Τεύχος 297

Το «ΥΓ.» του Μανόλη Αναγνωστάκη

ΝΕΟ ΛΕΞΙΚΟ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ

Ανδρέα Σταφυλίδη ΕΝΑΣ ΕΠΙΤΟΜΟΣ ΓΛΩΣΣΙΚΟΣ ΓΙΓΑΝΤΑΣ ΠΟΛΥΕΤΟΥΣ ΚΑΙ ΕΠΙΠΟΝΗΣ Ε ΡΕΥΝΑ Σ

' Ενα λεξικό σταθμός.

• Ετυμολογεί και ερμηνεύει πάνω από 85.000 λέξεις.

• Δίνει τους αρχικούς χρόνους όλων των ρημάτων και ιδιαίτερα λεξιλόγια κυρίων ονομάτων και πληροφορικής. Θα το βρείτε σε μεγάλο και μικρό σχήμα αλλά και σε σχήμα τσέπης ως ορθρογραφικό. ΝΕΟ ΛΕΞΙΚΟ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΣΤΑΦΥΛΙΔΗ Πλήρες, άρτιο, μοναδικό. Ζητήστε το από τα βιβλιοπωλεία Kqi από τις ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΣΤΑΦΥΛΙΔΗ ΑΘΗΝΑ, ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ 46, ΤΗΛ: 36.13.730

τα βιβλία της «γνώσης» Το μαγικό μυθιστόρημα του

ΜΠΕΝ ΟΚΡΙ Ο ΑΔΗΦΑΓΟΣ ΔΡΟΜΟΣ

BOOKER PRIZE 1991 « Ο Α δ η φ ά γ ο ς Δ ρ ό μ ο ς » είναι το όραμα μιας ημιυπερφυσικής (ονειρικής) Αφρικής, που περνά αδιάκοπα από το μαγικό εφιάλτη στην κραυγαλέα πραγματικότητα. Ο αφηγητής, Azaro, είναι ένα παιδί-πνεύμα που έχει τη δυνατότητα να θυμάται τους συντρόφους του από ένα κόσμο που υπήρχε πριν ακόμη γεννηθεί. Τα περισσότερα παιδιά-πνεύματα ξαναγυρίζουν σ ’ αυτόν, αλλά ο Azaro αποφασίζει να αγκιστρωθεί από τη ζωή μ' όλο της το πάθος, την αγριότητα και την τρυφερότητα».

(Tim Radford, Φιλολογικός Συντάκτης, Guardian, 23.10.91)

εκδόσεις Ιπποκράτους 31, 106 80 Αθήνα Τηλ.: 3620 941 - 3621 194 , ^ Για τους Βιβλιοπώλες: Αποκλειστική διάθεση ΔΑΝΑΟΣ Α.Ε. «γνώ ση » Μαυρομιχάλη 64, 106 80 Αθήνα, Τηλ.: 3604 161, 3631 975, 3611 054

2 Μ

Α

Β Ι Β Λ Ι Α

Η ΠΕΖΟΓΡΑΦΙΑ

1 9 9 2

- ΠΟΙΗΣΗ

ΠΕΖΟΓΡΑΦΙΑ

Έ λσα Μ οράντε

Ριουνοσούκε Ακουταγκάουα

Αραδέλι (Μυθιστόρημα)

Κάπα (Μυθιστόρημα) Ρασομόν και άλλες ιστορίες 9 Ν αντίν Γκόρντιμερ

Η ιστορία του γιου μου (Μυθιστόρημα) Μια ιδιοτροπία της φύσης (Μυθιστόρημα)

9

Ο νορέ ντε Μ παλζάκ

Ο μπαρμπα-Γκοριό (Μυθιστόρημα) 9 Στέφ ανο Μ πένι

Σιουσακού Έ ντο

9

Ο μάγος Μπάολ Μια ήσυχη νύχτα της δικτατορίας (Μυθιστόρημα) 9

Σιωπή (Μυθιστόρημα) 9

Διόρθωση παλιών μύθων και άλλες ιστορίες 9

Μ πόνχο Κ ίρχοφ

Χ ο υά ν Κ άρλος Ονέτι

Ινφάντα (Μυθιστόρημα) 9

Το ναυπηγέιο (Μυθιστόρημα) 9

Ε μανουέλ Κρεστ

Ράντου ή Οι φυσητές γυαλιού του Λιπσανί (Μυθιστόρημα) 9 Καμάρα Λάι

Το μαύρο αγόρι (Μυθιστόρημα) 9 Τζεραλντίν Μ ακ Κ όχριν

Στα πόδια των αγγέλων (Μυθιστόρημα) 9 Σπάικ Μ ίλιγκαν

Μουρλό - Μια ιρλανδέζικη φαντασία (Μυθιστόρημα) 9 Γιούκιο Μ ισίμα Η ΘΑΛΑΣΣΑ ΤΗΣ ΓΟΝΙΜΟΤΗΤΑΣ

Ανοιξιάτικο χιόνι (Μυθιστόρημα) 9

Μ πέρτολντ Μ πρεχτ

Κέιτ Σοπέν

Η αφύπνιση και άλλες ιστορίες 9 Τζόναθαν Σουίφτ

Η μάχη των βιβλίων (Νουβέλα) 9 Τζουνίτσιρο Τανιζάκι

Το πορτρέτο της Σούνκιν (Διηγήματα) 9 Τζων Κ ένεντυ Τ ουλ

Συνασπισμός ηλιθίων (Μυθιστόρημα) Η ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΜΑΣ ΚΛΗΡΟΝΟΜΙΑ Βολταίρος

Τα περί τον Σαδίκην ή Την Ειμαρμένην (Μετάφραση: Δ. Ν. Ισκεντέρης Βυζάντιος, 1819) 9

Πέδρο Γκαρθία Μ οντάλβο

Α νρί Μ υρζέ

Μια ιστορία από τη Μαδρίτη (Μυθιστόρημα)

Οι λιμοκοντόροι ή Σκηναί εκ του βοημικού βίου (Μετάφραση: Εμμ. Ροίδης, 1898)

Ε κδόσεις Κ αςτανιωτη Η σύγχρονη εκδοτική παρουσία στα ελληνικά γράμματα

Α Π Ο Ψ Ε ΙΣ

ΣΕΛΙΔΕΣ Κινηματογράφος Βιβλίο, Θέατρο Εικαστικά, Σχόλια ΠΟΙΗΣΗ Blaga Dimitrova Απόστολος Αντζουλάτος

ΚΕ ΙΜ ΕΝ Α

ΤΕΧΝΕΣ

ΓΡΑΜΜΑ ΑΠΟ ΤΗΝ ΟΥΑΖΙΓΚΤΟΝ Lewis Lapham

Πρ. Μεριμέ ΝΟΥΒΕΛΕΣ Βιλλιέ Ντ' Ιλ Αντάμ ΣΚΛΗΡΕΣ ΙΣΤΟΡΙΕΣ Εντ. Α. Αμιτοτ ΕΠΙΠΕΔΟΣ ΚΟΣΜΟΣ Γιοβάννα

Το Π αράθ υρο Σ το ν Α λλο Τοίχο

Κ. Κωνσταντέλλος

Το Π ά ρκ ο Τ ο υ

Φε γγα ρ ιο ύ

Γκ. Ντελέντα Ο Ουίλ.Φόκνερ ΤΟ ΧΩΡΙΟΥΑΑΚΙ Ντ.Χ. Λόρενς Ο ΠΑΡΑΒΑΤΗΣ Βλ. Ναμπόκοφ ΑΠΟΓΝΩΣΗ Χ .Τ ζέιμ ςΤ ί H F ^ H M f Yz i

Για παιδιά

Αγγ. Βαρελλά

Το Φε γ γά ρ ι Π α ι ζ ε ι ...Σκ α κ Μ. Βερέττας η Α γν ω σ τ η Μ υθ ο α ο για ΒιβλίοI ΕΡΩ Σ ΚΑΙ Ψ Υ Χ Η

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΑΕΑΦΙΝΙ

Θεμιστοκλέους 23-25 Αθήνα τηλ. 3630955 fax 6450764

ΠΑΤΑΚΗ

Νέες Λογοτεχνικές «Παρουσίες» Οι «Παρουσίες» είναι μια σύγχρονη άποψη για ίο τι μπορεί να είναι μια σειρά λογοτεχνίας για νέους, αλλά και για αναγνώστες κάθε ηλικίας. Διεύθυνση σειράς: Μόνος Κοντολέων

Μύριαμ Πρέσσλερ

Ραφίκ Σάμι

Πικρή σοκολάτα

Μια χούφτα γεμάτη αστέρια

Πολίν Φισκ

Νόρμαν Σίλβερ

Το χρώμα Δεν υπάρχουν της νύχτας τίγρεις στην Αφρική

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΠΑΤΑΚΗ

Σ. Πατάκης Α.Ε., Βαλτετσίου 14, 106 80 Αθήνα Κεντρική Διάθεση: Σ. Πατάκης Α.Ε., Εμμ. Μπενάκη 16, 106 78 Αθήνα, τηλ.: 36.38.362, Fax: 36.28.950 I

η θανατική ποινή

είναι ΰβρις

Μηνιαία επιθεώρηση, Μαυρομιχάλη 39, Αθήνα 106 80, τηλ. 36 19 837 Ο Ελαιώνας στα χέρια των δικαστών,

§, Λ του

Γ. Παρασκευόπουλου Τσισκέι: μια έρημος για εκτοπισμένους, του

διεθνής

αμνηστία

Μ.Μοδινού. Τα παραλειπόμενα ενός μπλάκ-άουτ, του Γ.

Παρασκευόπουλου._________________

Από τις ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΔΕΛΗΘΑΝΑΣΗ στη σειρά ΑΝΑΚΑΛΥΨΕΙΣ κυκλοφόρησε ένα μεγάλο βιβλίο

ΓΡΑΦΗ, Η ΜΝΗΜΗ ΤΩΝ ΑΝΘΡΩΠΩΝ του Ζωρζ Ζαν

Μετάφραση και ελληνικά ντοκουμέντα

του Θωμά Γκόρπα Ένα μεγάλο θέμα: η γραφή και η ιστορία της που είναι η ιστορία της ανθρωπότητας και του πολιτισμού της 6000 χρόνια... Η ιστορία της γραφής είναι πάνω απ’ όλα η ιστορία του ελληνικού πολιτισμού 272 σελίδες·χαρτί ιλουστρασιάν·300 εικόνες «μαρτυρίες και ντοκουμέντα παλιά και καινούργια

Στην ίδια σειρά έχουν κυκλοφορήσει BAN ΓΚΟΓΚ, ΜΕ ΤΟΝ ΗΛΙΟ ΜΠΡΟΣΤΑ

ΜΟΤΣΑΡΤ, Ο ΑΓΑΠΗΜΕΝΟΣ ΤΩΝ ΘΕΩΝ

Αυτός που ζωγράφιζε τον ήλιο ασταμάτητα και έδωσε σαν τε'λος στη ζωή του τον μαύρο ήλιο του θανάτου, που ο ίδιος διάλεξε.

ΒΙΚΙΝΓΚΣ, ΟΙ ΒΑΣΙΛΙΑΔΕΣ ΤΩΝ ΘΑΛΑΣΣΩΝ Έ νας μυθικός λαός. Οι Βίκινγκς διασχίζουν τις θάλασσες, ανακαλύπτουν τη Γροιλανδία, φτάνουν ως την Αμερική, κατακτούν την Ιρλανδία...

Το «παιδί-θαΰμα» της κλασικής μουσικής στα τριάντα πε'ντε χρόνια της ζωής του θα γνωρίσει μεγάλη δόξα αλλά και δυστυχία.

ΑΙΙΟ ΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ ΣΤΗΝ ΑΝΑΤΟΛΗ, ΜΕΓΑΣ ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ Η εκστρατεία θα διαρκε'σει πάνω από δε'κα χρόνια. Μέχρι το 323 π.Χ. που ο Αλέξανδρος πεθαίνει στο απόγειο της δόξας του στη Βαβυλώνα.

ΑΜΑΖΟΝΙΟΣ, ΕΝΑΣ ΠΛΗΓΩΜΕΝΟΣ ΓΙΓΑΝΤΑΣ Κάτι μυθικό: η συνάντηση των Αμαζόνων και η ανακάλυψη του μεγαλύτερου ποταμού του κόσμου, που οι Ισπανοί του δίνουν το όνομα των άγριων πολεμιστριών.

Αστέρης Δεληθαυάσης εκδότης Έδρα: Χαριλάου Τρικούπη 106 και Σμολένσκι, 114 72, Αθήνα Κεντρική διάθεση: Ζωοδόχου Πηγής 34, 106 81, Αθήνα Τηλ. 364 23 25, 363 90 62. Fax 364 23 25

ΔΙΑΒΑΖΑ αφιερώματα σε συμ/ραφεισ Ο. ντε Μπαλζάκ No 40* Δ. Γληνός No 61* Τ. Τζόυς No 62* Κ. Χατζηαργύρης No 63 Ζ. Ζενέ No 66 Νέοι λογοτέχνες No 69 Αριστοφάνης No 72 Ζ. Πρεβέρ No 73 Μ. ντε Σαντ No 77 Κ.Π. Καβάφης No 78 Χ.Λ. Μπόρχες No 79 Μ. Κούντερα No 80* Μ. Γιουρσενάρ No 81 Α. Κοραής No 82 Κ. Μαρξ No 83* Μ. Βίαν No 85 Νέοι Λογοτέχνες No 87 Κ. Βάρναλης No 88* Τ. Μαν No 90 Φ. Νίτσε No 91 Κ. Θεοτόκης No 92 Ρ. Μπαρτ No 93 Ν. Λαπαθιώτης No 95 Ε. Ροίδης No 96 Ε. Ζολά No 97 Σταντάλ No 98 Μακρυγιάννης No 101 Λουκιανός No 102 Ντιντερό No 103 Τ. Αγρας No 104 I. Βερν No 105 Θ. Καίρης No 106 Παραμυθάδες No 108 Ε. Έσσε No 109 Α. Καμύ No 110 Β. Ουγκό No 111 Ε. Ά λαν Πόε No 112 Φ. Κόντογλου No 113 Σ. Μπέκετ No 115 Κ. Πολίτης No 116 Α. Πάλλης No 118 Β. Μαγιακόφσκι No 121 Ε. Ιονέσκο No 122 Μ. Φουκώ No 125 Ζ. Λακάν No 126

Ζ. Πωλ Σαρτρ No 127 Φ. Ντοστογιέφσκι No 131 Ν. X. Λώρενς No 132 Γ.Σ. Έλιοτ No 133 Μ. Ντυράς No 134 Αριστοτέλης No 135 Σ. ντε Μπωβουάρ No 136 Γ. Θεοτοκάς No 137 Φ. Σ. Φιτζέραλντ No 138 Τ. Ουίλιαμς No 139 Α. Κάλβος No 140 Γ. Σεφέρης No 142 Γ. Φλωμπέρ No 143 Ο. Έκο No 145 Α. Δουμάς No 147 Α. Κρίστι No 149 Σ. Φρόυντ No 150 Α. Αρτώ No 151 Ο. Ουάιλντ No 152 Β. Γουλφ No 153 Γ.Β. Γκαίτε No 154 Κ. Καρυωτάκης No 157 Κ. Λεβί-Στρως No 158 Ε. Χέμινγουεϊ No 159 Ζ. Κοκτώ No 160 Μ. Χάιντεγκερ No 161 Β. Ναμπόκοφ No 162 Α. Παπαδιαμάντης No 165 Π. Λεκατσός No 166 Αίσωπος No 167 Λ. Αραγκόν No 168 Α. Τσέχωφ No 169 Σ. Τσίρκας No 171 Τ. Στάινμπεκ No 173 Όμηρος No 174 Μ. ντε Θερβάντες No 176 Βολταίρος No 177 Ε. Πάουντ No 178 Μολιέρος No 179 Δ. Χατζής No 180 Ε. Ίψεν No 181 Ν. Χάμμετ No 182 Π. Βαλερί No 183 Ζ. Μπατάιγ No 187 Ν. Καζαντζάκης No 190

Θουκυδίδης No 191 Φ.Γ. Λόρκα No 192 Ρ. Τσάντλερ No 193 Ρ. Ράιχ No 197 Ρ. Μούζιλ No 199 Λ. Τολστόι No 200 Π. Ελυάρ No 201 Ζ. Σιμενόν No 202 Γ. ντε Μωπασάν No 204 Γ. Ρίτσος No 205 Α. Ζιντ No 206 Α. Μπρετόν No 207 Μ. Μπρεχτ No 211 Α. Αλεξάνδρου No 212 Δ. Σολωμός No 213 Α. Λουπέν No 218 Φ. Πετράρχης No 218 Τζ. Ό ργουελ No 226 Τ. Λειβαδίτης No 228 Κ. Ντίκενς No 229 Δάντης No 230 Γκ. Γκ. Μάρκες No 223 Γκ. Απολλιναίρ No 231 Ρ. Βελεστινλής No 235 Σοφοκλής No 243 Κέρουακ No 249 Μαρκ Τουαίν No 252 Γιούκιο Μισίμα No 253 Μοράβια No 256 Μαριβό No 257 Μ. Καραγάτσης No 258 Ά ρθουρ Μίλλερ No 259 Χένρυ Τζαίημς No 260 Γ. Ξενόπουλος No 265 Γκράχαμ Γκρην No 267 Γ. Σκαρίμπας No 269 Χένρυ Μίλλερ No 273 Ράινερ Μαρία Ρίλκε No 274 I. Καποδίστριας No 275 Γ. Βιζυηνός No 278 Ζαχαρίας Παπαντωνίου No 285 Νόρμαν Μαίηλερ No 286 Μισέλ Τουρνιέ No 287

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΚΑΚΤΟΣ - ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ 57 - ΤΗΛ. 3241200, 3241958 - Fax 3241790 CACTUS EDITIONS - 57, PANEPISTIMIOU AV. - TEL, 3241200, 3241958 - Fax 3241790 - ATHENS

ΜΟΜΠΙ-ΝΤΙΚ ή Η ΦΑΛΑΙΝΑ (ΔΥΟ ΤΟΜΟΙ - 1.280 ΣΕΛΙΔΕΣ) •

ΕΙΣΑΓΩΓΗ - ΣΧΟΛΙΑ ΤΟΥ ΚΑΘΗΓΗΤΗ ΤΗΣ ΑΜΕΡΙΚΑΝΙΚΗΣ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑΣ ΧΑΡΟΛΝΤ ΜΠΙΒΕΡ.

•

ΝΕΑ ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ ΣΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΤΟΥ

•

ΛΕΞΙΛΟΓΙΟ - ΕΙΚΟΝΟΓΡΑΦΗΣΗ

ε π ιμ ε λ ε ια

Λ. Κολοκοντές.

Σ. Κόκκαλη

ΔΥΟ ΤΟΜΟΙ - ΤΙΜΗ 4.000 ΔΡΧ. ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΔΙΑΘΕΣΗ: ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΚΑΚΤΟΣ, ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ 52 ΤΗΛ.: 3 6 2 8 4 4 6 , 3 6 2 9 1 5 7 , FAX: 3241 790

ΔΙΑΒΑΖΩ

ΔΕΚΑΠΕΝΘΗΜΕΡΗ ΕΠΙΘΕΩΡΗΣΗ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ

Α. Μεταξά 26, Αθήνα - 106 81 Σύνταξη: 33.01.239 Λογιστήριο: 33.01.241 Διαφημίσεις: 33.01.313 Συνδρομές: 33.01.315

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΧΡΟΝΙΚΑ

Τεύχος 297 28 Οκτωβρίου 1992 Τιμή: Αρχ. 600

Η ΑΤΖΕΝΤΑ ΤΟΥ ΔΕΚΑΠΕΝΘΗΜΕΡΟΥ: (Επιμ.: Πόνος Μπαλτάς) ΜΟΛΙΣ ΚΥΚΛΟΦΟΡΗΣΑΝ: Γράφει ο Ηρακλής Παπαλέξης Η ΑΓΟΡΑ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ ΡΕΠΟΡΤΑΖ: Ακαδημία και Ποίηση (Γράφει ο Θ.Δ. Φραγκόπουλος) Το «ΥΓ.» του Μανόλη Αναγνωστάκη

12 14 16 17 18

ΑΦΙΕΡΩΜΑ Ιδρυτής: Περικλής Αθανασόπουλος Διευθυντής: Γιώργος Γαλάντης Αρχισυντάκτης: Ηρακλής Παπαλέξης Σύνταξη: Κατερίνα Γρυπονησιώτου, Βα­ σίλης Καλαμαράς, Ηρακλής Παπαλέ­ ξης, Βάσω Σπάθή, Καίτη Τοπάλη. Οικονομικός υπεύθυνος: Βάσω Σπάθή Συνδρομές: Κατερίνα Γρυπονησιώτου Διαφημίσεις: Ηρακλής Παπαλέξης Σελιδοποίηση-Μοντάζ: Νένη Ράις Γλωσσική επιμέλεια-Διορθώσεις: Βίκυ Κωτσοβέλου Στοιχειοθεσία: Φωτοκύτταρο Ε.Π.Ε., Υμηττού 219, τηλ. 75.16J33 Φωτογραφίσεις-Μοντάζ: 1. Χριστοδουλάκος - I. Κοργιαλάς Ο.Ε., Α. Μεταξά 26, ΤΗΛ./FAX: 33.01.330 Εκτύπωση: Αφοί Τσαλδάρη Ο.Ε., Φυλής 35, Καματερό, τηλ. 23.18.444 Βιβλιοδεσία: Νικ. Κατριβάνος και Σία Ο.Ε., Στ. Γόνατά 48, τηλ. 57.49.951 Διανομή: Νέο Πρακτορείο Τύπου Ιδιοκτήτης-Εκδότης: Γιώργος Γαβαλάς & ΣΙΑ Ε.Ε.

Έρη Σταυροπούλου: Χρονολόγιο Μάριου Χάκκα Έρη Σταυροπούλου: "Μιλάω για μια ποίηση από τη ζωή” Σχόλια στη θεματική του Μάριου Χάκκα Σπύρος Πλασκοβίτης: Μάριος Χάκκας Χριστόφορος Μηλιώνης: "Το ψαράκι γης γυάλας” Γιώργος Ρεπούσης: Ο ρόλος της Καισαριανής στην πεζογραφία του Μάριου Χάκκα Μαργαρίτα Μέλμπεργκ: Όμόρφο Καλοκαίρι ή "Οι τέσσερις εποχές” στην ποίηση του Μάριου Χάκκα Μαρίκα Θωμαδάκη: Άνθρωπος και εξουσία στο θέατρο του Μάριου Χάκκα Θανάσης Παπαγεωργίου: «Ενοχή»-1970 Μισέλ Βόλκοβιτς: Μεταφράσαμε Μάριο Χάκκα στα γαλλικά Έρη Σταυροπούλου: Εργογραφία Μάριου Χάκκα

22 26 33 37 38 45 50 58 59 61

ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ Ο Πασκάλ Μπρυκνέρ μιλάει στον Ηρακλή Παπαλέξη

63

ΟΔΗΓΟΣ ΒΙΒΛΙΩΝ ΕΠΙΛΟΓΗ

Κεντρική διάθεση:

ΠΟΛΙΤΙΚΗ: Γράφει ο Θ. Ψαλιδόπουλος ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΑ: Γράφει ο Γιώργος Ζησιμόπουλος

«Διαβάζω»

ΔΕΛΤΙΟ

Θεσσαλονίκη: Βιβλιοπωλείο «Κέντρο του βιβλίου» Λασσάνη 9 τηλ. 237.463

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΟ

73

ΚΡ1ΤΙΚΟΓΡΑΦΙΑ

79

Εξώφυλλο: Γιώργος Γαλάντης

στο επόμενο «Διαβάζω» αφ ιέρ ω μα στον Δ. Β ουτυρά

69 70

wmrmmmmmrrmm nr Οδύσοειαζ*’

sτωνeHQgy * s ^£78465V « iW * * ® ° 75“”

.

t l0 «Καφέ

■*t> **gS£* w'W0·

,

nop&ow^!: 6450166V ^ , to οεμ ^ ο;

^

του ν^ώσιο

# § ΙΒ

p,T,Knt e ? r ^ Pr T ^ ·

ΰ θ < ”» ητ Γ Μ » ^ δΓ Γ ”ο

3646360V

A30 μαδημάτων·

^ Γ ΐκ^ ^ · τουΚάΑ«ου»·^°

Ο ^ωσΐατζη; ,Οδύοσε.α»· * ° νεύσε· τι ι/η. τ εννώ')· Γραμμή

^

Χορχλ

s s i^ S S S

, , η ρ07άκη ηα-

Ρ°υΓ 1 IΙ ω δ ώ ^ ^ Χ η ^ β ' -

^

,ου Θεόδωρέ * ε?0 ^ τ υ Μ \kovV τ°υ βανεπ^ν' 0 fla^

Λ

Γ

κο «

.» » ^ > “ ! ; ^ ιν ·

6Μ°« J £ .

’0° Μ'ί»ο 0too»)'J"“ ftia«t»'“®’‘’° νεΠ Λκη Ιεη- *οδ' m° V °0 Κάλβος

AA63888V

.η„, , ,„ΓΚαραεσόλης

1/U' X ' a ^ * ! V T u « i * '

» * ,0"

μπε*. u 32l9l9&r

Νάοοο

βιβΜδ"'

ν , Μ » ρ ο '* » ί'

3°/10- Παα8 mo Π α ν ε π ^ μΠ° ^αρού'δου

Γ ο ε ε ρ ε ^ ’ οΟ υ ρ μ η ^ ™ λ0Ν ^ ο Π α κάλβος ν ε r L η εποχή 1κα0.-ο ^ Κ0 ί ο Ιδρυμα

Γά^ων Εκ,

\λ° ^ μΚιχ) τουνυλλ0'ίου BetoT\nleieMneW

^ \J\t\cV

8 °^ ^ 9 1 κα „λοη(0λώΊ ^ echse Του Ιυλλό^ο^ ΒΛ* ° «£κ-

too* · LW

8 ^.Λν6°δόΡας

W ««

V βιβλίου*-ετ

„

«ηΚ

«mvtouto • Τ ’" * !, * *

tS a S ssr

^ -se ssE : ί^

362^30

7αοούλ°ζ

.

8 μ μ .° Μαν0 Τθι>μ Κ°λ'

2/11; ? 7 ^ α

ξέφυλλα

ϊ» · ιου3(

WUn ?Ναρνκ-^·

χανουμ» κ“

ό

^δό-

'“ ·

ο

^εα ^Γ ' 362429V3V φΡαστ.κο „ Tc 6-8 Ρ·Ρ·’ μ Η ^ aiw

συ'ΝΡ0^

i& ixs& szz μοτοζ- ‘-τ

10 π·ν· '

2'3/11’ % ΐ £ ^ ° \ ζ χ ^ Vv' ^ η Γ α τ ο β . β λ ί 0*·110 0Λ

■

Από6 5/J1, 20 σ υ ^ ^ ο η ^ ρ ε -

N9n')«v·

ε£pV‘ , <

Ρ' δ2ά <*«*a ^ V *

ό ία ®Τ

S fe ffS sK S S

S S #S £S 5 βαλάοπς

„ 1 * * . 10

m0 0*fe*J

iw -r e s s s

* r S * r * ‘°

' ‘.V S ® 6' ”'

* · Λ’

δ'ά ί °” Ζ ^ ° Λ ο Ρ 0 Β θ 0 Ρ ^ ιβνόλαν ^'«χ^,ΐΛπΡΟ

3/11’ 0V) λς, Ριχέ^°Ρας 3 /l1 ’ \ cia.y,a^°n · α2 θηθύλθ\ (ιλ ί θ Ρ ° ς ^ „ ο66αδ1 ήή ς M ^^ ο66θδ1 W nnaaooaa^^^^^ee rt r t ^^ssen sf A'°Va ηνσνπΡ'0^’’ c_ ν(.ούρ''0^ «ούριο®'* oV·. A 'aV ΠανεπΌ^^ Πό^ε'° ^

^ρο σ δε^

pQx | \ a ^ ' , ^ Γυ$ Λ ® ' ' , 8α, Ρ ς ΐΒίθόρον ι· χ 1α6ονηδης ^ ^

Γ\°ύπ'

Wo ^ l o -

^ ^ έ α ς - Β Ρ ' ^ ’^ ν ω ο η ς ^ (πρόεδρος, ^ se BosttuP η°ύλ°υ ^ Ρ αρ1ω^. κ . ρ0υ AoN°

*■" ^

^ & s 5 ss· ,

Ιο«δΛλνοηω » * * * * ”λε " ” ' ' o tί4ΛeΒ« βt οt ς ^ ο

να?"Τ-7αντ?άκη.^^α *φόπο

^Λ\χ.ης

ΐ# ΐί5 ? » Μ ■& =»«·

λάε'Γ ΐ,ο ^ δ ε ο Ρ ° ; ‘Ρακα,ΤΪ9 6 0 -ΐ9 9 °- * ° ^ 1960-19^8νών

ο

^

ΐΓεΡ

5248578V*

*ύηρου’· * * * ’* ,*ο <#««* ?££ . ,ιΐ τέ,ό-οΡ·ν Απ0

η! 20 ο ο ^ ^ ^ ύ ε ^ α ^ ο λ ο Ν ^

ναστηΡ* ί υ ,

,™ »*ίπ°λ*”

m νι\σ&ζχ

ΠαΤ1

ιΐ/1 1 'Τε,^ΡΡ' ϊΑΤηση <**

ΟΙ αυανν“ στες

Λ9π')ώ')·

ΙοαΙόφω^

. είοοδοζ ε1

■·£ν,ωοο μέΚείο^ £mps

14/χρονικά

Ετττα φ ο ρ έ ς σ τη ν Α μ ορ γο

0 A ! Σ ΚΥΚΛΟΦΟΡΗΣΑΝ ΓΡΑΦΕΙ ο Ηρακλής Πατταλέξης

ΚΡΙΣΤΗ ΣΤΑΣΙΝΟΠΟΥΛΟΥ. Επτά φορές στην Αμοργό. Διηγήματα. Αθήνα, Καστανιώτης, 1992. Σελ. 200. Δρχ. 1600.

Τότε το είδαν... Το πτώμα της ό­ μορφης Γαλλίδας, τσακισμένο στον γκρεμό, σιγοκαιγόταν α­ νάμεσα στα πλαστικά μπούκα λια στο βάθος του σκουπιδότο­ που. Ο μολυσμένος καπνός το περιτριγύριζε αηδιαστικά κι ή­ ταν σαν να παρακολουθούσε τις λαίμαργες δυνάμεις του Κα­ κού να ετοιμάζουν το λουκούλ­ λειο γεύμα τους... Α ν δεχθούμε ότι το αριθμητικό επτά θεωρείται από πολλούς ως ένας «μυστικός» αριθμός φορτισμένος με μεταφυσικές ιδιότη­ τες, τότε και ο τίτλος της συλλογής διηγημάτων της πρωτοεμφανιζόμενης Κρίστης Στασινοπούλου «Επτά φορές στην Αμορ­ γό» δεν είναι καθόλου τυχαίος - εκ πρώτης όψεως συνδέεται άμεσα με τον αριθμό των διηγημάτων. Αυτή η υπόθεση δεν θα είχε νόημα αν η ατμόσφαιρα και των επτά ιστοριών δεν διέθετε ανάλογη μυστικοπάθεια και μυστή­ ριο. Δεν ξέρουμε επίσης πόσο επιστημονικά ευσταθεί η άποψη ότι η Αμοργός θεωρείται ένα από τα πέντε δυνατότερα μαγνητικά πεδία της γης, πολύ δε περισσότερο ότι είναι νησί μεταφυσι­ κό, όπως αναφέρει η συγγραφέας στο βιβλίο της. Πάντως οι ι­ στορίες της Κ. Στασινοπούλου αποπνέουν αυτό το «πέραν του φυσικού». Το φάντασμα της Πελαγίας εκδικείται, ο μικρός Χανς οραμα­ τίζεται απειλητικούς κουρσάρους και πειρατές, ο Επιθεωρητής Μάρτιν μυείται στα φρυγικά μυστήρια, στο Φοίβο αποκαλύ­ πτεται η τέταρτη διάσταση, στο Ζακ η δυσδιάκριτη διαφορά με­ ταξύ καλού και κακού βασανίζει τρεις φίλους, στο Μιραμπέλα η διάσημη τραγουδίστρια, στα ερείπια του μαντείου του Απόλ­ λωνα, τάσσεται να υπηρετήσει όσους έχουν πληγεί από το AIDS, όσο για την Ηρώ, τη νεαρή χορεύτρια, ανακαλύπτει ένα φανταστικό ωκεάνειο κόσμο παραιτημένη στη μέθη του βυθού. Αυτή η περιβόητη «μέθη του βυθού» εκτός του ότι παρέσυρε την Κ. Στασινοπούλου σε πλατειασμούς, θυμίζει ένα θαυμάσιο διήγημα από το βιβλίο του Γκουερρίνο Τζορτζέττι «Άνθρωποι κάι άλλα ζώα». Περισσότερο όμως παραπέμπει στο «Απέραντο γαλάζιο». Εξάλλου γυρίστηκε στην Αμοργό. Στα επτά διηγήματα της συλλογής κυρίαρχα στοιχεία είναι το αθέατο, το ανεξήγητο, το μεταφυσικό, οι τοπικές παραδόσεις, η ιστορία και η μυθολογία της Αμοργού. Η Κ. Στασινοπούλου αποκαλύπτει μια παράξενα ελκτική δύναμη που ασκεί το αιγαιοπελαγίτικο αυτό νησί στον επισκέπτη, την οποία όμως α­ νακαλύπτει όταν έχει αποκτήσει βιωματική σχέση μαζί του και όχι όταν, βιαστικός ταξιδιώτης, το διατρέχει. Παρά τις όποιες μικρές παρατηρήσεις γλωσσικές και υφολογικές - δε θεωρώ σκόπιμο να αναφερθούν - τα διηγήματα αυ­ τά είναι καλογραμμένα. Διαθέτουν εσωτερική δύναμη, πληρό­ τητα, τόλμη και φαντασία. Ας σημειωθεί δε ότι είναι το πρώτο της βιβλίο.

χρονικάΠ 5

Ν έο λ εξικ ό με 8 5 .0 0 0 λή μ μ α τα Κελί (από το cella, λέξη λατινική), ένστικτο (από το instictus, λατινική), ρούχο (από το rubo, σλαβική), μπλούζα (από το blouse, γαλλική), χιούμορ (από το humour, αγγλική), ελιξίριο (α­ πό το el-iksir, αραβική), λαπάς (από το lapa, τουρκική) κ.τ.λ. Πόσοι άραγε γνωρίζουν τις ρίζες αυτών των εξελληνισμένων λέξεων; Η πορεία κι η εξέλιξη της ελληνικής γλώσσας από την αρχαιό­ τητα ως σήμερα υπαγορεύει - πολύ περισσότερο στις μέρες μας - συνεχή ενασχόληση με τον τεράστιο γλωσσικό μας πλού­ το. Αφενός επειδή μερικές λέξεις της ελληνικής σηματοδοτούνται με νέες ερμηνείες - απόρροια της πλαστικότητας της γλώσσας και της πολυσημίας πολλών λέξεων - και αφετέρου επειδή νέες λέξεις από άλλες γλώσσες υιοθετούνται από την ελ­ ληνική, η οποία για να ανταποκριθεί στις νέες απαιτήσεις της επιστήμης και της τεχνολογίας, αναγκάζεται να τις ενσωματώ­ σει στο δυναμικό της. Παρά τις επιδράσεις που έχει δεχθεί η ελ­ ληνική, παραμένει μια γλώσσα καθαρή και δυναμική. Ό πω ς, λοιπόν, δεχόμαστε νέες λέξεις, δημιουργήματα της σύγχρονης τεχνολογίας, έτσι και δανείζουμε βασικές λέξεις και αρχετυπικά νοήματα σε άλλες γλώσσες. Ανταποκρινόμενο σ’ αυτές ακριβώς τις σύγχρονες απαιτήσεις ένα νέο λεξικό μόλις κυκλοφόρησε στις προθήκες των βιβλιο­ πωλείων. Πρόκειται για το ετυμολογικό, ερμηνευτικό, ορθο­ γραφικό, κυρίων ονομάτων και πληροφορικής «Νέο Αεξικό της Ελληνικής». Ογκώδες - 1570 σελίδες - περιέχει πάνω από 85.000 λέξεις με την παρακάτω διάταξη: Η Ετυμολογία κάθε λήμματος ως προς την ιστορική προέλευ­ σή του διαιρέθηκε στις εξής κατηγορίες: α! αρχαία, σε κείμενα του 3ου π.Χ. αιώνα, 6/μεταγενέστερη, από τον 3ο π.Χ. ως τον 4ο μ.Χ. αιώνα, γ/μεσαιωνική, από τον 4ο μ.Χ. ως το τέλος του Βυζαντίου και δ/νεότερη, από το τέλος του Βυζαντίου, ως^ σήμερα. Ως προς την ερμηνεία δίνεται πρώτα η σημερινή σημασία του λήμματος κι ακολουθεί η προγενέστερη. Η ορθογραφία είναι βασισμένη στις αρχές της γραμματικής του Μ. Τριανταφυλλίδη σε συνδυασμό με τις σύγχρονες εκπαι­ δευτικές ορθογραφικές μεταρρυθμίσεις. Στα ρήματα δίνονται όλοι σχεδόν οι αρχικοί χρόνοι. Ξεχωριστό μέρος του λεξικού αφορά σ' ένα ευρύ κατάλογο κυρίων ονομάτων με βασικές πληροφορίες. Στο τέλος του λεξικού υπάρχει ιδιαίτερο λεξιλόγιο πληροφο­ ρικής στην αγγλική γραφή κι ορολογία - έτσι όπως καθιερώ­ θηκε διεθνώς - για τους μαθητές κα: σπουδαστές της ηλεκτρο­ νικής και τους χρήστες Η/Υ. Επιπλέον δε στο «Νέο Λεξικό της Ελληνικής» παρατίθεται ένας εύληπτος και χρήσιμος ορθογρα­ φικός οδηγός της νεοελληνικής γραμματικής. Πρέπει να σημειωθεί ότι από το ογκώδες αυτό λεξικό προέκυψαν κι άλλα δυο λεξικά, τα οποία κυκλοφορούν παράλληλα. Το ένα είναι ερμηνευτικό, ορθογραφικό, κυρίων ονομάτων, και πλη­ ροφορικής - δεν περιέχει δηλ. την ετυμολογία των λημμάτων - και το άλλο είναι ένα εύχρηστο ορθογραφικό λεξικό τσέπης.

ΝΕΟ ΛΕΞΙΚΟ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ. Ετυμολογικό, Ερμηνευτικό, Ορθογραφικό, Κυρίων ονομάτων, Πληροφορικής. Αθήνα, Σταφυλίδης, 1992. Σελ. 1570. Δρχ. 10.500

ΝΕΟ ΛΕΞΙΚΟ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ. Ερμηνευτικό, Ορθογραφικό, Κυρίων ονομάτων, Πληροφορικής. Αθήνα, Σταφυλίδης, 1992. Σελ. 1200. Δρχ. 4.000.

ΑΝΔΡΕΑ Δ. ΣΤΑΦΥΛΙΔΗ. Νέο Λεξικό της Ελληνικής. Ορθογραφικό. Αθήνα, Σταφυλίδης, 1992 Σελ. 576. Δρχ. 1200.

Αριστοτέλης-ΑΘ„ Γκοβόστης-Αθ., ΕλευθερουδάκηςΑθ., Ενδοχώρα-ΑΘ.( Εξαρχόπουλος-ΑΘ., Εστία-ΑΘ, Ήλιος-Δράμα, Ιανός-Θεσσ., Κατώι του ΒιβλίουΘεσσ., Λέσχη του Βιβλίου-ΑΘ., Μεθενίτης-Πάτρα, Νέστωρ-Κατερίνη, Όμηρος-Βόλος, Πειραϊκή ΦωλιάΠειραιάς, Πιτσιλός-ΑΘ., Πλέθρον-Αθ., Σάκης-Νέα Σμύρνη, Φιλιττττότης-ΑΘ., Χνάρι-ΑΘ. Ο πίνακας παρουσιάζει τα εμπορικότερα βιβλία ενός δεκαπενθημέρου, σύμφωνα με τα στοιχεία που μας παραχώρη­ σαν 20 βιβλιοπώλες α π' όλη την Ελλάδα, δηλώνοντας ο κάθενας τους τέσσερα βιβλία που είχαν τις περισσότερες πωλήσεις στο βιβλιοπωλείο του κατά το διάστημα αυτό. Έτσι κάθε βιβλιοπωλείο δίνει τέσσερις βαθμούς στο βιβλίο που είχε τις περισσότερες πωλήσεις, τρεις βαθμούς στο αμέσως επόμενο, δύο βαθμούς στο τρίτο κατά σειρά βιβλίο, ενώ ένα βαθμό παίρνει το τέταρτο.

| ΜΟΥΡΣΕΛΑΣ Κ.: Βαμμένα κόκκινα μαλλιά

ΚΕΔΡΟΣ

| ΒΑΜΒΟΥΝΑΚΗ Μ.: Τανγκό μες στον καθρέφτη | ΚΟΥΝΤΕΡΑ Μ.: Η αθανασία

| ΓΕΡΜΑΝΟΣ Φ.: Η γυναίκα από βελούδο

ΚΑΚΤΟΣ

Η Σμύρνη πριν την καταστροφή ■ A

ΔΙΑΚΟΓΙΑΝΝΗΣ

κ .;

ΒΑΣΙΛΙΚΟΣ Β.: Κ

ΠΟΝΤΙΚΙ

Είναι Έλληνας Ορθόδοξος. Σφάξτε τον

ΜΕΓΑΠΑΝΟΥ Α.: 10 λεπτά U tM

ΦΙΛΙΠΠΟΤΗΣ

ΕΣΤΙΑ

LIBRO

Π ΛΕΙΑΣ

ΠΙΛΤΣΕΡ Ρ.: Σεπτέμβρης

ΩΚΕΑΝΙΔΑ

ΣΙΜΟΠΟΥΛΟΣ Κ.: Η διαφθορά της εξουσίας ΑΘΑΝΑΣΙΑΔΗΣ Τ.: Φρουροί της Αχάΐας

ΕΡΜΗΣ

ΕΣΤΙΑ

ΜΠΩΝΤΛΑΙΡ.: Τα άνθη του κακού ΓΚΟΒΟΣΤΗΣ

ΛΟΓΟΘΕΤΗΣ

χρονικα/17

Ακαδημία και Ποίηση Η Ακαδημία Αθηνών, μετά τον απορφανισμό της από το χαμό του Νικηφόρου Βρεττάκου, μόνου ποιητού μεταξύ των μελών της, έμεινε δίχως άλλον εκπρόσωπο της τόσο ανθοφορούσας ποίησης στον τόπο μας. Κατά συνέπεια, προχώρησε στην προκή­ ρυξη μιας νέας έδρας. Αντί όμως να την προκηρύξει, ως είχε υπο­ χρέωση, σαν έδρα Π οιήσεως, έκανε το ολίσθημα να την προκηρύ­ ξει γενικώς σαν έδρα Λ ογοτεχνία ς. λέθρια, δυστυχώς, επιλογή.Ακούω ότι δε γινόταν αλλιώς, αλλά είναι δύσκολο να γίνει αξιόπιστο αυτό το επιχείρημα. Απο­ τέλεσμα είναι να υποβληθούν 5 υποψηφιότη­ τες ικανών και άξιων λογίων, από τους ο­ ποίους μόνον ένας είναι ποιητής. Και θα εί­ ναι κρίμα, για μια φορά στην ιστορία της, να μείνει η Ακαδημία δίχως εκπρόσωπο ποίησης. Η νόμιμη διαδικασία είναι η εξής: οι ενδια­ φερόμενοι υποβάλλουν εγγράφως την υπο­ ψηφιότητά τους με βιο-βιβλιόγραφικό ση­ μείωμα για το έργο και τη δραστηριότητά τους - συνήθως έντυπο και με τη μορφή βι­ βλίου όπου και καταχωρούνται δημοσιευμέ­ νες κριτικές για τα έργα τους. Οι υποψηφιό­ τητες αυτές μελετώνται από έναν ή περισσό­ τερους ακαδημαϊκούς που υποβάλλουν στην Τάξη (εδώ, Γραμμάτων - η Ακαδημία έχει τρεις Τάξεις) όπου, με μυστική ψηφοφορία, εγγράφονται στο λεγόμενο «τριπρόσωπο» έγγραφο τρία μόνον ονόματα εκ των υποψη­ φίων, τα οποία προωθούνται στην Ολομέλεια της Ακαδημίας. Ο Πρόεδρος της Τάξης (τώ­ ρα, είναι ο κ. Κονομής) μπορεί να προσθέσει ένα ακόμα όνομα. Η Ολομέλεια λαμβάνει γνώση της πρότασης της Τάξεως, και θέτει τα ονόματα αυτά σε μυστική ψηφοφορία. Ε­ κλέγεται εκείνος που παίρνει το ήμισυ πλέον ενός των ψήφων των μελών της Ακαδημίας - όχι μόνον των παρόντων - που αυτή τη στιγμή είναι 22-23 ψήφοι. Η ψηφοφορία επα­ ναλαμβάνεται, αν χρειαστεί, τρεις φορές. Αν μήτε στην τρίτη ψηφοφορία δεν επιτευχθεί η απόλυτη πλειοψηφία, η εκλογή κηρύσσεται

Ο

άκαρπη και η έδρα πρέπει να προκηρυχθεί ξανά - από την αρχή. Οι υποψηφιότητες υ­ ποβάλλονται λοιπόν ξανά, εκ νέου. Οι υποψηφιότητες είναι, αλφαβητικά, σή­ μερα οι εξής: Νίκος Ζακόπουλος, Γιωργής Κότσιρας, Χρήστος Μαλεβίτσης, Γαλάτεια Σαράντη, Δημ. Σιατόπουλος. Στον υπογράφοντα πέφτει δύσκολο ακόμα και να γράψει γΓ αυτό το θέμα, μια που οι 4 μη-ποιητές υπο­ ψήφιοι είναι αγαπητοί και στενοί φίλοι. Ω­ στόσο, ο μόνος ποιητής που υπέβαλε υποψη­ φιότητα, είναι ο Γιωργής Κότσιρας. Άλλος ποιητής, όπως φαίνεται από τα ίδια τα ονό­ ματα, δεν έχει υποβάλει. Και, όσο και να μου είναι, ειλικρινώς, αφάνταστα οδυνηρό, πρέ­ πει να θυμηθώ εκείνο το «φίλος μεν Πλάτων, φιλτάτη δε η Αλήθεια». Κατά τη γνώμη μου, και οι πέντε αξίζουν να εκλεγούν - αλλά η έδρα είναι μία μονάχα. Αν υπήρχαν και άλλοι ποιητές, η δυσκολία θα ήτανε πιο μεγάλη μια επιλογή μεταξύ π.χ. Βαρβιτσιώτη, Κικής Δημουλά, Φωκά, Σαχτούρη, Κακναβάτου, Βαβούρη, Στεργιόπουλου, Κόρφη, για να στα­ ματήσω τον κατάλογο - θα με έτρεπε σε φυ­ γή στο Άγιον Όρος. Όμως, μία είναι η έδρα. Ποιητής πρέπει να είναι ο διάδοχός του, για τον υποψήφιο δε που υπέβαλε υπάρχουν πε­ ριφανείς κριτικές, π.χ. του Καραντώνη, που είναι αδύνατο να παροραθούν. Μπορεί να μη βγει; Αν δεν εκλεγεί ποιητής, αυτό που θα υ­ ποφέρει είναι το γόητρο της Ακαδημίας. Και εάν, λόγω πολυδιάσπασης, δεν βγει κανείς, τότε το πλήγμα κατά του θεσμού θα είναι α: κόμα μεγαλύτερο. Η αλήθεια να λέγεται. Θ.Δ. ΦΡΑΓΚΟΠΟΥΛΟΣ

18/χρονικα

Μ ιλούσε συνεχώς μέ παρενθέσεις καί άποσιωπητικά, σάν τυφλός πού βάδιζε σ ’ ένα δωμάτιο γεμάτο έπιπλα. λ ρχές Νοεμβρίου, αr \ πό τις εκδόσεις Νε­ φέλη, θα κυκλοφορήσει η ποιητική συλλογή του Μανόλη Αναγνωστάκη «ΥΓ.» Το «ΥΓ.», το οποίο πε­ ριέχει περίπου 120 μονόστιχα τα περισσό­ τερα - ποιήματα, είχε κυκλοφορήσει πριν δέκα περίπου χρόνια σε ιδιωτική έκδοση εκατό μόνον αριθμημένων αντιτύπων, εκτός εμπορίου.

