρκή κατηγορία. Ε ν το ύτο ις,

115

δυό ά π ’ αυτά τά μυθιστορήματα, Ή δίκη καί Ο πύργος, πού γιά τούς θαυμαστές τού Κάφκα είναι ένα είδος ιερών κειμένων, εί­ ναι έντέλει πλημμελή επιτεύγματα -καθόλου επεξεργασμένα κι ουδέποτε τελειωμένα. Τά θέματά του, ώς εκεί πού τά προώθησε ό Κάφκα, είχαν άναπτυχθεί μέ τόσο λίγη άκρίβεια, ώστε δταν ήρθε γιά τόν Μάξ Μ πρόντ ή στιγμή νά έπιμεληθεΐ τήν έκδοσή τους, δέν βρήκε πα ρά σκόρπια επεισόδια πού έπρεπε νά τά συναρμολογήσει όπως μπορούσε, γιά νά τούς δώσει τή σειρά μιάς συνεπούς ανέλιξης, άν καί δέν ήταν πάντα σέ θέση νά πει ποιά άκριβώ ς τάξη δφειλαν νά άκολουθήσουν. Τό νά συγκρίνεις τόν Κάφκα, δπως κάνουν μερικοί από τούς συγ­

γραφ είς τού τόμου Τό πρόβλημα Κάφκα, μέ τόν Τζόυς, τόν Προύστ, άκόμα καί τόν Ντάντε, τούς μεγάλους νατουραλιστές τής προσωπικότητας, τούς μεγάλους δργανωτές τής άνθρώπινης εμπειρίας, είναι προφανώς εντελώς παράλογο. "Οσον αφορά τή θρη­ σκευτική σημασία αυτών τών βιβλίων, άπό πρακτική άποψη μού φαίνεται μηδαμινή. Συμφωνώ μέ τόν κ. Ντ. Σ. Σάβατζ, πού συν­ εργάζεται στόν τόμο Τό πρόβλημα Κάφκα μέ ένα άπό τά πιό συνετά κι ενδιαφέροντα δοκίμια, πώ ς τό πρόβλημα μέ τόν Κάφκα βρίσκεται στό δτι δέν μπορούσε νά άποδεσμευτεϊ άπό τόν κόσμο —τήν οίκογένειά του, τή δουλειά του, τή λαχτάρα του γιά άστική ευτυχία- χάριν τής θείας άποκάλυψης, κι

Ε λ λ η ν ι κ έ ς ε κ δ ό σ ε ις έ ρ γ ω ν τ ο ΰ Κ ά φ κ α ’Α πό τό 1961 μέχρι σήμερα έχουν κυκλοφορήσει στή γλώσσα μας, σέ αυτοτελείς εκ­ δόσεις, σχεδόν δλα τά έργα τού Κάφκα. Ά ν καί ά π ’ αυτές τίς μεταφράσεις άλλες κυκλοφορούν ακόμη καί άλλες δχι, εμείς παραθέτουμε έδώ δλη τή σχετική βιβλιο­ γραφία. Σημειώστε, πάντως, δτί ορισμένες παλιές μεταφράσεις κυκλοφορούν τώρα άπό άλλους εκδοτικούς οίκους. Μ υθιστορήματα

’Αλληλογραφία

Ή δίκη, μετ. ’Α λέξανδρου Κοτζιά (Γαλαξίας, 1961) Ό πύργος, μετ. ’Α γλαΐας Μ ητροπούλου (Δ ί­ φρος, 1963) 'Ο πύργος, μετ. ’Αλέξανδρου Κοτζιά (Γαλα­ ξίας, 1964) ’Αμερική, μετ. Τ έας Ά νεμογιάννη (Θεμέλιο, 1967) ’Αμερική, μετ. Νίκου Ματσούκα (Έ γνα τία , 1968) Ή δίκη, μετ. Γιώργου Βαμβαλή (Μ πουκόυμάνης, 1969) Ό πύργος, μετ. Τέας Ά νεμογιάννη (Ή ρ ιδα νός, 1972) Ό πύργος, μετ. Κώστα Π ροκοπίου (Έ γνα τία , 1974)

Ά γνω σ τα γράμματα, μετ. Θανάση Νιάρχου (χ.έ., 1968) Γράμματα στή Μιλένα, μετ. Ευάγγελου Ά ν-· τώναρου (Π άπυρος, 1971) Γράμμα στόν πατέρα, μετ. Ό λ γ α ς Βότση (Ίω λκός, 1971) Π αράθυρα στόν κόσμο, μετ. Νίκου Κολοβού (Πύλη, 1975) Γράμμα στόν πατέρα, μετ. Νίκου Σπερίτη (Έ γνα τία , 1978)

Διηγήματα Ή μεταμόρφωση, μετ, Τ έας Ά νεμογιάννη (Γαλαξίας, 1962) Ή σωφρονιστική άποικία, μετ. Δημήτρη Κωστελένου (Γλαύκη, 1968) Ή άπόρριψη, μετ. Γιώργου Βαμβαλή ( Ε π ί ­ κουρος, 1971) Η μεταμόρφωση, μετ. Κώστα Ποοκοπίου (Έ γνα τία . 1974)

Η μερολόγια, σκέψεις Η μ ερολόγια 1910-1911, μετ. Γαβριήλ Γαβριήλογλου (χ.έ., 1969) Ά φ ο ρ ισ μο ί, μετ. Γιώργου Βαμβαλή ( Ε π ίκ ο υ ­ ρος, 1970) Στοχασμοί, μετ. Ό λ γ α ς Βότση (Ίωλκός, 1971) Τ ά ήμερολόγια Α ' 1910.-1913, μετ. Α γγέλ α ς Βερυκοκάκη (Ε ξά ντα ς, 1978) Τ ά ήμερολόγια Β' 1914-1923, μετ. Α γγέλ α ς Βερυκοκάκη (Ε ξά ντα ς, 1978). "Οσοι θέλουν νά βρουν περισσότερες πληρο­ φορίες γιά τήν ελληνική βιβλιογραφία τού Κ άφκα δέν έχουν παρά νά άνατρέξουν στή θαυμάσια τεκμηριωτική εργασία τού Λ άμ­ πρου Μυγδάλη «Ε λληνική βιβλιογραφία Φράντς Κάφκα» (έκδ. Διαγώνιος).

άκόμα δτι δεν είναι δυνατόν νά έχεις έναν πρώτης τάξεως άγιο ή προφήτη χω ρίς μιά πίστη πολύ υψηλότερης δυναμικότητας ά π ’ αύτή πού ψηλαφεί κανείς στόν Κάφκα. Στή βιογραφή τού Μ άξ Μ πρόντ βρί­ σκουμε άφθονες ενδείξεις γιά τή μονωμένη καί τελικά άχρηστευμένη πνευματική του (spiritual) φόρτιση. Ό Φ ράντς Κάφκα ήταν ό εύθραυστος γιός ενός αύτοδημιούργητου έβραίου εμπόρου, σημαντικού παράγοντα στό χονδρεμπόριο γυναικείων υφασμάτων τής Πράγας, δραστήριου καί πρακτικού αν­ θρώπου, πού τού ένέπνεε φόβο καί σεβασμό καί τόν προίκισε μ’ ένα ισόβιο σύμπλεγμα κατωτερότητας. Ό γιός ήταν γνήσιος δ ια ­ νοούμενος πού κρατούσε από τή ραβινική παράδοση τού μητρικού κλάδου τής οικογέ­ νειας· άλλά ένέδωσε στήν έπιμονή τού π α ­ τέρα καί, μολονότι κατά καιρούς σκεφτόταν καί τήν αυτοκτονία άκόμα, πήρε τή θέση του στήν αποθήκη υφασμάτων. Τό πραγμα­ τικό ενδιαφέρον του ήταν πάντα τό γρά­ ψιμο, πού γιά κείνον άντιπροσώπευε όχι μόνο μιά μορφή τέχνης άλλά, κατά κάποιο τρόπο, τήν άναζήτησή τής αρετής —τό θεω­ ρούσε, όπως είπε ό ίδιος, μιά μορφή προσευχής— καί τελικά επιασε δουλειά σ’ ένα γραφείο άσφάλισης εργατικών άτυχημάτων πού τού άφηνε ελεύθερα τά άπογεύματά του. ’Ή θελε, ή νόμιζε πώ ς οφείλε νά θέλει, νά παντρευτεί, άλλά ή σχέση του μέ τόν π α ­ τέρα του φαίνεται πώ ς τού είχε σακατέψει τήν εμπιστοσύνη στίς σεξουαλικές του ικα­ νότητες. Ά ρραβω νιάστηκε μιά κοπέλα πού τήν περιγράφει σάν «υγιή, εύθυμη, φυσική, σφριγηλή»· καί, ύστερα άπό πέντε χρόνια εξαντλητικής διστακτικότητας, προσβλή­ θηκε άπό φυματίωση, σκόπιμα, όπω ς π ί­ στευε ό ίδιος, γιά νά καταστεί άδύνατος ό γάμος. 'Υ ποθέτει κανείς πώ ς ήδη εκείνο τόν καιρό αισθανόταν πά ρα πολύ άνετα μέσα στήν άπομόνωσή του, γιά νά είναι σέ θέση νά άναλάβει τόν κίνδυνο τής προσπάθειας νά ξεφύγει ά π ’ αυτήν. Τήν ίδ ια εποχή, σέ ήλικία τριάντα έξι ετών, άπευθύνει στόν πατέρα του ένα τεράστιο γράμμα (πού άκόμη ώς τώρα δέν τυπώθηκε ολόκληρο), μιά απολογία γ ιά τήν ίδ ια τή ζωή του, στό όποιο φαίνεται νά ρίχνει σ’ εκείνον τήν εύθύνη γιά τήν αποτυχία του. ’Αργότερα, απομακρύνθηκε πηγαίνοντας στό Βερολίνο. Είχε βρει μιά διανοούμενη κοπέλα πού σπούδαζε, όπω ς κι εκείνος, έβραϊκά, πού φαίνεται πώ ς ήθελε στ’ άλήθεια νά πα ν­ τρευτεί. 'Ω στόσο, ό ραβίνος απαγόρεψε στόν ορθόδοξο πατέρα της νά επιτρέψει

αυτό τό γάμο, όταν ό Φ ράντς εξομολογή­ θηκε ότι δέν άσκοΰσε τά θρησκευτικά του καθήκοντα· ή κοπέλα, εντούτοις, έξεγέρθηκε έναντίον τής οικογενειακής της πα ρ ά ­ δοσης, έστησε νοικοκυριό μαζί του καί τόν φρόντιζε. ”Αν καί τώρα ήταν άπληστος γιά δουλειά καί ζωή, ή άρρώστια τού είχε στενέψει τά χρονικά περιθώ ρια καί σέ λιγότερο άπό ένα χρόνο πέθανε σέ ήλικία σαράντα ενός έτών. Ή σχέση όλων αυτών μέ ό,τι έγραψε ό Κάφκα εξηγήθηκε καθαρά άπό τό φίλο του Μ άξ Μπρόντ, σ’ ένα βιβλίο γεμάτο κατα­ νόηση. Ό Μ πρόντ -τό ν όποιο οί πιό μετα­ φυσικοί κάφκιστές κατηγορούν ώς φιλισταϊο -μ ού φαίνεται πώ ς έχει ακριβώ ς τό προσόν νά άναζητά στό έργο τού Κάφκα περισσότερο ανθρώ πινα παρά θεία νοή­ ματα. Ό Μάξ Μπρόντ είναι έτοιμος νά δε­ χτεί ότι ό Κάφκα ήταν άνθρωπος μέ άδύνατη θέληση, άνάπηρος ψυχολογικά, καί όσο ζούσε ό φίλος του, θεωρούσε καθήκον του νά τόν στηρίζει ήθικά καί νά τόν άναγκάζει νά δουλεύει. Καί πράγματι παρότρυνε

Ή τελευταία φωτογραφία τοϋ Φράντς Κάφκα

τόν Κάφκα νά γράψει καί νά δημοσιεύσει μερικές ά π ’ τίς ιστορίες του, αλλά πέτυχε πολύ λιγότερο στήν προσπάθειά του νά τόν κάνει νά ξεκόψει άπό τήν οίκογένειά του. 'Ά λλοι άνθρωποι ξεφεύγουν άπό τούς γο­ νείς τους, διαμαρτύρεται ό Χέρ Μ πρόντ, μέ έκπληξη καί λύπη, γιατί, πού νά πάρει ή ευχή, ό Κάφκα δέν μπορούσε; Γιατί έπέτρεψε στόν πατέρα του νά τσακίσει καί νά άκρωτηριάσει τίς ικανότητες του; Γιατί, μπορεί νά ρωτήσει κι ό άναγνώστης μαζί μέ τόν Μ άξ Μ πρόντ, άναθυμούμενος μιά άπό τίς εντυπωσιακότερες ιστορίες τού Κάφκα, γιατί αυτός δ καλλιτέχνης συνέχισε καί μετά τήν παιδική του ήλικία νά δέχεται τό ρόλο τής κατσαρίδας, σάν τόν ήρωα τής Μετα­ μόρφωσης, στόν όποιο τόν είχε τοποθετήσει ό αστός έπιχειρηματίας; Βέβαια, ή τρά­ πουλα ήταν φτιαγμένη εναντίον τού καημέ­ νου τού Κάφκα, μ’ έναν τρόπο συντριπτικό. Ή ανικανότητά του σχετιζόταν μέ ίδιοσυγκρασιακής φύσεως έλλειψη ζωτικότητας, καθώς καί μέ τόν εγκλεισμό του σέ μιά σειρά φυλακές πού ή μιά έφάρμοζε πάνω στήν άλλη δπως τά κινέζικα αυγά ταιριά­ ζουν μεταξύ τους. Κατ’ άρχήν, ή πνιγηρή σχέση μέ τόν πατέρα· μετά, ή πίεση τού συμπαγούς μικρού κύκλου τής ορθόδοξης εβραϊκής οικογένειας· οί περιορισμοί πού επέβαλλε ή εβραϊκή κοινότητα, πού δέν είχε άκόμα βγει οριστικά άπό τό γκέτο (ό Μ πρόντ σημειώνει πώ ς τά προβλήματα τών ήρώων τού Κάφκα είναι συχνά τά προβλή­ ματα τών Ε β ρ α ίω ν πού ζούν ανάμεσα σέ μισοξένους γείτονες - ό περιπλανώμενος γεωμέτρης τού Πύργον, λ.χ., πού προσπαθεί συνεχώς νά κερδίσει άποδοχή· θά μπο­ ρούσε νά είχε προσθέσει δτι ό Γιόζεφ Κ. τής Δίκης κατατρύχεται συνεχώς άπό κάποιο έγκλημα πού δέν έχει συνείδηση δτι διέπραξε) ■ μετά, ή πλήξη κι ή πνευματική λι­ μοκτονία τού συγγραφέα, πού είναι υπο ­ χρεωμένος νά περνάει ώρες άτέλειωτες σέ μιά μονότονη δουλειά —κι επιπλέον, αύτή ή αίσθηση τής άνημποριάς πού τού δημιουρ­ γούσαν οί εργάτες πού πήγαιναν στό γρα­ φείο του νά είσπράξουν τήν άσφάλειά τους καί τούς ξεγελούσαν συνεχώς μέ υπεκφυγές καί αναβολές («Τί ταπεινοί πού είναι», είπε κάποτε στόν Μ άξ Μπρόντ. «"Ερχονται καί ζητιανεύουν, αντί νά καταλάβουν τό ίδρυμα καί νά τά κάνουν δλα γυαλιά καρφ ιά εκεί μέσα») · μετά, ήταν οί βαθιές άναστολές του πού δυσκόλευαν τίς ερωτικές του υποθέ­ σεις· ή θέση τών Τσέχων μέσα στήν Α υ­ στριακή Α υτοκρατορία -μ ιά καταπιεσμένη

18

καί συχνά περιφρονημένη μειονότητα· οί στερήσεις, τέλος, μιας νικημένης Κεντρικής Ευρώπης, χτυπημένης, ανάμεσα σέ τόσες συμφορές, κι άπό τή φυματίωση πού ύπέσκαψε τόν Κάφκα. Αύτή ή μπερδεμένη καί θολή αιχμαλωσία, πού τήν εποχή εκείνη μπορεί νά φαινόταν μάλλον εξαιρετική, έγινε στήν κατοπινή Εύρώπη κοινή μοίρα περίπου, κι οί φαντασιώσεις τού Κάφκα κέρδισαν μιάν έγκυρότητα πού δέν ήταν δυ­ νατόν νά είχε προβλεφθεί -τό τε πού οί Χι­ τλερικοί καί οί Σοβιετικοί συνελάμβαναν καί καταδίκαζαν ανθρώπους μέ κατηγορίες άσχετες προς όποιοδήποτε νόμο ή κώ δικα ήθικής συμπεριφοράς, ή τούς έσερναν άπό τόπο σέ τόπο γιά νά τούς βάλουν νά δουλέ­ ψουν ή νά πολεμήσουν· άπάνθρω πες κυ­ βερνήσεις, στίς όποιες δέ χώραγε κανενός είδους αίτηση ή έκκληση, τσάκιζαν ανθρώ­ πους πού δέν είχαν ούτε τή δύναμη νά τίς προκαλέσουν ούτε τή νοημοσύνη νά τίς «εν­ νοήσουν» καί νά τίς άποσυνθέσουν. Π ρέπει ώστόσο, καθώς ισχυρίζονται οί θαυμαστές τού Κάφκα, νά θεωρήσουμε τά δεινοπαθήματα τών καταπτοημένων ήρώων του σάν παραβολές τής άνθρώπινης μοίρας; Δέν είναι δυνατόν νά νιώσουμε άπέναντι στόν πατέρα τού Κάφκα -τή ν δψη τού οποίου έχει πάντα κι ό καφκικός θ ε ό ς- τό ίδιο παιδικ ό δέος πού ένιωθε εκείνος, δταν μάλιστα ό ίδ ιος ό Κάφκα άδυνατεϊ νά άποφύγει τόν πειρασμό νά σατιρίσει τόν Πατέρα-Θεό καθώς, άλλωστε, καί τήν ίδ ια του τή δειλία πού τόν κρατούσε υποδουλωμένο σ’ αυτόν. Πολλά ειπώθηκαν γιά τήν επίδραση πού άσκησε στόν Κάφκα ό δανός θεολόγος Κίρκεγκωρ · άλλά, καθώς μαθαίνουμε άπό τόν Μάξ Μπρόντ, ό Κάφκα επηρεάστηκε εξίσου άπό τό Φλωμπέρ, καί τό έργο του εί­ ναι γεμάτο φλωμπεριανή ειρωνεία πού οί κριτικοί έχουν τήν τάση νά παραβλέπουν. 'Υ πάρχει ένα διήγημα τού Κάφκα, πα ρ αδεί­ γματος χάριν, πού λέγεται Οί όιερευνήσεις ενός σκύλου, στό όποιο ένας σκύλος υποτί­ θεται πώ ς ερευνά κά ποια μάλλον γριφώδη φαινόμενα, ουσιώδη όμως γ ιά τόν κόσμο τών σκύλων. Ά π ό πού, ρωτάει, έρχεται τό φ αί τών σκύλων; Ή συμβατική έξήγηση —τήν οποία έχουν διδαχθεί όλοι οί μυαλω­ μένοι σκύλοι— είναι πώ ς τό φ αί προέρχεται άπό τή γή καί πώ ς τό εκμαιεύουμε τραγου­ δώ ντας μαγικούς ύμνους καί έκτελώντας τε­ λετουργικούς χορούς. Ώ στόσο, καθώς παρατήρησε ό επιστήμονας - σκύλος, όταν τά σκυλιά έπικαλούνται τό φαί, δέν κοιτάνε

κάτω, πρός τή γή, αλλά πρός τά πάνω. Γιατί κοιτάνε π ρός τά πάνω ; κι είναι αυτό κάτι τό ουσιαστικό; Υ πά ρ χο υ ν, έπειτα, άλλα άλυτα προβλήματα: τά σκυλιά που γαυγίζουν καί ταυτόχρονα περπατάνε στά πισινά τους π ό ­ δια, στόν ήχο μιας μυστηριακής μουσικής, καί τά μικρά κομψεπίκομψα σκυλάκια πού μοιάζουν σά νά πλέουν στόν αέρα. Ή ου­ σία, φυσικά, είναι πώ ς οί σκύλοι έχουν τούς δικούς τους λόγους νά προφασίζονται δτι δέν υπάρχουν άνθρωποι. 'Ωστόσο, άν δια­ βάσετε τίς ερμηνείες αύτής τής ιστορίας πού δημοσιεύτηκαν τελευταία, θά άχθείτε στό συμπέρασμα πώ ς πρόκειται άπλώς γ ιά μιά άλληγορική παράσταση τής σχέσης τού άνθρώπου μέ τό Θεό -μολονότι ή άναλογία δέ στέκει, εφόσον τά σκυλιά μπορούν νά δουν πά ρα πολύ καλά τ ’ άφεντικά τους, ενώ ό άνθρωπος δέν μπορεί νά δεί τό Θεό, καί, δεύτερον, έξαρτιοΰνται ά π ’ αύτά μ’ ένα τρόπο εντελώς πρακτικό. ΓΓ αυτή τήν ιστο­ ρία, πού τήν άρχισε —καί ποτέ δέν τήν τέλ ειω σε- λίγο πρίν πεθάνει, ό Κάφκα πα ρ α­ τήρησε πώ ς είναι τό δικό του Bouvart et Pecuchet, παρατήρηση μέ τήν όποια πρέπει άσφαλώς νά εννοούσε όχι μόνο πώς, καθώς είπε, ήταν ένα όψιμο έργο πού τού έλειπε τό σφρίγος, αλλά, επίσης, πώ ς είχε κάτι κοινό μέ τό πιό περιφρονητικό κατηγορητήριο τού Φλωμπέρ ενάντια στή μικρότητα καί τή βλακεία τού σύγχρονου κόσμου. Τό κεντρί στήν ιστορία τού Κάφκα βρίσκεται στήν άπροθυμία των σκύλων νά παραδεχτούν ότι είναι ύποτελεϊς τού άνθρώπόυ —έτσι ώστε νά συμμετέχουν όλοι τους σέ μιά τεράστια συνωμοσία γιά νά κρύψουν τό γεγονός από τά ίδ ια τους τά μάτια· ακόμα κι ό τολμηρό­ τερος στοχαστής τους δέν μπορεί νά επιτρέ­ ψει στόν έαυτό του τήν ανακάλυψη αυτού τού μυστικού, γιατί μιά τέτοια άνακάλυψή θά τού άφαιρούσε τόν αύτοσεβασμό του. Π ρόκειται, δηλαδή, γιά κάτι πού είναι λιγό­ τερο μιά εποικοδομητική άλληγορία γιά τίς σχέσεις Θεού καί άνθρώπόυ καί περισσό­ τερο μιά μαρξιστική - φλωμπεριανή σάτιρα γιά τά παράσιτα τής άστικής τάξης. Δέν άρνοΰμαι ότι στίς ιστορίες τού Κάφκα ό κυρίαρχος, ό άφέντης, φορτίζεται συχνά μ’ ένα θεολογικό νόημα· αλλά ή πλευρά αυτή ποτέ δέν άναπτύσσεται έτσι ώστε νά βρίσκεται σέ άναλογία μέ τήν ειρω­ νική, αύτοχλευαστική πλευρά. Δέν ξέρω, λ.χ., άν ό άνθρωπος πού καταδικάζεται σέ θάνατο στή Αίκη, καί τελικά πείθεται γιά τήν ένοχή του γ ιά ένα έγκλημα πού ποτέ δέν

Ό τάφος τον Κάφκα

κατονομάζεται, δέν ξέρω τελικά άν είναι έτσι πλασμένος, ώστε νά απεικονίζει τό προπατορικό αμάρτημα ή, μάλλον, νά σατιρίζει τούς παραλογισμούς τής ένοχης συνεί­ δησης τού ίδιου τού Κάφκα. Π αρατηρεϊται καί στόν Πύργο αύτοσαρκασμός, αλλά, εκ­ τός αύτού, υπάρχει καί μιά γνήσια λαχτάρα στήν επιθυμία τού Κ. νά κατασταλάξει κά­ που καί νά βρει κι αύτός μιά ταπεινή θε­ σούλα μέσα στή ζωή. ’Αλλά δέν μού φαίνε­ ται νά έχουν πολύ ενδιαφέρον άπό θεολογική άποψη, εκτός άν τά πάρει κανείς γιά παρω δίες τού καλβινιστικού δόγματος τής Χάριτος. Ό Χριστιανός τού Pilgrim’s Pro­ gress2 είχε νά ξεπεράσει εμπόδια πού άπαιτούσαν ά π ’ αύτόν ψυχικό σθένος· όλος ό αγώνας τού Κ., έτσι όπω ς παρουσιάζεται, στρέφεται έναντίον μιας παντοδύναμης καί παντογνώστριας αυθεντίας, πού τήν Ισχύ καί τά φώτα της ποτέ δέ θά μοιραστεί, άλλά στή βούληση τής όποιας είναι καταδικασμέ­ νος νά ύποκύψει. Κι ό Ντάντε, τού όποιου τό θρησκευτικό όραμα είναι μιά άσκηση

119

έλέγχου καί διεύθυνσης, βάζει ακόμα καί τόν ειδωλολάτρη Ό δυ σ σ έα του νά πα ρ ακι­ νεί τούς άνθρώπους νά μήν κοιμηθούν πριν βραδιάσει, καί νά τούς λέει δτι δέν ήταν καμωμένοι «νά ζοΰν σάν κτήνη άλλά νά επιζητούν τ ’ άντρίκιο θάρρος καί τή γνώση» · ενώ ό Κάφκα βρίσκεται κυριολε­ κτικά στό στοιχείο του, δταν εξομοιώνει τούς άνθρώπους μέ τά ζώ α -σκύλους, έν­ τομα, ποντικούς, πιθήκους— πού μήτε νά τολμούν μπορούν μήτε νά γνωρίζουν. ’Α πό τό άλλο μέρος, οί ιστορίες αύτές, γ ιά μένα, χάνουν συχνά τή σατιρική τους δραστικότητα έξαιτίας τής ένδοτικότητας τού Κάφκα ή αυτού τού παιδιάστικου σεβασμού καί φόβου μπρος στά πράγματα πού πά ει νά σατιρίσει: τήν πληκτική έπιμέλεια τής έμπορικής δραστηριότητας, τήν πνιγηρή άτμόσφαιρα τής μεσοαστικής οικογενειακής ζωής, τήν άγονη συλλογιστική καί τήν τυ ­ ραννική ακαμψία τού ορθόδοξου ιουδαϊ­ σμού (πού έχει πολλά κοινά μέ τόν πα λιο­ μοδίτικο πουριτανικό προτεσταντισμό μας). ”Α ν βάλει κανείς τόν Κάφκα πλάι σέ συγ­ γραφ είς μέ τούς όποιους θά ήταν εύλογο νά συγκριθεΐ, καί τότε άκόμη δέν ικανοποιεί. Ό Γκόγκολ καί ό Πόε ήταν τό ίδ ιο νευρωσικοί, κι ή μοίρα τους τό ίδ ιο άτυχη · κι άν άληθεύει, δπως ισχυρίζεται ό κ. Σάβατζ, δτι στόν κόσμο τού Κάφκα δέν υπάρχει ούτε προσωπικότητα ούτε αγάπη, θά πρέπει νά παρατηρηθεί πώ ς ή αγάπη απουσιάζει καί άπό τούς Γκόγκολ καί Πόε, καί μολονότι άφθονοΰν οί προσωπικότητες στόν Γκόγ­ κολ, οί ήρωες τού Π όε κατά κανόνα είνάι άκόμη λιγότερο διαγεγραμμένοι άπό δ,τι στόν Κάφκα. ’Αλλά άν καί τά σύμβολα πού παράγουν αυτοί οί δύο συγγραφείς είναι τόσο δυσάρεστα δσο καί τού Κάφκα, άν καί, δπω ς καί τά δικά του, άναπαρασταίνουν κυρίως τήν έντονη καί οδυνηρή συνειδητοποίηση τού συναισθηματικού άδιέξοδου, πλεονεκτούν, ώστόσο, καί οί δύο έν­ αντι τού Κάφκα —γιατί ό Γκόγκολ γαλουχήθηκε καί τονώθηκε άπό τήν ήρωική του σύλληψη τής Ρωσίας, κι ό Πόε, μολονότι συντηρητικός στις πολιτικές άπόψεις του, δέν παύει νά είναι ό πολίτης τής μετεπαναστατικής ’Αμερικής στήν προκλητική του διάθεση καί στό εναργές καί φιλοπερίεργο μυαλό του. Μέ τόν τρόπο του ό καθένας εί­ να ι τονωτικός. ’Αλλά ό άπεθνικοποιημένος, ό άποθαρρυμένος, ό δυσαρεστημένος καί αχρηστεμένος Κάφκα μπορεί πρός στιγμήν νά μάς τρομάζει ή νά μάς διασκεδάζει, στό

τέλος δμως δέν μπορεί πα ρά νά μάς α π ο­ γοητεύει. Ε ίναι άπολύτως συνεπής μέ τήν εποχή του καί τόν τόπο του, άλλ’ ασφαλώς πρόκειται γ ιά τόπο κι εποχή δπου ελάχιστοι θά είχαν τή διάθεση νά ζήσουν -ε ίτε σάν άναυδοι κι υπνωτισμένοι είλωτες ολοκλη­ ρωτικών κρατών, είτε σάν πολίτες ελεύθε­ ρων κοινωνιών πού έχουν φτάσει στό ση­ μείο νά παίρνουν τίς ιστορίες τού Κάφκα ώς μαρτυρία τού δτι ό νόμος τού Θεού καί οί σκοποί τού ανθρώπου έχουν συλληφθεΐ μέ δρους τόσο διαφορετικούς, ώστε νά πρέπει νά έγκαταλείψουμε κάθε ελπίδα ταύτισης τού ενός μέ τούς άλλους. «Δέν πρέπει νά ξεγελάμ,ε κανένα», λέει ό Κάφκα σ’ έναν άπό τούς διασημότερους άφορισμούς του, «ούτε κάν τόν κόσμο γιά νά τού άποσπάσουμε τό θρίαμβό του». ’Αλλά ποιό λόγο ύπαρξης έχουμε εμείς οί συγγραφείς σ’ αύτό τόν κόσμο, άν όχι ν ’ άποσπούμε τό θρίαμβό τού ξεγελώντας τον; Στήν περίπτωση τού Κάφκα, ήταν αύτός ό ίδ ιος τό θύμα τής κοροϊδίας, καί δέν έζησε άρκετά ώστε νά πά ρει πίσω τό αίμα του. Τό κληροδότημά του είναι ή μισοεκφρασμένη άναρθρη κραυγή μιάς αύτο-άμφισβητούμενης ψυχής πού τήν ποδοπάτησαν. ’Αδυνατώ νά δώ πώ ς μπορεί νά τόν πάρει κανείς γιά μεγάλο καλλιτέχνη ή γ ιά ήθικό όδηγητή. (Μετάφραση: Σπύρος Τσακνιάς) Σ η μ ειώ σ εις:

1. Τά λεξικά μιλάνε γιά προβολή πάνω στά σύννεφα, δταν ό άνθρωπος βρίσκεται στήν κορυφή ένός βου­ νού, πάνω άπό τά νέφη. Τό φαινόμενο παρατηρήθηκε γιά πρώτη φορά στό όρος Brocken τής Γερμανίας.

2. «Ή πορεία τού προσκυνητή», Αλληγορία τού Αγγλον διισταμένου ιεροκήρυκα Τζών Μπάνναν (1628-

Κ. Δαρριγος

Ό Κάφκα στό θέατρο "Οπως ήταν επόμενο, ένας συγγραφέας μέ μιά τόσο έντονα συμβολική μυθολογία, όπως ό Κάφκα, δέν μπορούσε νά άφήσει αδιάφορους τούς ανθρώπους τού θεά­ τρου. Έτσι, πάμπολλες είναι οί μέχρι σήμερα θεατρικές διασκευές τών έργων του καί οί σκηνικές τους ερμηνείες, άλλοτε πετυχημένες κι άλλοτε όχι, τόσο στήν Ευ­ ρώπη (Γερμανία, Γαλλία, Πολωνία, Τσεχοσλοβακία κλπ.) όσο καί στήν ’Αμερική. Μάλιστα τό πρώτο πείραμα μεταφοράς πεζογραφήματος τοϋ Κάφκα στό θέατρο έπιχειρήθηκε μέ τή «Δίκη», πού τή διασκεύασε ό ’Αντρέ Ζίντ μέ συνεργασία τοϋ Ζάν Λουί Μπαρρώ. Στήν Ελλάδα, ό πρώτος πού ανέβασε έργο τού Κάφκα στό θέατρο ήταν ό σκηνοθέτης Άλέξης Σολομός: τόν «Πύργο», τό 1964. Ά π ό τό πρό­ γραμμα τής παράστασης εκείνης άναδημοσιεύουμε τό κείμενο πού άκολουθεΐ, τό όποιο ανήκει στόν Κ. Δαρρίγο, υπεύθυνο γιά τήν άπόδοση στά έλληνικά τής δια­ σκευής τού «Πύργου» άπό τόν Μάξ Μπρόντ. Ή θεατρική διασκευή ένός μυθιστορήμα­ τος είναι ένα πρόβλημα μέ πολλές δυσκολίες καί μέ περισσότερους παράγοντες άγνω­ στους. Ό ατελείωτος μάλιστα «Πύργος» τού Κάφκα είναι ένα κείμενο άπό τριακόσιες πυκνοτυπωμένες σελίδες δίχως κανένα λευκό κενό, καμιά στοιχειοθετικήν άπλοχωρ ιά διαλόγων -α δ ιά κ ο π η άλυσίδα ένός άκούραστου εσωτερικού μονολόγου κυ­ ριαρχημένου άπό μιά ρευστή θερμότητα λέ­ ξεων πού εισχωρεί στήν παραμικρότερη σχισμή τού λογικού καί προκαλεϊ τόν πυρε­ τικό εφιάλτη καί τόν ίλιγγο... Τί νά κρατή­ σεις καί τί νά παραμερίσεις εύκολα; Κάθε επεισόδιο, κάθε σκέψη κα ί φράση είναι τόσο πολύπλοκα δεμένες άναμεταξύ τους μ’ αύτή τήν άρρηκτη δύναμη τής εσω­ τερικής συνοχής, ώστε καί μικρές ακόμα περικοπές (όχι δέ οί μεγάλες συντμήσεις πού άπαιτούνται ώσότου μιά θεατρική δια­ σκευή φτάσει στά φώτα τής ράμπας) θά φτώχαιναν καί θά ξέφτιζαν άντιδημιουργικά τό κείμενο. "Ενα μονάχα φώς έδειχνε τό δρόμο, νά παραμεριστούν όσο τό δυνατό άτραυμάτιστα οί παρουσιαζόμενες δυσκολίες. “Ενα φώς, πού διάμεσα σ’ αύτό τόν πνιχτικά π ι­ κραμένο καί δύσκολο κόσμο τού Κάφκα καταλήγει νά γίνεται σύμβολο ή μάλλον, κυριολεκτικότερα, οίκοδομεϊται μιά συμβο­

λική σημασία πού χαρίζεται άπό τόν ίδιο τόν συγγραφέα σέ ορισμένες ούσιαστικές άξιες: τό κρύο, τή ζέστη, τή σιωπή, τό κενό... Καί πάντα τίς ξαναβρίσκει καθένας αυτές τίς άξιες διαβαίνοντας άπό μιά σε­ λίδα στήν άλλη -σ ά ν μαθηματικές σταθερές. Δ ημιουργούν καί καθορίζουν τήν άπαρχή καί τή βάση ολόκληρου τού έργου, τής ζωής, τής ιδιοσυγκρασίας τού Φ ράντς Κάφκα. Καί δέν υπάρχει ίσως άλλο παράδειγμα συγγραφικού έργου νά ’ναι τόσο πολύ δε­ μένο, λέξη πρός λέξη, μέ τήν ίδια τή ζωή -έ ν ό ς έργου καί ένός συγγραφέα: φωτισμέ­ νων καί τών δύο μέ τόση ισότιμη ένταση άλλά καί μέ τέτοια ισοδύναμη άλληλοσυμπλήρωση. Ό ίδιος ό Κάφκα συνορίζει αύτή τήν άλήθεια, λέγοντας: «ύπάρχει ένα τέρμα άλλά όχι καί δρόμος...». Αύτή είναι καί στόν «Πύργο» ή κατά­ σταση τού Κάππα. Ή δράση του πά ει σέ βάθος καί όλο αύξάνεται. "Οπως ό Κάφκα στή ζωή του, έτσι κι ό Κάππα στόν «Πύργο», μέσα σ’ αύτό τό καταπαγωμένο χωριό, προσπαθεί -«τοπ ογρ ά φ ος»...- νά με­ τρήσει τό κενό, νά κατανικήσει τή σιωπή, νά βάλει ένα τέλος σ’ αύτή τήν τυραννική καί παράλογη διοίκηση τού κόμητα Βέστ-Βέστ πού κανένας ποτέ δέν είδε καί δέν έφτασε: ένώ πιος ένωπίω!... Στήν τέχνη, στό θέατρο (όπω ς καί στή 121

ζωή) τό πρώτο καί μοναδικό δράμα είναι τό άτομο -θύ μ α τού κοινωνικού του περίγυ­ ρου. Κάθε άνθρωπος ζώντας μονάχος με τήν όποιαδήποτε τάση νά μείνει ανεπηρέαστος αρχίζει αργά ή γρήγορα νά παθαίνεται άπό τή μόνωση πού καταντά ψυχική άγωνία. Ή άνθρώπινη γειτνίαση είναι άναγκαία, όχι μονάχα γ ιά βιολογικούς λόγους. Ή είσοδος όμως ή καί ή άναγκάία επάνοδος τού ατό­ μου στήν άνθρώπινη κοινωνία είναι ή βα­ θμιαία άποβολή καί ό θάνατος τής προσω­ πικής του έλευθερίας, γιατί καί ή κοινωνία, θέλοντας νά άμυνθεΐ άπό τίς ποικίλες άπαιτήσεις τών πραγματικά έλεύθερων ανθρώ­ πων, έπέβαλε ένα σύστημα αδιέξοδης προσ­ τασίας στά μέλη της, όπου μοναδικό βάρος καταλήγει νά είναι ή νομιμοποιημένη διο ί­ κηση. Αύτή ή διοίκηση, υπηρετούμενη φυ­ σικά άπό άνθρώπους, είναι τό δίκοπο μα­ χαίρι τής ελεύθερης ζωής. Λέγεται βέβαια τό άτομο έλεύθερο, αλλά βρίσκεται σκλα­ βωμένο στίς πολλαπλές άπαγορεύσεις πού νομοθετήθηκαν, περισσότερο δέ στίς απ ίθα­ νες διατάξεις καί ιδιόμορφες έφαρμογές πού έπιβάλλουν οί διάφορες υπηρεσίες τού συνόλου... Αύτή ή αδιάκοπη άναμέτρηση τού άτόμου μέ τό νόμο δημιουργεί αισθή­ ματα άβάστακτα κ ’ επαναστατικά· απο­ καρδιώνει καί πολλαπλασιάζοντας τά π α ­ ράπονα δημιουργεί κύκλους γιά νέα μόνω­ ση, αντίδραση, εγκατάλειψη. Μπροστά σ’ αυτό τό άνυπέρβλητο τείχος τής συνολικής έγωπάθειας (οί θεωρητικοί μεταχειρίζονται τόν όρο τής άντικειμενικό-

Έλληνικές παραστάσεις έργων τού Κάφκα 1. Φ. Κάφκα: 'Ο π ύ ρ γ ο ς . ’Απόδοση Κ. Δαρρίγου. Διασκευή Μάξ Μ πρόντ. Σκη­ νοθεσία Ά λέξη Σολομού. (Προσκήνιο, Θ έατρο Βεάκη, 1964).

2. Ί . Καμπανέλλη: 'Η ά π ο ι κ ί α τών τ ι μ ω ρ η μ έ ν ω ν (άπό τό όμώνυμο διή­ γημα τού Φ. Κάφκα). Σκηνοθεσία ’Ιάκω ­ βου Καμπανέλλη. (Πειραματικό Θέατρο Μ αριέττας Ριάλδη, 1970).

3. Φ. Κάφκα: 'Η δ ί κ η . Μετάφραση, δ ια ­ σκευή καί σκηνοθεσία Ά λέξη Σολομού. (Προσκήνιο, Θ έατρο Χατζηχρήστου, 1971).

4. Φ. Κάφκα: 'Η Α μ ε ρ ι κ ή . Μετάφραση, διασκευή καί σκηνοθεσία Ά λέξη Σολομού. (’Εθνικό Θ έατρο, Νέα Σκηνή, 1975).

τητας...) ό άνθρωπος βρίσκεται πάλι μονά­ χος καί ξαναβυθάει σ’ ένα χειρότερο κενό. Αυτή είναι καί ή άνθρώπινη πλευρά τού «Πύργου» τού Φ ράντς Κάφκα. Ή παγερή έρήμωση, ή κούραση, ή απόγνωση φέρνουν τόν Κ άππα νά θέλει νά μοιραστεί κοντά σέ άλλους άνθρώπους τό μικρό ταπεινό μερί­ διο μιας ήσυχης καί συνορισμένης ζωής, δ ί­ χως όμως νά σκλαβωθεί καί όλότελα. Καί δέν είναι τυχαίο τό γεγονός ότι ό ήρωας Κ. είναι τοπογράφος: γιά νά χωρομετρεί απο­ στάσεις, ιδιοκτησίες καί δικαιώματα. Πέρα μάλιστα άπό τήν καταθλιπτική βιοποριστι­ κή άνάγκη —γιά 6,τι άλλο ψυχικό ή μετα­ φυσικό φλέγονται οί σελίδες τού «Πύρ­ γ ο υ » - ανοίγεται πάλι τό ίδιο κενό, φράζε­ ται γύρω τό ίδιο αδιέξοδο κι ό δρόμος, ό δρόμος πού άνέβαινε κουραστικά στήν κο­ ρυφή, κατηφορίζει άπότομα καί χάνεται άφήνοντας απροσπέλαστο τόν μυριοποθούμενο Πύργο... Κι όμως, έκεϊ ψηλά νά τον! Ε κ ε ί είναι · εκεί βρίσκεται · εκεί πρέπει νά φτάσει καί νά εϊσέλθει στήν κατάφωτη αύτή κορυφή πού τραγουδούν... άγγελόφωνα παιδιά! —ένα είναι; πόσα είναι; Αύτό είναι τό πρόβλημα τού Κάππα, τού Κάφκα τού «Πύργου», αύτό πού πάμπολλοι όνομάζουν «θεία χάρη» πέρα άπό τή φθαρτή ζωή, πέρα άπό τ’ ανθρώπινα. Είναι ό άτέλειωτος αγώνας τού άτόμου νά πα ρα­ βιάσει τήν είσοδο μιας άδιάβατης πύλης, πίσω άπό τήν όποια παραμονεύουν οί νό­ μοι, οί άνθρωποι κ ’ οί θεοί! Ή προσπάθεια τού Κάππα στόν «Πύργο» νά γνωρίσει μέ κάθε τρόπο αύτόν τόν «έντεταλμένο» γ ιά τή ζωή καί τήν τύχη του είναι άδιάκοπη καί άπόλυτη. Οί άνυπέρβλητες όμως δυσκολίες πού παρουσιάζονται επει­ σοδιακά προέρχονται άπό αύτό τό ίδιο τό περιβάλλον τού Κ., τό όποιο, κακοπροαί­ ρετα ή συμπτωματικά, εναντιώνεται, άδιαφορεί, φοβάται κι άδυνατεί νά προγραμμα­ τίσει μιά συνάντηση αύτοπρόσωπη. 'Ο «εν­ τεταλμένος» κάθε άλλο παρά άντιδρά καί κρύβεται! Έ πιτελώ ντας τήν καθιερωμένη έργασία του, ζεϊ κάθε νύχτα κοντά στόν Κ. καί δέν παραμένει άγνωστος, πα ρ ’ όλο πού βρίσκεται άπομονωμένος, άλλά βοηθάει καί στέλνει μηνύματα καλόβολα μ’ έναν άγγελιαφόρο καί υπογράφει μέ τ’ όνομά του: «Κλάμμ!...». Τήν άρχική νύχτα μάλιστα ή αιώ νια γυ­ ναίκα, ή Φ ρίντα, στό Χέρρενχοφ γέλασε ντροπαλά: «θέλετε νά δείτε τόν χέρρ Κλάμμ;...» τού ’δείξε μιά μεσόθυρα πλάι της

ακριβώ ς άριστερά. « Έ χ ε ι μιά τρυπούλα έκεί καί μπορείτε νά κοιτάξετε». Δεν είναι λοιπόν αόρατος αυτός ό «Κλάμμ», μπορεί νά τόν δει ό Κ άππα άπό τήν τρυπίτσα ένός ρόζου, τή σχισμή τής κλειδαρότρυπας ας πούμε, μιας κατάκλειστης μεσόθυρας... Τ ής μεσόθυρας πού σφαλάει τήν άνθρώπινη σκέψη έξω ά π ό τή μεταφυσική της προέκταση, τής μεσόθυρας πού απαγορεύει στή γνώση μας νά διαπεραιω θεϊ στούς χώρους τού «άπειρου ύπαρκτοΰ», βρίσκοντας μιά διέξοδο μονάχα στή φαντασία. Καί τί δέν κατορθώνει αύτή ή φαντασία! Δ ιαμορφώ νεται κάποτε σ’ ενόραση, ενώ άδιάκοπ α παραμένει μοναδική πραγμάτωση οίουδήποτε άνθρώ πινου ονείρου. Βέβαια, μιά πραγμάτωση άσχετη άπό τή φυσική κυ ­ ριολεξία της, μιά πολυβιταμίνη θά λέγαμε επιστημονικότερα, πού δίχω ς νά τρέφει αύτή ή ίδ ια τό σώμα μας ύποβοηθεΐ άφάνταστα στήν έλπιδοφ όρα άφομοίωση τής ζωής άπό τήν ψυχή μας. Ή ίδ ια προσ πάθεια, ό ίδ ιο ς ιδεολογικός σκοπός πραγματώ νεται καί μέ τό θέατρο. Συγγραφέας, ήθοποιός καί θεατής, αλυσο­ δένονται άπό τόν σκηνοθέτη μέσα στόν ίδιο χώρο τόν αποκλειστικά άφιερωμένο στή δράση: τή σκηνή. ’Αλλά —ή σκηνή— είναι ό χώρος τής πραγματικότητας ή ό χώ ρος τού ονείρου; Ε ίναι κα τοικία άνθρώπων ή κα­ τοικ ία άγγέλων καί θεών; Ή σκηνική δράση τής υποκριτικής τέχνης, ενσαρκωμένη στήν ποιότητα τού θεατρικού λόγου καί ίσορρο-

πημένη άπό τή συμπαραστατική κατανόηση τού θεατή, δέν ξεπερνάει τίς πέντε άνθρώπινες αισθήσεις πολλαπλασιάζοντάς τες σέ υπέργειους κύκλους άδιασάφ ιστης μαγείας; Καί τότε, ολόκληρο τό θέατρο τότε δέν ζεϊ κάθε στιγμή σέ δυό καταστάσεις, φυσικού καί μεταφυσικού, πραγματικού καί ύπερπραγματικού, έξω άπό τά δρια τού καταλύτη χρόνου; ’Εξουσιασμένες μαζί οί δυό αυτές διάφ ορες άπ όψ εις τής ζωής, ή βέβηλη φθαρτή καί ή παντοτινή άγια, θά ’πρεπε κάτι νά συμβολίζουν. ’Αλλά τό θέατρο δέν έχει ανάγκη άπ ό τή βοήθεια τού συμβολι­ σμού ■ για τί άκριβώ ς τά πά ντα του είναι έκ φύσεως σύμβολα. ’Έ τσι συμβαίνει καί στόν Φ ράντς Κάφκα... Ό Κάφκα είναι θέατρο για τί κι αύτός έκ φύσεως μιλάει μέ σύμβολα. Κι αυτό τό ίδ ιο συμβαίνει σ’ αύτή τή φθαρτή διφορούμενη ζωή μας. Έ ν α πρόσωπο, άκόμα καί τό π ιό άγαπημένο μας, άντιπροσωπεύει αύτό τό ίδ ιο άκ ριβώ ς.άτομό του, απόλυτα; ’Ό χ ι, δυστυχώς όχι! Ά ν τα π ο κ ρ ίνεται μονάχα στήν προσωπική προβολή πού δημιουργούν οί εαυτοί μας γ ι’ αύτό. Κάθε άνθρώπινη ύπαρξη προβάλλει -σ τ ό ίδ ιο άτομό τη ς - ένα προσω πικό θέατρο συμπλη­ ρωματικών καταστάσεων νά στροβιλίζεται ά δ ιάκο π α γύρω ά π ό τή φθαρτή της έγκοσμιότητα. Στό έγκόσμιο περιβάλλον του κι ό Κ άππα δέν κάνει τίπ οτα περισσότερο. Δ η­ μιουργεί μονάχα μιάν άρτια ολοκληρωμένη παράσταση αύτός ό ήρω ας τών μυθιστορη­ μάτων τού Φ ράντς Κάφκα.

Άπό τήν παράσταση τού «Πύργου» σέ σκηνοθεσία Αλέξη ξολομοϋ. Άπό τά άριστερά πρός τά δεξιά: Άννα Φόνσου, Νίκος Κούρκουλος, Μαίρη Χρονοπούλου

Από τήν παράσταση τού «Πύργου» σέ σκηνοθεσία Αλέξη Σολομού. Άπό τά άριστερά πρός τά δεξιά: Ζώρζ Σαρρή, Νίκος Κούρκουλος, Κώστας Ματσακάς, Θόδωρος Άρώνης

123

Δέν είναι σύμπτωση πώ ς στόν «Πύργο» αύτός ό ήρωας μιλούσε στα αρχικά χειρό­ γραφα, στά πρώ τα κεφάλαια, σέ πρώτο πρόσωπο. Α ρ γό τερ α έγινε Κάππα. Κι αύτό είναι τό άρχικό γράμμα τού επώνυμου τού συγγραφέα: «Έ γώ είμαι», μάς λέει. ’Αλλά τό λέει συμβολικότερα, γιατί «Κάππα» μπο­ ρεί νά γίνει ό οίοσδήπότε κατατρεγμένος κι άνώνυμος μέσα στούς άνθρώπους... "Οταν όμως ό Κ άππα βγαίνει στό κατά­ φωτο προσκήνιο —άπό τήν έντονη περι­ γραφή τής προσωπικότητάς του μπορεί καί γίνεται ό οίοσδήποτε- ό καθένας θεατής (άναγνώστης) τού «Πύργου» βγαίνει καί συνταυτίζεται μαζί του. Β γαίνει καί παίζει καθένας τόν ίδιο ρόλο, μέ τή μικρή ή μεγάλη εμπειρία του σ’ άδιάφορες παραλλαγές κι ομοιώματα καί σύμβολα, τήν ίδια στενό­ χωρη ζωή του θεατροποιημένη, διφορού­ μενη πάντα: λογική καί παράλογη, τραγική κι άστεία, εχθρική κι άξιαγάπητη. Ή δημιουργική δράση μιάς παρόμοιας θεατρικής εναλλαγής, κοφτερό σπαθί πού διχάζει κάθε άτομο, πα ιγνίδι καί μάχη, κατασφάζει άλλά κι ολοκληρώνεται σάν ένα

Άπό τήν παράσταση τής «’Αμερικής» σέ σκηνοθεσία Άλέξη Σολομού. Άπό τά άριστερά πρός τά δεξιά: 7ακης Βουλαλάς, Νίκος Καζής, Θόδωρος Σαρρής

άλλόκοτο βίωμα πού πλημμυρίζει... Μά πώ ς καί μέ τί; Ξεχείλισε ό χώρος τέχνη, ώστε χωράει πιά ολόκληρο τό θέατρο στήν καρ­ διά τού καθενός καί γίνονται δλες οί καρ­ διές άρθροισμα «ένα» κι δμως... στήν πλα­ τεία κάθεται στή θέση του ό καθένας: «καταμόναχος», κ ’ ή αίθουσα πάλι είναι γε­ μάτη «συνανθρώπους»! 'Ολόκληρος ό «Πύργος» τού Κάφκα (ανεξάρτητα. έάν τό πεζογράφημα έμεινε άτελείωτο) είναι άρτιο θέατρο. Διφορού­ μενη θέση κι άντίθεση στόν Κάππα. Ό εσω­ τερικός μονόλογος, οί γνώμες, οί περιγρα­ φές, οί άντιδράσεις καί στό διάλογο άκόμα, είναι μιά συναρπαστική λογοτεχνία πού μά­ χεται νά παρασταθούν εντονότερα οί στι­ γμές στόν άδιάκοπο άγώνα τού ήρωα νά βρέΐ τόν ποθούμενο δρόμο του. Ό πρόωρα χαμένος συγγραφέας είναι ένας θεατρικός σκηνοθέτης πού άναλύει καί ξανασυνθέτει μέ δημιουργική διάθεση κάθε δυνατή μικρολεπτομέρεια, ώστε νά κοχλάζει άδιάκοπα ή δράση. Δέν είναι τίποτα περισσό­ τερο ή ζωή, τίποτά λιγότερο τό θέατρο...

Άπό τήν παράσταση τής «Δίκης» σέ σκηνοθεσία Άλέξη Σολομού. Άπό τά άριστερά πρός τά δεξιά: Νί­ κος Κούρκουλος, Άνδρέας Φιλιππίδης, Γιώργος Μά­ ξ ις

124

Φ

Άλέξης Σολομός

Ό Κάφκα είναι ό μύθος Ό Άλέξης Σολομός είναι ό μόνος σκηνοθέτης μας πού πίστεψε τόσο πολύ στή θεατροποίηση τών μυθιστορημάτων τού Κάφκα. Οί τρεις εξάλλου σκηνοθεσίες του (τού «Πύργου», τής «Δίκης» καί τής «Αμερικής»), μέσα σέ μιά περίπου δεκαετία, άποδεικνύουν τήν αλήθεια αυτή. Με τή σκέψη λοιπόν δτι άξίζει νά γνωρίσουμε πώς δικαιολογεί ένας διασκευαστής καί σκηνοθέτης τών έργων τού Κάφκα τή στάση του απέναντι στό συγγραφέα, αναδημοσιεύουμε από τό πρόγραμμα γιά τήν παράσταση τής «Αμερικής» τό παρακάτω κείμενό του. "Ενα λογοτεχνικό έργο, πού γράφτηκε με σκοπό ν ’ άνιστορήσει γεγονότα, δύσκολα μπορείς νά τό υποχρεώσεις νά τ ’ άναπαραστήσει στό θεατρικό χώρο. Γ ι’ αυτό καί μιά διασκευή άπό διήγημα ή μυθιστόρημα άντιμετωπίζει συνήθως στή σκηνή τά προβλή­ ματα τού μετανάστη. Σ π ά νια ή ποτέ κα τα­ φέρνει νά δημιουργήσει πάνω στό σανίδι μιά πραγματική πατρίδα. Ξεκινώντας ά π ’ αύτή τή διαπίστωση, προχω ρώ στούς λόγους πού μ’ έκαναν νά διασκευάσω τήν ’Αμερική, τό πρώ το κι άτέλειωτο μυθιστόρημα τού Κάφκα. Ε ίναι οί ίδ ιοι λόγοι πού μ’ οδήγησαν πρίν άπ ό χρό­ νια νά παρουσιάσω στό ελληνικό κοινό τίς διασκευές τού Πύργου (Προσκήνιο, 1964) καί τής Δίκης (Προσκήνιο, 1971), γ ιά νά γνωρίσουν κι έδώ, δπω ς σέ πολλές σκηνές τής Εύρώπης, μιάν έξαιρετικά δυναμική σταδιοδρομία. Δέν ξέρω άν οί λόγοι τούτοι είναι διαφ ορετικοί άπό έκείνους πού οδή­ γησαν τόν εκτελεστή τής πνευματικής δ ια ­ θήκης τού Κάφκα, τό Μ άξ Μ πρόντ, στή δραματοποίηση τών έργων του, ή στήν άποκατάσταση καί τήν έκδοση τών χειρογρά­ φων τού φίλου του, πα ρ ά τήν άντίθετη εν­ τολή τού ετοιμοθάνατου Κάφκα. Καταλή­ γουμε, μ’ άλλα λόγια, σ’ αυτό πού ό ΖάνΛ ουί Μ παρρώ εύστοχα ονομάζει «πρό­ βλημα συνείδησης άπέναντι στόν Κάφκα». "Εχουμε τό δικαίω μα νά παρουσιάζουμε στή σκηνή μιά πνευματική εργασία πού ποτέ δέν

τήν οραματίστηκε ό συγγραφέας της σέ δραματική φόρμα; Είχαν τό δικαίω μα ό Μ πρόντ, ό Ζ ίντ καί άλλοι νά διασκευάσουν τά μυθιστορήματα ενός νεκρού κι άνυπεράσπιστου δημιουργού; Έ π ρ α ξ ε σωστά ό Μ πρόντ - κ ι αυτό είναι τό πιό κρίσιμο ερώ­ τημα— δίνοντας στή δημοσιότητα τήν άνέκδοτη εργασία τού Κάφκα, ένώ ρητά τού είχε ζητήσει εκείνος νά τήν εξαφανίσει; Στά ερωτήματα αύτά μπορεί κανείς ν ’ άπαντήσει μ’ ένα άλλο, π ιό άπλό καί πιό άποστομωτικό. Ή τα ν δίκαιο ν ’ άγνοήσει ή άνθρωπότητα τόν πιό άντιπροσωπευτικό ίσως συγγραφέα τής σύγχρονης εποχής; Ή γερμανική έκδοση τής καφκικής πεζογρα­ φ ίας στό μεσοπόλεμο κι ή μετάφρασή της σ’ δλες σχεδόν τίς γλώσσες, άμέσως μετά τά χ ι­ τλερικά χρόνια, προκάλεσαν έναν άφάνταστο άναγνωστικό πυρετό. Ή τα ν μιά άναμφισβήτητη άπόδειξη τού πόσο ή άγω νία τού ταλαίπωρου τσεχοεβραίου συγγραφέα τα υ ­ τιζόταν μέ τήν άγωνία δλων τών άνθρώπων. Α ναστατω μένος ά π ’ τή γνω ριμία του μέ τόν πάσχοντα ήρωα τού Κάφκα, ό Ά ν τρ έ Ζίντ σημείωνε στό ήμερολόγιό του: «Αύτό τό παγιδευμένο πλάσμα... είμαι εγώ!» Δ έ χρειάζε­ τα ι - κ ι ούτε είναι, άλλωστε, δυ ν α τό - νά μι­ λήσουμε στό χώρο τούτο γιά τίς διάφορες ερμηνείες πού δόθηκαν στά βιβλία τού Κάφκα καί γιά τίς ποικίλες συμβολικές ση­ μασίες πού διέκριναν σ’ αυτά οί σχολιαστές του —Ε β ρ α ίο ι, καθολικοί καί άνεξάρτητοι.

125

Τά θέματα τής ενοχής, τής ανασφάλειας, τής αμφιβολίας, τού διχασμού, τής ασυνεννοη­ σίας, τής απουσίας τοϋ Θεού, ή, πιό άπλά, τής μοναξιάς τού άνθρώπου μέσα στό περ ι­ βάλλον του - π ο ύ επίμονα προβάλλουν μέσ’ ά π ’ τίς σελίδες του— έχουν κιόλας δημιουρ­ γήσει μιάν όγκώδη βιβλιογραφία γύρω ά π ’ αυτόν. Ή λέξη «καφκικός» ή «καφκαϊκός» κα­ θιερώθηκε στίς περισσότερες γλώσσες σάν επίθετο καί σάν ουσιαστικό. Συνδέθηκε μέ τή γραφειοκρατία, τήν τεχνοκρατία, τό άγ­ χος, τή ματαιότητα τών πάντω ν καί τά χ ι­ τλερικά στρατόπεδα τής μαζικής έξόντωσης. ’Έ τσι, ένας βασανισμένος άνθρωπος πού άφησε τή στερνή του πνοή σ’ ένα βιεννέζικο σανατόριο, στά 1924, έγινε ό προφήτης τής εποχής μας. Μ ’ δλο πού ή άρρώστια τόν είχε άπαλλάξει ά π ’ τόν πόλεμο τού Ί 4 κι ό θά­ νατος ά π ’ τίς φρικαλεότητες τοϋ ’40, ή φρίκη κι ό πόλεμος βρίσκονταν μέσα του, τίς ώρες τής άυ πνίας στό δω μάτιό του ή τής άσκοπης περιπλάνησης στούς δρόμους τής Π ράγας καί τοϋ Βερολίνου. « Ή άγωνία κι ό φόβος, οί πραγματικές αιτίες τής δυστυ­ χίας», στάθηκαν οί πόλοι τής μεγαλοφυΐας του. ’Εκείνο πού μπορεί ό καθένας νά πα ρ α ­ τηρήσει είναι πώ ς ό Κάφκα -ά ν τίθετα μέ τόν Προύστ, τόν Τζόυς ή τόν Φ ώ κνερ- ρ ί­ ζωσε στή ζωή μας, σά μιά δύναμη πού ξε­ φεύγει ά π ’ τά δρια τής βιβλιοθήκης. Ό κό­ σμος του άποτέλεσε ένα ιδιόμορφο τμήμα τής σύγχρονης πανανθρώ πινης μυθολογίας. Ο ί εφιαλτικές φυσιογνωμίες πού κινούνται στά το π ία του, οί άμίλητοι χωριάτες, οί μαυροντυμένοι μυστικοσύμβουλοι, οί γρ α­ φειοκράτες πού στοιβάζουν κατάστιχα, οί κλητήρες πού άνοιγοκλείνουν πόρτες, ό άδ ιάκοπα παρών άγνωστος έχθρός -π α τ έ ­ ρας, διευθυντής, δικαστής-, οί δίδυμοι σύν­ τροφοι πού βοηθάνε καταστρέφοντας, οί χλωμές καί παθιασμένες νοσοκόμες, δαχτυλογράφοι κι υπηρέτριες πού χαρίζουν τόν έρωτά τους σ’ άκατάστατα κρεβάτια ή σέ σκονισμένα πατώματα, δλα κοντολογής τά φαντάσματα του, ζοϋνε καθημερινά τρ ι­ γύρω μας καί μάς στοιχειώνουν, σάν ένας χορός Κυκλώπων ή Φορκίδων. Κι ό μόνιμος ήρωάς του -άλλοΰ Γιόζεφ Κ., άλλού Κάρλ, άλλοϋ σκέτα Κ —γίνεται τό σύγχρονο άντίστοιχο, δχι μονάχα τοϋ θρυλικού περιπλανώμενου ’Ιουδαίου, δπω ς είπαν, μά κι ενός Ό ρέστη, πού άτέρμονα περιμένει νά δικα­ στεί ά π ’ τόν ’Ά ρ ειο Π άγο, ή ένός Φάουστ, πού δέν παύει νά πιστεύει στίς παραπλανη­

126

τικές μεταμορφώσεις τού Μεφιστοφελή. Αυτή ή ιδιότητα τοϋ συμβολικού μύθου πού υπάρχει στό έργο τού Κάφκα -έ νό ς μύ­ θου πού βλάστησε στά χρόνια μας κι ευδο­ κίμησε στό ψ υχικό μας κλ ίμ α - είναι ίσως ή πιό ουσιαστική δικαιολογία γιά τή δραμα­ τοποίηση τών έργων του. Καί είναι, νομίζω, άρκετή. Γιατί, στήν περίπτωση τούτη, ό Κάφκα δέν είναι μονάχα ό συγγραφέας. Ό Κάφκα είναι κι ό μύθος. Τό θέμα τής ’Αμερικής, δπω ς καί τών δυό άλλων έργων τής καφκικής τριλογίας, δέν εϊν’ άλλο ά π ’ τήν πάλη τού άνθρώπου μέσα σ’ ένα εχθρικό χάος - έ ν α χάος πού ή άπελπισμένη προσπάθεια τού ήρωα νά τό άναλύσει λογικά καί νά τό άτενίσει ρεαλιστικά, τό κάνει πιό παράλογο καί πιό άσυνάρτητο. « Ό Κ. δέ μπορεί πιά -λ έει ό Ά λ μπέρ Καμύ— ν ’ άνθέξει τήν τρέλα του. Θέλει νά είναι λογικός.» Στήν περιοχή τής άδιάκοπης μονομαχίας άνάμεσα στή λογική καί στήν άσυναρτησία τού άνθρώπινου μυαλού, στόν άγώνα γ ιά τήν άρμονική συνύπαρξη πρ α ­ γματικότητας καί ονείρου, άνήκουν τά περισσότερα μεγάλα έργα τής δραματικής τέχνης. Οί περιπέτειες τού μόνιμου ήρωα τού Κάφκα άποτελοΰνε μιάν εισαγωγή -π ιό προσιτή στή νοοτροπία τού σύγχρονου άν­ θ ρ ώ π ου- στά δύσκολα κεφάλαια τού Π ρο­ μηθέα, τού Ά μλέτου ή τού Πέερ Γκύντ. Ό ήρωας είναι, φυσικά, τό εγώ τού συγγρα­ φέα. Τίς σκέψεις καί τούς φόβους, τίς άυπνίες, τούς ερωτικούς δισταγμούς, τίς θρη­ σκευτικές άμφιβολίες, ολόκληρο τό άγχος του, τά συναντούμε, δίχω ς σχεδόν παραλ­ λαγή, στό ημερολόγιο τού Κάφκα. ’Έτσι, κι δλος ό κόσμος πού χοροπηδάει ή σέρνεται τριγύρω του δέν είναι άλλο άπό μιά προσω­ πική του οπτασία. «Ή ταν ένας όνειροπόλος —γράφει ό Τόμας Μ άνν- καί τά έργα του έχουν τό χαρακτήρα τού ονείρου.» 'Ωστόσο, εκείνο πού τά κάνει άμείλικτα πειστικά εί­ να ι πώ ς τό όνειρο δέν παρουσιάζεται άνειρικά, πώ ς ή άοριστία κι ό παραλογισμός δέ χρησιμοποιούν παράλογους κι άόριστους δείχτες. Βρισκόμαστε μπροστά σέ μιά «νατουραλιστική στίξη ένός φανταστικού κό­ σμου», δπου ή επιδίωξη τής λογικής τάξης προδίδει τήν υποσυνείδητη άταξία, κι δπου ή προσήλωση στή συγκεκριμένη πρα γμ ατι­ κότητα δέν είναι άλλο άπό ονειρικό σύμ­ πτωμα. Καί πόση άλλωστε συνέπεια άνά­ μεσα στό συγγραφέα καί στόν άνθρωπο πού, στό κρεβάτι τής άγωνίας, λέει στό γ ια ­ τρό του: «“Αν δέ μέ σκοτώσετε, θά είστε ένας δολοφόνος!»

Ή παράσταση έταξε γιά σκοπό της νά μήν προσπαθήσει νά δώσει καμιάν έξήγηση γιά τό τί συμβολίζει ή κάθε μορφή, τό κάθε επεισόδιο, αφήνοντας στό θεατή τήν πνευ­ ματική τούτη εργασία. Ή γοητεία ενός συμ­ βόλου είναι ή προσωπική ερμηνεία πού δ ί­ νει σ’ αυτό ό καθένας μας. Ε ξάλλο υ, άντί ν ’ ακολουθήσουμε τό σιωνιστή Μ πρόντ ή άλ­ λους σχολιαστές, πού άποκρυπτογραφοΰν μέ λίγο ή πολύ δογματικό κώδικα, προτιμή­ σαμε ν ’ άκολουθήσουμε τόν ίδιο τόν Κάφκα, πού κρατάει άλυτο τό αίνιγμά του, ίσαμε τή στερνή σελίδα πού πρόφτασε νά γράψει ή πού δέν πρόφτασε νά κάψει. Δέν ξέρω, μά­ λιστα, άν μάς ενδιαφέρει τόσο τό τι π α ρ ι­ στάνει ό Π ύργος ή γιά πο ιά Δίκη πρόκειται ή γιατί ή ’Αμερική δέν είναι όλότελα ’Αμε­ ρική, δσο μάς ενδιαφέρουν οί δυσκολίες, οί ελπίδες, οί φόβοι, οί άπογοητεύσεις, οί έξευτελισμοί, οί άποφάσεις, οί στερήσεις, οί συμβιβασμοί, ή κούραση καί - τ ό π ιό τρο­ μ ερό- ή αδιαφορία, ή ψυχική απουσία, πού περιβάλλουν τόν ήρωα στήν επίμονη πορεία του. ’Επίμονη, γιατί στό ξεκίνημά του π ι­ στεύει πώ ς υπάρχει δρόμος γ ιά τόν Πύργο, πώ ς κάποτε θά γίνει ή Δίκη, πώ ς τελικά θά δεχτεί τόν άπαράδεχτο ξένο ή ’Αμερική

-έστω κι δταν θά ’χει κόψει κάθε δεσμό μέ τόν εαυτό του καί θά ’χει χάσει τήν πραγμα­ τική του ταυτότητα. "Οταν ό Κάφκα έγραφε τή Δίκη καί τόν Πύργο, είχε π ιά συμβιβαστεί μέ τήν α π α ι­ σιοδοξία. Ούτε εξιλέωση ύπάρχει τελικά, μά ούτε καί Η μ έρ α τής Κρίσης. Ή 3Αμερική εϊτανε τό παρθενικό του μυθιστόρημα, τ’ άρχισε τριάντα χρόνων κι οραματιζόταν ακόμα αισιόδοξα τή ζωή. Γι’ αύτό καί τό στερνό κεφάλαιο πού έγραψε ήταν εύοίωνο γιά τόν ταλαίπωρο ήρωα. "Ισως όμως καί γ ι’ αύτό νά μήν τέλειωσε ποτέ τό βιβλίο του. Ή καφκική τριλογία θά μπορούσε -έστω καί κάπως πα ράτολμ α- νά ονομαστεί «'Η Θ εία Κωμωδία τού προλεταριάτου». Ό μό­ νιμος ήρωας τού τσέχου συγγραφέα -π ρ ώ τα Κάρλ Ρόσμαν, κατόπιν Κ. καί τέλος Γιόζεφ Κ.— περιπλανιέται, δπω ς ό Δάντης, στίς τρεις βασικές σφαίρες τής άναγκαστικής άνθρώπινης ενοχής: Κόλαση, Καθαρτήριο, Π αράδεισο. Ή τραγική διαφορά είναι, ώστόσο, πώ ς ό δύστυχος Κάφκα ξεκίνήσε ά π ’ τόν Παράδεισο γιά ν ’ άνακαλύψει τε­ λικά τήν Κόλαση.

