Τεύχος 135

ιπ ιθ ε ω ρ η :

ΑΡΙΘ. 135 · 15.1.86 · ΔΡΧ. 200

εκδόσεις «νεα σύνορα» ΚΥΚΛΟΦΟΡΕΙ

ΤΟ ΑΝΤΙ-ΚΥΝΗΓΙ Τ ο υ Κ ώ σ τα Τσ ίπ η ρ α

... ένας κυνηγός ανά είκοσι κατοίκους... Ανάμεσα στα στοιχεία που προσκομίζει ο συγγραφέας για τον αφανισμό της ελληνικής φύσης είναι ότι ένας κυνηγός αντιστοιχεί ανά είκοσι κατοίκους και ένας κυνηγός ανά 3;5 τετραγωνικά χιλιόμετρα. Κι ακόμη ότι η κυνηγετική δραστηριό­ τητα απειλεί με εξαφάνιση περισσότερα από 100 είδη ζώων και πουλιών.

Π Λ Η Ρ Ο Φ Ο ΡΙΕΣ ■ ΠΑ ΡΑ ΓΓΕΛ ΙΕ Σ

I

ΕΚ ΔΟ ΣΕ ΙΣ Α.Α. Λ ΙΒ Α Ν Η «ΝΕΑ ΣΥΝΟΡΑ» Σ Ο Λ Ω Ν Ο Σ 94, ΤΗ Λ. 3610589-3600398

ΔΙΑΒΑΖΩ ΔΕΚΑΠΕΝΘΗΜΕΡΗ ΕΠΙΘΕΩΡΗΣΗ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ Α . Μεταξά 26, Αθήνα - 106 81

Σύνταξη: 36.40.487 Λογιστήριο: 36.40.488

Π Ε Ρ ΙΕ Χ Ο Μ Ε Ν Α ΧΡΟΝΙΚΑ Η ΑΓΟΡΑ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ

2

Τεύχος 135 15 Ιανουάριον 1986 Τιμή: Δρχ. 200

Εκδότης: Άννα Πετρίδου Ιδρυτής: Περικλής Αθανασόπουλος Διευθυντής: Γιώργος Γαλάντης Σύνταξη: Σοφία Γεμενάκη, θεοδώρα Ζερβού, Βασίλης Καλαμαράς, Ηρακλής Παπαλέξης, Μαρία Στασινοπούλου, Καίτη Τοπάλη Οικονομικός υπεύθυνος: Βάσω Σπάθή Συνδρομές: Κατερίνα Γρυπονησιώτου Διαφημίσεις: Ηρακλής Παπαλέξης Σελιδοποίηση-Μοντάζ: Νένη Ράις Διορθώσεις: Πηνελόπη Βλάσση Στοιχειοθεσία: Φωτοκύτταρο ΕΠΕ, Υμηττού 219, τηλ. "75.16.333 Διαφάνειες εξωφύλλου: Δ. Π. Αγγελής, Πειραιώς 1, τηλ. 32.44.325 Φωτογραφίσεις-Μοντάζ: I. Χριστοδουλάκος - I. Κοργιαλάς Ο.Ε., Α. Μεταξά 26, τηλ. 36.41.134 Εκτύπωση: Αφοί Τσαλδάρη Ο.Ε., Φυ­ λής 35, Καματερό, τηλ. 26.10.918 Βιβλιοδεσία: Νικ. Κατριβάνος και Σία Ο.Ε., Στ. Γόνατά 48, τηλ. 57.49.951 Διανομή: Νέο Πρακτορείο Τύπου

ΑΦΙΕΡΩΜΑ Μαίρη Κάσου: Αριστοτέλης, βίος και έργο Νικόλαος Χρόνης: Επιστήμη και λογική ζήτηση κατά τον Αριστο­ τέλη Χρήστος Γιανναράς: Ο «Αποφατικός» Αριστοτέλης Λάμπρος Κουλουμπαρίτσης: Η φυσική στον Αριστοτέλη Ευθΰμης Παπαδημητρίου: Οι ανθρωπολογικές απόψεις του Αρι­ στοτέλη Αύγουστος Μπαγιόνας: Πολιτική φιλοσοφία και θεωρία της δημο­ κρατίας στα πολιτικά του Αριστοτέλη Δημήτρης Παπαδής: Σκιαγραφήματα της ηθικής του Αριστοτέλη Βασ. Α . Κύρκος: Η ρητορική τέχνη και η κοινωνική της λειτουργία κατά τον Αριστοτέλη Δαν. I. Ιακώβ: Η ποιητική του Αριστοτέλη Λίνος Γ. Μπενάκης: Ο Αριστοτέλης στο Βυζάντιο και στην Τουρ­ κοκρατία Αριστοτελική βιβλιογραφία Αγαμέμνων Τσελίκας: Για την ιστορία της παράδοσης των αριστο­ τελικών κειμένων. Βιβλιογραφία

4 9 14 17 21 26 36 42 48 52 56 58

ΟΔΗΓΟΣ ΒΙΒΛΙΩΝ ΕΠΙΛΟΓΗ ΘΡΗΣΚΕΙΑ: Γράφει ο Κώστας Χωρεάνθης ΠΕΖΟΓΡΑΦΙΑ: Γράφει ο Μάνος Κοντολέων ΙΣΤΟΡΙΑ: Γράφει ο Ά γγελος Χανιώτης

61 66 72

ΠΛΑΙΣΙΟ: Γράφει ο Βάιος Παγκουρέλης και ο Αντ. Δελώνης

63

Κεντρική διάθεση: Αθήνα: Πομώνης Διονύσιος Ζαλόγγου 1 τηλ. 36.20.889 .Θεσσαλονίκη:' Βιβλιοπωλείο Μ. Κοτζιά και Σία Τσιμισκή 78 τηλ. 279.720, 268.940 Υπεύθυνος τυπογραφείου: Βαγγέλης Παπαθανασόπουλος, Υμηττού 219 Εξώφυλλο: Γιώργος Γαλάντης

ΔΕΛΤΙΟ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΟ ΔΕΛΤΙΟ

73

ΚΡΙΤΙΚΟΓΡΑΦΙΑ

78

στο επόμενο «Διαβάζω» αφιέρωμα στη Σιμόν ντε Μπωβουάρ

Η Α Γ Ο Ρ Α Τ Ο Υ Β ΙΒ Λ ΙΟ Υ ]

Από 11 έως 24 Δεκεμβρίου 1985

1. 0. Ελύτη: 0 μικρός Ναυτίλος (Ίκαρος)

·*·

•

Ρόμβος - Αθ.

Α

ί. Κυρ: Για ακόμη καλύτερες νύχτες (Κάκτος)

Λ

1. Α. Βλάχου: Μια φορά κι έναν καιρό ένας διπλωμάτης (2ος τόμος) (Εστία)

.. ·♦

*·

>. Γ. Ιωάννου: Ποιος τρίτος δρόμος (Καστανιώτης)

*·

7. Μ. Ντυράς: Ο υποπρόξενος (Εξάντας)

1. Ν. Χουλιαρά: Ζωή, την άλλη φορά (Νεφέλη)

Σύγχρονη Εποχή - Αθ.

*·

ί. Φ. Γερμανού: Σαμ (Κάκτος)

>. Αποκάλυψη Ιωάννη (Ύψιλον)

Πιτσιλάς - Αθ.

Μεθενίτης - Πάτρα

Κοτζιά - θεσ.

Λέσχη του Βιβλίου - Αθ.

Εστία - Αθ.

Ιανός - θεσ.

ί Α

Κατώι του βιβλίου - θεσ.

5

Ενδοχώρα - Αθ.

ϊ

Γνώση - Αθ.

Αριστοτέλης - Αθ.

Β ΙΒ Λ ΙΑ

Ελευθερουδάκης - Αθ.

Επειδή όμως είναι τεχνικά αδύνατο να δημοσιεύονται όλα τα βιβλία που αναφέρουν οι βιβλιοπώλες, ο πίνακας περιλαμβάνει τελικά εκείνα τα βιβλία που δηλώθηκαν από δύο του­ λάχιστον βιβλιοπώλες. Όσο για το ενδιαφέρον και την ποιότητα των βιβλίων του πίνακα, σκόπιμο είναι να συμβου­ λεύεστε τις σελίδες της «Επιλογής».

Ο παρακάτω πίνακας παρουσιάζει τα εμπορικό­ τερα βιβλία ενός δεκαπενθήμερου, σύμφωνα με τα στοιχεία που μας παραχώρησαν δεκαπέντε βιβλιοπώλες απ' όλη την Ελλάδα, δηλώνοντας ο καθένας τους τα τρία βιβλία που είχαν τις πε­ ρισσότερες πωλήσεις στο βιβλιοπωλείο του κα­ τά το διάστημα αυτό. Έτσι, το βιβλίο με τις μ ε­ γαλύτερες πωλήσεις σημειώνεται με τρεις αστε­ ρίσκους (*«), το αμέσως μετά με δύο ( ,,) και το τελευταίο με έναν ( * ).

*

** *

Σημείωση: Στο βιβλιοπωλείο Λέσχη του βιβλίου - Αθ. το βιβλίο που είχε τις περισσότερες πωλήσεις ήταν: Καρλ Μαρξ Εικονογραφημένη βιογραφία (θεμέλιο) και στη Σύγχρονη Εποχή - Αθ.: 0 κόσμος του παιδιού, Σχολική Ηλικία, 2ος τόμος (Σύγχρονη Εποχή).

Συνδρομές εσωτερικού 25 τευχών 4300 δρχ. - Σπουδαστική 25 τευχών 4100 δρχ.

15 τευχών 2800 δρχ. - Σπουδαστική 15 τευχών 2500 δρχ. Οργανισμών, Τραπεζών, Ιδρυμάτων: 5100 δρχ.

Συνδρομές εξωτερικού Ευρώπη 25 τευχών 55 δολ. (ΗΠΑ)—Σπουδαστική 25 τευχών 51 δολ. Ευρώπη 15 τευχών 36 δολ. - Σπουδαστική 15 τευχών 34 δολ. Κύπρος 25 τευχών 48 δολ. - Σπουδαστική 25 τευχών 44 δολ. Κύπρος 15 τευχών 32 δολ. - Σπουδαστική 15 τευχών 30 δολ. Αμερική - Αυστραλία - Ασία - Αφρική 25 τευχών 61 δολ. - Σπουδαστική 25 τευχών 58 δολ.

15 τευχών 40 δολ. - Σπουδαστική 15 τευχών 38 δολ.

Ιδρυμάτων, Βιβλιοθηκών Ευρώπη: 63 δολ. Κύπρος: 56 δολ. Αμερική κλπ. 70 δολ.

Εμβάσματα στη διεύθυνση: Κατερίνα Γρυπονησιώτου - Περιοδικό «Διαβάζω» Α. Μεταξά 26, Αθήνα - 106 81 Τηλ. 36.42.765

Τα παλιά μηνιαία τεύχη κοστίζουν 500 δρχ., τα δεκαπενθήμερα 200 δρχ., και τα διπλά 300 δρχ.

A p ic r c r r e x H C Η συστηματική σκέψη τον Αριστοτέλη έθεσε για πρώτη φορά στον ευρωπαϊκό χώρο τα θεμέλια πολλών και άγνωστων μέχρι τότε επιστημών. Το έργο του Σταγιρίτη αποτέλεσε την απαρχή για μιαν αναλυτική και μεθοδική μελέτη όλων των τομέων τον ανθρώπινου επιστητού. Η λογική, η φυσική, η οντολογία, η πολιτική επί παραόείγματι οφείλουν πολλά στον Αριστοτέλη. Βεβαίως μπορεί ορισμένες θέσεις του να έχουν αναθεωρηθεί και κυρίως εκείνες που αφορούν τα φυσικομαθηματικά αλλά αυτό δεν καθίσταται επαρκής αιτία, ώστε να αμφισβητεί κανείς τη συνολική προσφορά τον στις επιστήμες τον ανθρώπου. Εξάλλου η πληθώρα πρωτότυπων μελετών για το έργο του, που ανευρίσκουμε σχεδόν καθημερινά στην παγκόσμια βιβλιογραφία είναι ένας πρόσθετος λόγος, ο οποίος κάνει εμφανή την αδιαμφισβήτητη συνεισφορά τον στο χώρο της σύγχρονης επιστήμης και έρευνας. Το «Διαβάζω» συνεργάστηκε με ειδικούς μελετητές στην προσπάθειά τον να προσεγγίσει και να κάνει κατανοητά στους αναγνώστες τον την προσωπικότητα και το έργο τον Σταγιρίτη. Έχουμε να σημειώσουμε ότι το αφιέρωμα δεν φιλοδοξεί να εξαντλήσει μέσα σε λίγες σελίδες ένα τόσο μεγάλο θέμα · σκοπός του κυρίως είναι να θέσει ερωτήματα και να προβληματίσει, σήμερα που τα αριστοτελικά κείμενα διαβάζονται και αναλύονται πλέον με τη βοήθεια των ηλεκτρονικών υπολογιστών. Τέλος ο απαιτητικός αναγνώστης θα βοηθηθεί αφάνταστα από τις δεκάδες βιβλιογραφικές σημειώσεις που ακολουθούν, οι οποίες ίσως αποτελέσουν το έναυσμα για μιαν επαρκέστερη εκ μέρους τον ανάγνωση του αριστοτελικού corpus. Το αφιέρωμα επιμελήθηκε ο Βασίλης Κ. Καλαμαράς

4/αφιερωμα

Μαύρη Κάσου

Αριστοτέλης

Βίος και έργο 384* Γέννηση του Αριστοτέλη στα Στάγιρα, μικρή πόλη της ΝΑ Χαλκιδικής, αποικία των Ανδρίων. Ο πατέρας του Νικόμαχος ήταν γιατρός στην αυλή του βασιλιά Αμύντα Β', πατέρα του Φιλίππου της Μακεδονίας. Τόσο ο πατέρας του όσο και η μη­ τέρα του, Φαιστίς, κατάγονταν από το γένος των Ασκληπιαδών. Ο ίδιος ο Αριστοτέλης δεν αναφέρει τίποτα για την κατα­ γωγή του κι είναι αμφίβολο αν την κλίση του στη βιολογία και τις φυσικές επιστήμες την οφείλει στην αγωγή που δέχτηκε από το σπίτι του. Δεν είναι σίγουρο αν έζησε τα παιδικά του χρό­ νια στη Μακεδονική αυλή ή στα Στάγιρα, φαίνεται όμως πως ο δεσμός με τη γενέθλια πόλη του ήταν πολύ ισχυρός σ’ όλη του τη ζωή. £ε μικρή ηλικία χάνει τον πατέρα του και τη φροντίδα της ανατροφής του αναλαμβάνει τότε ο Πρόξενος, φίλος του πατέ­ ρα του από τη Μακεδονική αυλή (κατ’ άλλους σύζυγος της αδερφής του Αριστοτέλη Αριμνήστης), εγκατεστημένος στον Αταρνέα της Μ. Ασίας. Για τη μητέρα του Φαιστίδα και τα αδέρφια του Αρίμνηστο και Αριμνήστη μας παραδίδονται πε­ νιχρές μόνον πληροφορίες. Ο Αριστοτέλης συνδέθηκε στενά με την οικογένεια του Προξένου και αναφέρεται ότι υιοθέτησε το γιο του Προξένου Νικάνορα.

367 Σε ηλικία 17 ετών έρχεται στην Αθήνα και για τρία χρόνια λέ­ γεται ότι μαθητεύει δίπλα στον Σωκράτη, μετά το θάνατο του οποίου συνδέεται με την Ακαδημία του Πλάτωνα. Η παράδοση αναφέρει ότι ο Πρόξενος απηύθυνε ερώτηση στο μαντείο των Δελφών κι ότι ο Αριστοτέλης ήρθε στην Αθήνα «τον Πνθοϊ Θεοϋ χρήσαντος αύτω φιλοσοφεϊν Άθήνησι» (Vita Marciana, 5). Ίσως οι σπουδές αυτές να τον προετοίμαζαν για μια πολιτική σταδιοδρομία. Τόσο, η πλσΛονική Ακαδημία όσο και η σχολή του Ισοκράτη που δρόύσε παράλληλα στην Αθήνα, με έμφαση στη ρητορική, είχαν πράγματι έναν τέτοιο στόχο. Όμως ο Αρι­ στοτέλης πολύ νωρίς επέλεξε το δρόμο της φιλοσοφίας, τον θεωρητικόν. Για είκοσι χρόνια (367-348) παραμένει στην Ακαδημία ως «γνησιότατος των Πλάτωνος μαθητών» (Διογ. Λαέρτ. 1). Ο δάσκαλός του εκτιμώντας την οξύνοια και την εργατικότητά του θα τον αποκαλέσει Νουν και το σπίτι του οίκον άναγνώστου (ο Αριστοτέλης είχε πλούσια ιδιωτική βιβλιοθήκη -όπως πριν από αυτόν μόνον ο Ευριπίδης- πράγμα σπάνιο για την * Εφόσον όλες οι χρονολογίες είναι προ Χριστού, η ένδειξη π.Χ. παραλείπεται.

Για τον χαρακτήρα του αναφέρεται: «Μέτριος όέ γέγονεν ά άνήρ» (Vit. vulg.) «καίμάλα ό’ ό ’Αριστοτέλης τό ήθος μέτριος γέγονεν» (Vit. Marc.). Η αναγνωρισμένη μετριοπάθειά τού (μια στάση που ο ίδιος ο Αριστοτέλης προτείνει για τον φιλόσοφο -πω ς δεν πρέπει δηλ. να είναι απαθής αλλά μετριοπαθής) δεν εμπόδισε τους αντιπάλους του να του αποδώσουν μια σειρά ελαττωμάτων: θρασύς, προπετής, γαστρίμαργος, αγύρτης (Τίμαιος), άσωτος και φίλος των ηδονών (Επίκουρος), ασυνεπής στις φιλοσοφικές αρχές του αφού υποστηρίζει την αρετή αλλά επιδιώκει τις ηδονές (Θεοδώρητος). Στην τελευταία αυτή κατηγορία ο θεοδώρητος στρέφει έντεχνα εναντίον του Αριστοτέλη κάτι που ο ίδιος ο φιλόσοφος είχε π ει, πως «μπορεί κανείς να είναι φρόνιμος και δίκαιος και ταυτόχρονα ακόλαστος και ακρατής» (Διογ. Λαέρτ. 31) -εφ όσον «χωρίζονται άλλήλων at άρεταί» (Ηθ. Νικ. V I 1 3 ,1144b 33). Διογ. Λαέρτ., 31: «βίων τε τριών δντων, θεωρητικού, πρακτικού, ήόονικού, τόν θεωρητικόν ένέκρινεν.» Ο Διογένης ο Λαέρτιος αναφέρει πως ο Αριστοτέλης απεχώρησε από την Ακαδημία όσο ζούσε ακόμα ο Πλάτων «ώστε φασίν έκεϊνον (δηλ. τόν Πλάτωνα) είπεΐν «'Αριστοτέλης

ήμάς άπελάκτισε, καθαπερεϊ τά πωλάρια κορεσθέντα την μητέρα.»

αφιερωμα/5 Vita Marciana, 33: «Και έν τοϊς

Ήθικοϊς Νικομαχείοις· φίλος μέν ό άνήρ, φίλη ό’ ή Αλήθεια■άμφοίν όέ φίλοιν δντοιν, δσιον προτιμάν τήν Αλήθειαν» (Ηθ. Νικ. I 6,1096a 14-18)

Σωκράτης

εποχή του). Το ανεξάρτητο πνεύμα του και η αντίθεσή του προς ορισμένες θέσεις του Πλάτωνα θα επιτρέψουν σε μια πα­ ράδοση που τον αντιμετωπίζει αρνητικά να υπαινιχθεί μία ρή­ ξη ανάμεσα στο δάσκαλο και το μαθητή και να μιλήσει ακόμα και για μια πολεμική τόυ Αριστοτέλη κατά του Πλάτωνα. Ίσως θα ήταν σκόπιμο να μιλάμε για καλοπροαίρετη κριτική των πλατωνικών απόψεων μέσα στο πνεύμα -όπως το διατύ­ πωσε ο Αριστοτέλης- της αγάπης για την αλήθεια. Τα χρόνια αυτά της πρώτης παραμονής του Αριστοτέλη στην Αθήνα και η μαθητεία του στην Ακαδημία θα είναι πολύ δη­ μιουργικά. Στους κύκλους της Ακαδημίας θα έρθει σε επαφή με τις επιστημονικές έρευνες στον τομέα της αστρονομίας, των μαθηματικών και των φυσικών επιστημών (ο Εύδοξος, ο Κνίδιος, ο Ελικών, ο Αθήναιος και ο γιατρός Φιλιστίων θα συνδε­ θούν την περίοδο αυτή με την Ακαδημία). Παράλληλα, με αφορμή τη διαμάχη της Ακαδημίας με τη σχολή του Ισοκράτη θα ασχοληθεί με τη ρητορική, αποδεικνύοντας τελικά πως η «άτεχνος» αυτή «τριβή» μπορεί να αναδειχθεί σε επιστήμη. Από τα έργα του της περιόδου αυτής σώζονται ελά­ χιστα αποσπάσματα. Αρχαιότερο θεωρείται ο διάλογος Γρϋλλος ή περί ρητορικής (361). Από την ομάδα αυτή των απολεσθέντων έργων του (τα περισσότερα των οποίων ήταν γραμμέ­ να σε διαλογική μορφή) μπορούμε να τοποθετήσουμε χρονικά τον Εϋδημο ή περί ψυχής στα 353 και τον Προτρεπτικό λίγο μετά το 352 -ίσως το 351- (τα σημαντικότερα αποσπάσματά του διέσωσε ο Ιάμβλιχος στα έργα τον Προτρεπτικός έπί φιλο­ σοφίαν καί Περί τής κοινής μαθηματικής έπιστήμης).

348 Καταστροφή της Ολύνθου -πιθανότατα και των Σταγίρωναπό τον Φίλιππο και διάλυση του συνδέσμου των Χαλκιδικών πόλεων.

347 Άνοδος του Δημοσθένη και του αντι-μακεδονικού κόμματος στην εξουσία. Ο Αριστοτέλης εγκαταλείπει την Αθήνα. Θάνα­ τος του Πλάτωνα. Από τους πιθανούς διαδόχους του -Σπεύσιππο, Αριστοτέλη και Ξενοκράτη- ο Σπεύσιππος (γιος της αδερφής του Πλάτωνα και γνήσιος Αθηναίος) αναλαμβάνει τη

Στην ίδια αυτή περίοδο ανήκουν και τα παρακάτω έργα, των οποίων σώζονται μόνον αποσπάσματα, και τα οποία είναι σημαντικά γιατί παρουσιάζουν την εξέλιξη της αριστοτελικής σκέψης, τη διαμόρφωση μιας ιδιαίτερης φιλοσοφικής θέσης που έρχεται αντιμέτωπη με την πλατωνική οντολογία: Πρόκειται για το σύγγραμμα «Περί ιδεών», που έχει σαν πρότυπο τον Πλατωνικό «Παρμενίδην», και γράφεται κατά τη διάρκεια της δεύτερης επίσκεψης του Πλάτωνα στη Σικελία, το «Περί τον Αγαθού», και το «Περί φιλοσοφίας», σύγγραμμα σε διαλογική μορφή χωρισμένο σε τρία βιβλία. Για τον Ερμία, τύραννο του Αταρνέα της Μ. Ασίας, στοιχεία μας παρέχει μόνον η αρνητική για τον Αριστοτέλη παράδοση. Οι βιογραφίες του Αριστοτέλη που βασίζονται στην πιο ευνοϊκή για τον φιλόσοφο παράδοση (τον Πτολεμαίο, αρχές του 4ου αι. μ.Χ .), όπως είναι η Vita Marciana, η Vita Vulgata και η Vita Latina, αποσιωπούν την ύπαρξή του και τη σχέση του με τον Αριστοτέλη. Στον Διογένη τον Λαέρτιο -που υιοθετεί παράδοση μικτή- ο Ερμίας είναι Βιθυνός («βάρβαρος» κατά τον Θεόπομπο), ευνούχος, πρώην δούλος του Ευβούλου, τον οποίο και έχει δολοφονήσει. Οι πληροφορίες αυτές, όπως και η φήμη που παραθέτει ο Διογένης ο Λαέρτιος πως είχε σχέσεις ερωτικές με τον Αριστοτέλη προέρχονται όλες από τον Θεόκριτο τον Χ ίο, που ως φαίνεται τροφοδότησε την αρχαία παράδοση ήδη από την εποχή του Αριστοτέλη με κακεντρεχή και φανταστικά στοιχεία. Στο επίγραμμά του που αρχίζει με τους στίχους «Έρμίου εύνούχου ήδ’ Εύβούλου άμα δούλου σήμα κενόν κενόφρων τεΰξεν ’Αριστοτέλης» τα χαρακτηριστικά που αποδίδει ο Θεόκριτος στον Ερμία είναι όσα αναφέρει ο Ηρόδοτος (VIII 104-106) σχετικά με τον Ερμότιμο. Στην πραγματικότητα ο Ερμίας

6/αφιερωμα διεύθυνση της Ακαδημίας. Ο Αριστοτέλης και ο Ξενοκράτης εγκαθίστανται στην Άσσο της Μ. Ασίας (απέναντι από τη Λέ­ σβο) όπου κυβερνούσαν οι πλατωνικοί φιλόσοφοι Έραστος και Κορίσκος, κατά παραχώρηση του τυράννου τού Αταρνέα Ερμία. Φαίνεται πως στην Άσσο είχε δημιουργηθεί ένα πνευ­ ματικό κέντρο, παράρτημα θα λέγαμε της Ακαδημίας. Μαζί με τον Αριστοτέλη ήρθε στην Άσσο ο ανιψιός του Καλλισθένης καθώς και ο γιος τού Κορίσκου Νηλεύς και ο Θεόφραστος από την Ερεσσό της Λέσβου. Ο Αριστοτέλης παρέμεινε στην Άσσο τρία περίπου χρόνια κα­ τά τα οποία δίδαξε μαζί με τον Ξενοκράτη φιλοσοφία και φυ­ σικές επιστήμες. Στο διάστημα αυτό συνδέθηκε στενά με τον Ερμία τύραννο του Αταρνέα. Η φιλία των δύο ανδρών, που θα διαρκέσει σ’ όλη τους τη ζωή, θα δώσει αφορμή για ποικίλα δυσμενή σχόλια και τέλος θα αποτελέσει στα χέρια των επικρι­ τών του Αριστοτέλη το κύριο επιχείρημα στην κατηγορία επί ασεβεία που του επέρριψαν. Ο Αριστοτέλης θα παντρευτεί αρ­ γότερα την Πυθιάδα, ανιψιά και θετή κόρη του Ερμία, από την οποία θα αποκτήσει μια κόρη, Πυθιάδα και αυτή.

345/4 Ο Αριστοτέλης αποχωρεί από την Άσσο και εγκαθίσταται -π ι­ θανότατα μετά από πρόσκληση του θεόφραστου- στη Μυτιλή­ νη της Λέσβου, όπου επιδίδεται σε έρευνες βιολογίας και φυσι­ κών επιστημών. Παραμένει εκεί τρία περίπου χρόνια.

342

πρέπει να ήταν ελληνικής καταγωγής και ηγέτης φωτισμένος («την τυραννίδα μετέστησεν εις

πραοτέραν δυναστείαν» -Έ ρμ ιππος). Επισκέφθηκε την Αθήνα και συνδέθηκε με την Ακαδημία του Πλάτωνα, όπως βεβαιώνει και ο Πλάτων στην XI Επιστολή του. Εκεί ίσως γνωρίστηκε με τον Έραστο και τον Κορίσκο στους οποίους αργότερα ανέθεσε τη διακυβέρνηση της Ά σσ ου. Δεν είναι γνωστό πότε γνωρίστηκε με τον Αριστοτέλη (ο οποίος έςησε μερικά από τα εφηβικά του χρόνια στον Αταρνέα δίπλα στον Πρόξενο), συνδέθηκε όμως στενά μαζί του στα 347 με 345. Ό τα ν οι σχέσεις του Ερμία με τον Φίλιππο της Μακεδονίας άρχισαν να γίνονται ανησυχητικές για τους Πέρσες, ο στρατηγός των παραλίων περιοχών της Μ. Ασίας Μέντωρ, παρέσυρε με δόλο τον Ερμία σε συνάντηση, τον συνέλαβε και τον έστειλε στο βασιλέα των Περσών. Εκεί ο Ερμίας ανακρίθηκε και βασανίστηκε σκληρά για να αποκαλύψει τις

Ο Φίλιππος καλεί τον Αριστοτέλη στη Μίεζα και του αναθέ­ τει την εκπαίδευση του Αλεξάνδρου. Ο Αριστοτέλης διδάσκει στο νεαρό Αλέξανδρο Όμηρο (για το σκοπό αυτό μάλιστα προβαίνει σε ιδιαίτερη έκδοση των Ομηρικών επών, στην οποία στηρίχτηκε αργότερα για τη σύνταξη του έργου του Άπορήματα Ομηρικά) και του εμπνέει την αγάπη για την τρα­ γωδία και το διθύραμβο. Ο Πλούταρχος αναφέρει (Βίος Αλεξ.

7-8) πως ο Αλέξανδρος δεν μυήθηκε από τον Αριστοτέλη μόνον στην ανθρωπιστική παιδεία και την πολιτική αλλά και στη φι­ λοσοφία. Είναι άγνωστο σε ποιο βαθμό επηρέασε η διδασκα­ λία του Αριστοτέλη τον Αλέξανδρο, σίγουρα όμως η πολιτική που εκείνος ακολούθησε μετέπειτα ήταν εκ διαμέτρου αντίθετη με τις πολιτικές απόψεις του Αριστοτέλη.

341 Θάνατος του Ερμία. Ο Αριστοτέλης τιμώντας το φίλο του θα γράψει τον Ύμνο στον Ερμία (γνωστό και ως Ύμνο στην αρε­ τή: «Άρετά πολύμοχθε γένει βροτείω...») και επίγραμμα για το βάθρο του αδριάντα του Ερμία στους Δελφούς.

340 Ο Φίλιππος εκστρατεύει εναντίον του Βυζαντίου. Ο Αλέξαν­ δρος ορίζεται επίσημος διάδοχός του και αντιβασιλεύς. Η εκ­ παίδευσή του αναγκαστικά διακόπτεται.

339-335 Για την περίοδο αυτή δεν έχουμε λεπτομερή στοιχεία για τον Αριστοτέλη. Είναι σίγουρο πως παρέμεινε στη Χαλκιδική επι­ διδόμενος σε θεωρητικές μελέτες. Την εποχή αυτή φαίνεται πως πέθανε η πρώτη του σύζυγος Πύθιάς. Ο Αριστοτέλης συν­ δέεται με την Ερπυλλίδα, με την οποία συζεί μέχρι το τέλος της

συνεννοήσεις του με τον Φίλιππο και τέλος πέθανε με σταυρικό θάνατο το 341. Η προσωπικότητά του θα πρέπει να εντυπώσιασε τον Αριστοτέλη, αν κρίνουμε από τον Ύμνο που έγραψε στη μνήμη του και από το επίγραμμα που ανέγραψε στο άγαλμά του στους Δελφούς. Για την πρωτοβουλία του αυτή ο Αριστοτέλης κατηγορήθηκε για ασέβεια, εφόσον'τίμησε με παιάνα τον Ερμία ως ισαθάνατο. Τι κρυβόταν όμως πίσω από αυτή την γραφή ασεβείας μόνον μια

αφιερω μα/7 αναφορά στην πολιτική κατάσταση της Αθήνας το 323 μπορεί να εξηγήσει.

Φίλιππος Β '

Αλέξανδρος

ζωής του και με την οποία αποκτά ένα γιο, τον Νικόμαχο (δεν είναι σίγουρο αν η Ερπυλλίς υπήρξε νόμιμη σύζυγος του Αρι­ στοτέλη ή «παλλακίς» -όπως θέλει μερίδα της παράδοσης). Στην Αθήνα πεθαίνει ο Σπεύσιππος το 339 και ο Αριστοτέλης φέρεται ως υποψήφιος σχολάρχης, στη θέση όμως αυτή εκλέγε­ ται τελικά το 338 ο Ξενοκράτης. Τον ίδιο χρόνο ο Αριστοτέλης μαζί με τον ανιψιό του Καλλι­ σθένη αρχίζουν στους Δελφούς τις αρχειακές μελέτες για τη σύνταξη του καταλόγου των Πυθιονικών, ένα έργο που περα­ τώνεται μάλλον μετά την ίδρυση του Λυκείου (335/4) και για το οποίο οι κάτοικοι των Δελφών τίμησαν με έπαινο και στεφά­ νους τους δύο συντάκτες. Το 338 ο Φίλιππος στέλνει πρέσβεις στη Θήβα. Τον Αύγουστο του ίδιου έτους γίνεται η μάχη της Χαιρώνειας.

336 -Θάνατος του Φιλίππου. Ο Αλέξανδρος τον διαδέχεται στο θρόνο σε ηλικία 20 ετών. Λέγεται πως την εποχή αυτή συγ­ γράφει ο Αριστοτέλης το Περί Βασιλείας έργο του που απευ­ θύνει στον Αλέξανδρο.

335 -Καταστροφή των Θηβών από τον Αλέξανδρο.

335/4-323/2 Ο Αριότοτέλης επιστρέφει στην Αθήνα και ιδρύει δική του σχολή, το Λύκειον (στην περιοχή του Γυμνασίου και κοντά στο ναό του Λυκείου Απόλλωνα, περιοχή την οποία μισθώνει διότι ως μη γνήσιος Αθηναίος δεν μπορεί να την αποκτήσει κατά κυριότητα). Οι μαθητές του θα ονομαστούν «οί άπό τοϋ περι­ πάτου» ή «Περιπατητικοί», ονομασία που προήλθε είτε από το ομώνυμο οικοδόμημα, τον «περίπατον» (στεγασμένο χώρο με στοές και θαλάμους), είτε από τη συνήθεια του Αριστοτέλη να διδάσκει περιπατών. Λέγεται πως τις δαπάνες για την εγκατά­ σταση του Λυκείου ανέλαβε ο Αλέξανδρος. Στο Λύκειο θα στε­ γάσει ο Αριστοτέλης και την πρώτη μεγάλη βιβλιοθήκη η οποία θα γίνει αργότερα το πρότυπο για τις βιβλιοθήκες της Αλεξάν­ δρειας και της Περγάμου. Στα πρώτα αυτά χρόνια της ίδρυσης και λειτουργίας του Λ υ ­ κείου ο Αριστοτέλης θα συνδεθεί και με τον ρήτορα Λυκούργο που δεσπόζει στην πολιτική ζωή των Αθηνών από το 338 ώς το 326. Οι σχέσεις του με τον Αλέξανδρο θα διατηρηθούν φιλικές για μεγάλο διάστημα παρά το γεγονός της 6iacpomac των δύο αν-

Η δεύτερη αυτή παραμονή του Αριστοτέλη στην Αθήνα υπήρξε και η πιο δημιουργική του. Σ’ αυτήν την εποχή τοποθετούνται τα έργα του που σώζονται ώς σήμερα και από τα οποία έγινε περισσότερο γνωστός. Τα έργα αυτά που χωρίζονται στις εξής ευρύτερες κατηγορίες: α) Λογικά ή Ό ρ γα νον, 6) Φυσικά, γ) Βιολογικά, δ) Ψυχολογικά, ε) Μεταφυσικά, στ) Ηθικά, ζ) Πολιτικά και η) Τεχνολογικά συγγράμματα, καθώς και Προβλήματα, είναι με τη σειρά που έχουν στην έκδοση του Bekker:

Κατηγορίαι, Περί έρμηνείας, ’Αναλυτικά πρότερα, ’Αναλυτικά ϋστερα, Τοπικά, Περί σοφιστικών έλέγχων, Φυσική άκρόασις, Περί ούρανοϋ, Περί γενέσεως καί φθοράς, Μετεωρολογικά, Περί κόσμου πρός ’Αλέξανδρον, Περί ψυχής, Περί αίσθήσεως καί αίσθητών, Περί μνήμης καί άναμνήσεως, Περί ΰπνου καί έγρηγόρσεως, Περί ένυπνίων, Περί μαντικής τής έν ϋπνοις, Περί μακροδιότητος καί βραχυβιότητος, Περί νεότητος καί γήρως, Περί ζωής καί θανάτου, Περί άναπνοής, Περί πνεύματος, Περί τά ζώα ιστορίας, Περί ζώων μορίων, Περί ζώων κινήσεως, Περί πορείας ζώων, Περί ζώων γενέσεως, Περί χρωμάτων, Περί άκουατών, Φυσιογνωμικά, Περί φυτών, Περί θαυμάσιων άκουσμάτων, Μηχανικά, Προβλήματα, Περί άτόμων γραμμών, ’Ανέμων θέσεις καί προσηγορίαι, Περί Ξενοφάνους, περί Ζήνωνος, περί Γοργίου, Τά μετά τά φυσικά, ’Ηθικά Νικομάχεια, ’Ηθικά Μεγάλα, Ηθικά Εύόήμεια, Περί άρετών καί κακιών, Πολιτικά, Οικονομικά, Τέχνη ρητορική, Ρητορική πρός Αλέξανδρον, Περί ποιητικής, Fragmenta, ’Αθηναίων πολιτεία. Οι αρχαίοι σχολιαστές χωρίζουν τα έργα του σε συνταγματικά (για τον Αρ. «μέθοδοι» ή «πραγματεϊαι») και σε υπομνήματα. Τα σωζόμενα έργα του ανήκουν στην πρώτη κατηγορία. Μεταγενέστεροι μελετητές χρησιμοποίησαν τον όρο ακροαματικοί λόγοι για όσα συγγράμματα προορίζονταν να αναπτύσσονται μπροστά σε ακροατήριο. Πιο προβληματικός

8/αφιερωμα δρών στο πολιτικό επίπεδο. Όμως, η κατά διαταγή του Αλέ­ ξανδρου θανάτωση του ανιψιού του Αριστοτέλη Καλλισθένη το 327 αποξένωσε αρκετά το δάσκαλο από το μαθητή. Παρόλα αυτά ο Αριστοτέλης δεν διέκοψε ποτέ τις σχέσεις του με τον Αλέξανδρο προς τον οποίον και απηύθυνε το «Περί Αποικιών» σύγγραμμά του, όταν μετά τις κατακτήσεις του ο Αλέξανδρος άρχισε να ιδρύει πόλεις στην Αίγυπτο και την Ασία.

323 Θάνατος του Αλεξάνδρου.

323/2 Με τον Υπερείδη και το αντιμακεδονικό κόμμα στην εξουσία, οι Αθηναίοι ξεσηκώνονται να πολεμήσουν τον διάδοχο του Αλεξάνδρου Αντίπατρο. Ο Αριστοτέλης αναγκάζεται να εγκα­ ταλείψει την Αθήνα μετά την κατηγορία που του επιρρίπτουν επί ασεβεία. Λέγεται πως είπε χαρακτηριστικά για την αναχώ­ ρησή του αυτή πως δεν ήθελε να δει τους Αθηναίους να διαπράττουν για δεύτερη φορά αδίκημα κατά της φιλοσοφίας (υπονοώντας τη δίωξη και θανάτωση του Σωκράτη). Εγκαθί­ σταται στη Χαλκίδα στο σπίτι της μητέρας του με την οικογένειά του. Την ίήια χρονιά έρχεται στην Αθήνα ο Επίκουρος σε ηλικία 18 ετών. Λαμιακός πόλεμος.

322 Θάνατος του Αριστοτέλη σε ηλικία 63 ετών. Διάδοχός του στο Λύκειο ορίζεται ο Θεόφραστος. Ο Διογένης ο Λαέρτιος μας παραδίδει ένα σημαντικό ντοκουμέντο, τη δια­ θήκη του Αριστοτέλη, που φωτίζει πολλές λεπτομέρειες της ζωής του φιλοσόφου. Τα έργα του που φέρονται χαμένα για πολλά χρόνια ανάμεσα σε Ανατολή (Σκήψιν) και Δύση (Ρώμη) θα προσελκύσουν από τον Ιο αι. π.Χ. και εξής το αυξανόμενο ενδιαφέρον νέων μελετητών.

Σημείωση: Οι μαρτυρίες για το εξωτερικό παρουσιαστικό του Αριστοτέλη συμφωνούν όλες σε δυο τρία χαρακτηριστικά του: ήταν «μοφόμματος» και «ισχνοσκελής» με πλα­ τύ θώρακα και λεπτά χείλη. Φαλακρός με μικρό γένι, φαίνεται πως είχε μια μόνι­ μη κοροϊδευτική έκφραση στο πρόσωπό του. Η αραβική βιογραφία του από τον Al-Mubashir (11ος αι. μ.Χ.), που δίνει μια λεπτομερέστερη περιγραφή του («μά­ τια σκούρα γαλανά, γαμψή μύτη κ.λπ.»), φαίνεται πως περιγράφει κάποια απει­ κόνιση του Αριστοτέλη σε χειρόγραφο. Ο Διογένης ο Λαέρτιος αναφέρει πως φορούσε επίσημο χιτώνα, δακτυλίδια και πως είχε τα μαλλιά του κοντά.

Βιβλιογραφία D.J. Allan, The Philosophy of Aristotle, Opus 37, London, Oxford Univ. Press 19702. Β.Φ. Ά σμους, Αριστοτέλης, Μετ. Αννίκα Χαραλαμπίδου, Αθήνα, Κέ­ δρος 1978. Κ. Γεωργούλη, Αριστοτέλης ο Σταγιρίτης, Θεσσαλονίκη 1962.

I. During, Aristotle in the Ancient Biographical Tradition, (Studia Graeca et Latina Gothoburgensia V ), Goteborg 1957.

W. Jaeger, Aristotle. Fundementals of the history of his development, Trans. R. Robinson, Oxford at Clarendon Press 1960 (19482).

G. Reale, Introduzione a Aristotele, Roma-Bari, Edit. Laterza 19772.

3.M .A . Richter, The Portraits of the Greeks (3 vols.), London, Phaidon Press 1965. Γ» Ross, Aris^tie Tendon Methaen & Co Ltd, 1966 (1949s).

όρος είναι ο χαρακτηρισμός «έξωτερικοί λόγοι» που φαίνεται πως δηλώνει (σύμφωνα με τους μελετητές) όχι μόνον τους διαλόγους αλλά και όλα τα συγγράμματα τα οποία ήταν προσιτά σε έναν ευρύτερο κύκλο εκτός του Λυκείου (επομένως «έξωτερικοί λόγοι» δεν είναι αναγκαστικά ο ι «έκδεόομένοι λόγοι» εφόσον κάποιος από τους «έκδεδομένονς λόγους» θα μπορούσε να αποτελέσει αντικείμενο επιστημονικής συζήτησης μόνον μέσα στον περιορισμένο κύκλο των μαθητών του Λυκείου). Ο Στράβων και ο Πλούταρχος μας περιγράφουν τις περιπτέτειες των Αριστοτελικών συγγραμμάτων και της βιβλιοθήκης του φιλοσόφου κατά τρόπο μυθιστορηματικό: Ο Αριστοτέλης παρέδωσε τα συγγράμματά του στον Θεόφραστο, τον οποίο όρισε και διάδοχό του στη σχολή. Ο Θεόφραστος τα κληροδότησε στον Νηλέα (γιο του Κορίσκου) ο οποίος τα μετέφερε στην Σκήψιν και τα άφησε στα χέρια ανθρώπων ιδιωτών που φύλαξαν τα χειρόγραφα δίχως την πρέπουσα φροντίδα. Με την ίδρυση της βιβλιοθήκης της Περγάμου, και επειδή φοβήθηκαν τις βλέψεις των Ατταλιδών βασιλέων, έθαψαν τα συγγράμματα σε υπόγεια κρύπτη. Α πό κει τα πήρε αργότερα κάποιος από τη γενιά του Νηλέα και ταλαιπωρημένα όπως ήταν από την υγρασία και την άλλη φθορά τα πούλησε αρκετά ακριβά στον Απελλικώντα τον Τήϊο. Ο Απελλικών ήταν περισσότερο βιβλιόφιλος παρά φιλόσοφος. ΓΓ αυτό θέλοντας να αποκαταστήσει τη φθορά αντέγραψε τα συγγράμματα δίχως μεγάλη γνώση και προσοχή και τα εξέδωσε γεμάτα λάθη. Μετά το θάνατό του, τα έργα του Αριστοτέλη και του Θεόφραστου μεταφέρθηκαν με διαταγή του Σύλλα στη Ρώμη. Εκεί ήρθαν στα χέρια του Γυραννίωνα, γραμματικού του Κικέρωνα, ο οποίος εργάστηκε σκληρά για τη διόρθωση των κειμένων. Νέα έκδοση των χειρογράφων έκανε στη Ρώμη ο Ανδρόνικος ο Ρόδιος, ενδέκατος διάδοχος του Αριστοτέλη στο Λύκειο (60-50 π.Χ .). Αυτή η έκδοση απετέλεσε και τη βάση για τις νέες αριστοτελικές σπουδές.

αφιερωμα/9

Νικόλαος Χρόνης

Επιστήμη και λογική ζήτηση κατά τον Αριστοτέλη Από τους νεότερους χρόνους και εξής η αριστοτελική λογική κατέστη αντικείμενο αρνητικών ως επί το πολύ κρίσεων. Οι περισσότερες από αυτές οφείλονται κυρίως στους μετασχηματισμούς της έννοιας της επιστήμης. Το πρότυπο επιστήμης που ο Σταγιρίτης φιλόσοφος είχε διαμορφώσει και κατ’ αναφοράν προς το οποίο είχε συγκροτήσει τη λογική του διδασκαλία, σταδιακώς εγκαταλείπεται, τη θέση του δε καταλαμβάνει η τεχνικοποιούμενη επιστήμη. Η αριστοτελική λογική, συνεπώς, αποτιμήθηκε με κριτήρια ξένα προς τους γενετικούς της όρους, γεγονός που επι­ βάλλει όχι τόσο την επανεξέταση του καθ’ ύλην περιεχομένου της όσο την επαναθεματοποίηση της στοχοθεσίας της.

I Τα τελευταία χρόνια, όλο και περισσότεροι μελε­ τητές της φιλοσοφίας του Αριστοτέλη επικεν­ τρώνουν το ενδιαφέρον τους στην επιστημολογία του1. Σκοπός τους η εξακρίβωση του καθ’ ύλην περιεχομένου της και η αποτίμηση της σημασίας της για την επιστήμη εν γένει. Προς τούτο ανα­ ζητούν τους στοιχειακούς όρους της, το σημείο αναφοράς της και τη σχέση της προς την όλη φι­ λοσοφία του εισηγητού της, κυρίως όμως προς τη μεθοδολογία του και εκείνα τα διδάγματά του που αναφέρονται στη φυσική και τη βιολογία. Ακόμη ανερευνούν τις επιπτώσεις που αυτή συ­ νεπάγεται για την ενότητα της επιστήμης και τη δυνατότητα θεσμοθέτησης κατηγοριών μελέτης του τρόπου λειτουργίας του παντός. Η έρευνα των παραπάνω επαναθεματοποιεί, κατά τη γνώμη μας, τη στοχοθεσία των λογικών ζητήσεων του Αριστοτέλη. Αφού δηλαδή αποδεικνύεται η σχέση της επιστημολογίας και της μεθοδολογίας του Σταγιρίτη φιλοσόφου αν όχι προς το κυριώτερο, οπωσδήποτε προς ένα από τα κυριώτερα διδάγματα της λογικής του, τον επιστημονικό δηλονότι συλλογισμό, δικαιούμεθα να θέσουμε το ερώτημα, μήπως κατευθύνουσα αρχή των λογικών του ζητήσεων δεν ήταν απλώς και μόνο η ανεύρεση τρόπου γυμνασίας των νοητικών ικανοτήτων ούτε η συγκρότηση κανόνων προσδιοριστικών της κατά τύπους ορθής νοήσεως, αλλά και - κυρίως αυτό - η δημιουργία γνώμονος ικανού να οδηγεί τον μελετητή στη γνώση της φύσεως του πράγματος.

Το παραπάνω ερώτημα αποτελεί το σημείο συγκλίσεως των προβλημάτων με τα οποία θα ασχοληθούμε στην παρούσα μελέτη. Για τόν λό­ γο ακριβώς αυτόν, θα θέλαμε, προτού προχωρή­ σουμε στην εξέτασή του, να δηλώσουμε ότι θέτοντάς το δεν αποσκοπούμε στην αναζωπύρηση των ερίδων που ήδη από την αρχαιότητα είχαν δημιουργηθή σχετικά με τον χαρακτήρα της αρι­ στοτελικής λογικής ούτε αποβλέπομε στην άνευ ετέρου αναίρεση απόψεων που ως προς αυτόν έχουν διατυπώσει αρκετοί μελετητές από τους νεωτέρους κυρίως χρόνους και εξής. Σκοπός μας είναι, χρησιμοποιώντας ως κύριο γνώμονα δι­ δάγματα της επιστημολογίας και της μεθοδολο­ γίας του Αριστοτέλη, να αναζητήσουμε την αρχή που κατηύθυνε αυτόν στις λογικές έρευνες. Για τούτο και θα εξετάσουμε κατά πρώτον τη διδα­ σκαλία του Σταγιρίτη για την επιστήμη και την απόδειξη, τόσο στη θεωρητική υποτύπωσή της όσο και στην έμπρακτη εφαρμογή της.

II Για να κατανοήσουμε τί επακριβώς εννοεί ο Αριστοτέλης λέγοντας επιστήμη, πρέπει να ανεύρομε τον κατά την γνώμη του αιτιώδη όρο της. Σύμφωνα δηλαδή με τον Σταγιρίτη φιλόσοφο, η επιστήμη ανήκει εις τα προς τι2· συνεπώς, φθάνομε στον ουσιώδη γνώρισμά της, μόνο αφού διακριβώσουμε το σημείο αναφοράς της, δηλο­ νότι το επιστητόν της. Κατά τον Αριστοτέλη, η επιστήμη δεν συνάπτεται προς τα συμβεβηκότα του πράγματος. Τα συμβεβηκότα, ως εκ της φύ-

10/αφιερωμα σεώς των, δεν «ύπομένουν»3, αλλά γίνονται και την κατάδειξη της αιτίας, και να συναφθεί προς απογίνονται, με αποτέλεσμα η γνώση που δη­ την απλή έκθεση της τελευταίας αυτής. Το ερώ­ μιουργούμε γι’ αυτά να «ένόέχεται και άλλως τημα είναι καίριο τόσο για την επιστημολογία έχειν»4. όσο και για τη μεθοδολογία του Αριστοτέλη, γι’ Με τις παραπάνω απόψεις του ο Αριστοτέλης αυτό θα εξετάσουμε τα κύρια σημεία της διδα­ παρέχει την εντύπωση ότι ακολουθεί κρατούσες σκαλίας του για τον συλλογισμό και την απόδει­ ως επί το πολύ κατά την εποχή του αντιλήψεις ξη, ακολούθως δε με γνώμονα τα συμπεράσματα για την έννοια της επιστήμης, κυρίως δε εκείνες στα οποία θα απολήξουμε, θα αναζητήσουμε τη’ του Πλάτωνος5. Κάτι τέτοιο όμως δεν συμβαίνει. σημασία του «δείκνυνται» και θα μελετήσουμ. Ο Αριστοτέλης συμφωνεί με τον Πλάτωνα όσον τα παραδείγματα που εκείνος προσάγει για vc αφορά την ψιλή μορφή της επιστήμης και όχι δείξει την σχέση μέσου όρου και αιτίας. όσον αφορά τον ουσιώδη ορισμό της. Τί πράγ­ ματι θεωρεί ο Σταγιρίτης ως αντικείμενο της επι­ III στήμης, αυτό το δηλώνει στην απάντηση που δί­ δει στο ερώτημα πότε επιστάμεθα· πότε δηλαδή Σύμφωνα με τον Αριστοτέλη, συλλογισμός εί­ κατέχομε αναμφιλέκτως την επιστήμη. Γράφει: ναι «λόγος έν ώ τεθέντων τινών έτερόν τι τών «Επιστάμεθα όταν γνωρίζουμε την αιτία· υπάρ­ κειμένων έξ άνάγκης συμβαίνει τφ ταϋτα είναι»9. χουν δε τέσσαρες αιτίες. Μία το τί ήν είναι· μία Ο συλλογισμός, συνεπώς, όπως παρετήρησε ήδη τα όσα συνετέλεσαν ώστε κατ’ ανάγκην αυτό το ο Αλέξανδρος Αφροδισιεύς10, αποτελεί σύνθεση πράγμα να είναι· άλλη η ποιητική αιτία, τέταρτη προτάσεων, επακόλουθο της οποίας είναι μία δε η τελική αιτία»6. Παρά το ότι, λοιπόν, το νόη­ νέα πρόταση, το συμπέρασμα. Το τί έστι του μα της επιστήμης δεν είναι μονοσήμαντο, η αι­ συμπεράσματος προσδιορίζεται αναγκαστικώς τιολογία του πράγματος συνιστά το αντικείμενό από την φύση των προτάσεων, οι οποίες λει­ της, δηλονότι το επιστητόν. Ο Αριστοτέλης, ανε­ τούργησαν ως γενετικοί όροι του. Σ’ αυτήν οφεί­ ξαρτήτως των χαρακτηρισμών που προσδίδει λει εκείνο τόσο τα γνωριστικά του σημεία όσο στην επιστήμη, των διακρίσεων της και των επι­ και την γνωσιακή του ισχύν. Προς τούτοις, η φύ­ χειρημάτων που προσάγει προς τεκμηρίωσή ση των προκειμένων προτάσεων ποιώνει τον των7, την συνάπτει ως επί το πολύ προς τις αι­ συλλογισμό εν γένει, για τούτο και αποτιμάμε τίες και το διότι. αυτόν, χρησιμοποιώντας ως κριτήριο τόσο την Η σύναψη επιστήμης και αιτιολογίας δημιουρ­ ποιότητα εκείνων όσο και την συμφωνία του γεί δύο καίρια ερωτήματα, α) Πως θα γνωρίσου­ ίδιου προς τα καλούμενα συλλογιστικά σχήματα. με την αιτία· β) Πως θα αποφύγουμε την πλάνη. Δια της πρώτης διακριβώνομε την καθ’ ύλην ορ­ Ο Αριστοτέλης δίδει και για τα δύο την ακόλου­ θότητα του συλλογισμού, δια της δεύτερης την θη απάντηση: «Πάσαι αί αίτίαι διά τοϋ μέσου κατά τύπους εγκυρότητά του. Ο Αριστοτέλης, με δείκνννται», προσάγει μάλιστα και παραδείγμα­ βάση τους ποιωτικούς όρους των προκειμένων, τα προς τεκμηρίωσή της. Τόσο με τα παραδείγ­ διακρίνει γενικώς τον συλλογισμό εις διαλεκτι­ ματα όσο και με την επιγραμματικά διατυπωμέ­ κό, ρητορικό και επιστημονικό1 . Τον τελευταίο νη απάντησή του παραπέμπει στη διδασκαλία θεωρεί αφ’ ενός μεν ως δεικτικόν της αιτίας του για τον συλλογισμό, μάλιστα δε τον αποδει­ για τούτο και τον αποκαλεί αποδεικτικόν -, αφ’ κτικό συλλογισμό. 'Οτι πράγματι ο Σταγιρίτης ετέρου δε ως συγκροτούντο επιστήμη - γνώση φιλόσοφος αναφέρεται στον αποδεικτικό συλλο­ δηλαδή αληθή, αναγκαία και βέβαιη -, γι’ αυτό γισμό, αυτό μας το πιστοποιεί το ρήμα«δείκνυν- και υποστηρίζει ότι «έπιστάμεθα τφ έχειν αυ­ ται». Τούτο διευκρινίζει μεν το είδος του συλλο­ τόν»12. Κατέχοντας δηλαδή τον επιστημονικό γισμού που ο Αριστοτέλης έχει κατά νουν, το συλλογισμό, κατέχομε την επιστήμη. Συνάπτει, ίδιο όμως παραμένει ασαφές κατά την σημασία επομένως, ο Αριστοτέλης επιστήμη και απόδει­ του, με αποτέλεσμα να αδυνατούμε να αντιλη- ξη, χρησιμοποιώντας ως αρμό συνοχής τον κοινό φθούμε την σχέση μέσου όρου και αιτίας. Αν, αιτιώδη όρο τους. Το επιστητόν δηλονότι της αφορμώμενοι από την συνάφεια του «δείκνυν- επιστήμης και το σημείο αναφοράς της αποδείται»προς τον αποδεικτικό συλλογισμό, ισχυριζό- ξεως είναι ένα και το αυτό, η αιτία, για τούτο μεθα ότι εκείνο σημαίνει ό,τι και αυτός, ουδό­ άλλωστε ο Σταγιρίτης φιλόσοφος αποφαίνεται λως θα διασαφούσαμε την έννοιά του, αφού επι­ ότι η απόδειξη «ποιεί έπιστήμην»13. κρατεί διαφωνία8 ως προς το έργο του εν λόγω Επισκοπούντες τα παραπάνω, παρατηρούμεν συλλογισμού. Ερωτάται, δηλαδή, αν ο αποδει­ ότι τόσο ο επιστημονικός συλλογισμός όσο και η κτικός συλλογισμός λειτουργεί ως απόδειξη, με απόδειξη αδυνατούν να λειτουργήσουν ως μέσο την κρατούσα σημασία του όρου, ή συνιστά ζητήσεως. Η απόδειξη, σύμφωνα με τον Αριστο­ απλώς μέσο διδασκαλίας. Αν συμβαίνει το δεύ­ τέλη, συνίσταται στην έκθεση των αρχών της τερο, θα πρέπει η αιτιολογία να αποσυνδεθεί γνώσεως, συγκροτείται - κφτά περίπτωση - από κατ’ ανάγκην από την ζήτηση, ακόμη δε και από αξιώματα και θέσεις, υπόκειται δε στη φύση του

αφιερω μα/11

αποδεικνυομένου. Η τελευταία αυτή προσδιορί­ ζει τις αρχές με τις οποίες η απόδειξη διεξάγε­ ται, συνάμα δε οριοθετεί το πεδίον ενεργείας της. Δεν πρέπει να λησμονούμε ότι ο Αριστοτέ­ λης αποκαλεί απαιδευσία «τό μή γιγνώσκειν τίνων δει ζητεϊν άπόόειξιν και τίνων ον όεϊ»14. Ο Σταγιρίτης συνεπώς δεν συνάπτει την απόδειξη προς την ζήτηση, ούτε όμως την συναρτά προς τη διδασκαλία και τη μάθηση μόνο, αποσυνδέοντάς την παντελώς από τις διεργασίες αποκτήσεως της γνώσεως και καταδείξεως της εγκυρότητός της. Θα μπορούσαμε να θεωρήσουμε την απόδειξη ως το τελευταίο στάδιο μιας πολύπλο­ κης διαδικασίας που οδηγεί στην επιστήμη και την αλήθεια. Δεν πρέπει άλλωστε να λησμονούμε ότι ο Αριστοτέλης1* απέδωσε στην απαιδευσία των ’Αναλυτικών - στην άγνοια δηλαδή των όσων διαλαμβάνει σ’ αυτά, άρα και της διδα­ σκαλίας του για την απόδειξη - τα σφάλματα στα οποία υποπίπτουν πολλοί σχετικά με την αλήθεια. Αν τώρα, με γνώμονα όσα είπαμε για την από­ δειξη, αναζητήσουμε τη σημασία του δείκνυνται στην πρόταση «πάσαι αί αΐτίαι διά τον μέσον δείκνυνται», θα διαπιστώσουμε ότι με αυτό ο Αριστοτέλης δηλώνει ότι ο μέσος όρος φανερώ­ νει και συνάμα πιστοποιεί τα αίτια. Προκύπτει όμως το εξής ερώτημα- όλα τα αίτια συγχρόνως ή άλλοτε άλλο, εάν δε ισχύει το πρώτο, πως κα­ θίσταται δυνατή η ταυτόχρονη δείξη όλων των αιτίων. Ο μέσος όρος, για να επιτελεί το έργο που ο Αριστοτέλης του αναθέτει, θα πρέπει να δηλώνει οπωσδήποτε το ειδικό αίτιο ή έστω, όπως ση­ μειώνει ο Ross16, ένα στοιχείο που να μας οδηγεί στην επισήμανσή του. Η δείξη του ειδικού αιτίου κρίνεται αναγκαία, διότι αυτό συνιστά τον λό­ γον του τί ήν είναι και επομένως καθιστά δυνα­ τόν τον ορισμό. Ό πω ς διευκρινίζει ο Ιωάννης Φιλόπονος17, στον αποδεικτικό συλλογισμό ο μέ­ σος όρος είναι αίτιος και του συμπεράσματος και του πράγματος, δια τούτο επιβάλλεται να φανερώνει το αίτιο που διορίζει το είδος και την

ουσία, ώστε να επιτυγχάνεται ο γνωρισμός αυ­ τής. Αξιοπρόσεκτο, προς τούτοις, είναι ότι ο ίδιος ο Αριστοτέλης, εις 1041a 27 κ.εξ. των Μ.τ.φ., ανάγει την ζήτηση του αιτίου στην εύρε­ ση του τί ήν είναι. Συνεπώς, στον αποδεικτικό συλλογισμό ο μέσος όρος πρέπει να φανερώνει το ειδικό αίτιο του μείζοντος όρου, ώστε να κα­ θίσταται δυνατός ο ορισμός, ο οποίος ως γνωρισμός της ουσίας μας γνωρίζει την φύση του πράγματος. Η ισχύς των παραπάνω δοκιμάζεται όταν χωρήσουμε στην έμπρακτη εφαρμογή τους. Συγκε­ κριμένα, ζητείται το ειδικό αίτιο το οποίον θε πρέπει να φανερώνει ο μέσος όρος στα παρα­ δείγματα που, όπως είπαμε, προσάγει ο Αριστο­ τέλης για να δείξει ότι πράγματι «πάσαι αί αίτίαι διά τοϋ μέσου δείκνυνται». Από τα εν λόγω πα­ ραδείγματα εξετάζομε πρώτα εκείνο που, ένεκα του περιεχομένου του, όχι μόνο εκπλήσσει τους μελετητές, αλλά και δημιουργεί σοβαρές ερμη­ νευτικές δυσκολίες. Πρόκειται για παράδειγμα αντλημένο από την ιστορία. Έστω, γράφει ο Αριστοτέλης, ότι ζητούμε το διατί οι Πέρσες επιτέθησαν πρώτα εναντίον των Αθηναίων. Η απάντηση, συνεχίζει, είναι η ακόλουθη: Οι Πέρ­ σες επιτέθησαν πρώτα εναντίον των Αθηναίων, επειδή αυτοί πρώτοι - μαζί με τους Ερετριείς εισέβαλαν στις Σάρδεις. Αν λοιπόν θελήσουμε, με βάση τα δεδομένα αυτά, να σχηματίσουμε συλλογισμό δεικτικό της αιτίας18, αυτός θα έχει ως εξής: Ό σοι πρώτοι επιτίθενται, κινούν εναντίον τους πόλεμο / οι Αθηναίοι επιτέθησαν πρώτοι / οι Αθηναίοι εκίνησαν εναντίον τους πόλεμο. Είναι σαφές ότι στο υπό συζήτηση παράδειγ­ μα ο μέσος όρος (όσοι πρώτοι επιτίθενται) απο­ τελεί την αιτιολογία του μείζονος όρου (κινούν εναντίον τους πόλεμο). Είναι όμως ασαφές αν η αιτιολογία αυτή καλύπτει το ποιητικό αίτιο μόνο ή επεκτείνεται και στην υποδήλωση του ειδικού αιτίου. Ομολογουμένως, ο Αριστοτέλης δεν δη­ λώνει ευθέως ότι στο εν λόγω παράδειγμα ο μέ­ σος όρος φανερώνει το ή και το ειδικό αίτιο. Η

12/αφιερωμα

σιωπή του όμως δεν απαγορεύει την αναζήτησή του. Οι ίδιες δυσκολίες παρατηρούνται και σε άλλα από τα παραδείγματα που παραθέτει ο Αριστο­ τέλης. Γράφει· αν ερωτήσουμε γιατί αυτός περιπατεί, γιατί υπάρχει η οικία, θα δώσουμε τις ακόλουθες απαντήσεις. Για να διατηρήσει την υγεία του, για να φυλάσσονται τα σκεύη19. Στην περίπτωση λοιπόν που θα σχηματίζαμε συλλογι­ σμό δεικτικό της αιτίας, ο μέσος όρος θα φανέ­ ρωνε το τελικό αίτιο του μείζονος όρου20. Όπως όμως εδείξαμε, στο συλλογισμό που είναι δεικτι­ κός της αιτίας, ο μέσος όρος πρέπει να φανερώ­ νει το ειδικό αίτιο, αφού αυτό, ως εμφαίνον το τί ήν είναι, καθιστά δυνατόν τον ουσιώδη γνώρι­ σμά του πράγματος. Η εξέταση των παραδειγμάτων έδειξε τις δυ­ σκολίες που ανακύπτουν στην έμπρακτη εφαρ­ μογή του αποδεικτικού συλλογισμού. Αυτές όμως δεν θα πρέπει να μεγιστοποιούνται ούτε να προσάγονται ως επιχειρήματα αναιρετικά της αξίας του συλλογισμού αυτού. Ομολογουμένως παραμένει το ερώτημα πως τα εκτός του ειδικού αιτίου αίτια των καθ’ έκαστα φύσει όντων θα συμπεριληφθούν στην απόδειξη, η οποία αφορά το καθόλου και το τί ήν είναι. Την απάντησή μας στο ερώτημα αυτό αποτελούν παρατηρήσειςδιαπιστώσεις του ίδιου του Αριστοτέλη, σχετικά με τη δυνατότητα εφαρμογής στυ φυσική επιστή­ μη πορισμάτων της λογικής21. Στη Φυσική ακρόαση, λοιπόν, και στα Μετά τά φυσικά ο Σταγιρίτης φιλόσοφος εξηγεί ότι ο λογικός δια­ χωρισμός είδους και ύλης δεν είναι πάντοτε κα­ τορθωτός στην περιοχή των φύσει όντων· στα ’Αναλυτικά αναζητεί τον τρόπο κατά τον οποίον θα καταστή δυνατόν να συμπεριληφθούν στην απόδειξη και τα εκτός του ειδικού αιτίου αίτια. Η επίτευξη αυτού είναι πράγματι δυσχερής, σε βαθμό μάλιστα που θα επέτρεπε τον χαρακτηρι­ σμό της ως ανεκπλήρωτου αιτήματος. Ο Αριστο­ τέλης αναγνωρίζει και συζητεί τις δυσχέρειες, δεν τις κρίνει όμως ως ανυπέρβλητες, επειδή ως στόχο των λογικών του ζητήσεων δεν είχε θέσει απλώς και μόνο τη συγκρότηση των κανόνων της κατά τύπους ορθής νοήσεως, αλλά και την ανεύ­ ρεση των προϋποθέσεων ιδρύσεως της αλήθειας. Για τον λόγο ακριβώς αυτόν δεν παραθεωρεί το καθ’ ύλην περιεχόμενο των προτάσεων του συλ­ λογισμού.