Το «ΥΓ.» του Μανόλη Αναγνωστάκη Το «Διαβάζω» θεωρώντας ότι αυτή η έκδοση είναι ένα πνευματικό γεγονός, αφού ένας από τους σημαντικότερους Έ λληνες ποιητές «μιλάει» μετά από είκοσι και πλέον χρόνια σιωπής στο μεσοδιάστημα είχε κυκλοφορήσει το «Περιθώριο» και το αυτοβιογραφικό ρομάντζο «Η ζωή και το έ ρ γο του Μανούσου Φάσση», σε πεζό λό γο - ζήτησε από το συνεργά τη του περιο­ δικού κ. Γιώργο Ζεβελάκη, αλλά και στενό συνεργά τη και φίλο του ποιητή, να παραχωρήσει από το πλούσιο αρχείο του κάποια στοιχεία που να συνδέονται και να σχολιάζουν, τρόπον τινά, την έκδοση του «ΥΓ.». Ο Γ. Ζ εβελάκης μας παραχώ ρησε πρόθυμα απάντηση του Μ. Αναγνω ­ στάκη στη γαλλική εφημερίδα ''Liberation” αμετάφραστη κι αδημοσίευτη σ τη ν Ελλάδα. Η "Li­ beration” το Μάρτη του ’85 σε μια ογκώδη έκδοση έ θ ετε το ερώτημα: «Γιατί γράφετε;» σε σ υ γ ­ γρα φ είς α π ’ όλο τον κόσμο. Τετρακόσιοι σ υ γγρ α φ είς απάντησαν σ ’ αυτό το αφιέρωμα μεταξύ των οποίων η Μ. Ντυράς, ο Μ. Κούντερα, ο I. Ασίμωφ, ο Τ. Μπουκόφσκι, ο Α.Ρ. Γκριγιέ, ο Ρ. Αλμπέρτι κ.ά. Στην απάντηση του Μ. Αναγνωστάκη στη γαλλική εφ ημερίδα διαφαίνεται, ήδη από το ’85, η πρόθεσή του να αναφέρεται στο ποιητικό του έρ γο ως κάτι το τετελεσμένο. Εξάλλου τίμ π ο ρο ύ ν να σημαίνουν τα λόγια του: «... εδώ και αρκετά χρόνια δ εν έχω γράψει τίποτε απολύτω ς - ποίηση εννοώ - αλλά αισθάνομαι επ ιπλέον και τόσο απομακρυσμένος α­ πό την ποίηση και τη δική μου και των άλλων...» Το «ΥΓ.» λόγω του μικρού του όγκου δεν είναι πράξη σεμνότητας ή συσ τολής εκ μέρους του ποιητή. Είναι ένα ποιητικό αποκρυστάλλωμα που παρεμβαίνει στη ν ποιητική παραγω γή της χώ ρας μας. Όσοι δε - ελάχιστοι - το. είχαν διαβάσει στο παρελθόν δεν μπορεί παρά να θεω­ ρούν το «ΥΓ.», ιδιαίτερα στις μ έρ ες μας, εξαιρετικά επίκαιρο, απροκάλυπτο, απερίφραστο κι ειλικρινές.

Ψάχνοντας τίς λέ­ ξεις άρχισε τό »' έμα.

χρονικα/19

Αναγκαστικά θα μεταβάλω (τρο­ ποποιήσω) λίγο την ερώτησή σας. Όχι γιατί γράφω αλλά γιατί έγραφα. Κι αυτό γιατί εδώ και αρκετά χρόνια δεν έχω γράψει τίποτε απολύτως - ποίηση εν­ νοώ - , αλλά αισθάνομαι επιπλέ­ ον και τόσο απομακρυσμένος α­ πό την ποίηση και τη δική μου και των άλλων ώστε να διερωτώμαι αν νομιμοποιούμαι καν να συμμετάσχω στην έρευνά σας. Όπως καταλαβαίνετε δεν ανή­ κω στην κατηγορία εκείνων των ποιητών που υπαινίσσεται ο Ρίλκε και φυσικά θεωρώ μάλλον πα­ ραδοξολογία εκείνο του ΙΥΙπωντλαίρ: «δυο μέρες μπορείς να ζήσεις χωρίς φαγητό αλλά δεν μπο­ ρείς να ζήσεις χωρίς ποίηση» εκτός κι αν ο ίδιος ο μεγάλος ποι­ ητής δεν είχε ποτέ πεινάσει. Γεγονός είναι ότι κάποτε έ­ γραφα και μάλιστα από πολύ νέ­ ος και όχι και λίγα. Σε πολύ νεαρή ηλικία δεν νομί­ ζω πως υπάρχει κανείς που να α­ πέφυγε τη διέξοδο ή τον πειρα­ σμό του γραψίματος σα μέσο ε­ κτόνωσης ενός πληθωρικού συ­ ναισθηματισμού και της συγκινη­ σιακής φόρτισης της νεότητας. Το θέμα αρχίζει να γίνεται σο­ βαρό από τη στιγμή που συνεχί­ ζει να γράφει και καθοριστικό πια από τότε που αποφασίζει να δώσει τα γραφτά του στη δημο­ σιότητα. Προσωπικά ανακάλυψα από πολύ νωρίς πως είχα κάποιο ταλέντο στη στιχουργική και αυ­ τό μου δημιούργησε ένα αίσθημα υπεροχής απέναντι σε άλλους συμμαθητές μου που τους ζή­ λευα για την επίδοσή τους σ’ άλ­ λους τομείς, που εγώ δεν κατάφερνα να διαπρέψω, στο ποδό­ σφαιρο λ.χ. Όταν κάποια μέρα πείστηκα πως τα ποιήματά μου δεν ήταν και άσχημα - και σ’ αυτό με ενίσχυσαν οι γνώμες μεγαλυτέρων μου αλλά και οι συγκρίσεις πού έ­ κανα διαβάζοντας άλλους ποιη­ τές - μου γεννήθηκε η φιλοδο­ ξία να τυπώσω και μια ποιητική συλλογή. Και ύστερα άλλη, και άλλη... Κανείς βέβαια δεν αποσκοπεί στο Νόμπελ από τα πρώτα του ψελλίσματα - αν και έχω αρκε­ τές αμφιβολίες γι’ αυτό. Αλλά δεν είναι μικρή και η φιλοδοξία

ει, ούτε μου πέρνα απο το νου οτι

Γιατί γράφετε;

να θέλει κανείς σε νεαρή ηλικία να γίνει γνωστός και να συζητιέ­ ται σε κάποιους κύκλους. Και το τύπωμα, η δημοσιοποίηση των γραφτών σου είναι πάντα μια φι­ λοδοξία. Στην ποίηση θα μπορούσα να πω ότι βρέθηκα χωρίς να το ε­ πιδιώξω. Φαίνεται πως κάποιο ειδικό χρωμόσωμα υπαγόρευσε αυτήν την ιδιαιτερότητα. Θα προτιμού­ σα να ήμουν ζωγράφος ή καλύτε­ ρα μουσικός, όχι καν δημιουρ­ γός, απλώς ένας καλός εκτελε­ στής. Είναι οι τέχνες που ακόμα και τώρα με συγκινούν, ενώ για την ποίηση δεν έχω το ίδιο εν­ διαφέρον. Το ότι στον τόπο μου θεωρού­ μαι σαν ένας από τους καλούς ποιητές και τα ποιήματά μου δια­ βάζονται ακόμα, αυτό βέβαια με ικανοποιεί αλλά δεν με κολακεύ-

[ράγματα πού δέ λέγονται δέν έξηγοϋνται.

αυτό μου προσδίδει μια αίγλη και μια ανωτερότητα απέναντι στους άλλους. Την εποχή που έγραφα δεν θα μπορούσα να πω γιατί έγραφα. Τώρα, εκ των υστέρων, διαπιστώ­ νω, ότι έγραφα πάντα κάτω από συνθήκες πολύ δύσκολες και για τον τόπο και για μένα τον ίδιο, γιατί αισθανόμουνα την ανάγκη να μιλήσω για πράγματα που δεν μπορούσα να τα πω σ’ άλλη γλώσσα, σε ένα ιδίωμα κρυπτικό, λίγο πολύ συνθηματικό, ελλειπτι­ κό, όπως κατ’ εξοχήν προσφέρεται το ιδίωμα της ποίησης. Να μι­ λήσω κάτω από μόνιμες συνθή­ κες λογοκρισίας, αυτολογοκρινόμενος, για προσωπικές μου εμ­ πειρίες, ερωτικά βιώματα, ιδεο­ λογικές περιπέτειες. Να αναζη­ τήσω συγγενικές προσωπικές και ιδεολογικές κεραίες στο ατο­ μικό μου μήκος κύματος, να προ­ εκτείνω την πράξη. Το περίεργο είναι πως τα ποιή­ ματά μου δεν είναι διόλου κρυπτικά σε πρώτη ανάγνωση, προσφέρονται μάλιστα άνετα σε μια γενικότερη κατανόηση. Ίσως γιατί η γλώσσα μου είναι πολύ α­ πλή, καθημερινή και ο αναγνώ­ στης κολακεύεται να πιστεύει πως απλώς διαβάζει σε στίχους τα δικά του συναισθήματα και τις δικές του σκέψεις. Ίσως να σταμάτησε η ανάγκη μου για την ποιητική έκφραση α­ πό τότε που σιγά σ.γά, με την πά­ ροδο των ετών και το βιολογικό καταστάλαγμα, άρχισαν να λιγο­ στεύουν οι αυταπάτες για τις δυ­ νατότητες μιας τέτοιας επικοινω­ νίας, άρχισε να απομυθοποιείται το όνειρο. Πιστεύω τελικά πως η Ποίηση είναι κατ’ εξοχήν εκφραστικό όρ­ γανο της νεότητας, του αυθορμη­ τισμού, της εποχής των αδηφά­ γων και πληθωρικών ονείρων. Σε πολλούς λειτουργεί, όταν παρατείνεται και πέρα από την εποχή της νεότητας, σαν υποκατάστατο της πράξης. Ίσως πρόκειται για μια ακόμα ζωτική αυταπάτη·ή ίσως για μια αποφυγή ουσιαστικής γνωριμίας με την Πράξη. ΜΑΝΟΛΗΣ ΑΝΑΓΝΩΣΤΑΚΗΣ

Π ερι οδικά Λό γο υ & Τέ χ νη ς Περιοδικά Λίγου & Τέχνης

■οδικά Λίγου & Τέχνη

■οδικά Λίγου * Τέχνη

Περιοδικά Λίγου & Τέχνης

ΕΚΔΟΣΕΙΣ Δ ΙΑ Τ Τ Ω Ν Ιπποκράτους 65, 106 80 Αθήνα Τηλ.: 3608 360, Fax: 3625 748

Μάριος Χάκκας Ο κ τ ώ χρόνια συγγρα φ ι­ κής σ τα διοδρομ ία ς και πέ­ ντε βιβλία, ποίηση, πεζο­ γραφία, θέατρο, ορίζουν το σ τίγμ α του Μ άριου Χ ά κ κ α σ τη ν ιστορία τω ν ελλη νικώ ν γρα μμά τω ν. Α π ό αυτή, ό­ μω ς, τη συμπ ύκνω ση χρό ­ νου και έργου απορρέει τε­ λικ ά η ποιότητά του: η συ­ ντομία, η α π λό τη τα , το καίριο και το α π ολύτω ς α ναγκαίο. Μ ε κύριο χα ρ α κ τη ρ ι­ σ τικ ό ένα λό γο πηγαίο, αυθόρμητο και αυθεντικό, που μοιάζει μ ε αυτοβιογραφικό σχόλιο, πέτυ χε να χαρίσει σ το ν αναγνώ στη μ ερ ικ ές θαυμάσιες σελίδες, στις οποίες η ανατομία του μικ ρ ο α σ τισ μ ο ύ και της κο μ μ α τική ς π ρ α κ τικ ή ς συνδυά­ ζονται μ ε την πνευματώ δη διάθεση. Σ το σύνολό του το έργο είναι μια α π ο κ α λυ ­ πτική μα ρτυρία για τη νεοελληνική ζωή - όπου η περιγραφή της Κ αισαριανής α π ο κ τά σ υμβ ολικές δια στά σ εις - , και μ α ζί μια ψ υχολογική κα τα γρα φ ή του φό­ βου του θανάτου, του έρω τα και της μοναξιάς. Τα κείμενά του φανερώ νουν ένα συγγρα φ έα σ το μ ςτα ίχμιο δύο επ οχώ ν και δύο συγγρα φ ικώ ν απόψεω ν. Α π ό την ηρωική λο γο τεχνία της αν τίσ τα ση ς, σ τη λο γο τεχνία της ή ττα ς και της διά λυ­ σης, από το ρ εα λισμ ό σ το π α ράλογο, σ τη ν εξομολόγη ση , την ειρω νεία και το σ α ρκα σ μό. Σ τη ν α ξιολόγηση του έργου του βαραίνει το ερώ τημα: Π οια θα ή τα ν η συνέχεια, αν ο θάνατος δεν το διέκο π τε τό σο πρόωρα; Ο Χ ά κ κ α ς είναι «απών» α πό τη ζωή 20 χρόνια. Είναι όμω ς το έργο του α π ο μ α ­ κρυσμένο από τη σύγχρονη ελλη νική π ρ α γμ α τικ ό τη τα ; Ή μήπω ς είναι εξα ιρετι­ κά επίκαιρο, τώρα, το θέμα της κοινω νικής αλλοτρίω σ ης και της κα τά π τω σ ης τω ν αξιώ ν που καθρεφτίζεται μέσ α σ το έρ γο του; Μ ε τη συμπλήρω ση είκοσι χρόνω ν από το θάνατό του, το περιοδικό «Δ ια β ά­ ζω» αφιερώνει* τις σελίδες που ακολουθούν σε έν α ν πολύ σ η μ α ντικό συγγρα φ έα της γενιάς του, προτείνοντας μια ανάγνω ση του έργου του, βασ ισ μένη σε έναν σύγχρονο π ρ ο β λη μα τισμ ό α λ λά και μ ε την προοπτική της σύγχρονη ς πεζογρα­ φίας μα ς, σ τη ν οποία έχο υ ν π λέο ν παγιω θεί α ρ κ ετο ί από τους αμφ ισβ η τούμε­ νους, τότε, νεοτερισμούς του. Επιμέλεια αφιερώματος: Έρη Σταυροπούλου * Ευχαριστούμε θερμά την κ. Μαρίκα Χάκκα για τη φιλική συνεργασία της και τη βοήθειά της με πληροφορίες και υλικό στη σύνθεση του αφιερώματος. ** Ευχαριστούμε επίσης θερμά τον κ. Παν. Σοκόλη για το φωτογραφικό υλικό που μας παραχώρησε.

22/αφιερωμα

Έρη Σταυροπούλου

Χρονολόγιο’ Μάριου Χάκκα ( 1931- 1972) 1931 Γεννιέται στη Μακρακώμη Φθιώτιδας ο Ευθύμιος-Μάριος Χάκκας, δεύτερος γιος του Γεωργίου Χάκκα, που εργαζόταν ως σωφέρ, και της Σταυρούλας Καρατσαλή από τη Μακρυράχη Δομοκού.

1935 Ιούλιος: Η οικογένεια Χάκκα μετακομίζει στην Αθήνα. Εγκα­ τάσταση στην Καισαριανή, σε πλιθόκτιστο προσφυγικό σπίτι στην οδό Σμύρνης 49. Ο Μάριος δέχεται τις πρώτες επιδράσεις του χώρου από τους Μικρασιάτες πρόσφυγες.

1937-1943 Μαθητής στο 4ο Δημοτικό Σχολείο Καισαριανής.

1943 Φοιτά στο 7ο Γυμνάσιο Παγκρατίου. Αρχίζει να μαθαίνει γαλλι­ κά. Ό λο αυτό το διάστημα - από το 1940 - ζει τον πόλεμο και την Κατοχή; την Αντίσταση και τον Εμφύλιο, καθώς η Καισαριανή και το Σκοπευτήριό της γίνονται σύμβολο του αγώνα και της θυσίας για την ελευθερία.

Σαμαρείτης στη Γιάρο, το 1950

«Ένας χώρος που κατοικήθηκε για πρώτη φορά. Μια στενόμακρη λου­ ρίδα με φτωχές κουνούκλες. Αρι­ στερά το ρέμα κι ένα δάσος, ισχνά καχεκτικά πευκάκια. Δεξιά η μάν­ τρα του Σκοπευτηρίου. Ψηλά το μο­ ναστήρι. Αντίσκηνο, παράγκα, πληθόκτιστο και κουρελού της προσφυ­ γιάς και να η Καισαριανή χαμόγελο στον πρώτο ήλιο».

(«Η τοιχογραφία», Ο μπιντές...)

1950 Τελειώνει το Γυμνάσιο. Ως Σαμαρείτης (της Σχολής Σαμαρει­ τών του Ερυθρού Σταυρού) υπηρετεί στη Γυάρο στο στρατόπεδο πολιτικών κρατουμένων.

1951 Δίνει εξετάσεις στον ΟΤΕ, αλλά δεν προσλαμβάνεται λόγω «κοινωνικών φρονημάτων». Συνδέεται με αριστερές πολιτικές και πολιτιστικές ομάδες της Καισαριανής και του Βύρωνα. Γνωρίζεται με τη Μαρίκα Κουζηνοπούλου. Διαβάζει Σκαρίμπα, Ρίτσο κ.ά.

1952 Μέλος της Ε.Δ.Α. Συμμετέχει στην ίδρυση του πρώτου εκπολι­ τιστικού συλλόγου στην Καισαριανή (Φ.Ε.Ν. = Φιλοπροοδευτική Ένωση Νέων). Φοιτά στην Πάντειο. Δεν θα μπορέσει ό­ μως να ολοκληρώσει τις σπουδές του, εξαιτΐας της συμμετοχής του στους πολιτικούς αγώνες. Αρχίζει να γράφει ποιήματα.

1954 30 Απριλίου: Συλλαμβάνεται και δικάζεται με το νόμο 509. Κα­ ταδικάζεται σε τέσσερα χρόνια φυλακή. Εκτίει την ποινή του

«Στη συντροφιά τη δική μας στην α­ πάνω Καισαριανή έρχεται για πρώτη φορά το φθινόπωρο του 1951 με ένα κοινό φίλο, το Γιάννη Κακουλίδη, Καισαριανιώτη, για μια κοινή προ­ σπάθεια για τη δημιουργία ενός εκ­ πολιτιστικού συλλόγου, του πρώτου στην ιστορία της Καισαριανής. Γε­ λαστός, ευχάριστος, δραστήριος, με ωραίες ιδέες και πολύ ενδιαφέρον ό­ χι μόνο για το σύλλογο αλλά και για τους ανθρώπους που γνωρίζει και τα προβλήματά τους. Έτσι γνωρι­ στήκαμε. Θυμάμαι σαν να είναι τώ­ ρα. Μ’ ένα τριμμένο καφέ παλτό, ψηλός, αδύνατος, λίγο κυρτός από το ύψος και την αδυναμία αλλά α­ κούραστος και ανεξάντλητος σε εν­ διαφέροντα και ανθρωπιά».

(Περιγραφή της γυναίκας του)

αφιερωμα/23 στις φυλακές της Καλαμάτας (1 χρόνο) και κατόπιν στις φυλα­ κές της Αίγινας (3 χρόνια). Προσπαθεί να κρατηθεί από τα πνευματικά του ενδιαφέροντα. Μελετά αγγλικά, γαλλικά, ιτα­ λικά και κάνει μεταφράσεις. Από τη.φυλακή και αργότερα από το στρατό στέλνει στη Μαρίκα ποιήματα και διηγήματά του.

1958 30 Απριλίου: Αποφυλακίζεται. 13 Ιουλίου: Στρατεύεται. Στρα­ τιώτης Γ' κατηγορίας, μουλαράς. Συνεχίζει το διάβασμα και αρχίζει να γράφει διηγήματα, που θα περιληψθούν αργότερα στον Τυφεκιοφόρο του εχθρού.

1960 6 Μαΐου: Αποστρατεύεται. Βρίσκει δουλειά σε επιχείρηση πλα­ στικών στην αρχή ως πλασιέ κατόπιν στο πρατήριο του εργο­ στασίου στην οδό Βύσσης 6. Μέλος της ΕΔΑ, ασκεί όμως έντο­ νη κριτική.

1961 7 Ιανουάριου: Παντρεύεται τη Μαρίκα Κουζηνοπόύλου. Μένουν στο Βύρωνα, οδός Θεσσαλονίκης 89. Οι σχέσεις του με την Αρι­ στερά οξύνονται.

1964 Την περίοδο της κυβέρνησης Γ. Παπανδρέου εκλέγεται δημοτι­ κός σύμβουλος Καισαριανής (-1967). Τα χρόνια αυτά αναπτύσ­ σει σημαντική εκπολιτιστική δραστηριότητα στη Φ.Ε.Ν.

Στρατιώτη, το 1959

1965 Τυπώνει με έξοδά του την ποιητική συλλογή Όμορφο καλοκαί­ ρι. Συνεχίζει να γράφει διηγήματα. Σεπτέμβριος: Στο περιοδικό Λαϊκός Λόγος, του Β. Ρώτα και της Β. Δαμιανάκου, δημοσιεύ­ εται το διήγημά του «Οι κουφοί».

1966 Κορυφώνεται η διένεξή του με την επίσημη αριστερά. Μαζί με τον Ασημάκη Νηστικούλη αρχίζει μια δική του δουλειά με κορ­ νίζες και μινιατούρες. Τα οικονομικά του βελτιώνονται. Ιού­ λιος: Εκδίδει με δικά του έξοδα τη συλλογή διηγημάτων Τυφε­ κιοφόρος του εχθρού. Δημοσιεύει: Στο Λαϊκό Λόγο, τεύχος Απριλίου-Μαΐου, το ποίημα «Σκοπευτήριο Καισαριανής». Στην Επιθεώρηση Τέχνης, τεύχος Μαΐου-Ιουνίου, τα διηγήματα «Το τηλέφωνο», «Έ να ανεπανάληπτο βήμα» [= Αποφυλάκιση]·, «Η σύσκεψη». Στην εφημ. Εβδομός, στις 3 Σεπτεμβρίου το διή­ γημα «Στη σάλα του σύμπαντος κόσμου». Στο Ιο τεύχος της έκδοσης του Κέντρου Εκδοτικών Μελετών Το Βιβλίο, το Νοέμ­ βριο, το διήγημα «Φυλετική αφύπνιση».

1967 Απρίλιος: Αρχίζει η επτάχρονη δικτατορία. Ο δήμαρχος της Καισαριανής συλλαμβάνεται και ο Χάκκας ως πρώτος πλειοψηφών σύμβουλος τον αντικαθιστά. Σύντομα όμως τον συλ­ λαμβάνουν και τον κρατούν για ένα μήνα περίπου στα κρατητήρια του Αστυνομικού τμήματος Παγκρατίου. Δημοσιεύει τα διηγήματα: Στην Επιθεώρηση Τέχνης, τεύχος Φεβρουάριου, το «Μη μόναν όψιν». Στο περιοδικό Ο Διανοούμενος, το Μάρτιο, το «Η επιστροφή του αόρατου». Στην Ευτράπελο Ανθολογία του Α. Φωτιάδου, «Το συμβούλιο».

«Ποτέ δε σε ξεχώρισα από τους πα­ λιούς μου φίλους. Με την πρώτη συ­ νάντηση έπιασε να κυλάει το "ρεύ­ μα” , στην ίδια συχνότητα κύματος, ας πούμε, όλο αντρίκια τρυφερότη­ τα, κι ανοιχτομάτα εκτίμηση, και μια έγνοια για τα περασμένα βάσανα και τα σημερινά, και μια εμπιστοσύ­ νη. Ήταν - θυμάσαι; - στον "Κέ­ δρο” , ακουμπούσαμε τη ράχη στα ράφια με τα βιβλία, όταν μου χάρι­ σες τα διηγήματά σου: Μάριος Χάκ­ κας, Τυφεκιοφόρος του εχθρού, Α­ θήνα 1966 - και μου μίλησες για την Καισαριανή κι ύστερα για τον Τζων Χένρυ Ο’ Χάρα, κι εγώ έλεγα μέσα μου "Μπράβο, μπράβο, Καισαριανιώτης ε;” και χαιρόμουνα δι­ πλά που είναι κι άλλοι στον τόπο αυ­ τό να υφαίνουν τις εμπειρίες τους μ’ ένα πάθος για την αφτιασίδωτη πε­ ζογραφία». (Στρατής Τσίρκας, περ. Συνέχεια, αρ. 2, Απρίλιος 1973)

24/αφιερωμα 1968 Γράφει το μονόπρακτο «Ενοχή» και πολλά διηγήματα.

1969 Προσβάλλεται από καρκίνο. Αφαίρεση νεφρού. Δεν ξέρει ακό­ μα την αρρώστια του. Καλοκαίρι: Διακοπές στο Αυλάκι Αττικής.

1970 Απρίλιος: Ο θίασος «Βήματα» του Θ. Παπαγεωργίου ανεβάζει στο θέατρο Φλορίντα την «Ενοχή». Καλοκαίρι: Διακοπές στις Λιβανάτες, διορθώνει και καθαρο­ γράφει τα διηγήματά του. Μετάσταση του καρκίνου στον πνεύμονα.

8-21 Νοεμβρίου: Ταξίδι στο Λονδίνο για ιατρικές εξετάσεις, κα­ τόπιν Παρίσι, Ελβετία, Μιλάνο. Τον συντροφεύει ο φίλος του Θανάσης Κωσταβάρας (βλ. και το κείμενό του Θ.Κ. «Το ταξί­ δι», Κατάθεση ’74. Εκδόσεις Μπουκουμάνη, Αθήνα 1974, σ.

250-263). Νοέμβριος: Κυκλοφορεί Ο μπιντές και άλλες ιστορίες. Δημο­ σιεύει στο περιοδ. Νέα Σύνορα, τεύχος Οκτωβρίου-Δεκεμβρίου, το μονόπρακτο «Η αναζήτηση».

«Δε θέλω χρόνο. Ζωή θέλω, μ’ όλο που το δεύτερο προϋποθέτει το πρώ­ το, ζωή να τη σπαταλήσω πίσω από τις φράσεις, ζωή να χτίσω παραγρά­ φους, να οικοδομήσω ένα έργο δί­ νοντας στο λόγο μια τρίτη διάσταση γιατί τη δεύτερη τη βρήκαν οι άλλοι, την καταγράψαν οι δάσκαλοι κι εγώ πρέπει να πάω παραπέρα».

(«Το τρίτο νεφρό» Ο μπιντές...)

1971 7 Φεβρουάριου: Νέο ταξίδι στο Λονδίνο μαζί με τη γυναίκα του.

5-19 Ιουνίου: Στο εξωτερικό και πάλι μαζί με τη Μαρίκα (Μιλά­ νο, Γενεύη, Παρίσι, Λονδίνο). Η υγεία του χειροτερεύει. Αύγουστος: Εξοχή στα Βίλια.

21 Σεπτεμβρίου: Σε νοσοκομείο της Γερμανίας. Ολοκληρώνει «Τα τελευταία μου». Τελευταίο ταξίδι στο Λονδίνο και επι­ στροφή στην Αθήνα στις 10 Νοεμβρίου. Τυπώνεται το βιβλίο Ε­ νοχή με τα τρία μονόπρακτά του.

22 Δεκεμβρίου: Η Ελληνοευρωπαϊκή Κίνηση Νέων οργανώνει εκδήλωση στην οποία ο Χάκκας διαβάζει διηγήματά του, κυ­ ρίως από το Κοινόβιο. Ακολουθεί συζήτηση και έντονη κριτική για την πολιτική θέση του έργου. Δημοσιεύει: Το «Τσιλιμπίκ ή τσιλιμπάκι» στο περ. Κούρος, τεύχος Ιουλίου. 6 ποιήματα γραμμένα στο κρατητήριο το 1967 στα Νέα Σύνορα, τεύχος Σεπτεμβρίου-Οκτωβρίου. Το φθινόπωρο τα «Τρία διηγήματα» στα Νέα Κείμενα 2. Το διήγημα «Ο μπιντές» στο Χρονικό ’71.

1972 2 Φεβρουάριου: Το βιβλιοπωλείο Quartier Latin αφιερώνει βρα­ διά γνωριμίας για το κοινό στον Χάκκα και τον Ντίνο Χριστιανόπουλο.

7-29 Φεβρουάριου: Στο Διαγνωστικό Πειραιώς για παρακολού­ θηση, κυτταροστατικά. Καθώς αποχαιρετά τη ζωή, κάνει, όσο ακόμη μπορεί, βόλτες με το αυτοκίνητο στον Υμηττό. Βιάζεται να τελειώσει το βιβλίο του. Σχεδιάζει να γράψει αργότερα - αν η υγεία του δεν επιδεινωθεί - ένα μεγάλο χρονικό της Καισαριανής. Γράφει το «Ένοχος ενοχής». Δημοσιεύει: Στο περιοδ. Διαγώνιος, στο τεύχος Ιανουαρίου-Απριλίου, «Το κοινόβιο». Στα Νέα Σύνορα, τεύχος Ιουλίου-Αυγούστου δημοσιεύονται «Το πτώμα» και το «Στάθηκα στις δαιδαλώδεις πόλεις».

10 Ιουνίου: Πάλι στο νοσοκομείο, για τελευταία φορά. Γράφει το «Κώνωψ ανωφελής», για το Χρονικό ’72.

5 Ιουλίου: Πεθαίνει τα ξημερώματα, χωρίς να προλάβει να δει τυπωμένο το Κοινόβιο. Ή ταν μόνο 41 χρονών.

Με τον Θανάση Κωσταβάρα το 1969

αφιερωμα/25 1972-1992 Από τις εκδηλώσεις που έγιναν και τα κείμενα που γράφτηκαν στο διάστημα της εικοσαετίας που συμπληρώθηκε από το θά­ νατο του Μ. Χάκκα παρουσιάζω εδώ μια πρώτη καταγραφή χωρίς αξιώσεις πληρότητας - όσων τουλάχιστον μπόρεσα να συγκεντρώσω ακριβή στοιχεία (βλ. και Επιλογή Βιβλιο­ γραφίας): 1973, 26 Ιανουάριου: Εκδήλωση στην γκαλερί « Ωρα» με ομιλήτρια την Αγγελική Κωσταβάρα.

1975, 29 Δεκεμβρίου: Ομιλία της Τατιάνας Γκρίτση-Μιλλιέξ, στην Καισαριανή, οργανωμένη από τον «Ρήγα Φεραίο».

1976, 16 Μαρτίου: Ομιλία της Μιλλιέξ στη Θεσσαλονίκη στη Λέσχη Γραμμάτων και Τεχνών.

1982: Στη Μακρακώμη (ιδιαίτερη πατρίδα του Χάκκα) οργανώ­ νεται εκδήλωση με ομιλητή τον Μιχάλη Σταφυλά.

1991, 27 Μαρτίου: Στο Κέντρο Πολιτισμού «Δημήτρης Γληνός» ομιλία της Έρης Σταυροπούλου.

1992, 6 Απριλίου: Εκδήλωση στο Πνευματικό Κέντρο της Κο­ μοτηνής με ομιλία της Χρύσας Μανωλιά και παράσταση της «Ενοχής» από το θίασο «Στοά» του Θ. Παπαγεωργίου. Η εκδή­ λωση μεταφέρθηκε στ.ς 4 και 5 Μάίου στην Καισαριανή.

1973: Μαργαρίτα Μέλμπεργκ, «Μάριος Χάκκας», διπλωματι­ κή εργασία στο Τμήμα Νεοελληνικών Σπουδών του Πανεπιστη­ μίου της Στοκχόλμης.

1983: Σε σεμινάριο του Τμήματος Νεοελληνικών Σπουδών του Πανεπιστημίου Στοκχόλμης γίνονται δύο μεταφράσεις και σχο­ λιασμός του διηγήματος «Ο μπιντές».

1988: Γιώργος Ρεπούσης, Ο πολιτικός ιδεολογικός κύκλος στην πεζογραφία του Μάριου Χάκκα. Μ. Litt. University of New England Armidale N.S.W., Australia. Δύο ταινίες με θέμα τη ζωή και το έργο του, μία στο Περισκό­ πιο, το 1987, σε σκηνοθεσία Δέσποινας Καρβέλα και μία άλλη σε σκηνοθεσία Δημήτρη Βερνίκου για τον Κοχλία. Μιχάλη Γρηγορίου, «Κομμάτι για πιάνο και τρομπέτα», γρά­ φτηκε το Νοέμβριο του 1972 και αφιερώνεται στη μνήμη του Μ. Χάκκα. Ανθολογήθηκαν για τα σχολικά βιβλία «Η Μπουμπούκα» (δια­ σκευή) στο Η Γλώσσα μου για την Ε' δημοτικού, Ο.Ε.Δ.Β., Γ' έκδ., Αθήνα 1986, σ. 18-23 και «Το ψαράκι της γυάλας», Κείμε­ να Νεοελληνικής Λογοτεχνίας Γ' Λυκείου, Ο.Ε.Δ.Β., Αθήνα 1985, σ. 181-185.

1985- 1986: Στο θέατρο Στοά, ο θίασος του Θ. Παπαγεωργίου παρουσιάζει την «Ενοχή» μαζί με άλλα ελληνικά μονόπρακτα με το γενικό τίτλο «Κάτι έγινε και τσακ».

1984: Η Ομάδα Θέαμα παρουσιάζει στην Ίριδα το έργο «Σκου­ πίδια, η τρέλα μοιάζει με χαρά ή με θλίψη», χρησιμοποιώντας διασκευασμένα και κείμενα του Χάκκα.

1986- 1987: Η Ομάδα Θέαμα διασκευάζει για το έργο «Στο βά­ θος μύθος» και τον «Μπιντέ» στο θέατρο Αβέρωφ.

1987, Ιούνιος: Η Θεατρική Ομάδα της Κινηματογραφικής Λέ­ σχης Σάμου ανεβάζει την «Ενοχή» με άλλα δύο ελληνικά μονό­ πρακτα. Γιο τη σύνθεση του «Χρονολογίου» στηρίχτηκα στο Χρονολόγιο που δημοσιεύε­ ται στα Απαντα του Μ. Χάκκα, Κέδρος 1978, σ. 627-629, στα στοιχεία που δίνει το «Αφιέρωμα στο Μ. Χάκκα» του περιοδ. Αντί, περίοδος Β', τεύχ. 77-78, 6 Αυγ.

1977, σ. 23 και στις πληροφορίες που μου έδωσε η πάντοτε πρόθυμη κ. Μαρίκα Χάκκα.

Μ Α Ρ ΙΟ Υ

ΧΑΚΚΑ

ΤΟ ΚΟΙ ΝΟΒΙ Ο Διηγήματα

ΚΕΔΡΟΣ

26/αφιερωμα

Έρη Σταυροπούλου Μουλαράς στο στρατό

Στο έργο του Μάριου Χάκκα, η αμφισβήτηση καθιερωμένων ιδεών, συμπεριφορών, συμβόλων συνυφαίνεται με τον οξύτατο ειρωνικό τόνο, που φτάνει ώς το σαρκασμό. Ο συγγραφέας έχει την ικανότητα να βλέπει και να καυτηριάζει το γελοίο όχι μόνο στους άλλους αλλά και στον εαυτό του, ανατρέποντας τη συνηθισμένη ελληνική σοβαροφάνεια, ακόμη και με τον κίνδυνο να θεωρηθεί ότι δεν γράφει «σοβαρή» λογοτεχνία.

"Μιλάω για μια ποίηση από τη ζωή” Σ

την περίπτωσή του έχουμε ένα συγγραφέα που μας προκαλεί αδιάκοπα να παραβιά­ σουμε τα όρια ανάμεσα στην προσωπική ζωή και το έργο του. Αυτό γίνεται με την παρουσία στο μεγαλύτερο μέρος της πεζογραφίας του ενός α­ φηγητή σε πρώτο πρόσωπο, που μας μιλάει για τον ίδιο, τους συγγενείς, τους φίλους, τη γυναίκα του, τη ζωή και τον επικείμενο θάνατό του, μέσα στις συντεταγμένες του τόπου και του χρόνου που ορίζουν τη ζωή του συγγραφέα: πόλη Αθήνα, συνοικία Καισαριανή, στα χρόνια του πολέμου, της Κατοχής, της αντίστασης, του εμφύλιου και των συνεπειών του, των εξοριών και της φυλα­ κής, ώς τη δεκαετία του ’60, που άρχισαν να δια­ μορφώνονται οι συνθήκες για μια ευρύτερη οικο­ νομική, κοινωνική και πολιτιστική αλλαγή στον τόπο μας. Για πολλούς λόγους αυτή η αλλαγή κατέληξε στην παραμόρφωση μάλλον του τρό­ που ζωής μας. Για την εξέταση του έργου μεγάλο μέρος της κριτικής στηρίχτηκε ακριβώς στην ατομική πε­ ριπέτεια του συγγραφέα, εξετάζοντάς το τελικά ως εκδήλωση μιας παθολογικής περίπτωσης.1 Η συναισθηματική φόρτιση ήταν αναπόφευκτη, ό­ σο ο συγγραφέας ήταν ακόμη ζωντανός ή ο θάνα­ τός του πρόσφατος. Με την προοπτική, όμως, μιας εικοσαετίας από την «τελείωση» του έργου

και του ανθρώπου, μήπως θα έπρεπε να επανεξε­ τάσουμε τις κριτικές, γιατί η βάση στην οποία στηρίχτηκαν ήταν σε κάποιο βαθμό εξωλογοτεχνική; Για παράδειγμα η συντομία των πεζών του κειμένων είναι ένδειξη αδυναμίας του για ευρύτε­ ρη σύνθεση, οφείλεται στην έλλειψη χρόνου ζωής ή είναι η τεχνική έκφραση ενός επιδιωκόμενου α­ φηγηματικού ρυθμού; Η σύντομη τροχιά του Χάκκα στο λογοτεχνικό στερέωμα διάρκεσε λιγότερο από δέκα χρόνια, καθώς η αρχή της αναμφισβήτητα καθυστέρησε από τις διώξεις του για πολιτικούς λόγους, ενώ το τέλος της ήρθε αναπόδραστο με το θάνατο του συγγραφέα σε ηλικία μόνο 41 χρονώ. Πρωτοεμφανίστηκε με την ποιητική συλλογή Ομορφο κα­ λοκαίρι, το 1965, το μοναδικό του βιβλίο ποιημά­ των. Στο ολιγοσέλιδο αυτό βιβλιαράκι συναντά­ με αρκετά από τα στοιχεία - θεμάτων και ύφους - που δεσπόζουν στο κατοπινό έργο του. Μπο­ ρούμε να χωρίσουμε τη συλλογή σε δύο ενότητες. Η πρώτη (που περιλαμβάνει τις ποιητικές ενότη­ τες «Μυρτώ στη φθινοπωρινή λιακάδα», «Θα­ λασσινά δρομολόγια», «Θαλασσινά ιντερμέ­ τζα», «Όμορφο καλοκαίρι») λυρική και βαθιά ε­ ρωτική απηχεί την επίδραση της ποιητικής γρα­ φής του Ελύτη (ιδιαίτερα των Προσανατολι­ σμών), και φαίνεται να εξαντλείται θεματικά στο

αφιερωμα/27 γυναικείο σώμα, στη θάλασσα και στα νησιά του Αιγαίου. Ωστόσο, με λίγη προσοχή διακρίνουμε και στην πρώτη ενότητα θεματικά στοιχεία, ό­ πως η φρίκη του θανάτου ή η φθορά που σαρκά­ ζει κάτω από το ερωτικό πάθος, που μάς οδηγούν στη δεύτερη ενότητα, στην οποία η κοινωνική συνείδηση αντικαθιστά το ερωτικό πάθος, ενώ δεσπόζει η περιγραφή της ζωής στην πόλη των νεκροταφείων και της ωχρής ανάμνησης της φύ­ σης· η προηγούμενη αίσθηση αυτάρκειας - κυ­ ρίως λόγω της ύπαρξης του ερωτικού αντικειμέ­ νου - δίνει τη θέση της στο θρήνο για την απώ­ λεια των φίλων και στην παγερή αίσθηση της μο­ ναξιάς και του κενού. Χαρακτηριστική είναι η διαφοροποίηση των τίτλων: «Ρίμες», «Περίπτω­ ση θανάτου», «Νεκρώσιμη ακολουθία», «Στάθη­ κα στις δαιδαλώδεις πόλεις». Δεύτερο βιβλίο του, την επόμενη χρονιά, το 1966, ο Τυφεκιοφόρος του εχθρού με 22 διηγήμα­ τα. Η κατάταξή τους στη συλλογή έχει γίνει σύμ­ φωνα με το θέμα τους, όπως δείχνουν οι τίτλοι των επιμέρους ενοτήτων: «Του στρατού», «Της φυλακής», «Της ζωής», «Τ’ ανάποδα». Στην επανέκδοση του βιβλίου σύμφωνα με την επιθυμία του συγγραφέα προστέθηκαν στο τέλος τα «Τρία

μαζί με άλλα ελληνικά μονόπρακτα, αποδεικνύει σε κάποιο βαθμό τις ικανότητες του συγγραφέα και στη θεατρική φόρμα. Τα πεζά του Τυφεκιοφόρου... αναγνωρίζονται εύκολα ως «ορθόδοξα» διηγήματα, ενώ στα επό­ μενα δύο βιβλία του η προσπάθεια σύνθεσης σύμ­ φωνα με τους παραδοσιακούς κανόνες του εί­ δους εγκαταλείπεται. Ήδη, όμως, προχωρώντας στις σελίδες της πρώτης συλλογής πεζογραφη­ μάτων του, βλέπουμε καθαρά ότι βρισκόμαστε μπροστά σε ένα έργο «εν προόδω», αφού από το πρώτο στη σειρά διήγημα «Ο Κολοβός», που στηρίζεται στις διαστάσεις του χώρου και του χρόνου και ακολουθεί τον κανόνα της αρχής, μέ­ σης και τέλους, προχωρούμε σε πεζά, όπως η «Τροχαία περίπτωση», στα οποία η πραγματικό­ τητα, οι αναμνήσεις, οι φαντασιώσεις, συμπλέ­ κονται στο μονόλογο ίου αφηγητή δίνοντας ένα δείγμα περισσότερο μοντέρνας γραφής. Ό πω ς έχει επισημανθεί από την κριτική,2 ένα στοιχείο που διαχωρίζει τα πεζά του, βάζοντας κάπως σχηματικά τον Τυφεκιοφόρο... από τη μια μεριά και τα δύο επόμενα από την άλλη, είναι η σχεδόν αποκλειστική χρήση στον Μπιντέ και στο Κοινόβιο της αφήγησης σε πρώτο πρόσωπο.

χόλια στη θεματική του Μάριου Χάκκα διηγήματα», πρωτοδημοσιευμένα το φθινόπωρο του 1971 στα Νέα Κείμενα, 2. Πρόκειται, πά­ ντως, για τρία πολύ πιο ώριμα και τεχνικά άρτια πεζογραφήματα, που επηρεάζουν την κρίση μας για τη συλλογή. Το 1970 κυκλοφόρησε Ο μπιντές και άλλες ι­ στορίες, που θεωρείται από πολλούς κριτικούς ό­ τι συγκεντρώνει τα καλύτερα διηγήματά του, ενώ αντίθετα άλλοι αξιολογούν ως ανώτερο το Κοινό­ βιο. Σ’ αυτό οι ενότητες είναι τρεις: η πρώτη με το χαρακτηριστικό τίτλο «Εξομολογήσεις» και ακολουθούν «Η διάλυση» και «Ο μπιντές» με έ­ ναν «Πρόλογο» και έναν «Επίλογο». Το Κοινό­ βιο, που εκδόθηκε το 1972, χωρίζεται σε δύο μέ­ ρη: στο πρώτο συναντάμε τα μόνα πολυσέλιδα κείμενά του, ενώ το δεύτερο έχει το δηλωτικό τί­ τλο «Ρετάλια». Στη συνολική παραγωγή του Χάκκα συνυπολογίζονται τρία θεατρικά μονό­ πρακτα: «Ενοχή», «Αναζήτηση», «Τα κλειδιά», που εκδόθηκαν το 1971 και φανερώνουν την επι­ θυμία του να δοκιμαστεί παράλληλα και σε έναν άλλο, πολύ απαιτητικό μάλιστα, δημιουργικό χώρο. (Εδώ θα πρέπει να προστεθεί και το μονό­ πρακτο «Στον αστερισμό των διδύμων», που δη­ μοσιεύτηκε μετά το θάνατο του συγγραφέα στο αφιέρωμα του περιοδικού Αντί'.) Το γεγονός ότι η «Ενοχή» παίχτηκε ήδη επανειλημμένα, συνήθως

Από την αποστασιοποιημένη τριτοπρόσωπη αφή­ γηση της περιπέτειας του άλλου φαίνεται να περ­ νά στο εγώ, στην καταγραφή της προσωπικής ι­ στορίας, που κορυφώνεται με την αφήγηση του προσωπικού δράματος: Το ξέρω, δε γλυτώνω με τίποτα. Οχι που λένε να σταματήσω το κάπνι­ σμα, μια λεπτομέρεια στις δυνάμεις που με σπρώχνουν προς το χαμό. Ανέκαθεν κάτι με πή­ γαινε στο χειρότερο, και τώρα που φούντωσε πια το κακό, δεν είναι να γίνω, στο κάτω κάτω δε θέ­ λω να γίνω καλά. («Τα τελευταία μου», σ.