’Από τήν «’Αποικία των τιμωρημένων» τον 1. Καμπανέλλη. ’Από Αριστερά: Γιώργος Δάφνης, Γιάννης Ροζάκης, Μα­ ρίνα Βασιλικιώτον καί Γιώργος Γαλάντης.

127

Κώστας Γεωργουσόπουλος

Προβληματική ή θεατρική μεταγραφή τού Κάφκα Νά όμως πού υπάρχει καί ή εντελώς αντίθετη άποψη: δτι τά έργα τού Κάφκα δέν μπορούν εύκολα νά γίνουν θέατρο. Τήν άποψη αυτή θεμελιώνει μέ μία σειρά επι­ χειρημάτων τό παρακάτω κείμενο. Είναι μία κριτική τού Κώστα Γεωργουσόπουλου πού δημοσιεύτηκε -μέ άφορμή τή διασκευή καί σκηνοθεσία τής «Δίκης» άπό τόν Άλέξη Σολομό- στό «Βήμα» τής 19.10.71. « Ή Δίκη» τοϋ Κάφκα είναι τό τέταρτο μυθιστόρημα διασκευασμένο σέ θεατρική μορφή πού ανεβάζει στή σκηνή τά τελευταία χρόνια ό κ. Ά λ έξ η ς Σολομός. Προηγήθηκαν, «Πόλεμος καί Ειρήνη» τοϋ Τολστόι, «'Ο Πύργος» πάλι τού Κάφκα καί οί «’Αδελφοί Καραμαζώφ» τοϋ Ντοστογιέφσκι. Τούτη ή καταφυγή σέ μιάν άλλη τέχνη, δπως παίρνει αυτή τήν καλπάζουσα μορφή, υποχρεώνει τόν κ. Σολομό σέ μιάν εξήγηση. Είμαστε κατ’ αρχήν σύμφωνοι καί δεν θά αποκλείαμε τελείως τό δικαίω μα αυτής της μεταγραφής, δταν πρόκειται γιά μυθιστορή­ ματα άφηγηματικά, δπου ή πλοκή καί οί ανθρώπινες σχέσεις καταγράφουν τή φ α ι­ νομενολογία τής ανθρώπινης σ υμπεριφοράς. Θ ά σταθοΰμε σ’ ένα επιτυχημένο πα ρ ά­ δειγμα: τή διασκευή τού Μ πρέχτ στή «Μάνα» τού Γκόρκι· καί σέ δύο συζητή­ σιμα, άλλά νόμιμα: τό ανάπτυγμα κάποιων επεισοδίων τοϋ Ντοστογιέφσκι ατούς «Δ ί­ καιους» τοϋ Καμύ καί «Στά χέρια τοϋ ζω ν­ τανού Θεού» τοϋ Πρεβελάκη. Καί στίς δυό δμως περιπτώσεις δέν έχουμε απλές δια ­ σκευές. Οί συγγραφείς θεωρούν τά άρχικά κείμενα ερεθίσματα, ενδόσιμα, ό πρώ τος γιά νά υπερασπιστεί μιά θέση χρησιμοποιώντας τό μυθιστορηματικό υλικό έλεύθερα, οί άλ­ λοι γιά νά χαρίσουν μιά νέα, πολλές φορές διαφορετική, ζωή καί ιδεολογία στά άρχικά πρόσωπα, πού τά αντιμετωπίζουν άδέσμευτοι άπό τίς σχέσεις καί τίς σημασίες πού εί­ χαν στήν πρώτη τους «ζωή».

128

Στό ρεαλιστικό θέατρο, δπως καί στό ρεαλιστικό μυθιστόρημα, έστω καί άν ή τε­ χνική τους, σάν αυτόνομη τέχνη πού είναι τό καθένα, διαφέρει τόσο όσο ή ζωγραφική π.χ. άπό τή γλυπτική, μπορούμε νά δεχτούμε τό ενδεχόμενο μιάς μεταλλαγής. Μπορούμε χωρίς μεγάλες άντιρρήσεις νά φανταστούμε τήν κυρία Μ ποβαρύ ιψενικό θέατρο καί τήν Έ ν τ α Γκάμπλερ φλωμπερική ήρωίδα. Παρακαλοΰμε τόν καλόπιστο άναγνώστη κάνοντας αύτή τή σχηματική απλοποίηση νά άφαιρέσει, άν άφ αιρεϊται (κι εδώ είναι ή δυσκολία πού κάνει καί τούτες τίς δ ια ­ σκευές άμφισβητήσιμες), νά άφαιρέσει τό ύφος. "Οσο τό μυθιστόρημα ήταν ή φυσική εξ­ έλιξη καί τό υποκατάστατο τού έπους μέσα στίς καινούριες κοινωνίες πού δημιουργήθηκαν άπό τήν άστική επανάσταση, μπο­ ρούσαμε νά νομιμοποιούμε αύτή τήν άλληλοεξάρτηση, αυτά τά δάνεια, μιά καί άπό τήν εποχή τού ’Αριστοτέλη τό έπος ήταν δ κύριος τροφοδότης, τουλάχιστον σ’ δ,τι αφορούσε τό μύθο, τών τραγικών. Ά π ό τήν εποχή δμως τού Προύστ, τού Τζόυς καί τού Κάφκα τό μυθιστόρημα δέν είναι αφήγηση, είναι «άφηγούμενο». Ή διαφ ορά είναι διαφ ορά άντιλήψεως τού χρόνου. Ό χρόνος έκεί ήταν ένας άντικειμενικός καμβάς, μιά οθόνη πάνω στήν οποία διέρχονταν τά γεγονότα κατά παράταξη, κατά τή φορά τών δεικτών τού ρολογιού· ένώ εδώ ό χρόνος είναι υποκειμενικός, δ ι­

αρρέει τά γεγονότα, τά διαβρώ νει κινούμε­ νος στήν απροσδιόριστη περιοχή τής μνή­ μης, όπως ή πυξίδα πού τρελάθηκε. Τό ρεαλιστικό μυθιστόρημα, γέννημα τής αλαζονείας τού θετικισμού, είδε, κατά κα­ νόνα, τίς ανθρώπινες σχέσεις καταγράψιμες μέσα σ’ ένα αιτιοκρατικό σύστημα- τό σύγ­ χρονο δυτικό μυθιστόρημα στόν αιώ να τής άπροσδιοριστίας καί τής ύπαρξιακής άγων ία ς αντιμετω πίζει τήν ανθρώπινη συμπερι­ φορά είτε ώς μιά σειρά τυχαίων φαινομένων είτε ώς μιά παράλογη συρροή συμβάντων τών όποιων άγνοοϋμε τό νόημα. Ό Κάφκα είναι ό ευαίσθητος σεισμογράφος αύτής τής άλλοτρίωσης. Μέσα σ’ ένα κόσμο σχολαστικά προσδιορισμένο στά κα­ θέκαστα, ονομαζόμενο καί άναγνωρίσιμο ιστορικά, τό άτομο σχολάζει άπροσδιόριστο, ανώνυμο καί άγνωστο γιά τήν ιστορία. Ή τελευταία φαίνεται νά προχωρεί έρήμην του καί εναντίον του, τροφοδοτούμενη όμως άπό τήν παρουσία του. Έ τ σ ι ό άνθρωπος τού Κάφκα γίνεται ένας άναζητητής πρ ο ­ σώπου, ένας εξερευνητής συνόρων, ένας άνιχνευτής σέ ναρκοθετημένη περιοχή. Τό λάθος μέ τούς διασκευαστές τού Κάφκα άρχίζει άπό μιάν απλοποίηση. Π αίρνουν τοίς μετρητοϊς τό μύθο. Ξεγε­ λιούνται άπό τήν παρατακτική καί ρεαλι­ στικά επιφανειακή διαδοχή τών γεγονότων τού μύθου. Δέν διακρίνουν τήν παραβολή. ’Έ τσι κινδυνεύουν, τή «Δίκη» π.χ. νά τήν πάρουν σάν μιά, ποιότητας βέβαια, υπόθεση δικαστικής πλάνης, σάν άφήγηόη τής τραγι­ κής ιστορίας τού Γιόζεφ Κ. πού εμπλέκεται στά γρανάζια τής δικαστικής εξουσίας, τής απρόσωπης καί γραφειοκρατικής. Μένουν στήν επιφάνεια. Ά π ό τίς ά ν α δράσεις τού κοινού στό θέατρο Χατζηχρήστου καταλάβαινε κανείς πώ ς όί άνθρωποι έφευγαν άπό τήν παράσταση μέ τή βεβαιό­ τητα πώ ς παραβρέθηκαν μάρτυρες στήν περιπέτεια ενός άθώου πού πέθάνε, θύμα μιας άπάνθρω πης δικαιοσύνης. Έ σ τω καί άν ό κ. Σολομός έκλεισε τήν παράσταση μέ τήν παραβολή τής Πύλης τού Νόμου, ή όλη έγνοια τής διασκευής φάνηκε νά ’να ι αυτή: νά συμπονέσουμε (καί νά έξοργιστούμε) τό θύμα μιας κατάφωρης άδικίας, τόν άν­ θρωπο πού δέν μπορεί νά βρει τό δίκιο του. Κανένας ίσως δέν ύποπτεύθηκε πώ ς ο ήρωας τού Κάφκα, κι άν ακόμα ήταν άθώος τό πρω ί τής «σύλληψής» του, όταν έκτελέστηκε δέν ήταν ■ είχε διαλέξει τήν ένοχή πού τού διάλεξαν. Ούτε κανένας ίσως δέν υπο ­ ψιάστηκε πώ ς αυτή ή «Δίκη» ήταν άλλης τάξεως, ήθικής.

Έ δ ώ άκριβώ ς ή μεταφορά στό θέατρο σκαλώνει. Ό ,τ ι στό κείμενο τού Κάφκα εί­ ναι ό καμβάς, τό πλαίσιο, στό θέατρο γίνε­ ται τό ουσιώδες. Θ ά κάνουμε μιά υπόθεση: Ά ν δυό νοσοκόμοι άνάγγελναν στόν Γιόζεφ Κ. έκεϊνο τό πρω ί πώ ς είναι βαριά, άνίατα άρρωστος, ό Κάφκα ήταν δυνατόν νά μάς οδηγούσε άπό άλλους, άνάλογους, λαβυρίν­ θους (νοσοκομεία, χειρουργούς, τή Λένι-νοσοκόμα, πάλι ίσως τό ζω γράφο Τιτορέλλι) στό ίδ ιο άδιέξοδο, στήν ίδ ια άναζήτηση, στήν ίδ ια ήρωική παραίτηση, στόν ίδιο σκυ­ λίσιο θάνατο. Τί θά κάναμε στήν παραπάνω περίπτωση; Θ ά παρουσιάζαμε στό θέατρο τήν τραγική ιστορία ενός θύματος τής ια­ τρικής άπανθρω πιάς; Φ οβάμαι πώ ς έδώ βρίσκεται τό λάθος τού κ. Σολομού. Α νεβ ά ζοντα ς τόν Γιόζεφ Κ. στή σκηνή τόν έκανε συγκεκριμένο άν­ θρωπο, μ’ όλο πού παρασιώπησε τό έπώνυμό του. 'Ο ήρωας τού Κάφκα μπορεί νά είναι οποιοσδήποτε. Στή σκηνή έγινε ένας ορισμένος. « Ή Δίκη» δέν είναι ένας μύθος μέ σημα­ σία, είναι ένας μύθος σημαντικός. Δέν π α ί­ ζουμε μέ τίς λέξεις. Ό κ. Σολομός γνω ρίζει καλύτερα άπό μάς τή διαφ ορά πού χωρίζει τή σημειολογία τής λογοτεχνίας άπό τή θεα­ τρική. Ξέρει πώ ς φορτίζεται μιά λέξη πού διαβάζεται καί πώ ς μιά λέξη πού προφέρεται. Ξέρει τί «σημαίνει» ένα τοπίο λέξεων καί τί ένα «σκηνικό τοπίο». Π ώς νά περά­ σουν στό θέατρο ό παλίνδρομος χρόνος, ό υπαινιγμός, τά υποδόρια σαλέματα τής ψυ­ χής; Μέ ποιά σημεία θεατρικά θά δηλω­ θούν; Κι όταν παραλείπονται, τά συμβάντα τού μύθου πού νευρώνονται μέ τή γλωσσική σημαντική, δέ θά φανούν γυμνά ή δέν θά φανρύν ξένα μέ τούς θεατρικούς σημάντορες;

Ό κ. Σολομός έκλεισε τό έργο μέ τήν πάράβολή τής Πύλης τού Νόμου. ’Έ τσι όπως ξεκόφτηκε άπό τό κείμενο θά μπο­ ρούσε νά διεκδικηθεί άπό πολλούς συγγρα­ φείς πάραβολών, π.χ. τόν Ούάιλντ. «Καφκική» δέν είναι μόνο ή παραβολή, αλλά ό σχολιαάμός της, ιδίω ς αυτός- ένα κείμενο πού θά ένθουσίαζε έναν Πιραντέλλο καί έναν Ίονέσκο, γιά διαφορετικές αιτίες τόν καθένα, δίκαια δέν μπήκε στό θέατρο, δέν είναι θέάτρο, άλλά χω ρίς αυτό τό σχόλιο ξέμεινε αδικαίωτη καί ή παραβολή ή μάλλον σημάνθηκε διαφορετικά, σέ βάρος βέβαια τού Κάφκα.

129

Βασίλης Ραφαηλίδης

Ή «Δίκη» από τόν Ούέλλες Ελκυστικό τό έργο τοϋ Φ. Κάφκα, δέν μπορούσε ν’ αφήσει άσυγκίνητο έναν από τούς αξιότερους δημιουργούς τής 7ης τέχνης, τόν Όρσον Ούέλλες, ό όποιος τό 1962 μετέφερε στήν οθόνη τή «Δίκη». Ή ομώνυμη ταινία γυρίστηκε σέ σενάριο τού ίδιου τού Ό . Ούέλλες, σκηνικά τοϋ Ζάν Μανταρού, μουσική τού Ζάν Αεντρύ (ώς μουσικό λάιτ-μοτίβ δμως χρησιμοποιήθηκε τό πασίγνωστο «’Αντάτζιο» τοϋ Τομάζο -Αλμπινόνι) καί μοντάζ τού 'Υβόν Μαρτέν. ’Έπαιξαν οί ’Άντονυ Πέρκινς, Ζάν Μορώ, Μαντλέν Ρόμπενσον, Έλσα Μαρτινέλλι, Ρόμυ Σνάιντερ, Ά κίμ Ταμίρωφ, Σουζάν Φλόν, ’Όρσον Ούέλλες κ.ά. ”Ας σημειωθεί ότι, εκτός άπό μία μάλλον Αποτυχημένη απόπειρα μεταφοράς τής «Μεταμόρφωσης» άπό τόν Τσέχο ’Ίβο Ντβόρακ, κανείς άλλος σοβαρός σκηνοθέτης δέν έχει Αποπειραθεί μέχρι σήμερα νά Αποδώσει κινηματογραφικά έργο τού Κάφκα... Τό κείμενο πού ακολουθεί, γιά τή «Δίκη» τοϋ ’Ό. Ούέλλες, γράφτηκε καί δημοσιεύτηκε πρίν άπό 19 χρόνια, στό περιοδικό «Επιθεώρηση Τέχνης» (τεύχος 101, Μάιος 1963).

1. Οί ενότητες (σεκάνς) τοΰ σεναρίου Θ ά ’ταν πολύ δύσκολο νά προχωρήσει κανείς στήν Ανάλυση τής «Δίκης», άν προη­ γούμενα δέν είχε υπόψη του τή σειρά των επεισοδίων, δπω ς τά κατέταξε στό σενάριό του ό ’Ό ρσον Ούέλλες. Δίνουμε Αμέσως πιό κάτω ένα σχέδιο τής διάρθρωσης τοϋ σεναρίου, παραθέτοντας τά επεισόδια τοΰ φίλμ κατά σεκάνς: 1) Πρωί στό δωμάτιο τού Γιόζεφ Κ. Ο ί αστυνομικοί τοϋ Αγγέλλουν τή μυστηριώδη σύλληψή του. Συζήτηση μέ τή διευθύντρια τής πανσιόν φράου Γκρούμπαχ πάνω στό γεγονός τής περίεργης σύλληψής του. 2) ’Α ργά τό βράδυ τής ίδ ιας μέρας στό διάδρομο τής πανσιόν. Συνάντηση μέ τή φρόυλαϊν Μ πύρστνερ. Σ υ ­ ζήτηση στό δωμάτιο τής Μπύρστνερ καί τού Κ., διαδοχικά. 3) Γραφείο στήν τράπεζα τού Γιόζεφ Κ. Ά ρ ν εϊτα ι νά δει τήν ξαδέρφη του. Κολακευτικά σχόλια τοΰ διευθυντή τής τραπέζης γιά τόν κ. Κ. 4) Βράδυ, έξω άπό τήν πανσιόν. Μ ιά φίλη τής φρόυλαϊν Μ πύρ­ στνερ σέρνει ένα μπαούλο. 5) θέα τρ ο . Ή κυρία πού κάθεται πίσω του τού μεταβιβά­ ζει ένα μπιλιέτο. Βγαίνει στό φουαγέ καί συναντάει τόν Αστυνομικό επιθεωρητή, ό

130

όποιος τοΰ δίνει οδηγίες γιά νά βρει τό δ ι­ καστήριο. 6) ’Αφού διασχίσει μιά τεράστια πλατεία, Ανεβαίνει μιά έσωτερική σκάλα καί βρίσκεται στόν προθάλαμο τοΰ δικαστη­ ρίου. Ή Χίλντα πλένει. Τόν όδηγεϊ στήν α ί­ θουσα τοΰ δικαστηρίου, τό όποιο συνεδριά­ ζει. Λόγος τού Κ. στό μυστηριώδες δικα­ στήριο. 7) Γραφείο τού Κ. Δ ιασχίζει μιά α ί­ θουσα μέ ηλεκτρονικές μηχανές καί φτάνει σέ μιά Αποθήκη. Μέσα στήν Αποθήκη ό δή­ μιος βασανίζει τούς δύο Αστυνομικούς πού είχαν Αναγγείλει τή σύλληψή του. 8) Γρα­ φείο τού Κ. Συνομιλία μέ τό θείο Μάξ, ό όποιος έχει μάθει τήν Αόριστη κατηγορία. 9) Διαμέρισμα τού συνηγόρου. Ό Κ. τόν γνω ­ ρίζει μέσω τοϋ θείου Μάξ. "Ερωτας μέ τή Λένι. Ό θείος Μάξ τόν περιμένει έξω, στή βροχή. 10) Προθάλαμος τού δικαστηρίου. Ή Χίλντα ράβει. ’Επεισόδιο μέ τόν Σ π ου­ δαστή. Ό άντρας τής Χίλντα τόν οδηγεί στίς αίθουσες Αναμονής. Βγαίνοντας άπό τό δικαστήριο συναντά τήν ξαδέρφη του. 11) Δ ιαμέρισμα τοϋ συνήγορου. Γνωριμία καί συζήτηση τού Κ. μέ τόν υπόδικο έμπορο Μπλοκ. Δίνει εντολή στό συνήγορο νά παραιτηθεί άπό τήν υπόθεσή του. 12) Τό Ατελιέ τοΰ ζωγράφου Τιτορέλλι, ό όποιος υπόσχεται στόν Κ. νά μεσολαβήσει γιά τήν άθώωσή του. Β γαίνοντας άπό τό Ατελιέ βρί­

σκεται ξαφνικά ατούς διαδρόμους τού δ ι­ καστηρίου. Τρέχει. 13) Μητρόπολη. Συζή­ τηση με τόν πα πά. 14) Β γαίνοντας από τη μητρόπολη συλλαμβάνεται γιά έκτέλεοη. 'Ο δηγείται σ’ έναν ερημότοπο. Έ κρηξη ατομικής βόμβας.

2.

Ί ο μυθιστόρημα

Ή μεταφορά τής άγχοτικής «Δίκης» στήν όθόνη ήταν καταδικασμένη εκ τών προτέρων, διότι ή άποκωδικοποίηση τής καφκικής φιλοσοφίας κι ό τρόπος τής οπτικής μετάπλασης τών συμβόλων της είναι εμπό­ δια αξεπέραστα. Γιά νά βρούμε τά σημεία τομής μυθιστο­ ρήματος καί σεναρίου θά πρέπει κα τ’ αρχή νά έξετάσουμε τή φιλοσοφική συγκρότηση τού βιβλίου τού Κάφκα, άνεξάρτητα απ ό τή σεναριοποίησή του. Πολλοί μελετητές τού τσεχοεβραίου συγ­ γραφέα προσπάθησαν νά δώσουν στή «Δίκη» μιά έρμηνεία καθαρά κοσμική, θά λέγαμε, δηλαδή νά άποκόψουν τούς δε­ σμούς της μέ τό μεταφυσικό ομφάλιο λώρο της. 'Ωστόσο, οί κοινωνικοπολιτικές προε­ κτάσεις τής «Δίκης» μόνο δευτερογενώς θά μπορούσαν νά διαγνωσθούν, καί, εν πάση περιπτώσει, θά ’ταν αδύνατο νά θεωρηθούν σάν άφετηριακές ιδέες. Ε κ ε ίν ο πού προέχει στή «Δίκη» είναι ό καθαρά μεταφυσικός της χαρακτήρας. Ή παθητικότητα τού Κάφκα, ή α νικα νό­ τητα αντίδρασής του σέ βασικά βιοτικά προβλήματα, τό σύμπλεγμα τής έβραϊκής καταγωγής του μέσα σ’ έναν κόσμο πού στε­ κόταν πάντα εχθρικός απέναντι στούς άνθρώπους αυτής τής καταγωγής, ή φυμα­ τίωσή του κι ό πά ντα παρών κίνδυνος ενός πρόωρου θανάτου, τό μαρτύριο τού αυτοέ­ λεγχου, ή στερημένη του ζωή, ό αυταρχικός πατέρας του, ή καταπίεση τής Αύστρουγγρικής μοναρχίας, δλ’ αυτά συντελέσαν ώστε ή ισχυρότατη φιλοσοφική διάθεσή του νά προσανατολιστεί πρός έξώκοσμες κο­ σμοθεωρητικές εξαρτήσεις. Ή άπελπισμένη έρευνα τής εσχατολογίας στό φαινόμενο τής ανθρώπινης ζωής τόν οδήγησε τελικά σέ μιά μεταφυσική παραδοχή τού κόσμου. ’Αφού άπογοητεύθηκε άπό τή λργική αναζήτηση τού θεού κι άφού έκλαψε μπρο­ στά στή βεβαιότητα τού χαμένου πα ραδεί­ σου, προσπάθησε νά βρει μιά μαγική ποιη­ τική σχέση μεταξύ τής άτομικότητάς του καί τού σύμπαντος. Ούτε αυτή τή βρήκε.

Τό σπίτι στή Μπίλεκ-γκάσσε, όπου ό Κάφκα 'έγραψε τή «Δίκη» (1914)

Στή «Δίκη» είναι π ιά άπόλυτα πεπεισμέ­ νος π ώ ς κανενός είδους σχέση δέν μπορεί νά υπάρξει μεταξύ τής προσωπικότητάς του καί τού σύμπαντος. Τού είναι άδύνατο νά δώσει μιά απάντηση, έστω καί ποιητική, γιά τόν τελικό σκοπό τής ύπαρξής του. Γιά τόν Κάφκα ούτε άνθρωποι ούτε θεοί ύπάρχουν π ιά καί παραδίνει παθητικά τόν εαυτό του στίς βουλές μιας άνεξέλεγκτης μοίρας. Τό άγχος του δέν έχει καμιά σχέση μέ τό άγχος τής μοναξιάς πού προέρχεται άπό αδυναμία επικοινωνίας μέ τούς άνθρώπους. Ε ίναι ή άπελπισία πού δημιουργεΐται άπό τήν τρομαχτική σύγκρουση τής προσωπικό­ τητας μέ τόν ίδ ιο τόν έαυτό της. Ά ρ α , τό πρόβλημα πού βασανίζει τόν Κάφκα είναι καθαρά υπαρξιακό. Ό υπαρξισμός του δμως δέν έχει ούτε κάν εκείνη τήν κοινω­ νική επίφαση τού Σάρτρ. Φυσικά, σέ καμιά περίπτωση δέν μπορεί νά θεωρηθεί σάν ορ­ θόδοξος ύπαρξιστής, οποιοσδήποτε τύπου, μιά καί δέν παραχωρεί ούτε τόν ελάχιστο χώρο στή δυνατότητα προσωπικής εκλογής. Στόν Κάφκα ό άόριστος εξωτερικός μετα­ φυσικός καταναγκασμός είναι άπόλυτα κυ­ ριαρχική κατάσταση καί τό πρόβλημα τής μοναξιάς άπορρέει ά π ’ αύτόν τόν καταναγ­ κασμό πού δέν παίρνει καμιά συγκεκριμένη μορφή. 'Ο Κάφκα πιστεύει πώ ς τό μαρτύριό μας έγκειται στό δτι είναι άδύνατο νά φτάσουμε στή θεϊκή αποκάλυψη γιατί, άπλούστατα, δέν ύπάρχει κανενός είδους άποκάλυψη. Ψ άχνει νά βρεί ένα θεό, δέν τόν βρίσκει καί πέφτει σέ μιά ολοκληρωτική άπελπισία. Τώρα π ιά ξέρει καλά πώ ς «ένα ψεύδος

μετατρέπεται σέ γενική αρχή». Του είναι όμως δύσκολο ν ’ άποχωρισθεί άπό τούτο τό ζωτικό 'ψέμα. Στό τέλος, όπω ς λέει κι ό ίδιος, θά προτι­ μήσει «τό αναγκαίο ά π ’ τό αληθινό». Ό λ ’ αύτά σημαίνουν μιά έκ τών προτέρων παραδοχή τού μοιραίου, ματαιότητα άντίστασης, αδυναμία σωτηρίας, καταδίκη τής επιστήμης, καταδίκη τού κόσμου. ’Α πό­ ψεις καθαρά ίδεαλιστικές · ωστόσο, ή ειλι­ κρίνεια τών προθέσεων τού συγγραφέα, ή άμεσότητα τών προσωπικών του βιωμάτων, τό γνήσιο πά θος μέ τό όποιο εκφράζει τίς απόψεις του, κάνουν τή «Δίκη» ένα άπό τά πιό ένδιαφέροντα βιβλία τής μοντέρνας λο­ γοτεχνίας καί συγχρόνως σπαραχτική μαρ­ τυρία μιάς κατασπαραγμένης προσωπικότη­ τας. Κοντά στά Ιδεολογικά, τό βιβλίο βάζει καί πάμπολλα προβλήματα φόρμας. "Οπως παρατηρήθηκε, «τό βιβλίο αυτό θά ’ταν δύσκολο νά υπάρξει κάτω άπό διαφορετική φόρμα». Ή σύνταξή του είναι έντελώς ιδιόρρυθμη, μέ αλλεπάλληλα σπασίματα τής πρότασης, σέ σημείο πού ορισμένες φράσεις νά φ αίνονται έντελώς άσύντακτες. Οί λέξεις χρησιμοποιούνται μ’ έναν τρόπο ξερό, μα­ θηματικό θά λέγαμε.

3.

Τό σενάριο

’Α πό τήν αρχή πρέπει νά πούμε πώ ς τό σενάριο πού έκμαίευσε ό Ούέλλες άπό τό βιβλίο τού Κάφκα δέν έχει καμιά σχέση μέ τό τελευταίο, πα ρ ’ όλη τήν πιστότητα στά επεισόδια τού βιβλίου. Τό μεταφυσικής υφής καφκικό άγχος μετατράπηκε σέ άγχος πού προέρχεται άπό άδυναμία προσαρμο­ γής σέ μιά κοινωνικοπολιτική πραγματικό­ τητα. 'Ο Ούέλλες υπερτόνισε τίς προεκτά­ σεις πού δυνάμει υπάρχουν στό βιβλίο, τούς έδωσε κυριαρχική σημασία, κατέβασε άπό τόν ουρανό τά μεταφυσικά του προβλήματα καί τά ’ντύσε μ’ ένα κάλυμμα κοινωνικό καί πολιτικό. Προσπάθησε νά έξαρτήσει τό άγ­ χος ά πό λογικές καταστάσεις (πράγμα πού ό συγγραφέας ούτε κάν τό διανοήθηκε). ’Έτσι, ό «λογικός» παραλογισμός τού Κάφκα καί ή κατάθλιψη, πού προέρχονται άπό προβλήματα μεταφυσικά, άπογυμνώθηκαν έντελώς άπό τό ίδεαλιστικό περί­ βλημά τους. Ά π ό τή στιγμή πού ό Ούέλλες αιτιολό­ γησε λογικά τά καφκικά προβλήματα,

132

έπαψε νά ύφίσταται ό Κάφκα σ’ 6,τι χαρ α­ κτηριστικότερο έχει στή φιλοσοφία του. Γιά τόν Ούέλλες ή σύγκρουση έντοπίζεται στήν άντιδικία άτομικότητας καί οργανωμέ­ νης κοινωνίας. Κράτησε άπό τόν Κάφκα μόνο τήν άλληγορία, τόν άπόσπασε άπό τό φιλοσοφικό του βάθρο καί τού έδωσε ένα νέο έννοιολογικό περιεχόμενο, λιγότερο μεταφυσικό, χω ρίς νά παύει νά ’ναι ύπαρξιστικό, μόνο πού μέ τήν έξάρτησή του άπό τόν κοινωνικό περίγυρο τό πρόβλημα τής ύπαρξης μπαίνει σέ βάσεις περισσότερο λο­ γικές. Μοντερνοποίησε έντελώς τά καφκικά σύμβολα καί προσπάθησε νά βρει σημεία έπαφής μέ μύθους καί σύμβολα τής έποχής μας, όπως ή έκρηξη τής άτομικής βόμβας. Μέ τό σύμβολο αύτό δίνει μιά έντελώς λο­ γική έξήγηση στίς προηγούμενες παράλογες καταστάσεις καί φωτίζει άναδρομικά ολό­ κληρο τό έργο του. Ό Κάφκα όμως προδόθηκε, πα ρ ’ όλους τούς άντίθετους ισχυρι­ σμούς τών φανατικών θαυμαστών τού Ούέλλες. Τό περίεργο είναι πώ ς σεβάσθηκε τό γράμμα τού έργου ένώ δέν σεβάσθηκε καθόλου τή φιλοσοφία του. Καί οί λάτρεις τού Κάφκα άπογοητεύθηκαν φοβερά άπό μιά τέτοια μεταχείριση τού ειδώλου τους. Γιά. μάς τό λάθος τού Ούέλλες δέν έγκει­ ται στήν άπιστία του πρός τή φιλοσοφία τού βιβλίου, άλλά στή φόρμα τού νέου περιεχο­ μένου τό όποιο έδωσε σ’ αύτή τή φιλοσοφία. Ή άπιστία στό βιβλίο είναι θεμιτή. ’Εκείνο πού δέν είναι δυνατό νά γίνει άπόλυτα δε­ κτό είναι ή προσωπική του κοσμοθεωρία, όπω ς αύτή μάς είναι γνωστή κι άπό τά προηγούμενα έργα του. Γιά τόν Ούέλλες, τό άτομο, έρχόμενο σέ σύγκρουση μέ τόν παράλογα οργανωμένο κόσμο, συντρίβεται πάντα. Αύτό είναι τό προσφιλές φιλοσοφικό του δόγμα, τό όποιο καί στή «Δίκη» είναι φανερό. Στά πρω τό­ τυπα έργα του, έκεϊνα πού δέν ξεκινούσαν άπό λογοτεχνική άφετηρία, όπως ό «Μάκβεθ» ή ό «Όθέλλος», καί πού έκφράζουν τίς προσωπικές του άπόψεις («Πολίτης Κέην», «Κύριος Ά ρ καντίν»), τό ίδιο πρ ό­ βλημα τυραννούσε τόν Ούέλλες. Πάντα προσπαθούσε μάταια νά βρει έναν τρόπο συμβιβασμού τής προσωπικότητας μέ τήν όμάδα. Δέν μπόρεσε όμως νά προτείνει μιά λύση στό πρόβλημα αύτό. Ε ίναι φανερός ό λόγος πού ό Ούέλλες δε­ λεάσθηκε άπό τή «Δίκη» καί επιχείρησε τήν κινηματογραφική της μεταγραφή. Μ πο­ ρούμε νά βρούμε μιά ιδεολογική συγγένεια

μεταξύ Κάφκα καί Ούέλλες, άφοϋ καί οί δυό είναι εξίσου άνίκανοι νά προσαρμό­ σουν τήν προσωπικότητά τους σ’ έναν ευρύ­ τερο σχηματισμό: Στόν Κάφκα ό σχηματι­ σμός αύτός περικλείνει τό σύμπαν δλόκληρο, στόν Ούέλλες τό κοινωνικό σύνολο. Ό Ούέλλες δέν μπόρεσε, π α ρ ’ όλη τήν αναμφισβήτητη ιδιοφ υία του, νά αντικατα­ στήσει τήν άρνηση μέ μιά κατάφαση θεμε­ λιωμένη στήν κοινωνική προοπτική. Πάντως, είναι γεγονός πώς, π α ρ ’ όλες τίς ιδεολογικές του αδυναμίες, τό φίλμ κα τα­ ξιώ νεται τελικά σάν μιά κραυγή διαμαρτυ­ ρίας. Ό Ούέλλες κρατάει μιά στάση τίμια απέναντι στό φρικτό πρόβλημα τής κρατι­ κής καταπίεσης, καί τό φινάλε μέ τό σύμ­ βολο τής ατομικής βόμβας είναι μιά απ ελπι­ σμένη επίκληση σωτηρίας στήν όποια ό Ούέλλες πιστεύει, αντίθετα μέ τόν Κάφκα, γ ιά τόν όποιο δέν ύπάρχει κανενός είδους σωτηρία.

4. Τεχνική συγκρότηση τοϋ σεναρίου Ό Ούέλλες δέν διασκεύασε ρ ιζικά τό κεί­ μενο τοϋ Κάφκα. 'Ω στόσο, έκανε σ’ αύτό ορισμένες αλλαγές, γ ιά ν ’ άποκτήσει τό σε­ νάριό του μεγαλύτερη δραματική πυκνότητα καί περισσότερη αφηγηματική συνοχή. ’Ά λ ­ λαξε τή σειρά μερικών επεισοδίων αναφ ο­ ρικά μέ τήν κατάταξη τού Μ άξ Μ πρόντ, ό όποιος στήν πρώτη έκδοση τής «Δίκης», τό 1925, ένα χρόνο μετά τό θάνατο τού Κάφκα, έκανε ένα μοντάζ τών κεφαλαίων κατά τήν προσωπική του κρίση, πού, όπως ισχυρίζεται, βρίσκεται πολύ κοντά στις απόψ εις τοϋ συγγραφέα γιά τήν κατάταξη τών κεφαλαίων. Αύτό δέν μπορεί νά θεωρηθεί καί πολύ σίγουρο, μιά καί ό ίδ ιο ς ό Μ πρόντ, στόν πρόλογο τής τρίτης γερμανικής έκδοσης, λέει πώ ς ή σειρά τών κεφαλαίων θά μπο­ ρούσε καί ν’ αλλάξει. Υ ιοθετώ ντας αύτή τήν άποψη ό Ούέλλες άλλαξε σέ δυό σημεία τή σειρά τών έπεισοδίων: α) Στό βιβλίο ή δεύ­ τερη επίσκεψη τοϋ Γιόζεφ Κ. στό άδειο δ ι­ καστήριο, τό επεισόδιο μέ τή Χίλντα (στό βιβλίο δέν έχει όνομα) καί ,ή επίσκεψή του στίς αίθουσες άναμονής τοϋ δικαστηρίου γίνονται αμέσως μετά τήν πρώτη άνάκριση στή γεμάτη αίθουσα καί π ρ ίν άπό τή σκηνή τού μαστιγώματος. Στό σενάριο τά ίδια

επεισόδια τοποθετούνται μετά τήν πρώτη επίσκεψη στό συνήγορο, β) Στό βιβλίο ή έπίσκεψη στό ζω γράφο Τιτορέλλι προηγεί­ ται άπ ό τή δεύτερη έπίσκεψη στό συνήγορο καί τή συνάντησή του μέ τόν έμπορο Μπλοκ. Στό σενάριο, έπεται. Έ κ α ν ε έπίσης τ ίς εξής χρονικές ή τοπικές μεταθέσεις επεισοδίων: Στό βιβλίο ή κου­ βέντα μέ τή φράου Γκρούμπαχ γίνεται τό βράδυ κι όχι μετά τή σύλληψή του, όπως στό σενάριο. 'Ο διάλογος μέ τή φίλη τής φρόυλαϊν Μ πύρστνερ, τήν όποια ό Κάφκα ονομάζει μίς Μόνταγκ, ενώ ό Ούέλλες μίς Πίττλ, στό σενάριο γίνεται βράδυ μπροστά στήν πανσιόν. Τό ίδ ιο επεισόδιο στό βιβλίο διαδραματίζεται μέρα καί μέσα στήν πα ν­ σιόν. Στό σενάριο ή κλήση γιά τήν παρουσίασή του στό δικαστήριο γίνεται στό θέατρο μέ ένα μυστηριώδες μπιλιέτο, ενώ στό βιβλίο ή κλήση γίνεται τηλεφωνικώς στό γραφείο του. Στό βιβλίο δέν συναντάται μέ τήν ξαδέρφη του. Ά π ό τό σενάριο κόπηκε ολό­ κληρη ή σκηνή όπου ένας βιομήχανος παραπέμπει τόν Κ. στό ζω γράφο Τιτορέλλι. Ή σκηνή τής μητρόπολης έχασε όλο της τό βάρος, γιατί ό Ούέλλες μετέφερε τό ούσιαστικότερο κομμάτι της, τήν παραβολή άπό τό Βιβλίο τού Νόμου τής Π αλαιός Δ ια ­ θήκης, πού είναι καί τό κλειδί γ ιά τήν κατα­ νόηση τού έργου, στήν άρχή τού φίλμ σάν σπηκάζ στίς εικόνες τού Ά λεξιέγιεφ . Στό σενάριο ή φρόυλαϊν Μ πύρστνερ είναι ελαφρών ήθών καί προκαλεί τόν Κ. ενώ στό τέλος τόν διώχνει άπό τό δω μάτιό της. Π ρά­ γματα πού δέν συμβαίνουν στό βιβλίο. Π ροφανώς ό χαρακτήρας τής Μ πύρστνερ άλλαξε έσκεμμένα γιά χατήρι τής Ζάν Μορώ. Ή τελική σύλληψη τού Γιόζεφ Κ. στό βι­ βλίο γίνεται στό σπίτι του άπό δύο τζέντλεμεν μέ ήμίψηλα. Στό σενάριο γίνεται στό δρόμο, μετά τή σκηνή τής μητρόπολης, άπό δυό γκάγκστερς. Ο ί άλλαγές στά επεισόδια καί τίς κατα­ στάσεις δέν είναι καθόλου βασικές καί δέν βλάπτουν ούσιαστικά τό βιβλίο. ’Ασφαλώς όμως τό έβλαψε τό κόψιμο στό τελικό μον­ τά ζ τής σκηνής μέ τήν Κατίνα Παξινού. Ή σκηνή αύτή ήταν ή μόνη πού δέν είχε καμιά άπολύτως εξάρτηση άπό επεισόδιο τοϋ β ι­ βλίου, κι όμως ήταν πά ρα πολύ κοντά στό πνεύμα του. Φ ανέρωνε τήν όλοκληρωτική άποτυχία τής επιστήμης νά προσφέρει βοή-

133

θεία στό υπαρξιακό πρόβλημα τού Γιόζεφ Κ.

5.

Ή μορφή

Στό βιβλίο, τό παράλογο καί τό υ παρ­ ξιακό άγχος δίνονται μ’ έναν τρόπο εντελώς ρεαλιστικό. Ό συγγραφέας δέν κάνει καμιά προσπάθεια νά δημιουργήσει λεκτικά έφέ. Οί λέξεις έχουν τή σαφήνεια καί τήν απλό­ τητα που θά είχαν καί σ’ ένα δημοσιογρα­ φικό ντοκουμέντο. Αυτό πού ένδιέφερε βα­ σικά τόν Κάφκα ήταν τό νά μάς δώσει μιά φιλοσοφική παραβολή μ’ έναν τρόπο δσο γίνεται πιό άπλό, γιά νά διατηρήσει ακέ­ ραιο τό έννοιολογικό της βάρος. Τό πα ρ ά ­ λογο στή «Δίκη» δέν βγαίνει άπό τή φόρμα άλλά άπό τίς καταστάσεις. Ό Ούέλλες θά ’πρεπε νά υιοθετήσει μιά φόρμα λογική καί μέσα άπό αύτήν νά β γαί­ νουν οί έξωλογικές καταστάσεις. Τότε ό τρομαχτικός εφιάλτης τού Κάφκα θά έπαιρνε δλη τή βαρύτητα καί τή σημασία πού έχει στό βιβλίο. Σ ’ αυτή τήν περίπτωση δμως θά ’χ,ε νά άντιμετωπίσει τή δεκτικότητα τού κοινού, τό όποιο δέν είναι καθόλου συνηθισμένο νά δέχεται παράλογες καταστάσεις μέσα άπό μιά φόρμα λογική. ’Ενώ, άν τό παράλογο θέμα ντυθεί παράλογη φόρμα, άμέσως ό θεατής άντιλαμβάνεται πώ ς τά τεκταινόμενα στήν οθόνη «δέν είναι τού κόσμου τού­ του», μιά καί τό παραμύθι ξεφεύγει άπό τά δρια τού λογικού. 'Ό λη ή προσπάθεια τού Κάφκα έγκειται στό νά μάς πείσει γ ιά τή σιδερένια λογική αυτού πού μάς φαίνεται παράλογο άπό πρώτη ματιά. Πιστεύει πώ ς αυτά πού διη­ γείται είναι άπολύτως σοβαρά καί υπαρκτά πράγματα. Ό Ούέλλες προτίμησε μιά φόρμα μπαρόκ, έξπρεσιονιστική. Φόρμα ξεπερασμένη εντε­ λώς. Ή «Δίκη» του μάς θυμίζει τόν πρό πολλού άποβιώσαντα γερμανικό εξπρεσιο­ νισμό τού μεσοπολέμου καί τή στενή της συγγένεια μέ τόν άείμνηστο «Δόκτορα Καλλιγκάρι» τού Ρόμπερτ Βίνε. ’Ά ν πάρει κανείς υπόψη του καί τίς ιδεο­ λογικές προεκτάσεις πού ό Ούέλλες θέλησε νά δώσει στό σενάριο, τό θέμα τής φόρμας γίνεται πολυπλοκότερο. ’Α φού τά μεταφυ­ σικά προβλήματα τού Κάφκα δύσκολα άνέχονται μιά έξπρεσιονιστική φόρμα, θά ’ταν ακόμα δυσκολότερο ν ’ άνεχθοΰν τήν ίδια

134

φόρμα οί κοινωνικοπολιτικές προεκτάσεις πού πήραν τά προβλήματα αυτά στό σενά­ ριο. Ό Ούέλλες είχε πάντοτε μιά ιδιαίτερη αγάπη στά σύμβολα, στούς εντυπωσιακούς φωτισμούς, στίς περίεργες γωνίες λήψης, στήν έξπρεσιονιστική έκφραση γενικά. Δύσκολα, λοιπόν, θά μπορούσαμε νά δε­ χθούμε πώ ς ό εξπρεσιονισμός τής «Δίκης» ήταν γ ι’ αύτόν μιά έκ τών πραγμάτων άναγκαία παραδοχή. Συνέπεια τής έξπρεσιονιστικής φόρμας είναι νά βγαίνει ή άγχοτική κατάσταση τής «Δίκης» μόνο άπό τά έξωτερικά στοιχεία τού φίλμ. Κι έτσι ό εφιάλτης τού Γιόζεφ Κ. παραμένει άτεκμηρίωτος καί έπιφανειακός, καί δέν πετυχαίνει ούτε γ ιά μιά στιγμή νά μάς πείσει γ ιά τήν άλήθειά του.

6.

Συμπεράσματα

Θ ά ’λεγε κανείς πώ ς ή «Δίκη» είναι φίλμ άποτυχημένο. "Ομως, δποιες αντιρρήσεις κι άν έχει κανείς, δέν μπορεί πα ρά νά σταθεί μέ θαυμασμό μπ ρ ο σ τά . στήν έκπληχτική προσωπικότητα τού Ό ρ σ ο ν Ούέλλες. Τέ­ λειος κάτοχος τών εκφραστικών του μέσων, τά χρησιμοποιεί, δπως παρατήρησε κάποιος κριτικός του, σάν ζογκλέρ, καί ύποτάσσει όλα τά έπιμέρους στοιχεία σ’ ένα ένιαϊο σύνολο. Τά ντεκόρ (μέ τήν αποφασιστική βοήθεια τού Ζάν Μ ανταρού), οί φωτισμοί, οί γωνίες λήψης, ή δραματική χρήση τού βάθους π ε­ δίου, τής όποιας είναι ό πρώ τος διδάξας, ή εύλυγισία τής μηχανής του, οί εναλλαγές βραχύχρονων καί μακρών πλάνων, τά πάντα ισορροπούν θαυμάσια σέ μιά δυνα­ μική σύνθεση. ’Ακόμα κι ή Ρόμυ Σνάιντερ μεταμορφώθηκε κάτω άπό τό μαγικό ραβδί του. Δυστυχώς τό ίδιο ραβδί δέν είχε καμιά επίδραση στόν Ά ν το ν υ Πέρκινς. Τό καθαρό ταλέντο τού "Ορσον Ούέλλες ξεπερνάει στό τέλος κάθε είδους φορμαλι­ σμό καί έπιβάλλει τή διψή του ύπόσταση, άρχίζοντας άπό τό σπάσιμο καθιερωμένων ταμπού τής λογοτεχνίας. Παλιότερα ό Σαίξπηρ, σήμερα ό Κάφκα, αύριο ό Θερβάντες. 'Η «Δίκη», πέρα ά π ’ τίς όποιεσδήποτε άντιρρήσεις μας σχετικά μέ τήν άξιοπόίηση τού έννοιολογικού της περιεχομένου, σάν καθαρά κινηματογραφική έκφραση είναι ένα φίλμ πού ήδη πήρε τή θέση του στήν ιστορία τού κινηματογράφου.

έπιλογή Στις σελίδες πού ακολουθούν οι συνεργάτες τού «Διαβάζω» παρουσιάζουν καί κρίνουν μερικά από τά πιό ενδιαφέροντα βιβλία πο ν κυκλοφόρησαν τούς τελευταίους μήνες. Τά βιβλία επιλέγει ή Σύι παξη τοϋ περιοδικού.

ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ

π ρ ο β ο λ ή μ ια ς δ υ ν α μ ικ ή ς ε ρ μ η ν ε ία ς τ ή ς ε π ισ τ η μ ο ν ικ ή ς δ ρ α σ τ η ρ ιό τ η τ α ς THOMAS KUHN S.: Ή δομή τών επιστημονι­ κών επαναστάσεων. Είσαγωγή-ίπιμέλεια Β. Κάλφα. Μετ. Γ. Γεωργακόπονλον - Β. Κάλφα. Θεσσαλονίκη, Σύγχρονα θέματα, 1981. Σελ.

257. ΤΟ βιβλίο τού Kuhn « Ή δομή τών επιστημονι­ κών επαναστάσεων» υλοποίησε μιά νέα διάσταση προβληματικής στό χώρο τή ς έπιστημολογίας πού είχε ήδη άρχίσει νά διαμορφώ νεται μέσα ά πό την παρακμή τών νεοθετικιστικώ ν άντιλήψεων. Ή μετάφραση κα ί έμφάνισή του στόν έλληνικό χώρο, μέ τήν προσεγμένη έκδοση ά πό τά «Σύγ­ χρονα Θέματα» καί τήν αξιόλογη εισαγωγή τού Β. Κάλφα, καλύπτει μιά «πρώτη άνάγκη», πού καιρό τώρα είχαν δλοι δσοι ένδιαφέρονται γιά τήν άνάπτυξη τής έπιστημολογίας στήν Ε λ λά δ α . Ή «Δομή» έγινε τό βιβλίο-άναφορά τής τελευ­ τα ία ς εικοσαετίας στή φιλοσοφία τής έπιστήμης καί κατάφερε νά δημιουργήσει σχεδόν σέ κάθε γω νιά τού φάσματος τών φιλοσοφικών καί πο λι­ τικώ ν τοποθετήσεων, σέ ίση περίπου άναλογία, ένθερμους οπαδούς κα ί σκληρούς άντιπάλους. Δημιούργησε σκληρούς άντιπάλους μέσα στήν άναλυτική κυρίω ς παράδοση, γιατί άποδυνάμωσε τήν εικόνα τής έπιστήμης ά πό τή λογική της κα ­ θαρότητα. Μ εταφυσικά καί ιδεολογικά στοιχεία πού συνθέτουν συνήθως μιά ευρύτερη κοσμοαντί­ ληψη θεωρήθηκαν ά πό τόν Kuhn προσδιοριστικά τού φάσματος τών προβλημάτων πού έπιχειρούν νά λύσουν οί επιστημονικές θεωρίες. Δημιούρ-

γησε δμως κα ί όπαδούς· κυρίω ς άνάμεσα σέ όσους έρμήνευσαν τή σύνθετη αύτή «γενετική» έξήγηση τών έπιστημονικών θεωριών ώς σ υ ν έ π ε ια πρός τήν άντικειμενικότητα τής ιστορικής έμφάνισής τους καί παράλληλα ώς διέξοδο ά πό τά προβλήματα ερμηνείας τής πολυδιάστατης π ρ α ­ γματικότητας τής έπιστήμης πού είχαν συσσωρευθεϊ ά πό τήν έπιμονή σ’ ένα κλειστό πρότυπο έπιστημονικής ήθικής. Δημιούργησε όπαδούς άνάμεσα στούς μαρξι­ στές έξαιτίας τοϋ διαλεκτικού σχήματος διαδοχής τών πλαισίω ν έπιστημονικής πρακτικής (paradi­ gms) - ομαλή περίοδος, κρίση, έπανάσταση, νέα όμαλή περίοδος, κ .ο .κ .- άλλά καί άντιπάλους έξ­ α ιτία ς τώ ν ψυχολογικών στοιχείων πού άφήνονται νά κυριαρχήσουν στίς διαδικασίες μετάβασης ά πό τήν κρίση στή νέα όμαλή περίοδο. Ή «υπο­ κειμενική» πάντω ς αύτή πλευρά τού σχήματος συγκέντρωσε τά πυρά τής μεγάλης πλειοψηφίας τών κριτικών. Ό άντικειμενικός κόσμος, τόν όποιο ύποτίθεται ότι περιγράφουν οί έπιστημονικές θεωρίες, χάνεται στήν άσυνέχεια τής διαδοχής τών περ ι­ όδων τής έπιστημονικής πρακτικής. ”Αν τά στοι­ χεία πού κυριαρχούν στίς διαδικασίες μετάβασης ά πό τή μιά στήν άλλη περίοδο είναι έξωλογικά καί άπροσδιόριστα, τότε δέν μπορούν νά ύπάρχουν άντικειμενικά κριτήρια γιά τή σύγκριση τών διαδοχικώ ν περιόδων. Κάθε περίοδος διεκδικεΐ μιά δική της αύτοδύναμη «όπτική» καί όρίζει τόν δικό της «άντικειμενικό κόσμο», αύτόν πού περι­ γράφουν «σωστά» οί δικές τη ς θεωρίες. Ή ά ξια τού βιβλίου βέβαια δέν βρίσκεται τόσο στήν προβολή αύτοϋ τού καθολικού σχετικισμού, όσο στήν Ιδιαίτερη σημασία πού αΰτός άποκτά ά πό τή λεπτομερή ιστορική άνάλυση τοϋ Kuhn μέσα στόν αύστηρά άντικειμενικό χώρο τής έπι­ στήμης. Ή σημασία αύτή Ισοδύναμε! μέ μιά διπλή πρόκληση: πρόκληση σ’ ένα γνωσιοψυχολογικό όσο καί σ’ ένα ιστορικό-μεθοδολογικό έπίπεδο. Στό πρώ το έπίπεδο ή έπιστημονική γνώση άποτελεϊ γιά τόν K uhn τό άπόσταγμα μιάς δ ια δικ α ­ σίας κατά τήν όποια «έξαντλούνται», θά μπορού­ σαμε νά πούμε, οί έξηγητικές δυνατότητες μιάς θεω ρίας (ή ένός πλέγματος συναφών θεωριών). Ή δια δικ α σία αύτή πραγματοποιείται πά ντα στό πλαίσιο έξάρτησης τής θεω ρίας ά πό ένα εύρύτερο σύνολο μεταθεωρητικών παραδοχώ ν (θρησκευτι­ κών, πολιτικών κα ί έν γένει μεταφυσικών) καί

135

μέσα σ’ ένα ειδικό καθεστώς σχέσεων των έπιστημόνων πού άπαρτίζουν τήν επιστημονική κοινό­ τητα. Ή κοινότητα αύτή δένεται ά πό τήν κοινή εικόνα τού φυσικού κόσμου πού άντιστοιχεϊ στίς περιγραφές τής κοινά άποδεκτής θεωρίας. Ή συγκεκριμένη μορφή έπιστημονικής πρακτικής έχει μέσα στό πλαίσιο αύτό τό χαρακτήρα επίλυ­ σης γρίφω ν ή, άλλιώς, προβλημάτων τών όποιων ή λύση πρέπει νά βρίσκεται οπω σδήποτε μέσα στίς δυνατότητες τής κοινά άποδεκτής θεωρίας, πρέπει οπωσδήποτε νά «χωράει» μέσα στήν κοινά άποδεκτή εικόνα. Ο ί εξηγητικές δυνατότητες τής θεω ρίας εξαντλούνται παράλληλα μέ τά περιθώ ­ ρια αύτής τής εικόνας νά φιλοξενεί νέα στοιχεία (φαινόμενα) χωρίς νά άλλάζει τό άρχικό «θέμα» της. Ή διαδικασία αύτή άποτελεί γιά τόν Kuhn τήν δμαλή περίοδο έπιστημονικής πρακτικής ή τή «φυσιολογική επιστήμη», σύμφωνα μέ τήν άπόδοση τού δρου «normal science» ά πό τό μετα­ φραστή. Ό γνωσιολογικός χαρακτήρας αύτής τής δια δικ α σία ς εξαρτάται ά πό τό αν ή προσήλωση σέ μιά καί μόνο θεω ρία δέν είναι θέμα έπιλογής άλλά άνάγκης, πού τήν έπιβάλλει αύτό πού πρ α ­ γματικά βλέπει ό επιστήμονας στό φυσικό κόσμο μέσα ά πό τήν οπτική πού τού κα θορίζει ή όμαλή περίοδος. Τήν εξήγηση τής θεωρητικά ύπερφορτισμένης αύτής έμπειρίας ό Kuhn τή στηρίζει άποκλειστικά σέ άναφορές άναλογίας μέ τήν ψ υ­ χολογία Gestalt. ’Α πουσιάζει όπωσδήποτε κάθε ά πόπειρα α ιτιοκρατικής σύνδεσης τών δ ια δ ο χι­ κών περιόδω ν δμαλότητας, ένώ ή έννοια «επιστη­ μονική κοινότητα» δέν ξεπερνά σέ βάρος αύτό τού άπλού συνδρόμου τής δλης διαδικασίας. Π αρά τήν ά νεπάρκεια όμως τής θεμελίωσης, ή γνωσιολογική πρόκληση είναι διάχυτη ■ ή επιχεί­ ρηση τής άναγω γής προβλημάτων σέ γρίφους πού λύνονται ά πό τή γνωστή θεω ρία, καί τής άναγνώρισης τών φαινομένων ά πό εκείνα τά χαρακτηρι­ στικά πού τούς επιτρέπουν νά έντάσσονται στή γνωστή εικόνα τού φυσικού κόσμου, σημαίνει δτι κανείς π ά ντ α θ έλ ε ι ν ά β λ έ π ε ι α ύ τ ό π ο ύ μ π ο ρ ε ί ν ά Α ντιμ ετω π ίσ ει κ α ί, ω ς ε ν α β α θ μ ό , α κ όμ η κ α ί μ έ σ α σ τ ό ν α υ σ τη ρ ό χ ώ ρ ο τής επ ισ τη μ ο νικ ή ς π ρ α κ τικ ή ς μ π ο ρ ε ί ν ά β λ έ π ε ι α υ τ ό π ο ύ θέλει.

Ή πρόκληση στό ίστορικό-μεθοδολογικό έπίπεδο ίσοδυναμεί μέ τήν άρνηση τής κλασικής

δεοντολογικής προβληματικής στήν έπιστημονική μεθοδολογία. Ή διάκριση τού πώ ς γίνεται ή έπιστήμη ά πό τό π ώ ς πρέπει νά γίνεται όδηγεΐ σέ μιά άντιφατική σχέση ιστορίας καί μεθοδολογίας. Τά κριτήρια τής έπιστημονικής μεθοδολογίας επιλέ­ γουν τό καθαρά έπιστημονικό μέρος ά πό τήν ιστορία τής έπιστήμης. Τά ιστορικά δεδομένα δμως άπαιτούν τήν πληρέστερη δυνατή περ ι­ γραφή τους ά πό τή μεθοδολογία. Ή τάση περι­ γραφικής κάλυψης είναι σαφώ ς άντίθετη ά πό τήν τάση δεοντολογικής έπιλογής. Στή «Δομή τών έπιστημονικών έπαναστάσεων» τό πρόβλημα αύτό άτονεϊ, σχεδόν έξαφανίζεται. Ή μορφή έπι­ στημονικής πρακτικής κατά τήν όμαλή περίοδο θά μπορούσε, δπω ς περιγράφεται ά πό τόν Kuhn, νά οδηγεί στό έξής σύνθετο κριτήριο: α) σωστή έπιστημονική πρακτική είναι αύτή πού εξαντλεί τίς έξηγητικές δυνατότητες μιάς θεω ρίας πριν τήν άντικαταστήσει (μεθοδολογικό) · β) αύτό είναι δυνατό μόνο μέσα ά πό μιά ρουτίνα έπίλυσης γρ ί­ φων στούς κόλπους μιάς όργανωμένης έπιστημο­ νικής κοινότητας (περιγραφικό). Ό Kuhn σέ μεταγενέστερο κείμενό του, άπαντώ ντας στον Ρ. Κ. Feyerabend, ύποστηρίζει τήν ένότητα μεθοδολογικών συνταγών καί περιγρα­ φών πού άναπόφευκτα περιέχονται στή «Δομή». Τό μήνυμα-πρόκληση στό δεύτερο αύτό επίπεδο θά μπορούσε εύκολα νά άπλοποιηθεϊ μέ τή δ ια ­ τύπωση: σωστό είναι αύτό πού είναι. Σέ συνδυα­ σμό τότε μέ τό γνωσιολογικό «θέλω καί πολλές φορές μπορώ νά βλέπω αύτό πού θέλω», φθάνει κανείς λογικά στό συμπέρασμα: σωστό είναι αύτό πού θέλω (άν αύτό πού θέλω τό βλέπω, αύτό πού βλέπω είναι καί αύτό πού είναι είναι σωστό, τότε αύτό πού θέλω είναι σωστό). Τό βιβλίο τού Kuhn πρέπει νά διαβαστεί μέ επίγνωση αύτής τής στατικής λογικής παγίδας. Ό χ ι γιατί ή ζωή κα ί ή έπιστήμη δέ μάς μεταφέ­ ρουν πολλές φορές αύτό τό μήνυμα, άλλά για τί ή ά ξια τού σχήματος Kuhn βρίσκεται πέρα ά πό τόν έπιφανειακό υποκειμενισμό αύτού τού μηνύμα­ τος, στήν προβολή μιάς δυναμικής έρμηνείας τής έπιστημονικής δραστηριότητας δπου οί άνθρώ πινες σχέσεις έχουν κάτι περισσότερο ά πό έναν «ένοχλητικό» ρόλο στίς διαδικασίες ένός μέχρι τώ ρα ύποστασιοποιημέναυ επιστημονικού όρθολογισμού. Α ΡΗ Σ ΚΟΥΤΟΥΓΚΟΣ

FORUM Α λκιβιάδου 165, Π ειρα ιά ς Βιβλία- Περιοδικά ΙΑΝΟΥΑΡΙΟΣ 1982

136

ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΑ

ε π ε ξ ε ρ γ α σ ία μ ια ς θ ε ω ρ ία ς τ ο υ κ ο ιν ω ν ικ ο ύ δ ι κ α ίο υ ΓΙΑΝΝΗ ΠΑΝΟΥΣΗ: Ναρκωτικά. Ή Άλλη Οψη τον «πραγματικόν». ’Αθήνα, Διογένης, 1981. Σελ. 53. Μ Ε σχετική συντομία, πού, άσφαλώς, δέν άνταποκρίνεται στήν π ο ιό τ η τ α τού έργου κα ί στήν κ ο ιν ω ν ικ ή σημασία του, έκθέτω παρακάτω μερι­ κές παρατηρήσεις, πού διεκδικούν μέ τήν κριτική πα ρουσία τους μιά συμβολή, Ιδιαίτερα στόν π υ ­ ρήνα τής μελέτης, στήν άπομυθοποίηση τού φ α ι­ νομένου «ναρκωτικά».

1. Ή δομή τού κειμένου, χαρακτηριστικό στοι­ χείο τού συγγραφέα, διαρθρώ νει μέ τή συνοπτική του ικανότητα τήν εισαγωγή στό θέμα έως τό επι­ μύθιο κα τά τρόπο πλήρη. Ή διαλεκτική εμφανί­ ζεται ήδη ά πό τόν τρόπο όργάνω σης τής άνάλυσης, καθώ ς μέ τόν «άντίλογο» ά ντιβα ίνει στό «λόγο» καί μέ τό «επιμύθιο» διαλεκτικά υ π ε ρ ­ β α ίν ε ι τήν άντίθεση πού κατέγραψε. Δ ίπλ α στήν άποτελεσματικότητα τή ς τ υ π ικ ή ς διάρθρω σης τής ύλης εμφ ανίζονται έ ν τ ο ν α καί οί άρνητικές συν­ έπειες πού ή σχετική μέθοδος δημιούργησε. Ά να φ έρ ο μ α ι στήν ό ρ ιο θ έ τ η σ η 1 πού άντικειμενικά επιβάλλει ή συνοπτικότητα, στήν ο ρ ια κ ή έμβάθυνση2 σέ δρισμένα σημεία τή ς άνάλυσης καί στήν ο ρ ο θ έ τη σ η 3 τώ ν έννοιών. Τούτο συμβαίνει, έπειδή ή αυξημένη προσήλωση στόν τ ύ π ο άναγκά ζει τό συγγραφέα είτε νά άποφύγει τήν όλόπλευρη άντιμετώπιση τώ ν έπιμέρους προβλημά­ των τού θέματος, είτε νά σταθεί επιγραμματικά σέ έννοιες σκοτεινές κ α ί άμφισβητούμενες γιά νά μήν προκύψει, ένδεχόμενα, κά π ο ια ά σ υ μ μ ετ ρ ία στήν ε π ιφ ά ν ε ια τού κειμένου.