Ό πω ς παρετηρήσαμε, ο συλλογισμός αποτελεί - εκτός των άλλων - σύνθεση προτάσεων, δηλα­ δή σύνθεση λόγων καταφατικών ή αποφατικών τινός κατά τίνος22. Η πρόταση συνεπώς συνάπτεται προς την κρίση, η οποία συνιστά τον φο­ ρέα της αλήθειας ή του ψεύδους. Η κρίση όμως δεν σχηματίζεται ερήμην της πραγματικότητος, αλλά σε συμφωνία με αυτήν. Επιμόνως ο Αρι­ στοτέλης τονίζει ότι «ϊψευσται ό έναντίως εχων ή τά πράγματα»23, όπως δε ορθώς σημειώνει αρ­ χαίος σχολιαστής «ού όιά τούς λόγους τά πράγ­ ματά έστιν, άλλά διά τά πράγματα οί λόγοι άληθεύουσιν ή ψεύδονται»24. Οπωσδήποτε, τίθεται το ερώτημα για ποιά πράγματα πρόκειται. Την απάντηση παρέχει η ακόλουθη παρατήρηση του Αριστοτέλη: «Ό χι επειδή εμείς νομίζομε ότι εσύ στ’ αλήθεια είσαι λευκός είσαι εσύ λευκός, αλλά επειδή είσαι εσύ λευκός, εμείς που είπαμε αυτό αληθεύομε»25.

IV Ομολογουμένως η λογική αδυνατεί να ελέγξει το καθ’ ύλην περιεχόμενο της πρότασης. Η αναμφιβόλως συγγνωστή αυτή αδυναμία της δεν αποτελεί λόγο συνάψεώς της προς την ψιλή νόη­ ση. Και εάν ακόμη, εξετάζοντας την αριστοτελι­ κή λογική καθ’ έαυτήν, την εχαρακτηρίζαμε ως τυπική, δεν θα εδικαιούμεθα να την θεωρήσουμε και ως τυποκρατική. Δεν είναι άλλωστε τυχαίο τούτο, ότι δηλαδή ο Αριστοτέλης ονόμασε επι­ στήμη και μίαν από εκείνες τις εν ενεργεία δυνά­ μεις της ψυχής - έξεις - δια των οποίων κρίνο­ μεν, σχηματίζομε δηλαδή κρίσεις και συνεπώς αληθεύομε ή ψευδόμεθα2 . Τόσο στη δημιουργία όσο και στη διατήρηση της έξεως αυτής συμβάλ­ λει αποφασιστικά η λογική, ανεξάρτητα από τον βαθμό αντιστοιχίας που θα διαπίστωνε κανείς μεταξύ των διδαγμάτων της και της έμπρακτης εφαρμογής των. Με τις λογικές του ζητήσεις ο Αριστοτέλης συνέλαβε και διαμόρφωσε ένα πρότυπο επιστή­ μης, το οποίον όμως - πρέπει να ομολογήσουμε δεν κατόρθωσε να πραγματοποιήσει πλήρως. Μι το πρότυπο αυτό μεγιστοποιούσε μεν τις ικανό­ τητες του ανθρώπου για γνώση, δεν έφθασε όμως σε στείρους δογματισμούς. Είναι αξιοπρό­ σεκτο τούτο, ότι δηλαδή ο Αριστοτέλης ανεγνώρισε και την πλειομορφία της επιστήμης και τη\ πλειομορφία της μεθόδου. Θεωρώντας, εξ άλ·

αφιερωμα/13

λου, το επιστητό πρότερο της επιστήμης27 και συνεπώς αποσυνδέοντας την ύπαρξή του από την ύπαρξη αυτής, καθιστούσε σαφές ότι υπο­ λαμβάνει τον εξωτερικό κόσμο ως δεδομένο, γι’ αυτό και έθεσε ως κριτήριο για την ορθότητα της κρίσεως την αντιστοιχία της προς εκείνον. Η λο­ γική διδάσκει τον τρόπο συγκρότησης της κρί­ σεως, το καθ’ ύλην όμως περιεχόμενο αυτής μας το πορίζει η έρευνα του συγκεκριμένου επιστη­ τού. Η έρευνα αυτού πρέπει να διεξάγεται όπως οι ποιωτικοί όροι του επιβάλλον, ώστε η σχηματιζομένη κρίση να βρίσκεται σε συμφωνία προς τα πράγματα. Αφορμώμενος ο Αριστοτέλης από την πολυσημία του όντος, διέγνωσε ότι κάθε επι­ στήμη πρέπει να μελετάται με τη μέθοδο που προσιδιάζει στη φύση του επιστητού της. Την ενότητα της επιστήμης δεν την εθεμελίωσε στη μέθοδο, αλλά στον ερευνητικό στόχο. Φρονεί, λοιπόν, ο Αριστοτέλης ότι, ανεξάρτητα από τη φύση του αντικειμένου τους, οι διεξαγόμενες έρευνες έχουν το ίδιο σημείο αναφοράς, τη ζήτη­ ση δηλαδή των δτι, διότι, εί έστιν, τί έστι. Προς απακρίβωση των όρων που κρίνονται απαραίτη­ τοι για μιά τέτοια ζήτηση, ο Αριστοτέλης χειρα-*1 Σημειώσεις 1. Ενδεικτικός αναφέρομε τις μελέτες των: W. Kullmann, Wissenschaft und Methode. Interpretationen zur aristotelischen Theorie der Naturwissenschaft, Berlin 1974. G. - G. Granger, La theorie aristotelicienne de la science, Paris 1976.

Fraassen, van C. Bas, «Α re-examination of Aristotle’s Phi­ losophy of Science», Dialogue, 1980 (19), σσ. 20 κ.εξ.

2. Κατηγορ. 6b 3. Βλ. και Ν. Χρόνη. Το πρόβλημα των κατη­ γοριών εν τη φιλοσοφία τον Αριστοτέλονς, Αθήνα 1975, σσ. 276 κ. εξ.

3. Περί γενέσ. καί φθοράς, 320a 1.

4. Άναλντ. νστ., 88b 32.

5. Πολιτ., Ε, 477b.

6. Άναλντ. νστ., 94a 20 κ.εξ.

7. Περί αυτών Βλ. Kwon, Chang-Un, Το πρόβλημα της επα­ γωγικής οννοράσεως τον καθόλον κατά rov Αριστοτέλη, (Διδ. διατριβή), Αθήνα 1985, σσ. 15 κ.εξ.

8. Η διαφωνία περί την σημασία και το έργο του αποδεικτι­ κού συλλογισμού ανέκυψε κυρίως αφ’ ότσυ ο J. Barnes εδημοσίευσε την μελέτη του «Aristotle’s Theory of Demon­ stration», Phronesis 14 (1969), σσ. 123 κ.εξ. O Barnes συνή­ ψε την αποδεικτική επιστήμη με την διδασκαλία και την μάθηση. Ο W.K.C. Guthrie, A History o f Greek Philoso­ phy, VI, Cambridge U.P. 1981, σ. 170, εχαρακτήρισε τις απόψεις του Barnes ως πιθανόν σωστές, όχι όμως πειστι­ κές. Μια πιο ανεπτυγμένη μορφή της μελέτης του Barnes 6λ. εις Articles on Aristotle, I, Ed. Barnes, Schofield, Sorabji, (Duckworth) 1975, σσ. 65 κ.εξ.

9. Άναλντ. πρότ., 24b 18-20. ι0. In Aristotelis analyticorum priorum librum I commentarium, Ed. M. Wallies, Berolini 1891, σ. 17, 14.

γωγήθηκε και από τα πορίσματα των λογικών του ερευνών. Πρέπει όμως να επισημανθεί τού­ το, ότι δηλαδή δεν ενεπλάκη στις παγίδες του ψιλού στοχασμού. Απόδειξη, μεταξύ άλλων, η θέση του επί του προβλήματος των αρχών μελέ­ της των φαινομένων. Οι αρχές αυτές, υποστηρί­ ζει ο Σταγιρίτης φιλόσοφος, πρέπει να κρίνονται «έκ τών άποβαινόντων, και μάλιστα έκ τον τέ­ λους»28. Συνεπώς, αν τα πορίσματα της έρευνάς μας αντιμάχονται τα φαινόμενα, οφείλομε να επαναπροσδιορίσουμε τις ερευνητικές αρχές μας, ώστε να μην παραβιάζουμε αυτά (τα φαινό­ μενα). Σύμφωνα λοιπόν με τον Αριστοτέλη, η λογική αποτελεί δργανον πρός γνώσιν,29 εφ’ όσον δεν οδηγεί στην παραποίηση των γνωριστικών σημείων του ερευνωμένου. Ο περιοριστικός αυτός όρος προσδιορίζει τη λειτουργία της στην επιστήμη, κυρίως δε στη μελέτη της φύσεως. Συ­ νεπώς, ο εσωτερικός δεσμός που, κατά τον Αρι­ στοτέλη, υφίσταται μεταξύ επιστήμης και λογι­ κής δεν καθιστά τα διδάγματα της δεύτερης αποκλειστικό κριτήριο ελέγχου των πορισμάτων στα οποία απέληξε η έρευνα του επιστητού της πρώτης.

■ Άναλντ. πρότ. 68b 10 κ.εξ., 'Ρητορ. 1358a 11. Άναλντ. βατ., 71b 19. Άναλντ. νστ., 71b 25. Μ.τ.φ., 1006a 6-7, βλ. και 997a 7-8. Μ.τ.φ., 1005b2-5.

Aristotle’s Prior and Posterior Analytics, Oxford 1949, σ.

640.

17. Ch. Brandis, Scholia in Aristotelem, a. 240a 4-5.

18. Ας σημειωθεί ότι από την άποψη των συλλογιστικών σχη­ μάτων ο αποδεικτικός συλλογισμός ανήκει στο πρώτο σχή­ μα. Βλ. Άναλντ. νστ., 79a 17: «7ων όέ σχημάτων έπιστημονιχόν μάλιστα τό πρώτόν έστιν».

19. Ο Αριστοτέλης προσάγει ένα ακόμη παράδειγμα, το οποίον μάλιστα προτάσσει εκείνων που εξετάσαμε. Το πα­ ράδειγμα αυτό αφορά την αιτία για την οποίαν η γωνία στο ημικύκλιο είναι ορθή. Το εν λόγω πράδειγμα δεν δη­ μιουργεί τα προβλήματα που επισημάναμε στα άλλα παρα­ δείγματα, επειδή η παρεχομένη αιτιολογία συνιστά τον λό­ γον του τί ήν είναι της ορθής γωνίας.

20. Ας σημειωθεί ότι ο μέσος όρος ενδέχεται να φανερώνει το ποιητικό αίτιο, αν το περιπατεΐν, λ.χ., θεωρηθή ως ποιητι κό της υγείας.

21. Π6. και W. Kullmann, μνημ. Ιργ., σ. 284.

22. Άναλντ. πρότ., 24a 16-17 23. Μ.τ.φ., 1051b 4-5.

24. Ch. Brandis, Scholia in Aristotelem, a. 785a 45-46.

25. Μ.τ.φ., 1051b 7-9.

26. Περί ψνχής, 428a 5.

27. Κατηγορ., 7b 23 κ.εξ.

28. Περί ούρανον, 306a 15.

29. Τοπικά, 163b 9 κ.εξ.

11.

12.

13.

14.

15.

16.

14/αφιερωμα

Χρηστός Γιανναράς

Ο «αποφατικός» Αριστοτέλης Στα πλαίσια της δντικο-ευρωπαϊκής φι­ λοσοφικής παράδοσης έχει μάλλον κα­ θιερωθεί να θεωρείται ο Αριστοτέλης ως ο γεννήτορας ή ο εισηγητής της νοη­ σιαρχίας, αυτός που πρώτος ζήτησε να εξαντλήσει τη λογική αξιοπιστία σε μό­ νη την ατομική διανοητική σύλληψη. Η ερμηνεία που μπορούμε να δώσουμε σε αυτή την εκδοχή της αριστοτελικής φι­ λοσοφίας και ειδικότερα της αριστοτε­ λικής λογικής, πρέπει μάλλον να αναφέρεται στις προϋποθέσεις για την κατα­ νόηση των αριστοτελικών κειμένων που κληροδότησε στη δυτικο-ευρωπαϊκή φι­ λοσοφία ο μεσαιωνικός σχολαστικισμός. Η σχολαστική προσέγγιση, κατανόηση και ερμη­ νεία του Αριστοτέλη είναι οπωσδήποτε συνάρτη­ ση των ιστορικών συνθηκών μέσα από τις οποίες η μεσαιωνική Δύση πρωτογνώρισε τις αριστοτε­ λικές συγγραφές.1 Ο Αριστοτέλης γίνεται ευρύ­ τερα γνωστός και αρχίζει να επηρεάζει τον πνευ­ ματικό βίο της Ευρώπης, σε δυο φάσεις: Μόλις στα μέσα του 12ου αιώνα μεταφράζεται στα λα­ τινικά (από τα αραβικά και όχι από το ελληνικό π ρ ω τότυπ ο) το δεύτερο μέρος του αριστοτελικού Ο ο/άνο ν (Organon): Α ναλυτικά, Τοπικά, Σοφιό : ; γχοι. Ώ ς την εποχή εκείνη η Ευρώπη >ν γ ν ώ ρ ιζε παρά μόνο κάποια αποσπάσματα ■ης αριστοτελικής Λογικής, από τη μετάφραση : τον σχολιασμό που είχε'εκπονήσει ο Boe­ h m s τω ν βιβλίων Κ ατήγορίαι και Π ερί ερμη;j : Και σε δεύτερη, φάση, στα μέσα πια του οι· αιώνα, συμπληρώνεται το λατινικό corpus rcov αριστοτελικών έργων με τη μετάφραση και των υπόλοιπων βιβλίων: Ηθικά, Φυσικά, Μ ετά τα φυσικά, Π ερί ψυχής, κ.λ.π. Αλλά ο αιώνας που μεσολάβησε ανάμεσα στην Τρώτη και στη δεύτερη φάση της λατινικής μετά­ φρασης του αριστοτελικού έργου, αποδείχτηκε

αποφασιστικός για την κατανόηση και την ερμη­ νεία του Αριστοτέλη στη Δύση. Είναι κοινή η μαρτυρία των ιστορικών ότι στη διάρκεια αυτού του αιώνα η αριστοτελική Λογική γίνεται δεκτή στην Ευρώπη σα να πρόκειται για το ολοκλήρω­ μα της φιλοσοφίας του Αριστοτέλη, αλλά και σαν αποκλειστικό όργανο για την κατάκτηση της ορθής, θετικής και αδιαμφισβήτητης γνώσης. Η αλήθεια ταυτίζεται με το αποτέλεσμα της μεθο­ δολογικής ακρίβειας, η γνώση εξαντλείται στο υποχρεωτικό συμπέρασμα της ορθής συλλογιστι­ κής. Έτσι, όταν ολοκληρώνεται η λατινική μετά­ φραση του αριστοτελικού έργου, είναι πια πολύ αργά για να αντιληφθούν οι δυτικοί τη σχετικό-

αφιερωμα/15 μέσω του λόγου. Η αίσθηση είναι λόγος,14 λόγος «υπολήψεως» των ειδών, και λέγεται (εκφράζε­ ται - κοινωνείται) κατά τον λόγον. Ο λόγος εγγυάται την ορθότητα της αισθητής εμπειρίας όταν ορθώς υπολαμβάνει, και όταν είναι ορθώς ειρημένος.15 Η εμπειρία δεν είναι μια αυθαίρετη υποκειμενική βεβαιότητα· αληθεύει μόνο κατά Το προσωπικό μου συμπέρασμα από τη μελέτη τον ορθό λόγο, όπως και η επιστήμη, η οποία του αριστοτελικού έργου, αλλά και του τρόπου άπασα μετά λόγου εστί.16 Η τελική όμως ορθότη­ με τον οποίο κατανόησε και χρησιμοποίησε τον τα του λόγου δεν είναι απλώς μεθολογική (τυπι­ Αριστοτέλη η μεταγενέστερη ελληνική φιλοσοφι­ κή)· βεβαιώνεται κατ’ αρετήν1' και η αρετή κοι­ κή παράδοση -τόσο της ελληνιστικής όσο και της νωνίας έργον εστί - την αρετήν δει είναι προς πρώτης και μέσης χριστιανικής περιόδου-, είναι την πολιτείαν.18 Η μετά λόγου αποδεικτικότητα της επιστήμης τούτο: Ό τι η αριστοτελική γνωσιοθεωρία δεν αφίσταται και δεν παρεκκλίνει από την ηρακλεί­ και η κατ’ αρετήν ορθότητα του λόγου δεν επι­ τεια ταύτιση του αληθεύειν με το κοινωνείν, δη­ τρέπουν να αυτονομηθεί ως υποκειμενική βε­ λαδή από τον αποφατικό χαρακτήρα της σύνο- βαιότητα (ή κατοχή) αλήθειας ούτε η εμπειρία λης αρχαιοελληνικής γνωσιοθεωρίας. Και απο- και επιστήμη καθεαυτήν, ούτε η ορθότητα του φατισμός σημαίνει την άρνηση να ταυτίσουμε τη λόγου. Εξάλλου, τόσο η μετά λόγου αποδεικτιγνώση με μόνη την κατανόηση του σημαίνοντος κότητα όσο και η κατ’ αρετήν ορθότητα δηλώ­ δίχως την εμπειρία του σημαινομένου, σημαίνει νουν τον δυναμικό χαρακτήρα της επιστήμης και την αποδοχή του «κοινού λόγου» (που συντονί­ γενικότερα του αληθεύειν, τον χαρακτήρα κα­ ζει και ενοποιεί τις επιμέρους εμπειρίες όντας ο τορθώματος. Οι επιστήμες συνιστούν μαθήσεις ίδιος μεθεκτός από την εμπειρία) ως «κριτηρίου στις οποίες κοινωνούμε ως θεωροί19ή ως κριαλήθειας» - σημαίνει την εκδοχή της αλήθειας τα ί,20πάντοτε μέσω του νου που είναι επιστήμης αρχή.11. Αλλά και ο νους δεν θεωρεί ούτε κρίνει ως γεγονότος κοινωνικής δυναμικής. για να επαληθεύσει 'την επιστήμη ως υποκειμενι­ Η ορθή και ακριβής γνώση, δηλαδή η επιστή­ κή βεβαιότητα. Ο νους επαληθεύει, όταν είναι ο \ κατά φρόνησιν λεγόμενος,22 και η φρόνησις αρε­ μη, είναι για τον Αριστοτέλη «μέτρον» για την κατανόηση της πραγματικότητας -«το δ’ επιστη­ τή εστιν,23 έξις αληθής μετά λόγοι?4 -συνέζευτόν το μετρούμενον».4 Προηγείται η εμπειρία της κται η φρόνησις τη του ήθους αρετή, και αύτη τη πραγματικότητας ως αφετηρία και προϋπόθεση φρονήσει, είπερ οι μεν της φρονήσεως αρχαί κα­ τόσο της επιστήμης όσο και της τέχνης.5 Όμως τά τας ηθικός εισίν αρετάς, το δ ’ ορθόν των ηθι­ γνωστική-βιωματική αμεσότητα εξασφαλίζει όχι κών κατά την φρόνησιν.25 μόνο η εμπειρία, αλλά και η θεωρία, με την εξής διαφορά: Ό τι η εμπειρία περιορίζεται στις αφορμές των ομρθήσεων, ενώ η θεωρία είναι ελεύθερη από κάθε περιορισμό.6 Η επιστήμη, αν και παράγωγο της εμπειρίας, συνδυάζει την εμπειρία με τη θεωρία, όπως και τη θεωρία με την τέχνη. Μπορεί η επιστήμη να είναι πρακτική (καθαρά εμπειρική), μπορεί να είναι και θεωρητική, αλλά και ποιητική7 Η ίδια η τέχνη είναι περισσότερο επιστήμη από την εμ­ πειρία, γιατί ευκολότερα διδάσκεται,8 και γιατί υπερβαίνει πάντοτε την αποσπασματικότητα της επιμέρους αίσθησης και ανάγεται στο καθόλου. Την ίδια αναγωγή προϋποθέτει και η θεωρητι­ κή επιστήμη - φυσική, μαθηματική, θεολογική10 - που δεν περιορίζεται στα συμβεβηκότα, αλλά «πάσα του αεί όντος ή ως επί το πολύ»,11 είναι πάντοτε «επιστήμη των κοινών αρχών».12 Τέχνη, θεωρία και επιστήμη συναντιόνται στο «καθό­ λου, καθ’ αυτό και αεί» - «πορρωτάτω της αισθήσεως».13 Όμως, τόσο η αίσθηση των επιμέρους όσο και η επιστήμη, τέχνη και θεωρία του καθόλου έχουν κοινή τη δυνατότητα εκφοράς και επαλήθευσης τητα της τεχνικής των συλλογισμών μέσα στο σύ­ νολο οικοδόμημα της αριστοτελικής φιλοσοφίας2 -η μέθη του ενθουσιασμού για την αποτελεσμα­ τικότατα της ορθής συλλογιστικής δεν αφήνει περιθώρια για την κατανόηση του απεριόριστου δυναμισμού της αριστοτελικής θεωρίας.

16/αψιερωμα Αν η φρόνηση, στη σύζευξή της με την αρετή, εγγυάται την ορθότητα της ενέργειας του νού (την ορθότητα της επιστήμης ως θεωρίας και κρίσης), είναι γιατί η φρόνηση συνιστά κοινωνι­ κό γεγονός - έστι δε και η πολιτική και η φρόνησις η αυτή έξις Πολιτική δεν είναι τίποτε άλ­ λο, παρά η περ ί την πόλιν φρόνησις11 που ενεργείται ως επιστήμη και τέχνη,28 ως π ε ρ ί τα ήθη π ρα γματεία Και αποδείχνεται κνριω τάτη των επιστημώ ν η π ο λιτική , 30 γιατί πραγματευό­ μενη τα ήθη ζητάει την αποκατάσταση του αν­ θρώπου στο φύσει πολιτικόν της ύπαρξής του,31 που εκφράζεται περισσότερο με τη φιλία και λι­ γότερο με τη δικαιοσύνη.32

μέσω της θεωρίας των ειδών.34 Και ψυχή είναι ο όλος άνθρωπος -τούτο ω ζώμεν και αισθανόμεθα και διανοούμεθα πρώτως35- μια απροσδιόριστη συμπερίληψη του υπαρκτού -η ψυχή τα όντα πώς εστι πάντα.36 Ο Αριστοτέλης αρνείται τη μάλλον καθιερωμένη στην εποχή του υποδιαίρεση της ψυχής σε λογι­ στικό, θυμικό και επιθυμητικό μέρος. Γι’ αυτό τα μέρη (μόρια) της ψυχής μοιάζουν να είναι άπειρα - τρόπον γάρ τινα άπειρα φαίνεται.37 Αυτές οι αντικειμενικά απροσδιόριστες ή «άπειρες» δυνατότητες της ψυχής είναι πολύ δύ­ σκολο (έχει πολλήν απορίαν) να χωριστούν ή και να ταυτιστούν με την κατεξοχήν γνωστική δυνα­ τότητα της ψυχής, που ο Αριστοτέλης ονομάζει Μέσα από τη δειγματοληπτική αυτή παράθεση το φανταστικόν της ψυχής.38Στη δυνατότητα της των αποσπασματικών αριστοτελικών διατυπώ­ ψυχής να φαντάζεται (να θεωρεί ως εικόνα) το σεων έχουμε μια εικόνα της δυναμικής εκδοχής γινωσκόμενο, συγκλίνουν όλα τα μέρη (μόρια) των θεμελιωδών κατηγοριών της γνώσης - της των ψυχικών λειτουργιών, χωρίς ούτε να ταυτί­ άρνησης του Αριστοτέλη να ταυτίσει την αλή­ ζονται ούτε και να χωρίζονται από το φανταστι­ θεια με μόνη την υποκειμενική διαπίστωση. Η κόν. αντιθετική διαστολή που καθιέρωσαν οι δυτικοί Και επειδή ουδέποτε νοεί άνευ φαντάσματος η ερμηνευτές (από την εποχή των σχολαστικών του ψυχή,39 δεν μπορούμε να μιλάμε για γνώση ξέ­ μεσαίωνα ώς σήμερα) ανάμεσα στην πλατωνική χωρα από τη νοητική φαντασία, τη γνωστική θεωρία και την αριστοτελική λογική, δεν μοιάζει θέα-θεωρία, όπως δεν μπορούμε να μιλάμε και να είναι πάντοτε μια συνεπής ερμηνεία της αρ­ για διανοητική μάθηση δίχως προϋπάρχουσα χαιοελληνικής γνωσιολογίας." Θα ήταν μάλλον κατάδηλη γνώση: πάσα διδασκαλία και πάσα συνεπέστερο να αναγνωρίσουμε έναν σαφή απο- μάθησις διανοητική εκ προϋπαρχούσης γίνεται φατισμό στην αριστοτελική σκέψη. γνώσεως - δια του δήλον είναι.40 Και μένει πάν­ Οπωσδήποτε, η αριστοτελική λ,ογική προϋπο­ τοτε αναπόδεικτη η αμεσότητα της γνωστικής εμ­ θέτει τον ορθό λόγο ως ορθό ορισμό και ορθή πειρίας - ή των αμέσων επιστήμη αναπόδεικτος. δόμηση («αρχιτεκτονική») των εννοιών και συλ­ Τελικά, η θεωρία είναι το ήδιστον και άριστον λογισμών, αλλά δεν εξαντλεί τη γνώση στον ορι­ της γνώσης,42 αλλά και η μεταφυσική της κατά­ σμό και στη δόμηση. Η αληθινή γνώση αναφέρε- ληξη: Το νόημα της ανθρώπινης ζωής βρίσκεται ται τελικά στο λογικώ ς θεωρείν33: είναι η ψυχή στην του θεού θεωρίαν - τον θεόν θεραπεύειν g που διανοείται και υπολαμβάνει κατ’ ενέργειαν1234567890* και θεωρείν.43

,26

,29

Σημειώσεις 1. Για το μεγάλο αυτό και εξαιρετικά σημαντικό σε συνέπειες θέμα της πρώτης εισόδου του Αριστοτέλη στη μεσαιωνική Δόση, 6λ. Μ. GRABMANN, Die Geschichte der Scholastischen Methode, Graz 1957, τόμος II, σελ. 66 κ.ε., όπου και η καταρχήν βιβλιογραφία.

2. Βλ. M.-D. CHENU, La thiologie comme science au XIII siicle, Paris (Vrin) 1969, σελ. 21.

3. Βλ. σχετικώς τα βιβλία μου: «Ορθός λόγος και κοινωνική πρακτική, Αθήνα («Δόμος») 1984, Σχεδίασμα Εισαγωγής στη Φιλοσοφία, Αθήνα («Δόμος») 1980, 1981.

4. Μετά τα φυσικά, ισ, 1057α 9.

5. Μετά τα φυσικά, α ΐ, 981α 1-2. Αναλυτικά ύστερα 619, 100α8.

6. Πολιτικά αίθ, 1258611.

7. Μετά τα φυσικά εΐ, 10256 20 κ.ε. - κ7, 1064α 10.

8. Μετά φυσικά αΐ 9816 8-10.

9. Μετά τα φυσικά αΐ, 981α 15-16 10. Μετά τα φυσικά εΐ, 1065α 6 κ.ε.

11. Μετά τα φυσικά η8, 1065α 4-6.

12. Αναλυτικά ύστερα α9, 76α 18 13. Αναλυτικά ύστερα α2, 72α 4 14. Περί ψυχής 612, 424α 27-28 15. Ηθικά Νικομάχεια Ζ, 11386 20 κ.ε.

16. Αναλυτικά ύστερα 619, 1006 10.

17.

18.

19.

20.

21.

22.

23.

24.

25. ’ 26.

27.

28.

29.

30.

31.

32.

33.

34.

35.

36.

37.

38.

39.

40.

41.

42.

43.

Ηθικά Νικομάχεια 55 1122:' 29-ξ13, 11446 26-28 Πολιτικά γ4, 12766 29-31 Πολιτικά η17, 13366 36-37 Ρητορική α3, 1358α 37-13586 3 Αναλυτικά ύστερα α23, 85α1-α33, 886 36 Περί ψυχής a2 4046 5. Ηθικά μεγάλα α35, 1198 α Ηθικά Νικομάχεια ζ5, 11406 5. Ηθικά Νικομάχεια κ8, 1178α 16-19 Ηθικά Νικομάχεια ζ7, 11416 8-24 Ηθικά Νικομάχεια ζ7, 11416 26. Πολιτικά γ12, 12826 14-16 Ρητορική α2, 1356α 26-27 Ηθικά Νικομάχεια α2, 1094α 26-28 Πολιτικά α2, 1253α 2-3 Ηθικά Νικομάχεια 01, 1155α 22-31 Μετά τα φυσικά 9936 19-21 - Πολιτικά α5, 1254α 20. Περί ψυχής γ4, 429α 23-γ8, 4316 26 - 432α 1-3. Περί ψυχής 62, 414α 12-13. Περί ψυχής γ8, 4316 21 Περί ψυχής γ9, 432α 24. Περί ψυχής γ9, 432α 23-4326 4. Περί ψυχής γ7, 431α 16-17 - γ8, 432α 10-14. Αναλυτικά ύστερα α ΐ, 71α 1-2 και 8. Αναλυτικά ύστερα α3, 726 19-20. Μετά τα φυσικά λ7, 10726 24 Ηθικά Ευδήμεια η15, 1249 6 20.

αφιερωμα/17

Λάμπρος Κουλουμπαρίτσης

Η φυσική στον Αριστοτέλη Με τη σύσταση της φυσικής ως επιστήμης τον αισθητού κόσμον ο Αριστοτέλης φιλοδόξησε να αγκαλιάσει όλα τα φαινόμενα της φύσης πον παρουσιάζουν κάποιο είδος αυτοκίνησης, άσχετα αν η αφετηρία της κίνησης έχει εξωτερική προέλευση. Η φυσική επιστήμη θεωρεί το ον όχι ως ον αλλά ως «γιγνόμενον» ή «κινούμενον», δηλαδή από τη σκοπιά της γένεσης και της κίνησης. Πιο συγκεκριμένα η φυσική ασχολείται με την ουσία, πον έχει μέσα της την αρχή της κίνησης και της στάσης. Σ’ αυτό έγκειται και η διαφορά μεταξύ των φυσικών φαινομένων και των προϊόν­ των της τέχνης ή της τεχνικής, των οποίων η παραγωγή προϋποθέτει συνεχή πα­ ρουσία της ποιητικής κίνησης. Πολύ περισσότερο πον ο Αριστοτέλης δεν αντιμετώ­ πισε σοβαρά το ενδεχόμενο δημιουργίας τεχνικών αντικειμένων, που νά ’ναι κατά κάποιο τρόπο αυτοκίνητα. Ό ταν διαπιστώνουμε σήμερα πόσο η σύγχρονη φυσική εισχωρεί στο χώρο της βιολογίας ή της ■ψυχολογίας, ο Σταγιρίτης μπορεί να θεωρηθεί και σ’ αυτόν τον τομέα της ανθρώπινης δραστη­ ριότητας, όπως και σε πολλούς· άλλους (στη λο­ γική, στην επιστημολογία, στη φιλοσοφία της πράξης ή του δικαίου, στη μεταφυσική, κ.ά.), ως πρωτεργάτης και ίσως ως ο πλησιέστερος των αρχαίων στη σημερινή προοπτική της επιστήμης. Ωστόσο η επικαιρότητα του αριστοτελικού στο­ χασμού1 δεν πρέπει να επισκιάσει τις βασικές διαφορές μεταξύ αρχαίας και σύγχρονης φυσι­ κής, ούτε τα πολλαπλά λάθη που περιέχουν η φυσική και η βιολογία του, ή ακόμα τις περιορι­ σμένες μεθοδολογικές προσεγγίσεις στις επιστή­ μες. Το παράδοξο είναι πως ο Αριστοτέλης (ο οποίος πολύ σωστά κατηγόρησε τους Πυθαγό­ ρειους και τον Πλάτωνα ότι δεν κρίνουν τις θεω­ ρίες τους παίρνοντας ως κριτήριο τα φαινόμενα, αλλά, το αντίθετο, προσελκύουν τα φαινόμενα

προς τις δοξασίες τους2) δεν ακολούθησε πάντο­ τε τους επιστημολογικούς κανόνες που ο ίδιος εισήγαγε. Η ασυνέπεια αυτή οφείλεται ίσως στην εσφαλμένη αντίληψη που είχε ο Σταγιρίτης για τον κόσμο. Π.χ. διχοτομεί την κοσμολογική πραγματικότητα σε δυο περιοχές, που διέπουν διαφορετικοί φυσικοί νόμοι: στο γήινο και υποσελήνιο χώρο επιβάλλονται οι νόμοι της μεταβο­ λής (γένεση και φθορά, αύξηση και μείωση, αλ­ λοίωση και τοπική κίνηση) με βάση τα τέσσερα παραδοσιακά στοιχεία («πΰρ», «άήρ», «ύδωρ» και «γη»), ενώ στον ουράνιο και υπερσελήνιο τό­ πο βασιλεύουν η αίδια κυκλική και το πέμπτο αιώνιο σώμα. Πολλές είναι οι επιπτώσεις αυτής της κοσμοαντίληψης για την ερμηνεία των φυσι­ κών φαινομένων, όπως στην εξήγηση της βαρύ­ τητας ή στην απουσία των μαθηματικών, τα οποία απαιτούν, για να εφαρμοστούν, ομογενή χώρο. Πάντως η έλλειψη μαθηματικής προσέγγι­ σης της φύσης προωθεί τον Σταγιρίτη σε φαινο­

18/αφιερωμα μενολογική περιγραφή των φαινομένων με σκο­ πό να φανερωθούν κυρίως τα αίτια και λιγότερο οι φυσικοί νόμοι. Με άλλα λόγια η αριστοτελική φυσική ταιριάζει περισσότρο με κάποια μορφή μεταφυσικής παρά με τη φυσική επιστήμη, όπως τη νοούμε σήμερα, και γι’ αυτό παρουσιάζει πολλά κοινά σημεία με τη Μεταφυσική -«Τά με­ τά τά φυσικά», όπως ο Ανδρόνικος της Ρόδου ονόμασε το έργο, που ο ίδιος ο Αριστοτέλης αποκαλεί «πρώτη φιλοσοφία» ή «θεολογία», και στο οποίο εξηγείται το ον ως ον, η ουσία σ’ όλες της τις μορφές, και συνεπώς και ο θεός. Εξάλλου ο Σταγιρίτης υποστηρίζει ότι αν δεν υπήρχε θεός -η ακίνητη ουσία που κινεί τα πάντα, όπως το έδειξε στη Φυσική-, η φυσική επιστήμη θά ’ταν η πρώτη φιλοσοφία και θα διαπραγματευόταν όσα είναι αντικείμενο της Μεταφυσικής, δηλαδή τις θεμελιώδεις αρχές του όντος, στις οποίες συμπε­ ριλαμβάνει την ταυτότητα, την αντίφαση, κ.ά. Η εξέλιξη της μεταφυσικής στη δυτική σκέψη υποτίμησε το συσχετισμό που προϋποθέτει ο Αριστοτέλης μεταξύ των αρχών και της πρώτης φιλοσοφίας, επειδή και η ίδια η φυσική ασχολείται με αρχές, και πρόσεξε κυρίως τη θεολογική της άποψη, σε σημείο που τοποθετεί ως μέρη της, δίπλα στη θεολογία, την κοσμολογία και την ψυχολογία, οι οποίες ανήκουν, κατά τον Αρι­ στοτέλη, στη φυσική. Η κρίση της μεταφυσικής, που αντιμετωπίζει η δυτική φιλοσοφία από την εποχή του Hume και του Kant, δεν είναι ξένη από αυτή την παρέκβαση της αριστοτελικής πρό­ θεσης -παρέκβαση που δημιούργησε άθελά του ο ίδιος ο Σταγιρίτης με το να θεωρεί απαραίτητο να υπάρχει κάποια αφετηρία στη φυσική κίνηση, ένα «πρώτον κινούν άκίνητον». Ευτυχώς η θεο­ λογική παρέμβαση στη φυσική -που βρίσκουμε ακόμα και στον Νεύτωνα- δεν εμπόδισε τον Αριστοτέλη να μελετήσει σημαντικά φυσικά προβλήματα, όπως τον χώρο (τόπο), τον χρόνο, τη σύσταση της ύλης, την κίνηση, κ.ά., που θα επιτρέψουν στη φυσική επιστήμη να βρει την πο­ ρεία της και να προσλάβει, έπειτα από ποικίλες μεταμορφώσεις, τη σημερινή της μορφή, μακριά από την αφετηρία της. Ωστόσο, πρέπει να τονι­ στεί πως κι αυτά τα προβλήματα ο Αριστοτέλης τα αντιμετώπισε πολλές φορές με το μεταφυσικό πρίσμα που χαρακτηρίζει τη μεθοδολογία του. Κι αυτό οφείλεται όχι μονάχα στην απουσία των μαθηματικών από τη φαινομενολογική προσέγγι­ ση που εφαρμόζει αλλά και στην έλλειψη κάθε μορφής πειραματισμού. Τούτο δεν σημαίνει ότι δεν διέκρινε τη σπουδαιότητα, της τεχνικής, όπως το υποστήριξαν πολλοί, αφού σ’ όλο του το έργο δεν παύει να μεταχειρίζεται την τεχνική σα σχήμα και μέσο διασάφισης των φαινομένων και θεμελίωσης της φυσικής ως επιστήμης, ετοι­ μάζοντας το έδαφος για τη μετέπειτα χρήση της τεχνικής ως πειραματικού οργάνου. Θα δούμε

μάλιστα πως κατά παράδοξο τρόπο η μεθοδολο­ γική χρήση της τεχνικής μπορεί να θεωρηθεί ως το βασικό εμπόδιο, που συνάντησε ο Αριστοτέ­ λης για την ανακάλυψη της αρχής της αδρά­ νειας, χάρη στην οποία συγκροτήθηκε η σύγχρο­ νη επιστήμη. Αν παραλείψουμε την γενετική ή εξελικτική προ­ σέγγιση του έργου του Αριστοτέλη από την επο­ χή που ήταν μαθητής του Πλάτωνα ώς το θάνατό του -η οποία υπήρξε κίνητρο μελέτης του Αρι­ στοτελικού έργου όλο το πρώτο ήμιση του αιώνα μας- κι αν συμπληρώσουμε τα όσα ο ίδιος γρά­ φει στην αρχή και στο τέλος των Μετεωρολογι­ κών του, μπορούμε νά παρουσιάσουμε τό έργο του στόν τομέα τής φυσικής με την εξής συνά­ φεια: 1. Η Φυσική (Ακρόασις) ασχολείται με τα αίτια των φυσικών σωμάτων και κινήσεων, κα­ θώς και με το άπειρο, το χώρο, το χρόνο, το πρώτο κινούν, κ.ά. 2. Το Περί Ουρανού μελετά το σύμπαν και τη γη (τα οποία είναι σφαιρικά κατά τον Αριστοτέλη), ως και τον ουράνιο τόπο, όπου το πέμπτο σώμα διέπει την κυκλική κίνηση των άστρων, και τον γήινο χώρο, όπου τα τέσσε­ ρα παραδοσιακά στοιχεία εξηγούν τη γένεση και τη φθορά. Το τελευταίο αυτό θέμα βρίσκει συμ­ πληρωματική διασάφηση στο Περί γενέσεως και φθοράς. 3. Τα Μετεωρολογικά πραγματεύονται τα φαινόμενα που παρατηρούνται στο χώρο, που εκτείνεται ανάμεσα στη γη και τη σελήνη, στα οποία συμπεριλαμβάνει ο Αριστοτέλης τους κο­ μήτες και τους γαλαξίες, αμελώντας θεμελιώδεις αστρονομικές παρατηρήσεις. Ωστόσο, το τέταρ­ το βιβλίου του συγγράμματος προχωρεί σε εν­ διαφέροντα στοιχεία γιr τη μετάβαση από την ανόργανο στην οργανικά .'λη, διαγράφοντας τα πρώτα βήματα της χημείας. 4. Ακολουθούν τα βιολογικά συγγράμματα (Περί ζώων μορίων, Πε­ ρί ζώων γενέσεως, Περί ζώων κινήσεων, κ.ά.), τα οποία προετοιμάζει η συγκομιδή πληροφο­ ριών που ταξινομεί και οργανώνει ο Αριστοτέ­ λης στο Περί τα ζώα ιστορίαι, και ολοκληρώ­ νουν το Περί ψυχής και τα Μικρά φυσικά, δηλα­ δή οι διάφορες μελέτες που αφορούν την ψυχή και το έργο της. Ίσως η ολοκλήρωση της αριστο­ τελικής φυσικής βρίσκεται στον ορισμό, που ο φιλόσοφος δίνει για τη ψυχή ως «είδος σώματος φυσικού που έχει τη δυνατότητα να ζει» ή ακόμα ως «εντελέχεια φυσικού σώματος που έχει οργανικότητα και λειτουργικότητα»- δηλαδή απόλυ­ τη ενότητα, χάρη στην οποία λειτουργεί και ενεργεί.4 Συνεπώς, ενώ από τη μια μεριά, με το πρώτο κινούν ακίνητο, η φυσική επιβάλλει την ανύψωση της μεταφυσικής σε θεολογία, από την άλλη, με το πρόβλημα της ενότητας του σώματος και της ψυχής σε βάρος του πλατωνικού χωρι­ σμού, η φυσική οδηγεί στην ψυχολογία.

αφιερωμα/19 Από αυτή την άποψη η φυσική του Αριστοτέ­ λη παρουσιάζει κάτι το σημαντικό, άσχετα αν η δομή της είναι ξένη προς τη δομή της σύγχρονης φυσικής. Η θεωρία της ενότητας ανάμεσα στο εί­ δος / μορφή και την ύλη παρουσιάζει ένα «μον­ τέλο» ικανοποιητικό για την εξήγηση βιολογικών δομών και τη λειτουργικότητα των οργανισμών, το οποίο μεταχειρίζεται σε πολλές περιπτώσεις η σημερινή βιολογία, δίχως ποτέ να εμβαθύνει στην επιστημολογική του υπόσταση. Στο πλαίσιο της αριστοτελικής φιλοσοφίας, το οποίο μας εν­ διαφέρει πιο άμεσα εδώ, αυτή η θεώρηση εξηγεί την προέκταση της φυσικής στο πεδίο της βιολο­ γίας, σε σημείο που μπορούμε να πούμε πως προσδιορίζει τη «φυσική» διάσταση της φυσικής σε βάρος των μηχανικο-μαθηματικών δυνατοτή­ των της. Με άλλα λόγια, ο Σταγιρίτης πήρε ως δείγμα για την περιγραφή των φυσικών φαινομέ­ νων τους ζωντανούς οργανισμούς και τα τεχνικά αντικείμενα, δίνοντας στη φυσική του κυρίως βιολογικό χαρακτήρα. Γι’ αυτό δεν είναι δύσκο­ λο να φανταστεί κανείς, πως κάπου μέσα στη δο­ μή αυτή βρίσκεται και το αδύνατο σημείο του έργου του. Οι παρατηρήσεις αυτές προσδιορίζουν κατά κάποιο τρόπο και την πορεία της ανάλυσης που σκοπεύουμε να τηρήσουμε στο τελευταίο μέρος του άρθρου μας. Από το παραπάνω προσχεδία­ σμα μελέτης της αριστοτελικής φυσικής συνεπά­ γεται, πως όλα τα μέρη της προϋποθέτουν τη Φυσική, όπου αναπτύσσονται οι αρχές της φυσι­ κής επιστήμης. Ο πρωταρχικός σκοπός του Αρι­ στοτέλη είναι πραγματικά η συγκρότηση επιστή­ μης των αισθητών φαινομένων, ξεπερνώντας τις διάφορες δοξασίες των προγενέστερων στοχα­ στών, οι οποίοι είτε περιορίστηκαν σε εμπειρική φυσική είτε υπέταξαν τα φαινόμενα στην ιδέα που είχαν για τη φύση. Όταν αναλογιστούμε ότι ούτε ο Πλάτων, παρόλο που μπορεί να θεωρηθεί ως ο πραγματικός δημιουργός των προϋποθέ­ σεων για τη διαμόρφωση της επιστήμης, δεν κα­ τόρθωσε να συγκροτήσει επιστήμη του αισθητού κόσμου,5 η απόπειρα του Σταγιρίτη παίρνει με­ γάλη σημασία: στέκει σαν η πρώτη θεμελίωση επιστήμης των φυσικών φαινομένων στην ιστο­ ρία του ανθρώπινου πνεύματος, η οποία και άνοιξε στον άνθρωπο καινούριους ορίζοντες -ορίζοντες που διακρίνουμε πιο καθαρά σήμερα, αλλά που ο Αριστοτέλης δεν μπορούσε καν να φανταστεί.

Για τη συγκρότηση της φυσικής του ο Αριστοτέ­ λης ξεκινά από μια κριτική επισκόπηση των προ­ γενέστερων στοχαστών, παίρνοντας ως κριτήριο της ανάλυσής του δυο πρωταρχικές προτάσεις της φιλοσοφίας του: η λέξη «ον» έχει πολλές ση­ μασίες, και η ουσία εξισούται με το υποκείμενο.

Σκοπός της κριτικής είναι η διερεύνηση των αρ­ χών της φύσης και ιδιαίτερα η εκτίμηση του πο­ σού των. Εξετάζοντας όλες τις δυνατότητες (μία αρχή, κινητή ακίνητη, και πολλαπλές αρχές, άπειρες ή πεπερασμένες), ο Αριστοτέλης συν­ δυάζει την καθεμιά με τις δοξασίες της εποχής του (Ίωνες φιλόσοφοι, Παρμενίδης και Μέλισσος, ως αντιπρόσωποι της πρώτης τάσης, και Αναξαγόρας, Δημόκριτος και Εμπεδοκλής, ως θιασώτες της δεύτερης τάσης), και τις απορρί­ πτει μία-μία, καταλήγοντας πως ο αριθμός των αρχών πρέπει νά ’ναι δύο ή τρεις. Υπογραμμίζει μάλιστα πως η επιλογή ανάμεσα στους δύο αυ­ τούς αριθμούς αποτελεί μεγάλη απορία. Από κει και πέρα προχωρεί προς πιο θετική, φιλοσοφική προσέγγιση, εμβαθύνοντας στο «γιγνόμενον». Αντίθετα με το ον, που παρουσιάζεται στην ενότητά του ως ένα στον αριθμό και στο είδος, το γινόμενο υποθέτει υποκείμενο που είναι, λέ­ γει ο Αριστοτέλης, «άριθμώ μέν έν, εϊδει δέ δύο».7 Αυτό σημαίνει πως κάθε πράγμα, που παρουσιάζεται ως ουσία που γίνεται, περιέχει μια λογικο-οντολογική διαφορά, η οποία υπο­ τάσσει το είδος του υποκειμένου στο είδος που φανερώνεται με τη γένεση. Με άλλα λόγια, η πα­ ρουσία της ουσίας με τη καινούρια της μορφή υποθέτει πρώτα απουσία της μορφής, που ο Αριστοτέλης καλεί στέρηση. Π.χ. όταν το ξύλο μεταμορφώνεται σε τραπέζι, χάνει την ταυτότη­ τά του ως ον, προσθέτοντας στο είδος του το εί­ δος του τραπεζιού με την ιδιότητα της απουσίας, της στέρησης. Ως υποκείμενο που υποτάσσεται στο καινούριο είδος (το τραπέζι), το ξύλο επο­ νομάζεται από τον Αριστοτέλη «ΰλη». Την ύλη την ορίζει ως το πρώτο (δηλαδή το πιο κοντινό στο καινούριο είδος) υποκείμενο σε κάθε πράγ­ μα, που ενυπάρχει ουσιαστικά στη γένεσή του Λ Στους ζωντανούς οργανισμούς η ύλη είναι το σώμα, και το είδος η ψυχή. Η δυσκολία όμ.ω: για τον ερμην υτή των αριστοτελικών κειμέ-’ω. είναι να συλλάβ*' ™ *·«ωοοά ανάμεσα στο δο;

20/αφιερωμα και τη μορφή που εσφαλμένα ταυτίζουν πολλοί. Στην πραγματικότητα το είδος παρουσιάζει τη λογική πλευρά της ανάλυσης του Αριστοτέλη και εξηγείται σε σχέσή με το γένος, ενώ η μορφή φα­ νερώνει τη φαινομενολογική άποψη της ουσίας, δηλαδή το είδος όπως τούτο παρουσιάζεται στη γένεση και στις αισθήσεις. Η μορφή είναι, λέγει, το είδος το «κατά τόν λόγον», δηλαδή αυτό που δημιουργείται σύμφωνα με τάξη και διάταξη, όπως δημιουργούνται και τα πράγματα από την τέχνη ή την τεχνική.9 Δεν είναι δύσκολο να κα­ ταλάβει κανείς τη σημασία αυτής της δομής για τη βιολογία. Πάντως, βασιζόμενος σ’ αυτή την άποψη, ο Αριστοτέλης αντλεί δυο σημαντικά συμπεράσματα: τη δυνατότητα επιστήμης της φύσης και τα κριτήρια για να της δοθεί κάποιο περιεχόμενο.Το πρώτο σημείο το συγκεντρώνει σ’ ένα βαρυσήμαντο χωρίο, το οποίο φανερώνει ότι, αν υπάρχουν αρχαί και αίτια των φυσικών όντων, από τα οποία αυτά έχουν γένεση πρω­ ταρχική κατά την ουσία των, τότε μπορούμε να πούμε πως όλα γίνονται από το υποκείμενο και τη μορφή.10 Το δεύτερο, το περικλείει η θεωρία των αιτιών, που εκφράζουν τις βασικές προϋπο­ θέσεις για τη γνώση κάποιου τεχνικού ή φυσικού αντικειμένου, και που στον Αριστοτέλη είναι τέσσερις: 1. το είδος και η μορφή, 2. το υποκεί­ μενο και η ύλη, 3. η πηγή και η αφετηρία της κίνησης, 4. ο σκοπός και η τελική αιτία, εξαιτίας της οποίας εκτελείται η κίνηση.11 Με την κίνηση, ο Αριστοτέλης πλησιάζει πιο κοντά στον ορισμό που έδωσε για τη φύση, δηλαδή ως κάτι που πε­ ριέχει μέσα του την αρχή της κίνησης και της στάσης.12 Γι’ αυτό και το αποκορύφωμα της φυ­ σικής του βρίσκεται στο πρόβλημα της κίνησης, το οποίο όμως θα αποδειχθεί με το πέρασμα του χρόνου και η αχίλλειος φτέρνα της. Για τον Σταγιρίτη όλα τ’ άλλα προβλήματα της φυσικής, όπως ο χρόνος, το κενό ή ο χώρος (τόπος), ακο-*1 Σημειώσεις 1. Για την επικαιρότητα του αριστοτελικού στοχασμού 6λ. επίσης J. Bran, La moderniti d’Aristote, Aristotelica, Braxelles-Lifcge 1985, σσ. 83-101.

2. Περί Ουρανού, 293a 25-27 και 300α 6-9. Για το θέμα αυτό 6λ. το βιβλίο μου L ’avenemenl de la science physique. Essai sur la Physique d'Aristote, ^raxelles 1980, σελ. 27-45, κα­ θώς και τη μελέτη του Κ.Ι. Δεσποτόπουλου, σχόλια στη Φυσική του Αριστοτέλους, θεμέλια των Επιστημών, Αθή­ να 1981, σσ. 3-13.

3. Φυσική, βιβλίο Η '' 4. Περί Ψυχής, βιβλίο Β'.

5. Αφού μάλιστα στο Φίληβο (59 a-c), ένα από τα τελευταία του έργα, ο Πλάτων απορρίπτει ακόμα και τη δυνατότητα τέτοιας επιστήμης.

6. Για λεπτομερή ανάλυση της φυσικής 6λ. το βιβλίο μου, που αναφέραμε στη σημ. 2.

7. Φυσική, 190b 23-24.

8. '0.91., 192a 31-32. Ξεχνάμε συνήθως πως το χωρίο αυτό παρουσιάζει τον πρώτο ορισμό της ύλης, που βρίσκουμε στη δυτική σκέψη. *>. Βλ. το βιβλίο μου, ό.π., σσ. 238-254.

λουθούν το πρόβλημα της κίνησης.13 Και όπως ήδη το είδαμε, η θεωρία που αναπτύσσει για την κίνηση καταλήγει στην ανάγκη πρώτης κίνησης, την οποία εγγυάται το ανώτερο ον, το οποίο εί­ ναι και ακίνητο. Η ερμηνεία που κυριαρχεί για την κίνηση στον Αριστοτέλη εξηγεί πως η κίνηση είναι το πέρα­ σμα από το «δυνάμει ον» εις το «εντελεχεία ον». Η προοπτική όμως αυτή είναι ελλιπής, γιατί δεν λαμβάνει υπόψη της το τρίτο αίτιο, δηλαδή την πηγή και την αφετηρία της κίνησης, που εξηγεί τον βασικότερο ορισμό που προτείνει ο Σταγιρίτης, όπου εμπλέκει την επαφή του κινητικού και υποστηρίζει πως με τη κίνηση γίνεται και η με­ τάβαση του είδους.14 Με τη θεωρία αυτή της κί­ νησης λύνεται στην πραγματικότητα το πλατωνι­ κό πρόβλημα της επικοινωνίας ανάμεσα στον ιδεατό κόσμο και στον αισθητό κόσμο, επιτρέ­ ποντας επιστημονική σύλληψη των αισθητών όν­ των. Το «μοντέλο» της τεχνικής, επειδή παρου­ σιάζει ένα παράλληλο φαινόμενο, με τη μετάβα­ ση μέσα στην ύλη της ιδέας που συλλαμβάνει ο τεχνίτης, βοηθεί στη θεώρηση αυτή. Βασιζόμενη ωστόσο στην επαφή, η θεωρία της κίνησης που θεμελιώνει ο Αριστοτέλης στέκει στην αντίθετη πλευρά από τη θεωρία της κίνησης της σύγχρο­ νης φυσικής, που προϋποθέτει την αρχή της αδράνειας. Συνεπώς μπορούμε να πούμε πως κατά παράδοξο τρόπο η τεχνική φάνηκε το βασι­ κό εμπόδιο στη διασάφηση της κίνησης από τον Αριστοτέλη, και θα χρειαστεί η ανατροπή της αντίληψής του από τον Γαλιλαίο και τον Μπαλλιάνι για να δοθούν στη φυσική επιστήμη και­ νούριες δυνατότητες.15 Δίχως όμως τηγιγαντιαία προσπάθεια του Σταγιρίτη να δοθεί επιστημο­ νική συγκρότηση στη γνώση της φύσης, δύσκολα η φυσική επιστήμη θα έβρισκε την πορεία της, θεμελιώνοντας κατά κάποιο τρόπο την ουσία του σημερινού τεχνολογικού πολιτισμού. 6 10. Φυσική, 190b 17-20, καθώς και το βιβλίο μου, ό.π., σσ.

179-184.

11. Ό .π., Β 3.

12. Ό .π., Β 1.

13. Ό .π., Γ 1.

14. Ό .π., 202a 7-12. Πρέπει να σημειωθεί πως αυτή η μετάβι ση δεν περιορίζεται στην κατηγορία της ουσίας, αλλι αφορά κι άλλες κατηγορίες, όπως την ποιότητα, την ποσό­ τητα ή τον τόπο, επιτρέποντας, εκτός από τη γένεση, κι άλλες κινήσεις, όπως την αλλοίωση, την αύξηση και την τοπική κίνηση. Ο Αριστοτέλης μιλά για μεταβολή - δίχως όμως να εννοεί, όπως το υποστηρίζουν οι περισσότεροι σχολιαστές, ότι η μεταβολή είναι κάτι ανώτερο από την κίνηση (βλ. το βιβλίο μου, ό.π., σελ. 68-75, και Δεσποτόπουλος, ό.π., σελ. 10).

15. Βλ. την ανακοίνωσή μου: La formulation du principe d’ inertie par Baliani et la conception aristotelicienne du mouvement, Αριστοτέλης (Πρακτικά παγκοσμίου συνεδρίου, Θεσσαλονίκη, 7-14 Αυγούστσυ 1978), Τ. II, Αθήνα 1981, σσ. 379-384.

16. Σχετικά με τη σχέση αρχαίας «τέχνης» και τεχνικής, βλ. τη μελέτη μου: Αρχαία τέχνη και τεχνική κατά τον Μ. Hei­ degger, Ελληνική Φιλοσοφική Επιθεώρηση, 1, 1984, σσ.

51-63.