353-354.3) Η ατομική εξομολόγηση που αποκα­ λύπτει προσωπικά βιώματα του συγγραφέα, έχει, όπως είπα, υπερτονιστεί από την κριτική στο έρ­ γο του Χάκκα. Τα δεδομένα της, όμως, μπορούν να αντιστραφούν με μιαν άλλη «ανάγνωση» των διηγημάτωντου. Για παράδειγμα, είναι φανερό ό-. τι η περιγραφή του ανώνυμου μουλαρά στον «Κο­ λοβό» περιέχει πολλά χαρακτηριστικά της μορ­ φής του συγγραφέα του, ενώ το σπαρακτικό «Το τρίτο νεφρό» μπορεί - και πρέπει - να διαβα­ στεί ως διήγημα ποιητικής.4 ο συνολικό έργο του, ποίηση, θέατρο, πεζο­ Τ γραφία, παρουσιάζει αρκετά κοινά χαρα­ κτηριστικά. Ποιητικότητα και θεατρικότητα συνυφαίνονται στα διηγήματά του: μουσικότητα, η­

28/αφιερωμα χητικά καν λεκτικά παιχνίδια, μεταφορική χρή­ ση του λόγου, πλούσιος και ζωηρός διάλογος ή μονόλογος με έντονη δραματικότητα, «στήσιμο» θεατρικών σκηνών με αποκορύφωμα το «Ένο­ χος ενοχής» στο οποίο εναλλάσσονται η θεατρι­ κή με την αφηγηματική πρόζα. Από την άλλη, θέ­ ματα και ιδέες που πρωτοσυναντάμε στην ποίη­ σή του εμφανίζονται πάλι στα πεζά του ή μεταπλάθονται στα μονόπρακτά του (όπως το διήγη­ μα «Ο φωτογράφος», που έγινε το θεατρικό «Η αναζήτηση»). Τα επιμέρους αυτά θέματα είναι ο έρωτας, η αρρώστια και ο θάνατος, η Καισαριανή, η πολιτική ένταξη, η εμπειρία της στρατιωτι­ κής θητείας και της φυλακής, η φιλία. Τρεις είναι οι κύριες θεματικές συνιστώσες στο έργο του σε απόλυτη επικοινωνία μεταξύ τους, καθώς η μία επηρεάζει καθοριστικά τη διαμόρ­ φωση της άλλης. Την πρώτη συνιστώσα αποτελεί η υπαρξιακή - με όλη την ευρύτητα του όρου αγωνία. Είναι η ανάγκη του ανθρώπου να ορίσει και να καθορίσει τον εαυτό του πέρα από πολιτι­ κούς και κοινωνικούς κανόνες. Μια προσεκτική ανάγνωση των διηγημάτων μάς αποκαλύπτει ότι τα κύρια αιτήματα πουεκφράζονται σ’ αυτά είναι η ελεύθερη διάθεση του σώματος (Ο Τυφεκιοφό­ ρος... «Το πτώμα») και η διαμόρφωση της ταυ­ τότητας (Ο Μπιντές... «Ο φωτογράφος», «Οι ά­ φαντοι» κ.ά.). Η ενοχή που διαπερνά σαν κυ­ ρίαρχο μοτίβο ολόκληρο το έργο του,5 πέρα από το ιδιαίτερο κάθε φορά πρόσωπό της (ενοχή για τη συμπεριφορά στη γυναίκα, στο σύντροφο, στο κόμμα), έχει ένα κοινό παρονομαστή: ενοχή απέ­ ναντι στον ίδιο μας τον εαυτό, ο οποίος από δική μας αδυναμία ή ανικανότητα αλλοτριώθηκε και διαλύθηκε. Είναι χαρακτηριστική η συνεχής υπό­ μνηση της εκούσιας αλλά οδυνηρής παραίτησης του ανθρώπου από ό,τι τον ευχαριστεί για να υπο­ ταχτεί «με τη θέλησή του» στις επιθυμίες ή τις α­ παιτήσεις των άλλων. Την απόρριψη αυτής της ενοχής συναντάμε στις τελευταίες φράσεις του διηγήματος «Με τη θέλησή μου» (Κοινόβιο, σ. 429): Την επομένη που μου είπαν να ξαναμπώ μέσα με τη θέλησή μου τους απάντησα πως δε θα μπορέσω. «Μα γιατί, είσαι δικός τους», επέμεναν οι άλλοι από πάνω, «είσαι δικός μας», έλεγαν οι άλλοι από κάτω.» Κανενός. Επιτέλους, είμαι δικός μου. Αντίθετα ο θάνατος, παρόλο που τόσο καθορι­ στικά επεμβαίνει στο μεγαλύτερο μέρος του έρ­ γου, δεν δημιουργεί υπαρξιακό φόβο. Η γνώση του αναπόφευκτου τέλους οδηγεί τον Χάκκα να εκφράσει στα γραπτά του την αποδοχή, τη «συμ­ φιλίωση» τελικά, με την ιδέα αυτή. Στο διήγημα «Το κοινόβιο» δηλώνεται καθαρά σε ένα από­ σπασμα, που παρουσιάζει χαρακτηριστικές ο­ μοιότητες με τις προηγούμενες φράσεις από το «Με τη θέλησή μου»: Παίρνω το λόγο και μισοπνιγμένος από το βήχα προλαβαίνω να ρίξω το

σύνθημα «Ο σώζων εαυτόν σωθήτω». Φυσικά δεν εγκολπούται κανείς τις απόψεις μου (παλιά δου­ λειά, και πότε με άκουσαν), κι είμαι αναγκασμέ­ νος να τους εξηγήσω πως εγώ θα πεθάνω για τον εαυτό μου και μόνο, δεν έχω σκοπό να πεθάνω για κανένα σκοπό, θα το γλεντήσω λοιπόν, είναι δική μου, καταδική μου υπόθεση αυτή η καταδί­ κη και δεν πρόκειται να τη φορτώσω σε άλλους. (σ. 360-361). Η αρρώστια και το επερχόμενο τέλος ως θεμα­ τικό μοτίβο στά διηγήματά του συνδέονται απο­ κλειστικά σχεδόν με το γράψιμο, καθώς παρου­ σιάζονται να εμποδίζουν τον αφηγητή-συγγραφέα να συνεχίσει το έργο του. Η αρρώστια γί­ νεται ισοδύναμο κάθε μεγάλης εμπειρίας, είναι η Δοκιμασία, που τον μαθαίνει πώς γράφεται η α­ ληθινή τέχνη αλλά και πώς να ξεχωρίζει τους αυ­ θεντικούς συγγραφείς, τους Δάσκαλους. Αυτή η διαπίστωση αποτελεί το θέμα του διηγήματος «Το τρίτο νεφρό». Ο θάνατος του ανθρώπου σημαίνει και το τέ­ λος του συγγραφέα, όπως και η απαγόρευση της γραφής ισοδυναμεί με θάνατο. Στο διήγημα «Τα τελευταία μου», στο οποίο φαίνεται να κλείνει τους λογαριασμούς του με τη ζωή μέσα σε συνε­ χείς φαντασιώσεις, παρουσιάζεται να παζαρεύει τη τέχνη του με τον Θεό, που αποφαίνεται ότι δεν γίνεται: Να γράφεις κι όταν έχει τελειώσει το μπικ σου (σ. 372). Ο συγγραφέας απορροφώντας σχεδόν ολοκλη­ ρωτικά τον άνθρωπο, ζητά να σωθεί από την ανυ­ παρξία μόνο με το γράψιμο και μόνο για το γρά­ ψιμο: Δε θέλω χρόνο. Ζωή θέλω, μ ’ όλο που το δεύτερο προϋποθέτει το πρώτο, ζωή να τη σπαταλήσω πίσω από τις φράσεις, ζωή να χτίσω παρα­ γράφους, να οικοδομήσω ένα έργο δίνοντας στο λόγο μια τρίτη διάσταση γιατί τη δεύτερη τη βρή­ καν οι άλλοι, την καταγράψαν οι δάσκαλοι κι ε­ γώ πρέπει να πάω παραπέρα. («Το τρίτο νεφρό», σ. 254.)

η δεύτερη θεματική συνιστώσα αποτελεί η σχέση πολλών ηρώων του και του αφηγητήπρωταγωνιστή των διηγημάτων του με την αρι­ στερά. Η πολιτική αυτή ένταξη παρουσιάζεται ως αναπόφευκτη: δε γλιτώνεις εύκολα από τον κοινωνισμό όταν μάλιστα αρχίζεις τη ζωή σου α­ πό την Καισαριανή της Κατοχής κι έχεις αυτή την τρομερή μανία εναντίον του δοσιλογισμού. («Το κοινόβιο», σ. 343.) Η φράση, βέβαια, λει­ τουργεί τόσο στο ατομικό όσο και στο συλλογικό επίπεδο. Η συλλογικότητα, ακριβώς, αυτής της σχέσης τον οδηγεί στη δημιουργία μερικών η­ ρώων, που διαφοροποιούνται από τη μορφή του αφηγητή-π ρωταγωνιστή. Οι ήρωές του παρουσιάζονται να υφίστανται

Τ

αφιερωμα/29 τις οδυνηρές συνέπειες της ιδεολογίας τους: εκ­ καθαρίσεις στη διάρκεια του εμφύλιου, φυλάκι­ ση, εκτελέσεις, ειδική μεταχείριση στο στρατό λόγω «κοινωνικών φρονημάτων»· η κοινή μοίρα των συντρόφων μιας ολόκληρης εποχής, που τι­ μωρήθηκαν επειδή είχαν ένα κοινωνικό όραμα διαφορετικό από την κατεστημένη αστική ιδεο­ λογία. Αλλά ο Χάκκας δεν παρουσιάζει μόνο θε­ τικά τις ιδέες, τους αγωνιστές και τη θυσία τους. Παρουσίασε και μιαν άλλη όψη, για την οποία μάλιστα το έργο του προκάλεσε αρκετές συζητή­ σεις. Εδώ, βέβαια, χρειάζεται να συνυπολογίσου­ με προσεκτικά τις χρονικές στιγμές: το τότε και και το τώρα. Από τη μια το βάρος που είχε, στη δεκαετία του 1960, η κριτική, ακόμη και η σάτι­ ρά του και από την άλλη, με τη σημερινή σκοπιά, την αποδεικτική αξία (;) που απέκτησαν τα γρα­ πτά του για τα τρωτά μιας κομματικής εφαρμο­ γής. Ο Χάκκας τόλμησε να εκφράσει ανοικτά την κριτική του, φτάνοντας ώς τον εξευτελισμό και την ολοκληρωτική άρνηση, όχι των ιδεών, ό­ πως σε μια γρήγορη ανάγνωση θα νόμιζε κανείς, αλλά των κομματικών οργάνων και των διαδικα­ σιών, της κομματικής πειθαρχίας, της σκληρό­ τητας και μονολιθικότητας, συνολικά της πο­ ρείας που ξεστρατίζει από το στόχο της, καθώς θεοποιεί τους τύπους και ξεχνά την ουσία. Η κρι­ τική του μετουσιώνεται σε μια σειρά χαρακτηρι­ στικών τύπων, που ζουν την ατομική τους περι­ πέτεια στους κόλπους της αριστερός ή με την καταγραφή επεισοδίων ακόμη και στιγμιότυπων από τη δράση του κόμματος. Οι σχετικές ιστο­ ρίες, άλλοτε καθαρά δραματικές άλλοτε έντονα σατιρικές, αναπτύσσονται σε ένα πολύ μεγάλο μέρος των διηγημάτων του. Με τη διάσταση αυτή του έργου του ο Χάκκας έρχεται να προστεθεί στην ομάδα των αριστερών συγγραφέων, οι οποίοι, διατηρώντας μια από­ σταση ανεξαρτησίας από το κόμμα (ορισμένοι μάλιστα μετά από σκληρή δοκιμασία της ιδεολο­ γίας τους όχι μόνο από το κράτος της δεξιάς αλ­ λά και από τους συντρόφους τους), ασκούν κριτι­ κή στην κομματική πρακτική. Αναφέρω εδώ μό­ νο τις πολύ γνωστές περιπτώσεις, τον Ά ρη Αλε­ ξάνδρου, με Το Κιβώτιο, το Στρατή Τσίρκα με τις Ακυβέρνητες πολιτείες, τον Μανόλη Αναγνωστάκη με την ποίησή του. Πριν, όμως, βιαστούμε να τον χαρακτηρίσου­ με «συγγραφέα της ήττας», χρειάζεται να διαβά­ σουμε προσεκτικά το διήγημα «Ένα κορίτσι», α­ πό τα τελευταία σχετικώς γραπτά του, που δημο­ σιεύτηκε στα Νέα Κείμενα 2 (Φθινόπωρο 1971), συλλογή θεμελιωμένη σε «ένα κοινό αίσθημα ευ­ θύνης απέναντι στις δημοκρατικές και ανθρωπι­ στικές αξίες και στη "φιλελεύθερη λαλιά” που τις εκφράζει».6 Στο διήγημα αυτό αντιπαραθέτει τους βασανισμένους μεσήλικους αριστερούς, έ­ τοιμους να υπογράψουν δήλωση στις αρχές της

Σ κοπ ευτήριο Κ αισα ριανής* Αιαβαίνωντας την πρώτη στενή πύλη με τα πλευρά μας λονχισμένες πικροδάφνες δυο ματωμένες δράνες τριαντάφυλλα να τρέχουνε τον δρόμο του πευκώνα ως χάραζε βαθειά η μέρα τα κορμιά μια μαχαιριά για να σταλάζει το ρετσίνι δάκρυ επάνω στις υγρές πευκοβελώνες στρώμα στις πληγωμένες μας πατούσες ταπέτο στα βασανισμένα πέλματα του αιώνα. Τον δεύτερο πυλώνα προσπαιρνώντας ξανοίξαμε γυρτές κορφές κηπαρησιών να στήνουν θριαμβευτικές αψίδες της αυγής διάσπαρτες κηλίδες φως να προπορεύονται μιας σύντομης ισόπεδης διάβασης ανθίζοντας επάνω στο τσιμέντο τα σημάδια που διασταύρωναν τον άλλο κόσμο. Κι όπως περάσαμε την τελευταία πύλη στο γήπεδο με το λιανό χορτάρι δέντρα και φως μας είχαν παρατήσει στο σιδερένιο χνώτο του θανάτου. Τότε καθένας από μας περπάτησε τα σπλάχνα του μπροστά στις κάνες ανάμεσα από παπαρούνες κι ανεμώνες που κλαίγανε την ματωμένη άνοιξη. Α ν ανύποπτα παιδιά ξεφυλλίζοντας κιτρινισμένες εφημερίδες δούνε τα δεμένα μας μάτια, πείτε πως παίζαμε την τυφλόμυγα ένα παλιό παιχνίδι που χάθηκε όπως οι δεινόσαυροι το λυχνάρι κι οι παγετώνες. Το αίμα ρίχνει τα κηπαρισόμηλα γιατί οι ρίζες δεν βρίσκουνε νερό. Κάτω από την ευτυχισμένη μου φλούδα κυκλοφορεί το αίμα των πηγαδιών διαπηδώντας κάθε μέρα στο φως οι άδετοι καρποί μου αυτοκτονούν και τα πουλιά φεύγουν έντρομα στις μυστικές ριπές του ανέμου. Μάριος Χάκκας

* Το ποίημα αυτό, δημοσιεύθηκε στον Λαϊκό Λόγο, αρ. 9-10, Απρίλιος-Μάιος 1966, σ. 38, δεν περιλαμβάνεται στη συλλογή Όμορφο καλοκαίρι. Αξιοσημείωτες είναι οι ομοιότητες που παρουσιάζει με το διήγημα «Σκοπευτήριο Καισαριανής».

30/αφιερωμα απριλιανής δικτατορίας, που απαντούν με ένα «δεν ξέρω» στην ερώτηση: ποιος έχει δίκιο, αυ­ τός που εκδηλώνει τις ιδέες του στη ζωή ή ο άλ­ λος, με ένα πολύ νέο κορίτσι, ασυμβίβαστο στην ιδεολογία του, ίδια αφίσα αντάρτισσας κι ένα χα­ μόγελο σιγουριάς στην άκρη απ’ τα χείλη (σ.

160). Η νέα γενιά μοιάζει να έχει περισσότερο θάρρος κι αγνότητα από τα συμβιβασμένα παλιά κομματικά στελέχη και μαζί το κουράγιο να ξα­ ναρχίσει τον αγώνα.7 Νομίζω ότι είναι αναγκαίο εδώ να υπενθυμίσω τα βιώματα του συγγραφέα, γιατί σχετίζονται ά­ μεσα με τα όσα επεσήμανα και με τα όσα θα α­ κολουθήσουν. Ο Χάκκας έζησε την αντίσταση ε­ ναντίον των Γερμανών στα παιδικά του χρόνια και τον εμφύλιο στα χρόνια της εφηβείας και ε­ πομένως βίωσε αυτή την εμπειρία με το ρομαντι­ σμό, την εξιδανίκευση αλλά και με τη δυνατότη­ τα κατανόησης και συμμετοχής αυτής της ηλι­ κίας. Τα γραπτά του, όπως και τα γραπτά άλλων συνομήλικών του συγγραφέων, φανερώνουν το βαθύ θαυμασμό και τη συγκίνησή του για την πε­ ρίοδο εκείνη, που γίνεται μέτρο για οποιαδήποτε άλλη εμπειρία ή αξία του. τρίτη θεματική συνιστώσα καθορίζεται από τη διπλή, σαν του Ιανού, όψη του κόσμου που καθρεφτίζεται στο έργο του: εξιδανίκευση και κατάρρευση, ομορφιά και ασχήμια. Η ομορ­ φιά ανήκει στο παρελθόν και μόνο ως όνειρο μπορούν να τη βλέπουν οι ήρωές του. Η ανάμνη­ ση αυτή συγκρούεται με την ασχήμια της σημερι­ νής εποχής, επιτείνοντας έτσι το άγχος και την αγωνία, τους. Το πιο χαρακτηριστικό παράδειγ­ μα είναι η περιγραφή της Καισαριανής στην ο­ ποία ο Χάκκας αφιερώνει μερικές από τις ωραιό­ τερες σελίδες του. Η αίσθηση της κατάπτωσης επανέρχεται συνέ­ χεια στα κείμενά του. Οι ήρωές του βολεμένοι στο μικροαστικό τους παρόν αρνούνται ουσια­ στικά ένα παρελθόν αγώνων, ονείρων, σχεδίων. Διηγήματα, όπως «Το ψαράκι της γυάλας», «Το νερό» και «Ο μπιντές» εικονογραφούν τη διά­ βρωση της ανθρώπινης ψυχής από τα «αγαθά» της καταναλωτικής κοινωνίας: Με είχανε βάλει στο ζυγό είκοσι ολόκληρα χρόνια με τη θέλησή μου (αυτό είναι το χειρότερο), για να καταλήξω εδώ μπροστά σε μια σειρά άχρηστα πράγματα, κατά τη γνώμη μου, ή που κι αν είναι χρήσιμα, πανάθεμά τα, δεν αξίζουν όσο αυτή η υπόθεση που λέγεται ζωή και νιάτα. Τα καλύτερα χρόνια τα σπατάλησα σαν το μερμήγκι κουβαλώντας και σιάχνοντας αυτό το κωλόσπιτο, οικοδομώ­ ντας τελικά αυτόν τον μπιντέ, είκοσι χρόνια μού κατάπιε η καταβόθρα του, κι εγώ τώρα έχω μεί­ νει στιμμένο λεμόνι, σταφιδιασμένο πρόσωπο, για ένα μπιντέ. («Ο μπιντές» σ. 262.)

Η

Αλλοτριωμένη, όμως, από το πέρασμα του χρόνου παρουσιάζεται και η ερωτική σχέση από την τρυφερή και ρομαντική αγάπη της «μικρής Γενοβέφας» («Τα τελευταία μου») ώς την εξελιγ­ μένη του μορφή των λιγόλεπτων σωματικών επα­ φών. Την ίδια φθορά παρουσιάζουν οι φίλοι, οι παλιοί σύντροφοι, ένα ακόμη στήριγμα που χάνε­ ται: Ένας ένας γλιστράμε και δεν αφήνουμε τί­ ποτα πίσω μας, ούτε τα ίχνη που αφήνει ένας γυμνοσάλιγκας στην κίνησή του. («Το κοινόβιο», σ. 333.) Η απομόνωση, η απόλυτη μοναξιά ρίχνει βαριά τη σκιά της, τονίζοντας την αδυναμία ου­ σιαστικών ανθρώπινων σχέσεων, γι’ αυτό και η πρόσκληση για ένα κοινόβιο εκφράζεται ως επι­ τακτική ανάγκη. Αξίζει εδώ να σημειωθεί ότι παράλληλα με την περιγραφή αυτής της κατάπτωσης ο Χάκκας, και πάλι από μια πολύ προσωπική οπτική γωνία, προχωρεί στην απομυθοποίηση ιδανικών και συμβόλων είτε προέρχονται από τον χώρο της δε­ ξιάς είτε της αριστερός. Από τη διαβρωτική του σάτιρα δεν ξεφεύγει τίποτε. Για να ξανασυνδεθούμε με τις δύο προηγούμενες θεματικές του ε­ νότητες, αυτό το στοιχείο της απομυθοποίησης του δημιουργεί προβλήματα τόσο σε υπαρξιακό επίπεδο, επιτείνοντας την αγωνία του αφηγητήπρωταγωνιστή του, επειδή είναι ο μόνος που βλέ­ πει τόσο καθαρά τη σκοτεινή πλευρά της ζωής, όσο και στη σχέση του με την αριστερά: η απαι­ σιοδοξία και η απόρριψη των αξιών δεν ταιριά­ ζουν με την αγωνιστική διάθεση. Η διάσταση ανάμεσα στο παρελθόν και το πα­ ρόν δημιουργεί προβλήματα και στη λειτουργία της μνήμης: οι ήρωές του δεν θέλουν να θυμού­ νται το παρελθόν τους· αυτό αποτελεί ένα κύριο μοτίβο στο έργο του, σε συνδυασμό μάλιστα με το θέμα της ενοχής, ειδικότερα στα διηγήματα μετά τον Τυφεκιοφόρο του εχθρού αλλά και στα θεατρικά του. Είτε γιατί έχουν ενοχές για πράξεις του παρελθόντος που θέλουν να κρύψουν, είτε γιατί αισθάνονται ένοχοι για τις τωρινές τους πράξεις, προσπαθούν να σβήσουν την ιστορική διάσταση της ζωής τους. Το θέμα αυτό παρου­ σιάζει μια ενδιαφέρουσα ανάπτυξη στο διήγημα «Σκοπευτήριο Καισαριανής» με αποκορύφωμα το ακραίο, αλλά δυστυχώς όχι απίθανο τελικό συμπέρασμα: Πιθανόν να μείνει κι η ονομασία «Σκοπευτήριο», ουδέτερα όμως, χωρίς καμιά ει­ δική σημασία, αλλά πλατεία Συντάγματος, θα. φέρνει στα μυαλά των ανθρώπων τους αργόσχο­ λους που κάναν βολή σε χάρτινους στόχους, σε πιατάκια πήλινα και σε περιστέρια. Σε ανθρώ­ πους ποτέ. Κατά τη γερμανική κατοχή; Μα συνέ­ βηκε ποτέ τέτοιο πράγμα; («Σκοπευτήριο Καισαριανής», σ. 444.) θέμα ακριβώς της λειτουργίας της μνήμης άμεσα με την τεχνική του έργου Τ οσχετίζεται

αφιερωμα/31 του. Συμβάλλει στη συνειρμική σύνθεση-ενοποίηση του χρόνου, όταν δηλαδή εικόνες από το παρελθόν και το παρόν εναλλάσονται ακατά­ στατα στην ίδια αφήγηση, που δεν ακολουθεί κα­ μιά χρονική σειρά στα γεγονότα. Αυτή, όμως, η περιπλάνηση στο χρόνο προκαλεί και έναν κατα­ τεμαχισμό του θέματος, καθώς το ξετύλιγμα των αναμνήσεων - συναισθηματικά μάλιστα φορτι­ σμένο - ανατρέπει διαρκώς το λογικό ειρμό της διήγησης.8 Ο λόγος του Χάκκα που, ας σημειωθεί, δη­ μιουργεί αμέσως επαφή με τον αναγνώστη με τον βαθιά ανθρώπινο τόνο του, χαρακτηρίζεται κύ­ ρια από την αμεσότητά του και τη σχεδόν προφο­ ρική υφή του με τον «αυθορμητισμό», την «ατημελησία» και την ελευθεροστομία του.9 Το εγώ που μιλά, χωρίς να εντοπίζουμε τον ακροατή του - ίσως μιλά στον εαυτό του ή στο κενό - είναι, όπως αναφέρθηκε ήδη, ένα από τα κύρια χαρα­ κτηριστικά της πεζογραφίας του. Στο λόγο αυτό διακρίνουμε δύο ιδιαιτερότητες. Η πρώτη αφορά στην επιλογή των λέξεων, στοι­ χείο που διαμορφώνει και το είδος της περιγρα­ φής των αισθητών, των ιδεών και των αισθημά­ των. Οι λέξεις του είναι βασικά συγκεκριμένες, ακόμη και τα σύμβολά του προέρχονται από τον χώρο των απτών πραγμάτων: ο μπιντές, η αρρώ­ στια, τα κόκκινα μερμήγκια. Από την άλλη η ε­ πιθυμία του να μιλήσει απλά τον οδηγεί στις πα­ ραβολές. Πάρα πολλές λέξεις αναφέρονται στο σώμα, τις λειτουργίες, τις επιθυμίες και τις ανά­ γκες του, ενώ συχνά χρησιμοποιούνται μεταφορι­ κά. Με πολλούς τρόπους, άλλοτε λυρικά και άλ­ λοτε με ωμό ρεαλισμό, περιγράφεται το σώμα αντικείμενο ερωτικού πόθου: Το συμφωνικό ποί­

ημα που ξεπηδούσε από το σώμα, η αρμονία που χυνόταν απ’ το πόδι, η ζεστασιά απ’ τον κόρφο να πλημμυρίζανε τις νότες. Τα κρουστά ν ’ απέδι­ δαν την τέλεια κοιλιά και τους γοφούς και τα πνευστά το εσώτερό της γυναικείο είναι. Η κλα­ σική της όψη στέρεη φόρμα, τα φρύδια της δυο δοξαριές επίμονες ν’ ακούγονται στο βάθος, τα μάτια της βαθιά γαλάζια, ωκεανός κρεσέντο ν ’ ανεβαίνει και κει στα χείλη της να ολοκληρώνε­ ται το θέμα μ ’ ένα φινάλε κεραυνό. («Καταπλη­ κτικό», σ. 96.) Ανάλογα περιγράφεται το σώμα που πάσχει, έ­ να στοιχείο που επαναλαμβάνεται στα τελευταία γραπτά του. Από την άλλη, σε μερικά διηγήματα το ανθρώπινο σώμα ως ύλη ενώνεται συνειρμικά με τη φύση σε κοινή περιγραφή: Το βουνό του κε­ φαλιού ήταν φαλακρό, του προσώπου χαραδρωμένο. Πάνω του ένα μόνιμο σύννεφο - καπνός λιβανιού - ξεφτισμένο κοντά στα ρουθούνια του. Το ίδιο σύννεφο άφηνε τη σκιά του στη δεξιά βρεγματική του χώρα κι ίσως να έβρεχε. Τ’ ακρωτήρι της κάσας είχε στο στήθος του βαθιούς στίχους της άροσης που είχαν βλαστήσει φλασκόμηλο, τσάι και τραγούδια του βουνού. Στην κοΤ·ιά απλώνονταν αμπελώνες και λιόδεντρα, στους μηρούς θερμοκήπια. Κάτω στις κνήμες τ ’ ακρωτήριο ήταν γυμνό, χωματόβραχος. («Το κοινόβιο», σ. 334.) Χρειάζεται, λοιπόν, να επανεξετάσουμε το στοιχείο της ελευθεροστομίας του.10 Μεγάλο μέ­ ρος της δεν είναι παρά η κυριολεκτική περιγραφή του σώματος και των λειτουργιών του, με χαρα­ κτηριστικό παράδειγμα το διήγημα «Ο μπιντές». Στη γλώσσα των διηγημάτων του συνυφαίνεται ο λόγος ενός αρρώστου για τους πόνους και τα συμπτώματα της ασθένειάς του με την έκφραση

32/αφιερωμα της ανδρικής σεξουαλικής επιθυμίας. Η γλώσσα του μπορεί να ήταν τολμηρή για τους αναγνώ­ στες της δεκαετίας του ’60, η εξέλιξη όμως της πεζογραφίας μας τα κατοπινά χρόνια μας έδειξε ότι αυτός ο τρόπος του προφορικού λόγου (με ά­ φθονες βωμολοχίες) υιοθετήθηκε από πολλούς συγγραφείς, κάποτε, φοβάμαι, και από διάθεση απλού εντυπωσιασμού. Η δεύτερη ιδιαιτερότητα στο λόγο του αφορά στα λεκτικά παιχνίδια, που αρχίζουν από τη συ­ χνότατη μεταφορική χρήση των λέξεων και φτά­ νουν ως τις ακουστικές παρερμηνείες ή τους συ­ νειρμούς. Λίγα παραδείγματα μας δείχνουν την πολυσημία αυτού του λόγου, που μας αναγκάζει σε μια προσεκτική αλλά και πιο πλούσια ανά­ γνωση: Ο Γεράσιμος ταξιδεύει στης Κίνας τη θά­ λασσα, μαρκόνι που στέλνει ακατανόητα σήμα­ τα γκχ τον Τσε. Γεράσαμε, Γεράσιμε, πριν άσουμε. Θανάση μου, θανάσιμα πληγώθηκες. [...] Τώ­ ρα στέκομαι μπροστά σ ’ έναν τεράστιο φάκελο και πως να τον αρνηθώ που εκεί μέσα βρίσκονται όλα τα νιάτα μου. «Κάνε κάτι», μου λένε, «να πέ­ σει λίγο ο όγκος του», κι εγώ σκέφτομαι τον άλ­ λο τον όγκο που δεν πρόκειται να πέσει, αντίθετα θα μεγαλώνει μ ’ αυτά. Δε μου είναι δύσκολο να κάνω ένα υπόμνημα· όμως ν’ αρνηθώ τις παρέες μου, τους φίλους που γνώρισα αυτά τα είκοσι χρόνια, δε θα μπορέσω. («Το κοινόβιο», σ. 333 και 342-343.) Μπαίνω σε μια εκκλησία κι ακούω πίσω από τις εικόνες μια φωνή αυστηρή: «Ου πε­ ριπατήσεις εν τη σκοτία...». Σκωτία; αναρωτιέ­ μαι. Τι ζητάει η Σκωτία σ ’ αυτή την υπόθεση; «... α λλ’ έξεις ζωήν αιώνιον», συνεχίζει η φωνή και δεν καταλαβαίνω γιατί μπερδεύεται εδώ ο Α λέ­ ξης. Ζωή αιώνιο ναι, αλλά τι θέλει ο Αλέξης. Γρί­ φος. («Τα τελευταία μου», σ. 359.) Τα όσα προανέφερα για το λόγο του σε συν­ δυασμό με την ειρωνεία και τα υπερεαλιστικά

στοιχεία, που φτάνουν ώς το παράλογο,11 δη­ μιουργούν μια ιδιότυπη σάτιρα. Αυτή η σάτιρα, κατά τη γνώμη μου, εμποδίζει σε μια γρήγορη α­ νάγνωση να διακρίνουμε τη βαθιά τραγικότητα των θεμάτων του. Η κριτική αντιμετώπισε αρκετές φορές το έργο τού Χάκκα με την προοπτική μιας δημιουργίας ανολοκλήρωτης, υποβάλλοντας μάλιστα k u i την υποθετική ερώτηση: «τί θα έγραφε ο Χάκκας, αν του δινόταν χρόνος ζωής, χρόνος συγγραφικής σταδιοδρομίας». Πιστεύω, όμως, ότι είναι και­ ρός να αλλάξουμε την ερώτηση: «πώς θα έβλεπε η κριτική το έργο του από τη σημερινή σκοπιά;» Ερώτημα στο οποίο έχουν δοθεί μερικές απαντή­ σεις, είναι όμως χρήσιμο να το επαναφέρουμε.12 Την τελευταία ιδιαίτερα εικοσαετία στην πεζογραφική παραγωγή του τόπου μας αρκετοί από τους παλαιότερους κανόνες της έντεχνης γραφής παραβιάστηκαν και νέα χαρακτηριστικά καθιε­ ρώθηκαν στο διήγημα: συνειρμική αφήγηση, χρήση του παράλογου και του φανταστικού στοι­ χείου, καταγραφή της ατομικής περιπέτειας, αμφίσημη λειτουργία της γλώσσας, λόγος προφορι­ κός, ύφος λαϊκό, συντομία και χαλαρή πλοκή. Αν μπορούμε να δικαιολογήσουμε τις λεγάμενες ατέλειες της πεζογραφίας του, προβάλλοντας την έλλειψη χρόνου και την αγωνία της αρρώ­ στιας ως αιτίες ελλιπούς επεξεργασίας των κει­ μένων του, μπορούμε εξίσου να μιλήσουμε για τη συνειδητή προσπάθεια ανανέωσης του μονόλο­ γου, ώστε να συμπορεύεται με την εποχή μας και να προβάλλει το άγχος, την αγωνία, την αποσπα­ σματικότητα και τη διάλυση.13 Ο Χάκκας, λοι­ πόν, φαίνεται ότι βρήκε ανάμεσα στους πρώτους το δρόμο για έναν τρόπο γραφής με πολλά νέα στοιχεία, διατηρώντας όμως ισχυρή την εντοπιότητα του προβληματισμού του, των θεμάτων και της γλώσσας του.

Σημειώσεις

8. Βλ. αντίστοιχες παρατηρήσεις για την τεχνική της αφήγη­ σης ενός άλλου μεταπολεμικού πεζογράφου, στο «λόγο» του οποίου υπάρχουν πολλά κοινά στοιχεία με το «λόγο» του Χάκκα: Γιώργος Αράγης, «Γιώργος Ιωάννου». Η με­ ταπολεμική πεζογραφία. Από τον πόλεμο του ’40 ώς τη δι­ κτατορία του ’67. Τόμ. Γ Εκδόσεις Σοκόλη, Αθήνα 1988, σ. 153-157.

9. Δεν έχει ακόμη μελετηθεί η διαπιστωμένη επίδραση του Σκαρίμπα στον Χάκκα, που θα μας βοηθούσε να ανιχνεύσουμε κάποιες από τις καταβολές του λόγου του.

10. Βλ. τη σχετική παρατήρηση του Μ. Λαμπρίδη, ό.π., σ. 93.

11. Σημειώνω ότι ανάμεσα στους συγγραφείς που μετέφραζε ή­ ταν και ο Ιονέσκο.

12. Το 1977 ο Στ. Μπεκατώρος χαρακτήριζε τον Χάκκα «συγ­ γραφέα μεταιχμιακό» και το μετά τον Τυφεκιοφόρο... έργο του «προανάκρουσμα μιας άλλης πεζογραφίας», αυτής των Γ. Χειμωνά, Σάκη Παπαδημητρίου, Αίας Μεγάλου, Χριστίνας Γιατζόγλου, Μ. Μήτρα (ό.π., σ. 72-73).

13. Τη «διάλυση» ως χαρακτηριστικό μιας εποχής αλλά και μας ολόκληρης γενιάς πεζογράφων, τής δεύτερης μεταπο­ λεμικής, προβάλλει ο Αλέξης Ζήρας, «Μια πρώιμη και μια όψιμη κατάθεση για τον Μ.Χ.», όπου και στη σημ. 1, σ.

1. Βλ. Κ. Παπαγεωργίου, «Η κριτική απέναντι στο Μάριο Χάκκα», Μάριος Χάκκας. Κριτική θεώρηση του έργου του. Κέδρος, 1979, σ. 53-68.

2. Βλ. Κυρίως τη συστηματική κατάταξη και τις σχετικές πα­ ρατηρήσεις του Π. Α. Ζάννα, «Τα πεζογραφήματα του Μ.Χ.», ό.π., σ. 106-131.

3. Όλες μου οι παραπομπές στο έργο του Χάκκα γίνονται στα Άπαντα. Κέδρος 1978.

4. Επισημαίνω ότι οι σχετικοί με την τέχνη του συλλογισμοί αφθονούν στο έργο του και ότι θα παρουσιάζε ενδιαφέρον η συνολική εξέτασή τους.

5. Για το θέμα της ενοχής βλ. και Μανόλης Λαμπρίδης, «Η άρνηση των αξιών του συστήματος στο έργο του Μ.Χ.», ό­ που και στη σημ. 1, σ. 88-89.

6. Από το προλογικό σημείωμα των Εκδοτών στα Νέα κείμε­ να 1. Κέδρος, 1971. σ. 9.

7. Σε αρκετά διηγήματά του ο Χάκκας κάνει λόγο για «ιδεο­ λογίες με ρήγματα» (σ. 250) ή «πόσο φυράναν οι ιδέες, πό­ σο λιγόστεψαν οι αφελείς σ’ αυτό τον κόσμο και οι ήρωες» (σ. 322). Εδώ όμως μπορεί να λειτουργήσει ως ιδεολογική του διαθήκη το αδημοσίευτο ώς το θάνατό του διήγημα «Τα κόκκινα μερμήγκια».

αφιερωμα/33

Σπύρος Πλασκοβίτης

Μάριος Χάκκας (Είκοσι χρόνια από το θάνατό του)

Άγιος Γεώργιος, Κουτάλάς. Στο τραπέζι που φαίνεται δεξιά, συνήθιζε να γράφει, άρρωστος πια, τα τε­ λευταία χρόνια: «Άι-Γιώργη, κουτάλά και προστάτη μου, άφησε να τελειώσω αυτές τις σελίδες» («Το κοινόβιο»).

'“Τ’ αναδιαβάζοντας αυτές τις μέρες τα πεζά του Μάριου Χάκκα βεβαιώθηκα ακόμη μια φορά πόσο κρίσιμη για την εξέλιξη της πεζογραφίας μας στάθη­ κε η δεκαετία του 1960. Και όχι μόνο για το σημαντικό αριθμό βιβλίων - μυθι­ στορήματα, διηγήματα - που μας έδωσε, πολλά από τα οποία παραμένουν ζωντανά στη μνήμη και στην κυκλοφορία είκοσι-τριάντα ήδη χρόνια μετά την πρώτη εμφάνισή τους, μα και για την ουσιαστική αλλαγή στόχων και μορφής στην αφήγηση. Δείγμα και αποκορύφωμα αυτής της αλλαγής η έκδοση των «18 Κειμένων», των «Νέων Κειμένων» 1-2 και του περιοδικού «Συνέχεια» στα χρό­ νια της Χούντας (1970-73). Η περίπτωση του Μάριου Χάκκα είναι ιδιαίτερα αξιομνημόνευτη. Ένας άρ­ ρωστος άνθρωπος, καταδικασμένος στο μοιραίο από τα τριανταπέντε του χρό­ νια, τελειώνει τη ζωή του μόλις στα σαράντα-σαρανταένα. Κι όμως προλαβαί­ νει, σ’ ένα τόσο σύντομο διάστημα, να δώσει έργο αξιόλογο και για την ποιότη­ τα του λόγου και για την αφηγηματική του τεχνική. Αλλά - και το σπουδαιότε­ ρο - έργο χαρακτηριστικά αντιπροσωπευτικό μιας Γενιάς και μιας ιστορικής εποχής που σήκωσε στην πλάτη της το βαρύτερο φορτίο ιδεολογικών και κοι­ νωνικών συγκρούσεων του αιώνα μας με τις τραγικές μαζί συνέπειές τους στην ατομική ζωή. Σαν ηλεκτροφόρο ρεύμα η σύγκρουση διοχετεύεται απ’ άκρη σ’

34/αφιερωμα άκρη στα κείμενα του Μάριου Χάκκα: θέλω να πω ότι, ενώ η πίκρα για την α­ νέκκλητη καταδίκη από την αρρώστια γίνεται αναγνωρίσιμη σε κάθε σελίδα αυτών των κειμένων, η αίσθηση που προκαλείται στον αναγνώστη δεν είναι αί­ σθηση λύπης και οίκτου για το συγγραφέα και τον άνθρωπο· δεν γλιστράει σε κάτι, που θα μπορούσε ενενήντα τα εκατό να συμβεί, δηλαδή να τον οδηγήσει προς τη μελοδραματική κατάληξη. Αντίθετα, μέσα από μια πυρακτωμένη γρα­ φή ο αναγνώστης προχωρεί συνεχώς σ’ ένα δυναμικό χώρο. Εδώ το κοινωνικό στοιχείο προβάλλεται κυρίαρχο· η «μετεπαναστατική τύχη» ανθρώπων και τό­ πων που γνώρισαν την έξαρση του αγώνα υψώνεται σε πρώτο και μέγα πρόβλη­ μα, συμπλέκεται με την αρρώστια και κατά κάποιον τρόπο μοιάζει να γίνεται η βαθύτερη αιτία της. Ο Μ. Χάκκας στα λίγα του χρόνια έχει ζήσει πολύ περισσότερο απ’ όσο άλ­ λοι έζησαν στα εβδομήντα ή και τα ογδόντα χρόνια τους - ιδιαίτερα η πλειοψηφία κάποιων ακαδημαϊκών και λογοτεχνών της Γενιάς του ’30... «Θα ήθε­ λα», γράφει, «γι’ αυτούς που ασχολούνται με τον Mallarme και την αισθητική του, "αυτούς” που έχουν αυτό το μεράκι, να έχουν αγγίξει έστω και με το μικρό δαχτυλάκι την καραβάνα της απελπισίας... ΓΓ αυτό αναφέρθηκα σε κάτι φιό­ γκους... που γράφουνε ανούσια ποιήματα, χάνονται στις λέξεις, γιατί δε δώσα­ νε γι’ αυτή την υπόθεση σταγόνα αίμα. Δε γίνεται. Δε γίνεται». (Από το διήγημα «Το τρίτο Νεφρό» της συλλογής του «Ο Μπιντές»). Και, πράγματι, δε γίνεται μήτε ποίηση, μήτε πεζογραφία με λέξεις. Ό σο και αν οι διάφοροι «φιόγκοι» του Χάκκα - πολύ πιο συχνά κι επίμονα σήμερα παρά στην εποχή του - έχουν θεοποιήσει τη «λέξη» κι επιχειρούν να την επιβάλλουν σαν «ταμπού», πίσω από την οποία μπορούν να κρύβουν την ανημποριά και την ασάφειά τους... Ο Μ. Χάκκας ανήκει στην ίδια κατηγορία συγγραφέων όπου και ο Χρόνης Μίσσιος με το «... Καλά, εσύ σκοτώθηκες νωρίς» και ο Άρης Αλεξάνδρου με το «Κιβώτιο». Θα ήταν εύκολο και αρκετά μεταχειρισμένο να χαρακτηρίσουμε και τους τρεις σαν «πεζογράφους της ήττας». Ο χαμένος αγώνας της Αριστε­ ρός, η πρακτική του, τα λάθη του, το οραματικό και το απάνθρωπο, η συνείδη­ ση του αγωνιστή, αποτελούν το κοινό περίγραμμα της δραματικής σύνθεσης του έργου τους. Αλλά στην Τέχνη - όταν υπάρχει «Τέχνη» και,πάθος - κανέ­ νας αγώνας δεν χάνεται και καμιά ήττα δεν παραμένει «ήττα». Έτσι μπορούμε να μιλάμε για τρεις πεζογράφους από τους πιο ζωντανούς και πιο δυναμικούς στο χώρο τους. Από μια άποψη η πεζογραφία τους εντάσσεται στα Χρονικά. Και στους τρεις κύριο γνώρισμα είναι η απομνημόνευση. Αφήγηση πρωτοπρόσωπη - και, για να θυμηθούμε το μεγάλο σε αναλογίες πρότυπό της, αφήγηση στο πνεύμα των «Απομνημονευμάτων του στρατηγού Μακρυγιάννη». Ωστόσο, παρά την κοινή αφετηρία, οι ιδιοσυγκρασίες διαφέρουν. Έντονα σαρκαστικός, περισσότερο προσκολλημμένος στη ρεαλιστική απεικόνιση ο Χρ. Μίσσιος, πο­ λιτικά καυστικός. Αλληγορικός, καφκικός στη σύλληψη του όλου αφηγήματος ο Άρης Αλεξάνδρου - και για τούτο δραματικότερος. Πιο πονεμένος κι από τους τρεις, συχνά τρυφερός, γνωρίζοντας ώς πού ν’ αγγίξει το περίγραμμα των πραγμάτων για να περάσει τα σύνορα της ποιητικής έκφρασης ο Μ. Χάκκας, διαθέτει ένα σπάνιο αισθητήριο δραστικού λόγου. ε εξαίρεση το τελευταίο του πεζό «Το Κοινόβιο», που εγώ το βλέπω σαν ανασύνθεση-συμπύκνωση όλων των προηγουμένων τού και που κι αυτό δεν ξεπερνά τις τριάντα πέντε σελίδες, ο Μ. Χάκκας μάς εμφανίζεται ως ένας από τους πιο κλασικούς συντομογράφους. «Διηγήματα» - με την κάποια πα­ ραδοσιακή σημασία του όρου - δεν θα συναντήσει κανείς παρά μόνο στην πρώτη του συλλογή, τον «Τυφεκιοφόρο του εχθρού» (1966). Ό χι περισσότερα επίσης από τέσσερα-πέντε στη δεύτερη συλλογή του «Ο Μπιντές και άλλες ι­ στορίες» (1970). Αλλά και σε τούτες τις λιγοστές περιπτώσεις, όπως και στο σύνολο των δύο βιβλίων, μετρώ και βρίσκω ότι μόνο δύο από τα πενήντα έξι τόσα πεζογραφήματα ξεπερνούν τις δέκα τυπογραφικές σελίδες. Τα υπόλοιπα κυμάίνονται ανάμεσα στις πεντέξι. Βέβαια, όταν έχουμε ένα αριστούργημα σύντομου διηγήματος, το «Πίστομα» του Κων. Θεοτόκη, και το μεγάλο υπό­ δειγμα του Τσέχωφ, το σύντομο-σπσ .ταριστό αφήγημα μπορεί να είναι ένα τέ-