2. Περνώ ντας, τώ ρα, στό κείμενο θά πρ ο σπ α ­ θήσω νά έπισημάνω ενδεχόμενες πα ρα λείψ εις ή άντιφάσεις, άναφέροντας παράλληλα τίς όποιες δια φω νίες μου μέ τίς ά πόψ εις (στήν πλειονότητα πρω τοπόρες) πού διατυπώ νονται. α. Στή σ ε λ. 16 καί στήν τελευταία σειρά τού κειμένου γράφεται: «χωρίς όμως οί τοξικομανείς νά προβάλλουν Ιδεολογικά κίνητρα». Ό συγγρα­ φ έας άφήνει άδιευκρίνιστη τή φράση αυτή. "Ετσι ά ναγνω ρίζεται έμμεσα ή άνάγκη μιας βιοκοινω νικής Α ν α σ τ ο λή ς 4 ή τό ιδεολογικό τα υτίζετα ι μέ τό σ υ γ κ ε κ ρ ιμ έ ν ο . Σέ κάθε περίπτω ση όμως ή χρήση τών ναρκω τικώ ν ώ ς κ ο ιν ω ν ικ ό φαινόμενο

άντικα τοπτρίζει μιά κοινωνική πραγματικότητα άνάλογη. Σ άν εμπειρικό γεγονός άποτελεϊ τήν έξατομίκευση τού φαινομένου, χω ρίς νά χάνει τόν ιδεολογικό του χαρακτήρα. β. Στήν παράγρ. α ' (περί τώ ν πολιτικώ ν α ι­ τίω ν), σ. 18 έπόμ., δέν άναφέρεται τόσο ή πο λι­ τική α ιτία όσο ή πολιτική α φ ο ρ μ ή "Επειτα δέν άναλύεται ή πολιτική σ κ ο π ιμ ό τη τ α κ α ί ά ποτελε­ σματικότητα τής εκμετάλλευσης πού έπιχειρήθηκε, ειδικότερα στό ε θ ν ικ ό επίπεδο περιορίζον­ τα ς κά π ω ς τήν - κ α τ ά τά άλλα σωστή άντιμετώπ ίσ η - διεθνή διάσταση, κα ί χω ρίς βέβαια νά ξεφύγει δ συγγραφέας ά πό τήν έγκληματολογική κα ί κοινω νιολογική έρευνα τού θέματος. γ. Σ τά «οικονομικά αίτια» μέ βάση τή σχέση παραγω γή-διακίνηση ό συγγραφέας ά ποκαλύπτει τήν οικονομική α ν α γ κ α ιό τ η τ α τού καλλιεργητή ώς τό α ίτιο τών... «... άνομολόγητων οικονομικών συμφερόντων». Π αράλληλα όμως μέ τό έμπορικό κεφάλαιο, ά πό τή διακίνηση τών ναρκω τικώ ν φα ίνεται νά επω φελείται τό βιομηχανικό (τό ό ποιο ά ναφέρει), άλλά κί τό χρηματιστικό μονο­ πω λιακό (πού δέν άναφέρεται) καί πού σέ δ ιε­ θνές έπίπεδο κ α ί σέ τελευταία άνάλυση μετατρέ­ πουν τό έμπόριο σέ άνα γκ α ία μ έ θ ο δ ο γιά τήν εξυπηρέτηση τώ ν οικονομικών συμφερόντων. Τή γενικευμένη αυτή διάσταση τή δίνει στις σ. 36-37. δ. Σ τίς σ. 24-25 άνάφέρει: «"Αλλο χαρακτηρι­ στικό είναι ή τάση τού νέου νά έρθει σέ άντίθεση μ έ τ ό κατεστημένο...... Ή πρόταση αύτή εντάσσε­ τα ι στό κεφάλαιο πού Ιξετά ζοντα ι τά κοινω νικά αίτια. Νομίζω, λοιπόν, δτι ή χρήση τώ ν να ρ κω τι­ κών, έστω ά πό ψυχολογική πλευρά, δέν είναι ή τάση γιά άντίθεση, άλλά είναι τό Α π ο τ έλ ε σ μ α τής άντίθεσης. Ε ίναι δηλαδή κάτι πού άναλύεται πολύ σωστά στήν πα ραπομπή άρ. 147:6 «"Οταν μεταχειριζόμαστε τόν τοξικομανή σάν άρρωστο, ή θερα πεία δέν τείνει νά εξαλείψει τό κακό, άλλά τά συμπτώματά του». "Ετσι καί εδώ, ή τά σ η τής άντίθεσης είναι τό σ ύ μ π τ ω μ α κι όχι τό αίτιο. ε. Στή σ. 43 αναφέρει: «Ό τοξικομανής άρχίζει νά πα ίρνει ναρκω τικά μέ τήν πίστη πώ ς πρ ο β α ί­ νει σέ μιά πράξη “ αυτονομίας κι αύτοπρορδιορισμοΰ” ...». Ν ομίζω δτι έ τ ε ρ ο π ρ ο σ δ ιο ρ ίζ ε τ α ι ή πράξη του περισσότερο, πα ρ ά μ’ αύτήν αύτοπρ οσδιορίζετα ι.7 Καί τούτο, επειδή οί κοινω νικοί λόγοι ώ θοϋν τό άτομο στήν τοξικομανία, τήν ό πο ια ή κοινω νία άπαγορεύει κα ί ταυτόχρονα στιγματίζει8 τό χρήστη τώ ν ναρκω τικώ ν ούσιών. στ. Στή σ. 44 ά ναφέρει: «Τά ά διέξοδα αύτά τής ύπα ρ ξια κή ς άγω νία ς τού ά νθρώ που μάς δείχνουν κα θ αρ ά τήν άνάγκη τής πρόληψης...» Έ δ ώ φ α ί­ νεται σάν ν ’ ά ποδέχεται ό συγγραφέας τήν άνά ­ γκη ρύθμισης τώ ν άλλων (ναρκομανών) ά πό τούς «ειδικούς» ή «ειδήμονες», λ.χ. πολιτικούς, επι­ στήμονες, χω ρίς ν ’ ά ναγνω ρίζει τή δυναμική συνύπαρξη τώ ν διαφορετικώ ν άντιλήψεων κα ί πρακτικώ ν, πού ο ρ ιο θ ε τ ο ύ ν τό κοινω νικό γίγνε­ σθαι. Ε ίναι μιά έμμεση πρόταση, πού δέν βρίσκε­ τα ι στό ιδ ε ο λ ο γ ικ ό π λ α ί σ ιο τού συγγραφέα, όπω ς εκτίθεται στή σ. 25.9 ζ. Στή σ. 46 άναφέρει κα ί δ ια φ α ίνετα ι νά συμ-

,5

137

φω νεΐ10 μέ τό πείραμα Day-Top ότι: «... τό ένστήν πράξη μιά ενορατική λειτουργία κι Αντιλαμ­ διαφέρον στρέφεται στη συμπεριφορά... τοϋ άτόβάνεται έτσι τήν επικοινωνία ώς έπικοινωνία τού μου κι όχι στά άνεξερεύνητα ψυχικά του βιώ ­ ματα». Ή προσπάθεια π ού καταβάλλεται μέ τό έν Ή έλλειψη όριοθέτησης στήν έλευθερία τού λόγω σύστημα, χω ίς νά μειώνεται ή σημασία του, «έγώ» -ά το μ ικό δ ίκ α ιο - είναι ένα στοιχείο πού ό δέν είναι τίποτ’ άλλο ά πό μιά δια δικ α σία προσ­ συγγραφέας Αναγνωρίζει ώς Αρνητικό (δέχεται τό αρμογής στά κοινω νικά δεδομένα, στίς κρατούσες κοινω νικό consensus) καί συγχρόνως είναι τό ση­ κ ο ιν ω ν ικ ικ έ ς ν ό ρμ ες. Μέ δυό λόγια, έπιτυγχάνεμείο πού έπιστρέφει ά πό τόν κριτικό έμπειρισμότα ι ή επιδιώκεται τό ίδιο α π ο τέ λ ε σ μ α όπω ς καί ύπαρξισμό στή μαρξική κοινωνική θεωρία. Αύτή στην περίπτωση τής έρευνας των ψυχικώ ν βιωμά­ ή α ν τ ιν ο μ ία , καθόλα Ασύνδετη μεταξύ της, του­ των. Τό ζήτημα δέν είναι ή κοινωνική προσαρ­ λάχιστον δσον Αφορά τή θεωρία στή συγκροτη­ μογή τών ναρκομανών, άλλά ή προσαρμογή τής μένη μορφή της, νομίζω ότι είναι Αποτέλεσμα τής κοινω νίας στήν κοινωνική διαφορετικότητα, ή έκλεκτικής έρευνας τού Αντικειμένου καί τής έμάποδοχή-συναίνεση τής κ ο ιν ω ν ικ ή ς ελευθερίας, μονής τοϋ συγγραφέα στόν παράγοντα άνθρωπο. πού μέσα της πραγματώνεται ή προσωπική αύθυΚαί είναι όλως περιττή αύτή ή έμμονή, Αφού σέ παρξία. πολλά σημεία τής μελέτης του θεωρεί τούς κοινω­ 3. Ή φιλοσοφική θεώρηση τοϋ συγγραφέανικούς όρους ώ ς πρω ταρχική α ιτία τού γίγνεσθαι. συγκεκριμενοποιείται στή σ. 25: «Κατά τήν Σ τό έπιμύθιο υπερβαίνει τίς Αδυναμίες κι εύδιάγνώμη μας τό μεγαλύτερο βάρος πρέπει νά πέσει κριτα πα ρουσιάζει τήν κοινωνική α ιτία τών πρ α ­ στόν παράγοντα “άνθρω πο” σάν όντότητα μέ δυ­ γμάτων, δίνοντας έτσι στίς ένδιάμεσες Αντινομίες νατότητες γιά ελεύθερες επιλογές, χω ρίς βέβαια χαρακτήρα μάλλον έρευνητικής προσπάθειας. νά παραγνωρίζουμε τίς Αναπόφευκτες επιδράσεις 4. Τέλος, ό συγγραφέας κατορθώνει νά χαλι­ πού άσκεί έπάνω στόν καθένα ό κοινω νικός π ερ ί­ ναγω γεί τό ύλικό του, νά κατατάσσει τή σκέψη γυρος μέσα στόν όποιο άναπτύσσεται καί ή γενι­ του. Χρησιμοποιεί μιά Ανεξάντλητη καί πολύ­ κότερη κρατική πολιτική». 'Ο συγγραφέας εδώ μορφη βιβλιογραφία, έγκαινιάζοντας έτσι μιά δίνει προτεραιότητα στήν ύπ α ρ ξ η , γεγονός πού πρω τοτυπία στό χώρο τής έγκληματολογίας. τόν Αναγκάζει νά μή βλέπει τό «φαινόμενο» ώς Ή «άλλη όψη τοϋ πραγματικού» είναι ένας καθολική σχέση άλλ’ ώς ά ν τίθ ε σ η άτόμου-κοινωκρίκος στήν Αλυσίδα τής «άλλης όψης» τής έπινίας. Ή ύπαρξη όμως κα θορίζεται ά πό τίς κοι­ στήμης πού ό Γ. Πανούσης Από καιρό μέ μιά νω νικές δομές καί κάθε άντίδραση είναι τό άποπλειάδα παρουσιάσεων έχει υίοθετήσει. τέλεσμα τής άλληλεπίδρασης κοινωνικών αίτίω νΛΑ Μ Π ΗΣ ΔΗ Μ Ο Π Ο ΥΛ Ο Σ άτόμων. ’Α ντίθετα, ή προτεραιότητα άνήκει στό οίκονομικό-κοινωνικό επίπεδο, πού θέτει καί Σ η μ ειώ σ εις : τούς όρους άνάπτυξης τής διαλεκτικής εξέλιξης. Ό συγγραφέας στή μελέτη του επεξεργάζεται 1. Βλ. οχ. Η σοβαρότητα τοϋ θέματος, σ. 7, ή περιλη­ πτική παρουσία τών αίτιων, σ. 17 έπ. μιά θεωρία τοϋ κοινω νικού δικαίου, μέ τήν όποια 2. Βλ. 6. ΟΙκονομικά αίτια, σ. 21-22. ή νομική εξουσία κα ί ιδιαίτερα τό δ ίκαιο έκφρά3. Βλ. σ. 44-46. ζεται όχι μόνο μέσα στούς νόμους τοϋ κράτους.

4. Αύτό συνδυάζεται μέ άντιδιαστολή άπό τή σ. 25: ’Α ναζητά τή λογική αύτή σέ νόρμες πού άφορούν «Τά ναρκωτικά μειώνουν τίς άναστολές». τόσο τίς διαπροσωπικές σχέσεις όσο καί τίς πιό 5. Β. οχ. τό ιστορικό παράδειγμα τής άγγλικής «East σύνθετες κοινωνικές, μέ βάση τή δια δικ α σία κοι­ India Company». νωνικοποίησης κι άλληλεξάρτησης. Καί α ύτός εί­ 6. Β. σχ. σ. 44: «Ό τοξικομανής δέν είναι οϋτε έγκληνα ι ό «λόγος». Οί κανόνες πού άφορούν τίς ματίας, οϋτε άρρωστος».

7. Άναφέρεται ή Αντίθετη ακριβώς άποψη στή σ. 5. προσω πικές σχέσεις γεννούν τό άτομικό δίκαιο.

8. Τούτο άναφέρεται στή σ. 48: «Πέρα άπό τίς συν­ Γιά νά περάσει στόν «άντίλογο» φαίνεται νά έπειες τοϋ έτικεταρίσματος...» δέχεται ότι ή κοινω νία εξελίσσεται μέ τίς άντιθέ9. «Κατά τήν γνώμη μας τό μεγαλύτερο βάρος πρέπει σεις της καί Αναγνωρίζει κυρίαρχο ρόλο τής δ ια ­ νά πέσει στόν παράγοντα “άνθρωπο", σάν όντότητα μόρφωσης τής πραγματικότητας στήν Ανθρώπινη μέ δυνατότητες γιά ελεύθερες επιλογές». π ρ ά ξ η , πού βιώνεται μέ τήν προσέγγιση τής εμ­ 10. Βλ. σχ. «Θετικά πείραμα πρός τήν κατεύθυνση πειρίας. ΤΑ σύμβολα (ναρκομανείς) γιΑ τό συγ­ γραφέα δέν έκφράζουν ή δέν Απεικονίζουν ποσοτικΑ τή βαθύτερη αιτία τής τοξικομανίας καί τού «προβλήματος» τών ναρκω τικώ ν Αλλά τήν κ ρ ύ ­ β ο υ ν . Στό στάδιο τοϋ «Αντίλογου» Απομυθοποιεί τό συμβολισμό, φέρνει στήν έπιφάνεια τΑ αίτια καί μαζί ξεφεύγει Από τήν καρτεσιανή λογική. Κατά τή συγκρότηση τών άπόψεώ ν του, πού τίς Αντιμετωπίζει μέ κριτική κι έκλεκτική συγχρόνως διάθεση, Αναζητά τούς τρόπους μέ τούς όποίους βιώνει ή κάθε κοινωνική ομάδα τά εμπειρικά στοιχεία. Κριτήριο σ’ αύτή τήν εμπειρική προσέγ­ γιση είναι ή έλευθερία τού «έγώ», πού προσδίδει

138

ΚΟΙΝΩΝΙΟΑΟΓΙΑ

« α ν α λ ύ σ ε ις α ν ο ιχ τ έ ς σ τη ν κ ρ ιτ ικ ή » ΝΙΚΟΥ ΠΟΥΛΑΝΤΖΑ: ΟΙ κοινωνικές τάξεις στον σύγχρονο καπιταλισμό. Μετ. Ν. Μηλιόπουλον. Θεώρηση Γιάννη Κρητικού. 'Αθήνα, Θεμέλιο, 1981. Σελ. 417. Ε ΙΝ Α Ι δύσκολο νά γράψ ει κανείς στην Ε λ λ ά δ α γιά τόν Π ουλαντζά κα ί τό έργο του. ’Αφενός για τί ή εικόνα πού έχει δημιουργηθεί στή χώρα μας γ ιά τόν Ιδιο καί τό επιστημονικό του έργο εί­ να ι έντονα επηρεασμένη ά πό την πολιτική πρ ο ­ π α γά νδα καί τη διαφήμιση, καί άφετέρου για τί πρόκειται γιά ένα επιστημονικό έργο μέ χα ρ α ­ κτηριστικό γνώρισμα τή συνεχή μεταβολή σέ βα­ σικά συμπεράσματα καί θέσεις, πού συντελεϊται κάτώ ά πό τήν έπίδραση τριών παραγόντων: Π ρώτο, τών δικών του άναζητήσεων κα ί τών πο ­ ρισμάτων τή ς δ ικής του έρευνας - κ ά θ ε βιβλίο του ε ίναι άφορμή γιά ένα νέο βιβλίο, γ ιά μιά νέα προσέγγιση τής βασικής του προβληματικής πού σχετίζεται μέ τίς έπιστημονικές καί Ιδεολογικές προϋποθέσεις γιά τή διαμόρφωση καί τήν πετυ­ χημένη εφαρμογή μιας σύγχρονης πολιτικής στρατηγικής τού έπαναστατικοϋ εργατικού κινή­ ματος. Δεύτερο, τώ ν άλλαγών πού συντελοϋνται στόν πολιτικό χώρο τής ’Α ριστερός καί τού έργατικοϋ κινήματος έν γένει (καί στό χώρο τού ύπαρκτοϋ σοσιαλισμού). Καί τρίτο, τώ ν άλλαγών πού συντελοϋνται στό χώρο τής μαρξιστικής σκέ­ ψης καί έρευνας καί, γενικότερα, στό χώρο τών κοινω νικών έπιστημών. Ά π ό τά πα ρα πάνω έπεται ότι θά έπρεπε πρ ίν προχωρήσουμε στήν παρουσίαση τού βιβλίου πού έδώ μάς ενδιαφέρει, νά επιχειρήσουμε μιά άναδρομική συνοπτική έκτίμηση τού συνολικού του έργου σάν ένα είδος άπολογισμού καί εκτίμησης τής συνεισφοράς του στή μαρξιστική κα ί τήν κοινωνικοεπιστημονική έν γένει σκέψη. "Ρμω ς, ή συνοπτική εκτίμηση τού συνολικού του έργου προϋποθέτει τήν άναλυτική του έκτίμηση, πράγμα πού προσω πικά τό έχω κάνει μόνο ώς ένα βαθμό καί δέν γνωρίζω νά ύ πάρχει μιά τέτοια άναλυτική έργασία πού θά μπορούσε νά ληφθεΐ ώς βάση τής συνοπτικής έκτίμησης. Π εριορίζομαι λοιπόν στή διατύπω ση μερικών μόνο εισαγωγικών παρατη­ ρήσεων. Ειπώ θηκε ά πό πολλούς, Ιδιαίτερα στίς μέρες μετά τόν τραγικό θάνατό του, ότι ή σημαντικό­ τερη πλευρά τού έργου του είναι ή σύνδεση τής μαρξιστικής θεω ρίας μέ τήν πράξη. 'Ω στόσο θά τα ίρ ια ζε καλύτερα στόν Π ουλαντζά ν ά λέγαμε ότι

Νίκος Πονλαντςας αύτή ήταν μιά κύρια σταθερή έπιδίωξή του. Ε ξ ­ άλλου, ποτέ δέν Ισχυρίστηκε δ Π ουλαντζάς γιά τόν εαυτό του κάτι τέτοιο, όχι ά πό μετριοφρο­ σύνη (πού στήν έπιστημονική ενέργεια είναι χω ­ ρ ίς νόημα) άλλά άκριβώ ς για τί δέν είναι έτσι. ’Α ρκεί νά διαβάσει κανείς τόν «Πρόλογο» καί τά «Συμπεράσματα» αύτού έδώ τού βιβλίου (σελ.

9-12 καί 412-417). Γνώ ριζε ό Ιδιος πολύ καλά ότι ή μαρξιστική σκέψη καί έρευνα άπέχει άκόμα πολύ ά πό τού νά μπορέσει νά συνδέσει όργανικά στό έπίπεδο τής παγκοσμιότητας (χω ρίς τό όποιο δέν ύπάρχει μαρξιστική θεωρία) τή μαρξιστική θεω ρία μέ τήν (καθολική) σημερινή πράξη. ’Ε ξ­ άλλου, σέ μιά τέτοια προσπάθεια καί ή θεωρία δέν μπορεί νά λαβαίνεται ώς δοσμένη. Γνώρισμα άκριβώ ς τού έπιστήμονα Π ουλαντζά ήταν ότι πά ντα ήξερε τά όρια τής προσφ οράς του· γ ι’ φύ^ό μπορούσε νά κάνει τό έπόμενο βήμα στήν άνάλυση τής πραγματικότητας καί στίς θεω ρητι­ κές του ά ναπτύξεις σέ μιά προσπάθεια γιά τήν πα ρα π έρα διερεύνηση τής βασικής του προβλη­ ματικής. Σέ σημείο πού πράγματα τά όπο ια υ πο ­ στήριζε μέ πά θ ο ς σέ προηγούμενα έργα, του νά άναιροΰνται στά έπόμενα ά πό τόν Ιδιο. Κάτω ά πό αύτό τό πρίσμα οφείλουμε νά κρίνουμε καί νά έκτιμήσουμε διατυπώ σεις σάν καί τούτη, πού τήν έχουν έπαναλάβει πολλοί: Τό έργο τού Π ου­ λαντζά είναι «ένα έργο πού θά μείνει πά ντα έπίκαιρο καί θά έπηρεάζει τή θεω ρία καί τήν πράξη». ’Εξάλλου όφείλονται σέ παρανόηση τών θεωρητικών του φιλοδοξιώ ν έκτιμήσεις σάν καί τούτη: Ό Π ουλαντζάς «είναι δ μεγαλύτερος θεω­ ρητικός τού κράτους, αύτού τού έλλείποντος κρί­ κου στή μαρξιστική θεωρία». Ό Π ουλαντζάς δέν έπιδίω κε νά γίνει θεω ρητικός τού κράτους, για τί άπλούστατα πίστευε (λαθεμένα κατά τή γνώμη μου) ότι δέν ύ πάρχει θέση στό μαρξισμό γιά μιά γενική θεω ρία τού κράτους. Έ γρ α φ ε: «δέν ύπάρχει γενική θεω ρία τού κράτους στό μαρξισμό, για τί τέτοια θεω ρία δέν μπορεί νά ύπάρξει...» (δές, «Αύγή», 7/10/1979). 'Ω στόσο, στό πλαίσιο

139

τής βασικής του προβληματικής ή διερεύνηση τοϋ κράτους άποτελεϊ τή σημαντικότερη πλευρά τής ερευνάς του, μέ τή μεγαλύτερη προσφορά στή σύγχρονη μαρξιστική σκέψη. ’Εξάλλου κράτος (πολιτική εξουσία) καί τά ξεις (ταξικός άγώνας) συνδέονται μεταξύ τους οργανικά, στό έργο τοϋ Πουλαντζά. Αύτό συμβαίνει καί σέ τούτο τό βι­ βλίο. Ή ϊδιαιτερότητά του συνίσταται στό δτι (σύμφωνα μέ τή συνοπτική παρουσίασή του άπό τό «Θεμέλιο») ό Π ουλαντζάς «άναλαβαίνει εδώ νά εφαρμόσει τή μέθοδό του άνάλυσης τών συγ­ κεκριμένων καταστάσεων, στίς κοινω νικές συγ­ κρούσεις πού ξετυλίγονται μέσα στά πλαίσια τοϋ σύγχρονου μονοπωλιακού καπιταλισμού. Έ τσ ι, άρχίζει μέ τήν εξέταση τής σημερινής εξέλιξης τοϋ καπιταλισμού πρός τή διεθνοποίηση (πολυεθνι­ κές),, τού συναγωνισμού καί τών άντιθέσεων τού καπιταλισμού ύπό τήν άμερικάνικη ήγεμονία, τέ­ λος τοϋ ρόλου τού κράτους στή σημερινή φάση. Πεισμένος οπαδός τού ήγετικού ρόλου τής έργατικής τάξης στήν έπαναστατική διαδικασία, ό Π ουλαντζάς θεωρεί ώστόσο άναγκαϊο νά δώσει έδώ ιδιαίτερη προσοχή στά δ ιάφορα στρώματα τής άστικής τάξης (τοϋ άντιπάλου), καθώς καί στίς μεσαίες τάξεις, παλιές καί νέες (τούς έφικτούς συμμάχους): αύτό παρέχει στό συγγραφέα τήν εύκαιρία νά διαχωρίσει τή θέση του άπέναντι στόν τύπο συμμαχιών πού συνεπάγεται ή θεωρία ορισμένων κομμουνιστικών κομμάτων γιά τόν κρατικομονοπωλιακό καπιταλισμό, μέ ιδιαίτερη έμφαση στή Γαλλία. Κι αύτό, δπω ς λέει δ ίδιος, δχι γιατί ή Γαλλία «είναι μιά π α ρ α δ ε ιγ μ α τ ικ ή περίπτω ση, άλλά άπλώ ς για τί έδώ έχω προσω ­ πική πείρα» (σελ. 11). Θ έλοντας, προφανώς, νά άποφύγει τό ένδεχόμενο νά θεωρηθεί δτι γράφει σάν κάτι τό δριστικό, σάν κάτι πού δίνει «γραμμή» στούς σύγχρονους μαρξιστές - δ π ω ς τόν θέλουν π ολ λ οί- λέει δτι οί άναλύσεις του στό β ι­ βλίο αύτό «δέν είναι τελικά π α ρ ά προτάσεις γιά συζήτηση καί, ένδεχομένως, γιά άνασκευή, μιά καί τά προβλήματα π :ούέξετάζω έδώ, δπω ς κ αί οί γενικότερες α ιτίες πού καθορίζουν τόν μερικό κ αί μή συστηματικό χαρακτήρα αυτού τοϋ έργου, εί­ να ι καί σύγχρονα καί πολύπλοκα. Δέν έχουν τί­ ποτα τό δριστικό, άφοϋ, μεταξύ τών άλλων, δέν πρόκειται για ένα τελειωμένο κείμενο, άλλά γιά ά ν α λ ύ σ ε ις Α ν ο ιχ τ έ ς στή ν κ ρ ιτικ ή » {σ ελ. 11-12). Π ραγματικά τό βιβλίο αύτό προκαλεϊ τή σκέψη καί τό διάλογο, πράγμα πού έξάλλου άφορά ολό­ κληρο τού έργο τού Π ουλαντζά. Δέν είναι δυνατό σ’ αύτό τό άρθρο ν ά παρ α κο ­ λουθήσουμε «κατά πόδας» τίς άναλύσεις τού βι­ βλίου τοϋ Π ουλαντζά, ά πό τή σκοπιά τής κριτι­ κής πού δ ίδιος προτείνει. ’Α ναζητώ ντας κι έμείς τήν προσφορά του στή σύγχρονη μαρξιστική σκέψη καί στή σύγχρονη κοινωνική έπιστήμη, στρέφουμε τήν προσοχή μας στή μεθοδολογία του. Αύτή θά παρακολουθήσουμε κυρίω ς στή συνέχεια, μέ μερικές μόνο άναφορές στίς «άλλες» πλευρές τοϋ έργου του, πού έξάλλου είναι συνυφασμένες μέ τή μεθοδολογία του. Ξεκινούμε άπό τή διαπίστωση δτι, έφόσον συμφωνούμε μέ τή με­

140

θοδολογία ένός έρευνητή-συγγραφέα (τή γενική καί τή συγκεκριμένη), θά πρέπει νά συμφωνή­ σουμε μέ δλο τό έργο του -μ έ τόν δρο δτι δ συγ­ γραφέας διαθέτει τίς άναγκαϊες γνώσεις καί τίς επιστημολογικές ικανότητες γιά τήν «υλοποίηση» τής μεθοδολογίας του στό άντικείμενό του καί γιά τήν έπιβεβαίωση καί τήν άνάδειξή της μέσα άπό τή φύση τοϋ άντικειμένου του. Ή διαπίστωση αύτή άφορά πρώ τα ά π ’ δλα τίς θεωρητικές έργασίες ή τίς έργασίες μέ θεωρητικές άξιώσεις. Σύμ­ φω να μέ αύτή τήν άντίληψη ύπάρχει όργανική σχέση άνάμεσα στή θεω ρία καί τήν πράξη καί άνάμεσα στή θεω ρία κα ί τή μέθοδο. Ή διαφορά τής μεθόδου ά πό τή θεω ρία είναι σχετική, άφσύ οί θέσεις τής θεω ρίας λειτουργούν άφενός ώς άρχές τής μεθοδολογίας καί άφετέρου ώς βάση τών κανόνων τής μεθοδολογίας. Στό πνεύμα αύτής τής άντίληψης διατυπώ νουμε σ’ αύτό τό άρθρο μας μ ε ρ ικ έ ς μ ό ν ο π α ρ α τ η ρ ή σ ε ις σέ μιά πρώ τη π ρ ο σ ­ π ά θ ε ια κ ρ ιτικ ή ς α ν τιμ ε τώ π ισ η ς τοϋ έργου τοϋ Πουλαντζά. Ή διαλεκτική τού ιστορικού καί τού λογικού, πού περικλείνει μέσα της καί τή μαρξιστική έν­ νοια τής ολότητας, είναι τό γενικό μεθοδολογικό πλαίσιο μέ βάση τό όποιο δ Π ουλαντζάς προσεγ­ γίζει τό θέμα του. Ο ί άρχές αύτές έκφράζονται μέσα ά πό μιά άμεσότερη μεθοδολογία προσαρμο­ σμένη στή φύση τού άντικειμένου του, τίς κοινω­ νικές τάξεις στό σύγχρονο καπιταλισμό. Τ ί είναι οί κοινω νικές τά ξεις κατά τή μαρξι­ στική θεωρία, είναι τό πρώ το ζήτημα τό όποιο καλείται ό έρευνητής τού θέματος νά ξεκαθαρί­ σει. Τό κύριο στόν προσδιορισμό τών κοινωνικών τάξεων, λέει ό Πουλαντζάς, είναι ή θέση πού αύ­ τές κατέχουν στή δια δικ α σία τής παραγω γής καί στό σύστημα τοϋ κοινωνικού καταμερισμού τής έργασίας. Σ ’ αύτή τήν άντίληψη, ή οικονομική κυριότητα (πρώτη σχέση: ίδιοκτησία/μέσα π α ρ α ­ γωγής) είναι καθοριστική ώς πρός τήν όριοθέτηση τών κοινω νικών τάξεων, δηλαδή ώς πρός τόν προσδιορισμό τής κυρίαρχης έκμεταλλεύτριας τάξης» (σελ. 23). Π ρόκειται γιά τό βασικό π υ ­ ρήνα τής μαρξιστικής άντίληψης γιά τίς κοινω νι­ κές τάξεις, πού, γιά νά λειτουργήσει σωστά, πρέ­ πει νά ύπαχθεϊ στά πλαίσια τής μαρξιστικής έν­ νοια ς οίκονομικός-κοινω νικός σχηματισμός, πού άγκαλιάζει δλο τό κοινω νικό φάσμα. Έ χο ντα ς ύπόψη του αύτή τή διάσταση τής μαρξιστικής ά ντίληψης γιά τίς κοινω νικές τάξεις, δ Π ουλαν­ τζά ς σημειώνει δτι, μαζί μέ τόν καθοριστικό ρόλο τής οικονομίας, σέ έναν τρόπο παραγω γής καί σέ έναν κοινω νικό σχηματισμό «σπουδαίο ρόλο π α ί­ ζουν έπίσης ή πολιτική διάσταση καί ή ιδεολογία, δηλαδή ή ύπερδομή». Π ρόκειται γιά κριτήρια πού όπω σδήποτε πρέπει νά παίρνονται ύπόψη στόν προσδιορισμό καί τήν άνάλυση τών κοινω ­ νικώ ν τάξεων (σελ. 16). Βασική θέση τού Πουλαντζά είναι ή θέση δτι «οί κοινω νικές τά ξεις δέν υπάρχουν πα ρά μόνον σάν ταξική πάλη» (σελ.

248, 16 κ.ά.). Στήν άντίληψη τού Π ουλαντζά ή άντικειμενική ύπαρξη τών κοινωνικών τάξεων δέν είναι ένα πράγμα καί ή ταξική πάλη ένα άλλο

πράγμα. Τάξη κα ί ταξική πάλη είναι δυό πλευρές του ίδιου πράγματος: τής φύσης τής ταξικής κο ι­ νω νίας. Στήν άντίληψη αύτή ή ταξική πάλη είναι μορφή έκφρασης τής άντικειμενικής θέσης τής τάξης στόν κοινω νικό καταμερισμό τής έργασίας, πού περιλαβαίνει καί τίς πολιτικές καί τίς ιδεο­ λογικές σχέσεις. Έ τσ ι, ή κοινωνική τάξη είναι μιά έννοια πού δηλώνει τό δομικό άποτέλεσμα στόν κοινω νικό καταμερισμό τής έργασίας, τίς κοινω ­ νικές σχέσεις καί τίς μορφές τής κοινω νικής π ρ α ­ κτικής. Π ρόκειται έδώ γ ι’ αύτό πού ό Π ουλαντζά ς δνομάζει «δομικό προσδιορισμό των τά ­ ξεων», πού δέν υπάρχει π α ρ ά μόνο σάν πάλη τών τάξεων. ’Α πό μεθοδολογική άποψη σημαντική είναι καί ή διάκριση άνάμεσα στήν ταξική τοποθέτηση μέσα στή συγκυρία καί τόν ταξικό δομικό προσ­ διορισμό. Στή διαλεκτική αυτών τών δυό έπιπέδων συνίσταται ή δυναμική πολιτική άντίληψη γιά τίς τάξεις καί τήν ταξική πάλη καί ή έκφραση αυτής τής δυναμικής μέσα ά π ’ δλες τίς μορφές τής ταξικής πάλης. Ή διάκριση αύτή επιτρέπει τόν προσδιορισμό τής συγκεκριμένης κατάστασης τής πάλης τών τάξεων. Ή διάκριση άνάμεσα στόν κοινω νικό καταμερισμό τή ς έργασίας κα ί τόν τε­ χνικό καταμερισμό τής έργασίας συμπληρώνει τόν κύκλο τών θεω ρητικών-μεθοδολογικών τοποθε­ τήσεων μέ βάση τίς όποιες ό Π ουλαντζάς προσεγ­ γίζει τίς κοινω νικές τάξεις. Ο ί τοποθετήσεις αυ­ τές φέρνουν τόν Π ουλαντζά νά δια φορίξετα ι όχι μόνο ά πό τήν ίδεαλιστική άντίληψη τώ ν κοινω νι­ κών τάξεων, πού τίς εννοεί σάν άφηρημένα σύν­ ολα, άλλά καί ά πό τήν έμπειρική άντίληψη τών κοινω νικών τάξεων ώς άθροίσματος τώ ν άτόμωνφορέων πού τίς συνθέτουν (σελ. 251). Α ύτές οί θεωρητικές-μεθοδολογικές τοποθετή­ σεις σχετικά μέ τήν προσέγγιση τών κοινω νικών τάξεω ν έπέτρεψαν στό συγγραφέα νά τονίσει τόν τα ξικό χαρακτήρα τού σύγχρονου καπιταλιατικού κράτους, νά άποκρούσει τή θεω ρία τού «κράτους-διαιτητή» καί ν ’ άναπτύξει μέ σαφήνεια τήν άποψή του γιά τή σχετική αυτονομία τού σημερι­ νού καπιταλιστικού κράτους άπέναντι στό μονο­ πω λιακό κεφάλαιο, χω ρίς νά υποβαθμ ίζεται ή ζωτική γ ι’ αύτόν ταξική σκοπιά. Έ πέτρ εψ α ν στό συγγραφέα ν ’ άντικρούσει τίς άπόψ εις γιά συγ­ χώνευση κράτους καί μονοπωλίων σέ έναν ένιαϊο μηχανισμό κτλ. Έ τ σ ι θέσεις σάν τήν άκόλουθη εί­ να ι αύτές πού δεσπόζουν στις άναλύσεις τού Π ουλαντζά γιά τά σημερινά δρ ια τής σχετικής αύτονομίας τού καπιταλιστικού κράτους: «Ή σχετική αύτονομία τού κράτους πρέπει νά νοηθεί έδώ σάν σχέση άνάμεσα στό κράτος, ά πό τό ένα μέρος, κα ί στό μονοπωλιακό κεφάλαιο κα ί τό σύνολο τής άστικής τάξης, ά πό τό άλλο μέρος, σχέση πού έμφανίζεται πά ντα ώ ς ταξική άντιπροσώπευση καί όργάνωση» (σελ. 200). Καί σ’ αύτό τό βιβλίο του δ Π ουλαντζάς άπορρίπτει τήν «έργαλειακή» άποψη γιά τό κράτος, πού χαρακτηρίζει τή σοσιαλδημοκρατία κα ί τό σταλινισμό, άλλά έμφανίζεται στις ά ντιλήψεις καί σημερινών κομμουνιστικών κομμάτων τής Δύσης.

Α φοί Μ ΠΟΣΤΑΝ Ο ΓΛΟΥ Τά πληρέστερα βιβλιοπωλεία στόν Πειραιά Λογοτεχνία Ποίηση Ιστορία Πολιτική Φιλοσοφία Μελέτες Κοινωνιολογία

Ψυχολογία Περιοδικά Παιδικά βιβλία Ναυτικά Τεχνικά Σχολικά Βοηθήματα

Εγκυκλοπαίδειες σέ τιμές προσφοράς 1° Κολοκοτρώνη 92 τηλ. 4112258 2° Νοταρά 59 τηλ. 4123234

Στό Μαρούσι «Η ΓΩΝΙΑ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ» ΘΗΣΕΩΣ 25

στό νέο μας βιβλιοπωλείο θά βρείτε βιβλία:

ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΠΑΙΔΙΚΑ ΣΧΟΛΙΚΑ

141

Στό σημείο αυτό ό Πουλαντζάς υποβάλλει, σέ εξ­ ονυχιστική κριτική τήν άποψη τοΰ Γαλλικού Κομμουνιστικού Κόμματος καί τών ίδεολόγων του (Αρχές δεκαετίας ’70). ’Αφορά ή κριτική τήν αντίληψη γιά τόν κρατικομονοπωλιακό καπιταλι­ σμό καί τήν'πολιτική στρατηγική τής «άντιμονοπωλιακής συμμαχίας» (σελ. 224 κ.ά.) καί καταλή­ γει στό ζήτημα τού προσδιορισμού, μέσα άπό τήν ταξική άνάλυση, τών κοινωνικών δυνάμεων μέ τίς όποιες ή εργατική τάξη μπορεί καί πρέπει νά συμμαχήσει. "Ορος γιά τήν έπεξεργασία τής σημε­ ρινής πολιτικής στρατηγικής τής άντιμονοπωλιακής συμμαχίας είναι ό σαφής προσδιορισμός τών μεσαίων στρωμάτων, τής «νέας μικροαστικής τά­ ξης». Έ να πρώτο ερώτημα πού τίθεται σχετικά μέ τήν πολιτική στρατηγική συμμαχιών είναι τό έξης: Μπορεί άραγε ή μικροαστική τάξη νά έχει δική της ταξική τοποθέτηση, δική της αύτόνομη μακροπρόθεσμη προοπτική; Ή άποψη γιά τόν καθοριστικό ρόλο, στήν καπιταλιστική κοινωνία, τών δυό βασικών τάξεων, τής άστικής καί τής έργατικής τάξης, καθιστά επίμαχο αυτό τό έρώτημα. Φυσικά, δέν είναι δυνατό νά παρουσιά­ σουμε εδώ άπό δλες τίς πλευρές του αυτό τό σύν­ θετο πρόβλημα, ούτε κάν νά παρουσιάσουμε, μέ κάποια πληρότητα, τίς βασικές θέσεις τοΰ συγ­ γραφέα πάνω στό θέμα αύτό. Περιοριζόμαστε νά άναφερθούμε στήν άποψή του γιά τήν ταξική πό­ λωση καί νά θίξουμε μερικές άδύνατες πλευρές τής προσέγγισής του. Νά τί λέει ό Πουλαντζάς γιά τήν ταξική πόλωση:. «Ή ταξική πόλωση, αν καί δέν μπορεί βέβαια νά προσδιορίσει κοινωνικά σύνολα χωρίς ταξική θέση, έχει ώστόσο μεγάλη σημασία γιά τόν ίδιο τόν προσδιορισμό τών τάξεων: ή πόλωση σημαί­ νει δτι ή πάλη τών τάξεων, σ’ ένα καπιταλιστικό σχηματισμό, έχει γιά άξονα τίς δυό βασικές τά­ ξεις αυτού τού κοινωνικού σχηματισμού -κύρια αντίφαση-, τήν αστική καί τήν έργατική τάξη. Ή ταξική πόλωση έχει, πρίν απ’ 'όλα, σάν πεδίο εφαρμογής τόν ίδιο τόν ταξικό προσδιορισμό τής μικροαστικής τάξης, δηλαδή τή θέση πού κατέ­ χουν τά σύνολα αύτά στόν κοινωνικό καταμερι­ σμό τής εργασίας. Πράγματι, &ν είναι σωστό δτι δέν πρέπει νά συγχέουμε τήν ταξική τοποθέτηση σέ μιά συγκυρία μέ τόν ταξικό προσδιορισμό, εί­ ναι εξίσου σωστό δτι αυτός συμπίπτει μέ τήν τα­ ξική πρακτική, άφοϋ οί κοινωνικές τάξεις δέν υπάρχουν παρά μέσα στήν πάλη τών τάξεων. Μ’ άλλα λόγια, τό φαινόμενο τής πόλωσης δέ σημαί­ νει δτι τά διάφορα μικροαστικά σύνολα, ήδη προσδιορισμένα αύτά καθαυτά, έχουν άπλώς τα­ ξικές τοποθετήσεις πού τά κάνουν νά πλησιάζουν είτε τήν αστική τάξη είτε τήν εργατική τάξη (πό­ λωση τών ταξικών τοποθετήσεων), αλλά δτι ό τα­ ξικός δομικός προσδιορισμός τους δέν μπορεί νά νοηθεί παρά στη σχέση τους μέ τήν αστική καί τήν έργατική τάξη, μέσα στόν κοινωνικό καταμε­ ρισμό τής εργασίας (πόλωση τού ταξικού προσ­ διορισμού)» (σελ. 254-255). Ή θέση αύτή άποτελεί τό πλαίσιο άναφοράς

142

γιά τόν προσδιορισμό τής μικροαστικής τάξης γε­ νικά, συμπεριλαμβανομένης καί τής «νέας μι­ κροαστικής τάξης». Πρόκειται γιά μιά θέση γε­ νικά παραδεχτή άπό τούς μαρξιστές. "Αλλο τόσο πού ή θέση αύτή στηρίζεται στίς σχετικές Αναλύ­ σεις τών Μάρξ, Ένγκελς καί Λένιν. Έτσι, γιά τόν Πουλαντζά, πού καί στό βιβλίο του αύτό δίνει έμφαση στήν Αποφασιστική σημασία τής θεωρη­ τικής κληρονομιάς τών «κλασικών τοΰ μαρξι­ σμού», γιά τό σύγχρονο μαρξισμό, είναι αύτονόητο, στή διερεύνηση τού θέματος νά στηρίζε­ ται, στό έπακρο, σ’ αύτή τήν κληρονομιά. Στήν προσπάθειά του γιά μιά συστηματική διερεύνηση τού Αντικειμένου του (τής «νέας μικροαστικής τάξης» - Μέρος τρίτο) πρώτα Αναπτύσσει τήν άποψη τών «κλασικών τού μαρξισμού» γιά τή μι­ κροαστική τάξη, καί στή συνέχεια προχωρεί -μέ βάση τή συγκεκριμένη άνάλυση τής συγκεκριμέ­ νης κατάστασης- στόν προσδιορισμό τής «νέας μικροαστικής τάξης». Κεντρικό πεδίο έρευνας στίς συγκεκριμένες του Αναλύσεις είναι οί σχέσεις παραγωγής, πιό συγκεκριμένα τό πεδίο τής παραγωγικής δραστηριότητας. Έδώ εμφανίζον­ ται καί τά περισσότερα προβλήματα σχετικά μέ τή μεθοδολογία, τήν Αντίληψη καί τίς έκτιμήσεις τού Πουλαντζά γιά τό σύγχρονο καπιταλισμό. Ό Πουλαντζάς ύπερεκτιμά τή θεωρητική ση­ μασία τής μαρξικής διάκρισης τής έργασίας σέ παραγωγική εργασία καί σέ μή παραγωγική έργασία καί τή θέση δτι ή έργατική τάξη δριοθετείται μέ βάση τήν παραγωγική έργασία. Στίς Ανα­ πτύξεις του ξεκινά άπό τήν έξής θέση: «Στόν καπιταλισμό, 'όπως λέει ό Μάρξ, αν τό κάθε όρ­ γανο πού ανήκει στήν έργατική τάξη είναι μισθω­ τός, τούτο όέ σημαίνει δτι ό κάθε μισθωτός ανή­ κει κατανάγκη στήν έργατική τάξη. Ή έργατική τάξη δέν όριοθετείται μέ βάση ένα άπλό αρνητικό “καθ’ εαυτό” κριτήριο - τόν Αποκλεισμό της άπό τίς σχέσεις Ιδιοκτησίας- Αλλά μέ βάση τήν παρα­ γωγική έργασία: Κάθε παραγωγικός έργαζόμενος είναι μισθωτός έργαζόμενος, δέν έπεται 'όμως δτι κάθε έργαζόμενος μισθωτός είναι παραγωγικός έργαζόμενος» (σελ. 260). Περισσότερο προβληματική είναι ή άποψη τού Πουλαντζά γιά τήν παραγωγική έργασία —τό υπογραμμισμένο καί τό δεύτερο σκέλος τής πρό­ τασης πού Ακολουθεί: «Παραγωγική έργασία -γράφει- σημαίνει πάντα έργασία πού έκτελεΐται κάτω άπό καθορισμένες κοινωνικές συνθήκες, καί Ανάγεται έτσι στίς έκμεταλλευτικές κοινωνικές σχέσεις ένός δοσμένου τρόπου παραγωγής. Ό παραγωγικός ή μή χαρακτήρας τής έργασίας δέν έξαρτάται ούτε άπό τά έγγενή χαρακτηριστικά μιάς έργασίας καθ’ έαυτήν, ούτε Από τή χρησιμότητά της» (σελ. 261). «Λογικός» δπως είναι δ Πουλαντζάς στούς συνειρμούς του, όδηγείται -ξεκινώντας άπό αύτή τή λαθεμένη θέσή- στό νά άπορρίψει συνολικά (καί άκριτα), σάν «φλυαρίες» (σελ. 143), δ,τι έχει γραφτεί άπό τούς μαρξιστές γιά τήν έπιστημονικοτεχνική έπανάσταση. Συνέπεια αύτής τής στά­ σης του είναι ό ύποτσνισμός τής ευαισθησίας του

Απέναντι σέ προβλήματα πρώτης σειράς, όπως ό ρόλος τής επιστήμης καί τής τεχνολογίας στό σύγ­ χρονο καπιταλισμό όχι μόνο ώς φορέων Ιδεολο­ γίας άλλά πρώτ’ άπ’ δλα ώς άποφασιστικών παραγόντων στή λειτουργία καί τήν άναπαραγωγή τής σύγχρονης οικονομίας καί τού σύγχρο­ νου καπιταλισμού, ώς διαφοροποιητικών παρα­ γόντων γιά τίς κοινωνικές σχέσεις καί γιά τόν τρόπο τής ζωής καί τής σκέψης, πού ύποχρεώνουν τή μαρξιστική έρευνα νά άναζητήσει καί νά προσδιορίσει τίς καινούριες δυνατότητες ΑνΑπτυξης τού ταξικού καί τού προοδευτικού εν γένει Αγώνα, καθώς καί τίς δυνατότητες Αξιοποίη­ σης -ώ ς ένα βαθμό τουλάχιστον- τών μέσων, των νέων Ανθρώπινων δυνάμεων πού φέρνει στήν επιφάνεια ή έπιστημονικοτεχνική έπανάσταση. Εξάλλου, μιά σοβαρή Αντιμετώπιση τής νέας διάστασης πού «φέρνει» ή έπιστημονικοτεχνική έπανάσταση θά έπέτρεπε νά δεϊ κανείς ένα μέρος, τουλάχιστον, Από τίς συναφείς νέες δυνατότητες Ανάπτυξης καί τά νέα προβλήματα πού συνεπά­ γεται ή διαδικασία αύτή στίς χώρες τού ύπαρκτοΰ σοσιαλισμού.* 'Υπάρχουν βέβαια στό βιβλίο διατυπώσεις πού έπέτρεψαν στό συγγραφέα ν’ Ανοίξει τό παρά­ θυρο καί σ’ αύτή τήν περιοχή τού σύγχρονου κό­ σμου. Τό παράθυρο αύτό ό συγγραφέας τό Ανοί­ γει γιά μιά στιγμή, γιά νά πεί Αμέσως δτι πρέπει νά κλείσει. Έδώ έχω υπόψη μου τό χωρίο πού άναφέρεται -γιά νά άπορριφθεϊ Αμέσως- στήν έξής μαρξική θέση: «ή παραγωγική έργασία στόν καπιταλιστικό τρόπο παραγωγής είναι έκείνη πού παράγει υπεραξία, άναπαράγοντας άμεσα τΑ υλικά στοιχεία πού χρησιμεύουν γιά υπόστρωμα στή σχέση έκμετάλλευσης: ή εργασία επομένως πού παρεμβαίνει άμεσα στήν υλική παραγωγή παράγοντας αξίες χρήσης ο'ι όποιες αυξάνουν τόν υλικό πλούτο» (σελ. 268). "Ολα αύτά εξηγούν τόν περιορισμένο κύκλο τών «βασικών προτάσεων» πού «πρυτάνευσαν στό σύνολο τών άναλύσεών» του. Αυτές είναι: 1. Συνάρθρωση τής έργασιακής διαδικασίας μέ τίς κυρίαρχες σχέσεις παραγωγής, κυριαρχία τών σχέσεων παραγωγής πάνω στήν εργασιακή διαδι­ κασία. 2. Στήν ίδια τήν οργάνωση τής έργασιακής διαδικασίας, ό κοινωνικός καταμερισμός τής ερ­ γασίας, Αμεσα έξαρτημένος Από τίς σχέσεις παραγωγής, είναι έκεΐνος πού έξουσιΑζει τόν τε­ χνικό καταμερισμό. 3. Ό κοινωνικός καταμερι­ σμός τής έργασίας σχετίζεται άμεσα μέ τούς πολι­ τικούς καί ιδεολογικούς δρους καθορισμού τών κοινωνικών τάξεων καί τής Αναπαραγωγής τους. Οί πολιτικοί καί ιδεολογικοί «δροι» ύπάρχουν μέσα στήν ίδια τήν παραγωγική διαδικασία. 4. Ή * Γιά οποίον ένδιαφέρεται νά γνωρίσει τήν Άποψή μου πάνω σ' αυτά τά θέματα, θά είχα νά προτείνω τό βιβλίο μου μέ τόν τίτλο «Ή έπιστημονικοτεχνική έπανάσταση, ό σοσιαλισμός καί ό Άνθρωπος», «Θεμέλιο» 1979, καί τό βιβλιαράκι μέ τόν τίτλο «Ή νέα Αντίληψη γιά τή σοσια­ λιστική έπανάσταση στίς σημερινές συνθήκες», ’Αθήνα, 1980, έκδοση «Κέντρου Μαρξιστικών Σπονδών».

παραγωγική διαδικασία καί κατά συνέπεια καί ό τεχνικός καταμερισμός τής έργασίας, πού φέρνει Απάνω του τό στίγμα τού κοινωνικού καταμερι­ σμού τής έργασίας, είναι φορείς πού κατέχουν τίς θέσεις τών κοινωνικών τάξεων (σελ. 278). Οί θέ­ σεις αύτές ηχούν περισσότερο σάν διακηρύξεις παρά σάν Αλήθειες βγαλμένες μέσα Από τή συγ­ κεκριμένη Ανάλυση ,τής συγκεκριμένης κατάστα­ σης στήν περιοχή τής σύγχρονης παραγωγικής καί έργασιακής έν γένει δραστηριότητας. Πάντως πρόκειται γιά θέσεις πού έπέτρεψαν στόν Πουλαντζά νά έπισημάνει τήν παρουσία τών ταξικών προσδιορισμών μέσα Απ’ δλες τίς μορφές καί τίς έκδηλώσεις τής έργασιακής δραστηριότητας. Επίτευγμα Απολύτως χρήσιμο καί σημαντικό γιά τή σύγχρονη μαρξιστική θεωρητική σκέψη, πού βάλλεται Από πολλές μεριές νά έγκαταλείψει, ή νά ύποβαθμίσει έστω, τήν ταξική της σκοπιά. Εξάλλου, τά θεωρητικά καί μεθοδολογικά πλαί­ σια πού δ συγγραφέας έχει βάλει («οί βασικές προτάσεις») δέν τόν έμποδίζουν νά προχωρήσει στό φωτισμό ουσιαστικών πλευρών τής έργασιακής διαδικασίας στό σύγχρονο καπιταλισμό, πού σχετίζονται μέ τή διευθυντική καί τήν έποπτική έργασία κατά τήν παραγωγική διαδικασία. Στό πνεύμα αύτών τών «προτάσεων» προχωρεί στήν Ανάλυση τής θέσης δτι «δ διαχωρισμός χειρωνα­ κτικής έργασίας/διανοητικής έργασίας δέν συμ­ πίπτει Απόλυτα μέ τό διαχωρισμό παραγωγικής έργασίας/μή παραγωγικής έργασίας στόν καπιτα­ λιστικό τρόπο παραγωγής» (σελ. 285), διατυπώ­ νοντας μερικές άξιοπρόσεχτες σκέψεις σχετικά μέ τό συλλογικό παραγωγικό έργαζόμενο καί άπορρίπτοντας, συγχρόνως, μιά διάκριση ούσιαστικά Ανύπαρκτη στό Μάρξ, τή διάκριση μεταξύ συλλο­ γικού καί παραγωγικού έργαζόμενου. Θά πή­ γαινε πολύ νά σχολιάζαμε τήν Απολυτότητα μέ τήν όποια ό Πουλαντζάς σ’ αύτό τό βιβλίο του άντιπαραθέτει μεταξύ τους τή χειρωνακτική καί τή διανοητική έργασία, δταν στό σύγχρονο κόσμο διαδραματίζεται μιά διαδικασία διανοητικοποίησης ενός σημαντικού μέρους τής Ανθρώπινης έρ­ γασίας, συνοδευόμενη Από τήν παράλληλη διαδι­ κασία συνάντησης τής χειρωνακτικής καί τής διανοητικής έργασίας, μόλο πού δέν πρόκειται γιά καθολική τάση. Μάλιστα διατηρούνται καί ένισχύονται Αντίρροπες τάσεις γιά τή διατήρηση καί τήν Αναπαραγωγή τού αύστηρού διαχωρι­ σμού. Πάντως πρόκειται γιά φαινόμενο πού δέν μπορεί νά Αφήσει Αδιάφορη τή μαρξιστική έρευνα καί σκέψη. Τό σβήσιμο μέ μιά μονοκοντυλιά («δλα είναι φλυαρίες») τής προβληματικής πού εισάγει ή μαρξιστική έρευνα σχετικά μέ τήν έπιστημονικοτεχνική έπανάσταση καί ή έμμονή του στό άντιπαραθετικό μοντέλο ώς πρός τή σχέση τής χειρω­ νακτικής μέ τή διανοητική έργασία, όδηγούν τό συγγραφέα σέ διατυπώσεις γιά τήν παραγωγή καί τίς παραγωγικές δυνάμεις πού ταιριάζουν στήν εποχή τής βιομηχανικής έπανάστασης. ’Οφεί­ λουμε δμως ν’ Αναγνωρίσουμε τήν ούσιαστική

143

λειτουργία αύτοϋ τού μοντέλου στή διερεύνηση τοϋ άντικειμένου του, ή καλύτερα στην επαλή­ θευση τής υπόθεσης εργασίας του γιά τη «νέα μι­ κροαστική τάξη» (πού ώστόσο δέν πείθει). Πάν­ τως αυτό τό μοντέλο έπιτρέπει νά τονιστεί άπό τή μιά ή θέλήση καί ή προσπάθεια τής άρχουσας τά­ ξης νά εισαγάγει τήν ιδεολογία της σέ δλες τίς έκδηλώσεις τής κοινωνικής ζωής -καί μέσα άπό τήν παραγωγή καί τήν έπιστήμη- καί άπό τήν άλλη επιτρέπει νά δοθεί μιά εξήγηση γιά τούς μηχανι­ σμούς άναπαραγωγής τής άστικής ιδεολογίας στά διάφορα στρώματα τών έργαζομένων, τών μισθω­ τών. πού κάνουν διανοητική εργασία ή πού κά­ νουν τή λεγάμενη μή παραγωγική έργασία. Γενι­ κότερα, έπιτρέπει στό συγγραφέα νά τονίσει κα­ λύτερα τήν άποψη τών κλασικών τοϋ μαρξισμού γιά τό χαρακτήρα, τή θέση καί τό ρόλο τής μι­ κροαστικής τάξης στόν καπιταλισμό καί νά έπιχειρήσει, στηριζόμενος στό διαχωρισμό διανοητική/μή διανοητική έργασία καί παραγωγική / μή παραγωγική έργασία, νά προχωρήσει σέ μιά δο­ μική άνάλυση τής «νέας μικροαστικής τάξης». Πολλές είναι οί διατυπώσεις στό κεφάλαιο αύτό πού προκαλοΰν τή σκέψη καί τή διαφωνία. Ενδεικτικά μόνο παραθέτω μιά τέτοια χαρακτη­ ριστική διατύπωση-θέση τοϋ Πουλαντζά: «Ή Αναπαραγωγή τον διαχωρισμόν διανοητι­ κής καί χειρωνακτικής εργασίας στό εσωτερικό τής διανοητικής εργασίας Αφορά ουσιαστικά τό ϊόιοτό μικροαστικό σύνολο μηχανικοί καί τεχνι­ κοί καί εκδηλώνεται εδώ σάν κατάτμηση τον συνόλου σέ μικροαστικές μερίδες, Ιδιαίτερα Από τήν πλευρά τών τεχνικών καί ορισμένων περι­ πτώσεων κατώτερων κατηγοριών μηχανικών (σχεδιαστών, μηχανικών τεχνικών, τεχνικού οι­ κοδομικού προσωπικού κτλ. ή ακόμα τεχνικών μηχανικών, μηχανικών τών μεταφορών κλπ.), πού ή εργασία τους συνεχώς άπειόικεύεται καί τεμα­ χίζεται σέ σχέση μέ τήν έργασία τής ανώτερης με­ ρίδας. Κατάτμηση πού οί συνεπέιές της φανερώ­ νονται στή μισθολογική ιεραρχία μέσα στό σύν­ ολο αύτό» (σελ. 309). Οί διαπιστώσεις αύτές τού Πουλαντζά προκύ­ πτουν άπό τή μελέτη τών στοιχείων γιά τή Γαλλία - μέ βάση τή δική του λογική. Είναι άραγε σω­ στές αύτές οί διαπιστώσεις γιά τίς περισσότερο προηγμένες χώρες ή γιά χώρες λιγότερο άναπτυγμένες; Εξάλλου, θά ήταν ιδιαίτερα ένδιαφέρον νά έξέταζε κανείς άν τά δσα λέει δ Πουλαντζάς γιά τή «νέα μικροαστική τάξη» (έννοώ τά νέα στοιχεία πού προσθέτει σέ έκεϊνα τών «κλασικών τοϋ μαρξισμού») ύπάρχουν στή χώρα μας ή άρχίζουν νά διαμορφώνονται σάν στοιχεία τής δικής μας μικροαστικής τάξης. Σημαντικότερο δμως εί­ ναι τό ερώτημα άν γιά τήν έξέταση τής ταξικής δομής τής σύγχρονης κοινωνίας καί γιά τήν επε­ ξεργασία τής πολιτικής στρατηγικής συμμαχιών τού έπαναστατικού κινήματος είναι γόνιμη ή άποψη δτι οί μηχανικοί-τεχνικοί άποτελοΰν «μι­ κροαστικό σύνολο». Εξάλλου θά μπορούσε νά τεθεί τό έξής γενικό έρώτημα: Ή άντίληψη καί ή μεθοδολογία πού δ Πουλαντζάς έφάρμοσε στή

144

διερεύνηση τοϋ άντικειμένου του καί τά πορί­ σματα τής έρευνάς του, σέ ποιό βαθμό μπορούν νά βοηθήσουν στήν έπεξεργασία μιάς σύγχρονης πολιτικής στρατηγικής συμμαχιών τοϋ έπαναστατικού έργατικού κινήματος, μέ βάση τίς σημερινές συνθήκες; ("Ας μήν ξεχνάμε δτι τό βιβλίο αύτό κυκλοφόρησε στά γαλλικά τό 1974. Εξάλλου άπό τότε ώς τό θάνατό του ή άντίληψη τού Πουλαν­ τζά είχε άλλάξει, σέ πολλά σημεία.) Είναι προφα­ νές δτι ή άπάντηση στό καίριο καί έπίμαχο αύτό έρώτημα δέν μπορεί νά είναι μονολεκτική. Θά χρειαζόταν γι’ αύτό νά γραφεί ειδική μελέτη. Μερικά μόνο πράγματα είπαμε γι’ αύτό τό πλούσιο σέ προβληματισμούς, ιδέες καί έπιστημονικά άξιόλογες διαπιστώσεις έργο τοϋ Νίκου Πουλαντζά, μέ κύριο σκοπό νά κεντρίσουμε τό ένδιαφέρον γιά μιά κριτική του Ανάγνωση. ’Επι­ διώξαμε κυρίως νά παρουσιάσουμε (κριτικά) τή μεθοδολογία του καί τή γενική του άντίληψη, μέ τίς άναπότρεπτες ούσιαστικές ελλείψεις στήν πα­ ρουσίασή του, πού συμβαίνει μέ τέτοια γραπτά. Λόγου χάρη, δέν ήταν δυνατό νά άναλυθεί ή με­ θοδολογική σημασία πού έχει ή «άποκατάσταση» τοϋ ρόλου πού παίζει ή έννοια κοινωνικός σχη­ ματισμός στό έννοιολογικό σύστημα καί στήν κοινωνικοϊστορική έν γένει άντίληψη τού μαρξισμού. Στήν ύποβάθμιση τής μεθοδολογικής λειτουρ­ γίας αύτής τής έννοιας -σέ μιά άντίληψη πού «χειρίζεται» δογματικά τήν έννοια κοινωνικός τρόπος παραγωγής- οφείλεται δπωσδήποτε, ώς ένα μεγάλο βαθμό, ή άδυναμία, γιά μιά μεγάλη περίοδο τού μαρξισμού, ν’ άποκαλύψει τή διαλε­ κτική τής συνολικής κοινωνικοϊστορικής κίνησης καί άνάπτυξης στήν έποχή μας, πράγμα πού καί σήμερα εξακολουθεί νά είναι τό ζητούμενο. Ό Πουλαντζάς ήταν ένας άπό τούς μαρξιστές δια­ νοούμενους πού έργάστηκε μέ συνέπεια γιά τήν «άποκατάσταση» τής έννοιας τού κοινωνικοοικο­ νομικού σχηματισμού ώς δεσπόζουσας έννοιας στή μαρξιστική θεωρητική σκέψη. Βέβαια δέν πρόκειται μόνο γιά δική του «άνακάλυψη»-έπισήμανση. Στό θέμα αύτό ύπάρχουν δρισμένα ση­ μαντικά έργα. Άναφέρομαι ένδεικτικά εδώ σέ δυό άπό τίς λιγότερο γνωστές ατούς μαρξιστές τής Δύσης, μά άλλο τόσο σημαντικές, εργασίες: τοϋ Ούγγρου Ferenc Tokei («Μερικά ζητήματα τής μαρξιστικής θεωρίας γιά τούς κοινωνικούς σχηματισμούς», 1968) καί τοϋ Πολωνού Zygmunt Bauman («Γενική κοινωνιολογία», 1964), γιά νά μή μιλήσουμε γιά τήν τρίτομη «...’Οντολογία» τοϋ Λούκατς. 'Ωστόσο, ό Πουλαντζάς διεκδικεΐ τή δική του προσφορά, γιατί χρησιμοποίησε αύτή τήν έννοια σάν κεντρικό μεθοδολογικό εργαλείο γιά τή διερεύνηση,ενός συγκεκριμένου θέματος: τού καπιταλιστικού κράτους, τών τάξεων καί τού ταξικού άγώνα στό σύγχρονο καπιταλισμό. Ά πό δώ καί ή προσπάθειά του νά τονίσει τόν «ύπερ­ δομικό» δυναμικό παράγοντα στόν προσδιορισμό τής τάξης: τόν παράγοντα τής ταξικής συνείδησης (δές, «Πολιτική εξουσία καί κοινωνικές τάξεις»), πού επηρέασε γονιμοποιητικά τή μαρξιστική

συμβολή τού βιβλίου στήν άποσαφήνιση τού τρό­ που μέ τόν όποιο διαμορφώθηκαν καί έξελίχτηκαν οί διάφοροι νομικοί θεσμοί, κάτω άπό τήν καθοριστική έπίδραση τών οικονομικών μεταβο­ λών. Θά πρέπει κυρίως νά τονιστεί ή διεξοδική άνάλυση τού τρόπου δημιουργίας τών πόλεων καί τής σχέσης τους, ώς πόλεων άστικών δραστηριο­ τήτων, μέ τούς νομικούς θεσμούς. Χάρη στήν έξαντλητική διερεύνηση τών συγγραφέων, δ άναγνώστης άνακαλύπτει δλες τίς πτυχές τής πολύ­ πλοκης διαδικασίας πού όδήγησε βαθμιαία στή διαμόρφωση τού δικαίου τής άστικής τάξης. ’Εξάλλου τό βιβλίο βοηθάει άποτελεσματικά στό νά συνειδητοποιηθεί δ ρόλος τών νομικών, αυτών τών «οργανικών» διανοούμενων τής άστι­ κής τάξης, στήν άξιοποίηση παλαιότερων νομι­ κών θεσμών -κατά βάση τού ρωμαϊκού δικαίου—, έτσι πού νά ύπάρξει, κατά τά πρώτα στάδια τής άστικής άνέλιξης -δταν άκόμη ή πολιτική έξουMICHAEL Ε. ΤΙCAR - MADELEINE R. LEVY: σία άνήκε στή φεουδαρχική τάξη-, τό κατάλληλο Τό δίκαιο καί ή άνοδος τον καπιταλισμού. Μετ. νομικό πλαίσιο γιά τίς άστικές δραστηριότητες. Φοίβον ’Αρβανίτη - Δημήτρη Δέδε. ’Επιμέλεια Ή διαπίστωση αύτή, σχετικά μέ τό ρόλο τών νο­ Στέφανον Λ. Κουνιάδου. ’Αθήνα, Άλμπατρος, 1981. Σελ. 390. μικών, οδηγεί μάλιστα τούς συγγραφείς στήν ένίσχυση τής θέσης τους γιά μιά «νομική θεωρία τής Η ΕΡΕΥΝΑ γιά τό ρόλο τού δικαίου κατά τή έξέργεσης» («Jurisprudence of insurgency»)· μεταβατική περίοδο άπό τή φεουδαρχική στήν σύμφωνα μέ τή θέση αύτή, οί ύφιστάμενοι νομικοί άστική κοινωνία παρουσιάζει ξεχωριστό ενδια­ κανόνες, έστω καί άν έχουν τεθεί άπό τήν άστική φέρον. Πραγματικά, ό καπιταλιστικός τρόπος τάξη καί άπηχοΰν τήν άστική νομική ιδεολογία, παραγωγής προϋποθέτει καί συνάμα συνεπάγεται μπορούν, χάρη στό ρόλο τών νομικών, νά προω­ τήν ϋπαρξη ένός νομικού συστήματος πού νά επι­ θήσουν τά συμφέροντα καταπιεσμένων κοινωνι­ τρέπει άντικειμενικά τήν άνάπτυξη τών καπιτα­ κών ομάδων πού άντιτίθενται στά θεσμοποιημένα λιστικών παραγωγικών σχέσεων καί που παράλ­ συμφέροντα τής άστικής τάξης. Ή «νομική θεω­ ληλα νά υλοποιεί τή νομική ιδεολογία, πρωταρ­ ρία τής έξέργσης» τονίζει τίς δυνατότητες μιας χικό τομέα τής ιδεολογίας τής άστικής τάξης. Ή διαφορετικής ερμηνείας τών άστικών νομικών άργόσυρτη πορεία τής άστικής τάξης γιά τήν οι­ θεσμών, άπό νομικούς πού άμφισβητούν τήν αύκονομική της επικράτηση καί τήν πολιτική καί θεντία τής άστικής νομικής ιδεολογίας. Ιδεολογική της κυριαρχία σημαδεύεται άπό τήν Οί παραπάνω γραμμές δείχνουν ίσως τό ενδια­ άγωνιώδη προσπάθεια τών άστών νά διαμορφώ­ φέρον καί τή σημασία τού βιβλίου γιά τή γνώση σουν κάποιο νομικό πλαίσιο, μέ ορθολογικό χα­ καί κατανόηση τής διαδικασίας πού όδήγησε στή ρακτήρα, πού θά έξασφάλιζε τή δυνατότητα γιά διαμόρφωση τού άστικού νομικού συστήματος πρόβλεψη, πού θά διευκόλυνε τήν ελεύθερη συν­ καί, άκόμη, γιά τό ρόλο τού νομικού. Σοβαρές, αλλαγή καί θά κατοχύρωνε τήν άτομική ιδιοκτη­ ώστόσο, άντιρρήσεις θά μπορούσαν νά προβλησία, Ινώ, παράλληλα, θά ενσάρκωνε καί θά με- , θοΰν καί πού άναφέρονται βασικά στόν τρόπο μέ τουσίωνε σέ συγκεκριμένες πρακτικές τίς βασικές τόν όποιο οί συγγραφείς χειρίστηκαν τό Ιντυπωιδέες τής άστικής τάξης. Ή προσπάθεια αύτή εκ­ σιακό, πραγματικά, ύλικό τους. Ή πρωταρχική δηλώνεται άπό τά πρώτα βήματα τής άστικής άντίρρηση άφορά στόν περιγραφικό χαρακτήρα άνέλιξης, γιά νά κορυφωθεϊ καί νά όλοκληρωθεϊ μέ τόν όποιο οί συγγραφείς εκθέτουν τή διαδικα­ μέ τήν πολιτική έπικράτηση τής άστικής τάξης. σία δημιουργίας τού άστικού νομικού συστήμα­ Τό βιβλίο τού Tigar καί τής Levy περιγράφει τος. Πρόκειται άσφαλώς γιά πλήρη έξιστόρηση, αύτή άκριβώς τήν προσπάθεια τών άστών γιά τόν δπου δμως ή σύνδεση τών μεταβολών στούς νομι­ σχηματισμό ένός δικαίου πού νά άνταποκρίνεται κούς κανόνες μέ τίς οικονομικές καί κοινωνικές στά ταξικά τους συμφέροντα. Οί συγγραφείς έξελίξεις δέν ξεπερνάει, τίς περισσότερες τουλά­ «ιχνηλατούν» τή σταδιακή δημιουργία αυτού τού χιστο φορές, τό επίπεδο τής μηχανιστικής προ­ δικαίου, σέ συνδυασμό μέ τίς γενικότερες οικονο­ σέγγισης. ’Αναμφισβήτητα, μέσα άπό τίς σελίδες μικές καί κοινωνικές μεταβολές πού εκδηλώνον­ τού βιβλίου διαφαίνεται ή σημασία τού δικαίου ται στόν ευρωπαϊκό χώρο (άπό τόν 11ο κιόλας καί τής νομικής ιδεολογίας στήν άνέλιξη καί τήν αιώνα. Μέ σαφήνεια καί πληρότητα διαγράφουν τελική έπικράτηση τής άστικής τάξης. Όμως όλες έκείνες τίς διεργασίες πού προκαλούνται πουθενά δέν έξετάζεται ό ειδικότερος τρόπος μέ άπό τή δυναμική εμφάνιση καί εξέλιξη τών άστι- τόν όποιο τό δίκαιο διαπλέκεται, τόσο κατά τή κών στοιχείων καί επισημαίνουν τίς έπιπτώσεις μεταβατική περίοδο, δσο καί δταν επικρατεί ό τών διεργασιών αυτών στό δικαϊκό χώρο. ’Ιδιαί­ καπιταλιστικός τρόπος παραγωγής, μέ τά άλλα τερα σημαντική, άπό τήν άποψη αύτή, είναι ή επίπεδα καί, κυρίως, μέ τήν οικονομική «βάση».