αψιερωμα/21

Ευθύμης Παπαδημητριού

Οι ανθρωπολογικές απόψεις του Αριστοτέλη

Στο φιλοσοφικό έργο τον Αριστοτέλη, δεν συναντάμε κάποιο συγκεκριμένο σύγ­ γραμμα, στο οποίο να βρίσκεται συγκεντρωμένη η διδασκαλία τον για τον άνθρω­ πο. Μ’ αυτή την έννοια η «Φιλοσοφική ’Ανθρωπολογία»1 του θα πρέπει να ανα­ συγκροτηθεί μέσα από μια πλειάδα κειμένων. Και πρώτα απ’ όλα έρχονται τα βιολογικά του έργα,2 στα οποία υπάρχουν πολλές ενδιαφέρουσες παρατηρήσεις, διαπιστώσεις και κρίσεις για τη σχέση τον ανθρώπου προς τα άλλα έμβια όντα και για τη θέση τους στη βιολογική κλίμακα. Ακολουθούν τα θεωρητικά του έργα «Με­ τά τά Φυσικά», «Περί Ψυχής» και τα έργα της πρακτικής τον Φιλοσοφίας «’Ηθικά Νικομάχεια», «Πολιτικά», «’Ρητορική», στα οποία ολοκληρώνεται η επιστημονική άποψη τον Αριστοτέλη για τον άνθρωπο.3

22/αφιερωμα Η κατανόηση λοιπόν της διδασκαλίας του Αρι­ στοτέλη για τον άνθρωπο είναι δυνατή μόνο μέ­ σα στα ευρύτερα πλαίσια του φιλοσοφικού του συστήματος, όπου ο άνθρωπος εξετάζεται όχι μόνο ως βιολογικό ον, προικισμένο με ορισμένες σωματικές, ψυχικές και πνευματικές «δυνάμεις», αλλά και ως κοινωνικό ον που ολοκληρώνεται μέσα στην ανθρώπινη κοινότητα, η οποία επι­ τρέπει την ανάπτυξη όλων των φυσικών και πνευματικών δυνατοτήτων του.4 Ενώ από το βιολογικό έργο του Αριστοτέλη έχουν διασωθεί μόνο λίγα αποσπάσματα, τα ζωολογικά του συγ­ γράμματα μας προσφέρουν πλούσιο υλικό και παρατηρήσεις σχετικές με την ανατομική κατα­ σκευή του σώματος των ζώων, των διαφόρων οργάνων τους και παρέχουν τα κριτήρια για την απαραίτητη ταξινόμηση των ζώων. Στα έργα που έχουν διασωθεί προσπαθεί ο Αριστοτέλης να εξηγήσει τη δημιουργία των ζωντανών οργανισμών, να ερευνήσει την αιτία της γένεσής τους, να προσδιορίσει τα γνωρίσμα­ τα της ζωής, και να καθορίσει την ιεραρχική τους θέση σε μια κλίμακα εξελικτική. Από τα φυσικά σώματα άλλα έχουν ζωή κι άλ­ λα όχι. Το έμψυχο διακρίνεται από το άψυχο κατά το «ζήν»5. Η ζωή εξελίσσεται από τις κα­ τώτερες κλίμακες προς τις ανώτερες και τελειό­ τερες μορφές της. Στην κατώτερη βιολογική κλί­ μακα τοποθετούνται τα φυτά, στη μεσαία τα ζώα και στην ανώτερη ο άνθρωπος. Τα ζώα διαφέρουν από τα φυτά κατά την αί­ σθηση. Αυτό που διακρίνει τα έμβια όντα από τα άλλα υλικά σώματα είναι η ψυχή.6 Χαρακτη­ ριστικά των όντων που είναι προικισμένα με ζωή είναι: ο νους, η αίσθηση και η κίνηση.7 Τα ανώτερα έμβια όντα διαθέτουν, εκτός από την αίσθηση και την κίνηση, φαντασία και όρε­

ξη.

Η ψυχή, ως «άρχή» των ζωντανών όντων, τους δίνει τη δυνατότητα να διατρέφονται, να αισθά­ νονται, να διανοούνται και να κινούνται.8 Η ψυχή του ανθρώπου θεωρείται ως «τούτο ώ ζώμεν καί αίσθανόμεθα καί διανοούμεθα»,9 άρα θα πρέπει, σύμφωνα με την οντολογική θεωρία του Αριστοτέλη, να είναι «λόγος» και «είδος» και όχι «ύλη» και «υποκείμενον». Πάντως η ψυ­ χή «δοκεϊ μήτ’ άνευ σώματος είναι μήτε σώμά τι».10 Η ψυχή ορίζεται ως «έντελέχεια ή πρώτη σώ­ ματος φυσικού δυνάμει ζωήν έχοντος».11 Εντελέ­ χεια είναι η κατάσταση ολοκλήρωσης της κίνη­ σης από το «δυνάμει» στο «ένεργείςι», από μια δυνητική σε μια πραγματική κατάσταση. Κάθε ζωνανό ον είναι σύνθετο από το υλικό σώμα του (ύλη) και από τη μορφή (είδος). Το «είδος», η μορφή όταν δρα ως η κινούσα δύναμη ονομάζε­ ται «έντελέχεια» και μ’ αυτή την έννοια ορίζεται η ανθρώπινη ψυχή ως η «ούσία» του, ως το «εί­

δος» του σώματος που έχει «δυνάμει» ζωή.12 Ο άνθρωπος ως ολότητα οντική, απαρτίζεται από σώμα και ψυχή, όπως και κάθε «ούσία», σύμφωνα με την Οντολογία του Αριστοτέλη, θεωρείται ενότητα ύλης-μορφής.13 Δηλαδή οι ανθρωπολογικές αντιλήψεις του Αριστοτέλη δεν στηρίζονται μόνο σε εμπειρικές παρατηρήσεις που είναι διατυπωμένες στα βιολογικά του έργα, αλλά είναι θεμελιωμένες σε στέρεα οντολογικά θεμέλια, των οποίων η ανάπτυξη δεν είναι δυνα­ τή στα πλαίσια μιας σύντομης παρουσίασης της θεωρίας του. Βασικό σημείο της αντίληψης του Αριστοτέλη για τον άνθρωπο αποτελεί το πρόβλημα της σχέ­ σης σώματος και ψυχής. Ο άνθρωπος ως ψυχο­ σωματική ενότητα υπάγεται λόγω της σωματικότητάς του στα φθαρτά, υλικά όντα, όμως λόγω της ψυχής του, η οποία αποτελεί την ενοποιητική του αρχή, αξιούται μιας ανώτερης ενότητας και πλήρωσης. Όλες οι δυνατότητες αποτελούν εκφάνσεις της τέτοιας φύσης του και έχουν ως οντολογικό υπόβαθρο την ανθρώπινη ουσία του, δηλαδή τη σύνθεση της σωματικότητας και της ψυχικότητας ή πνευματικότητάς του. Κατά τον Αριστοτέλη ο άνθρωπος δεν διαθέ­ τει μόνο τη «θρεπτική» και «αισθητική» δύναμη της ψυχής, που συναντάμε στα φυτά και τα ζώα, αλλά και τη «διανοητική» και το «νού», που του επιτρέπουν μια άλλη συνειδητή δράση και οργά­ νωση της ζωής του. Οι ανώτερες μορφές της ψυχής προϋποθέτουν τις κατώτερες, ώστε η ψυχική ζωή να αποτελεί μια γραμμή εξελικτική, κατά την οποία η επόμε­ νη βαθμίδα να περικλείει και τις προηγούμε­ νες.14 Η κλιμάκωση αυτή που παρατηρείται στις εκφάνσεις της ψυχικής δύναμης εκφράζεται στην πεποίθηση του Αριστοτέλη για τη σταθερή εξέλι­ ξη της οργανικής φύσης από τις ατελείς στις πιο τέλειες μορφές.16 Οι ανθρωπολογικές απόψεις του Αριστοτέλη δεν περιορίζονται μόνο στο βιολογικό επίπεδο. Ολοκληρώνονται στα ηθικά και πολιτικά έργα του: Στα «Ηθικά Νικομάχεια», την «'Ρητορική Τέχνη» και τα «Πολιτικά». Σ’ αυτά τα έργα ερευνάται και αναδεικνύεται η άλλη φύση του ανθρώπου, η κοινωνική και πολιτική του ουσία, όπως εκφράζεται στα έργα της νόησης, της κοι­ νωνικής και ηθικής του πράξης.16 Κατά τη γνωστή διατύπωση του Αριστοτέλη ο άνθρωπος είναι «φύσει πολιτικόν ζώον»,17 έχει δηλαδή τις προϋποθέσεις και την ικανότητα για συμβίωση σε μια κοινότητα ανθρώπων, η οποία επιτρέπει την ολοκλήρωση της βιολογικής και πνευματικής του φύσης. Η ανθρώπινη κοινωνία γίνεται αρχικά «τού ζήν Ινεκεν», υπάρχει όμως για να κάνει δυνατό το «εΰ ζήν».18 Η πολιτική κοινότητα αποτελεί την προϋπόθεση της αυτάρκειας και ευδαιμονίας

αφιερω μα/23 του ανθρώπου και στηρίζεται όχι τόσο στις βιο­ λογικές δυνατότητες του ανθρώπου, αλλά στην πνευματική του φύση και στην ικανότητά του για επικοινωνία και ανταλλαγή σκέψεων και εμ­ πειρίας με τη βοήθεια της γλώσσας. Η «φωνή» αποτελεί «σημεΐον» δηλωτικό του «λυπηρού και του ήδέος» και συναντάται και στα άλλα ζώα.19 Αντίθετα «ό λόγος» επιτρέπει μόνο στον άνθρωπο να δηλώνει «το συμφέρον και το βλαβερόν», άρα και το «δίκαιον καί τό άδικον», και αυτή η ικανότητα είναι μόνο «τοϊς άνθρώποις ίδιον».20 Οι άνθρωποι είναι οι μόνοι από τα ζώα που έχουν την αίσθηση του αγαθού, και του κακού, του δικαίου και του αδίκου, των οποίων η «κοινωνία» κάνει δυνατή την «οικίαν» και «πόλιν».21 Ο άνθρωπος δηλαδή έχει τη δυνατότητα να ξεπεράσει το βιολογικό επίπεδο και να ολοκληρω­ θεί ως κοινωνικό ον, μέσα σε μια κοινότητα, που ρυθμίζει τις πράξεις και ισσοροπεί τα συμφέρον­ τα των μελών της με ηθικά κριτήρια και αξίες, γεγονός που επιτρέπει την κοινωνική ειρήνη και εγγυάται την ευδαιμονία των μελών της. Ο άνθρωπος ως λογικό και κοινωνικό ον οικειοποιείται και μαθαίνει να χρησιμοποιεί τους ηθικούς και γλωσσικούς κώδικες της κοινότητας μέσα στην οποία ζει, και η οποία νοείται από τον Αριστοτέλη ως γλωσσική και πολιτισμική κοινότητα. Ο «λόγος» δημιουργείται από τη συγκεκριμένη γλωσσική σύμβαση των μελών της κοινωνίας και είναι γενετικά δυνατός γιατί ο άνθρωπος διαθέ­ τει τις φυσιολογικές, ψυχολογικές και πνευματι­ κές προϋποθέσεις, που κάνουν δυνατή την επι­ κοινωνία με τη βοήθεια του «λόγου». Στο πρόβλημα της γλωσσικής επικοινωνίας -στο ανθρώπινο, κοινωνικό φαινόμενο του λό­ γου- ο Αριστοτέλης έχει αφιερώσει βαθυστόχα­ στες και συστηματικές αναλύσεις σε πολλά έργα του. Στη «Ρητορική» και το έργο «Περί Ψυχής» δίνει μιαν ενδιαφέρουσα και -όχι μόνο για την εποχή του- ικανοποιητική εξήγηση της λειτουρ­ γίας του γλωσσικού ενεργήματος, καθώς και των φυσιο-ψυχολογικών και νοητικών προϋποθέ­ σεων της ικανότητας του ανθρώπου για διάλογο και επικοινωνία, προκαταλαμβάνοντας την προ­ βληματική και τις λύσεις που προτείνονται στον αιώνα μας από τη Φιλοσοφία, την Ψυχολογία και την Κοινωνιολογία της γλώσσας.22 Στα έργα του «Περί έρμηνείας» στην «Ποιητι­ κή», στα «Τοπικά», στους «Σοφιστικούς έλέγχους», στο «Περί αίσθήσεως καί αισθητών» στο «Περί ζώων γενέσεως» στο «Περί τά ζώα ίστορίαι», στα «Φυσικά Προβλήματα» και στο «Περί Ψυχής» γίνονται ενδιαφέρουσες παρατηρήσεις και αναλύσεις του γλωσσικού φαινομένου, των φυσιο-ψυχολογικών, νοητικών και κοινωνικών προϋποθέσεων της ανθρώπινης επικοινωνίας.23

Οι πιο ενδιαφέρουσες αναλύσεις του γλωσσι­ κού φαινομένου γίνονται από τον Αριστοτέλη στο έργο του «Περί Ψυχής». Εκεί διατυπώνεται η άποψη ότι ο άνθρωπος ως βιολογικό και λογι­ κό ον διαθέτει από τη φύση του όλες τις απαραί­ τητες προϋποθέσεις για την αισθητηριακή αντί­ ληψη, για τη συλλογή πείρας, την ταξινόμηση και νοητική της επεξεργασία και για τη μεταβί­ βαση των σκέψεών του στους συνανθρώπους του. Η ανθρώπινη επικοινωνία γίνεται με τη βοήθειά της «σημαντικής» λειτουργίας της φω­ νής,24 η οποία βάζει τα θεμέλια της ανθρώπινης κοινότητας.25 Στα «Πολιτικά» του τονίζει ο Αριστοτέλης ότι η κοινότητα των εννοιών και των νοητικών πα­ ραστάσεων του ανθρώπου δημιουργούν την πο­ λιτεία.26 Στα «’Αναλυτικά ύστερα» υπογραμμί­ ζεται η «σύμφυτη κριτική δύναμη τού άνθρώπου», η οποία επιτρέπει τη διάκριση του αγα­ θού, του δικαίου και του άδικου και των άλλων κοινωνικών αξιών.27 Αυτή η «σημαντική» (από το ρήμα «σημαίνειν») και «έπικοινωνιακή» λειτουργία της αν­ θρώπινης γλώσσας28 στηρίζεται στις φυσιολογι­ κές και νοητικές δυνάμεις του ανθρώπου. Γιατί ο άνθρωπος, σύμφωνα με τη συνθετική αντιμε­ τώπισή του που κάνει ο Αριστοτέλης, διαθέτει τα απαραίτητα όργανα29 (γλώσσα, «φάρυγγα», χείλη, πνεύμονες, αναπνοή) που επιτρέπουν την ηθελημένη άρθρωση και έκφραση των σκέψεών του, γεγονός που κάνει δυνατή τη συνεννόηση, την αυτοσυντήρηση, αλλά και μια ανώτερη μορ­ φή ζωής σε μια πολιτισμένη συμβίωση στα πλαί­ σια της γλωσσικής και πολιτικής κοινότητας. Η πολιτεία και η συμβίωση γίνεται δυνατή λό­ γω αυτής της ψυχοπνευματικής ικανότητας των ανθρώπων, οι οποίοι «όρέγονται τού συζήν», όχι απλώς λόγω «τού κοινή συμφέροντος», αλλά και όταν δεν έχουν ανάγκη της βοήθειας των άλλων, για μια καλύτερη ζωή που ταιριάζει στη φύση τους.30

24/αφιερωμα Κατά την πολιτική "θεωρία του Αριστοτέλη η «πόλις» δεν αποτελεί μόνο κοινότητα κατοικίας («κοινωνία τόπου») και δεν προέκυψε μόνο, για την αμοιβαία προστασία των μελών της από αδι­ κοπραγίες ή μόνο για την προώθηση της ανταλ­ λαγής αγαθών. Αυτά όλα είναι μεν αναγκαίος, αλλά όχι και επαρκής λόγος για τη δημιουργία της κοινωνίας. Η οργανωμένη πολιτεία επιτρέπει κυρίως το «εύ ζήν», και υπάρχει χάριν μιας «ζωής τελείας καί αύτάρκους». Η καλή ζωή θεω­ ρείται έργο της φιλίας,31 γιατί αυτή είναι η «προαίρεσις τού συζήν» για μια ζωή καλύκρη και αυτάρκη. Αυτό δηλώνει «τό ζήν εΰδαιμόνώς καί καλώς». Η πολιτική Κοινωνία κατά τον Αριστοτέλη δημιουργείται «χάριν τών καλών πράξεων» και όχι απλώς χάριν «τού συζήν». Προϋπόθεση για τα παραπάνω είναι η ελευθερία και η «πολιτική άρετή».32 Το πολιτικό «άγαθόν», το δίκαιο και το κοινό συμφέρον είναι τα προβλήματα που απασχολούν την Πολιτική Φιλοσοφία, την Ηθι­ κή και την Πραξιολογία του Αριστοτέλη. Χωρίς δικαιοσύνη, Πολιτική και Κοινωνική αρετή είναι αδύνατη η συμβίωση και η «τελείωση» του αν­ θρώπου.33 Όλη η έρευνα, η κατάταξη και η ανάλυση των διαφόρων πολιτευμάτων της εποχής του γίνεται για τον προσδιορισμό της «όρθής πολιτείας», στην οποία οι άνθρωποι «υπερέχουν κατ’ άρετήν» και είναι σε θέση να άρχουν και να άρχονται με σκοπό την «αίρετωτάτην ζωήν», η οποία προϋποθέτει την κατάλληλη «παιδεία» και τα απαραίτητα ήθη.34 Το «βέλτιον ήθος» είναι το αίτιο της «βελτίονος πολιτείας». Η κατάλληλη παιδεία των νέων κυρίως τους επιτρέπει να βρί­ σκουν και να επιλέγουν το «δυνατόν» και το «πρέπον».35 Ο εθισμός στην προαίρεση των πραγματικών αγαθών και στην επιδίωξη των «πρακτών άγαθών» συντελεί στη διάπλαση του ενάρετου χαρα­ κτήρα στα πλαίσια μιας ευνομούμενης πολιτείας στην οποία είναι δυνατή η ανθρώπινη ευδαιμο­ νία, που προϋποθέτει το «εύ πράττειν» και επι­ τρέπει το «εύ ζήν».36 Το ανθρώπινο αγαθό χαρακτηρίζεται ως «ψυ­ χής ένέργεια κατ’ άρετήν» και μάλιστα «κατά τήν άρίστην καί τελειοτάτην», σ’ όλη τη διάρκεια μιας ζωής.37 Η ανθρώπινη ευδαιμονία είναι για τον Αριστοτέλη «εύζωΐα» και «εύπραξία» και θεωρείται το «τέλειον» και «αυτάρκες» προς το οποίο κατατείνουν οι ανθρώπινες πράξεις.38 Επειδή η ευδαιμονία ορίζεται ως «ψυχής ένέργεια κατ’ άρετήν τελείαν»,39 ο Αριστοτέλης προβαίνει σε εξονυχιστική ανάλυση της έννοιας της αρετής, των προϋποθέσεων και των ειδών της και εξηγεί και τα του τρόπου απόκτησής της.40 Οι «διανοητικές άρετές» είναι προϊόν διδα­

σκαλίας και προϋποθέτουν εμπειρία και χρόνο για την απόκτησή τους, ενώ οι «ήθικές άρετές» είναι αποτέλεσμα της συνήθειας (έθους).41 Κα­ μιά ηθική αρετή δεν ενυπάρχει στον άνθρωπο από τη φύση του, όπως και κανένα άλλο από τα όντα της φύσης δεν έχει τη δυνατότητα «έθισμοΰ». Ο άνθρωπος είναι από τη φύση του επι­ δεκτικός εθισμού και ικανός για την αρετή, η οποία «τελειούται διά τού έθους».43 Οι έξεις γί­ νονται « εκ των ομοίων ενεργειών»44, γι’ αυτό χρειάζεται ο εθισμός των νέων από την τρυφερή ηλικία τους. Όλη η Ηθική του Αριστοτέλη, κατά τη διατύ­ πωσή του «δεν έγινε «θεωρίες ένεκα», αλλά επι­ διώκει να δείξει τον τρόπο που επιτρέπει «ΐν’ άγαθοί γενώμεθα».45 Η αρετή χαρακτηρίζεται ως «έξις προαιρετική, έν μεσότητι ούσα τή πρός ήμάς, ώρισμένη λόγω καί ώ άν ό φρόνιμος όρίσειεν».46 Μόνον ο άνθρωπος, ως κοινωνικό και λογικό ον, έχει τη δυνατότητα, με την κατάλληλη αγωγή και παιδεία να κατακτήσει την αρετή, αφού εί­ ναι σε θέση να διακρίνει την ηθική και πραξιολογική μεσότητα και να καταφέρει το «κατά τόν λόγον ζήν», που είναι προϊόν ηθελημένης επιλο­ γής του, στα όρια που επιβάλλει η ειρηνική συμ­ βίωση με τους συνανθρώπους, οι οποίοι επιδιώ­ κουν και αυτοί τη δική τους ευδαιμονία. Η «’Ηθική» του Αριστοτέλη συναντάει την «Πολιτική» του, γιατί η «όρθή άγωγή» είναι αδύνατη χωρίς τους κατάλληλους κοινωνικούς νόμους. 7 Η άριστη πολιτεία είναι εκείνη που χρησιμοποιεί τους άριστους νόμους και καλλιερ­ γεί τα απαραίτητα ήθη,48 που επιτρέπουν στον άνθρωπο να σταθεί στο ύψος που του είναι δυ­ νατό, λόγω των βιολογικών, ψυχικών και πνευ­ ματικών δυνάμεών του, οι οποίες τον ανεβάζουν στην ανώτατη βαθμίδα της κλίμακας των έμβιων όντων. Όπω ς είδαμε, στην υποχρεωτικά πολύ συνο­ πτική μας παρουσίαση της διδασκαλίας του Αρι­ στοτέλη για τον άνθρωπο, η κατανόησή της απαιτεί ένα ευρύτατο πλέγμα προϋποθέσεων, που επιτρέπουν στον άνθρωπο να ζήσει μιαν ανώτερη, ελεύθερη, συνειδητή και ευδαίμονα ζωή. Η κατανόηση δηλαδή των ανθρωπολογικών απόψεων του Αριστοτέλη προϋποθέτει τη μελέτη και τη συνθετική προσέγγιση των βιολογικών, ψυχολογικών, λογικών και ηθικών απόψεών του που είναι διατυπώμένες σ’ όλο σχεδόν το τερά­ στιο έργο του. Αυτή η προσέγγιση των αντιλή­ ψεων του Αριστοτέλη για τον άνθρωπο ως ενό­ τητας ψυχοσωματικής και ως οντότητας κοινωνι­ κής επιτρέπει την ανάπλαση της αριστοτελικής Ανθρωπολογίας, η οποία διατηρεί σε μεγάλο βαθμό την εγκυρότητα και την επικαιρότητά της και στην εποχή μας. Η

αψιερωμα/25 Σημειώσεις 1. Η φιλοσοφική ανθρωπολογία ως επιστημονικός κλάδος εί­ ναι δημιούργημα των νεότερων χρόνων. Τον όρο τον συ­ ναντάμε στο έργο του Cassmann Ο., Psychologia anthropologia sive animae humanae doctrina, 1594. Secunda pars anthropologiae 1596. Στο φιλοσοφικό λεξικό του Walch J.G. η Ανθρωπολογία ορίζεται ως η διδασκαλία για τον άν­ θρωπο και διαιρείται σε φυσική και ηθική σύμφωνα με τη διπλή φύση του ανθρώπου (Walch J.G., Philos. Lex. 1733' Art. «Α»). Βλ. επίσης Clark S.R.L., Aristotle’s Man, Spe­ culations upon Aristotelian Anthropology, Oxford 1975, a.

28, 174, 191.

2. Βλ. τα έργα του Αριστοτέλη «Περί τά ζώα ιστορία», «Περί ζώων μορίων», «Περί ζώων κινήσεως». «Περί ζώωνγενέσεως», όπου βρίσκονται διατυπωμένες οι απόψεις του για τη φυσιολογία, τη γενική βιολογία, την εμβρυολογία, οι αναλύσεις του για τους μηχανισμούς κινήσεως και τα προ­ βλήματα της γενέσεως και κληρονομικότητας των ζώων.

3. Βλ. Gigon D., Die Bestimmung des Menschen in der praktischen Philosophic des Aristotles, στο Allgem. Zeitschrift f. Philosophie (AZfPh), 3 (1976), σ. 1-25.

4. Βλ. Hoffe O., Grundaussagen iiber den Menschen bei Aristoteles, στο: ZfPHF. (Zeitschrift fiir Philosophische Forschung), 30, 2, (1976), a. 277 κ.ε.

5. «Περί Ψυχής» 413 α 21.

6. Ό π.π. 413 a 22.

7. 'Οπ.π. 403 b 25.

8. Ό π.π. 413 b 11-12.

9. Ό π.π. 414 a 12.

10. Όπ.π. 414 a 19.

11. Ό π.π. 412 a 27.

12. Ό π.π. 412 a 19. Βλ. επίσης Fritz Kurt von, Teleologie bei Aristoteles, στο έργο Die Naturphilosophie des Aristoteles, Darmstadt 1975, σ. 243.

13. Η θεωρία του Αριστοτέλη για την «ούσία» αναπτύσσεται στα έργα του: «Κατηγορίαι», «Μετά τα Φυσικά», «Φυσική άκρόασις», «Περί Ψυχής», όπου διατυπώνεται η άποψή του για τη σχέση ύλης-μορφής και η σπουδαιότητα της σύνθεσής τους για την εξήγηση της ουσιακής ενότητας όλων των όντων (Βλ. «Περί Ψυχής» 414 a 14-18).

14. «Περί Ψυχής», 414 b 29 Βλ. επίσης Ivanka Ε., von, Zur Problematik der aristotelischen Seelenehre, στο έργο: Die Naturphilosophie des Aristoteles, Darmstadt, 1975, σ. 29.

15. «Περί ζώων μορίων» I 5, 681 12.

16. Βλ. Κύρκος Β., Ο ανθρωπολογικός χαρακτήρας της πολι­

τικής φιλοσοφίας του Αριστοτέλη, (Ανάτυπο από την επι­ στημονική επετηρίδα της ΠΑΣΠΕ), Αθήνα 1981 σ. 213229.

17. «’Ηθικά Νικομάχεια» 1097 b 11.

18. Ηθ. Νικ. 1252 a 30.

19. «Πολιτικά» 1253 a 9.

20. Ό π.π. 1253 a 10-16.

21. Όπ.π. 1253 a 18.

22. Βλ. σχετικά: Menne A., Sprachphilosophie, στο: Perspektiven der Linguistik, Bd. 2., Stuttgart 1974, σ. 1-20. Πρβ.

Schonbach P., Soziolinguistik στο: Perspektiven... όπ.π. σ.

156 και Hormann, H., Psycholinguistik, Stuttgart 1974, σ.

139.

23. Papadimitriu E., Ethische und psychologische Grundlagen der Aristotelischen Rhetorik, Frankfurt am Main 1979, σ.

165 κ.ε.

24. «Περί Ψυχής» 420 b 32.

25. Ό π.π. 435 b 24.

26. «Πολιτικά» 1253 a 9-18. .

27. Ό π.π. 1253 a 16.

28. «Περί Ψυχής» 420 b 32.

29. Ό π.π. 419 b 4 κ.ε. 420 b 5 κ.ε.

30. «Πολιτικά» 1278 b 19-22.

31. Βλ. Hoffmann Ε., Aristotele’s Philosophie der Freundschaft, Darmstadt 19722 στον τόμο Ethik und Politik des Aristoteles, a. 149. ' 32. «Πολιτικά» 1280 a 30-1281 a 4 και 1282 b 14-17.

33. «Πολιτικά» 1283 a 20, Πρβλ. επίσης Allan D.J., Individuum und Staat in der Ethik und der Politik des Aristoteles, στον τόμο Ethik und Politik des Aristoteles, Darmstadt 1972, a. 403 κ.ε.

34. Βλ. Ritter Metaphysik und Politik, Frankfurt am Main 1977, σ. 106 κ.ε. Πρβλ. «Πολιτικά» 1288 a 33-39.

35. «Πολιτικά» 1342 b 18.

36. «ΉΘ. Νικ.» 1059 a 19-20.

37. Ό π.π. 1089 a 33-39.

38. Ό π.π. 1097 b 20-22.

39. Ό π.π. 1102 a 4.

40. Ό π.π. 1103 a 5.

41. Ό π.π. 1103 a 14-17.

42. Ό π.π. 1102 a 19-21.

43. Ό π.π. 1103 a 25.

44. Ό π.π. 1103 b 21.

45. Ό π.π. 1103 b 26-28.

46. Ό π.π. 1106 b 36-1107 α 1.

47. Ό π.π. 1179 b 31-32.

48. Ό π.π. 1181 b 22.

26/αφιερωμα

Αύγουστος Μπαγιόνας

Πολιτική φιλοσοφία και θεωρία της δημοκρατίας στα πολιτικά του Αριστοτέλη

Στα Πολιτικά του Αριστοτέλη εξετάζεται η έννοια, το αντικείμενο και η μέθοδος της πολιτικής φιλοσοφίας. Οι απόψεις τον Αριστοτέλη για τη δημοκρατία προϋποθέτουν τους καθορισμούς αυτούς. Η πολιτική φιλοσοφία ανήκει στο σύστημα των φιλοσοφικών επιστημών που ο Αριστοτέλης (Με­ τά τα Φυσικά Ε, Ι \ Ηθικά Νικομάχεια A, 1 και 2, Ζ κεφ 2, Γ,κεφ 2-3), κατατάσσει σε τρεις κα­ τηγορίες, α) τις θεωρητικές επιστήμες. Σ’ αυτές ανήκει η «πρώτη φιλοσοφία» που εξετάζει τις μορφές, αυτές καθ’ εαυτές, ξεχωριστά από το υλικό υπόστρωμά τους και την κίνηση, η φυσική φιλοσοφία, που εξετάζει τις μορφές σε σχέση με το υλικό υπόστρωμά τους και ως κατάληξη κά­ ποιας κίνησης, τα μαθηματικά που εξετάζουν τις μορφές σε σχέση με το υλικό υπόστρωμά τους αλλά ανεξάρτητα από οποιαδήποτε κίνηση, β)

τις επιστήμες της πράξης, που εξετάζουν ανθρώ­ πινες κινήσεις ή ενέργειες που εκφράζουν κά­ ποιες προθέσεις. Η πολιτική εξετάζει ειδικότερα αυτές που είναι δημιουργικές. Στις επιστήμες της πράξης ανήκει η ηθική, που εξετάζει τις αν­ θρώπινες πράξεις που υπόκεινται σε έπαινο ή ψόγο και ως προς τη σχέση τους με την ατομική ευδαιμονία. Η πολιτική εξετάζει τις πράξεις ως προς τη σχέση τους με την πόλη, με την ευδαιμο­ νία της πόλης και με τις λειτουργίες που ταιριά­ ζουν στη φύση της. Σύμφωνα με τα Ηθικά Νικομάχεια (Κ, 9, 118ιβι5) η ηθική και η πολιτική πε­ ριλαμβάνονται στην «περί τ’ ανθρώπεια φιλοσο­

αψιερωμα/27 φίαν». Η πολιτική συμπληρώνει και ολοκληρώ­ νει την ηθική. Σύμφωνα με την αρχή των Ηθικών Νικομαχείων (A, 1) η σχέση ηθικής και πολιτι­ κής είναι σχέση μέρους και όλου. Ο άνθρωπος είναι «πολιτικόν ζώον», γιατί η κατ’ εξοχήν ει­ δοποιός διαφορά που τον ξεχωρίζει από τα άλλα ζώα, η γλώσσα, παύει να είναι κραυγή, γίνεται έναρθρος λόγος και έτσι ανταποκρίνεται στη λει­ τουργία της επικοινωνίας, μέσα στο πλαίσιο της πόλης. Επίσης, όλες οι αντιλήψεις για το αξιέπαινο και το αξιοκατάκριτο με τις οποίες είναι συνυφασμένη η γλωσσική λειτουργία, γιατί εκφράζει όχι μόνο το ευχάριστο και το δυσάρεστο, το ωφέλιμο και το βλαβερό, αλλά και το δίκαιο και το άδικο, αναπτύσσονται στο πλαίσιο της πόλης (Πολιτικά, Α,Ι, 1253α 15-20), ως κοινωνίας που έχει κοινό σκοπό, το «ευ ζην» των πολιτών, κοι­ νό πολίτευμα, αυτονομία και σχετική υλική αυτάρκεια. Η πολιτική είναι συνεπώς «αρχιτεκτο­ νική επιστήμη», που προσδιορίζει το σκοπό όλων των ανθρώπινων δραστηριοτήτων, που αναπτύσσονται στην πόλη (Ηθικά Νικομάχεια, A, I, 1094β 1-7). Από την έννοια αυτή της πολι­ τικής προκύπτει ότι η πολιτική, εξετάζοντας την πόλη, από στατική και εξελικτική άποψη, εξετά­ ζει και την πολιτεία. Η πολιτεία ορίζει τους θε­ σμούς σύμφωνα με τους οποίους ασκούνται οι διάφορες αρχές, τις δικαιοδοσίες της κάθε μιας, ποιοι αναγνωρίζονται ως νόμιμα συμμετέχοντες στην άσκηση της εξουσίας, ποιος είναι ο σκοπός της. Η πολιτεία ορίζει επίσης τους επιμέρους νό­ μους και τις διαδικασίες σύμφωνα με τις οποίες παίρνονται οι αποφάσεις που αφορούν την «πό­ λη» ή, όπως θα λέγαμε σήμερα, το κοινωνικό σύ­ νολο (Πολιτικά Δ, 1,1289α 15 κ.ε.). Σύμφωνα με τον Αριστοτέλη, η πολιτεία δεν χωρίζεται από την πόλη. Αυτή τη σχέση μεταξύ τους δηλώνει η φράση του Αριστοτέλη σύμφωνα με την οποία η πολιτεία είναι ο «βίος» της πόλης (Πολιτικά, Δ, 8, 129561). Ο Αριστοτέλης θέλει να πει ότι η πο­ λιτεία δίνει μορφή στις διάφορες δραστηριότητες που αναπτύσσονται στην πόλη, τις συστηματο­ ποιεί καθορίζοντας τους θεσμούς που διέπουν τις σχέσεις μεταξύ τους και με την πόλη. Η άπο­ ψη του Αριστοτέλη ότι η πολιτική αναφέρεται κύρια στην πόλη, και στην πολιτεία ως ολοκλη­ ρωμένη μορφή της, συνεπάγεται, όπως παρατη­ ρεί ο G. Balandier,1 ότι τα «πολιτικά» φαινόμενα ταυτίζονται με τα κοινωνικά ή ότι τα μορφοποιούν, ότι η ανασύνθεση και εξήγησή τους προϋ­ ποθέτει τον καθορισμό της ιστορικής διάστασής τους και της σχέσης τους με τον τρόπο ζωής αυ­ τών που δρουν, στοχάζονται και αξιολογούν τη δράση τους σε μια ορισμένη κοινωνία και εποχή. Η πολιτική φιλοσοφία δεν είναι μόνο φιλοσοφία της πολιτείας, του κράτους και του «ηγεμόνα» που παίρνει τις πολιτικές αποφάσεις, όπως θεω­

ρήθηκε κατά τη νεότερη εποχή μετά τον Ηγεμόνα του Machiavelli. Στο αντικείμενό της εντάσσεται, σύμφωνα με τον Αριστοτέλη, κάθε δραστηριότη­ τα που έμμεσα ή άμεσα επηρεάζει τη ζωή και την εξέλιξη της πόλης. Η άποψη αυτή του Αριστοτέλη για την πολιτι­ κή φιλοσοφία ανταποκρίνεται πιο πολύ προς τα συμπεράσματα της σημερινής πολιτικής ανθρω­ πολογίας. Σύμφωνα με αυτά η έννοια του πολι­ τικού είναι «ευρύτερη» από την έννοια του κρα­ τικού και του πολιτειακού. Σε όλες τις κοινω­ νίες, από τη στιγμή που αναπτύσσονται μορφές εξουσίας, ανεξάρτητες από τα παραδοσιακά και κλειστά συστήματα συγγένειας, όταν ο καταμερι­ σμός της εργασίας είναι κάπως προχωρημένος, εμφανίζονται πολιτικά φαινόμενα, χωρίς ωστό­ σο να αναπτύσσονται αυθύπαρκτοι κρατικοί και πολιτειακοί θεσμοί.2 Η άποψη του Αριστοτέλη για το αντικείμενο της πολιτικής φιλοσοφίας ή επιστήμης διαψεύδει εκ προοιμίου ορισμένες «ερμηνευτικές» υποστασιοποιήσεις σύγχρονων φιλοσόφων, επηρεασμένων από τη φαινομενολο­ γία όπως π.χ. ο Ρ. Ricoeur. Σύμφωνα μ’ αυτές ό,τι είναι πολιτικό είναι θεμελιακά αναλλοίωτο από τη μια κοινωνία στην άλλη. Από τις «ερμη­ νευτικές» αυτές προσεγγίσεις γίνεται δεκτή μια εξωιστορική και εξωκοινωνική αντίληψη για τα πολιτικά φαινόμενα. Από την άποψη του Ri­ coeur ειδικότερα προκύπτει πως ό,τι είναι πολι­ τικό δεν μπορεί να είναι αντικείμενο επιστημονι­ κής γνώσης. Η «ερμηνεία» αυτή για το «πολιτι­ κό» είναι χωρίς αντίκρισμα στην ιστορική και κοινωνική πραγματικότητα. Παραμερίζει κάθε δυνατότητα για επιστημονική εξήγηση και ανα­ σύνθεση των πολιτικών φαινομένων. Υποκαθιστά σ’ αυτή κατά τρόπο αυθαίρετο μια άμεση «σύλληψη» της (ανύπαρκτης) «καθαρής» ουσίας του «πολιτικού είναι». Σημαντικό προτέρημα της άποψης του Αριστοτέλη, σύμφωνα με την οποία στα πολιτικά φαινόμενα περιλαμβάνεται κάθε μορφή αρχής, που ασκείται σε σχέση με μια ορι­ σμένη «πόλη», ή όπως θα λέγαμε σήμερα «κοινω­ νία», κάθε απόφαση ή δραστηριότητα ή μορφή επικοινωνίας που καθορίζεται από το κοινωνικό σύνολο και το επηρεάζει είναι πως δείχνει τον άγονο, φορμαλιστικό και σε τελευταία ανάλυση ταυτολογικό χαρακτήρα των θεωριών για την «ουσία του πολιτικού» που προέκυψαν από ορι­ σμένα ρεύματα της σύγχρονης φιλοσοφίας, ιδίως τη φαινομενολογία και την «ερμηνευτική» που συνδέθηκε μ’ αυτή.3 Από τις απόψεις του Αριστοτέλη για τη σχέση ηθικής και πολιτικής και για το αντικείμενο της πολιτικής φιλοσοφίας, που είναι η πολιτεία ως έλλογη μορφή που παίρνουν οι ανθρώπινες δρα­ στηριότητες στο πλαίσιο της πόλης, αλλά και κά­ θε δραστηριότητα που επηρεάζει την εξέλιξη της πόλης, προκύπτουν τα εξής συμπεράσματα σε

28/αφιερωμα σχέση με τη θεωρία για τη δημοκρατία, που είναι ένα από τα αντικείμενα της πολιτικής φιλοσο­ φίας. Η δημοκρατία εξετάζεται από τον Αριστο­ τέλη όχι μόνο ως πολιτεία, αλλά και σε σχέση με το σύνολο των δραστηριοτήτων που αναπτύσ­ σονται στην πόλη, η οποία υιοθετεί τη δημοκρα­ τική πολιτεία και σε σχέση με τα «μόρια» ή τις κοινωνικές κατηγορίες που αποτελούν την πόλη. Η δημοκρατική πολιτεία προϋποθέτει, μορφοποιεί και ρυθμίζει από θεσμική άποψη τη δημο­ κρατική πόλη. Η δημοκρατία προϋποθέτει ορι­ σμένες αντιλήψεις, ρητά εκφρασμένες, ή που γί­ νονται αποδεκτές στην κοινωνική πρακτική, για τις αξιέπαινες και τις αξιοκατάκριτες πράξεις. Προϋποθέτει ένα δημοκρατικό «ήθος», δηλαδή, μια κλίση προς ένα ορισμένο είδος πράξεων (Ηθ. Νικομ. Β, 3, 1095 α5 κ.ε.), που ενισχύουν το δη­ μοκρατικό πολίτευμα. Το δημοκρατικό «ήθος» επηρεάζεται από το αντίστοιχο «έθος» δηλαδή, μια μορφή εθιμικής συμπεριφοράς και με τις αν­ τιλήψεις με τις οποίες είναι συνυφασμένη (πρβλ. Ηθικά Νικομ. Κ, 9). Η δημοκρατική πολιτεία προϋποθέτει και μια δημοκρατική παιδεία, δη­ λαδή ορισμένες επιδράσεις από τον τρόπο ζωής, τους θεσμούς, τις παραστάσεις για το αξιέπαινο και το αξιοκατάκριτο, που κυριαρχούν στη δη­ μοκρατική πόλη. Η δημοκρατική παιδεία, για την οποία κύρια αλλά όχι αποκλειστικά υπεύθυ­ νη είναι η δημοκρατική πολιτεία, ενισχύει το δη­ μοκρατικό ήθος και μέσω αυτού το δημοκρατικό «έθος», με το οποίο το δημοκρατικό ήθος βρί­ σκεται σε σχέση αλληλεπίδρασης (Πολιτικά, Θ, I)· Η πολιτειακή διάσταση της δημοκρατίας δεν μπορεί να απομονωθεί από την κοινωνική, ψυ­ χολογική, ηθική, παιδευτική, ακόμα και οικονο­ μική διάστασή της. Επειδή η δημοκρατία είναι εξελισσόμενη πραγματικότητα, υπάρχουν πολλές μορφές δημοκρατίας, που ο Αριστοτέλης, ο οποίος θεωρεί τη δημοκρατία ως «ημαρτημένο» πολίτευμα γιατί αποβλέπει προς το συμφέρον των απόρων και όχι προς «το τω κοινώ λυσιτελούν» (Πολ. Γ, 5, 12796 5-10), κατατάσσει σε λι­ γότερο και περισσότερο ατελείς. Όλες οι μορφές δημοκρατίας έχουν ορισμένα κοινά χαρακτηρι­ στικά, ότι το «πλήθος» ή ο «δήμος» ασκεί την εξουσία και υπάρχει συνέχεια στη μετάβαση από τη μια στην άλλη. Σε όλες τις μορφές δημοκρα­ τίας ο «δήμος» ασκεί την εξουσία. Οι διαφορές μεταξύ τους προκύπτουν από την καθοριστική ή μη θέση των φτωχών στα πλαίσια του «δήμου». Ο Αριστοτέλης δέχεται ότι η πολιτική φιλοσο­ φία είναι επιστήμη, δηλαδή μπορεί να καταλήξει σε αποδείξιμα και αληθινά συμπεράσματα. Οι ανθρώπινες δραστηριότητες, τις οποίες εξετάζει, μπορούν να αποτελέσουν αντικείμενο επιστήμης (Ηθ. Νικομάχεια, Ζ, I, 11386 26-27), παρ’ όλο που εμφανίζουν μεγάλη ποικιλία μορφών, συμ-

πτωματικότητα και παρ’ όλο που οι γενικεύσεις ως προς αυτές παρουσιάζουν δυσκολίες (Ηθικά Νικομάχεια Α, 3, 1094 β 15 πρβλ. Πολιτικά Α, 5, 1260α 25 κ.ε.). Ωστόσο για τον Αριστοτέλη η πο­ λυμορφία των ανθρώπινων πράξεων και οι διά­ φορες αμφισβητήσεις και «πλάνες» σχετικά μ’ αυτές είναι χαρακτηριστικά της τρέχουσας, κα­ θημερινής πολιτικής πρακτικής που σε μεγάλο βαθμό στηρίζεται στην «εμπειρία» και για την οποία η θεωρία ή η «διάνοια» είναι αναγκαίος αλλά όχι επαρκής οδηγός (Ηθικά Νικομάχεια, Κ, 9 1181α 1-20). Η πολιτική φιλοσοφία στα Πο­ λιτικά περιγράφεται ως θεωρητική έρευνα της «πολιτικής κοινωνίας» (Β 1,1260 β 27-30), δηλα­ δή των σχέσεων, των θεσμών και των τρόπων ζωής που αναπτύσσονται στην πόλη. Η θεωρητι­ κή αυτή έρευνα, που ανήκει στη φιλοσοφία (πρβλ. Γ, 7,1282 β 17-20) αναφέρεται σε αντικεί­ μενα για τα οποία μπορεί να υπάρξει μεθοδική έρευνα, εφ’ όσον διακριθούν, ταξινομηθούν και απαριθμηθούν όλες οι μορφές τους. Η πολιτική φιλοσοφία αναζητεί την αληθινή γνώση τους και δεν περιορίζεται σε άμεσους πρακτικούς σκοπούς (Πολιτικά Γ 5 1279 β 1017). Η πολιτική φιλοσοφία είναι επιστήμη γιατί εξετάζει μορφές ανθρώπινης δραστηριότητας, που ανεξάρτητα από τις διαφορές τους έχουν ορισμένα κοινά χαρακτηριστικά. Ό λα τα πολι­ τεύματα τα οποία αναλύει η πολιτική φιλοσο­ φία, τα πιο απλά στοιχεία τους, π.χ. ποια «μό­ ρια» ή ποιες κοινωνικές κατηγορίες συμμετέχουν νόμιμα στην άσκηση της εξουσίας και ποιες απο­ κλείονται από αυτή, έχουν επίσης ορισμένα κοι­ νά χαρακτηριστικά. Οι γενικεύσεις ως προς τα πολιτικά φαινόμενα είναι ώς ένα βαθμό δυνατές και θεμελιωμένες γιατί αυτά ανήκουν στο ίδιο λογικό γένος (Πολιτικά, Δ, 1, 12886 20). Γι’ αυ­ τό η πολιτική φιλοσοφία μπορεί να θεωρηθεί ως επιστήμη, που ίσως παρουσιάζει κάποιες αναλο­ γίες με την επιστήμη της γένεσης, της εξέλιξης, των λειτουργιών και του σκοπού των βιολογικών οργανισμών. Οι αναλογίες αυτές προκύπτουν από το γεγονός ότι ο Αριστοτέλης χρησιμοποιεί «πολιτικές» κατηγορίες για να περιγράφει, να κατατάξει και να εξηγήσει βιολογικά φαινόμενα, όπως π.χ. οι όροι «μόρια», «πράξεις», «βίοι», «ήθη» κ.ά. Αντίστροφα, χρησιμοποιεί βιολογικές κατηγορίες, όπως «μετάστασις», «φθίσις», «φθο­ ρά» κ.ά., ιδίως όταν αναλύει την εξέλιξη των πολιτευμάτων και τις πολιτειακές μεταβολές στο βιβλίο Ε των Πολιτικών. Οι αναλογίες αυτές δεν συνεπάγονται ότι σύμφωνα με τον Αριστοτέλη τα πολιτικά φαινόμενα εξομοιώνονται προς τα βιολογικά. Τα πολιτικά φαινόμενα, που τέτοια εκφράζουν κάποια «προαίρεσιν» (Πολιτικά Η, 12, 1332 α 30-35) πράγμα που δεν ισχύει για τα βιολογικά, των οποίων η σκοπιμότητα είναι φυ­ σική και όχι συνειδητή. Από τις απόψεις του

αψιερωμα/29 Αριστοτέλη για την πολιτική φιλοσοφία προκύ­ πτει ότι μπορεί να υπάρξει επιστημονική θεωρία για τα διάφορα είδη δημοκρατίας, τα οποία, όμως, ανήκουν σε ένα κοινό γένος. Η θεωρία αυ­ τή αποβλέπει στην αληθινή γνώση για τη δημο­ κρατία. Ισχύει γι’ αυτήν, εφόσον «δηλοί την περί έκαστον αλήθειαν» ό,τι ισχύει για τη φιλοσοφία την οποία ο Αριστοτέλης ονομάζει «επιστήμην της αληθείας» (Μετά τα Φυσικά A, I, 9936 20 και 10046 9-10 πρβλ. Πολιτικά Γ, 5, 12796 12 κ.ε.). Ο επιστημονικός χαρακτήρας της πολιτικής φιλοσοφίας και ειδικότερα της θεωρίας για τη δημοκρατία επιβεβαιώνεται από το γεγονός ότι μπορεί να εξηγήσει αιτιολογικά, δηλαδή σύμφω­ να με τη θεωρία του Αριστοτέλη για την αιτιότη­ τα, ένα πολίτευμα και τους όρους που καθορί­ ζουν τη σύστασή του, τις λειτουργίες του και την εξέλιξή του. Από τις αναλύσεις του Αριστοτέλη προκύπτει ότι τελικό αίτιο ενός «πολιτεύματος» ή μιας «πολιτείας» (οι όροι αυτοί στον Αριστο­ τέλη είναι ταυτόσημοι, Πολιτικά Γ, 5, 1279α 27) είναι η «ευδαιμονία» ή το «ευ ζην» των πολιτών (Πολιτικά Β, 1 ,12526 30-31 Δ, 1,1289α 15-17, Η, 1) που είναι συνυφασμένο με την ωφέλεια ή το «κοινή συμφέρον» της πόλης. Επειδή η δημοκρα­ τία είναι «ημαρτημένο» πολίτευμα γιατί τείνει να εξυπηρετεί το συμφέρον των απόρων (Πολιτικά Γ, 5, 12796 9-10) πραγματοποιεί το σκοπό της και μπορεί να εξηγηθεί τελεολογικά όταν τείνει προς τη λεγάμενη «πολιτεία»,4 όπου την εξουσία ασκεί το «πλήθος» αλλά προς το «κοινόν συμφέ­ ρον» (Γ, 5, 1279α 38-40) και όπου επικρατούν οι γνώμες των «μέσων» από οικονομική άποψη, που είναι και οι πιο φρόνιμοι, δηλαδή οι πιο ικανοί να αποφεύγουν την «υπερβολή» (π.χ. την θρασύτητα) αλλά και την «έλλειψη» (π.χ. τη δει­ λία ή την ατολμία) από ηθική άποψη (Πολιτικά Δ, 9, 1296α 5-10, πρβλ. 1295α 25-43). Υλικό αίτιο μιας πολιτείας, ή όπως λέει ο Αρι­ στοτέλης, «οικεία ύλη» (Πολιτικά Η, 4, 1326α 5 κ.ε., Η, 12, 1332α I κ.ε.), είναι όλες οι εξωτερι­ κές συνθήκες που δεν εξαρτώνται από τις προθέ­ σεις ή τις γνώσεις αυτών που συμμετέχουν στην · άσκηση της πολιτικής εξουσίας, π.χ., ο γεωγρα­ φικός και ο κλιματολογικός παράγοντας, το μέ­ γεθος της πόλης, οι δημογραφικοί όροι, η θέση και η προσφορά αυτών που αποκλείονται από τη συμμετοχή στην άσκηση της πολιτικής εξουσίας, όπως οι δούλοι, οι μέτοικοι, οι ξένοι και ώς ένα βαθμό οι λεγόμενοι «βάναυσοι», δηλαδή οι ελεύ­ θεροι χειρώνακτες. Στους υλικούς όρους, που εί­ ναι αναγκαίοι για την ύπαρξη μιας πολιτείας, και για την εξήγησή τους σύμφωνα με ό,τι ο Αρι­ στοτέλης ονομάζει/ «υλικό αίτιο» περιλαμβάνον­ ται όχι μόνο ποσοτικά αλλά και ποιοτικά δεδο­ μένα, λ.χ., αν οι^ροι αυτοί συμβάλλουν στο «ευ ζην» ή στην «αυτάρκεια» της πόλης, γιατί μπορεί

μια πόλη να είναι ποσοτικά μεγάλη, αν περιλαμ­ βάνει πολλούς «βαναύσους» αλλά να υστερεί ποιοτικά, αν π.χ. διαθέτει λίγους οπλίτες. Στο υλικό αίτιο που είναι μια από τις προϋπο­ θέσεις για την ύπαρξη της δημοκρατίας και για την εξήγησή της περιλαμβάνεται η ύπαρξη από­ ρων πολιτών γιατί στη δημοκρατία την εξουσία ασκούν οι περισσότεροι και οι περισσότεροι εί­ ναι άποροι (Πολιτικά Ζ, 1 ,13176 5-10). Ωστόσο, σύμφωνα με τον Αριστοτέλη, η δημοκρατία είναι

πιο σταθερή αν οι άποροι κάνουν παραχωρήσεις προς τους εύπορούς (Πολιτικά Ε, 7). Καθοριστι­ κή επίδραση στην πολιτειακή εξέλιξη αποτελεί και η «πολυανθρωπία» δηλαδή η ύπαρξη πόλεων με μεγάλο πληθυσμό. Σ’ αυτές η εξουσία δεν μπορεί να είναι παρά συλλογική και η ύπαρξη δημοκρατικής πολιτείας αποτελεί γι’ αυτές ιστο­ ρική αναγκαιότητα (Πολιτικά Ζ, 4, 1312α 1-5, πρβλ. Πολιτικά Δ, 5 , 1293α 1-5). Ό ,τι ο Αριστο­ τέλης ονομάζει «οικονομία», δηλαδή η επιστήμη ή η τέχνη της διαχείρισης της ιδιοκτησίας μιας οικογένειας, και ό,τι ονομάζει «χρηματιστική», η επιστήμη που αναφέρεται στο νόμισμα, τη λει­ τουργία του ως συμβόλου που επιτρέπει την αναγωγή σε ποσοτικές σχέσεις ι.οιοτικά ? αφο-

30/αφιερω μα ρετικών πραγμάτων, δεν αποτελεί κατ’ αρχήν αντικείμενο της πολιτικής φιλοσοφίας αφού η «οικονομία» αφορά την οικία και όχι την πόλη. Ωστόσο, οι εξελίξεις που αναφέρονται στην αξία του νομίσματος ανήκουν στην υλική αιτία που επηρεάζει την ύπαρξη και την εξέλιξη της δημο­ κρατικής πολιτείας. Αυτό συμβαίνει λ.χ., στην περίπτωση που η πτώση της αξίας του νομίσμα­ τος επιτρέπει σε όλους τους ελεύθερους πολίτες, ακόμα και τους πιο άπορους να καταβάλλουν το τίμημα που απαιτείται για να μπορεί κανείς να εκλεγεί άρχοντας στην ολιγαρχία και την λεγάμε­ νη «πολιτεία». Όταν το τίμημα αυτό, λόγω της υποτίμησης του νομίσματος, είναι καθαρά συμ­ βολικό, το πολίτευμα γίνεται στην ουσία δημο­ κρατικό, έστω κι αν τυπικά παραμένει ολιγαρχι­ κό, στο βαθμό που η υποχρέωση καταβολής τι­ μήματος για να μπορεί ένας πολίτης να εκλεγεί ως άρχοντας είναι χαρακτηριστικό της αριστο­ κρατικής ή ολιγαρχικής πολιτείας (Πολιτικά Ε, 5,13066 6 κ.ε.). Από την ανάλυση αυτή του Αρι­ στοτέλη προκύπτει ότι, όπως και ο Πλάτωνας στο βιβλίο Η της Πολιτείας, αναγνωρίζει την επίδραση του οικονομικού παράγοντα και πιο συγκεκριμένα της «δημόσιας οικονομίας», όπως θα λέγαμε σήμερα, στην πολιτειακή εξέλιξη. Αν και διαφορετική από την «οικονομία»· και τη «χρηματιστική» η πολιτική φιλοσοφία πρέπει να λάβει υπόψη τα συμπεράσματά τους. Στη θεωρία του για την αιτιότητα, ο Αριστο­ τέλης περιλαμβάνει και το «ποιητικόν αίτιον» το αίτιο δηλαδή που προκαλεί και εξηγεί κάποιο «έργον» ή αποτέλεσμα που αποτελεί κάτι το νέο. Κατ’ αρχήν «ποιητικόν αίτιον» μιας πολιτείας εί­ ναι το «κύριον της πόλεως» που, σύμφωνα με τα Πολιτικά, είναι το σύνολο των πολιτών στους οποίους η πολιτεία αναγνωρίζει το δικαίωμα να συμμετέχουν στην άσκηση της πολιτικής εξου­ σίας, όχι μόνο λέγοντας τη γνώμη τους για τα κοινά, αλλά και εκλεγόμενοι άρχοντες και δικα­ στές (.Πολιτικά, Γ, 1, 1275α 20-25 6, 1281α 12 κ.ε.). Το «κύριον της πόλεως», αλλά και σε σχέση συνήθως αντίθεσης με αυτούς που αποκλείονται από αυτό, π.χ. στην ολιγαρχία οι φτωχοί, στη δημοκρατία οι πλούσιοι, με τις αποφάσεις και τις πράξεις του, με την επιδίωξη «τιμής», δηλαδή αυξημένου κύρους, ή «κέρδους» (υλικού οφέ­ λους), προσδιόριζα τη σταθερότητα και την εξέ­ λιξη κάθε πολιτείας και από την άποψη αυτή αποτελεί το «ποιητικόν αίτιον» για την εξέλιξη της δημοκρατίας. Ό ταν στο «κύριον της πό­ λεως» κυριαρχούν οι άποροι, όταν η εκκλησία του δήμου είναι παντοδύναμη και τα περιστασιακά ψηφίσματα υποκαθιστούν τους νόμους και την πολιτεία (Πολιτικά, Δ, 4, 1292α 20-26) η δημοκρατία παίρνει τη ριζοσπαστική μορφή της «εσχάτης» ή ακραίας δημοκρατίας.