Μ

αφιερωμα/35 λείο διήγημα. Οπωσδήποτε όμως το χτίσιμο μιας αυτόνομης ανθρώπινης ύπαρ­ ξης, η απόδοση κάποιου χαρακτηριστικού περιστατικού ζωής στα πλαίσια του διηγήματος, απαιτεί κατά κανόνα μιαν ανάπτυξη, χρειάζεται έναν κάποιο χώ­ ρο αναπνοής. Ο Μ. Χάκκας γράφει με κομμένη την ανάσα. Θα έλεγα πως δεν διηγείται, εκφράζεται. Και εκφράζεται τόσο πειστικά, συναρπαστικά κάποτε, ώστε λίγο μας ενδιαφέρει αν μέσα στον κόσμο του οι ανθρώπινοι τύποι διαβαί­ νουν περισσότερο σαν σκιές ονείρου, ή εφιάλτη, και λιγότερο διαθέτουν δική τους ταυτότητα. Το εξομολογείται κι ο ίδιος, στην αρχή-αρχή κιόλας από το τελευταίο του βιβλίο «Το Κοινόβιο» - που θα κυκλοφορήσει μετά το θάνατό του: «Τα γραφτά μου μικρά σαν κουτσουλιές· στη δεύτερη, το πολύ στην τρίτη σελίδα εξαντλούνται, κι έπειτα μάταια προσπαθώ να τα τεντώσω, δεν έρχονται οι φράσεις:..» και παρακάτω: «Τ’ αφήνω έτσι όπως βγαίνουν, αποσπάσματα μιας τεμαχισμένης ψυχής, με αποτέλεσμα να μην μπορώ μέχρι σήμερα να γρά­ ψω ένα μεγάλο κομμάτι, κάτι σαν χρονικό». Δεν τον έπαιρνε ο καιρός βέβαια. Δεν ξέρουμε τί θα μπορούσε να μας δώσει ο Μ. Χάκκας ευρύτερο, συνθετικότερο, αν η ζωή του «τεντωνόταν», όπως επι­ θυμούσε και για τα «γραφτά» του, ώς το κανονικό του μέσου ανθρώπινου βίου. Το λογοτεχνικό έργο εντούτοις είναι σαν την ιστορία. Αυτό είναι, τόσο είναι, και δεν ξεγίνεται. Ό λα τ’ άλλα που θα μπορούσε κανείς να υποθέσει ανήκουν, λίγο-πολύ, στη μεταφυσική. Γι’ αυτό πιστεύω πως ο άτυχος σαν άνθρωπος, ο άρρωστος Χάκκας, είναι ο ακέραιος συγγραφέας Χάκκας. Και στα μέτρα των κειμένων που μας άφησε πρέπει να τον μετράμε. Άλλωστε κάποιες μοιραίες αρρώστιες έχει παρατηρηθεί ότι συνταιριάστηκαν αποφασιστικά στη δημιουρ­ γία κορυφαίων έργων - στις περιπτώσεις λ.χ. Τσέχωφ, Κάφκα, Νίτσε, Μότσαρτ και Σούμπερτ στη μουσική, Βαν Γκογκ και Μοντιλιάνι στη ζωγραφική... Από κανένα τους δε ζητήσαμε περισσότερα. ν θέλουμε τώρα ν’ αναλύσουμε, με τρόπο αρκετά πρόχειρο και πληροφο­ ριακό, τη θεματογραφία των κειμένων του Μ. Χάκκα θα δούμε ότι τα ενδιαφέροντά του, πέρα από την αρρώστια και την αγωνία να κρατηθεί η ζωή όσο περισσότερο γίνεται, που προβάλλεται συνεχώς σε πρώτο επίπεδο, το ισοδύνα­ μο δεύτερο στοιχείο είναι η Πτώση της Ιδέας. Υπάρχει μια χαρακτηριστική φράση πάλι στο «Κοινόβιο»· μια φράση που συμπυκνώνει πλήθος άλλων κατεσπαρμένων στις σελίδες της πεζογραφίας του: «Πόσο φύραναν οι ιδέες, πόσο λιγόστεψαν οι αφελείς σ’ αυτό τον κόσμο και οι ήρωες». Δεν ξέρεις αν είναι πα­ ράπονο ή απελευθέρωση από μια κατάσταση ψεύτικη. Χρειάζεται τάχα να μπο­ ρούν να υπάρχουν πάντοτε «αφελείς», να υπάρχουν «ήρωες»; Κι όταν παύουν να υπάρχουν πώς καλύπτεται αυτό το κενό, με τί άλλο; Με τη φροντίδα για την απόκτηση ενός καλού «Μπιντέ» στο ανακαινισμένο διαμέρισμα της λαϊκής πο­ λυκατοικίας; Ο Μ. Χάκκας λέει σίγουρα όχι. Γι’ αυτό και η διαμαρτυρία του στη σημερινή Καισαριανή, στο σημερινό κοινωνικό μόρφωμα. Μα, βέβαια, και ο ίδιος, όπως και τόσοι άλλοι σύγχρονοι ή μεταγενέστεροι συνάδελφοί του, δε γίνεται να βρει την απάντηση. Γιατί η απάντηση δεν πρόκειται να βρεθεί δυστυ­ χώς από τους ιδαλγούς και τους διανοούμενους. Οι δυνατοί που φτιάχνουν τη μοίρα του Κόσμου δεν είναι ποτέ οι ήρωες... Η βαθύτερη αγωνία του Μ. Χάκκα είναι η αδυναμία της απάντησης - της όποιας απάντησης! Τον συνοδεύουν και τον τυραννούν οι σκιές των «αφελών»· οι παλιοί φυλακισμένοι.που τρώγανε την «καραβάνα της απελπισίας» - το συσσίτιο της φυλακής - στα γόνατα, και κάποια στιγμή τους έπεφτε από τα χέρια «αφήνοντας δυο κόμπους ανεξίτηλο λεκέ στο τσιμέντο»... Ο άνθρωπος με το «ψαράκι της γυάλας», ο «Γιάννης το θεριό-μερμήγκι», ο υποψήφιος εκτελεστής με το ψευδώνυμο «Μόργκαν» που συναντάει χρόνια αργότερα στο τραμ το υποψήφιο θύμα ή σωσία του... Κι ακό­ μα τον συνοδεύουν οι γυναίκες - χήρες με άντρες, παιδιά χαμένα-σκοτωμένα. Γυναίκες νόμιμες, ερωμένες που περνούν για λίγο από κοντά του, όλες σε μια στάση αποδοκιμασίας απέναντι στον ίδιο και στο είδος της ζωής που διάλεξε. Ό λος ο κόσμος αυτός των απρόσωπων ηρώων μοιάζει να κατοικεί σ’ ένα κοινό χώρο-τοπίο· τοπίο ιστορικό και φυσικό, την «Καισαριανή». Από την «Καισαριανή» περνάει μαζί και ο έρωτας - ο ερωτισμός, καλύτερα; - του

Α

Μάριου Χάκκα. Τα δύο αυτά συνθετικά στοιχεία, η «Καισαριανή» και το «θή­ λυ» συμπληρώνουν, μαζί με τα δύο πρώτα, την όλη διάσταση του πεζογραφικού έργου του συγγραφέα. «Οι Καισαριανιώτες δεν έχουν άλογα, ούτε οι μανάβηδές τους - πήραν πια μηχανάκια». Απλός υπαινιγμός - ένας ακόμα ανάμεσα σε τόσους παρό­ μοιους, που με τη μια ή την άλλη αφορμή ρίχνονται, καημός, για την «Καισαριανή» της ζωής και του τέλους του Μ. Χάκκα. Ό μω ς το τι σημαίνει η «Καισαριανή», σαν τελεσίδικη εικόνα μνήμης, μα και σαν επίτευγμα δεξιοτεχνίας του πεζογράφου, αρκεί γι’ αυτό να διαβάσουμε το κομμάτι του από τη συλλογή «Ο Μπιντές κ.λπ.» που τιτλοφορείται «Η Τοιχογραφία». Ψάχνω με το νου μου και, ειλικρινά, δεν καταφέρνω να θυμηθώ μέσα σε τόσα που έχω διαβάσει ένα ανά­ λογο κείμενο για μια συνοικία, σαν τις θαυμαστές αυτές έξι σελίδες του Μ. Χάκκα. Σελίδες ορμητικές, ο τόνος της αφήγησης προχωρεί «κρεσέντο» ίσαμε να φτάσει στην τελευταία φράση: «Πού η λεβεντιά σου και πού η λευτεριά σου, γαζέλα, ζαρκάδα και έλαφος; Πού τα κάλλη σου και πού τα στολίδια σου, φρε­ γάδα, γολέτα και κορβέτα;». Ενώ, στην αμέσως προηγούμενη παράγραφο, δια­ βάζουμε κι αυτά ακόμη τα πικρά μα και τρυφερά λόγια διαμαρτυρίας: «Πιάνω στο βλέμμα σου μιά μεταμέλεια σα να λυπάσαι που δεν ήσουνα από γεννησι­ μιού σου μεσήτρα, ρουφιάνα και δοσίλογη». Οι δύο «Καισαριανές», του χτες και του σήμερα, οι σκιές των ανθρώπων της που έφυγαν από τα κουτσόσπιτα και τα δρομάκια της, η παρουσία των άσχετων νέων κατοίκων, η αλλληγορική ένταξή της στην «κακότεχνη» - κι όμως απόλυτα εκφραστική - τοιχογραφία του μοναστηριού της «Καισαριανής» που επιγράφεται «ο εμπεσών εις ληστάς», όλ’ αυτά αρμονικά δεμένα στο πάθος έξι σελίδων θα μπορούσαν ν’ αναπτυ­ χθούν σε μυθιστόρημα. Δεν είναι όμως ούτε διήγημα, ούτε καθαυτό πεζογρα­ φία, ούτε και ποίημα· είναι ίσως μονάχα μουσική... νάλογη μέθοδο χρησιμοποιεί ο πεζογράφος στο χειρισμό και του θέματος της σχέσης του με τη Γυναίκα. Βιαστικές πινελιές, εδώ-εκεί, άλλοτε τρυ­ φερές όταν αναφέρεται σε φτωχομάνες, σε γριές νοικοκυρούλες· πικρόχολες και σαρκαστικές για κάποιες μικροαστές συζύγους ή πρόσκαιρες φιλενάδες που ψάχνουν γι’ «αποκατάσταση». Ίσαμε που η υποφώσκουσα ερωτική λα­ γνεία καταλήγει συμπυκνωμένη σ’ ένα εξαιρετικό κομμάτι, από τα πιο πρωτό­ τυπα του είδους — ισοδύναμο, θά ’λεγα, σε τεχνική με την «Τοιχογραφία». Αναφέρομαι στο μόλις πεντασέλιδο κομμάτι «Ένας Χωρισμός» από τη συλλογή «Ο Μπιντές κ.λπ.» Μια λαϊκιά, και μάλλον φτηνή ερωμένη εγκαταλείπει το δωμάτιο όπου συζούσε με τον αφηγητή για χάρη κάποιου καινούριου εραστή που την περιμένει κιόλας κάτω στο δρόμο με τ’ αυτοκίνητό του. Φεύγει βιαστι­ κά, ακατάστατα, μαζεύοντας τα ελάχιστα προσωπικά της αντικείμενα - τη γάτα, μια γλάστρα, κάποιο ελαφρό μυθιστόρημα, τα εσώρουχά της, μερικά α­ πό τα οποία έχει ξεχάσει μάλιστα στο εγκαταλειμμένο δωμάτιο. Δε συμβαίνει τίποτα περισσότερο σε τούτο το αφήγημα, τίποτα παραπάνω από τις αναμνή­ σεις του εγκαταλειμμένου εραστή με ερέθισμα τα λιγοστά ξεχασμένα εσώρου­ χα. Το λιτό τούτο σκηνικό αποπνέει ωστόσο, χάρη στη θέρμη του λόγου, μια έντονη ερωτική απόγνωση και μια λαγνεία, χωρίς να γλιστράει ούτε κατ’ ελάχι­ στο στο συνηθισμένο σε ανάλογες περιπτώσεις μελοδραματισμό. Ο Μ. Χάκκας και στον έρωτα, όπως και με τις ιδέες, αποδεικνύεται ένας ι­ δαλγός. Δειγματοληπτικά περιορίστηκα σε μερικά πεζογραφήματά του με την ελπίδα ότι ο νεότερος αναγνώστης θα λάβει αφορμή να σκύψει πάνω στο έργο ενός μοντέρνου - και το ξαναλέω «μοντέρνου» και στις ημέρες μας συγγραφέα της δεκαετίας του 1960 - τώρα που συμπληρώθηκαν είκοσι χρόνια από το θά­ νατό του. «Μοντερνισμός», «μεταμοντερνισμός» και όλα τα «...ισμός» προϋποθέτουν αλήθεια και εμπειρίες ζωής· προϋποθέτουν ουσία για να υπάρξει λόγος και έκ­ φραση. Κάτω από τις όποιες περιστάσεις το αγωνιστικό στοιχείο, η αγωνιστική ψυχολογία, παραμένει για την εποχή μας και για τα χρόνια που έρχονται το δη­ μιουργό κίνητρο της λογοτεχνίας. Υπάρχουμε σα συγγραφείς μόνο όταν υπάρ­ χουν για μας οι «άλλοι» και μέσα από τους άλλους.

Α

αφιερωμα/37

Χριστόφορος Μηλιώνης

” Το ψαράκι της γυάλας” ο «Ψαράκι της γυάλας» δημοσιεύτηκε για πρώτη φορά το 1971 μαζί με δυο άλλα διηγήματά του («Ένα κορίτσι», «Ο Γιάννης το θεριό μυρμή­ γκι») στο συλλογικό τόμο Νέα Κείμενα 2, που ακολούθησαν τα Νέα Κείμενα, κι αυτά: τα Δεκαοχτώ Κείμενα («Κέδρος», 1970). Αργότερα, με δική του επιθυ­ μία, όπως είπαμε, τα τρία διηγήματα προσαρτήθηκαν στο τέλος της συλλογής του Τυφεκιοφόρος του εχθρού. Ό λα τα κείμενα αυτού του πρώτου βιβλίου πεζο­ γραφίας του Χάκκα τείνουν προς το παραδοσιακό διήγημα - μορφολογικά τουλάχιστον. Ωστόσο παρατηρούμε σ’ αυτά κάποια γνωρίσματα που θα εξελι­ χθούν στο επόμενο βιβλίο του, Ο μπιντές. Α. Στο διήγημα που μας απασχολεί παρατηρούμε πως στο μεγαλύτερο μέρος του (στην α' ενότητα) έχουμε μια άφθονη και άμεση παρόχή πληροφοριών από τον αφηγητή. Επιπλέον: τρεις τουλάχιστον φορές παρεμβαίνει ο αφηγητής με εκτενή σχόλια. Αυτός ο άμεσος λόγος του αφηγητή και ο εκτενής σχολιασμός θα κυριαρχήσει στον Μπιντέ και θα γίνει το κύριο χαρακτηριστικό της γραφής του Χάκκα. Τα σχόλιά του, από ευφυολογήματα που ήταν συνήθως στα πρώτα διηγήματά του, εξελίσσονται σε ειρωνεία, σε σάτιρα, σε σαρκασμό και φτάνουν ως τον αυτοσαρκασμό και τον κυνισμό. Β. Στο διήγημα αυτό — και στ’ άλλα διηγήματα του Τυφεκιοφόρου - ο αφη­ γητής είναι ανώνυμος. Θα μπορούσε κανείς υποθετικά να τον ταυτίσει με τον συγγραφέα. Στα κείμενα του Μπιντέ πετάει πια κάθε προσωπείο και παρουσιά­ ζεται με ακάλυπτο το πρόσωπό του- χρησιμοποιεί το α' ενικό πρόσωπο στην αφήγηση και συχνά το αυθεντικό του όνομα. Θα ’λεγες πως ο Χάκκας ασφυκτιά μέσα στις συμβάσεις του είδους και τις απορρίπτει, για ν’ αφηγηθεί ή να σχολιάσει κατά το δοκούν, με τρόπο άμεσο και εμ-παθή - δηλαδή παθιασμένον. «Αναρχούμενα κείμενα» ονομάζει ο ίδιος τα κείμενα του Μπιντέ και προ­ σθέτει: «μονόλογος βέβαια, εσωτερικός ή εξωτερικός, όπως γουστάρω». Ο οργισμένος χαρακτήρας που παίρνουν συχνά τα κείμενά του ίσως μας φέ­ ρουν στο νου τους αμερικανούς «μπήτνικς» και τους άγγλους «οργισμένους» που βρίσκονταν στο προσκήνιο εκείνα τα χρόνια, λίγο πιο πριν. Δεν ξέρω αν μπορεί κανείς να τα συσχετίσει φιλολογικά - ο Χάκκας είχε μάθει γαλλικά στη Γαλλική Ακαδημία και είχε μελετήσει μόνος του αγγλικά στη φυλακή. Πάντως η οργή και το πάθος του δεν έχούν καθόλου δάνειο χαρακτήρα, αλλά πηγάζουν με τρόπο άμεσο από τα βιώματά του και τις συγκεκριμένες εμπειρίες του, όπου συχνά παραπέμπει - έτσι που το έργο του να παρουσιάζεται άρρη­ κτα δεμένο με τα συμβάντα της ζωής του, και της μεταπολεμικής ζωής στην Ελλάδα γενικότερα. Ό σο για το τελευταίο πεζογραφικό έργο του Χάκκα, το φοβερό Κοινόβιο, θα ήθελα μονάχα να πω πως ο λόγος του σ’ αυτό κι οι αφηγήσεις του βρίσκουν μια εξαιρετική αρμονία και ωριμότητα - έτσι που αισθάνεσαι πως ο συγγραφέας τους είναι ένας καρπός ώριμος και έτοιμος να πέσει από το δέντρο. Δεν ξέρω αν το Κοινόβιο σε βοηθάει να ζήσεις ή να πεθάνεις (διάβασα πως κάποιος για­ τρός το συνιστούσε στους ομοιοπαθείς ασθενείς του). Σκέφτομαι όμως ότι, τε­ λικά, η λογοτεχνία δεν είναι παρά ένας αγώνας με το θάνατο. Κι ο Χάκκας μ’ αυτό κέρδισε τη ζωή του.*

Τ

Σημειώσεις * Από το ερμηνευτικό δοκίμιο: Μάριου Χάκκα, «Το ψαράκι της γυάλας», Με το νήμα της Αριάδνης, εκδ. Σοκόλης, 1991.

38/αφιερωμα

Γιώργος Ρεπούσης

Ο ρόλος της Καισαριανής1 στην πεζογραφία του Μάριου Χάκκα I Ο Μ. Χάκκας ως συγγραφέας ορίζει ως χώρο της δικής του I «μυθολογίας» την Καισαριανή. Τα όσα αναφέρονται στο I απόσπασμα2 που παραθέτουμε από τα «Λαογραφικά ΜελεΙτήματα» της Άλκης Κυριακίδου-Νέστορος φαίνονται να ταιI ριάζουν με τον τρόπο που ο Μ. Χάκκας ορίζει το χώρο της διI κής του «μυθολογίας».

I «... Ένα χαρακτηριστικό της ελληνικής υπαίθρου είναι τα εI ξωκκλήσια. Βρίσκονται συνήθως σε περίοπτα μέρη και μποI ρούν εύκολα να χρησιμοποιηθούν ως τριγωνομετρικά σημεία I για τον προσδιορισμό των αποστάσεων, ως σημεία προσανα­ τολισμού καθώς και ως σημεία αναφοράς για να βρίσκει κανείς εμπειρικά το δρόμο του επί του τόπου... Τα εξωκκλήσια δηλώνουν οικεία πράγματα που ανήκουν στην κα­ θημερινή σχέση των ανθρώπων με το περιβάλλον τους, που άλλωστε το μυστικό πε­ ριβάλλον της υπαίθρου πολλές φορές το όνομά του, ονοματίζεται, από τα εξωκκλή­ σια. Ρωτάς: Στον Άη Γιώργη και εννοείς την περιοχή που σημαδεύεται από το εξωκκλήσι του Άη Γιώργη. Μ ’ αυτό τον τρόπο οργανώνεται ο χώρος της Ελληνικής υπαί­ θρου με βάση τα σημάδια του τόπου (εξωκκλήσια, προσκυνητάρια, μοναστήρια, εκκλησιές) που όλα τους έχουν κοινό χαρακτηριστικό το σημείο του σταυρού. Δεν υ­ πάρχει αφηρημένη έννοια του χώρου, γιατί η έννοια δεν αφαιρείται από την εμπειρία του χώρου: χώρος είναι ο τόπος, ο συγκεκριμένος τόπος με τον οποίο συνδέονται ο­ ρισμένες μνήμες και προσλαμβάνουσες παραστάσεις, χώρος είναι η εμπειρία του. Ο τόπος είναι φορτισμένος με μια συγκεκριμένη σημασία. Ο χώρος αποκτά υπόσταση στην κοινωνική συνείδηση των ανθρώπων, γίνεται δηλαδή πραγματικός, μόνον αφού καθαγιαστεί (με την ετυμολογική σημασία της λέξης...». α σημάδια που ορίζουν τον τόπο της «μυθο­ λογίας» του Μ. Χάκκα, όπως καταγράφο­ νται στην πεζογραφία του, είναι το Μοναστήρι της Καισαριανής, τα εξωκκλήσια της περιοχής, το νερό, η θέα και τα δέντρα του τόπου, το ποτα­ μάκι (το ρέμα), το σκοπευτήριο και η Αθηναϊκή αυτή συνοικία στην προκατοχική και μετακατοχική μορφή της στο φυσικό και ανθρώπινο τοπίο της. Το Μοναστήρι της Καισαριανής3 καταγρά­ φεται στα διηγήματα «Η Τοιχογραφία», «ΣΤΗΝ ΚΑΙΣΑΡΙΑΝΗ, στο μοναστήρι...»4 και στο «Το νερό» «ΣΤΗΝ ΚΑΙΣΑΡΙΑΝΗ, στο μοναστή­ ρι...»5 της συλλογής «Ο Μπιντές και άλλες ιστο­ ρίες». Από τα εξωκκλήσια της περιοχής αναφέρεται ως σημείο «ο Άη-Γιώργης ο Κουτάλάς».

Τ

Στο «Κοινόβιο» διαβάζουμε «... Βρισκόμουνα στον Άη-Γιώργη τον Κουτάλά, ένα μικρό μετόχι ανάμεσα Καισαριανής και Καρέα».6 Για το νερό της Μονής της Καισαριανής γράφει ο Μ. Χάκ­ κας στο ομώνυμο διήγημα: «ΣΤΗΝ ΚΑΙΣΑΡΙΑΝΗ, στο μοναστήρι, υπάρ­ χει μια βρύση. Το νερό τρέχει από το στόμα κριού, αρχαία ειδωλολατρική κατασκευή, κι ό­ σες γυναίκες πίνανε νερό απ’ το κριάρι κάνανε παιδιά και μάλιστα αρσενικά. [...] Στα βυζαντι­ νά χρόνια όπου πνευματικοποιούνται περισσό­ τερο τα πράγματα, κάποιος καλόγερος, ίσως κι ο χρόνος - ακριβώς δεν ξέρω - έκοψε λίγο τα κέρατα του κριαριού, έτσι που να μοιάζει λίγο και αμνός. Δεν τα πολυκατάφερε, γιατί εκείνο,

αφιερωμα/39 παρά τα κουτσουρεμένα κέρατά του, επιμένει να έχει όψη κριαριού. Ό μως το νερό του ανα­ γκαστικά έχασε τις παλιές ιδιότητές του κι έγινε αγίασμα για πάσα νόσο και πάσα μαλακία. Στα χρόνια μας ο κριός-αμνός έμεινε ένα στολίδι και τίποτε παραπάνω, ενώ το νερό του απλώς καλό χωνευτικό νεράκι».7

Ό σο για τη θέα και τα δέντρα είναι αλήθεια πως αποτελούν ένα από τα βασικά πλεονεκτήμα­ τα του τόπου και βασικά στοιχεία της ομορφιάς του. Κοντά στο νερό και στη θέα πρέπει να προ­ στεθεί και το δέντρο, όσα μένουν ευδιάκριτα α­ κόμη σήμερα από τους πολέμους, τις φωτιές, τους οικοπεδοφάγους και τους διάφορους οικο­ δομικούς συνεταιρισμούς. Χαρακτηριστικό γι’ αυτά τα σημάδια του τόπου της Καισαριανής στην πεζογραφία του Μ. Χάκκα είναι το απόσπα­ σμα που ακολουθεί: «... Από δω πάνω έχω μια οπτική γωνία της ζω­ ής, που έρχονται και με κατακλύζουν φράσεις πανέτοιμες, νοήματα αστραφτερά, κι αυτό διαρκεί για καιρό, μέρες, μήνες σε οργασμό, δεν μπορώ να κάνω αλλιώς παρά να γράφω, χαλούν τα πλήκτρα της μηχανής, φθείρεται η ταινία, τε­ λειώνει το χαρτί κι εγώ ακόμα δεν έχω αρχίσει, δεν έχω πει ούτε το ένα εκατοστό από κείνα που στριμώχνονται μέσα μου. Σ’ αυτό το σημείο της γης τα πάντα φωτίζονται. «Τόσο απλό είναι;», αναρωτιέμαι καθώς βλέπω τους θάμνους ν’ ανε­ βαίνουν την πλαγιά, το λόφο δεξιά με τις καμέ­ νες πέτρες, το καψαλιασμένο δέντρο που επιμέ­ νει να κρατιέται όρθιο και η δεντροστοιχία με τους ευκαλύπτους - ξερά τα φύλλα από την πυρκαγιά, και μόνο στην κορυφή μια τούφα πράσινο, μια κάποια προσπάθεια για επανάλη­ ψη. Κι ο κήπος με τα μαδημένα χρυσάνθεμα έ­ τσι που σκύβουν στο χώμα, η κληματαριά που ανεβάζει τα κατακίτρινα φύλλα της στον τοίχο

της εκκλησίας, η βρύση που χάλασαν οι βόλτες της και τρέχει κρατώντας το ίσο στη σιγαλιά του τόπου, κι όλ’ αυτά να ενώνονται μέσα μου, να ’ναι γερμένο χρυσάνθεμο και μοναχικό δέ­ ντρο, ευκάλυπτος μ’ ένα ελάχιστο φύλλωμα να ριγεί στον αέρα, κληματαριά που προσπαθεί να στηρίξει κάπου τα φύλλα της. «Αυτός είσαι», σκέφτομαι, «η μικρή ξεχασμένη ρεματιά που ε­ πιχειρεί να υπάρξει»8. Και: «Από τα τελευταία σπίτια της Καισαριανής με τ ’ αυτοκίνητο μέχρι το μοναστήρι είναι δεν είναι δέκα λεπτά. Κατε­ βαίνεις φρέσκος φρέσκος με την καλαθούνα και την πλαστική νταμιτσάνα στο χέρι και τραβάς κάτω από τα πλατάνια».9

Το ποταμάκι της Καισαριανής, «το ρέμα», το σκοπευτήριο και η Αθηναϊκή αυτή συνοικία στην προκατοχική της μορφή, ορίζονται στο χώρο χα­ ρακτηριστικά στο απόσπασμα που ακολουθεί. «... Ένας χώρος που κατοικήθηκε για πρώτη φορά. Μια στενόμακρη ανηφορική λουρίδα με φτωχές κουνούκλες. Αριστερά το ρέμα κι ένα δάσος, ισχνά καχεκτικά πευκάκια. Δεξιά η μάντρα του Σκοπευτηρίου. Ψηλά το μοναστήρι. Αντίσκηνο, παράγκα, πληθόκτιστο της προ­ σφυγιάς και να η Καισαριανή χαμόγελο στον πρώτο ήλιο».

Αλλά και τα σημάδια του τόπου της μετακατοχικής Καισαριανής χαρακτηριστικά δίνονται στο απόσπασμα: «... Τώρα, γριά τσατσά, τρως σάμαλι και του­ λούμπα, μασάς μπατιρόσπορους στο θερινό σινεμά και φτύνεις τα τσόφλια στο σβέρκο ευυπό­ ληπτων καταστηματαρχών, εμπορομανάβηδών, χασάπηδων, εργολάβων, που θέλουν ν’ α­ παλλαγούν από τη ντροπή σου. Από μια πλευρά συμφωνώ με τον Δήμαρχο που θέλει ν’ αλλάξει την ονομασία σου. Τι δουλειά έχεις εσύ μ’ αυτά

40/αφιερωμα τα ανθρωπάκια, το πνεύμα της ιδιοχτησίας και τις αντιπαροχές; Θα σε πούνε Νέα Βρύουλα ή Νέον Συβρισάριον. Καλύτερα. Τι μένει από τη συνοικία Σαιντ-Αντουάν του Παρισιού παρά μό­ νο το όνομα. Οι τραγουδιστικά παράλληλός σου στέπες αρδεύτηκαν, η Καντώνα οικοδομείται, η Κοκκινιά έγινε Νίκαια, τα πιο άξια απ’ τα παι­ διά σου κλαδεύτηκαν. Έτσι γίνεται πάντα μετά από μια άγρια υλοτόμηση και τα λίγα δέντρα που απομένουν όλα σαπάκια. Να μην κάνω τώ­ ρα προσκλητήριο "ζώντων και νεκρών... ων ουκ έστι τέλος” . Τέλος της εποχής και οι εκ­ πτώσεις επόμενες.»10

και «... Ανοίγεις το καλάθι κι αρχίζεις το τζατζίκι και το χταποδάκι ορεχτικό. "Έρχομαι” , λες στο κριάρι και πετάγεσαι μέχρι τη βρύση όπου τακτοποιείς την πρώτη στρώση. Έπειτα πάλι στο καλάθι και στη νταμιτζάνα με το κρασί, και να τα κεφτεδάκια, και να τα συκωτάκια, και να το κοτόπουλο, δεύτερη στρώση. Άτιμη κατά­ ψυξη, λες, τι μου κάνεις, ανέτρεψες όλο το μαρ­ ξισμό. Κάθεσαι κάτω από τα πλατάνια και το κριάρι απαθέστατο σε παρακολουθεί. "Πού θα πάει” , λέει, "εδώ πάλι θα ’ρθει να τσουγκρίσου­ με τα κέρατά μας” . Πιάνεις την κοιλιά σου που ’χει γίνει μακρουλό καρπούζι και σηκώνεσαι με χίλια ζόρια. Ωραία! Ευτυχώς που υπάρχει αυτό το χωνευτικό νεράκι. "Ν’ ανοίξουμε κανένα κονσερβάκι με καβούρια Ρωσίας;” ρωτάς το σύντροφό σου. Άτιμη συντήρηση, ξετίναξες και το λενινισμό. Πάει κι αυτός. Τίποτε δε μένει όρ­ θιο. Κι από ιδέες, τώρα με γεμάτο στομάχι πού να σκεφτώ. Αύριο ίσως. (Μετακατοχική περί­ πτωση της Καισαριανής)».

και «... Να δείτε που στο τέλος θα κάνουν οικόπεδα - έξι μέτρα φάτσα και δώδεκα βάθος το καθέ­ να, τσίμα τσίμα όσο επιτρέπεται για να είναι άρ­ τιο. Για οικόπεδα θα συμφωνήσουμε όλοι, δε­ ξιοί, αριστεροί και κεντρώοι, παρά τις οποιεσδήποτε διαφορές τους, κοινός παρονομαστής τους το «οικοπεδάκι». Στην αρχή θα το βάλει ο "Προσφυγικός” , άσχετα σε ποια παράταξη α­ νήκει η διοίκηση. Μετά θα μπει στο χορό η "Ερ­ γατική Εστία” για να στεγάσει εργάτες. Κατό­ πιν το κράτος για να μοιράσει κλειδιά. Βέβαια θα χτιστεί κι ένα κάποιο σχολείο, χωρίς προαύ­ λιο όμως και τα παιδιά θα κάνουν διάλειμμα έ­ ξω στο δρόμο. Δεν ξέρω αν τελικά θα σωθεί το δασάκι. Το σωστό είναι να εξολοθρευτεί κι αυτό έτσι που να μην υπάρχει χώρος για προτομές, ν’ αποκλειστεί οποιαδήποτε περίπτωση για ηρώον, κενοτάφια, καντήλια. Φυσικά δεν πρόκειται να οικοπεδοποιηθεί ο χώρος πάνω από το νε­ κροταφείο. Αντίθετα θα τον στολίζουν και θα τον εξωραΐζουν συνέχεια. Τελευταία μάλιστα βάλαν κι ένα μεγάλο τσιμεντένιο σταυρό για να θυμίζει την "πηγάδα” . Ψάχνεις και δε βρίσκεις όχι πηγαδάκι αλλά ούτε λακκούβα. Πάντως σι­ γά σιγά ο χώρος αυτός θα κερδίσει την καινού­

ρια ονομασία του από τα συχνά μνημόσυνα και τις επισκέψεις των σχολείων για καταθέσεις στεφάνων κι ο μελλοντικός επισκέπτης θα σκέ­ φτεται πως ίσως εκεί κοντά υπήρξε κάποια «πη­ γάδα» που γέμισε με πτώματα εθνικοφρόνων. Πιθανόν να μείνει η ονομασία "Σκοπευτήριο” , ουδέτερα όμως...»11.

ε την επιλογή της Καισαριανής ως χώρου της μυθολογίας του ο Μάριος Χάκκας δεν επιδιώκει να δώσει μόνο την ατομική του ιστορία και περιπέτεια. Σκοπός του είναι να δώσει πα­ ράλληλα και την ψυχολογία της γενιάς του, με τη γεύση της ήττας και την ανάγκη της προσαρμο­ γής μετά τον Εμφύλιο (1946-49), αλλά και την ει­ κόνα της μεταπολεμικής Ελλάδας με σπασμένες τις ρίζες της γνήσιας πολιτιστικής κληρονομιάς και ολότελα ανυπεράσπιστης μπροστά στο κύμα του καταναλωτισμού και του μικροαστικού ορά­ ματος ζωής. Παρακολουθώντας την πορεία της ζωής του τον βλέπουμε παιδί να έρχεται να ζήσει με την οικογένειά του στην «Προκατοχική», «προξυλοκοπική» Καισαριανή και αυτή η Αθηναϊκή συνοι­ κία γίνεται έτσι ο φυσικός και κοινωνικός χώρος αναφοράς του συγγραφέα από δω και πέρα. Στο φυσικό και ανθρώπινο τοπίο της βιώνει τα γεγονότα του Β' Παγκόσμιου Πολέμου, την Κα­ τοχή, την Πείνα και το μεγαλείο της Αντίστασης, γνωρίζει το Δεκέμβρη του ’44, το μετά τη Βάρκι­ ζα χάλι του τόπου και τον Εμφύλιο (1944-49). Ζει τη δεκαετία του ’50-’60, όπου βασίλευε η τρομο­ κρατία της δεξιάς, οι φυλακές και οι εξορίες και μια περίοδος όχι ομαλής πολιτικής ζωής της ο­ ποίας ο ίδιος έχει πικρή γνώση. Στη διάρκεια του Κεντρώου Διαλείμματος (1964-65) ο Μάριος Χάκκας εκλέγεται Δημοτικός σύμβουλος στην Καισαριανή (1964), θέση που διατήρησε ώς το ’67 όπου μετά τη σύλληψη του Δημάρχου ανέλαβε καθήκοντα Δημάρχου μέχρι και τη δική του σύλ­ ληψη. Το απόστημα της εφτάχρονης δικτατο­ ρίας απόηχος των συνεπειών του Εμφυλίου, δίνει τη χαριστική βολή στο εξουσιαστικό σύστημα και αποδεικνύει τη γενική φθορά των ανθρώπων «νικητών» και «νικημένων». Αλλά και στην τελι­ κή φάση της ζωής του κάτω από τον αστερισμό του Καρκίνου η συνοικία της Καισαριανής λει­ τουργεί όχι μόνο ως φυσικό και ανθρώπινο τοπίο και πλαίσιο ζωής, αλλά συμβολικά και συνειρμι­ κά ως λυτρωτικός χώρος και παράθυρο ζωής. Τοποθετώντας το «εγώ» του ο συγγραφέας σ’ ένα συγκεκριμένο τοπικό πλαίσιο, την Καισαριανή, δεν επιδιώκει μόνο να καταγράψει την προ­ σωπική του εμπειρία, τον κόσμο και τις ευαισθη­ σίες του που τα υλικά τους δεν προέρχονται μόνο από θεωρητική ζύμωση. Αντλούν συγχρόνως και από την αίσθηση ζωής, το βίωμα και την παρατή­ ρηση, πηγές που δεν τον περιχαράκωσαν όμως

Μ

αφιερωμα/41 σε βαθμό που να χάσει την ικανότητά του να βλέ­ πει ταυτόχρονα και τις δυο όψεις του νομίσμα­ τος.13 Κύρια όμως επιδιώκει και φιλοδοξεί να δώσει πίσω από την ατομική περίπτωση και τα γενικότερα χαρακτηριστικά του μεταπολεμικού φυσικού και ανθρώπινου τοπίου. Η επιλογή της Καισαριανής λειτουργεί θετικά στην ικανότητά του για τη διερεύνηση των πιο διαφορετικών ψυχικών τοπίων, αλλά και στην καίρια επισήμανση των γνωρισμάτων του φυσι­ κού τοπίου, που αποτελεί το χώρο αναφοράς των βιωμάτων, των εμπειριών, των γεγονότων και της πραγματικότητας του συγγραφέα, των θεμά­ των και των ηρώων που κινούνται σ’ αυτό. Βέβαια η προσωπική εμπειρία φορτισμένη από το συναισθηματικό στοιχείο δημιουργεί μια α­ τμόσφαιρα που θολώνει την αντικειμενικότητα της γραφής του ή που εξωραΐζει καταστάσεις, αν λάβουμε, μάλιστα, υπόψη πως ήδη ζει ο συγγρα­ φέας από τα κείμενα της συλλογής «Ο Μπιντές και άλλες ιστορίες» στον αστερισμό του καρκίνου. Ένα παράδειγμα αποτελεί ο τρόπος που περι­ γράφει και παρουσιάζει την «Προπολεμική», «προκαταναλωτική»'4 Καισαριανή. Μια πραγ­ ματικότητα όχι αρεστή και αποδεχτή και που φυ­ σικά και ο ίδιος ο συγγραφέας στα χρόνια του θα καταδίκαζε (υλική βάση ζωής) εξωραΐζεται. Ό ­ μως και μέσα απ’ αυτό τον ίσως «αντιφατικό» τρόπο τοποθέτησής του έναντι μιας πραγματικό­ τητας, πέρα από τη φόρτιση του συναισθήματος, της αγάπης και της τρυφερότητας για το παρελ­ θόν της εφηβείας του που αγάπησε και κάτω από την αίσθηση του πρόωρου θανάτου του,15 κατα­ φέρνει να δώσει το ιστορικό κλίμα μιας εποχής με τη μιζέρια και τα προβλήματά της, κυρίως στην υλική βάση της ζωής, προβάλλοντας όμως ό,τι είχε ως αντίβαρο ανεκτίμητο ηθικό περιεχό­ μενο, αγωνιστικότητα, οράματα και λεβεντιά. Η κραυγή του Μάριου Χάκκα για την «προξυλοκοπική» Καισαριανή που χάνεται - πέρα από το στοιχείο της συναισθηματικής του σχέσης μ’ αυτήν - αναφέρεται και σε μια επικίνδυνη πραγ­ ματικότητα που ο συγγραφέας εντοπίζει και υπο­ γραμμίζει και καταγγέλλει.16 Ακόμη και το «Σκοπευτήριο» χώρος θυσίας αλλά και το σύμβολο του ιδεολογικού και κοινω­ νικού οραματισμού της εφηβείας του και της γε­ νιάς του κινδυνεύει να οικοπεδοποιηθεί.17 Στο διήγημα «Σκοπευτήριο Καισαριανής»18 η ματιά του συγγραφέα παρακολουθεί το βαθμιαίο σβήσιμο των ιχνών της ιστορικής μνήμης και φθάνει στην αντιστροφή των γεγονότων κάτω α­ πό το πρίσμα της αλλοτρίωσης της καταναλωτι­ κής κοινωνίας, αλλά και αμέσα από την πικρή γεύση της ιδεολογικής φθοράς και διάλυσης.19 Στο διήγημα αυτό κορυφώνεται η γεμάτη σεβα­ σμό και κατάνυξη προσέγγιση ενός καθαγιασμέ­

νου χώρου και η παράλληλη μεταφορά στο χρόνο με το να ψηλαφίζεται το συγκεκριμένο, ο τάφος, ο τοίχος, τα αντικείμενα, το δασάκι για την ανα­ σύνθεση της ιστορικής στιγμής. Και πέρα από το ιστορικό γεγονός λειτουργεί η διαδικασία με την οποία ο αφηγητής μας εμπιστεύεται το προσωπι­ κό του πάθος και δέος.20 Επιπρόσθετα έτσι στην περίπτωση της Καισαριανής παρουσιάζεται αντιπροσωπευτικά το δο­ μημένο περιβάλλον των σύγχρονων ελληνικών α­ στικών κέντρων, που δεν έχει ούτε το,στοιχείο της πολιτιστικής συνέχειας, αλλά ούτε και ανταποκρίνεται προς τις σύγχρονες ολοκληρωμένες αστικές δομές. Η συνειδητοποίηση από το Μ. Χάκκα της κρί­ σης αξιών και της φθοράς του σωματικού του «ε­ γώ» βλέπει να συμβαδίζει, στην περίπτωση της Καισαριανής, με τη φθορά του φυσικού και αν­ θρώπινου τοπίου. Ο Μ. Χάκκας νιώθει θεατής και συμμέτοχος σ’ αυτή τη διαδικασία της φθο­ ράς. Έτσι εντάσσει το «εγώ» του στον συγκεκρι­ μένο χώρο της, δίνοντας έτσι το στίγμα του και το σύντροφο, φυσικό και συμβολικό της ανάμνη­ σης και της παρούσης ζωής, προσωπικής και συλλογικής. Και η Καισαριανή γίνεται ένα εννοιολογικό και εκφραστικό σύμβολο ανθρώπων, αντικειμένων, γεγονότων, της προσωπικής και συλλογικής εμπειρίας και της πορείας μιας ολό­ κληρης τάξης εννοιών και αξιών ζωής. Η αίσθηση της προσωπικής φθοράς του συγ­ γραφέα μέσα στη φθορά του φυσικού και ανθρώ­ πινου τοπίου είναι η βάση που θα δέσει αόρατα και σκόπιμα, φυσικά, από το συγγραφέα τη δική του ζωή και τη ζωή της Αθηναϊκής συνοικίας των παιδικών και των εφηβικών του χρόνων. Έτσι η τοπογραφία του στενού περιβάλλοντος της γειτονιάς του Μ. Χάκκα διαπλατύνεται με τη συνύφανση αλλά και την αποσυμπλοκή των ε­ μπειριών του, που τώρα όπως εγγράφονται στην πεζογραφία του θέλουν να δώσουν την τοπογρα­ φία του μεταπολεμικού ελληνικού τοπίου, φυσι­ κού και ανθρώπινου. Η Καισαριανή δημογραφικά ως προσφυγικός οικισμός21, βέβαια, ανακαλεί στη μνήμη την κα­ ταστροφή του ’22, το βαρύ φόρο αίματος και την τραγική περιπέτεια του εκπατρισμού και θυμίζει

42/αφιερωμα τα ίχνη ενός κόσμου που κάτω από πολυσυζητη­ μένες ιστορικές συγκυρίες και σκοπιμότητες κα­ ταποντίστηκε για να μεταφυτευθεί στον ελληνικό χώρο και αλλού. Και το πολιτικο-κοινωνικό παιχνίδι που παί­ χτηκε εκεί στη συνέχεια το έχει ζήσει και μπορεί να το δώσει ανόθευτα και γνήσια. Ώ ς ένα σημείο κίνητρό του είναι να ξαναζήσει ο ίδιος εκείνα τα χρόνια.22 Θέλει να κρατήσει την Καισαριανή σαν συνοικία και τοπωνύμιο, τόπο μνήμης και θυ­ σίας, να κρατήσει μια ζωή που έφυγε για πάντα ή που τα σημάδια της γρήγορα σβήνονται.23 Τον εμπνέει ακόμη η ειδυλλιακή της ηρεμία, ο εξωτε­ ρικός της περίγυρος στο Αττικό Λεκανοπέδιο και στην ατμόσφαιρά της βρίσκει τους πυρήνες, που θα βασίσει το κτίσιμο της σκέψης του και την έκφρασή τους στην πεζογραφία του. Χαρακτηριστική είναι η θεματική αξιοποίηση ευρηματικά της σωματικής του φθοράς από τον καρκίνο στην προσπάθεια για την παράλληλη α­ πόδοση ανάλογων καταστάσεων στο φυσικό και στο ανθρώπινο τοπίο, με σημείο αναφοράς τη συ­ νοικία της Καισαριανής. Τελικά στο χώρο της Καισαριανής η μορφή του Μάριου Χάκκα σημαδεμένη από τις πληγές του ψυχικού και σωματικού πόνου τονίζεται από τις αναδύσεις μέσα από τη μνήμη γεγονότων, το­ πίων και σκηνικών που λειτουργικά και γνώριμα την περιβάλλουν24 και λειτουργούν τόσο για τον ίδιο, όσο και για τον αναγνώστη με τη μορφή μιας δραστικής αυτοσυνειδησίας ζωής. Ο Μάριος Χάκκας βρίσκει παράλληλα με τη σωματική του φθορά από την αρρώστια τη φθορά στο φυσικό και ανθρώπινο τοπίο που επιβάλλει η καθημερινή αλλοτριωτική και συμβατική ανθρώ­ πινη στάση και επιλογή ζωής·25 και γνωρίζει πως το ίχνος του ανθρώπου περνά μέσα στα αντικεί­ μενα, στο τοπίο, στην ανθρώπινη παρουσία και αντίστροφα.26 Μάριος Χάκκας επιλέγει την Καισαριανή ως χώρο της προσωπικής του μυθολογίας που είναι καρπός και απόσταγμα εμπειρίας και βιώματος και όχι προϊόν της φαντασίας του. Επι­ πρόσθετα η τελεσίδικη απειλή από την αρρώστια του, διεγείρει τη μνήμη του και τη διακλαδώνει στις κυρίαρχες συνιστώσες της εποχής του και κινητοποιεί πυρετωδώς τους συνειρμούς ανάμε­ σα στην πολιτικοκοινωνική και προσωπική κρί­ ση, που η συνοικία αυτή συμβολίζει. Και η κρίση δεν περιορίζεται στο επίπεδο της σύγκρουσης με την πραγματικότητα «που δεν είναι παράθυρο ζωής...»,27 αλλά παίρνει και τη μορφή της ανα­ βίωσης του νοσταλγημένου κόσμου της εφηβείας τού που στη μνήμη και στη συνείδησή του έχει πάντοτε δεσπόζουσα και κυρίαρχη θέση, ενός κόσμου τελεσίδικα χαμένου, όπως κατα­ δικασμένος28 είναι και ο ίδιος από την αρ­

Ο

ρώστια. Στο χώρο της Καισαριανής29 ο Μάριος Χάκ­ κας μπορεί να συγκεντρωθεί πιότερο στον εαυτό του, στη μοναξιά του και στις παλιές του θύμη­ σες. Κι αυτό όχι γιατί θέλει να κινείται στο περι­ θώριο του σημερινού κόσμου. Γυρίζει πίσω και αγγίζει ό,τι τον έδεσε με εκείνο το χρόνο στο χώ­ ρο της Καισαριανής και για να τα σώσει από τη λήθη και ίσως και από την άγνοια του τωρινού κόσμου, αλλά συγχρόνως γιατί και ο νους και η καρδιά του στο χώρο της μπορούν καλύτερα να συγκεντρωθούν στα σημερινά περιστατικά και να εκφράσουν τις τωρινές και τις σύγκαιρες αγω­ νίες και ερωτηματικά που δεν παίρνουν τέλος. Δεν ξαναζεί το παρελθόν από το αγιάτρευτο πάθος της νοσταλγίας στις λεπτομέρειές του. Το πλησιάζει, χαράζοντας μια πορεία ανάμεσα σε πρόσωπα και συμβάντα με την πλήρωση μιας άλ­ λης βαθύτερης έννοιας. Να ξαναγυρίσει και να γευτεί άλλη μια φορά συγκινήσεις, περιστατικά και ανθρώπινες στιγμές που μας δένουν περισσό­ τερο με τον κόσμο και να ονειρευτεί μια νέα πρά­ ξη ζωής. Ο χώρος της Καισαριανής εκτός από.ένα ευρηματικότατο και εκφραστικότατο σΟμβολο δεν παύει να έχει για τον Μάριο Χάκκα μια ευ­ δαιμονική παρουσία, όσο κι αν στην εικόνα της έχουν αποτυπωθεί τα αποτελέσματα της ματαιοδοξίας, της επιπολαιότητας, της αδιαφορίας, της καταστρεπτικής μανίας του ανθρώπου.30 Η εμμονή του στην τοπογεωγραφία και στην ανθρωπογεωγραφία της δεν σημαίνει και το κλεί­ σιμό του σ’ ένα στεγανό σύστημα, αλλά η Καισαριανή λειτουργεί όχι μόνο ως χώρος αλλά και τρόπος, ύλη και ύφος ζωής, πέρα από τα εξωραϊστικά κάτοπτρα, το διδακτισμό και τα ψευδοπολιτιστικά είδωλα.31 Με το ζωντάνεμα και τη διατήρηση της μνήμης στο χώρο της μυθολογίας του προσπαθεί να κρα­ τήσει στο χώρο της οικειότητας και της περισυλ­ λογής το τοπίο που χάνεται οριστικά και να ξα­ ναζήσει τους νεκρούς του φίλους με την ευρημα­ τική ιδέα της ίδρυσης ενός Κοινοβίου στο χώρο της. Ο Μάριος Χάκκας φαίνεται να έχει περιτειχι­ στεί στο χώρο της Καισαριανής. αυθόρμητα και ανεπαίσθητα. Λες και ο χώρος έχει εκλέξει το συγγραφέα και όχι το αντίθετο. Οι διαστάσεις του δεν έχουν σημασία. Έτσι από την αγάπη του για το δικό του χώρο τον οργανώνει, τον εξοπλί­ ζει και τον γεμίζει κατά τις δυνατότητες και τις ανάγκες της προσωπικότητάς του. Δεν αποβλέ­ πει ούτε να τον ανανεώσει, ούτε να τον ωραιοποι­ ήσει. Σκοπεύει να δώσει αναγνωρίσιμες μέσα στο χώρο αυτό κάποιες αλήθειες όχι μόνο ατομικές αλλά και συλλογικές και φθάνει στη δημιουργική εκμετάλλευσή του. Την Καισαριανή ο Μάριος Χάκκας την πλη­ σιάζει μ’ ένα σκίρτημα ψυχής και στα μάτια του