ΔΙΚΑΙΟ

από την αστική

νομική ιδεολογία

στή «νομική θεωρία τής εξέγερσης»

145

Τό μειονέκτημα αυτό έχει ώς συνέπεια νά μήν έξηγοϋνται πάντοτε οι «άποκλίσεις» τοϋ δικαίου σέ σχέση μέ τίς έπικρατούσες παραγωγικές σχέσεις ή φαινόμενα όπως ή «ξανα-ανακάλυψη» των νομι­ κών μορφωμάτων τοϋ ρωμαϊκού δικαίου.1 Δέν εξηγούνται έπίσης ικανοποιητικά οί διαφορές πού παρουσιάζονται, σχετικά μέ τό σχηματισμό τού αστικού νομικού συστήματος, άνάμεσα στην ’Αγγλία καί στη Γαλλία, καί πού δέν όφείλονται, δπως πιστεύουν οΐ συγγραφείς, στην άντίθεση «ιδεολογικής μεθόδου» μεταξύ τής άγγλικής καί τής γαλλικής άστικής επανάστασης. Τό ίδιο άπλοϊκό είναι νά άποδίδονται τά «άστικά άποτυπώματα» («bourgeois imprint») στίς νομοθεσίες των σοσιαλιστικών χωρών στό γεγονός καί μόνο δτι οί συντάκτες τους ήταν διαπαιδαγωγημένοι μέ την παράδοση τών άστικών κωδικοποιήσεων. ’Αλλά ή έλλειψη αυτή ικανοποιητικής θεωρητι­ κής άνάλυσης όδηγεΐ άκόμη τούς συγγραφείς σέ άφορισμούς, δπως τό «κράτος, στήν προσπάθειά του νά κυριαρχήσει πάνω στίς άλλες τάξεις, ένεργεϊ μέσα σέ μία κοινωνία ώς πράκτορας (agent) μιας τάξης (...)», άποψη πού φαίνεται νά άντανακλά τήν άντίληψη γιά τό κράτος ώς «εργαλείο» μιάς κοινωνικής τάξης. ’Αδικαιολόγητη, κατά τή γνώμη μας, είναι καί ή άναφορά τών συγγραφέων μόνο στίς ιταλικές πόλεις, στήν ’Αγγλία καί στή Γαλλία. Δέν εξετάζεται έτσι στό βιβλίο ή ιδιό­ μορφη περίπτωση τής Γερμανίας, δπου ή πολιτική καί ιδεολογική καθυστέρηση τής γερμανικής άστικής τάξης όδήγησε στή διατήρηση τοϋ ρω­ μαϊκού δικαίου -στό χώρο τών σχέσεων τοϋ «άστικού δικαίου»- ώς τήν αύγή τοϋ 20ού αιώνα. Καί δμως ή γερμανική περίπτωση προσφέρει τήν ευκαιρία γιά μιά θεωρητική διερεύνηση τής σχέ­ σης τοϋ δικαίου μέ τήν οικονομική «βάση» καί τά άλλα επίπεδα ενός κοινωνικού σχηματισμού, άφοΰ στή Γερμανία τό ίδιο δίκαιο έπαιξε ρόλο στήν άρχή προωθητικό καί στή συνέχεια άνασχετικό στήν άστική εξέλιξη. Οί άδυναμίες αυτές, πού άφοροϋν βασικά στή μή επαρκή θεωρητική άντιμετώπιση τοϋ συγκεν­ τρωμένου υλικού, οφείλονται ίσως στό γεγονός δτι οί συγγραφείς δέν λαμβάνουν καθόλου ύπόψη τους σημαντικότατες συμβολές στό χώρο τής μαρ­ ξιστικής θεωρίας γιά τό κράτος καί τό δίκαιο. Πραγματικά, άν έξαιρέσει κανείς τήν κριτική πα­ ρουσίαση ορισμένων θέσεων τού Karl Renner, καμιά μνεία δέν γίνεται στον Ε. Pasukanis ή στόν Ρ. I. Stucka· άγνοούνται άκόμη νεότεροι συγγρα­ φείς, δπως ό U. Cerroni, ή ό Νίκος Πουλαντζάς, πού ή συμβολή του στή διαμόρφωση τής μαρξι­ στικής θεωρίας γιά τό κράτος καί τό δίκαιο είναι κυριολεκτικά ανεκτίμητη. ’Αλλά καί γενικότερα λείπει άπό τό βιβλίο ή έπαρκής βιβλιογραφική ενημέρωση καί τεκμηρίωση, άφού, γιά παράδει­ γμα, απουσιάζει κάθε άναφορά στό έργο τού R. Miliband, οί θέσεις τού όποιου γιά τό κράτος ώς «όργανο» τής άστικής τάξης φαίνονται νά βρί­ σκονται κοντά σέ βρισμένες άπόψεις τών συγ­ γραφέων. Ή άγνόηση αύτής τής μαρξιστικής θεωρίας είναι υπεύθυνη γιά τίς άπλουστεύσεις

146

καί γενικεύσεις ή καί γιά τήν εμφάνιση ώς νέων, θέσεων λίγο ή πολύ κοινότοπων. Οί άντιρρήσεις αυτές δέν άναιρούν τή βοήθεια πού προσφέρει τό βιβλίο στή γνώση τών διαδικα­ σιών μέσα στίς όποιες διαμορφώθηκε τό δίκαιο τής άστικής τάξης. Θά πρέπει λοιπόν νά επικρο­ τήσει κανείς τήν πρωτοβουλία τών εκδόσεων «Άλμπατρος» γιά τή μετάφραση καί έκδοση τού βιβλίου. Σχετικά μέ τή μετάφραση, ή προσπάθεια τών μεταφραστών καί τού επιμελητή γιά μιά ύπεύθυνη καί σοβαρή δουλειά είναι φανερή σέ κάθε σελίδα. Μέ επίδειξη πολλής σχολαστικότη­ τας, θά διαφωνούσε κανείς στήν άπόδοση τοϋ δρου «Reification» μέ τή λέξη «έκπραγματισμός» (καί «έκπραγματίζω»)'3 άκόμη ή λέξη «claim» θά μπορούσε ίσως νά άποδοθεϊ δχι μέ «ισχυρισμός», άλλά μέ «αίτημα» ή «πρόταση» · γιά τό «consen­ sual contract» χρησιμοποιείται συνήθως ό δρος «συναινετική σύμβαση» καί όχι «συγκαταθετική». Μικρολεπτομέρειες μπροστά στό σύνολο τής δουλειάς τών μεταφραστών καί τού επιμελητή καί στή, γενικά, σωστή ελληνική γλώσσα πού χρησιμοποιούν. 'Ορισμένες, άκόμη, παρατηρήσεις, πού άφορούν στήν έλληνική έκδοση. Πρώτα πρώτα, τό γλωσσάρι στό τέλος τού βιβλίου, έξαιρετικά κατατοπιστικό γιά τόν λιγότερο ενημερωμένο άναγνώστη. Χρήσιμη, έπίσης, καί ή άναφορά τών ελληνικών μεταφράσεων πού υπάρχουν γιά βρι­ σμένα έργα τής βιβλιογραφίας. Θά πρέπει, ώστόσο, νά προστεθούν στόν κατάλογο δύο άκόμη έλληνικές εκδόσεις: α) Τό βιβλίο τού Φ. Ένγκελς «Ή καταγωγή τής οικογένειας, τής άτομικής ιδιοκτησίας καί τού κράτους» έχει έκδοθεί καί άπό τό «Θεμέλιο» (1975), σέ μετάφραση Άθηνάς Κυριακοπούλου, μέ τήν εισαγωγή τής Ε.

Leacock (μετάφραση Μαρίας Γιαταγάνα) · β) ή Rechtssoziologie τού Μ. Weber έχει έκδοθεί άπό τίς «’Εκδόσεις Σάκκουλα» (1979), σέ μετάφραση Μιχ. Γ. Κυπραίου. Συμπερασματικά: "Ενα ενδιαφέρον, άν καί άνισο βιβλίο. Μιά προσεγμένη καί ευσυνείδητη έλληνική έκδοση.

A. Κ. ΠΑΠΑΧΡΙΣΤΟΥ Σημειώσεις: 1. Βλ., ειδικά γιά τό θέμα αύτό, Ε. Balibar, «Sur les con­ cepts fondamentaux du materialisme historique», στό βιβλίο, L. Althusser καί E. Balibar, Lire le Capital, Petite Collection Maspero, 1968, II, σελ. 79 έπ.

2. Βλ. τίς παρατηρήσεις τον Ν. Poulantza, Pouvoir poli­ tique et classes sociales, Petite Collection Maspero, 1971, I, σελ. 178 έπ.

3. Γιά τό δλο θέμα άπόδοσης τον δρον αύτον, βλ. τή σχετική Αλληλογραφία στό «Διαβάζω», τεύχη 44 καί 45.

ΚΛΑΣΣΙΚΗ ΠΑ ΙΔΕΙΑ

συνδυασμός δοκιμίου έρμηνευτικοΰ καί εγχειρίδιου FAUSTO CODINO: Εισαγωγή στόν "Ομηρο. Μετάφραση καί επιμέλεια Γερ. Δ . Βανόώρου. ’Αθήνα, Παπαδήμας, 1981. Σελ. 277.

ΜΕΣΑ στό τεράστιο πεδίο τής ομηρικής έρευνας, όπου άκόμη καί ένας ειδικός αδυνατεί νά απο­ κτήσει συνολική εικόνα, ή Εισαγωγή στόν "Ομηρο τοϋ ϊταλού έλληνιστή F. Codino άποτελεϊ ένα ασφαλή οδηγό γιά μιά ικανοποιητική γνωριμία μέ τήν ομηρική ποίηση. Τό βιβλίο έχει ώς σκοπό νά βοηθήσει τόν άναγνώστη νά άποκτήσει μιά επαρ­ κή γνώση ορισμένων χαρακτηριστικών πλευρών τοΰ ομηρικού κόσμου άλλά δέν φιλοδοξεί νά έμπλακεί σέ όλους τούς τομείς τοϋ κόσμου αύτοΰ ή στά ποικίλα καί πολυάριθμα προβλήματα τής

ΕΚΔΟΣΕΙΣ «ΑΣΤΕΡΙ»,

ομηρικής ποίησης. Αύτό, άλλωστε, τονίζει καί ό ίδιος ό συγγραφέας στόν πρόλογό του. Ή μέθοδος πού άκολουθεί ό Codino, γιά νά μπορέσει νά δαμάσει τό τεράστιο υλικό του, είναι ή στέρεα διαλεκτική κίνηση από τό γενικό στό εΐ. δικό. Αύτό μπορεί νά φανεί κυρίως στά τρία άπό τά πέντε κεφάλαια πού άπαρτίζουν τό βιβλίο. Καθένα άπό τά κεφάλαια αυτά άρχίζει μέ μιά γε­ νική θεώρηση τοϋ θέματος πού πρόκειται νά έξετασθεί, καί τελειώνει μέ τήν έρμηνεία συγκεκρι­ μένων χωρίων πού επικουρούν ώς παραδείγματα τίς θεωρητικές απόψεις, μέ τίς όποιες άνοιξε τό κεφάλαιο. 'Ωστόσο πρέπει νά τονισθεϊ ότι ή έρ­ μηνεία τών συγκεκριμένων χωρίων δέν όδηγεί σέ γενικεύσεις. Τούτο οφείλεται στό γεγονός ότι ό συγγραφέας είναι θιασώτης τής άναλυτικής άπο­ ψης, πιστεύει δηλαδή πώς τά έπη δέν έχουν συν­ τεθεί άπό τό ίδιο πρόσωπο ή έστω άπό δύο μόνο πρόσωπα, καί επομένως δέν μπορούν νά έξαχθοϋν άπό ένα χωρίο καθολικά συμπεράσματα. ”Ας δούμε άπό πιό κοντά τό πρώτο καί τό τε­ λευταίο κεφάλαιο τού βιβλίου, πού εξετάζουν καί τά δύο προβλήματα τής ομηρικής ποίησης. Συγ­ κεκριμένα, στό πρώτο κεφάλαιο ό συγγραφέας δίνει ιστορικές πληροφορίες γιά τήν έποχή τού κρητο-μηκυναϊκού πολιτισμού καί παραθέτει τίς κυριότερες άπόψεις πού διατυπώθηκαν γιά τά έπη άπό τήν άρχαιότητα ώς τίς μέρες μας. Άναφέρεται ιδιαίτερα σέ θέματα πού άφορόΰν τό πρόσωπο τού ποιητή, τήν ενότητα τών επών καί τίς διάφορες θεωρίες πού σχετίζονται μέ τόν τρόπο συνθέσεώς τους. "Ενα σημείο, ώστόσο, πού

Σόλω νος 121, τηλ. 3606597/ 3619802

ΛΙΛΗ ΖΩΓΡΑΦΟΥ

Γιάννης Ξανθουλης

ft γυναίκα πού χάθηκε καβάλα o r άλογο

ο μεγάλος θανατικός

’Αληθινή, όπως πάντα, οπαραγμένη, όσο ποτέ, ή ΛΙΛΗ ΖΩΓΡΑΦΟΥ στό ώραιότερο καί ποιητι­ κότερο βιβλίο της.

Τό βιβλίο-έκπληξη τοϋ ΓΙΩΡΓΟΥ ΣΚΟΥΡΤΗ.

Μέ σπαρταριστό χιού­ μορ ό ΓΙΑΝΝΗΣ ΞΑΝΘΟΥΛΗΣ ύπερασπίζεται τήν « Ηθική τοϋ Κα­ κού».

147

θά έπρεπε νά διαφωτισθεί περισσότερο είναι οι εργασίες τών άλεξανδρινών φιλολόγων πάνω στά έπη. Δέν γίνεται επίσης λόγος γιά τή λεγάμενη ένωτική θεωρία, καί τό βάρος φαίνεται νά πέφτει μόνο στην αναλυτική θεωρία. Τό τελευταίο κεφάλαιο εξετάζει τά παραδο­ σιακά καί νεοτερικά στοιχεία τών επών, καθώς καί τή δομή τους. Τό κεφάλαιο παρουσιάζει με­ γάλο ενδιαφέρον, παρατηρούμε ώστόσο' κι έδώ κάποιες ελλείψεις. Δέν διακρίνεται λ.χ. τό έργο τοΰ άοιδοΰ άπό τό έργο τού ραψωδού ή δέν περιγράφονται στήν έκταση πού θά ’πρεπε τά στοι­ χεία τής προφορικής ποίησης ώς προβαθμίδας τής δμηρικής ποίησης. ’Επίσης, μολονότι τονίζε­ ται ότι τόσο ή Ίλιάδα όσο καί ή ’Οδύσσεια στη­ ρίζονται σέ μιάν ύπερβολική χρονική συμπύ­ κνωση, δέν διευκρινίζεται ότι ή σύμπτυξη αυτή επιτυγχάνεται μέ διαφορετικά μέσα στά δύο έπη. Τό υλικό πού προσφέρεται στά ενδιάμεσα κεφά­ λαια άφορά, όπως ειπώθηκε, όρισμένους τομείς τού δμηρικοΰ κόσμου. Έτσι, στό δεύτερο κεφ. εξ­ ετάζονται τά πολιτιστικά στρώματα τών επών καί ή συλλογική καί προσωπική εύθύνη. Ό Codino συμμερίζεται τήν άποψη τοΰ Lesky ότι ή άνθρώπινη βούληση καί τό θεϊκό σχέδιο έχουν μιά τέ­ τοια εσωτερική σύνδεση, ώστε κάθε χωρισμός τους νά διασπά καίρια τήν ένότητα τής δμηρικής άντίληψης γιά τόν άνθρωπο. Στό θέμα όμως τής προσωπικής ευθύνης θά έπρεπε νά γίνει μιά διά­ κριση ανάμεσα στήν Ίλιάδα καί τήν ’Οδύσσεια. Στό νεότερο έπος ό άνθρωπος όρίζει τή συμπερι­ φορά του καί έχει τήν εύθύνη γι’ αύτήν σέ έναν άνώτερο βαθμό. Στήν ’Οδύσσεια όχι μόνο γίνεται αύτεξούσιος άλλά καί οΐ θεοί μέ πολλούς τρόπους στέκονται απέναντι του ώς φύλακες τοΰ άγαθού καί προειδοποιητές. Μεγάλο ενδιαφέρον παρουσιάζει ή εξέταση τής δμηρικής μοναρχίας καί τής πολιτικο-κοινωνικής κατάστασης πού επικρατούσε στήν ’Ιθάκη. Ό συγγραφέας έχει τή δυνατότητα νά άναπτύξει πάνω στά θέματα αύτά προσωπικές άπόψεις. ’Υποστηρίζει λ.χ. ότι στήν Ίλιάδα δέν ύπάρχει μιά πραγματική μοναρχία άλλά εμφανίζεται ή ει­ κόνα μιάς πρωτόγονης δημοκρατίας πού παρα­ κμάζει καί συγκεντρώνει τά στοιχεία μιάς άριστοκρατίας πού είναι έτοιμη νά άναλάβει δράση. Ή άποψη αύτή στηρίζεται στή διεισδυτική άνάλυση τοΰ επεισοδίου τής Διαπείρας (Β Ίλιάόας). Βασιζόμενος στό επεισόδιο αύτό ό Codino άποδεικνύει ότι ή εικόνα ένός Άγαμέμνονα, ώς άπόλυτου μονάρχη πού διαθέτει εξουσίες θεϊκής προ­ έλευσης. είναι καθαρός μύθος. Στό τρίτο κεφάλαιο θίγεται τό πρόβλημα τής προσωπικότητας καί τοΰ χαρακτήρα τών ομηρι­ κών ήρώων. Ό συγγραφέας ύποστηρίζει ότι, έπειδή άπό τά δμηρικά έπη ελλείπει μιά ορολογία πού νά φανερώνει ότι ό ποιητής έχει συλλάβει τήν έννοια τού άνθρώπου ώς συνόλου, δέν σημαίνει άναγκαστικά πώς ελλείπει όλοσχερώς μιά τέτοια άντίληψη. Τό γεγονός ότι δέν ύπάρχουν εντελώς άτομικά χαρακτηριστικά, ερμηνεύεται άπό τό διαφορετικό είδος σχέσεων πού επέβαλλε ή ζωή 148

στά άτομα μέσα στά πλαίσια τού ομηρικού κό­ σμου, Εκφράζει μάλιστα ό συγγραφέας τήν άποψη πώς ή έμφάνιση τοΰ ατομικού συναισθή­ ματος, σέ άνδρες ή γυναίκες, συνδέεται μέ τή μή ενεργό άνάμειξη τών άτόμων στή ζωή τής κοινό­ τητας, δηλαδή μέ τήν ύποταγμένη καί λιγότερο δραστήρια ζωή τους. Τό ώραιότερο ίσως μέρος τοΰ βιβλίου, άπό τήν άποψη καί τής γλαφυρής γλώσσας άλλά καί τής επιστημονικής άνάλυσης, βρίσκεται, κατά τήν άποψή μας, στό τέταρτο κεφάλαιο, όπου εξετάζε­ ται ή θρησκεία καί ή μυθολογία τών όμηρικών έπών. Τό κεφάλαιο μάλιστα κορυφώνεται στό ση­ μείο όπου γίνεται λόγος γιά τίς συγκρούσεις τών θεών μεταξύ τους πάνω στόν "Ολυμπο, όσο καί κάτω στή γή στά πεδία τών άνθρώπινων μαχών. ’Επειδή οΐ συγκρούσεις αύτές δέν μπορούν νά έχουν μιά τραγική άπόληξη, ένα μοιραίο τέλος γιά τούς άθάνατους, όπως συμβαίνει μέ τούς θνη­ τούς, είμαστε τελικά μάρτυρες συγκρούσεων κω­ μικών, μέ χαρακτήρα άπλά εριστικό -έχουμε συγ­ κρούσεις θεϊκές άλλά γελοιογραφικές. Έτσι λ.χ. στό Φ τής Ίλιάόας οΐ θεοί διαιρούνται σέ άντίπαλες παρατάξεις καί επεμβαίνουν άμεσα στόν πόλεμο τών άνθρώπων. Οΐ πτώσεις τών θεών καί τά κτυπήματα πού καταφέρει δ ένας στόν άλλο δημιουργούν θυμηδία καθώς ή εφόρμηση τής Ή ρας πρός τήν Άρτεμη είναι επίθεση μιάς «κρεατωμένης κυράτσας σέ μιά κοπελίτσα» καί ό "Αρης καί ή ’Αφροδίτη πέφτουν συνεχώς κάτω σάν «κούκλες» -κάτι πού δέν μπορεί νά λεχθεί γιά κανένα θνητό. Γιά τό θέμα τής θείας δικαιοσύνης ό Codino, άναφερόμενος στά χωρία Π 384-393 (Ίλιάδα) καί ω 351-2 (’Οδύσσεια), εκφράζει τή γνώμη ότι ή ιδέα αύτής τής δικαιοσύνης δέν πρέπει νά θεω­ ρηθεί άντιπροσωπευτική. Είναι, λέει, τά χωρία αύτά όχι κύρια άφήγηση τού έπους άλλά παρο­ μοίωση, ίσως καί μετέπειτα προσθήκη. "Ομως στήν ’Οδύσσεια λ.χ. μπορούν νά βρεθούν καί άλλα παραδείγματα (α 262, γ 132-3, ζ 207 κλπ. καί κυρίως στό α 32-43 μέ τόν Αΐγισθο καί τούς μνηστήρες), τά όποια φανερώνουν πώς ή συμπε­ ριφορά τών θεών είναι ήθικά προσανατολισμένη. Ή ιδέα δηλαδή τής θείας δικαιοσύνης δέν πα­ ρουσιάζεται εύκαιριακά καί σποραδικά άλλά ακολουθεί μιά γραμμή ή οποία στήν ’Οδύσσεια είναι πιό ευδιάκριτη. Τό βιβλίο έχει κάμει μιά πολύ καλή καριέρα στόν διεθνή φιλολογικό χώρο καί είναι εύτύχημα πού τό έχουμε τώρα καί στά έλληνικά. Χαιρόμα­ στε έπίσης γιά τήν επιλεγμένη ελληνική βιβλιο­ γραφία πού έχει προσαρτηθεΐ στό τέλος τής Εισ­ αγωγής, ή όποια σκοπεύει στό νά βοηθήσει τόν έλληνα φιλόλογο καί κυρίως τόν γυμνασιακό δά­ σκαλο. Πιστεύουμε ώστόσο πώς δέν θά έπρεπε νά μείνει έξω άπό τό βιβλίο ή βιβλιογραφία πού υπάρχει στή γερμανική έκδοση τής Εισαγωγής. Τσως νά κόστιζε λίγο παραπάνω εκδοτικά, όμως τό γενικότερο κέρδος θά ήταν μεγαλύτερο. ’Ανεξάρτητα, πάντως, άπό τίς έπιμέρους παρα­ τηρήσεις πού μπορεί νά έχει κάποιος, ή προσ-

φορά τού βιβλίου είναι πολύ μεγάλη. Καί τούτο δέν όφείλεται Αποκλειστικά στίς γνώσεις πού Αποκομίζει κΑποιος διαβάζοντας τήν Εισαγωγή τού Ιταλού ελληνιστή. Ό Codino έχει μιά σωστή, Αντιδογματική φιλολογική φωνή πού ενώ είναι χαμηλή κάποτε σέ ένταση δέν παύει νά δρά καί­ ρια. Ταυτόχρονα έχουμε νά κάνουμε μέ ένα βι­ βλίο μέ στέρεο επιστημονικό υπόβαθρο καί μέ πολύ καλή κατανομή τής πραγματικά Αχανούς ύλης μέ τήν όποια καταπιάνεται. Δέν είναι επί­ σης Ασήμαντο τό γεγονός πώς ενώ ό βασικός χα­ ρακτήρας τού βιβλίου είναι διδακτικός καί εισ­ αγωγικός, δέν έχουμε ούτε ύπερβολικές άπλουστεύσεις ούτε πρόχειρες εκλαϊκεύσεις. Πρόκειται, δπως τονίζει ό ίδιος ό συγγραφέας, γιά συνδυα­ σμό ενός δοκιμίου έρμηνευτικού καί ενός έγχειριΣτά θετικά τής ελληνικής έκδοσης πρέπει νά καταγραφεϊ καί ή μετάφραση τού κ. Βανδώρου, πού είναι γνωστός καί δοκιμασμένος μεταφρα­ στής. Ό κ. Βανδώρος έπιασε τό ύφος τού συγ­ γραφέα καί συνετελεσε ώστε ή γλαφυρότητα τού πρωτοτύπου νά περάσει καί στή μετάφραση.

PENA ΖΑΜΑΡΟΥ

ΠΟΙΗΣΗ

εντολές στό άπειρο ΕΚΤΟΡΑ ΚΑΚΝΑΒΑΤΟΥ: Τά μαχαίρια τής Κίρκης. ’Αθήνα, Κείμενα, 1981. Σελ. 49.

ΠΑΡΑ τίς σχεδόν ομόφωνες Αμφιβολίες καί Αμφιλογίες γιά τή δυνατότητα έρμηνείας καί Απο­ τίμησης τού ποιητικού «σώματος», αύτό τό ίδιο τό ποιητικό φαινόμενο, τόσο ώς ιδιότυπη πνευ­ ματική κ’ αισθητική διέγερση δσο καί ώς αύτοτελές συνθετικό δημιούργημα, μέσα Από τήν ίδια τήν αυτοτέλεια καί τήν αύτάρκειά του προκαλεΐ επίμονα τίς γνωστικές λειτουργίες γιά μιά Ανί­ χνευση τού χώρου του σέ βάθος. Κι ύστερα, αύτές οί γνωστικές λειτουργίες Αποσπασμένες Από τή γενική τους φιλοσοφία ώς συστήματα διεισδύσεως καί έρμηνείας τών φαι­ νομένων εξειδικεύονται γιά νά πειραματιστούν σέ μιά δική τους νέα αύτοτελή διαδικασία Αναζήτη­ σης μιας φυσιολογίας τού ποιητικού φαινομένου, μένοντας πάντα στίς προδιαγραφές τής δικής του λειτουργίας καί έπάρκειας. Μέ αύτό τόν τρόπο Αναπτύσσονται οί θεωρίες καί οί πρακτικές μεθοδεύσεις πού Αντανακλούνε σχετικές ή παράλληλες μέ τό ζητούμενο ιδεολο­ γίες (πολιτικές, πολιτιστικές, στοχαστικές, φιλο­ σοφικές, τεχνολογικές κλπ.). Έτσι, ε’ίτε ύπερθε­ ματικά μέ περιθωριακές περιγραφές είτε θετικιστικά (μέσα Από στατιστικές ένδείξεων τόσο Από γλωσσολογική Αποψη, δσο καί μέσα Από έναν ύποκειμενικό λειτουργικό ρόλο σέ σχέση μέ τό Ανθρωπολογικό σύνολο), γίνεται Απόπειρα γιά τήν ένταξη τού ποιητικού φαινομένου σέ κάποια κατηγορία μέ παραδεκτά έξωτερικά στοιχεία καί παρακάμπτεται ή Ανατομία του. ’Αλλά εδώ πρόκειται γιά ένα φαινόμενο (τό ποιητικό) πού τό φάσμα του άνταποκρίνεται σέ έναν Απροσμέτρητο οργασμό συνιστωσών μέ έκ­ ταση Από τό Απαράγραπτο αίτημα τής έκφρασης ώς τό εκρηξιγενές λεκτικό στρώμα, έμφορτο κα­ θώς είναι Από Αναρριχώμενες μνήμες καί Από έκβολές πρός κόθε Αναιτιότητα καί κάθε ύπέρβαση πού προσκομίζει ή φαντασία, αύτή ή Ανεξάντλητη πηγή τού ποιητικού άποσταλάγματος. Ή φυσιολογία τού ποιητικού φαινομένου προορίζεται γιά έλάχιστα Ανιχνεύσιμες περιοχές αύτού τού φάσματος: έκεϊνες μόνο πού μπορεί (αν μπορεί) νά όργανώνονται μέ βάση τά στατι-

"Εκτωρ Κακναβάτος

στικά δεδομένα ή νά άποδίδουν, σέ κάποιο μέτρο, στή σημειολογική έρευνα. Αυτές τίς σκέψεις μοϋ επιβάλλει ή έπικοινωνία μέ «Τά μαχαίρια τής Κίρκης» τοϋ Έκτορα Κακναβάτου. Είναι μιά πρόκληση στήν έρευνητική μου διάθεση, μιά άνάκληση τής επιστημονικής ιδιότητας. Ή άντίδρασή μου δέν είναι άνώδυνη · μέ όδηγεϊ σέ μιά έντονη σύγκρουση καί συχνά καταφεύγω σέ άλλες αίσθητικότερες πρόσφατες δημιουργίες, έπιδιώκοντας τήν άρνηση κάθε πνευματικής διέγερσης. Ή πρόκληση δμως δέν είναι κάτι πού ξεπερνιέται εύκολα. Τη συναντώ παντού, έστω καί μέ διαφορετικές άναλογίες. Στόν Καροϋζο, τόν Πα­ τρίκιο, τόν Κοντό, τήν Παμπούδη, τή Δημουλά κλπ. ’Ακόμα καί ατό Ρίτσο καί τό Βρεττάκο (μι­ λάω γιά τά τελευταία βιβλία πού έχω εδώ μπρο­ στά μου). ”Ας μή γελιόμαστε λοιπόν. Είμαστε άπόλυτα εμπειρικοί καί υποκειμενικοί, μέ κάποιες έστω άντικειμενικές θεωρήσεις ενσωματωμένες (έμπειρικά καί πάλι) στήν όποια ύποκειμενική κατά τά άλλα σκεπτική κριτική διαδικασία. Ή ποίηση τοϋ "Εκτορα Κακναβάτου, ποίηση υπερρεαλιστικής καταγωγής, είναι θεμελιακά προωθημένη πρός τόν πυρήνα τών πνευματικών έξακτινώσεων. Είναι άδίστακτη στήν κατάργηση τών πλαισίων καί άσεβής μπροστά στά «ιερά». Άρνιέται τήν άλαζονική ύπέρ τοϋ πνεύματος καυχησιολογία γιά τή δήθεν ύποταγή τής ύλης σ’ αύτό, όπως καί τό αντίθετο. Φαίνεται νά άσκείται πάνω στή σύγκρουση αύτή μέ μιά τάση άπελευθέρωσης μέσα άπό τίς παραδοσιακές άντιστάσεις

150

τής λογικής. "Ισως νά πρόκειται γιά ένα δίπολο πού, λειτουργώντας ώς κλειστό σύστημα μέ κί­ νηση διαλεκτική, καταργεί ή άναδεικνύει «πα­ ρουσίες» καί φάσεις. Περνάει μέσα άπό τά καταγραμμένα εντός καί εκτός πράγματα, τίς πιό πολλές φορές άνατρέποντας τίς καθιερωμένες τους σχέσεις. Δοκιμά­ ζοντας, μέσα άπό τά λεξικά τους σύμβολα καί τίς άνορθόδοξες δυνατότητες τής γλώσσας, νά τά άναδιατάξει, ίσα ίσα γιά νά «νομιμοποιήσει» τίς ' δυνατότητες άνοίγματος καί άλλων σχέσεων. Κάτι σάν μιά διεύρυνση τών «έμπειριών» άπό έναν κόσμο άποδεκτό, μέ τή σύλληψη τού πνεύ­ ματος πού, δικαιωματικά, έντάσσεται μέ δποιονδήποτε τρόπο στή (μετρική) ύπόσταση τών πρα­ γμάτων καί άπό έναν κόσμο ύπαρκτό, όπου αύτή ή ύπόσταση τών πραγμάτων ώθεΐ τό πνεύμα πιό πέρα άπό τό «πρέπει καί αρκεί» τού όρθοΰ λό­ γου, δηλαδή πιό πέρα άπό μιά γλίσχρα, λιτοδίαιτη καί άφυδατωμένη φαντασία. ’Αλλά επανέρχομαι στά προβλήματα, έτσι κα­ θώς άναζητάω στά «Μαχαίρια τής Κίρκης» μία Ανίχνευση τών όρων άφομοίωσης κάποιου πρα­ γματικού ύλικού μέσα άπό τίς λειτουργικές δια­ δικασίες τής ποιητικής δημιουργίας, ώς μέθοδο άποτίμησής της. Ποιό είναι τό στίγμα άφομοίωσης; Είναι μιά ταύτιση; είναι μιά άποδοχή; ή είναι μιά εύκάιριακή άφετηρία; Σ’ όλες αύτές τίς προσφορές εννοιών τό πρόβλημα είναι ή τύχη τού αποδέκτη. Δηλαδή τού άναγνώστη, τοϋ άκροατή. Ή περίπτωση τής ταύτισης, άν βέβαια είναι νόμι­ μος ό σεβασμός στήν αύστηρότητα τού όρου, οδη­ γεί σέ αφασία: Ταύτιση τίνος; καί μέ τί; Ό Ιπαρκής άναγνώστης ή άκροατής τού ποιή­ ματος είναι ένας άποδέκτης-ταμπλώ, μέ εύαισθησίες άλφα τάξεως, μ’ ένα συνειρμικό δυναμικό βήτα τάξεως, μέ μνήμες γάμα τάξεως πού ενεργο­ ποιούνται σέ χρόνο δέλτα καί χώρο έψιλον τά­ ξεως. 'Υποτίθεται πώς μέσα στό σύνολο αύτό καί τούς αύτσνόητους περιορισμούς του, τά διάφορα στοιχεία είναι παρενεργά, δηλαδή μπορούν νά «άντιδρούν» σέ βαθμό καί μέ τρόπο πού άκόμα καί ο χρόνος δέλτα καί δ χώρος έψιλον νά «μετα­ τοπίζονται». Πλάι σ’ αύτό τό σύνολο ή καί «πριν» άπ’ αύτό είναι ένα σύνολο, συχνά μέ περισσότερα ενεργά στοιχεία. Είναι ό ποιητής πού τό ύποστασιώνει, πού μέσα άπό τόν ποιητικό του λόγο δίνει «τιμές», ένεργώντας συναρτη­ σιακά, ή καί όχι μόνο έτσι. Δέν ενδιαφέρει τώρα ποιά άρχέτυπα θέτει σέ δράση καί μέ ποιές δια­ δικασίες μορφοποιούνται καί διακινοϋνται οί «τιμές». Αύτό είναι άλλο ζήτημα. Τό πρόβλημα είναι άν τό σύνολο αύτό τών «τι­ μών» μπορεί νά ένεργοποιήσει τά στοιχεία τού συνόλου πού άναφέρθηκε πιό πάνω σχετικά μέ τόν άποδέκτη. Στήν περίπτωση πού στις «τιμές» αύτές αντιδρά ή εύαισθησία, τό συνειρμικό, οί μνήμες τού άποδέκτη σέ βαθμό «μεταφοράς» -πού σημαίνει μεταπλασία- θά λέμε πώς ό ποιη­ τικός λόγος λειτουργεί θετικά γιά λογαριασμό τού άποδέκτη. Είναι, γιά τό λόγο αύτό, «άφετηρια-

κός». "Αν δέν συμβεϊ «μεταφορά», ό ποιητικός λόγος μπορεί νά γίνει άπλά άποδεκτός: Σ’ αυτή τήν περίπτωση, είναι ένας προσηνής έντολοδόχος. Ή άφομοίωση είναι τότε μιά «άποόοχή». Καί τά «Μαχαίρια τής Κίρκης» μέ πλήθος Αφετηριακές άφομοιώσεις παρέχουν εντολές στό άπειρο καί καταξιώνονται άπόλυτα ώς ποιητικός λόγος, χωρίς γι’ αύτό άκριβώς νά μπορούν νά μπουν σέ μετρικές ή άλλης υφής κλίμακες έρμηνείας, δσο τουλάχιστον ισχύουν οί μέχρι τώρα προσιτές έρμηνευτικές καί γενικότερα γνωστικές διαδικασίες. Ό ποιητικός λόγος τού Ε. Κ. έχει μιά δύναμη άποστατικοποίησης, έτσι καθώς Αφομοιώνει τήν ιστορική άφετηρία καί τήν προεκτείνει στό άπειρο τού χρόνου καί τού χώρου. Θά κλείσουμε τό σημείωμά μας γιά τόν Ε. Κακναβάτο καί τό έργο του μέ μιά Αποδελτίωση (στατιστικής ύφής) το» υλικού πού περνά στά «Μαχαίρια τής Κίρκης»: α) Στοιχεία άνθρωπολογικά: ιδρώτας / αντι­ σώματα / μηλίγγια / κούτελο / χαίτη / δόντια / φρένες / σάρκες / φλέβες / σφυγμοί / πόδι / χούφτα / μάτια / αίμα / κόκαλα / κορμί / έντερα / ύπογάστριο / συκώτι / νύχι / μυαλά / βυζιά / ρό­ γες / Ανάστημα / σώμα / Αφάλι / σπλάχνα / Αρχίδια / κάρες / πρόσωπο / πλάτες / στήθος / σπέρμα. β) Ψυχοσωματικές λειτουργίες-Πάθη: όνειρο / σάστισμα / Ακροβασία / λογισμός / γνώση / λόγος / ύπνος / έπαρση / τρέλα / όρθοστασία / έξαψη / διαμαρτυρία / συνουσία / μέθη / νοημοσύνη / μο­ ναξιά / έποπτεία / σιωπή / Αλαλαγμός / οϊστρηλασία / ένσταση / προσφυγή / ύπακοή / Αφωνία / χάχανα / λαγνεία / όργασμός / πλατυποδία / όλολυγμός / φωνασκίες / οργή / έξαψη / όμιλία / εμε­ τός / νοΰς / ενόραση / έμφάνεια / μεταβίωση / ψυχή / ματιά / εμπάθεια / ιδεολογία. γ) Πρόσωπα-Τοπωνύμια: Κίρκη / Θαδαϊος Άσάν / Καρθαγένη / ’Αναγνώστης Τζίτζης / ’Ιφιγένεια / Μήδοι / 'Ιερώνυμος / Μινύες / 'Ιεράπυτνα / Τριπολιτσά / Άγαμέμνονας / Συμεών / Αίας / Κύριλλος / ’Αντιόχεια / Κάλλατις / Ό ρφέας / "Αδης / Λέπτις-Μάγκνα / Παράδεισος / Πάπας / Μαγυάροι / Καρπάθια / Βλάντι-Τσέπες / ’Αντικύθηρα / Ήρωδιάδες / Κομνηνοί / Ίούνης / Χριστός / ’Απρίλης / Κάδμος / Άγγελόκαστρο / "Ιακχος / Ταξιάρχης / Βόοζ / Θεσσαλία / Πρίαπος / Γιάκωβος / Ήρακλεΐδες / Δίπυλο. δ) Άφηρημένα ουσιαστικά: Άφάνεια / δυνα­ τότητα / φορά / παρθενία / φτήνεια / φυγή / μετάσταση / Αγκιτάτσια / μεταφυσική / έμφάνεια / καταβολή / έλευση / συμμετοχή. ε) ’Οργανικός φυσικός κόσμος: κρεατόμυγες / κοπρομύκητες / λωτός / ελάφι / ρίζα / τζιτζίκια / καλάμια / νυχτοαλκυόνα / Αγριογούρουνα / όρτύκι / ταύροι / κέρατα / όστρακο / ταραντούλα / βάτος / Αγκάθια / μυριάποδα / καρκίνοι / λύκαι­ νες / φοινικιές / περιστέρι / κατσίκι / Απήγανος / πεύκα / ύδρόβιο / θάμνα / σπουργίτια / καρυό­

φυλλο / πετεινοί / δαμάλι / όξυά / μύγες / νυχτε­ ρίδες 1 σαύρες / λειχήνες / όχιά / ξύγκι / ελέφαν­ τας / κροκόδειλος. στ) Ανόργανος φυσικός κόσμος: φωτόνια / πέτρες / άζωτούχα / γυαλί / άσφαλτος / κυάνιο / μπρούτζος / πλουτώνιο / στρόντιο / κοβάλτιο / κιμωλία / ορυκτό / Ασβέστης / κατιόντα / βό­ τσαλα / τσιμέντο / πετρέλαιο / βασάλτης / σούρφανο. ζ) ’Επιστημονικά: κύκλωμα / Αντίσταση / έκτόξευση / ύλη / πλάσμα / πεδίο / άνυσμα / Αντι­ δραστήρας / μηδέν / χρόνος / δίνη 7 φώς / θεώ­ ρημα / γεωμετρία / μονάδα / πυρηνοστάσια / αι­ θέρας / έξίσωση / σύνολο / μειόκαινο / έννοιες. η) Γεωγραφικά-Μετεωρολογικά: μεσάνυχτα / Αντηλιά / στράτες / ντερβένια / άβυσσος / κατα­ χνιά / σκοτεινιά / Αγέρας / άνεμος / μπουνέντης / ύψώματα / ύφαλος / μελτέμι / δύση / έσπέρα / ψύχρα / πλημμύρα / γραικία / ξηρασία / διάσελα / μεσημβρινός / πλαγιά / όρθρος. θ) Διαστημικά: κενό / ούρανός / γή / ραδιαστέρας / χάος. ΡΟΥΛΑ ΚΑΚΛΑΜΑΝΑΚΗ

ΠΕΖΟΓΡΑΦΙΑ

ένας φόρος τιμής στη σιωπή ΡΑΙΗΜΟΝ ΚΛΙΝΩ: Ή Ζαζί στό μετρά. Μετ. Γεωργίας Κατωπόόη. Γράμματα/Λογοτεχνία, άριθ. 27. ’Αθήνα, Γράμματα, 1981. Σελ. 174.

1. ΣΥΜΒΑΙΝΕΙ (καί) αύτό: ένας συγκροτημένος διανοητής, ένας «σοβαρός» συγγραφέας καί ποιητής, ένας συγκρατημένος άνθρωπος, όπως ήταν ό Ραιημόν Καινώ (1903-1976), νά γίνεται διάσημος μέ ένα «Αστείο» μυθιστόρημα. Καί ιδού «Ή Ζαζί στό μετρό» (1959), Από τή μία όχθη, καί Από τήν άλλη μερικά έργα του, όπως: «Ή Κυριακή τής ζωής» (1952), «Τά γαλά­ ζια λουλούδια» (1965), «Μιά ιστορία πρότυπο» (1966), «Τό πέταγμα τού "Ικαρου» (1968), γιά νά θυμηθούμε καί τήν άλλη «υπόσταση» τού Καινώ. Τί ήταν καί τί θ’ Απομείνει ό Ραιημόν Καινώ στά γαλλικά γράμματα; Καί Ασφαλώς δέν είναι νά ρωτιέται κανείς γιά τήν ποιότητα καί συνεπώς τήν Ανθεκτικόγητα τού έργου του. "Ισως τά ποιή-

151

Ραιημόν Καινώ

ματά του νά άκινητοποιοϋνται στη μετριότητα καί νά μήν άφήνουν περιθώρια γιά Ιδιαίτερες φι­ λοδοξίες. Τά μυθιστορήματα του όμως (ακόμη καί δσα έχουν γραφεί σε στίχους -άλλη παραδο­ ξολογία κι αυτή!- όπως τό αύτοβιογραφικό «Βα­ λανιδιά καί σκύλος»), τεχνουργημένα μέ ικανό­ τητα καί μεθοδικότητα (ας μή μιλήσουμε γιά «έμ­ πνευση», μιά πού δ ίδιος πίστευε δτι δ άληθινά εμπνευσμένος δεν έχει «έμπνεύσεις», πλήν όμως είναι διαρκώς εμπνευσμένος), τά μυθιστορήματά του λοιπόν έχουν κάθε δικαίωμα στήν ύστεροφηΤό ερώτημα είναι άλλου: Τί εντύπωση θ’ άφήσει ό Καινώ στά γράμματα; Θά μείνει ώς δ πατέ­ ρας τής θρασύστομης, τής άνέμελης Ζαζί ή ώς δ εύφυής καί άπελπισμένος συγγραφέας τού δοκι­ μίου του γιά τή φιλοσοφία τής ιστορίας; 2. ’Ίσως κάποτε τό ερώτημα νά πάρει μιά συγ­ κεκριμένη άπάντηση άπό τό χρόνο, πράγμα πού άσφαλώς δέν θά επιθυμούσε καθόλου ό ίδιος δ Καινώ. "Αν δμως ήθελε πραγματικά ν’ άφήσει τήν άποκλειστική εντύπωση ενός φιλοσοφημένου συγγραφέα, γιατί ριψοκινδύνευσε «ένα μυθιστό­ ρημα γιά τό τίποτε»; Τά πράγματα δέν είναι τόσο απλά, δσο φαίνον­ ται καί δσο ό ίδιος δ Καινώ θέλει ίσως νά φαί­ νονται. ”Αν θέλει κανείς νά είναι τίμιος άπέναντι καί στή «Ζαζί» καί στόν ίδιο τό συγγραφέα, θά πρέ­ πει νά θρυμματίσει τήν προθήκη τής χαριτωμένης «περιπλάνησης» τής Ζαζί καί νά ψάξει νά βρει τίς κλωστές πού κινούν αυτή τήν αύθάδικη κουκλίτσα καί πού, κατά προϋπόθεση, τή δένουν μέ τήν δλη «μυθολογία Καινώ».

3. Στό δοκίμιό του «Μιά ιστορία πρότύπο» στέκεται κανείς, ξαφνιασμένος κάπως, στήν έξής φράση: «Ή ιστορία είναι ή επιστήμη τής δυστυ­ χίας τών άνθρώπων». Μέ βάση αύτή τή διαπί­ στωση, καταλήγει κανείς νά πιστέψει μαζί μέ τόν Καινώ δτι οί εύτυχισμένοι άνθρωποι δέν έχόυν ιστορία καί άκόμη, φτάνοντας ώς τή λογοτεχνία, 152

δτι τό μυθιστόρημα μέ τό «καλό τέλος» δέν άνήκει στήν ιστορία. ’Ίσως νά σκεφτεϊ κανείς δτι δλα αύτά είναι φι­ λοσοφικά επιτηδεύματα καί δτι τουλάχιστο δέ συμβιβάζονται μέ τό συγγραφέα Καινώ (πρβλ. «Ή Ζαζί στό μετρό», δπου επιπολάζουν, γιά νά μήν πει κανείς οργιάζουν, τό φανταστικό, τό παράλογο, δ σουρεαλισμός, δλα μαζί άνακατεμένα σέ μιά περίεργη σύνθεση «πού δέν καταλή­ γει πουθενά»). Καί λέγοντας αύτά έχω στό νοΰ μου τή δαιμό­ νια αύτή πιτσιρίκα, τή Ζαζί, πού, καθώς τό συν­ ηθίζει, θά ’λεγε «στόν κ... μου ή ιστορία». Καί θά είχε άπόλυτο δίκιο. Γιατί, τί σχέση έχει ή ιστορία μέ δλο αύτό τό παρασάνταλο συνονθύλευμα άν­ θρώπων καί καταστάσεων πού φτιάχνουν(;) τό μυθιστόρημα; Ποιά σχέση έχουν μέ τήν ιστορία δλα αύτά τά μήτε ευτυχισμένα, τά μήτε δυστυχισμένα πρόσωπα, ή Ζαζί, δ Γκαμπριέλ, ή Μαρσελίν, δ Σάρλ, δ Τρουσκαγιόν, οί άλλοι, πού δέν έρχονται άπό πουθενά καί πού δέν πάνε πουθενά, άλλά πού περιστρέφονται σχεδόν γύρω άπό τούς έαυτούς τους; Ό ίδιος δ Καινώ διακηρύσσει δτι τά φαντα­ στικά άφηγήματα πρέπει νά έχουν ώς θέμα μόνο τή δυστυχία τών άνθρώπων, άλλιώς δέν έχουν τί­ ποτε νά πούν. Ποιά κρυμμένη δυστυχία υπάρχει λοιπόν μέσα σ’ αύτό τό άλλόκοτο πανηγύρι, δπου χωρίς αιτία νιώθεις κάποια ευχαρίστηση, δπως χωρίς αιτία στήθηκε τό ίδιο τό πανηγύρι; Καί στό τέλος τέλος γιατί νά στηθεί, άφοϋ κα­ μιά δυστυχία δέν έχει νά φανερώσει; Ή πείρα, λέει κάπου άλλοϋ δ Καινώ, μαθαίνει στόν άνθρωπο δτι πάντοτε τόν παραμονεύει ή δυστύχία. Σ’ αύτή τήν άναμονή καί, γιά νά δια­ σκεδάσει τό άγχος του, εφευρίσκει φανταστικές ιστορίες. Σέ δσες άπ’ αύτές ό πεζογράφος χαμο­ γελά καί περιφρονεϊ τό θάνατο, έχουμε νά κά­ νουμε μέ κωμικά άφηγήματα, μέ κωμικά μυθιστο­ ρήματα. Νά λοιπόν σέ ποιά άντίληψη ριζώνει ένα μυθι­ στόρημα δπως «Ή Ζαζί στό μετρό». Καί νιώ­ θουμε ξάφνου τόν Καινώ, συνεπή στίς ιδέες του, νά ξεπροβάλλει στά κλεφτά πίσω άπό τά παρά­ θυρα «τών χαρακτήρων» του καί νά χαμογελά ει­ ρωνικά καί νά περιγελάει τό θάνατο. "Ωστε λοι­ πόν ή δυστυχία πού άναβλύζει άπό τή ματαιό­ τητα αύτού τού μυθιστορήματος είναι στό βάθος δ θάνατος. Πίσω άπό κάδε άνόητη καί ξεκάρ­ φωτη φράση, πίσω άπό κάθε άπελπισμένη καί άσκοπη κίνηση τών προσώπων κρύβεται ή άγωνία τους γιά τή ματαιότητα καί τό επισφαλές τής ύπαρξης.

4. Κάθε «χαρακτήρας» τού έργου γεννιέται άπό μιά έρώτηση γιά τό πρόβλημα τής ύπαρξης. Καί άφού δέν ύπάρχει άπάντηση (ή τουλάχιστο δέν ύπάρχει μιά άπάντηση πού νά είναι καί ή μο­ ναδική), δέν ύπάρχει καί σνν-εννόηση άνάμεσα στούς χαρακτήρες τού Καινώ. Μέ τόν ιδανικότερο τρόπο ό συγγραφέας τής «Ζαζί» άποθεώνει αύτή τή μή-άπάντηση μέσα

άπό τίς άσυναρτησίες των προσώπων τοϋ έργου Καινώ τό άφήνει μετέωρο στήν κρίση τοϋ άνακαί τίς άνόητες διαφωνίες μεταξύ τους. Τό leit­ motiv λοιπόν τής «Ζαζί» καταντά σε μιά διελκυ­ Ό Τρουσκαγιόν, άπό τήν άλλη μεριά, είναι μυ­ στίνδα: κίνηση-σιωπή. στικός άστυνομικός, σάτυρος ή δ πρίγκιπας Καί ή μή-άπάντηση πού λέμε άποτελεϊ ένα Ά ρούν Άραούντ; Καμία άπάντηση. Ό ίδιος δ φόρο τιμής στή σιωπή, άποτέλεσμα πού έχει συγγραφέας ίσως νά παρατηρούσε: καί τί σημα­ πολλά στοιχεία άπό άληθινό χιούμορ. Θά μπο­ σία έχει... ρούσαμε γιά παράδειγμα νά σταματήσουμε σέ μιά Πάντως, δπως καί άν έχει τό πράγμα, διστάζει κρίση λογοδιάρροιας ενός άπό τά κύρια πρόσωπα κανείς νά πει άν ή πένα του κινείται άπό τή ρη­ τού μυθιστορήματος, τού Γκαμπριέλ, τοϋ θείου τορική (άπό τό σημαίνον, άς πούμε) ή άπό τή φι­ τής Ζαζί, γιά νά πάρουμε μιά γεύση άπό τούς κα­ λοσοφία (άπό τό σημαινόμενο), πού πάντοτε νόνες τοϋ παιχνιδιοϋ πού μάς προτείνει ό Καινώ: κρύβεται μέ έπιτηδειότητα. «Γιατί, ’έλεγε, γιατί νά μην άνεχόμαστε τή ζωή, 6. Ά ς μήν ξεχνάμε δτι ό Ραιημόν Καινώ δέν τή στιγμή πού άρκεΐ ’ένα τίποτα γιά νά τή στερη­ ήταν μόνο ό μαθηματικός, δ φιλόσοφος, δ μυθιθούμε; "Ενα τίποτα τή φέρνει, ένα τίποτα τή δυ­ στοριογράφος. Ή ταν ένας άνθρωπος μέ πολύ ναμώνει, ένα τίποτα τή χαντακώνει, ένα τίποτα πλατιές γνώσεις. Καί κάποτε έλεγε δτι δλοι οί χα­ τήν παίρνει. Χωρίς αυτό, ποιος θ’ αντεχε τά χτυ­ ρακτήρες του ΰπακούουν σέ πλάνα καί εμφανί­ πήματα τής μοίρας, τίς ταπεινώσεις μιας καλής ζονται μέ κάποιο δρισμένο ρυθμό, δτι κάθε κεφά­ καριέρας, τίς κλεψιές των μπακάληδων, τά κα­ λαιο τών μυθιστορημάτων του άποτελείται άπό πέλα τών χασάπηδων, τό νερό των γαλατάδων, τά ένα συγκεκριμένο άριθμό μικρότερων κεφαλαίων νεύρα τών γονιών, τή μανία τών καθηγητάόων, τά καί άπό άλλα σχετικά. Νομίζω, συμπλήρωνε, δτι γαβγίσματα τών ύπάσπιστών, τά αίσχη τών ευ­ αύτό δέν φαίνεται καθόλου, τό ελπίζω. Πάντως νοούμενων, τούς Αναστεναγμούς τών κατατρεγμέ­ εγώ αύτό επιδίωξα. νων, τή σιωπή τού Απέραντου διαστήματος, τή Είναι άλήθεια. Ό άνθρωπος αύτός πού ισχυρι­ μυρωδιά τών κουνουπιδιών ή τήν παθητικότητα ζόταν δτι δλες τίς τεχνικές τοϋ μυθιστορήματος τών ξύλινων άλογων, αν δεν ήξερε δτι ή κακή καί τίς είχε άνακαλύψει στήν «Τλιάδα» καί στήν πολλαπλασιαστική διαγωγή μερικών Ασήμαντων «’Οδύσσεια», πού πολύ άγάπησε καί πολύ τόν κυττάρων (κίνηση) ή ή τροχιά μιας σφαίρας χα­ όδήγησαν στις άναζητήσεις του τά έργα τοϋ Πλά­ ραγμένη άπό κάποιον Ανώνυμο Ακούσιο Ανεύ­ τωνα, τοϋ Ντεκάρτ, τοϋ Φλωμπέρ, τοϋ Τζόυς, τοϋ θυνο, δέ θά ’ρχόταν Απροειδοποίητα νά κάνει Φώκνερ, καθώς καί άλλων λιγότερο σημαντικών, όλες αυτές τίς έγνοιες νά εξατμιστούν ατό γαλά­ κατάφερε νά πάρει τίς λέξεις στά χέρια του, νά ζιο ουρανό. » δεί πώς είναι καμωμένες, καί παίζοντας σχεδόν 5. Καί στό κάτω τής γραφής γιατί νά ύπάρχει(έτσι θέλει νά νομίζουμε) νά φτιάξει ένα δικό του δποιαδήποτε «ιεραρχία» άνάμεσα στή σιωπή τοϋ σύμπαν άπό άλλόκοτα, υπερφυσικά θά έλεγε κα­ άπέραντου διαστήματος καί στή μυρουδιά τών νείς, πρόσωπα, πού μέ τίς άνοησίες τους, μέ τίς κουνουπιδιών; Ό Καινώ, πού γαλουχήθηκε άπό σοφίες τους, μάς κάνουν ν’ άγαπήσουμε καί νά τό σουρρεαλισμό, πού κατόπιν άρνήθηκε τόν συμπονέσουμε τήν άπόγνωση, τή βαθιά άπόγνωση Μπρετόν καί πού άργότερα άναγνώρισε τήν πού τά τυραννάει. Πού τυραννάει τό συγγραφέα οφειλή τής συγγραφικής του προσωπικότητας στά Ραιημόν Καινώ, ήθελα νά πώ. διδάγματά του, δέ φαίνεται νά νοιάζεται (ή μάλ­ Κάποτε τόν ρώτησαν τί στερήθηκε στή ζωή του. λον νοιάζεται τόσο πολύ πού καταφέρνει νά μάς Τά πάντα, άπάντησε, σάν τόν καθένα. ξεγελάει μέ τά τεχνάσματά του) γιά τή σοβαρό­ "Αραγε δ έλληνας άναγνώστης θά συμμεριστεί τητα τοϋ μυστηρίου τής ζωής. Ά ν προσέξει κα­ καθόλου αυτή τή διαπίστωση τοϋ Καινώ διαβά­ νείς καλά, θά διαπιστώσει δτι άκόμη καί στή ζοντας στή γλώσσα του (σέ μιά δημιουργική «Ζαζί», κρυφά, γίνεται λόγος γιά τό δν καί γιά τό μετάφραση) τή «Ζαζί», τήν ίλαροτραγική Ζαζί, μή-δν. Χοντρά παραδείγματα : Ή Ζαζί, δ Γκαμ­ πού στερήθηκε τή χαρά τού μετρό; πριέλ, ό Τρουσκαγιόν. ΒΑΓΓΕΛΗΣ ΚΑΣΣΟΣ Ή διαβολεμένη πιτσιρίκα πού φτάνει στό Πα­ ρίσι μόνο καί μόνο γιά νά δει τό μέτρο. Καί νά τό άποτέλεσμα: οί τελευταίες έξι σειρές τοϋ μυθι­ στορήματος (ό διάλογος μέ τή μητέρα της): . «Λοιπόν, διασκέδασες αρκετά -

Είδες τό μετρά; "Οχι. Τί ’έκανες τότε; Γέρασα». Ό Γκαμπριέλ, πού τά βράδια ντύνεται χο­ ρεύτρια, βάφεται, γίνεται Γκαμπριέλα ένός καμ­ παρέ γιά όμοφυλόφιλους, είναι καί ό ίδιος όμοφυλόφιλος; Παρ’ δλες τίς επίμονες έρωτήσεις τής Ζαζί, δ ίδιος τό άρνεϊται. Τό ερώτημα δμως δ

153

ΠΕΖΟΓΡΑΦ ΙΑ

ψηλάφιση ενός γίγαντα GABRIEL GARCIA MARQUEZ: 'Εκατό χρόνια μοναξιάς. Μετ. ’Αγγέλας Βερνκοκάκη-Άρτέμη. Παγκόσμια Λογοτεχνία, σειρά A ’Αθήνα, Νέα Σύνορα, 1979. Σελ. 374.

ΝΟΜΙΖΩ πώς άν ό σεβασμός τού εκδότη πρός τό έργο πού κυκλοφορεί, Ιδιαίτερα δταν πρόκειται γιά μετάφραση, είναι άπαραίτητος, πιστεύω πώς είναι πιό άπαραίτητος δταν πρόκειται γιά έργο πού, ειδήμονες καί μή, κατατάσσουν κιόλας στη χορεία τών πολύ μεγάλων, δίπλα στό Δόν Κιχώτη, στό Γαργαντούα, στήν Κόλαση τού Δάντη κλπ. Εννοώ έπί τού προκειμένου τό έργο τού Γκ. Γκαρσία Μάρκες 'Εκατό χρόνια μοναξιάς, πού μετά άπό μιά περίοδο άπουσίας του άπό τήν άγορά ξαναβρίσκεται στις προθήκες μέ τά ίδια λάθη, τίς ίδιες προχειρότητες. Ή κατακραυγή πού συνοδέυσε τήν πρώτη έμφάνιση τού βιβλίου δέν έφτασε φαίνεται στ’ αύτιά τού εκδότη. Δέν άρκοϋμαι νά πώ πώς είναι κρίμα. Πρέπει νά συμ­ πληρώσω ότι πρόκειται γιά νεκρανάσταση ήθών πού μέ τόση προσπάθεια διώχνουμε άπό τήν πόρτα, γιά νά τά ξαναβροΰμε νά μπαίνουν άπό τό παράθυρο. Καταδικάζω αύτά τά ήθη, τόσο περισσότερο πού τό βιβλίο αύτό έφτασε νά είναι πρώτο σέ κυκλοφορία καί συμπεραίνω πώς ή βελ­ τίωσή του είναι οϊκονομικά εύκολη. Ή δη έχει γίνει άρκετός λόγος στή χώρα μας γιά τόν Γκ. Γκαρσία Μάρκες κι αύτό τό έργο του.1 Θά πώ δμως ,άμέσως πώς είναι σφάλμα, κατά τή γνώμη μου, νά θεωρήσουμε τόν Γκ. Γκαρσία Μάρκες μιά περίπτωση καί νά τόν χαρακτηρί­ σουμε μεγαλοφυία πού ξεπετάχτηκε μεμιάς άπό τήν πάμπτωχη καί ταλαιπωρημένη Κολομβία. Τό τί είναι αύτός ό συγγραφέας καί πώς έφτασε νά γράψει αύτό τό βιβλίο, μάς τό δίνει άνεκδοτολογικά δ παλιός του φίλος Μάριο Βάργκας Γιόσα στό ογκώδες έργο του ’Ιστορία μιας θεοόικίας,2 πού σήμερα δέν βρίσκεται πουθενά κι έχει φτάσει ν’ άποτελεϊ συλλεκτικό άντικείμενο, έπειδή ή φι­ λία τών δύο συγγραφέων έξελίχθηκε σέ διαμάχη καί θανάσιμο μίσος, μέ άποτέλεσμα ό Μάριο Βάργκας Γιόσα νά άποσύρει τό βιβλίο του άπό τήν άγορά, νά τό πολτοποιήσει καί νά τό σβήσει άπό τόν κατάλογο τών έργων του, σάν νά μήν ύπήρξε ποτέ.3 Πέρα δμως άπό τό άνέκδοτο καί τήν ερμηνευ­ τική άποψη δτι μέ αύτό τό βιβλίο ό Γκ. Γκαρσία Μάρκες λύνει τίς διαφορές του τελεσίδικα μέ τό 154

Γκαμπριέλ Γκαρσία Μάρκες

παρελθόν, τό δικό του καί τού τόπου του, σκοτώ­ νοντας τούς λογής θεούς, πού κι αυτοί, πριν πεθάνουν, σκοτώνουν τούς άνθρώπους, πρέπει νά δεχτούμε σάν πραγματική κι ειλικρινή τή θέση τού συγγραφέα πώς δέν έκαμε άλλο άπό ν’ άποτυπώσει τίς διηγήσεις πού είχε άκούσει, στά παι­ δικά του χρόνια, άπό τόν παππού καί τή γιαγιά Βέβαια, κανείς δέν φαίνεται νά τόν πιστεύει: σχολιαστές, ειδήμονες, κριτικοί καί ιερείς διαφό­ ρων θεωριών, έχουν συσσωρεύσει κι εξακολου­ θούν νά συσσωρεύουν πλήθος ερμηνειών γιά τά 'Εκατό χρόνια μοναξιάς, είτε σέ συνδυασμό μέ προγενέστερα έργα του, είτε παίρνοντας τό έργο καθαυτό. Είναι άλήθεια πώς μιά σειρά βιβλίων έχει πλαίσιο τό χωριό-πόλη Μακόντο, αύτή τήν άρσενική (macho) άργοκινούμένη θάλασσα (onda), δπου τά πράγματα γίνονται άργά, μέ πείσμα, γιά νά παρασυρθοΰν σιγά σιγά άπό τό κύμα τού χρό­ νου καί νά ξεχαστοϋν, άπογυμνώνοντας τούς άν­ θρώπους, άλλά καί τόν χώρο δπου ζοϋν κι δπου πάνω του τίποτα πιά δέν θά ξαναβλαστήσει. Κα­ νείς δέν μπορεί νά πιστέψει πώς δλα αύτά τά γραφτά, μέ προεξέχουσα κορυφή τό 'Εκατό χρό­ νια μοναξιάς, δέν είναι παρά τό δέος μπροστά στή ροή τού χρόνου, παρά ή επανάληψη μιας ει­ μαρμένης τυφλής, άνεπίδεκτης έξήγησης, πού δέν πιάνεται γιά πολύ σέ κανένα άπό τά εμπόδια πού οί άνθρωποι στήνουν στό διάβα της καί πού ονο­ μάζουν «έργα», «ιστορία», «πολιτισμό». Πολλοί είναι εκείνοι πού ξεφεύγουν άπό αύτή

τήν τόσο άπλή ερμηνεία κι άπλώνονται σε πλήθος παραπόταμο, όπου θαυμάζεις τή μόρφωση, τήν επινοητικότητα, άλλά καί τήν ένσυνείδητη προσ­ πάθεια νά έμφανιστεϊ ό Γκ. Γκαρσία Μάρκες σάν νέος θεός. 'Ο ίδιος δέν παίρνει στά σοβαρά τέτοια θυμιά­ ματα. Έ χει πιά έγκαταλείψει τό Μακόντο: Τό Φθινόπωρο τον Πατριάρχη, έργο πού κυκλοφό­ ρησε πρίν μερικά χρόνια, είναι ή διακωμώδηση αυτών τών θεών, είναι ή καταγγελία τοϋ αίσχους τής ύπαρξής τους, είναι ή τραγωδία τών ανθρώ­ πων πού γονυπετοϋν μπροστά τους. Πρίν λίγους μήνες έμφανίστηκε νέο βιβλίο του,4 πού έξαντλήθηκε τόσο γρήγορα, ώστε δέν· μπόρεσα νά βρώ ένα άντίτυπο. Υποθέτω πώς θά έγγράφεται στήν ίδια σειρά μέ τό προηγούμενο. Τό Μακόντο είναι παλιά ιστορία, θέμα κλεισμένο. "Ομως, άκόμα κι άν δέν κάνουμε αύτή τή διά­ κριση σέ μακοντιανή καί μεταμακοντιανή περί­ οδο καί δεχτούμε τό έργο τοϋ Γκ. Γκαρσία Μάρ­ κες σάν ένα δλο άδιαίρετο, οφείλουμε νά σημειώ­ σουμε πώς συγκροτείται άπό ένα λόγο σταθερό, χωρίς εκζήτηση, άπό ένα λεξιλόγιο περιορισμένο καί σάν κάπως άφελές. Δέν νομίζω πώς αύτός ό λόγος είναι ταλέντο. ’Αντίθετα, είναι άποτέλεσμα σπουδής, μελέτης, μαθητείας. Ό Γκ. Γκαρσία Μάρκες δούλεψε κειμενογράφος σέ διάφορες έταιρεΐες, άρθρογράφος σέ λο­ γιών εφημερίδες γιά λογιών θέματα: Σέ άντίθεση μέ τό ύφος μπαρόκ πού χαρακτηρίζει δλους τούς συγγραφείς τής Λατινικής ’Αμερικής πού τά έργα τους καλύπτουν τή δεκαετία 1965-75, τό δικό του είναι απέριττο, δωρικό σχεδόν, μέ κάποιες καμ­ πύλες πού μοιάζουν νά ξεφεύγουν, γιά νά φτιά­ χνεται μιά εύχάριστη άσυμμετρία. ’Από αύτό τό ύφος υπάρχει μιά πεμπτουσία σ’ εκείνα τά άρθρα του στό περιοδικό τού Μεξικού «Proceso», γιά θέματα τόσο περίεργα δσο ό Μπόρχες, ένας φίλος του ζωγράφος ή μιά προσγείωση στό άεροδρόμιο τού Σουρινάμ (πρώην Όλλ. Γουινέα, στις άκτές τού ’Ατλαντικού). Αύτός είναι μέχρι σήμερα ό Γκ. Γκαρσία Μάρκες. Νομίζω λοιπόν πώς, έτσι δπως τόν βλέπουμε σήμερα, μπορούμε νά τόν κρίνουμε λιγότερο σάν φαινόμενο ή μεγαλοφυΐα καί περισσότερο σάν συνιστώσα λογοτεχνικών ρευμάτων τής Λατινικής ’Αμερικής πού μπολιάζουν τή λογοτεχνία, τήν άναγεννούν, έπιβεβαιώνουν τό μέλλον της. Θά προσπαθήσω νά τόν συγκρίνω μέ τόν Χοσέ Λεσάμα Λίμα, άπό τήν Κούβα (1910-1976), τόν Άουγκούστο Ρόα Μπάστος, άπό τήν Παραγουάη (1923), τόν Μάριο Βάργκας Γιόσα άπό τό Περού (1936), όπότε θά γίνει ίσως φανερό πώς, καθώς αύτό τό έργο δέν είναι μοναδικό, άλλά κοινό (μέ τά μέτρα τής λογοτεχνίας στή Λατινική ’Αμε­ ρική), δ Γκ. Γκαρσία Μάρκες είναι ένας εκπρό­ σωπος άνάμεσα σέ άλλους, δίχως νά είναι μιά μο­ ναδική περίπτωση. Αύτό λέγεται δίχως καμιά διάθεση νά μειωθεί ή άξία τού έργου του κι ή προσφορά του, άλλά άντίθετα γιά νά φανεί πώς τό θεωρούμενο τόσο πετυχημένο δέν είναι συνισταμένη άνέφικτων πραγμάτων, άλλά συνιστώσα

ένός λόγου πού άνθισε.5 Ό Χοσέ Λεσάμα Λίμα, μεγάλος ποιητής καί δοκιμιογράφος τής Κούβας, έγραψε ένα μόνο μυ­ θιστόρημα, πού έχει τόν τίτλο Παραδίσο (1966). Τό βιβλίο αύτό τείνει νά επισκιάσει δλο τό ύπόλοιπο έργο του: Άποτελούμενο άπό 650 σελί­ δες,6 έχει κεντρικό ήρωα τόν Χοσέ Σεμί, πού μα­ θαίνει τόν κόσμο, μυεϊται, δοκιμάζεται σ’ αύτόν. Θά έλεγα πώς αύτός ό ήρωας, πού φαίνεται πώς έχει πάρει πολλά άπό τόν ίδιο τό συγγραφέα, εί­ ναι κοντινός συγγενής τού συνταγματάρχη Άουρελιάνο Μπουεντία στά 'Εκατό χρόνια μοναξιάς.. Ή διαφορά είναι πώς δ Χοσέ Σεμί παίρνει άπό τόν κόσμο καί δίνει στόν εαυτό του, τραβάει άπό έξω γιά νά γεμίσει τήν ψυχή του, ενώ ό συντα­ γματάρχης άπό τό περίσσευμα τοϋ έαυτοΰ του δί­ νει στόν κόσμο, ώσπου νά καθαρθεί καί νά έπιστρέψει στό εργαστήρι του γιά νά ξαναπιάσει νά φτιάχνει ψαράκια άπό χρυσάφι. Στή μύηση τού Χοσέ Σεμί ρίχνει τή σκιά του δ πατέρας του, στρατιωτικός, άνθρωπος δυνατός, άπαιτητικός, πειθαρχημένος. Στήν περίπτωση τοϋ Άουρελιάνο Μπουεντία ή άσταμάτητη περιέργεια τοϋ πατέρα του Χοσέ Άρκάδιο Μπουεντία είναι άφορμή νά κάμει ό γιός του πλήθος επαναστάσεις. Θά περίμενε κανείς πώς αύτοί οί πατεράδες, έτσι δπως περιγράφονται, θά ήταν Κρόνοι γιά τά παιδιά τους. Στήν πραγματικότητα είναι Δίες. Στό Παραδίσο λοιπόν, δπως καί στά 'Εκατό χρόνια μοναξιάς, ό κόσμος φαίνεται ν’ άρχίζει άπό τήν αρχή. Θά μπορούσαμε νά πούμε πώς πρόκειται γιά δύο Βίβλους Γενέσεως, πού ή μιά συμπληρώνει τόν Δάντη κι ή άλλη ξαναβρίσκει τόν "Ομηρο. Μιλώ γιά τόν Δάντη, επειδή ό Χοσέ Λεσάμα Λίμα ήταν ποιητής κι ό λόγος του είναι ποιητι­ κός, ή φράση κυλάει στριφτή, πολύχρωμη καί μέ κάποια εκζήτηση, καταδυόμενη πρός τήν κόλαση πρίν άνέβει στούς ούρανούς. Μιλώ γιά τόν "Ομηρο, επειδή τά 'Εκατό χρόνια μοναξιάς είναι μιά σειρά Τρωικών πολέμων γιά πλήθος Ελένες, μέ κάποιον Όδυσσέα κάθε φορά, πού μοιραία (καί χωρίς νά τό θέλει) ξαναβρίσκει τήν ’Ιθάκη του. Μιλώ ταυτόχρονα γιά δύο έπη, μέ τήν έννοια δτι κλέη μεγάλων άνδρών λέγονται, ένώ οί θεοί επεμβαίνουν, ένώ ή άνθρώπινη μοίρα εμφανίζε­ ται δαιμονικά κι άγγελικά. "Επος είναι καί τό βιβλίο τού Άουγκούστο Ρόα Μπάστος, ’Εγώ, ό υπέρτατος (1973).7 Περιγρά­ φει τά έργα καί ημέρες τού δικτάτορα τής Παρα­ γουάης Χοσέ Γκασπάρ δέ Φράνσια (1766-1840), πού άνακήρυξε τή χώρα του κράτος άνεξάρτητο τό 1811, δπως τά ερμηνεύει καί τά παρουσιάζει δ ίδιος, καθώς ύπαγορεύει τ’ άπομνημονεύματά του, άλλά καί τίς άπόψεις πού έχουν οί έχθροί του γιά τό πρόσωπό του καί τίς ιδέες του. Ένώ ό δικτάτορας βλέπει τόν έαυτό του στόν καθρέφτη του όμορφο, άκόμα καί στήν όργή, στήν ειρωνεία καί στήν πόζα του, οί έχθροί του, ρίχνοντας τό βλέμμα τους στόν ίδιο καθρέφτη, βλέπουν άσχήμιες, εγκλήματα, αίσχη.