Στη θεωρία του Αριστοτέλη για την αιτιότητα περιλαμβάνεται και το ειδολογικό αίτιο. Το ει­ δολογικό αίτιο ενός πράγματος είναι αυτό που το εξηγεί σε σχέση με το «είδος» ή τη μορφή του. «Είδος» ενός πράγματος είναι η μορφή που παίρνει ένα πράγμα όταν η ανάπτυξή του ολο­ κληρωθεί. Επίσης «είδος» ενός πράγματος είναι η λογική ουσία και τα ιδιαίτερα γνωρίσματά του που εκφράζει ο ορισμός του. Το κάθε πολίτευμα εξηγείται ειδολογικά όχι από το «κύριον της πό­ λεως» γιατί το γεγονός ότι μια ορισμένη κατηγο­ ρία πολιτών, οι πλούσιοι στην ολιγαρχία, οι «μέ­ σοι» στην «πολιτεία», οι «άποροι» στη δημοκρα­ τία, οι «ευγενείς» στην αριστοκρατία επηρεάζει την άσκηση της εξουσίας, χαρακτηρίζει όλα τα πολιτεύματα, ακόμα και έμμεσα έστω τη βασι­ λεία. Το ιδιαίτερο γνώρισμα του δημοκρατικού πολιτεύματος, ή όπως λέει ο Αριστοτέλης ο «όρος» ή το κριτήριό του, είναι η ελευθερία και η ισότητα, ενώ για το ολιγαρχικό πολίτευμα εί­ ναι ο πλούτος, για το αριστοκρατικό η ευγένεια, η παιδεία και η αρετή (Πολιτικά, Δ, 6, 1293β 32 κ.ε., 1294α 10-25). Από ένα πρώιμο κείμενο του Αριστοτέλη5 προκύπτει ότι ο «όρος» αναφέρεται σε κάποιο μέτρο ή κριτήριο που μας επιτρέπει να προσδιο­ ρίσουμε τα διακριτικά γνωρίσματα ή τις λειτουρ­ γίες που ξεχωρίζουν κάποιο αντικείμενο από ένα άλλο. Ως παράδειγμα «όρου» αναφέρεται από τον Αριστοτέλη ο κανόνας για τους αρχιτέ­ κτονες. Στα Πολιτικά, ο «όρος» αναφέρεται στα διακριτικά γνωρίσματα της δημοκρατικής πολι­ τείας, στις λειτουργίες που προϋποθέτει η ύπαρ­ ξή της, στη σχέση τους με το σκοπό της δημοκρα­ τικής πολιτείας. 'Οταν ο Αριστοτέλης λέει ότι η «ελευθερία» είναι το διακριτικό γνώρισμα της δημοκρατικής πολιτείας (όπ. παρ., και Δ, 12, 12996 25· Ε, 1, 1301α 28· Ζ, 1, 1317α 40 - 13176 13) εννοεί ως «ελευθερία» την ιδιότητα του ελεύθερου πολίτη να συμμετέχει εξίσου στην άσκηση της πολιτικής εξουσίας. Επειδή ο ελεύθερος πολίτης σε αντίθε­ ση με το δούλο που δέχεται τις εντολές του αφεν­ τικού του, δεν δέχεται τις εντολές κανενός, η ελευθερία, που είναι ο «όρος» της δημοκρατικής πολιτείας ανάγεται τελικά στο να ζει ο ελεύθε­ ρος πολίτης όπως θέλει («το ζην ως βούλεται τις», Ζ, 1, 13176 10-15). Προφανώς δεν πρόκει­ ται για την ελευθερία να κάνει κανείς οτιδήποτε, η οποία σύμφωνα με τον Αριστοτέλη ταιριάζει μάλλον στους δούλους, αλλά για την ελευθερία να πράττει κανείς σύμφωνα με τις αποφάσεις που εκφράζουν τη βούλησή του ως πολίτη. Η ελευθερία, ως χαρακτηριστικό γνώρισμα ή «όρος» της δημοκρατικής πολιτείας, είναι συνυφασμένη με την ισότητα. Αυτό συμβαίνει γιατί όλοι οι ελεύθεροι πολίτες συμμετέχουν στην άσκηση της πολιτικής εξουσίας εξίσου. Το δι-

αφιερωμα/31 καίωμα συμμετοχής τους προ­ κύπτει από την ιδιότητά τους ως ελευθέρων πολιτών. Από το χαρακτηριστικό αυτό της δημο­ κρατίας προκύπτει ότι ο καθέ­ νας από τους ελεύθερους πολί­ τες θεωρεί τον εαυτό του ίσο προς τους άλλους και ότι η δη­ μοκρατία είναι ασυμβίβαστη με την ύπαρξη κάποιας «χαρισμα­ τικής προσωπικότητας», ή με την υπερβολική δύναμη κάποι­ ου πολιτικού ηγέτη. Γι’ αυτό και το μέτρο του οστρακισμού που εφάρμοζαν οι Αθηναίοι έχει, σύμφωνα με τον Αριστο­ τέλη, «δίκαιον πολιτικόν» (Πο­ λιτικά, Γ, 8, 1284β 15-20) και είναι αναγκαίο όχι μόνο για τη δημοκρατική πολιτεία, αλλά και για κάθε πολιτεία, όπου η εξουσία ασκείται κατά τρόπο συλλογικό. Η ανάλυση σύμφωνα με την οποία η ελευθερία και η ισότη­ τα είναι τα διακριτικά γνωρί­ σματα και η «υπόθεσις», δηλα­ δή ο αναγκαίος όρος για την, ύπαρξη της δημοκρατίας, προϋποθέτει ότι δημοκρατική είναι η πολιτεία στην οποία το «κύριον της πόλεως», δηλαδή ο «δήμος», ταυτίζεται με το σύνο­ λο των ελεύθερων πολιτών και ότι όλοι συμμετέ­ χουν εξίσου στην άσκηση της πολιτικής εξου­ σίας. Ωστόσο, ο Αριστοτέλης λέει ότι ως προς τη συμμετοχή στην πολιτική εξουσία, «η πόλη φαί­ νεται να απότελείται από δύο μέρη, τους πλού­ σιους και τους φτωχούς. Συνήθως οι πρώτοι εί­ ναι λίγοι και οι δεύτεροι πολλοί. Αυτοί (δηλ. οι πλούσιοι και οι φτωχοί) είναι τα δύο αντίπαλα μέρη στην πόλη. Οι πολιτείες διακρίνονται ανά­ λογα με το αν επικρατεί το ένα ή το άλλο μέρος. Έτσι φαίνεται ότι υπάρχουν δύο πολιτεύματα, η ολιγαρχία και η δημοκρατία (Πολιτικά, Δ, 3, 1291β 7-17). Προφανώς ο Αριστοτέλης δέχεται ότι το πολίτευμα που ανταποκρίνεται σε μεγαλύ­ τερο βαθμό προς τους «όρους», δηλαδή τη λογι­ κή της δημοκρατίας, είναι το πολίτευμα στο οποίο δεν επικρατούν ούτε οι πλούσιοι, ούτε οι φτωχοί, αλλά όλοι συμμετέχουν εξίσου στην άσκηση της πολιτικής εξουσίας (Πολιτικά, Δ, 4, 1291β 20 κ.ε.). Επειδή όμως, οι αποφάσεις, όπως άλλωστε σε όλες τις πολιτείες στις οποίες η εξου­ σία είναι συλλογική (Πολιτικά, Δ, 3, 1290α 30 κ.ε.), παίρνονται με πλεισψηφία και επειδή οι φτωχοί είναι περισσότεροι από τους πλούσιους, είναι αναπόφευκτο η δημοκρατία να είναι η πο­ λιτεία στην οποία την εξουσία ασκούν οι φτωχοί

(«αλλ’ έστι δημοκρατία μεν όταν οι ελεύθεροι και άποροι πλείους όντες κύριοι της αρχής ώσιν»). Ο Αριστοτέλης δεν επιδοκιμάζει την εξέλιξη αυτή από τη δημοκρατία, όπου την εξουσία ασκούν άμεσα ή έμμεσα όλοι οι ελεύθεροι πολί­ τες, προς την «εσχάτη» δημοκρατία, όπου την εξουσία ασκούν μόνο οι φτωχοί πολίτες. Πιστεύ­ ει ότι η εξέλιξη αυτή θα γίνει αιτία συγκρούσεων και ενδεχομένως πολιτειακών και κοινωνικών ανατροπών, αν οι πλούσιοι ενισχυθούν και κρί­ νουν ότι δεν έχουν τα προνόμια που κατά τη γνώμη τους «δικαιούνται» να έχουν. Αυτά μπο­ ρεί να είναι οικονομικά και να αναφέρονται στο «κέρδος» ή να αναφέρονται στην «τιμή», δηλαδή την υπόληψη και το κύρος που προκύπτουν από την αυξημένη συμμετοχή στην άσκηση της εξου­ σίας (Πρβλ. Πολιτικά, Ε, 2, 1302 α 30-35). Χα­ ρακτηριστικό του «εσχάτου δήμου», στον οποίο επικρατούν οι φτωχοί είναι ότι οι κοινωνικές αντιθέσεις οξύνονται. Συνέπεια της όξυνσης αυ­ τής είναι ότι υπάρχει ο κίνδυνος οι αποφάσεις να λαμβάνονται όχι πια σύμφωνα με τους νόμους αλλά σύμφωνα με περιστασιακά ψηφίσματα που ψηφίζονται συχνά κάτω από την επίδραση δημα­ γωγών (Πολιτικά, Δ, 4, 1392α 15 κ.ε.). Οι δημα­ γωγοί ασκούν ανάλογη επίδραση με αυτήν που ασκούν οι κόλακες στην τυραννία. Κατά την

32/αφιερω μα άποψη του Αριστοτέλη ο «δήμος», όταν ταυτίζε­ ται με το «πλήθος» των απόρων, υπάρχει ο κίν­ δυνος να πάψει να ασκεί την εξουσία και η «κα­ τάσταση» αυτή να μην είναι καν δημοκρατία γιατί τα ψηφίσματα είναι περιστασιακές ρυθμί­ σεις. Δεν μπορούν να είναι «καθόλου» (1292α 35-38), δηλαδή να έχουν γενική εφαρμογή. Συνε­ πώς ο «δήμος» στην «εσχάτη» δημοκρατία κινδυ­ νεύει να μη μπορεί να πάρει αποφάσεις που να έχουν γενική εφαρμογή. Αν συμβεί αυτό η δημο­ κρατία καταλύεται. Ο Αριστοτέλης πιστεύει ότι η «πρώτη δημο­ κρατία» στην οποία όλοι οι ελεύθεροι πολίτες συμμετέχουν εξίσου στην άσκηση της πολιτικής εξουσίας έχει μεγαλύτερη διάρκεια και σταθερό­ τητα, ιδίως αν οι φτωχοί κάνουν ορισμένες πα­ ραχωρήσεις στους πλουσίους. Η άποψη αυτή του Αριστοτέλη προκύπτει από μια γενική αρχή που φαίνεται να ισχύει για όλες τις πολιτείες. Σύμ­ φωνα μ’ αυτή μια πολιτεία είναι πιο σταθερή αν η κοινωνική κατηγορία που ασκεί ή ελέγχει την άσκηση της εξουσίας επιτρέπει ορισμένες πρω­ τοβουλίες («πράξεις») και παραχωρεί κάποιες εξουσίες, προφαν ός όχι θεμελιώδεις ως προς την ισχύουσα πολιτειακή τάξη, προς την αντίπαλη κοινωνική κατηγορία («τα αντικείμενα μόρια» Πολιτικά, Ε, 7, 1308β 25, 1390α 30). Η δημοκρατία, στην οποία οι ελεύθεροι πολί­ τες συμμετέχουν στην άσκηση της εξουσίας, είναι πιο σταθερή γιατί προσεγγίζει περισσότερο προς την «πολιτεία» όπου την εξουσία ασκούν οι «μέ­ σοι» και η οποία είναι το κατ’ εξοχήν «αστασίαστο» πολίτευμα, σύμφωνα με τον Αριστοτέλη. Ό ντας σχετικά απαλλαγμένη από κοινωνικές συγκρούσεις, η «πρώτη» δημοκρατία ανταποκρίνεται σε μεγαλύτερο βαθμό προς το γενικό σκο­ πό κάθε πολιτειακής τάξης, σύμφωνα με τον οποίο ο πόλεμος υπάρχει χάριν της ειρήνης και τα «αναγκαία» και χρήσιμα χάριν των «καλών», CΠολιτικά, Η, 12). Παρά την επίδραση μιας συντηρητικής ιδεολο­ γίας στον τρόπο με τον οποίο ο Αριστοτέλης ανασυνθέτει την εξέλιξη της δημοκρατικής πολι­ τείας, διαθέτει την αναγκαία διορατικότητα και τον αναγκαίο ρεαλισμό για να παραδεχθεί ότι η εξέλιξη προς τον «έσχατο δήμο» είναι κάτω από ορισμένες συνθήκες αναπόφευκτη. Η αναγκαιό­ τητα της εξέλιξης αυτής προκύπτει από τη διαπί­ στωση του Αριστοτέλη ότι οι φτωχοί είναι οι πε­ ρισσότεροι και ότι γι’ αυτό τείνουν να επικρατή­ σουν, ότι στις πολυάνθρωπες πόλεις τείνει να επικρατήσει η «εσχάτη» δημοκρατία, ότι όταν ο «δήμος» παύει να αποτελείται από γεωργούς που δεν έχουν διάθεση να συμμετέχουν ενεργά στην «εκκλησία του δήμου» επικρατούν σ’ αυτήν τα πιο ζωηρά και «πολιτικοποιημένα», όπως θα λέ­ γαμε σήμερα στοιχεία, ότι η συγκυρία, όπως π.χ., η νίκη στη Σαλαμίνα που ενίσχυσε την

επιρροή του «ναυτικού όχλου» στην Αθήνα, συ­ χνά ευνοεί την επικράτηση της «εσχάτης» δημο­ κρατίας. Η ριζοσπαστική δημοκρατία φαίνεται να συσχετίζεται από τον Αριστοτέλη με την «νεωστί» δηλαδή την πιο πρόσφατη μορφή δημο­ κρατίας. Την εξέλιξη προς την «εσχάτη» δημο­ κρατία ευνοεί και το γεγονός ότι οι φτωχοί μετέ­ χουν πιο εύκολα από τους πλούσιους στην εκ­ κλησία του δήμου, γιατί δεν είναι υποχρεωμένοι να αφιερώσουν χρόνο στη διαχείριση της (ανύ­ παρκτης) περιουσίας τους (Πολιτικά, Δ, 5, 1293α 8-12). Ο Αριστοτέλης στις τελευταίες σελίδες των Ηθικών Νικομαχείων (Κ, 9, 1181β 5 κ.ε.), αναφέρεται στις «συλλογές πολιτειών» που είχαν συνταχθεί από τον ίδιο ή υπό την εποπτεία του στο Λύκειο. Δείγμα μιας τέτοιας «πολιτείας» εί­ ναι η γνωστή Αθηναίων Πολιτεία, στην οποία ο Αριστοτέλης ανασυνθέτει την εξέλιξη της αθη­ ναϊκής δημοκρατίας από τον Σόλωνα ώς την εποχή του Κλεοφόντα και των τελευταίων δημα­ γωγών της τελευταίας περιόδου του Πελοποννησιακού πολέμου (κεφ. 28), με αναφορές στην αποτυχημένη μεταπολίτευση του Θηραμένη, τους τριάκοντα τυράννους και τη «μελλοντική» πολι­ τεία. Η Αθηναίων Πολιτεία παρουσιάζει την πο­ λιτειακή εξέλιξη της Αθήνας κατά τρόπο με τον οποίο να δικαιώνεται με κάποιες επιφυλάξεις η δημοκρατία της εποχής του Περικλή, για την οποία η επίσημη και πιθανώς εξωραϊσμένη εκδο­ χή είναι ότι όλοι οι ελεύθεροι πολίτες, συμμετέ­ χουν εξίσου στην άσκηση της εξουσίας. Έμμεσα, αν και με αξιοσημείωτο λιτό τρόπο, καταδικάζε­ ται από τον Αριστοτέλη η «εσχάτη» δημοκρατία του Κλέονα και του Κλεοφόντα, ο οποίος καθιέ­ ρωσε την ειδική αμοιβή ' ων δύο οβολών για να μπορούν να παίρνουν j.t x g στην εκκλησία του δήμου οι πιο άποροι π ζες. Αν και η μετάβαση από τη δημοκρατία το ι Περικλή στην «εσχάτη» δημοκρατία των δημαγωγών εξηγείται από τον Αριστοτέλη κατά τρόπο μάλλον επιφανειακό, δηλαδή από την ιδιοτέλεια των δημαγωγών, εί­ ναι αξιοσημείωτο ότι δείχνει πως η μετάβαση αυτή στην «εσχάτη δημοκρατία» και η απόπειρα ανατροπής της από τον Θηραμένη ήταν αναπό­ φευκτη στην Αθήνα, κάτω από τη συγκυρία που δημιούργησε ο Πελοποννησιακός Πόλεμος. Ο Αριστοτέλης αναφέρεται στην εξέλιξη της αθη­ ναϊκής πολιτείας όχι τόσο για να τεκμηριώσει, όσο για να δικαιώσει τις θεωρητικές απόψεις του για την εξέλιξη της δημοκρατικής πολιτείας, όπως τις εκθέτει στα Πολιτικά.6 Η ιστορία της αθηναϊκής πολιτείας παρουσιάζεται από τον Αριστοτέλη κατά τρόπο που να δικαιωθεί το με­ τριασμένο ολιγαρχικό πολίτευμα του Θηραμένη, το οποίο αντιστοιχεί προς την «πολιτεία» των Πολιτικών, και γενικά κάθε πολίτευμα που πε­ ριορίζει τις κοινωνικές αντιθέσεις και είναι σε

αφιερωμα/33 θέση να τηρήσει τους θεμελιακούς νόμους του, χωρίς να καταφεύγει σε περιστασιακά ψηφίσμα­ τα ή «τροπολογίες», όπως θα λέγαμε σήμερα. Αν και ο Αριστοτέλης αντιμετωπίζει με επιφυλακτικότητα, αν και όχι με κατηγορηματική άρ­ νηση, τη δημοκρατία, δεν φαίνεται να συμμερί­ ζεται την άποψη του Σωκράτη, ορισμένων Σω­ κρατικών κύκλων, όπως οι περί του Αντισθένη, αλλά και του Πλάτωνα ότι μόνο οι «επαΐοντες» ή οι «ειδικοί» μπορούν να αποφανθούν για τα κοι­ νά και ότι το δημοκρατικό πολίτευμα που δίνει σε όλους «ισηγορία» είναι νοσηρό. Η άποψή τους προϋποθέτει ότι το δικαίωμα να αποφαίνεται κάποιος για τα κοινά και να συμμετέχει στη λή­ ψη των πολιτικών αποφάσεων, που αναφέρονται σ’ αυτά, προαπαιτεί ειδίκευση, ανάλογη με αυίήν που απαιτείται από τον αρχιτέκτονα, το για­ τρό ή το ναυπηγό. Σύμφωνα με τον Αριστοτέλη, ή έστω σύμφωνα με γνώμες δημοκρατικών που ο Αριστοτέλης αναφέρει διεξοδικό, μπορεί οι μη ειδικοί που χρησιμοποιούν ένα αντικείμενο, π.χ. μια κατοικία, να έχουν πληρέστερη γνώση για ορισμένα χαρακτηριστικά και για τη λειτουργικότητά του, αν δηλαδή αυτό ανταποκρίνεται προς τις ανάγκες τους, από τον ειδικό που το κατασκευάζει, π.χ. έναν πολιτικό μηχανικό ή αρχιτέκτονα, (Πολιτικά, Γ, 6, 1282α 17-25). Η ικανότητα για λήψη πολιτικών αποφάσεων ταυ­ τίζεται με την ικανότητα να χρησιμοποιηθούν οι προτάσεις των ειδικών για να ικανοποιηθούν οι ανάγκες της πόλης. Η ικανότητα αυτή δεν προϋ­ ποθέτει ειδίκευση. Πηγή της φαίνεται να είναι η πολιτική και κοινωνική πρακτική και η παιδεία που προσφέρει η πόλη στους ελεύθερους πολί­ τες, μέσα από την κοινή γλωσσική χρήση, τα ήθη και έθιμα, τις συλλογικές παραστάσεις για το τι είναι αξιέπαινο και τι αξιοκατάκριτο κ.ο.κ. Επειδή η ικανότητα να αποφανθεί κανείς για τα κοινά και να συμμετάσχει στη λήψη των πολι­ τικών αποφάσεων δεν προϋποθέτει ειδίκευση, οι πολλοί μπορούν, σύμφωνα με τις απόψεις που αναφέρει ο Αριστοτέλης, να κρίνουν πιο ορθά από τον ένα, έστω και αν είναι σοφός, ως προς τα πολιτικά ζητήματα. Εφ’ όσον οι πολλοί ανα­ πτύσσουν συλλογική συνείδηση και βούληση {Πολίτικά, Γ, b, 1281Β 1-3 ουχ ως έκαστον αλλ’ ως σύμπαντας), μπορούν να συγκριθούν με ένα άτομο που θα είχε πολλά αισθητήρια όργανα και γι’ αυτό πληρέστερη και σαφέστερη αντίληψη για την πραγματικότητα. Οι πολλοί διαφθείρονται πιο δύσκολα από το μεμονωμένο άτομο ή λί­ γα άτομα (Πολιτικά, Γ, 10, 1286Α 30-35, πρβλ. Αθηναίων Πολιτεία 41, 3). Ακόμα και αν γινό­ ταν δεκτή η υπεροχή του ενός ή των λίγων ειδι­ κών και η αμφίβολη αναλογία ανάμεσα στον πο­ λιτικό και τον ειδικό γιατρό, αρχιτέκτονα κλπ., παραμένει το ενδεχόμενο οι πολιτικές αποφάσεις του ειδικού να μη πηγάζουν από την ειδικότητά

του αλλά από συγκινησιακά ή συμφεροντολογι­ κά κίνητρα. Γι’ αυτό και σύμφωνα με τον Αρι­ στοτέλη «όποιος προτρέπει να άρχει ένας άν­ θρωπος βάζει μαζί και ένα θηρίο· η επιθυμία και η συγκίνηση διαστρέφουν την αρχή και των πιο τέλειων ανδρών» (Πολιτικά, Γ, 11, 1287α 28 κ.ε.). Όλες αυτές οι απόψεις δικαιώνουν κατ’ αρχήν τη συλλογική εξουσία απορρίπτοντας την προσωπική εξουσία ενός παντοδύναμου «παμβασιλέα», ή την αριστοκρατική εξουσία ολίγων ει­ δικών. Ωστόσο, το δημοκρατικό πολίτευμα ειδι­ κότερα, κατά το μέτρο που οι λειτουργίες του πολίτη, δηλαδή η συμμετοχή στην πολιτική και δικαστική εξουσία πραγματοποιούνται πιο ολο­ κληρωμένα σ’ αυτό {Πολιτικά, Γ, 1, 1275α 20-25" 1275β 5-9), όπως ρητά αναγνωρίζει ο Αριστοτέ­ λης, δικαιώνεται από τις απόψεις αυτές. Τις απόψεις που δικαιώνουν τη δημοκρατική εξου­ σία των μη ειδικών «πολλών» ο Αριστοτέλης έμ­ μεσα τουλάχιστον επιδοκιμάζει όταν τις χαρα­ κτηρίζει ως «δίκαιον λόγον» {Πολιτικά, Γ, 7, 12836 30-35) και όταν δέχεται ότι είναι προτιμό­ τερο να έχει τον τελευταίο λόγο για τα ζητήματα της πόλης το «πλήθος», εφ’ όσον δεν είναι υπερ­ βολικά άξεστο («αν η μη λίαν ανδραποδώδες», Πολιτικά, Γ, 1282α 15-28). Από τις αναλύσεις του Αριστοτέλη προκύ­ πτουν ορισμένα χρήσιμα συμπεράσματα και για τη σημερινή θεωρία για τη δημοκρατία και για τις μορφές της σύγχρονης πολιτικής πρακτικής που είναι ή παρουσιάζεται ως δημοκρατική. Η προσπάθεια να επισημανθούν τέτοια συμπερά­ σματα δεν αποτελεί αναγκαστικά αναχρονισμό γιατί οι αναλύσεις του Αριστοτέλη επέδρασαν στις νεότερες και σύγχρονες θεωρητικές απόψεις για τη δημοκρατία π.χ., αυτές των Σχολαστικών ή πιο κοντά σε μας του C.B. Macpherson, γιατί

34/αφιερωμα

υπάρχει συνεχεία ανάμεσα στην πολιτειακή εξέ­ λιξη στην αρχαιότητα και στη σημερινή εποχή, τέλος γιατί υπάρχουν αναλογίες ανάμεσα στις εξελικτικές τάσεις που χαρακτηρίζουν την αρ­ χαία ελληνική πολιτεία στο δεύτερο μισό του πέμπτου αιώνα π.Χ., και τη σημερινή πολιτειακή και κοινωνική εξέλιξη. Η αντίθεση πλουσίων και φτωχών λ.χ., πρέπει να ήταν έντονη τότε και δεν φαίνεται να έχει πάψει να υπάρχει σήμερα, του­ λάχιστον στο καπιταλιστικό κοινωνικό σύστημα που μας είναι πιο οικείο. Η σύγχρονη θεωρία και πρακτική της δημο­ κρατίας επιβεβαιώνει ότι η δημοκρατία εμφανί­ ζει ποικίλες μορφές. Γι’ αυτό η άποψη ότι η δη­ μοκρατία ταυτίζεται με τη λεγάμενη «φιλελεύθε­ ρη» ή «αστική δημοκρατία» και ότι όλες οι άλλες πολιτείες δεν είναι δημοκρατικές αλλά «ολοκλη­ ρωτικές», προϋποθέτει λογικά το σόφισμα της ταύτισης του μέρους με το όλο. «Φιλελεύθερη δημοκρατία» θα ήταν αυτή που θα αναγνώριζε ότι υπάρχει μια περιοχή της ιδιωτικής ζωής, ανεξάρτητα από την κρατική εξουσία και τις πα­ ρεμβάσεις της, ακόμα και από την επίδραση πο­ λιτικών και κοινωνικών συνθηκών. Η φιλελεύθε­ ρη δημοκρατία θα προϋπόθετε την ελευθερία της σκέψης, την ελευθερία των οικονομικών συναλ­ λαγών σύμφωνα με το νόμο της προσφοράς και της ζήτησης στην καπιταλιστική αγορά και την ουδετερότητα της πολιτείας στα παιδευτικά και ιδεολογικά ζητήματα. Αμφίβολο είναι αν υπάρ­ χει σήμερα οπουδήποτε στον κόσμο τέτοια πολι­ τεία. Γιατί ακόμα και εκεί όπου φαίνεται να υπάρχει και να είναι θεσμικά κατοχυρωμένη η ελευθερία των οικονομικών συναλλαγών, η πολι­ τεία δεν είναι ουδέτερη στα παιδευτικά και τα ιδεολογικά ζητήματα. Πάντως ο Αριστοτέλης

δεν είχε σκεφτεί να συσχετίσει δημοκρατία και φιλελευθερισμό. Στα Πολιτικά (Θ, 1,) τονίζει ότι δεν είναι σωστή η άποψη ότι η πολίτης υπάρχει για χάρη του εαυτού του. Ο πολίτης είναι μέρος της πόλης και υπάρχει για χάρη της πόλης. Η φροντίδα και η παιδεία για τον πολίτη έχει ως σκοπό να είναι ωφέλιμη και συμφέρουσα για την πολιτεία και την πόλη. Γι’ αυτό και η παιδεία πρέπει να είναι η ίδια για όλους τους πολίτες, είναι αναπόφευκτο όμως να ποικίλλει ανάλογα με τα πολιτεύματα, αφού το κάθε πολίτευμα αναγνωρίζει σε διαφορετικές κοινωνικές κατη­ γορίες την ιδιότητα και τις λειτουργίες του πολί­ τη, όπως τις ορίζει ο Αριστοτέλης. Από τις από­ ψεις αυτές προκύπτει ότ1 ο φιλελευθερισμός εί­ ναι ασυμβίβαστος με την . ολιτειακή τάξη και ει­ δικότερα τη δημοκρατ ι , όπως τις εννοεί ο Αριστοτέλης. Το γεγονσς ότι φιλελευθερισμός και δημοκρατία συσχετίστηκαν μόνο κατά το δέ­ κατο ένατο αιώνα επιβεβαιώνεται και από την παρατήρηση ότι σημαντικοί φιλελεύθεροι στοχα­ στές της εποχής εκείνης, όπως ο Alexis de Tocqueville, στο βιβλίο του για τη Δημοκρατία στην Αμερική, εξέφραζαν φόβους ότι η επικράτηση της δημοκρατίας, ως πολιτείας στην οποία οι λαϊκές μάζες ασκούν την εξουσία, θα μπορούσε να οδηγήσει σε απειλή κατά της ελευθερίας της σκέψης, της συνειδησιακής ελευθερίας και γενι­ κά όλων των ελευθεριών που προϋποθέτουν την ύπαρξη μιας αυτόνομης και αυθύπαρκτης περιο­ χής ιδιωτικών αναζητήσεων. Οι φιλελεύθερες απόψεις, αν απολυτοποιηθούν θα μπορούσαν να οδηγήσουν στο απροσδόκητο συμπέρασμα ότι ένας φωτισμένος μονάρχης ή ένας δικτάτορας, που θα ασκούσε την πολιτική εξουσία χωρίς θε­ σμικούς ή πολιτειακούς περιορισμούς, θα μπο­

αφιερωμα/35 ρούσε να προστατέψει, πιο αποτελεσματικά από μια δημοκρατική πολιτεία, το απαραβίαστο και την αυτονομία της συνείδησης αλλά και της πρα­ κτικής του ιδιώτη. Ο Αριστοτέλης δεν μπορούσε να συλλάβει την έννοια της φιλελεύθερης δημοκρατίας και για το λόγο ότι η ελευθερία, όπως αναλύεται στα Πολι­ τικά ταυτίζεται με την ιδιότητα του ελεύθερου πολίτη8 και τη λειτουργία της συμμετοχής του στην πολιτική και δικαστική εξουσία. Σε αντίθε­ ση με το δούλο που υπακούει σε αποφάσεις άλ­ λου, ο ελεύθερος πολίτης ή ακριβέστερα ο πολί­ της, γιατί δεν νοείται μη ελεύθερος πολίτης, εφαρμόζει τις αποφάσεις στη λήψη των οποίων συμμετέχει ο ίδιος. Είναι ελεύθερος ως αίτιος των νόμων που τηρεί. Ο φιλελεύθερος στοχαστής του δέκατου ένατου αιώνα Benjamin Constant σωστά ανέπτυξε την αντιδιαστολή ανάμεσα στην έννοια αυτή της ελευθερίας, που προϋποθέτει η αριστοτελική άποψη για τη δημοκρατία, και την ελευθερία των «νεοτέρων», που προϋποθέτει τον απαραβίαστο χαρακτήρα της «ατομικής» ή ακρι­ βέστερα ιδιωτικής συνείδησης, όχι αναγκαστικά τη συμμετοχή στην πολιτική εξουσία. Εξάλλου, όταν ο Αριστοτέλης, όπως και ο Πλάτωνας στο Η βιβλίο της Πολιτείας πριν από αυτόν, τονίζει ότι η δημοκρατία εξελίσσεται κα­ τά τέτοιο τρόπο, ώστε την εξουσία να ασκούν οι φτωχοί και ίσως και οι πιο αμόρφωτοι. Φυσικά διατυπώνει τις απόψεις αυτές από τη σκοπιά ενός αντιδημοκρατικού θεωρητικού, που προτι­ μάει την «πολιτεία», δηλαδή ένα μετριασμένο αριστοκρατικό, ίσως και ολιγαρχικό πολίτευμα, επειδή στην πολιτική πρακτική των αρχαίων ό,τι ονομαζόταν «αριστοκρατία», δηλαδή την εξου­ σία των «εναρέτων» και μορφωμένων, αποτελού­ σε μια εξωραϊσμένη μορφή ολιγαρχίας, δηλαδή εξουσίας των πλουσίων, τονίζοντας ότι στη δη­ μοκρατία την εξουσία ασκούν, τελικά, οι φτω­ χοί, ο Αριστοτέλης μέμφεται τη δημοκρατία. Ίσως, όμως, ακριβώς επειδή αναλύει τη δημο­ κρατική πολιτεία από μια αντιδημοκρατική σκο­ πιά, αποσαφηνίζει ορισμένα καθοριστικά χαρα­

κτηριστικά της, όπως η σχέση της με την εξουσία των φτωχών, με την αντίθεση φτωχών και πλου­ σίων, η τάση της για εξέλιξη προς όλο και πιο ριζοσπαστικές μορφές. Μια τέτοια ρεαλιστική εικόνα για την αρχαία δημοκρατία ίσως μόνο ένας όχι φανατικός αντίπαλός της, όπως ο Αρι­ στοτέλης, μπορούσε να μας δώσει. Αντίθετα, απολογητές της, όπως πιθανώς ο Δημόκριτος, ο Πρωταγόρας, ο Περικλής και διάφοροι ρήτορες του 4ου αιώνα π.Χ., μας δίνουν μια πιο εξωραϊσμένη και λιγότερο ρεαλιστική εικόνα γι’ αυτήν. Οι αναλύσεις του Αριστοτέλη για τη δημοκρατία και γενικότερα η πολιτική σκέψη του, με τη συ­ στηματικότητα, την ακριβολογία, τη νηφαλιότη­ τα και το ρεαλισμό που τη χαρακτηρίζουν, μας θυμίζουν ότι η παράδοσή μας δεν ταυτίζεται διόλου με συγκινησιακή λογολαγνεία, χρήση λέ­ ξεων χωρίς καθορισμένη σημασία, χρήση μετα­ φορών και συνειρμών στη θέση εξηγήσεων, χρή­ ση προφητικών αφορισμών στη θέση κάποιας υποτυπώδους έστω επιχειρηματολογίας και υπαρξιακών «μετοχών» και «ερώτων» στη θέση κάποιας πολιτικής σκέψης, όπως πολλά κυκλώ­ ματα προσπαθούν να μας πείσουν.*1 Σημειώσεις 1. Anthropologie Politique, Paris 1967, σ. 5-6 29.

2. G. Balandier, Anthropologie Politique, a. 30 3. Hermann Liibbe, Positivism and Phemomenology, Mach and Husserl, Thomas Luckmann, ed., Phenomenology and socio­ logy, 1978, σ. 96.

4. Ορισμένοι, όπως ο Η. Rackham, Aristotle, Politics, σειρά Loeb, 1932, σ. 207, 319 κ.ά., αποδίδουν τον όρο αυτό με τον όρο «συνταγματική πολιτεία».

5. W.D. Ross, Aristotelis Fragmenta Selecta, σειρά Oxoniensis, όπ., 13, πρβλ. και W. Jaeger, Aristotle, σ. 287 σημ.

6. Βλ. Κ. von Fritz, Ernst Kapp, Aristotle’s Constitution of At­ hens and related texts, New York, 1950, σ. 30.

7. O C.B. Macpherson, The life and times o f liberal Democracy, Oxford, 1977, σ. 10 κ.ε., σωστά παρατηρεί ότι η έννοια της φιλελεύθερης δημοκρατίας διαμορφώθηκε κατά τον 19ο 8. Βλ. σχετικά Α. Μπαγιόνα, Η ελευθερία στα Πολιτικά του Αραποτέλη, Επιστημονική επετηρίδα της Παντείου Ανωτάτης Σχολής Πολιτικών Επιστημών, Αθήνα, 1981, σ. 268 κ.ε.

36/αφιερωμα

Δημήτρης Παπαδής

Σκιαγράφημα της ηθικής' του Αριστοτέλη

Το κεντρικό θέμα της ηθικής τον Αριστοτέλη είναι η ευδαιμονία. Η απάντηση στο ερώτημα τι είναι η ευδαιμονία του ανθρώπου ως προς την ουσία της και πώς μπο­ ρεί να αποκτηθεί αποτελεί τον κύριο στόχο αυτής της ηθικής. Η τελολογική θεώρη­ ση και ερμηνεία τον κόσμον από τον Αριστοτέλη, σύμφωνα με την οποία όλα διέπονται από κάποιο σκοπό τον οδηγεί στην ταύτιση τον ύψ ιστού αγαθού με την ευδαιμονία, αφού, όπως η αδιάψευστη κοινή εμπειρία τον βεβαιώνει, αρχή και τέλος, αιτία και σκοπός όλων των πράξεων και ενεργειών του ανθρώπου είναι το αγαθό (Πβ. Αριστοτέλη, Ηθικά Νικομάχεια [στο εξής: ΗΘ. Νικ.] 1094 a 1-2)· ένα αγαθό που δεν είναι μακρινό και άπιαστο σαν τις Πλατωνικές ιδέες αλλά εντελώς συγκεκριμένο, ώστε να μπορεί να γίνει το πλήρωμα της ζωής τον. Κι αυτό δεν μπορεί να είναι άλλο από την ευδαιμονία, αφού αυτή και μόνο συνιστά πραγματι­ κό αυτοσκοπό, όταν σε τελευταία ανάλυση όλα τα άλλα: τιμές, πολιτική δύναμη, πλούτη, ηδονές, ακόμη και τις αρετές, τα επιδιώκουμε όχι μόνο γι’ αυτά τα ίδια αλλά κατά βάθος χάριν της ευδαιμονίας, με την ελπίδα δηλαδή ότι με την κατάκτησή τους θα μπορέσουμε να γίνουμε ευτυχείς. Ό λα λοιπόν τα αγαθά πλην της ευ­ δαιμονίας αποτελούν σχετικούς μόνο αυτοσκοπούς, αφού σε σχέση με την ευδαιμο­ νία δεν είναι παρά μέσα. Η ύπαρξη της ευδαιμονίας ως έσχατου αγαθού δεν είναι μόνο ηθικά και ψυχολογικά χρήσιμη αλλά και λογικά αναγκαία, γιατί χωρίς αυτή δε θα ήταν δυνατόν να υπάρξει ανθρώπινη δραστηριότητα, αφού οι επιθυμίες και επιδιώξεις του ανθρώπου θα ήταν μάταιες και ανόητες.1 1. Ο Αριστοτέλης έγραφε τρειξ ηθικές πραγματείες: τα Ηθικά Ενδήμεια, τα Ηθικά Νικομάχεια και τα Ηθικά Μεγάλα.

αφιερω μα/37 Έτσι η ηθική του Αριστοτέλη είναι ευδαιμονιστική, καθότι έσχατο κίνητρο και σκοπός της πρακτικής του ανθρώπου συμπεριφοράς είναι η ευδαιμονία. Σ’ αυτή συνοψίζεται ο ηθικός σκο­ πός της ζωής του και η κατάσταση της τελειότη­ τας που προβλέπεται απ’ την ίδια του τη φύση, γιατί ευτυχής (ευδαίμων) για τον Αριστοτέλη δεν είναι απλώς, όποιος απολαμβάνει ορισμένα αγα­ θά - είτε εξωτερικά είτε όχι - αλλά μόνο ο ενά­ ρετος, ο ηθικά δηλαδή τελειωμένος αφού η ευ­ δαιμονία έγκειται στη δια βίου άσκηση της αρε­ τής, στη διαρκή δηλαδή πραγμάτωση ηθικών αξιών: «τό ανθρώπινον αγαθόν ψυχής ένέργεια γίνεται κατ’ αρετήν ... την άρίστην καί τελειοτάτην ετι δ’ έν βίφ τελείψ» (Ηθ. Νικ. 1098α 16-18). Η ηθική αυτή τελείωση του ανθρώπου δε νοείται ξεκομμένη από την όλη ψυχοσωματική οντότητα του ανθρώπου, ούτε από την προσωπική, οικο­ γενειακή και κοινωνική του ζωή, αφού προϋπο­ θέτει τόσο μια βιολογική αρτιότητα: φύση αγαθή (Πβ. ένθ αν 1099 b 18-22) και κανονική σωματι­ κή διάπλαση (ένθ. αν. 1099 b 4) όσο και μια κα­ τά το δυνατόν πετυχημένη οικογενειακή και κοι­ νωνική ζωή (Πβ. Ηθ. Νικ. 1097 b 8-11), για την οποία βέβαια είναι -σ ε μια περιορισμένη έστω έκταση- απαραίτητα τα λεγάμενα εξωτερικά ή υλικά αγαθά (Πβ. ένθ. αν. Α, 9). Η σχέση της ευδαιμονίας με τα εξωτερικά αγαθά προβλημάτι­ σε πολύ τον Αριστοτέλη μέχρι να καταλήξει στην ξεκάθαρη θέση ότι ορισμένα απ’ αυτά τα αγαθά είναι απολύτως αναγκαία για την ευδαιμονία, ενώ αντίθετα άλλα απλώς συμβάλλουν στην τε­ λειότητα της ευδαιμονίας, είναι δηλαδή καλό να υπάρχουν, αλλά η έλλειψή τους πάντως δεν κά­ νει τον άνθρωπο δυστυχή (Πβ. ΗΘ. Νικ. 1099 b 27-28). Στην πρώτη κατηγορία ανήκουν τα βιοσυντηρητικά λεγάμενα αγαθά, ό,τι δηλαδή εξασφαλί­ ζει την καλή υγεία του σώματος. Αυτά αρκούν για το σοφό, για τη «θεωρητική» δηλαδή ευδαι­ μονία. Και ο σοφός λοιπόν παρά την όποια αυτάρκειά του ως προς τη «θεωρία» καθ’ εαυτήν, την άμεση δηλαδή και διαισθητική εποπτεία της αλήθειας γύρω από τα μεγάλα προβλήματα του ανθρώπου και του κόσμου, δεν είναι απόλυτα αυτάρκης, γιατί κι αυτός έχει ασφαλώς ανάγκη από τα αγαθά αυτά. Η απόλυτη αυτάρκεια προσκρούει στην οντολογική φύση του ανθρώ­ που· μόνο που ο σοφός έχει το προνόμιο να εξαρτιέται λιγότερο από τα εξωτερικά αγαθά και τους συνανθρώπους του, γιατί η θεωρητική γνώ­ ση δε σχετίζεται άμεσα με υλικά αγαθά και τους άλλους ανθρώπους, όπως δηλαδή συμβαίνει με τις ηθικές αρετές π.χ. της δικαιοσύνης και της ανδρείας. Αντίθετα μάλιστα τα εξωτερικά αγαθά και οι πολιτικές ή κοινωνικές μέριμνες αποτε­ λούν εμπόδιο στην άσκηση της «θεωρίας» (Πβ. Ηθ. Νικ. 1178 b 3-5). Δεν υπάρχει καμιά αμφι­

βολία ότι η Αριστοτελική ευδαιμονία προϋποθέ­ τει αναγκαία την ύπαρξη της πόλης και είναι εν­ τελώς αδιανόητη χωρίς αυτήν, γιατί ο άνθρωπος είναι για τον Αρσιστοτέλη, «ζώον πολιτικόν» και η αρετή - ηθική και διανοητική - , η πεμπτουσία της ευδαιμονίας και της ηθικής γενικότερα, γεν­ νιέται και αναπτύσσεται μέσα στην πόλη. 'Οσο λοιπόν κι αν η αρετή και η ευδαιμονία έχουν πρωταρχικά και άμεσα προσωπική αναφορά δεν παύουν ποτέ να αποτελούν σε τελευταία ανάλυ­ ση μεγέθη της πόλης. Ο ευδαίμων του Αριστοτέ­ λη δεν είναι τύπος μοναχικός, απόκοσμος και ασκητικός (Πβ. ΗΘ. Νικ. 1097 b 4 κ.α.) Ό ταν ο Αριστοτέλης τονίζει την αυτάρκεια του αγαθού της ευδαιμονίας δε σημαίνει καθό­ λου ότι αγνοεί ότι η ευδαιμονία του ανθρώπου δεν είναι παρά σχετικά μόνο τέλεια (Πβ. ΗΘ. Νικ. 1177 α 27-28 και 1178 b 25- 1179 α 6), αλλά θέλει απλώς να υπογραμμίσει ότι ο βαθμός της τελειότητας ενός αγαθού δεν προσδιορίζεται μό­ νο από την τελολογική προτεραιότητά του στην αλυσίδα των σκοπών αλλά κι απ’ το βαθμό της αυτάρκειάς του. Και επειδή η ευδαιμονία είναι σαφώς το πιο ποθητό αγαθό: «πάντων αίρετωτάτη», φαίνεται να είναι «τέλειον και αύταρκες» αγαθό (Πβ. ΗΘ. Νικ. 1097 b 20), ενώ δηλαδή στη πραγματικότητα δεν είναι παρά μόνο το αυταρκέστερο και τελειότερο. Βέβαια η ευδαιμονία καθ’ εαυτήν, ως κατάσταση δηλαδή και βίωμα, ως πλήρωμα της έμφυτης στροφής (του ορεκτι­ κού της ψυχής) του ανθρώπου προς το αγαθό, είναι αυτάρκης και ανενδεής (ΗΘ. Νικ. 1176 b 5-6). Αυτό όμως δεν ισχύει και για το φορέα της· και αιτία γι’ αυτό είναι η σωματική του φύση (ΗΘ. Νικ. 1178 b 33-35), ώστε να μη μπορεί να είναι ευδαίμων συνεχώς και αδιαλείπτως, αφού για λόγους καθαρά βιολογικούς δεν είναι δυνα­ τόν να ασκεί συνεχώς ούτε τις ηθικές ούτε τις διανοητικές αρετές που σε κάθε περίπτωση απο­ τελούν τον ουσιαστικότερο όρο της ευδαιμονίας. Στη δεύτερη τώρα κατηγορία των εξωτερικών αγαθών ανήκουν κυρίως η πολιτική δύναμη, οι φίλοι και ο πλούτος ως όργανα άσκησης της αρε­ τής, της ηθικής αρετής. Βέβαια η εξάρτηση σ’ ένα ορισμένο βαθμό της ευδαιμονίας από τα εξωτερικά αγαθά και κατά συνέπεια και από την τύχη δημιουργεί, όπως επισημαίνει ο ίδιος ο Αριστοτέλης, μια ηθική αντινομία που ασφαλώς είναι απαράδεκτη (Πβ. Ηθ. Νικ. 1099 b 24-25), γιατί παραμερίζονται έτσι ο λόγος, η ελεύθερη βούληση, και η αγαθή πρόθεση χάριν του ίδιου του αγαθού (Πβ. ΗΘ. Νικ. 1144 α 18-20), οι ύψιστες αυτές εσωτερικές αρχές της ηθικότητας, και συνεπώς η υπευθυνότητα του ανθρώπου σχε­ τικά μάλιστα με το μέγιστο αγαθό της ευδαιμο­ νίας, ώστε να μειώνεται η ηθική της αξία και να μην ενθαρρύνεται ο άνθρωπος στην ηθική του καταξίωση. Γι’ αυτό ηθικοί και όχι πολιτικοί

38/αφιερωμα πρέπει να είναι οι λόγοι που έκαναν τον Αριστο­ τέλη να μεταπροσανατολίσει την ηθική από την πόλη προς το άτομο, η προσωπική ευδαιμονία του οποίου αποτελεί πλέον για τον Αριστοτέλη τον έσχατο σκοπό και κατά συνέπεια το λόγο ύπαρξης της πόλης της οργανωμένης δηλ. κοινω­ νίας. (Πβ. Αριστ. Πολιτ. A 1252 b 29-30). Δεν έχουν άρα δίκηο όσοι νομίζουν ότι ο Αριστοτέ­ λης «δεν έχει συνειδητοποιήσει ολοκληρωμένα την ανάγκη της εξάρτησης της ηθικής ευδαιμο­ νίας από την αγαθή πρόθεση». (Σχετικά με την ορθή επ’ αυτού διδασκαλία του Αριστοτέλη, πβ την εμπεριστατωμένη μελέτη του Κ. Δεσποτόπουλου, περί προαιρέσεως κατ’ Αριστοτέλη: Μελετήματα φιλοσοφίας, Αθήναι 1980, σσ. 135174), γιατί τάχα εκφράζει με επιφύλαξη και όχι κατηγορηματικά την άποψη ότι είναι ηθικά πιο ορθό (βέλτιον) να προκύπτει η ευδαιμονία από την ηθική τελειότητα του ανθρώπου παρά από την τύχη (Πβ. ΗΘ. Νικ. 1099 b 20-25). Άστοχη είναι επίσης η παρατήρηση ότι ο Αριστοτέλης περιορίζεται απλώς στην επισήμανση της ηθικής αντινομίας της μη εξάρτησης της ευδαιμονίας αποκλειστικά και μόνο από την ηθική του αν­ θρώπου τελειότητα, αλλά και από την τύχη, σαν να ήταν δυνατό να άρει την εν λόγω αντινομία και δεν το έκανε. Δεν αληθεύει επίσης ότι ο Αριστοτελικός ορι­ σμός της ευδαιμονίας ως τέλειου αγαθού βρίσκε­ ται τάχα σε αντίφαση με τη διαπίστωση του Αρι­ στοτέλη ότι η ευδαιμονία είναι συνάρτηση της αρετής με την ευτυχία, τους εξωτερικούς και τυ­ χαίους δηλαδή όρους της ευδαιμονίας, τη στιγμή που ο Αριστοτέλης έχει απόλυτα συνείδηση του γεγονότος ότι η ευδαιμονία του ανθρώπου είναι, όπως ήδη τονίστηκε, σχετικά μόνο τέλεια, όπως φαίνεται καθαρά από τη σύγκρισή της με εκείνη των θεών (Π.β. ΗΘ. Νικ. 1178 b 25-27). Πάντως μέτρο της τελειότητας δεν μπορεί να είναι το απροϋπόθετο της ευδαιμονίας, η ανεξαρτησία της δηλαδή από τα εξωτερικά αγαθά, αφού ο φορέας της είναι μια φυσική - όχι μετα-φυσική και κατά συνέπεια ακριβώς χρονικό-χωρικά προσδιορισμένη ουσία, αλλά ο βαθμός της ηθι­ κής τελειότητας, η οποία συνεπάγεται το πλήρω­ μα της έμφυτης στροφής του ανθρώπου προς το αγαθό, καθώς και η διάρκεια αυτού του πληρώ­ ματος. Και επειδή ακριβώς βάση και πεμπτουσία της Αριστοτελικής ευδαιμονίας είναι η αρετή, δεν πρόκειται ούτε για αυθαίρετο ούτε για αντικοι­ νωνικό ευδαιμονισμό αλλά για έναν ευδαιμονισμό που είναι κατεξοχήν ηθικός και ουσιαστικά κοι­ νωνικός, αφού ο φορέας της ευδαιμονίας είναι απαραιτήτως και φορέας των ηθικών αρετών που έχουν όλες κοινωνικό χαρακτήρα. Κι αυτό δεν ισχύει μόνο για τη λεγάμενη ηθική ή πρακτι­ κή ευδαιμονία που στηρίζεται στη ηθικές αρετές

αλλά ισχύει και για τη λεγάμενη θεωρητική ευ­ δαιμονία, αφού και ο σοφός, όσο κι αν ως προς την άσκηση της θεωρητικής του ενέργειας (αρε­ τής) δε σχετίζεται άμεσα με τις ηθικές αρετές, είναι βασικά και ηθικά ενάρετος, καθότι η ανεμ­ πόδιστη θεωρητική του ζωή .προϋποθέτει ασφα­ λώς κάποια απελευθέρωση από τα πάθη του και έτσι συνδέεται αναγκαστικά με ηθική καθαρότη­ τα και ακεραιότητα. Εξάλλου ο ενάρετος άνθρω­ πος κατ’ Αριστοτέλη είναι οπωσδήποτε αγαθός πολίτης και κατά συνέπεια φορέας των ηθικών κοινωνικών αρετών. Ο ουσιαστικά πολιτικός (Πβ. Κ. Δεσποτόπουλου, Μελετήματα φιλοσοφίας, Αθήναι 1976, σσ.

21-24) και κοινωνικός χαρακτήρας της ηθικής του Αριστοτέλη φαίνεται σαφέστατα από την ιστορικότητα που χαρακτηρίζει καίρια το Αρι­ στοτελικό ήθος, αφού η πρακτική του ανθρώπου συμπεριφορά δεν επιτρέπεται να αγνοεί τις κοινωνικοπολιτικές συνθήκες αλλά πρέπει να είναι κυριολεκτικά επί-καιρη: «δει τούς πράττοντας τά προς τόν καιρόν σκοπεΐν» (ΗΘ. Νικ. 1104 α 8-9). Η ηθική δηλαδή πράξη δεν πρέπει να είναι ιστορικά ούτε άχρωμη, χωρίς δηλαδή να λαμβάνονται υπόψη οι αντικειμενικές ή εξωτερικές συνθήκες της πράξης, οι αντικειμενικές με άλλα λόγια δυνατότητες τόσο απ’ την άποψη των πραγμάτων όσο κι απ’ την άποψη του υποκειμέ­ νου της πράξης, αλλά ούτε και άκαιρη, δηλαδή πρόωρη ή καθυστερημένη, πρέπει να είναι η ηθι­ κή πράξη. Η καιρικότητα - που δεν έχει καμιά σχέση με τον καιροσκοπισμό - της πράξης που εκφράζει την ιδιαιτερότητά της από την άποψη του εδώ και τώρα εκφράζει συγχρόνως και τη συνάρτηση προσώπου και πόλης (κοινωνίας), ηθικής βούλησης και αντικειμενικών συνθηκών (πραγμάτων). Σύμφωνα με την ηθική του Αρι­ στοτέλη ούτε το πρόσωπο πρέπει να θυσιάζεται στο βωμό της πόλης, ούτε η πόλη πρέπει να υπη­ ρετεί την προσωπική αυθαιρεσία και ιδιοτέλεια. Πρόκειται ασφαλώς για μια πολύ λεπτή και δύ­ σκολη ισορροπία, όπως εκείνη της μεσότητας δυο ακροτήτων στην περίπτωση των ηθικών αρε­ τών, την οποία πολύ δύσκολα μπορεί κανείς να στοχέψει, γιατί δεν πρόκειται για μια απόλυτη και άκαμπτη αριθμητική μεσότητα, αλλά για μια μεσότητα δυναμική, ώστε να μπορεί να ανταποκρίνεται (προσαρμόζεται) αφ’ ενός μεν στη φυσι­ κή ιδιαιτερότητα του ηθικού της υποκειμένου, γιατί άλλη είναι η μεσότητα της ανδρείας για εκείνον που απ’ τη φύση του φέρεται προς τη δειλία και άλλη για εκείνον που φέρεται προς το θράσος (Πβ. ΗΘ. Νικ. 1106 α 32, 1106 b 7, 1107 α 1 και 1109 α 12-19), και αφ’ ετέρου να μπορεί να ανταποκρίνεται στη φυσική ιδιαιτερότητα του αντικειμένου ή της ύλης της ηθικής πράξης, γιατί η μεσότητα στην περίπτωση π.χ. της ηθικής αρετής της ανδρείας απέχει περισσότερο από την

αφιερω μα/39 ακρότητα της δειλίας και λιγότερο από εκείνη του θράσους, αφού η δειλία παρουσιάζει μεγα­ λύτερη αντίθεση προς την ανδρεία (Πβ. Ηθ. Νικ.

1109 α σ-12). Ο πολιτικός χαρακτήρας της Αριστοτελικής ηθικής γίνεται φανερός και από την έννοια της ηθικής λεγάμενης αρετής (Πβ. Κ. Δεσποτόπουλου, Η έννοια της αρετής: Μελετήματα φιλοσο­ φίας, Αθήναι 1978, σσ. 112-143) που ορίζεται, όπως είπαμε, ως μεσότητα, τον ακριβή προσδιο­ ρισμό της οποίας έρχεται κάθε φορά να εγγυηθεί ο «φρόνιμος» ή «σπουδαίος άνήρ» ως αυθεντι­ κός εκφραστής του ορθού λόγου. Το κριτήριο αυτό δεν έχει σχέση με τον αυθαίρετο υποκειμε­ νισμό, γιατί εγγύηση της αυθεντικότητάς του αποτελεί η ίδια η πόλη, μέσα στην οποία ζει και η οποία οριοθετεί - βέβαια γενικά και αόριστα τα κοινωνικά πλαίσια της ηθικής συμπεριφοράς του ανθρώπου. Η συγκεκριμενοποίηση αυτής της γενικής και αόριστης οριοθέτησης από την πόλη γίνεται με τις κατηγορίες του έπαινου και του ψόγου. Οι ηθικές αυτές κατηγορίες αποτελούν τα κριτήρια, με τα οποία εκφράζεται το «ιστορι­ κό» ήθος σε σχέση με τις συγκεκριμένες πράξεις, γιατί ο έπαινος και ο ψόγος εκφράζουν την κοι­ νωνική συγκατάθεση ή άρνηση όσον αφορά τη συγκεκριμένη ηθική πράξη, ενσαρκώνουν δηλα­ δή τις γενικά και αόριστα ισχύουσες ηθικές αξίες μιας κοινωνίας και προσδιορίζουν άμεσα ή έμμε­ σα την ηθική συμπεριφορά του ανθρώπου. Η όλη ηθική αγωγή του ανθρώπου είναι αδιανόητη χωρίς τις κατηγορίες του έπαινου και του ψό­ γου. Μεταξύ του «φρόνιμου» και της πόλης υπάρχει μια στενή εσωτερική διαλεκτική σχέση. Ο «φρόνιμος» εκφράζει δυναμικά και υποδειγ­ ματικά το ήθος της πόλης, χωρίς το μέγεθος της οποίας είναι αδιανόητος, για ένα ορισμένο χρό­ νο και χώρο και έτσι ενσαρκώνει αντιπροσωπευ­ τικά το μέτρο του ήθους για τους πολλούς, τους οποίους αυτόματα εκφράζει και από τους οποί­ ους αυθόρμητα και άτυπα αναγνωρίζεται ως «φρόνιμος» και «σπουδαίος», δηλαδή ως σύμβο­ λο της ηθικότητας της πόλης. Ο «φρόνιμος» του Αριστοτέλη αποτελεί την πιο συγκεκριμένη και αρμονική σύνθεση αριστοκρατίας και δημοκρα­ τίας και έτσι συμβιβάζει ό,τι εκ πρώτης όψεως φαίνεται ασυμβίβαστο.. Ό σο όμως κι αν η ηθική συνδέεται στενά με την κοινωνική και πολιτική οργάνωση της ζωής του ανθρώπου, είναι ασφαλώς λάθος να θεωρέίται η ηθική απλή αντανάκλαση της κοινωνικής και πολιτικής ζωής, κατά τρόπο ώστε ένα ορι­ σμένο κοινωνικοπολιτικό σύστημα να προσδιο­ ρίζει απόλυτα και αναγκαία την ηθική συμπερι­ φορά των ανθρώπων που ζουν μέσα σ’ αυτό, όπως πολλοί αφελώς νομίζουν. Η σχέση όμως ηθικής και πολιτικής δεν είναι νομοτελειακή. Και τούτο γιατί η ηθική στάση του ανθρώπου εί­

IV I

1 >.■:1

'i l W lM

1 1 ||

n ναι συνάρτηση πολλών στοιχείων και κυρίως 1) της κοινωνικοπολιτικής οργάνωσης της ζωής του, 2) της θρησκευτικής του ζωής και πίστης, 3) των πολιτιστικών του παραδόσεων, μέσα στις οποίες βρίσκεται αποθησαυρισμένη πολύτιμη εμ­ πειρία, ήτοι το σύνολο των αξιών του ιστορικού του βίου, 4) της βιολογικής (ψυχοσωματικής) του ιδιοσυστασίας και τέλος 5) της ελεύθερης πνευματικής του προσωπικότητας που εκφράζε­ ται σαν προσπάθεια αυτοκαθορισμού της συμπε­ ριφοράς του. Έτσι εξηγείται η θαυμαστή ποικι­ λία της ηθικής στάσης των ανθρώπων εντός του ίδιου κοινωνικοπολιτικού συστήματος. Η σχέση ηθικής και πολιτικής είναι σχέση διαλεκτική, δη­ λαδή αμοιβαίας επίδρασης, και εξάρτησης, όπως φάνηκε καθαρά απ’ όσα είπαμε σχετικά με «τον

40/αφιερωμα φρόνιμον» ή «σπουδαΐον άνδρα». Η μεγάλη προσφορά του «ηθικού» Αριστοτέλη έγκειται στο μεταπροσανατολισμό της ηθικής, αφού το κυρίαρχο στοιχείο της ηθικής αρετής δεν είναι πλέον ο ορθός λόγος - παρά τη σπουδαιότητα που οπωσδήποτε διατηρεί - αλλά η πρόθεση και η ελεύθερη προτίμηση του αγαθού: «τής αρετής καί τού ήθους έν τή προαιρέσει τό κύριον» (ΗΘ. Νικ. 1163 α 22-23). Ανεξάρτητα δηλαδή από την αντικειμενική αξία της ηθικής πράξης και την κοινωνική της σημασία -ό,τι ίσχυε κυρίως στην αρχαϊκή εποχή αλλά και αρ­ γότερα - ο πραγματικά ηθικός χαρακτήρας της πράξης έγκειται στην εσωτερική σχέση του πράττοντος προς την πράξη. Το σημαντικότερο δηλα­ δή τώρα είναι κατά πόσο το υποκείμενο της ηθι­ κής πράξης ενεργεί ελεύθερα και χάριν του ηθι­ κού χαρακτήρα της πράξης του. Πρόκειται για το μεγάλης σημασίας γεγονός της εσωτερίκευσης του ήθους που δεν κρίνεται πλέον απ’ το αποτέ­ λεσμα των πράξεων αλλά κυρίως απ’ τη πρόθεση και την ηθική διάθεση του πράττοντος. Τα γνω­ ρίσματα δηλαδή της ενάρετης ηθικής πράξης εί­ ναι: 1) η επίγνωση, 2) η ελεύθερη βούληση κάι προτίμηση του αγαθού χάριν του αγαθού και 3) η σταθερή στροφή και προσήλωση του ανθρώ­ που προς το αγαθό,' πράγμα που προϋποθέτει την ανάλογη έξη (Πβ. ΗΘ. Νικ. 1105 α 31-33). Με τον προσδιορισμό της ηθικής αρετής ως έξης, της σταθερής δηλαδή στροφής των μη λογι­ κών δυνάμεων της ψυχής προς το αγαθό, ώστε να προκύπτουν σταθεροί τρόποι συμπεριφοράς και δράσης (επίκτητα ανθρωπολογικά γνωρί­ σματα) ο Αριστοτέλης θέλησε να τονίσει - σε αν­ τιδιαστολή κυρίως προς το Σωκράτη που εμπι­ στεύτηκε αποκλειστικά στο λόγο (γνώση) την ορ­ θή πρακτική του ανθρώπου συμπεριφορά και υποτίμησε τις άλογες δυνάμεις της ψυχής - το βουλητικό χαρακτήρα της ηθικής του ανθρώπου διαγωγής. Μολαταύτα η ηθική αρετή είναι για τον Αριστοτέλη μια σύνθεση λογικών και μη λο­ γικών στοιχείων, αφού απ’ τη μια μεριά είναι έξη που ανάγεται στη συνεχή επανάληψη ηθικών πράξεων, ώστε να εθιστεί η βούληση προς το αγαθό και σπ’ την άλλη μεριά είναι λόγος, γνώ­ ση δηλαδή του αγαθού, γιατί χωρίς αυτήν μπο­ ρεί να στραφεί η βούληση προς το κακό, όταν εθιστεί σε πράξεις που δε βρίσκουν τη συγκατά­ θεση του «φρονίμου άνδρός» που ενεργεί ως ηθι­ κά καθιερωμένος επίτροπος του λόγου. Το έσχα­ το πάντως κριτήριο της ηθικότητας είναι οντολο­ γικό - ανθρωπολογικά, αφού κάθε πράξη και ενέργεια τον ανθρώπου τότε μόνο είναι ηθική, αν πραγματικά προάγει το έργο τον ανθρώπου ως ανθρώπου και συμβάλλει έτσι στην τελείωσή τον. Ο ορθός πάντως λόγος και η αγαθή έξη συνιστούν τα δυο συστατικά στοιχεία της ηθικής αρετής, στην οποία συνυπάρχουν σε αδιάσπαστη

ενότητα, ώστε να μη νοείται αγαθός άνθρωπος χωρίς φρόνηση, φρόνιμος χωρίς ηθική αρετή (Πβ. ΗΘ. Νικ. 1144 b 31-32). Ένα άλλο κριτήριο και συγχρόνως εγγύηση της ηθικότητας αποτελεί για τον Αριστοτέλη η ηδονή, αφού εκείνος που δεν θα ένιωθε χαρά και ικανοποίηση, δηλαδή ηδονή, απ’ την τέλεση ηθι­ κών πράξεων δε θα ήταν ενάρετος: «ούδείς έστιν άγαθός ό μή χαίρων ταΐς καλαΐς πράξεσιν» (ΗΘ. Νικ. 1099 α 17-18). Η ηδονή αποτελεί δηλαδή την εσωτερική δικαίωση και αυτόματη επιβρά­ βευση της ηθικής πράξης και ενέργειας του αγα­ θού ανθρώπου (πβ. ΗΘ. Νικ. 1169 b 31-32) και όχι του κάθε ανθρώπου. Αυτό σημαίνει ότι ο Αριστοτέλης δεν επιδοκιμάζει κάθε ηδονή, αλλά μόνο τις λεγάμενες καθαρές ηδονές, όσες δηλαδή σχετίζονται με την αρετή και το αγαθό. Δεν απο­ τελεί κατά συνέπεια η ηδονή ασφαλές κριτήριο της ηθικότητας. Γιατί ο Αριστοτέλης παρότι αναγνωρίζει βασικά την αξία του γνωστού αξιώ­ ματος του Αρίστιππου ότι η ηδονή είναι άριστο αγαθό, αφού την επιδιώκουν και τα ζώα και ο άνθρωπος, εντούτοις δε συμφωνεί με τον Αρί­ στιππο, ότι η ηδονή είναι το άριστο και έσχατο αγαθό. Γι’ αυτόν είναι μόνο το φυσικό παρακο­ λούθημα του πληρώματος του έσχατου αγαθού, δηλαδή της ευδαιμονίας. Είναι το σύμφυτο επα­ κόλουθο της ευδαιμονίας που την ολοκληρώνει, ώστε να αποτελεί απόρροια και επιστέγασμά της συγχρόνως, όπως ακριβώς η ομορφιά είναι συ­ γχρόνως απόρροια και συμπλήρωμα της νεότητας (Πβ. ΗΘ. Νικ. 1174 b 31-33). Η σχέση ευδαιμο­ νίας ή καλλίτερα αρετής και ηδονής είναι διαλε­ κτική, γιατί η ηδονή δεν αποτελεί απλώς και μό­ νο φυσικό επιγέννημα και προέκταμα της αρετής (Πβ. ΗΘ. Νικ. 1099 α 21), αφού το φυσικό αυτό παρακολούθημα της αρετής επιδρά θετικά πάνω στην ίδια την αρετή, καθότι συμβάλλει στην αύ­ ξηση και την έντασή της (Πβ. ΗΘ. Νικ. 1153 α, 22-23). Η ηδονή συνδέεται λοιπόν αναπόσπαστα με την αρετή και την ευδαιμονία. Φυσικά πρό­ κειται για την οικεία, δηλαδή τη σύμφυτη με την αρετή και την ευδαιμονία ηδονή και όχι για οποιαδήποτε (Πβ. ΗΘ. Νικ. 1175 b 26-28). Ανά­ μεσα στην αρετή, την ευδαιμονία και την ηδονή υπάρχει στενή εσωτερική σύνδεση και ενότητα· η αρετή χωρίς ποτέ να ταυτίζεται - ούτε και στην περίπτωση της θεωρητικής ευδαιμονίας - με την ευδαιμονία αποτελεί αναμφισβήτητα την ουσία της, ενώ η ηδονή αποτελεί το επιστέγασμά της και το ολοκλήρωμά της. Χωρίς την ηδονή η ευ­ δαιμονία του ανθρώπου θα ήταν ίσως θεϊκότερη μα οπωσδήποτε λιγότερο ανθρώπινη. Γι’ αυτό η Αριστοτελική ευδαιμονία δεν έγκειται μόνο στην τελείωση του ανθρώπου με την ενάρετη ζωή αλ­ λά και στην ικανοποίηση της «όρεξης» (έφεσης) του αγαθού με την ηδονή, για την «ηθικότητα» (καθαρότητα) της οποίας εγγυάται πάλι ο

αφιερωμα/41 «σπουδαίος άνήρ» (Πβ. Ηθ. Νικ. 1170 α 8-9 και 1176 α 18-19), γιατί η σχέση αρετής και ηδονής είναι, όπως ήδη είπαμε, διαλεκτική. Τώρα είναι εύκολο να καταλάβουμε γιατί σκο­ πός της ηθικής παιδείας είναι κατά τον Αριστο­ τέλη να ευχαριστιέται ο αγαθός με τις κατάλλη­ λες ηδονές, όταν πρέπει, για πράγματα που πρέ­ πει, με αυτούς που πρέπει, για άξιο σκοπό και με τον τρόπο που πρέπει (Πβ. Ηθ. Νικ. 1106 b 21-22). Σκοπός λοιπόν της πολιτείας και άρα της ηθικής διαπαιδαγώγησης, αφού οι σκοποί τους βασικά συμπίπτουν, είναι να μορφώσει αγαθούς πολίτες (Πβ. Ηθ. Νικ. 1099 b 29-32) έτσι, ώστε να χαίρονται και να λυπούνται κατά τρόπο που να προάγεται το «εύ πράττειν» και το «ευ ξήν», η ηθική δηλαδή τελείωση και ευδαιμονία των πολιτών της. Αν θέλαμε να ιεραρχήσουμε την σχέση των τριών αυτών θεμελιακών στοιχείων της Αριστοτελικής ηθικής, τότε ασφαλώς στην πρώτη θέση θα είχαμε την ευδαιμονία, στη δεύ­ τερη την αρετή και στην τρίτη την ηδονή. Δεν υπάρχει καμιά αμφιβολία ότι η ευδαιμονία απο­ τελεί την ύψιστη αρχή της ηθικής του Αριστοτέ­ λη. Αυτό όμως δε σημαίνει καθόλου ότι απου­ σιάζουν, καθώς συχνά υποστηρίζεται, άλλες βα­ σικές ηθικές αρχές, όπως π.χ. εκείνη του καθή­ κοντος, όταν το ύψιστο αγαθό της ευδαιμονίας δεν αποτελεί δώρο των θεών ή της τύχης, αλλά κατόρθωμα του ανθρώπου- ένα κατόρθωμα που συνιστά το κυριότερο έργο του. Και έργο εδώ δε σημαίνει τίποτε άλλο παρά ηθικό καθήκον, η τέ­ λεση του οποίου συνεπάγεται την πραγμάτωση ορισμένων αρετών, η οποία προϋποθέτει τη συμ­ μόρφωση του ανθρώπου προς τις επιταγές του λόγου και των επιτρόπων του (Πβ. Ηθ. Νικ.