αφιερωμα/43 τα σαρκικά και τα ψυχικά αστράφτει λυτρωτικά. Και από τον οικισμό της, τους ανθρώπους, τη φύ­ ση της, τις ιστορικές μνήμες, την ασύγκριτη ποί­ ηση της γεωγραφίας της, την παράδοση και την καθημερινότητά της αντλεί στοιχεία για το προ­ σωπικό και συλλογικό ψηφιδωτό που προσπαθεί να ανασυνθέσει στα κείμενά του. Ο εγκλεισμός του στην τοπογεωγραφία και αν­ θρωπογεωγραφία της Καισαριανής είναι ένα μέ­ σο αυτοεξομολόγησης αλλά και αυτογνωσίας. Και το χώρο της τον περιγράφει και τον ζει ποιη­ τικά, αν δεχτούμε πως η ποίηση θέλει μοναχικό­ τητα, ενδοστρέφεια, πάθος, θλιμμένη περισυλλο­ γή με αποτέλεσμα να φορτίζεται ο χώρος συναι­ σθηματικά σε συνδυασμό με την ανάλογη ψυχική διάθεση και να παίρνει άλλες διαστάσεις αντι­ προσωπευτικές. Ο Μάριος Χάκκας θεάται το χώρο της μυθολο­ γίας του, την Καισαριανή, μέσα από το νοσταλγικό βλέμμα της μνήμης και γενικευτικά στη συνέ­ χεια μέσα απ’ αυτήν στο χώρο της σύγχρονης Ελ­ λάδας. Όμω ς δεν αρκείται στην καταγραφή του φυσικού τοπίου, αλλά καταγράφει και την αν­ θρώπινη μνήμη.32 Ο χώρος της εφηβείας, ο χώ­ ρος του ονείρου, γίνεται και πάλι χώρος της α­ νάγκης για όνειρα και χώρος που στήνεται το Κοινόβιό του. Οι χώροι όπου ανάλωσε την παιδι­ κή του ηλικία γίνονται σημεία αναφοράς και α­ νακαλούνται στη μνήμη για να δηλώσουν με τον τρόπο του συγγραφέα το μικρόκοσμο και το μα­ κρόκοσμο δρόμο της ανθρώπινης ιστορίας. Στο χώρο της Καισαριανής στήνει ο Μάριος Χάκκας τη μυθολογία του όχι μόνο για λόγους συναισθηματικούς και προσωπικής σχέσης μαζί της. Η λυρική του φύση αισθάνεται ότι ο χώρος της και η φυσική διάπλαση του τοπίου της παρά τον ξεριζωμό των στοιχείων της παράδοσης χα­ ρίζουν μια ειδυλλιακή γοητεία μέσα στο χρόνο, μια ανείπωτη γαλήνη και μια νότα αισιοδοξίας στη φάση της υπαρξιακής ενδοσκόπησής του, φορτισμένης από την εμπειρία του καρκίνου και την αίσθηση του αναπόφευκτου τέλους. Το εγώ του συγγραφέα στο χώρο της Καισαριανής τοποθετείται μέσα στο βίωμα και στην α­ ναπόλησή του υποψιασμένο και συνειδητοποιη­ μένο για τις οσμώσεις πού γίνονται σ’ όλα τα επί­ πεδα της κοινωνικής πραγματικότητας. Όμως δεν περιορίζεται στον εξωραϊσμό του παρελθό­ ντος ή στην κριτική του και δεν οδηγείται στη δραματική σύγκρουση του τότε με το τώρα, αλλά Σημειώσεις 1. Το όνομα της Καισαριανής, που μαρτυρείται ήδη από το 1209, παραμένει ακόμα δυσετυμολόγητο. Συσχετίστηκε με κάποια έπαυλη του Ιουλίου Καίσαρα, που ίσως υπήρχε ε­ κεί, με κάποιο μοναχό Καισάριο, υποτιθέμενο κτήτορα της μονής, και με εικόνα της Παναγίας που πιθανώς προερχό­ ταν από την Καισάρεια. Το μοναστήρι και ο τόπος αναφέρεται και σ’ άλλους συγγραφείς βέβαια όπως στο Ασθενείς και οδοιπόροι του Γιώργου Θεοτοκά και στο Ημερολόγιο

επιδιώκεται τελικά η ειλικρινής προσέγγιση και απομυθοποίησή τους με ένα αίσθημα ουμανιστι­ κό που αποτελεί και τον πυρήνα ενός βαθύτατα ρομαντικού ιδεολογικού πιστεύω του Μάριου Χάκκα. Ο αναγνώστης στο χώρο της μυθολογίας του συγγραφέα, την Καισαριανή, αναγνωρίζει μνήμες των πραγμάτων και των καταστάσεων που ζω­ ντανεύουν μια εποχή. Και το κείμενο απαλλάσ­ σεται από τα περιττά και μένει μόνο η ουσία, κα­ θώς ο κύκλος του καρκίνου λειτουργώντας σαν καταλύτης δίνει γυμνή την εξιστορούμενη προ­ σωπική και ιστορική τραγωδία και τη μεταστοι­ χειώνει σε μια διάσταση αισθητική και γλωσσική που γειτνιάζει την ποίηση, διαποτίζει το κείμενο με πολλή αλήθεια και το αποστασιοποιεί από την προσωπική περίπτωση, πετυχαίνοντας να συνο­ μιλεί μαζί μας για τις ευγενέστερες ίσως ποιότη­ τες της ανθρώπινης συνείδησης και της τέχνης: την τρυφερότητα, τη φθορά, τη συντροφικότητα και την ανθρωπιά. Στο σχήμα φυσικός κόσμος-ηθικός ιδεολογι­ κός κόσμος που λειτουργεί στα κείμενα βαθμιαία προστίθεται και τελικά ενσωματώνεται αδιαίρε­ τα και το στοιχείο της βιολογικής οντότητας του συγγραφέα με τα σημάδια της φθοράς από τον καρκίνο, ένα στοιχείο που λειτουργεί συνειρμικά και συγκριτικά με τα άλλα δυο στοιχεία. Ανακαλώντας στα κείμενά του ο Μάριος Χάκ­ κας το ανθρωπο-γεωργαφικό δείγμα-σημείο της Καισαριανής και αναγνωρίζοντάς το σαν ένα αυ­ θεντικό και αληθινό δείγμα της νεοελληνικής πραγματικότητας, θεωρεί πως αποτελεί οργανι­ κό μέρος του σώματός του και η φθορά του πα­ ραλληλίζεται με τη δική του βιολογική φθορά α­ πό τον καρκίνο. Τελικά, Καισαριανή και Μάριος Χάκκας γίνο­ νται μια ιστορία που δεν περιορίζεται στο προσω­ πικό στοιχείο και στην ατομική περίπτωση στην πεζογραφία του. Το μόνιμο σκηνικό του, η συνοι­ κία των παιδικών του χρόνων, της εφηβείας και της ωριμότητας, έχει μια αμφίδρομη και παράλ­ ληλη σχέση με την πορεία της ζωής του συγγρα­ φέα, ιδεολογική και βιολογική. Αλλά και ως ένα σημείο λειτουργεί συμβολικά φιλοδοξώντας ο συγγραφέας να αποδώσει αντιπροσωπευτικά με την περίπτωσή της συνολικά και μια εικόνα της σύγχρονης ελληνικής πραγματικότητας στη δίνη των ιστορικών γεγονότων, τα οποία σημάδεψαν τη φυσιογνωμία του ελληνικού φυσικού και αν­ θρώπινου τοπίου. του Γιώργου Σεφέρη ως και στο διήγημα του Αλ. Παπαδιαμάντη Το θαύμα ατης Καισαριανής (βλ. και Μ. Χάκκας, Κριτική θεώρηση του έργου του, Εκδόσεις Κέδρος 1979, σελ. 136-137). Επίσης το όνομα Καισαριανή και το σκοπευ­ τήριό της, έχει γίνει γνωστό και από τη νεότερη ποίηση και το λαϊκό τραγούδι. (Βλ. και Αντιγόνης Μεταξά, Ελάτε να ταξιδέψουμε, Τόμος Α' Φυτράκης - Τύπος Α.Ε.,. σελ.

111-117).

44/αφιερωμα 2. Ά λκης Κυριακίδου-Νέστορος, Λαογραφικά Μελετήματα, εκδόσεις Νέα Σύνορα Α. Λιβάνης, α' έκδ. 1975, β' έκδ.

1979, σελ. 15-18.

3. Βυζαντινό Μοναστήρι στους πρόποδες του Υμηττού, 6 χλμ, Α της Αθήνας. Από τα αρχαία ήδη χρόνια στο χώρο αυτό, που και σήμερα διατηρεί τη γραφικότητά του, μαρτυρούνται ιερά άλση, ιαματικές πηγές και τόποι λατρείας θηλυ­ κών θεοτήτων. Διάφορα αρχαιολογικά ευρήματα εξάλλου (εργαλεία από οψιανό λίθο κ.λπ.) δείχνουν ότι υπήρχε εκεί συνοικισμός της Νεολιθικής εποχής. Αργότερα στον ίδιο χώρο κτίστηκε ιερό αφιερωμένο σε κάποια θηλυκή θεότη­ τα (Ρέα ή Κυβέλη ή Δήμητρα) από το οποίο ασφαλώς προ­ έρχονται διάφορα λατρευτικά αντικείμενα που βρέθηκαν ε­ κεί: ενεπίγραφα όστρακα αγγείων (8ος π.Χ. αι.), αναθημα­ τικοί κιονίσκοι, το μαρμάρινο ανάγλυφο με την καθημένη θεά, που είναι σήμερα εντοιχισμένο επάνω από την κρήνη και η αρχαϊκή κεφαλή κριού, που χρησιμεύει ως κρουνός· κατά τον 5ο ή 6ο μ.Χ. αι. τη θέση του ιερού κατέλαβε πα­ λαιοχριστιανικός ναός, από τον οποίο προέρχονται τα αρ­ χιτεκτονικά μέλη που βλέπουμε σήμερα εντοιχισμένα στο Βυζαντινό ναό. Η μονή Καισαριανής ιδρύθηκε κατά τα τέ­ λη του 11ου ή στις αρχές του Που αι. Ο ναός της (Εισόδια της Θεοτόκου), ένα από τα κομψότερα βυζαντινά μνημεία της Αττικής, ανήκει στον λεγόμενο εγγεγραμμένο σταυρο­ ειδή τύπο και είναι κτισμένος, κατά τη βυζαντινή τεχνική, με λαξευμένους πωρόλιθους που περιβάλλονται από τού­ βλα (ισοδομική πλινθοπερίβλητος τοιχοδομία). Ο νάρθη­ κας με τον χαμηλό τρούλλο προστέθηκε τον 17ο αι. Μετα­ γενέστερο επίσης κτίσμα είναι και ο προσαρτημένος δεξιά ναΐσκος με το μικρό καμπαναριό στην πρόσοψη. Στη δε­ ξιά πλευρά της μονής εκτείνονται η τραπεζαρία και το μα­ γειρείο και στη νότια δύο σειρές κελλιών. Στη νοτιοανατο­ λική γωνία βρίσκεται αρχαίο κτίσμα που χρησίμευε ίσως για λουτρώνας ή παρεκκλήσιο ή ελαιοτριβείο. Το εσωτερι­ κό του ναού καλύπτεται με τοιχογραφίες άριστης τέχνης, της λεγόμενης Κρητικής Σχολής (16ος αι.), ενώ ο νάρθη­ κας τοιχογραφήθηκε το 1662, όπως μας πληροφορεί η επι­ γραφή που υπάρχει πάνω από την είσοδο, από τον Ιωάννη Ύπατο Πελοποννήσιο με δαπάνη του Αθηναίου Ευπατρίδη Μπενιζέλου. Από την ιστορία της μονής ελάχιστα είναι γνωστά· κατά τη Φραγκοκρατία και την Τουρκοκρατία φαίνεται ότι φυτοζωούσε· το 1678 ανακηρύχθηκε σταυρο­ πήγιο. Κατά τους χρόνους της Επαναστάσεως εγκαταλείφθηκε, και η βιβλιοθήκη της μεταφέρθηκε για λόγους α­ σφαλείας στη μονή Φανερωμένης στη Σαλαμίνα, όπου ό­ μως εκάηκε (βλ. και εγκυκλοπαίδεια «Δομή» στο λήμμα Καισαριανή).

4. Μ. Χάκκα, Ο Μπιντές και άλλες ιστορίες, ένατη έκδοση, Κέδρος Αθήνα 1980, σελ. 55.

5. Ό .π., σελ. 63.

6. Μ. Χάκκα, Το Κοινόβιο, διηγήματα, όγδοη έκδοση, Κέ­ δρος, Αθήνα 1980, σέλ. 9.

7. Μ. Χάκκα, Ο Μπιντές και άλλες ιστορίες, ένατη έκδοση, Κέδρος, Αθήνα 1980, σελ. 63. Επίσης στην εγκυκλοπαίδεια «Δομή» διαβάζουμε στο λήμμα «Καισαριανή». «Ιερό χα­ ρακτήρα είχαν και οι πηγές της περιοχής: η αρχαία Κύλλου Πήρα, που ταυτίστηκε με τη σημερινή πηγή Καλοπούλα (στη μέση του δρόμου μεταξύ Καισαριανής και Μονής Αστερίου), εξασφάλιζε στις γυναίκες γονιμότητα και ευτεκνία. Ανάλογες ιαματικές ιδιότητες είχε και η πηγή που βρίσκεται στον σημερινό ναΐσκο της Αναλήψεως, 200 μ. Ν.Α. της μονής. Τη μεσαιωνική παράδοση για το θαυμα­ τουργό νερό της πηγής αυτής απηχεί το διήγημα του Αλ. Παπαδιαμάντη Το θαύμα της Καισαριανής. (Βλ. και Μ. Χάκκας, Κριτική θεώρηση του έργου του, Εκδόσεις Κέ­ δρος 1979, σελ. 136-137).

8. Μ. Χάκκα, Το Κοινόβιο, διηγήματα, έκδοση όγδοη, Κέ­ δρος, Αθήνα 1980, σελ. 9-10.

9. Μ. Χάκκα, Ο Μπιντές και άλλες ιστορίες, ένατη έκδοση, Κέδρος 1980, σελ. 66.

10. Μ. Χάκκα, Ο Μπιντές και άλλες ιστορίες, ένατη έκδοση, Κέδρος 1980, σελ. 58 και 59-60.

11. Μ.. Χάκκα, Το Κοινόβιο, Διηγήματα, όγδοη έκδοση, Κέ­ δρος 1980, σελ. 136-137.

12. Μ. Χάκκα, Ο Μπιντές και άλλες ιστορίες, ένατη έκδοση, Κέδρος 1980, σελ. 57-59.

13. Ό .π., σελ: 47-51, 68-71, 112-115.

14. Ό .π., σελ. 57-59.

15. Ό .π., σελ. 78, 80.

16. Ό .π., σελ 57.

17. Μ. Χάκκα Το Κοινόβιο, Διηγήματα, όγδοη έκδοση, Κέ­ δρος 1980, σελ. 136.

18. Ό .π ., σελ. 130-137.

19. Ό .π., σελ. 130-131, 132-134, 135-136, 138.

20. Βλ. και Γιώργου Ιωάννου, Για ένα φιλότιμο, 1964, το διήγη­ μα (13-12-43) που αναφέρεται στους καθαγιασμένους χώ­ ρους των ομαδικών εκτελέσεων που έγιναν στα χρόνια της Κατοχής (π.χ. Χορτιάτης, Καλάβρυτα, Δίστομο, Καισαριανή κ.λπ.) όπου θίγεται η ιστορική διάσταση των ιστορι­ κών αυτών γεγονότων αλλά κα η μετεμφυλιακή σκύλευση αυτών των νεκρών μέσα στο γενικότερο κλίμα των νέων α­ ξιών ζωής. Και: Γ. Ρίτσου, Ίσως να ’ναι κι έτσι, Μυθιστό­ ρημα, πέμπτη έκδοση, Κέδρος 1985, σελ. 159.

21. Μ. Χάκκα, Ο Μπιντές και άλλες ιστορίες, Κέδρος 1980, σελ. 58.

22. Μ. Χάκκας, Το Κοινόβιο, διηγήματα, όγδοη έκδοση, Κέ­ δρος 1980. «Πώς με κέρδισε η νοσταλγία της επιστροφής; Γιατί πήγα και χώθηκα στην προσπάθεια για την επανάλη­ ψη; Στο κάτω κάτω δεν ήταν υπόθεση της δικής μου γε­ νιάς, παιδί τότε που οι άλλοι πολέμαγαν, ουρά στα γεγονό­ τα, μπορούσα να το αποφύγω. Τι γύρευα εγώ, τι γύρευα να μπλεχτώ σε μια εξαρχής καταδικασμένη υπόθεση; Τώρα στέκομαι μπροστά σ' ένα τεράστιο φάκελο και πώς να τον αρνηθώ, που εκεί μέσα βρίσκονται όλα τα νιάτα μου;» (σελ. 34).

23. Μ. Χάκκα, Ο Μπιντές και άλλες ιστορίες, ένατη έκδοση, Κέδρος 1980, σελ. 58-59: «... Καισαριανή, σ' ευχαριστώ που αξιώθηκα να δω και ν’ αγγίξω μερικούς που έφυγαν έ­ γκαιρα, πριν προλάβουν να ενταχθούν στο οποιοδήποτε νόημα της τοιχογραφίας, είτε ξυλοκοπικής, είτε κατανα­ λωτικής. Για το Λευτέρη, τον αδερφό της κυρα-Βδοκίας "Ασλάν Λευτέρη, καπλάν Λευτέρη” - και που αργότερα εκτελέστηκε στην Κέρκυρα. Για τον Πουτσούρη που έπαι­ ξα μαζί του με ξύλινα σπαθιά και χάρτινα καπέλα, έπειτα κρατούσε στα χέρια του μιαν αραβίδα, δεκαπέντε χρονώ παιδί όταν τον βρήκε στο μέτωπο μια σφαίρα κοντά στον Ποσειδώνα. Ευχαριστώ που ευδόκησα να δω το μπλε σα­ κάκι του Απόλλωνα, το πιο μπλε της ζωής μου, από ανό­ θευτο ουρανό και θάλασσα. Και τον Άρη που σκοτώθηκε γωνία Δαμάρεως και Φορμίωνος και που στη θέση εκείνη είδα τα πτώματα μερικών δοσίλογων, που κρύβανε την ταυτότητά τους στην κάλτσα. Δίκαιη και γρήγορη πληρω­ μή, μια κάθαρση αυτόματη του χώρου. Ποιον να σου πρωτοθυμηθώ, Καισαριανή; Τον Ιγνάτιο που πήγε θρόσος; Ή ­ ταν ο χαζός της συνοικίας κι είχε παρασυρθεί από το γενι­ κό κλίμα. Έβαζε στην κωλότσεπή του ένα τσόκαρο τάχα περίστροφο και γύριζε τις γειτονιές όλο προφύλαξη. Κάπου τον πέτυχαν σ' αυτή την ύποπτη στάση, του ρίξανε, πάει κι αυτός. Κάποτε, Καισαριανή, ήσουν ένα αστέρι, έλαμψες για μια στιγμή στο στερέωμα και χάθηκες για πάντα στο χάος της ιστορίας».

24. Μ. Χάκκα, Το Κοινόβιο, Διηγήματα, όγδοη έκδοση, Κέ­ δρος 1980, σελ. 10.

25. Μ. Χάκκας, Κριτική θεώρηση του έργου του, Κέδρος 1979, σελ. 11-14, 26-28, 48-49, 139-140· και Γεωργίου X. Ρεπούση, Ο πολιτικός ιδεολογικός κύκλος στην πεζογραφία του Μάριου Χάκκα, Μελβούρνη 1988.

26. Μ. Χάκκα, Ο Μπιντές και άλλες ιστορίες, Κέδρος 1980, σελ. 71.

27. Μ. Χάκκα, Άπαντα, Κέδρος 1986, σελ. 229-234, 317-318.

28. Μ. Χάκκα, Το Κοινόβιο, Διηγήματα, όγδοη έκδοση, Κέ­ δρος 1980, σελ. 16.

29. Ό .π., σελ. 7-42.

30. Ό .π., σελ. 130-137 (Σκοπευτήριο Καισαριανής).

31. Μ. Χάκκα, Άπαντα, Κέδρος 1986, σελ. 229-240, 315-350, 437-446.

32. Ό .π., σελ. 53-87, 113-125, 161-170, 229-240, 259-264, 315-350, 430-446.

αφιερωμα/45

Ο προικισμένος πεζογράφος Μάριος Χάκκας, που τόσο πρόωρα μας άφησε το 1972 - πάνε κιόλας είκοσι χρόνια από τότε - «με ραμμένο στόμα στη σιω­ πή» (Ρίμες I), πρωτοπαρουσιάστηκε στα Γράμματα το 1965 με την ποιητική συλλογή "Όμορφο Καλοκαίρι”, που εξέδωσε με δικά του έξοδα σε περιορι­ σμένο αριθμό αντιτύπων, για τους φίλους των νεανικών του αγώνων, της φυ­ λακής και του στρατού. α ποιήματα αυτής της συλλογής διαβάστη­ καν πριν δουν το φως της δημοσιότητας, στην αγαπημένη συνοικία του συγγραφέα, στην Καισαριανή, σε σπίτια οικείων και σε φιλικές συγκεντρώσεις, αφενός σηματοδοτώντας το τέ­ λος μιας δύσκαμπτης και ιδεολογικά σκληροπυ­ ρηνικής εποχής και αφετέρου προμηνύοντας το ξεκίνημα μιας νέας αγωνιστικής περιόδου που εκφράστηκε, πρωτίστως, με την άρνηση και την αμφισβήτηση. Η συγκέντρωση και η έκδοση των ποιημάτων του Ομορφου Καλοκαιριού φανερώνει μια σχετι­ κά πρώιμη καλλιτεχνική ωρίμανση ενός συγγρα­ φέα γαλουχημένου μέσα στα ασφυκτικά πλαίσια της μεταπολεμικής μικροαστικής κοινωνίας και του μετεμφυλιακού κλίματος. Φανερώνει επίσης την πρώιμη, εκ μέρους του, αναζήτηση νέων, φω­ τεινών ιδεών, κάτω από το βάρος και την πίεση παγιωμένων απόψεων και αντιλήψεων, η οποία τον οδήγησε στην κατάρριψη στείρων ειδώλων, καθώς και στη συνειδητοποίηση της αναγκαιότη­ τας για μια συσπείρωση και άλλων παρεμφερώς αφυπνισμένων ιδεολογικά και διασπαρμένων συ­ νειδήσεων.

Τ

Καταφύγιο η τέχνη στις δυσκολίες. Μα μη νομί­ σεις πως ακουμπάω σ’ αυτή, πως περιμένω λύ­ τρωση. Ό ,τι προσμένω, το καρτερώ η ζωή να μου το δώσει. (Από επιστολή τον της 19.10.58).

Η λυρική έκφραση στην περίπτωση του Μά­ ριου Χάκκα, μεταβάλλεται σε υπόθεση ζωής, ξυ­ πνώντας του την επιθυμία για στοχασμό και πνευματική αναζήτηση. Θέλει να μετουσιώσει τα βιώματά του σε τέχνη, με την απώτερη πρόθεση να μπορεί αυτή να αποκτήσει, στη συνείδηση του αναγνώστη, μια αποκλειστικά δική της αυθυ­ παρξία στο παρόν. Έχει κανείς την αίσθηση ότι ο δημιουργός των ποιημάτων του Ομορφου Καλοκαιριού, αποπει­ ράται, μ’ αυτά, να καταστρώσει ένα σχέδιο σω­ τηρίας. Απελπισμένος αλλά όχι ανέλπιδος, έστω κι αν κατατρέχεται από την ανάγκη για παρηγο­ ριά, καταπονημένος αλλά όχι χωρίς δύναμη, αρ­ θρώνει τους στίχους του παρακινημένος από τις οδυνηρές εμπειρίες του παρελθόντος, διεκδικώντας την έξοδό του στο φως, διαμέσου ενός πυ­ κνού σκοταδιού, για να γεννηθεί ένα μεσημέρι:

46/αφιερωμα Γεννηθήκαμε ένα μεσημέρι του φθινοπώρου για να γνωρίσουμε το σώμα μας το πρόσωπο τα χέρια και το αίμα. («VII, Μυρτώ στη φθινοπωρινή λιακάδα»),

Η πρώτη ενότητα της συλλογής (στην οποία α­ νήκει και το μόλις παρατεθέν απόσπασμα του υπ’ αριθ. VII ποιήματος), ανοίγει, με έντονη μα μελαγχολική αλλά και τρυφερή διάθεση, τον πρώτο εποχιακό κύκλο του βιβλίου, το φθινόπω­ ρο, όπου η Μυρτώ αποτελεί το σύμβολο της ε­ γκατάλειψης και της φθοράς, με τη μορφή της να διαγράφεται στις ελεύθερες γωνιές μιας υπό κατεδάφισιν πόλης, για την οποία, παράλληλα, βρί­ θουν και περιγραφές νοσταλγικών και συγκινητι­ κών στιγμών της. Από το Φθινόπωρο, ο ποιητής μετακινείται, αργά και σταθερά, προς το Καλοκαίρι - που α­ ποτελεί το έναυσμα αλλά και τον κεντρικό θεμα­ τικό και συναισθηματικό πυρήνα όλης της συλ­ λογής - μέσα στους κόλπους του οποίου θα υποστασιοποιήσει το χρυσό και ονειρεμένο όραμά του.

Το Όμορφο Καλοκαίρι αποτελείται από οχτώ ενότητες («Μυρτώ στη φθινοπωρινή λιακάδα», «Θαλασσινά δρομολόγια», «Θαλασσινά ιντερ­ μέτζα», «Όμορφο Καλοκαίρι», «Ρίμες», «Περί­ πτωση Θανάτου», «Νεκρώσιμη ακολουθία» και «Στάθηκα στις δαιδαλώδεις πόλεις»). Τα πρώτα ποιήματα άρχισαν να γράφονται στη δεκαετία του πενήντα και ο ποιητής συνέχισε να γράφει στις φυλακές της Αίγινας, όπου παρέμεινε από τον Αύγουστο του 1955 ώς την άνοιξη του 1958. Ό πω ς προκύπτει, μάλιστα, από την αλλη­ λογραφία του με τη μετέπειτα σύζυγό του Μαρίκα, το γένος Κουζηνοπούλου, συνέχισε να της ταχυδρομεί στίχους του από το στρατόπεδο της Εράτυρας, στη Μακεδονία, και από την Ήπειρο όταν υπηρετούσε εκεί ως μουλαράς, από την αποφυλάκισή του ως το 1960. Αλλά ο Μάριος Χάκκας δεν γράφει μόνο ποιή­ ματα: συγχρόνως μεταφράζει, με ιδιαίτερο ζήλο, ομολογουμένως, και ποιήματα αγαπημένων του ποιητών (Σέλλευ, Λέρμοντοφ, Μπέρυς και άλ­ λων), καθώς και χαρακτηριστικά αποσπάσματα από το πεζογραφικό έργο γνωστών συγγραφέων, όπως του Ο. Χένρυ, του Πιραντέλλο, του Πόε και άλλων. (...) Πέμπτη πρωί ξεκινήσαμε με Τζέιμς από την Εράτυρα Αργους Ορεστικού. Μετά από ένα ταξίδι γε­ μάτο ταλαιπωρίες φτάσαμε το βράδυ στις 8 στη Μηλιά. Τώρα τι είναι αυτή η Μηλιά: Χωρίον βλάχικον κείμενον επί της Πίνδου παρά το Μέτσοβον ουχί μακράν της Κατάρας εις το ανατολικόν τμήμα

της Ηπείρου εις υψόμετρον 1.400 μέτρων περιτριγυρισμένον από δάση οξιάς και δέντρων και έλατου ουδεμία μηλιά φέρον (δια την αλήθεια, υπάρχει μία, αλλά... κορομηλιά). Σκοπός της μεταθέσεως: Η αξιοποίησή μας εις τον δρόμον ο οποίος πρωτογόνως κατασκευάζεται εις αυτήν την περιοχή. Το βασικότερο πρόβλημα που αντιμετωπίζω είναι το κρύο. Το βράδυ είναι τό­ σο πολύ η δροσιά που μουσκεύει τα πάντα, τη σκη­ νή, μεγάλη τριαντάρα, αλλά όχι και τόσο καλοστε­ κούμενη (έχει τις τρυπίτσες της) τις κουβέρτες, τα κόκαλα μέχρι το μεδούλι. Το κρεβάτι που κατασκεύασα πολύ με βοηθάει να ανταπεξέλθω αλλά αυτό δεν φτάνει γιατί οι κουβέρ­ τες είναι τουλπανένιες3 και δεν κρατάνε. Θα περάσω όμως μανούλα, χωρίς να βλαφτεί η υ­ γεία μου. Γι’ αυτό είμαι σίγουρος. Οι συνθήκες εργασίας είναι καλούτσικες. Φουλ δουλειά από τις 7 μέχρι τη 1. Ό μως το απόγευμα ε­ λεύθερο έτσι που να έχω τον χρόνο να μελετάω και να μεταφράζω. (Επιστολή από το στρατό)

Στο σημείο αυτό, θα πρέπει να τονιστεί ότι από τις πρώτες, κιόλας, ποιητικές απόπειρες του συγγραφέα, αλλά και από τις πρώιμες λογοτεχνι­ κές του δοκιμές και εκδηλώσεις, γίνεται φανερή η τάση-πρόθεσή του να συνδεθεί άμεσα με τη γλώσσα και τη μνήμη των ξεριζωμένων και των εν γένει κοινωνικά κατατρεγμένων, ενώ, παράλ­ ληλα, ο λόγος του διέπεται από το πνεύμα εκείνο που έμελλε να ενεργοποιήσει τους νέους του αντιδικτατορικού αγώνα. Ένα από τα πρώτα ποιήματα του Μάριου Χάκκα, το οποίο περιλαμβάνεται στο Όμορφο Καλοκαίρι (1965), - γράφτηκε στις 29 Μαρτίου 1954 — και που τελειώνει με τους στίχους: Κάτω από τα κυπαρίσσια θα θάψουμε ό,τι δε ζει. Ένα σκουλήκι σαλεύει. Αύριο θα είναι ένα ζουζούνι ίσως μια πεταλούδα Αυτό θα κρατήσω μέσα μου για την υποδοχή. («IV Περίπτωση θανάτου»)

στην επιστολή, όπου το συναντάμε για πρώτη φο­ ρά, συνεχίζεται με έναν ακόμα στίχο: Αλήθεια πάψανε νάρχονται ποτέ τα χελιδόνια; Υπογραμμίζοντας την πρόθεση του ποιητή να προβάλει έναν «κάπως αισιόδοξο επίλογο» στην παγωνιά του χειμώνα: (...)

Η παγωνιά του χειμώνα δεν άφησε να φυτρώσουν οι σπόροι στα λιβάδια

αφιερωμα/47 κι οι πλαστικές μαργαρίτες μένουν αμάδητες. Με ποιες παπαρούνες θα προϋπαντήσω την άνοιξη;

(...)

Κρατώντας ένα μάτσο από λουλούδια ψεύτικα ένα μπουκέτο plastic flowers φορώντας ένα πλαστικό χαμόγελο (...)

(...)

(III, Περίπτωση θανάτου)

(«Όμορφο Καλοκαίρι»)

Και στα δυο παρατιθέμενα αποσπάσματα (από τα ποιήματα III και IV της ενότητας «Περίπτωση θανάτου»), είναι προφανής η εναλλαγή τού κλί­ ματος από την αίσθηση μιας ανοιξιάτικης και νοσταλγικής ευδαιμονίας, με άξονα τη χαρά της φυσικής ζωής, σε μια πικρή και συνειδητοποιη­ μένη στάση ζωής. Ο ποιητής, χωρίς να τρέφει αυ­ ταπάτες, εξωτερικεύει την αγωνία του, με μια συ­ νείδηση η οποία λειτουργεί σαν καθρέφτης του ε­ ξωτερικού κόσμου, αντανακλώντας εικόνες της καθημερινότητας και αναπαράγοντας την αίσθη­ ση της πληγωμένης ευαισθησίας του. υτή η ανοιξιάτικη διάχυση είναι έντονη και σε ένα παλαιότερο ποίημα του 1952, που έ­ χει τον τίτλο «Το τραγούδι του Μάη», όπου κυ­ ριαρχούν η χαρά της ζωής και ο ερωτικός κραδα­ σμός, στοιχεία που εικονοποιούνται στον χορό των λουλουδιών. Αξίζει να σημειωθεί ότι πολλοί στίχοι ποιημά­ των της συλλογής αποκρυσταλλώνουν με λυρική ενάργεια την αγωνία της φθοράς και υποδηλώ­ νουν τη συνειδητοποίηση της αναγκαιότητας της αμφισβήτησης και της εκούσιας άρνησης, που ο Μάριος Χάκκας εξέφρασε εκτενέτερα και εντο­ νότερα στο μετέπειτα πεζογραφικό του έργο.

Α

Έφυγαν οι φίλοι φύλλα που σκόρπισαν (...) Φύλλο μαραμένο μένω με ραμμένο στόμα στη σιωπή. («Ρίμες I»)

ή: (...)

Μέσα μου γίνεται το μεγάλο βήμα της αναχώρησης. Θα κινήσω στο δρόμο της αναζήτησης. (...)

Το βλέμμα μου οσμίστηκε τους δρόμους. (...)

(Περίπτωση θανάτου, II»)

48/αφιερωμα Αλλά προσφορότερη και ασφαλέστερη, προκειμένου να κατανοηθεί και να δικαιολογηθεί α­ πό τον αναγνώστη και τον μελετητή του έργου του Μάριου Χάκκα η μετάβαση-στροφή του προς τον αφηγηματικό λόγο, αποτελεί, αναμφίβολα, η ενότητα της συλλογής με τον τίτλο «Περίπτωση θανάτου», όπου διακρίνονται, δια γυμνού οφθαλ­ μού, τα αίτια - βιολογικά, βιωματικά, εκφρα­ στικά κ.λπ. - που τον ώθησαν σ’ αυτήν ακριβώς τη στροφή. Βιώνοντας μια εποχή αναζητήσεων και διασχί­ ζοντας τους δρόμους της αμφισβήτησης, ο ποιη­ τής πλησιάζει όλο και ωριμότερους εκφραστι­ κούς τόνους. Στις 19 Οκτωβρίου 1958, στέλνει α­ πό το στρατό το ποίημα «Θρασομανάει Βαρδά­ ρης», που αργότερα συμπεριέλαβε στην ενότητα «Ρίμες». Πρόκειται για ένα ποίημα όπου κυριαρ­ χεί μια έντονα μελαγχολική και μαζί στοχαστική διάθεση, η οποία τον κάνει να φαντάζεται τον έ­ ρημο κάμπο σπαρμένο μνήματα: (...)

.

Στου πρωινού το θάμπος φάνταζ’ ο έρμος κάμπος γεμάτος μνήματα.

Στην ίδια επιστολή, ανάμεσα στ’ άλλα γράφει: Σήμερα δεν έχει Σαλονίκη. Ο λόχος σ’ επιφυλακή κι απαγορεύεται η έξοδος σε μένα. Κι είναι τόσο γλυκειά αυτή η πόλη! Δεν χορταίνεις να την περπατάς. Θυμίζει προπολεμική Αθήνα. Μπορείς να ξεφύγεις από την σύγχρονη πόλη στρίβοντας σε μια δε­ ντροστοιχία και να βρεθείς σ’ ένα άλλο περιβάλλον, λίγο ανατολίτικο, με τους βαστάζους, την καλό­ καρδη λαϊκούρα, την ερημιά των στενών δρόμων. Αν μπορούσα να λύσω το ζήτημα της στέγης, θα ’παιρνα διανυκτερεύσεις ξεφεύγοντας έστω και για λίγο το μουλαράδικο περιβάλλον, ξεχνώντας τα στρατιωτικά βάσανα, και θα ζουσα αυτή την ήσυχη πόλη.

εμπειρία του στρατού, όπως προκύπτει από όλες σχεδόν τις επιστολές του, της πε­ ριόδου της θητείας του, με την πάροδο του χρό­ νου παγιώνεται και μετουσιώνεται σε μια όλο και πιο συγκεκριμένη αίσθηση φυγής, η οποία σύντο­ μα αποκρυσταλλώνεται ποιητικά, με αποκορύ­ φωμα το πρώτο ποίημα της ενότητας «Περίπτω­ ση θανάτου». Πράγματι, ό,τι εμφανέστατα ανα­ δύεται απ’ αυτό το ποίημα, είναι η βιολογική α­ ντίδραση του Μάριου Χάκκα για φυγή από την πνιγερή και απρόσωπη ζωή του στρατού, συνέ­ πεια της οποίας το ποιητικό του εγώ, εγκαταλελειμμένο και εγκλωβισμένο στο αδιέξοδο της α­ νυπαρξίας που επιβάλλει η ζωή του στρατοπέ­ δου, επαναστατεί και ενεργοποιείται: Εγκαταλεί­ πει το συμπαγές γκρίζο περιβάλλον και, παρα­ συρμένος προς τα ύψη από τους ανέμους (με κου­ βαλάνε θυμωμένοι αγέρηδες), σχεδόν αιωρούμενος στον ουρανό, παρατηρεί τον κόσμο και τα

Η

τεκταινόμενα αλλά μέσα του πίσω από το πρί­ σμα μιας βίαια κατακτημένης προσωπικής ζωής και ελευθερίας: Με κουβαλάν τα δέντρα παράξενο κλαδί που τραμπαλίζεται με κουβαλάν καμπάνες στο γλωσσίδι τους που διαλαλούν με τους αγέρηδες πως ζω κ ά τ’ απ’ τα βλέφαρα των φίλων σε μερικές εκατοντάδες γράμματα κάτω απ’ το μαξιλάρι υπάρχω κι ας σεργιανούν οι αγέρηδες τη χλαίνη μου ένα χαρτί με τ ’ όνομά μου κι ας είμαι ένα κομμάτι ομίχλη το διαλαλεί παράξενο κλαδί που τραμπαλίζεται ήχος αλλόκοσμης καμπάνας πως υπάρχω. Ό πω ς είναι ευνόητο, το «επίσημο χαρτί» με το όνομά του απηχεί την επιθυμία του για ελευθερία. Το απολυτήριο του στρατού, που θα σημάνει το τέλος μιας πολύχρονης δοκιμασίας και θα του α­ νοίξει τον δρόμο προς τη ζωή και την εν ζωή δραστηριοποίηση, όπως είχε γίνει και λίγα χρόνια πριν, έστω για λίγο καιρό, όταν είχε πάρει το απόφυλακιστήριο. Παρενθετικά ας αναφερθεί ότι πολλές από τις επιστολές αυτής της περιόδου υπογράφονται με το υποχρεωτικό Ευθύμιος, που ήταν το βαφτιστικό όνομα του Μάριου Χάκκα, ενώ τα γράμματά του από τη φυλακή έφεραν τη σφραγίδα με την «υπόδειξη» «Γράφετε εις δύο σελίδες ΚΑΘΑ­ ΡΑ». ( ...)

Απαντώ στο δεύτερο γράμμα σου: Καινούρια αίτη­ ση δεν έχω δικαίωμα να κάνω πριν από ένα τρίμηνο μετά την κοινοποίηση της απόρριψης. Πάντως θα σκεφτούμε μαζί και θα ενεργήσουμε. Για την ώρα, δεν μπορούμε να υποβάλουμε νέα αίτηση αμέσως. Ό σο για την επίσκεψή σου μέσα στον Νοέμβρη επι­ κροτώ έστω κι αν δεν υπάρχει περίπτωση υποβολής καινούργιας αίτησης. Και με άδεια χέρια, γιατί όχι; Φτάνει να σε δω (...). Αίγινα, 2 Νοεμβρίου 1957

Η στρατιωτική του θητεία στη Μακεδονία και την Ήπειρο αποτελεί την τραυματικότερη εμπει­ ρία της νεότητάς του. Το γεγονός ότι έχουν προηγηθεί τέσσερα χρόνια φυλακής επιτείνει τις ού­ τως ή άλλως δυσάρεστες έως απελπιστικές συν­ θήκες του στρατού, όπου υπηρετεί ως μουλαράς: (...)

Ταλαιπωρία, ταλαιπωρία, πίκρες, στενοχώριες, στερήσεις μιας εξόδου, ενός τσιγάρου, ξεκούρα­ σης, έρωτα, χρημάτων, καραβάνα (τρύπησα μια μέ­ σα, και πάω για δεύτερη εδώ) και σκέψεις πολλές για επαγγελματική σταδιοδρομία, για τον καιρό που χάνεται τζάμπα και τόσα άλλα. Κι όλ’ αυτά

αφιερωμα/49 Οι τελευταίες ενότητες του Ομορφου Καλο­ καιριού: «Νεκρώσιμη ακολουθία» και «Στάθηκα στις δαιδαλώδεις πόλεις», κλείνουν τον εποχια­ κό κύκλο της συλλογής και εντάσσονται στη σφαίρα του χειμώνα, που υποδηλώνει το παρελ­ θόν, καθώς ο ποιητής ανακαλεί από τη μνήμη του εικόνες και καταστάσεις της προγενέστερης εμπειρίας του, αυτήν που απέκτησε σε ένα δογ­ ματικό και στείρο περιβάλλον. (...)

Κατά τα άλλα η ρέπει να είμαστε ευχαριστημένοι γιατί δεν άρχισε να βρέχει βατράχια αν και θα επινοηθούν ειδικά αλεξιβρόχια αποσμητικά κατά της αηδίας έως ότου εξοικειωθούμε με την μπόχα των νεκρών αισθημάτων κι ελπίδων. («Νεκρώσιμη ακολουθία», II)

Κι ακόμα:

Με τη Μαρίκα, στρατιώτης, το 1959

πρέπει να τα θεραπεύσεις μ’ ένα φάρμακο: Passienza. Ως πότε πια. Αγανακτείς. (...)

Οι δυσκολίες αυτές, ωστόσο, οι δυσχέρειες (πρακτικές, ψυχικές, πνευματικές και σωματι­ κές) και, γενικά, οι κάθε άλλο παρά ευνοϊκές ή, τουλάχιστον, ευοίωνες συνθήκες, τον στενοχω­ ρούν, συχνά τον ωθούν σε μαύρες σκέψεις, πά­ ντως δεν τον απελπίζουν. Απεναντίας ενδυναμώ­ νουν την εκφραστική του θέληση και αγωνία. Ο Μάριος Χάκκας θέλει να γράψει. Σε όλες σχεδόν τις επιστολές του είναι διάχυτη αλλά και συγκε­ κριμένη η επιθυμία του να καταγράψει και να περιγράψει όλα όσα αισθάνεται να τον αγγίζουν, αι­ σθητηριακά ή πνευματικά. Και με μιαν αισιόδο­ ξη, κατά βάθος, διάθεση στρέφεται στις πλέον πρόσφορες εκφραστικές εκδοχές της στιγμής, αρχίζοντας από τη μετάφραση (ποιημάτων και διηγημάτων), για να προχωρήσει, στη συνέχεια, σε μικρές πρωτότυπες ποιητικές και αφηγηματι­ κές ενότητες. (...) Το μυαλό μου ώρες ώρες δουλεύει κατ’ ένα περίερ­ γο τρόπο, συλλαμβάνει κάτι παράξενες ψυχικές καταστάσεις και το κυριότερο βρίσκει έναν ρυθμό να τις εκφράσει. Το κακό είναι ότι δεν εκφράζουν ούτε το ένα δέκατο απ’ εκείνα που βομβούν μέσα μου. Από τεμπελιά; Από έλλειψη κατάλληλων συν­ θηκών; Από άγνοια της ποιητικής τέχνης; Και τα τρία συντελούν, αλλά βασικά το δεύτερο. Θα παρα­ τήρησες πόσο σύντομο είναι το τραγουδάκι μου «Θρασομανάει Βαρδάρης» (...).

Ουδέν καινόν. Ολα κενά τα δοχεία νυκτός οι κάλαθοι απορριμάτων μάτια χαμηλωμένα μάταια στοιχίζονται στις άδειες λέξεις των εφημερίδων ζυγίζονται στη γραμμή των συνεδριάσεων μοιάζοντας παίχτες των φλίπερς που εγκατέλειπαν τη δεξιοτεχνία μια και το μηχάνημα πάντα κερδίζει («Στάθηκα στις δαιδαλώδεις πόλεις», IV)

Από το σημείο αυτό και ύστερα είναι ολοένα και πιο εμφανής η μεταγραφή του Μάριου Χάκκα από το μοναχικό ποιητικό εγώ της εσωστρεφούς αναζήτησης προς τον κοινωνικό προβλημα­ τισμό και, κατ’ επέκτασιν, προς τον αφηγηματι­ κό λόγο. Τα τραυματικά βιώματα της φυλακής και του στρατού, όπως αυτά διατυπώνονται εκφραζόμενα στις επιστολές, μα, κυρίως, στα πρώ­ ιμα ποιήματά του, παγιώνονται, κατά κάποιο τρόπο, στην πρώτη και μοναδική συλλογή του Ομορφο Καλοκαίρι, πλην όμως αυτή τους η παγίωση δεν υπήρξε τελεσίδικη. Ό ταν, αργότερα, η συναισθηματική και συγκινησιακή φόρτιση αρχί­ ζει να καταλαγιάζει, τα ίδια γεγονότα - που αποτέλεσαν το βασικό ένζυμο των ποιημάτων της συλλογής - επιζητούν το ξεπέρασμα των ορίων που τους επέβαλε η ποιητική, άρα στιγματικήυποδηλωτική καταγραφή τους. Διεκδικούν, θα μπορούσε να πει κανείς, τις πραγματικές τους ακόμα και εκτατικά - διαστάσεις, μέσω του α­ φηγηματικού λόγου, προς τον οποίο είχε ήδη αρ­ χίσει να αισθάνεται οικειότερα ο συγγραφέας. Κάπως έτσι θα πρέπει να προέκυψε λίγο αργότε­ ρα το πρώτο του αφηγηματικό έργο, ο Τυφεκιο­ φόρος του εχθρού □ .

50/αφιερωμα

Μαρίκα Θωμαδάκη

Άνθρωπος και εξουσία στο θέατρο του Μάριου Χάκκα Η θεατρική παραγωγή του Μάριου Χάκκα περιορίζεται σε τρία έργα, την «Ενοχή», την «Αναζήτηση» και «Τα κλειδιά». Τα δύο πρώτα χαρακτηρίζονται από τον συγγραφέα ως «μονόπρακτα δράματα», ενώ το τελευταίο ως «ιλαροτραγωδία σε μια πράξη με πρόλογο και επίλογο»».