155

Ό συγγραφέας δίνει αύτά τά είδωλα, τό ένα νά ιΐι«δέχεται τό άλλο, τό προηγούμενο νά επανέρ­ χεται, νά προλαβαίνει τό επόμενο, πού μέ τή σειρά του παραπέμπει σέ άλλο παρελθόν κι άλλο μέλλον, καί οΰτω καθεξής. Θά μπορούσε κανείς νά πει πώς αυτό τό βιβλίο έρχεται πιό κοντά στό Φθινόπωρο τον Πα­ τριάρχη, άλλά αυτή ή συγγένεια είναι μάλλον επιφανειακή, δεδομένου δτι τό έργο τοϋ Ά ουγκούστο Ρόα Μπάστος είναι πιό ρεαλιστικό καί πιό τραγικό, εκεί δπου ό Γκ. Γκαρσία Μάρκες ει­ ρωνεύεται περισσότερο καί φέρνει περισσότερο στό φώς τόν παραλογισμό τής τυραννίας καί τόν παραλογισμό τής άποδοχής της. Πολλά πρόσωπα, άντίθετα, θά μπορούσαν νά είχαν εξελιχθεί σέ τυ­ ράννους στά ’Εκατό χρόνια μοναξιάς: δ πατέρας τοϋ Χοσέ Άρκάδιο Μπουεντία, ή κόρη του Άμαράντα πού βασανίζει τούς διαδοχικούς μνη­ στήρες της, άκόμα κι ό συνταγματάρχης Άουρέλιο Μπουεντία. Αύτά δμως τά πρόσωπα συγκρο­ τούνται άπό κάποια εσωτερική άνάγκη, πού ή διατήρησή της επιτυγχάνεται μέ την παρουσία τοϋ γύφτου (μάγου, άλχημιστή καί πολυταξιδεμέ­ νου) Μελκίαδες. Νομίζω πώς στό έργο τού Άουγκούστο Ρόα Μπάστος άναδύεται ή μοναξιά τοϋ δικτάτορα. Κι άναρωτιέμαι: ποιά είναι ή μοναξιά πού δίνει τόν τίτλο στό έργο τοϋ Γκ. Γκαρσία Μάρκες; Κατά τή γνώμη μου, τά ’Εκατό χρόνια μοναξιάς είναι εκείνα πού ζεΐ ή Οϋρσουλα Ίγουαράν, γυναίκα τού Χοσέ ’Αρκάδιο, μητέρα παιδιών πού λέγον­ ται Χοσέ Ά ρκάδιο καί Άουρελιάνο, γιαγιά παι­ διών πού λέγονται Άρκάδιο, Άουρελιάνο, προ­ γιαγιά παιδιών πού πάλι έχουν τέτοια ονόματα. "Ως την ώρα πού θά ύπάρξει ή Άμαράντα Οϋρ­ σουλα, συνδυασμός μιας κόρης περίεργης καί πεισματάρας (τής Άμαράντα) καί τής πρώτης αυτής Οϋρσουλα. Ετούτη ή Άμαράντα Οϋρσουλα θά κάνει έρωτα μ’ έναν τελευταίο Άουρελιάνο καί θά γεν­ νηθεί παιδί μέ γουρουνίσια ούρά, φόβος τής πρώ­ της Οΰρσουλας, όταν παντρεύτηκε τόν πρώτο Χοσέ Άρκάδιο. "Αξονας τοϋ 'Εκατό χρόνια μο­ ναξιάς είναι αύτή ή πρώτη Οϋρσουλα, πιστεύω. Γύρω της (καί γύρω άπό τή μοναξιά πού δη­ μιουργεί ό φόβος δτι θά χαθούν δλα, σάν γεννη­ θεί παιδί μέ γουρουνίσια ούρά) κυκλοφορούν δύο τύποι προσώπων: εκείνα πού προχωρούν πρός αύτό τό τέλος καί πού ή σπορά τους πιό γρήγορα καί πιό επικίνδυνα τό πλησιάζει, σέ αντιπαρά­ θεση σχεδόν μέ τ’ άλλα πού έκτρέπονται άπό αυ­ τόν τό δρόμο, συμβάλλοντας ώστόσο έμμεσα στη διάνοιξή του. Ό δικτάτορας τής Παραγουάης κι ή Οϋρσουλα τού Μακόντο κατέχονται άπό τήν ίδια άγωνία: ν’ άποφύγουν τήν Ιστορία, οικοδο­ μώντας εκούσια μιάν ιστορία λογικής, πού παρά­ δοξα ενισχύει τήν ιστορία. 'Ιστορία είναι καί Τό πράσινο σπίτι (1966) τού Μάριο Βάργκας Γιόσα.8 Τό Μακόντο είναι εδώ ή Πιούρα, πραγματική πόλη τοϋ Περού στίς άκτές τοϋ Ειρηνικού, δπου ό συγγραφέας έζησε άρκετά χρόνια. Στήν Πιούρα λοιπόν φτιάχνεται ένα άν­

τρο άκολασίας, τό Πράσινο σπίτι, καί γύρω άπό αύτό πλέκονται ιστορίες, δράματα. Μέ τήν Μπονιφάσια, πού θά γίνει «τρόφιμος» αυτού τού σπι­ τιού, παλιά μαθήτρια σέ σχολείο καλογραιών μιας άλλης μικρής πόλης, δημιουργεϊται ένας σύνδεσμος τής Πιούρα μέ τό εσωτερικό τής χώ­ ρας, δπου ’Ινδιάνοι ύφίστανται τόν έκχριστιανισμό, άλλά καί τίς συνέπειες άπό τά έμπόρια πού κάνουν μέ τόν ’Ιάπωνα Φουσία, σέ βάρος τών άφεντάδων, δπως ό σενιόρ Ρεάτεγκι. Θά περίμενε κανείς πώς τό έργο θά στηριζόταν σέ αύτά τά πράγματα. Διαπιστώνουμε δμως δτι ό συγγρα­ φέας έχει στολίσει μέ αύτά έναν καμβά πού δέν είναι άλλος άπό τήν άτέλειωτη κάθοδο τού Φου­ σία πάνω στόν ποταμό Μαρανιόν, μέ τή βοήθεια τού γέρου πλοηγού Άκιλίνο, παλιού του συνερ­ γάτη. Ό διάλογός τους, ένα πάζλ πού δλο συμ­ πληρώνεται κι δλο εκπλήσσει, άποκαλύπτει, συμ­ πληρώνει τίς ιστορίες τών προσώπων, δημιουργεί τίς άντιθέσεις. Θά έλεγα πώς ό Φουσία είναι ό Μελκίαδες τού 'Εκατό χρόνια μοναξιάς, πού έγινε κακός. Ό Φουσία είναι ένας κακομοίρης πού φοβάται τό θάνατο, τόν όποιο ξορκίζει παριστάνοντας τό «άντράκι», ένώ ό Μελκίαδες είναι μεγαλόπρεπος, άνθρωπος πού έπαθε καί γι’ αύτό έμαθε, άνθρωπος πού πεθαίνει άλλά ξαναβγαίνει στή ζωή. Ό Φουσία είναι άγονος τόπος, μπροστά στόν Μελκίαδες, πού είναι γόνιμος. Καταλύτες κι οί δύο, άλλά ό δεύτερος διόλου επίφοβος. Προσπάθησα, μέ πολλή συντομία, νά πώ δτι ό Γκ. Γκαρσία Μάρκες δέν είναι ό μόνος σπουδαίος συγγραφέας τής Λατινικής Αμερικής. Είναι έκείνος πού άσκεϊ τή μεγαλύτερη έλξη. "Οταν θά έχουν περάσει τά χρόνια καί θ’ άντιμετωπίζονται έργα σάν αύτά πού άναφέρθηκαν μέ μεγαλύτερη ■ψυχραιμία, ίσως άποδειχτεϊ πώς δ Χοσέ Λεσάμα Λίμα ή ό Μάριο Βάργκας Γιόσα ή ό Άουγκούστο Ρόα Μπάστος είναι σπουδαιότερος άπό τόν Γκ. Γκαρσία Μάρκες. "Ισως πάλι άποδειχτεϊ πώς δ Γκ. Γκαρσία Μάρκες ξεχωρίζει σάν παραμυθάς καί πώς έτσι εξυπηρετεί καλύτερα τό μυθιστό­ ρημα έκείνο πού δέ στηρίζεται σέ χαρακτήρες καί ήρωες, άλλά είναι μιά «σύνοψη» ένός κόσμου, πέρ’ άπό τίς λογικές κατηγορίες τής φιλοσοφίας, ένός κόσμου πού άψηφάει τήν επιστήμη κι όδηγεϊ στήν άθωότητα, πού είναι σάν προθάλαμος τού θανάτου, άλλά καί τό κέρδος τής ζωής. ’Εκείνο πού θεωρώ βέβαιο πρός τό παρόν είναι πώς μέ τέτοιους συγγραφείς άνοίγονται νέοι κι άπροσδόκητοι δρόμοι κι δρίζοντες στήν πεζο­ γραφία. Ά ν δ Σταντάλ οδηγεί στόν Ντοστογιέφσκι, πού όδηγεϊ στόν Κάφκα, πού όδηγεϊ στόν Μπέκετ, άν δ Προύστ πηγαίνει στόν Τζόυς, πού συναντάει τόν Μούζιλ, τολμώ νά πώ πώς αύτοί οί χώροι, αύτές οί εκτάσεις έχουν πιά έξερευνηθεΐ. Άφήνοντάς τες στήν άκρη, διασχίζοντάς τες, οί συγγραφείς πού άναφέρθηκαν (καί στούς όποιους πολλοί άλλοι μπορούν νά προστεθούν) δείχνουν πώς ύπάρχουν άκόμα νέοι κόσμοι. Τά ’Εκατό χρόνια μοναξιάς έχουν ύπέρ τους τό γεγονός δτι βοήθησαν ν’ άποκαλυφθοϋν οί σύντροφοι τού Γκ. Γκαρσία Μάρκες. Διέψευσαν ταυτόχρονα εκεί­

νους τούς έκδοτες, άλλά καί τούς συγγραφείς, πού διακηρύσσουν δτι τά λογοτεχνικά έργα είναι ανάλογα μέ την τυποποίηση τής χαρακτηρολογίας των άναγνωστών κι δτι ή λογοτεχνία αύτή τήν τυποποίηση όφείλει ν’ άκολουθήσει, αν θέλει νά έπιβιώσει. Νομίζω πώς τό θυμικό των άνθρώπων έχει έναν κοινό παρονομαστή, πού αύτάν άγγίζει τό έργο τού Γκ. Γκαρσία Μάρκες. Δέν υποστη­ ρίζω πώς δ,τι δέν άναφέρεται σέ αύτό τάν κοινό παρονομαστή είναι Ανάξιο. Ίσως δμως χρειάζε­ ται ν’ άναθεωρήσουμε κάποιες άπόψεις, πού στη­ ρίζουν τή λογοτεχνία στή λογική καί μόνο καί ζη­ τούν άπό τόν άναγνώστη νά γίνει ό συμπαραγωγός τού λογοτεχνικού έργου. Ά πό τήν ίδια σκοπιά κοιτάζοντας τό έργο τού Γκ. Γκαρσία Μάρκες, παρατηρώ πώς είναι συγ­ γραφέας πιό συνθετικός. ’Εκεί δπου ό Χοσέ Λεσάμα Λίμα ή ό Μάριο Βάργκας Γιόσα γράφουν γιά νά εξηγήσουν, νά συμπληρώσουν καί νά διευ­ κρινίσουν, εκεί δπου δ Άουγκούστο Ρόα Μπάστος παρεμβάλλει κάποιο πρόσωπο, ό Γκ. Γκαρ­ σία Μάρκες δίνει βιαστικά τό γεγονός, σά νά βιά­ ζεται ό ίδιος νά πάει πιό κάτω, νά κυνηγήσει τή συνέχεια τής διήγησης. Δημιουργεί έτσι μιάν έπέλαση, δπου στά καπούλια τών άλογων γαντζώνε­ ται ό Αναγνώστης. Γι’ αύτό τό λόγο θά ύποστήριζα πώς ό Γκ. Γκαρσία Μάρκες μάς ξαναφέρνει στόν Λ α σαρίγιο όέ Τόρμες, αύτό τό βιβλίο τού ισπανικού 16ου αιώνα,9 σάτιρα, άλλά καί άρχή είδους λογοτεχνικού πού άνθισε στόν ίσπανόφωνο χώρο κι Αποτελεί συνέχιση τού λαϊκού προφορικού λόγου, σχετικά μέ ανθρώπους πού προσπαθούν νά έπιζήσουν Ανάμεσα στούς Απα­ τεώνες τής θεσμοποιημένης κοινωνίας. Ό Λ ασα­ ρίγιο είναι ένας «πίκαρο», δηλαδή δόλιος, πα­ νούργος, άλλά καί περίεργος κι ελευθερόστομος κι έτοιμος γιά περιπέτειες. Ζεϊ καί δρά στήν ώρα τού Απόγειου τής ισπανικής αύτοκρατορίας μέ τόν Κάρολο τόν Πέμπτο καί τόν Φίλιππο τό Δεύ­ τερο. Είναι ένα είδος «σούμας» προσώπων καί καταστάσεων αύτής τής συγκεκριμένης έποχής. «Πίκαρο» μού φαίνεται ό Χοσέ Άρκάδιο Μπουεντία, άπό τούς ίδρυτές τού Μακόντο, γε­ νάρχης τών Μπουεντία, πού διατηρούν μέσα τους ολοζώντανη τήν περιπέτεια, έξω Από κάθε ήθική καί παραδεδεγμένη λογική. Θά πώ λοιπόν πώς ό Γκ. Γκαρσία Μάρκες είναι λαϊκός συγγραφέας, μέ τήν έννοια δτι παραπέμπει στή λαϊκή κληρονομιά, πού μοιάζει νά είναι κοινή τουλάχιστον στούς λαούς τής Δύσης. ’Αντίθετα, τά μυθιστορήματα τού X. Λεσάμα Αίμα, τού Μ. Βάργκας Γιόσα ή τού Ά . Ρόα Μπάστος μοιάζουν λιγότερο ισπα­ νικά, περισσότερο «εύρωπαϊκά» (μέ τήν έννοια κυρίως τού γαλλικού μυθιστορήματος τού 19ου αιώνα) κι άπό αύτή τήν άποψη περισσότερο «διανοούμενα». Τό λαϊκό στοιχείο επιτρέπει στόν Γκ. Γκαρσία Μάρκες τά «τρελά» πού γράφει, δπως π.χ. τήν Αδιάκοπη βροχή γιά χρόνια στό Μακόντο, τήν Απώλεια τής θύμησης τών πραγμά­ των κλπ., μέσα σ’ ένα χρόνο πού διαστέλλεται καί συστέλλεται. Στούς άλλους συγγραφείς, δσο κι άν αύτά ύπάρχουν, δέν είναι εξίσου καίρια, λές καί

κάποια «λογική» τούς σταματάει. Κλείνοντας αύτό τό σημείωμα, κρίνω σκόπιμο νά Αναφέρω πώς τό έργο πού μάς Απασχόλησε θά έκτιμηθεί σωστότερα, άν έχουμε τήν τύχη νά δούμε τά έργα τών άλλων μεγάλων συγγραφέων τής Λατινικής ’Αμερικής μεταφρασμένα, μέ τήν Απαραίτητη φροντίδα, στή γλώσσα μας. ’'Ετσι, ό Αναγνώστης θά έχει μιά σωστότερη άποψη, ώστε ν’ άποφύγει τίς μυθοποιήσεις καί νά κατανοήσει έναν κόσμο πού συμβαίνει νά μάς μοιάζει, ένώ ό έλληνας συγγραφέας θά μπορεί ν’ Αντλήσει διδά­ γματα πεζογραφίας. Φ. Δ. ΔΡΑΚΟΝΤΑΕΙΔΗΣ Σημειώσεις: 1. Γιά παράδειγμα: Φ. Δ. Δρακονταειδή, Καθημερινή 20.3.80, αφιέρωμα τον περιοδικού Πολίτης, τεύχος 35, Ίοννης 1980, σειρά εκπομπών τον Γ' Προγράμ­ ματος τόν ’Απρίλη τού 1980 κλπ.

2. H is to ria de un d eicid io, έκδοση Σέιξ Μπαρράλ, Βαρ­ κελώνη, circa 1970.

3. Οί λόγοι τής διαμάχης φαίνονται νά είναι πολιτικοί. Ό Γκ. Γκ. Μάρκες, δημοκράτης καί ύποστηρικτής τών κινημάτων τής Λατινικής ’Αμερικής, είναι τό άκρο αντίθετο τον κοσμοπολίτη, κομψού κι Αντι­ δραστικού Μ. Β. Γιόσα, πού γιά 'ένα διάστημα υπήρξε πρόεδρος τού Διεθνούς Πέν Κλαμπ.

4. U n a muerte anunciada (°Ενας θάνατος πού προαναγ­ γέλθηκε).

5. Σημειώνουμε πώς ή γενιά τών συγγραφέων τής Λατι­ νικής ’Αμερικής πού δημοσίευσε τά σημαντικότερα έργα της στήν περίοδο 1965-1975 (χοντρικά) ονο­ μάστηκε «γενιά τού boom», γενιά τής λογοτεχνικής έκρηξης. Σέ αυτήν περιλαμβάνονται οί συγγραφείς πού άναφέραμε πιό πάνω, άλλά καί άλλοι, Ανεξάρ­ τητα άπό τήν ήλικία τους. Διάφοροι μελετητές προσπάθησαν νά εξηγήσουν τούς λόγους αυτής τής «έκρηξης». Σημαντική συνεισφορά είναι τό δοκίμιομαρτνρία τού χιλιανοΰ συγγραφέα Χοσέ Δονόσο (1924), μέ τίτλο Π ρ ο σ ω π ικ ή ισ το ρ ία τού boom (1972).

6. “Εκδοση Άγκιλάρ. "Απαντα, τόμος σ', 1975.

7. ’Έχω στά χέρια μου τή γαλλική έκδοση Πιέρ Μπελφόν, 1977, πού στηρίζεται ατό κείμενο πού κυκλο­ φόρησε στήν ’Αργεντινή άπό τόν οίκο Siglo XXI, 1974.

8. L a casa verde, έκδοση Άγκιλάρ, 1973, άπό τήν «’Επιλογή “Εργων» τον Μ. Β. Γιόσα, τόμος α( σελ.

441-896. Μέ τήν ευκαιρία θυμίζουμε πώς τό άλλο πολύ σημαντικό έργο αυτού τον συγγραφέα, Ή πόλη κ α ί τ ά σ κ υλιά, έχει μεταφραστεί στή γλώσσα μας (Όδνσαέας, 1981). Βλ. σχετικό σημείωμά μας, Κα­ θημερινή 9.7.81.

9. “Εχω ύπόψη μου δύο μεταφράσεις τού έργου: α) άπό τήν ’Ιουλία Ίατρίδη, ’Εκδόσεις τών Φίλων, 1971 ■ καί 6) άπό τή Μάγια-Μαρία Ρούσσον, Ανά­ τυπο άπό τήν Ηπειρωτική Εστία, ’Ιωάννινα, 1977.

157

ΜΕΛΕΤΕΣ

φωτισμός μιας ζωής

ΕΝΑ βιβλίο γιά τόν πρόωρα χαμένο συγγραφέα τοϋ "Ηρώα τής Γάνδης καί τοϋ ’Εξώστη, μέ τυπο­ γραφικό σχεδίασμά καί επιμέλεια τοΰ Ε. X. Γό­ νατά. Ό Νίκος Καχτίτσης, πού γεννήθηκε τό 1926 στή Γαστούνη τής Ηλείας καί πέθανε στήν Πάτρα τό 1970, εζησε μιά ζωή μοναχική, γεμάτη άγωνία, πίκρες καί απογοητεύσεις, στήν Ελλάδα, τήν ’Αφρική καί τόν Καναδά, μακριά άπό φίλους, πατρίδα καί γνωστούς ή συγγενείς, μέ μόνη συν­ τροφιά τό καμπουρωτό του πενάκι, τά βιβλία του, τά γράμματα τών φίλων καί τήν οίκογένειά του. Τό βιβλίο τοϋ Δανιήλ προσπαθεί νά ρίξει φώς στή ζωή καί τό έργο του μέ κείμενα γιά τόν (καί τοϋ) Καχτίτση. Περιέχει βιογραφία, επιστολές, πρωτότυπα κείμενα μέ τή μετάφρασή τους καί βι­ βλιογραφικά στοιχεία. Ή Εισαγωγή στή ζωή τον, δπως καί ό ίδιος άλ­ λωστε ό Δανιήλ τό δηλώνει (σελ. 10), δέν ξεφεύ­ γει άπό τά δρια μιάς εισαγωγής, γιατί στηρίζεται κυρίως στίς προσωπικές σχέσεις τών δύο συγ­ γραφέων καί άναλίσκεται κατά τό μεγαλύτερο μέρος στήν έν Καναδά διαμονή του, ενώ μιά προσωπικότητα τόσο πολύπλοκη καί τόσο πολυ­ συζητημένη σάν τοϋ Καχτίτση δέν εξαντλείται σέ μιά εισαγωγή μόνο. Πιστεύω δτι τό φαινόμενο Καχτίτσης δέν μπορεί νά έρευνηθεΐ πλατιά, πο­ λύπλευρα καί έξαντλητικά, παρά μόνο δταν δημοσιευθεί τό σύνολο τής άλληλογραφίας καί τοΰ έργου του καί έκμεταλλευθεί κάθε προσωπική μαρτυρία. Έτσι, Αναγκαστικά, τό κείμενο τοϋ Δανιήλ δίνει πολύ λίγα στοιχεία γιά τή ζωή τοϋ Καχτίτση πού νά βρίσκονται έξω άπό τό πλέγμα τών προσωπικών τους σχέσεων, είναι δμως ένα άξιόλογο κείμενο πού συμπληρώνεται άπό τίς επιστολές καί τό φωτογραφικό ύλικό πού παρα­ τίθεται σέ άλλες σελίδες. ’Ενδιαφέρουσες είναι οί περισσότερες άπό τίς 28 έπιστολές (σύν δύο τηλεγραφήματα) τού Κα­ χτίτση πρός τόν Δανιήλ, πού Αρχίζουν στίς 6 ’Ιουλίου 1965 καί τελειώνουν στίς 17 Φεβρουά­ ριου 1970, τρεις μήνες πριν άπό τόν Αναπάντεχο θάνατό του (25 Μαίου 1970). Καλύπτουν κατά συνέπεια τήν τελευταία καί πιό ενδιαφέρουσα περίοδο τής ζωής του στή μακρινή Μοντρεάλη, καί πέρα άπό τά βιώματα, τίς σχέσεις καί τίς έπι-

158

inn

ΓΙΩΡΓΟΥ ΔΑΝΙΗΛ: Νίκος Καχτίτσης. Ό λεπιδοπτερολόγος τής άγωνίας. ’Αθήνα, Νεφέλη, 1981. Σελ. 243.

Ό Νίκος Καχτίτσης ατό σπίτι τον ατό Μοντρεάλ, κρα­ τώντας άντίτνπο τοϋ « ’Εξώστη» (1965)

θυμίες του, μπορούμε νά δούμε σ’ αύτές τόν άγώνα καί τήν άγωνία του γιά τή ζωή, τήν τέχνη, τήν Αθεράπευτη μανία του γιά τελειότητα καί επικοινωνία, καθώς καί τήν Απαράμιλλη δύναμη τοΰ πεζογραφικοΰ του ταλέντου. ”Ας δούμε μερι­ κές σκέψεις τού Καχτίτση. Γράφει γιά τήν πολυγραφότητα: «όέ μ’ άρέσει αυτό τό σύστημα τον καταπιάσματος εκ μέρονς τοϋ καλλιτέχνη μέ πολλά εί'όη λόγον. ’Εννοείται αυτό είναι υποκει­ μενική άποψη... Καί πολύ φοβάμαι ότι καί τόν ίδιο τόν εκάστοτε δημιουργό του φθείρει σέ τέ­ τοια ανάλυση αυτή ή ταχτική» (έπιστ. 5, σελ.

59-60). Γιά τόν άγώνα καί τήν άγωνία τού συγ­ γραφέα νά ύποτάξει τό ύλικό του: «Πρέπει νά αντοπαιδεύεται, ν’ άγωνιά, νά υποφέρει (πάντα μόνος), μέχρι τελικά νά πείσει εαυτόν δτι αξίζει τό κείμενό του νά πάει ατό τυπογραφείο. Αυτό μπορεί νά πάρει χρόνια ολόκληρα. ’Άν εν τέλει δέν πείσει τόν εαυτό τον, τότε &ς μήν τυπώσει ποτέ καί οί... έπερχόμενες γενεές μπορεί νά εκτι­ μήσουν τά χειρόγραφά του καί νά τά τυπώσουν» (έπιστ. 6, σελ. 66-67). Γιά τή λογοτεχνία, Αντιλήψεις πού Αποτελούν καί τήν ποιητική του κατά κάποιον τρόπο: «δπως καί δλα τά πράγματα στή λογοτεχνία καταντάνε εξωδερμικά καί γλίσχρα μέ τούς κατευθείαν χα­ ρακτηρισμούς. Φίλε μου, μόνο μέ τίς νύξεις, μέ

τούς υπαινιγμούς μπορεί πλέον νά έπιζήσει λογο­ τεχνία σήμερα -δλα τά σχήματα έχουν φθαρεί από τήν πολλή χρήση» (έπιστ. 28, σελ. 134) καί «Οί εικόνες, οί 'ίδιες είναι γιά όλους. Κι οί φωτο­ γραφικές μηχανές επίσης οί ίδιες. 'Εκεί πού δια­ φέρουμε ό ένας απ’ τόν άλλον είναι ή γωνία άπ’ τήν όποια φωτογραφίζουμε» (δ.π., σελ. 135). Γιά τήν τυπογραφία, πού τή θεωρεί τέχνη μέ όλη τή σημασία τής λέξης, καθώς καί γιά τόν τρόπο πού δούλευε στό τυπογραφείο του, στό υπόγειο τού σπιτιού του, τυπώνοντας βιβλία δικά του καί φίλων του μέ άψογη εμφάνιση καί μέ τή φίρμα «Λωτοφάγος»: «όσον άφορά τήν εμφάνιση τον βιβλίου, άκέραια τήν ευθύνη, άλλά καί τό βέτο, τά έχω εγώ. Στά βιβλία πού θά τυπώσω, θέλω νά δώσω, τυπογραφικά, τό δικό μου εαυτό. Είναι κι αυτό ένα παρακλάδι των καλλιτεχνικών μου βλέψεων» (έπιστ. 23, σελ. 116) καί: «Είθε νά ’ξέρα γιατί τυπώνω. Τό αποδίδω μάλλον σέ μιά διάθεση νά παίξω - εγώ πού μικρός δέν είχα παί­ ξει σχεδόν ποτέ» (έπιστ. 16, σελ. 100). Οί παρατηρήσεις του γιά τήν έλληνική πραγμα­ τικότητα δείχνουν έναν άλλο, πολιτικοποιημένο, μέ τήν πλατιά έννοια, Καχτίτση: «’Εκείνοι πού πολέμησαν τόν εχθρό κατέληξαν στά στρατόπεδα συγκέντρώσεως, ενώ “έξυπνάκηδες” σάν κι Εμένα, πού δέν έλαβαν κανένα ενεργό μέρος στήν Αντίσταση (...) έθριάμβευσαν στά υπουργεία, στό στρατό» (έπιστ. 25, σελ. 123). Μιά πτυχή τού Ήλειώτη πεζογράφου πού δέν έχει μελετηθεί άκόμη. Καί κατά τή διάρκεια τής δικτατορίας δέν έμεινε άμέτοχος ό Καχτίτσης, δημοσίευσε πολλά κείμενα μέ διάφορα ψευδώνυμα σέ καναδικές έφημερίδες πού καλό θά ήταν νά συγκεντρωθούν άπ’ δσους τά ξέρουν, ώστε νά γίνουν ευρύτερα γνωστά. Πολλές είναι καί οί κρίσεις του γιά πρόσωπα καί πράγματα τής λογοτεχνίας, πού δείχνουν έναν κριτικό μέ οξύνοια, πού δέν άσκησε δυστυχώς παρά ελάχιστες φορές τό λει­ τούργημά του. Γενικά, δπως άλλωστε έχει γίνει πιά παραδεκτό, οί έπιστολές άποτελούν, μετά τήν αφήγηση, τή δεύτερη σημαντική προσπάθεια τού Καχτίτση, μέ τά ίδια ή καί μέ πιό σπουδαία άποτελέσματα πολλές φορές, καί εύχής έργο θά ήταν νά έκδίδονταν κάποτε, δημοσιευμένες καί μή, συγκεντρωτικά, ώστε νά γίνουν κτήμα τού καθενός. Στις σελίδες 147-169 έχουμε τό πεζογράφημα τού Ν. Καχτίτση «Ριρίκα καί Κυλλήνη» στό άγγλικό πρωτότυπο καί σέ μετάφραση τού Γ. Δα­ νιήλ. Στό άγγλικό κείμενο έχει κάνει κάποιες έπεμβάσεις ό μεταφραστής καί διορθώσεις, πρά­ γμα πού δέν τό θεωρώ θετικό, γιατί άκόμα κι άν δ Καχτίτσης έκανε κάποιο λάθος, σημασία έχει δτι διάλεξε αύτή ή εκείνη τή χρήση μιάς λέξης καί αυτό σέ τελευταία άνάλυση είναι τό κείμενό του. Ό μεταφραστής θά μπορούσε νά σχολιάσει τά έπίμαχα σημεία, δχι νά τά διορθώσει, γιατί τό κείμενο δέν μάς παραδόθηκε δπως τά έργα τών άρχαίων συγγραφέων μέσω χειρογράφων, άλλά τυπώθηκε μέ προσοχή καί επιμέλεια άπό τόν ίδιο

τό συγγραφέα. Ξέρουμε δτι ό Καχτίτσης κάτεχε τέλεια καί τήν άγγλική καί τή γαλλική, σέ σημείο τέτοιο πού νά γράφει κείμενα μέ άξιώσεις άπευθείας σ’ αυτές τίς γλώσσες. "Αλλωστε κι ό ίδιος ό Δανιήλ άναγνωρίζει δτι γλωσσικά «είναι πρά­ γματι πολύ δουλεμένο κείμενο, πού όμως παρου­ σίαζε κάποιες ελλείψεις» (σελ. 168). Ό Καχτί­ τσης, προτού τό τυπώσει, τό έδειξε σέ πολλούς Καναδούς γιά νά τό διορθώσουν γλωσσικά σέ περίπτωση πού υπήρχε κάποιο λάθος. Γράφει σχετικά: «Πρέπει νά ομολογήσω ότι ονδείς μου είπε ότι τον θύμιζε μετάφραση καί, όταν επέμεινα (παρουσιαζόμενος ώς εκδότης) νά επιφέρουν, ή νά προτείνουν, τίς Απαραίτητες γλωσσικές διορ­ θώσεις, οί άνθρωποι απόρησαν, καί κάποιοι μέ κυττάξανε περίεργα» (έπιστ. 11, σελ. 84-85). Ή μετάφραση, δπου είναι δυνατόν, μένει πιστή στό πνεύμα καί τό γράμμα τού πρωτοτύπου. Στις σελίδες 171-211 έχουμε τό «Vulnerable point, 1949» καί στίς 213-214 τό «New Year’s Rhapsody» πού έξέδωσε δ Καχτίτσης μέ τό ψευ­ δώνυμο Nicolas Prior. Στήν επιστολή 26, σελ.

127, δ Καχτίτσης δικαιολογεί τήν καταφυγή του στήν άγγλική γλώσσα: «τήν καταφυγή μου -τήν αυθόρμητη- σέ μιά ξένη γλώσσα, τήν αποδίδω στήν απόγνωση πού μ’ είχε πιάσει βλέποντας νά φθείρεται ή έλληνική μέ τή γλώσσα τής στρατώ­ νας». Άναφέρεται, δπως είναι φυσικό, στό 1949, δέν νομίζω δμως δτι άλλαξε τίποτα, στόν τομέα αύτό, μέχρι σήμερα. Ή μετάφραση τού «Τρωτού σημείου 1949» μέσα στό κλίμα τού Καχτίτση, έχει περάσει πιά στή γλώσσα μας σάν κείμενο κλα­ σικό. Είναι πιστή καί άποδίδει, μέ τέχνη καί εύαισθησία, παρά κάποιες γλωσσικές, πάλι, επεμβάσεις, καί τό ύφος καί τό ήθος τού Καχτί­ τση. Θά ήθελα νά κάνω μιά μόνο παρατήρηση, γιά τήν άντιστροφή τών στίχων: «That was murdered last night/ and suffered from hysteria» τού ποιήματος «Empty hospitals» (σελ. 198). Έδώ έχουμε ένα σχήμα πρωθύστερο, ήθελημένο όπωσδήποτε άπό τόν ποιητή, γιατί έκείνο στό όποιο δίνει τήν προσοχή του είναι ή δολοφονία, ό θάνατος, κι δχι ή προηγούμενη κατάσταση ή ή αί­ τια του. Πιστεύω δτι ό μεταφραστής έπρεπε νά σεβαστεί τή θέληση τού Καχτίτση. Ή μετάφραση τής «Πρωτοχρονιάτικης ραψωδίας» δέν είναι τό ίδιο πιστή στό πρωτότυπο, ή απόδοσή της θυμίζει περισσότερο Καρυωτάκη παρά Καχτίτση. Ή έκδοση τού τόμου, δ σχέδιασμός καί ή φρον­ τίδα, πού άκόμη περιλαμβάνει βιβλιογραφία τών δημοσιευμένων επιστολών τού Καχτίτση (σελ.

143-145) καί τών έργων του καθώς καί τών έρ­ γων τών φίλων του πού έξέδωσε μέ δική του φροντίδα (σελ. 33-37), φωτογραφικό ύλικό (σελ.

217-228) καί εύχρηστο πίνακα ονομάτων καί πραγμάτων, έλληνικό καί άγγλικό (σελ. 229-237) καί πού οφείλεται στόν Ε. X. Γόνατά, άποτελεϊ τήν καλύτερη συνέχεια τής έκδοτικής δραστηριό­ τητας τού Καχτίτση καί πιστεύω δτι άρχίζει νά δημιουργείται πιά σχολή στόν τομέα αύτό άπό τό Δανιήλ καί τό Γόνατά. ’Άλλωστε δ ίδιος δ Καχτί­ τσης είχε έκδώσει έργα καί τού πρώτου («Πρό­

159

κες» 1968, «Μ. Αύρήλιο» 1969) καίτοϋ δεύτερου τό 1968, στό ιδιόκτητο τυπογραφείο του, στό ύπόγειο τού σπιτιού του, στόν Καναδά. Πιστεύω δτικαί αυτός ό τομέας τής δραστηριότητας τού Καχτίτση πρέπει νά μελετηθεί, ειδικά τώρα πού χά­ νεται ή καλή τυπογραφία. ΑΝΤΡΕΑΣ Κ. ΦΟΥΣ ΚΑΡΙΝΗΣ

ΙΣΤΟΡΙΑ απόηχοι μ ια ς «επ α ν ά σ τα σ η ς » GRAHAME CLARK — STUART PIGGOT: Προϊστορικές κοινωνίες. Μετ. ’Αγγέλας Ταμβάκη. Άθήναι, Καρδαμίτσα, 1980. Σελ. 453.

ΤΟ βιβλίο αύτό των Clark καί Piggot, δύο κορυ­ φαίων προϊστοριολόγων τών τελευταίων δεκαε­ τιών, είναι μιά άπό τίς άξιολογότερες συνθέσεις, σέ επίπεδο παγκόσμιας προϊστορίας, πού έχει νά παρουσιάσει ή άγγλόφωνη βιβλιογραφία στη δε­ καετία τού ’60. Οί συνθέσεις αύτές, πού ερμήνευ­ σαν τό άρχαιολογικό ύλικό μέ βάση μιά κοινω­ νική κυρίως έρμηνεία, άποτέλεσαν σέ πολλά ση­ μεία τήν υποδομή γιά τίς θεωρητικές τάσεις τής επόμενης δεκαετίας, έτσι όπως σχηματοποιήθη­ καν καί άποτέλεσαν συγκεκριμένες θεωρητικές θέσεις άπό τή λεγάμενη «νέα άρχαιολογία». Τόσο ό Clark, όσο καί ό νεότερος Piggot, άνήκουν στή γενιά εκείνη τών άρχαιολόγων πού ωρί­ μασαν επιστημονικά μέσα στά προβλήματα τού μεσοπολέμου, τήν εποχή πού κυριαρχούσε ή μορφή τού Gordon Childe. Ό Childe ήταν ό πρώ­ τος άρχαιολόγος πού χρησιμοποίησε συστηματικά καί σέ εύρεία έκταση τήν έννοια τών «πολιτι­ σμών» (cultures ή culture groups) χωρίς όμως τό έθνογενετικό περιεχόμενο πού τούς είχε δώσει ή γερμανική επιστήμη. Ή έννοια τού επαναλαμβα­ νόμενου συνόλου άρχαίων άντικειμένων μέ συγ­ κεκριμένη γεωγραφική κατανομή άντικατέστησε τίς εξελικτικές σειρές πού είχαν παγκόσμια έφαρμογή καί χρονολογικό χαρακτήρα καί κυριαρ­ χούσαν στήν άρχαιολογία τού 19ου αιώνα καί τού πρώτου τέταρτου τού 20ού, καί πολλαπλα­ σίασε σέ σημαντικό βαθμό τίς δυνατότητες τής 160

Γλυπτή κεφαλή άπό άσβεοτόλιθο άπό τό Λά Τέν τής Msecke Zebrovice στή Βοημία

έρευνας. Τήν ίδια έννοια τών «πολιτισμών» χρησιμο­ ποίησε καί ό Clark, πού στάθηκε ένας άπό τούς κυριότερους εκφραστές αυτής τής τάσης καί κατά τό δεύτερο μισό τού 20ού αιώνα. ’Αλλά άν τό συνδετικό κρίκο όλων αυτών τών «σταθερά επα­ ναλαμβανόμενων άρχαίων άντικειμένων» άποτελούσε γιά τάν Childe ή θέση τους μέσα στήν άνάπτυξη τών παραγωγικών δυνάμεων καί τών παραγωγικών σχέσεων, μέσα δηλαδή σ’ ένα μαρ­ ξιστικής άνάλυσης πλαίσιο, πού ένοποιεί τούς φαινομενικά έτερογενεΐς «πολιτισμούς» σέ μιά άδιάόπαστη φυσική ένότητα, άντίθετα γιά τόν Clark κανένα τέτοιο σχήμα δεν μπορεί νά θεωρη­ θεί άπαραίτητο άλλά ούτε καί σκόπιμο. OL «πολι­ τισμοί» είναι ούσιαστικά κοινωνίες τήν ύπαρξη ή τήν άνάπτυξη τών όποιων οφείλει νά άντιμετωπίσει ή έρευνα διαπιστώνοντας περισσότερο γιά τήν κάθε μία τόν ειδικό τρόπο προσαρμογής καί λει­ τουργίας μέσα στό περιβάλλον, όπως προκύπτει άπό τά ίδια τά πράγματα, παρά τόν τρόπο μέ τόν όποιο συνδέονται μέ κάποιο γενικό πλαίσιο. Εί­ ναι φανερό ότι τό θεωρητικό πρότυπο πού ένας τέτοιος συλλογισμός προτείνει έχει στή βάση του τό φονξιοναλισμό, όπως διατυπώθηκε άπό τήν πολιτιστική άνθρωπολογία. Ή προσπάθεια γιά τή λεπτομερή άνάλυση τού περιβάλλοντος, όπως καί τής οικονομίας μέ τήν έννοια τής εκμετάλλευσης τών παραγωγικών πηγών, πού άποτελεί μέχρι σή­ μερα κυρίαρχη τάση τής άγγλικής προϊστοριολογίας, κατάγεται όπωσδήποτε άπό εδώ. Ό ίδιος ό Clark έχει δώσει δείγματα τέτοιας άνάλυσης πού θεωρούνται κλασικά. Οί απόψεις αύτές είχαν τόσο θετικές όσο καί άρνητικές συνέπειες. Στίς θετικές μπορεί κανείς

νά συγκαταλέξει τήν Αμφισβήτηση τοϋ έρμηνευτικοϋ περιεχομένου τών έννοιών τής εισβολής ή τής μετανάστευσης τών λαών ώς ύπεύθυνων γιά τήν πολιτιστική Ανομοιομορφία πού παρατηρεΐται στό Αρχαιολογικό ύλικό. ’Από τή στιγμή πού ή έρευνα ένδιαφέρεται νά εντοπίσει τόν τρόπο μέ τόν όποιο τά στοιχεία τοϋ «πολιτισμού» λειτουρ­ γούν, διαπιστώνει γρήγορα τήν Αδυναμία τέτοιων σχημάτων νά Απαντήσουν στό πρόβλημα πού ή ίδια έθεσε. Θετική Ακόμη πρέπει νά θεωρηθεί ή προετοιμασία, μέσα Από τήν έννοια τής λειτουρ­ γικότητας τοϋ πολιτισμού, γιά τήν Αποδοχή τής θεωρίας τών συστημάτων, μιας κυρίαρχης άποψης τής «νέας Αρχαιολογίας». Στις Αρνητικές μπορεί κανείς, χωρίς Αμφιβολία, νά περιλάβει τή στροφή τής Αρχαιολογικής παρατήρησης πρός τήν Ανο­ μοιομορφία τών Αρχαιολογικών δεδομένων, Αγνοώντας ή έχοντας τήν τάση νά μειώνει τή ση­ μασία τών στοιχείων πού σταθερά επαναλαμβά­ νονται καί πού έπομένως δέν μπορεί παρά νά έχουν κάποια προσδιοριζόμενη σημασία. Είναι σ’ αύτό ειδικά τό σημείο πού ή «νέα Αρχαιολογία» Απομακρύνεται μέ τή μεγαλύτερη σαφήνεια Από τήν Αρχαιολογία πού χαρακτηρίζεται ώς «παρα­ δοσιακή». Στό προτεινόμενο Από τόν Clark φονξιοναλιστικό σχήμα ό Piggot δέ συμφωνεί, όχι τόσο μέ τήν Αποψη ότι οί πολιτισμοί πρέπει νά θεωρη­ θούν σάν Ανεξάρτητες μονάδες έρευνας, δσο μέ τήν ίδια τή δυνατότητα Αποκατάστασης μιας έρμηνευτικής σχέσης μέ τό πολιτιστικό φαινόμενο, πέρα Από τό παρατηρούμενο έμπειρικό δεδομένο. Περιορίζει έτσι τήν περιοχή μέσα στήν οποία μπορεί νά κινηθεί ή επιστημονική έρευνα σέ στε­ νότερα όρια καί Αμφιβάλλει γιά τή δυνατότητα μιας σφαιρικής ερμηνείας τοϋ Αντικειμένου. Παρ’ όλη τους τήν κάποια Αντίθεση οί δύο συγγραφείς εμφανίζονται στό βιβλίο αύτό νά συμφωνούν σέ μιά περιγραφή τής παγκόσμιας πολιτιστικής έξέλιξης, ύποστηρίζσντας Απόψεις πού οί θεωρητι­ κές τους βάσεις είχαν ήδη Αρχίσει νά τίθενται σέ Αμφιβολία Από τίς Απόψεις τής «νέας Αρχαιολο­ γίας». Δυστυχώς τά Αρχαιολογικά τμήματα τών φιλο­ σοφικών σχολών στή χώρα μας, δέν συνέβαλαν καί φυσικά δέν παρακολούθησαν τίς Αναζητήσεις αυτές, μέ Αποτέλεσμα τή στιγμή αύτή νά υπάρχει ένα τεράστιο κενό. Τούς λόγους αύτής τής έλλει­ ψης δέ θά τούς Αναζητήσουμε εδώ, γιατί είναι βαθύτατοι καί πολυδιάστατοι. Θά Αναφέρουμε μόνο έναν: τήν έλλειψη μεταφράσεων. "Ας θυμη­ θούν, κυρίως οί ειδήμονες Αναγνώστες, τό πόσο είχε διαβαστεί καί τί εντύπωση είχε κάνει σέ φοι­ τητές, εκπαιδευτικούς κλπ. τό «Προϊστορικό Αι­ γαίο» τοϋ G. Thomson (μετ. Γιάννη Βιστάκη, Εκδοτικόν Ίνστιτούτον ’Αθηνών, ’Αθήνα 1958-59), ένα βιβλίο παλιότερο καί οπωσδήποτε μέ συνθετότερη μέθοδο καί στόχους. ΓΓ αύτό καί μόνο τό λόγο μεταφράσεις τέτοιων έργων, καί τό βιβλίο αύτό, Ανήκουν στά 2 ή 3 παραδείγματα αύτού τού είδους πού έχει νά έπιδείξει ή έλληνική μεταφραστική βιβλιογραφία καί

είναι πολύτιμες'Από κΑθε άποψη, Ακόμη κι άν έχει κανείς Αντιρρήσεις τόσο γιά τήν έπιλογή τους δσο καί γιά κάποιες μεταφραστικές Αβλεψίες δικαιολογήσιμες οί περισσότερες. ΘΑ. Αναφέ­ ρουμε μόνο έκείνες πού έχουν κάποια ειδική ση­ μασία: τή μετάφραση τοϋ corn σέ Αραβόσιτο Αντί σιτάρι, τήν Απόδοση τού όρου settlement μέ τή λέξη «έποικισμός», Αντί τού σωστότερου, κατά τή γνώμη μας, «θέση» ή «εγκατάσταση» ή καί «οικι­ σμός», καί τέλος τήν Απόδοση τοϋ πολύ κοινού όρου settlement pattern ώς «τύπος εποικισμού», Αντί τού πιό συγκεκριμένου «διάταξη τών οικι­ σμών» ή «διάταξη τοϋ οίκισμού», Ανάλογα μέ τήν περίπτωση. ’Αναφορικά μέ τήν έπιλογή τού βι­ βλίου αύτού, Ανεξάρτητα Από τήν Αξία του, θά θέλαμε νά τονίσουμ,ε τά εξής μειονεκτήματα πού παρουσιάζει: 1. Είναι, σύμφωνα μέ όσα είπαμε, Αρκετά ξεπερασμένο καί 2. Τό φάσμα του είναι παγκόσμιο, ενώ τόν έλληνα Αναγνώστη, καί κυ­ ρίως τό φοιτητή, θά τόν ένδιέφερε, σέ συνδυασμό καί μέ τά πανεπιστημιακά μαθήματα, ό χώρος τής Άνατολίας κατά κύριο λόγο, Αλλά καί ό βαλκαΤέλος, θά θέλαμε νά κάνουμε μιά ύπόδειξη στόν έκδοτικό οίκο πού μελλοντικά θά τολμήσει (γιατί περί τολμήματος πρόκειται, καί μάλιστα οικονομικού) νά έκδώσει κάποιο πρόσφατο βι­ βλίο πού νά Αφορά τίς προϊστορικές μεθόδους. Ή χρησιμότητα μιάς τέτοιας μετάφρασης θά είναι πολλαπλή, γιατί θά εισάγει τούς έλληνες φοιτητές τών Αρχαιολογικών τμημάτων στά σύγχρονα προ­ βλήματα τής προϊστορικής μεθόδου, τόσο τά Ανασκαφικά, όσο καί τά έρμηνευτικά, καί θά σταθεί Αφορμή γιά μιά Απόδοση στά έλληνικά τής πλη­ θώρας τών όρων πού στό μεταξύ ή επιστήμη τής προϊστορίας έχει εισαγάγει. ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ ΓΡΑΜΜΕΝΟΣ ΚΩΣΤΑΣ ΚΩΤΣΑΚΗΣ

161

162

παράρτημα Στις σελίδες τοϋ «Παραρτήματος» σχολιάζονται δσα ενδιαφέροντα βιβλία δεν παρουσιά­ ζονται στην « ’Επιλογή». Τά βιβλία έπιλέγει ή Σύνταξη τού περιοδικού. Γράφουν οι Κώστας Καλημέρης, Ελένη Κοροντζή, Χαρά Λουκάκου, Γλύκα Μαρκοπουλιώτου, Βασίλης Π απαβασιλείου καί Κατερίνα Ρούφου.

ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΑ

ΠΟΛΙΤΙΚΗ

Σεξισμός καί επιστήμη

Ό άπελευθερωτικός όγώνας στήν Ιρλανδία

ΕΒΕΛΥΝ ΡΗΝΤ: Σεξισμός καί επιστήμη. Μετ. Νέλης-'Όλγας Γκανά. Θεωρία, ’Αθήνα, 1981. Σελ. 237.

ΙΣΩΣ νά νομίζουμε όλοι δτι ή επιστήμη είναι αντικειμενική. Ξεχνάμε δμως δτι οΐ επιστήμονες είναι άνθρωποι πού αναγκαστικά έχουν δεχτεί συνειδητά ή άσυνείδητα ιδέες καί προκαταλήψεις καί δτι αυτό επηρεάζει τήν επιστημονική τους σκέψη. Ή Έβελυν Ρήντ, μέ τό έργο πού έξέδωσε πριν λίγα χρόνια (1977) καί πού κυκλοφορεί τώρα στήν Ελλάδα άπό τίς εκδόσεις Θεωρία, «Σεξισμός καί επιστήμη», προσπαθεί άναλύοντας αυτές τίς προκαταλήψεις νά δείξει τήν εχθρική στάση τών επιστημόνων άπέναντι στίς γυναίκες, σέ εκείνους τούς τομείς τής επιστήμης πού βρί­ σκονται πιό κοντά στήν άνθρώπινη ζωή, δπως ή κοινωνιολογία, ή άνθρωπολογία, ή κοινωνιοβιοΉ Έβελυν Ρήντ, πού πέθανε πρόσφατα (1979), ήταν μιά διακεκριμένη μαρξίστρια άνθρωπολόγος καί ήγετικό στέλεχος τοϋ Σοσιαλιστικού Εργατι­ κού Κόμματος τών ΗΠΑ. Τό π,ρόβλημα τής θέσης τής γυναίκας τήν έχει άπασχολήσει στά σημαντι­ κότερα έργα της, δπως «Προβλήματα τής πάλης γιά τήν άπελευθέρωση τής γυναίκας», «Ή εξέλιξη τής γυναίκας». Μαχητική, άκολουθώντας τήν ίστορικήΰλιστική μέθοδο, δείχνει μέ τά έπιχειρήματά της τά αίτια αυτής τής καταπίεσης τών γυναικών καί άποδεικνύει τόν πρωτεύοντα ρόλο τους στίς πρώ­ τες μητριαρχικές κοινωνίες, χωρίς νά διστάζει νά τά βάλει μέ άνθρωπολόγους διεθνούς κύρους δπως ό Κλώντ Λεβί Στρώς καί νά άποδεικνύει μέ­ σα άπό τά γραπτά τους πόσο τούς επηρέαζε ή άρνητική γνώμη τους γιά τίς γυναίκες στήν επιστη­ μονική δουλειά καί τίς θεωρίες τους. Ε. Κ.

ΚΡΙΣ ΧΑΡΜΑΝ: Ό απελευθερωτικός όγώνας στήν ’Ιρλανδία. Μετ. Κώστα Πίντα. ’Αθήνα, ’Ανδρομέδα, 1981. Σελ. 96.

ΕΝΑ μικρό -σέ μέγεθος- βιβλίο, τό πρώτο πού έρχεται νά μάς κατατοπίσει όχι μόνο πάνω στάν άγώνα τού ιρλανδικού λαού άλλά, κυρίως, νά άναλύσει τά πραγματικά αίτια τών αιματηρών συγκρούσεων στήν ’Ιρλανδία.

Γυναίκες τον Ντέρν χτυπούν καπάκια ντενεκέδων γιά νά ειδοποιήσουν δτι γίνονται έρευνες στή συνοικία

Ό πρώτος μύθος πού καταρρέει είναι δ μύθος τού «θρησκευτικού πολέμου» άνάμεσα σέ καθο­ λικούς καί προτεστάντες, χωρίς αύτό βέβαια νά σημαίνει δτι δέν υπάρχουν φανατικοί θρησκόλη­ πτοι καί στίς δύο παρατάξεις. Οί πραγματικές αι­ τίες, μέσα άπό μιά σύντομη ιστορική άνασκόπηση τής επιβολής τού βρετανικού ελέγχου στήν ’Ιρ­ λανδία, ξεπροβάλλουν δλοκάθαρες. Έτσι οί καταβολές δλων τών προβλημάτων πού άντιμετωπίζει σήμερα δ λαός τής ’Ιρλανδίας άνάγονται

163

στην πολιτικοοικονομική κυριαρχία τής βρετανικής άρχουσας τάξης, πού κρατάει πάνω άπό 300 χρόνια. Σκοπός τού βιβλίου αύτοΰ είναι νά δείξει τίς συνέπειες τής κυριαρχίας αύτής στή σημερινή ’Ιρ­ λανδία, νά δείξει δτι τά προβλήματα τοΰ Ιρλανδι­ κού λαού δέν θά λυθούν άν δέν δοθεί ένα τέλος στήν κυριαρχία αύτή, καί νά υποδείξει τόν τρόπο μέ τόν όποιο μπορεί νά γίνει αύτό. Ό συγγραφέας, Κρίς Χάρμαν, είναι άγγλος οι­ κονομολόγος μέλος τού Socialist Workers Party. Έχει γράψει πολλά κείμενα καί τό σημαντικότερο βιβλίο του είναι πάνω στή γραφειοκρατία καί τήν έπανάσταση στήν Ά ν. Ευρώπη. Γ. Μ.

ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ

’Αγροτικό συνεταιριστικό πρόβλημα Τό άγροτικό συνεταιριστικό πρόβλημα τής χώ­ ρας. *Αθήνα,, ΕΚΚΕ, 1981. Σελ. 394.

ΑΡΧΙΚΟΣ σκοπός τής ερευνάς ήταν ή μελέτη τής δομής, τής λειτουργίας καί τής δράσης ολόκληρου τού συνεταιριστικού προβλήματος τής χώρας. ’Επειδή πρόκειται όμως γιά θέμα τεράστιο καί δύσκολο, ή έρευνητική δμάδα τού ’Εθνικού Κέν­ τρου Κοινωνικών ’Ερευνών τό χώρισε σέ δύο στάδια πού θά κάλυπταν τούς άγροτικούς καί άστικούς συνεταιρισμούς άντίστοιχα. Ό τόμος αυτός λοιπόν περιλαμβάνει τό πρώτο στάδιο τής μελέτης. _ Γενικοί στόχοι τής έρευνας γιά τούς άγροτικούς συνεταιρισμούς είναι: α) ή οργάνωση καί ή λει­ τουργία τών άγροτικών συνεταιρισμών, β) ή οι­ κονομική δράση τους, γ) ό συνεταιρισμός σάν κοινωνικός θεσμός στό χωριό, δ) άλλες δραστηριότητές του. Ειδικότερα, ή έρευνα άπαντά στό άν ό άγροτικός συνεταιρισμός στή χώρα μας δρά μέσα στά πλαίσια τού γενικότερου σκοπού τών συνεταιρισμών, άν έκπληρώνει τό σκοπό καί ποιά ή συγκεκριμένη δράση του, άν ή δράση αυτή μέσα στίς συγκεκριμένες συνθήκες είναι ικανοποιητική καί ποιές οί δυσκολίες καί τά εμπόδια πού συν­ αντούν οί συνεταιρισμοί στήν εκπλήρωση τών σκοπών τους, ποιοι είναι οί τομείς στους όποιους θά μπορούσαν οί συνεταιρισμοί νά δράσουν βρα­ χυπρόθεσμα καί μακροπρόθεσμα, πώς βλέπουν οί ίδιοι οί άγρότες τό συνεταιρισμό καί τέλος ποιά μέτρα πρέπει νά ληφθούν γιά νά μπορέσουν οί συνεταιρισμοί νά έκπληρώσουν τόν προορισμό Πρόκειται γιά μιά Ιδιαίτερα ένδιαφέρουσα έκ­ δοση, γιατί άπό τή μιά δείχνει δτι ή κοινωνική έρευνα προσανατολίζεται σέ σύγχρονα καί ξω­ τικά γιά τή χώρα μας θέματα καί άπό τήν άλλη συμβάλλει σάν τέτοια στήν έπίλυση ένός προβλή­ 164

ματος πού μακροχρόνια άπασχολεί τόν τόπο μας. Γ. Μ.

ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ

Καπιταλισμός καί περιφέρεια ΣΑΡΑΣ ΚΑΦΑΤΟΥ: Καπιταλισμός καί περιφέρεια. Ή ιστορία τής υπανάπτυξης στή Λατινική ’Αμερική. ’Αθήνα, Νεφέλη, 1981. Σελ. 237.

ΕΙΝΑΙ ένα όμορφο οικονομικά ιστορικό (ή ιστο­ ρικά οικονομικό) κείμενο, τό βιβλίο τής Σάρας Καφάτου. "Ομορφο, γιατί καί ό τρόπος άλλά καί τά στοιχεία πού συνθέτουν τήν τεράστια εικόνα τών χωρών τής Λατινικής ’Αμερικής, είναι προσ­ εκτικά επιλεγμένα -σέ μιά διαχρονική έναλλαγήέτσι ώστε νά γοητεύουν σέ κάθε σημείο κάθε άναγνώστη. Κι είναι κυριολεκτική ή γοητεία αύτή γιά τον έλληνα άναγνώστη. Πρώτα γιατί μπορεί εύ­ κολα νά άνακαλύψει τίς ομοιότητες καί τίς δια­ φορές άνάμεσα στά «έλληνικά πράγματα» καί στά τής Λ. ’Αμερικής. "Υστερα γιατί ή διαχρονική άνάλυση τών ίστορικοκοινωνικών δεδομένων σέ κάθε μιά άπό τίς περιοχές τής Λ. ’Αμερικής έρχε­ ται σιγά σιγά, δημιουργώντας ένα είδος «συγ­ γραφικού σασπένς» πού κάθε άλλο παρά κουρά­ ζει. Κι άκόμα γιατί, κι αύτό πιά άπό καθαρά έπιστημονική σκοπιά, δίνει δλα έκεϊνά τά άπαραίτητα στοιχεία πού οριοθετούν χώρες μέ οικονο­ μική δομή πού θά μπορούσε νά χαρακτηρισθεί σάν εξαρτημένη κρατικομσνοπωλιακή καπιταλι­ στική. Γιά μάς, τό βιβλίο τής Σάρας Καφάτου άποτελεί μιά ευχάριστη έκπληξη καί αυξάνει σημαντικά τίς γνώσεις μας γιά τό ρόλο τής μητρόπολης στίς περιφερειακές ζώνες τής Λ. ’Αμερικής. Γ. Μ.

ΔΙΚΑΙΟ

Ή Σχολή τοΰ φυσικού δικαίου στήν τουρκοκρατία ΔΗΜΗΤΡΗ ΑΠΟΣΤΟΛΟΠΟΥΛΟΥ: Ή εμφά­ νιση τής Σχολής του φυσικού όικαίου στήν γκη μιας νέας ιδεολογίας. 'Αθήνα, 1980. Σελ.

103.

<Η ΑΝΑΖΗΤΗΣΗ τών εσωτερικών βασικών

προβλημάτων τής έλληνικής πολιτικής κοινωνίας στό δεύτερο μισό τού ΙΖ' αιώνα: ιδού δ πρώτος ερευνητικός στόχος πού θέσαμε, ...θά επιτρέψει νά προχωρήσουμε στην Αποκάλυψη τής οργανι­ κής σχέσης πού συνδέει τά προβλήματα αύτά μέ τίς εκδηλώσεις τής πολιτικής ιδεολογίας». Καί παρακάτω: «...Ίο δεύτερο μέρος αυτής τής ενότη­ τας... έχει ώς σκοπό νά φωτίσει... τό κυρίαρχο φαινόμενο τής έλληνικής κοινωνίας... τήν άναστρωμάτωσή της», δηλώνει άπό τήν εκτενή εισ­ αγωγή του ήδη ό Δημήτρης Άποστολόπουλος, δριοθετώντας μέ σαφήνεια τό άντικείμενο καί τή μεθοδολογία τής έρευνάς του. Τό συγκεκριμένο βιβλίο άποτελεϊ τό πρώτο κομμάτι μιάς έρευνας πού έχει σά στόχο της νά εντοπίσει καί διερευνήσει, άξιοποιώντας στόν με­ γαλύτερο δυνατό βαθμό τίς πηγές (κύρια οί κύ­ κλοι τής γαλλικής πρεσβείας στήν Πόλη) τής επο­ χής, τίς κοινωνικές προϋποθέσεις δεκτικότητας -«άνάγκη νέας Ιδεολογίας» τού υπότιτλου- τής κορυφής τής πυραμίδας τής έλληνικής κοινωνίας τού ΙΖ' αιώνα. Βρισκόμαστε έτσι (καί τό «έτσι» δέν είναι μόνο μεθοδολογικό καί βιβλιογραφικό άλλά καί γλαφυρό καί εύχάριστο καί ζωντανό) στήν άνίχνευση μιάς νέας άριστοκρατίας πού έρ­ χεται νά Αντικαταστήσει τήν παραδοσιακή συρρικνωμένη πιό πολύ άγροτική άριστοκρατία τής τουρκοκρατούμενης έλληνικής κοινωνίας. Ποιά θά ’ναι ή Ιδεολογία της; Ό Δημήτρης Ά ποστο­ λόπουλος, προχωρώντας μεθοδικά, μάς προετοι­ μάζει μ’ αύτό του τό κείμενο γιά μιά ένδελεχέστερη, έπί τής ούσίας, κοινωνική άνάλυση τού φαναριωτισμοϋ.

καί τό παιδαγωγικό σύστημα τοϋ Δελμούζου άλλά καί τή διαμόρφωσή του ώς παιδαγωγού καί εκπαιδευτικού μεταρρυθμιστή». Ή διατριβή τού Νίκου Τερζή άναλύει τή δράση του καί στό κοινωνικό-πολιτικό έπίπεδο καί στό παιδαγωγικό-έκπαιδευτικό, τίς επιδράσεις πού δέχτηκε άπό τά γεγονότα, τήν έποχή καί τίς σπουδές του, τήν προσπάθειά του γιά τήν πολιτική μεταρρύ­ θμιση, τά δημοσιεύματά του κατά καιρούς καί τίς προσπάθειές του γιά εσωτερική άλλαγή στήν αύταρχική, στείρα παιδεία καί τή σχέση μαθητή-δάσκαλου στό ’Ανώτερο Παρθεναγωγείο Βόλου, στόν ’Εκπαιδευτικό Όμιλο, στό Μαράσλειο Δι­ δασκαλείο ’Αθήνας καί στό Πειραματικό Σχολείο Θεσσαλονίκης, δπου δούλεψε. ’Ακόμα κι άν μερικές άπόψεις του σήμερα μπο­ ρούν νά θεωρηθούν ξεπερασμένες, δμως ή προσπάθειά του γιά μιά βαθύτερη εκπαιδευτική μεταρρύθμιση -τόσο προοδευτική γιά τήν έποχή του- άκόμα δέν έχει καρποφορήσει καί δυστυχώς οί καινοτομίες του έξακολουθούν νά παραμένουν καινοτομίες Ανεφάρμοστες στίς περισσότερες περιπτώσεις. Ό συγγραφέας θεωρεί χρήσιμη μιά τέτοια και­ νούρια θεώρηση τού έργου τοϋ σημαντικού καί πρωτοπόρου αύτού παιδαγωγού, μιά πού άκόμα καί σήμερα ή παιδεία στήν Ελλάδα παρουσιάζει σοβαρές Αδυναμίες καί ελλείψεις. Ε. Κ.

ΕΚ Π ΑΙΔΕΥΣΗ

Γ. Μ.

Π ΑΙΔΑ ΓΩ ΓΙΚ Η

Ή παιδαγωγική τού Δελμούζου ΝΙΚΟΥ Π. ΤΕΡΖΗ: Ή παιδαγωγική τού ’Αλέ­ ξανδρον Π. Δελμούζου. Συστηματική εξέταση τοϋ έργου καί τής δράσης του. Διατριβή έπί ύφηγεσία. Θεσσαλονίκη, 1981. Σελ. 167.

ΜΕ τό έργο καί τή δράση τοϋ Αλέξανδρου Δελ­ μούζου άσχολείται ό Νίκος Π. Τερζής στη δια­ τριβή του έπί ύφηγεσία μέ τίτλο «Ή παιδαγωγική τοϋ ’Αλέξανδρου Π, Δελμούζου. Συστηματική έξέταση τού έργου κάί τής δράσης του». Πάνε 25 χρόνια Από τό θάνατο τοϋ Δελμούζου καί άν καί γράφτηκαν κατά καιρούς διάφορες μελέτες πάνω στό έργο του τό παιδαγωγικό καί συγγραφικό καί τήν προσωπικότητά του, χρεια­ ζόταν μιά δουλειά πού νά εξετάζει «συνολικά καί συστηματικά όχι μόνο τήν εκπαιδευτική εργασία

Ή άνώτερη τεχνική καί επαγγελματική εκπαίδευση ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥ Μ. ΧΡ1ΣΤΟΜΑΝΟΥ: Ή άνώτερη τεχνική καί επαγγελματική εκπαίδευση στήν 'Ελλάδα. Διδακτορική διατριβή. ’Ιωάννινα, 1981. Σελ. 295.