1104 α 8-10, 1106 b 21-22, 1107 α 1, 1114 b 29-30 και 1125 b 35 και 1176 b 31-34). Δυστυχώς δε μπορούμε εδώ να προχωρήσουμε στην αντιπαράθεση της ηθικής του Αριστοτέλη με την ηθική διδασκαλία άλλων φιλοσόφων, ού­ τε να πάρουμε θέση στην άστοχη κατά κανόνα και άδικη κριτική που έχει υποστεί. Αρκούμαστε μόνο να παρατηρήσουμε ότι η ηθική του Αριστο­ τέλη ορίζοντας την (ηθική) ευδαιμονία, στην οποία έδωσε καθαρά ανθρωπολογικό περιεχόμε­ νο ταυτίζοντάς την με την τελειότητα της ανθρώ-· πινης φύσης, ως το ύψιστο αγαθό του ανθρώπου και την αρετή ως ενεργητική έξη της μεσότητάς του ελεύθερα, με επίγνωση, σταθερή βούληση και αγαθή πρόθεση πράττοντος ανθρώπου- ανα­ γνωρίζοντας την ηθική σημασία της οικείας ηδο­ νής ως συστατικού στοιχείου της αρετής και της ευδαιμονίας- προσδίδοντας στην ηθική κοινωνικοπολιτική, τουτέστιν ιστορική διάσταση χωρίς να την υποβιβάσει σε περιπτωσιολογική, αφού ο «φρόνιμος άνήρ» ως ενσαρκωτής του ορθού λό­ γου αντιπροσωπεύει την αντικειμενική ηθική τά­ ξη μέσα απ’ την καθημερινή καταξίωση με τη δο­

κιμασία της πράξης ως της λυδίας λίθου, αλλά και τον τροφοδότη του λόγου σε μια γόνιμη δια­ λεκτική σχέση «δούναι» και «λαβεϊν», κατέκτησε δίκαια την πρώτη θέση ανάμεσα στις φιλοσοφι­ κές ηθικές όλων των εποχών. «Η ηθική του Αρι­ στοτέλη - παρατηρεί ο γνωστός Γερμανός φιλό­ σοφος του περασμένου αιώνα F. A. Trendelen­ burg: Historische Beitage zur Philosophie, III, Βερολίνο 1867, σ. 170 - έχει λάθη και κενά- αλλά καμιά ηθική των νεότερων χρόνων δεν έχει μι­ κρότερα λάθη και κενά- οι περισσότερες έχουν μεγαλύτερα». Ο Αριστοτέλης διέγνωσε ότι η ηθική δεν μπο­ ρεί να στηρίζεται αποκλειστικά ούτε στην «αυ­ θεντία» του ορθού λόγου, πέρα και ανεξάρτητα από τα ιστορικά δεδομένα της πράξης, ούτε όμως και στην «αυθεντία» της παράδοσης, των καθιερωμένων δηλαδή τρόπων συμπεριφοράς και δράσης του ανθρώπου, αλλά στη γόνιμη δια­ λεκτική σύζευξη των δυο αυτών αρχών, στην ηθική δηλαδή του «καιρού» με την έννοια που είπαμε. Έτσι η ηθική κατά τον Αριστοτέλη δεν μπορεί να είναι ακριβής επιστήμη, αφού αναφέρεται στα «καθ’ έκαστα», όπου η κάθε περίπτω­ ση έχει την ιδιοτυπία της, παρά μόνο ένα γενικό πλαίσιο «τύπος» (Πβ. Ηθ. Νικ. 1104 α 1-9) οριοθέτησης της πρακτικής του ανθρώπου δραστη­ ριότητας, και να αντι.τίθεται έτσι σε κάθε απρό­ σωπη και απόλυτη ηθική του τύπου της κατηγορικής προστακτικής ταυ Kant. Ούτε όμως μπορεί η ηθική να είναι ένα είδος Εμπειρισμού ή Ιστορι­ σμού, να αναλύει δηλαδή απλώς τα ηθικά φαι­ νόμενα και να παρακολουθεί την εξελικτική τους πορεία δια μέσου των αιώνων χωρίς να προβάλλει ηθικούς στόχους και να αποβλέπει στην ηθικοποίηση του ανθρώπου με τη βοήθεια ορισμένων έσχατων ρυθμιστικών αρχών της συ μ περιφοράς του. Αυτή η μεσότητα που χαρακτη­ ρίζει την ηθική του Αριστοτέλη αποτελεί και το μεγαλείο της.

Επανορθώσεις 1. Στο κείμενο του Τ.Σ. Έ λιοτ «Σκύλλα και Χάρυβδις» (τεύχ. 133) σελ. 3 7 ,2η παράγρ. η 11η αράδα να διαβαστεί: Οι υπόλοιπες περιπτώσεις διακρίνονται σε δύο είδη: σ’ αυτό όπου ο συγγραφέας έχει κάτι να πει, αλλά το αποτέλεσμα δεν είναι ποίηση- και σ’ αυτό όπου ο συγγραφέας δεν έχει τίποτε να πει αλλά το λέει μάλ­ λον γοητευτικά. Και στο ίδιο κείμενο, σελ. 4 1 1η αράδα να διαβαστεί: «γιατί αυτό είναι ποίημα κι όχι ποιητική πρόζα. Στην άλλη περίπτωση θεωρούμε το περιεχόμενο απλώς ως υλικό και θα ’πρεπε ν ’ αναρωτηθούμε:...

2. Στα περιεχόμενα του τεύχους 133, από αβλεψία, παραλήφθηκε η συνεργασία του Γιάγκου Ανδρεάδη: «Ο Έ λιοτ και η Τραγωδία, ένα πρώτο σχεδίασμα».

42/αφιερω μα

Βασ. Α. Κύρκος

Η ρητορική 'V τέχνη και η κοινωνικήν της λειτουργία κατά τον ΑριστΦίέλ

r'·'/

-J

I.

Εισαγωγικά. Ιστορικές κ α τ α ^ ^ ^ ^ β ||^

και ο κοινωνικός χώρος της Ρητορικής.

*

^

Η ρητορική, ως τέχνη του λόγον, ανήκει στα πνευματικά επιτεύγματα των Ελλή­ νων. Στο βαθμό που μπορούμε να παρακολουθήσουμε την ιστορική ζωή στην Αρ­ χαία Ελλάδα, από τις πρώτες δηλαδή μαρτυρίες της ιστορικής ζωής των Ελλήνων, η ρητορική χαρακτηρίζει την πνευματική και την κοινωνική ζωή του λαού αυτού αδιάλειπτα.1 Ανθρώπους προικισμένους με το χάρισμα του λόγου αλλά και έξοχες απαγορεύσεις βρίσκουμε ήδη στα ομηρικά ποιήματα, αλλά ενώ έχουμε καλούς ομι­ λητές και πειστικές αγορεύσεις, δεν έχουμε ακόμη ρητορική τέχνη. Είναι χαρακτη­ ριστικό ότι η ρητορική ως έντεχνο είδος του λόγου, του προφορικόν λόγου βέβαια στην αρχή, αναπτύχθηκε την ίδια εποχή με την ιστοριογραφία και μετά από την τραγωδία. ΑΙΩΝΕΣ πολλούς οι Έλληνες έζησαν με την ποίηση, και μολονότι στους πολιτικούς αγώνες μέσα στις πόλεις πολλές φορές χρειάστηκε να υπερασπίσουν με το λόγο τις ιδέες τους ή και τη ζωή τους ακόμα, η σύσταση μιας ρητορικής τέ­ χνης ήρθε με το «πλήρωμα του χρόνου». Η ανά­ πτυξή της συνδέεται τελικά με τις διεργασίες πο­ λιτικές καταρχήν και κοινωνικές, αλλά δεν πρέ­ πει να παραγνωρίζονται και τα οικονομικά αί­

τια, που συνέργησαν ώστε να «γεννηθεί», δηλα­ δή να συσταθεί και να επακριβωθεί η νέα τέχνη του λόγου. Η ρητορική τέχνη, όπως η φιλοσοφία, γεννή­ θηκε στις πόλεις του υπερπόντιου Ελληνισμού και συνδέεται άμεσα με τις πολιτικές και κοινω­ νικές διεργασίες στις πόλεις των Ελλήνων αποίκων, συγκ κριμένα με την κατάλυση της τυραν­ νίας. Ακριβώς, η ανατροπή των τυράννων στις

αφιερω μα/43 Συρακούσες και οι ελευθερίες που απέκτησε ο δήμος ευνόησαν πρώτα στην πόλη αυτή την ανά­ πτυξη μιας υποτυπώδους, εμπειρικής βέβαια ρη­ τορικής. Ο αρχικός αυτός πυρήνας αναπτύσσε­ ται ραγδαία μέσα στους καθημερινούς αγώνες στα δικαστήρια, στην προσπάθεια για επικράτη­ ση στον κοινωνικό στίβο αλλά και από την υπε­ ράσπιση και την εδραίωση των δημοκρατικών κατακτήσεων του δήμου. Στον χώρο τώρα της ελευθερίας και της δημοκρατικής διαπάλης, η ρητορική δηλώνει την έκφραση της βούλησης του ικανού και την επιθυμία για επικράτηση του δραστήριου ανθρώπου. Ό ταν, λοιπόν, η άπονο-, μή της δικαιοσύνης έπαψε να αποτελεί υπόθεση αυτοδικίας, αλλά θεσπίστηκαν με κοινή συναίνε­ ση γραπτοί νόμοι και διαδικασία απονομής του δικαίου στα δικαστήρια, τότε εκεί έπρεπε να αγωνίζεται ο πολίτης, για να κατακτήσει ή να υπερασπίσει το δίκαιό του. Επίσης όταν η εξου­ σία έπαψε να εξασφαλίζεται με τα όπλα ή την υλική δύναμη της ικανότητας να πείθει κανείς τους άλλους με το λόγο, τότε άρχισαν να ανα­ φαίνονται οι άνθρωποι που διέθεταν αυτή την ικανότητα σε μεγαλύτερο βαθμό από τους άλ­ λους. Παράλληλα η ανάγκη να καλλιεργηθεί η δύναμη του λόγου και να χρησιμοποιηθεί για πολιτική επιβολή και επικράτηση ή για την υπε­ ράσπιση του δικαίου και την τιμωρία του αδί­ κου, δημιούργησε τους δασκάλους της ρητορικής τέχνης. Το εκπληκτικό στην ιστορία της ρητορικής τέ­ χνης βρίσκεται στον τόπο αλλά και στις αιτίες που τη γέννησαν. Είπαμε ήδη ότι η κατάλυση της τυραννίας στις Συρακούσες ήταν το έναυσμα για τη γένεση και την ανάπτυξη της ρητορικής. Εδώ ακριβώς βρίσκεται η ιστορική αντίφαση, θα λέ­ γαμε, στο γεγονός δηλαδή ότι ενώ η τυραννία εί­ χε καταλυθεί ήδη από τον έβδομο αιώνα σε αρ­ κετές πόλεις στην κυρίως Ελλάδα ή στις πόλεις των παραλίων της Μικράς Ασίας, δεν είχε γεν­ νηθεί εκεί η ρητορική. Οι σφοδροί πολιτικοί αγώνες και οι ακατάπαυστες πολιτικές διαμάχες πρέπει ασφαλώς να βοήθησαν στην ανάπτυξη του λόγου, αλλά όσο ξέρουμε οι «εντάσεις» αυ­ τές διατυπώθηκαν στην ποίηση. Τα ομηρικά έπη, και κυρίως η λυρική ποίηση (π.χ. τα ποιή­ ματα του Θέογνι ή οι ελεγείες του Σόλωνα), όπως σε τόσες άλλες περιπτώσεις και στο σημείο αυτό, μαρτυρούν την ένταση της πολιτικής αγο­ ράς.3 Εντονότεροι βέβαια ήταν οι αγώνες και με­ γαλύτερη η βοήθεια του λόγου όταν άρχισε, από τον 7ο αι. π.Χ., «η τυραννίδος κατάλυσις». Οι καταστάσεις που διαδέχτηκαν τις τυραννίες επέ­ τρεψαν, ώς ένα βαθμό πάλι, την ελεύθερη προ­ βολή των φιλοδοξιών αλλά και γέννησαν την όρεξη επίδοξων τυράννων. Αλλά και εκεί όπου η δημοκρατία χαρακτήρι­ ζε ήδη την ομαλή πολιτική ζωύ. αυτό δεν επαρ-

κούσε για να καλλιεργηθεί ο έντεχνος προφορι­ κός λόγος στην αγορά ή στα δικαστήρια. Μόνο όταν η δημοκρατική ζωή απέκτησε ευρύτερη βά­ ση, δηλαδή εκπροσωπούσε περισσότερους πολί­ τες, και όταν υπήρξαν οι οικονομικές προϋποθέ­ σεις, τότε έχουμε τις πρώτες απόπειρες μιας συ­ στηματικής φροντίδας για τον έντεχνο προφορι­ κό λόγο. Γι’ αυτό η δημοκρατία είναι χωρίς αμ­ φιβολία ο όρος ουσίας για τη γένεση της ρητορι­ κής τέχνης- και όσο πιο γνήσια είναι και αντι­ προσωπευτική ευρύτερων στρωμάτων του λαού, τόσο πιο πρόσφορο έδαφος παρέχει για να καρ­ ποφορήσει ο ρητορικός λόγος. Αποτέλεσμα και καρπός του αγωνιστικού φρονήματος του αν­ θρώπου, όπως αυτό μπορεί να αναπτυχθεί στον ελεύθερο χώρο της πόλεως, ο ρητορικός λόγος διαμορφώθηκε πρώτα στα κέντρα του Ελληνι­ σμού των αποικών, συγκεκριμένα στις Συρακού­ σες. Την έκπτυξή του επέτρεψαν η δημοκρατική ζωή, η οικονομική άνθιση και η τολμηρότερη και γι’ αυτό καθαρότερη όραση των Ελλήνων αποί-

2. Το αντικείμενο και το γνωστικό της περιεχόμενο Την επιστημονική διερεύνηση της ρητορικής, σε συσχετισμό και αντιδιαστολή προς τον Πλάτω­ να, ανέλαβε ο Αριστοτέλης με τη «Ρητορική» του. Στο έργο αυτό, τομή στην ιστορία και στη σπουδή της ρητορικής τέχνης, ο Αριστοτέλης το­ ποθετεί τη ρητορική ανάμεσα στην εμπειρία και στην επιστήμη. Αντικείμενο της έρευνας του εί­ ναι προπάντων η θεωρία για τις αποδείξεις (πίστεις).4 Το έργο στο μεγαλύτερο μέρος του, και οι θεωρητικές απόψεις που συζητούνται σ’ αυτό, είναι καρπός πολύχρονης ενασχόλησης του Αρι­ στοτέλη με τη ρητορική. Η έρευνα πιστεύει σήμε­ ρα πως η ρητορική δεν έπαψε να αποτελεί αντι­ κείμενο σπουδής και μελέτης για το φιλόσοφο. Η σχολή του, φαίνεται ότι είχε εντάξει στους δι­ δακτικούς σκοπούς της και τη ρητορική, όχι βέ­ βαια μόνο σαν μια προσπάθεια να συναγωνιστεί στους σοφιστές.5 Η Ρητορική δεν είναι μια αυστηρά καθορισμέ­ νη τέχνη, αλλά χαρακτηρίζεται σαν μια ικανότη­ τα να επινοούμε και να φέρνουμε επιχειρήματα (όύναμις του πορίσαι λόγους, 356α33) ανεξάρτη­ τα από το θέμα στο οποίο αναφέρεται ο λόγος μας! Ο σκοπός της δεν είναι να πείσει κάποιον, αλλά να διερευνήσει και να επισημάνει τα πει­ στικά στοιχεία σ’ οποιοδήποτε θέμα, και να τα χρησιμοποιήσει κατάλληλα (ον τό πείσαι αλλά τό Ιόεΐν τά υπάρχοντα πιθανά περί έκαστον).6 ΓΓ αυτό το αντικείμενό της δεν αφορά μια συγ­ κεκριμένη περιοχή του επιστητού, δεν είναι δη­ λαδή ορισμένο, όπως συμβαίνει με τις επιστήμες, αλλά μπορεί ν’ αναφέρεται σ’ οποιοδήποτε θέμα

44/αφιερωμα (;περί έκαστον). Οι κανόνες της έχουν γενική εφαρμογή σ’ όλες τις επιστήμες· και σ’ αυτό μοιάζει με τη διαλεκτική, είναι μάλιστα ένα πα­ ρακλάδι της, όπως λέει ο Αριστοτέλης.7 Με άλλα λόγια είναι μια τυπική μέθοδος, όπως η λογική, και συγγενεύει περισσότερο με τη διαλεκτική, που ενδιαφέρεται για την απόδειξη και την υπο­ στήριξη και των δύο απόψεων σ’ ένα ζήτημα. Από την άποψη αυτή ο Αριστοτέλης απαλλάσσει τη Ρητορική από την ηθική αντίληψη, ότι πρέπει να υποστηρίξει μόνο το ηθικώς ορθό, όπως την ήθελε ο Πλάτων.8 Ο Αριστοτέλης βλέπει τη ρητορική τέχνη εν­ ταγμένη στις δυνατότητες της γλώσσας, ως πραγμάτωση δηλαδή του ανθρώπινου. Είναι και ως δυνατότητα του ανθρώπου να υπηρετήσει τις κοινωνικές του ανάγκες, που δημιουργεί η συμ­ βίωση μέσα στην πόλη. Τρεις είναι οι βασικοί παράγοντες που συγκροτούν τον ρητορικό λόγο: ο ρήτορας, το αντικείμενο του λόγου και ο ακροατής (ή το ακροατήριο).9 Η έρευνα αυτών των τριών στοιχείων συνιστά τη ρητορική τέχνη· η διαπραγμάτευσή της ξεπερνά το χαρακτήρα της εμπειρικής γνώσης και εγγίζει θέματα λογι­ κής (επεξεργασίας) αλλά και ψυχολογικής μελέ­ της του ακροατή, εκφραστικών τρόπων και υφολογικών παρατηρήσεων. Ωστόσο η «Ρητορική» του Αριστοτέλη συνοψίζει κατακτημένη γνώση και αφορά κυρίως την τεχνική του ρητορικού λό­ γου. Ξεκινώντας ο φιλόσοφος από τη σχέση του ρήτορα προς το αντικείμενο και το σκοπό του λόγου και από τη στάση του ακροατή απέναντι στο ρήτορα και στο λόγο προβαίνει στην κλασι­ κή από τότε διαίρεση του ρητορικού λόγου.10 α) Ό ταν το αντικείμενο του λόγου αναφέρεται στο μέλλον, ο ρήτορας συμβουλεύει, γιατί συμβουλές δίνει κανείς μόνο για όσα πρόκειται να συμβούν. Στην περίπτωση αυτή έχουμε το γέ­ νος συμβουλευτικόν, με χαρακτηριστικό του σκοπό (τέλος) το συμφέρον και το βλαβερόν έρ­ γο του ρήτορα είναι να προτρέψει (προτροπή) ή να αποτρέψει (αποτροπή), ώστε η κοινότητα να πετύχει το συμφέρον ή να αποφύγει το βλαβερό. Από την άποψη του ακροατή, που ακούει ως κριτής, το λόγο και το ρήτορα, έχουμε τον εκ­ κλησιαστή, δηλαδή τον πολίτη στις συγκεντρώ­ σεις του λαού (έκκλησία). Το συμβουλευτικό, λοιπόν, είδος του ρητορικού λόγου είναι η πολι­ τική αγόρευση, ο πολιτικός λόγος που εκφωνούν στην εκκλησία του δήμου οι πολιτικοί άνδρες, που σε μια εποχή λέγονται απλώς ρήτορες. Αυτό το είδος άργησε σχετικά να αναπτυχθεί, ο Γορ­ γίας π.χ. δεν το ήξερε. β) Ό ταν το αντικείμενο του λόγου αναφέρεται στο παρελθόν, έχουμε το δικανικόν γένος· ο σκοπός (τέλος) του λόγου είναι το δίκαιον ή το άδικον και συναρτάται βέβαια με την άπολογία ή την κατηγορία, ανάλογα. Κριτής στην περί­

πτωση αυτή είναι βέβαια ο δικαστής. Το δικανικό είδος του ρητορικού λόγου φαίνεται ότι είναι και το αρχαιότερο. Σύμφωνα με την παράδοση μ’ αυτό ξεκίνησε και σ’ αυτό διέπρεψε ο Κόραξ και ο μαθητής του Τεισίας στις Συρακούσες. Το πράγμα είναι κατανοητό: η δικαστηριακή πράξη ενδιέφερε άμεσα τον πολίτη και γι’ αυτό διαμόρ­ φωσε γρηγορότερα από τις υπόλοιπες κοινωνι­ κές λειτουργίες έντεχνο λόγο. Πρέπει ακόμη να παρατηρήσουμε ότι στον συμβουλευτικό και στον δικανικό λόγο ο πολίτης-ακροατής έχει ενεργό ρόλο και συμμετέχει ώς ένα βαθμό. γ) Αντίθετα, όταν ο ρόλος του ακροατή δεν είναι ενεργός, συμμετέχει όμως με τον τρόπο του στην κοινωνική λειτουργία του λόγου, τότε έχου­ με το επιδεικτικόν γένος. Στην περίπτωση αυτή ο ακροατής κρατάει έναν κάπως παθητικό ρόλο, δηλαδή απολαμβάνει την αισθητική μορφή και το περιεχόμενο του λόγου. Αυτός είναι ο θεω­ ρός. Αντικείμενο του ρήτορα τώρα είναι το κα­ λόν ή το αισχρόν και στο πρώτο αντιστοιχεί ο έπαινος, ενώ στο δεύτερο ο ψόγος. Αυτό το εί­ δος του ρητορικού λόγου συνδέεται επίσης με τις λαϊκές συναθροίσεις, επομένως με ευρύτερη συμ­ μετοχή του λαού, όπως βέβαια οι θρησκευτικές και άλλες πανηγύρεις. (Πρόκειται για τον πανη­ γυρικό λόγο, που διατήρησε σχεδόν τα βασικά χαρακτηριστικά του ώς τις μέρες μας). Είναι γνωστό ότι παράλληλα, ή πιθανόν πριν από την ανάπτυξη του επιδεικτικού λόγου στις πανήγυρεις πήγαιναν να απαγγείλουν τα έργα τους και άλλοι ικανοί άνδρες (π.χ. γνωστή είναι η περί­ πτωση του Ηροδότου). Σ’ αυτούς τους χώρους, λοιπόν, αναπτύχθηκε ο πανηγυρικός λόγος και καλλιέργησε στο λαό την αίσθηση του λόγου, αλ­ λά και δέχτηκε έμμεσα τις κρίσεις ενός απαιτητι­ κού κοινού. Η λειτουργία αυτή βοήθησε να δημιουργηθούν έξοχα δείγματα ρητορικού λόγου και μια καταπληκτική κοινή αίσθηση της γλώσ­ σας γενικά. Από τα τρία αυτά «γένη», το συμβουλευτικό, το δικανικό και το επιδεικτικό, ο Αριστοτέλης θεωρεί σπουδαιότερο το συμβουλευτικό, δηλαδή τις πολιτικές αγορεύσεις, τον πολιτικό λόγο αλλά και δυσκολότερο. Η γνώμη αυτή του Σταγιρίτη φιλοσόφου βασίζεται ακριβώς στη σπουδαιότητα των θεμάτων που αναπτύσσει ο ρήτο­ ρας ή ο πολιτικός στις αγορεύσεις του, είτε στην εκκλησία του δήμου είτε σε άλλες περιπτώσεις. Από αυτά τα θέματα πέντε είναι τα σημαντικότε­ ρα, που ο χειρισμός τους απαιτεί ευρύτερο φά­ σμα γνώσεων και αφορούν το σύνολο του λαού και όχι έναν ή μερικούς πολίτες: τα Οικονομικά του κράτους, ζητήματα πολέμου και ειρήνης, ζη­ τήματα ασφαλείας της χώρας, το εισαγωγικό και εξαγωγικό εμπόριο και τέλος η θέσπιση νόμων (Α4, 1359b 21 κ.ε.). Η σπουδαιότητα, λοιπόν, των θεμάτων καθορίζει κατά τον Αριστοτέλη και

αφιερω μα/45 τη σπουδαιότητα ενός ρητορικού λόγου. 'Αλλοι αργότερα, όπως ο Κικέρων και ο Κοϊντιλιανός, θεωρούν σημαντικότερο το έπιόεικτικόν γένος του ρητορικού λόγου. Οι αποτιμήσεις αυτές εκφράζουν ανάλογες κοινωνικές καταστά­ σεις: ο συμβουλευτικός λόγος υπηρετεί κατεξοχήν τη δημοκρατική λειτουργία της πολιτείας, συναρτάται με τη δικαστική της λειτουργικότητα αλλά και με την ουσία του δημοκρατικού πολι­ τεύματος. Το είδος αυτό του ρητορικού λόγου γεννήθηκε και διαμορφώθηκε μαζί με τη δημο­ κρατία στην Αθήνα, δεν ήρθε από τη Σικελία ή από άλλη πόλη, ο Γοργίας δεν ήξερε, όπως είπα­ με, τον συμβουλευτικό λόγο. Επομένως οι δύο Λατίνοι συγγραφείς δεν μπορούν να δουν ούτε να εκτιμήσουν τη σπουδαιότητα του συμβουλευ­ τικού λόγου, η εποχή τους - ακόμη και η εποχή του Κικέρωνα, όσο κι αν ακούγεται παράδοξο αυτό - δεν μπορεί να εννοήσει τη χρησιμότητα των πολιτικών αγορεύσεων. Αντίθετα οι πανη­ γυρικοί λόγοι υπηρετούν στη Ρωμαϊκή εποχή προφανείς πολιτικούς σκοπούς. Η διαίρεση του Αριστοτέλη έγινε κλασική και ισχύει ώς τις μέρες μας.

3.

Η κοινωνική της λειτουργία

Η ρητορική τέχνη είναι κατεξοχήν κοινωνική τέχνη, και πολιτική βέβαια με το νόημα που έχει η λέξη αυτή στους Αρχαίους. Η ταυτότητά της προδιαγράφει το ρόλο που αναλαμβάνει να παί­ ξει ως τέχνη του λόγου μέσα στους κόλπους της αρχαίας κοινωνίας. ΓΓ αυτό από την κοινωνική λειτουργία του λόγου θα φανεί και η σχέση της ρητορικής και του ρήτορα με την αλήθεια, αλλά και η μεγάλη κοινωνική του ευθύνη. Με την κοινωνική λειτουργία της ρητορικής τέχνης, λοιπόν, συναρτάται η «ηθική» της αποτί­ μηση. Πραγματικά, η αποδοχή του κοινωνικού ρόλου της ρητορικής τέχνης δημιουργεί προε­ κτάσεις· και στο σημείο αυτό ακριβώς η ρητορι­ κή δεν μπορεί να αποφύγει την κρίση συνειδήσεως, όπως θα λέγαμε, αλλά και την κριτική της φιλοσοφίας. Η ρητορική τέχνη βέβαια, όπως επισήμαινε ήδη ο Γοργίας, είναι ηθικά αμφίδρομη, και προς το καλό και προς το κακό, όπως κάθε τέχνη και επιδεξιότητα του ανθρώπου. Το πρόβλημα εντοπίζεται στους φορείς της, στους ρήτορες, όπως είδαμε. Ο ρήτορας κατά την αντί­ ληψη των φιλοσόφων δεν έπρεπε να είναι μόνο ικανός ομιλητής, αλλά να είναι ή τουλάχιστον να φαίνεται και ανήρ αγαθός.12 Η «πραγμάτωση του λόγου σημαίνει καταρχήν πραγμάτωση του αγαθού στον ίδιο τον ομιλητή». Είναι τόσο βα­ θιά ριζωμένη η πίστη ότι η ρητορική είναι, ή κα­ λύτερα πρέπει να είναι, όργανο στα χέρια του ανθρώπου για την υποστήριξη της αλήθειας,

ώστε ο Πλάτων την ανήγαγε σε δόγμα αλλά και σε κριτήριο αδιαμφισβήτητο της αλήθειας του λόγου.13 Την ίδια θέση υιοθετεί ο Αριστοτέλης, προχωρεί όμως πιο πέρα στην ερμηνεία αυτής της σχέσης αλήθειας και λόγου και αντικρίζει το θέμα από την πρακτική του πλευρά: συμβίβασε δηλαδή τη ρητορική τέχνη με την κοινωνική πραγματικότητα. Αναγνωρίζει βέβαια την επί­ δραση των συναισθημάτων (τών παθών) στην ορθή κρίση και την αποδοχή της αλήθειας, π.χ. στην έκδοση των δικαστικών αποφάσεων (Ρητ. Α1, 1354b5-10), υποστηρίζει όμως ότι η αλήθεια και η δικαιοσύνη (το αληθές και το δίκαιον) έχουν φυσικές καταβολές μέσα στον άνθρωπο, γι’ αυτό ακριβώς ο άνθρωπος μπορεί και να τα αναγνωρίσει και να τα υπερασπίσει καλύτερα.14 Σ’ αυτό άλλωστε βλέπει ο φιλόσοφος αυτός και τη χρησιμότητα της ρητορικής τέχνης. Σε καμιά περίπτωση δεν πρέπει να επιτρέπουμε να επι­ βάλλεται το κακό (ον γάρ δει τά φαύλα πείθειν, 355α31).15 Η αμφισημία του λόγου και η διαμάχη για το πρόβλημα της αλήθειας διαμόρφωσαν δύο δια­ φορετικές αντιλήψεις για την ουσία της ρητορι­ κής και το ήθος, οι οποίες είχαν ωστόσο κοινή αφετηρία και κοινή επιδίωξη: την προβολή και την υποστήριξη της αλήθειας. Η μία αντιπροσω­ πεύει τις απόψεις των φιλοσόφων και η άλλη των ρητόρων-σοφιστών. Η θέση της φιλοσοφίας ξεκινάει από τη διαπίστωση, ότι η αλήθεια είναι

46/αφιερω μα αντικειμενική και προσιτή στην ανθρώπινη φύ­ ση, κάτι περισσότερο: της είναι οικεία και η οι­ κείωσή της είναι κατορθωτή. Σ’ αυτήν ακριβώς την πίστη στηρίζει ο Αριστοτέλης την επίδραση της ρητορικής και μ’ αυτήν συναρτά το έργο της. Η ρητορική στηρίζεται πάνω σ’ ένα χαρακτη­ ριστικό της ανθρώπινης φύσης αλλά και στη φύ­ ση της αλήθειας καθαυτής, δηλαδή στη σχέση του αληθινού και αυτού που μοιάζει με το αλη­ θινό, ενώ δεν είναι, δηλαδή του αληθοφανούς (τό άληθές καί τό δμοιον τψ άληθεΐ).16 Και τα δύο αυτά απαιτούν την ίδια ικανότητα για να τα διερευνήσουμε· και επειδή οι άνθρωποι έχουν έμφυτη την ικανότητα να διαισθάνονται την αλήθεια, γι’ αυτό τις περισσότερες φορές το κρι­ τήριό τους λειτουργεί με επιτυχία. Η έμφυτη αυ­ τή τάση επίσης καθιστά τους ανθρώπους ικανούς να ξεχωρίζουν με ευστοχία τα ένδοξα (τα γενι­ κώς αποδεκτά), όπως ακριβώς διακρίνουν το αληθινό από τα όμοιά του. Έτσι εξηγεί ο Αρι­ στοτέλης τη λειτουργία του πιθανού και του αληθινού στους κόλπους της ρητορικής.17 Υπάρχει όμως και μια άλλη αντίληψη της αλή­ θειας, αυτή που συνδέεται με την πειθώ στη ρη­ τορική τέχνη και αναφέρεται σ’ ένα συγκεκριμέ­ νο πράγμα και μάλιστα σε μια ορισμένη ιστορική στιγμή και μορφή του: η σχετικοποιημένη αλή­ θεια των ρητορικών συλλογισμών και των έντε­ χνων διαπλέξεων του λόγου, δηλαδή η αληθοφά­ νεια. Σ’ αυτή την «αλήθεια» πιστεύουν οι ρήτο­ ρες. Έγκειται στην ικανότητα του ρήτορα να πείσει το ακροατήριό του, πως ο τρόπος που αυ­ τός με τον λόγο του αποκαλύπτει και εκθέτει την αλήθεια είναι αυτός ακριβώς που αντιστοιχεί στην ιστορική αυτή στιγμή, και που θα μπορού­ σαν και οι ίδιοι οι ακροατές του να επιλέξουν, αν τους δινόταν αυτή η δυνατότητα από τα πράγματα. Εδώ φαίνεται η επίδραση του πρωταγόρειου δόγματος, πάντων χρημάτων μέτρον άν­ θρωπος, στη διαμόρφωση της νέας αυτής τέχνης. Για τη ρητορική, λοιπόν, το δίκαιο και το άδι­ κο είναι ιστορικά μεγέθη, ιστορικές έννοιες, που αναγκαστικά π ο ικ ίλ λ ο υ ν και ε κ β ρ ά ζ ο υ ν μια συγκεκριμένη κοινωνική και ιστορική στιγμή. Γι’ αυτόν το λόγο η ιστορική εμφάνιση της αλήθειας δεν είναι αναντίρρητη· δεν έχουμε καμιά αντι­ κειμενική βεβαιότητα για το αδιάσειστο κύρος της αλήθειας, του δικαίου ή του αδίκου. Σύμφω­ να μ’ αυτή τη φιλοσοφική θέση ο ρητορικός αγών είχε το νόημα όλων των αληθινών αγώνων και δεν ήταν καθόλου ψευδομάχη για μια εκ των προτέρων βέβαιη αλήθεια, έστω και εντελώς εμ­ φανή. Ο αγών της ρητορικής σήμαινε και ήταν κάθε φορά μια νέα διαδικασία για μια νέα μορ­ φή της αλήθειας, ανάλογη με την ιστορική στιγ­ μή και τις κοινωνικές συνθήκες. Η μορφή της αλήθειας αυτής είναι βέβαια το ηθικό πρόσωπο μιας εποχής. Από την άπονιη mrni οι ούτοοεε εί­

ναι πράγματι μέρος αλλά και έκφραση μιας κοι­ νωνικής διαδικασίας που συντελείται μ’ αυτούς· οι ίδιοι δηλαδή συνεργούν δραστήρια στις κοι­ νωνικές μεταστοιχειώσεις (των θεσμών και των ηθών), που προκύπτουν από το λόγο και τον αν­ τίλογο, ή καλύτερα από τη διαλεκτική σχέση του λόγου με τα πράγματα. Έτσι καταλαβαίνουμε τον βαθύ ιστορικό χα­ ρακτήρα της ρητορικής αλλά και την αποστροφή της προς τη μεταφυσική και την οντολογία. Η Ρητορική αποδείχνεται τέχνη πρακτική, δηλαδή πολιτική στην υπηρεσία της ανθρώπινης κοινό­ τητας και οι ρήτορες εκφραστές των κοινωνικών ενδιαφερόντων και των ιστορικών τάσεων της κοινωνίας. Γι’ αυτό, από την άποψη των κοινω­ νικών χαρακτηρισμών και των φιλοσοφικών αποτιμήσεων, η ρητορική υπάγεται στη vita activa. Ο ρόλος της στο κοινωνικό γίγνεσθαι είναι καθοριστικός: διαμορφώνει τις συνειδήσεις και ορίζει τον τρόπο του πράττειν, παράλληλα με τη φιλοσοφική παιδεία και την άλλη αγωγή. Μας ενδιαφέρει ακόμη να διερευνήσουμε τί γί­ νεται στη ρητορική πράξη, δηλαδή πώς εκπλη­ ρώνει ο λόγος τη φυσική του λειτουργία της αλή­ θειας και πώς ο ρήτορας την κοινωνική του ευ­ θύνη. Γιατί αυτό που λέγει ο ρήτορας όχι μόνο επηρεάζει τους ακροατές του, πράγμα που έγ­ κειται βέβαια στη φύση του ίδιου του λόγου, αλ­ λά και αυτό που σκέφτεται γι’ αυτούς διαφαίνεται στη διάθεσή του απέναντι στους ακροατές του· αυτή η διάθεση επιδρά και διαμορφώνει τη στάση των ακροατών τώρα απέναντι στο ρήτο­ ρα. Εδώ ακριβώς, σ’ αυτή τη φάση της λειτουρ­ γίας του λόγου διακριβώνεται το ήθος του ομι­ λητή στο ύφος του λόγου του: Η διάθεση του ρή­ τορα απέναντι στο ακροατήριό του υποκρύπτεται στο λόγο του- ο ίδιος, άλλοτε συνειδητά και άλλοτε ασυναίσθητα, αφήνει να καταλάβουν πώς σκέφτεται γι’ αυτούς. Στο σημείο αυτό, της αμοιβαίας επίδρασης ρήτορα-ακροατή, βλέπει ο Αριστοτέλης ένα μεγάλο μέρος της επιτυχίας του ρητορικού λόγου: έν τψ τόν άκροατήν διαθεϊναί πως. Η διάθεση του ακροατηρίου και επομένως η πειστικότητα του λόγου εξαρτάται από τον ικα­ νό και τον προικισμένο ρήτορα. Ωστόσο δεν επαρκεί να είναι ο ρήτορας «ηθικός», να είναι δηλαδή καλός ή κακός, πρέπει να κάνει δυνατό να τον αναγνωρίζουν ως άνθρωπο με ένα ορι­ σμένο ήθος (ποιόν τινα είναι τόν λέγοντα). Η προσωπικότητα και το ήθος του ρήτορα γίνονται με τους λόγους του φανερά.18 Η τέχνη του ρήτορα, η επιδεξιότητα και η πλαστική του ικανότητα με το υλικό που έχει στα χέρια του, το γλωσσικό υλικό, αποβλέπει να πλάσει το ήθος, που επιδιώκει να εμφανίσει στο ακροατήριό του. Ο κανόνας αυτός διαμορφώθη­ κε στο πρώτο στάδιο από την εμπειρία και όχι

αφ ιερ ω μα/47 από τη θεωρητική μελέτη του ρητορικού λόγου, και είχε βρει την εφαρμογή του ήδη στην τραγω­ δία. Η συμβολή του Αριστοτέλη στο σημείο αυτό υπήρξε καθοριστική: διετύπωσε τον τύπο των ρητορικών επιχειρημάτων, που μπορούν να χρη­ σιμοποιηθούν σ’ όλα τα ήδη του ρητορικού λό­ γου και για όλα τα θέματα. Αυτά είναι τα ένθυμήματα, δηλαδή μια ελλιπής μορφή του τυπικού συλλογισμού, και οι (ρητορικοί) τόποι, δηλαδή ορισμένες λογικές προτάσεις ή αρχές γενικά αποδεκτές, που έχουν εφαρμογή σ’ οποιοδήποτε θέμα. Η έρευνά του βέβαια είναι εμπειρική, κα­ τόρθωσε όμως να διατυπώσει από την εμπειρία γενικούς κανόνες και έδωσε στη ρητορική τη γνωστική δύναμη της τέχνης. Επιπλέον, από τη συστηματική διερεύνηση τεράστιου ρητορικού

«υλικού», πρακτικής και έντεχνης ρητορικής που είχε μπροστά του, καθόρισε τα βασικά κριτήρια της αποτελεσματικής κοινωνικής λειτουργίας του ρητορικού λόγου, δηλαδή της πειστικότητας. Τα κριτήρια αυτά εντοπίζονται σε τρία σημεία: στο ήθος (στην προσωπικότητα) του ομιλητήρήτορα, στη διάθεση του ακροατή (ψυχολογία του ακροατηρίου) και στο περιεχόμενο του λό­ γου (έν τψ ήθει τοϋ λέγοντος, έν τψ τόν άκροα­ τήν διαθεϊναί πως, έν αύτώ τώ λόγω, Α2, 1356α13). Οι μεταγενέστεροι (οι Στωϊκοί, οι Ρωμαίοι και οι νεότεροι Ευρωπαίοι) ερεύνησαν μερικές πτυ­ χές του ρητορικού λόγου ή της ρητορικής ως θεωρητικής γνώσης γενικά, παραμένουν όμως ουσιαστικά στον περίγυρο των αριστοτελικών θεωρήσεων.

Σ ημειώ σεις 1. Βλ. J. Burckhardt, Griechische Kulturgeschichte, τ.3, Dar­ mstadt 1962, σ. 302 κ.ε. A. Lesky, Ιστορία της αρχαίας ελληνικής Λογοτεχνίας, μτφ. από τη γερμ. Α. Τσοπανάκης. Θεσσαλονίκη 1972, σ. 55 κε.

2. Περισσότερα στο κλασικό έργο του W. Suss, Ethos. Studien zur alteren griechischen Rhetorik, (Leipzig 1910) Ανάτυπ. Aalen, 975, σ. Π6. Burckhardt, ό.π., a. 305 κ.ε.

3. Βλ. Suss, ό.π., σ. 30 κε. Π6. Ε.Μ. Cope, An Introduction to Aristotle’s Rhetoric (London 1867). Ανάτυπ. Hildesheim 1970, a. 3 κ.ε.

4. Βλ. Br. Snell, Die Entdeckung des Geistes, Hamburg 1975*123456789102, ελληνική μετάφρ. Δαν. Ιακώβ, Η ανακάλυψη του πνεύμα­ τος, Αθήνα 981, σ. 81 κ.ε., 108 κ.ε. (εκδ. Μ.Ι.Ε.Τ.). Επί­ σης του ίδιου ερευνητή, Dichtung und Gesellschaft, Ham­ burg 965, σ. 56 κ.ε., καθώς και το έργο του Η. Frankel, Dichtung und Philosophie des friihen Griechentums, Miinchen 1962, σ. 70 κ.ε. Lesky, ό.π. 1985 κε.

5. Κυρίως στον Ισοκράτη και τη σχολή του, όπου διδασκόταν η ρητορική βέβαια και «φιλοσοφία», όπως την αντιλαμβα­ νόταν ο Ισοκράτης, δηλαδή σαν μια εγκυκλοπαιδική και φρονιματιστική γνώση μάλλον παρά σαν θεωρητική ανά­ λυση των φιλοσοφικών προβλημάτων.

6. Ρητ. Α1, 1355bl0, Πβ. και λίγο πιο κάτω στην αρχή του δεύτερου κεφαλαίου: έστω ή ρητορική δύναμις περί έκαστον τον θεωρήσαι τό ίνόεχόμενον πιθανόν.

7. Στην αρχή της Ρητορικής του χαρακτηρίζει τη ρητορική άντίστροφον τή διαλεκτική.

8. Ο Πλάτων, όπως είναι γνωστό, έκρινε κι αυτός τη ρητορι­ κή από την κοινωνική της λειτουργία. Επειδή όμως έβλεπε τη δύναμη του λόγου στα χέρια συνήθως ανάξιων ρητόρων και δημαγωγών (ή αφιλοσόφητων ανθρώπων), καταδίκα­ σε τη ρητορική και την αντικατέστησε με τη φιλοσοφία. Κριτήριο σταθερό για οποιαδήποτε «τέχνη», άρα και για τη ρητορική, ήταν γι’ αυτόν η αληθινή φιλοσοφική παι­ δεία: Φαιδ. 261α. Βλ. W.K. Guthrie, A History of Greek • Philosophy, Vol. 4, London 0975, σ. 412 κ.ε.

9. Ρητ. A3, 1358“36: ούγκειται μέν γάρ έκ τριών ό λόγος, έκ τε τον λέγοντος καί περί ον λέγει καί πρός δν... λέγω δέ τόν άκροατήν.

10. A3, 1358bl κ.ε., όπου ο φιλόσοφος κάνει τη διάκριση των γενών (= ειδών) του ρητορικού λόγου.

11. A3, 1358b9: καί οι Ιδίφ σνμδονλεύοντες καί οί κοινή δημη­ γορούντ'ες.

12. Η γνώμη αυτή, που έχει την αρχή της στην πλατωνική φι­ λοσοφία (Φαδρ. 260C) έγινε τελικά τόπος και με την επί-

13.

14.

15.

16.

17.

18.

δράση των Στωίκών πέρασε στη λατινική γραμματεία (vir bonus), επηρέασε δηλαδή τη φιλοσοφία της ρητορικής τέ­ χνης. (Κικέρων, Κάτων πρεσβύτερος). Μ. Fuhrmann, Einfuhrung in die antike Dichtungstheorie, Darmstadt 973, σελ. 46. Φαιδρ. 260e: τον δέ λέγειν έτνμος τέχνη άνεν τον άληθείας ήφθαι οϋτ’ (στιν οϋτε μή ποτέ ύστερον γένηται. Πβ. 262c: λόγων άρα τέχνην ό τήν Αλήθειαν μή είδώς... γελοίαν τινά, Ιοικε, και άτεχνον παράγεται. Πβ. W.M.A. Grimaldi, Rhetoric and Truth. A Note on Aristotle’s Rhetoric 1355a 21-24, στο περ. Philosophy and Rhetoric II (1978), a. 173. Ρητ. AI, 1355a 36-8: άεί τάληθή καί τά βελτίω τή φύσει ενσνλλογιστότερα και πιθανώτέρα ώς άπλώς είπεϊν. Πβ.

1354α20 κ.ε. Η γνώμη αυτή έχει την καταγωγή της στο Γοργία: πέφνκε γάρ ού τό κρεΐσσον ύπό τον ήααονος κωλύεσθαι Αλλά τό ήσσον ύπό τον κρείσσονος άρχεσθαι καί άγεσθαι (Ελ. εγκ. 1, 6). Ρητ. ΑΙ, 1354α20 κ.ε.: χρήσιμος δέ έστιν ή ρητορική διά τε τό φύσει είναι κρείττω τάληθή καί τά δίκαια τών έναντίων. Ο Πλάτων έχει αντίθετη γνώμη: Γοργ. 480b: ού χρήσιμος ονδέν ή ρητορική ήμϊν. Αυτό είναι το είκός. Πβ. στον Πλάτωνα: Φαιδρ. 262α και 273d: τούτο τό είκός τοϊς πολλοίς όι’ όμοιότητα τοϋ Αλη­ θούς τυγχάνει έγγιγνάμενον. Η έννοια του είκύτος ανάγε­ ται στους Σικελούς, όπως είναι γνωστό, δηλαδή στον Τεισία και στο Γοργία. Βλ. Grimaldi, Rhetoric and Truth, 173 κ.ε. Siiss 15 και 71 κ.ε. Ρητ. Α1, 1355α 14-17: τό τε γάρ Αληθές καί τό δμοιον τώ άληθεϊ τής αύτής έστι δννάμεως ίδείν, άμα δέ καί οί άν­ θρωποι πρός τό Αληθές πεφύκασιν ίκανώς καί διά κλείω τυγχάνομαι τής άληθείας· διό καί πρός τά ένδοξα στοχαστικώς έχειν τον όμοίως έχοντος καί πρός τήν Αλήθειαν έστιν. Το χωρίο αυτό από τη «Ρητορική» του Αριστοτέλη ερμηνεύει τη λειτουργία και την κοινωνική ευστοχία του ρητορικού λόγου. Πβ. 1354α 20 κ.ε. και 1355α 36 κ.ε. Gri­ maldi, Rhetoric and Truth, 173. Ρητ. A2, 1356α3. Η ψυχολογική επίδραση, που ασκεί η προσωπικότητα του ρήτορα στον ακροατή, είναι μια από τις βασικές προϋποθέσεις πειστικότητας του ρητορικού λόγου. Ο ομιλητής επιβάλλεται να δείξει ή να προσπαθή­ σει να φανεί η προσωπικότητά του (διά τον δεικνύναι ή φαίνεσθαι δεικνύναι). Αυτό όμως είναι τελικά «έργον» του ήθους· η έκφραση του ήθους θα κάνει αξιόπιστο τον ομιλητή, διότι τοϊς έπιεικέσι πιστεύομεν μάλλον καί θάττον (1356α 4-7). Πβ. Suss 127 κ.ε. - 196 κ.ε., όπου αναφέ­ ρει τη γνώμη του Ανώνυμου Seguerianus (355, 23 κ.ε.): ποιεί δέ εύνοιαν καί τό δοκεϊν έπιεική τόν λέγοντα είναι.

48/αφιερω μα

Δ αν. I. Ιακώβ

Η Ποιητική του Αριστοτέλη συνοπτικό διάγραμμα επιλογή βιβλιογραφίας Αριστοτέλης (Καθεδρικός ναός της Σαρτρ X II αι.)

Η Ποιητική του Αριστοτέλη αποτελεί την πρώτη συστηματική προσπάθεια για μια, εν μέρει περιγραφική και εν μέρει κανονιστική, θεωρητική προσέγγιση της λογοτε­ χνίας, και ειδικότερα της επικής και της δραματικής ποίησης. Η ακριβής χρονολο­ γία συγγραφής του έργου παραμένει άγνωστη · έχει προταθεί το 335 π.Χ. ως όριο μετά το οποίο μπορεί να τοποθετηθεί η σύνθεσή του, αλλά <5εν είναι δυνατό να αποκλειστεί η υπόθεση ότι τα βασικά τουλάχιστο σημεία του είχαν διαμορφωθεί ήδη κατά την περίοδο της παραμονής του Αριστοτέλη στην πλατωνική Ακαδημία, επομένως πριν από το 347 π.Χ. (τη δεύτερη δυνατότητα υποστηρίζει ο W. B.urkert, Museum Helveticum 32, 1975, 67-72). Η πραγματεία περιλάμβανε δύο βιβλία, από τα οποία το δεύτερο, με αντικείμενο την κωμωδία και ενδεχομένως την κάθαρση, δεν μας έχει σωθεί. Η Ποιητική ανήκει στα ακροαματικά έργα του Σταγιρίτη φιλοσόφου, στα έργα δηλαδή που δεν προορίζονταν για δημοσίευση, αλλά ήταν σημειώσεις για προσωπική χρήση του συγγραφέα, για να τον υποβοηθήσουν στη διδασκαλία του. Αυτός είναι ο λόγος που το ύφος της Ποιητικής

είναι αλματικό, οι σημειώσεις έχουν κάποτε συνθηματικό χαρακτήρα, και υπάρχουν παρενθέσεις ή παρεμβολές, που είτε προέρχονται από τον ίδιο τον συγγραφέα είτε είναι μεταγενέστερες, Το γεγονός ότι η Ποιητική είναι το πρώτο εγχειρίδιο θεωρίας της λογοτεχνίας δεν σημαίνει

αφ ιερω μα/49 κατά κανέναν τρόπο ότι αυτό το μικρό σε έκταση (26 παράγραφοι), στρυφνό στη διατύπωση και αφηρημένο στη σύλληψη αριστοτελικό σύγγραμ­ μα δεν έχει την προϊστορία του. Πραγματικά, ο Αριστοτέλης με το έργο αυτό αναλαμβάνει να απαντήσει στις καταδικαστικές κρίσεις του Πλά­ τωνα για την ποίηση, άσχετο αν δεν μνημονεύει ρητά το όνομα του δασκάλου του, και παράλλη­ λα εξετάζει κριτικά και άλλες απόψεις προγενέ­ στερων συγγραφέων. Εκείνο που πρέπει, πάν­ τως, να τονιστεί είναι ότι η ποίηση δεν διερευνάται στο πλαίσιο αλλότριων συμφραζομένων, όπως συμβαίνει π.χ. στην Πολιτεία του Πλάτω­ να, αλλά αυτοδύναμα και με βάση ένα εμπειρικό υλικό που συγκεντρώθηκε με τη γνωστή συλλε­ κτική ευσυνειδησία του Αριστοτέλη. Επειδή, όπως είναι εύλογο, σ’ ένα σύντομο ση­ μείωμα δεν μπορεί να γίνει λόγος για θεμελιώ­ δεις έννοιες της ποιητικής (π.χ. «μίμηση», «κά­ θαρση», «ήθος») ούτε να συζητηθούν θέματα σχέσεων με την πλατωνική και προπλατωνική ποιητική θεωρία ή επιδράσεων πάνω στη μετα­ γενέστερη λογοτεχνική κριτική, χωρίς να γίνουν παραμορφωτικές απλουστεύσεις και παραπλα­ νητικές σχηματοποιήσεις, κρίθηκε σκόπιμο να δοθεί ένα συνοπτικό διάγραμμα του περιεχομέ­ νου της πραγματείας κάι ένα αντιπροσωπευτικό δείγμα από τη νεότερη βασική βιβλιογραφία. Εί­ ναι αυτονόητο ότι το βιβλιογραφικό σχεδίασμα δεν διεκδικεί καμιά αξίωση πληρότητας (π.χ. έχουν παραλειφτεί συνειδητά οι υπομνηματισμέ­ νες εκδόσεις των Vahlen, Butcher, Gudeman και Rostagni). Η κατάταξη προσπαθεί να είναι ειδο­ λογική. Ό που υπάρχουν επικαλύψεις, η βιβλιο­ γραφική ένδειξη δίνεται στη θέση που κρίθηκε προσφορότερη.

Διάγραμμα του περιεχομένου της Ποιητικής1 1 Συνολική θεώρηση (κεφ. 1-5) 1.1 Ορισμός της ποίησης ως μίμησης και διαφοροποίηση των ειδών με βάση τρία κριτήρια (κεφ. 1, 1447α 13-18) 1.1.1 τα μέσα της μίμησης (ρυθμός, λόγος, αρμονία- κεφ. 1, 1447α 18 κ.ε.)

1.1.2 το αντικείμενο της μίμησης (δρώντα πρόσωπα με διαφορετικό ήθος· κεφ. 2) 1.1:3 τους τρόπους της μίμησης (αφηγηματική ή δραματική παρουσίαση· κεφ. 3) 1.1.4 σημείωση για τη λέξη δράμα (κεφ. 3 , 1448α 28 κ.ε.)

1.2 ανθρωπολογική προέλευση 1.2.1 της ποίησης ενγένει από το μιμητικό, ρυθμικό και μουσικό ένστικτο του ανθρώπου (1448β 4-24) 1.2.2 των ειδών με βάση την προσωπικότητα του

δημιουργού: το ηρωικό έπος και η τραγωδία παριστάνουν μίμηση σοβαρών πράξεων η σκωπτική ποίηση και η κωμωδία μίμηση γελοίων πράξεων (κεφ. 4, 1448β 24-1449α 9) 1.3 ιστορική εξέλιξη 1.3.1 της τραγωδίας (κεφ. 4, 1449α 9 κ.ε.)

1.3.2 της κωμωδίας (κεφ. 5) 2 Ποιητική της τραγωδίας (κεφ. 6-22) 2.1 Γενικό μέρος (κεφ. 6-12): ορισμός της τραγωδίας με βάση 2.1.1 την περιγραφή της φύσης της (κεφ. 6, 1449β 21-31) 2.1.2 τον εντοπισμό (κεφ. 6 , 1449β 31-1450α 14) και αξιολογική ιεράρχηση (κεφ. 6 , 1450α 15 κ.ε.) των έξι κατά ποιόν μερών της (μύθος, ήθος, διάνοια, λέξις, μελοποιία, όψις) 2.1.3 την αναλυτικότερη εξέταση του μύθου (κεφ. 7-11) με βάση 2.1.3.1 την ολότητα, την έκταση και·την ενότητα της δράσης (κεφ. 7-8) 2.1.3.2 τον προσδιορισμό της δράσης από τους παράγοντες της αναγκαιότητας και της πιθανότητας, και τη διάκριση της ποίησης από την ιστορία (κεφ. 9) 2.1.3.3 το παράδοξο, την περιπέτεια, την αναγνώριση και το πάθος ως κατηγορίες της δράσης (κεφ. 9 , 1452α 1 - κεφ. 11) 2.1.4 παρέκβαση για τα κατά ποσό μέρη της τραγωδίας (κεφ. 12· αμφίβολης γνησιότητας) 2.2 Ειδικό μέρος (κεφ. 13-22): η ιδανική τραγωδία συνίσταται 2.2.1 στη μίμηση της δράσης (κεφ. 13-14) και ειδικότερα 2.2.1.1 στον ιδανικό τραγικό ήρωα (κεφ. 13) 2.2.1.2 στην ιδανική επιλογή της πλοκής και της δομής της τραγικής δράσης (κεφ. 14) 2.2.2 στο ήθος (κεφ. 15) 2.2.3 σε διάφορες λεπτομέρειες της τραγικής σύνθεσης (κεφ. 16-18): τύποι αναγνώρισης ποιητική φαντασία - επεξεργασία του μύθου δέση και λύση- τύποι τραγωδίας - χειρισμός του χορού 2.2.4 στη διάνοια (κεφ. 19) 2.2.5 στο ύφος (κεφ. 19, 1456β 8-κεφ. 22) 3 Ποιητική του έπους (κεφ. 23-26) 4 Ποιητική της κωμωδίας (βιβλίο Β'· δεν μας έχει σωθεί)

Επιλογή βασικής βιβλιογραφίας I Γενικά για την κριτική της λογοτεχνίας στην αρχαιότητα: J.W.H. Atkins, Literary Criticism in Antiquity, I-II, Cambridge-London 1934,1952.

M. Fuhrmann, Einfiihrung in die antike Dichtugstheorie, Darmstadt 1973.

E. Grassi, Die Theorie des Schonen in der

50/αφιερω μα Antike, Koln 1980 (1962).

G. Μ. A. Grube, The Greek and Roman Critics, London 1965. Ζήσιμος Λορεντζάτος, Αρχαίοι κριτικοί, Αθήνα 1978.

D. A. Russell, Criticism in Antiquity, London 1981.

W. J. Verdenius, The Principles of Greek Literary Criticism, Mnemosyne 36 (1983) 14-59.

II Η προαριστοτελική θεωρία της ποίησης: α) Η προπλατωνική φάση R. Harriott, Poetry and Criticism before Plato, London 1969.

R. Kannicht, «Der alte Streit zwischen Philosophic und Dichtung», Altsprachlicher Unterricht 23 (1980) 6-36.

G. Lanata, Poetica Pre-Platonica.

Testimonianze e frammenti, Firenze 1963.

H. Maehler, Die Auffassung des Dichterberufs im friihen Griechentum bis zur Zeit Pindars, Gottingen 1963 (Hypomnemata 3).

W. Marg, Homer iiber die Dichtung, Orbis antiquus 11 (1957, 21971).

F. Mehmel, Homer und die Griechen, Antike und Abendland 4 (1954) 16-41.

M. Pohlenz, Die Anfange der griechischen Poetik, Nachrichten v. d. Gesellschaft d. Wiss. zu Gottingen 1920,142-178 (Kleine Schriften, Hildesheim 1965, Π, 436-472).

B. Snell, Aristophanes und die Aesthetik, Die Entdeckung des Geistes, Gottingen 41975, 111-126 (= Η ανακάλυψη τον πνεύματος, Αθήνα 1984 [1981], 159-182). β) Η πλατωνική φάση Μ. Ανδρόνικος, Ο Πλάτων και η τέχνη, Θεσσαλονίκη 1952 (ανατ. Αθήνα 1984).

J. Dalfen, Polis und Poiesis. Die Auseinandersetzung mit der Dichtung bei Platon und seinen Zeitgenossen, Miinchen 1974.

H. Flashar, Der Dialog «Ion» als Zeugnis platonischer Philosophic, Berlin 1958.

P. Vicaire, Platon critique littiraire, Paris 1960.

III Βιβλιογραφίες για την Ποιητική L. Cooper-A. Gudeman, A Bibliography o f the Poetics o f Aristotle, New Haven 1928.

G. F. Else, Survey of Work on Aristotle’s Poetics 1940-1954, Classical Weekly 48 (1954-55) 73-82 M. T. Herrirk, A Supplement to Cooper and Gudeman’s Bibliography of the Poetics of Aristotle, American Journal o f Philology 52 (1931) 168-174.

IV Υπομνηματισμένες εκδόσεις Στάθη Ιω. Δρομάζου, Αριστοτέλους Ποιητική, Αθήνα 1982.

R. Dupont-Roc/J. Lallot, Aristote, La Poetique, Paris 1980.

G. F. Else, Aristotle’s Poetics: The Argument, Leiden 1957.

D. W. Lucas, Aristotle Poetics, Oxford 1968 (το κείμενο βασίζεται στη στερεότυπη έκδοση του R. Kassel, Oxford 1965· το βιβλίο περιέχει και τέσσερα χρήσιμα παραρτήματα: 1. μίμηση- 2. κάθαρση· 3. απλή και πεπλεγμένη τραγωδία 4. αμαρτία).