ιδιάζουσα θεατρική γραφή του Μάριου Χάκκα αποτελεί προβολή και προέκταση της μυθιστορηματικής του έκφρασης σε ό,τι αφο­ ρά στις θεματικές ενότητες εκλαμβανόμενες εν πολλοίς ως δραματικές εμμονές που συνιστούν πολυλειτουργικό άξονα ερμηνείας της τραγικής κοσμοθεωρίας του συγγραφέα. Στα τρία προαναφερθέντα μονόπρακτα προβάλλεται έντονα ένας τραγικός υπερρεαλισμός που εκπηγάζει από τη συμβολιστική επεξεργασία των προσώπων, των καταστάσεων, του χώρου, των διαπροσωπικών σχέσεων και, κατά κύριο λόγο, των σχέσεων α­ τόμου και εξουσίας. Ιδιαίτερα, στην «Ενοχή», ο Μάριος Χάκκας χρησιμοποιεί την τεχνική του «παιχνιδιού μέσα στο παιχνίδι» για να δώσει έμ­ φαση στην αοριστία των προσώπων και πραγμά­ των και στη σημειολογική παθολογία των βαθέων δομών. Το παιχνίδι των ρόλων φανερώνει την ανικανότητα των προσώπων να δημιουργήσουν στέρεο «πραξιολογικό» σύστημα δρώντων και ο­ δηγεί στην αίσθηση ενός αδιάκοπου σφυροκοπήματος που προκαλείται από τις πολλαπλές με­ ταμφιέσεις των ηρώων καθώς και από την παρά­ δοξη, εκ πρώτης όψεως, διαλεκτική ανάμεσα στο πρόσωπο και στο προσωπείο. Η «πραξιολογιΚή» ολισθηρότητα των σημείων-δρώντων προ­ αναγγέλλεται από τον συγγραφέα χάρη στις σκη­ νικές οδηγίες που τοποθετούνται πριν από κάθε μεταμόρφωση των προσώπων’/ δρώντων και των καταστάσεων στις οποίες εμπλέκονται. Βασική θεματική των σημειακών συνόλων που μεταλ-

Η

Σκηνή από την «Ενοχή», τον Μάριον Χάκκα. Θεατρική ομάδα κινηματογραφικής λέσχης Σάμον

λάσσονται είναι οι σχέσεις Γυναίκας-'Αντρα (συ­ ζύγων), Μητέρας-Γιου και Εξουσίας-Ατόμου, σχέσεις οι οποίες, με τη βοήθεια του «ψευδοσκηνικού» που προϊδεάζει τον αναγνώστη/θεατή του έργου, δύσκολα συγχέονται κατά τον ρου των δρωμένων. Στην «Ενοχή» μια τυπική σκηνή ζή­ λειας μετατρέπεται σε ανάκριση. Μέσα από την ανάκριση, η «μέτρια», μικροαστή Γυναίκα οικειοποιείται το αδυσώπητο πρόσωπο της Ε­ ξουσίας: «Ποιανού τα πουλάς αυτά; Όσο πιο γρήγορα ξεράσεις τόσο καλύτερα για σένα. Ο άλλος έβγα­ λε τ’ άντερά του. Μην είσαι κορόιδο. Κοίταξε ν’ αλαφρώσεις τη θέση σου. Αλλιώς θα σε κάνουμε λιώμα, καημένε».1 Πιο κάτω, στον αμιγή ανακριτικό λόγο που ε­

αφιερωμα/51 στιάζεται σε πολιτικοκοινωνική σύγκρουση με­ ταξύ εξουσίας και ατόμου, εισβάλλουν στοιχεία τα οποία υπενθυμίζουν στον αναγνώστη/θεατή την αρχική σκηνή ζηλοτυπίας όπως δείχνει η πα­ ρακάτω στιχομυθία: ΓΥΝΑΙΚΑ: [...] Εσύ εκτελείς εντολές. Μεταφέ­ ρεις μια τσάντα που δεν ξέρεις τι έχει μέσα. Μπορεί τη Βίβλο, μπορεί και περίστροφα. Εσύ λοιπόν είσαι ανεύθυνος. Συμφωνείς: ΑΝΤΡΑΣ: Μάλιστα. ΓΥΝΑΙΚΑ: Σε παρασύρει σε στενούς δρόμους όλο σκοτάδι. Τρίβεται επάνω σου. Αντιστέκε­ σαι. Κλαίει. Θέλεις να γλιτώσεις κι αυτή παρακαλάει. Σου λέει να εγκαταλείψεις σπίτι, παιδιά και γυναίκα. Λυπάσαι και κάμπτεσαι. Συμ­ φωνείς.3

Παρατηρείται στο παρατεθέν απόσπασμα, ότι το ύφος της Γυναίκας, παρά τις ερωτικής φύσεως διαφυλικές αναφορές, παραπέμπει σε τεχνικές ανακριτού της αστυνομίας τα αποτελέσματα των οποίων συνοψίζονται στη σύντομη απάντηση του ανακρινομένου: «Μάλιστα». Το μοναδικό αυτό λέξημα/εκφώνημα του Άντρα αποκαλύπτει τη σοβαρότητα ή τη σοβαροφάνεια της κατάστασης που δημιουργήθηκε και κυρίως την επίσημη συμ­ μετοχή του Άντρα στο «Παιχνίδι μέσα στο παι­ χνίδι», το οποίο θα συνεχιστεί με αλλεπάλληλες μετατοπίσεις του άξονα θεματικής καθώς τα τρία βασικά σημειακά συστήματα ΓυναίκαΕξουσία-Μητέρα λειτουργούν σαν «Απλή μεγέ­ θυνση εναλλασσόμενου ρεύματος», όπως θα πει αργότερα στην «Αναζήτηση» ο Μάριος Χάκκας αναφερόμενος στην εναλλαγή μέρας και νύχτας. Χαρακτηριστικό της δραματικής γραφής του Μάριου Χάκκα, που παίρνει ιδιαίτερα μεγάλες διαστάσεις στην «Ενοχή», είναι η παράθεση εμ­ βόλιμων λεκτικών και παραλεκτικών συστημά­ των, πλην των σκηνικών οδηγιών. Τα συστήματα αυτά επεμβαίνουν καταλυτικά στη λειτουργία του διαλόγου, ενώ προοικονομούν το επόμενο στάδιο δράσεως καθώς υποστηρίζουν τις λεπτο­ μερείς σκηνικές διδασκαλίες που συνήθως ακο­ λουθούν. Κατά τη διάρκεια της «πολιτικο-ερωτικής» ανάκρισης, για παράδειγμα, παρεμβάλλε­ ται ολοκληρωμένο σημειακό σύστημα όπου δίδε­ ται ιδιαίτερη έμφαση στη χωροχρονική κινητικό­ τητα των σημείων: Χτυπάει το τηλέφωνο. Η ΓΥΝΑΙΚΑ το σηκώ­ νει με ύφος υπηρεσιακό. ΓΥΝΑΙΚΑ. Λέγετε. Μάλιστα, κύριε Γενικέ. Βε­ βαιότατα, κύριε Γενικέ. (Στον ΑΝΤΡΑ). Συνέχι­ σε. Μη σταματάς. Κλίνε το σ’ όλες τις πτώσεις, ενικό και πληθυντικό αριθμό. (Στο τηλέφωνο). Μάλιστα, κύριε Γενικέ. Μην αμφιβάλλετε, κύ­ ριε Γενικέ. (Στον Άντρα). Ονομαστική: Το μαύ­ ρο. Γενική: Του... ΑΝΤΡΑΣ. Μαύρου. ΓΥΝΑΙΚΑ. Δοτική: Τψ.. (Στο τηλέφωνο). Α­

σφαλώς... Ασφαλώς, κύριε Γενικέ. Μείνετε ήσυ­ χη! Θα του πω για την ομπρέλα. Θα περάσει αύ­ ριο να την πάρει. Μα τι λέτε, καλέ μαμά;

Διαπιστώνεται στο σημείο αυτό ότι το δρων «Γυναίκα» είναι στην ουσία εκφραστής της πα­ ντός είδους εξουσίας εντός της οποίας συγχέονται όλες οι παράμετροι καταπίεσης συμπεριλαμ­ βανομένων και εκείνων που σχετίζονται με τις σχολικές εμπειρίες του νέου ανθρώπου. Η Γυναί­ κα του Χάκκα αποδομείται ως ον με συγκεκριμέ­ νες ιδιότητες και λειτουργίες σε συνάρτηση με το αντίθετό της, το δρων «Άντρας»· δομείται δε εκ νέου, με στοιχεία αρνητικών αρχετύπων που εκ­ προσωπούν το περίφημο «παγκόσμιο κλάμα» του Μάριου Χάκκα, του συγγραφέα που χώρεσε μέσα του την πίκρα του κόσμου, την πράξη που όδευε προς μια κάποια πραγμάτωση και που έ­ μεινε εντέλει μετέωρη. Οι ανάλαφρα βαριές σκιές υπάρξεων, που πλημμυρίζουν ολόκληρο το έργο τού πρόωρα χαμένου ποιητή, διχάζονται πριν α­ κόμα σχηματίσουν ενιαία συλλογική συνείδηση· ο σοσιαλιστικός ρεαλισμός του Μάριου Χάκκα αποκρυσταλλούται στη σταθερή πεποίθηση ύ­ παρξης ενός μοναδικού ζεύγους αντίρροπων δυ­ νάμεων που στοιχειοθετούνται από τον Άνθρω­ πο και την Εξουσία. Η κοσμοθεωρία του Μάριου Χάκκα είναι τρα­ γική,2 γεγονός που γίνεται εμφανές σε όλο το φάσμα καταστάσεων που δημιουργούν τα πρόσωπα/δρώντα των τριών μονοπράκτων. Στην «Ενοχή», μετά την «ανάκριση» από τη ΓυναίκαΕξουσία-Μητέρα, ο Άντρας (σύζυγος-πολίτης-γιος) μετά από ασθενή εκδήλωση κάποιας αντίστασης εγκαταλείπεται σαν έρμαιο στην ο­ ποιαδήποτε δράση η οποία τον εξαναγκάζει να συμβιβασθεί: ΓΥΝΑΙΚΑ. Ομολογείς πως είναι αυτή η αλή­ θεια, η μοναδική αλήθεια και γράμματα γνω­ ρίζεις; ΑΝΤΡΑΣ. Κάποτε πρέπει να ομολογήσει κανέ­ νας. Αργά ή γρήγορα παραδέχεσαι μια σειρά πράγματα, φανταστικά τις περισσότερες φορές, για τους άλλους όμως αληθινά.

Η ήττα του Άντρα εμπεριέχει μια φιλοσοφικίζουσα διάθεση σχολιασμού ενός πικρού συμβιβα­ σμού. Το γεγονός αυτό αποδεικνύει την ύπαρξη ζωτικών στοιχείων που παραγκωνίζονται ενσυ­ νείδητα από τον ήρωα. Ο Μάριος Χάκκας δηλώ­ νει έμμεσα την αντίθεσή του προς ό,τι καταπιέζει το άτομο οδηγώντας το στην τραγική θεώρηση του κόσμου και στην καταπάτηση θεμελιωδών αξιών. Η τραγική κοσμοθεωρία της «Ενοχής» ενισχύεται, εξάλλου, από την ενδότερη υφή των σχέσε­ ων μεταξύ των δύο φύλων. Στις δομές επιφάνειας3 του έργου προβάλλονται μέσω των αλλεπάλληλων μεταμφιέσεων οι καταπιεστικές

52/αφιερωμα μέθοδοι δράσεως της εξουσίας που επιμερίζεται και αποτυπώνεται σε διαφορετικά γυναικεία πρόσωπα. Εντούτοις, η σημειακή ανάλυση των «ψευδολυρικών» μερών του έργου, εντός των ο­ ποίων ο ήρωας του Χάκκα παραληρεί συνδέο­ ντας και συγχέοντας κοινωνία-θεσμούς-πολιτική κ.ά., οδηγεί στην αντίληψη της καταστροφής των αρχετύπων: Η φύση των πραγμάτων, μέσα από το λόγο, εμφανίζεται αλλοιωμένη, ο άνθρω­ πος μοιάζει παγιδευμένος από την ίδια του τη μυ­ θοπλαστική ικανότητα. Στην «Ενοχή», το θέμα των πρωτοπλάστων και του προπατορικού αμαρτήματος που θα εμφανισθεί και αργότερα στα «Κλειδιά», αποτελεί συνδετικό κρίκο ανάμεσα στις αδιάκοπες μεταλ­ λάξεις των δρώντων και στην ήττα του Άντρα που αναγκάζεται να συμβιβασθεί για να μπορέσει να επιζήσει σαν ένα πειθήνιο ανθρωπάκι, όργανο στα χέρια εκείνων που αποφασίζουν για το δικό του είναι και φαίνεσθαι. Σε μία από τις πολλές σκηνές μεταμφίεσης η τραγική κοσμοθεωρία του Χάκκα φτάνει στο αποκορύφωμά της δια μέσου της αντιπαράθεσης μεταξύ Μητέρας και γιου: ΓΥΝΑΙΚΑ. Πάντοτε προσπαθείς να ξεφΰγεις. Γιατί δεν ομολογείς; ΑΝΤΡΑΣ (φωνάζει φουρκισμένος). Μα αφού δε θυμάμαι. ΓΥΝΑΙΚΑ. Αχ, με τρόμαξες. Λίγο νερό. Λιπο­ θυμώ. Αχ, αχ. Σβήνω. ΑΝΤΡΑΣ. Μητέρα. Μητέρα. ΓΥΝΑΙΚΑ. Ομολόγησε. Λίγο νεράκι. Ομολόγη­ σε. Λιποθυμάω. Αχ, αχ. Σβήνω, χάνομαι. Είσαι ένοχος. Χάνω τις αισθήσεις μου. Παραδέξου το. Έφαγες το γλυκό, πέρσι; ΑΝΤΡΑΣ. Ναι. Ναι. Ησύχασε. Μην κάνεις έτσι. Ναι, εγώ το ’φαγα. Είμαι ένοχος. Το παραδέχο­ μαι. Είμαι ένοχος. ΓΥΝΑΙΚΑ (άγρια). Από τότε που έφαγε η Εύα το γλυκό και συ το μήλο. ΑΝΤΡΑΣ. Η Εύα έφαγε το μήλο κι εγώ το γλυκό.

Τα τεχνάσματα της Γυναίκας-Μητέρας-Εξουσίας αποκαλύπτουν τον ύπουλο μηχανισμό λει­ τουργίας του συστήματος που εκμηδενίζει την ο­ ποιαδήποτε αντίδραση του ατόμου. Το ερώτημα τίθεται ως προς το γιατί ο Μάριος Χάκκας, που γνωρίζει τόσο καλά τον τρόπο λειτουργίας της «καταχθόνιας μηχανής» της Εξουσίας, επιχειρεί να καταστρέψει το αρχέτυπο της Μητέρας-γης μέσα από τη θεατροποιημένη καταγγελία που συναποτελεί ολόκληρη την «Ενοχή». Ό μω ς ο ΑΝ­ ΤΡΑΣ του Μάριου Χάκκα εξακολουθεί μέχρι το τέλος να παραμένει νηφάλιος, δεν «σπάει» σε καμία περίπτωση και παίζει το παιχνίδι του πα­ τροπαράδοτου κατεστημένου χλευάζοντας επι­ δεικτικά το σύστημα. Η επιφανειακή του ομολο­ γία ενοχών δεν είναι παρά η πάλη για την κατάκτηση του δικαιώματος στη γελοιοποίηση του συστήματος, ακόμα και αν το αντίτιμο είναι ο

θάνατος των ζωτικών δυνάμεων του ανθρώπου. Η τραγική κοσμοθεωρία του Χάκκα αποδεικνύεται στο τέλος ψευδοτραγική. Στο θέατρο του Μάριου Χάκκα γίνεται αισθη­ τός ένας διακριτικά διάχυτος ανθρωπισμός ο ο­ ποίος εκπηγάζει από το αίσθημα της μοναξιάς και της απομόνωσης. Ωστόσο, το αίσθημα αυτό προβάλλει, με τον εντονότερο τρόπο, την έκκλη­ ση για συμφιλίωση και αλληλεγγύη μεταξύ των ανθρώπων. Ο Μάριος Χάκκας γνωρίζει καλά την ουτοπία, δεν κοροϊδεύει τον εαυτό του, δεν ξεγε­ λιέται, αυτοσαρκάζεται απελπιστικά παρών4 μέ­ σα στις γραμμές των έργων του και πάντα με σφιγμένες τις γροθιές. Το οξύμωρο της τραγικής ή ψευδοτραγικής κοσμοθεωρίας του Μάριου Χάκκα επιτυγχάνει κάτι που λίγοι συγγραφείς κατορθώνουν με τόση λιτότητα σημαινόντων: Μεταδίδει άμεσα την αναγκαιότητα της ύπαρξης και της υπέρβασής της. Τα παράλογα, συμβατι­ κά ανθρωπάκια του Χάκκα φέρουν ατόφιο τον η­ ρωισμό εκείνου που γνωρίζει τον αγνωστικισμό της ύπαρξής του και παρ’ όλα αυτά κατακτά μό­ νος, ενάντια σε οποιαδήποτε θεσμοθετημένη κα­ ταπίεση, το δικαίωμα στο όνειρο. Το μονόπρακτο «Αναζήτηση» δεν είναι παρά η μεγέθυνση του πεζογραφήματος «Ο Φωτογρά­ φος». Τα πρόσωπα και εδώ είναι δύο: Ο Α­ ΝΤΡΑΣ και Η ΓΥΝΑΙΚΑ κινούνται σε ένα χώρο που περιγράφεται από τον συγγραφέα ως «ευρύ­ χωρο δωμάτιο, σαν ατελιέ, σαν ιατρείο. Μαύρες κουρτίνες στα παράθυρα, στις γωνίες μαύρα κρέπια. Αριστερά, καβαλέτο. Δεξιά, κάτι μεταξύ α­ νάκλιντρου και ιατρικού κρεβατιού κατά τα δύο τρίτα σκεπασμένο με σκούρο μουσαμά, κατά το υπόλοιπο ένα τρίτο σεντόνι λευκό και δύο τρία καθαρά μαξιλάρια. Στο βάθος παραβάν». Αυτή η περιγραφή του χώρου φανερώνει δυνη­ τική αοριστία και ρευστότητα των γεγονότων που πρόκειται να διαδραματισθούν εντός του. Ο ΑΝΤΡΑΣ αρχικά μονολογεί παρουσιάζοντας τον εαυτό του ως φωτογράφο και, αναφερόμενος στην ειδική εργασία που επιτελεί: Από μια εφθαρμένη φωτογραφία, ποντικοφαγω­ μένη, ακόμα και πάνω στο πρόσωπο, πολλές φορές η μισή, μπορώ, επινοώντας τα στοιχεία που λείπουν, να τη συνταιριάσω και να τη μεγε­ θύνω, παρουσιάζοντας κάτι το ωραίο.

Ανασυνθέτει πρόσωπα ανδρών, νεκρών συζύγων έχοντας στη διάθεσή του αλλοιωμένες φωτογρα­ φίες ή και ελλιπέστατα στοιχεία για το νεκρό ό­ πως του τα παρέχουν οι χήρες πελάτισσες του α­ τελιέ του: ΓΥΝΑΙΚΑ. Γιατί; Δε βλέπετε πόσο μοιάζουν τ’ αντρόγυνα μετά από μακροχρόνια συμβίωση; Κι εγώ τον έχω παντού, στο δέρμα, στα σπλάχνα μου, στον τρόπο που κοιτάζω τα πράγματα. Ο ένας έχει διαμορφώσει τον άλλον. Εμένα αναλύ­ οντας θα βγάλετε το πορτραίτο Εκείνου.

αφιερωμα/53 Η θεματική αυτή δηλώνει τη δραματουργική ε­ ξέλιξη του Μάριου Χάκκα σε πιο ανεπτυγμένη τεχνική επεξεργασίας των διαφυλικών σχέσεων, μέσα από την αναζήτηση της κατά το μάλλον ή ήττον πραγματικής ταυτότητας του ατόμου, χα­ μένου στα γρανάζια της οντολογικής και της κοι­ νωνικής μηχανής που ακρωτηριάζουν την ουσία του είναι. Η διάσπαση οντολογικού και κοινωνι­ κού «εγώ» παίρνει διαστάσεις αντιπαλότητας στην «Αναζήτηση» όπου το τεράστιο σώμα του κοινωνικού «Εμείς», εποπτεύει και λογοκρίνει το αντίστοιχο «εγώ» το οποίο στο τέλος αποσπάται από τον οντολογικό του πυρήνα και εξοβελίζεται από το παιχνίδι των προοπτικών αναζήτησης κά­ ποιας γενικώς αποδεκτής αλήθειας. Τόσο η ΓΥ­ ΝΑΙΚΑ όσο και ο ΑΝΤΡΑΣ της «Αναζήτησης» μοιάζουν βυθισμένοι σε μια κινούμενη άμμο που τους επιτρέπει ενίοτε την έξοδο από τον εφιάλτη προκειμένου να καταγγείλουν την εξαπάτησή τους και την αιώνια καταδίκη τους από τους θε­ ούς, από τους θρύλους και από τις δοξασίες που ανέκαθεν τους βασάνιζαν με ψεύτικες υποσχέ­ σεις μέχρι τη στιγμή που τους πέταξαν για πάντα στο ανοίκειο περιβάλλον των χαμένων ταυτοτή­ των και των κατεστραμμένων από το χρόνο φω­ τογραφιών.

Είναι χαρακτηριστικό στην «Αναζήτηση» το γεγονός ότι ο Μάριος Χάκκας ευθυγραμμίζει, δια μέσου ενός μορφικού δομικού υπερρεαλισμού, τα δύο φύλα σε μία μοναδική παράμετρο ύπαρξης και ανυπαρξίας όπως επισημαίνει στην αιχμηρή της απάντηση η ΓΥΝΑΙΚΑ. «Γιατί; Δεν β... Εκεί­ νου» (σελ. 475). Στην «Αναζήτηση» κανείς δεν μπορεί να είναι πρωταγωνιστής ει μη μόνον εκεί­ νος που κινεί τα νήματα του σισυφικού παιχνι­ διού και οπωσδήποτε αυτός δεν είναι ο συγγρα­ φέας. Γιατί ο Μάριος Χάκκας καταγράφει και καταγράφεται, περιγράφει και περιγράφεται, αποδεικνύοντας ότι είναι ένας από αυτούς, ένας «κατασκευαστής» πορτραίτων από φωτογραφίες όπου αναγνωρίζει κανείς, με σχετική ευκολία, τα χαρακτηριστικά του συγγραφέα μαζί με τα χαρα­ κτηριστικά του κάθε συνανθρώπου.5 Στην «Αναζήτηση» οι ανθρωπιστικές συντε­ ταγμένες που συνθέτουν την κοσμοθεωρία του Χάκκα επικεντρώνονται στην κοινή απέλπιδα προσπάθεια κατανόησης των μηχανισμών ύπαρ­ ξης στο σύστημα και στη στρατηγική προσέγγι­ σης μεταξύ των συνανθρώπων. Έτσι, ο φωτο­ γράφος, σύμφωνα με τη θεατρική γραφή των με­ ταμφιέσεων του Μάριου Χάκκα, μεταλλάσσεται σε ψυχαναλυτή που ψάχνει στα κατάβαθα της

Ο επισκέπτης της νύχτας*

Γιατί έτσι όπως τον είδα στις τελευταίες του ώρες δεν μου είχε δώσει κανένα δικαίωμα. Μήτε και να ελπίζω μα μήτε και ν’ απελπίζομαι.

Να τα γράψεις, του είπε. Θα ’ρχονται άνθρωποι σακατεμένοι αύριο κι έρημοι. ΤΟ ΤΑΞΙΔΙ - Μνήμη Μάριου Χάκκα

Είδα τον Μάριο ψες το βράδυ στον ύπνο μου. Δεν έδειχνε λυπημένος. Σαν να μην είχε γίνει ό,τι έγινε. Σαν να μην είχε περάσει όλη εκείνη η τρομερή ι­ στορία από πάνω του. Και σαν να μην ήταν αυτός που είχε τόσο πολύ προδοθεί και τόσο πολύ βλαστημήσει. Μη φοβάσαι, μου είπε - όπως τον κοίταζα έκ­ πληκτος - και μην απελπίζεσαι. Κι έχουμε ζωή μπροστά μας ολόκληρη. Και θα τους πάρει ο διάολος, είπε. Κι εγώ τον κοιτούσα, τον κοιτούσα όπως μίλαγε, και δεν ήξερα τι ν ’ απαντήσω. Δεν ήξερα τι ν’ απαντήσω, επειδή πράγματι ήξερα.

Ένας ίσκιος έπεφτε λίγο-λίγο ανάμεσά μας κι ένας πόνος αβάσταχτος περνούσε γρήγορα πάνω α π’ τη σάρκα κι έμπαινε με δύναμη μέσα μου. Κι εγώ τον κοιτούσα ολοένα που έλιωνε. Και προσπαθούσα τουλάχιστον να κρατήσω τα λόγια του. Γιατί ήθελα τόσο πολύ να πιστέψω. Κι ας ήξερα πως δεν υπήρχε πια τρόπος. Πως δε γινόταν να γυρίσω πάλι σε κείνα τα χρόνια. Να ξαναρχίσω από κει που ξεκίνησα. Και κρατιόμουνα όσο μπορούσα στον ύπνο. Μ ’ όλο που είχα μάθει όπως και κείνος πόσο θολά και σύντομα είναι πάντα τα όνειρα και πόσο απατηλά και δίκοπα είναι συνήθως τα λόγια.

Θανάσης Κωσταβάρας

* Από τη συλλογή Ιστορήματα, Θεμέλιο, 1985

54/αφιερωμα μνήμης της ΓΥΝΑΙΚΑΣ σκοπεύοντας στην ανα­ σύνθεση του πορτραίτου του ΑΝΤΡΑ ή στην ανά­ νηψη ενός κατεστραμμένου αρχετύπου, όπως δη­ λώνει η στιχομυθία που ακολουθεί: ΑΝΤΡΑΣ. Ά λλες αποτυχίες; Κάπως νωρίτερα, βέβαια. Από την παιδική σας ζωή; ΓΥΝΑΙΚΑ. Τ’ αγόρια παίζανε το γιατρό μόνο με την αδερφή μου. Εμένα με διώχνανε σ’ αυτό το παιχνίδι. ΑΝΤΡΑΣ. Ήσασταν μικρότερη; ΓΥΝΑΙΚΑ. Ό χι. Μεγαλύτερη. Αλλά, φαίνεται, έμπλεκα το παιχνίδι του γιατρού με το παιχνίδι του μπαμπά και της μαμάς. ΑΝΤΡΑΣ. Πολύ χαρακτηριστικό. Από τη βρε­ φική ηλικία; ΓΥΝΑΙΚΑ. Είναι σόκιν. Δε λέγεται. ΑΝΤΡΑΣ. Είπαμε πως θ’ αφήσετε τον εαυτό σας ελεύθερο. Ό χι αναστολές.

Στη συνέχεια η ψυχαναλυτική «θεραπεία» εγκαταλείπεται και οι δύο ήρωες εισέρχονται σε διαδικασίες που φανερώνουν πάλι τις γνωστές συζυγικές σχέσεις που καταλήγουν στο μυστήριο της ύπαρξης ή καλύτερα στο υπαρξιακό παιχνίδι: ΑΝΤΡΑΣ. Ναι. Ναι. Έλα Μαρία να κάνουμε έ­ να παιδί. ΓΥΝΑΙΚΑ. Ποτέ. Ποτέ. Ποτέ. ΑΝΤΡΑΣ (παρακαλεστικά, κλαψιάρικα). Ο πό­ λεμος θα τελειώσει κάποτε και το παιδί θα ζήσει ευτυχισμένο. Έλα, Μαρία, θ’ αργήσει να ξαναγίνει πόλεμος όταν τελειώσει, (σελ. 477-8)

Η τελευταία φράση του ΑΝΤΡΑ αφήνει ανοι­ χτούς λογαριασμούς με το μέλλον, ένα μέλλον που διαγράφεται εχθρικό. Η σκηνή που ακολου­ θεί και η οποία σύμφωνα με τις σκηνικές οδηγίες του συγγραφέα αποτελεί μίμηση της ερωτικής πράξεως μέσω χορευτικών κινήσεων, αποτελεί το αποκορύφωμα του υπαρξιακού παιχνιδιού και της αγωνίας του ανθρώπου να αποτυπωθεί σε ένα μικρό κομμάτι χρόνου, ίσως στα χαρακτηριστι­ κά ενός παιδιού που η ΓΥΝΑΙΚΑ, αρχέτυπο της Γης-Μητέρας, αρνείται πεισματικά να φέρει στον κόσμο παρά τις πιέσεις του ΑΝΤΡΑ: ΑΝΤΡΑΣ. Θα είναι ωραίο το παιδί μας. Θα έχει τα μάτια σου. ΓΥΝΑΙΚΑ. Δε θέλω κανένα παιδί να έχει τα μά­ τια μου. ΑΝΤΡΑΣ. Μαρία, τα μάτια σου είναι ωραία. ΓΥΝΑΙΚΑ. Δε θέλω να ξαναϋπάρξουν τα μάτια μου. Δε θέλω να επαναληφθεί το παραμικρό από μένα. Ούτε το νύχι μου. ΑΝΤΡΑΣ. Μα γιατί; δε σε καταλαβαίνω. Αυτό ήταν το ιδανικό τόσων και τόσων ανθρώπων: Να επαναληφθούν, να ξανάρθουν πιο βελτιωμέ­ νοι, αν γίνεται, (σελ. 479)

Στην «Αναζήτηση» ο κόσμος, θα λέγαμε, γίνε­ ται αντεστραμμένος εφόσον τη θέση του Κρόνου πήρε η Ρέα. Ο Άντρας προσπαθεί τώρα να δια­

σώσει τον κόσμο προσκολλημένος στο πανάρχαιο ένστικτο διαιωνίσεως του είδους. Αντίθετα η Γυναίκα-Κρόνος προσπαθεί να του αποδείξει τη ματαιότητα των προοπτικών, όπως δείχνει ο χαρακτηριστικός διάλογος: ΑΝΤΡΑΣ. Είσαι ένα τέρας, μια εγωίστρια, διε­ στραμμένη ύπαρξη, μανιακή, τρελή για τη μή­ τρα και μόνο. Αυτό το σμίξιμο έχει ένα βαθύτε­ ρο νόημα. Όλα γίνονται για ένα παιδί. ΓΥΝΑΙΚΑ. Ό χι, Άγγελε. Μην τρέφεσαι με αυ­ ταπάτες. Μόνο για μένα. Ίσως και για σένα. Ο­ πωσδήποτε για κανέναν άλλο. Α ς λείψει επιτέ­ λους από τη ζωή μας η προοπτική και το μέλ­ λον. (σελ. 479)

Είναι φανερό ότι η μετατόπιση των λειτουρ­ γιών κάθε συμβόλου/δρώντος και η μεταλλαγή των προσώπων εξυπηρετούν τη σαρκαστική διά­ θεση του συγγραφέα που εμφανίζεται καυστικά οξυδερκής και έτοιμος να ξεγυμνώσει τη «μυθο­ λογία» των συντεταγμένων της ύπαρξης η οποία δικαιώνεται μόνο μέσω της γέννησης νέων υ­ πάρξεων. Στους διαλόγους της «Αναζήτησης» διακρί­ νουμε τη βαθιά και πικρή διαπίστωση του Χάκκα ότι η αναζήτηση της αρχετυπικής μνήμης του αν­ θρώπου καταλήγει στην αποτυχία της ιστορικής ανάμνησης: «Ένα κουβάρι ιστορίες και μύθοι», όπως λέει η ΓΥΝΑΙΚΑ που από ένα σημείο και μετά αποκτά ιδιότητες εξουσιαστή, αναγκάζο­ ντας τον άντρα να ομολογήσει θυμωμένα: «Δεν ανήκω πια στο σοσιαλιστικό ρεαλισμό». Στην «Αναζήτηση» εμφανίζεται ένα ανελέητο απειλη­ τικό σφυροκόπημα συμβολισμών που οδηγούν α­ πό τα ποικιλόμορφα πρόσωπα της χίμαιρας στα πολυσχιδή παραμορφωμένα από την ιστορικότη­ τα πρόσωπα της πολιτικής. Ωστόσο, η διαδικα­ σία αυτή και η μεταφορά από ένα περικείμενο σε άλλο δεν καταστρέφει με κανένα τρόπο τη θεα­ τρικότητα του έργου. Ο Μάριος Χάκκας τιθα­ σεύει με σοφία και βαθύ ειλικρινές συναίσθημα τις παγίδες μιας θεατρικής γραφής, η οποία απο­ ποιείται την ευκολία της ονειροφαντασίας ή και της απλής αντανάκλασης συμβάντων στον κα­ θρέφτη της σκηνής, εντάσσοντας στο δικό του θεατρικό πλέγμα αφηγηματικών δομών μια σφύζουσα και ατόφια κοινωνικοπολιτική πραγματι­ κότητα. Η γραφή του Χάκκα στηρίζεται στην κατεξοχήν υπερρεαλιστική επεξεργασία του συμ­ βόλου που εμφανίζεται στην κειμενική σκηνή ως αλληγορία και συχνά ως παράφραση θεματικών σταθερών δυναμένων να κωδικοποιήσουν και να αποδώσουν τον προσωπικό μύθο του συγ­ γραφέα.6 «Τα κλειδιά» είναι το τελευταίο μέρος του τριπτύχου του Μάριου Χάκκα. Ο τίτλος του αποτε­ λεί βασικό σημαινόμενο της «Ενοχής» και της «Αναζήτησης» καθώς παραπέμπει σε σημειολο-

αφιερωμα/55 γική ισοτοπία7 που εκφράζει δυνητικά κλείσιμο και άνοιγμα. Στο μονόπρακτο αυτό ο Μάριος Χάκκας δίνει καταληκτήριο χαρακτήρα καθώς οι ήρωες και οι καταστάσεις των δύο προηγούμε­ νων έργων του οδεύουν προς την υλοποίηση μιας κάθαρσης που συγκεντρώνει όλες τις εννοιολογικές συνιστώσες μέσα σε έναν αληθινό λαβύρινθο δραματοποιημένων διανοητικών, συγκινησια­ κών και αισθητικών σημείων.8 Καταρχήν, ο περιγραφόμενος χώρος αποδίδει ένα είδος καφκικού εφιαλτικού περιβάλλοντος εντός του οποίου συναντώνται συνοπτικά τόσο ο χώρος διαδραμάτισης της «Ενοχής» όσο και ε­ κείνος της «Αναζήτησης» σε μια σκηνογραφική θεώρηση που δίνει έμφαση στην προέκταση και στην αξιοποίηση της ειδικής σημαντικής του χώ­ ρου. Στα «Κλειδιά» ο ίδιος ο συγγραφέας παρα­ δέχεται ότι το σκηνικό του λειτουργεί αφαι­ ρετικά: Το σκηνικό όσο γίνεται πιο αφαιρετικό. Το μόνο συγκεκριμένο στοιχείο μια σειρά από πόρτες. Να κυριαρχείται από πόρτες. Δε χρειάζονται τοίχοι. Μόνον πολλές Ομοιόμορφες πόρτες.

Πρέπει να πούμε ότι ολόκληρο το μονόπρακτο είναι αφαιρετικής υφής αν και προβάλλει πολυσημαντικούς δρώντες σε ανάλογες καταστάσεις. Στο μονόπρακτο αυτό ο Μάριος Χάκκας εισάγει δύο χαρακτηριστικά δραματικά στοιχεία, το ΠΛΗΘΟΣ και τα εμβόλιμα τραγούδια που προ­ σεγγίζουν το επικό θέατρο. Είναι αλήθεια ότι στην αρχή ο συγγραφέας φαίνεται επηρεασμένος από τη συναισθηματική πληθωρικότητα επικολυ­ ρικών και ιστορικών δραμάτων καθώς εμφανίζει στο προσκήνιο το πλήθος του λαού εμφορούμε­ νου από πατριωτισμό. Στον πρόλογο της «ιλαρο­ τραγωδίας» του, ο οποίος λειτουργεί καθαρά ως εκτεταμένη λεπτομερώς σκηνική οδηγία, ο Χάκ­ κας τονίζει το ρομαντικό ύφος της μορφής των δρωμένων γράφοντας τα εξής: «Η όλη εμφάνιση και κίνηση του πλήθους θυμίζει το γνωστό πίνα­ κα του Ντελακρουά». Εντούτοις, τα συνθήματα του πλήθους τα οποία αρχικώς αναφέρονται στην Ελευθερία, Αδελφότητα, Ισότητα «σύμφω­ να με την διακήρυξη των ανθρωπίνων δικαιωμά­ των της Γαλλικής Επανάστασης, εκφυλίζονται σχεδόν αμέσως σε παρωδιοποιημένες απαιτήσεις του πλήθους, απαιτήσεις που φθάνουν στο ση­ μείο της σκληρής γελοιοποίησης εκκινώντας α­ πό διάφορους αναχρονισμούς». «Ή ταν ή επί τας», «Θέλουμε τηλεόραση», «Εν τούτω νίκα», «Ζήτω ο σεξουαλισμός», «Δεν πάμε στο φεγγά­ ρι», «Απαιτούμε δίκαιη διανομή της μαριχουά­ νας», «Θέλουμε γιώτα χι αεροπλάνα». Τα συνθή­ ματα αυτά καταδεικνύουν την διάθεση του συγ­ γραφέα έναντι της κοινωνικής πραγματικότητας που βιώνει. Η έμμεση κριτική που ασκεί επί του νεοπλουτισμού, της μικροαστικής νοοτροπίας

και της αποχαύνωσης της νεολαίας, εμπεριέχει το συναίσθημα μιας βαθιάς, μέχρι αηδίας, απο­ στροφής, καθώς δίδεται με αιχμηρό καγχασμό ό­ πως και το τραγούδι του τραγουδιστή: ΤΡΑΓΟΥΔΙΣΤΗΣ: Αρχηγέ, αρχηγέ κάνε την κότα να κάνει την ημέρα δέκα αυγά.

υπερρεαλισμός του Μάριου Χάκκα καταγ­ γέλλει τη σύγκρουση μεταξύ κοινωνικών κανονικοτήτων, σύγκρουση η οποία, όπως γίνε­ ται φανερό, επηρεάζει τη γλωσσική έκφραση κα­ θώς καταστρατηγείται ο κανόνας της Συνάφειας του Grice9. Εντούτοις η καταστρατήγηση του κανόνα της συνάφειας που παρατηρείται στο σύ­ νολο της θεατρικής γραφής του Μάριου Χάκκα επιτελείται με σχετική φυσικότητα δεδομένου ότι οι περισσότερες καταστάσεις δημιουργούνται α­ μέσως μετά την αναγγελία τους από τις σκηνικές οδηγίες του συγγραφέα. Το σημείο-δρων «ΤΟ ΠΛΗΘΟΣ» διαδραματί­ ζει σημαντικό ρόλο στον πρόλογο του μονόπρα­ κτου. ΤΟ ΠΛΗΘΟΣ φέρει εντός του το τρίγωνο της Εξουσίας στα πρόσωπα του ΠΡΩΤΟΥ, τουΔΙΕΥΘΥΝΤΗ ΑΣΦΑΛΕΙΑΣ και του ΕΠΙΤΕ­ ΛΑΡΧΗ. Εντούτοις, πριν αρχίσει η «πράξη πρώ­ τη και μοναδική» παρατηρείται «πραξιολογική» ολισθηρότητα με σημαντική χωροχρονική μετα­ τόπιση όπως δείχνει η σκηνική οδηγία:

Ο

Ο ΔΙΕΥΘΥΝΤΗΣ ΑΣΦΑΛΕΙΑΣ και ο ΕΠΙΤΕ­ ΛΑΡΧΗΣ ντύνουν τον ΠΡΩΤΟ. Μετά τον μακι­ γιάρουν, του φτιάχνουν μια φάτσα γεροντική, κουρασμένη. ΑΣΦΑΛΙΤΗΣ και ΕΠΙΤΕΛΑΡ­ ΧΗΣ κουβαλάνε γραφείο και καρέκλα που τα τοποθετούνε εκεί στο άκρο δεξιό της σκηνής. Πάνω από το γραφείο τοποθετούν ένα κάδρο, το πορτραίτο του ΠΡΩΤΟΥ.

Η όλη διαδικασία αποτελεί είδος ιεροτελε­ στίας και αποκαλύπτει ως ένα βαθμό τις δαιδαλώδεις εκφάνσεις λειτουργίας της μηχανής της ε­ ξουσίας. Κύριο σημειακό σύστημα σχηματίζουνοι πόρτες και το ντικταφόν, σύμβολα επικοινω­ νίας και συνάμα εγκλωβισμού του συστήματος των κρατούντων μέσα σε ένα κόσμο ξεκομμένο από την κοινωνία των ανθρώπων. Οι πόρτες, με το κλείδωμα και το ξεκλείδωμα των οποίων ασχολείται αποκλειστικά σε όλο το χρόνο του βίου του ο ΠΡΩΤΟΣ, δηλώνουν, συνδηλώνουν και υποδηλώνουν τις απειράριθμες διόδους που εξυπηρετούν και ταυτόχρονα παγιδεύουν το σύ­ στημα. Οι πόρτες και τα κλειδιά τους λειτουρ­ γούν σαν συγκοινωνούντα δοχεία μέσα στα ο­ ποία διοχεύεται η ουσία της Εξουσίας, δηλαδή η δύναμη και η αδυναμία του εκάστοτε κρατούντος. Η αγωνία του τελευταίου να βρει το κατάλ­ ληλο κάθε φορά κλειδί για κάθε πόρτα μεταβάλ­

56/αφιερωμα λεται σε εφιάλτη που επαναλαμβάνεται καθημε­ ρινά. Ο Μάριος Χάκκας στα «Κλειδιά» εισβάλ­ λει και μαζί με αυτόν ο αναγνώστης/θεατής στο άντρο της εξουσίας, στην καρδιά του κέντρου λήψεως αποφάσεων όπου γελοίο ανθρωπάκιεξουσιαστής ζει απομονωμένο, κραταιό και φο­ βισμένο. Η δεικτική διάθεση και η διεισδυτική ματιά του Μάριου Χάκκα πλάθει ένα αφηρημένο φανταστικό κόσμο εντός του οποίου κατοικεί έ­ νας πρώην άνθρωπος που επικοινωνεί με τον έξω κόσμο μέσω συσκευής. Ο Μάριος Χάκκας στο μονόπρακτο αυτό συμπυκνώνει την ευρεία κλί­ μακα κωμικοτραγικών καταστάσεων που εκθέ­ τει στο σύνολο σχεδόν της συγγραφικής του πα­ ραγωγής παρουσιάζοντας τον παραλογισμό και την ευτέλεια των εξουσιαστών, εκείνων που κρα­ τούν τα κλειδιά αδειανών γραφείων και παίζουν με τις αποφάσεις και τις διαταγές, όπως δείχνει ο διάλογος μεταξύ Διευθυντή Ασφαλείας και ΠΡΩΤΟΥ: ΠΡΩΤΟΣ: Να συλληφθεί ο Επιτελάρχης. ΔΙΕΥΘΥΝΤΗΣ. Μάλιστα. Και η κατηγορία; ΠΡΩΤΟΣ. Μου φαίνεται ύποπτος τον τελευταίο καιρό. Να συλληφθεί και να ομολογήσει την υ­ ποψία μου χωρίς καθυστέρηση. Είναι ένοχος κατά του συστήματος. ΔΙΕΥΘΥΝΤΗΣ; Τι ακριβώς έκανε; Ποιου συ­ στήματος; ΠΡΩΤΟΣ. Μα νομίζω του κυκλοφοριακού μου συστήματος.

Ο διάλογος ΠΡΩΤΟΥ:

καταλήγει

στη

φράση

του

«Και για να μην έχουμε καινούριες επιπλοκές στα συστήματα αναλαμβάνω μόνος μου την αρ­ χηγία του Επιτελείου».

που φανερώνει την απληστία και τον φόβο του εξουσιαστή. Μολαταύτα, ο πρώην άνθρωπος και νυν δυνά­ στης κάνει το μοιραίο λάθος να ξεχάσει τα κλει­ διά, το σύμβολο της δύναμής του πάνω στην πόρ­ τα, όπου τα βρίσκει ο Επιτελάρχης που σε λίγο θα αντικαταστήσει τον ΠΡΩΤΟ ως κάτοχος των κλειδιών. Ο Επιτελάρχης που εντελώς τυχαία, α­ πό μια μοιραία σύμπτωση, βρίσκει τα μυθικά κλειδιά, μεταβάλλεται σε ελάχιστο χρονικό διά­ στημα σε τρομερό δυνάστη με τη βοήθεια του Διευθυντή της Ασφάλειας. Ο τελευταίος εκπρο­ σωπεί όλες τις σταθερές συντεταγμένες του συ­ στήματος και παραμένει εσαεί πιστός στον εκάστοτε κλειδοκράτορα. Στα «Κλειδιά» ο Μάριος Χάκκας παρουσιάζει την ενδότερη υφή του σοφά κατασκευασμένου συστήματος και αποδεικνύει τον παραλογισμό λειτουργίας του εφόσον εξυπη­ ρετείται μέσω αυτού η τρομοκρατία της άρχουσας τάξης και η ευτέλεια των εκδηλώσεών της. Τέλος, ο Χάκκας φανερώνει τις ευαίσθητες ισορ­ ροπίες που συγκρατούν το σύστημα. Οι ισορρο­

πίες αυτές εξαρτώνται από την ανθρώπινη πα­ ρουσία που καθορίζει και ωθεί ασυνείδητα την εμφάνιση του λάθους. Παρά το γεγονός ότι το λάθος γίνεται από καθαρή σύμπτωση και εντε­ λώς τυχαία, η αλήθεια του δεν βρίσκεται σε εξω­ γενείς παράγοντες, που δημιουργούν τυχαίες και συμπτωματικές καταστάσεις, αλλά σε ενδογενή της ανθρώπινης φύσης στοιχεία που ξεφεύγουν α­ πό τον έλεγχο της λογικής και από τη στεγανότητα των στοιχείων που συνιστούν το σύστημα. Στο τελευταίο του μονόπρακτο ο Μάριος Χάκ­ κας μέσω μιας παρωδίας που ευθυγραμμίζει τους τρεις ακρογωνιαίους λίθους της Εξουσίας, τον ΠΡΩΤΟ, τον ΕΠΙΤΕΛΑΡΧΗ και τον ΔΙΕΥΘΥ­ ΝΤΗ ΤΗΣ ΑΣΦΑΛΕΙΑΣ, προβάλλει το ιδανικό της αρμονίας μεταξύ των ανθρώπων και τον ρομαντικό-ουτοπικό χαρακτήρα της αναρχίας: ΠΡΩΤΟΣ. [...]Δύο φωνές που γίνονται μία, εκα­ τό φωνές που γίνονται μία. Τι μεγάλο όνειρο. ΕΠΙΤΕΛΑΡΧΗΣ. Εκατομμύρια φωνές που γί­ νονται μία. Όλοι οι άνθρωποι πάνω στη γη, μία φωνή και μία θέληση. ΔΙΕΥΘΥΝΤΗΣ. Όλοι οι άνθρωποι δικαιωματι­ κά στην εξουσία. ΠΡΩΤΟΣ. Ό χι δικαιωματικά. Υποχρεωτικά στην εξουσία.

Η τελευταία επισήμανση του ΠΡΩΤΟΥ δίνει το έναυσμα για νέες σημασιολογικές προεκτάσεις της έννοιας «Εξουσία», η οποία τίθεται εφεξής στο επίκεντρο μιας σε βάθος ανάλυσης που δίνει την ευκαιρία στον συγγραφέα να αποδομήσει την κοινωνικοπολιτική αυτή κανονικότητα. Ο Μάριος Χάκκας κάνει την ανατομία της Ε­ ξουσίας χρησιμοποιώντας τη μέθοδο αποσύνθε­ σης στοιχείων της, όχι ρεαλιστικών, αλλά στοι­ χείων αρχετυπικών στα οποία προσδίδει αρνητι­ κή σημασία: ΔΙΕΥΘΥΝΤΗΣ. Τότε η εξουσία θα καταντήσει όπως το χώμα, το νερό κι ο αέρας, χωρίς κα­ μίαν αξία, κι όλοι θα θέλουν νά απαλλαγούν απ’ αυτή, θα την εγκαταλείπουν σαν περιττό βά­ ρος... ΓΥ αυτό έχω τη γνώμη πως πρέπει να μας διοικούν οι τιμωρημένοι της κοινωνίας. Όποιος διαπράττει σφάλματα, η καταδίκη του θα είναι να παίρνει τα κλειδιά της εξουσίας. Ανάλογα με το αδίκημα και ο βαθμός του στην κρατική μηχανή.