ΤΑ τελευταία χρόνια γίνεται στήν πατρίδα μας μιά προσπάθεια νά στραφούν περισσότεροι νέοι στήν τεχνική καί έπαγγελματική εκπαίδευση. Ή διδακτορική διατριβή τού Κ. Μ. Χριστομάνου, καθηγητή τών ΚΑΤΕΕ καί τής ΣΕΛΕΤΕ, «Ή άνώτερη τεχνική καί έπαγγελματική έκπαίδευση στήν Ελλάδα. Ψυχολογικές καί κοινωνικές έπιδράσεις τών ΚΑΤΕΕ στούς σπουδαστές», είναι μιά βαθιά μελέτη τοϋ προβλήματος καί τής Ιστο­ ρίας του (δηλαδή τής έπαγγελματικής έκπαίδευσης στήν Ελλάδα πρίν καί μετά τήν ίδρυση τών ΚΑΤΕΕ). ’Αναλύει τή σημερινή πραγματικότητα σ’ αύτό τό χώρο, τούς σκοπούς πού έχει ή έρευνά του, τή μέθοδο πού Ακολουθεί γι’ αύτή τήν έρευνα, καθώς καί τά χαρακτηριστικά τού έμψυ-

165

χου υλικού πού χρησιμοποιεί, δηλ. τήν κοινωνική-ταξική τους προέλευση, τό μορφωτικό τους επίπεδο, τη σχέση τους μέ τήν εργασία καί τήν κοινωνία, τή στάση τους άπέναντι στή ζωή. Τέ­ λος, Ακολουθούν τά συμπεράσματα καί οί προτά­ σεις γιά βελτίωση τής σημερινής πραγματικότη­ τας, ιδίως στήν Απορρόφηση τών Αποφοίτων των ΚΑΤΕΕ, πού παρουσιάζει πολλές δυσκολίες. Μέ τήν έρευνα αυτή τού Κ. Χριστομάνου, πού έχει καί πολιτικοκοινωνικό χαρακτήρα, θίγονται πολλά Από τά καίρια προβλήματα τής επαγγελμα­ τικής εκπαίδευσης στήν Ελλάδα. Βασίζεται στό ύλικό του Από 240 Αποφοίτους σπουδαστές τών ΚΑΤΕΕ, γιά νά προβληματιστεί δ ίδιος καί νά προβληματίσει καί τόν καθένα μέ ένά σωρό έρωτήματα: Τά ΚΑΤΕΕ όπως είναι καί λειτουργούν σήμερα καλύπτουν τίς Ανάγκες τής χώρας μας σέ ειδικευμένο επαγγελματικό δυναμικό ή έστω Ανακόπτουν τά κύματα τών παιδιών πού στρέ­ φονται κάθε χρόνο στά ΑΕΙ; Ποιά είναι ή ταξική προέλευση τών σπουδαστών, τό επίπεδο, γενικά, τά στοιχεία τού Ακροατηρίου τών ΚΑΤΕΕ; Κατά πόσο αυτά (τά ΚΑΤΕΕ) καλύπτουν τίς μορφωτι­ κές καί πνευματικές Ανάγκες τών σπουδαστών τους; Κατά πόσο έγγυώνται τήν επαγγελματική τους Αποκατάσταση; Αύτά καί Αλλα πολλά θά ’πρεπε νά μάς Απα­ σχολήσουν καί τέτοιου είδους βάσιμες Ανησυχίες θά ’πρεπε νά ληφθούν σοβαρά υπόψη γιά νά γίνει μιά ούσιαστική καί υπεύθυνη προσπάθεια γιά τήν Αντιμετώπιση τών προβλημάτων τής τεχνικής καί έπαγγελματικής έκπαίδευσης στόν τόπο μας. Ε. Κ.

ΣΧΟΛΙΚΑ

Alouette HENRI BAYLARD - VASSO TOCATLIDOU. Alouette 2. Cahier d'exercices. Dessins: Alexis Kyritsopoulos. Paris, Hatier, 1980. Pag. 48.

HENRI BAYLARD - VASSO TOCATLIDOU. Alouette 2. ΜέίΗοάε de frangais langue etrangere.

Conception graphique: Alexis Kyritsopoulos. Livre de I'eleve. Paris, Hatier, 1979. Pag. 159.

HENRI BAYLARD - VASSO TOCATLIDOU. Alouette 2. Methode de franqais langue etrangere.

Livre du professeur. Illustration et conception graphique: Alexis Kyritsopoulos. Paris, Hatier, 1980. Pag. 95.

H «Alouette» είναι μιά σειρά βιβλία πού Αποτε­ λούν μιά νέα μέθοδο τής γαλλικής γλώσσας. Συγ­ γραφείς ό Henri Baylard (παιδαγωγικός σύμβου­ λος γιά τή διδασκαλία τής γαλλικής σάν ξένης γλώσσας), ή Βάσω Τοκατλίδου καί ό Άλέξης Κυριτσόπουλος, πού έπιμελήθηκε τά σκίτσα. 'Η μέθοδος Αποτελεϊται Από τρία βιβλία γιά

166

τόν καθηγητή καί τρία γιά τό μαθητή, πού συν­ οδεύονται Από τετράδια Ασκήσεων, κασέτες καί εποπτικό ύλικό γιά ένα τριετές πρόγραμμα εκ­ παίδευσης πού Απευθύνεται σέ παιδιά 11-15 χρό­ νων. Τά μαθήματα Αρχίζουν μέ μιά παρουσίαση τών μελών πού Απαρτίζουν τήν τάξη καί συνεχί­ ζονται σταδιακά μέ διαλόγους, σχόλια κλπ. 'Όλη ή δουλειά γίνεται στήν τάξη μέ τά βιβλία τών Ασκήσεων, ενώ ό δάσκαλος βοηθεϊται σημαν­ τικά Από τά βιβλία πού προορίζονται γι’ αυτόν. Τό κύριο βιβλίο τού μαθήματος είναι έτσι γραμμένο, ώστε δέν ύποχρεώνει τό μαθητή νά δρά μηχανικά Αλλά νά «συμπεριφέρεται γλωσσικά»· Ξεκινώντας πάντα Από- καταστάσεις βγιχλμένες Από τήν καθημερινή ζωή, τόν κοινωνικό περί­ γυρο, τίς σχέσεις τών Ανθρώπων στίς όπρίες τόν τοποθετεί καί τού ζητεί νά χρησιμοποιήσει τή γλώσσα, καί τό ίδιο γίνεται καί μέ τίς Ασκήσεις. Τά βιβλία πού Απευθύνονται στό δάσκαλο βοηθούν Ακόμα καί τόν άπειρο εκπαιδευτικό, χωρίς νά δεσμεύουν τόν πιό ίκανό. Τό βιβλίο έχει εύχάριστη καί έλκυστική δψη, μέ πολύχρωμες φωτογραφίες, σκίτσα καί γενικότερη αισθητική παρουσίαση, πού έγγυάται τό ταλέντο τού Άλέξη Κυριτσόπουλου. Τό γεγονός δτι ή μέθοδος αύτή έχει Αρχίσει νά χρησιμοποιείται σέ πολλές χώρες, άν καί προορί­ ζεται γιά τήν Ελλάδα, είναι ενδεικτική τής προσ­ εγμένης δουλειάς τών συντελεστών της, Ε. Κ.

Ε Π ΙΣ Τ Η Μ Ε Σ

θ εμ έλια τών επιστημών θεμέλια τών .’Επιστημών, Περίοδος τρίτη 1980-1981. Αθήνα, Gutenberg, 1981. Σελ. 300.

ΤΟ· βιβλίο αύτό, πού είναι καί τό τρίτο τής σει­ ράς, περιλαμβάνει τίς εισηγήσεις τού τρίτου έτους τού σεμιναρίου Θεμέλια τών Επιστημών. Τό σε­ μινάριο αύτό, πού ξεκίνησε πρίν τέσσερα χρόνια, φιλοδοξώντας νά προσεγγίσει ένα εύρύτερο κοινό

χωρίς ταυτόχρονα νά κατεβεϊ στό έπίπεδο τής Απλής έκλαίκευσης, έχει αυτή τή φορά γενικό του Αντικείμενο τή φυσική. Συνεργάτες τού τόμου αυτού είναι γνωστοί Αν­ θρωποι τής διανόησης, καθηγητές πανεπιστημίων έδώ καί στό εξωτερικό, ερευνητές κλπ. Οί έίσηγήσεις τους: Κ. Δεσποτόπουλος: «Σχόλια στή φυσική τού Άριστοτέλους», I. Ήλιόπουλος: «Μιά ένοποιημένη φυσική θεωρία», Γ. Παπαδόπουλος: «’Απάνω στή συμβολή τού Einstein στή στατιστική φυσική», Ξ. Μουσάς: «Προβλήματα φυσικής τού διαστήματος», Ε. Άναστασάκης: «Σύγχρονες μέθοδοι οπτικής φασματοσκοπίας Σκέδαση Brillonin», Α. Γληνός: «Βασικές έννοιες καί μέθοδοι τής ιατρικής έρευνας», Α. Εύαγγελόπουλος: «Ένζυμα: Δομή καί βιολογική δράση», Α. Βεργανελάκης: «Ή φυσική επιστήμη στό έλληνικό εκπαιδευτικό σύστημα», X. Φράγκος: «Τά σύγχρονα διδακτικά μοντέλα», Ε. Ροΰσσος: «’Ιω­ νική φυσική», Α. Κουτοϋγκος: «Πρότυπα Αλλα­ γής επιστημονικών θεωριών», Α. Μπαγιόνας: «Φυσική καί ιστορία στή φιλοσοφία τού Διαφω­ τισμού». Τήν επιμέλεια τής σειράς αύτής είχε ό Ν. ΣκιαΠαρά τό ειδικό τού Αντικειμένου νομίζουμε δτι ένα μεγάλο ποσοστό τού ευρύτερου κοινού θά βρει νά διαβάσει πολλά ενδιαφέροντα στόν τόμο αύτό καί Απολύτως κατανοητά.

θρώπων Απέναντι στόν κατεστημένο τρόπο ζωής καί στήν κρίση του; Είναι μερικά Από τά ερωτή­ ματα πού τέθηκαν πρός συζήτηση Από τούς δύο εισηγητές καί τό κοινό. Ό Κορνήλιος Καστοριάδης γεννήθηκε τό 1922. Σπούδασε νομικά, οικονομικά καί φιλοσο­ φία στήν ’Αθήνα. Στή διάρκεια τής κατοχής συγ­ κροτεί μιά ομάδα πού Αντιτάσσεται στή «σοβινι­ στική» πολιτική τού ΚΚΕ καί προσχωρεί ύστερα στήν τροτσκιστική οργάνωση πού καθοδηγεί ό Σπύρος Στίνας. Τό 1945 φτάνει στή Γαλλία καί σχηματίζει μέ τόν C. Lefort, μέσα στό γαλλικό Διεθνιστικό Κ. Κ., μιά τάση πού ξεκόβει Από τόν τροτσκισμό τό 1948 καί γίνεται ή όμάδα «Σοσια­ λισμός ή βαρβαρότητα». Δύο βιβλία του, «Ή φανταστική θέσμιση τής κοινωνίας» καί «Τά σταυροδρόμια τού λαβύρινθου», θά κυκλοφορή­ σουν στά έλληνικά Από τόν ίδιο έκδοτη. Ό Ντανιέλ Κόν-Μπεντίτ γεννήθηκε τό 1945 στή Γαλλία. Τό 1968 έκτοπίστηκε Από τή Γαλλία μετά τά γεγονότα τού Μάη. Τό 1978 ξαναπόκτησε τή γαλλική ύπηκοότητα Αλλά διάλεξε σάν τόπο μόνιμης διαμονής τή Δ. Γερμανία. Έχει γράψει πολλές μελέτες. Ή πολύ καλή μετάφράση τού κειμένου είναι τού ’Άλκη Σταύρου. Γ. Μ.

Γ. Μ.

ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ ΟΙΚΟΛΟΓΙΑ

Ή κατοικία στήν Ε λλά δ α ’Από τήν οικολογία στην αυτονομία ΚΟΡΝΗΛΙΟΣ ΚΑΣΤΟΡΙΑΔΗΣ - ΝΤΑΝΙΕΛ ΚΟΝ-ΜΠΕΝΤΙΤ καί τό κοινό τής Louvain Ια Neuve: ’Από τήν οικολογία στήν αύτονομία. Μετ. Άλκη Σταύρον ’Αθήνα, Ράππας, 1981. Σελ. 109.

ΤΟ βιβλίο αύτό είναι ή μεταγραφή τών μαγνητο­ ταινιών πού περιέχουν τά πρακτικά τών εισηγή­ σεων τού Κορνήλιου Καστοριάδη καί τού Ντανιέλ Κόν-Μπεντίτ καθώς καί τής συζήτησης πού Ακολούθησε στή συνάντηση τής Louvain 1a Neuve (Βέλγιο) τό Φεβρουάριο 1980 μέ θέμα «Άντιπυρηνικός Αγώνας, οικολογία καί πολιΣέ ποιό σημείο λοιπόν βρίσκεται σήμερα τό οι­ κολογικό κίνημα; Ποιές είναι οί σχέσεις Ανάμεσα στά ζητήματα πού θέτει καί στά ευρύτερα κοινω­ νικά καί πολιτικά προβλήματα τής εποχής μας; Ό Αγώνας ενάντια στόν Αφανισμό τής φύσης μπορεί μήπως νά χωριστεί Από τόν Αγώνα τής κουλτούρας; Ποιά είναι σήμερα ή στάση τών Αν­

Υπουργείο Πολιτισμού καί Επιστημών: ’Ανθο­ λογία ελληνικής Αρχιτεκτονικής. Ή κατοικία στήν 'Ελλάδα άπό τό 15ο στόν 20ό αιώνα. ’Επι­ μέλεια ’Ιορδάνη Δημακόπονλου. ’Αθήνα, 1981. Σελ. 216. Εικόνες καί σχέδια 357.

ΟΤΑΝ τό ρυμοτομικό σχέδιο τής ’Αθήνας, καί κατ’ έπέκταση τών Αλλων μεγάλων πόλεων, Αρ­ χισε νά μοιάζει Αρκετά μέ σπασμένη κανάτα ή μέ Αμέτρητες διακλαδώσεις ύπερχειλισμένου χεί­ μαρρου, ήταν πλέον Αργά. Οί σύγχρονοι οικισμοί άπλωσαν τά πλοκάμια τους κι έσφιξαν μέχρι σκασμού τόν παλιό προστατευόμενο οικισμό... Στήν Ελλάδα... πάντα κατ’ έπέκταση... Ανακαλύ­ φθηκε τότε κι ό διαχωρισμός τού δρου εκτιμώ σέ προστατεύω καί διατηρώ. Τό πρώτο σημαίνει δέν επιτρέπω τήν κατεδάφιση. Τό δεύτερο τίποτα, ή καταδικάζω κάτι στή φθορά, γιά νά μπορέσω νά τό κατεδαφίσω. "Οταν οί Αστυνομικές Αρχές καταδίωκαν καί διαπόμπευαν νέους όνόματι τεντυμπόύς -ώσάν τούς ρεζιλεμένους είς τήν ξένην συνεργάτες τών ναζί- ό νεοελληνικός πολιτισμός μας δέν διέθετε αισχύνη ώστε νά προσβληθεί Από τήν πρόκληση τής καταστροφής. Ό ,τι καλό καί ώραϊο, κρίθηκε κατεδαφιστέο καί οικοδομήσιμο.

167

Ή μανία αυτή, Αποτέλεσμα άγνοιας, συγκεκριμέ­ νης πολιτικής (ή απουσίας της, πού ’ναι κι αυτή πολιτική) καί τής φύσης τής οικονομίας μας (κακοαναπτυγμένοι) χαρακτηρίστηκε άγχος δη­ μιουργίας! Ή «’Ανθολογία ελληνικής Αρχιτεκτονικής» εί­ ναι ανθολόγηση σχεδίων κατατοπιστικών καί πολύ ώραίων εικόνων πάνω στήν ομορφιά καί τόν πολιτισμό τής νεότερης ελληνικής οΐκοδομίας των πέντε τελευταίων αιώνων. «Τό στόχο αύτό», γράφει ό πρώην υπουργός Πολιτισμού καί ’Επι­ στημών Άνδρέας I. Άνδριανόπουλος, «άνέλαβε νά ύλοποιήσει μέ ζήλο καί, πρέπει νά πώ, μέ πολύ κόπο ό επιμελητής τής έκδόσεως κ. Ιορδάνης Δημακόπουλος, προσθέτοντας στήν πλούσια ύλη του μιά δική του μελέτη γιά τό νεώτερο έλληνικό σπίτι, μιά εκτενέστατη βιβλιογραφία καί πολλά άλλα στοιχεία...» Πράγματι έντυπωσιακή καί συστηματική ή Αν­ θολόγηση, στήν όποια επίσης συνεργάστηκαν οί Μάριος Μιχαηλίδης, Άθηνά Χριστοφίδου καί Τέτη Χατζηνικολάου.

λοτε Αποκλειστικά μαστόροι κι άλλοτε οίκοδόμοιμαρμαράδες ή οτιδήποτε άλλο, έστρωναν αύλές σχεδιάζοντας παραστάσεις μέ τοϋ γυαλοϋ τά στρογγυλά Ασπρόμαυρα χαλίκια. Πολύ ενδιαφέρουσα ή δουλειά καί τοϋ μάστορη καί τοϋ Φλωράκη, ή όποια κοσμείται μέ φωτογραφίες καί σχέδια μιας τέχνης πού πάει

Κ. Κ.

ΓΕΝΝΗΜΕΝΗ στούς εύφορους κήπους τού νη­ σιού τής Κύπριδας ή Νίκη Μαραγκού μάς δίνει μιά ποιητική συλλογή πού κυκλοφορεί άπό τίς έκδόσεις «Άγρα». «Τά άπό κήπων» είναι ό τί­ τλος. Οί λίγες σελίδες της Αποκαλύπτουν μιά πένα πού μαρτυρεί μιά ιδιοσυγκρασία πληθωρική -οί στίχοι της δίνουν τήν αίσθηση ζουμερού κα­ λοκαιριάτικου καρπού: «Έσύ πού μέ ονόμασες ήρωίδα τού ήλιου / καί μέ τό Αλφαβητάρι τής θάλασσας στό χέρι / μού ’μαθές γραφή κι Ανάγνωση / τή γεύση τού Αχινού 7 τό φιλί τής Αχιβάδας / τό κυμάτισμα των φυκιών / καί τά μικρά τά πράσινα τά ξέφωτα / άπ’ δπου έμπαινε ορμητικά τό πέλαγος / πού χάθηκες καί ποιος / πρωτοστατεί τώρα στά κύματα...» Ή γλωσσοπλαστική ικανότητά της εκπλήσσει μέ τούς πάντα πετυχημένους συνδυασμούς καί τή δύναμή της: «έγώ πού κινούμουν στό ρυθμό σου / σ’ Αποχαιρετώ / έχουν έρθει οί όνειροτόκες μέρες / τά θαλασσοκτόνα λόγια / ό άνεμοπλάστης Απέ­ ραντος ούρανός». Κάποιο τελετουργικό ύφος δίνει μιά μεγαλο­ πρέπεια σχεδόν επική πού έναλλάσσεται μέ μιά γλυκιά γαλάζια πραγματικότητα, φωτεινή, γε­ μάτη θάλασσα καί καλοκαίρι. Αύτό πού θά έλεγε κανείς ελάττωμα είναι μιά υπερβολική έγκεφαλικότητα μερικές φορές, πού στερεί κάποιους στί­ χους άπό τή μουσική ποιητική φωνή τους. Κι δσο κι Αν φαίνεται περίεργο, βρήκα πιό άτυχα τά μι­ κρότερα ποιήματα, ενώ τά μεγαλύτερα παρουσιά­ ζουν μιά αυτοτέλεια καί πληρότητα καί γνήσια ποιητική διάθεση: «...δεν είναι ή θλίψη κάτι πού μπορεί νά συν­ ηθίσεις / ούτε οί πράσινοι τοίχοι πού σέ περι­ κλείουν / τά όνειρα πού ώς τό πρωί ξεφτίζουν...» Κάποια, ίσως, ρητορεία δέν ενοχλεί, Αντίθετα ή χυμώδης γλωσσική αίσθηση τής ποιήτριας, ό λε­ κτικός πλούτος (καθώς μάλιστα αυτά δέν είναι κενά άπό περιεχόμενο), τήν κάνουν προτέρημα πού μερικές στιγμές δονεί τόν Αναγνώστη μέ τή

ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ

Οί τηνιακές βοτσαλωτές αυλές ΑΛΕΚΟΥ Ε. ΦΛΩΡΑΚΗ: Οί τηνιακές βοτσα­ λωτές αυλές. Φιλιππότης, ’Αθήνα, 1981. Σελ. 55.

«ΕΝΑ άπ’ τά χαρακτηριστικά τού λαϊκού τεχνίτη είναι δτι, ξεκινώντας άπό Ανάγκες πρακτικές, συνταιριάζει τή χρήση μέ τήν έκφραση, μεταμορ­ φώνοντας μιά άπλή κατασκευή σέ έργο τέχνης. Συχνά χρησιμοποιεί άπλά υλικά, εργαλεία καί μεθόδους καταξιωμένα άπ’ τήν πολύχρονη εμπει­ ρία καί τήν παραδοσιακή επανάληψη. Γιά τήν επίστρωση τής βοτσαλωτής αύλής μόνα υλικά του είναι τά βολάκια καί ή λάσπη.» Αύτά μάς λέει δ Άλέκος Φλωράκης, πού παρουσιάζει μέ άγάπη μάστορα τή λαϊκή μαστοριά Ανθρώπων πού, άλ­

Χώρα. Ή αύλή τοϋ Λεβαντή-Βνζάντιον

168

Κ. Κ.

Π ΟΙΗΣΗ

Τά άπό κήπων ΝΙΚΗΣ ΜΑΡΑΓΚΟΥ: Τά άπό κήπων. Άγρα, ’Αθήνα, 1980. Σελ. 35. ■

μουσική της δύναμη: «Τό νέο τό μυστικό σου σώμα / πού τό προόριζες γιά τήν 'Ιερή Γιορτή / τί θά τό κάνεις τώρα / μ’ αύτά πού διάλεξες καί τό κενό / πού νιώθεις μετά τά μεσάνυχτα / γυρίζον­ τας στό δικό σου σπίτι / άκροπατώντας στή σαφήνειασου / ενώσου ’ρχονται όλοένα στό μυαλό / ή ερημιά τού τοπίου πού χρόνια κατοικείς / μά πού ποτέ δέν πρόσεξες / σ’ δλη τή δεξιόσειρη ζωή σου / οί έρωτες πού ελλοχεύουν / οί ακούραστοι μήνες / άκλαυτοι άφιλοι άνυμέναιοι μήνες / τού πιό μύχιου έαυτοϋ σου / πού επίμονα άρνήθηκες νά φανερώσεις / επίμονα προσπάθησες νά ξεχάσεις / μαζί μέ τίς πληγωμένες άκτές -ριπές τού άνέμου».

ναι λαϊκός όχι άπ’ τή μαγκιά του, άλλά γιατί είναι αυτό πού είναι χωρίς προσπάθεια. Έτσι, έχει δί­ κιο δ Γ. Βακιρτζής στόν πρόλογό του, όταν λέει δτι ό Άναστασέλλης δέν χρειάζεται ορθοπεδικό. Μόνο ευγνωμοσύνη, συμπληρώνουμε. Κερατοζωή λοιπόν. Ζήτω, αμάν καί φτού σου. Ετερόκλητη, άντιφατική, προπάντων αυτάρκης, ή ζωή καί τά κέρατά της, κι ή παλαβάδα της μαζί. «Κι ή παλαβάδα, σάν είναι σωστή, έχει τό γούστο της», λέει ό συγγραφέας. (Τά χαράγματα σέ λινόλεουμ έκανε ό Γ. Βακιρτζής.) Κ. Κ.

Ε. Κ.

ΠΕΖΟΓΡΑΦΙΑ ΠΕΖΟΓΡΑΦΙΑ

Δούλοι καί άφέντες Κερατοζωή ΣΤΡΑΤΗ ΑΝΑΣΤΑΣΕΛΛΗ: Κερατοζωή. Διη­ γήματα. Κέδρος, ’Αθήνα, 1981. Σελ. 172.

«Η ΕΚΛΕΙΨΗ ήταν ολική, λέγανε, κι ορατή σ’ δλη τήν Ελλάδα. Ό Δημητρός δέν πολυκατάλαβε γιά τό σπουδαίο τούτο φαινόμενο τίποτα. Τό μόνο πού ΰποπτεύθηκε ήταν ένα. Ό ήλιος κάτι σκάρωσε στόν κόσμο.» Τό πώς μπορεί ή κούτρα ενός χωριάτη Μυτιληνιοϋ νά δημιουργεί σκηνές πού φτάνουν τίς εξω­ πραγματικές διαστάσεις μέσα άπό διηγήσεις ζωής καί θανάτου, δέν είναι παράξενο. Ή ιστορία τού τόπου έδωσε άρκετές φορές, στή λογοτεχνία κι άλλού, «λαϊκούς σουρρεαλιστές», πού έμειναν με­ γάλοι γιατί δλη τους τή ζωή τήν άφιέρωσαν μέ γούστο στή μεγαλοσύνη καί τήν όμορφιά τού εφήμερου. Καί δέν είναι άφέλεια, άλλά γόνιμη καί αληθινή συνουσία, τό άνακάτεμα στή μικρή κασέλα πού κουβαλούσε ό ζωγράφος Θεόφιλος τής ιστορίας τού Μπότσαρη, τού Μεγαλέξανδρου, τής Ιφιγένειας έν Αύλίδι, μέ τήν Κοκκινοσκουφίτσα, τον Έρωτόκριτο καί τόν Παπουτσωμένο γάτο. Πάντα λοιπόν σ’ αυτή τή χώρα ύπήρχε χώ­ ρος γιά άνιστόρητα παραστρατήματα. Ό Στρατής Άναστασέλλης άπό κεΐ κρατάει. Αύτοδίδαχτος, ας πούμε, περιγράφει λάμψεις καί σκιές μιας ζωής πού δέν άρκεί νά λέμε δτι έφυγε. Θά ’μασταν νεκρόφιλοι τότε. Ό Άναστασέλλης είναι ένας «ιππότης τής έλεεινής μορφής» πού προκαλεί τήν εποχή του όχι μέ ρομαντική αναπό­ ληση άλλά μέ μιά άντίληψη ζωής πού δέν τό βάζει κάτω. «Χωρατατζής, λαφρόστιχος, τετραπέρα­ τος», άναγιγνώσκετάι, είναι δηλαδή άναγνωρίσιμος καί κοινωνός μιρς ζωής μέ έμάς, τούς ανα­ γνώστες. Πετάει κουβέντες χρωματιστές, μιλημέ­ νες, καί μπορείς νά διαβάσεις μεγαλόφωνα τόν πόνο, τόν έρωτα, τήν πλάκα. Γράφει άπλά, κι εί­

ΘΟΔΩΡΗ ΚΑΛΛΙΦΑΤΙΔΗ: Δούλοι χαί Αφέν­ τες. Κάκτος, ’Αθήνα, 1981. Σελ. 196.

ΜΥΘΙΣΤΟΡΗΜΑ άνισο τό βιβλίο «Δούλοι καί άφέντες» τού Θοδωρή Καλλιφατίδη. Λέμε άνισο γιατί έχει ώραίες στιγμές, πολλές άπό τίς όποιες χάνονται. Ή θεματογραφία του είναι δρώμενα καί εκδοχές τού ελληνικού χώρου, άν καί επι­ βάλλεται περισσότερο ή μνήμη ενός χώρου συγ­ κλονιστικού. Μιά μνήμη δμως πού ό ίδιος ό συγ­ γραφέας άφησε συνειδητά νά παγώσει, Ζήτησε τήν άπόσταση άπ’ τά γεγονότα κι άναγκαστικά χρησιμοποίησε ονόματα! Ή ιστορία, σήμερα πλέον, έχει δώσει άρκετά ντοκουμέντα γιά τήν κατοχική καί μετακατοχική περίοδο. Αυτό τό υλικό, πού πάντα θά ζητάει συγγραφέα-όργανο γιά νά έκφραστεί, είναι τό πίσω άπ’ τήν πρώτη ματιά. Αυτή ή συνέχεια πού κάτω άπ’ τίς φόρμες καί τά γεγονότα άκολουθεΐ μιά δική της ζωή. Ά ν ή ηθογραφία είναι μιά συγ­ γραφική εκγύμναση πού στόν τόπο δέν έδωσε με­ γάλες επιδόσεις, ίσως γιατί ή βάρβαρη άνισότητά του τήν καταδίκασε σέ πολυτέλεια, τό μυθιστό­ ρημα δέν είχε τήν ίδια μοίρα. ’Έτσι ή άπόσταση θά ’ταν χρήσιμη γιά τήγ ιστορία, όχι τή μυθοπλασία. Ή πρόθεση νά πεΐξ κάτι έπίσημα καί διδαχτικά μέσα άπ’ τό μυθιστό­ ρημα, άλλοιώνει τεχνική καί ύφος- κι ό μύθος στεγνώνει δταν συγγενεύει μέ διδάγματα καί βια­ σμένες έκδοχές, όσο, σωστές καί νά ’ναι. Δυστυ­ χώς ή εύτυχώς ή μνήμη δέν άφορά δ,τι βιώσαμε άλλά κι δ,τι πιστέψαμε, δ,τι φανταστήκαμε -κι αύτά είναι περισσότερα σ’ αύτό τόν τόπο. Αύτά λοιπόν ζητούν νά «ξαναπραγματωθούν» καί ή άπόσταση μεταβάλλει τρ πάθος καί τό μύθο σέ χρονικό. Έτσι ό Καλλιφατίδης έκτελεϊ μιά υπο­ χρέωση στή μνήμη, άνιση μέ τό προηγούμενο έργο Κ. Κ.

169

ΠΕΖΟΓΡΑΦΙΑ

413 μέρες ΓΙΟΛΑΝΤΑΣ ΤΕΡΕΝΤΣΙΟ: 413 μέρες, 'Εστία. Αθήνα, 1981. Σελ. 334.

«ΔΕΝ ξέρουν ποϋ πηγαίνουν οϋτε ώς πότε θά βαδίζουν, μόνο ό θάνατος θά ήταν άπολύτρωση. Μά δλοι τους πασχίζουν νά βαστηχτούν στη ζωή. ’Ίσως άπό ένστικτο, ίσως άπό μιά έλπίδα πού δέ λέει νά σβήσει μέσα τους, άλλά κι άπό τή θέληση νά μή λυγίσουν μπρος στους δήμιους. "Ισως κι άπό τή λαχτάρα τήν άνίκητη ν’ άνταμώσουν μ’ έκείνους πού τούς πήρανε, μά κι άπό τήν επιθυ­ μία νά βοηθήσουν δσο μπορούν αύτούς πού τούς άπόμειναν.» Χρόνια τώρα άκούγεται άπ’ τό ραδιόφωνο ή έκπομπή «άναζητήσεις μέσω τού Ελληνικού Ερυθρού Σταυρού»! Άνθρωποι πού ζητάνε νά ξαναγυρίσουν τά τραίνα. Νά ξανανοίξουν τά κρεματόρια καί νά ’βρουν τούς δικούς τους. "Ολοι δσοι έπέζησαν, σ’ άναζήτηση αιτίας ύπαρ­ ξης. Πέρασαν χρόνια ώσπου νά καταλάβουν δτι οί στίχοι «τήν πόρτα μή μού κλείνεις άνοιξε μέσα γιά νά μπώ», δέν είχαν ερωτικό περιεχόμενο, όπως άρχικά είχαν πιστέψει. «Καί σένα, Γιολάντα άγγέλισσα, άς είναι πρός τήν εύτυχία τό φτερούγισμά σου!», ήταν τά τελευ­ ταία λόγια τού Φίλ. Χοάνη ό πόλεμος, καί δέν ξέ­ ρεις τί θά βγεις, άμα βγεις στό τέλος τού δρόμου. Μείνανε τρεις κουβέντες άποχαιρετισμού, πέντε δάκρυα καί πολλές εκτελέσεις στή μνήμη. Πώς νά ζήσεις; Ή Γιολάντα Τερέντσιο δέν παραδίδεται στήν άναισθησία τής εποχής. Προτείνει τό θάρρος στό πεπρωμένο καί δείχνει πώς οί πράξεις, δσο μά­ ταιες καί άν κρίνονται, είναι επιβεβαίωση τής ύπαρξης. Σκληρή κι άνυπόταχτη, δμως τόσο ποιητική, ή Τερέντσιο αιχμαλωτίζει. Ό άναγνώ-

στης δδηγείται, μέσα άπ’ τήν άφήγηση μιας κοπέ­ λας στά χέρια τών Έ ς-Έ ς, σ’ έναν κόσμο δπου τό ποιητικό υπερέχει τού τραγικού, άγνοώντας πό­ νους καί συμφορές. Κ. Κ.

ΠΕΖΟΓΡΑΦΙΑ

Διάλογος μέ τό θάνατο ΑΡΘΟΥΡ ΚΑΙΣΛΕΡ: Διάλογος μέ τό θάνατο. Μετ. Ρονλας Λ εκανίδου. Χατζηνιχολή, 1981. Σελ. 252.

ΤΟ γεγονός δτι ή γέννησή μας σημαίνει αυτόματα καί τήν καταδίκη μας σέ θάνατο είναι πολύ... γνωστό. Πώς άντιδρά δμως ένας άνθρωπος όταν πλησιάζει άφύσικα αύτή ή ώρα; "Οταν δηλαδή βρεθεί κλεισμένος στήν άπομόνωση, καταδικα­ σμένος σέ θάνατο άπό τούς συνανθρώπους του μέ τήν πρόσθετη άγωνία τού νά μή γνωρίζει πότε άκριβώς θά γίνει ή εκτέλεση. Τό βιβλίο τού Καίσλερ «Διάλογος μέ τό θά­ νατο» άναφέρεται σ’ αύτή τή συγκεκριμένη έμπειρία τού συγγραφέα όταν, άφού άρνήθηκε νά έγκαταλείψει τή Μάλαγα, πού είχε πέσει στά φρανκικά στρατεύματα, συλλαμβάνεται καί κλείνεται στή φυλακή μέ τήν άπειλή τής έκτέλεσης πάνω άπό τό κεφάλι του. Είναι ή προσεκτική παρακολούθηση, έπισήμανση καί καταγραφή τών διαδοχικών ψυχολογι­ κών άντιδράσεων, ή άνάλυση τών συνεχών έναλλαγών τής διάθεσης, ή καταμέτρηση τής άντοχής τού άνθρώπου -ποντίκι πού έχει πιαστεί κυριολεχτικά στή φάκα καί δέν μπορεί νά ξεφύγει άπό πουθενά. Τό συγγραφικό ταλέντο τού Καίσλερ είναι ήδη γνωστό άπό μεταφράσεις άλλων έργων του (Τό μηδέν καί τό άπειρο, Ίανός) καί δέν χρειάζεται υπογράμμιση. Εκεί πού χρειάζεται νά σταθεί λίγο κανείς εί­ ναι ή άντικειμενικότητα μέ τήν όποια παρουσιά­ ζονται τά γεγονότα καί ή έλλειψη εμπάθειας. ”Αν καί ξένος χαρακτηρισμένος «κόκκινος» καί φυ­ λακισμένος άπό νικηφόρους φασίστες, ό Καίσλερ συναντά καί μνημονεύει στή μαρτυρία του αύτή δεσμοφύλακες καί διευθυντές φυλακών πού έπέμεναν νά παραβλέπουν δλους αύτούς τούς χαρα­ κτηρισμούς. Μπορεί νά πει κανείς δτι μέσα άπό τήν εμπειρία αύτή τού διαλόγου μέ τό θάνατο άναδύεται άνάγλυφη ή παράσταση τού άνθρώπου-κτήνους, τού άνθρώπου - ύπεράνθρωπου καί τού άνθρώπου-άνθρώπου, τού κατ’ εικόνα καί δμοίωση. Κ. Ρ.

Γιολάντα Τερέντσιο

70

ΠΕΖΟΓΡΑΦΙΑ

Ή καρδιά κυνηγάει μονάχη ΚΑΡΣΟΝ ΜΑΚ ΚΑΛΕΡΣ: Ή καρδιά κυνηγάει μονάχη. Μετ. Βικτωρίας Τράπαλη. 'Εξάντας, ’Αθήνα, 1981. Σελ. 352.

ΔΕΝ είναι περίεργο πού πολλοί κριτικοί σύγκριναν τήν Κάρσον Μάκ Κάλερς μέ τόν Φώκνερ. Εί­ ναι κι αύτή μιά άπό τούς Αμερικανούς συγγρα­ φείς έκείνης τής γενιάς πού άν καί άσχολήθηκαν μέ τούς μοναχικούς Ανθρώπους καί τά προβλή­ ματα τής χώρας τους Αγαπήθηκαν καί διαβάστη­ καν μέ πάθος Απ’ δλο τόν κόσμο. Σέ μιά πόλη τού Αμερικάνικου νότου ένα σωρό άνθρωποι παλεύουν νά ζήσουν: Κάποιος κωφά­ λαλος Έλληνας πού οί συγγενείς του προσπαθούν νά τόν ξεφορτωθούν γιατί τούς δημιουργεί προ­ βλήματα. Έ να κορίτσι δεκατριών χρόνων πού θέ­ λει νά κάνει κάτι μεγάλο στή ζωή του -κάτι τόσο διαφορετικό άπό τά χολλυγουντιανά όνειρα πού έκαναν τά κοριτσόπουλα τής έποχής: νά γίνει εφευρέτης, άς πούμε, ή μουσικός. Ναί, ή μουσική κυριαρχούσε στό μυαλό τής μικρής Μίκ, πού πά­ σχιζε νά μεταφέρει στό χαρτί μελωδίες τού Μπετόβεν ή τού Μότσαρτ, νά κάνει μαθήματα σολφέζ μέ τά λεφτά τού κολατσιού της, ν’ Αγοράσει πιάνο μέ τίς οικονομίες της. "Ενας μαύρος γιατρός πού διαβάζει Μάρξ καί Σπινόζα καί προσπαθεί μά­ ταια νά βελτιώσει τή θέση τών ομοφύλων του σ’ αύτή τή χώρα τών λευκών, τών παλιών Αφεντικών τους, όπου τούς έφερε ή μοίρα. Κάποιος σιωπη­ λός έστιάτορας πού σκέφτεται όμως τόσο οδυ­ νηρά, κι άλλοι κι άλλοι, όλοι άνθρωποι μοναχι­ κοί, κουρασμένοι, μέ κάποιο όνειρο περισσότερο ή λιγότερο σπουδαίο άπό τά όνειρα τής κας Γουίλσον γιά μιά καλλιτεχνική καριέρα γιά τό κοριτσάκι της ώς τά όνειρα τού γιατρού ή τού Αλκοολικού συνδικαλιστή γιά ένα καλύτερο αύ­ ριο. Συνδετικός κρίκος όλων αυτών τών άσχετων προσώπων ένας κωφάλαλος, ένας τρυφερός καί φιλόξενος άνθρωπος. Ό λοι βρίσκουν σ’ αυτόν κάποιο Αποκούμπι, κάποια Ανακούφιση στή συν­ τροφιά του. "Ομως τά όνειρα σβήνουν, ένας ένας νιώθουν πώς νικιούνται -Αλίμονο ή ζωή είναι Αμείλικτη— κι ό γιατρός νιώθει Αποτυχημένος, κι ή μικρή Μπέημπι μάλλον δέ θά κάνει καριέρα στόν κινη­ ματογράφο -κάποιο Ατύχημα καταστρέφει πολλά πράγματα-, κι ή Μίκ Απασχολημένη δλημερίς σ’ ένα μαγαζί δέν μπορεί νά σκεφτεί τή μουσική της. Ό άνθρωπος πού τούς ένιωθε είναι νεκρός κι ό καθένας πιά τελείως μόνος. Ε. Κ.

ΠΕΖΟΓΡΑΦΙΑ

Ή ζωή τής πόλης ΜΠΑΡΘΕΛΜ ΝΤΟΝΑΛΝΤ: Ή ζωή τής πόλης. Μετ. Ρένας Χατχούτ. Αθήνα, Γράμματα, 1981. Σελ. 143.

ΕΙΚΟΝΟΚΛΑΣΤΙΚΑ, ύπερρεαλιστικά, γνήσια, τραγικά καί κωμικά. Λίγα μόνο άπ’ τά χαρακτη­ ριστικά πού μπορούν νά δοθούν στά διηγήματα πού Απαρτίζουν τή συλλογή τού Ντ. Μπάρθελμ «Ή ζωή τής πόλης». Ό Αμερικανός συγγραφέας πού πρώτη φορά μεταφράζεται στήν Ελλάδα (ό ίδιος έκδοτικός οίκος, τήν ίδια περίπου εποχή, κυκλοφόρησε καί τό μυθιστόρημά του «Ό θάνατος τού πατέρα») είναι ήδη γνωστός σέ ’Αμερική καί Εύρώπη καί είναι μέλος τής American Academy and Institute of Arts and Letters. Γεννήθηκε στή Φιλαδέλφεια, πέρασε τά παιδικά του χρόνια στό Χιούστον καί τώρα ζεί στή Ν. 'Υόρκη, όπου καί πρωτοεμφανίστηκε σάν λογοτέχνης δημοσιεύοντας διηγήματά του σέ εφημερίδες καί περιοδικά. Ή συλλογή «Ή ζωή τής πόλης» περιλαμβάνει 14 διηγήματα πού τό καθένα διαφέρει σέ ύφος καί δομή άπό τό άλλο, "Ομως τό θέμα, όσο κι άν ό μύθος διαφέρει, είναι κοινό. Είναι τό παράλογο πού έξουσιάζει τίς σχέσεις, τή ζωή καί τή γλώσσα. Τό άλλο κοινό είναι τό στοιχείο τού όνείρου -κοιί όχι τού φανταστικού—, άφού οί ει­ κόνες μοιάζουν νά Ανήκουν πιό πολύ στό χώρο τού ύποσυνείδητου παρά τού συνειδητού. Σέ κα­ νένα, εκτός ίσως άπ’ τό πρώτο καί τό τελευταίο, διήγημα δέν υπάρχει κάποια λογική άρχή ή τέλος. Οί παράγραφοι, οί φράσεις, άκόμα καί οί λέξεις όρισμένες φορές διαδέχονται ή μία τήν άλλη μέ τόν παράλληλο ειρμό τού ονείρου. Τά 14 διηγή­ ματα πράγματι μοιάζουν μέ 14 όνειρα. Μόνο πού τά όνειρα τού Μπάρθελμ δέν είναι παραδείσιοι κήποι άλλά άγχοτικοί καί μαύροι έφιάλτες, βγαλμένοι άπ’ τόν κόσμο πού ό συγγραφέας ζεί -πολύ μακρινός άραγε ή μήπως πολύ κοντινός στόν δικό μας; X. Λ.

Μ ΕΛ ΕΤΕΣ

Συγκριτική φιλολογία ΕΛΕΝΗΣ ΠΟΛΙΤΟΥ-ΜΑΡΜΑΡΙΝΟΥ: Ή συγ­ κριτική φιλολογία. Χώρος, σκοπός καί μέθοδοι έρευνας. Καρδαμίτσα, Αθήνα, 1981. Σελ. 63.

Η ΣΥΓΚΡΙΤΙΚΗ φιλολογία στή χώρα μας σάν

171

επιστήμη είναι άκόμα < περισσότερα σχετικά βιβλ ναι μεταφράσεις ξένων.

σπάργανα καί τά ού κυκλοφορούν εί-

ιϋ, διδάκτωρ φιλοσοφίας, μέ τό έργο της «ΉΤ συγκριτική συγ* φιλολογία. Χώρος, σκοπός καί μέθοδοι έθοδοι έρευνας» μάς εισάγει σ’ αυτό τό χώρο. Τόό βιβλί βιβλίο της είναι ένα εγχειρίδιο: Στό πρώτο μέρος ορίζει τή συγκριτική φιλολογία, μιλά γιά τήν εμφάνιση αυτού τού κλά­ δου τής επιστήμης τής λογοτεχνίας στή Γαλλία τόν περασμένο αιώνα, τήν ιστορία του, τήν άνάπτυξή του ώς σήμερα. Στό δεύτερο μέρος άναλύει τό πεδίο τής έρευνας τής συγκριτικής φιλολογίας, εξηγεί τή μέθοδό της, τό σκοπό, τήν δρολογία καί τελειώνει μέ ένα έξαιρετικά χρήσιμο κεφάλαιο: «Ή συγκριτική φιλολογία ώς Ακαδημαϊκός κλά­ δος». Τό έργο τής Ελένης Πολίτου-Μαρμαρινοΰ, άν καί σύντομο, εκπληρώνει τό σκοπό του. Γραμμένο μέ σαφήνεια, κατορθώνει μέσα σέ λίγα κεφάλαια νά ενημερώσει πάνω σ’ έναν επιστημονικό κλάδο πού στήν Ελλάδα είναι άγνωστος άκόμα καί σάν μάθημα στις φιλοσοφικές σχολές λές τών πανεπιστημίων μας, τή στιγμή πού στήν ’Αμερική έχει πάρει μεγάλη άνά; χιακό καί μεταπτυχιακό έπίπεδι Ή συγκριτική φιλολογία είναι ίδιαίτερ σιμη γιατί μελετώντας τίς διεθνείς π συγγένειες « νά προβάλει < καί τήν π άποδυναμώνοντας έτσι τά στοιχείε ποιούν καί χωρίζουν λογοτέχνες κ<

πού πρωτοεμφανίστηκε μέ πρωτοβουλία τών Ά ντώνη Βουσβούνη, Άλέξη Σολομού, Άνδρέα Καμπά, Μάτση Άνδρέου καί ’Αλέξανδρου Ξύδη, τό 1945. Τό περί " ' " ' ' φωτογραφικά σέ ί Ελληνικό Λογοτεχνικό καί Τ νει ό Μάνος Χα( Τό «Τετράδιο: αβε νά έκδώσει τούς δύ κολους εκείνους κ ; μονάχα έξι τεύχη. Άι κεϊ όμως μιά ματιά στ περιεχόμενα γιά ν’ άντ ληφθεί κανείς δτι οί π ρισσότεροι άπό τούς συ εργάτες του δέν άφήο ιν άπλώς τά χνάρια τοι άλλά διαμόρφωσαν θ' σιαστικά τήν πορεία τι λύτης, ό Σεφέρης, ό Έ| λογοτεχνίας μας. Ό ις ήταν άνάμεσα σ’ α· ό «Τετράδιο» άνέκδοι ιαί σύγχρονοι καλλιτ: ς, ό Έγγονόπουλος, ό Κ λος πρωτοπαρουσιάστηκαν κριτικές μονογραφίες. Ό σο σκέψη, τό περιοδικό έχει συμβάλει ούσιαστικά ή γνωριμία τού ελληνικού κοινού μέ δημιουρς όπως δ• 2“ · >, ό Τ ................................ :, δ Λόρκα, ό...... ΠιΠιστεύουμε δτι αύτά είναι άρκετά ενδεικτικά γιά τήν ποιότητα τής πνευματικής ζύμωσης πού καθρέφτιζε τό τριμηνιαίο περιοδικό «Τετράδιο».

C^O GEORGES BATAILLE

Μ ΕΛ ΕΤΕΣ ΜΑΝΤΑΜ ΕΝΤΟΥΑΡΝΤΑ ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ: ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΔΗΜΗΤΡ1ΑΔΗΣ

Τετράδιο

* Η ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ ΜΑΤΙΟΥ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΚΑΙ ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΔΗΜΗΤΡΙΑΔΗΣ

* Ο ΝΕΚΡΟΣ ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ: ΑΓΓΕΛΙΚΗ ΠΕΤΡΑ

πλεούμενο άλλης λογής τό τριμηνιαίο “Τετρά­ διο”. Τώρα γιά ένα δυό χρόνια θά συνέχιζε αύτό τήν πορεία μέ άέρα πιό νεανικό καί χωρίς καμιά πυξίδα.» τό «Χρονικό ’Αναφορά τού Όδυσσέα μιάς δεκαετίας» γιά τό π «Τετράδιο»

172

ΕΚ ΔΟ ΣΕΙΣ ΑΓΡΑ Πλατεία Σταδίου 5 ,’Αθήνα 501, τηλ. 728-263

διαβαζω

για παιδια

Ελένη Παμπούκη

Ή μυθολογία δεν έχει ακόμη γραφτεί ’Επιστήμονες, καλλιτέχνες καί διάφοροι ειδικοί ρίχνουν κατά καιρούς τόν κουβά τους στό άπύθμενο πηγάδι τής ελληνικής μυθολογίας καί ό καθένας ανασύρει από κεΐ τό εργαλείο πού χρειάζεται άκριβώς γιά τή δουλειά του: ’Ερεθίσματα γιά ανα­ λύσεις, μελέτες καί ερμηνείες, θέματα γιά μουσικά έργα, ζωγραφικούς πίνακες καί γλυπτές συνθέσεις, καί τέλος υλικό γιά τή συγγραφή αμέτρητων αναγνωσμάτων γιά παιδιά. ’Έχουν βρει εκεί μέσα μιά ανεξάντλητη πηγή. ’Α ρκετά συχνά θεω ρείται δτι ή έλληνική μυθολογία μπορεί νά δώ σει έπαρκεΐς ερμη­ νείες γ ιά τή συμπεριφ ορά τώ ν ενηλίκων (περιπτώ σ εις ψυχιατρικής) κα ί ικ ανο π ο ιη­ τικ ές απαντήσεις στά ποικίλ α ερωτήματα τών πα ιδιώ ν —λ.χ. σε συνέδριο πού διοργανώ θηκε πέρυσι μέ θέμα τή σεξουαλική εν­ ημέρωση τών μαθητών ακούστηκε ά π ό κ α ­ θηγητή ό ισχυρισμός δτι τά ελληνόπουλα διδάσ κονται έπαρκώς, άπ ό τούς μύθους, τή σεξουαλική άγωγή!... ’Αλλά, κύρ ια ή έλλη­ νική μυθολογία έχει χρησιμοποιηθεί ευρύ­ τατα άπ ό τήν επίσημη π α ιδ ε ία γ ιά τή δ ια ­ παιδαγώ γηση τώ ν νέω ν πα ιδιώ ν. Μ έσα άπό «κατάλληλους», επιλεγμένους ή κα ί δ ια ­ σκευασμένους μύθους προβάλλονται οί κ α ­ θιερωμένες κα ί κοινω νικά χρήσιμες αξίες. ’Έ τσι, συχνά ή αφήγηση ενός μύθου εμπε­ ριέχει τήν εξώφθαλμη άντίθεση πού πρ ο κ ύ ­ πτει άπ ό τό πάντρεμα τής σύγχρονης ηθικής κα ί αντίληψης μέ τά σύμβολα κ α ί τά πρό-. τυ πα μιας άλλης, εντελώς διαφ ορετικής, κο ­ σ μοθεωρίας. Α υτή ή άντίθεση δέν εξυπηρε­ τεί βέβαια τή σκοπιμότητα τής διδαχής. Τ ά π α ιδ ιά εύκολα τήν άντιλαμβάνονται, άλλά τά ερωτήματα κα ί οί άπ ορίες τους μένουν άναπά ντη τα, κα θώ ς κα ί τά εξωσχολικά β ι­

βλία μυθολογίας άκολουθοΰν τό διδακτισμό τής έπίσημης πα ιδείας. Α ύτό τό φ αινόμενο δέν είναι νέο. ’Α πό μαρτυρίες πού έχουμε φ αίνεται δτι δ σοφ ι­ στής Π ρόδικος (450 π.Χ .) χρησιμοποίησε πρώ τος μυθικό ηρώ α -β ά ζο ν τα ς τόν Η ρ α ­ κλή μπροστά στό πασίγνω στο «δίλημ μα»γ ιά ν ά διδά ξει στήν αθηναϊκή νεολαία τής εποχής του τήν άποφ υγή τώ ν ηδονώ ν καί τήν επιδίω ξη μιάς σκληρής κα ί δύσκολης ζωής. Ά π ό τότε κα ί μέχρι σήμερα μέσα σέ δλα τά σχολικά βιβλία μυθολογίας στέκει ό Η ρ α κ λ ή ς μαρμαρωμένος μπροστά στήν Α ρ ε τή κα ί τήν Κακία, γ ιά νά «πα ραδειγμα­ τίζει» τούς νέους δλων τώ ν εποχών. "Ομως οί ελληνικοί μύθοι είναι ένα πολύ ­ πλοκο κ α ί πολυσήμαντο υλικό, κ α θώ ς ξεπήδησε ά π ό τήν άνάγκη τού άνθρώ που νά κατανοήσει κα ί ν ά ερμηνεύσει τό περ ιβ άλ ­ λον του, κ α ί εκφ ράζει τήν πείρ α κ α ί τόν ψυχισμό του, τήν κρυφή ιστορία κα ί τήν α ρ ­ χική φ ιλοσοφ ία του. Γεννημένοι μαζί μέ τή σκέψη κ α ί άπ ό τόν πρω τόγονο προβληματισμό τών άνθρώ πω ν, άκολούθησαν τήν περιπλάνηση τώ ν φυλών κα ί εμπλουτίστηκαν μέ νέα στοιχεία ά π ό τίς

173

περιπέτειες, τίς κατακτήσεις καί τήν άνάμειξη τους. Μ πλέχτηκαν, άναπλάστηκαν, άποσιω πήθηκαν ή προβλήθηκαν μέσα στις ιδιαίτερες ιστορικές συνθήκες καί κάτω από διάφ ορες πολιτικές ανάγκες. Ε λ ά χ ισ τα άλλαγμένοι έξακολουθοΰν νά υπάρχουν στήν άγροτική 'Ελλάδα. Ή άρχική τους προέλευση είναι άπροσδιόριστη. Ή καταγραφή καί ή άνάπλαση τους φτάνει μέχρι τούς ελληνιστικούς χρ ό ­ νους. Ή μελέτη, ή άνάλυση καί ή έρμηνεία τους δέν σταμάτησε ποτέ. ’Α πό τήν ’Α να­ γέννηση καί δώ θε επηρέασαν σημαντικά τήν ευρωπαϊκή κουλτούρα. Μνήμη καί σκέψη καί μορφές ζωής, έγιναν οί μύθοι ποιητικό ιστόρημα στό στόμα παραμυθάδω ν καί τρα­ γουδιστών. ’Έ γιναν «δρώμενο» στό όποιο συμμετέχει ένα άκροατήριο συνεπαρμένο άπό τή μούσα πού παραστέκει ακόμη καί σήμερα όπου καί δταν άκούγονται τά λαϊκά παραμύθια. Π αρ ’ δλα αυτά στήν Ε λ λ ά δ α δέν υπάρχει καμιά μυθολογία γ ιά ενήλικες γραμμένη άπό "Ελληνα. Υ π ά ρ χο υ ν μόνο άρκετές μεταφράσεις άπό έργα ξένων ελληνιστών καί πάμπολλα βιβλία γιά πα ιδιά . Κάθε εκ­ δοτικός κατάλογος περιέχει άρκετούς τί­ τλους άνάλογων βιβλίων καί πολλοί έλληνες συγγραφείς πα ιδικώ ν βιβλίων θεωρούν κ α ­ θήκον τους νά γράψουν τουλάχιστον ένα βιβλίο μέ κάποιο θέμα τής μυθολογίας. Κα­ θώς ή πλοκή είναι εξασφαλισμένα συναρ­ παστική άπό τήν ίδια τήν υφή τού μύθου, τό έγχείρημα είναι εύκολο. Ο ί συγγραφείς χρησιμοποιούν τήν πα λιά καλή συνταγή: άπλοϊκή γλώσσα κα ί διδακτικό ύφος. "Ετσι ό μύθος αποδυναμώνεται, καθώς μπολιά­ ζονται οί ήθικοπλαστικές απόψ εις τού συγ­ γραφέα. 'Η μαγευτική ποιότητα διαλύεται καθώ ς συγχυσμένοι οί συγγραφείς μπροστά στά ατελείωτα ερωτικά καμώματα θεών καί ήρώων καί στά άλλεπάλληλα γεννητούρια άπό θεές καί θνητές καταφεύγουν σέ μιά άποιητική κοινή γλώσσα καί σ’ ένα άδόκιμο, άπλοϊκό καί παραφιλολογικό ύφος. Ή περίτεχνη περίφραση άντικαθιστά τήν κυ­ ριολεξία, ή υπερβολή προσδιορίζει τή μορφή τών προσώπων, ή ήθικολογία άκυρώνει θεούς καί ήρωες. Ό μύθος άπογυμνώνεται άπό τό θαλερό, παγανιστικό πνεύμα του καί μετατρέπεται σ’ ένα κοινό άφήγημα καθημερινής άσημαντότητας καί πα ιδαγω γικής σκοπιμότητας. Καί δμως έπιζεϊ πα ρ ’ δλα αύτά. Καί συν­ αρπάζει τά πα ιδιά . Γιατί τίποτα, καμιά επέμβαση, καμιά άλλαγή, καμιά παρα.74

ποίηση δέν μπορεί νά διαστρέψει τελείως τή συναρπαστική πανανθρώπινη περιπέτεια πού συμπυκνώθηκε στό πρόσωπο καί στή δράση τού μυθικού ήρωα. Γιατί μέ τίποτα δέν μπορεί νά χαθεί ή άλήθεια καί ή φ ιλο­ σοφία, ή μοίρα καί τό πά θος πού περικλείει ό κάθε μύθος. 'Ω στόσο, δσον καιρό ύποτιμάται ή άγνοεϊται ή ευαισθησία, ή οξύνοια, ή αυτο­ νομία τής σκέψης τού πα ιδιού καί ή ικανό­ τητά του νά μετέχει στό μυθικό «δρώμενο», τόσο θά στέκει μαρμαρωμένος καί δίβουλος ό Η ρ α κλ ή ς μπροστά στήν ’Αρετή καί τήν Κακία ντυμένος τή λεοντή καί τήν άποκοτιά του. Κανένας άθλος του δέ θά γ ίνει ποτέ, άν δέν κάνει, γιά χάρη τών πα ιδιώ ν, ένα δέ­ κατο τρίτο: Μέ τό βαρύ του ρόπαλο νά δώ ­ σει μιά στήν πολυστόλιστη Κακία καί άλλη μιά στήν κακότροπη .’Αρετή, νά φορέσει τή λυδική χλαμύδα καί, καθισμένος στά πόδια τής Ό μφ άλης, νά γνέθει μέ τό άδράχτι τής μαγείας. Καί δίπλα νά τραγουδάει τά λαϊκά παραμύθια ό Π ερσέας-'Α ι-Γιώ ργης καβάλα στό άσπρο άτι του. Ή γραφή τής μυθολογίας άπαιτεϊ γνώση τού λαϊκού παραμυθιού καί τού δημοτικού τραγουδιού, άπ αιτεϊ σεβασμό στήν άλήθεια καί στό πα ιδί. Καί πρώ τα άπό δλα χρειάζε­ ται νά γραφ τεί μιά έλληνική μυθολογία άπό έλληνες φιλόλογους καί ιστορικούς. Καί τώρα πού έπισημάναμε δλα αύτά καί μέχρι νά βρεθεί δ παραμυθάς πού θά ξαναϊστορήσει τούς μύθους, τί κάνουμε; Τά άπαρνιόμαστε δλα τά βιβλία; Έ , όχι! Γιατί πα ρά τήν προσ πάθεια τών συγγραφέων νά διδάξουν, πα ρά τήν άμηχανία καί τήν άδυναμία τους νά χειριστούν τούς μύθους, δέν κατάφεραν νά ξεφύγουν ούτε οί ίδ ιο ι άπό τό μαγικό μαγνάδι τού μύ­ θου πού τυλίγει τίς άτέλειες, καλύπτει τίς παραλείψ εις, κάνει άόρατη τήν έλλειψη λο­ γοτεχνικού ταλέντου. Α ύτό πού τελικά άπομένει άπό τήν άνάγνωση είναι ή αίσθηση τού μαγικού καί Ανεπανάληπτου.

Ελένη Παμπούκη

Βιβλία μυθολογίας Στή βιβλιογραφία πού ακολουθεί δέν άναφέρονται βέβαια δλα τά βιβλία πού έχουν πάρει τό θέμα τους από τή μυθολογία. Άναφέρονται, ενδεικτικά, μερικά γενικής μυθολογίας βιβλία καί άλλα ειδικότερα. Ακόμη, δέν βιβλιογραφούνται μεταφράσεις. Χρειάζεται ώστόσο νά παρατεθούν μερικές πληροφορίες γιά όσα βιβλία παρουσιάζουν κάποιο ιδιαίτερο στοιχείο. Τά βιβλία τής Ζαραμπούκα άπευθύνονται σέ π α ιδιά προσχολικής ηλικίας. Τό κείμενο είναι λίγο. Λ ειτουργούν περισσότερο μέ τίς πολύχρωμες ολοσέλιδες ζω γραφιές. Τό ίδ ιο συμβαίνει καί μέ τά βιβλία τού Βαλασάκη, μόλο πού τό εκτενέστερο κι ακριβές κείμενο άπευθύνεται σέ μεγαλύτερα π α ιδ ιά -ώ ς 9 χ ρ ό ν ω ν .Ή σωστή α ναπα ρ ά­ σταση τής προϊστορικής Ε λ λ ά δ α ς καθώ ς καί ή είκονογραφική άπομυθοποίηση τού Η ρ α κλ ή , πού μέ εμβρόντητο ύφ ος καί πολύ πείσμα προχω ρεί από άθλο σέ άθλο, λει­ τουργούν διεγερτικά γ ιά τή φ αντασία καί ένημερωτικά γιά τή γνώση τών παιδιώ ν. Θεαματική ή εικονογράφηση καί στά βιβλία τών άδελφών Στεφανίδη. Σωστή ζω γραφική ή αναπαράσταση τής κλασικής ’Αθήνας. Οί μύθοι πού άναφ έρονται σέ κάθε θεό, πολυεπίπεδοι κα ί ποικίλοι. Κρίμα πού τό γλωσσικό του ιδίωμα μιμείται τό ύφ ος λ α ϊ­ κών επιφυλλίδων. 'Ο Μ. Λουντέμης προσπαθεί νά άπομυθοποιήσει εντελώς τό μύθο -κ υ ρ ίω ς στό β ι­ βλίο του « Η ρ α κ λ ή ς» - καί νά τόν «έκλογικεύσει», έπεξηγώντας, τάχα, τίς μαγικές καί ύπερφυσικές παρεμβάσεις τών θεών. Ε ίναι σαφής ή πρόθεσή του νά μπολιάσει στόν αρχαίο μύθο τήν αντίθεση κακών καί ά δ ι­ κων άρχόντων-καλών κα ί τίμιων άγωνιστών. Τό άποτέλεσμα είναι ένα άκρω ς απ ο ­ τυχημένο, καί για τί όχι έκβαρβαρισμένο, άνάγνωσμα. ’Αντίθετα, ή προσ πάθεια τού Π. Ροδάκη πα ρουσ ιάζει μεγάλο ενδιαφέρον; Στό βιβλίο του «Προέλληνες» άναφέρεται στίς άνθρώ πινες δμάδες πού έμφανίστηκαν καί έζησαν στήν προϊστορική Ε λ λ ά δ α . 'Ο τόπος προέλευσης, ή πορεία, ή εγκατά­ σταση, ό άγώνας γιά επικράτηση, ή λατρεία, ή έπίδραση πού είχαν στόν έλλαδικό χώρο,

οί μύθοι, καταγράφ ονται μέ άκρίβεια, συν­ τομία καί υπευθυνότητα, λέγοντας ότι «κα­ νένας δέν μπορεί νά ξέρει τί άκριβώ ς γινό­ ταν σέ κείνα τά χρόνια. "Ο,τι ξέρουμε, τό βγάζουμε συμπερασματικά». Στόν «Περσέα» παραθέτει πρόλογο κα ί επίλογο, όπου κάνει τόσο άνάλυση τού μύθου καί τής λει­ το υργίας του όσο κα ί τών ιστορικών γεγο­ νότων πού ό ίδ ιο ς ό μύθος άπεικάζει ή συμ­ βολίζει. Π ρέπει νά σημειωθεί ώστόσο ότι καί έδώ τό γλωσσικό ύφ ος είναι άνεπεξέργαστο. Πολύ ώ ραία δουλεμένη γλώσσα έχουν τά βιβλία τής Δ έλτα-Π απαδοπούλου καί τού Ραβάνη-Ρεντή. Ή διήγηση είναι γρήγορη, ή

Μετόπη άπό τό ναό τού Δία στήν Ολυμπία. Είκονίζεται ό Ηρακλής πού κρατάει τό Σύμπαν στή θέση τού Άτλαντα, ένώ αύτός τού φέρνει τά μήλα άπό τόν Κή­ πο τών 'Εσπερίδων

175

πλοκή συναρπαστική, ή γλώσσα ρέουσα, ό σεβασμός άπέναντι στό πα ιδί όμολογημένος σχεδόν. Νομίζω δτι τά βιβλία τους μπορούν νά άποτελέσουν υπόδειγμα γραφής του μύ­ θου. Ε π ιπ λ έο ν στά βιβλία τής Δέλτα - Π απαδοπούλου ύπάρχουν υποσημειώσεις, ευρε­ τήριο ονομάτων καί δύο τοπογραφικοί π ί­ νακες πού βοηθάνε νά τοποθετηθεί ό μύθος στό χώρο. ’Αλλά άς δούμε τόν πίνακα των βιβλίων κατά εκδότες: 1. Ε κ δ ο τικ ό ς οίκος «"Αγκυρα», ’Αθήνα. Γ. Τσουκαλά: Ο ί θεοί τών άρχαίων 'Ε λ ­ λήνων - Οί ήρωες τής αρχαίας Ε λ λ ά δ α ς Τόν καιρό τού Μ ινώταυρου - Ίλ ιά δ α ’Οδύσσεια.

2. Ε κ δ ό σ εις « Ά τλαντίς», ’Αθήνα. Δημήτρη Γιάκου: 'Ιστορίες άπό τή μυθο­ λογία μας — Καί οί θεοί τού Ό λύμπ ο υ ήταν παιδιά. ’Α ντιγόνης Μ εταξά - Κώστα Κροντηρά: Ή έγκυκλοπαίδεια τής έλληνικής μυθολο­ γίας. A ', Β ', Γ' - Τό πρώ το μου μυθολογικό λεξικό. Χάρη Σακελλαρίου: Θεοί καί γίγαντες Οί θεοί στή γή. Π. Στάικου: Η ρακλής.

3. Ε κ δ ό σ εις Gutenberg, ’Αθήνα. Ν. Σκιαδά: ’Αχελώος - Τό π α ιδί καί τό ποτάμι.

4. ’Ε κδοτικός οίκος «Δωρικός», ’Αθήνα. Μενέλαου Λουντέμη: Ό Δαίδαλος — 'Ο Θησέας - Ό Η ρ α κ λ ή ς - Ό "Ικαρος.

5. ’Εκδόσεις «Γ. Κ. Έλευθερουδάκη», ’Αθήνα. Παύλου Βαλασάκη: Ό Ίάσ ο να ς καί τό χρυσόμαλλο δέρας - Ο ί δώ δεκα άθλοι τού 'Ηρακλή. "Αλκής Γουλιμή: Ό Περσέας.

6. Βιβλιοπωλεΐον τής «Ε στίας», ’Αθήνα. ’Αλεξάνδρας Δ έλτα-Π απαδοπούλου: Μ ύ­ θοι καί θρύλοι. Β' σειρά. "Ελλης Έ μ κε: Ε ίδα καί άκουσα στήν Κνωσό.

7. Ε κδ ό σ εις Κέδρος, ’Αθήνα. Σοφ ίας Ζαραμπούκα: Μ υθολογία 1, 2, 3, 4.

8. ’Εκδοτικός οίκος «Μίνωας», ’Αθήνα. Ό δ . Ά ργυροπούλου: Θησέας: 'Ο μυθικός ήρωας. Γ. Δ εληγιάννη-Ά ναστασιάδη: 'Ο μήρου ’Οδύσσεια. Χάρη Σακελλαρίου: 'Ο μήρου Ίλ ιά δ α Ε λληνική μυθολογία: Οί θεοί.

176

Ό Ηρακλής φορώντας τή λεοντή του καί κρατώντας ρόπαλο, τόξο καί βέλος (480 π.Χ., ’Αρχαιολογικό Μουσείο, Βασιλεία)

9. ’Εκδοτικός Ο ίκος «Νέα Σύνορα». ’Αθήνα. Περικλή Ροδάκη: Περσέας — Μ ύθοι καί πραγματικότητα - Προέλληνες - Πολεμικές ομάδες - Λαοί.

10. ’Εκδοτικός Ο ίκος «I. Σιδέρη», ’Αθήνα. "Αλκής Γουλιμή: Ή άργοναυτική έκστρατεία. ’Α λεξάνδρας Δέλτα-Π απαδοπούλου: Μύ­ θοι καί θρύλοι. Α ' σειρά. Κ. Μακρυγιάννη: Ό Η ρακλής. Στ. Μ αράνιου: Μέ τούς ήρωες τού 'Ο μή­ ρου (Ίλ ιάδα -Ό δύσ σ εια).