I. Συκουτρή, Αριστοτέλους Ποιητική (μετ. Σ. Μενάρδου), Αθήνα 1937.

V Λεξικό A. Wartelle, Lexique de la «Poitique» d’ Aristote, Paris 1985.

VI Γενικές μελέτες G. Finsler, Plato und die aristotelische Poetik, Leipzig 1900.

H. Flashar, Die Poetik des Aristoteles und die griechische Tragodie, Poetica 16 (1984) 1-23.

J. Jones, On Aristotle and Greek Tragedy, London 1971.

W. Kyrkos, Die Dichtung als Wissensproblem bei Atistoteles, Αθήνα 1972.

F. L. Lucas, Tragedy. Serious Drama in Relation to Aristotle’s Poetics, London 1957 (αναθεωρημένη και συμπληρωμένη έκδοση· α' έκδοση 1927).

A. Β. Neschke, Die Poetik des Aristoteles, I-II, Frankfurt 1980.

W. Soffing, Deskriptive und normative Bestimmungen in der Poetik des Aristoteles, Amsterdam 1981.

VII Θεμελιώδεις έννοιες και ειδικά προβλήματα της Ποιητικής 1. Αμαρτία J. Μ. Bremer, Hamartia. Tragic Error in the Poetics o f Aristotle and in Greek Tragedy, Amsterdam 1969.

K. v. Fritz, Tragische Schuld und poetische Gerechtigkeit in der griechischen Tragodie, Antike und moderne Tragodie, Berlin 1962, 1- 112.

S. Said, Lafaute tragique, Paris 1978.

T. C. W. Stinton, Hamartia in Aristotle and Greek Tragedy, Classical Quarterly 25 (1975) 221-254.

2. Αναγνωρισμός S. Dworacki, Anagnorismos in Greek Drama, Eos 66 (1978) 41-54.

A. Hahnle, Γνωρίσματα, διατρ., Tubingen 1929, 7-11.

3. Ήθος G. F. Held, The Meaning of ήθος in the Poetics, Hermes 113 (1985) 280-293.

E. Schutrumpf, Die Bedeutung des Wortes «Ethos» in der Poetik des Aristoteles, Miinchen 1970 (Zetemata 49).

αφιερωμα/51 4.

Καταγωγή και εξέλιξη της τραγωδίας και κωμωδίας F. R. Adrados, Festival, Comedy and Tragedy.

The Greek Origins of Theatre, Leiden 1975 (= Fiesta, comedia y tragedia. Sobre los origines griegos del teatro, Barcelona 1972).

G. F. Else, The Origin and Early Form of Greek Tragedy, Camridge/Mass. 1965.

A. Lesky, Die tragische Dichtung der Hellenen, Gottingen 31972, 17-48.

H. Patzer, Die Anfange der griechischen Tragodie, Wiesbaden 1962.

A. W. Pickard-Cambridge, Dithyramb, Tragedy and Comedy, Oxford 1962 (δεύτερη αναθεωρημένη έκδοση από τον T.B.L. Webster).

5. Κάθαρση G. W. ν. Boekel, Katharsis, διατρ., Utrecht 1957. Η. Flashar, Die medizinischen Grundlagen von der Wirkung der Dichtung in der griechischen Poetik, Hermes 84 (1956) 12-48.

A. Nicev, L ’ inigme de la catharsis tragique dans Aristote, Sofia 1970.

E. Π. Παπανούτσος, «Παθημάτων κάθαρσις», Φιλοσοφικά προβλήματα, Αθήνα 1978, 221-301 (στη σ. 226 μνημονεύονται άλλα ομόθεμα δημοσιεύματα του ίδιου συγγραφέα). Μ. Pohlenz, Furcht und Mitleid?, Hermes 84 (1956) 49-72 (Kleine Schriften, Hildesheim 1965, II, 562-587).

W. Schadewaldt, Furcht und Mitleid?, Hermes 83 (1955) 129-171 {Hellas und Hesperien, Ziirich-Stuttgart 21970,1,194-236).

6. Κατά ποσόν μέρη της τραγωδίας R. Friedrich, Επεισόδιον in Drama and Epic.

A neglected and misunderstood Term of Aristotle’s Poetics, Hermes 111 (1983) 34-52.

K.Liickau, Epeisodion und Episode, Museum Helveticum 23 (1966) 155-171.

O. Taplin, The Stagecraft o f Aeschylus, Oxford 1977, Appendix E: Aristotle Poetics chapter 12, 470-476.

7. Μίμηση G. F. Else, Imitation in the fifth Century, Classical Philology 53 (1958) 73-90 (ελλ. μετ. από τον Α. Ζαμάνη, Εκηβόλος 5 , 1980, 381-410). Η. D. Goldstein, Mimesis and Catharsis reexamined, Journal o f Aesthetics and Art Criticism 24 (1966) 567-577.

H. Koller, Die Mimesis in der Antike, Bern 1954.

G. Sorbom, Mimesis and Art, Upsala 1966.

W. Tatarkiewicz, «Mimesis», άρθρο στο Dictionary o f the History o f Ideas, New York 1973 (ελλ. με-τ. από τον Α. Ζαμάνη, Εκηβόλος

13, 1983, 1097-1108).

W. J. Verdenius, Mimesis: Plato’s Doctrine of Aesthetic Imitation and Its Meaning to us, Leiden 1949 (ανατ. 1972).

8. Ό ψ ις O. Taplin, The Stagecraft o f Aeschylus, Oxford 1977, Appendix F: Aristotle Poetics on όψις, 477-479.

9. Πάθος B. R. Rees, Pathos in the Poetics of Aristotle, Greece and Rome 19 (1972) 1 κ.ε.

10. Περιπέτεια I. M. Glanville, Note on περιπέτεια, Classical Quarterly 41 (1947) 173-178.

D. W. Lucas, Pity, Terror and Peripeteia, Classical Quarterly N.S. 12 (1962) 52-60.

11. Ποιητική του έπους S. Koster, Antike Epostheorien, Wiesbaden 1970 (Palingenesia 5).

12. Ποίηση και ιστορία K. ν. Fritz, Entstehung und Inhalt des 9.

Kapitels von Aristoteles Poetik, Antike und moderne Tragodie, Berlin 1962, 430-457.

A. W. Gomme, The Greek Attitude to Poetry and History, Berkeley 1954.

13. Πλοκή G. Brancato, La «σύστασις» nella Poetica di Aristotele, Napoli 1963.

H. Flashar, Die Handlungstheorie des Aristoteles, Poetica 8 (1976) 336-339.

R. Kannicht, Handlung als Grundbegriff der aristotelischen Theorie des Dramas, Poetica 8 (1976) 326-336.

14. Στρωματογραφία του κειμένου της Ποιητικής Κ. Lienhard, Zur Entstehung und Geschichte von Aristoteles Poetik, διατρ., Zurich 1950.

D. de Montmollin, La Poetique d ’ Aristote.

Texte primitifet additions ulterieures, Neuchatel 1951.

F. Solmsen, Origins and Methods of Aristotle’s Poetics, Classical Quarterly 29 (1935) 192-201 (Kleine Schriften, Hildesheim 1968, II, 119-128).

15. Χειρόγραφη παράδοση της Ποιητικής R. Kassel, Πρόλογος στη στερεότυπη έκδοση της Ποιητικής, Oxford 1965. Ε. Lobel, The Greek Manuscripts of Aristotle’s Poetics,' Oxford 1933.

16. To δεύτερο βιβλίο της Ποιητικής R. Janko, Aristotle on Comedy: Towards a Reconstruction o f Poetics II, London 1984.

VIII Επιβίωση - Επιδράσεις L. Cooper, The Poetics o f Aristotle. Its Meaning and Influence, Boston 1923 (ανατ.

New York 1963).

M. Kommerel, Lessing und Aristoteles, Frankfurt 41970 (1940) B

52/αφιερω μα

Λίνος Γ. Μπενάκης

Ο Αριστοτέλης στο Βυζάντιο και στην Τουρκοκρατία

Η σύγχρονη έρευνα Μια συστηματική έκθεση τον γνωστού σήμερα υλικού στο θέμα Αριστοτέλης και Βυζάντιο και της προσπάθειας για τη σωστή αποτίμηση και ένταξή τον στη γενι­ κή εικόνα που επιδιώκουμε να σχηματίσουμε για τη Βνζαντνή φιλοσοφία στα νεό­ τερα χρόνια δεν είναι εδώ δυνατή. Περιοριζόμαστε έτσι στην επισκόπηση της σύγ­ χρονης έρευνας και στην υπόδειξη των σχετικών βοηθημάτων για τον ενδιαφερόμε­ νο μελετητή. Πρώτη συνολική προσέγγιση στο θέμα έχουμε στο κείμενο του Β. Ν. Τατάκη «Πλατωνισμός και Αριστοτελισμός στο Βυζάντιο», βασισμένο στα μαθήματα του στο «Αθήναιον» το 1950-51 και δημοσιευμένο στον τόμο «Θέματα χριστιανικής και βυζαντινής φιλοσοφίας», Αθήνα 1952, σελ.

147-194. Ο συγγραφέας, στον οποίο οφείλουμε την πρώτη συστηματική ιστορία της Βυζαντινής

φιλοσοφίας («La philosophic byzantine», Παρίσι 1949 και ελληνική μετάφραση Εύας Καλπουρτζή με βιβλιογραφικές συμπληρώσεις Λ. Μπενάκη για την περίοδο 1949-1976, Αθήνα 1977), προ­ βαίνει και σε χρήσιμες μεθοδολογικές διερευνήσεις, ξεκινώντας από τον αριστοτελισμό και πλατωνισμό του Νεοπλατωνισμού και των εκ­ προσώπων του, σχολιαστών του Αριστοτέλη. Η

αφιερω μα/53 διάκριση έμμεσης εισδοχής αριστοτελικών θέ­ σεων στη χριστιανική σκέψη και άμεσης απασχό­ λησης με το φιλοσοφικό έργο του Σταγιρίτη πα­ ρακολουθεί την πορεία και τη μορφή που πήρε η σπουδή του φιλοσόφου στο Βυζάντιο. Παρά το γεγονός ότι στο συγγραφέα δεν είναι γνωστό στην πραγματική του έκταση το σχετικό υλικό, συναντούμε στον Τατάκη ορθές επισημάνσεις και εκτιμήσεις. Μια από αυτές π.χ. είναι ότι η πολύμοχθη εργασία των Βυζαντινών υπομνημα­ τιστών παρουσιάζει μεγάλο ενδιαφέρον για την ιστορία της φιλοσοφίας και για τον πρόσθετο λόγο, ότι οι Βυζαντινοί είναι πολύ πιο κοντά από άλλες εποχές και άλλους λαούς στη γλώσσα των σπουδαίων προτύπων τους στο σχολιασμό του Αριστοτέλη, δηλαδή των Αλεξανδρινών υπομνηματιστών του. Πολύ χρήσιμες είναι οι θέ­ σεις του Τατάκη και για τους δρόμους επαφής των Βυζαντινών με τον Πλάτωνα και τον Αρι­ στοτέλη, για τον «πλατωνισμό» και τον «αριστο­ τελισμό» του Μιχαήλ Ψελλού, τον «αριστοτελι­ σμό» των τελευταίων Βυζαντινών κ.ά. Βλέπε και το μελέτημά μου «Η σπουδή της Βυζαντινής Φι­ λοσοφίας. Κριτική επισκόπηση 1949-1971», Φι­ λοσοφία 1 (1971), 390-433, ιδιαιτ. 394-400, 405414. Σε διεθνές επίπεδο το πρώτο σχετικό μελέτημά είναι του Klaus Oehler, «Aristotle in Byzan­ tium», Greek, Roman and Byzantine Studies 5 (1964), 133-146, δημοσιευμένο και γερμανικά («Aristoteles in Byzanz») στον τόμο «Aristoteles in der neueren Forschung», Darmstadt (WB) 1968, 381-399 και στο βιβλίο του Klaus Oehler «Antike Philosophic und Byzantinisches Mittelalter», Μόναχο 1969, 272-286. Η εργασία αυτή του γνωστού καθηγητή της φιλοσοφίας στο Πανεπι­ στήμιο του Αμβούργου και ενός από τους καλύ­ τερους μελετητές της αριστοτελικής Λογικής κυ­ ρίως1 γεννήθηκε στο μεγάλο Κέντρο Βυζαντινών Σπουδών του Dumbarton Oaks των Η.Π.Α. το 1963 και εντάσσεται στα ενδιαφέροντα του Oeh­ ler για τη συνέχεια του ελληνικού στοχασμού στη χριστιανική περίοδο της ελληνικής ιστορίας.2 Γι’ αυτό και στο μελέτημά του αυτό ο συγγραφέας επιμένει κυρίως στη σχέση της θεολογικής σκέ­ ψης με το αριστοτελικό σύστημα, ιδιαίτερα στον Ιωάννη Δαμασκηνό, με σημαντικές αναλύσεις για τη χρήση αριστοτελικών όρων και τη σημα­ σία του φαινομένου. Το διάγραμμα από τον 11ον αιώνα και εξής χρειάζεται τώρα βέβαια πολλές διορθώσεις και συμπληρώσεις. Σημαντική είναι τέλος η επισήμανση για τη διαμόρφωση τριών ρευμάτων του Αριστοτελισμού, μέσα από τα οποία γίνεται το πέρασμα από τον Μεσαίωνα στην Αναγέννηση. Αναλυτικότερα το ίδιο θέμα επεξεργάζεται ο Oehler στο άρθρο του «Die Kontinuitat in der Philosophic der Griechen bis zum Untergang des byzantinischen Reiches» (= H

συνέχεια της ελληνικής φιλοσοφίας ώς την πτώ­ ση της βυζαντινής αυτοκρατορίας), πρώτη δημο­ σίευση στον παραπάνω τόμο του συγγραφέα (Μόναχο 1969). Το 1978 εκδόθηκε το δίτομο έργο του κορυ­ φαίου αυστριακού Βυζαντινολόγου Herbert Hunger για την θύραθεν (μη εκκλησιαστική) γραμματεία των Βυζαντινών («Die profane hochsprachliche Literatur der Byzantiner», Μόναχο, 542+528 σελ.), στο οποίο το πρώτο κεφάλαιο εί­ ναι αφιερωμένο στη Φιλοσοφία στο Βυζάντιο. Η δεύτερη από τις τρεις παραγράφους του κεφα­ λαίου αυτού καλύπτει το Θέμα «Πλατωνισμός και Αριστοτελισμός στο Βυζάντιο» (σελ. 11-42), και αυτό μαρτυρεί την κεντρική σημασία, που η σύγχρονη έρευνα δίνει στην έντονη παρουσία της φιλοσοφίας των δύο μεγάλων κλασικών στη σκέ­ ψη και στο έργο των Βυζαντινών. Το έργο του Hunger έχει την καλύτερη δυνατή ενημέρωση για γενικό έργο και προσφέρει πολύ περισσότερα από απλή πληροφόρηση. Η προσπάθεια του ιστορικού της βυζαντινής γραμματείας είναι να δείξει κυρίως τις εσωτερικές επιδράσεις, τις σχε­ τικές «γέφυρες» (Νεοπλατωνικοί) και τους χώ­ ρους, στους οποίους ο Αριστοτέλης και το έργο του έχουν έντονη παρουσία (συστηματική διδα­ σκαλία, κυρίως της Λογικής και της Φυσικής, στις ανώτερες σχολές του Βυζαντίου, υπομνηματισμός, έμμεση εισδοχή αριστοτελικής εννοιολογίας και συγκεκριμένων θέσεων καθώς και απόρριψη άλλων κλπ.). Το έργο του Hunger με­ ταφράστηκε ελληνικά και θα κυκλοφορήσει ώς το τέλος του 1986 από το «Μορφωτικό Ίδρυμα» της Εθνικής Τραπέζης της Ελλάδος (μετάφραση του κεφ. «Φιλοσοφία» και βιβλιογραφική ενημέ­ ρωση Αίνοι' Μπενάκη). Τον Μάιο του 1984 ο συντάκτης του κειμένου αυτού για το αφιέρωμα Αριστοτέλης δίδαξε Βυ­ ζαντινή Φιλοσοφία στο Πανεπιστήμιο του Prin­ ceton των Η.Π.Α. Δύο μαθήματα σε φροντιστη­ ριακό επίπεδο, με την ακριβέστερη δυνατή συγ­ κέντρωση στοιχείων, αφιερώθηκαν στο θέμα «Σχόλια και σχολιαστές του Αριστοτέλη στο Βυ­ ζάντιο». Η κατάταξη του υλικού είναι συστημα­ τική, δηλαδή κατά κατηγορίες έργων (λογικά, φυσικά, ζωολογικά-βιολογικά, ηθικά, μεταφυσι­ κή κλπ.) και διαδοχή εποχών και συγγραφέων από τον Φώτιο (9ος αι.) ώς τον Σχολάριο (15ος αι.) μέσα από τους Μιχαήλ Ψελλό, Ιωάννη Ιτα­ λό, Μιχαήλ Εφέσιο, Λέοντα Μαγεντινό, Ευ­ στράτιο Νίκαιας, Σοφονία, Θεόδωρο Μετοχίτη, Γεώργιο Παχυμέρη και πολλούς άλλους. Προη­ γούνται στοιχεία για τα γενικά χαρακτηριστικά των διαφόρων ειδών σχολίων, παραφράσεων, συνόψεων, συλλογών και για την χειρόγραφη παράδοσή τους. Τέλος, στο Β' τόμο του Τιμητικού Αφιερώμα­ τος στον Paul Moraux, που θα κυκλοφορήσει το

54/αψιερωμο 1986 με την ευκαιρία της αποχώρησής του από την ενεργό διδασκαλία και από τη διεύθυνση του Aristoteles-Archiv του Ελεύθερου Πανεπιστη­ μίου του Βερολίνου,3 η συμμετοχή μου καλύπτει το θέμα «Βασική βιβλιογραφία για τη σπουδή του Αριστοτέλη στο Βυζάντιο» («Grundbibliographie zum Aristoteles-Studium in Byzanz»). Με συστηματική κατάταξη καταγράφονται οι τίτλοι των εκδόσεων και μεταφράσεων κάθε μορφής κειμένων για τον Αριστοτέλη και τη φιλοσοφία του 26 βυζαντινών συγγραφέων (105 τίτλοι) κα­ θώς και τα βασικότερα γενικά έργα, βοηθήματα, (- τνογραφίες και άρθρα στην ίδια θεματική από το 1790 ώς το 1985 (125 τίτλοι). Οπωσδήποτε στο χώρο αυτόν χρειάζεται ακό­ μα πολλή ερευνητική εργασία και κυρίως η έκ­ δοση των πολλών ανέκδοτων βυζαντινών σχο­ λίων και άλλων έργων που αναφέρονται στον Αριστοτέλη. ★ ★ ★ Το κεφάλαιο «Ο Αριστοτέλης στην Τουρκοκρα­ τία» είναι πολύ λιγότερο συστηματικά μελετημέ­ νο, και δεν έχουμε καμιά συνολική θεώρηση4 με βάση την καλή γνώση των πηγών, δηλαδή των ίδιων των κειμένων, από τα οποία το μεγαλύτε­ ρο μέρος είναι ανέκδοτο. Το προσωπικό μου ενδιαφέρον για τη θεματι­ κή αυτή ενισχύθηκε σημαντικά με την προοπτική να ανακοινώσω στο Παγκόσμιο Συνέδριο για τον Αριστοτέλη (Θεσσαλονίκη 1978) το θέμα «Νεωτερική κριτική του Μεταβυζαντινού Αρι­ στοτελισμού στον ελληνικό χώρο κατά τον 18ο αιώνα» (Πρακτικά του Παγκοσμίου Συνεδρίου Αριστοτέλης, τόμος Β, Αθήνα 1981, 408-413). Πρόθεσή μας ως οργανωτών του Συνεδρίου στην Ελλάδα ήταν εκτός των άλλων να δείξουμε την αδιάσπαστη συνέχεια της παρουσίας της αριστο­ τελικής φιλοσοφίας στον ελληνικό χώρο από τη μετακλασική εποχή ώς τα νεότερα χρόνια. Είχαν προηγηθεί το άρθρο μου «Από την ιστορία του Μεταβυζαντινού Αριστοτελισμού στον ελληνικό χώρο. Αμφισβήτηση και υπεράσπιση του φιλο­ σόφου στον 18ο αιώνα. Νικόλαος Ζερζούλης Δωρόθεος Λέσβιος» (Φιλοσοφία 7/1977, 416-454) και «Ανέκδοτο κείμενο του Νικολάου Ζερζούλη (1706-1773). Μια πρώιμη σύγκρουση με τον Δω­ ρόθεο Λέσβιο σε θέματα θεολογίας, φιλοσοφίας και επιστήμης (με επίκεντρο τον Αριστοτέλη)» (Δευκολιών, τεύχ. 21/1978, 86-95). Τα πορίσματα της σχετικής εκτεταμένης έρευ­ νας σε παντελώς ανέκδοτα κείμενα του 17ου και 18ου αι. φιλοδοξώ πάντα να ελπίζω ότι θα συγ­ κροτήσουν μια μονογραφία μου για την αριστο­ τελική παράδοση στον ελληνόφωνο χώρο μετά την πτώση του Βυζαντίου και ώς την εθνική

Ανεξαρτησία (διδασκαλία, σχολιασμός, αν­ τίρροπα ρεύματα, υπεράσπιση του φιλοσόφου κλπ.). Για την ώρα οι παραπάνω συμβολές, μαζί με τις πολλές άλλες των τελευταίων χρόνων στην περιοχή της νεοελληνικής φιλοσοφίας, από τις οποίες μπορούν ν’ αντληθούν στοιχεία και για τη συγκεκριμένη θεματική μας, υπηρετούν την ανάγκη για αποτίμηση με αντικειμενικότητα και πληρότητα του πλούσιου υλικού τριών ακόμα αιώνων αδιάκοπης ελληνικής φιλοσοφικής παι­ δείας. Είναι όμως φανερό ότι περισσότερο από ό,τι, για οποιαδήποτε άλλη περίοδο, χρειαζόμα­ στε εδώ έρευνα στις πηγές για να προσεγγίσουμε κάποτε τη δυνατότητα συνθετικής εργασίας. Σημαντικό κεφάλαιο στο μεταβυζαντινό χώρο - και μάλιστα αυτό που προηγείται χρονικά και σε σημασία - είναι η εμφάνιση, το έργο και η επίδραση σ’ όλη την Τουρκοκρατία του Θεοφί­ λου Κορυδαλέα, του κατεξοχήν σχολιαστή του Αριστοτέλη στα μεταβυζαντινά χρόνια. Για τον άνδρα, τη δράση του και κυρίως για την επίδρα­ σή του στην παιδεία των χωρών της Βαλκανικής έχουμε σήμερα το σύγγραμμα του Κλεόβουλου Τσούρκα «Les debutus de l’enseignement philosophique et de la libre pensee dans les Balkans.

La vie et l’oeuvre de Theophile Corydalee (15701646)», Θεσσαλονίκη 1967, 440 σελ. +28 πίν. Δυ­ στυχώς το έργο ζωής του Ελληνορουμάνου συγ­ γραφέα δεν καλύπτει ικανοποιητικά το φιλοσο­ φικό έργο του Κορυδαλέα και την πραγματική σημασία του. Βλέπε τη βιβλιοκρισία μου στα Ελ­ ληνικά 23 (1970), 399-404 και την Ανακοίνωσή μου στο Παγκόσμιο Συνέδριο για τον Αριστοτέ­ λη (.Πρακτικά, τ. Β' /1981, 408-410). Εκτός από τα Σχόλια στη Λογική (Βενετία 1729), στη Φυσική (1779) και στο Περί γενέσεως και φθοράς (1780) τα άλλα σχολιαστικά έργα του Θεοφίλου Κορυδαλέα (Προοίμιον εις Λογικήν, Μεταφυσική, Περί ουρανού, Περί ψυχής κ.ά.) έμειναν ανέκδοτα. Η σύγχρονη προσπάθεια των Ρουμάνων να εκδώσουν ένα Corpus των Σχολίων του Κορυδαλέα δεν είχε επιτυχία. Το επίπεδο της έκδοσης είναι μέτριο, και το έργο διακόπη­ κε μετά το δεύτερο τόμο (Σχόλια στη Μεταφυσι­ κή, Βουκουρέστι 1973 με γαλλική μετάφραση C. Noica, του δημιουργού του Corpus). Βλ. τη βι­ βλιοκρισία μου για τον πρώτο τόμο (Προοίμιον εις Λογικήν, Βουκουρέστι 1970) στα Ελληνικά 24 (1971), 437-441 (πιο επιεικής ο Κ. Θ. Δημαράς, Το Βήμα 7.8.1970). Ανέκδοτα μένουν και όλα σχεδόν τα σχολιαστικά στον Αριστοτέλη έργα των μαθητών του Κορυδαλέα, που συγκρότησαν το ρεύμα που ονομάστηκε Κορυδαλισμός (Ιωάν­ νης Καρυοφύλλης, Μελέτιος Συρίγος, Γρηγόριος Κονταρής, Νικόλαος Κεραμεύς, Σεβαστός Κυμινήτης, Μελέτιος ο Γεωγράφος, Γεώργιος Σουγδουρής, οι αδελφοί Λειχούδαι, Νικόλαος Μαυροκορδάτος, Ιωάννης Κοντονής, Δωροθέος Λέ-

αφιερω μα/55 σβιος κ.ά), και όσων άλλων είναι σύγχρονοι του Κορυδαλέα ή διαφοροποιήθηκαν από τον Νεοαριστοτελισμό του Κορυδαλέα (την ερμηνευτική κατεύθυνση και μέθοδο της Νεοαριστοτελικής σχολής του Cesare Cremonini, του δασκάλου του Κορυδαλέα στην Πάδοβα), όπως ο Νικόλαος Κούρσουλας, Γεώργιος Κορέσιος, Γεράσιμος Βλάχος, Βικέντιος Δαμωδός κ.ά. Στο πλουσιότατο αυτό υλικό των μεταβυζαντι­ νών Σχολίων στον Αριστοτέλη πρέπει να προστε­ θούν το διδακτικό έργο πολλών άλλων διδασκά­ λων της φιλοσοφίας, τα κείμενα με φιλοσοφική θεματολογία, οι μεταφράσεις από τις ευρωπαϊ­ κές γλώσσες και κάθε είδους έμμεση εισδοχή αριστοτελικών θέσεων ή αντίδραση σ’ αυτές κι αυτό που ονομάσαμε «υπεράσπιση του φιλοσό­ φου» (χαρακτηριστικές περιπτώσεις: Γεώργιος Κορέσιος εναντίον Γαλιλαίου 1612, Δωρόθεος Λέσβιος εναντίον Νικολάου Ζερζούλη γύρω στο 1745). Σημειώσεις 1. Τα νεότερα έργα του Κ. Oehler στον Αριστοτέλη είναι η μετάφραση και αναλυτικός ερμηνευτικός σχολιασμός των Κατηγοριών στη σειρά Aristoteles. Werke in deutscher Obersetzung, Βερολίνο-Ντάρμσταντ 1984, 296 σελ. και το βιβλίο του για το «κινούν ακίνητον» του Αριστοτέλη (Der Unbewegte Beweger des Aristoteles, Φραγκφούρτη 1984, 130 σελ.). Στο βιλίο του Antike Philosophic und Byzantinisches Mittelalter (Μόναχο 1969) συγκεντρώθηκαν 17 άρθρα των ετών 1955-1969, από τα οποία 6 αφορούν την ελληνική σκέψη στο Βυζάντιο. Μερικοί τίτλοι: «Ζαχαρίας Χαλκηδόνος πε­ ρί χρόνου», «Η Διαλεκτική του Ιωά'-νου Δαμασκηνού», «Αναγεννησιακός ανθρωπισμός και βυζαντινός Μεσαίω3. Ο Ρ. Moraux είναι ο κατεξοχήν αριστοτελιστής (κλασικός φιλόλογος και ιστορικός της φιλοσοφίας) της εποχής μας με ογκωδέστατο πρωτότυπο έργο, από το οποίο ξεχωρί­ ζουν τα πολύτομα «Ιοιορία του Αριστοτελισμού στους Έλληνες» (Der Aristotelismus bei den Griechen), τόμ. Από τον Ανδρόνικο τον Ρόδιο ως τον Αλέξανδρο Αφροδιο. 'α Βερολίνο 1973, 535 σελ. και «Aristoteles Graecus», Π· ριγ <αφικός Κατάλογος όλων των χειρογράφων των έρ­ γων r . ι Αριστοτέλη και των σχολιαστών του κατά Βιβλιο­ θήκες παγκόσμιο επίπεδο (με τη συνεργασία των στελε­ χών τι Aristoteles-Archiv του Βερολίνου). Από το 1970 ε ιδίδει η Σειρά Peripatoi με κείμενα αριστοτελικού αποκλειστικ ■ ενδιαφέροντος (ο 1ος τόμος καλύπτει τα Πρα­ κτικά ■<5ου Αριστοτελικού Συμποσίου με θέμα τα Ηθι­ κά Γ ι, ιεια, Βερολίνο 1970, 330 σελ.). - Είχε γραφεί το ε *1 -υτό, όταν έγινε γνωστός ο αιφνίδιος θάνατος του Ρ .,Ι i -»aux σε ηλικία 66 ετών. Χάνουμε ένα σπουδαίο ε? ι. ..,,.ονα στο χώρο των αριστοτελικών σπουδών κι ένα π ιγματικό φιλέλληνα. Σε μια από τις συχνές επισκέψεις του στην Ελλάδ ο Paul Moraux είχε μιλήσει στο Ινστιτούτο Γ a rt Αθηνών με θέμα «Ο Αριστοτέλης, φιλόσοφος και επισ ,„;ων. Παράδοση και πρωτοτυπία». Ελληνική μετάwc JT ομιλίας αυτής δημοσιεύτηκε στη Νέα Εστία της 4. Δεν χου. . ’ το αντίστοιχο του «Πλάτωνος Τύχαι. Η λό­ για - j ( >· :η στην Τουρκοκρατία» του Άλκη Αγγέλου (Λ,.,|ΛΧ ι9ιο), που αποτελεί πρώτη χρήσιμη προσέγγιση στο δικό του θέμα, αλλά χρειάζεται κι αυτή σήμερα συμ­ πλήρωση και αναθεώρηση, κυρίως, σε ό,τι αφορά το εν­ διαφέρον μας για την ιστορία της φιλοσοφίας.

ΜΟΛΙΣ ΚΥΚΛΟΦΟΡΗΣΕ

ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΔΙΑΘΕΣΗ: ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ ΑΛ. ΣΤΑΥΡΟΥ 15, ΤΗΛ. 938427 ΑΘΗΝΑ Δ ΙΔΟΤΟΥ 39 3600658

56/αφιερωμα

Α ρ ισ τ ο τ ε λ ικ ή

Β ιβ λ ιο γ ρ α φ ία Επιμέλεια Λ.Γ. Μπενάκη

Επιλογή Νεότερης Ελληνικής Β ιβλιογραφίας Η αριστοτελική βιβλιογραφία σε ελληνική γλώσ­ σα ώς το 1978 είναι συγκεντρωμένη με σχετική πληρότητα από τον επιμελητή της ελληνικής έκ­ δοσης του βιβλίου του J.M. Zemb, Αριστοτέλης. Η προσωπικότητα και η φιλοσοφία τον μέσα από το έργο τον. Επιμέλεια-Πρόλογος Β.Α. Κύρκου, Μετάφραση Α. Βερυκοκάκη-Αρτέμη, Αθήνα («Νέα Σύνορα») 1979, 278 σελ. (Το γερ­ μανικό πρωτότυπο: Aristoteles in Selbszeugnissen und Bilddokumenten, Hamburg, Rowohlt 1961). Η Ελληνική Βιβλιογραφία (Γενικά έργα Μεταφράσεις) στις σελ. 225-240. Η Βιβλιογρα­ φία σε ξένες γλώσσες (Εκδόσεις - Βοηθήματα Αρχαία Σχόλια - Μεταφράσεις - Γενικά έργα Μονογραφίες - Επιδράσεις του Αριστοτέλη) στις σελ. 240-287. Από τήν Ελληνική Βιβλιογραφία μετά το 1978 κυριότερες είναι οι εξής εκδόσεις: Άπαντα Αριστοτέλονς, Αθήναι, Εκδόσεις «Ωφελίμου βιβλίου» 1979 - (Πρόκειται για ανα­ τύπωση παλαιότερων μεταφράσεων): 1. Πολιτι­ κά (Πρόλογος, Εισαγωγή, Μετάφραση, Σχόλια Σπ. Μαγγίνα), 1979, 762 σελ. - 2. Αθηναίων Πο­ λιτεία (Ν. Φαραντάτου - Θ. Τασοπούλου) - Ρη­ τορική Τέχνη (Απ. Παπανδρέου) - Περί ποιητι­ κής (Σπ. Μαγγίνα), 1979, 812 σελ. - 3. Ηθικά Νικομάχεια (Σπ. Μαγγίνα), 1979, 603 σελ. - 4. Περί ψυχής (Κ.Δ. Κωνσταντινίδου) - Ηθικά Ενόήμεια (Ν. Κυργιόπουλου), 1980, 508 σελ. - 5. Φνσικά (Ν. Κυργιόπουλου) - 7α Μικρά Φνσικά (Κ. Μητροπούλου), 1980, 687 σελ.

Σννεδρίαση της Βονλής των Ελλήνων αφιερω­ μένη στον εορτασμό των 2300 χρόνων τον Α ρι­ στοτέλη: Πρακτικά της Βουλής 5.2.1979, σελ.

2169-2186 (και αυτοτελές τεύχος: Η Βονλή των Ελλήνων για τον Αριστοτέλη, 1981, 57 σελ.). Αριοτοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, Αριστοτελικά, Θεσσαλονίκη 1980, 387 σελ. Επιστ. Επετ. Παντείου Α.Σ.Π.Ε., τόμ. 197879, Τμ. Α', σελ. 9-303: Αριστοτέλης και Πολιτική (επιμ. Π. Δημάκη), Αθήνα 1981. Υπουργείο Πολιτισμού και Επιστημών, Πρα­ κτικά Παγκόσμιόν Σννεόρίον Αριστοτέλης (Θεσ­ σαλονίκη 7-14.8.1978), τόμ. I (Αθήναι 1981), 314 σελ. - τόμ. II (Αθήναι 1981), 468 σελ. - τόμ. III (Αθήναι 1982), 397 σελ. - τόμ. IV (Αθήναι 1983), 404 σελ. Δ.Δ. Μούκανος, Ο τρόπος τον Είναι των μα­ θηματικών αντικειμένων κατά τον Πλάτωνα και Αριστοτέλη, Αθήνα 1979, 127 σελ. Στάθης I. Δρομάζος, Αριστοτέλονς Ποιητική. Εισαγωγή-μετάφραση-σχόλια, Αθήνα, Κέδρος 1982, 384 σελ. Γ.Δ. Κοντογιώργης, Η θεωρία των επαναστά­ σεων στον Αριστοτέλη, Πρόλογος J. de Soto, Μετάφραση-επιμέλεια Αικ. Καμπουρογιαννίδου-Κοντογιώργη, Αθήνα, «Νέα Σύνορα» 1982, 411 σελ. Η. Ηλιού, Η «Ρητορική» τον Αριστοτέλη, Αθήνα, Κέδρος 1984, 330 σελ.

Νεότερα βιβλία σε ξένες γλώσσες D.J. Allan, The Philosophy of Aristotle, Oxford 1970 (1952), 175 σελ. - Γαλλ. μετάφρ. Ch. Lefevre, Aristote le philosophe, Paris-Louvain 1962, 248 σελ. (Βιβλιογρ. 227-235) - Γερμ. Μετάφρ. Ρ.

Wilpert, Die Philosophic des Aristoteles, Hamburg 1955, 215 σελ. (Επιλογή βιβλιογρ. 209-215).

H.-G. Gadamer, Die Idee des Guten zwischen Plato und Aristoteles, Heidelberg, Winter, 1978, 103 σελ.

H.B. Veatch, Aristotle. A Contemporary Ap­

R. Sorabji, Necessity, Cause and Blame: Ari-

preciation, Bloomington/London, Indiana Univ.

Press 1974, 214 σελ.

αφιερω μα/57 stotie’s Theory, London, Duckworth 1980, 326 σελ.

construction o f Poetics, Univ. of California Press 1984, 265 σελ.

L. Couloubaritsis, L ’avenement de la science physique. Essai sur la Physique d’Aristote, Bruxel­ les, Ousia 1980, 340 σελ.

Grundriss der Geschichte der Philosophie. Die Philosophic der Antike, Basel/Stuttgart, Schwabe, Bd. 3 (1985), 175-645: Aristoteles-Peripatos von H. Flashar - Fr. Wehrli.

J. L. Ackrill, Aristotle the Philosopher, Oxford 1981, 160 σελ. - Γερμ. μετάφρ. E.-R. Miller, Ari­ Fr. Brentano, Liber Aristoteles. Nachgelassene stoteles. Eine Einfiihrung in sein Philosophieren, Aufsatze (Εκδ. R. George), Hamburg, Meiner Berlin, W. de Gruyter 1985, 236 σελ.

1985, 598 σελ.

D. Moukanos, Ontologie der «Mathematika» in der Metaphysik des Aristoteles, Αθήνα 1981, 42 σελ.

A.C. Lloyd, Form and Universal in Aristotle, Liverpool, Fr. Cairns 1981, 90 σελ.

M. Heidegger, Phanomenologische Interpretationen zu Aristoteles’ Einfiihrung in die phanome­ nologische Forschung (Εκδ. W. Brocker), Frank­ furt a.M., Klostermann 1985 , 204 σελ. (M. Hei­ degger Gesamtausgabe, Bd. 61).

P. de Laubier, Une alternative sociologique.

Aristote - Marx, Fribourg Suisse, Editions Univers. 1981, 180 σελ.

Aristoteles. Werk und Wirkung, Paul Moraux gewidmet (Εκδ. J.Wiesner), Berlin, W. de Gruy­ ter, Bd. 1, 1985, 670 σελ.

G. Seel, Die Aristotelische Modaltheorie, Ber­ lin, W. de Gruyter 1982, 486 σελ.

Aristotelica. Melanges offerts ά M. de Corte (Εκδ. A. Motte - Chr. Rutten), Bruxelles, Ousia 1985, 384 σελ.

A. Menne - N. Offenberger (Εκδ.), Zur modernen Bedeutung der aristotelischen Logik, Hildesheim, G. Olms, Bd. 1 (1982), Bd. 2 (1985), 262 σελ.

G. Bien, Die Grundlegung der Politischen Phi­ losophic bei Aristoteles, Freiburg/Miinchen, Albei 1985, 420 σελ.

Akademie der Wissenschaften der DDR, Ari­ stoteles als Wissenschaftstheoretiker, Berlin, Aka­ demie Verlag 1983, 263 σελ.

D. O’Meara (Εκδ.), Studies in Aristotle, Wa­ shington, The Catholic University of America 1983.

C. Despotopoulos, Aristote. Sur la famille et la justice, Bruxelles, Ousia 1983, 170 σελ.

H. Seidl, Beitrage zu Aristoteles’ Erkenntnislehre und Metaphysik, Amsterdam/Wiirzburg, Rodopi/K&N 1984, 214 σελ. (Elementa XXXV).

H. Seidl, Zweite Analytiken. Einleitung, LJbersetzung und Kommentar von H. Seidl, Amsterdam/Wurzburg, Rodopi/K&N 1984, 365 σελ. (Elementa-Texte I).

Kl. Oehler, Der Unbewegte Beweger des Aristo­ teles, Frankfurt a.M., Klostermann 1984, 132 σελ.

K. von Fritz, Beitrage zu Aristoteles, Berlin, W. de Gruyter 1984, 212 σελ.

S. Mansion, Etudes aristotiliciennes, Leuven, Peeters 1984, 576 σελ.

Aristotle, The Politics, transl. by C. Lord, Chi­ cago, Univ. of Chicago Press 1984, 296 σελ.

R. Janko, Aristotle on Comedy. Towards a Re­

Επιστημονικές Σειρές Wissenschaftliche Buchgesellschaft (Darm­ stadt), Σειρά «Wege der Forschung»: Aristoteles in der neueren Forschung (Εκδ. P. Moraux) 1968, 426 σελ. - Ethik und Politik des Aristoteles (Εκδ.

F.-P. Hager) 1972, 442 σελ. - Fruhschriften des Aristoteles (Εκδ. P. Moraux) 1975, 365 σελ. - MetaphysiK und Theologie des Aristoteles (Εκδ. F.-P. Hager) 19792, 467 σελ. - Die Naturphilosophie des Aristoteles (Εκδ. G.A. Seeck) 1975, 426 σελ.

Deutsche Aristoteles-Gesamtausgabe. Aristo­ teles in Deutscher (Jbersetzung (Berlin, Akademie Verlag - Darmstadt, WB). Νεότερες εκδόσεις: Bd. 12/I-II: H. Strohm, Meteorologie, LJber die Welt, 1979, 356 σελ. - Bd. 1/1: Kl. Oehler, Kategorien, 1984, 296 σελ.

Articles on Aristotle. Reprinted articles, some translated from French and German, new Biblio­ graphies, ed. by J. Barnes - M. Shofield - R. Sorabji, London, Duckworth: Vol. 1: Science, 1975, 224 σελ. - Vol. 2: Ethics - Politics, 1977, 254 σελ.

- Vol. 3: Metaphysics, 1979, 223 σελ. - Vol. 4: Psychology and Aesthetics, 1979, 212 σελ.

The Complete Works of Aristotle (The Revised Oxford Translation), Εκδ. J.Barnes, Vol. 1-2 (Ca­ tegories, On Interpretation, Posterior Analytics), Oxford 1985, 2457 σελ.

58/αφιερω μα

Αγαμέμνων Τσελίκας

Για την ιστορία της παράδοσης των αριστοτελικών κειμένων: Βιβλιογραφία Η γνώση της ιστορίας της παράδοσης των αριστοτελικών έργων δεν είναι μόνο απαραίτητη για την οθρή αποκατάσταση των κειμένων, αλλά συνδέεται στενά με τη μελέτη της εξάπλωσης και της διάδοσης της αριστοτελικής σκέψης. Τα τελευταία χρόνια όλο και πληθαίνουν οι δημοσιεύσεις εργασιών με καταγραφές αριστοτελικών χειρογράφων (συμπεριλαμβανομένων και των σχολιαστών) ή οι μελέτες για την παράδοση μεμονωμένων έργων του μεγάλου φιλόσοφου πέρα από τα στοιχεία που δίνουν στα προλεγόμενά τους οι εκάστοτε εκδότες. Τα συμπεράσματα που προκύπτουν από εργασίες αυτού του είδους είναι πολλά και ποικίλα. Για παράδειγμα μόνο από μια συνολική καταγραφή των αριστοτελικών χειρογράφων μπορούμε να έχουμε επαρκή εποπτεία της διάδοσης του αριστοτελισμού σ’ έναν συγκεκριμένο χώρο και σε μια συγκεκριμένη περίοδο. Ή αν τα δεδομένα που έχουμε από μια τέτοια καταγραφή τα παραβάλουμε με τα δεδομένα των καταγραφών των χειρογράφων άλλων συγγραφέων, ο

υπολογισμός του βαθμού της επιρροής της αριστοτελικής σκέψης αλλά και της αντιπαράθεσής της προς άλλες φιλοσοφικές θεωρίες ή γνωστικές απόψεις θα είναι σαφέστερος και σταθερότερος. Η αντιγραφή εξάλλου ενός χειρογράφου δεν είναι κάτι το τυχαίο. Ό σο και αν στην πράξη της αντιγραφής υπεισέρχονται παράγοντες τεχνικοί ή και επαγγελματικοί, υπάρχει πάντα ένας περίγυρος προσώπων που επηρεάζει το αντιγραφόμενο κείμενο αλλά και που επηρεάζεται απ’ αυτό. Η γνώση επομένως αυτής της αμφίδρομης λειτουργίας κειμένου και αναγνώστη είναι στοιχείο σημαντικό, που θα μας βοηθήσει στο να ερμηνεύσουμε τη γένεση των διαφορετικών «αναγνώσεων» στα χειρόγραφα, να κρίνουμε την εγκυρότητά τους και τέλος να επιλέξουμε την ορθότερη ή την πλησιέστερη προς το αυτόγραφο του Φιλοσόφου. Η βιβλιογραφία που ακολουθεί έχει σκοπό να παρουσιάσει μερικές από τις μελέτες που έχουν γίνει στον τομέα αυτόν της σπουδής του αριστοτελισμού.

εκλογή βιβλιογραφίας για την ιστορία των αριστοτελικών κειμένων Νικ. Α. Βέη, Αντιβολή του περί Ποιητικής του Αριστοτέλους προς κώδικα του Μετεώ­ ρου, Αθηνά, 23 (1911), 34-43.

Ingram Bywater, Contributions to the textual cri­ ticism of Aristotle’s Nicomachean Ethics, New York 1973.

Η. Brandis, Die aristotelischen Handschriften der vaticanischen Bibliothek, Berlin 1832.

A. J. Festugiere, Sur le texte de la «Poetique» d’ Aristote, REG 67(1974), 252-258.

αφιερωμα/59 Μ. Fuhrmann, Untersuchungen zur Textgeschichte der pseudo-aristotelischen Alexander Rhetorik (der Τέχνη des Anaximenes von Lampsakos) Maintz 1965.

Const. Georgulis, Resultats de l’etude de la tradi­ tion manuscrite du traitd «Φυσική ακρόασις» d’Aristote, Πλάτων 19 (1967), 281298.

Dieter Harlinger, Die Textgeschichte der ps.aristotelischen Schrift Περί ατόμων γραμ­ μών, Amsterdam 1971.

Paul Moraux, D. Harlfinger, D. Reinsch, J. Wiesner, Aristoteles graecus. Die griechischen Manuscripten des Aristoteles, IBd Alexandrien - London, Berlin - New York 1976.

Paul Moraux, Le Paris, gr. 1853 (Ms. E) d’Aristo­ te, Scriptorium 21 (1967), 17-41.

Rene Mugnier, Manuscrits des «Parva Naturalia» d’Aristote, M61anges Desrousseaux, Paris 1937, o. 327-333.

M. Sicherl, Handschriftliche Vorlagen der Editio princeps des Aristote les, Wiesbaden 1976.

D. Harlfinger - D. Reinsch, Die aristotelica des Parisinus gr. 1741. Uberlieferung von Poetik, Rhetorik, Physiognomik, De signis, De ventorum, Philologus 114 (1970), 28-50.

Bernd Schneider, Die mittelalterlichen griechischlateiniscen Ubersetzunger der aristotelis­ chen Rhetorik, Berlin 1971.

D. Harlfinger, Die handschriftliche uberlieferung der Mirabilien, Berl: Berlin 1972.

Paulus Siwek, Les manuscrits grecs des Parva Na­ turalia d’Aristote, Rome 1961.

Amable Jourdain, Recherches critiques sur l’origine des traductions latines d’Aristote et sur des commentaires grecs ou arabes employes par les docteurs scolastiques, New York 1960.

M. Wallies, Zur doppelten Rezension des siebenten Buches der aristotelischen Physik, Rh. M. 1915, 147-149.

R. Kassel, Der Text der aristotelischen Rhetorik.

Prolegomena zu einer Kritischen Ausgabe, Berlin 1971.

E. Lobel, The Greek manuscripts of Aristote’s Poetics, Oxford 1933.

Oddone Longo, Sulla tradizione del De Caelo di Aristotele, Atti della Acc. Naz. dei Lincei, Rend., Cl. di Scienze Morali 1959, 67-93.

Elp. Mioni, Aristotelis codices graeci qui in bibliothecis venetis adservantur, Padova 1958.

A. Wartelle, Inventaire des manuscrits grecs d’A­ ristote et de ses commentateurs, Paris 1963.

Sup. Rox. Argyropoulos - Iannis Caras, Paris 1980.

Mark F. Williams, Studies in the manuscript tradi­ tion of Aristotle’s Analytica, Konigstein, Hain 1984.

Aristoteles Latinus, codices descripsit Georgius Lacombe, pars prior, Romae 1939' pars po­ sterior, Cantabrigiae 1955· supplementa al­ tera edidit Laurentius Minio - Paluello, Cantabrigiae 1962.

Βιβλιοπωλείο «ΠΑΡΑΜΕΤΡΟΣ) Μ έτω ν ος 62, Χολαργός 1η παράλληλος της Μ εσογείω ν,

• Κάτι νέο στο χώρο τον βιβλίου · Αυστηρή επιλογή βιβλίων • Αναγνωστήριο · Εκπτώσεις • Παιδική γωνιά · Ειδικές προσφορές Έ να βιβλιοπωλείο στο Χολαργό που θα το ζήλευε το κέντρο ΚΑΛΕΝΤΗΣ ΚΑΙ ΣΙΑ Ε.Ε. Γραφεία: Κολοκοτρώνη 15, τηλ. 32.34.270

Σ Ε ΙΡ Α :

Α Σ Τ Υ Ν Ο Μ ΙΚ Η

Λ Ο Γ Ο Τ Ε Χ Ν ΙΑ

ΜΟΛΙΣ Κ Υ Κ Λ Ο Φ Ο Ρ Η Σ Α Ν

Ραίιψοη Τοάνιλερ ^

Γουΐλααμ Μπερνέι 'g

Κόκκινος άνεμος

Μ ίΚ ρ ό ς

Καίσαρ

Κυκλοφορούν Επίσης: · Κ. Ντόυλ: Μελετώντας ένα φόνο · Ρ. Τσάντλερ: θ α περιμένω · Κ. Κέην: Η άνοδος και η πτώση της Μ. Περς

παρατηρητής ©«© ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΔΙΑΘΕΣΗ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ «ΠΑΡΑΤΗΡΗΤΗΣ» ΑΛ. ΣΤΑΥΡΟΥ 15, ΤΗΛ. 938427

ΑΘΗΝΑ Δ1ΔΟΤΟΥ 39 ΤΗΛ. 360065:

Στο «Βιβλιοπωλείο» ένα μαγαζί για επείγοντα ■ αναγνωστικά περιστατικά Στο «Βιβλιοπωλείο» βιβλία για γνώση και απόλαυση Στο «Βιβλιοπωλείο» κάρτες, περιοδικά και κόμικς Στο «Βιβλιοπωλείο» για τον απλό αναγνώστη κι αυτόν που ψάχνει κάτι ειδικό

ΒΙΒΛΙΟΠΩΛΕΙΟ

Εμπορικό Κέντρο Αθηνών ATRIUM - Χαρ. Τρικούπη 6-10 - Τηλ. 3623144

ΟΔΗΓΟΣ ΒΙΒΛΙΩΝ

επιλογή εν αρχή ην ο λόγος... Η ΚΛΙΝΗ ΔΙΑΘΗΚΗ. Το πρωτό­ τυπο κείμενο με νεοελληνική δημο­ τική μετάφραση. Βιβλική Εταιρεία. Αθήνα, 1985. Σελ. ιε’ + 527 + 1 λευκή + 3 χάρτες.

Μια μετάφραση της Καινής Διαθήκης στη σημερινή δημοτική μας γλώσσα είναι σίγουρα σημαντική προσφορά στον Ελληνισμό. Η αλλοτρίωση της εθνικής ζωής, ο αποπροσανατολισμός και η αστι­ κοποίηση που συντελοΰνται με τη δευτερογενή και τριτογενή πα­ ραγωγή και το κέρδος, απομακρύνουν ολοένα το λαό από τα πρω­ ταρχικά ζωογόνα κείμενα της γλώσας του.1 Κι αυτό το σημειώνω εδώ, γιατί μόλο που η Κ.Δ. δεν αγνοεί τον αστικό κόσμο της ρω­ μαϊκής οικουμένης, -ίσα ίσα που μέσα σ’ αυτόν συντελείται το Μέγα Δράμα- ο λόγος της έχει την αφετηρία του στις περιοχές των ξωμάχων και των ψαράδων, των απλών ανθρώπων, αναβλύζει από την πηγή της ίδιας της αθωότητας και από τη ζεστή ποίη­ ση της φύσης. Κι όσο κι αν το κείμενό της ακούγεται σήμερα -όσο και από όποιους ακούγεται- δεν έχει πια την αμεσότητα που έχει ο ζωντανός λόγος της καθημερινής επικοινωνίας. Η λατρεία, με τον εξωτερικό της όγκο και με τη ρητορική δεινότητα που σαν πολυξόμπλιαστο πανί περιντύνει την ταπεινήν απλότητα του Λό­ γου, αφήνει λίγα περιθώρια για να ακουμπήσει κανείς με στοχα­ σμό και περίσκεψη την ψυχή του πάνω σ’ αυτόν. Για τούτο και η μετάφραση, όπως σωστά διαπιστώνουν οι μεταφραστές, προορίζε­ ται κυρίως για ιδιωτική μελέτη και διδασκαλία (πρόλογος, σ.ε'). Βέβαια, το κείμενο της Κ .Δ . είναι το πρώτο κείμενο της δημοτικής μας γλώσσας. Οι Ευαγγελιστές και οι Α πόστολοι χρησιμοποίησαν την απλουστευμένη μορφή της ελληνι­ στικής κοινής, που μιλιόταν στην εποχή τους, για ν α κάμουν κατα­ νοητά τα μηνύματα της νέας θρη­ σκείας σε μεγάλη επιφάνεια λαού: «Και επειδή η Ελληνική γλώσσα ήταν κοινή εις τας ημέρας των ιε­ ρών αποστόλων, ελληνιστί έγρα­ ψαν και την νέαν διαθήκην», λέει ο φωτισμένος πατριάρχης και μάρτυ­ ρας Κύριλλος Λούκαρης (1638). Τα κείμενα έχουν απλότητα και αμε­

σότητα, είναι αστόλιστα και ακαλ­ λώπιστα, διαρθρωμένα πάνω στη δομή της γλώσσας μας: την παρα­ τακτική σύνδεση, τη μικροπερίοδη φράση, το αποστρογγυλωμένο νόη­ μα, τη λέξη να ταυτίζεται με το πράγμα και τις υψηλές έννοιες δια­ τυπωμένες με όσο γίνεται ταπεινό­ τερα γλωσσικά και εκφραστικά μέ­ σα. Α ς φέρουμε στο νου τις παρα­ βολές, αυτά τα θαυμάσια από π λα­ στική άποψη σύντομα αφηγήματα, που ο παρομοιαστικός τους χαραχτήρας μπορεί ν α συγκριθεί με τις ομηρικές εικόνες και τις αγγελικές ρήσεις της αττικής τραγωδίας. Μέ­

σα στην απλή τους εκφραστική και το ακόμα απλούστερό τους περί­ γραμμα, κλείνουν τις βαθύτερες αλήθειες. Α π ’ την άλλη, μέσα στα κείμενα αυτά, κυρίως τα Ευαγγέλια, ζει, κινείται και δρα ένας ολόκληρος κόσμος με τις έγνοιες του, τα βάσα­ ν ά του, τις χαρές και τις διασκεδά­ σεις του, τους καημούς και τους ψυχικούς του κραδασμούς, με τους άρχοντες και τους εκμεταλλευτές του, τα συμφέροντα και τη φοβέρα π ο υ η Pax Romana, τεντωμένη στις αιχμές των δοράτων των λεγεώνων, άπλωνε πάνω από την απέραντη σιωπή της οικουμένης. Και μέσα σ’ αυτό το ιστορικό μισοσκόταδο λάμπει το μεταφυσικό φως του Θεού, που σαν άνθρωπος ταπεινός έζησε ανάμεσα στους ταπεινούς και τους καταφρονεμένους κι α πο­ κάλυψε με τρόπο συγκλονιστικό και ανεπανάληπτο την αλήθεια του και την αλήθεια του ανθρώπου: «Αυτή είναι η δική μου εντολή: να αγαπάτε ο ένας τον άλλο, όπως εγώ σας αγάπησα -αΰτη έστίν ή έντολή ή έμή, ΐνα άγαπάτε άλλήλους, καθώς ήγάπησα ύμάς» (Ιω 15,12). Και είναι το μέγα δράμα του Θεού της αγάπης, που οι Γραμματείς και οι Φ αρισαίοι και οι Αρχιερείς άρ­ χοντες του λαού, για να διατηρή­ σουν το σάπιο κατεστημένο της απονεκρωμένης υπόστασής τους (Μτ 23,27), επιβουλεύονται και διαβουλεύονται παζαρεύοντας τη ζωή του ώσπου να καταφέρουν το

62/οδηγος

μαρτυρικό του θάνατο. Ό μω ς ο θάνατος αυτός έγινε πηγή ζωής για τις γενεές που ακολούθησαν στους τιδεροφορεμένους αιώνες των υπο­ δουλωμένων λαών. Κι ακόμα, στα εγόμενα διδακτικά βιβλία της ί .Δ ., ερευνάται το πνευματικό βά)ος της νέας διδασκαλίας και φω­ τίζεται δυνατά με τις αστραπές του Παύλου και των άλλων αποστό­ λων, και αγγίζεται με τον ίδιο απλό, ανεπιτήδευτο και καίριο λό­ γο η ουσία της, ώς το συγκλονιστι­ κό κείμενο της Αποκάλυψης, που σα φλόγα υψώνεται μέσα στο ζόφο ιης αγνωσίας και που οι προεκτά­ σεις της καλύπτουν όλους τους αν­ θρώπινους αιώνες. Κι όλ’ αυτά δίνονται με τα πιο απλά γλωσσικά μέσα, με τον τρόπο που ο λαός διηγείται τα παραμύθια του και επικοινωνεί με το εκφρα­ στικό του όργανο, με την αρητόρευτη γλώσσα της αλήθειας, με τον πρωταρχικό παρθενικό λόγο, που αστράφτει «σα στην αρχή της πλά­ σης» (Σολωμός), γυμνός από κάθε περιττό και γι’ αυτό λαμπερός στο φως της αποκάλυψής του. Και το λόγο αυτόν τον διαρρέει μια ποίη­ ση κι ένας ρυθμός αρθρώνει την πρόοδό του, που εκπορεύεται από

τα βάθη της απλής ανθρώπινης ψυ­ χής: «Μ εγαλύνει ή ψυχή μου τόν Κύριον καί ήγαλλίασε τό πνεύμα μου έπί τφ Θεφ τψ σωτήρί μου, δτι έπέβλεψεν έπί τήν ταπείνωσιν τής δούλης αύτοΰ. ιδού γάρ άπό τού νύν μακαριοΰσί με πάσαι αί γενεα ί...» (Λκ 1,46-48). Ή: « Έ ν άρχη ήν ό Λόγος, καί ό Λόγος ήν πρός τόν θ εό ν , καί Θεός ήν ό Λό­ γος. Ούτος ήν έν άρχη πρός τόν Θεόν, πάντα δΓ αυτού έγένετο, και χωρίς αύτοΰ έγένετο ουδέ έν δ γέγονεν. έν αύτφ ζωή ήν, καί ή ζωή ήν τό φώς τών άνθρώπων. καί τό φώς έν τή σκοτίρ φαίνει, καί ή σκοτία αύτό ού κατέλαβεν» (Ιω I, 1-5). Κι ακόμα: «Καί εϊδον δτε ήνοιξε τήν σφραγίδα τήν Ικτην, καί σεισμός μέγας έγένετο, καί ό ήλιος μέλας έγένετο ώς σάκκος τρίχινος, καί ή σελήνη δλη έγένετο ώς αίμα, καί οί άστέρες τού ούρανοΰ έπεσαν είς τήν γην, ώς συκή βάλλει τούς όλύνθους αυτής, ύπό άνέμου μεγά­ λου σειομένη καί δ ούρανός άπεχωρίσθη ώς βιβλίον έλισσόμενον, καί πάν δρος καί νήσος έκ τών τό­ πων αυτών έκινήθησαν» (Απ 6, 1214). Η μετάφραση του λόγου αυτού στη σημερινή δημοτική μας γλώσσα είναι η πρώτη που επιχειρείται στους ζοφερούς καιρούς μας κι από την άποψη αυτή παίρνει και πολύ μεγαλύτερη αξία, γιατί φέρ­ νει σ’ επαφή τον σημερινό Έλληνα της καταναλωτικής κοινωνίας και του εφησυχασμού, τον απρόσωπο αστό της ευδαιμονιστικής αλλο­ τρίωσης με κείμενο βασικό για τον ψυχισμό του και την έκφρασή του,2 όσο ακόμα η ψυχή του δεν έχει ζη­ μιωθεί ανεπανόρθωτα από το κέρ­ δος του κόσμου (Μκ 8,36). Και, βέ­ βαια, δε μιλώ εδώ για τους ξωμά­ χους και τους ψαράδες -π ο υ όσο πάνε δυστυχώς λιγοστεύουν· αυτοί, ο καθαυτό λαός, έχουν από την αρ­ χή οικειοποιηθεί το λόγο φυσικά και αβίαστα και μεγάλο μέρος της εκφραστικής τους αντλείται απ’ αυτόν, που έτσι ξαναγυρίζει στην πηγή του. Και η αξία της μετάφρα­ σης μεγαλώνει ακόμα καθώς έχει χαρακτήρα συλλογικής εργασίας: έξι καθηγητές της ερμηνείας της Κ .Δ ., που τα ονόματά τους τα δια­ βάζει κανείς στον πρόλογο της έκ­ δοσης (σ.ε'), και δεκάδες ανθρώ­ πων που «βοήθησαν ως αναθεωρη­ τές με κριτικές παρατηρήσεις στη βελτίωση του κειμένου» (ό.π.) κα­ θώς και δυο γλωσσολόγοι, έσκυ­ ψαν πάνω από το ιερό κείμενο και

του έδωσαν τη σημερινή του δημο­ τική γλωσσική μορφή. Έ τσι, μπο­ ρούμε να πούμε πως η προσπάθεια αυτή έρχεται να ενωθεί με την ανε­ πανάληπτη μετάφραση της Κ.Δ. από τον ιεροδιάκονο Μάξιμο τον Καλλιουπολίτη, που έγινε στα χρό­ νια του πατριάρχη Κύριλλου Λούκαρη, και πρωτοεκδόθηκε στη Γε­ νεύη το 1638. Ό π ω ς εκείνη είναι η πρώτη μετάφραση του Λόγου στη δημοτική της εποχής της (και ως μετάφραση παραμένει αξεπέραστη· πραγματοποίησε πολλές εκδόσεις και είχε καθιερωθεί ως το κείμενο που συνόδευε το πρωτότυπο,3 ώσπου ήρθε ο λογιοτατισμός και προσάρτησε τη λόγια -επομένως και περιττή- μετάφραση του Νεό­ φυτου Βάμβα, που κυκλοφορεί ώς τις μέρες μας), έτσι και η τωρινή είναι η πρώτη μετάφραση στη ση­ μερινή δημοτική μας γλώσσα, τη νεοελληνική, όπως επικράτησε να λέγεται. Αυτό το μακρύ διάστημα των τρισήμισυ αιώνων που γεφυρώνεται τώρα -π ό σ ο αργά έρχεται στον τόπο μας το σωστό!- είναι βέβαια διάσπαρτο από τις φυλλάδες με

οδηγος/63

πλαίσιο ΗΛΙΑ ΝΙΚΟΛΑΚΟΠΟΥΛΟΥ: Κ ό μ μ α τα και βουλευτικές εκλογές σ τη ν Ελ λ ά δ α , 1946-1964.