Είναι φανερό ότι ο Μάριος Χάκκας οδηγείται σταδιακά σε ξεκάθαρες αντιεξουσιαστικές θέ­ σεις αναφερόμενος σε ρεαλιστικά στοιχεία και μάλιστα στον ίδιο του τον εαυτό: ΠΡΩΤΟΣ. [...] Θα γράψω ένα θεατρικό έργο για τη διάλυση της εξουσίας. Θα είναι πολύ ε­ πίκαιρο. ΔΙΕΥΘΥΝΤΗΣ (με το παλιό επαγγελματικό ύ­ φος). Από τη θέση που βρίσκομαι είμαι σε θέση να γνωρίζω πως μ’ αυτό το θέμα έχει καταπια­ στεί κάποιος Μάριος Χάκκας.

αφιερωμα/57 ΠΡΩΤΟΣ (ανήσυχος) Καλός; Θα τα καταφέρει; ΕΠΙΤΕΛΑΡΧΗΣ. Και τι ξέρει αυτός από το πρόβλημα της εξουσίας; ΔΙΕΥΘΥΝΤΗΣ: Έκανε κάποτε δημοτικός σύμ­ βουλος Καισαριανής.

Στον ανωτέρω διάλογο ο συγγραφέας εισάγει αυτοβιογραφικούς υπαινιγμούς δια μέσου ενός αιχμηρά σαρκαστικού δραματικού λόγου με βα­ σική θεματική τη διάλυση της εξουσίας. Στη συ­ νέχεια, εισβάλλει εντελώς αναπάντεχα μία νέα θεατρική κατάσταση και εγκαταλείπεται το γνω­ στό μέχρι στιγμής τρίγωνο της εξουσίας που, σύμφωνα με τις οδηγίες του συγγραφέα, παραμέ­ νει στον σκηνικό χώρο χωρίς να αποτελεί μέρος του καινούριου δρωμένου. Η νέα κατάσταση δημιουργείται από την είσοδο στη σκηνή του Α και της Ε. Η στιχομυθία και η περιβολή τους δηλώ­ νουν ότι πρόκειται για τον Αδάμ και την Εύα. Ο Μάριος Χάκκας, μέσα από το παιχνίδι των πρω­ τοπλάστων, επιχειρεί για άλλη μια φορά, με τη μέθοδο της διακειμενικής παράφρασης, να κα­ ταστρέφει τον αρχετυπικό πυρήνα του μύθου της πτώσης του ανθρώπου και του διωγμού του από τον παράδεισο. Το σύντομο εμβόλιμο δρώμενο των πρωτοπλάστων καταλήγει στο «φανταστικό συρματόπλεγμα» που χωρίζει στο εξής το ΠΛΗ­ ΘΟΣ και τους ανθρώπους της εξουσίας. Είναι χαρακτηριστική η στάση του πλήθους απέναντι στον εκπρόσωπο της εξουσίας, τον ΔΙΕΥΘΥΝΤΗ: ΑΛΛΟΣ (από το Πλήθος αγωνιστικά). Κι έπει­ τα, τι φταίμε εμείς; Άλλοι φάγανε το μήλο. Συλ­ λογική ευθύνη; Τι το κάναμε εδώ; ΔΙΕΥΘΥΝΤΗΣ. Τώρα μπήκε συρματόπλεγμα.

Η σχέση ανθρώπου και εξουσίας χειροτερεύει καθώς το ΠΛΗΘΟΣ παραπονιέται στο ΔΙΕΥ­ ΘΥΝΤΗ (ίσως στο Θεό;) που γίνεται όλο και πιο σκληρός, για τα δεινά, την πείνα, τη δίψα, τις ά­ θλιες συνθήκες διαβίωσής του και τέλος την α­ παίτησή του να ξαναγυρίσει στον κήπο, δηλαδή στον Παράδεισο. Η καυστική διάθεση του Χάκκα εξελίσσεται εντέλει στη διαπίστωση του υ­ παρξιακού αδιεξόδου και στη μαρτυρική βίωση του σισυφικού συνδρόμου: ΚΑΠΟΙΟΣ (από το Πλήθος, ρίχνει το σύνθημα) Να φτάσουμε. Σημειώσεις 1. Όλες οι παραπομπές στα έργα του Μάριου Χάκκα είναι α­ πό τα Άπαντα του συγγραφέα, των εκδόσεων Κέδρος, Αθή­ να, 1986 (τρίτη έκδοση συμπληρωμένη).

2. Πρβλ. Lucien Goldmann, Le Dieu cache, Παρίσι, Galimard 1959 και Sciences humaines el philosophie (Pour un structuralisme genetique), Παρίσι, Gonthier, 1966.

3. Βλ. A.J. Greimas-J. Courtes, Semiotique, dictionnaire raisonne de la theorie du langage, Παρίσι, Hachette, 1979, «Structure».

4. Ζωή Σαμαρά, «Η παρουσία του γραφέα στο κείμενο», Επι-

ΑΛΛΟΣ. ΑΛΛΟΣ. ΑΛΛΟΣ. ΑΛΛΟΣ.

Πού; Να φτάσουμε και να ξεπεράσουμε. Τί; Το αξεπέραστο.

Ο Μάριος Χάκκας περιγράφει με ενάργεια και γλαφυρότητα την είσοδο του ανθρώπου στον κό­ σμο του παραλόγου και της ελπίδας. Ο άνθρω­ πος του Χάκκα πιστεύει ότι κάποτε θα πλησιάσει στο «συρματόπλεγμα», θα το καταστρέφει και θα επιστρέφει στον κήπο της ευδαιμονίας όπου θα ξεκουραστεί. Ο συγγραφέας των «Κλειδιών» προβάλλει θεατρικά την αιώνια αγωνία του αν­ θρώπου να αντισταθεί σε ο,τιδήποτε εξουσιάζει τις ζωτικές του δυνάμεις, σε ο,τιδήποτε τον εξα­ ντλεί σε ατέλειωτες πεζοπορίες υπό τον ήχο του βογγητού της Εύας που «μετατρέπεται σε ρόγχο θανάτου». Για άλλη μια φορά η τραγική κοσμο­ θεωρία του Χάκκα χρησιμοποιεί το γελοιοποιη­ μένο από τον συγγραφέα σύμβολο, προκειμένου να αποδώσει την ατέρμονη πορεία του ανθρώπου προς τη χίμαιρα, την ουτοπία, το όραμα του χα­ μένου παραδείσου. Στα «Κλειδιά» ο συγγραφέας εμφανίζεται περισσότερο δεικτικός απ’ ότι στα άλλα δύο προηγούμενα μονόπρακτα. Θα μπο­ ρούσε κανείς να πει ότι ο Χάκκας είναι νιχιλιστής και πικρός δεδομένου ότι αρνείται τη γέννη­ ση νέων ανθρώπων και ειρωνεύεται απροκάλυ­ πτα τον αγώνα των συνανθρώπων του για κάτι καλύτερο, έστω και για κάτι που αποδεικνύεται ίσως στο τέλος απάτη. Ό μως, ο Μάριος Χάκκας μέσα σε όλο του το έργο κάνει έντονα ζωντανή την παρουσία του ως ενός από το πλήθος και όχι ως ενός τιμητή της συμπεριφοράς του πλήθους. Στο θέατρο του Χάκκα η τραγική κοσμοθεω­ ρία των ηρώων προδίδει, στην πραγματικότητα, τον ουμανισμό του συγγραφέα, τη βαθιά αλλη­ λεγγύη του για τον συνάνθρωπο, μια αλληλεγγύη που μεταφράζεται σε συμπόνοια. Ο Μάριος Χάκ­ κας συμπάσχει με τον συνάνθρωπο, συνοδοιπό­ ρο και συναγωνιστή του, αναγνωρίζοντας μέσα στο απελπισμένο, κουρασμένο βλέμμα του τη δι­ κή του προσωπική τραγωδία, τη δική του απελπι­ σία. Οι ήρωες του Χάκκα, όσοι δεν εκφράζουν τη σκληρότητα και τη ματαιοδοξία της εξουσίας, ταυτίζονται με το συγγραφέα και με τον αιώνιο άνθρωπο που προσπαθεί απεγνωσμένα να ξεφύγει από τα γρανάζια του συστήματος. στημονική επετηρίδα Φιλ/κής Σχολής Α.Π.Θ. Θεσσαλονί­ κης, 1991, σελ. 140.

5. Αυτ., σελ. 141.

6. Βλ. Charles Mauron, Des Metaphores obsedantes au Mythe personnel, Παρίσι, J. Corti, 1983.

7. Βλ. A.J. Greimas-J. Courtes, ό.π., «Isotopia».

8. Pierre Guiraud, Semiologie, Παρίσι, P.U.F., 4η έκδ 1983 σσ. 14-15.

9. Η.Ρ. Grice, Logic and conversation, Syntax and Semantics 3: Speech Acts (Cole-Morgan), Νέα Υόρκη και Λονδίνο, Academic Presse, 1975, Μαρίκα Θωμαδάκη, «Σημειωτική α­ νάγνωση ενός σουρρεαλιστικού δράματος: Οι μαστοί του Τειρεσία του Απολλιναίρ», Διαβάζω (231) 1990.

58/αφιερωμα

Θανάσης Παπαγεωργίου

«Ενοχή» - 1970 Θίασος «Βήματα» ταν μου ζητάνε να γράψω κάτι για τον Μάριο Χάκκα, αυτόματα στο μυαλό μου γίνονται διάφο­ ροι συνειρμοί που μου θυμίζουν αυτό που αργότερα σφράγισε τη θεατρική μου ζωή: οι νέοι Έλλη­ νες συγγραφείς. Γιατί ο Μάριος ήταν ο πρώτος άγνωστος θεατρικός συγγραφέας που τολμούσε να δώσει έργο του σ’ έναν άγνωστο σκηνοθέτη για να παιχτεί από κάτι παιδιά, ενθουσιώδη μεν, αγνώ­ στου όμως ταλέντου δε. Τόλμη απ’ τη μια, τόλμη κι απ’ την άλλη. Κάι όχι μόνο. Γιατί η «Ενοχή» δεν ήταν ένα καλογραμμένο εργάκι που θα έτερπε τα αυτιά και τα μάτια τών, έτσι κι αλλιώς, ελάχι­ στων θεατών μας. Ή ταν ένα «τρελό» έργο για τα δεδομένα της εποχής που μόνο το «Προξενιό της Αντιγόνης» του Ζιώγα το ξεπερνούσε, αλλά και αυτό παιγμένο πολύ παλιά, το 1959, αν θυμάμαι καλά και όχι μέσα στη δικτατορία. Τετραπλό το τόλμημα: άγνωστος συγγραφέας, άγνωστος θίασος, τρελό έργο και αντιστασιακό. Ίσω ς και αυτό το τελευταίο να λειτούργησε έντονα μιας και το μυαλό μας τότε ήταν το πώς και από πού θα τους την φέρουμε. Τότε τα έργα τα δίναμε εις πενταπλούν στη Λογο­ κρισία για να τα εγκρίνει σαν κείμενα. Ο Μάριος το κατέθεσε με το όνομα Ευθύμιος Χάκκας, το επί­ σημό του, αλλά οι ημερομηνίες του Υπουργείου Προεδρίας δεν βοηθάνε να καταλάβουμε το πότε. Ενώ εγκρίθηκε στις 29-12-69, κάποιος Αχιλ. Τσουράκης (Α' 219985/1.2.68) παρέλαβε τρία αντίτυπα στις 5-1-70. Διάφοροι αριθμοί, διάφοροι κωδικοί, Καφκικά πράγματα. Τέλος πάντων, το έργο και «οι σελί­ δες του εμονογραφήθησαν υπό του κ. Νικ. Γιαννακοπούλου - μέλους της VIII Αθμίου Επιτροπής Ε­ λέγχου σεναρίων και θεατρικών έργων» και «Εγκρίνεται: με τας σημειουμένας, ως κάτωθι διαγραφάς: 1) σελίς 12η της φράσεως "να χέζης” 2) σελίς 16η των φράσεων α) Ποιος ακούει τη φωνή σου εδώ μέσα και β) Η ιστορία είναι πάντα με το μέρος εκείνων που βάζουν τους άλλους μέσα». Ο δυστυχής κ. Νικ. Γιαννακόπουλος εξετέλεσε το χρέος του απέναντι στην πατρίδα, τη θρησκεία και την οικογένεια και φύλαξε τους Έλληνες από επικίνδυνες φράσεις επικίνδυνων, για τη δημόσια ασφάλεια, ατόμων. Είμασταν ευτυχείς από τις μηδαμινές διαγραφές, γιατί περιμέναμε ότι το κείμενο θα απορριφθεί. Και δεν είχαμε κανένα πρόβλημα με τις φράσεις που περιέκοψαν, αφού θα ανακαλύ­ πταμε διάφορους τρόπους για να καταλάβει το κοινό τι συμβαίνει. Λέγαμε διάφορα με τον Μάριο. Να τις κάνουμε παντομίμα, χειρονομίες, μούτες, κλεισίματα ματιών. Διαλέξαμε, στα σημεία αυτά, να τα ψιθυρίζουμε, τόσο ώστε να μην ακούγονται στην πλατεία κι όσο για το «να χέζης» αποφασίσαμε την χειρονομία. Αν, λοιπόν, ο κ. Γιαννακόπουλος εξετέλεσε το χρέος του, εκτελέσαμε κι εμείς το δι­ κό μας, με το επιπλέον κέρδος ότι εμείς γελάσαμε με την ψυχή μας, τη στιγμή που εκείνος θα διάβαζε το επόμενο σενάριο ή θεατρικό έργο για να του αφαιρέσει τις κακές φράσεις, χειρουργός που αφαιρεί όγκους και ογκίδια, για τη σωτηρία των ασθενών Ελλήνων. Οι αναμνήσεις αυτές ίσως να μη μετράνε για κάποιον που δεν έζησε την έντονη ατμόσφαιρα της εποχής, αλλά για μας ήτανε ζωή, το να σκεφτόμαστε από το πρωί μέχρι το άλλο πρωί το πώς θα τους φθείρουμε, μέσα από τη δουλειά μας, με τα μέσα που διαθέταμε. Πώς θα τους γελοιοποιήσουμε, θα τους εκθέσουμε, θα τους σκορπίσουμε. Ο Μάριος, λοιπόν, ήταν ο πρώτος άγνωστος νεοέλληνας συγ­ γραφέας, ήταν το πρώτο τόλμημα (πόσα δεν ακολούθησαν μέχρι σήμερα) αλλά και η πρώτη επιτυχία. Όλοι κατάλαβαν το νέο ταλέντο που ανατέλλει στο θεατρικό χώρο (πού θα ήταν άραγε το θέατρό του αν ζούσε;) όλοι διέκριναν την ευστοχία, την ακρίβεια, τον λιτό λόγο, τη φαντασία, την ποιητικότητα (πολύ της μόδας λέξη για τότε) του έργου του. Όλοι είδαν τη σκοπιμότητα του θιάσου μας και όλοι κλείσαμε το μάτι, ο ένας στον άλλο, αποφεύγοντας να μιλήσουμε με λόγια για το έργο, αφού ποτέ δεν ξέραμε ποιος στέκεται δίπλα μας. Ο Μάριος στάθηκε δίπλα μας και μας παρηγορούσε για την οικονομική μαυρίλα μας. Μετά από λίγους μήνες πήγα στο σπίτι του επίσκεψη. Εκείνος τότε εμπορευότανε διάφορα διακοσμητικά, μου χάρισε δύο «κινέζικα» του τοίχου, απ’ αυτά που τυλίγονται όπως οι περγαμηνές, εγώ είχα ξαναγυρίσει στο τυπογραφείο, να βγάλω τα τσιγάρα και τα ναύλα μου, στοιχειοθέτης γαρ, έτοιμοι κι οι δυο να ξαναχτυπήσουμε με την πρώτη ευκαιρία, ευτυχείς για τη γνωριμιά μας και τη συνεργασία μας, έξαλ­ λοι με την πολιτική κατάσταση, θυμωμένοι όπως πάντα, οργισμένοι και ασυμβίβαστοι. Εκείνος ταξί­ δεψε σε άγνωστους κόσμους, εγώ ξαναγύρισα στους νέους άγνωστους συγγραφείς.

Ο

αφιερωμα/59

Μισέλ Βόλκοβιτς

Μεταφράσαμε τον Χάκκα στα Γαλλικά ρισμένα μεμονωμένα κείμενα, διάσπαρτα σε ανθολογίες ή σε περιοδικά: Νά, λοιπόν, τι μεταφράστηκε από τον Μάριο Χάκκα μέχρι σήμερα. Για 20 χρόνια μετά το θάνατό του παρέμεινε άγνωστος εκτός Ελλάδας. Στο τέλος του ’92 θα κυκλοφορήσει στη Γαλλία, αφιερωμένη στον ίδιο, η πρώτη συλλογή διηγημάτων του. Θα πρέπει να ευχαριστήσουμε τον Ζακ Λακαριέρ: Είναι αυτός που για 2 χρόνια παρακινούσε τις «Editions de l’Aube» να εκδώσουν, μετά τον Χα­ τζή και τον Μίσσιο, ένα βιβλίο του Χάκκα που τόσο θαύμαζε και από το οποίο, είχε, ήδη, μετα­ φράσει διηγήματα. Τελικά απασχολημένος με τη συγγραφική του δουλειά, μου ζήτησε να μετα­ φράσω στη θέση του. Εγώ βέβαια δέχτηκα αμέσως. Ήξερα όμως, ποιες δυσκολίες με περίμεναν. Εάν το έργο του Χάκκα έμεινε για τόσα χρόνια στο περιθώριο, αυτό ενμέρει οφειλόταν, στα επί­ φοβα μεταφραστικά προβλήματα. Ένας ταλα­ ντούχος μεταφραστής, στον οποίο είχα ζητήσει να μεταφράσει μερικά διηγήματα, παραιτήθηκε αμέσως, κρίνοντας ότι ο Χάκκας, δεν αποδίδε­ ται στα γαλλικά. Τελικά συνεργάστηκα με τρεις νέες μεταφράστριες τις: Noelle Bertin, Yseult Dimakopoulos και Dominique Dourojeanni, στις οποίες εμπιστεύτηκα δυο ή τρία κείμενα. Παρα­ κολούθησα τη δουλειά τους από κοντά, σκοπεύ­ οντας να διαφυλάξω την ενότητα του ύφους. Αλλά ξεκινώντας, τί να μεταφράσουμε; Θα μπορούσαμε για αρχή να επιλέξουμε την πρώτη συλλογή «Τυφεκιοφόρος του Εχθρού», το πιο προσιτό, ούτως ώστε να μην ξενίσουμε τον Γάλ­ λο αναγνώστη· το πλεονέκτημα ήταν, ότι θα τη­ ρούσαμε τη χρονολογική σειρά. Ο φόβος, σε πε­ ρίπτωση αποτυχίας, ήταν ότι ο Χάκκας θα κινδύ­ νευε να μην έχει δεύτερη ευκαιρία και σ’ αυτό το ενδεχόμενο δε θα εκδίδονταν τα τελευταία εκ­ πληκτικά έργα του. Θα ήταν σκόπιμο να αρχί­ σουμε τολμώντας από το πιο δύσκολο, ελπίζο­ ντας ότι - παρά ή χάρη - στη γνησιότητά του, το έργο του πρόσφατου Χάκκα θα είχε αρκετή ε­ πιτυχία, ούτως ώστε να μπορέσουμε να εκδώσουμε και τα υπόλοιπα. Προγραμμάτισα, λοιπόν, τον «Μπιντέ» σχεδόν ολόκληρο και ακόμη ένα

Ο

μέρος της συλλογής «Το κοινόβιο». Τα σύντομα κείμενα με τίτλο «Ρετάλια» και το εξαιρετικό «Κοινόβιο» (το διήγημα), το οποίο έβαλα στο τέ­ λος του τόμου. Θα μπορούσε κανείς να φαντα­ στεί ωραιότερο επίλογο; Ό σο για τον «Τυφεκιοφόρο του Εχθρού» έχει βρεθεί εκδότης και προ­ γραμματίζεται αναμφίβολα να κυκλοφορήσει το 1994. Μεταφράζοντας τον Χάκκα, το πρώτο πρό­ βλημα είναι η κατανόηση: Ο συγγραφέας, όταν δεν αναφέρεται σε γεγονότα της ιδιωτικής του ζωής, αναφέρεται συνεχώς υπαινικτικά σε ιστο­ ρικά γεγονότα, άλλοτε γνωστά και συχνότερα σε κάποια τοπικού ενδιαφέροντος. Για να είναι όλα καλά διευθετημένα, η πληροφορία δίνεται σχε­ δόν πάντα, με πλάγιο τρόπο, υπαινικτικό και α­ σαφή. Για να μεταφράσεις τον Χάκκα, δεν αρκεί να είσαι γνώστης της σύγχρονης ελληνικής ιστο­ ρίας, αλλά θα πρέπει να έχεις ζήσει όλα αυτά τα χρόνια στο πλευρό του συγγραφέα. Αφού, λοιπόν, γέμισα το περιθώριο των βι­ βλίων με ερωτηματικά, έκανα αυτό που κάνω σε ανάλογες περιπτώσεις: έστειλα μια σειρά ερωτή­ σεων για απάντηση, στο πιο αρμόδιο πρόσωπο, στην προκειμένη περίπτωση, στη Μαρίκα Χάκ­ κα, σύζυγο του Μάριου. Με την διαφορά όμως, ό­ τι αυτή τη φορά ο αριθμός των ερωτήσεων, παρότι ήταν μεγάλος, δεν επαρκούσε. Χρειάστηκε, λοιπόν, το καλοκαίρι του 1991, να περάσουμε μαζί 4-5 ολόκληρες μέρες, η Μαρίκα και εγώ, ξα­ ναδιαβάζοντας όλο το ελληνικό κείμενο, πράγμα το οποίο δεν είχα κάνει για κανένα άλλο βιβλίο. Μου τα εξήγησε όλα, λέξη προς λέξη, με βαθιά γνώση, ευγένεια, και σπάνια υπομονή. Δεν ξέρω εάν θα τα κατάφερνα χωρίς αυτήν, σημειωτέον ό­ τι και η ίδια ομολόγησε την αδυναμία της μπρο­ στά σε ορισμένα αμφιλεγόμενα σημεία, όπως και όλοι εκείνοι που ρωτήσαμε: η οικογένεια και οι φίλοι του συγγραφέα. Για να φανταστώ τους τόπους της δράσης, με βοήθησε ο αδερφός του Μάριου, Σπύρος, ο ο­ ποίος με οδήγησε παντού: στο οικογενειακό σπί­ τι, στο σκοπευτήριο, στο μοναστήρι της Καισαριανής και στον Άη-Γιώργη τον Κουτάλά. Α­ κόυσα τις αναμνήσεις του καθένα, παρατήρησα

60/αφιερωμα με προσοχή τις φωτογραφίες, ακόυσα ηχογραφημένη τη φωνή του Μάριου Χάκκα σε μια παλιά κασέτα, και λίγο λίγο, εγώ που δεν τον γνώρισα, τον αισθάνθηκα παρόντα, σχεδόν ζωντανό. Εάν κάθε μετάφραση είναι ένα ταξίδι, αυτή εδώ είναι κάτι περισσότερο: ένα προσκύνημα, η αναζήτη­ ση ενός χαμένου φίλου. Γιατί άρχισα να θαυμά­ ζω, να αγαπώ τον άνθρωπο Χάκκα, όπως και τον συγγραφέα. Κάποιοι κρίνουν την προσωπικότητα ενός συγγραφέα ασήμαντη και δυσανάλογη, σε σχέση με το έργο του, που είναι το πάν. Εγώ προ­ σωπικά, όσους Έλληνες συγγραφείς γνώρισα, σπάνια μου έδωσαν αυτή την εντύπωση· ο δε Χάκκας πολύ λιγότερο· σπάνια ο συγγραφέας και το έργο ταυτίζονται, σπάνια έχουν χρησιμο­ ποιήσει για στήριγμα ο ένας τον άλλον. από τη στιγμή που, λίγο ως πολύ, έχου­ Α λλά με κατανοήσει το κείμενο, τότε αρχίζει το πιο δύσκολο. Απομένει να αποδοθεί στα γαλλικά - γλώσσα που χαρακτηρίζεται από λογική και ακρίβεια - η δυναμική και άτακτη γραφή του Χάκκα. Διαφύλαξα, φυσικά, ό,τι μπόρεσα από την εξαιρετική ελλειπτική γραφή, τις παύσεις και τις ασάφειες του ελληνικού κειμένου για να δια­ τηρήσω αυτή την αίσθηση της αμμεσότητας, ξέ­ ροντας καλά, ότι θα υπάρξουν στη Γαλλία τελειομανείς που θα μου το καταλογίσουν. Το μεγάλο πρόβλημα που μας δημιούργησε ο Χάκκας, είναι τα λογοπαίγνια. Ό λο και πιο συ­ χνά, παίζουν ένα σημαντικό ρόλο, επιπλέον δε, προκαλούν το γέλιο: συμβάλλουν στο να δυναμι­ τίζουν το λόγο, ενίοτε δε, δια μέσου των συνειρ­ μών, φτάνουν να καθοδηγούν τη σκέψη του συγ­ γραφέα. Εάν όμως, ένα μεμονωμένο αστείο, είναι ήδη ένα βάσανο γι’ αυτόν που μεταφράζει, τί να πει κανείς γι’ αυτά τα επιπλέον λογοπαίγνια, που κάποιες φορές, αποτελούν το καθοδηγητικό νή­ μα όλου του κειμένου. Αν και πιστεύω, ότι τίπο­ τα στ’ αλήθεια δεν είναι αμετάφραστο, μου χρειάστηκε, ελλείψει τού να βρω αντιστοιχίες στα Γαλλικά, να παραιτηθώ από τρεις ιστορίες του «Μπιντέ» («Το τσαλάκωμα», «Κατά Μάικ», «Ένας αισιόδοξος επίλογος», ήτοι 15 σελίδες) και κυρίως με λύπη μου, από τα δυο καλύτερα κομμάτια του «Κοινοβίου» («Τα τελευταία μου» κι «Ένοχος ενοχής», ήτοι 65 σελίδες). Διέσωσα την τελευταία στιγμή τις «Θέσεις», εξαιτίας της ξεχωριστής παρουσίας, σχεδόν σουρρεαλιστικής, της Αρετής Κάπια, χωρίς την οποία η παρα­ πάνω ιστορία θα έχανε την ουσία της. Από έλλει­ ψη όμως μιας γαλλικής λέξης που να καλύπτει ό­ λες τις σημασίες της ελληνικής λέξης «Θέση», το κείμενό μου είναι ανεπαρκές σε περισσότερα του ενός σημεία. Αλλού επίσης υποχρεώθηκα να α­ ποκρύψω ή να τροποποιήσω. Στο «Φόνο» ο Χάκ­ κας γράφει: «Είμαι δικαιολογημένος απόλυτα που προτιμώ ένα σπίνο να κελαηδεί την αυγή ή

μια πινέζα, τη στιγμή που την χρειάζομαι να σιώξω της κουζίνας τα ράφια, παρά τον Σπινόζα». Χρειάστηκε να αλλάξω φιλόσοφο: «Είμαι δικαιο­ λογημένος απόλυτα που προτιμώ το κελάιδισμα των πουλιών την αυγή και την κασσέλα με τα ερ­ γαλεία μου από τους συλλογισμούς του Καντ». Το σημαντικό εδώ, δεν είναι το όνομα του φιλο­ σόφου, μοναδικό διαλεγμένο για την παρήχηση, αλλά αυτή καθ’ αυτή η ζωντάνια των ήχων. Επί­ σης χρειάστηκε να αλλάξω τα ονόματα των δευτερευόντων προσώπων: «Γεράσαμε Γεράσιμε, πριν άσουμε». Το «Θανάση μου θανάσιμα πλη­ γώθηκες» έγινε «Σάββα νάμαστε γέροι πολύ γρή­ γορα και θα χειροτερέψει η κατάσταση, θα τε­ λειώσει άσχημα. Περικλή ετοιμάζεσαι να πεθάνεις» (είμαι πεισμένος ότι τα ελληνικά είναι προ­ φανώς καλύτερα). Ο Ά η Γιώργος ο Κουτάλάς μ’ έκανε επίσης να κοπιάσω πολύ· το κουτάλι του ονόματος του, έγινε κουτάλα (la louche), γιατί η λέξη είναι πολύσημη στα γαλλικά: το επίθετο «louche» - ύποπτος, σκοτεινός, κουτάλα, και η λέξη χέρι στην argot, με έσωσαν ως από μηχανής Θεός. Αναγκάστηκα επίσης να παραλείψω ορι­ σμένα αστεία ή ηχητικά παιχνίδια, διασώζοντάς τα με το να τα προσθέσω αλλού για αντιστάθμι­ σμα - μέχρι και σ’ ένα τίτλο: «το Κοινόβιο», που δεν έχει δεύτερη σημασία στα ελληνικά (απ’ όσο ξέρω) στα γαλλικά έχει διπλή έννοια: πίσω από το αθώο «Les cenobites» (κοινοβιακοί), ορι­ σμένα πονηρά πνεύματα θα μπορούσαν να δια­ βάσουν «Laissez nos bites» (Αφήστε τους φαλ­ λούς) - που ανταποκρίνεται απόλυτα στο περιε­ χόμενο του κειμένου, όπου ο συγγραφέας φαντά­ ζεται να εγκαταλείπει τον κόσμο και τις γυναί­ κες, για να ζήσει κοινοβιακά με μερικούς φίλους του... Ο Χάκκας θα δυσανασχετούσε; Τέλος, δε θέλησα να στείλω ανυπεράσπιστο το «Κοινόβιο» να αντιμετωπίσει το γαλλικό κοινό. Πιστεύω εξάλλου, ότι κάθε ξενόγλωσσο ή παλιότερης εποχής βιβλίο, λαμβάνοντας υπόψη, τη χρονική και την τοπική απόσταση, έχει ανάγκη από παρουσίαση. Γι’ αυτό πρόσθεσα καμιά εικο­ σαριά σημειώσεις (στο τέλος του τόμου, γιά να μην ενοχλείται ο αναγνώστης). Μετέφρασα τον «Μπιντέ» και το «Κοινόβιο» με την πρόθεση να εναντιωθώ στην συνεχιζόμενη αδικία που γίνεται στην Ελλάδα, η σύγχρονη λο­ γοτεχνία της οποίας είναι υποτιμημένη στο εξω­ τερικό· αλλά επίσης ενάντια και σε μια άλλη αδι­ κία: αυτή για την οποία ο Χάκκας υπέφερε στην ίδια του την χώρα. Είναι προφανές ότι ένας υπε­ ρασπιστής της ελληνικής λογοτεχνίας, είναι προς το παρόν, υποτιμημένος στη χώρα του, κα­ τά περίεργο τρόπο. Ίσως αυτός ο αμείλικτος μάρτυρας, αυτός ο τολμηρός συγγραφέας ενοχλεί ακόμη διπλά... Μετάφραση: Δήμητρα Χήρα

αφιερωμα/61

Έρη Σταυροπούλου

Εργογραφία Μάριου Χάκκα Αυτοτελείς εκδόσεις 1. Όμορφο καλοκαίρι. Αθήνα 1965, σ. 47· β' έκδ. Κέ­ δρος, 1973, σ. 49.

2. Τυφεκιοφόρος του εχθρού. Αθήνα 1966, σ. 144· β' έκδ. συμπληρωμένη, Κέδρος, 1972, σ. 160· ιβ' έκδ.

1988.

3. Ο μπιντές και άλλες ιστορίες. Σχέδια Τάκη Σιδέρη. Κέδρος, Αθήνα 1970, σ. 133· ιδ' έκδ. 1987.

4. Ενοχή. Κέδρος, 1971, σ. 95· γ' έκδ. 1981.

5. Το κοινόβιο. Κέδρος 1972, σ. 137· ιγ' έκδ. 1987.

6. Απαντα. Εικόνες Τάκη Σιδέρη. Κέδρος, Αθήνα 1978, σ. 629· γ' έκδ. συμπληρωμένη 1986, σ. 633 (πε­ ριέχει τους αριθ. 1-5 και μερικά ακόμη κείμενα). Μ εταφ ραστικές δοκιμές 1. O’Henry, «Τα Μαγεμένα Καρβέλια». Αλφρέντο Παντσίνι, «Μουσική Χωρίς Λόγια», Σχεδία, αρ. 2, Ιανουάριος-Φεβρουάριος 1979, σ. 65-71.

2. Ο. Χάρα, «Ο μπάτσος και ο ύμνος», Γράμματα και Τέχνες, Β' περίοδος, αρ. 59, ΣεπτέμβριοςΔεκέμβριος 1989, σ. 7-9. Μ εταφ ράσεις έργων του

«Ένα κορίτσι» «Debouka». Rasskazy grecheskikh pisatelei. Moskva, «Progress», 1979, σ.

394-397. Μεταφρ. N. Podzemskaia.

10. «Ο μπιντές» - «Et bidet». Nyere Graeske Forfattere. Eh Antologi. Kobenhavn 1980, σ. 21-23. Μεταφρ. Angheliki Worning.

11. «Ο μπιντές» - «Biden». Ελληνοσουηδικά, -τ. 4, 1984.

12. Επιλογή διηγημάτων από τον Μπιντέ... και Το κοι­ νόβιο εκδίδεται προσεχώς, σε μετάφραση Michel Volkovitch, Noelle Benin, Yseult Dimakopoulos και Dominique Dourojeanni, στο Παρίσι από τις εκδό­ σεις L’Aube.

9.

Επιλογή βιβλιογραφίας Μάριος Χάκκας. Κριτική θεώρηση του έργου του. Κέ­ δρος, Αθήνα 1979, σ. 171. (Συγκεντρώνει κυρίως δημο­ σιευμένες κριτικές των Φώντα Κονδύλη, Βάσου Βαρίκα, Άρη Ελευθερίου, Δ.Ν. Μαρωνίτη, Χ.Λ.Φ., Αλέ­ ξανδρου Αργυρίου, Αλέξανδρου Κοτζιά, Στρατή Τσίρκα, Τόλη Καζαντζή, Κώστα Παπαγεωργίου, Στέφανου Μπεκατώρου, Μανόλη Λαμπρίδη, Αλέξη Ζήρα, Π.Α. Ζάννα, Λουκά Κούσουλα, Γεράσιμου Ρηγάτου).

1. «Ο μπιντές» - «Das Bidet». Hellenics 11/11172, 9, Jahrgang, Heft 26/27, σ. 33-34. Μεταφρ. Isidora Rosenthal-Kamarinea.

2. «Ο Γιάννης το θεριό-μερμήγκι» «Le geant-fourmi». L ’autre Grece, 8, Octobre 1972, σ.

16-17. Μεταφρ. Laurence d’Alauzier. Αφιερώματα περιοδικών: 3. To ίδιο με το 2 στο Voix grecques, Poemes, r6cits, essais de vingtsept ecrivains d ’opposition, Paris, Καθρέφτης, τεύχ. 3, Οκτώβριος 1972, σ. 6-9.

Gallimard, 1973, σ. 145-150. Αντί, Περίοδος Β', τεύχος 77-78, 6 Αυγούστου 1977, σ.

4. «Το ψαράκι της γυάλας» - «Der Goldfisch im 23-50. (Γράφουν οι Κώστας Γ. Παπαγεωργίου*, Ann Glas». Die Exekution des Mythos fand am friihen Margret Mellberg-Ladopoulos, Ηλίας X. Χιλιώτης, Morgen statt. Fischer Taschenbuch Verlag, Frankfurt Αλέξης Ζήρας*, Στέφανος Μπεκατώρος*, Μανό­ 1973, σ. 178-182. Μεταφρ. Danae Coulmas. To ίδιο λης Λαμπρίδης*). Με ανέκδοτα κείμενα του Μ. Χάκκα. και Romiosini, Koln 1984.

5. «Μη μόναν όψιν» - «The Other Face». The Η λέξη, αρ. 16, Ιούλιος-Αύγουστος ’82, σ. 419-433.

Athenian, vol. II, no 21, July 1975, σ. 24-25. Με­ (Γράφουν οι Μάριος Μαρκίδης, Θανάσης Κωσταταφρ. Kay Cicellis. βάρας). Με τρία ανέκδοτα ποιήματα του Χάκκα.

6. «Ο μπιντές» - «The Bidet», Shenandoah, vol. Περίπλους, χρόνος Γ', τεύχος 12, χειμώνας ’87, σ.

XXVII, no 1, Fall 1975, σ. 3-5. Μεταφρ. Kay Cicellis.

205-227. (Γράφουν οι Θανάσης Κ. Κωσταβάρας, 7. «Με τη θέλησή μου» - «Of His Own Will». The Βαγγέλης Χατζηβασιλείου, Κ.Γ. Παπαγεωργίου, Coffeehouse. Contemporary Greek Arts and Letters, Μαργαρίτα Μέλμπεργκ, Βαγγέλης Κάσσος, Έρση no 3, Fall 1976, σ. 3-6. Μεταφρ. Thanasis Maskarelis. Λάγκε, Κατερίνα Γλυκοφρύδη).

8. «Τα τελευταία μου» - «Mein Letztes». Erkundungen. 24 griechische Erzahler. Verlag Volk und Βύρων Λεοντάρης, Όμορφο καλοκαίρι, Επιθεώρηση Welt, Berlin 1977, σ. 164-180. Μεταφρ. Thomas Τέχνης, τόμ. 22, αρ. 128, Σεπτέμβριος 1965, σ.

203-205.

Nikolaou.

62/αφιερωμα Βάσος Βαρίκας, Τυφεκιοφόρος του εχθρού, Το Βήμα, 13 Νοεμβρίου 1966. Μπ. Κλάρας, Ενοχή, Βραδυνή, 14 Απριλίου 1970. * Βάσος Βαρίκας, Ο μπιντές και άλλες ιστορίες, Το Βή­ μα, 24 Ιανουάριου 1971. * Άρης Ελευθερίου, Ο μπιντές..., Ελεύθερη Πατρίδα, 28 Φεβρουάριου 1971. Νανά Ησαΐα, Ο μπιντές..., Νέα Σύνορα, αρ. 12, Ιούλιος-Αύγουστος 1971, σ. 157. * Τόλης Καζαντζής, Ο μπιντές..., Εξάντας, τεύχ. 1, Ιανουάριος-Μάρτιος 1972, σ. 66-67. Αχιλ. Χατζόπουλος, «Μάριος Χάκκας», συνέντευξη, Θεσσαλονίκη, 25 Μαρτίου 1972. * Αλέξανδρος Αργυρίου, «Νέκυια», Το Βήμα, 21 Ιου­ λίου 1972 (Νεοελληνικός Λόγος. Το πνευματικό και καλλιτεχνικό 1972, Αθήνα 1973, σ. 239-241 και Α.Α., Αναψηλα'φήσεις σε δύσκολους καιρούς, Κέ­ δρος, 1986, σ. 281-285). * Αλέξανδρος Κοτζιάς, Το κοινόβιο, Το Βήμα, 15 Αύ­ γουστου 1972 (Μεταπολεμικοί πεζογράφοι. Κριτικά κείμενα. Κέδρος 1982, σ. 299-303). * Τόλης Καζαντζής, «Το πεζογραφικό έργο του Μ.Χ.», περιοδ. Διαγώνιος, αρ. 4, Ιανουάριος-Απρίλιος 1973, σ. 70-72. * Στρατής Τσίρκας, «Στήλη-Μάριος Χάκκας», περιοδ. Συνέχεια, αρ. 2, Απρίλιος 1973, σ. 53-58. Θωμάς Γκόρπας, «Συνέχεια - Χάκκας θύμα και μετά θάνατον», περιοδ. Panderma, 6 Μαΐου 1973. Μαρία Στασινοπούλου, Άπαντα, Διαβάζω, αρ 20, Μάιος 1979, σ. 70-72. Αντώνης Καζάκος, «Από τη Μέθη στο Παραμύθιασμα και στην καθοδήγηση του Καρότου. Το Κοινόβιο

του Μάριου Χάκκα», Σπουδή, τεύχ. 3, Μάιος 1981, σ. 33-48. Γεράσιμος Α. Ρηγάτος, Η παρουσία της Ιατρικής στη Νεοελληνική Πεζογραφία. Ακροκέραμος, Αθήνα 1981, σ. 181-182 και Εισαγωγή στην ψυχοκοινωνική ογκολογία, Αθήνα 1985, σ. 159-162. Μιχάλης Σταφυλάς, «Μάριος Χάκκας», Θεσσαλική Ε­ στία, τόμ. Θ', τεύχ. 59, Σεπτέμβριος-Οκτώβριος 1982, σ. 407-419 (Αναφορά σε μορφές της Νεοελλη­ νικής Λογοτεχνίας. «Νεοελληνικά Αφιερώματα» 5. Περιοδικό «Θεσσαλική Εστία», Αθήνα 1983, σ.

36-48. Λουκάς Κούσουλας, «Μάριος Χάκκας», Η μεταπολε­ μική πεζογραφία. Από τον πόλεμο του ’40 ώς τη δι­ κτατορία του ’67. Τόμος Η'. Εκδόσεις Σοκόλη, Α­ θήνα 1988, σελ. 86-99 (σελ. 100-125 ανθολόγηση διη­ γημάτων). Α. Βουγιούκας, Άρθρο για τον Μ.Χ. στην εγκυκλοπαί­ δεια Υδρία, τόμ. 53. Εταιρεία Ελληνικών Εκδόσε­ ων, Αθήνα 1988, σ. 428. Αλεξ. Ζήρας, «Μάριος Χάκκας». Παγκόσμιο Βιογραφικό Λεξικό. Τόμ. 9 Β. Εκδοτική Αθηνών, 1988, σ.

388. Χριστόφορος Μηλιώνης, «Μάριου Χάκκα, Το ψαράκι της γιάλας (σχόλια στο διήγημα)», Γράμματα και Τέχνες, Β' περίοδος, αρ. 59, ΣεπτέβριοςΔεκέμβριος 1989, σ. 3-7 [Με το νήμα της Αριάδνης. Μεταπολεμική πεζογραφία. Ερμηνεία κειμένων, Εκδόσεις Σοκόλη, Αθήνα 1991, σ. 125-137]. * Δηλώνει ότι το κείμενο έχει περιληφθεί στην Κριτική θεώρηση...

παλαιών τευχών ΒΙΒΛΙΟΠΩΛΕΙΟ ΣΟ ΛΩ Ν Ο Σ 116 - ΑΘΗΝΑ 106 81 - ΤΗΛ.: 36.10.366, FAX: 36.28.938

συνεντευξη/63

Πασκάλ Μπρυκνέρ: "Είμαι ένας κανονικός άνθρωπος” Ο Πασκάλ Μπρυκνέρ γεννήθηκε το 1948 στο Παρίσι. Έζησε έξι χρόνια στην Αυστρία, πέρασε μέρος της εφη­ βείας του στη Λυών και σε ηλικία δεκάεξι ετών εγκατα­ στάθηκε μόνιμα στη γαλλική πρωτεύουσα. Συμμετείχε στον αναβρασμό του Μάη του ’68 διακηρύσσοντας ότι: «Εκείνη την εποχή όλοι είμαστε κομμουνιστές». Σπού­ δασε φιλοσοφία στο πανεπιστήμιο της Σορβόννης και δίπλα στον Ρολάν Μπαρτ έκα­ νε το διδακτορικό του. Γνωστός στην Ελλάδα, κυρίως, από τα ανατρεπτικά «Μαύρα φεγγάρια του έρωτα», ήρθε στην Αθήνα, μίλησε στο γαλλικό ινστιτούτο για τα Μ.Μ.Ε. και προθυμοποιήθηκε να δώσει μια συνέντευξη στο «Διαβάζω», εφ’ όλης της ύλης, «απολογούμενος» σε ό­ σα του «καταλογίσαμε». Η τυπική συνομιλία εξελίχθηκε σε ένα φιλικό κι αποκαλυπτι­ κό διάλογο. Ο Πασκάλ Μπρυκνέρ μίλησε για όλα τα βιβλία του που έχουν μεταφραστεί στα ελ­ ληνικά■για τον έρωτα, τις εφηβικές φιλίες, το AIDS, τις διαστροφές, την αποτυχία της δημοκρατίας στις δυτικές κοινωνίες, το φασισμό, την ελευθερία, τον αμφιλεγόμε­ νο ρόλο της κουλτούρας. Στις χειμερινές αίθουσες των κινηματογράφων θα δούμε τη νέα ταινία του Ρομάν Πολάνσκι βασισμένη στα «Μαύρα φεγγάρια του έρωτα». Ως αναγνώστες μ ’ αυτό το μυθιστόρημα αισθανθήκαμε άβολα. Ως θεατές...; - Τ η συνέντευξη πήρε ο Η ρ α κ λ ή ς Π α π α λ έξη ς «Τα μαύρα φεγγάρια του έρωτα» είναι ένα τολμη­ ρό μυθιστόρημα. Το αναγνωστικό κοινό το υπο­ δέχθηκε θερμά αγνοώντας την άλλοτε επιθετική κι άλλοτε αμήχανη γνώμη των κριτικών. Την ε­ πιτυχία αυτού του βιβλίου εσείς την αποδίδετε στις σκληρές ερωτικές περιγραφές του, που πα­ ραπέμπουν στο Μαρκήσιο ντε Σαντ και την πορ­ νογραφία ή σε κάποιες αλήθειες, που έχουν σχέ­ ση με τον καταπιεσμένο ανθρώπινο ψυχισμό και που δεν ομολογούνται στην καθημερινή ζωή;

ΠΙΣΤΕΥΩ ότι οφείλεται στον δεύτερο λόγο. Ομο­ λογώ ότι έχω εκπλαγεί με την επιτυχία του βι­ βλίου μου στην Ελλάδα, γιατί στην Αμερική δεν το αποδέχθηκαν. Πολλές χώρες στην Αμερική αρνήθηκαν να το μεταφράσουν και να το εκδώσουν. Στην Ευρώπη επίσης συνέβη το ίδιο στα πρώτα χρόνια της κυκλοφορίας του λόγω του έ­ ντονου ερωτικού του χαρακτήρα. Εδώ κι ένα μή­ να αρνήθηκαν να το εκδώσουν στην Τουρκία για­ τί για μια μουσουλμανική κοινωνία παραείναι τολμηρό. Στη Γαλλία, στην αρχή είχε μια επιτυχία σκαν­ δάλου. Πάρα πολλοί σοκαρίστηκαν. Ο κριτικός

της" Monde” έγραφε ότι: «Τα μαύρα φεγγάρια του έρωτα είναι προστυχιές». Πέρα όμως από το σκάνδαλο, πέρα από το πρώτο σοκ, πέρα από τις ερωτικές σκηνές, το κοινό διαισθάνθηκε ότι στο βιβλίο υπάρχουν ορισμένες αλήθειες που δεν ομολογούνται στην καθημερινή ζωή. Αυτό που άγ­ γιξε περισσότερο τους αναγνώστες είναι η αγριό­ τητα των χαρακτήρων, παρά οι διαστροφικές σκηνές. «Στα μαύρα φεγγάρια του έρωτα» οι ήρωές σας αλληλοσπαράσσονται. Υπόλογοι των ανεξέλεγ­ κτων ερωτικών τους επιθυμιών και ορμών οδη­ γούνται στην καταστροφή. Τελικά μήπως το μυ­ θιστόρημά σας, όσο τολμηρό κι αν είναι, έστω και εμμέσως, προτείνει τις συμβατικές ερωτικές απολαύσεις ως τις κοινωνικά αποδεκτές;

ΔΕΝ ΠΙΣΤΕΥΩ βέβαια ότι το βιβλίο μου προτεί­ νει τον έρωτα στη συμβατική εκδοχή του, αλλά πιστεύω ότι αυτή η μεγάλη ελευθεριότητα κατα­ λήγει σε μια ηθική. Ο αναγνώστης πρέπει να το διαβάσει ως μια απολογία του τρελού έρωτα, ό­ που υπάρχουν κι οι αχαλίνωτες πλευρές του έρω­ τα. Ή μπορεί να το διαβάσει ως ένα είδος πρό­

64/συνεντευξη σκλησης για καταδίκη της ερωτικής τρέλας για να επανέλθουμε σε μιαν αντίληψη για τον έρωτα πιο κλασική. Εξάλλου σ’ αυτό το κλίμα ο Ρ. Πολάνσκι το γύρισε ταινία. Αυτό το φιλμ για τον Πολάνσκι ήταν ένα αντίο στην έξαλλη ζωή του. Αυτός κι η γυναίκα του δεν παύουν να λένε ότι ό­ ταν τελειώσει το φιλμ, θα κάνουν παιδί. Η επιθυμία γενικά να ζεις με ένταση στον έ­ σχατο βαθμό οτιδήποτε, αναγκαστικά καταλή­ γει στον αφανισμό. Βεβαίως το βιβλίο μπορεί να διαβαστεί και ως πρόσκληση να χαθεί κανείς, να αναλωθεί μέσα στον τρελό έρωτα, στην παρέκ­ κλιση, στην πλήρη εκπλήρωση κι ευχαρίστηση των αισθήσεων. Μιλήσατε προηγουμένως για μια «πιο κλασική» μορφή έρωτα. Πώς ορίζετε μια τέτοια μορφή έ­ ρωτα στις μέρες μας;

ΥΠΑΡΧΕΙ μια έκφραση στα Γαλλικά που λέει «κάνω έρωτα όπως ο πατέρας μου». Πρόθεσή μου πάντως, όταν έγραψα το βιβλίο, ήταν να κά­ νω τον αναγνώστη να αισθανθεί άβολα. Στο «Μέγαρο των χαστουκιών», το δεύτερο βι­ βλίο σας που κυκλοφόρησε στην Ελλάδα, καυτη­ ριάζετε με χιούμορ και σαρκασμό την εξουσία που ασκεί, με τρόπο παράλογο, ένας μεγαλομανής δικτάτορας. Εγκαινιάζει ένα μέγαρο στο ο­ ποίο οι γονείς κάθε Σαββατοκύριακο μπορούν νομίμως να χαστουκίζουν, να μαστιγώνουν και να πληγώνουν τ’ ατίθασα παιδιά. Μερικοί χαρακτήρισαν το «Μέγαρο των χαστου­ κιών» ως πολιτικο-φιλοσοφικό λίβελλο που μπορεί να οδηγήσει σ’ ένα παράδεισο, ενώ άλλοι ως αλληγορικό παραμύθι για μικρούς και με­ γάλους.