11. ’Εκδόσεις « Σ ίγμ α » ,’Αθήνα. Μενέλαου καί Γιάννη Στεφανίδη: 'Η τ ι­ τανομαχία - Ή λύρα τού ’Απόλλωνα - Ό χρυσός θρόνος - Τό τραγούδι τών θεών —Ή αρπαγή τής Περσεφόνης - Ά θ η ν ά Παλλάδα - Ό κατακλυσμός τού Δευκαλίωνα - Φαέθων - Προμηθέας.

12. ’Εκδόσεις «Σύγχρονης ’Εποχής», ’Αθήνα. Δημήτρη Ραβάνη-Ρεντή: Πώς έγινε πώ ς Εύθυμες καί δραματικές στιγμές τής μυθο­ λογίας - Οί αργοναύτες. ΕΛΕΝΗ ΠΑΜ ΠΟΥΚΗ

Τό

α υγό τή ς κ ό τα ς

Γιώργου Ίωάννου: Τό αυγό τής κότας. 'Αθήνα, Κέδρος, 1981. Σελ. 86.

Ο ΓΙΩΡΓΟΣ Ίωάννου δίκαια θεωρείται σάν ένας άπό τούς σημαντικότερους σύγχρονους πεζογρά,φους τού τόπου μας. Τά γραπτά του, μαρτυρίες ένός κόσμου πού ό ίδιος ό συγγραφέας έχει ζήσει, τά κατατάσσουμε πάντα στή σοβαρή λογοτεχνία. Καί νά τώρα πού ό Ίωάννου άποφάσισε νά γρά­ ψει ένα σατιρικό θεατρικό έργο, καί μάλιστα γιά παιδιά. Τό «Αύγό τής κότας» είναι ένα έργο σέ δύο πράξεις, μέ πρωταγωνιστές ένα σκύλο, μία γάτα, μία κότα, ένα άγοράκι καί τή γιαγιά του. Ό μι­ κρός άγαπάει τά ζώα καί κουβαλάει στό στενό­ χωρο διαμέρισμα τής πολυκατοικίας τά τρία ζων­ τανά. Ή γιαγιά, άντιπροσωπευτική εικόνα κατα­ πιεστικής γριάς, ούτε νά τά δει ούτε νά τ’ άκούσει. Σχεδιάζει μάλιστα νά έπωφεληθεί άπό τό τρυφερό κρέας τής κότας, καί άγοράζει τά άπαραίτητα γιά τό ψητό τού φούρνου. Τά ζώα, πού συνήθως τσακώνονται σάν «τό σκύλο καί τή γάτα», μπροστά στήν άπειλή τού μαχαιριού συ­ σπειρώνονται. Τό άγοράκι προσπαθεί νά βοηθή­ σει τούς φίλους του καί τελικά ή κότα θά σωθεί άπό μιά... διαδήλωση όρνιθοτρόφων. Ό ίδιος δ

’Αθήνα, 1981. Σελ. 450.

«ΚΑΡΔΙΑ τού καλοκαιριού, μεσημέρι. Ό ήλιος πέφτει κατακόρυφα άπάνω άπό τό κοσμοξακουσμένο παλάτι τής Κνωσού καί τά μπρούτζινα δι­ πλά πελέκια, οί πολύχρωμες στέγες, οί φαρδιές αύλές λάμπουν». Μεσοκαλόκαιρο, μέ έναν ήλιο στό φόρτε τής ένέργειας. Κοσμοξακουσμένο τό παλάτι κι ή Κνωσός μαζί του. Κι έπειτα ή άτμόσφαιρα, ό χώρος μέ τά σύμβολα, γιά νά κάνει τήν άτάκα της ή ’Αριάδνη. Τό παραμύθι άρχίζει. Κι έξελίσσεται κανονικά στό ιστορικό μυθιστόρημα γιά παιδιά τού Νίκου Καζαντζάκη, ένα εργα­ στήρι ζωικής δρμής γιά τήν παιδική βουλιμία. Έργο τού όποιου ή παρουσίαση συμπληρώνεται μέ ξυλογραφίες καί σχέδια τού χαράχτη Τάσσου πού σχηματοποιούν τή φαντασία. Ό Ν. Καζαντζάκης δίνει ένα όγκωδέστατο δείγμα δυναμικής παρουσίας στό παιδικό βιβλίο, λύνοντας πολλά προβλήματα πού άκόμα υπάρχουν. Τά παιδιάάναγνώστες έχουν δικαίωμα στή θεία κοινωνία τού μυθιστορήματος, χωρίς ύποτιμήσεις, διδακτι­ κές φόρμουλες καί τά τοιαϋτα. “Οπως άκόμα έχουν δικαίωμα στήν ιστορία μέ τή μορφή μυθι­ στορήματος. Καί στις δύο περιπτώσεις, δέν ση­ μαίνει ότι επειδή ένα βιβλίο είναι γιά παιδιά, δέν έχει σημασία ή φόρμα καί ή τεχνική. Γιατί λοιπόν νά μή διαβάζουν τά παιδιά τέτοια «παραμύθια» επίσημα στό σχολείο; Κ. ΚΑΛΗΜΕΡΗΣ

Ζ ω ο λ ο γ ι κ ή μ υ θ ο λ ο γ ία ΧΑΡΗ ΣΑΚΕΛΛΑΡΙΟΥ: Ζωολογική μυθολο­ γία. Αθήνα, Νικόδημος. Σελ. 324.

τας»

συγγραφέας δηλώνει: «Τό αύγό τής κότας» εκ­ φράζει κυρίως εκείνους πού θέλησαν ή θέλουν νά έχουν ζώα στό σπίτι τους καί δέν μπορούν. Δη­ λαδή δλους έμάς πού ζούμε σέ μιά άπάνθρωπη Τό χαριτωμένο καί έξυπνο κείμενο -ο ί διάλο­ γοι τών ζώων θυμίζουν κουβέντες τής γειτονιάςσυμπληρώνεται άπό θαυμάσια εικονογράφηση τού Άλέξη Κυριτσόπουλου. "Οπως λένε καί τά διαφημιστικά σλόγκαν, τό «Αύγό τής κότας» εί­ ναι ένα βιβλίο γιά παιδιά άπό 7 έως 77 χρονών.

X. ΛΟΥΚΑΚΟΥ

Στά τή ς

π α λ ά τ ια Κνω σού

ΝΙΚΟΥ ΚΑΖΑΝΤΖΑΚΗ: Στά παλάτια τής Κνωσού. ’Εκδόσεις ’Ελένης Ν. Καζαντξάκη,

ΔΗΜΟΤΙΚΑ τραγούδια, παιδικά ποιήματα, ζω­ γραφιές στολίζουν τά κείμενα τού Χάρη Σακελλαρίου στό βιβλίο του «Ζωολογική μυθολογία». Τά κείμενά του μιλούν γιά τά ζώα τά κατοικί­ δια, τά ζώα καί τά πουλιά τού βουνού, τού λιβα­ διού καί τού λόγγου, τά ζουζούνια, τά έρπετά, τά ψάρια, καί περιλαμβάνουν λαϊκές διηγήσεις, άρχαίους ή καί νεότερους μύθους, παραδόσεις άπό διάφορα μέρη τής γης σχετικές μ’ αύτά, τήν περι­ γραφή, τά χαρακτηριστικά τους, τίς συνήθειές τους. Οί μύθοι μέ τούς άρχαίους θεούς καί ήρωες έναλλάσσονται μέ λαϊκούς θρύλους, παροιμίες, περίεργα, ειδήσεις άπ’ όλο τόν κόσμο, άνέκδοτα. Τά τραγούδια, άν καί ή επιλογή τους δέν είναι πάντα πολύ πετυχημένη, δίνουν ζωντάνια καί ποικιλία. Τά παιδιά, πού σήμερα στίς περισσότερες περιπτώσεις ζοϋν άποκομμένα άπό τόν κόσμο τών ζώων, θά τά γνωρίσουν μέσα άπό τό καλο­ γραμμένο βιβλίο τού Χάρη Σακελλαρίου καί θά τά άγαπήσουν. ’Αλλά ή «Ζωολογική μυθολογία» δέν άπευθύνεται μονάχα στό παιδί. ’Απευθύνεται καί στόν έκπαιδευτικό, πού θά βρει σ’ αύτά ένα πολύτιμο

177

βοήθημα γιά νά πλουτίσει τό μάθημά του, νά τό κάνει ευχάριστο, ζωντανό, νά βοηθήσει τά παιδιά νά βρουν τή χαμένη έπαφή μέ τό φυσικό κόσμο. Γιατί ή άνάγνωση αυτού τού βιβλίου μάς κάνει νά συνειδητοποιούμε κι αυτό: τό πόσο κάποτε ό άν­ θρωπος ένιωθε τά ζώα συντρόφους του καί τόν έαυτό του μέρος τού φυσικού αυτού κόσμου καί · πόσο έμάς μάς έχει ό τεχνικός πολιτισμός άπομακρύνει άπό τό φυσικό μας περιβάλλον.

βιβλίο τής φύσης. Άστέρης Δεληθανάσης.

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ στά ερωτήματα πού; γιατί; πότε; πώς; πάνω στά θέματα νερό, γή, σκουλήκι, άέρας, δίνουν αυτά τά τέσσερα αυτοτελή βιβλιαράκια γιά μικρά παιδιά. «Πρώτα βιβλία τής φύσης» τά όνομάζει ό εκ­ δότης τους καί πράγματι πρόκειται γιά τήν πρώτη κριτική έπαφή τού παιδιού μέ θέματα τόσο αυτο­

Ε. ΚΟΡΟΝΤΖΗ

Σ τ ό ν η σ ί το υ ς ΦΑΝΗΣ ΠΑΠΑΛΟΥΚΑ: Στό ’Αθήνα, Κέδρος, 1981. Σελ. 178.

νησί

τους.

«ΟΔΟΙΠΟΡΙΚΟ» τής Αίγινας γιά παιδιά είναι τό βιβλίο τής Φανής Παπαλουκά. Πρωταγωνι­ στές: τό νησί καί τά τρία άδέλφια, ό Κωνσταντί­ νος, ό ’Αλέξανδρος καί ό Μάρκος, πού περνούν τά καλοκαίρια τους έκεϊ. Μέσα άπό τά παιχνίδια,

νόητα δσο καί άγνωστα στό βάθος. "Ενα σύντομο άλλά περιεκτικό καί σαφέστατο κείμενο συνοδεύει τίς εικόνες, πού είναι καί τό κύριο χαρακτηριστικό τού κάθε τόμου. Είκόνες θαυμάσιες, πλήρεις καί άναγνωρίσιμες καί άπό τό παιδί τής προσχολικής άκόμη ήλικίας. Τέσσερα, λοιπόν, βιβλιαράκια πού τά μικρά παιδιά σίγουρα θά εύχαριστηθούν νά ξεφυλλί­ σουν, νά «χαζέψουν» καί νά διαβάσουν. Αίγινίτικα κανάτια (Φωτ. τής Φανής Παπαλουκά)

τίς εκδρομές καί τά ένδιαφέροντα τών παιδιών ξεπροβάλλει ή φυσιογνωμία τού νησιού. Τόσο ή άρχαία δσο καί ή νεότερη ιστορία τής Αίγινας, δσο καί ή σύγχρονη πραγματικότητά της συν­ δέονται καί άποτελοΰν άναπόσπαστο μέρος τής καθημερινής ζωής τών παιδιών μέ τέτοιο τρόπο ώστε τό ενδιαφέρον τού μικρού άναγνώστη δια­ τηρείται άμείωτο καί τό βιβλίο διαβάζεται ξεκούραστα. Ή γλαφυρή γραφή καί ή σωστή γλώσσα τής συγγραφέα δλοκληρώνουν, ούσιαστικά, τήν όλη έκδοση.

Γ. ΜΑΡΚΟΠΟΥΛΙΩΤΟΥ

Ό κροκόδειλος ΜΑΡΩΣ ΛΟΪΖΟΥ: Ό κροκόδειλος πού δέν είχε σκεφτεϊ ποτέ του νά πετάξει. Ζωγραφιές Άλέξη Κυριτσόπουλου. ’Αθήνα, Κέδρος, 1981. Σελ. 63.

ΠΙΣΩ άπό τόν παράξενο καί γοητευτικό τίτλο πού έδωσε ή Μάρω Λοΐζου στό βιβλίο της, άνακαλύπτουμε εξίσου γοητευτικά ποιήματα γιά παιδιά. Ποιήματα δμορφα, τρυφερά, πού άπο-

Γ. ΜΑΡ ΚΟΠΟΥΛΙΩΤΟΥ

Τό

π ρ ώ το

β ιβ λ ίο

τή ς

φύσης

SΟ UTTER-PERROT DELESSERT: 1. Τό νερό.

2. Ό δέρας 3. Ή γή. 4. Τό σκουλήκι. Τό πρώτο

78

Σχίτσο τού Άλέξη Κυριτσόπουλου άπό τό βιβλίο τής Μάρως Λοΐζου « Ό κροκόδειλος πού δέν είχε σκεφτεϊ ποτέ του νά πετάξει»

κρίνονται σέ ερεθίσματα ποικίλα: φύση, περιβάλ­ λον, φανταστικό, κοινωνική προβληματική, σχο­ λείο κι δ,τι άλλο άποτελεΐ τήν πραγματικότητα τού παιδιού καί συλλαμβάνει ή εύαισθησία του. "Ενα δείγμα: Ό διαστημάνθρωπος μέ τή φω­ τεινή ούρά: “Α ν αναποδογυρίσω τό ουράνιο τόξο κ α ί κρεμαστώ στη μ ιά του άκρη ή άλλη θά σηκωθεί ψηλά όπως στην π αιδική χαρά δταν κάνουμε τραμ­ πάλα κ α ί τότε εγώ θά μπορώ νά τιναχτώ κ α ί νά εκτοξευτώ στό διάστημα κ ι δπου περνώ νά λένε: νά ό διαστημάνθρωπος μέ τήν ούρά από εφτά φωτεινά χρώματα. “Αν Κρεμαστώ στή μιάν άκρη τού ουράνιο τόξου.

Συντελεστής σέ μεγάλο ποσοστό στήν ώραιότατη αυτή έκδοση είναι καί ό Άλ. Κυριτσόπουλος μέ τίς ζωγραφιές του. Γ. ΜΑΡΚΟΠΟΥΛΙΩΤΟΥ

Τά

β ιβ λ ία τ ή ς

διαφέρον καί ικανοποιούν τή δίψα τών παιδιών γιά μάθηση. Αύτοί πού φρόντισαν τήν εικονογράφηση έκα­ ναν καλή δουλειά. Οί ζωγραφιές τους, κι άν δέν είναι ιδιαίτερα χαριτωμένες, είναι ζωντανές καί ρεαλιστικές καί έπεξηγοΰν τό κείμενο. Είναι σί­ γουρο πώς τά θέματα αυτών τών βιβλίων θά ένδιαφέρουν τά παιδιά άπό οκτώ χρόνων, καί δ τρόπος γραψίματος, οί εικόνες, οί πληροφορίες θά ικανοποιήσουν αύτή τήν άπαιτητική ήλικία. Ε. ΚΟΡΟΝΤΖΗ

γνώ σ ης Τά βιβλία τής γνώσης. 11 τόμοι. Θεσσαλονίκη, Ρέκος, 1981.

Δ εκέμβριος 1981

Τ Α Ν Ε Α Β ΙΒ Α ΙΑ

ΛΕΝΕ πώς ένα πετυχημένο παιδικό βιβλίο τό διαβάζει ευχάριστα καί μέ ένδιαφέρον ένας μεγά­ ’Ε πιμέλεια: Ε. Ά π ά κ η λος. Έγώ δλη τή σειρά των εκδόσεων Ρέκος «Τά βιβλία τής γνώσης» τή διάβασα ευχάριστα κι έμαθα μάλιστα ένα σωρό πράγματα πού δεν είχα Ή ταξινόμηση τών βιβλίων γιά παιδιά γίνεται μέ βάση τήν τύχη νά μάθω παιδί. Ή σειρά αύτή περιλαμ­ τό γνωστό Δεκαδικό Σύστημα ταξινόμησης, προσαρμο­ βάνει δώδεκα βιβλία: «Τά σπίτια τών ζώων», σμένο στήν ελληνική βιβλιογραφία καί στίς Ιδιομορφίες «Τά ταξίδια τών ζώων», «Ή εποχή τών δεινο­ αυτής τής κατηγορίας βιβλίων. Κατά τά άλλα Ισχύουν σαύρων», «Ή εποχή τού άτμοΰ», «Οί πλανήτες», δσα άναφέρονται προλογικά στό Βιβλιογραφικό Δελτίο. «'Ιππότες καί κάστρα», « Ό κόσμος τής ταχύτη­ τας», «Ό κόσμος τών ρομπότ», «Ή μεγάλη εποχή τών πάγων, «Πόλεμοι καί δπλα», «Κάτω άπό τή ΛΟ ΓΟ ΤΕΧ Ν ΙΑ θάλασσα», « Ό κόσμος τής νύχτας». Θά μπορού­ σαν άκόμα καί σχολικά βιβλία νά θεωρηθούν -άν δέν είχαμε συνηθίσει τά σχολικά βιβλία βαριά κι . ΑΔΑΜ-ΜΑΝΩΛΟΠΟΥΛΟΥ Π. Γλυκειά μου άσχημα-, γιατί είναι καθαρά μορφωτικά βιβλία. άνοιξη. ’Αθήνα, Δαμασκός. Σελ. 87. Δρχ. 200. Δέν έχουν κανένα μυθιστορηματικό κάλυμμα, άλλά τό καθένα άσχολεΐται μέ τό θέμα του άπό τή φύση, τήν ιστορία, τήν άστρονομία, τή φυσική, τή ΑΝΔΡΕΙΑΔΟΥ Τ. Α: δπως άστροναύτης. μηχανική, δίνει πληροφορίες σέ άπλή γλώσσα καί ’Αθήνα, Κέδρος, 1981. Σελ. 61. συχνά λεπτομερειακές πληροφορίες γιά έφευρέσεις, χρονολογίες, ονόματα, γεωλογικές περι­ ΒΑΛΑΒΑΝΗ ΕΛΕΝΗ Γ. Κοκκινοπαντουφλίτσα. όδους, σπάνια είδη ζώων ή ψαριών, χωρίς νά Εικόνες Διατσέντας Παρίση. ’Αθήνα, Κέδρος, κουράζουν καθόλου. Οί συγγραφείς πετυχαίνουν 1981. Σελ. 64. Δρχ. 300. νά δίνουν αυτό πού θέλουν χωρίς νά κάνουν τόν άλλο νά δυσανασχετεί, άλλά άπλά, μέ συντομία, χωρίς περιττή πολυλογία κρατούν άμείωτο τό έν­ ΒΑΛΑΣΗ ΖΩΗ. Τά μαγικά μολύβια. Εικόνες

179

Βάσως Ψαράκη. ’Αθήνα, Κέδρος, 1981. Σελ. 48.

βροχής. Εικόνες Ρ. Βορεάδου. ’Αθήνα, Κέδρος, 1981.

Η ΒΑΣΙΛΙΣΣΑ ΚΑΙ Ο ΣΤΡΑΤΙΩΤΗΣ. Ρωσικό παραμύθι. ’Απόδοση άπό τά ρωσικά Μήτσου Άλεξανδρόπουλου. ’Αθήνα, Κέδρος, 1981. Δρχ.

120.

ΤΣΙΡΟΣ ΣΠΥΡΟΣ Γ. Τά χάρτινα καράβια. Διη­ γήματα. ’Εξώφυλλο-σκίτσα Χαράς Παρθένη. ’Αθήνα, Κέδρος, 1981. Σελ. 72.

ΔΑΡΑΚΗ ΖΕΦΗ. Τό παιχνίδι νά ονειρεύεσαι. ’Αθήνα, Κέδρος, 1981. Σελ. 42.

ΧΟΡΤΙΑΤΗ ΘΕΤΗ. Τά δέντρα μας. Ιστορίες γιά δέντρα. Εικονογράφηση Τζώρτζη Παρμενίδη. ’Αθήνα, Κέδρος, 1981. Σελ. 47. Δρχ. 150.

ΘΕΟΧΑΡΗ-ΠΕΡΑΚΗ ΕΛΕΝΗ. Παραμύθια καί σκανδαλιές τής Σουβλίτσας. Β' έκδοση. ’Αθήνα, Κέδρος, 1981. Δρχ. 220. ΚΑΜΑΡΑΤΟΥ ΕΙΡΗΝΗ. Τό περιστέρι δικαστής. Εικονογράφηση Ίβέτ Παπαδοπούλου. ’Αθήνα, Κέδρος, 1981. Σελ. 30. Δρχ. 140. ΜΑΡΡΑ ΕΙΡΗΝΗ. Ό άσπρος δράκος καί ή πα­ ρέα του. Εικονογράφηση Σάντρας Άδάμ. ’Αθήνα, Κέδρος, 1981. Σελ. 87. ΠΑΠΑΔΟΠΟΥΛΟΥ ΙΒΕΤ. Ό ’Αλέξανδρος γί­ νεται μάγος, ’Αθήνα, Κέδρος, 1981. Δρχ. 150.

ΚΛΩΝΤΙΑ ΑΡΡΙΑ. Μέ βαρκούλα τή χαρά καί σημαία τήν άγάπη. ’Αθήνα, Σύγχρονη ’Εποχή, 1981. Σελ. 84. Δρχ. 250. ΛΙΝΤΓΚΡΕΝ ΑΣΤΡΙΝΤ. Ευτυχισμένες μέρες στό μικρό χωριό. Μετ. Ντίνας Καμπά. ’Αθήνα, Με­ τόπη, 1981, Σελ. 138. Δρχ. 280. ΡΖΙΧΑ ΜΠΟΥΧΟΥΜΙΔ. Τό ταξίδι τού Γιαννάκη στό χωριό τού παππού. Α' βραβείο διεθνούς διαγωνισμού παιδικού βιβλίου ’Άντερσεν. ’Αθήνα, Μνήμη, 1981. Σελ. 103.

ΠΕΡΙΣΤΕΡΑΚΗ-ΨΥΧΟΓΙΟΥ ΑΝΑΣΤΑΣΙΑ. Ή φεγγαροαχτίδα. ’Αθήνα, 1981. Δρχ. 160.

ΓΝΩΣΕΙΣ

ΣΑΡΗ ΖΩΡΖ. Ό στρατάρχης. ’Αθήνα, Κέδρος, 1981. Σελ. 46, Δρχ. 170.

ΠΑΜΠΟΥΔΗ ΠΑΥΛΙΝΑ. Μέ τό Ά λφα καί τό Βήτα. Εικόνες Παυλίνας Παμπούδη. ’Αθήνα, Κέ­ δρος, 1981. Σελ. 53.

ΣΑΦΙΛΙΟΥ ΑΝΝΑ. Φιγούρες άπό τό διάστημα. Τά σχέδια είναι τής Σοφίας Τρέζου. ’Αθήνα, Κέ­ δρος, 1981. Σελ. 93. ΣΤΑΥΡΙΝΑΔΟΥ Ε. Τό όμορφο παραμύθι τής

ΑΣΙΜΩΦ ΙΣΑΑΚ. Πώς βρήκαμε τόν ήλεκτρισμό. Μετ. Παντελή Παπαχρήστου. ’Αθήνα, Πανεπι­ στημιακός Τύπος, 1981. Σελ. 68. Δρχ. 180.

κριτικογραφία Στήν κριτικογραφία αύτοϋ τον τεύχους περιλαμβάνονται βιβλιοκριτικές πού δημοσιεύτηκαν τόν ’Οκτώβριο στόν ημερήσιο Αθηναϊκό τύπο. Περιλαμβάνονται, επίσης, κ α ί κρ ιτικές δημοσιευμένες στόν περιοδικό κ α ί επαρχιακό τύπο, δσες φυσικά φρόντισαν νά μάς στείλουν ο ί συντάκτες τους. Γιά κάθε βιβλίο σημειώνονται, μέσα σέ παρένθεση: τό όνομα τον κριτικού κ α ί ό τίτλος τού εντύπου (6λ. Υπό­ μνημα), καθώς κ α ί ή ήμέρα δημοσίευσης τής κριτικής, άν πρόκειται γιά εφημερίδα, ή ό Αριθμός έκδο­ ση:. αν πρόκειται γιά περιοδικό έντυπο. (’Επιμέλεια: Κατερίνα Παπαλιβερίου)

'Υπόμνημα ΚΡΙΤΙΚΟΙ

ΑΑ: Α. ’Αργυρίου ΑΚ: Α. Καλογεροποΰλου ΑΠ: Α. Παπαδάκη ΑΦ: Α. Φουριώτης BA: Β. ’Αγγελοπούλου ΒΠ: Β. Παπαβασιλείου ΓΜ: Γ. Ματζουράνης ΔΖ: Δ. Ζαδές ΔΣ: Δ. Σιατόπουλος ΔΚ: Δ. Κονιδάρης ΕΖ: Ε. Ζωγράφου ΕΚ: Ε. Κοροντζή ΕΡ: Ε. Ρόζος ZB: Ζ. Βαλάστ) ΘΠ: Θ. Μ. Πολίτης ΚΑ: Κ. Άνδρονίκας ΚΔ: Κ. Θ. Δημαράς ΚΚ: Κ. Καλημέρης ΚΡ: Κ. Ρούφου ΚΣ: Κ. Σταματίου

ΚΤ: Κ. Τσαούσης ΚΧ: Κ. Χρυσάνθης ΜΓ: Γ. Μαρκοπσυλιώτου ΜΠ: Μ. Παπαδοπούλσυ ΟΠ: 'Ο Παρατηρητής ΠΠ: Π. Παγκράτης ΣΑ: Σ. Άρτεμάκης ΣΤ: Δ. Σταμέλος ΤΑ: Τ. Λειβαδίτης ΤΜ: Τ. Μενδράκος ΦΜ: Φ. Μπουμπουλίδης ΧΛ: X. Λουκάκου XJC: X. Χειμώνας ΕΝΤΥΠΑ ΑΚ: ’Ακρόπολις ΑΝ: ’Αντί ΑΠ: ’Απανεμιά ΑΥ: Αυγή ΡΗ: Τό Βήμα ΒΡ: Ή Βραδυνή ΔΙ: Διαβάζω

ΕΘ: ’Εθνος ΕΛ: ’Ελευθεροτυπία ΕΟ: ’Εποπτεία ΕΠ: ’Επίκαιρα ΕΣ: ’Ελεύθερος (Στερ. Έλλ.) ΙΣ: Ιστορία ΚΑ: Καθημερινή ΚΛ: Κυπριακός Λόγος ΚΟ: ’Ελεύθερος Κόσμος ΛΕ: Ή Λέξη ΜΕ: Μεσημβρινή ΝΕ: Τά Νέα ΟΚ: Οικονομία καί Κοινωνία ,ΟΤ: Οικονομικός Ταχυδρόμος ΠΚ: Πνευματική Κύπρος ΠΟ: Ό Πολίτης ΠΡ: Πορφύρας ΡΑ: Ραδιοτηλεόραση ΡΙ: Ριζοσπάστης ΣΚ: Σκιάθος ΣΥ: Συμβολή ΤΕ: Τριφυλλίάκή 'Εστία ΤΟ: Τομές

Γενικά έργα Κόκκινης Σ.: Βιβλιοθήκες καί βιβλία (Ν. Παπαγεωργίου, 'Επι­ στημονική Σκέψη, 2) Ντελόπουλος Κ.; Σύστημα βιβλιογραφίας (ΔΣ, ΒΡ, 20)

Φ ιλοσοφία- Ψυχολογία Άντερσον Π.: Ό δυτικός μαρξισμός (ΣΤ, ΕΛ, 15), (ΚΣ, ΝΕ, 3), (ΑΦ, ΑΚ, 23) Μαλεβίτοης X,: Ό έγκοπος λόγος (Β. Χατζηβασιλείου, ΤΟ, 76) Σάφ Α.: Ιστορία καί άλήθεια (ΣΤ, ΕΛ, 29) Φράγκος Β.: Διαλεκτικός όντολογικός περσοναλισμός (θ. Δ. Φραγκόπουλος, ΤΟ, 76) Φρόμ Ε.: Ή τέχνη τής άγάπης (ΣΑ, ΡΑ, 607)

θρησκεία Ή Παλαιό Διαθήκη κατά τούς Ο' (ΓΜ, ΑΥ, 22), (ΤΜ, ΕΠ, 690), (ΓΛ, ΟΤ, 44/1434) Χατζηφώτης I. Μ.: Ό άγιορειτικός τύπος (ΣΑ, ΡΑ, 609)

Κοινωνικές επιστήμες Άλεξόπουλος X.: ’Εν δψει τής άλλαγής (Α. Γρηγορογιάννης ΟΤ, 44 14.'4)

Βενιζέλος Ε. Β.: Ή λογική τού πολιτεύματος καί ή δομή τής έκτελεστικής έ£,ουσίας στό Σύνταγμα τού ’75 (Α.Δ.Π., ΟΤ, 43/1433) Γεωργίου Β.. - Γεωργίου Θ.: Ή Πολωνία θά μείνει σοσιαλιστική (Τ. Άναστασιάδης, ΟΤ, 44/1434) Yamane Τ.. - Κιντής Α.: Μαθηματικά γιά οίκονομολόγους (Τ. Άναστασιάδης, ΟΤ, 43/1433) Γκόλας Τ.: Τεμπελιά καί αύτογνωσία (ΣΤ, ΕΛ, 15) Δημαράς Γ.: "Οταν μιλούν οί τοίχοι (Κ. Ρεσ., ΝΕ, 24) Έπιστημονι.κή έρευνα: Ελλάδα καί Εύρώπη (Κ. Γαβρόγλου, Σύγ­ χρονα Θέματα, 12) Καστοριάδη,ς Κ. - Μπεντίτ Ν. Κ.: Άπό τήν οικολογία στήν αύτονομία (ΚΤ, ΕΘ, 21) Κατσανέβας Θ. Κ.: Τό σύγχρονο συνδικαλιστικό κίνημα στήν Ελ­ λάδα (Π. Λινάρδος - Ρυλμόν, ΟΤ, 40/1430) Κοντός Ε..: Μετανάστευση (Γ. Μπαρμπαγιάννης-Προσηλιός, Έλικώνας, 35) Κοτζιάς Ν.: Ή Πολωνία καί έμεϊς (Τ. Άναστασιάδης, ΟΤ, 44/1434) Λάμπρος Δ. I.: Αναζήτηση (ΑΦ, ΑΚ, 27) Μετάβαση στό σοσιαλισμό/Πρακτικά συνεδρίου (ΚΣ, ΝΕ, 24) Μήλιος Γ. Λ.: Εκπαίδευση καί έξουσία (Τ. Άναστασιάδης, 40/1430) Μητέρα Θηρεσία.: Χαρίστε άγάπη (ΣΤ, ΕΛ, 29)

181

Μήτσου Τ.: Πειθαρχικό δίκαιο, τών έπιχειρήσεων (Θ. Κατσανέβας, ΟΤ, 44/1434), (Γ. Κουκιάδης, ΟΤ, 44/1434) Μίλλερ Τ. Μ.: Γιά μιά ψυχολογία τής γυναίκας (ΣΤ, ΕΛ, 15) Νίκολς Τ.: Ή Απελευθέρωση τών άντρών (Ο., ΚΑ, 16) Νομικές μελέτες (Α.Δ.Π., ΟΤ, 43/1433) Πανάγος Γ. Γ.: Στοιχεία οικολογικής πολιτικής (ΚΤ, ΕΘ, 21) Παπακώστας Α.: Ή ύπόθεση ’Αφγανιστάν άπό πλευράς διεθνούς δικαίου (Φ. Λάδης, ΡΙ, 30) Φατοΰρος Δ. Α.: Πέρα άπό τήν ένταξη (Α. Δ. Παπαγιαννίδης, ΟΤ, 41/1431) Χατζηαργύρης Κ.: Ό καπιταλισμός σέ Απορρύθμιση (Σ. Εύαγγέλου, ’Επιστημονική Σκέψη, 2)

Καραχάλιου-Τόκα Μ.: Περάσματα (ΣΤ, ΕΛ, 15) Καρβέλας Λ. Δ.: Μετέωρη φλόγα (ΤΜ, ΕΠ, 691) Κάρτας Τ.: Άσκηση συναγερμού (Β. Κάσσος, ΤΟ, 76) Κατσιγιάννης X. Ε,: Άφωτες καί άφωνες στιγμές (A. Κ. Φουσκα­ ρίνης, Διάλογος, 14) Καχτίτσης Ν.: Τρωτό σημείο 1949 (ΤΜ, ΕΠ, 688) Κεφάλας Η.: Τά μαστίγια (Δ. Κονιδάρης, ΠΡ, 8) Κοιράνης Λ.: Τρίγραφο (ΑΦ, ΑΚ, 23) Κοκκινάκης Σ.: Μαθητεία προσώπου (Δ. Κονιδάρης, ΠΡ, 8) Κόκκινος Δ.: Ό παλαιός τών ήμερών (Γ. Μπ. ΠαρμπαγιάννηςΠροσηλιός, Έλικώνας, 35) Λεβέντης Μ.: Ενδοσκόπηση (Γ. Μπαρμπαγιάννης-Προσηλιός,

’Εκπαίδευση-Παιδαγωγική

Λεύκιππος Ε.: Ψολοκομπίες καί δήγματα (A. Κ. Φουσκαρίνης, Διάλογος, 14) Λουρμπάκου Β.: Γράμματα στόν άγαπημένο (ΔΣ, ΒΡ, 6) Μαγγανάρης Α.: Ό άλλος δρόμος (ΑΦ, ΑΚ, 23) Μάρταλης Α.: ’Εδαφικά (Η. Κεφάλας, ΤΟ, 76) Μπουρατζή Θώδα Α.: Ήλιαυγές (Δ. Κονιδάρης, ΠΡ, 8) Ναβίδης Α.: Πρελούντιο (Δ. Κονιδάρης, ΠΡ, 8) Νικηφόρος Τ.: Τό μαγικό χαλί (Μ. Άποστολάτος, ΤΟ, 76) Πάζ Ο.: Ποιήματα (ΤΜ, ΕΠ, 689) Παμπούδη Π.: Κάρτ-ποστάλ (Τ. Γκρίτση-Μιλλιέξ, ΤΟ, 76) Παπακωνσταντίνου Β. Σ.: Άχε (Ε. Παπαδήμα, Κανάλι 14, 4) Παπαχρήστος Δ.: Μέ τό ποδήλατο (Δ. Κ., Διάλογος, 14), (ΘΠ, ΕΣ, 4) Παυλόπουλος Γ.: Τό σακί (Σ. Τσακνιάς, ΚΑ, 1) Πολυχρονοπούλου Ε.: Έκ τής πέτρας (Θ. Δ. Φραγκόπουλος, ΤΟ, 76) Πρατικάκης Μ.: Ή παραλοϊσμένη (Α. Κώτη, ΤΟ, 76) Στάγκος Ν.: Τά οικεία περιβάλλοντα τών λέξεων (ΑΦ, ΑΚ, 23) Σταφυλοπάτης Ν. Γ.: Ποιήματα, έκλογή 1940-1980 (ΑΦ, ΑΚ, 23) Τίντος Γ.: Erotica-I (ΘΠ, ΕΣ, 4) Τσακιράκης Γ.: Στύγα 77 (ΘΠ, ΕΣ, 4) Τσίπας Β.: Απογευματινός λήθαργος (ΑΦ, ΑΚ, 23) Φαίτας Β.: Γράμματα στόν κόσμο (Δ. Κονιδάρης, ΠΡ, 8) Χριστσγιάννης Γ. I.: ’Αμείλικτη γεωμετρία (ΣΑ, ΡΑ, 608)

Κούσουλας Λ. - Μηλιώνης X. - Παγανός Γ. - Τριανταφυλλόπουλος Ν.: Νεοελληνικά (ΑΦ, ΑΚ, 27) Φράγκου X. Π.: 'Η έπίδραση τού τρόπου έξέτασης στην έπίδοση τών μαθητών (Σ. Τουλιάτος, ’Επιστημονική Σκέψη, 2)

Λαογραφία Ζώρα Π.: Κεντήματα καί κοσμήματα τής έλληνικής φορεσιάς (ΣΤ, ΕΛ, 29) Μεγαπάνου Α.: Σχέδια άπό έλληνικά κεντήματα (Ν. Κ. X., Τά Ψαρά, 13-14-15) Πάοχος Β. ©.: Παλμοί καί θρύλοι δυτικής Θεσσαλίας (ΣΤ, ΕΛ, 29) Σκουβαράς Β.: Πηλιορείτικα Α' (ΣΤ, ΕΛ, 29) Φλωράκης A. Ε.: Οΐ τηνιακές βοτσαλωτές αύλές (ΣΤ, ΕΛ, 29), (ΤΜ, ΕΠ, 688), (ΣΑ, ΡΑ, 609) Χατζησωτηρίου Γ. Δ.: Τά λαογραφικά τής Μεσογαίας Αττικής (Β. Χατζηβασιλείου, ΤΟ, 76)

Γλώσσα Ράμφος Σ.: Ή γλώσσα καί ή παράδοση (ΣΤ, ΕΛ, 22) Φλώρος Α. Φ.: Νεοελληνικό έτυμολογικο καί έρμηνευτικό λεξικό (ΤΜ, ΕΠ, 689)

Τέχνες Αλφαβητάρι 3 (ΤΜ, ΕΠ, 688) ’Ανθολογία έλληνικής Αρχιτεκτονικής: Ή κατοικία στήν Ελλάδα άπό τόν 15ο στόν 20ό αΐ. (ΤΜ, ΕΠ, 691) Θέος Δ.: Φορμαλισμός (ΑΦ, ΑΚ, 27) Καντίσκυ Β.: Γιά τό πνευματικό στήν τέχνη (ΣΤ, ΕΑ, 22) Μανθούλης Ρ.: Τό κράτος τής τηλεόρασης (ΚΣ, ΝΕ, 3), (ΤΜ, ΕΠ, Πετσάλης-Διομήδης Ν Σπ. Βασιλείου - Οί ξυλογραφίες (ΣΤ, ΕΛ, 15) Σαββόπουλος Δ.: Ή ρεζέρβα (Τ. Θεοδωρόπουλος, ΜΕ, 6) Stearns Μ. W.: Τζάζ (ΣΤ, ΕΛ, 22), (ΚΡ, ΚΑ, 16) Ταμπουρατζής Ζ. Σ.: ’Από τό μύθο στό θαύμα (ΚΤ, ΕΘ, 14), (ΤΜ, ΕΠ, 688) Τό ήμερολόγιο τού Νιζίνσκυ (ΣΤ, ΕΛ, 22) Φλέσσας Γ.: Μουσική στόν κινηματογράφο (ΤΜ, ΕΠ, 687)

Κλασική παιδεία Codino F.: Εισαγωγή στόν Όμηρο (ΣΤ, ΕΛ, 15) Κάλβος Α.: Οί ψαλμοί τού Δαβίδ (Ν. Βαγενάς, ΚΑ, 16)

Ποίηση Άποστολάτος Μ.: 12+12 γράμματα σιωπής (ΘΠ, ΕΣ, 11) Βαβούρης Σ.: Έν έρημίαις καί σκολιαίς (A. Κ. Φουσκαρίνης, Βαβούρης Σ.: Στόν άστερισμό τών έγκλίσεων καί τών χρόνων τού ρήματος έρχομαι (Σ. Τριβυζάς, ΠΡ, 8) Γεσένιν Σ.: Ποιήματα (ΣΤ, ΕΛ, 22), (ΚΤ, ΕΘ, 21), (ΤΜ, ΕΠ, 691) Γκρής Η.: Ή ρημαγμένη πολιτεία (A. Κ. Φουσκαρίνης, Διάλογος, 14) Γρηγοριάδης Ν.: Δειγματοληψία Α' (Γ. Κ. Καραβασίλης, ΚΑ, 22) Δαράκη Ζ.: Τά άόριστα γεγονότα (Η, Κεφάλας, ΤΟ, 76), (Β. Κάσσος, ΤΟ, 76) Έξάρχου-Διαμαντή Κ,: Μιά θέση στόν ήλιο (ΑΦ, ΑΚ, 23) Εύαγγελάτος Δ.: Έχάθη (Δ. Κονιδάρης, ΠΡ, 8) Ζαρούκας Κ.: Ό έρχομός (ΔΣ, ΒΡ, 20) Τωνες ποιητές άπό τή Χίο (Σ. Κάλμπαρης, Τό Βασιλειώνοικο, 6) Καλαπανίδας Κ.: Κύριε δάσκαλε (A. Κ. Φουσκαρίνης, Διάλογος,

182

Πεζογραφία Άδάμος Τ.: Γιά μιά άσπρη μέρα (ΚΤ, ΕΘ, 14) Άθανασιάδης Ν.: Τό βιβλίο τού νησιού μου (ΣΤ, ΕΛ, 1) Αλεξίου Δ.: Παλιά τετράδια (ΑΦ, ΑΚ, 23) Βαλέτας Κ.: Οί σαλτιμπάγκοι (ΣΤ, ΕΛ, 29) Βασιλικός Β.: Οί λωτοφάγοι (ΚΣ, ΝΕ, 31) Βέργης Α.: Μέ τό φώς τής νύχτας (ΣΤ, ΕΛ, 15) Βέρος Κ.: Τό στρατόπεδο (ΑΦ, ΑΚ, 23) Βογιατζόγλου Σ.: Τό μαγγανοπήγαδο (ΤΜ, ΕΠ, 690) Βοίσκου Ε.: ’Εφιάλτες καί όνειρα (A. Κ. Φουσκαρίνης, Διάλογος, Βόρνινγκ Α.: Ούτε Αντιγόνη, ούτε Ελένη (ΚΣ, ΝΕ, 31) Γκόνος Θ.: Υψηλή κοινωνία (W., ΟΤ, 43/1433) Γκρίτση-Μιλλιέξ Τ.: Βυθοσκοπήσεις (Β. Χατζηβασιλείου, ΤΟ, 76) Γκωτιέ Θ.: Ή νεκρή έρωμένη (ΤΜ, ΕΠ, 691) Γρηγόρης Γ.: Πέρα άπό τήν δχθη (ΣΤ, ΕΛ, 8) Δειλινός Δ.: Ό καλός κοιναγορίτης (Η. Κεφάλας, ΤΟ, 76) Δρακσνταειδής Φ. Δ.: Πρός Όφρύνιο (Β. Χατζηβασιλείου, ΤΟ, 76) Καλιότσος Π.: Τά γουρούνια (ΚΣ, ΝΕ, 31) Κατράκης Π.: Ό έπίορκος (Γ. Μπαρμπαγιάννης-Προσηλιός, Έλι­ κώνας, 35) Κεμάλ Γ.: Ίντζέ Μεμέτ (ΤΜ, ΕΠ, 687) Kerouac J.: Στό δρόμο (ΣΤ, ΕΛ, 8), (Τ. Θεοδωρόπουλος, ΜΕ, 27), (Ν. Ε. Δημητριάδης, Δραμινή, 27) Κολώνας Β.: Τά δάκρυα είναι γένους ούδετέρου (ΚΣ, ΝΕ, 31) Κουμανταρέας Μ.: Σεραφείμ καί χερουβείμ (ΚΣ, ΝΕ, 31) Κούρτοβικ Δ.: Τρεις χιλιάδες χιλιόμετρα (Β. Χατζηβασιλείου, ΤΟ, 76) Κουφόπουλος Τ.: Άπόλογος (ΚΣ, ΝΕ, 31) Μακαρένκο: Παιδαγωγικό ποίημα (ΣΤ, ΕΛ, 15) Μυριβήλης Σ.: Ό Πάν (ΤΜ, ΕΠ, 687) Νεγρεπόντης Γ.: Ό κύριος X (ΚΤ, ΕΛ, 7), (ΚΣ, ΝΕ, 31) Νεγρεπάντης Γ.: Ό γάμος, ή διαθήκη καί οί έρωτες (Κ. Λάνταβος, ΤΟ, 76) Παλαιολόγος Κ.: Τό λισνταράκι (Ν.Κ.Χ., Τά Ψαρά, 13-14-15), (Β. Άρχσντίδης, Λεσβιακή Παροικία, 66-67) Παναγιωτόπουλος I. Μ.: Τό δαχτυλίδι μέ τά παραμύθια (ΣΤ, ΕΛ, Παπαδάκης Α.: Τό θεώρημα (Β. Χατζηβασιλείου, ΤΟ, 76) Παπανδρέου Ν.: ’Εμπροσθοφυλακή (ΣΤ, ΕΛ, 15), (ΕΖ, ΡΙ, 30) Παρασκευαίδης Θ.: Τό πάρτυ στους κήπους τού Άκάδημου (Β. ’Αρχσντίδης, Λεσβιακή Παροικία, 66-67)

Ρίχτεου Γ. Σ.: “Οταν φεύγουν οί φάλαινες (Φ. Δ. Δρακονταειδής, Σαλβαρλής Μ.: Τό περιττό βάρος τής τριχοφυΐας (Γ. Ροζάκης, ΤαΣκάρος Ζ.: Ψηφίδες (ΚΤ, ΕΘ, 7), (ΣΤ, ΕΛ, 8) Σκρουμπέλος Θ.: Τά φίδια στόν Κολωνό (ΚΣ, ΝΕ, 31) Σταμέλος Δ.: Κατσαντώνης (Ε. Παπαδήμα, Κανάλι 14, 4) Τολστόη Λ.: Πόλεμος καί ειρήνη (ΣΑ, ΡΑ, 607) Χουλιαράς Ν.: Τό μπακακόκ (ΚΣ, ΝΕ, 31)

Δοκίμια-Μελέτες-Κριτική-Θεωρία ’Αντωνίου Τ.: Έξι γερμανοί λυρικοί σύν ένας (ΑΦ, ΑΚ, 23) Δανιήλ Γ.: Ό λεπιδοπτερολόγος τής άγωνίας (ΚΤ, ΕΘ, 7) Δεσποτόπουλος Κ. I.: Φιλολογικά (ΚΤ, ΕΘ, 7) Δροσόπουλος Ν.: Ή άντίστροφη μέτρηση (ΑΦ, ΑΚ, 27) Κάλβος Α.: Οί ψαλμοί τού Δαβίδ (Ν. Βαγενάς, ΚΑ, 16) Κάλχας Κ.: Σημειώσεις γιά τό πρόβλημα τού πολιτισμού στήν Ελ­ λάδα (Π. Νικολόπουλος, ΤΟ, 76) Καράγιωργα Ο.: Βιρτζίνια Γούλφ (ΣΤ, ΕΛ, 8) Καναράκης Γ.: Έρευνα στήν έλληνική λογοτεχνία τής Αύστραλίας (ΓΜ, ΑΥ, 22) Μαγκάκης Γ.-Α.: ’Από την Ελλάδα στήν Άντιελλάδα (ΚΤ, ΕΘ, Μπατάιγ Ζ.: Ηλιακός πρωκτός (Μ Π, ΝΕ, 24) Νιάρχος Θ. Θ.: Κατά μέτωπο (Δ. Κονιδάρης, ΠΡ, 8) Ντοστογιέφσκι (ΑΦ, ΑΚ, 23) Πανσέληνος Α.: Άγγελος Σικελιανός ή τά πολιτικά πρόσωπα τών θεών (W., ΟΤ, 43/1433) Παπανούτσος Ε. Π.: Τά μέτρα τής έποχής μας (ΚΤ, ΕΘ, 14) Σαχίνης Α.: Ή πεζογραφία τού αισθητισμού (ΣΤ, ΕΛ, 8)

Θέατρο Γρυπάρης Θ. I.: 'Η βοσκοπούλα τού Αιγαίου πελάγους (ΣΤ, ΕΛ, 8) Καμπανέλλης I.: Θέατρο, Π (ΤΜ, ΕΠ, 688) Σιδερίδης Ν. Π.: Ό Καραγκιόζης στήν ΕΟΚ (ΑΦ, ΑΚ, 23) Σολομός Α.: Βίος καί παίγνιον (ΑΦ, ΑΚ, 27) ' Φουτρίδης A. Ε.: Ό χορός τού Ευριπίδη (ΔΣ, ΒΡ, 6) Χατζηπανταζής Θ.: Τό κωμειδύλλιο (ΣΤ, ΕΛ, 22) Χουρμούζης Μ.: Ό Λεπρέντης (ΤΜ, ΕΠ, 689)

Παιδικά Άλτάν: Πέτα πουλάκι (ZB, ΡΙ, 23) Άλτάν: Στήν άκρογιαλιά (ZB, ΡΙ, 23)

Άλτάν: Έρχεται τό φθινόπωρο (ΖΒ, ΡΙ, 23) Άλτάν: Γυρίζουν τά χελιδόνια (ΖΒ, ΡΙ, 23) Άλτάν: Χιονίζει (ΖΒ, ΡΙ, 23) Άλτάν: Ή λαμπρίτσα ή άτσίδα (ΖΒ, ΡΙ, 23) Άσημακοπούλου I. - Μοσχοβίτη Τ.: Τά χρώματα 1, 2 (ΤΜ, ΕΠ, 689) Άσημακοπούλου I. - Μοσχοβίτη Τ.: Τά σήματα 1, 2 (ΤΜ, ΕΠ, 689) Άσημακοπούλου I. - Μοσχοβίτη Τ.: Οί άριθμοί 1, 2 (ΤΜ, ΕΠ, 689) Άσίμωφ I.: Πώς βρήκαμε τούς άριθμούς (W., ΟΤ, 44/1434) Έμκε Ε.: Είδα κι άκουσα στήν Κνωσό (BA, ΚΑ, 22) Καζαντζάκης Ν.: Στά παλάτια τής Κνωσού (ΣΑ, ΡΑ, 609) Μεγάλου-Σεφεριάδη Αία: Τά μικρούτσικα (ΤΜ, ΕΠ, 688) Μεντή Μ.: Σίφης δ ντεληκανής καί ή παρέα του (ΒΑ, ΚΑ, 22) Μορδίλλο Γ.: Τό πειρατικό (ΖΒ, ΡΙ, 23) Μορδίλλο Γ.: Τό νερό (ΖΒ, ΡΙ, 23) Μορδίλλο Γ.: Ή γή (ΖΒ, ΡΙ, 23) Μορδίλλο Γ.: Ό άέρας (ΖΒ, ΡΙ, 23) Μορδίλλο Γ.: Τό σκουλήκι (ΖΒ, ΡΙ, 23) Πατεράκη Γ.: Τό μυστικό τού εύλογημένου νησιού (ΒΑ, ΚΑ, 22) Ρίτσος Γ.: "Ονειρα καλοκαιρινού μεσημεριού (ΑΠ, ΑΥ, 27)

'Ιστορια-Βιογραφίες-Μαρτυρίες Άναστασέλλης Σ.: Ό φίλος μου ό Θεόφιλος (Ν.Κ.Χ., Τά Ψαρά, 13-14-15) Άποστολίδης Π.: Όσα θυμάμαι 1900-1969 (Π.Κ., ΚΑ, 22), (ΤΜ, ΕΠ, 690) ΓερουλάνοςΜ.: Αναμνήσεις 1867-1957 (ΚΤ, ΕΘ, 14) Δέλτα Π. Σ.: Πρώτες ένθυμήσεις (Λ. Κούσουλας, ΚΑ, 8) Δεσποτόπουλος A. I.: Πολιτική ιστορία τής νεωτέρας Ελλάδος (Θ. Δ. Φραγκόπουλος, ΚΑ, 8) Κέντρο Μικρασιατικών Σπουδών: Έξοδος (Δ. Α. Μαγγανάς, ΟΤ, 40/1430) Μόσχος Ν.: Π. Καρατζάς ό άγνοημένος, Παλαιών Πατρών Γερμα­ νός ό τιμημένος (ΕΖ, ΡΙ, 23) Παπαγεωργίου Γ. Ν.: Παραλειπόμενα τής Εθνικής Αντίστασης (ΣΤ, ΕΛ, 15) Ρουσσοπούλου Α.: (Γ. Μαρίνος, ΟΤ, 42/1432) Σκουβαράς Β.: Άνθιμος Όλυμπιώτης (ΔΣ, ΒΡ, 6), (ΑΦ, ΑΚ, 27) Σπανόπουλος Γ.: Δημοσθένης Ζαδές (Ν. Μπούτβας, ΡΙ, 30) Σταμάτης X. Θ.: Ή άστυνομία στήν Ελλάδα (ΑΦ, ΑΚ, 23) Τζιγγούνης Β. Α.: Φορείς τής ιατρικής στή Ζάκυνθο άπό τόν ΙΣΤ' αίώνα έως τήν ένωση (ΦΜ, ΚΟ, 11) Τριανταφύλλου Κ. Ν.: Ιστορικό λεξικό τών Πατρών (ΣΤ, ΕΛ, 22) Χιονίδης Γ. X.: Συνοπτική ιστορία τής Βέροιας (ΑΦ, ΑΚ, 23)

ΠΑΝΑΓΙΩΤΗ Ν Ε AAA

2SCDON Θ 60>Μ 6Ν 0Ν Β

ΕΚΔΟΣΗ

«"Ενα βιβλίο πού βυθίζει τόν άναγνώστη μέσα στό θεήλατο πνεύμα των μεγάλων μυστι­ κών Πατέρων τής ’Ορθοδοξίας. Μιά έκπληκτική σπουδή στό κέντρο τών αιχμηρών φιλοσο­ φικών προβλημάτων: Τό πρόβλημα τής όντολογίας. Ή φαινομενολογική διάσταση τής πτώσεως. Προπτωτικό καί μεταπτωτικό είναι. 'Υπόσταση καί Είναι. Πρόσωπο καί φύση. Χά­ ρις καί έρως. "Ενα βιβλίο θεολογικό πού συνιστά γεγονός γιά τό φιλοσοφικό κοινό». (Περιοδικό ΕΠΟΠΤΕΙΑ)

Τό βιβλίο τού κ. Παναγιώτη Νέλλα έπιβάλλεται σάν μιά έργασία έξαιρετική άπό δλες τίς άπόψεις: θεολογική, φιλοσοφική, έπιστημονικά πατρολογική. Μέ βάση πολυπληθή πατερικά κείμενα καί μέ λεπτές καί όρθές άναλύσεις, άποδίδει τήν άληθινά όρθόδοξη διδασκα­ λία γιά τόν άνθρωπο μέ όρους οικείους στό σημερινό άνθρωπο, μεταμορφωμένους μέσα σέ μιά αύθεντικά πνευματική όρθόδοξη κατανόηση καί σέ σχέση μέ τά μεγάλα προβλήμα­ τα τού συγχρόνου άνθρώπου. Ή αύστηρά έπιστημονική έρευνα πού χαρακτηρίζει ώρισμένα κεφάλαιά του, δέν τό έμποδίζει νά έχει μιά φρεσκάδα καί μιά έπικαιρότητα θαυμαστή. Μιά σκέψη καθαρή καί βαθειά, μέ όρθές διεισδύσεις στήν άληθινή ούσία τών πραγμά­ των, ή όποια φέρνει σέ φώς ένα μεγάλο πλούτο άπό όψεις καί συνέπειες τής πατερικής διδασκαλίας, έπιβάλλει τόν συγγραφέα, γνωστό ήδη καί άπό άλλες σημαντικές έπιστημονικές έργασίες, όχι μόνο ώς ένα βαθύ γνώστη τής πατερικής γραμματείας, άλλά καί ώς ένα έκ τών πλέον διαπρεπών στοχαστών τής συγχρόνου Όρθρδοξίας, προικισμένο μέ τήν ικανότητα νά έρμηνεύει τό περιεχόμενο αύτής τής γραμματείας μέσα στόν όρίζοντα πού δημιουργούν οί άνάγκες καί τά προβλήματα τής έποχής μας.

(Dimitru Staniloae)

«... Γι’ αύτό άκριβώς τό βιβλίο τούτο είναι σπουδαίο. Βάζει τίς βάσεις γιά τήν περιγραφή τού προβλήματος, άκροζυγιάζεται πάνω στις λύσεις, έρευνά όσο γίνεται τίμια καί προσε­ χτικά, χωρίς προκατάληψη. 'Αφήνει τόν άναγνώστη έλεύθερο νά προχωρήσει. Οί μεγάλες θεωρίες καί φιλοσοφικές λύσεις, τά βαρύγδουπα συμπεράσματα, οί «όρθόδοξοι» στεναγμοί τών διανοουμένων, οί θεολογικές άκροβασίες μεταξύ Δύσης καί 'Ανατο­ λής, λείπουν. Τί πιό παρήγορο; 'Αλλά τό πιό σπουδαίο είναι ότι τό βιβλίο τούτο περιγράφοντας τά όρια τού προβλήμα­ τος, σημειώνοντας δλες τίς πιθανές σωτήριες διεξόδους, στό πολυδαίδαλο σήμερα, α ύ τοκαταργεΐται. Μέσ’ άπ’ όλα τούτα στόν άναγνώστη κυριαρχεί ό πόθος τού ξεπεράσματος αύτών τών προβλημάτων. Αύτός ό πόθος γιά τή Λύτρωση είναι τό ζητούμενο, τό άπόν καί παρόν σδτό βιβλίο, αύτό πού ξεπερνάει τό βιβλίο, αύτό πού τό βιβλίο σημαδεύει χωρίς κανείς άνθρω­ πος νά μπορεί νά πει άν πέτυχε. "Ετσι άνοίγεται ένας χώρος ζωής πέρ’ άπ’ τό βιβλίο, όπου τά προβλήματα αύτά όλα παύουν νά είναι έργαστηριακά, έπιστημονικά, θεολογικά, διανοουμενίστικα, φιλοσοφικά, φιλολογικά, τών λαμπρών λογοτεχνικών σαλονιών. Τά προ­ βλήματα αύτά τής ζωής έν Χριστώ, τής ’Ανάστασης, τής Θέωσης, τής Σωτηρίας είναι πιά πέρα άπ’ όλες τίς συμβατικότητες τού Δυτικού ή Παραδοσιακού Πολιτισμού, όποιουδήποτε πολιτισμού, συνθέτουν ή άνασυνθέτουν πολιτισμούς καί μάς καλούν. Αύτό τό βιβλίο-άπόπειρα λοιπόν άν δέν έκανε τίποτα άλλο, τουλάχιστο στό δικό του έπίπεδο τόλμησε έτσι ή άλλοιώς νά θέσει άνοιχτά τό πρόβλημα» (Κώνστας Κάλχας)

Ζητείστε το στά κεντρικά βιβλιοπωλεία. Μπορείτε νά τό έχετε σπίτι σας μέ έκπτωση 20% καί χωρίς ταχυδρομική επιβά­ ρυνση στέλνοντας μιά άπλή ταχυδρομική έπιταγή 320 δρχ. πρός: Περιοδικό «ΣΥΝΑΞΗ» Μπιζανίου 11, Χαλάνδρι Αττικής.

184

Δεκέμβριος

UBBM B

Ε π ιμ έλεια : Έφη Ά πάκη

Β ΙΒ Λ ΙΟ Γ Ρ Α Φ ΙΚ Ο Δ Ε Λ Τ ΙΟ Α Ρ ΙΘ . 50 Σ ν ν τ ά σ σ ε τ α ι μ έ τ η ν π ο λ ύ τ ιμ η σ υ ν ε ρ γ α σ ία τ ο ύ β ιβ λ ιο π ω λ ε ίο υ τ ή ς « Ε σ τ ία ς »

•

Η ταξινόμηση των βιβλίων γίνεται μέ βάση τό γνωστό Δεκαδικό Σύστημα ταξινόμησης, προσαρ­ μοσμένο στην έλληνική βιβλιογραφία.

• Σέ κάθε κατηγορία βιβλίων προηγούνται Αλφαβη­ τικά οί ϊλληνες συγγραφείς καί άκολουθοϋν οί ξέ­ νοι.

• Ή κατάταξη των ξένων συγγραφέων γίνεται σύμ­ φωνα μέ τό έλληνικό αλφάβητο.

• Στην κατηγορία των περιοδικών δέν περιλαμβά­ νονται έντυπα πού έκδίδονται δύο ή περισσότερες φορές τό μήνα.

• Τά έκδοτικά στοιχεία κάθε βιβλίου άναγράφονται όπως τά παραδίνει δ έκδότης.

• Γιά τήν άκόμη μεγαλύτερη πληρότητα τού Δελτίου κάθε έκδότης ας μάς στέλνει τά πλήρη βιβλιογρα­ φικά στοιχεία των καινούριων έκδόαεών του. θά καταχωρηθοϋν όπωσδήποτε.

value. A philosophical perspective. Athens, Siste­ rhood Evniki, 1981. Pag. 205. Drs. 600. ΜΑΤΣΟΥΚΑΣ ΝΙΚΟΣ A. Ιστορία τής φιλοσο­ φίας. Μέ σύντομη εισαγωγή στή φιλοσοφία. Θεσ­ σαλονίκη, Πουρναράς, 1981. Σελ. 423. Δρχ. 500. ΣΑΧΑΚΙΑΝ ΓΟΥΙΛΛΙΑΜ. Ιστορία τής φιλο­ σοφίας. Είσαγωγή-σχόλια-μετάφραση Χρήστου Μαλεβίτση. Τόμοι A' + Β'. ’Αθήνα, Παρμενίδης, 1981. Σελ. 325 + 323. ΣΡΙ ΡΑΖΝΙΣ ΜΠΑΓΚΟΥΑΝ. 'Ομιλίες πάνω σέ άποσπάσματα τοϋ Ηράκλειτου. Ή κρυμμένη άρμονία. Μετ. Κώστα Γισύργου. ’Αθήνα, Τό Αυγό, 1981. Σελ. 313. Δρχ. 500.

ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΛΕΞΙΚΑ

ΓΑΛΑΝΟΣ ΓΙΑΝΝΗΣ. Διχασμένη συνείδηση. ’Αθήνα, Καστανιώτης, 1981. Σελ. 144. Δρχ. 200.

ΚΑΜΑΡΙΝΟΣ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ. Άγγλοελληνικό καί έλληνοαγγλικό λεξικό. ’Αθήνα, Άτλαντίς. Σελ. 896. Δρχ. 420.

ΓΑΛΑΝΟΣ ΓΙΑΝΝΗΣ. Κείμενα πολιτικής ψυχο­ λογίας. ’Αθήνα, Καστανιώτης, 198'ΐ. Σελ. 192. Δρχ. 250.

ΜΑΛΛΙΔΗΣ Ν. Γαλλοελληνικό καί έλληνσγαλλικό λεξικό. Τόμοι Α'+Β'. ’Αθήνα, Άτλαντίς. Σελ. 975. Δρχ. 230 (ό κάθε τόμος).

ΝΙΤΣΟΠΟΥΛΟΣ ΜΗΝΑΣ. Ειδικά πνευματικά καθυστερημένα άτομα. Θεσσαλονίκη, Παρατηρη­ τής, 1981. Σελ. 112.

ΣΚΑΤΖΑΚΗΣ ΕΥΑΓΓΕΛΟΣ Π. Έλληνο-αγγλικό λεξικό δμωνύμων μέ έκφράσεις καί Ιδιωμα­ τισμούς. ’Αθήνα, 1981. Σελ. 429. Δρχ. 880 (δε­ μένο).

KRISTAL LEONARD. Ή ψυχολογία στή ζωή μας. Μετ. Μαρίας Σόλμαν. Ό Κύκλος τής Ζωής. ’Αθήνα, Ψυχογιός, 1981. Σελ. 132. Δρχ. 280.

ΧΙΟΝΙΔΗΣ ΧΑΡΗΣ Η. Pocket dictionary english-greek, greek-english. ’Αθήνα, Atlantis. Σελ.

357. Δρχ. 120.

ΣΑΡΤΡ ΖΑΝ-ΠΩΛ. Τό φανταστικό. Φαινομενο­ λογική ψυχολογία τής φαντασίας. Μετ. Αίμ. Χουρμούζιου. ’Αθήνα, Άρσενίδης. Σελ. 396. Δρχ. 420.

ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ

ΦΡΟΫΝΤ ΣΙΓΚΜΟΥΝΤ. Δοκίμια ψυχανάλυσης. Μετ. Ίάνη Λό Σκόκκο. ’Αθήνα, Άναγνωστίδης. Σελ. 309. Δρχ. 350.

LANAPA VASSILIKI. Heroism as a nursing

ΦΡΟΫΝΤ ΣΙΓΚΜΟΥΝΤ. Ή γυναικεία σεξουαλι­

185

κότητα. Μετ. Μηνά καί ’Ισαβέλλας Παράσχη. ’Αθήνα, Νεφέλη, 1981. Σελ. 111. Δρχ. 150.

ΠΑΡΑΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΚΑΡΑΦΟΥΛΙΔΗΣ ΓΙΩΡΓΗΣ. Τά μυστικά των μάγων. ’Αθήνα, Βασδέκης, 1981. Σελ. 211. Δρχ.

350. ΣΑΠ ΜΑΡΚ - ΚΑΝ ΑΛΛΑΝ. Είμαι καλός ερα­ στής; Μετ. Ά . Άιδίνη. ’Αθήνα, Κάκτος. Δρχ.

150.

TAYLOR JOHN. Καταπληκτικά επιστημονικά πειράματα γιά τήν παραψυχολογία. Μετ. Μάριου Βερέττα. ’Αθήνα, Ώρόρα, 1981. Σελ. 298. Δρχ.

100.

ΚΟΥΤΣΟΥΚΑΛΗΣ ΑΛΕΚΟΣ. Οί θεμελιωτές τού μαρξισμού Κάρλ Μάρξ καί Φρίντριχ Ένγκελς. (’Από τή ζωή καί τό έργο τους). ’Αθήνα, ’Επικαιρότητα, 1981. Σελ. 317. Δρχ. 400. ΠΑΔΙΑΤΕΛΗΣ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ. Γιά τή μη­ τέρα. Η' έκδοση. Άθήναι, Χιωτέλλης, 1981. Σελ.

462. Δρχ. 650, ΓΚΟΥΙΝΤΟΥΣΙ ΑΡΜΑΝΤΑ. Τό μήλο καί τό φίδι. Γυναικείες αΰτοαναλύσεις. Μετ. Μάνιας Κύμη. ’Αθήνα, Πύλη, 1981. Σελ. 333. Δρχ. 400. Ο ΦΕΜΙΝΙΣΜΟΣ ΣΤΗ ΡΩΣΙΑ. Εισαγωγή Α. Παπανδρόπουλου. Μετ. Παν. Μίχα. ’Επιχειρή­ ματα, άριθ. 1. ’Αθήνα, IMAGO, 1981. Σελ. 166.

RAPOPORT RHONA - RAPOPORT ROBERT. Τά στάδια τής ζωής. Μετ. Μαρίας Σόλμαν. Ό Κύκλος τής Ζωής. ’Αθήνα, Ψυχογιός, 1981. Σελ.

135. Δρχ. 280.

ΑΠΟΚΡΥΦΙΣΜΟΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΖΗΚΑΣ ΔΗΜΗΤΡΗΣ Ν. Κι όμως υπάρχει ζωή μετά θάνατο. ’Αθήνα, 1981. Σελ. 143. Δρχ. 200.

ΔΕΚΛΕΡΗΣ ΜΙΧΑΗΛ I. Κυπριακό 1972-1974: ή τελευταία εύκαιρία. ’Αθήνα, 1981. Σελ. 337. Δρχ. 400.

ΘΡΗΣΚΕΙΑ Ραντεβού μέ τήν ιστορία. ’Αθήνα, Κάκτος, 1981. Σελ. 259. Δρχ. 250. ΓΙΑΝΝΟΥΛΑΤΟΣ ΑΝΑΣΤΑΣΙΟΣ (ΕΠΙΣΚΟ­ ΠΟΣ ΑΝΔΡΟΥΣΗΣ). Μορφαί άφρικανικοΰ τε­ λετουργικού. Μύησις καί πνευματοληψία άνατολικώς τσϋ «Ρουενζόρι» (Ruenjori). "Ερευνα θρησκειολογική. Θρησκειολογικαί καί 'Ιεραποστολι­ κοί Μελέται, άριθ. 6. Άθήναι, Πορευθέντες, 1981. Σελ. 192. Δρχ. 230.

ΜΥΘΟΛΟΓΙΑ ΖΑΜΑΡΟΦΣΚΥ ΒΟΪΤΕΧ. ’Εγκυκλοπαίδεια τής μυθολογίας. Θεοί καί ήρωες τού άρχαίου κόσμου. Τόμοι A + Β + Γ. Μετ. Λάζ. Μάλλιου - Ελένης Πούπτη. ’Αθήνα, Ταμπάκης. Σελ. 832. Δρχ. 4000.

ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΑ ΑΒΡΑΜΙΔΗΣ ΑΘΑΝΑΣΙΟΣ Β. Ή άλήθεια γιά τά ναρκωτικά. ’Αθήνα, 1981. Σελ. 163. Δρχ. 200.