Αθήνα, Εθνικό Κέντρο Κοινωνικών Ερευνών, 1985. Σελ. 571. τους βίους επισήμων ανδρών και αγίων, καθώς και με ευαγγελικά κηρύγματα, γραμμένα σε μια γλώσ­ σα που περιέχει τα στοιχεία της κοινής δημοτικής κι από την άπο­ ψη αυτή έχουν θεμελιακή σημασία για τη διαμόρφωση της σημερινής νεοελληνικής. Και παραμερίζω εδώ τις διάφορες λογοτεχνικές μετα­ φράσεις, είτε συνολικά της Κ .Δ ., όπως του Αλέξαντρου Πάλλη (1902), που έγινε μέσα στο οξυμένο κλίμα των γλωσσικών αγώνων, είτε αποσπασματικά, όπως λ.χ. την «Αποκάλυψη του Ιωάννη» από τον Γιώργο Σεφέρη (1966) ή «Τα τέσσε­ ρα Ευαγγέλια» από τον Ά γγ ελο Βλάχο (1973). Οι μεταφράσεις αυ­ τές επιτελούν διαφορετικό προορι­ σμό, αν και σώζουν ίσως κάποια πράγματα που η λογοτεχνική ιδιο­ συγκρασία οικειοποιείται αμεσότε­ ρα. Ό μ ω ς η μετάφρασή μας, έχει την ακεραιότητα και την υπευθυ­ νότητα ανθρώπων που είναι ταγμέ­ νοι ν ’ ανασύρουν στην κοινή περιο­ χή τη βαθύτερη ουσία εκείνου που έχει τον παγκοσμιότερο χαραχτήρα κι ωστόσο δεν παύει να λειτουργεί και στο προσωπικό επίπεδο είτε μυστικά είτε κοσμικά (πρβλ. Λκ, 12, 2-3). Έ τσι, περιέχει το στοιχείο εκείνο που δίνει σ’ ένα έργο τη δύ­ ναμη να ξεπεράσει την εποχή του

και να ταξιδέψει στο πέλαγος του χρόνου ή, διαφορετικά, είναι ένας σταθμός στη γλωσσική ιστορία της Κ .Δ . Κι ας ελπίσουμε πως η μετά­ φραση αυτή -μ ε τις σχετικές πάντα βελτιώσεις- θα συνοδεύει από δω και πέρα το πρωτότυπο στις διά­ φορες εκδόσεις του ιερού κειμένου, τώρα πια που έχει λυθεί οριστικά το γλωσσικό ζήτημα με την καθιέ­ ρωση της μόνης εθνικής μας γλώσ­ σας, της δημοτικής, και σε μιαν εποχή που έχει ξεπεράσει τη μισαλ­ λοδοξία και το φανατισμό. Είναι, α π ’ την άλλη, γεγονός, πως η μετάφραση αυτή ξεφεύγει από θεολογικές ερμηνευτικές προε­ κτάσεις, που άλλες μεταφραστικές ή αποδοτικές απόπειρες επισωρεύ­ ουν στην εκφραστική απλότητα του κειμένου, και όπου υποφαίνεται κάποιο πνεύμα μεσαιωνικής αυθεν­ τίας. Κι αυτό το ξέρουν οι μετα­ φραστές: επισημαίνουν όμως πως ώς ένα βαθμό ακολουθούν την εννοιλογικήν αντιστοιχία, αποδίδον­ τας το νόημα με το αντίστοιχο στη σημερινή ζωή και γλώσσα (πρόλο­ γος, σ.ε'). Κι αυτό σημαίνει απε­ λευθερωμένη αντιμετώπιση του κειμένου, που με τον τρόπο αυτό λειτουργεί μέσα στην καθημερινό­ τητα και όχι μόνο μέσα στην άκαμ­ πτη επισημότητα της λατρείας. Θα

ΕΡΓΑΣΙΑ με διττό ενδιαφέρον (για τους πολιτικούς ερευνητές, αλλά και για τους απλούς πολίτες-αναγνώστες) αυτή του Ηλία Νικολακόπουλου. Α ναλύει και μελετά τον «εκλογικό χάρτη» του τόπου, όπως διαμορφώνεται με τα αποτελέσματα των διαφόρων προσφυγών στη λαϊκή ψήφο (εκλογών, δημοψηφισμάτων) στην πρώτη μετακατοχική περίοδο. Επιτρέποντας έτσι την εξαγωγή των κατάλληλων συμπερασμάτων, τόσο για τη σύνθεση και διάρκεια των πολιτικών σχηματισμών, όσο και για τις επιλογές του εκλογικού σώματος. (Την ανάλυση, φυσικά, συνοδεύουν άφθονοι π ίνακες, διαγράμματα κλπ.).

SERGIO ARECCO: Θ όδω ρος Λ γγελόπουλος.

Μετ. Τζίνας Λαμπαόαρίόον. Αθήνα, Ηράκλειτος, 1985. Σελ.

173. ΔΙΚΑΙΟΛΟΓΗΜ ΕΝΑ (ή αδικαιολόγητα) ο Θόδωρος Α γγελόπουλος αποτελεί πια έναν σύγχρονο «μύθο», όχι μόνο στο επίπεδο του ελληνικού -κ α ι του διεθνούς ίσωςκινηματογράφου, μα και γενικότερα της σκέψης, που με «καλλιτεχνικά» μέσα εμβαθύνει στις συνιστώσες του ατομικού και κοινωνικού «υπάρχειν». Και μια ανάλυση της σκέψης του σκηνοθέτη και των μέσων του παρουσιάζεται εκτεταμένα σε τούτο το βιβλίο, όπου το

64/οδηγος πρέπει να ξεκαθαριστεί όμως π οιος είναι ο βαθμός που γίνεται αυτό. Γιατί κι εδώ, σε κάποια σημεία, ο θεολογισμός διαθλά το κείμενο, που έτσι χάνει την αμεσότητα και τη συναισθηματική του φόρτιση -η πίστη είναι ζήτημα καρδιάς και μό­ νο με την απλότητα και την αποτελεσματικότητα του λόγου ανάβει, χωρίς αυτό να σημαίνει καθόλου πως η λογική διάρθρωση αυτού του λόγου πρέπει να λείψει. Αντίθετα, πρώτα ακούει ο νους κι ύστερα αι­ σθάνεται η καρδιά. Κι εδώ, στα σημεία αυτά, οι μεταφραστές οπλί­ στηκαν με τη θεολογική γνώση - σ ε ­ βαστή κατά τα άλλα και αποδεκτήκαι, φυσικά, έντυσαν μ’ αυτή και το κείμενο της μετάφρασής τους. Ο θεολογισμός αυτός γίνεται εν­ τονότερος στα λεγόμενα «διδακτι­ κά κείμενα» και οι μεταφραστές έχουν επίγνωση του πράγματος -κ ι αυτό είναι πολύ σημαντικό. Στα κείμενα αυτά, η θεολογική γνώση μπορεί βέβαια να χρησιμεύει στην ερμηνεία τους, δε συμβάλλει όμως στη μετάφραση, που είναι άλλο πράγμα. Κι εδώ, δε θά ’θελα να σταθώ σε επιμέρους μεταφραστικές επισημάνσεις- θα ήταν ίσως «μικρολογία σχολαστική», π ου, σίγου­ ρ α, δεν την υπερορά θείο πνεύμα. Ό μ ω ς έτσι κι αλλιώς το πράγμα μας πάει στο πολυσυζητημένο με­ ταφραστικό πρόβλημα, όπου το ζη­ τούμενο δεν είναι μόνο «η καθιε­ ρωμένη από παλιά αντιστοιχία -μ ε­ τάφραση κατά λέξη» (πρόλογος, σ .ε') και που είναι «πράγμα όλο μηχανικό» (Σολωμός), αλλά είναι η ταύτιση της μετάφρασης με το πρωτότυπό της, κάτι πολύ βαθύτε­ ρο και λειτουργικότερο. Στη μετά­ φρασή μας αυτό πετυχαίνεται στα ιστορικά κείμενα, ίσως γιατί τα ίδια δεν επιτρέπουν παρεμβολές τέτοιες που να τα αλλοιώνουν, μ’ όλο τον θεολογικό φόρτο των αιώ­ νων που έχει επικαθίσει στην εκ­ φραστική τους αμεσότητα. Πι­ στεύω πως στα κείμενα της αρχαιό­ τερης γραμματείας μας η ταύτιση αυτή είναι εφικτή, αφού η γλώσσα μας, στη δομή και τη λειτουργία της, είναι ίδια. Τέλος, η ταύτιση αυτή -εφ όσον υπά ρ χει- αποδίδει και την ποίηση και το ρυθμό ακόμα του κειμένου, κάτι που από αρκετά σημεία της μετάφρασης λείπει. Στην προσπά­ θεια ν ’ αποχτήσει το κείμενο «με­ γαλύτερη ζω ντάνια και ν α λειτουρ­ γήσει στη σημερινή ζωή» -κ α ι δεν πρέπει να παραβλεφθεί αυτή η

οδυνηρή διαπίστωση- έχει σε πολ­ λά σημεία απογυμνωθεί από την ποίησή του κι έχει πεζολογηθεί, μόλο που πολλά χωρία αποδίδον­ ται στη μετάφραση με μορφή στί­ χων κι έτσι επισημαίνεται η ποιητι­ κή τους αφετηρία, αυτό όμως δεν παύει νά ’ναι εξωτερικό στοιχείο (λ.χ. Μτ 6,9-13, Λκ 2, 29-32, Ιω I, 1-18). Και μπορεί η απόδοση νά ’ναι σωστή, όμως αυτό το στοιχείο, η ποίηση, που τελικά είναι η βαθύ­

τερη αξία κάθε μεγάλου κειμένου, χάνεται. Σ’ αυτό, ωστόσο, μπορεί να συμβάλλει και η ίδια η φύση της σημερινής δημοτικής γλώσσας: εί­ ναι γλώσσα αστική, δημιουργημένη στα αστικά κέντρα, επομένως δια­ φορετική από τη γλώσσα των κει­ μένων, που ξεκινούν από άλλες αφετηρίες. Ό μ ω ς η «μεγαλύτερη ζω ντάνια», όπως και η τάση που έχουν κάποιοι να μεταφράζουν έτσι που το κείμενο ν ’ αποδίδεται «ομορφότερα», οπωσδήποτε επιφέ­ ρει αλλοίωση: στον «Ύ μ νο της αγάπης» του Παύλου, λ .χ ., (Κορ Α ' 13, 1-13) η «αγάπη» αποδίδεται με την περίφραση «εκείνος που αγαπάει». Και ίσως η περίφραση ν ά ’ναι πιο κατανοητή -π ώ ς ;- από .το αφηρημένο ουσιαστικό, όμως η λέξη έχει περιζωστεί με τέτοιο συ­ ναισθηματικό φωτοστέφανο, που

ταυτίζεται στο τέλος με το θεό: ό θεός άγάπη έστίν (Ιω Β' 4,8) και ο Απόστολος, πλέκοντας τον ύμνο της,4 και αραδιάζοντας τις ιδιότητές της, δεν κάνει άλλο από το να διαγράφει τις ιδιότητες του θεού ως ανθρώπου, θεολογεί, μ’ ένα πνεύμα υψηλό και με έξαρση ποιη­ τική, με τον τρόπο που ο Μάρκος Α υρήλιος «ψυχο-λογεί» παραθέ­ τοντας «τά ίδια τής λογικής ψυχής» (Τά εις έαυτόν, ΙΑ ' α) - υπάρχει, θά ’λεγα, μια παράλληλη αντιμετώ­ πιση. Η «μεγαλύτερη ζωντάνια» όμως μετέτρεψε και την «ψυχή»" σε «ζωή». Δ εν ξέρω αν εδώ (Μτ 16, 26, Μκ 8,37) η λέξη έχει ακόμα τη σημασία που είχε στον Ό μηρο (οχτώ αιώνες πριν!): άρνύμενος ήν τε ψυχήν καί νόστον έταίρων (α 5), μόλο που κάτι τέτοιο διαφαίνεται στο χωρίο Μτ 2,20: τεθνήκασι γάρ οί ζητοΰντες τήν ψυχήν τού π α ι­ διού. Ό μ ω ς η ψυχή ως εσωτερική δύναμη που κρατά ορθό τον άν­ θρωπο και που πάνω σ’ αυτήν και μ’ αυτήν οικοδομείται η πίστη, λει­ τουργεί γλωσσικά και στο λαό: «ο Τούρκος, βόδι θεοτικόν, και παντήχαινε θα βγει η ψυχή μου, δεν ήξερε ότ’ είναι βαθιά» (Μακρυγιάννης Α ,α , 104). Α λλά και ο θεολογισμός αλλοιώνει την ποίηση - ό χ ι μόνο την εκφραστική αμεσό­ τητα: η έκφραση «άλλά ένδύσασθε τόν Κύριον Ίησοΰν Χριστόν» (Ρω 13, 14), αποδίδεται με τη θεολογι­ κή ερμηνεία: «Ο Κύριός μας Ιη­ σούς Χριστός ας καθορίσει τη συμ­ περιφορά σας» -π ό σ ο σωφιλιασμέν α η μετάφραση «Λούκαρη»: «Α λλ’ ενδυθήτε τον Κύριόν μας Ιησούν Χ ριστόν»!- μόλο που σ’ άλλα χω­ ρία έχει αποδοθεί ταυτισμένα (λ.χ. Γα 3, 27, όπου το γνωστό «Χριστόν ένεδύσασθε»). Ή, ακόμα, η «σάρξ», (στο ίδιο χωρίο) περιβάλ­ λεται με μια κατηχητική ενδυμασία και γίνεται «ο αμαρτωλός εαυτός», χάνοντας έτσι την εννοιολογική της αμεσότητα ως λέξη. Α υτές οι επισημάνσεις που δειγ­ ματοληπτικά αναφέρονται δε ’ έχουν, βέβαια, το χαραχτήρα κα­ μιάς πρότασης. Απλώς δείχνουν μια πρώτη αντίδραση από την α νά ­ γνωση της μετάφρασης που κάνει ένας αναγνώστης αμύητος στα μυ­ στικά της θεολογικής ερμηνείας και που περιμένει από το κείμενό της την ίδιαν αμεσότητα και απλότητα που έχει ο μοναδικός Λόγος. Η μετάφραση συνοδεύεται από

οδηγος/65

βασικό κείμενο συμπληρώνουν -γ ια τις τελευταίες ταινίεςκριτικές δοκιμές των Ζίμμερ, Ξανθόπουλου και Μ πιρό. (Και μαζί με την ολοκληρωμένη φιλμογραφία του Α γγελόπουλου μια πλούσια βιβλιογραφία).

ΒΙΚΤΩΡΙΑΣ

ένα Γλωσσάριο (σ. 515-527), όπου εξηγούνται πάνω από εκατό λέξεις ή εκφράσεις, που συναντά κανείς σ’ α υτήν.. Θα μπορούσε ίσως νά ’ταν πολύ περισσότερες, π ου, αν έμεναν στη μετάφραση, θα συνέβα­ λαν στη μεγαλύτερη ταύτισή της με το πρωτότυπο.*1

Σημειώσεις 1. Έτσι, από μεγάλη επιφάνεια μορφω­ μένων αγνοούνται τα έργα (ή πολλά από τα έργα) παλαιότερων λογοτε­ χνικών γενεών, μόλο που είναι λίθοι «είς κεφαλήν γωνίας» (Μκ 12,10) για το οικοδόμημα του πνευματικού μας πολιτισμού.

2. Βλ. Μανόλη Τριανταφυλλίδη, Τα Ευαγγέλια και ο πρώτος αττικισμός, 'Απαντα, 4, ΙΙΙκκ, και, Σταθμοί της γλωσσικής μας ιστορίας -Η Νέα Δια­ θήκη και ο πρώτος δημοτικισμός, 5, 328 κκ.

3. Στη βιβλιοθήκη μου υπάρχει το βι­ βλίο: «Η Καινή Διαθήκη του Κυρίου και Σωτήρος ημών Ιησού Χριστού δί-

Πέρ’ α π ’ ό λ’ αυτά όμως, η συλ­ λογική αυτή προσπάθεια θα μείνει ως υπόδειγμα για πολλές γενιές και ο λόγος που σπάρθηκε θα βρει κα­ λή γη για να καρποφορήσει «έν καρδίρ άγαθή καί έν υπομονή» (Λκ

γλωττος, τουτέστι Γραικική και Αλβανητική (ακολουθεί ο τίτλος, που μ’ ελληνικά στοιχεία, αποδίδει τις αντί­ στοιχες αλβανικές λέξεις). Επιστασία Γρηγορίου, Αρχιεπισκόπου Ευβοίας. Κορφοί, εκ της τυπογραφίας της διοικήσεως, 1827». Η «Γραικική» εί­ ναι η μετάφραση του Μάξιμου Καλλιουπολίτη, η λεγάμενη του «Λούκαρη». Για τη σημασία του βιβλίου αυ­ τού, βλ. Στ. Εμμ. Λυκούδη, Υπόμνη­ μα περί μικράς τίνος του αλφαβήτου μας διαρρυθμίσεως προς απόδοσιν και των κυριοτέρων ξενικών φθόγ­ γων, εν Αθήναις 1940, σ. 12κκ.

4. Τον «Ύμνο της αγάπης», στο πρωτό­ τυπο κείμενο, έχει μελοποιήσει με αρκετό αίσθημα ο συνθέτης Σωκρά­ της Βενάρδος (1983).

Π ΑΠΛΑ ΑΤΟΥ: Π ο ύ είναι το ξίφος σου Α η δ ί α ; Αθήνα, Ωχεανίόα, 1984. Σελ.

119. ΜΙΑ αυτοβιογραφική κατάδυση, στα κοινά βάθη του συνειδητού, του ασυνείδητου και του υποσυνείδητου, τούτο το μυθιστόρημα της Βικτώριας Παπαδάτου. Το πραγματικό και το φανταστικό συγχέονται όταν δεν εναλλάσσονται με απόλυτη σαφήνεια, αντικατοπτρίζοντας τον ίδιο το διχασμό που έχει επιβάλει η ζωή; τόσο στον «ιστορικό» τομέα (για τους Έ λληνες), όσο και τον «ψυχολογικό» (για τον σύγχρονο σκεπτόμενο άνθρωπο). Για ν α έρθει, τελικά, η ισορροπία μέσα από τη γνώση και την απόρριψη των «εκβιαστικών» λύσεων.

ΛΕΟΝΑΡΝΤΟΣΑΣΑ: Η εξαφάνιση το ν Μ α γ ιο ρ ά ν α . Μετ. Κώστα Χρόνη. Αθήνα, Dark Wave, 1985. Σελ. 85.

Ο Εττόρε Μ αγιοράνα, σπουδαίος φυσικός και «υποψήφιος» εφευρέτης της ατομικής βόμβας, εξαφανίζεται το 1938, μεσούντος του φασιστικού καθεστώτος στη χώρα του. Γύρω από αυτό το πραγματικό περιστατικό, που παραμένει πάντα μυστήριο, (καθώς την επίσημα αποδεκτή εκδοχή της αυτοκτονίας αντιστρατεύονται φήμες που θέλουν τον επιστήμονα να καταφεύγει σε μοναστήρι), ο Σάσα, ένας α πό τους σημαντικότερους σήμερα πεζογράφους της Ιταλίας,

66/οδηγος

η αιμομιξία πραγματικότητας και φαντασίας ΑΛΕΞΗ ΑΡΒΑΝΙΤΑΚΗ: ΜόναΛίζα. Αθήνα, Εκδόσεις «η άμαξα», 1985. Σελ. 152.

Η θεματολογία της λογοτεχνικής παραγωγής μιας γενιάς, νομίζω πως εκφράζει και καταγράφει τα προβλήματα, τις αναζητήσεις, τους πειραματισμούς των πολιτικο-κοινωνικών συνθηκών της επο­ χής που η συγκεκριμένη γενιά εκφράζεται. Ίσως είναι πολύ νωρίς ακόμα για να ζητήσουμε έναν τέτοιο πλήρη κατάλογο από τους λογοτέχνες της δεκαετίας του ’80 -αυτούς, δηλαδή, που πρωτοπαρουσιάζουν έργο τους λίγο πριν ή λίγο μετά από το 1980 και που έχουν γεννηθεί πρι είκοσι με εικοσι-πέντε χρόνια. Η ηλικία τους βρίσκεται ακόμη στη φάση της προσαρμογής και τα χρόνια της δημιουργικής τους ενεργοποίησης και παραγωγής χαρακτηρίζον­ ται από μια ιδεολογική ρευστότητα και από μια ταχύτατη εναλλα­ γή σκηνικών. Είναι πολύ πιο φυσικό να περιμένουμε από το τα­ λέντο τους να καταγράφει αυτή τη διπλή μη-ισορροπία. Σίγουρα, όμως, υπάρχουν κάποια γεγονότα -επαναστατικές αναθεω­ ρήσεις κοινωνικών δεδομένωνπου έχουν εδραιωθεί. Έ να από αυτά και η διαφορετική αντιμετώ­ πιση της ομοφυλοφιλίας. Βέβαια, το συμβάν έχει την προϊστορία του, αλλά είναι στα τελευταία πέντε με οκτώ χρόνια που έχει αποκτήσει την οντότητα της μονιμότητας. Εν­ θαρρυντικό το γεγονός της ανα­ γνώρισης του δικαιώματος της ελεύθερης ατομικής σεξουαλικότη­ τας. Και σ’ αυτήν την αναγνώριση, η λογοτεχνική παραγωγή των νέων πεζογραφίαν μας προσέφερε ση­ μαντική βοήθεια. Τα κείμενά τους βοήθησαν να πέσουν τα ταμπού, να παρουσιαστούν τα προβλήματα μιας ομάδας ατόμων. Και τώρα, ήρθε η στιγμή να κατατεθεί και μια νέα αισθητική αντίληψη του ερωτι­ κού ενστίκτου. Στο βαθμό που μπορώ να γνωρίζω τα πράγματα, η πρώτη τέτοιου είδους κατάθεση συντελείται από τον Αλέξη Αρβανιτάκη και το μυθιστόρημά του «Μόνα-Λίζα».* Παραμένοντας μέ­ σα στο χώρο της πεζογραφίας των νέων λογοτεχνών, θεωρώ τα κείμε­ να των: Πρόδ ομου Σαββίδη, Γιάννη Παλαμιώτη και Βαγγέλη

Κολώνα σαν έργα που παρουσία­ σαν την ομοφυλοφιλία με τη γήινη και κοινωνική της υπόσταση. Τα θεωρώ κείμενα με σάρκινη επαναστατικότητα τόσο σε επίπεδο γρα­ φής, όσο και σε επίπεδο χειρισμού του θέματος. Η «Μ όνα-Λίζα» εκφράζει μια επανάσταση -πά ντα μέσα σ’ αυτόν το χώρο- ιδεαλιστική. Νομίζω πως θα γίνω πιο σαφής αν πω πως μέσα ' σ’ αυτό το μυθιστόρημα συνάντησα επιδράσεις του Ζενέ και του Φασμπίντερ. Ό μ ω ς -βιάζομαι να το δηλώσω- εδώ ακριβώς βρίσκεται και το βασικό μειονέκτημα του βι­ βλίου. Η επίδραση παρέμεινε στην επιφάνεια της φόρμας. Δεν προχώ­ ρησε στο βάθος της σύγκρουσης. Τα πρόσωπα του Αρβανιτάκη έχουν μια έντονη τραγικότητα, έχουν και πάθος. Δεν διαθέτουν, όμως, τη μαχητικότητα που όταν συνοδεύει το τραγικό και το πά­ θος, δημιουργεί την έκρηξη. Το ότι παρουσίασα, πρώτα απ’ όλα τα στοιχεία του βιβλίου, αυτό που θεωρώ σαν μειονεκτικό, δε ση­ μαίνει πως δεν υπάρχουν άλλα θε­ τικά και με πλήρως αναγνωρίσιμη την αξία τους. Και πρώτα απ’ όλα η γλώσσα.

Πλούσια και ευέλικτη. Μπορεί να υποβάλλει -κ α ι το κάνει. Έ πειτα είναι η ικανότητα του νέου συγ­ γραφέα να περιγράφει τοπία και τύπους. Η πόλη στην οποία εξελίσσεται η ιστορία, αποτυπώνεται στη μνήμη του αναγνώστη χωρίς να της έχει παραχωρηθεί ούτε μια γεωγραφική συντεταγμένη. Οι διάλογοι κρατούν μια ευπρέ­ πεια και μια ατμόσφαιρα που δένε­ ται με το όραμα του συγγραφέα σχετικά με τα πρόσωπά του. Και τέλος, ο έξυπνος χειρισμός του συγγραφικού ευρήματος. Το κύριο πρόσωπο του έργου ενώ πρωταγωνιστεί, συγχρόνως απου­ σιάζει -έχει πεθάνει μια μέρα πριν αρχίσει το βιβλίο. Εύρημα που μου έφερε στο νου τη Δάφνη ντυ Μωριέ και τη «Ρεβέκα» της. Ό μω ς εδώ, ο Α .Α . απομακρύνεται και δημιουρ­ γεί προσωπική εκμετάλλευση. Μένει η δομή. Γι’ αυτό το θέμα, προτιμώ να παραθέσω τα λόγια του ίδιου του συγγραφέα, έτσι όπως τα διάβασα στο τέλος της σε­ λίδας 113. «Έ χω διεκδικήσει κι αλλού το δικαίωμα, να μπορώ κάποιο γεγο­ νός να το αφηγούμαι με τρόπο -ίσω ς, για πολλούς, ανορθόδοξοτέτοιον που να πηγάζει από τα πιο σκοτεινά μου βιώματα, τις πλέον απίθανες συγκυρίες, από το ονειρι­ κό αποτέλεσμα της υπέροχης αιμο­ μιξίας του πραγματικού με κείνο που εγώ φαντάζομαι, καταλήγοντας στο πιο παράξενο, κι όχι παρά­ λογο, κι ακόμα στο πιο προσωπικό πάθος, απ’ όπου ξεκινάει το νήμα προς τη μαγεία για την κάθε δομή, για την οποιαδήποτε έκβαση μιας ιστορίας, όπου τα πρόσωπα αγαπιώνται, μάχονται, ή πεθαίνουνε.» Με τέτοιου είδους, λοιπόν, αφή­

οδηγος/67 γηση ο Α .Α . αναπτύσσει τα γεγο­ νότα και προβάλλει τις απόψεις. Τα πρώτα αφορούν τη ζωή ενός νέου -α π ό την εφηβεία του ώς τα είκοσι-πέντε, περίπου χρόνια του. Ενός νέου που έχει μια καταπλη­ κτική ομορφιά, το χάρισμα να εμ­ πνέει το πάθος του έρωτα σε κάθε άντρα που τον γνωρίζει, και την κατάρα να καταστρέφει ποικιλοτρόπως σχεδόν κάθε θαυμαστή του -στο τέλος η κατάρα αγγίζει και τον ίδιο. Έ να πρόσωπο σημαδεμέ­ νο από τη μοίρα. Έ να παιδί του έρωτα. Μέσα σε μια τέτοια διάχυτη, όσο και συγκεκριμένη, ερωτική ατμό­ σφαιρα, οι γυναίκες απουσιάζουν. Οι ερωτικές σχέσεις, οι παθια­ σμένες περιγραφές, τα πάντα αφο­ ρούν τους άντρες. Και είναι εδώ ακριβώς α π ’ όπου ξεκινάνε οι από­ ψεις του συγγραφέα, όπως και το συγγραφικό του κίνητρο. Το δέσιμο, λοιπόν, μιας ανορθό­ δοξης -π ρ ος το παρόν, τουλάχι­ στον- ερωτικής ατμόσφαιρας, με τη μαγική, ονειρική αφήγηση, είναι* * Σημείωση: Στην ουσία την «πρω­

τιά» μιας τέτοιας αντιμετώπισης την έχει ένα κείμενο τον 1982. «Τα γράμματα στον Μάριο», που όμως είναι κι αυτό βιβλίο -το πρώτοτον Α.Α. Γεγονός που δείχνει την εμμονή του νέου λογοτέχνη στο στόχο της καθιέρωσης μιας αισθη­ τικής αντιμετώπισης (λογοτεχνικά διατυπωμένης) των ομοφυλόφιλων σχέσεων. Αν θέλουμε να προχωρή­ σουμε την έρευνα του συγγραφικού ταμπεραμέντου τον Α.Α ., συσχετί­ ζοντας τα δυο του βιβλία, θα ομο­ λογήσουμε την ανοδική πορεία από ένα θολών στόχων μα ευαίσθητο και καλογραμμένο πρωτόλειο, σ’

που δίνει στο κείμενο μια πρωτο­ ποριακή υφή. Ό μω ς, η ύπαρξη του ονειρικού, μαζί με τη λυρικότητα που επίσης διαθέτει, το απομακρύνει από την πρώτη γραμμή τηε αμε­ σότητας. Ο μέσος αναγνώστης εξαναγκά­ ζεται άλλοτε σε μια ταύτιση με τους ήρωες, άλλοτε σε μια απομά­ κρυνση από αυτούς. Ό π ω ς όμως και να έχει, πρέπει να θεωρηθεί μια τέτοια προσπάθεια ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα και τρομερά δύσκο­ λη. Το ότι ο Α .Α . χάνει σε κάποιες στιγμές το μονοπάτι που ο ίδιος -κ α ι συνειδητά- επέλεξε, δικαιολο­ γείται από το μικρό συγγραφικό παρελθόν του. Ά λλω στε το νεαρό της ηλικίας του γενν ή θ η κ ε το 1961- δεν του προσφέρει τα θεμέ­ λια εκείνα που πάνω τους μπορεί στέρεα να στηθεί το οικοδόμημα για τη συνύπαρξη του ρεαλιστικού με το ονειρικό. Ό μ ω ς ο χρόνος κυλά γρήγορα. Μπορούμε να περιμένουμε. ΜΑΝΟΣ ΚΟΝΤΟΛΕΩΝ

ένα μυθιστόρημα αρκετά σύνθετο, περισσότερο φιλόδοξο και, σίγου­ ρα, ξεκάθαρων προθέσεων. Και στα δυο, ο μη δομικά ελεγχόμενος λυρισμός βασιλεύει. Εκείνο, όμως, που, ίσως, να δίνει πιο ολοκληρω­ μένα την εξέλιξη των συγγραφικών προθέσεων του Α.Α. είναι πως, ενώ στα «γράμματα στο Μάριο» το κοινωνικό περιβάλλον κάπου, έστω και αμνδρά, τονίζει .τις αντιθέσεις του με τον ήρωα, στη «Μόνα-Λίζα» ο αντίστοιχος τονισμός μοιάζει να πεθαίνει. Εξέλιξη, που εκφράζει, με τον τρόπο της, μια δυναμική αν­ τίδραση. Όμως το όραμά της εξα­ κολουθεί να μη γίνεται διακήρυξη δικαιωμάτων.

Α Ν Τ Ω Ν Η Κ ΑΛΦΑ

πρωταθλητές μικρών <ΤΡ/·ιΊΛ1 αποστάσεων

ΠΟΡΕΙΑ ΑΘΗΝΑ 1985 Κεντρική διάθεση: Δ ιονύσιος Πομώνης Ζαλόγγου 1, Τηλ. 36.20.889

στήνει τη δική του έρευνα. Ό χ ι πια για το συμβάν, (αν και η μορφή του γραψίματος θυμίζει «ψυχρό» χρονικό), μα για τον ίδιο τον άνθρωπο, τον συγκεκριμένο και τον αόριστο. Επ α γ γ έλ μα τα που χ ά νο ντα ι. Αθήνα,

Μπάυρον, 1985. Ο κόσμος που έφυγε, όλο και περισσότερο «συγκινεί» τον εκδοτικό χώρο. Και πληθαίνουν τα βιβλία, (κυρίως φωτογραφικά λευκώματα), για τους περασμένους καιρούς και τρόπους ζωής, διαχέοντας, μαζί με το καταγραφικό ενδιαφέρον, και μια μελαγχολική αίσθηση απώλειας. Αυτή η αίσθηση υπάρχει και στο -ξεχω ριστό- λεύκωμα, τούτο, (που επιμελήθηκε ο Α . Χαρίσης). Με περιεχόμενό του, εικόνες χαρακτηριστικές πλανόδιων επαγγελματιών, που αποθανάτισε -στα τέλη του περασμένου αιώ να- κάποιος φωτογράφος της Θεσσαλονίκης, καταθέτοντας το παρόν του, χωρίς να φαντάζεται ίσως τι νήματα ευαισθησίας θα μπορούσε ν α κινήσει στο

ΓΙΑΝΝΗ ΑΗΜΟΛΙΑΤΗ: (αντι)παιδαγω γ ικό π ανό ρ α μα . Αθήνα,

Σύγχρονη Εκπαίδευση, 1985. Σελ. 78. ΤΟ διάτρητο παιδαγωγικό σύστημα, (απόρροια του συνολικού κοινωνικού συστήματος), βρίσκεται στο στόχαστρο του Γιάννη Δημολιάτη. Και με μια σειρά ευθύτατων αναφορών (με τη μορφή αρθριδίων πάνω σε επιμέρους περιπτώσεις), σε τούτο το βιβλιαράκι επιδεικνύει τις διάφορες «οπές», όχι για να εμφανίσει αποκομμένα προβλήματα, ικανά για ανεξάρτητες λύσεις, μα για να σκιαγράφήσει ολόκληρο το

68/οδηγος

T £t

χρονική και γεωγραφική ενότητα της ρωμαϊκής ιστορίας Μ. ROSTOVTZEFF: Ρωμαϊκή ιστορία. Μετάφραση Β. Κάλφογλον. Επιμέλεια Ιω. Τονλονμάκον. Αθήνα, εκό. Παπαζήση, 1984. Σελ.

615.

Η διαπίστωση ότι η ελληνική βιβλιογραφία της ρωμαϊκής ιστορίας είναι ιδιαίτερα φτωχή δεν είναι βέβαια πρωτότυπη. Άλλωστε μι­ κρή είναι γενικά η καλλιέργεια των ρωμαϊκών σπουδών στη χώρα μας. Πολλοί είναι οι παράγοντες που συνέβαλαν και συμβάλλουν σ’ αυτό· ανάμεσά τους μπορούμε επιγραμματικά να επισημάνουμε την παλιά και αρκετά διαδεδομένη προκατάληψη ότι ο ρωμαϊκός κόσμος αποτελεί περίοδο παρακμής, τη γενική υποτίμηση του ρω­ μαϊκού πολιτισμού και κράτους από ηθική άποψη, ίσως κάποια αισθήματα μειονεξίας για τη ρωμαϊκή κατάκτηση που προσπαθού­ με να ξεπεράσουμε με τις γνωστές ρήσεις για την πνευματική κα­ τάκτηση της Ρώμης από την Ελλάδα, ακόμα τη μικρή διάδοση της λατινικής γλώσσας και την απωθητική και χωρίς περιεχόμενο δι­ δασκαλία της στη μέση εκπαίδευση, την απουσία στέρεης επιστη­ μονικής και ερευνητικής παράδοσης στην Ελλάδα στον τομέα αυ­ τό, τέλος κάποια αποστροφή προς τη ρωμαϊκή πολιτική, κοινωνι­ κή και οικονομική οργάνωση από «ιδεολογικούς» λόγους. Βέβαια σήμερα θα πρέπει να γνω­ ρίζουμε ότι οι προκαταλήψεις δεν αντέχουν σε κριτική και ότι η κα­ λύτερη λύση για τις αδυναμίες στην καλλιέργεια ενός επιστημονικού κλάδου δεν είναι η κατάργησή του. Το γεγονός πάντως δεν αλλάζει· η όποια μορφή του μέσου Έλληνα με τη ρωμαϊκή ιστορία τις περισσότε­ ρες φορές σταματά στην παρακο­ λούθηση κάποιας κινηματογραφι­ κής παραγωγής, για τη μέση εκπαί­ δευση ο ρωμαϊκός κόσμος είναι ένα κάπως ακατανόητο και πάντως σύντομο διάλειμμα ανάμεσα στην αρχαία Ελλάδα και το Βυζάντιο, για το Πανεπιστήμιο, αν εξαιρέ­ σουμε το ρωμαϊκό δίκαιο, οι υπό­ λοιποι κλάδοι των ρωμαϊκών σπου­ δών (ρωμαϊκή ιστορία, αρχαιολο­ γία, νομισματική, θρησκεία και επιγραφική) είναι σε μεγάλο βαθμό άγνωστοι ως διδακτικά αντικείμε­ να , ενώ από πολλούς αρχαιολόγους κάποιο ρωμαϊκό εύρημα αντιμετω­ πίζεται αμήχανα και μάλλον ως

ατυχία. Φυσικά για τον καλλιεργη­ μένο αναγνώστη και το φοιτητή η ελληνική βιβλιογραφία δεν προσ­ φέρει πολλές δυνατότητες για ου­ σιαστική επαφή με τη ρωμαϊκή ιστορία και τον πολιτισμό. Και οι ελλείψεις αυτές είναι ακόμα πιο θλιβερές, αν αναλογιστούμε ότι δεν πρόκειται για κάποιο χρήσιμο μεν αλλά κάπως μακρινό γνωστικό αν­ τικείμενο, αλλά για ένα βασικότα­ το κλάδο των αρχαιογνωστικών επιστημών με ιδιαίτερη σημασία και για την ιστορία του ελληνικού κόσμου. Γι’ αυτούς τους λόγους κάθε νέα προσθήκη στην ελληνική βιβλιο­ γραφία, είτε πρόκειται για μετά­ φραση ξένου έργου είτε για πρωτό­ τυπη έρευνα Έλληνα επιστήμονα, είναι περισσότερο από ευπρόσδεκτη. Η «Ρωμαϊκή ιστορία» του με­ γάλου Ρώσου ιστορικού και ειδι­ κού ερευνητή των κοινωνικών και οικονομικών δομών του ελληνιστι­ κού και ρωμαϊκού κόσμου Μ. Ro-

stovtzeff, που μεταφράστηκε με επιμέλεια του καθ. Ιω. Τουλουμάκου από την ιστορικό Β. Κάλφογλου, αποτελεί τμήμα μιας γενικής ιστορίας της αρχαιότητας που κυ­ κλοφόρησε στα αγγλικά σε δεύτερη έκδοση το 1928. Ο μαθητής του Rostovtzeff, Ε. Bickermann, προσάρ­ μοσε το 1960 το κείμενο στα δεδο­ μένα που είχαν προκύψει από νέες έρευνες ή ευρήματα (κυρίως αρ­ χαιολογικά και επιγραφικά) και συμπλήρωσε τη βιβλιογραφία (μέ­ χρι το 1973 στις διαδοχικές επανεκδόσεις του έργου). Ακόμα και χω­ ρίς αυτές τις αναθεωρήσεις το αρ­ χικό κείμενο του Rostovtzeff θα διατηρούσε την αξία του ως εισα­ γωγή στη μελέτη της ρωμαϊκής ιστορίας- αυτό δεν οφείλεται μόνο στις γνώσεις του συγγραφέα σ’ όλους σχεδόν τους τομείς της αρ­ χαιογνωσίας που του επέτρεπαν να παρουσιάσει μια σφαιρική εικόνα της ρωμαϊκής ιστορίας, αλλά και στο γεγονός ότι ο Rostovtzeff πα­ ρακολουθεί την εξέλιξη της ρωμαϊ­ κής ιστορίας ως ενότητα χρονική και γεωγραφική, από τις σκοτεινές απαρχές της μέχρι την ύστερη αρ­ χαιότητα, σε όλα τα εκάστοτε εδά­ φη του ρωμαϊκού κράτους, τονί­ ζοντας τις αλληλεξαρτήσεις ανάμε­ σα στον πολιτειακό, τον κοινωνι­ κό, τον οικονομικό και τον πολιτιστικό-ιδεολογικό τομέα. Η επιλογή του βιβλίου για να καλύψει ένα σημαντικό κενό της ελληνικής βιβλιογραφίας, δηλαδή την έλλειψη ενός γενικού εισαγωγι­ κού έργου που να καλύπτει όλη τη χρονική έκταση της ρωμαϊκής ιστο­ ρίας χωρίς να είναι εξαιρετικά ογ­ κώδες ή δυσπρόσιτο στο μη ειδικό αναγνώστη, μπορεί συνεπώς να

οδηγος/69 θεωρηθεί απόλυτα επιτυχημένη. Η ελληνική έκδοση περιλαμβάνει και τις πολυάριθμες και εξαιρετικά δι­ δακτικές εικόνες, χάρτες και πίνα­ κες της αγγλικής έκδοσης. Ο επιμε­ λητής πρόσθεσε ένα χρήσιμο βι­ βλιογραφικό συμπλήρωμα και η μεταφράστρια αρκετές επεξηγημα­ τικές σημειώσεις για τον Έλληνα αναγνώστη. Στις αρετές της προ­ σεγμένης έκδοσης συγκαταλέγεται και η σε γενικές γραμμές πολύ κα­ λή μετάφραση της δ. Κάλφογλου. Ο μεταφραστής ενός συγγράμμα­ τος σχετικού με τη ρωμαϊκή ιστο­ ρία έχει ν ’ αντιμετωπίσει όχι μόνον όλα τα γνωστά προβλήματα στην πιστή μεταφορά ενός κειμένου σε μια άλλη γλώσσα, αλλά και μια πρόσθετη δυσκολία: σε μεγάλο βαθμό δεν έχει διαμορφωθεί ακόμα μια ελληνική γενικά αποδεκτή, ει­ δική επιστημονική ορολογία για τον τομέα των ρωμαϊκών σπουδών. Ιδιαίτερα προβλήματα δημιουργεί π .χ. η απόδοση των λατινικών ονο­ μάτων και τοπωνυμίων, που σε ένα ξενόγλωσσο έργο δεν ενοχλούν αν αφεθούν στη λατινική τους μορφή, επίσης η απόδοση λατινικών όρων (αξιώματα, θεσμοί, νομικές έννοιες κλπ.) οι οποίοι στην ξενόγλωσση βιβλιογραφία συνήθως μπορούν να υιοθετηθούν αυτούσιοι ή με μικρή προσαρμογή στην εκάστοτε γλώσ­ σα- π .χ. για τους λατινικούς όρους principatus και nobilitas καθιερώ­ θηκαν εύκολα οι όροι Prinzipai και Nobilitat στα γερμανικά, principate και nobility στα αγγλικά, principat και nobilitg στα γαλλικά- μια ανά­ λογη λύση είναι προφανώς αδύνα­

τη στη γλώσσα μας (για σκεφθείτε τις λέξεις «πριγκηπάτο» και «νοβιλιτεία»!). Ό μ ω ς το ίδιο απαράδε­ κτο θα ήταν απλώς ν ’ αφεθούν οι λατινικές λέξεις στην ελληνική με­ τάφραση- ένα τέτοιο κείμενο δεν θα ήταν μόνον οπτικά απωθητικό και γλωσσικά ένα τερατούργημα (αφού οι λατινικές λέξεις δεν μπο­ ρούν να ενταχθούν στο ελληνικό κλιτικό σύστημα) αλλά βέβαια και ακατανόητο. Πρέπει συνεπώς να βρεθούν ελληνικοί όροι, αλλά και ασφαλώς και κάποιες γενικές αρ­ χές για την αντιμετώπιση του προ­ βλήματος. Ευτυχώς για τον Έλληνα μετα­ φραστή τις ίδιες δυσκολίες είχαν αντιμετωπίσει και οι αρχαίοι ημών πρόγονοι, όταν απόκτησαν στενό­ τερες επαφές με τους Ρωμαίους και πολύ περισσότερο όταν υποχρεώ­ θηκαν να υιοθετήσουν κάποιους θεσμούς, να χρησιμοποιήσουν εκ­ φράσεις συνήθεις στην επίσημη γλώσσα του ρωμαϊκού κράτους και ορισμένοι να πάρουν ρωμαϊκά ονό­ ματα. Είχαν όμως ένα πλεονέκτημα σε σύγκριση με το σύγχρονο επι­ στήμονα: ως σύγχρονοι με τους Ρω­ μαίους μπορούσαν με γνώση και ευαισθησία να εντοπίσουν τις αντι­ στοιχίες ανάμεσα στους δικούς τους θεσμούς και τους ρωμαϊκούς και να βρουν τη δόκιμη ελληνική λέξη. Επίσης είχαν άμεση γνώση της προφοράς των λατινικών ονο­ μάτων- έτσι ο εξελληνισμός τους (όπως και ο εξελληνισμός των όρων για τους οποίους δεν μπο­ ρούσαν να βρουν αντίστοιχη ελλη­ νική λέξη) δεν είχε τη σημερινή τε-

Φ Ω Λ ΙΑ

Τ©Υ ΣΤΟ ΙΣΟΓΕΙΟ ΚΑΙ ΣΤΟΝ ΗΜΙΟΡΟΦΟ

ΒΙΒΛΙΟΥ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ 25-29 ΣΤΟΑ ο 3231703-3229560 ΑΘΗΝΑ 10564

πλέγμα. Βέβαια, η περιπτωσιολογία και η αποσπασματικότητα της επιχειρηματολογίας δεν ευνοούν τη δημιουργία ενός πραγματικού -παιδαγωγικού ή αντιπαιδαγωγικού«πανοράματος», αλλά τουλάχιστον χαράσσσνται, με ένταση, ερεθίσματα για σκέψεις και διεργασίες. ΒΑΪΟΣ ΠΑΓΚΟ ΥΡΕΛΗΣ

Π Λ Α ΙΣ ΙΟ Γ ΙΑ Π Α Ι Δ Ι Α

CHR. BRUEL και ANNE BOZELLEC: Η ιστορία τη ς Λ ιλ ή ς τιον είχε ίσκιο αγοριού

Αθήνα, Καλέντης, 1985. Σελ. 48. ΕΝ Α πρωτότυπο βιβλίο που θα μπορούσε να γίνει θέμα συζήτησης γονέων-παιδιών. Η «μανία» των γονέων ν α . φέρονται τα παιδιά τους ανάλογα με το φύλο τους, η επιμονή τους να παραγνω ρίζουν τι αρέσει και τι δεν αρέσει σ’ αυτά και να π ιέζουν να μπουν σε ετικέτες συμπεριφοράς και να μην είναι ο πραγματικός εαυτός τους, όλ’ αυτά και άλλα ενδιαφέροντα, αποτελούν τη θεματική του βιβλίου. Πολύ σημαντικό ρόλο παίζουν οι εικόνες που συμπληρώνουν τη ευαισθησία και το λυρισμό του λιτού λόγου. Το τέλος είναι αισιόδοξο και αξίζει οι γονείς να το ξεκαθαρίσουν στα παιδιά τους - π αιδιά που δεν είμαι βέβαιος αν καταλαβαίνουν πολύ καλά όλα όσα γίνονται στο βιβλίο. Πολύ καλή η μετάφραση -α ν και όχι πι υχημένη στους στίχους- της Κατερίνας Νασίκα. ΑΝΤΩΝΗΣ ΔΕΛΩΝΗΣ

70/οδηγος χνική και ψυχρή μορφή, αλλά απο­ τελούσε μέρος μιας ζωντανής γλωσσοπλασίας. Έτσι οι λύσεις που έδωσαν μπορούν ν ’ αποτελέσουν πολύτιμο πρότυπο και για το σύγχρονο Έλληνα επιστήμονα. Εξάλλου επειδή χάρη στη φιλολο­ γική παράδοση οι αρχαίες μετα­ φράσεις λατινικών ονομάτων και όρων έχουν γίνει πλέον οικείες για ευρείς κύκλους, προσφέρουν μια εύκολη και ταυτόχρονα θεωρητικά θεμελιωμένη λύση. Ό μως η λύση αυτή έχει νόημα μόνον όταν εφαρ­ μόζεται ομοιόμορφα και αυστηρά. Α ς επιστρέφουμε όμως στην πε­ ρίπτωση του βιβλίου που εξετάζου­ με. Α πό τη μεταφράστρια δεν λεί­ πει βέβαια ο σχετικός προβληματι­ σμός (βλ. π.χ. τη σημείωση στη σελ.

193 για την απόδοση της λέξης principate,), αν και στον πρόλογο δεν αναφέρονται κάποιες γενικές αρχές για την επίλυση του προβλή­ ματος της ορολογίας. Σε γενικές γραμμές φαίνεται να ακολουθεί τη λύση που προτείνουμε πιο πάνω· π.χ. τα λατινικά ονόματα εμφανί­ ζονται στη μορφή που μας παραδίσουν αρχαίες πηγές (π.χ. Sulla = Σύλλας), όπως επίσης τα τοπωνύ­

σικά Α ύρες), ο Ahuamazda (σελ μια (π.χ. Capua = Καπύη) και οι 404 Ωρομάσδης) κλπ. λατινικοί όροι (π.χ. a rationibus = 2) Ά λλα ονόματα και τοπωνύμια ο επί των καθ’ όλου λόγων). Το αποδίδονται μεν σε ελληνική μορ­ πρόβλημα είναι ότι η αρχή αυτή φή, όχι όμως σ’ αυτή που μαρτυμερικές φορές εφαρμόζεται εσφαλ­ ρείται από τις πηγές· π.χ. σελ. 184 μένα, άλλοτε δεν εφαρμόζεται με Αρρέτιο (Arretium = Αρρήτιο), συνέπεια και συχνά δεν εφαρμόζε­ σελ. 48 Φιδένες (Fidenae = Φιδήται καθόλου. Αποτέλεσμα είναι η νες ή Φιδήνη), σελ. 36 Πραινέστη έλλειψη ομοιομορφίας και η πα­ (Praenestum = Πραινεστός ή ρουσία μέσα στο κείμενο (και όχι Πραίνεστον), σελ. 42 Βήιοι (Veii = σε παρένθεση) λατινικών λέξεων Ουήιοι) κλπ. Ά λλοτε εμφανίζεται που σπάνε τη φυσική ροή του ελλη­ η σύγχρονη μορφή του ονόματος νικού λόγου, ακόμα κι όταν αυτό και όχι η λατινική ή ελληνική (π.χ. θα μπορούσε να αποφευχθεί. Πιο σελ. 354 Τρίερ και όχι Τρεβήροι, συγκεκριμένα: σελ. 289 Τίμγκαντ και όχι Ταμού1) Ονόματα και τοπωνύμια πα­ γαδις). Ανορθόδοξοι είναι και οι ραμένουν στην λατινική μορφή, τύποι Κβαντρ ιγγάριος (σελ. 16) και ενώ υπάρχει αντίστοιχη ελληνική: Γιουβενάλης (σελ. 243) αντί των π.χ. σελ. 264 Campus Martius (Πεορθών Κουαδριγάριος και Ιουβεδίον του Ά ρεω ς), σελ. 417 κκ. Tarνάλης (μήπως άραγε λέμε Κβίντος quinii (Ταρκύνιοι), σελ. 410 Caere και Γίούλιος;), όπως επίσης τα (Καιρέα και Καιρή), σελ. 384 και ονόματα των αυτοκρατόρων Αντω403 Herculaneum (Ηράκλειο), σελ. νίνος Πίος (σελ. 239) και Ελαγάβα232 Martialis (Μαρτιάλης) κλπ. Με λος (σελ. 385) αντί των καθιερωμέ­ τον ίδιο τρόπο αντιμετωπίζονται οι νων (και στην αρχαία και στη σύγ­ θεότητες Abudantia, Annona, Justiχρονη γραμματεία) Αντωνίνος Ευ­ tia και Salus (σελ. 322) που λα­ σεβής και Ηλιογάβαλος. τρεύονταν στον ελληνικό χώρο με 3) Αρκετές είναι οι ασυνέπειες τα ονόματα Ευθηνία( οι δύο πρώ­ στην ελληνική απόδοση ονομάτων: τες), Δίκη και Υγεία αντιστοίχους, π.χ. Πόπλιος (σελ. 80) και Πούμ«οι όμορφες Aurae» (σελ. 600, φυ­

Ένα βιβλίο ΣΤΑΥΡΟΥ ΛΑΓΚΑΔΙΑΝΟΥ

ε ν δυ ο

ΚΑΤΩ

για το Στρατό

ΤΟΜΖΣ

στη σκέψη στα γράμματα στις τέχνες

οδηγος/71 πλιος (σελ. 119 και 238), Ουάρρων (σελ; 178) αλλά Βάρος (σελ. 209), Ναρβωνίτις (σελ. 129 και 164) αλλά και Ναρβωνησία (σελ. 207), Ακυιτανία (σελ. 207) αλλά και Ακουιτανοί (σελ. 151), Μαρτιάλις (σελ.

611) αλλά Γιουβενάλ>/ς (σελ. 243).

4) Στην πλειοψηφία τους οι λα­ τινικοί όροι μένουν αμετάφραστοι και απλώς μεταφράζεται η μετά­ φραση ή παράφραση που υπάρχει στο αγγλικό πρωτότυπο· μερικά εν­ δεικτικά παραδείγματα σελ. 34 in­ terrex (μεσοβασιλεύς), conubium (επιγαμία), σελ. 107 και 196 tribum militum (χιλίαρχοι), σελ. 254, 285 municipium (ισοπολίτιδα πόλη), σελ. 260 procurator (επίτροπος), σελ. 261 praefectus praetorio και praefectus annonae (έπαρχος πραιτωρίου και έπαρχος αγοράς ή ευθηνίας), σελ. 199 aerarium militare (στρατιωτικόν ταμείον) κλπ. Στη σελ. 259 είναι ανεξήγητο, γιατί μό­ νον ο αξιωματούχος a rationibus (επί των καθ’ όλου λόγων) κρίνεται άξιος να μεταφραστεί κι όχι oi^ab epistulis (επί των επιστολών), a libellis (επί των βιβλιδίων), a cognotionibus (επί των διαγνώσεων), a studiis (επί της παιδείας), a memoria (ο της βασιλείου μνήμης προεστώς) και a commentariis (επί των υπομνημάτων). Στη σελ. 261 δεν μεταφράζονται οι εξαιρετικά ση­ μαντικοί για την κοινωνική ιεραρ­ χία τίτλοι egregius (κράτιστος), eminentissimus (εξοχότατος), perfectissimus (διασημότατος) και clarissimus (λαμπρότατος) και σίγου­ ρα φράσεις όπως «η Honos και ο Vitrus του ρωμαϊκού λαού» (σελ.

549) δεν μπορούν να θεωρηθούν ιδιαίτερα κομψές. Α ς σημειωθεί ότι η απόδοση των λατινικών όρων στα αρχαία ελληνικά μπορεί χωρίς ιδιαίτερο κόπο να βρεθεί στην π ο­ λύτιμη διατριβή του H.J. Mason, Greek Terms for Roman Institu­ tions: Toronto 1974.

5) Σε πολλές περιπτώσεις αντί για δόκιμο αρχαίο ελληνικό όρο, που όχι σπάνια είναι οικείος και στο σύγχρονο αναγνώστη, προτιμάται κάποια σύγχρονη αόριστη έκφραση: π.χ. οι legati στη σελ. 196 μένουν αμετάφραστοι, στη σελ. 227 μεταφράζονται ως «επίτροποι», στη σελ. 260 ως «αυτοκρατορικοί εκπρόσωποι» και στη σελ. 196 οι legati Augusti pro praetore «πρε­ σβευτές του αυτοκράτορα», ενώ οι ειδικοί όροι είναι «πρεσβευταί» και «πρεσβευταί Σεβαστού αντι­ στράτηγοι». Οι curatores (σελ. 260

«μόνιμοι επιθεωρητές») καλούνται στις αρχαίες πηγές «επιμελητές», ο δόκιμος όρος για τα senatus consulta είναι δόγματα της συγκλήτου (επίσης διαβούλια, κρίσεις, προ­ βουλεύματα και ψηφίσματα) και όχι «συμβουλές της συγκλήτου» (σελ. 64). οι praefecti (σελ. 199 «αξιωματικοί») λέγονται έπαρχοι κ.ο.κ. Ο όρος «αντιπραίτωρ» (σελ.

138, 139, 142 και 198, λατ. proprae­ tor) είναι ένα άτυχο μίγμα ελληνι­ κών και λατινικών, ενώ υπάρχει ο ελληνικός όρος «αντιστράτηγος». Οι homines novi στη μέχρι τώρα ελ­ ληνική βιβλιογραφία αποδίδονται με τον όρο «νέοι άνδρες» και όχι «νέοι άνθρωποι» (σελ. 106). Επίσης τη λέξη «title» του αγγλι­ κού κειμένου η μεταφράστρια τη μεταφράζει αδιακρίτως με τη λέξη «τίτλος» (π.χ. «ο τίτλος δικτάτωρ» σελ. 159, «ο τίτλος του municipium ή της colonia» σελ. 285, «ο τίτλος του Ρωμαίου πολίτη» σελ. 54, 121, 123 και 287), ακόμα κι αν αυτή η χρήση είναι αδόκιμη στα ελληνικά και οδηγεί σε παρερμηνείες: π .χ. ο Καίσαρ κατείχε το αξίωμα και όχι τον τίτλο του δικτάτορα, οι πόλεις έπαιρναν τη θέση και όχι τον τίτλο της ισοπολίτιδας πόλης ή της αποι­ κίας και ο Καρακάλλας δεν «απένειμε τον τίτλο του Ρωμαίου πολί­ τη» (σελ. 319), αλλά παραχώρησε το δικαίωμα του Ρωμαίου πολίτη. Μερικές ακόμα αδυναμίες εντο­ πίζονται στο γεγονός ότι μερικές φορές δεν μεταφράζονται λατινικά κείμενα (π.χ. σελ. 600 κκ.), υπάρ­ χει κάποια αβεβαιότητα στον τονι­ σμό (π.χ. σελ. 25 ορείχαλκου αλλά υποχθονίων σελ. 304 Κόμμοδου αλ­ λά Σεπτιμίου, σελ. 396 Λεύκιου αλ­ λά Γαίου κλπ.) και στα κεφαλαία γράμματα (π.χ. σελ. 49 genius και Genius σελ. 439 forum Boarium και σελ. 441 Forum Boarium, σελ. 193 Imperium romanum αντί για το ορ­ θό imperium Romanum, σελ. 201 δημόσιο δ ίκ αιο, σελ. 314 Τέχνη, Ζωγραφική κλπ). και κάποια κα­ τάχρηση των εισαγωγικών («τα­ μίας», «πελάτες», «ιππείς», «δη­ μαρχική εξουσία», «proletarii» κλπ.). Ο λόγος του Αίλιου Α ρι­ στείδη «Εις Ρώμην» αναφέρεται ως «Πανηγυρικός εις Ρώμην» (σελ.

243) και το συλλογικό έργο Aufstieg und Niedergang der romischen Welt δεν «εκδόθηκε το 1971» (σελ.

368), αλλά εκδίδεται από το 1971. Σε λίγα σημεία οι εκφράσεις που χρησιμοποιούνται δεν είναι ιδιαί­ τερα εύστοχες: π .χ. σελ. 248 «μια

ΓΡΑΜ Μ ΑΤΑ ΤΟΥ ΤΟΜΑΣ MAN Επιλογή άπό τήν άλληλογραφία (1901-1955) τοϋ μεγάλου Γερμανού συγγραφέα. Ή ζωή, τό έργο καί τά σημαντικότερα γεγονότα τού πρώτουμισοΰ τού εικοστού αιώνα περνάει μέσα άπό τίς σελίδες αυτού τού βιβλίου.

ΚΥΚΛΟΦΟΡΕΙ

ΕΚ Δ Ο ΣΕ ΙΣ ΝΕΦ ΕΛ Η ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗ 9 ΑΘ Η ΝΑ 106 79 Τηλ. 3607744-3639962

72/οδηγος χαία ελληνική μετάφραση της λατι­ νικής λέξης (βλ. Mason, ό π .π., σελ.

144 κκ.). Η ευστοχία αυτών των μεταφράσεων φαίνεται ανάγλυφα, αν τις συγκρίνουμε με άλλες ανα­ κριβείς μεταφράσεις, π.χ. με την περίφραση «αυτοκρατορικό καθε­ στώς του Αυγούστου» για το princi­ patus την οποία επίσης χρησιμο­ ποιεί η μεταφράστρια (η «ηγεμο­ νία» συνεχίστηκε ως πολιτειακή μορφή και μετά τον Αύγουστο, ενώ η έκφραση «αυτοκρατορικό καθε­ στώς» παρερμηνεύει την ιδιαίτερη θέση του princeps στο ρωμαϊκό κράτος), «δημοκρατικοί» για τους popuiares (η μορφή του πολιτεύμα­ τος που υποστήριζαν δεν ήταν ακριβώς η δημοκρατία και το πολι­ τειακό ζήτημα δεν ήταν το μόνο αντικείμενο της σύγκρουσής τους με τους αριστοκρατικούς), ή «δου­ λοπάροικοι» για το coloni (ελλ. κολωνοί, οι δουλοπάροικοι είναι απλώς η κατάληξη της ιστορικής εξέλιξης των κολωνών που αρχικά δεν ήταν δεμένοι στη γη). Στις περισσότερες περιπτώσεις που διαφωνούμε με τη μεταφρά­ στρια αυτό οφείλεται απλώς στο ότι έμεινε πιστή στο πρωτότυπο του Rostovtzeff όπου υπάρχουν όροι όπως καπιταλιστές («capita­ lists» σελ. 152 κκ. του πρωτοτύ­ που), δημοκρατικοί («democrats» σελ. 103 κκ.), δουλοπάροικοι («serfs», σελ. 271 κκ.), που δεν αν­ τιστοιχούν πάντοτε στις τότε ιστο­

μεγάλη ή μικρή περιοχή που αποτε­ λούσε τη “χώρα” της» (που αποτε­ λούσε τα εδάφη της, αγγλ. territo­ ry), σελ. 351 «η αρχαία φόρμουλα» (τύπος), σελ. 393 «θρησκευτικός άρχοντας» (αξιωματούχος), σελ.

410 «παραμάνα» και σελ. 298 «καρ­ φίτσα» (πόρπη, αγγλ. fibula), σελ.

416 «δικέφαλος πέλεκυς» (διπλούς πέλεκυς) κ.ά. Θα ήταν άδικο βέβαια να κρί­ νουμε τη μετάφραση μόνο με βάση όσα λάθη υπέπεσαν στην αντίληψή μας ή όσες αντιρρήσεις διατυπώθη­ καν για ορισμένες λύσεις που έδω­ σε η μεταφράστρια. Γιατί τα λάθη και οι αμφίβολης ορθότητας απο­ δόσεις δεν αποτελούν τον κανόνα σε μια ως σύνολο πολύ καλή μετα­ φραστική εργασία και μια επιμελη­ μένη έκδοση. Ούτε θα πρέπει να αποσιωπήσουμε το γεγονός ότι η μεταφράστρια συνήθως προτείνει με ιδ. ίτερη ευστοχία μεταφράσεις όρων, όπως π.χ. τη μετάφραση του principate ως «ηγεμονία», των ροpulares ως «λαϊκών» και των oprimates ως «αρίστων». Δεν είναι όμως ίσως συμπτωματικό ότι αυτές οι εύστοχες μεταφράσεις στηρίζον­ ται στον αντίστοιχο αρχαίο ελληνι­ κό όρο, αν και η μεταφράστρια φαίνεται να μην το γνωρίζει πάν­ τοτε. Π.χ. στη σελ. 193 αναφέρει ότι ο όρος principatus «δεν μπορεί ν α αποδοθεί ακριβώς στα ελληνι­ κά», αν και ο όρος που προτείνει («ηγεμονία») είναι ακριβώς η αρ­

ρικές συνθήκες ή μπορεί να παρερμηνευθούν. Το ίδιο ισχύει και για την απόδοση λατινικών όρων και ονομάτων· στο αγγλικό κείμενο εί­ ναι αυτονόητο να παραφράζονται ή να αποδίδονται με κάποιο σύγ­ χρονο (και συνεπώς όχι πάντοτε ακριβή) όρο. Ό μω ς η αυστηρή δέ­ σμευση στο αγγλικό κείμενο, χωρίς δηλαδή να αναφέρεται παράλληλα και ο αρχαίος ελληνικός όρος, σε τελική ανάλυση στερεί το μεταφρα­ στή από μια δυνατότητα για μεγα­ λύτερη σαφήνεια, ακρίβεια αλλά και φυσικότερη ροή του κειμένου. Θα ήταν παράλογο να κατηγορή­ σουμε τη μεταφράστρια για το ότι έμεινε πιστή στο πρωτότυπο ή γιατί δεν ακολούθησε τους κανόνες που προτάθηκαν εδώ και δεν είναι απαραίτητα ορθοί. Όμως σ’ έναν τομέα που στη χώρα μας δεν έχουν ακόμα λυθεί τα προβλήματα της ορολογίας δικαιούμαστε να περιμέ­ νουμε από μια μετάφραση (και μά­ λιστα σε μια τόσο φροντισμένη έκ­ δοση) όχι μόνο να καλύπτει κά­ ποιες βιβλιογραφικές ελλείψεις, αλλά και κάποια από τα κενά που δημιουργεί η έλλειψη της βασικής ερευνητικής εργασίας. Και αυτά τα κενά δεν τα λύνει βέβαια ούτε αυτό το βιβλιογραφικό σημείωμα, που αποτελεί απλώς, μια ανταπόκριση στην παράκληση του επιμελητή της έκδοσης για σχετικές υποδείξεις και διάλογο. ΑΓΓΕΛΟΣ ΧΑΝΙΩΤΗΣ

Γιάννη Σπανδωνή

Θ Ρ Η Ν Ο Σ

1

Α ' Βραβείο Παρνασσού Ενας σκλάβος δ ιηγείται την αρπαγή των μαρμάρων του Παρθενώνα και το στοίχειωμα της Μαρμαρωμένης Βασιλοπούλας, της Καρυάτιδας, που την κουβάλησαν στα ξένα. Κάτω απο την πένα του Γ. Σπανδωνή ζω ντανεύει ένας παλιός αθηναϊκός θρύλος 1του ασκεί μια μυστικιστική, φ ετιχιστική γοητεία στους Ν εοέλληνες.

Ξ

◄

•w

>

Ε Κ Δ Ο Σ Ε ΙΣ Κ Α Λ Ε Ν Τ Η Κολοκοτρώνη 15 ■ 1ος όροφος Τηλ. 32.34.270

Δ Ε Λ Τ ΙΟ 11 Δεκεμβρίου 2 4 Δεκεμβρίου 1985

ο

ρ*

/

OlOAlOYQOUplXO

• Το Βιβλιογραφικό Δελτίο ουν-

τάσσεται με την πολύτιμη συνερ­ γασία τον βιβλιοπωλείου της «Εστίας», τη διεύθυνση και το προσωπικό τον οποίον ευχαρι­ στούμε θερμά.

• Η ταξινόμηση των βιβλίων γίνε­ ται με βάση το γνωστό Δεκαδικό Σύστημα Ταξινόμησης, προσαρ­ μοσμένο στην ελληνική βιβλιο­ γραφία.

• Σε κάθε κατηγορία βιβλίων προηγούνται αλφαβητικά οι έλ-

ΓΕΝΙΚΑ ΕΡΓΑ

ο

Λ

ί\

'

Ο Ε λ Χ ίΟ

α ρ ίθ .

Λ 't Γ 135

Επιμέλεια:

ληνες συγγραφείς και ακολου­ θούν οι ξένοι.

• Η κατάταξη των ξένων συγγρα­ φέων γίνεται σύμφωνα με το ελ­ ληνικό αλφάβητο.

• Στην κατηγορία των περιοδικών δεν περιλαμβάνονται εβδομαδι­ αία έντυπα.

• Για την ακόμη μεγαλύτερη πλη­ ρότητα του Δελτίου, παρακαλούνται οι εκδότες να μας στέλ­ νουν έγκαιρα τις καινούριες εκ-

|

νία. Βιβλική Βιβλιοθήκη, αριθ. 2. Πουρναράς, 1985. Σελ. 320. Δρχ. 700.

Θεσσαλονίκη,

ΓΛΑΒΙΝΑΣ ΑΠΟΣΤΟΛΟΣ. Η Ορθόδοξη Αυτοκέφα­ λη εκκλησία της Αλβανίας. Θεσσαλονίκη, 1985. Σελ.

163. Δρχ. 270.

ΤΥ Π Ο Σ

ΤΣΑΜΗΣ ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ Γ. Εισαγωγή στην πατερική σκέψη. Θεσσαλονίκη, Πουρναράς, 1985. Σελ. 495. Δρχ. 1000.

ΚΟΜΙΝΗΣ ΛΥΚΟΥΡΓΟΣ. Η κρίση του ελληνικού τύπου Αθήνα Κάκτος 1985 Σελ 453 Δρχ 500

Θ Ε Ο Λ Ο Γ ΙΑ Ο ΡΓΑΝ ΙΣΜ Ο Ι Πανελλήνιο Συμπόσιο «Βενιαμίν Λέσβιος». Πρακτικά. Αθήνα, 1985. Σελ. 252. Δρχ. 800.

ΜΑΤΣΟΥΚΑΣ ΝΙΚΟΣ Α . Δογματική και συμβολική θ εολογία. Τόμοι Α '+ Β '. Θεσσαλονίκη, Πουρναράς, 1985. Σελ. 252+568. Δρχ. 700+1000.

ΘΡΗΣΚΕΙΑ Η Θ ΙΚ Η

ΒΑΣΙΛΕΙΑΔΗΣ ΠΕΤΡΟΣ Β. Χάρις-κοινωνία- διάκο-

ΔΩΡΙΖΑΣ ΔΙΟ ΝΥΣΗΣ. Ο δρόμος. Εσωτερικός Χρι­ στιανισμός. Αθήνα, Κονιδάρης, 1985. Σελ. 255. Δρχ.

550.

74/δελτιο

ΚΟΙΝΩΝΙΚΕΣ ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ

ΕΦΑΡΜΟΣΜΕΝΕΣ ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ

Π Ο Λ ΙΤΙΚ Η ΙΑΤΡΙΚ Η Ιστορία του Κόμματος Εργασίας Αλβανίας. Β' έκδοση. Α θήνα, Πλανήτης, 1985. Σελ. 666. Δρχ. 1000. ΚΩΣΤΟΠΟΥΛΟΣ ΣΩΤΗΡΗΣ. Τα μυστικά της θείας Σώγερ. Αθήνα, Καρανάσης, 1985. Σελ. 153. Δρχ. 650.

ΑΛΙΜΠΟΥΤΑΚΗ ΤΖΙΝΑ. A .I.D .S. Ελληνική πραγ­ ματικότητα. Αθήνα, Νέα Σύνορα, 1985. Σελ. 136. Δρχ.

ΧΑΤΖΗΑΡΓΥΡΗΣ ΚΩΣΤΑΣ. Το μήνυμα των καιρών. Α θήνα, Ειρήνη, 1985. Σελ. 123. Δρχ. 350.

ΤΕΧΝΕΣ Λ Α Ο Γ Ρ Α Φ ΙΑ

ΓΙΑΝΝΟΥΛΕΛΛΗΣ ΓΙΩΡΓΟΣ Ν. Τα καΐκια. Το σκα­ ρί και η αρματωσιά τους. Μυτιλήνη, 1985. (Ανάτ. από θ ' τόμο του Δελτίου της Εταιρείας Λεσβιακών Μελε­ τών). Σελ. 19. Δρχ. 180. ΠΑΠΑΘΑΝΑΣΗ-ΜΟΥΣΙΟΠΟΥΛΟΥ Κ. Συντεχνίες και επαγγέλματα στη Θράκη, 1685-1920. Αθήνα, Πι­ τσιλάς, 1985. Σελ. 247. Δρχ. 600.

Ο ΙΚ Ο Λ Ο ΓΙΑ

ΟΡΦΑΝΙΔΗΣ ΧΡΙΣΤΟΦΟΡΟΣ. Καλημέρα οικολο­ γία! Α θήνα, μετά τη βροχή, 1985. Σελ. 93. ΜΠΙΟΛΑ ΓΚΥ. Μαρξισμός και περιβάλλον. Μετ. Β. Κουριά. Α θήνα, Αλφειός, 1984. Σελ. 176. Δρχ. 300.

Γ ΕΝ ΙΚ Α Αρχαία κυπριακή τέχνη στο μουσείο του ιδρύματος Πιερίδη. Λάρνακα, Ίδρυμα Πιερίδη, 1985. Σελ. 277. Δρχ. 6000.

ΖΩ ΓΡΑΦ ΙΚ Η

Η Παλαιολόγεια ζωγραφική στη Θεσσαλονίκη. Θεσ­ σαλονίκη, Δήμος Θεσσαλονίκης. Σελ. 75. Δρχ. 2000. ΚΑΛΛΙΑ-ΒΙΤΑΛΗ Α ΝΝΑ. 'Ενας περίπατος στον Εθνικό Κήπο. Α θήνα, 1985. Σελ. 32. Δρχ. 700.

Κ ΙΝ Η Μ Α ΤΟ Γ ΡΑ Φ Ο Σ

ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ-ΠΑΙΔ/ΓΙΚΗ 25 χρόνια ελληνικού κινηματογράφου. Αθήνα, Υπουργείο Πολιτισμού/Διεύθυνση Κινηματογράφου, 1985. Σελ. 83.

Π Α ΙΔ Α Γ Ω Γ ΙΚ Η ΓΙΩΤΗΣ Α.Κ. Τα παιδικά ατυχήματα και η πρόληψή τους. Αθήνα, Βασδέκης, 1985. Σελ.. 93. Δρχ. 300. ΣΟΚΟΛΟΒΑ Μ. - ΚΟΥΖΜΙΝΑ Ε. - ΡΟΝΤΙΟΝΟΦ Μ. Συγκριτική παιδαγωγική. Μετ. Αλέκος Κουτσούκαλης κ.ά. Αθήνα, Σύγχρονη Εποχή, 1985. Σελ. 231. Δρχ. 300.

Σ Κ Η Ν Ο Γ ΡΑ Φ ΙΑ ΤΣΟΥΧΛΟΥ ΔΗΜΗΤΡΑ - Μ ΠΑΧΑΡΙΑΝ ΑΣΑΝΤΟΥΡ. Η σκηνογραφία στο νεοελληνικό θέατρο. Αθή­ να, Ά π ο ψ η , 1985. Σελ. 399. Δρχ. 3000.

δελτιο/75

Φ Ω Τ Ο ΓΡΑ Φ ΙΑ Θεσσαλονίκη 23 αιώνες. 40 παλιές φωτογραφίες επιχρωματισμένες από το Θανάση Νέτα. Αθήνα, 1985. Δρχ. 600.

Μ Ο Υ ΣΙΚ Η

Α Ρ Χ Α ΙΟ Ι ΣΥΓΓΡΑΦ ΕΙΣ ΕΥΡΙΠΙΔΗΣ. Η Ιφιγένεια στην Ταυρίδα. Μετ. Στέλλα Μπαζάκου-Μαραγκουδάκη. Αθήνα, Καστανιώτης, 1985. Σελ. 109. Δρχ. 300.

ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ

CALVOKORESSI M.D. Φραντς Λιστ. Μετ. Γιάννης Αστεριάδης. Αθήνα, Γκοβόστης. Σελ. 106.

LANDORMY PAUL. Φραντς Σοΰμπερτ. Μετ. Γιώρ­ γος Πράτσικας. Αθήνα, Γκοβόστης. Σελ. 156. ΡΟΛΛΑΝ ΡΟΜΑΙΝ. Μπερλιόζ. Μετ. Φωφώ Σακελλαρίδου. Α θήνα, Γκοβόστης. Σελ. 62.

ΕΝΑΣΧΟΛΗΣΕΙΣ Ο ΙΚ ΙΑΚ Η Ο ΙΚ Ο Ν Ο Μ ΙΑ ΠΑΡΟΥΛΑΚΗ ΙΩΑΝΝΑ - ΠΑΡΟΥΛΑΚΗΣ ΜΙ­ ΧΑΗΛ. Η σωστή διατροφή. Α θήνα, Gutenberg, 1985. Σελ. 120. Δρχ. 350.

VERDORST CLAZIENA L. Στο τραπέζι με τη μητέ­ ρα γη. Μετ. Μαρία Ιωσήφ-Ρεζάν. Αθήνα, Gutenber·’ 1985. Σελ. 221. Δρχ. 550.

Π Ο ΙΗ Σ Η

Ανθολογία σύγχρονης κυπριακής ποίησης. Αθήνα, Στοχαστής, 1985. Σελ. 121. Δρχ. 350. ΒΛΑΒΙΑΝΟΣ ΧΑΡΗΣ. Πωλητής θαυμάτων. Αθήνα, Πλέθρον, 1985. Σελ. 59. ΓΕΩΡΓΟΥΣΗΣ ΓΙΩΡΓΟΣ Ε. Ξερολιθιές. Αθήνα, Κεί­ μενα, 1985. Σελ. 56. ΓΚΙΚΑΣ ΑΝΤΩΝΗΣ. Αταίριαστα άλλοθι. Αθήνα, Ό μβρος, 1985. Σελ. 32. ΓΚΙΚΑΣ ΑΝΤΩΝΗΣ. Ουρλιαχτό. Αθήνα, εμαε, 1985. Σελ. 44. ΕΛΥΤΗΣ ΟΔΥΣΣΕΑΣ. Ο μικρός ναυτίλος. Αθήνα, Ίκαρος, 1985. Σελ. 127. ΘΕΟΧΑΡΙΔΗΣ ΓΙΑΝΝΗΣ. Καληνύχτ’ αλήθεια. Αθή­ να, 1985. Σελ. 55. Δρχ. 150.

CORTINOVIS CHARLOTTE - JYREN SOSIANE. Πίτες και τάρτες. Αλμυρές και γλύκες. Μετ. Α. Βρανά. Αθήνα, Harmi-Press. Σελ. 96.

ΘΕΟΧΑΡΙΔΗΣ ΓΙΑΝΝΗΣ. Κάρτες του δωδεκάωρου. Α θήνα, Σύνολο, 1985. Δρχ. 150.

LOV1TON HEIDY ALAIN. Διασκεδάζω... μαγει­ ρεύοντας. Α θήνα, Harmi-Press. Σελ. 104.

ΛΑΧΑΣ ΚΩΣΤΑΣ. Πεδίον οσφρήσεως. Β' έκδοση. Α θήνα, ύψιλον/βιβλία, 1985. Σελ. 77.

NOEL ANNE - TRIBY FRANCOIS. Καθημερινή διαιτητική. Μετ. Α . Βρανά. Αθήνα, Harmi-Press. Σελ.

96.

ΜΙΣΣΙΟΣ ΚΩΣΤΑΣ Γ. 44 ποιητικές φωνές από τη Λέ­ σβο. Μυτιλήνη, 1985. Σελ. 79.

FISCHER PAULETTE. Πίτσες και ζυμαρικά. Μετ. Α. Βρανά. Α θήνα, Harmi-Press. Σελ. 96.

ΚΛΑΣΙΚΗ ΦΙΛΟΛΟΓΙΑ

ΠΑΤΡΙΚΙΟΣ ΤΙΤΟΣ, θάλασσα επαγγελίας. Β' έκδο­ ση. Αθήνα, θεμέλιο, 1985. Σελ. 40. Δρχ. 200. ΠΑΤΡΙΝΟΣ ΓΙΩΡΓΟΣ. Σήματα λυγρά. Ποιήματα. Αθήνα, 1985. Σελ. 31. ΣΟΥΡΗΣ ΓΕΩΡΓΙΟΣ. Ο φασουλής φιλόσοφος. Και άλλα ποιήματα. Αθήνα, Δωρικός, 1985. Σελ. 218. Δρχ.

400. ΤΣΙΟΥΤΡΑΣ ΓΙΑΝΝΗΣ. Η τρόικα του τρελλού. Αθή­ να , 1985. Σελ. 74.

Μ ΕΛ ΕΤ ΕΣ

ΦΛΕΜΟΤΟΜΟΣ ΔΙΟΝΥΣΗΣ. Σπουδή σ’ ένα λευκό μπλουζάκι. Ποιήματα. Α θήνα, ΓΙερίπλους, 1985. Σελ.

32.

ΛΑΜ ΨΙΔΗΣ ΓΙΩΡΓΟΣ. Αριστοφάνης: η άλλη όψη. Αθήνα, 1985. Σελ. 141. Δρχ. 400.

ANTONIOU TAKIS. Epigramme. Berlin, Publica, 1985. Ρ. 141.

76/δελτιο MELISSINOS. Athenian «Rubaijat» ΣΤ' edition. A t­ hens, 1985. Σελ. 105.

RUSSU MAYA-MARIA. Antypsalm. Athens, 1985. Σελ. 18. Δρχ. 300.

FOSTIERIS ANDONIS. Dark eros. Poetry, p. 32.

ΝΤΥΡΑΣ ΜΑΡΓΚΕΡΙΤ. Δέκα και μισή καλοκαίρι βράδυ. Μετ. Τατιάνα Τσαλίκη-Μηλιώνη. Αθήνα, Οδυσσέας, 1985. Σελ. 105. Δρχ. 150. ΣΤΑΝΕΦ ΕΜΙΛΙΑΝ. Αντίχριστος. Μυθιστόρημα. Μετ. Γκέρμαν Χρίστοφ-Μιόφσκι. Αθήνα, Ειρήνη, 1985. Σελ. 6γ'. Δρχ. 1500.

SURGIS SABINE D E. Γυναίκα χωρίς πρόσωπο. Μετ. Τ.Κ.Κ. Αθήνα, Top, 1985. Σελ. 205. Δρχ. 250.

Π Ε Ζ Ο ΓΡΑ Φ ΙΑ ΑΛΕΞΑΚΗΣ ΒΑΣΙΛΗΣ. Τα κορίτσια του σίτυ Μπουμ-μπουμ. Αθήνα, Εξάντας, 1985. Σελ. 196. Δρχ.

500. ΓΕΩΡΓΟΥΤΣΟΣ ΚΩΣΤΑΣ. Ο Περίανδρος και το σύννεφο. Μυθιστόρημα. Αθήνα, Διογένης, 1985. Σελ.

86. ΔΕΝΕΓΡΗΣ ΤΑΣΟΣ. Ακαριαία. Αθήνα, όψιλον/βιβλία, 1985. Σελ. 173. Δρχ. 400. ΔΡΑΚΟΝΤΑΕΙΔΗΣ ΦΙΛΙΠΠΟΣ Δ. Η διπλωματού­ χος του πιάνου. Τρεις νουβέλες. Αθήνα, Κέδρος, 1985. Σελ. 118. ΖΟΜΠΟΛΑΣ ΤΑΣΟΣ. Διαδρομή. Α θήνα, 1985. Σελ.

109. ΚΑΡΑΘΑΝΑΣΗΣ ΓΕΩΡΓΙΟΣ Δ. Η κατάρα του κρε­ μασμένου. Αθήνα, Κονιδάρης, 1985. Σελ. 165. Δρχ.

400. ΚΑΣΔΑΓΛΗΣ ΝΙΚΟΣ. Η Νευρή. Μυθιστόρημα. Αθήνα, Κέδρος, 1985. Σελ. 263. Δρχ. 750.

ΧΟΧΟΥΤ ΡΟΡΦ. Έ νας έρωτας στη Γερμανία. Β' έκ­ δοση. Μετ. Κατερίνα Λιάπτση. Θεσσαλονίκη, Μπαρμπουνάκης, 1985. Σελ. 255.

ΔΟ Κ ΙΜ ΙΑ ΓΚΙΚΑΣ ΑΝΤΩΝΗΣ. Φανταστική πρόζα. Αθήνα, εμαε, 1985. Σελ. 52. ΚΙΛΙΦΗΣ ΤΙΜΟΘΕΟΣ Κ. Ελλάδα, φως του κόσμου, προχώρα! Αθήνα, 1986. Σελ. 206. Δρχ. 300. ΠΑΥΛΑΚΗΣ ΓΙΑΝΝΗΣ. Παράθυρα στον κόσμο. Αθήνα, Βλάσση, 1985. Σελ. 343. Δρχ. 500. ΑΡΑΓΚΟΝ ΛΟΥΙ. Περί του ύφους. Μετ. Στέφ. Κουμανούδης. Αθήνα, ύψιλον/βιβλία, 1985. Σελ. 118. Δρχ.

300.

ΘΕΑΤΡΟ

ΚΟΝΤΕΑ ΡΟΥΛΑ. Ο βραχνός ήχος μιας επιστροφής. Αθήνα, Οδυσσέας, 1985. Σελ. 110. ΚΟΝΤΕΑ ΡΟΥΛΑ. Το ρηχό πηγάδι. Αθήνα, Στοχα­ στής. Σελ. 158. ΚΟΝΤΕΑ ΣΤΑΥΡΟΥΛΑ. Φιδοτόμαρο. Μυθιστόρη­ μα. Αθήνα, Καστανιώτης, 1983. Σελ. 135. ΚΡΑΝΑΚΗ ΜΙΜΙΚΑ. Τσίρκο. Β' έκδοση. Αθήνα, Ίκαρος, 1985. Σελ. 131. ΚΩΤΣΟΠΟΥΛΟΣ ΘΑΝΟΣ. Ο τρελός γεωπόνος και τ’ άλλα διηγήματα. Αθήνα, 1985. Σελ. 142, Δρχ. 400.

Μ ΕΛ ΕΤΕΣ ΠΟΥΧΝΕΡ ΒΑΛΤΕΡ. Θεωρία του λαϊκού θεάτρου. Αθήνα, 1985. Σελ. 160. Δρχ. 500.

ΙΣΤΟΡΙΑ

ΛΑΓΚΑΔΙΑΝΟΣ ΣΤΑΥΡΟΣ. Εν-δύο-κάτω. Αθήνα, Εστία, 1985. Σελ. 158. Δρχ. 350. ΜΗΛΑΣ ΣΠΥΡΟΣ. Ο ξεριζωμός. Αθήνα, Gutenberg, 1985. Σελ. 167. Δρχ. 300.

Μ ΑΡΤΥΡΙΕΣ

ΡΑΠΤΟΠΟΥΛΟΣ ΒΑΓΓΕΛΗΣ. Τα τζιτζίκια. Αθήνα, Κέδρος, 1985. Σελ. 147. Δρχ. 450. ΣΑΡΗ ΖΩΡΖ. Η αποθήκη. Αθήνα, Κέδρος, 1985. Σελ.

36. Δρχ. 400.

ΒΡΑΧΝΙΑΡΗΣ ΧΡΗΣΤΟΣ. Ανάμεσα σε δύο εξεγέρ­ σεις. Κιλελέρ 1910. Τρίκαλα 1925. Αθήνα, Αλφειός, 1985. Σελ. 140. Δρχ. 320.

GOLDSMITH JOHN. Στον πυρετό του χρυσού. Μετ. Ελένη Κυπραίου. Αθήνα, Καρρέ, 1985. Σελ. 313. Δρχ.

350.

ΖΩΪΔΗΣ ΓΙΩΡΓΗΣ I. Αντιστασιακά. Μελέτες. Αθή­ να, Σύγχρονη εποχή, 1985. Σελ. 189. Δρχ. 280.

ΝΤΟΝΤΣΕΦ ANTON. Ο Μανόλ με τα εκατό αδέρφια. Μυθιστόρημα. Μετ. Γκέρμαν Χρίστοφ Μιόφσκι. Αθή­ να, Ειρήνη, 1985. Σελ. 433. Δρχ. 1500.

Ο ηθοποιός Αλέξης Μινωτής. Αθήνα, Καστανιώτης, 1985. Σελ. 211. ΠΑΠΑΔΗΜΗΤΡΙΟΥ ΟΔΥΣΣΕΑΣ. Έ νας τραπεζικός

δελ τιο /7 7 θυμάται... Αθήνα, Φιλιππότης, 1985. Σελ. 134. Δρχ.

400.

λασσα. Μετ. Βάλια Καραγιάννη. Α θήνα, Gutenberg, 1985. Σελ. 168. Δρχ. 350.

ΣΑΚΕΛΑΡΙΟΥ ΧΑΡΗΣ. Μιχ. Παπαμαύρος. Α θήνα, Gutenberg, 1985. Σελ. 269. Δρχ. 650.

BLYTON ENID. Οι πέντε φίλοι πηγαίνουν στο Βάλτο του Μυστηρίου. Μετ. Βάλια Καραγιάννη. Α θήνα, Gu­ tenberg, 1985. Σελ. 159. Δρχ. 350.

ΓΚΑΣΜΑΝ ΒΙΤΟΡΙΟ. Το μέλλον βρίσκεται πίσω μου. Μετ. Κούλα Κυριακίδου-Καφετζή. Αθήνα, Εξάντας, 1985. Σελ. 315. Δρχ. 700.

BLYTON ENID. Οι πέντε φίλοι σε μυστικά ίχνη. Μετ. Μαρία Δημοπούλου. Αθήνα, Gutenberg, 1985. Σελ.

162. Δρχ. 350.

Ε Λ Λ Η Ν ΙΚ Η ΙΣ ΤΟ ΡΙΑ ΤΕΧΝΕΣ ΚΡΕΜΜΥΔΑΣ ΒΑΣΙΛΗΣ. Ελληνική ναυτιλία 17761835. Τόμος Α '. Αθήνα, Εμπορική Τράπεζα της Ελλά­ δος. Σελ. 155. Δρχ. 450. ΜΑΚΡΥΓΙΑΝΝΗΣ ΝΙΚΟΣ. Οι πρωθυπουργοί της Ελλάδος. 1843-1985. Δ ' έκδοση. Α θήνα, 1985. Σελ.

377. Δρχ. 2.500. ΜΑΡΗΣ ΑΝΤΩΝΙΟΣ Μ. Ο Ελευθέριος Βενιζέλος και το κίνημα του θερίσου. Χανιά, 1985. Σελ. 242. Δρχ.

700. ΠΑΝΑΓΙΩΤΟΠΟΥΛΟΣ ΒΑΣΙΛΗΣ. Πληθυσμός και οικισμοί της Πελοπσννήσου. 13ος-18ος αιώνας. Αθή­ να, Εμπορική Τράπεζα της Ελλάδος. Σελ. 414. Δρχ.

1000.

DAKIN D OUGLAS. Μακεδονικός Αγώνας. Αθήνα, Εκδοτική Αθηνών, 1985. Σελ. 212. Δρχ. 2600.

ΠΑΙΔΙΚΑ

ΣΤΑΥΡΙΔΗΣ ΜΙΧΑΛΗΣ Γ. Μουσικό εργαστήρι. Τό­ μοι 5. Αθήνα, Gutenberg, 1985. Σελ. 80 + 98 + 94 + 89 + 95. Δρχ. 300. (Ο κάθε τόμος).

ΠΕΡΙΟΔΙΚΑ ΑΝΑΚΥΚΛΗΣΗ. Δίμηνη έκδοση τέχνης του Πρόσπερου. Τεύχος 1. ΑΝΤΙ. Δεκαπενθήμερη πολιτική επιθεώρηση. Τεύχος 306. Δρχ. 70. ΑΡΜΟΝΙΚΗ ΖΩΗ. Αυτοθεραπεία-μεταμόρφωση. Τεύχη 12, 13. Δρχ. 150. ΓΥΝΑΙΚΑ. 15μερο γυναικείο περιοδικό. Τεύχος 935. Δρχ. 150. ΔΑΥΛΟΣ. Μηνιαίο περιοδικό. Τεύχος 48. Δρχ. 120. ΔΕΚΑΠΕΝΘΗΜΕΡΟΣ ΠΟΛΙΤΗΣ. Τεύχος 56. Δρχ.

100.

ΕΛΕΥΘ ΕΡΑ ΑΝΑΓΝΩΣΜ ΑΤΑ ΚΑΡΑΓΙΑΝΝΗΣ ΠΑΝΟΣ. Ιστορίες από τον πλανήτη Γκ. Αθήνα, Καστανιώτης, 1985. Σελ. 26. Δρχ. 400. Ο μυλωνάς κι ο γάιδαρος. Μύθος του Αισώπου. Αθή­ να, Σύγχρονη Εποχή, 1985. Σελ. 34. Δρχ. 400. ΑΛΕΞΙΝ ΑΝΑΤΟΛΙ. Η τρελή Ευδοκία. Μετ. Μαριάννα Γαβριηλίδου. Νεανική βιβλιοθήκη, αριθ. 38. Αθήνα, Καστανιώτης, 1985. Σελ. 157. Δρχ. 400. ΒΕΡΝ ΙΟΥΛΙΟΣ. Γύρω από τη Σελήνη. Μετ. Καίτη Καρούζου. Αθήνα, Αποσπερίτης, 1985. Σελ. 159. Δρχ.

350. ΒΕΡΝ ΙΟΥΛΙΟΣ. Ο Πύργος των Καρπαθίων. Μετ. Ελένη Δακίου. Α θήνα, Αποσπερίτης, 1985. Σελ. 199. Δρχ. 400.

BLYTON ENID. Οι πέντε φίλοι διασκεδάζουν. Μετ. Βάλια Καραγιάννη. Αθήνα, Gutenberg, 1985. Σελ.

166. Δρχ. 350.

BLYTON ENID. Οι πέντε φίλοι καλοπερνούν. Μετ. Βάλια Καραγιάννη. Α θήνα, Gutenberg, 1985. Σελ.

191. Δρχ. 350.

BLYTON ENID. Οι πέντε φίλοι πηγαίνουν στη θά­

ΔΙΑ ΒΑ ΖΩ. Δεκαπενθήμερη επιθεώρηση του βιβλίου. Τεύχος 133. Δρχ. 350. ΔΙΑΛΟΓΟΣ. Φύλλο 48-1985/Γ. ΕΠΟΠΤΕΙΑ. Τεύχος 107. Δρχ. 350. ΤΑ ΘΕΡΜΙΑ. Φύλλο 263. ΙΑΤΡΙΚΗ. Μηνιαία έκδοση Εταιρείας Ιατρικών Σπου­ δών. Τεύχος 5. Ο ΚΥΚΛΟΣ. Διμηνιαία έκδοση τέχνης και προβλημα­ τισμού. Τεύχος 17-18. ΝΑΥΠΑΚΤΙΑΚΗ. Διμηνιαία'εφημερίδα ενημέρωσης. Φύλλο 16. Δρχ. 20. Ν ΕΑ ΠΟΡΕΙΑ. Δεκαπενθήμερη εφημερίδα Κεφαλλονιάς-Ιθάκης. Φύλλο 3. Δρχ. 20. ΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ. Λόγος-αντίλογος-διάλογος. Τεύχος 4. ΠΑΝΘΕΟΝ. Γυναικείο δεκαπενθήμερο περιοδικό. Τεύχος 903. Δρχ. 150. ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΕΠΟΧΗ. Μηνιαία περιοδική έκδοση γραμμάτων και τεχνών. Φύλλο 109. Δρχ. 7. ΣΥΝΑΞΗ. Τριμηνιαία έκδοση σπουδής στην Ορθοδο­ ξία. Τεύχος 16. Δρχ. 300.

78/δελτιο 4 Δεκεμβρίου17 Δεκεμβρίου 1985

κριτικογραφία

Επιμέλεια: Μαρία Τρουπάκη

Στην Κριτικογραφία περιλαμβάνονται όλες οι επώνυμες βιβλιοκριτικές και βιβλιοπαρονσιάσεις των ελληνικών εκδόσεων που δημοσιεύονται στον ημερήσιο αθηναϊκό τύπο. Περιλαμβάνονται, επίσης, και κριτικές δημοσιευμέ­ νες στον περιοδικό και επαρχιακό τύπο, όσες φυσικά φροντίζουν να μας στέλνουν οι συντάκτες τους. Για κάθε βιβλίο σημειώνονται, μέσα σε παρένθεση: το όνομα του κριτικού και ο τίτλος του εντύπου (βλ. Υπόμνημα), καθώς και η ημέρά δημοσίευσης της κριτικής, αν πρόκειται για εφημερίδα, ή ο αριθμός έκδοσης, αν πρόκειται για περιοδικό έντυπο.

ΚΡΙΤΙΚΟΙ Α θ: Π. Αθηναίος ΑΠ: Α. Παπαδάκη ΑΦ: Α. Φουριώτης BA: Β. Αγγελοπούλου ΒΠ: Βάιος Παγκουρέλης ΒΧ: Β. Χατζηβασιλείου ΓΜ: Γ. Ματζουράνης ΓΣ: Γ. Σαββίδης ΔΚ: Δ. Κονιδάρης ΓΠ: Γ. Παναγιώτου ΔΓ: Δ. Γιάκος ΔΖ: Δ. Ζαδές ΔΠ: Δ. Παπακωνσταντίνου ΔΣ: Δ. Σιατόπουλος ΕΑ: Ε. Αρανίτσης ΕΒ: Ε. Βαλτά ΕΖ: Ε. Ζωγράφου ΕΛ: Ε. Παππά ΕΠ: Ε. Παμποΰκη EM: Ε. Μόσχος ZB: Ζ. Βαλάση βΠ: θ . Μ. Πολίτης ΘΥ: θ . Παπανικολάου ΙΔ: I. Δραγώης ΚΑ: Κ. Ανδρόνικός ΚΓ: Κ. Γουλιάμος ΚΔ: Κ. θ . Δημαράς ΚΕ: Κ. Εμονίδης ΚΗ: Σ. Κατσίμης ΚΚ: Κ. Καραχάλιος ΚΝ: Κ. Ντελόπουλος ΚΣ: Κ. Σταματίου ΚΤ: Κ. Τσαούσης ΚΧ: Κ. Χρυσάνθης ΛΑ: Λ. Αποσκίτης ΜΑ: Μ. Αποστολάτος ΜΚ: Μ. Κοντολέων ΜΠ: Μ. Παπαδοπούλου

ΜΝ: Μ. Νιτσόπουλος ΝΜ: Ν. Μπούτβας ΝΠ: Ν. Παπανδρέου NY: Ν. Μαρκίδου ΟΠ: Ο. Παρατηρητής ΠΑ: Α. Παπανδρόπουλος ΠΛ: Π. Λινάρδος-Ρυλμόν ΠΜ: Π. Μηλιώρη ΠΠ: Π. Παισνίδης ΣΤ: Δ. Σταμέλος Τ θ: Τ. Θεοδωρόπουλος ΤΑ: Τ. Λειβαδίτης ΤΣ: Σ. Τσακνιάς ΦΚ: Φ. Κονδύλης ΦΤ: Φ. Τριάρχης ΕΝΤΥΠΑ ΑΓ: Αγωνιστής ΑΗ: Απογευματινή ΑΚ: Ακρόπολις ΑΝ: Αντί ΑΠ: Απανεμιά ΑΥ: Αυγή ΒΟ: Βορειοελλαδικά ΒΡ: Η Βραδυνή Π : Γιατί ΓΤ: Γράμματα και Τέχνες ΔΙ: Διαβάζω ΔΑ: Διάλογος ΔΠ: Δεκαπενθήμερος Πολίτης ΔΡ: Δραμινή ΔΣ: Δαυλός ΕΒ: Εμείς και το Βιβλίο ΕΓ: Ελεύθερη Γνώμη ΕΙ: Εικόνες Ε θ: Έθνος ΕΛ: Ελευθεροτυπία ΕΜ: Εβδόμη ΕΚ: Ελικώνας ΕΟ: Εποπτεία

Τύπος Κομίνης Λ.: Η κρίση του ελληνικού τύπου (ΚΣ, ΝΕ, 14/12) Φιλοσοφία Τσβάιχ Σ.: Φ. Νίτσε (Σ. Αρτεμάκης, ΒΡ, 7/12) Ψυχολογία Μπάρδης Π.: Νοητική Καθυστέρηση (Ν. Κάτοικος, Νέα Παι­ δεία, 36)

ΕΣ: Ελεύθερος (Στερ. Ελλ!) ΕΨ: Επιστημονική Σκέψη ΕΩ: Ελεύθερη 'Ωρα ΗΜ: Ημερήσια ΗΧ: Ήχος xc Hi-Fi ΘΟ: θούριος ΚΑ: Καθημερινή ΚΛ: Κυπριακός Λόγος CO: Cosmopolitan ΛΕ: Η Λέξη ΜΕ: Μεσημβρινή ΝΕ: Τα Νέα ΝΗ: Νέα Εποχή ΝΣ: Νέα Εστία ΟΜ: Ομπρέλα ΟΠ: Οδός Πανός ΟΤ: Οικονομικός Ταχυδρόμος ΠΑ: Πάνθεον ΠΕ: Περισκόπιο της Επιστήμης Π θ: Πολιτικά θέματα ΠΚ: Πνευματική Κύπρος ΠΛ: Πολιτιστική ΠΟ: Πολίτης ΠΡ: Πορφύρας ΡΙ: Ριζοσπάστης ΣΕ: Σύγχρονη Εκπαίδευση Σ θ: Σύγχρονα θέματα ΣΚ: Σκιάθος ΣΛ: Συλλεκτικός Κόσμος ΣΠ: Σπουδές ΣΣ: Σύγχρονη Σκέψη ΣΥ: Συμβολή ΤΑ: Ταχυδρόμος ΤΕ: Τριφυλιακή Εστία ΤΚ: Ταχυδρόμος Καβάλας ΤΟ: Τομές ΤΤ: Τετράγωνο ΦΣ: Φιλολογική Στέγη ΧΑ: Χάρτης ΧΡ: Η Χριστιανική

Μουστάκης Γ.: Οι πέντε μεγάλες θρησκείες του κόσμου (ΘΥ, . ΕΙ, 11/12) Κοινών ιολογ ία Κατάκη X.: Οι τρεις ταυτότητες της νεοελληνικής οικογένειας (ΛΑ, ΠΕ, 80) Κατσανέβας θ .: Το σύγχρονο συνδικαλιστικό κίνημα (ΚΤ, Ε θ , 11/12) Τάκαρη Ν.: Η γυναίκα από την αρχαιότητα ως την τεχνολογι­ κή επανάσταση (Κ.Γ. Σταυρόπουλος, Έρευνα Τρικάλων, 13/ 11)

θρησκεία

Πολιτική

Μαντζουνέας Ε. Κ.: Σύγχρονο Πανάριον των αιρέσεων (Σ. Αρτεμάκης, ΒΡ, 7/12)

Καρατζαφέρης Σ.: ΚΥΠ. (Ν. Ντόκας, ΕΛ, 1/12) Ο πόλεμος των άστρων (ΚΤ. Ε θ, 4/12)

δελ τιο /7 9 Φεραγιόλι Λ.: 1)Βία χαι πολιτική 2) Αυταρχική Δημοκρατία και κριτική της πολιτικής (ΘΥ, ΕΙ, 4/12) Δίκαιο Γεωργακόπουλος Λ.: Η φωνή του Δικαίου (Κ.Γ.Σ, Έρευνα ) Τρικάλων, 13/11) Σακελλαρίδης I.: Το δίπλωμα ευρεσιτεχνίας (Α.Δ.Π., ΟΤ, 12/ 12) Miaille Μ.: Το κράτος του δικαίου (Α.Δ.Π, ΟΤ, 5/12) Cerroni U.: Ο Μαρξ και το σύγχρονο δίκαιο (Α.Δ.Μ., ΟΤ, 5/12) Οικονομία Βλιάμος Σ.: Ο χαρακτήρας του περιφερειακού οικονομικού προβλήματος (Α.Δ.Π ., ΟΤ, 5/12) Λαογραφία Κιουρτσάκης Γ.: Καρναβάλι και Καραγκιόζης (ΒΨ, ΜΕ, 9/ 12), (ΓΣ, ΑΗ, 10/12) Μερακλής Μ-.Γ.: Πέντε λασγραφικά δοκίμια για τη γλώσσα και την ποίηση (Κ.Ν.Π, Νέα Παιδεία, 36) Εκπαίδευση - Παιδαγωγική Η διδασκαλία της λογοτεχνίας (ΣΤ, ΕΛ, 12/12) Τάτσης Ν.: Η διδασκαλία της κοινωνιολογικής θεωρίας (Κ.Ν.Π., Νέα Παιδεία, 36) Ψ ·άγχος X.: Βασικές παιδαγωγικές θέσεις (X. Σακελλαρίου. Τα εκπαιδευτικό. I, λ. ραλαμπόπουλος X: Το πρόβλημα της παιδείας στο φως της πάλης των ιδεών (X. Σακελλαρίου, Τα εκπαιδευτικά, ΐ) Μιαλαρέ Γ.: Εισαγωγή στην παιδαγωγική (Κ.Ν.Π., Νέα Παι­ δεία, 36) Chateau J.: Οι μεγάλοι παιδαγωγοί (ΛΑ, ΠΕ, 80) θετικές και εφαρμοσμένες επιστήμες Κοίλιας X.: Η γλώσσα Basic και οι εφαρμογές της (ΛΑ, ΠΕ, 80) Πεπονάς Γ. Δ.: Σπειραλική της φύσης (ΛΑ, ΠΕ, 80) Τζάννες Ν. Σ.: θεωρία μετάδοσης πληροφοριών_(ΛΑ, ΠΕ, 80) Τέχνες Ανδρουλιδάκης Κ.: Τα τραίνα στο έργο του Μαυρομάτη (ΦΤ, ΔΡ, 16/11) Εισαγωγή στη βυζαντινή ζωγραφική (Θ4, ΕΙ, 11/12) Κυρ: Για ακόμα καλύτερες νύχτες (ΚΤ, Ε θ , 8/12) Σιατόπουλος Δ.: Το θέατρο της ρωμιοσύνης (Ν. Ανώγης, Λο­ γοτεχνική Επιθεώρηση, 3) Το αρχοντικό της Αγροτικής Τράπεζας (ΚΤ, Ε θ , 15/12) Χατζηκυριάκος-Γκίκας Ν.: Ανίχνευση της Ελληνικότητας (ΘΠ, ΕΣ, 6/12) Σμολ Κ.: Μουσική - Κοινωνία - Παιδεία (ΘΥ, ΕΙ, 11/12) Αθλητισμός Παρασκευαίδης Σ.: Μάθετε ορειβασία (ΘΥ, ΕΙ, 4/12) Γλώσσα Βηλαράς Γ.: Στοιχεία Ελληνοαλβανικής Γραμματικής και Ελληνοαλβανικοί διάλογοι (ΚΤ, Ε θ , 11/12) Νικολαίδης Ι.Δ.: Η εθνική μας ταυτότητα και η ελληνική γλώσσα (ΦΤ, ΤΚ, 2/11) Υπερλεξικό της νεοελληνικής γλώσσας (Σ. Αρτεμάκης, ΒΡ, 7/ Λογοτεχνία Γενικά έργα και ανθολογίες Αξιώτης Σ.: (Επιμ.) Καβαλιώτες πεζογράφοι (Δ. Πανουσάκης, ΠΛ, 26)

Ζαγκλαβήρας Ν.: Εγκυκλοπαίδεια της αρχαίας και νεώτερης σοφίας (ΓΣ, ΑΗ, 17/12) Ιδίοις αναλώμασιν (Μ.Δ. ΔΠ, 55) Καρατζάς Δ.: (Επιμ) Πατρινοί ποιητές (Σ. Κάλμπαρης Το Βασιλειώνοικο, 19) Λογοτεχνική ανθολογία σιδηροδρομικών (ΦΤ, ΔΡ, 24/11) Σταφυλοπάτης Ν.: (επιμ) Ανθολογία Σιφνίων ποιητών ΦΤ, ΔΡ, 10/11) Σύγχρονη Αυστραλιανή ποίηση (Μ.Β. Ραίζης, ΚΑ, 5/12) Κλασική φιλολογία Πετρώνιος.: Σατυρικόν (Μ.Δ, ΔΠ, 55) Ποίηση Αλεξάκης Ο.: Βυθός (ΟΠ, ΕΣ, 6/12) Αναγνωσιάκης Μ.: Τα ποιήματα (ΣΤ, ΕΛ, 12/12) Ανδρουλιδάκης Κ.: 1) Τα λόγια ενός ξένου 2) Το μυστικό τε­ τράδιο (ΦΤ, ΔΡ, 10/11 και ΤΚ, 27/11) Αντωνίου Τ.: Επιγράμματα (ΘΠ, ΕΣ, 22 και 29/11) Βάρναλης Κ.: Πυθμένες (ΚΣ, ΝΕ, 7/12) Εγγλέζος Τ.: 100 σκόρπια ποιήματα (Δ. Πανουσάκης, ΠΛ, 26) Κανάτσης Τ.: Ρυμουλκό (Δ. Πανουσάκης, ΠΛ, 26) Κουγέας Β.: Ύπνος (ΒΧ, ΑΥ, 10/12) Μπολέτσης Σ.: Το δάσος της βροχής (Δ. Πανουσάκης, ΠΛ, 26) Παναγιωτούνης Π.: Φωταγωγημένο Αιγαίο (Ν. Ανώγης, Λογ'—ΐχνίκή επιθεώρηση, 3) Πέτρου - Βλάσση Σ.: Ενότητες (ΦΤ, ΤΚ, 2/11) Σαλβαρλής Γ.: Τα λουλούδια των πειρασμών (Ν. Ανώγης, Λο­ γοτεχνική Επιθεώρηση, 3) Σωτηρίου Π.: Προορισμένα (ΔΓ, Έρευνα Τρικάλων, 13/11) Τζανής Γ.: Αιθίοπες έσχατοι ανδρών (ΦΤ, ΔΡ, 16/11) Τοπογιάννης Σ.: Κύμα της θάλασσας (ΦΤ, ΔΡ, 24/11) Τριβυζάς Σ.: Το κέλυφος (Δ. Πανουσάκης, ΠΛ, 26) Φυτσιλής Β.: θρήνος και τραγούδι για το μικρό καπετάνιο (Δ. Πανουσάκης, ΠΛ, 26) Φωστιέρης A.: 1) Σκοτεινός έρωτας 2) Ο διάβολος τραγούδησε σωστά (Κ., ΚΑ, 12/12) Χωρεάνθη Ε.: Οι εποχές της Εύας (Δ. Πανουσάκης, ΠΛ, 26) Μπονφουά Υ.: Ποιήματα (Α θ, ΗΜ, 13/12) Πεζογραφία Βασιλικός Β.: 1) Οι προσωκρατικοί 2) Το ελικόπτερο (Δ. Κούρτοβικ, Σχολιαστής, 33) Βέρος Κ.: Η Απεργία (Π. Μακρής, ΕΛ, 6/12) Βλάχου Ν.: Ο βιασμός (ΘΥ, ΕΙ, 4/12) Γερμανός Φ.: Σαμ (Ν. Ντόκας, ΕΛ, 1/12) Ευστρατιάδου Α.: Δύσβατο πέρασμα (Σ. Κάλμπαρης, Το Βασιλειώνοικο, 19) Καλλιαντά - Γάλλιου Μ.: Εκεί που δε φτάνει ο ήλιος (ΦΤ, ΔΡ, 8/11) Καλού Σ.: Εκείνος της έγραφε (Ν. Ανώγης Λογοτεχνική Επι­ θεώρηση, 3) Κουκούτης Σ.: Ακατάλληλο για ανθρώπους (ΕΛ, ΓΥ, 11/12) Μάκρα Μ.: Ο δρόμος είναι μακρύς (Ν. Ανώγης, Λογοτεχνική Επιθεώρηση, 3) Μεσολογγίτης Β.: Η μαούνα των ονείρων (Ν. Παππάς, ΠΛ, 26) Ξανθούλης Γ.: Ο Σόουμαν δε θα ’ρθει απόψε (ΔΑ, ΜΕ, 16/12), (ΘΥ, ΕΙ, 11/12) (Ν. Ντόκας, ΕΛ, 1/12) Παπαδάκη - Καραμήτσα Κ.: Ηλιοτρόπια (ΦΤ, ΤΚ, 16/11) Παπακυριάκης Γ.: Ο τυφλός ταξιδιώτης (Α θ, ΗΜ, 13/12) Πλατής Ν.: Μια αβενιού ιπποποτάμ ντε λα Γκρέτσια (ΚΣ, ΝΕ, 7/12) Σεφεριάδη - Μεγάλου Λ.: Το ξένο σώμα (Β. ψ , ΜΕ, 9/12) Σπανδωνής Γ.: Γραικοί (ΚΤ, Ε θ , 11/12) Σφακιανάκης Α.: Οι παράξενες συνήθειες της οικογένειας Μόρφη (ΕΛ, ΓΥ, 11/12) Άβερλαντ Φ.: Τίποτα στην κάζα (ΓΣ, AM, 10/12) Αλέξιν Α.: Η τρελή ευδοκία (ΓΣ, ΑΗ, 10/12) Βαλτάρι Μ.: Ο Ετρούσκος (Σ. Αρτεμάκης, ΒΡ, 7/12) Γκλοβάσκι Γ.: Γενική απεργία (ΓΣ, ΑΗ, 17/12)

80/μ ικ ρ ε ς α γ γ ε λ ίε ς Ζενέ Ζ.: Επιτάφιες σπουδές (ΕΑ, ΕΛ, 5/12) Λακαριέρ Ζ.: Μαρία η Αιγύπτια (ΚΤ, Ε θ , 11/12) Νταίηλυ Ν.: Πικρές σελίδες (ΓΣ, ΑΗ, 17/12) Ντυράς Μ.: Ο Εραστής (Α.Κ., ΡΙ, 8/12)

μ ικ ρ έ ς α γ γ ε λ ίε ς ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΑΣ μαθήμα­ τα στον Πειραιά παραδίδει έμ­ πειρος καθηγητής με φροντι­ στηριακή πείρα. Τηλ. 36.40.488 πρωινά. «Η ΠΟΛΗ». Γρήγορή Γρηγοριαδη. Ζερμιναλ, 1985.

Μελέτες Κιντζονίδης Λ.: Το πορτραίτο του κριτικού και ποιητή Τάκη Γκοσιόπουλου (ΦΤ, ΔΡ, 8/11) Κόρφης Τ.: Ν. Λαπαθιώτης (ΣΤ, ΕΛ, 12/12) Μνημονάριον Φώτη Κόντογλου (ΘΠ, ΕΣ, 6/12) Χριστοδούλου Ν.: Βιο-βι6λιογραφικά στοιχεία Πέτρου Στυ­ λιανού (Κ.Γ.Σ, Έρευνα Τρικάλων, 13/11) Χρυσάνθης Κ.: Δημήτρης θ . Λιπέρτης (ΦΤ, ΤΚ, 16/11) Δοκίμια Πλησής Κ.: Ο ένδον κόσμος (ΘΠ, ΕΣ, 6/12) Τσιρόπουλος Κ.: Παιδεία Ελευθερίας (ΘΠ, ΕΣ, 6/12) ΧΕΛΕ: Η εθνική μας ταυτότητα (ΦΤ, ΤΚ, 1/11) Παιδικά

ΤΡΙΑΡΙ διαμέρισμα για κατοι­ κία ψάχνω εναγωνίως στις πε­ ριοχές: Ν. Κόσμο, Καλλιθέα, Κουκάκι, Δάφνη, Ηλιούπολη, Ν. Σμύρνη, Αμφιθέα, Π. Φά­ ληρο. Τηλ.: 32.34.270. Υ.Σ. Δώρο σε όποιον με διευ­ κολύνει μια σειρά από τα βι­ βλία των εκδόσεων «Καλέντης». ΑΜΕΡΙΚΑΝΙΔΑ πτυχιούχος του Michigan University παραδίδει ιδιαίτερα μαθήματα στις περιοχές Π. Φαλήρου, Καλαμακίου. Για συνεννόηση τηλε­ φωνήστε στο 41.18. 377 (9π.μ.3.00μ.μ.).

Αντωνίου-Αντωνάκου Ε.: Παραμύθια της Στερεάς Ελλάδας (Σ. Αρτεμάκης, ΒΡ, 7/12) Μουσικό εργαστήρι (βιβλία σε σειρά) (ΓΣ, ΑΗ, 17/12) Παραμύθια των βλαχόφωνων Ελλήνων (Σ.Κ., ΕΛ, 5/12) Πατεράκη Γ.: Έ να παιδί κατακτά τη νίκη (Σ. Αρτεμάκης, ΒΡ, 7/12), ΓΣ, ΑΗ, 17/12) Σκιαδάς Ν.: Το παιδί και το ποτάμι (X. Σακελλαρίου, Τα Εκ­ παιδευτικά, 1) Perrault C.: Τα παραμύθια (X. Σακελλαρίου, Τα Εκπαιδευτι­ κά, 1) Ιστορία Διαμαντόπουλος θ .: Οι πολιτικές δυνάμεις.της βενιζελικής περιόδου (Α. Δροσόπουλος, ΚΑ, 12/12) Διγκαβές Κ.: Οι εκλογές στην Ελλάδα (ΑΦ, ΑΚ, 14/12) Κολιόπουλος 1.: Παλινόρθωση - Δικτατορία, Πόλεμος 19351941 (Σ. Αρτεμάκης, ΒΡ, 7/12) Λάδης Φ.: Τα Ιουλιανά 1965 (Α θ, ΗΜ, 13/12) Μιχελή Λ.: Πλάκα (Χ.Κ, ΝΕ, 7/12) Μοσχόπουλος Γ.: Ιστορία της Κεφαλονιάς. (Μ. Σταματελάτος, ΚΑ, 12/12) Νούσκας Κ.: Η πραγματική αλήθεια για το έπος του Σαράντα (ΦΤ, ΤΚ, 1/11) Σταμέλος Δ.: Ο θάνατος του Καραϊσκάκη (ΑΦ, ΑΚ, 7/12), (Ν. Ντόκας, ΕΛ, 1/12) Τσιμπουκίδης Δ.: Φίλιππος ο Μακεδών και ο ιστορικός του ρόλος (I. Πριλούτσκαγια, Τα Εκπαιδευτικά, 1) Χαράτσης Σ.: 1023 αξιωματικοί και 22 κινήματα (ΓΣ, ΑΚ, 10/ 12) Ρίντ Τ.: Δέκα μέρες που συγκλόνισαν τον κόσμο (ΘΥ, ΕΙ, 11/ 12) Βιογραφίες - Μαρτυρίες

ΦΟΙΤΗΤΗΣ παραδίδει μαθή­ ματα, Μαθηματικών, Φυσικής, Χημείας σε μαθητές Γυμνασίου - Λυκείου. Τηλ.: 72.19.513.

Καχιίτσης Ν.: Η περιπέτεια ενός βιβλίου (ΚΣ, ΝΕ,.7/12) Στυλιανός Π. - Χριστοδούλου Ν.: Τα φυλακισμένα μνήματα (Κ.Γ.Σ, Έρευνα Τρικάλων, 13/11) Λούντβιχ Ε.: Ναπολέων (ΚΤ, Ε θ , 8/12) Ταξιδιωτικά

ΓΚΟΥΡΤΖΙΕΦ - ΟΥΣΠΕΝΣΚΥ κέντρο δέχεται μαθητές. Τηλ.: 81.32.262 Κάθε λέξη στις μικρές αγγελίες στοιχίζει 20 δραχμές

Γκίκας Γ.: Κάστρα - Ταξίδια (ΣΤ, ΕΛ, 12/12) Περιοδικές εκδόσεις Δαυλός (Κ.Γ.Σ, Έρευνα Τρικάλων, 13/11) Ευθύνη (Κ.Γ.Σ, Έρευνα Τρικάλων, 13/11) Ηπειρωτική Εστία (Κ.Γ.Σ, Έρευνα Τρικάλων, 13/11) θεσσαλική Εστία (Κ.Γ.Σ, Έρευνα Τρικάλων, 13/11)

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΚΕΔΡΟΣ

ΤΟΥ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗ

Ε ισαγω γή, Μ ετάφραση Η λία Φ. Η λιου

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΟΥΣ

\m

\

Ε ισαγω γή, Μ ετάφραση, Σ χόλια Σ Τ Α Θ Η ΙΩ Ν. Δ Ρ Ο Μ Α Ζ Ο Υ

, ν

Α Ρ ΙΣ Τ Ο Τ Ε Λ Η Σ

ν

ϊ ' ο

1

ί "

1 '

Β. Φ. ΑΣΜΟΥΣ μέλος της Ακαδημίας Επιστημών της ΕΣΣΔ ειδικός στα θέματα της Αρχαίας Ελληνικής φιλοσοφίας

Συμπληρώστε τή σειρά των αφιερωμάτων του

ΔΙΑΒΑΖΩ

Κωνσταντίνος Θεοτόκης (No 14)* Βιβλία για πα ιδιά (No 24)* Γυναικείος λόγος (No 36)* Γκέοργκ Λούκατς (No 41) Τα διδακτικά βιβλία της μέσης εκπαίδευσης (No 47) Φραντς Κάφκα (No 50)* Νέοι Λογοτέχνες (No 50)* Νίκος Κ αζαντζάκης (No 51)* Μαρσέλ Προυστ (No 52)* Ουίλλιαμ Φώκνερ (No 54)* Αγγλική λογοτεχνία (No 56) Σοβιετική Λογοτεχνία (No 57)* Αντίσταση και Λ ογοτεχνία (No 58) Λατινοαμερικανική λογοτεχνία (No 59) Ονορέ ντε Μ παλζάκ (No 60) Δημήτρης Γληνός (No 61) Τζέημς Τζόυς (No 62) Κώστας Χατζηαργύρης (No 63) Η γενιά των μπήτνικ (No 64) Ο ι επίγονοι του Φρόυντ (No 65) Ζαν Ζενέ (No 66) Επιθεώρηση Τέχνης (No 67) Ά γιο ν Ό ρ ο ς (No 68) Νέοι λογοτέχνες (No 69) Γερμανόφωνο θέατρο (No 70) Σημειωτική (No 71)* Αριστοφάνης (No 72) Ζακ Πρεβέρ (No 73) Μ ικροασιατικός ελληνισμός (No 74) Λ ογοτεχνία και κινηματογράφος (No 75) Ιταλική λογοτεχνία (No 76) Μ αρκήσιος ντε Σαντ (No 77) Κ.Π. Καβάφης (No 78) Χ.Λ. Μπόρχες (No 79) Μίλαν Κούντερα (No 80) Μ αργκερίτ Γιουρσενάρ (No 81) Α δαμάντιος Κοραής (No 82) Καρλ Μαρξ (No 83) Σύγχρονα ολλανδικά γράμματα (No 84) Μπορίς Βίαν (No 85) Αστυνομική λογοτεχνία (No 86) Νέοι λογοτέχνες (No 87) Κώστας Βάρναλης (No 88) Νεοελληνικό θέατρο (No 89)

Τόμαν Μαν (No 90) Φρειδερίκος Νίτσε (No 91) Κωνσταντίνος Θεοτόκης (No 92) Ρολάν Μ παρτ (No 93) Π αιδικό βιβλίο (No 94) Ναπολέων Λ απαθιώτης (No 95) Εμμανουήλ Ροΐδης (No 96) Εμίλ Ζολά (No 97) Σταντάλ (No 98) Βιβλίο και φυλακή (No 99) Λ αϊκό αισθηματικό μυθιστόρημα (No 100) Μ ακρυγιάννης (No 101) Λ ουκιανός (No 102) Ντιντερό (No 103) Τέλλος Ά γρ α ς (No 104) Ιούλιος Βερν (No 105) Θεόφιλος Καίρης (No 106) Αρχαία λυρική ποίηση (No 107) Περό, Γκριμ, Ά ντερσεν (No 108) Έ ρμ αν Έσσε (No 109) Αλμπέρ Καμύ (No 110) Βίκτωρ Ουγκό (No 111) Έ ντγκαρ Ά λ α ν Πόε (No 112) Φώτης Κόντογλου (No 113) Φ ιλανδικά γράμματα (No 114) Σάμουελ Μπέκετ (No 115) Κοσμάς Πολίτης (No 116) Το δοκίμιο (No 117) Αλέξανδρος Πάλλης (No 118) Κοινωνιολογία (No 119) Ελληνικός Υπερρεαλισμός (No 120) Βλαντιμίρ Μ αγιακόφσκι (No 121) Ευγένιος Ιονέσκο (No 122) Κυπριακά γράμματα (No 123) Το χιούμορ (No 124) Μισέλ Φουκώ (No 125) Ζακ Λακάν (No 126) Ζαν-Πωλ Σαρτρ (No 127) Θεσσαλονίκη (No 128) Βυζάντιο (No 129) Ελληνικό παραμύθι (No 130) Ντοστογιέφσκι (No 131) Ντ. X. Λώρενς (No 132) Τ.Σ. Έ λ ιοτ (No 133) ’•/.'I -τοι> Di||ifiuivovTUl ut (« ιπ ο ίο κο έχουν ι·5«ντ>.ΐ|0π'.