186

ΤΣΙΩΚΟΣ ΘΑΝΑΣΗΣ. Τό καθεστώς τής εξάρ­ τησης καί ή άνάγκη τής άλλαγής. ’Αθήνα, Σύγ­ χρονη ’Εποχή, 1981. Σελ. 239. Δρχ. 250. ΨΥΡΟΥΚΗΣ ΝΙΚΟΣ. Ή νεοελληνική έξωτερική πολιτική. (Ιστορική έπισκόπηση). ’Αθήνα, 1981. Σελ. 304. Δρχ. 400. ΓΚΩΛΤ ΦΡΑΝΣΟΥΑ. Βαλέσα. Μετ. ’Αγγελικής Σκαρβέλη-Νικολοπούλου. ’Αθήνα, Διεθνής τής ’Αγάπης, 1981. Σελ. 240. Δρχ. 250.

SAYIGH ROSEMARY. Οί Παλαιστίνιοι: άπό άγρότες, έπαναστάτες. Μέ εισαγωγή Νόαμ Τσόμσκυ. Μετ. Δημοσθένη Κσύρτοβικ. ’Αθήνα, Ά λμπατρος, 1981. Σελ. 299. Δρχ. 350.

ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΠΑΠΑΝΔΡΕΟΥ ΒΑΣΩ. Πολυεθνικές επιχειρή­ σεις καί άναπτυσσόμενες χώρες. Ή περίπτωση

τής Ελλάδας. ’Αθήνα, Gutenberg, 1981. Σελ.

306. ΡΟΔΙΟΣ Ν. Δ. Νομοθεσία περί ελεύθερου Αντα­ γωνισμού. ’Αθήνα, 1981. Σελ. 331. Δρχ. 400.

ΔΙΕΘΝΕΙΣ ΣΧΕΣΕΙΣ LOUIS JEAN-VICTOR. Ή κοινοτική έννομη τάξη. ’Επιτροπή τών Εύρωπαϊκών Κοινοτήτων, 1981. Σελ. 140. Δρχ. 185. ΣΕΤΙΝΙΝ ΒΑΛΕΝΤΙΝ. Οί πολυεθνικές έταιρίες άπειλή γιά τούς λαούς. Μετ. Γερ. Μπεβεράτου. ’Αθήνα, Σύγχρονη ’Εποχή, 1981. Σελ. 74. Δρχ.

100.

ΚΑΣΙΜΑΤΗ ΚΟΥΛΑ. ’Αξιολόγηση τού μαθήμα­ τος τής τεχνολογίας στά γυμνάσια κατά τήν πει­ ραματική εφαρμογή. ’Αθήνα, 1980. Σελ. 155. ΜΑΡΑΓΚΟΥΔΑΚΗΣ ΓΙΩΡΓΟΣ Π. Σύγχρονη διδακτική. ’Αθήνα, Νικόδημος, 1981. Σελ. 165. Δρχ. 350. ΠΑΠΑΔΟΠΟΥΛΟΣ ΝΙΚΟΣ Γ. Ψυχολογία Αγω­ γής τού παιδιού. Γιά γονείς καί εκπαιδευτικούς. Δ' έκδοση. ’Αθήνα, 1981. Σελ. 96. Δρχ. 150. ΠΟΛΥΧΡΟΝΟΠΟΥΔΟΣ ΠΑΝΟΣ. Παιδεία καί πολιτική στήν Ελλάδα. Τόμος Β'. ’Αθήνα, Καστανιώτης, 1980. Σελ. 333-755. Δρχ. 550. ΧΑΡΑΛΑΜΠΟΠΟΥΛΟΣ ΙΩΑΝΝΗΣ Ν. Πρό­ γραμμα Αγωγής καί Ασκήσεως τής δημιουργικής σκέψεως σέ παιδιά τού δημοτικού σχολείου. ’Αθήνα. Σελ. 196. Δρχ. 400.

ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ-ΠΑΙΔΑΓΩΠΚΗ ΒΟΥΓΙΟΥΚΑΣ Α. Τό γλωσσικό μάθημα. ’Αθήνα, Νικόδημος, 1981. Σελ. 96. Δρχ. 250.

CONGER JOHN. Ή εφηβική ήλικία. Μιά κατα­ πιεσμένη γενιά. Μετ. Μαρίας Σόλμαν. Ό Κύκλος τής Ζωής. ’Αθήνα, Ψυχογιός, 1981. Σελ. 128. Δρχ. 280.

ΓΕΝΕΙΑΤΑΚΗ-ΑΡΒΑΝΓΠΔΗ ΕΙΡΗΝΗ. Καθη­ μερινές δραστηριότητες στό νηπιαγωγείο. Στό πλαίσιο 61 βιωματικών ενοτήτων σπουδής τού περιβάλλοντος. Βιβλιοθήκη Προσχολικής ’Αγω­ γής. ’Αθήνα, Δίπτυχο, 1981. Σελ. 797. Δρχ. 1500.

ΧΟΫΛΣ ΜΑΡΤΙΝ. Ή πολιτική τής παιδείας. Μετ. Κάτιας Σύρρου. ’Αθήνα, Θεωρία, 1981. Σελ.

188.

ΓΕΡΟΥ ΘΕΟΦΡΑΣΤΟΣ. ’Εκπαιδευτική πολι­ τική (1975-1981). ’Αθήνα, 1981. Σελ. 179. Δρχ.

300. ΔΑΡΑΚΗ ΠΕΠΗ - ΑΡΑΒΑΝΤΙΝΟΥ-ΧΑΤΖΗΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥ ΦΡΟΣΩ. Παιδικοί σταθμοί καί νηπιαγωγεία. ’Αθήνα, Δίπτυχο, 198 L Σελ.

309. Δρχ. 400.

ΣΧΟΛΙΚΑ

ΕΜΚΕ ΕΛΛΗ. Θέλεις νά γίνεις Αρχιτέκτονας. Μάθε γιά τό επάγγελμά σου! ’Αθήνα, Καραμπερόπουλος. Σελ. 77. Δρχ. 150. ΕΜΚΕ ΕΛΛΗ. Θέλεις νά γίνεις δάσκαλος. Μάθε γιά τό επάγγελμά σου! ’Αθήνα, Καραμπερόπουλος. Σελ. 94. Δρχ. 150. ΕΜΚΕ ΕΛΛΗ. Θέλεις νά γίνεις ξεναγός. Μάθε γιά τό επάγγελμά σου! ’Αθήνα, Καραμπερόπουλος. Σελ. 95. Δρχ. 150. ΚΑΚΡΙΔΗΣ ΦΑΝΗΣ I. - ΠΑΡΙΣΗΣ Ν. I. Ή Αρ­ χαία γραμματεία στό γυμνάσιο. Θέματα καί προβλήματα διδακτικής πράξης. ’Επιμορφωτικά Σεμινάρια ’Εκπαιδευτηρίων Ζηρίδη, Κύκλος Γ'. ’Αθήνα, 1981. Σελ. 124. Δρχ. 200.

ΟΜΑΔΑ ΕΙΔΙΚΩΝ ΣΥΝΕΡΓΑΤΩΝ «ΝΙΚΟ­ ΔΗΜΟΣ». Κοντά στό άναγνωστικό μου. Μον­ τέρνα Ανάλυση καί έπεξεργασία. Γιά τήν Γ' δημο­ τικού. Τεύχη Α' καί Β'. ’Αθήνα, Νικόδημος. Σελ.

190 + 184. ΟΜΑΔΑ ΕΙΔΙΚΩΝ ΣΥΝΕΡΓΑΤΩΝ «ΝΙΚΟ­ ΔΗΜΟΣ». Κοντά στό άναγνωστικό μου. Μον­ τέρνα Ανάλυση καί έπεξεργασία. Γιά τήν Β' δημο­ τικού. Τεήχος Α'. ’Αθήνα, Νικόδημος. Σελ. 123. ΟΜΑΔΑ ΕΙΔΙΚΩΝ ΣΥΝΕΡΓΑΤΩΝ «ΝΙΚΟ­ ΔΗΜΟΣ». Κοντά στό άναγνωστικό μου. Μον­ τέρνα Ανάλυση καί έπεξεργασία. Γιά τήν Δ' δη­ μοτικού. Τεύχη Α' καί Β'. ’Αθήνα, Νικόδημος. Σελ. 192 + 160.

c ΤΡΟΦΙΜΑ ---------------------ΒΕΜΠΕΡ ΤΖ. Παιδικές τροφές. Μετ. Α. Άιδίνη.

’Αθήνα, Κάκτος, 1981. Σελ. 152. Δρχ. 230.

ΓΕΩΡΓΙΑ ΛΑΟΓΡΑΦ ΙΑ ΜΕΓΑΠΑΝΟΥ ΑΜΑΛΙΑ. Σχέδια άπό ελληνικά κεντήματα. ’Αθήνα, Μουσείο Μπενάκη, 1981. ΜΙΧΑΗΛ-ΔΕΔΕ ΜΑΡΙΑ. Άρβανίτικα τραγού­ δια. Σειρά Β'. ’Αθήνα, Καστανιώτης, 1981. Σελ.

116. Δρχ. 200. ΠΑΝΑΓΟΥΛΙΑΣ ΠΑΝ. I. Παροιμίες τού λαού μας. Έρμηνεία-είδολογική κατάταξη-καλολογικά στοιχεία. ’Αθήνα, 'Ιστορικές ’Εκδόσεις, 1981. Σελ. 192. ΠΑΠΑΝΤΩΝΙΟΥ ΙΩΑΝΝΑ. Ελληνικές φορε­ σιές. Ναύπλιο, Πελοποννησιακό Λαογραφικό Πδρυμα, 1981. Σελ. 55. Δρχ. 150.

ΓΛΩΣΣΑ ΒΕΛΕΤΖΑ ΕΥΑΓΓΕΛΙΑ. Λεξικό τής δημοτικής. Όρθογραφικό-έρμηνευτικό. Τόμ. A + Β. Β' έκ­ δοση. ’Αθήνα, Πεφάνης, 1981. Σελ. 352 + 688. Δρχ. 1800 (οί δύο τόμοι). ΣΑΚΕΛΛΑΡΙΑΔΗΣ ΓΙΩΡΓΟΣ ΧΡ. ’Ορθογρα­ φικό λεξικό τής δημοτικής. ’Αθήνα, Πατάκης, 1981. Σελ. 737. ΑΛΒΑΑΑΤ ΑΝΤΟΪΝΕ. Ή τέχνη καί ή τεχνική τού λόγου. Β' έκδοση. ’Απόδοση Μιχάλη Σταφυλά. ’Αθήνα, Θουκυδίδης, 1981. Σελ. 111. Δρχ.

150.

ΔΙΑΣΤΗΜΙΚΗ ΕΡΕΥΝΑ COUNDAKIS ANTONY L. Mannerism on space communication. New York, Esposition Press, 1981. Pag. 174.

ΑΣΤΡΟΝΟΜΙΑ WILSON DON. Τά μυστικά τής σελήνης. Μετ. Μάριου Βερέττα. ’Αθήνα, Ώρόρα, 1981. Σελ.

338. Δρχ. 100.

188

ΜΑΡΕΤΗΣ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ. Οικολογία βάμβακος. Τόμος Β'. Θεσσαλονίκη, Έγνατία, 1981. Σελ. 747. Δρχ. 1500.

ΙΑΤΡΙΚΗ ΛΙΟΝΗΣ ΧΡΗΣΤΟΣ Δ. Στοιχεία προληπτικής ιατρικής. ’Αθήνα, Κνωσός, 1981. Σελ. 115. Δρχ.

250.

MACY CHRISTOPHER - FALKNER FRANK. ’Εγκυμοσύνη καί γέννηση. Χαρές καί προβλή­ ματα. Μετ. ’Ιωάννη Άνδρέου. Ό Κύκλος τής Ζωής. ’Αθήνα, Ψυχογιός, 1981. Σελ. 129. Δρχ.

280.

* ΟΙΚΙΑΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΓΙΑΝΝΟΥΛΑ ΕΛΕΝΗ. Τό μακιγιάζ καί τά μυ­ στικά του. ’Αθήνα, 1981. Σελ. 238: Δρχ. 900. ΜΠΑΖΑΙΟΣ ΚΩΣΤΑΣ. Καφέ, κατηγορείσαι δτι... ’Αθήνα, Μπαζαϊος, 1981. Σελ. 72. Δρχ. 100.

ΤΕΧΝΗ ΚΑΡΟΥΖΟΣ ΧΡΗΣΤΟΣ. ’Αρχαία τέχνη. Ό μιλίες-μελέτες. ’Αθήνα, Ερμής, 1981. Σελ. 191 + εικόνες. Δρχ. 360.

ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ ΚΛΟΥΤΣΙΝΙΩΤΗ ΡΑΝΙΑ - ΦΑΡΑΚΛΑΣ ΝΙΚΟΛΑΣ. Τζιά (Κέα). Ελληνική Παραδοσιακή ’Αρχιτεκτονική. ’Αθήνα, Μέλισσα, 1981. Σελ. 32. Δρχ. 300. ΠΕΤΡΟΠΟΥΛΟΣ ΗΛΙΑΣ. Τό μπαλκόνι στήν Ελλάδα. ’Αθήνα, Χατζηνικολή, 1981. Σελ. 179. Δρχ. 2000.

ΓΛΥΠΤΙΚΗ ΛΥΔΑΚΗΣ ΣΤΕΛΙΟΣ. Μιά πολύτιμη γλυπτο­ θήκη, τό Α' νεκροταφείο ’Αθηνών. ’Αθήνα, Ίδρυμα Αισθητικής Μιχελή, 1981. Σελ. 182. Δρχ.

900.

ΣΧΕΔΙΟ ΜΕΡΕΝΤΙΕ ΦΛΟΡΑΝΣ ΝΤΕ. Τό παιδικό σχέ­ διο. Μετ. Δημήτρη Ψυχογιού. ’Επιμέλεια Μαριλίζας Μητσοΰ-Παππά. ’Αθήνα, Υποδομή, 1981. Σελ. 164.

DROGAT. Ή τεχνική τής μεγέθυνσης καί τού ερ­ γαστηρίου στήν άσπρόμαυρη φωτογραφία. ’Από­ δοση στά έλληνικά Βασ. Λιάππα. ’Αθήνα, Μωρεσόπουλος/Φωτογραφία, 1981. Σελ. 165. Δρχ.

280.

EMANUEL W. D. - MANNHEIM L. Α. Ό λα γιά τή φωτογραφία σ’ ένα βιβλίο. ’Απόδοση στά έλληνικά Κάτιας Ρ. Παραπαντάκη. ’Αθήνα, Γαλαίός. Σελ. 22. Δρχ. 450.

JACOBSON R. Ε. Ή ερασιτεχνική επεξεργασία φίλμ καί φωτογραφίας. ’Απόδοση στά έλληνικά Κάτιας Ρ. Παραπαντάκη. ’Αθήνα, Γαλαίος. Σελ.

167. Δρχ. 325.

ΚΙΝΗΜΑΤΟΓΡΑΦΟΣ ΖΩΓΡΑΦΙΚΗ

ΚΟΥΣΟΥΜΙΔΗΣ ΜΑΡΙΝΟΣ. Ιστορία τού έλληνικού κινηματογράφου. Εικονογραφημένη. ’Αθήνα, Καστανιώτης, 1981. Σελ. 318. Δρχ. 1000.

ΒΑΚΑΛΟ ΕΛΕΝΗ. Ή φυσιογνωμία τής μεταπο­ λεμικής τέχνης στήν Ελλάδα. Τόμος Α': ’Αφαί­ ρεση. ’Αθήνα, Κέδρος, 1981. Σελ. 137.

ΜΟΥΣΙΚΗ ΒΑΚΙΡΤΖΗΣ ΓΙΩΡΓΟΣ. Γραφές. Μορφές σέ χρώμα καί σχέδιο. ’Αθήνα, Κέδρος, 1981. Σελ.

102.

ΚΑΝΑΤΑΣ ΛΥΓΕΡΗΣ. Φωκίδα. Άκουαρέλες καί σχέδια. ’Αθήνα, Μέλισσα, 1981. Σελ. 143. Δρχ. 1000.

KLEE PAUL. Γιά τή μοντέρνα τέχνη... Μετ. Δη­ μοσθένη Κούρτοβικ. ’Αθήνα, Κάλβος. Σελ. 58. Δρχ. 150. ΜΠΡΕΤΟΝ ΑΝΔΡΕΑΣ. 'Υπερρεαλισμός καί ζω­ γραφική. Μετ. Στ. Ν. Κουμανούδη. ’Αθήνα, Ύψιλον/Βιβλία, 1981. Σελ. 133 + XIII. Δρχ.

250.

ΧΑΤΖΗΓΙΑΚΟΥΜΗΣ ΜΑΝΟΛΗΣ Κ. Χειρό­ γραφα εκκλησιαστικής μουσικής 1453-1820. Συμβολή καί έρευνα τού νέου έλληνισμοΰ. ’Αθήνα, ’Εθνική Τράπεζα τής Ελλάδος, 1980. Σελ. 508. Δρχ. 4000. ΚΟΦΣΚΥ ΦΡΑΝΚ. Ό μαύρος έθνικισμός καί ή επανάσταση στή μουσική. Μετ. Σπύρου Φέγγου. Θεσσαλονίκη, 1981. Σελ. 84.

, ΕΝΑΣΧΟΛΗΣΕΙΣ ΚΑΤΣΟΥΡΟΣ Φ. Τιμοκατάλογος νεοελληνικών νομισμάτων 1982. ’Αθήνα, Ελληνικό Νόμισμα, 1981. Δρχ. 150.

ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΑ ΓΕΩΡΓΟΠΟΥΛΟΣ ΚΩΣΤΑΣ. Στοιχεία φωτο­ γραφίας. Γ' έκδοση. ’Αθήνα, Gutenberg, 1981. Σελ. 192. Δρχ. 400. ΞΑΝΘΑΚΗΣ ΑΛΚΗΣ Ξ. Ιστορία τής έλληνικής φωτογραφίας, 1839-1960. Μελέτη-Έρευνα, άριθ.

7. ’Αθήνα, Ελληνικό Λογοτεχνικό καί Ιστορικό ’Αρχείο, 1981. Σελ. 274.

ΤΑΡΑΣΟΥΛΕΑΣ Α. Κατάλογος έλληνικού χαρ­ τονομίσματος. ’Αθήνα, 1982. Σελ. 246. Δρχ.

1600. ΤΖΑΜΑΛΗΣ ΑΝΑΣΤΑΣΙΟΣ Π. Τά νομίσματα τής Φραγκοκρατίας 1184-1566. ’Αθήνα, Νούμμιο, 1981. Σελ. 214 + ευρετήριο νομισμάτων. Δρχ. 500.

189

ABERBACK J. - BEYLIN Μ. Μαθαίνω μόνος μου σκάκι. Λογοτεχνική προσαρμογή καί ξαναδσύλεμα στά έλληνικά Γιώργου Γούλη. Θεσσαλο­ νίκη, Μπίμπης. Σελ. 172. Δρχ. 200.

ALEXANTER C. Η. O’D. - BEACH Τ. J. Πώς θά μάθετε καλύτερο σκάκι. Τόμος Β' γιά προχω­ ρημένους. Μετ. Λεωνίδα Γόματου. ’Αθήνα, Κονιδάρης, 1981. Σελ. 265. Δρχ. 320.

ΑΝΤΩΝΙΟΥ ΤΑΚΗΣ. Ή συντέλεια. Σκηνικό ποίημα. ’Αθήνα, IMAGO, 1981. §ελ. 147. ΑΠΟΣΤΟΛΑΤΟΣ ΜΑΚΗΣ. Ή ελληνοτουρκική συνύπαρξη στή σύγχρονη ποίηση. ’Ανθολογία συγχρόνων έλλήνων καί κυπριών ποιητών. Γ' έκ­ δοση. ’Αθήνα, Καστανιώτης, 1981. Σελ. 104. Δρχ.

150. ΑΣΛΑΝΟΓΛΟΥ ΝΙΚΟΣ-ΑΛΕΞΗΣ. ’Ωδές στόν πρίγκιπα. ’Αθήνα, Ύψιλον / Βιβλία, 1981. Σελ.

28. Δρχ. 80.

ΚΛΑΣΙΚΗ ΠΑΙΔΕΙΑ ΔΙΟΜΑΤΑΡΗ ΟΥΡΑΝΙΑ. Ό Πλάτων στό γεγο­ νός καί στό θρύλο. ’Αθήνα, Πιτσιλάς, 1981. Σελ.

581. Δρχ. 600. Παυσανίου Ελλάδος Περιήγησις. Βιβλία 9 καί 10. Βοιωτικά καί Φωκικά. ’Αθήνα, ’Εκδοτική ’Αθηνών, 1981. Σελ. 592. Δρχ, 1800. ΠΕΤΡΩΝΙΟΣ. Σατυρικόν. Μετ. Μ. Γ. Μερακλή. Β' έκδοση. ’Αθήνα, Γνώση, 1981. Σελ. 217. Δρχ.

300. ΣΚΙΑΔΑΣ ΑΡΙΣΤΟΞΕΝΟΣ Δ. ’Αρχαϊκός λυρι­ σμός. Τόμος Β'. ’Αθήνα, 1981. Σελ. 490. Δρχ.

700.

ΧΙΟΥΜΟΡ

ΒΑΚΑΛΟ ΕΛΕΝΗ. Πρίν άπό τό λυρισμό. ’Αθήνα, Σημεΐον, 1981. Σελ. 128. Δρχ. 200. ΓΚΙΝΗ-ΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΥ ΕΛΕΝΗ. Δάκρυα. Ποιήματα. ’Αθήνα, 1981. Σελ. 30. ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ ΚΑΙΣΑΡ. Μεταφράσεις. ’Αθή­ να, Πρόσπερος, 1981. Σελ. 76.

ZOYKA ΡΑΝΙΑ. Οί τρύπιες μπότες. Ποιήματα. ’Αθήνα, Διογένης. Σελ. 83. ΘΕΟΦΑΝΟΠΟΥΛΟΣ ΓΙΩΡΓΟΣ. Ήλιοπυρπό­ ληση. ’Αθήνα, Gutenberg. Σελ. 83. ΙΩΑΝΝΙΔΗΣ ΘΑΝΑΣΗΣ. Καληνύχτα σας. Νεοελληνική Λογοτεχνία, άριθ. 262. ’Αθήνα, Εστία, 1981. Σελ. 117. Δρχ. 150. ΚΑΤΑΝΑΣ ΜΑΝΟΣ. «Ρωμέικα (καί άλλα) μυ­ στήρια». ’Αθήνα, 1981. Σελ. 79.

ALEXAKIS VASSILIS. Mon amour! 1981. Σελ.

79.

ΚΟΝΙΔΑΡΗΣ ΔΗΜΗΤΡΗΣ. Οί συζητητές. Βι­ βλίο πρώτο. ’Αθήνα, Πορφύρας, 1981. Σελ. 33.

ΚΥΡ. Θά... ’Αθήνα, Κάκτος, 1981. Δρχ. 250. ΜΗΤΡΟΠΟΥΛΟΣ ΚΩΣΤΑΣ. Ελλάδα, Έλλαδάρα μας! ’Αθήνα, Gutenberg. Δρχ. 250.

.

ΠΑΝΑΓΙΩΤΟΠΟΥΛΟΣ ΚΩΣΤΑΣ ΠΑΥΛΟΣ. Άποφταίγματα. ’Αθήνα, Καστανιώτης, 1981. Σελ. 83.

ΚΟΥΚΗΣ ΤΑΣΟΣ. Στίχοι σοβαροί καί άστεΐοι. Άθήνα-Λιβαδιά, 1981. Σελ. 32. ΛΙΑΠΠΑ ΦΡΙΝΤΑ. Τά ήσυχα ποιήματα καί τά κυνηγετικά σκυλιά (1967-1980). ’Αθήνα, Ε ξάν­ τας, 1981. Σελ. 22. Δρχ. 80. , ΛΥΓΙΖΟΣ ΜΗΤΣΟΣ. Κατάδυση. ’Από τήν άντίσταση στό σήμερα. ’Αθήνα, Δωδώνη, 1981. Σελ.

112. Δρχ. 200.

ΠΟΙΗΣΗ ΑΝΘΗΛΗΣ ΤΑΚΗΣ. ’Αθήνα, 1981. Σελ. 74.

190

ΜΠΡΙΛΑΚΗ ΡΕΑ. Πρός άγνωστη κατεύθυνση. Ποιήματα, ’Αθήνα, 1981. Σελ. 46. Δρόμοι

έπάλληλοι. ΝΤΟΜΑΛΗΣ ΣΤΕΛΙΟΣ. ’Αντιδράσεις. Ποιή­ ματα. Λάρισα, 1981. Σελ. 30.

ΞΕΝΟΥΔΑΚΗ ΜΑΡΙΑ. Στό φίλο μου Έντγκαρ ’Άλλαν Πόε. Ποιήματα. ’Αθήνα, Κασχανιώτης, 1981. Σελ. 75. Δρχ. 100.

NERUDA PABLO. ’Ωδές στά καθημερινά καί τά άσήμαντα. ’Αθήνα, Νιάρχος, 1981. Σελ. 206. Δρχ.

350.

ΟΙΚΟΝΟΜΕΑΣ ΓΙΩΡΓΟΣ. Μήν περπατάς πιά μέ τά τέσσερα μάς κυκλώνουν. ’Αθήνα, Κάκτος, 1981. Σελ. 128. Δρχ. 150.

ΟΥΓΚΩ ΒΙΚΤΩΡ. Τό τέλος τού Σατανά. Μετ. ’Ιωάννη Λό Σκόκκο. ’Αθήνα, Άναγνωστίδης. Σελ. 224. Δρχ. 250.,

ΠΑΝΑΓΟΥΛΟΠΟΥΛΟΣ ΓΙΩΡΓΟΣ. Μάταιο παιχνίδι. Ποιήματα. ’Αθήνα, Διογένης, 1981. Σελ. 71.

ΠΕΖΟΓΡΑΦΙΑ

ΠΑΠΑΔΟΠΟΥΛΟΣ ΘΑΝΟΣ. Έγχελυς ή έπιστροφή. ’Αθήνα, Στοχαστής, 1981. Σελ. 59. ΠΑΤΡΙΚΙΟΥ ΕΛΕΝΑ. Μυθολογικές διαδρομές. Νεοελληνική Ποίηση, άριθ. 3. ’Αθήνα, Καστανιώτης, 1981. Σελ. 73. Δρχ. 100. ΠΕΠΠΑΣ ΔΗΜΗΤΡΗΣ. Μικτές έπιφάνειες. Ποιήματα. ’Αθήνα, Διογένης, 1981. Σελ. 45. ΠΟΛΥΔΟΥΡΗ ΜΑΡΙΑ. "Απαντα. ’Αθήνα, Στρουμπούκης, 1981. Σελ. 224. Δρχ. 200. Πρώτη Πανελλήνια Ποιητική Συνάντηση 1960-1980/Α. Θεσσαλονίκη, Παρατηρητής, 1981. Σελ. 109. ΡΕΓΚΟΥ-ΣΓΟΥΡΟΥ ΕΥΓΕΝΙΑ. ’Αθήνα, 1981. Σελ. 35.

Διαφάνειες.

ΡΙΤΣΟΣ ΓΙΑΝΝΗΣ. Τά έρωτικά. ’Επιμέλεια καί σχέδια Δισνύση Βαλάση. ’Αθήνα, Κέδρος, 1981. Σελ. 123. ΣΥΜΕΩΝΙΔΗΣ ΝΙΚΟΣ. Στή θλίψη τού χαμόγε­ λου. ’Αθήνα, 1981. Σελ. 62. ΦΙΛΥΡΑΣ ΡΩΜΟΣ. Πορτραίτα καί κείμενα. ’Ανέκδοτα ποιήματα. ’Αθήνα, Κισσός, 1981. Σελ.

79. Δρχ. 150. ΦΟΥΣΚΑΡΙΝΗΣ ΑΝΤΡΕΑΣ Κ. Συμπληγάδες πέτρες καί άλλα συναφή. Ποιήματα. ’Αθήνα, Σύλλογος τών Άντραβιδαίων, 1981. Σελ. 45.

FRIED ERICH. Φωνές χωρίς πατρίδα. Μετ. Δη­ μοσθένη Κούρτοβικ. ’Αθήνα, Κάλβος, 1981. Σελ.

100. Δρχ. 130.

NERUDA PABLO. Τρίτο βιβλίο τών ώδών. 'Ελ­ ληνικό κείμενο-κριτικό σημείωμα καί σχόλια A. I. Λιβέρη. ’Αθήνα, Νιάρχος, 1981. Σελ. 198. Δρχ.

350.

ΑΓΓΕΛΟΥ ΓΙΑΝΝΗΣ. Ή τελευταία μέρα τοϋ μεσοκαλόκαιρου. Διηγήματα. ’Αθήνα, Ερμής, 1981. Σελ. 219. Δρχ. 250. ΑΛΕΞΙΟΥ ΕΛΛΗ. Βασιλική δρυς. Μέρος Α' καί μέρος Β'. Έλλης ’Αλεξίου "Απαντα, άριθ. 16 καί 16α. ’Αθήνα, Καστανιώτης, 1981. Σελ. 530. Δρχ.

600 (οί δύο τόμοι). ΑΛΕΞΙΟΥ ΕΛΛΗ. "Απαντα. Γιά νά γίνει μεγά­ λος. Βιογραφικό. "Ελλης ’Αλεξίου "Απαντα, άριθ.

13. ’Αθήνα, Καστανιώτης, 1981. Σελ. 425 + 78 σελίδες φωτογραφικό ύλικό. Δρχ. 400. ΑΛΕΞΙΟΥ ΕΛΛΗ. "Απαντα. Καί ύπέρ τών ζώντων. Διηγήματα. Τόμος 13. Β' έκδοση. ’Αθήνα, Καστανιώτης, 1981. Σελ. 110. Δρχ. 120. ΑΛΕΞΙΟΥ ΕΛΛΗ. Κατερειπωμένα άρχοντικά. Διηγήματα. Έλλης ’Αλεξίου "Απαντα, άριθ. 19. Β' έκδοση. ’Αθήνα, Καστανιώτης, 1981. Σελ. 87. Δρχ. 120. ΑΠΟΣΤΟΛΟΠΟΥΛΟΥ ΝΑΤΑΛΙΑ. Λεβεντογε­ νιά. ’Αθήνα, Σύγχρονη ’Εποχή, 1981. Σελ. 105. Δρχ. 130. ΒΑΤΖΙΑΣ ΓΙΑΝΝΗΣ. Κίτρινος χαρτοφάκελλος, άκρως άπόρρητον No 1. Σύγχρονοι Πεζογράφοι, άριθ. 10. Θεσσαλονίκη, Ή Μικρή Έγνατία, 1981. Σελ. 230. Δρχ. 250. ΓΕΡΜΑΝΟΣ ΦΡΕΝΤΥ. Ή πρώτη σελίδα (ευθυ­ μογραφήματα α' σελίδας). ’Αθήνα, Κάκτος. Σελ.

237. Δρχ. 280. ΓΙΑΛΟΥΡΑΚΗΣ ΜΑΝΩΛΗΣ. Τό δωμάτιο μέ τίς φωνές. Μυθιστόρημα. ’Αθήνα, Κυκλαδίτισσα, 1981. Σελ. 189. Δρχ. 220. ΓΚΑΝΑΣ ΜΙΧΑΛΗΣ. Μητριά πατρίδα. Κείμενα, 1981. Σελ. 60. Δρχ. 100. ΛΑΒΑΡΑ ΙΟΥΛΙΑ. Πρόσωπα καί καταστάσεις. ’Αθήνα, 1980. Σελ. 232.

191

ΔΑΛΑΜΑΓΚΑ-ΝΑΚΟΥ ΦΩΤΕΙΝΗ. Πετριές στόν άσπρο τοίχο (Φειδίας). ’Αθήνα, Κυκλαδίτισσα, 1981. Σελ. 200. Δρχ. 220.

MAP ΚΟΠΟΥΔΟΣ ΤΑΣΟΣ. "Ονομα: Λεωνίδας. ’Επάγγελμα: ναυτικός. Νουβέλα. ’Αθήνα, Διά­ δρομος, 1981. Σελ. 155.

ΖΑΡΚΟΣ ΓΙΩΡΓΗΣ. Γιατί άλλαξα Ιδέες. Καί άλλα διηγήματα. ’Αθήνα, Κάλβος, 1981. Σελ.

102. Δρχ. 150.

ΜΑΡΚΟΥΛΑΚΗΣ ΓΕΩΡΓΙΟΣ Ν. (ΡΕΝΙΕΡΗΣ). Ιστορίες εύθυμες δικαστικές καί δικηγορικές. ’Αθήνα, 1981. Σελ. 237. Δρχ. 350.

ΖΩΓΡΑΦΟΥ ΛΙΛΗ ...καί τό χρυσάφι τών κορ­ μιών τους. Β' έκδοση. ’Αθήνα, Γνώση, 1981. Σελ.

108. Δρχ. 160.

ΜΗΤΡΟΠΟΥΛΟΥ ΚΩΣΤΟΥΛΑ. ’Αλφαβητάριο. Μυθιστόρημα. ’Αθήνα, Δωρικός, 1981. Σελ. 310. ΜΗΤΡΟΠΟΥΛΟΥ ΚΩΣΤΟΥΛΑ. Ό ένοχος. ’Αθήνα, Εξάντας, 1981. Σελ. 180. Δρχ. 200.

ΘΕΟΤΟΚΗΣ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ. Ή χάση τού κόσμου. Τό όνειρο τοϋ Σάντη. Κέρκυρα - άνέγδοτα διηγήματα. ’Αθήνα, Κείμενα, 1981. Σελ.

49. Δρχ. 100.

ΜΟΛΥΒΙΑΤΗ ΑΓΑΠΗ. Τό χρονικό τών δέκα ήμερών. ’Αθήνα, 1981. Σελ. 135. Δρχ. 250.

Θεσσαλία. Κείμενα νεοελλήνων λογοτεχνών γιά τή Θεσσαλία. Κείμενα θεσσαλών λογοτεχνών. ’Αθήνα, Άρσενίδης, 1981, Σελ. 423. Δρχ. 430.

ΝΑΚΟΥ ΛΙΛΙΚΑ. Ή ιστορία τής παρθενίας τής δεσποινίδας τάδε. Διηγήματα. ’Αθήνα, Δωρικός, 1981. Σελ. 121.

ΚΑΛΟΥΤΣΑ-ΜΑΥΡΟΚΕΦΑΛΟΥ ΛΙΛΗ. Κλεο­ μένης. Ιστορικό μυθιστόρημα. ’Αθήνα, Κέδρος, 1981. Σελ. 523.

ΠΑΛΑΙΟΛΟΓΟΥ ΓΑΛΑΤΕΙΑ. Ό ’Ακάκιος (ένας καναπές στήν ’Αντίσταση). ’Από τήν Κα­ τοχή. ’Αθήνα, 1981. Σελ. 105. Δρχ. 250.

ΚΑΣΟΛΑΣ ΜΗΤΣΟΣ. Ό πρίγκιπας. Ό βίος καί ή πολιτεία τοϋ πρίγκιπα Σκαφίδα. Μυθιστόρημα. ’Αθήνα, Κέδρος, 1981. Σελ. 445.

ΠΑΛΛΑΝΤΙΟΥ ΛΗΔΑ. Τό πορφυρόχρωμο λου­ λούδι. ’Αθήνα, 1981. Σελ. 58.

ΚΟΡΕΛΑΣ ΧΡΗΣΤΟΣ. Καφενεΐσν «Ή έρημιά». Διηγήματα. ’Αθήνα, Φιλιππότης, 1981. Σελ. 107. Δρχ. 150. ΚΟΡΝΑΡΟΣ ΘΕΜΟΣ. Μέ τά παιδιά τής θύελ­ λας. "Απαντα Θ. Κορνάρου, άριθ. 5. ’Αθήνα, Χρόνος, 1981. Σελ. 292. Δρχ. 250. ΚΟΡΝΑΡΟΣ ΘΕΜΟΣ. Ό δός Προμηθέως. Ταξί­ δια. "Απαντα Θ. Κορνάρου, άριθ. 7. ’Αθήνα, Χρόνος. Σελ. 241. Δρχ. 250.

ΠΑΠΑΔΗΜΗΤΡΑΚΟΠΟΥΛΟΣ Κ. Γ. ’Επανά­ σταση στό σχολείο. ’Αθήνα, Φωτοδότες, 1981. Σελ. 123. Δρχ. 100. ΠΑΠΑΔΟΥΚΑΣ ΠΑΝ. Μιά φάτσα στόν τοίχο. Χιουμοριστικά διηγήματα. ’Αθήνα, Φιλιππότης, 1981. Σελ. 158. ΠΑΠΑΪΩΑΝΝΟΥ ΔΙΟΝΥΣΙΑ. Ή ίριδα καί ή μύγα. Διηγήματα. ’Αθήνα, Δίφρος, 1981. Σελ. 87. Δρχ. 230.

ΚΟΥΜΑΝΤΑΡΕΑΣ ΜΕΝΗΣ. Τό άρμένισμα. Γ έκδοση. ’Αθήνα, Κέδρος, 1981. Σελ. 216.

ΠΑΠΑΪΩΑΝΝΟΥ ΕΙΡΗΝΗ Γ. ’Ασύνδετα κι άντίρροπα (διηγήματα). ’Αθήνα, Δωδώνη, 1981. Σελ. 153. Δρχ. 200.

ΚΥΡΙΑΖΗΣ ΚΩΣΤΑΣ Δ. Ή Δ' Σταυροφορία. Αγνή ή Φράγκα. ’Αθήνα, Εστία. Σελ. 576. Δρχ.

400.

ΠΑΠΑΝΙΚΟΛΟΠΟΥΛΟΣ ΣΤΑΥΡΟΣ. Ή τε­ λευταία έλπίδα. ’Αθήνα, Δωρικός, 1981. Σελ.

270.

ΛΑΖΟΓΚΑΣ ΕΥΘ. "Ενας δάσκαλος τού ’40. Λά­ ρισα, 1981. Σελ. 176. Δρχ. 150.

ΠΑΡΑΣΚΕΥΑΣ ΓΙΩΡΓΟΣ. Ό είρηνοποιός. Τό μεγάλο πείραμα. Νουβέλες. ’Αθήνα, 1981. Σελ.

124.

ΜΑΓΚΛΗΣ ΓΙΑΝΝΗΣ. Σταυραδέρφια. Μυθι­ στόρημα. ’Αθήνα, Δωρικός, 1981. Σελ. 223. ΜΑΡΓΑΡΙΤΗΣ ΒΑΓΓΕΛΗΣ. ’Ιωνίες. ’Αθήνα, Όδυσσέας, 1981. Σελ. 76. Δρχ. 100.

192

ΠΟΤΑΜΙΑΝΟΣ ΘΕΜΙΣ. Χιουμοριστικά. ’Αθήνα, Πέλλα. Σελ. 246. Δρχ. 200. ΣΙΓΜΑ ΣΠΥΡΟΣ. Ή σφαγή τών εντόμων. Μυθι­

στόρημα. Λογοτεχνία, άριθ. 3. ’Αθήνα, Ελλη­ νικό Λογοτεχνικό καί 'Ιστορικό ’Αρχείο, 1981. Σελ. 221.

ΚΟΛΕΤ. ’Ηθικό καί άνήθικο. Μετ. Θανάση Θ. Νιάρχου. ’Αθήνα, ’Αστέρι, 1981. Σελ. 150. Δρχ.

ΣΟΥΡΟΥΝΗΣ ΑΝΤΩΝΗΣ. Οί συμπαϊχτες. Γ' έκδοση. Θεσσαλονίκη, Δογιβάν, 1981. Σελ. 146. Δρχ. 200.

ΛΕΒΙΝ ΑΪΡΑ. "Ενα φιλί πριν πεθάνεις. Μετ. Γιάννη Λάμψα. Γαλαξίας, άριθ. 27. ’Αθήνα, Γα­ λαξίας / Έρμείας, 1981. Σελ. 194. Δρχ. 250.

ΣΟΥΣΗ ΝΤΑΙΖΗ. "Αγχος καί έλπίδα. ’Αθήνα, Ειρήνη, 1981. Σελ. 177.

LE CLfiZIO J. M.G. Μόντο καί άλλα διηγήματα. Μετ. Λήδας Παλλάντιου. ’Αθήνα, Χατζηνικολή, 1981. Σελ. 201.

ΣΤΑΘΑΚΗΣ ΝΙΚΟΣ Α. ’Από τή στάχτη στή ζωή. ’Αθήνα, 1982. Σελ. 259. Δρχ. 300. ΣΦΑΚΙΑΝΑΚΗΣ ΑΡΗΣ. "Οταν βρέχει καί φο­ ράς παπούτσια κόλετζ. Διηγήματα. ’Αθήνα, Κέ­ δρος, 1981. Σελ. 76. ΤΕΡΖΑΚΗΣ ΑΓΓΕΛΟΣ. Ή παρακμή των Σκλη­ ρών. Μυθιστόρημα. Νεοελληνική Λογοτεχνία, άριθ. 261. ’Αθήνα, Εστία, 1981. Σελ. 240. Δρχ.

260. ΤΣΙΜΙΚΑΛΗ ΠΙΠΙΝΑ. Πέρα, στά πέτρινα χω­ ριά. Μανιάτικη ηθογραφία. ’Αθήνα, Κέδρος, 1981. Σελ. 110. ΧΑΡΙΤΟΠΟΥΛΟΣ ΔΙΟΝΥΣΗΣ. 525 τάγμα πε­ ζικού. Μυθιστόρημα. ’Αθήνα, Κέδρος, 1981. Σελ.

181. Δρχ. 250. ΧΡΙΣΤΟΔΟΥΛΟΥ ΔΗΜΗΤΡΗΣ. Ό γύψος, ’Αθήνα, Κέδρος, 1981. Σελ. 246. Δρχ. 300. ΧΡΟΝΑΣ ΓΙΩΡΓΟΣ. Τελετές μοτοσυκλέτας. Φω­ τογραφίες Γιώργου Τουρκοβασίλη. ’Αθήνα, Όδυσσέας, 1981. Σελ. 151. Δρχ. 220. ΧΡΥΣΟΣΤΟΜΙΔΗΣ ΑΛΕΚΟΣ. Τό παλιό κρε­ βάτι. Διηγήματα. Πειραιάς, 1981. Σελ. 57. ΑΡΤΩ ΑΝΤΟΝΕΝ. Ό καλόγερος (τού Λιούις). Μετ. Ά λ. Ζήρα. ’Αθήνα, Αίγόκερως, 1981. Σελ.

266. Δρχ. 300. ΒΙΑΝ ΜΠΟΡΙΣ. Καί νά καθαρίσουμε τούς κακο­ μούτσουνους. Μετ. Ρένας Χατχούτ. Λογοτεχνία, άριθ. 34. ’Αθήνα, Γράμματα, 1981. Σελ. 157. Δρχ. 180. ΒΟΛΤΑΙΡΟΣ. Καντίντ. Μετ. Μ. Γιαλουράκη. ’Αθήνα, Φοντάνα, 1981. Σελ. 286. Δρχ. 280. ΖΙΝΤ ΑΝΤΡΕ. Γήινες τροφές. Μετ. Μανώλη Γιαλουράκη. ’Αθήνα, Φοντάνα. Σελ. 217. Δρχ. 260.

200.

ΛΕΣΙΝΓΚ ΝΤΟΡΙΣ. Μάρθα Κονέστ. Μετ. Το­ σούλας Καραϊσκάκη. ’Αθήνα, Όδυσσέας, 1981. Σελ. 354. Δρχ. 350. ΜΑΚΚΑΛΕΡΣ ΚΑΡΣΟΝ. Πρόσκληση σέ γάμο. Μετ. Τζένης Μαστοράκη. ’Αθήνα, Γράμματα, 1981. Σελ. 189. ΜΠΑΡΟΟΥΖ ΟΥΪΛΛΙΑΜ. Junky. Μετ. Νίκου Πρατσίνη - Ντίνας Σωτήρα. ’Αθήνα, ’Απόπειρα, 1981. Σελ. 197. Δρχ. 200. ΜΠΑΤΑΪΓ ΖΩΡΖ. Τό γαλάζιο τού ουρανού. Μετ. Τούλας Χατζηαθανασίου! ’Αθήνα, Νεφέλη, 1981. Σελ. 172. Δρχ. 200. ΜΠΟΟΥΛΣ ΠΩΛ. ’Εσύ δέν είσαι έγώ. Μετ. Ρέ­ νας Χατχούτ. Λογοτεχνία, άριθ. 30. ’Αθήνα, Γράμματα, 1981. Σελ. 190. Δρχ. 220. ΜΠΡΕΤΟΝ ΑΝΔΡΕΑΣ. Νάντια. Μετ. Στ. Ν. Κουμανούδη. ’Αθήνα, Ύψιλον/Βιβλία, 1981. Σελ. 149. Δρχ. 160. ΜΠΡΟΤΙΓΚΑΝ ΡΙΤΣΑΡΝΤ. Τό τέρας τών Χώκλιν. Μετ. "Αλκή Παπαδογιάννη. Λογοτεχνία, άριθ. 32. ’Αθήνα, Γράμματα, 1981. Σελ. 141. Δρχ. 170. ΜΩΡΟΥΑ ΑΝΤΡΕ. Κλίματα. Μετ. Μανώλη Για­ λουράκη. ’Αθήνα, Φοντάνα. Σελ. 279. Δρχ. 280. ΠΙΡΑΝΤΕΛΛΟ ΛΟΥΙΤΖΙ. Ματθίας Πασκάλ. Μετ. Μανώλη Γιαλουράκη. ’Αθήνα, Φοντάνα. Σελ. 316. Δρχ. 300. ΡΟΑ-ΜΠΑΣΤΟΣ ΑΟΥΓΚΟΥΣΤΟ. Ό γιός τού άνθρώπου. Μετ. Τατιάνας Νικολαίου. ’Αθήνα, Όδυσσέας, 1981. Σελ. 334. ΣΑΛΤΙΚΩΦ-ΣΤΕΝΤΡΙΝ ΜΙΧΑΗΛ. Οικογένεια Γκολοβλιόφ. Μετ. "Ολγας Στράντζαλη. ’Αθήνα, Εξάντας, 1980. Σελ. 297. Δρχ. 300.

193

ΣΤΑΝΤΑΛ. Παρισινά σαλόνια. Μετ. Μανώλη Γιαλουράκη. ’Αθήνα, Φοντάνα. Σελ. 347. Δρχ.

300.

THOREAU HENRY DAVID. Ούώλντεν. Μετ. I. Ζαχαράκη. ’Αθήνα, Διεθνής Βιβλιοθήκη, 1981. Σελ. 272. Δρχ. 300.

Θ. Ή κριτική στή νεότερη Ελλάδα. Βιβλιοθήκη Γενικής Παιδείας, άριθ. 13. ’Αθήνα, Εταιρεία Σπουδών Νεοελληνικού Πολιτισμού καί Γενικής Παιδείας, 1981. Σελ. 264. Δρχ. 400. ΔΗΜΟΠΟΥΛΟΣ ΤΑΚΗΣ. Σικελιανός, ό ’Ορφι­ κός. ’Αθήνα, Ίκαρος, 1981. Σελ. 115. Δρχ. 220.

ΤΟΜΑ ΜΠΕΡΝΑΡ. Ή σταυροφορία τών παι­ διών. Μετ. Μανώλη Πέταλά. ’Αθήνα, Χατζηνικολή, 1981. Σελ. 227.

ΚΑΛΙΟΡΗΣ ΓΙΑΝΝΗΣ Μ. Παρεμβάσεις.’Αθή­ να, Κέδρος! 1981. Σελ. 454.

ΦΑΛΛΕ ΡΕΝΕ. Ή σούπα μέ τά λάχανα. Μετ. ’Ιωάννας Δ. Χατζηνικολή. ’Αθήνα, Χατζηνικολή, 1981. Σελ. 226. Δρχ. 380.

ΚΡΙΑΡΑΣ Ε. Ή μεταγραφή τών άρχαιοελληνικών καί ξένων κυρίων όνομάτων. ’Ανάτυπο άπό τό περιοδικό «Πρίσμα», άριθ. 3. ’Αθήνα, 1981. Σελ. 14.

ΦΩΚΝΕΡ ΟΥΙΛΛΙΑΜ. Ά γρια φοινικόδεντρα. Μετ. Κοσμά Πολίτη. ’Αθήνα, Φοντάνα. Σελ. 350. Δρχ. 300. ΧΑΛΤΕΡ ΜΑΡΕΚ. Ή άβέβαιη ζωή τού Μάρκο Μάλερ. Μετάφραση-έπιμέλεια Γιώργου Καραβασίλη. ’Αθήνα, Θεωρία, 1981. Σελ. 333. Δρχ. 430. ΧΙΛΤΟΝ ΤΖΕΗΜΣ. Χαμένος δρίζων. Βιβλιο­ θήκη Ξένων Συγγραφέων, άριθ. 28. ’Αθήνα, Γα­ λαξίας, 1981. Σελ. 151. Δρχ. 250. ΚΟΚΚΙΝΗΣ ΣΠΥΡΟΣ. ’Ανθολογία νεοελληνικής σατιρικής ποίησης. ’Αθήνα, Εστία, 1981. Σελ.

273. Δρχ. 400.

ΑΛΛΗΛΟΓΡΑΦΙΑ ΣΙΚΕΛΙΑΝΟΣ ΑΓΓΕΛΟΣ. Τριαντατρία καί τρία άνέκδοτα κείμενα, 1902-1950. ’Επιστολές, ποιή­ ματα κλπ. Παρουσίαση Γ. Π. Σαββίδη. ΜελέτηΈρευνα, άριθ. 8. ’Αθήνα, Ελληνικό Λογοτεχνικό καί 'Ιστορικό ’Αρχείο, 1981. Σελ. 74.

ΜΕΛΕΤΕΣ ΒΛΑΧΟΣ ΝΙΚΟΣ. 12 ποιητικά πορτραίτα. Σο­ λωμός - Δημοτικό τραγούδι - Βαλαωρίτης - Σικελιανός - Κάλβος - Πολυλάς - Πολέμης - Προβελέγγιος - Ούράνης - Πορφύρας - Πολυδούρη Πρεβελάκης. (Μελέτες, διαλέξεις, άρθρα). ’Αθήνα, 1981. Σελ. 140. ΔΑΛΛΑΣ Γ. - ΜΟΥΛΛΑΣ Π. - ΚΟΚΟΛΗΣ Ξ. Α. - ΓΕΩΡΓΟΥΣΟΠΟΥΛΟΣ Κ. - ΣΤΕΡΓΙΟΠΟΥΛΟΣ Κ. - ΑΡΓΥΡΙΟΥ Α. - ΔΗΜΑΡΑΣ Κ.

194

ΚΡΙΑΡΑΣ Ε. Φιλολογήματα. ’Ανάτυπο άπό τήν επιστημονική έπετηρίδα τής Φιλοσοφικής Σχολής τού ’Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονί­ κης, τόμος ΙΘ'. Θεσσαλονίκη, 1980. Σελ. 131-142. ΜΑΛΑΝΟΣ ΤΙΜΟΣ. Ό Καβάφης άπαραμόρφωτος. ’Αθήνα, Πρόσπερος, 1981. Σελ. 112. ΝΟΤΑΡΗΣ ΓΙΑΝΝΗΣ Σ. Σχόλια γιά τίς γνώμες εκπροσώπου τής Εταιρείας Ελλήνων Φιλολόγων πάνω στήν έλληνική γλώσσα καί γραμματεία. ’Αθήνα, 1981. Σελ. 15. Δρχ. 50. ΠΡΟΚΟΠΑΚΗ ΧΡΥΣΑ. Ή πορεία πρός τή Γκραγκάντα ή οι περιπέτειες τού δράματος. ’Αθήνα, Κέδρος, 1981. Σελ. 103. ΡΑΜΦΟΣ ΣΤΕΛΙΟΣ. Ή πολιτεία τού νέου Θεο­ λόγου. Προϊστορία καί άγωνία τού νέου έλληνισμού. ’Αθήνα, Κέδρος, 1981. Σελ. 160. ΧΑΡΑΥΓΗ. Περιοδικόν είκονογραφημένον. ’Αφιερώνεται είς τήν μνήμην τού Ά λ. Παπαδιαμάντη. Μυτιλήνη τεύχος 8/31-1-1911. Ελληνικό Λογοτεχνικό καί Ιστορικό ’Αρχείο. Σελ. 24. ΧΡΗΣΤΙΔΗΣ ΧΡ. ’Ελισαίος Γιαννίδης. Ό άνθρωπος-τό έργο του. Βιβλιοθήκη Γενικής Παι­ δείας, άριθ. 12. ’Αθήνα, Εταιρεία Σπουδών Νεοελληνικού Πολιτισμού καί Γενικής Παιδείας, 1981. Σελ. 96. Δρχ. 200. ΣΑΡΤΡ ΖΑΝ-ΠΩΛ. Καταστάσεις. Δοκίμια φιλο­ σοφίας- λογοτεχνίας -θεάτρου -γλυπτικής-κινηματογράφου. Μετ. Κώστα Σταματίου. ’Αθήνα, Ά ρσενίδης. Σελ. 489. Δρχ. 280.

ΑΝΘΟΛΟΓΙΑ ΚΟΚΚΙΝΗΣ ΣΠΥΡΟΣ. ’Ανθολογία νεοελληνι­ κής σατιρικής ποίησης. ’Αθήνα, Εστία, 1981. Σελ. 273. Δρχ. 400.

ΘΕΑΤΡΟ ΕΥΘΥΜΙΑΔΗΣ ΜΗΤΣΟΣ. Ό φονιάς. ’Αθήνα, ’Αστέρι, 1981. Σελ. 99. Δρχ. 150. ΕΥΘΥΜΙΑΔΗΣ ΜΗΤΣΟΣ. Προστάτες. Ό Φώντας. Τό υπόστεγο. Ψόφιοι κοριοί. ’Αθήνα, ’Αστέρι, 1981. Σελ. 162. Δρχ. 200. ΚΟΥΣΟΥΜΙΔΗΣ ΜΑΡΙΝΟΣ. Evita. ’Αθήνα, Βασδέκης, 1981. Σελ. 117. Δρχ. 250. ΠΑΠΑΝΙΚΟΛΟΠΟΥΛΟΣ ΤΖΙΜΗΣ. Τρία μονόπραχτα. Ελληνικό Θέατρο, άριθ. 2. ’Αθήνα, Δωδώνη, 1981. Σελ. 102. Δρχ. 160.

στή μελέτη καί τή χρήση τών παπυρικών κειμέ­ νων. ’Αθήνα, Μορφωτικό "Ιδρυμα ’Εθνικής Τραπέζης, 1981. Σελ. 295.

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ ΒΑΚΑΛΟΠΟΥΛΟΣ ΑΠΟΣΤΟΛΟΣ Ε. Έμμα,νουήλ Παπάς. ’Αρχηγός καί υπερασπιστής τής Μακεδονίας. Ή ιστορία καί τό άρχείο τής οικο­ γένειας του. "Ιδρυμα Μελετών Χερσονήσου τού Αίμου, άριθ. 191. Θεσσαλονίκη, 1981. Σελ. 268. Δρχ. 400. ΓΕΩΡΓΑΝΤΖΗΣ ΠΕΤΡΟΣ Λ. Ή μητρόπολις Τραϊανουπόλεως καί αΐ έπισκοπαί αύτής. Ξάνθη, 1981. Σελ. 189. Δρχ. 250. ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΒΙΒΛΙΟΦΙΛΩΝ. Ά ν5ρίτσαινα, ή βιβλιοθήκη Κωνσταντίνου Νικολότουλου. ’Αθήνα, 1981. Σελ. 77. Δρχ. 200. ΕΥΑΓΓΕΛΟΥ ΠΑΡΑΣΚΕΥΑΣ. Πειραϊκό άρχεϊο. Πειραιάς, 1981. Σελ. 441. Δρχ. 750. ΚΑΪΛΑΣ ΔΗΜΗΤΡΗΣ. Ό κλήρος στήν άντίσταση. ’Αθήνα, Σύγχρονη ’Εποχή, 1981. Σελ. 158. Δρχ. 180.

ΓΕΩΓΡΑΦΙΑ - ΤΑΞΙΔΙΑ ΠΑΝΑΓΙΩΤΟΥΝΗΣ ΠΑΝΟΣ Ν. Ή Λιβύη (δδοιπορικό). ’Αθήνα, Ελληνική Πορεία, 1981. Σελ. 105. Δρχ. 200. ΤΣΑΤΣΟΥ ΙΩΑΝΝΑ. ’Από τό τετράδιό μου. 'Ωρες τού Σινά. ’Αθήνα, Εστία, 1981. Σελ. 110. Δρχ. 200.

ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ ΣΑΜΨΩΝ ΑΔΑΜΑΝΤΙΟΣ. Ή νεολιθική καί ή πρωτοελλαδική I στήν Εύβοια. Άρχείον Εύβοϊκών Μελετών, Παράρτημα τού ΚΔ' τόμου. ’Αθήνα, Εταιρεία Εύβοϊκών Σπουδών, 1981. Σελ. 220 + είκόνες-πίνακες. Δρχ. 700.

ΚΑΙΡΟΦΥΛΑΣ ΓΙΑΝΝΗΣ. Ή ’Αθήνα καί οί ’Αθηναίοι. Τόμος Β'. ’Αθήνα, Φιλιππότης, 1982. Σελ. 159. ΚΟΝΟΜΟΣ ΝΤΙΝΟΣ. Ζάκυνθος. Πεντακόσια χρόνια (1478-1978). Τόμος Γ'. Πολιτική ιστορία (τεύχος Α', 1478-1800). ’Αθήνα, 1981. Σελ. 257. Δρχ. 500. ΠΑΠΑΓΕΩΡΓΙΟΥ ΣΠΥΡΟΣ. ’Από τήν Ζυρίχην είς τόν Αττίλαν. Τόμος Γ'. Άθήναι, Λαδιάς. Σελ.

333. Δρχ. 500. ΠΑΠΑΜΑΝΟΥΣΑΚΗΣ ΣΤΡΑΤΗΣ. Ή ποινική δικαιοσύνη στά πρώτα χρόνια τής τουρκοκρατίας στήν Κρήτη. Χανιά, 1981. Σελ, 112. Τό άναγνωστικό τού ΕΑΜ. Γιά τήν Γ' καί Δ' τάξη. Τά άετόπουλα. ’Αθήνα, ’Ενημέρωση, 1981. Σελ. 125.

ΧΑΤΖΗΒΑΣΙΛΕΙΟΥ ΒΑΣΙΛΗΣ Σ. Τά δημοσιο­ νομικά τής Κώ άπό μαρτυρίες επιγραφών (1100 π.Χ.-160 π.Χ). ’Ανάτυπο άπό τά Κωακά, τόμος Β'. ’Αθήνα, 1981. Σελ. 52.

ΤΣΑΡΟΥΧΑΣ ΚΩΣΤΑΣ. Ή μασονία στήν Ε λ ­ λάδα. ’Αθήνα, 1981. Σελ. 388. Δρχ. 550.

TURNER Ε. G. Ελληνικοί πάπυροι. Εισαγωγή

OSTROGORSKY GEORG. Ιστορία τού βυζαν195

τινοΰ κράτους. Τόμος Γ'. Μετ. ’Ιωάννη Παναγόπουλου. ’Αθήνα, Ιστορικές ’Εκδόσεις, 1981. Σελ.

412.

Η Λ Ε Ξ Η . Ε λ λ η ν ικ ή κ α ί ξ ένη λ ο γ ο τ ε χ νία . Τ ε ύ χ ο ς 9. Δ ρ χ . 90.

ΗΝΙΟΧΟΣ. Τεύχη 52-53 καί 54-55. Δρχ. 50.

ΠΑΓΚΟΣΜΙΑ ΙΣΤΟΡΙΑ DELORME JEAN. Παγκόσμια χρονολογική ιστορία. Τόμος Α'. Μετ. Ζωής Βαλάση. ’Αθήνα, Παϊρίδης, 1981. Σελ. 213. Δρχ. 500.

Islam and power. Edited by Alexander S. Cudsi and Alie Hillal Bessouki. London, Croomhelm, 1981. Pag. 204.

ΗΧΟΣ ΚΑΙ HI-FI. Τεύχος 105. Δρχ. 60. Η ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗ. "Οργανο τού Χριστιανοσοσια­ λ ισ μ ο ύ Κινήματος τής Χριστιανικής Δημοκρα­ τίας. Φύλλο 187. Δρχ. 15. ΘΕΜΑΤΑ ΕΙΚΑΣΤΙΚΩΝ ΤΕΧΝΩΝ. Δίμηνη έκ­ δοση τού Κέντρου Συλλογικής Καλλιτεχνικής Δραστηριότητας «ΣΥΝ». Τεύχος 10. Δρχ. 30. ΙΣΤΟΡΙΑ ΕΙΚΟΝΟΓΡΑΦΗΜΕΝΗ. Μηνιαίο περιοδικό ιστορικής ύλης. Τεύχος 161. Δρχ. 100.

ΠΕΡΙΟΔΙΚΑ ΑΝΘΡΩΠΟΛΟΓΙ KA. Περιοδική έκδοση θεωρίας καί πρακτικής. Τεύχος 2. Δρχ. 250.

ΚΕΡΚΥΡΑΪΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ. Τόμος XXV. Δρχ.

600. ΚΙΝΗΜΑΤΟΓΡΑΦΙΚΑ ΤΕΤΡΑΔΙΑ. Τεύχος 5. Δρχ. 90.

ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ. Τρίμηνο περιοδικό. Τεύχος 1. Δρχ. 280.

ΚΟΡΙΝΘΙΑΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ. Φύλλα 228 καί 229.

ΒΙΒΛΙΟΦΙΛΙΑ. Τεύχος 16-17. Δρχ. 120.

ΜΑΘΗΤΟΚΟΣΜΟΣ. Φύλλο 1. Δρχ. 10.

ΓΕΝΝΗΘΗΚΑ. Τεύχος 1. Δρχ. 100.

ΝΕΑ ΕΠΟΧΗ. Τεύχος 150.

ΔΕΛΤΙΟ. Περιοδική έκδοση τού παραρτήματος Κ. Δ. Μακεδονίας τής Ε.Ε.Φ. Φύλλο 4-5.

ΝΕΑ ΟΘΟΝΗ. Τρίμηνο κινηματογραφικό περι­ οδικό θεωρίας, κριτικής παρέμβασης. Τεύχος 6. Δρχ. 120.

ΔΗΜΟΤΙΚΗ ΑΛΛΑΓΗ. Φύλλο 40. Δρχ. 1,50. ΔΙΑΒΑΖΩ. Μηνιαία επιθεώρηση τού βιβλίου. Τεύχος 47. Δρχ. 120.

ΝΕΑ ΠΑΙΔΕΙΑ. Τρίμηνη έκδοση παιδευτικού προβληματισμού. Τεύχος 19. Δρχ. 200. ΝΕΑ ΠΟΡΕΙΑ. Τεύχος 317-320. Δρχ. 100.

ΕΛΙΚΩΝΑΣ. Μηνιαίο λογοτεχνικό περιοδικό. Φύλλο 36. ΕΛΛΗΝΟΤΣΕΧΟΣΛΟΒΑΚΙΚΟΣ ΣΥΝΔΕ­ ΣΜΟΣ. ’Ενημερωτικό δελτίο. Τεύχος 13. ΕΜΕΙΣ ΚΑΙ ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ. Φύλλο 33. ΕΠΟΠΤΕΙΑ. Τεύχος 63. Δρχ. 250. ΕΠΟΠΤΕΙΑ. Εικονογραφημένος όδηγός βιβλίουδώρου. Δρχ. 25. ΕΥΘΥΝΗ. Φυλλάδιο νεοελληνικού προβληματι­ σμού. Τεύχος 119. Δρχ. 50.

196

ΝΕΩΤΕΡΑ ΓΡΑΜΜΑΤΑ. Τεύχος 31-32. Δρχ.

75. Ο ΔΡΟΜΟΣ. Μηνιαίο δωδεκανησιακό περι­ οδικό. Τεύχος 8. Δρχ. 40. Ο ΚΥΚΛΟΣ. Διμηνιαία έκδοση τέχνης καί προ­ βληματισμού. Τεύχη 5 καί 6. Δρχ. 60. ΟΜΠΡΕΛΑ. Γράμματα-τέχνες-πολιτισμός. Τεύ­ χος 1. Δρχ. 80. ΠΑΡΝΑΣΣΟΣ. Τόμος ΚΓ', άριθ. 3. Δρχ. 120. ΠΟΛΗ ΚΑΙ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑ. "Εκδοση μελετών

το ϋ χ ώ ρ ο υ . Τ ε ύ χ ο ς 1. Δ ρ χ . 180.

ΠΟΡΦΥΡΑΣ. Περιοδική έκδοση γραμμάτων-τεχνών. Τεύχος 9.

ΤΖΑΖ. Τρίμηνο μουσικό περιοδικό. Τεύχος 14. Δρχ. 100. ΤΟ ΒΑΣΙΛΕΙΩΝΟΙΚΟ. Τρίμηνη έκδοση Συλλό­ γου Βασιλειωνοικουσών ’Αθήνας. Φύλλο 6.

ΣΠΟΥΔΕΣ. Παιδική λογοτεχνία καί σχολείο. Τεύχος 1.

4 ΤΡΟΧΟΙ. Τεύχος 135. Δρχ. 60.

ΣΥΓΧΡΟΝΑ ΒΗΜΑΤΑ. Θεολογικά-πολιτιστικά-φιλοσοφικά-κοινωνικά. Τεύχος 40. Δρχ. 50.

ΤΟ ΒΕΛΒΕΝΤΟ. Μηνιαία έφημερίδα. Φύλλο 196.

ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ. Επιθεώρηση έκπαιδευτικών θεμάτων. Τεύχη 4 καί 5. Δρχ. 100.

ΤΟ ΔΕΝΤΡΟ. Πεζό-ποίηση-κριτική. Τεύχος 24. Δρχ. 100.

ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΣΚΕΨΗ. Μηνιαία περιοδική έκ­ δοση γραμμάτων καί τεχνών. Φύλλο 61. Δρχ. 7.

ΤΡΑΠΕΖΙΤΙΚΗ. Φύλλο 425. Δρχ. 1.

ΣΥΓΧΡΟΝΟ ΝΗΠΙΑΓΩΓΕΙΟ. Περιοδικό προ-, σχολικής άγωγής. Τεύχος 9-10. Δρχ. 80.

ΤΡΙΦΥΛΙΑΚΗ ΕΣΤΙΑ. Δίμηνη περιοδική έκ­ δοση. Τεύχος 41. ΦΙΛΟΛΟΓΙΚΗ ΣΤΕΓΗ. Τεύχος 28.

ΣΥΛΛΕΚΤΗΣ. Τεύχος 80. Δρχ. 60. ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΑ. Τεύχος 27. Δρχ. 80. ΣΥΛΛΕΚΤΙΚΟΣ ΚΟΣΜΟΣ. Τεύχος 13. Δρχ. 65. ΤΑ ΚΩΑΚΑ. Ετήσια περιοδική έκδοση ίστορικής-λασγραφικής-λογοτεχνικής ύλης. Τόμος Β'.

ΧΡΟΝΙΚΑ. Όργανον τού Κεντρικού Ίσραηλιτικού Συμβουλίου τής Ελλάδος. Τεύχη 43 καί 44. ΧΙΑΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ. Τόμος ΙΒ'. Δρχ. 300.

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΥΑΚΙΝΘΟΣ Σ ύ γ χ ρ ο ν η Ε λ λ η ν ικ ή Λ ο γ ο τ ε χ ν ία .

Κυκλοφορούν. Πέτρος Τατσόπουλος: Οί ’Ανήλικοι Κώστας Χωματιανός: Φιλμ νουάρ. Πέτρος Τατσόπουλος: Τό Παυσίπονο Μανίνα Ζουμπουλάκη: Οί Βαλίτσες Θά κυκλοφορήσουν. Γιώργος Χρυσοβιτσάνος: Ή συνέχεια στό έπόμενο Σταύρος ’Αντωνίου: Επικίνδυνες ιστορίες.

Πανεπιστημίου 44 1ος όροφος τηλ. 3607951-8834023

197

198

πρόσφατες εκδόσεις Μορφωτικού Ιδρύματος Εθνικής Τραττέζης

Πωλοϋνται σέ όλα τά βιβλιοπωλεία Κεντρική Διάθεση: Πλατεία Μητροπόλεως 3, 2ος όροφος (τηλ. 32.21.337) Πρατήριο: Εθνική Τράπεζα, Καραγεώργη Σερβίας 2 (Πλατεία Συντάγματος) Τά έσοδα άπό τις πωλήσεις διατίθενται γιά πολιτιστικούς σκοπούς

199

200

Φνλίΐν

Γ Ρ Α Μ Μ Α Τ Α καί Τέχνες ΜΗΝΙΑΙΑ ΕΠΙΘΕΩΡΗΣΗ ΤΕΧΝΗΣ, ΚΡΙΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟΥ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΙΣΜΟΥ

ΚΥΚΛΟΦΟΡΕΙ

Ο 15ος τόμος του «ΑΝΤΙ» β' εξάμηνο 1981 (τχ. 181 ■195)

Το «ΑΝΤΙ» σε τόμους — ένα πολύτιμο απόχτημα

ΒΙΡΤΖΙΝΙΑ ΓΟΥΛΦ

ΣΤΟ ΦΑΡΟ

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΚΡΥΣΤΑΛΟ,

ρω μα

β,

τ η λ . 9222106