ΠΡΟΤΥΠΟ μου ήταν ο Τσαουσέσκου. Ο δικτά­ τορας που ήθελε να κυριαρχήσει το λαό του, που βλέπει τη χώρα του ως ιδιοκτησία του. Βέβαια αυτό ήταν το σημείο εκκίνησης για να δημιουρ­ γήσω τον ήρωα. «Το μέγαρο των χαστουκιών» εί­ ναι ένα είδος τρελού συλλογισμού. Ξεκινάει, υπο­ τίθεται, από μια σύγχρονη ιδέα, να πάψουμε να δέρνουμε τα παιδιά κι από την άλλη, να έχουμε το δικαίωμα να τα δέρνουμε κάθε Σαββατοκύ­ ριακο στο «Μέγαρο των Χαστουκιών» με κάποια αμοιβή φυσικά. Απ’ αυτή την άποψη το βιβλίο εί­ ναι μια παρωδία των μεγάλων φιλελεύθερων, προοδευτικών σύγχρονων ιδεών που στο τέλος ό­ μως καταλήγουν σε γκροτέσκο. Η λογική ακολουθία του βιβλίου συνίσταται σ’ αυτό ακριβώς: στο να αναπτύσσεις λογικά μια τρελή ιδέα. Το τέλος της ιστορίας είναι μια λογο­ τεχνική πιρουέτα, ένα χάπι έντ. Ίσω ς είναι μια εικόνα της σύγχρονης εποχής που οι γονείς δε θέ­ λουν πια να είναι γονείς επειδή θεωρούν τα παιδιά τους ενήλικες. Από το παράλογο και το γκροτέσκο μπορεί να προκόψει, έστω και μεταφορικά, κάποιος παρά­

δεισος;

ΦΥΣΙΚΑ μπορούμε να μιλάμε για ένα παράδεισο σε σχέση μ’ αυτά που έχουν προηγηθεί στο βι­ βλίο. Αλλά δεν πρόκειται στην πραγματικότητα για ένα παράδεισο. Πώς αρχίσατε να γράφετε το «Μέγαρο των χα­ στουκιών»;

ΞΕΚΙΝΗΣΕ από ένα λογοπαίχνιο. Το 1980 δινό­ ταν μια παράσταση στο Παρίσι στο Μέγαρο των Κατόπτρων (Palais des glaces). Απευθυνόμενος στο γιο μου του είπα "Κοίτα δίνεται μια παρά­ σταση στο Μέγαρο των Χαστουκιών (Palais de claques)” . Ο γιος μου απορημένος με ρώτησε τι είναι αυτό το Μέγαρο των Χαστουκιών και τότε άρχισα να επινοώ μια ιστορία. Του τη διηγήθηκα αλλά τη σκεπτόμουν επί πέντε χρόνια. Δυστυχώς όμως δεν μπορούσα να βρω μια ικανοποιητική πλοκή. Μια φορά βρισκόμουν στις Ινδίες, στη Βομβάη, και καθώς περπατούσα στους δρόμους της βρήκα το τέλος της. Ό λα τα πράγματα μπή­ καν στη θέση τους κι όταν επέστρεψα στη Γαλλία, έγραψα την ιστορία. Έχουν δίκαιο, λοιπόν, όσοι ισχυρίζονται ότι η ι­ στορία είναι επινοημένη εξ ολοκλήρου.

«Το Μέγαρο των χαστουκιών» είναι εξ ολοκλή­ ρου επινοημένο. «Τα μαύρα φεγγάρια του έρωτα» είναι και πραγματικότητα και επινόηση. «Ο Παρίας», που δεν έχει μεταφραστεί στα ελληνικά, είναι από τα ταξίδια μου στις Ινδίες. Τα πιο πετυ­ χημένα μυθιστορήματα, κατά τη γνώμη μου, εί­ ναι εκείνα που δεν καταγράφουν απλώς την πραγματικότητα. Έχω γενικά τη συνήθεια να διηγούμαι στους φίλους αυτά που σκοπεύω να γράψω. Αν το πράγμα «τσιμπάει», αν τους κεντρίζω το ενδια­ φέρον, τότε λέω στον εαυτό μου «στρώσου να το γράψεις». Αν αντίθετα δεν υπάρχει ανταπόκρι­ ση, τότε ή παραιτούμαι ή το αναβάλω γι’ αργότε­ ρα για να το δουλέψω μέσα μου. Υπάρχει και μια άλλη πλευρά στον πρόεδρο του «Μεγάρου των χαστουκιών». Είναι η ενσάρ­ κωση του προβλήματος που τίθεται στον συγγρα­ φέα. Είναι το πρόβλημα της επανάληψης. Ο πρό­ εδρος υπερηφανεύεται, καμαρώνει πολύ, να λέει κάθε έκφραση δύο φορές, πράγμα που καταλήγει να βγάζει προτάσεις τελείως γελοίες. Το πρόβλη­ μα του συγγραφέα είναι ότι φοβάται πολύ την ε­ πανάληψη. Ό ταν γράφεις, προσπαθείς να μην ε­ παναλαμβάνεις συνέχεια τις ίδιες λέξεις στις ί­ διες σελίδες. Τότε, εμείς οι συγγραφείς, αγορά­ ζουμε ένα λεξικό συνωνύμων και ψάχνουμε απε­ γνωσμένα να βρούμε συνώνυμες λέξεις για να μην επαναλαμβάνουμε τις ίδιες. Το πρόσωπο αυ­ τό το έφτιαξα έτσι για να απελευθερωθώ κι εγώ α­ πό τον καταναγκασμό να βρίσκω συνώνυμα.

συνεντευξη/65 Στα «Μαύρα φεγγάρια του έρωτα» υπάρχουν αυτοβιογραφικά στοιχεία;

ΕΙΝΑΙ η πραγματικότητα. Είναι πράγματα που έχω ζήσει, αλλά και πράγματα που έχω ακούσει. Ένα μυθιστόρημα είναι πάντα η στυλιζαρισμένη ζωή στην υπερβολή της. Δεν είναι οπωσδήποτε μια αυτοβιογραφία. Τα πιο ανώδυνα μέρη είναι αυτοβιογραφικά και τα πιο άγρια είναι φα­ νταστικά. Δυο συγγραφείς να γράφουν από κοινού ένα βι­ βλίο και μάλιστα δοκίμιο για τον έρωτα δεν είναι από τα συνηθέστερα φαινόμενα στη διεθνή βι­ βλιογραφία. Ωστόσο εσείς με τον Αλαίν Φινκελκρό γράψατε δύο βιβλία: Τη «Νέα Ερωτική Α­ ναρχία» και το «Στη Γωνιά του δρόμου η περιπέ­ τεια», αμετάφραστο ακόμη στα ελληνικά.

λιάς. Από την άλλη όμως πλευρά προτείναμε κι εμείς μια νέα ουτοπία. Την ουτοπία ενός ευτυχι­ σμένου έρωτμ, ένα είδος τουρισμού στη διαστρο­ φή. Αυτό το βιβλίο εκφράζει καλά τις ουτοπίες των χρόνων του ’60 και ’70 και το ότι ανήκει σε μια γενιά, η οποία απέρριψε την τραγωδία της ι­ στορίας. Επί είκοσι χρόνια ζήσαμε με την ιδέα ό­ τι ο έρωτας ήταν μια πράξη ακίνδυνη, χωρίς συ­ νέπειες. To AIDS μας έδειξε ότι αυτή η ιδέα μας ήταν εσφαλμένη. Δηλαδή σήμερα δεν θα υπογράφατε αυτό το βιβλίο;

ΞΕΚΙΝΗΣΑΜΕ μαζί γιατί είχαμε κι οι δυο τις ί­ διες ακριβώς απόψεις για τα ερωτικά πράγματα. «Η νέα ερωτική αναρχία» γεννήθηκε από μια κοινή αρχή και από την επιθυμία μας να πούμε μερικά πράγματα που εκείνη την εποχή ήταν ταμπού. Είχαμε κοινή άποψη για τη ζωή και μια ισχυρή φιλία.

ΔΕΝ θα υπέγραφα αυτές τις γραμμές που έγραψα εδώ και είκοσι χρόνια. Δεν πιστεύω ότι μπορούμε να κάνουμε τουρισμό στις διαστροφές όπως κά­ νουμε τουρισμό στη Γαλλία, Ισπανία, Ιταλία κ.τ.λ. Δεν μπορούμε να επιδιδόμαστε στις δια­ στροφές ατιμώρητα. Οι πραγματικά διεστραμμέ­ νοι είναι ασθενείς. Είναι άνθρωποι που δεν μπο­ ρούν να απολαύσουν αν δεν έχουν ένα πολύπλο­ κο τελετουργικό. Είναι δεδομένο ότι το AIDS μας επιβάλλει να είμαστε προνοητικοί. Είμαι ό­ μως σίγουρος ότι αν αύριο βρεθεί ένα φάρμακο, οι υπερβολές εκείνων των χρόνων θα ξανάρθουν. Προσωπικά μ’ ενδιαφέρει περισσότερο η υπερ­ βολή, η ακρότητα, παρά η νόρμα, το κανονικό. Η ψυχή μου είναι με τους ανθρώπους της υπερβο­ λής παρά με τους φυσιολογικούς. Παρότι εγώ εί­ μαι ένας κανονικός άνθρωπος.

Γιατί διακόψατε αυτή τη συγγραφική συνεργασία με τον Αλαίν Φινκελκρό;

Ποιούς, κύριε Μπρυκνέρ, θεωρείτε διεστραμ­ μένους;

ΓΙΑ ΛΟΓΟΥΣ προσωπικούς. Κάποια στιγμή ο καθένας από τους δυο μας ένιωσε την ανάγκη να χειραφετηθεί, να κάνει μια λογοτεχνική σταδιο­ δρομία μόνος του. Ή ταν ένας φιλικός χωρισμός. Σήμερα δεν έχουμε τις ίδιες απόψεις και τα ίδια οράματα. Είναι δύσκολο στις μέρες μας να μοι­ ράζεσαι με κάποιον μια υπογραφή. Μια γραφή ναι, αλλά όχι μια υπογραφή. Για να παραμείνου­ με φίλοι, προτιμήσαμε να γράφει ο καθένας για λογαριασμό του.

ΧΡΗΣΙΜΟΠΟΙΩ τη λέξη διεστραμμένος με την κλινική έννοια του όρου. Διεστραμμένοι είναι οι άνθρωποι που δεν έχουν γενετήσια σεξουαλικό­ τητα και η σεξουαλικότητά τους αφυπνίζεται με το σαδισμό ή το μαζοχισμό. Γι’ αυτούς ο ερωτι­ σμός είναι συνώνυμο της αγριότητας. Μπορούν να φτάσουν στον αυτοακρωτηριασμό. Έχω μι­ λήσει με πολλούς φίλους ψυχίατρους και ψυχα­ ναλυτές, οι οποίοι έρχονται συχνά σε επαφή μ’ αυτούς τους ανθρώπους. Εκεί βλέπεις την από­ σταση που υπάρχει μεταξύ της μανίας και της τρέλας. Πάντως είναι αξιοπερίεργα όντα, είναι τέρατα αυτοί οι άνθρωποι. Βέβαια δε μιλάω για μικροδιάστροφές, αλλά για τους πραγματικά διεστραμμένους, τους ψυχωσικούς. Από την άλ­ λη, αυτά τα πρόσωπα είναι ερεθιστικά, γοητευτι­ κά για ένα μυθιστοριογράφο.

ΠΡΑΓΜΑΤΙ. Πιστεύω ότι δεν είναι καθόλου συ­ νηθισμένο. Σ’ αυτό όμως δεν έχω τίποτα να προσθέσω. Πώς άρχισε αυτή η συνεργασία και πού α­ πέβλεπε;

Στη «Νέα ερωτική αναρχία», γραμμένο το 1977, προτείνετε στους αναγνώστες να δοκιμάσουν τη διαστροφή, το σαδισμό, το μαζοχισμό, τη σκατολογία σε αντίθεση με τη σεξουαλική τάξη που έ­ χει διακηρύξει ο Β. Ράιχ. Πιστεύετε ότι η κοινω­ νία μας σήμερα, λόγω του AIDS, ανέχεται αυτού του είδους τις ηδονές, αυτή την ερωτική ελευθε­ ριότητα;

Η ΕΠΙΤΥΧΙΑ της «Νέας ερωτικής αναρχίας» ο­ φείλεται στο ότι σαρώσαμε την.ουτοπία της σε­ ξουαλικής απελευθέρωσης, ισχυριζόμενοι ότι τε­ λικά ήταν αυταρχική. Θέλαμε να φέρουμε μια νέα τάξη πραγμάτων σε αντικατάσταση της πα­

Στη «Νέα ερωτική αναρχία» αίτημα είναι ο, χω­ ρίς συνέπειες, πανηδονισμός. Στα «Μαύρα φεγ­ γάρια του έρωτα» οι ερωτικές ακρότητες οδη­ γούν στην καταστροφή. Αυτοαναιρείσθε, κ. Μπρυκνέρ!

ΠΡΩΤΑ απ’ όλα αυτά τα βιβλία τα χωρίζει μια α-

66/συνεντευξη πόσταση πέντε χρόνων. «Τα μαύρα φεγγάρια του έρωτα» είναι η απάντηση του μυθιστοριογράφου στον δοκιμιογράφο. Η «Νέα ερωτική αναρχία» ήταν, κατά κάποιο τρόπο, ένα μανιφέστο. Με το μυθιστόρημά μου ήθελα να δείξω ότι στην πραγ­ ματική ζωή, οι ερωτικές ουτοπίες είναι μάλλον πολύ πιο δύσκολες απ’ ό,τι τις παρουσίαζα στη «Νέα ερωτική αναρχία». Στην πραγματικότητα η εφαρμογή κάποιων ερωτικών πρακτικών είχε συνέπειες στον ανθρώπινο ψυχισμό. Στο «Ποιος απ’ τους δυο επινόησε τον άλλο» ε­ κτός από τον έρωτα υμνείται η φιλία. Συγχρόνως παρατίθενται δυο διαφορετικές αντιλήψεις για τον έρωτα, διαμετρικά αντίθετες.

ΤΟ ΒΑΣΙΚΟ θέμα του βιβλίου είναι ο τρόπος με τον οποίο ένα πρόσωπο χάνεται μέσα σ’ ένα άλ­ λο. Ο Λυκ προσπαθεί να γίνει ελευθέριος όπως ο Γκαμπριέλ, ενώ ο Γκαμπριέλ προσπαθεί νά γίνει συναισθηματικός όπως ο Λυκ. Ο καθένας λει­ τουργεί ως πρότυπο για τον άλλο. Στο τέλος χάνουν τις προσωπικότητές τους και αλληλομισούνται. Δεν ξέρουν ποιος είναι ποιος, εξ ου και ο τίτλος «Ποιος απ’ τους δυο μας επινόησε τον άλλον». Πρόκειται δηλαδή για την ιστορία μιας εφηβικής φιλίας. Αυτές οι φιλίες είναι συγχωνευτικές. Μοιραζόμαστε τα συναι­ σθήματα, τα πάθη, τα ταξίδια κι όταν έρχεται η

πάρχει ζωή μετά το γάμο; «Στα μαύρα φεγγάρια του έρωτα», ήπια μεταφορά του μυ­ θιστορήματος του Πασκάλ Μπρυκνέρ, ο Ρομάν Πολάνσκι επιχειρεί να απαντήσει. Έπειτα έρχεται ο έρωτας. Και η κόλα­ ση. Είναι κυρίως μια ταινία με­ γάλης διάρκειας, υπερβολικά μεγάλης, με υπέροχες σκηνοθετικές στιγμές και άπειρες απο­ τυχημένες. Στο επίκεντρο της ταινίας μια γυναίκα - τυχαία συνάντη­ ση σ’ ένα λεωφορείο μεταξύ Σεν Μισέλ και Σεν Ζερμέν - προ­ κλητικά γεμάτη με ύφος χαμέ­ νο. Αυτή η χαμένη έκφραση δεν θα την εγκαταλείψει ποτέ. Πρό­ κειται για την Emmanuelle Seigner, ντυμένη αργότερα ως κυ­ ρίαρχη ή με κοστούμι φιλήδο­ νης χορεύτριας, η οποία κάνει το παν για να εμπνεύσει ένα α­ δηφάγο πάθος. Δυστυχώς ο κι­ νηματογράφος δεν τη βοηθάει.

Υ

στιγμή της ωριμότητας, τότε αντιλαμβανόμαστε ότι πρέπει να χωρίσουμε γιατί διαφορετικά παύ­ ουμε να υπάρχουμε. Ο άλλος σου έχει κλέψει την ταυτότητά σου. Τηρουμένων των αναλογιών, το ίδιο συμβαίνει και στα «Μαύρα φεγγάρια του έρωτα». Στο δοκίμιο "Η μελαγχολική δημοκρατία” ισχυ­ ρίζεστε: «Η δημοκρατία μελαγχολεί από την α­ ποτυχία της» ή «Η δημοκρατία, ως μισητό πολί­ τευμα, υψώνει τον κατώτερο, χαμηλώνει τον α­ νώτερο ή είναι επικίνδυνη επειδή στερεί από τους ανθρώπους τη δυνατότητα να γλιτώσουν μια και καλή από την αδικία». Κατά τη γνώμη σας, μετά την αποτυχία της δη­ μοκρατίας στις Δυτικές κοινωνίες ακολουθεί η βαρβαρότητα;

ΕΙΝΑΙ δεδομένο ότι η ήττα ακολουθεί αμέσως μετά τη νίκη. Η νίκη της δημοκρατίας βαραίνει τους ώμους των νικητών μ’ ένα ασήκωτο φορτίο. Με την κατάρρευση του σοσιαλισμού η δημοκρα­ τία έχασε την ενεργητικότητα που της έδινε η ύ­ παρξη ενός αντιπάλου. Η Ευρώπη τώρα καταστρέφεται εκ των έσω. Εθνικισμοί παντός είδους εμφανίζουν το πρόσωπό τους. Η αντιπαράθεση

Μοιάζει περισσότερο με επιμε­ λή μαθήτρια παρά με μία κατα­ στροφική γυναίκα. Το βλέμμα της είναι «μπαμπακένιο» και οι χειρονομίες «ξύλινες». Όμως «Τα μαύρα φεγγάρια του έρω­ τα» βασίζονται σ’ αυτή. Αυτή η μοιραία σχέση ανάμεσα σ’ έναν - παρά τρίχα Χεμινγουέι και μια περαστική, μετατρέπεται γρήγορα σε μία σαδομαζοχιστική περιπέτεια. Ο ώριμος σε ηλικία συγγραφέας μαθαίνει στη νεαρή γυναίκα να χρησιμο­ ποιεί χειροπέδες, ξυράφι και μαστίγιο. Έπειτα κουρασμένος την ξεφορτώνεται, σπρώχνοντάς τη μέσα σ’ ένα αεροπλάνο. Εκείνη θα τον εκδικηθεί σπάζοντάς του τη σπονδυλική στή­ λη· ύστερα μετατρέπεται σε έρ­ μαιό της: κάνει έρωτα μπροστά στον ανήμπορο συγγραφίσκο, θα τον ταπεινώσει, οδηγώντας τον σε φρικτό τέλος. Το μυθιστόρημα του Πασκάλ

Το τελευταίο φιλμ «Τα μαύρα φεγγάρια στο

μυθιστόρημα

Έ ν α ς αποτυχη μένος

συνεντευξη/67 Ανατολής Δύσης αποτελούσε στοιχείο ενότητας για την Ευρώπη. Τώρα είναι δύσκολο να ανακτή­ σουμε αυτή την ενότητα. Ίσω ς η μόνη στιγμή ε­ νότητας υπήρξε όταν έγινε η εκστρατεία στον πό­ λεμο του Κόλπου. Θα μπορούσαμε άραγε να δια­ τηρήσουμε την ευρωπαϊκή ενότητα χωρίς να κα­ ταφύγουμε σε καινούριους εχθρούς, καινούριους βαρβάρους; Ποιους θεωρείτε καινούριους βαρβάρους;

ΓΙΑ την ώρα δεν υπάρχουν. Υπάρχουν όμως πολ­ λοί βάρβαροι εν δυνάμει. Πολλοί επίσης ισχυρί­ ζονται ότι ο επόμενος μέγας εχθρός είναι ο εθνι­ κισμός. Ή η επιστροφή των θρησκειών. Δεν πρέ­ πει βεβαίως να αναζητούμε έναν καινούριο εχθρό μόνο και μόνο για να του αντιστεκόμαστε. Θα πρέπει να προσπαθήσουμε να φανταστούμε ένα κόσμο χωρίς εχθρούς, όπου η δημοκρατία θα μπορεί να επικυρωθεί. Η αλήθεια βέβαια είναι ότι χάσαμε τη δύναμη που μας έδινε η σύγκρουση. Ο πόλεμος, έστω κι ο ψυχρός πόλεμος, ενεργο­ ποιεί, ενώ η ειρήνη όχι. Οι δημοκρατίες σήμερα είναι άρρωστες γιατί αμφιβάλλουν οι ίδιες για τον εαυτό τους.

α φεγγάρια του έρωτα» ι

του Ρομάν

Π ολά νσ κ ι

του έρω τα», βασισμένο του Π ασ κάλ Μ πρυκνέρ. γά μος.

Άρα η κατάρρευση της δημοκρατίας είναι ζήτη­ μα χρόνου.

ΠΡΕΠΕΙ να δίνουμε καινούριες ιδέες, να δη­ μιουργούμε κμινούρια πεδία δράσης στις σημερι­ νές δημοκρατίες. Προπάντων δε να μη πιστεύου­ με ότι αυτή η προσπάθεια έχει τελειώσει. Η δημο­ κρατία είναι μια διαδικασία δίχως τέλος. Συνε­ πώς δεν μιλάμε για το τέλος της ιστορίας, αλλά για το τέλος μιας ορισμένης ιστορίας και πολύ πιθανόν για την αρχή μιας καινούριας που δεν τη γνωρίζουμε ακόμη. Πρέπει να στρατευτούμε σ’ αυτή την καινούρια ιστορία διαφυλάσσοντας τα κεκτημένα της σημερινής δημοκρατίας, π.χ. το κράτος δικαίου, την ελευθερία του Τύπου κ.ά. Εί­ ναι αισιόδοξη η άποψη που θεωρεί ότι η φιλελεύ­ θερη κοινωνία είναι η καλύτερη δυνατή και πως η Ευρώπη και η Β. Αμερική εκπροσωπούν την υ­ πέρτατη έκφραση του σύγχρονου πολιτισμού και ότι όλα είναι τέλεια. Αϋτή είναι μια τάση αρκετά ισχυρή τόσο στη Γαλλία, όσο και στις Η.Π.Α. Ο δεύτερος κίνδυνος είναι η νοσταλγία των πα­ λιών αντικομμουνιστών, οι οποίοι ψάχνουν απε­ γνωσμένα για ένα καινούριο εχθρό. Κάθονται κι αγναντεύουν τον ορίζοντα, τον διερευνούν, όπως ο ήρωας του Μπουτζάτι στο «Η έρημος των Ταρτάρων», κι αναρωτιούνται ποιος θα είναι ο επό­ μενος βάρβαρος. Στον 20ό αιώνα η δημοκρατία

Μπρυκνέρ εκθέτει όλη τη γκά­ μα του αποκλίνοντος έρωτα: μαζοχισμός, σαδισμός, ερωτι­ κές διαχύσεις. Το φιλμ του Πολάνσκι επικεντρώνεται στη διά­ λυση των συναισθημάτων. Το πρώτο μέρος, είναι φτιαγμένο στερεοτυπικά (ξημερώματα, τρώνε κρουασάν στην Παναγία των Παρισίων, κάνουν έρωτα μπροστά στο τζάκι). Το δεύτε­ ρο μέρος - ποικιλία διαστρο­ φών - είναι πιο δυνατό. Το τρί­ το μέρος - ο εφιάλτης - είναι άνισο. Στη διάρκεια της ταινίας α­ ναγνωρίζουμε τη ζοφερότητα και το σαρκαστικό χιούμορ του σκηνοθέτη τών «Το μωρό της Ρόζμαρι» και «Τσαϊνατάουν». «Τα μαύρα φεγγάρια του έρω­ τα» ολοφάνερα γράφτηκαν για τον Ρομάν Πολάνσκι. Οι συν­ θήκες, εγκλεισμός και μετα­ μόρφωση, παραπέμπουν στον «Ένοικο». Η σύγκρουση των

παθών στο «Το μαχαίρι στο νε­ ρό». Οι αναφορές δε σημαίνουν τίποτα, δε βοηθούν, παρά στο να περνάει η ώρα. Σκηνές: Η Emmanuelle Seigner βάζει το ψηλό τακούνι στο στήθος του φιμωμένου και σφιχτοδεμένου εραστή της και τον ρίχνει καταγής. Του σφίγγει το χέρι στο νοσοκομείο και τον σέρνει παράλυτο στο πάτωμα, εκείνος ουρλιάζει... Αυτή εκ­ στασιάζεται μ’ ένα νέγρο χο­ ρευτή που ξεγυμνώνεται μπρο­ στά στον εκμηδενισμένο σύζυ­ γό της. Σκηνές δυνατές, γυναί­ κα ανεπαρκής. Ο Peter Coyote, είναι εξαιρετικός στο ρόλο του συγγραφέα. Είναι όμως πολύ μόνος. Λίγο ακόμη και θα μας έπειθε γΓ αυτή την έξαψη του μίσους.

Frai^ois Forestier

(Μετάφραση από τα Γαλλικά: Δήμητρα Χήρα)

68/συνεντευξη είχε δύο μεγάλους εχθρούς: το φασισμό και τον κομμουνισμό. Σήμερα πρέπει να ξεφύγουμε απ’ αυτή τη μανιχάίστική αντίληψη και να αποκτή­ σουμε ένα όραμα πιο σύνθετο. Να μη ψάχνουμε έναν καινούριο Χίτλερ, έναν καινούριο Στάλιν στο πρόσωπο του κάθε ασήμαντου κυρίαρχου. Στις σύγχρονες δημοκρατίες της Ευρώπης και της Αμερικής τα κέντρα των αποφάσεων βρί­ σκονται στην κορυφή της πυραμίδας. Ο απλός πολίτης πόσο πιστεύετε ότι μπορεί να συμμετέχει στη λήψη τους ή να τις επηρεάσει και σε ποιο βαθμό;

ΥΠΑΡΧΟΥΝ οι εκλογές. Ό σο λιγότεροι συμμε­ τέχουν σ’ αυτές, τόσο περισσότερο οι πολιτικοί οικειοποιούνται τα δικαιώματα των πολιτών. Οι σφυγμομετρήσεις επίσης, τα Μ.Μ.Ε., οι διαδη­ λώσεις είναι τρόποι να δείξεις την ευαρέσκεια ή τη δυσαρέσκειά σου. Βεβαίως στις σύγχρονες δηΒιβλία του Πασκάλ Μ πρυκνέρ στα ελληνικά Μυθιστορήματα 1. Τα μαύρα φεγγάρια του έρωτα. Μτφρ. Μαρίνα Λώμη. Αθήνα, Αστάρτη, 1981. Σελ. 272.

2. Το μέγαρο των χαστουκιών. Μτφρ. Λόϊσκα Αβαγιανού. Αθήνα, Αστάρτη, 1986. Σελ. 128.

3. Ποιός απ’ τους δυο μας επινόησε τον άλλο. Μτφ. Λόισκα Αβαγιανού. Αθήνα, Αστάρτη, 1989. Σελ.

224.

Δοκίμια 1. Π. Μπρυκνέρ-Α. Φινκελκρό: Η νέα ερωτική α­ ναρχία. Μτφρ. Μαρίνα Λώμη. Αθήνα, Αστάρτη, 1988. Σελ. 376.

2. Η μελαγχολική δημοκρατία. Μτφρ. Μαρίνα Λώ­ μη. Αθήνα, Αστάρτη, 1990. Σελ. 200.

μοκρατίες οι απλοί πολίτες έχουν μικρότερη ε­ πιρροή στα κέντρα αποφάσεων απ’ ό,τι είχαν στην αρχαία ελληνική δημοκρατία. Ο ατομικισμός τείνει να διαλύσει τη δημοκρα­ τία. Ό σο οι άνθρωποι νοιάζονται για τα στενά α­ τομικά τους συμφέροντα, ξεχνούν ν’ ασχοληθούν με το κοινό καλό. Για να διαφυλάξουμε την προ­ σωπική μας ελευθερία οφείλουμε να ενδιαφερό­ μαστε ενεργά για τη συλλογική ελευθερία. Σήμερα αυτό που υπόσχονται οι πολιτικοί εί­ ναι: «ζήστε όπως θέλετε κι όλα τ’ άλλα αφήστε τα σε μας». Αυτό είναι αλλοτρίωση. Μας αφαιρούν μ’ αυτό τον τρόπο το δικαίωμα στη σκέψη, τη δημόσια συζήτηση, το διάλογο. Βέβαια και τα άτομα είναι συνένοχα σ’ αυτή την κατάσταση. Δεν υπάρχει δηλ. συνωμοσία σε υψηλό επίπεδο για να στερήσουν τους πολίτες από τα δικαιώματά τους, αλλά οι ίδιοι οι πολίτες ευχαρίστως α­ διαφορούν για τα εσωτερικά και εξωτερικά προ­

βλήματα. Αυτή είναι η αρρώστια της εποχής μας. Γράφετε στη «Μελαγχολική Δημοκρατία»; "Η κουλτούρα είναι επικίνδυνη. Μπορεί κανείς να α­ ποκτηνωθεί με τον Όμηρο και τον Γκαίτε όσο και με τα πιο φτηνιάρικα προϊόντα” . Αυτός ο ι­ σχυρισμός σας, στην ακρότητά του, οδηγεί σε μια μεσαιωνική αντίληψη για την κουλτούρα.

ΟΤΑΝ διατύπωνα αυτές τις απόψεις προσπαθού­ σα ν’ αντιδράσω σε μια τάση πολύ ισχυρή στη Γαλλία σήμερα. Οι Γάλλοι εξιδανικεύουν την κουλτούρα και την κάνουν κατά κάποιο τρόπο το αντίστοιχο μιας νέας θρησκείας. Λες και ο καλλιεργημένος, μόνο και μόνο επειδή είναι καλ­ λιεργημένος, έχει ανοσία σ’ όλες τις ασθένειες της εποχής. Βεβαίως και είναι απαραίτητη η κουλτούρα. Αλλά καλλιεργημένος δεν σημαίνει απαραιτήτως και πολιτισμένος. Υπάρχουν παρα­ δείγματα στο βιβλίο αρχηγών του ναζισμού, οι ο­ ποίοι θα μπορούσαν να ήταν μεγάλοι μουσικοί ή ποιητές, αλλά παρ’ όλα αυτά υπηρέτησαν το να­ ζισμό. Στην κουλτούρα πρέπει απαραιτήτως να υπάρχει ηθική διάσταση. Δεν μπορούμε στην ε­ ποχή μας να έχουμε την απλοϊκή αντίληψη της ε­ ποχής του Διαφωτισμού που οι άνθρωποι πί­ στευαν ότι η άγνοια κι η φτώχεια είναι οι μόνες υπεύθυνες για τη δυστυχία. Στον 20ό αιώνα η βαρβαρότητα συνυπήρχε με την υψηλή κουλτού­ ρα. Ο Χάιντεγκερ υποστήριξε ενεργά το φασισμό και ορισμένοι διανοούμενοι της αριστερός τα στρατόπεδα γκούλακ. Αυτό δεν πρέπει να μας κάνει να απαρνηθούμε την κουλτούρα, αλλά να σχετικοποιήσουμε το ρόλο της. Εκτός από τον Χάιντεγκερ και ο Πάουντ και ο Ντ’ Ανούτσιο, για να αναφέρω τις πιο γνωστές περιπτώσεις, υπηρέτησαν το φασισμό. Αυτό ό­ μως δεν μειώνει τη σημασία που έχει το έργο τους.

ΑΥΤΟ είναι ακόμη χειρότερο. Γιατί;

ΕΙΝΑΙ χειρότερο γιατί τόσο μεγάλοι ποιητές, φι­ λόσοφοι, διανοητές συμμάχησαν μ’ αυτή τη βαρ­ βαρότητα. Η κουλτούρα δεν είναι πανάκεια. Ο καλλιεργημένος άνθρωπος μπορεί να χάσει το δρόμο του όπως ένας αδαής. Μπορώ να κλάψω ακούγοντας ένα κονσέρτο του Μότσαρτ και να σκοτώσω ή να δείρω άγρια τη γυναίκα μου μια ώ­ ρα μετά. Κύριε Μπρυκνέρ, είστε ευχαριστημένος από τις μεταφράσεις των βιβλίων σας στα ελληνικά;

ΠΟΛΛΟΙ άνθρωποι μου έχουν πει ότι είναι υπέ­ ροχα μεταφρασμένα. (Μετάφραση από τα γαλλικά: Λόισκα Αβαγιανού)

ηρωϊκή καταγραφή του Νοέμβρη 1918 ί-ΓΛ

ΒΟΛΦΓΚΑΝΓΚ ΡΟΥΓΚΕ: Η Επανάσταση του Νοέμβρη 1918 στη Γερμανία. Μετ.: Γεωργία Αλατάκη-Σταφυλίδη. Αθήνα, Σ ύ γχ ρ ο νη Ε π ο χ ή , 1991. Σελ. 243.

να εκλαϊκευτικό χρονικό της επανάστασης του Νοεμβρίου 1918 στην Γερμανία είναι το ομώνυμο βιβλίο του καθηγητή Βόλφγκανγκ Ρούγκε από το Ινστιτούτο Ιστορίας της Ακαδημίας Επιστημών της πρώην Ανατολικής Γερμανίας. Ο συγγραφέας πε­ ριγράφει την επανάσταση του 1918, ως γεγονός που έλαβε χώρα υ­ πό την επίδραση της Οκτωβριανής Επανάστασης του.1917 στη Ρω­ σία και με τη διάσταση της «λαϊκής εξέγερσης ενάντια στον γερ­ μανικό ιμπεριαλισμό και μιλιταρισμό», όπως αναγράφεται και στην έκδοση. Ο καθηγητής Ρούγκε προτίμησε την ηρωική καταγραφή των γε­ γονότων της επανάστασης, επηρεασμένος ενδεχομένως από ολό­ κληρη τη σχετική φιλολογία της πρώην Λαοκρατικής Γερμανίας και το γνωστό στυλ της σοβιετικής ιστοριογραφίας, στην οποία άλλωστε και εσπούδασε. Διατυπώνεται έτσι η «επίσημη άποψη» του ανατολικογερμανικού καθεστώτος ως προς ένα γεγονός που χρήζει ιδιαίτερης μελέτης και προσοχής, από τους ιστορικούς αλ­ λά και από τους παράγοντες της σύγχρονης Αριστερός. Σήμερα ω­ στόσο, είναι φανερό ότι η προσέγγιση την οποία προτείνει ο πρώην Ανατολικογερμανός Καθηγητής δεν αρκεί για μια σύγχρονη θεώ­ ρηση των γεγονότων του διεθνούς επαναστατικού και κομμουνι­ στικού κινήματος, ενώ ως αντίληψη και συγγραφική νοοτροπία αυτή η ηρωική και μόνον καταγραφή των επαναστατικών γεγονό­ των τείνει περισσότερο στη σύνταξη ενός πολιτικού κειμένου και απομακρύνεται από την επιστημονική, ιστοριογραφική τους τεκ­ μηρίωση και έρευνα. Η Επανάσταση, όμως, του Νοεμβρίου 1918 στην Γερμανία απο­ τελεί ένα από τα πλέον ενδιαφέροντα πολιτικά γεγονότα της χώ­ ρας αυτής και οι επιδράσεις της, όπως και τα αίτια που την προκάλεσαν, διαπλέκονται με κρίσιμες περιόδους τόσο της δικής της ό­ σο και της ευρωπαϊκής Ιστορίας. Αλλά και από την πλευρά του κομμουνιστικού κινήματος, η επανάσταση αυτή αποτελεί επίσης γεγονός ιδιαίτερης σημασίας, αφού συνέβαλε στη διαμόρφωση των

Ε

πο

ΜΤί κη

70!επιλογή χαρακτηριστικών που έλαβε κατά τη διάρκεια του αιώνα μας και διαδραμάτισε αποφασιστικό ρόλο στην τακτική, τη στρατηγική, την ενότητα και την ιδεολογικοπολιτική του κατεύθυνση. Είναι συ­ νεπώς φανερό ότι ύστερα από τις εξελίξεις των τελευταίων ετών στην Ανατολική Ευρώπη, τη Σοβιετική Ένωση και το διεθνές κομ­ μουνιστικό κίνημα γενικότερα, η επαναπροσέγγιση αυτών των γε­ γονότων αποκτά επίκαιρο χαρακτήρα. Παράλληλα, όμως, είναι γνωστό ότι το αναγνωστικό κοινό και η κοινή γνώμη ευρύτερα είναι πλέον περισσότερο απαιτητικοί και ζητούν βαθύτερες και ουσιαστικότερες αναλύσεις. Θ. ΨΑΛΙΔΟΠΟΥΛΟΣ

χάρτες και ιδεολογίες t -ν-Λ ΒΑΓΓΕΛΗ ΠΑΝΤΑΖΗ: Χάρτες και ιδεολογίες. Αθήνα, Κ ά λ β ο ς , 1990. Σελ. 320.

πάρχουν κάποιοι άνθρωποι, οι οποίοι όσο λιγότερο καταλα­ Υ βαίνουν ένα κείμενο, τόσο περισσότερο εντυπωσιάζονται από αυτό. Αυτοί οι άνθρωποι σίγουρα θα εκστασιαστούν βλέποντας το βιβλίο του κ. Β. Πανταζή, με τον εντυπωσιακό στην απλότητά του τίτλο, «Χάρτες και ιδεολογίες». Ο τίτλος αυτός, έτσι όπως είναι χωρίς άρθρο, παραπέμπει αρχικά με τη λέξη «χάρτες» στο θηλυκό «χάρτα», (Μάγκνα Χ(κ)άρτα, Χάρτα των Δικαιωμάτων του Αν­ θρώπου κ.λπ.) και στη σχέση που μπορεί να έχουν αυτές οι χάρτες με τις εκάστοτε ιδεολογίες. Η χαρά όμως των ανθρώπων αυτών, των οποίων η σκέψη είναι τόσο πιο αντιδραστική, όσο πιο προοδευτικό είναι το προσωπείο με το οποίο παρουσιάζεται, θα έχει άδοξο τέλος, με το που θα αρχί­ σουν να το διαβάζουν. Κι αυτό για δύο λόγους: Ο ένας έχει να κάνει με το ότι η λέξη «Χάρτες» δεν είναι γένους θηλυκού, και ο άλλος γιατί το βιβλίο αυτό έχει ένα μεγάλο προσόν, (μειονέχτημα γι’ αυτούς): Διαβάζεται εύκολα. Θα λέγαμε ότι ο α­ ναγνώστης ρουφά, είναι η σωστή λέξη, τις σελίδες του. Κι αυτό χω­ ρίς να θυσιάζεται η ακρίβεια της σκέψης του συγγραφέα προκειμένου να γίνει αυτή αρεστή, από αναγνώστη. Το επίτευγμα είναι με­ γάλο αν σκεφτούμε ότι το θέμα προσφέρεται ώστε το κείμενο να είναι ακόμα και ερμητικό. Προϋπόθεση όμως για να αποφευχθεί αυτό, είναι όχι μόνο η γνώση του τεράστιου υλικού, αλλά και η κα­ τοχή του. Και ο κ. Πανταζής είτε άμεσα με τις σχετικές παραπο­ μπές είτε έμμεσα με όσα αινίσσεται, μας πείθει και για τα δύο. Πέ­ ραν αυτών. Το ίδιο το κείμενο, είναι δουλεμένο φτάνοντας στιγμές στιγμές, στα όρια του λογοτεχνήματος. Δεν διστάζει ακόμα και να χαριτολογήσει, με τρόπο ελεγχόμενο όμως και υψηλού επιπέδου, μόνο και μόνο για να αποφύγει το σκόπελο της σοβαροφάνειας, ό­ ταν πλησιάζει επικίνδυνα σ’ αυτόν. Όμως σε τι αναφέρεται το βιβλίο αυτό; Έχοντάς μας αποκλείσει ήδη το θηλυκό άρθρο από τον τίτλο, το ερώτημα απαντάται από μόνο του. Πραγματεύεται δηλαδή τη σχέση που έχει, ή που θα μπορούσε να έχει, η σχεδίαση των χαρ-

κοι

νω

no.

Ή

επιλογη/71 τών με τις επικρατούσες, κοινωνικές, θρησκευτικές κ.λπ. ακόμα και αισθητικές, αντιλήψεις την εποχή που έγινε αυτή. Μιλώντας για σχεδίαση ας πούμε πως αυτή αφορά και τον προσανατολισμό τους και την προβολή που χρησιμοποιείται για την αποτύπωση, αλλά και το σχετικό μέγεθος των διαφόρων χωρών όταν δεν υπάρ­ χει κλίμακα. Έκπληκτοι, λοιπόν, μαθαίνουμε ότι δεν ήτανε από πάντα ο βοριάς στο πάνω μέρος του χάρτη, σαν να τον τοποθέτησε έτσι κάποια ανώτερη δύναμη. Αντίθετα, μόλις τους τελευταίους αιώνες συναποφασίστηκε να είναι εκεί που ξέρουμε στους χάρτες. Η θέση του είναι προϊόν σύμβασης και μόνο. Αλλά και η έκφραση «πάνω μέρος» δεν έχει νόημα πάντα, δεδομένου ότι η χρήση του χάρτη γίνεται το ίδιο αποτελεσματικά τόσο όταν είναι κρεμασμέ­ νος στον τοίχο όσο και όταν είναι απλωμένος σε κάποιο τραπέζι. Και όμως, και στις δύο περιπτώσεις μιλάμε για το πάνω μέρος του χάρτη όταν αναφερόμαστε στο βοριά. δημιουργία ενός χάρτη, λοιπόν, δεν είναι απαλλαγμένη από σκοπιμότητες. Παράγοντες στους οποίους οπωσδήποτε περι­ λαμβάνονται και οι ηθικές αξίες, οι θρησκευτικές δοξασίες, ή οι μεταφυσικές ανησυχίες που επικρατούν, και φυσικά η θέση που το­ ποθετεί ο κάθε λαός τον εαυτό του σε σχέση με τους υπόλοιπους γνωστούς σ’ αυτόν λαούς, υπαγορεύουν αυτές τις σκοπιμότητες. Ας φέρουμε στο μυαλό ακόμα, το ότι υπήρξε εποχή όπου η κάθε θαλασσοκράτειρα είχε και τον δικό της πρώτο μεσημβρινό, (δεκα­ τέσσερις μετρήθηκαν επίσημα το 1881) έως ότου η Βρετανία επέβα­ λε τον δικό της στις υπόλοιπες. Κι ακόμα, ότι το μοίρασμα των «Ανατολών» σε Εγγύς, Μέση και Ά πω , έγινε με αφετηρία τον με­ σημβρινό του Γκρήνουϊτς. Εκείνο το οποίο πρέπει να ερευνηθεί είναι σε πιο βαθμό το αποτέ­ λεσμα, όπως είναι η μορφή των χαρτών, γίνεται αίτιο για κάποια άλλα αιτιατά. Είναι άραγε τυχαίο το ότι το νότο που βρίσκεται στο κάτω μέρος του χάρτη τον υποτιμούμε; Θεωρούμε ότι είναι υποανάπτυκτος, οικονομικά καθυστερημένος, ανίκανος να αυτοδιαχειριστεί και γι’ αυτό ότι πρέπει να βρίσκεται υπό κηδεμονία -το υ βορρά. Τη δική μας δηλαδή. Την ίδια όμως αντίληψη για τον εαυτό τους φαίνεται να έχουν σχηματίσει και οι ίδιοι οι λαοί του νότου. Είναι μόνο το αποτέλε­ σμα από την προσπάθεια για υπονόμευση του φρονήματος τους α­ πό τον κυρίαρχο βορρά, (προσπάθεια που αποτελεί πάντοτε το πρώτο μέλημα του κάθε επικυρίαρχου), ή μήπως συμβαίνει κάτι άλλο; Μήπως δηλαδή έχει να κάνει και με το πώς βλέπουν και οι ίδιοι τον κόσμο από το «υπόγειο» της υδρογείου όπου τους έχει κα­ ταδικάσει η τοποθέτηση των σημείων του ορίζοντα στο χάρτη; Το ότι κάτι συμβαίνει με αυτό το τελευταίο ερώτημα, μας το λέει με τον τρόπο της και η πανέξυπνη Μαφάλντα, ένα ολοσέλιδο της οποίας δεν δίστασε να παραθέσει ο συγγραφέας. Βλέποντας κάποιος το θέμα επιφανειακά, ως υπερβολές θα χα­ ρακτήριζε τη σχετική συζήτηση, ή θα προσπερνούσε, θεωρώντας ότι αυτή δεν τον αφορά. Οι χάρτες θα έλεγε, έχουν γίνει για να διευ­ κολύνουν τη γνώση το γεωγραφικού χώρου που μας περιβάλλει, εί­ τε τα ταξίδια από τόσο σε τόπο. Δεν υπάρχει χώρος για τίποτ’ άλλο. Και όμως: η πρόσφατη ακόμα επιχειρηματολογία σχετικά με τη δημοκρατία των Σκοπιών αφορούσε και τον κίνδυνο που (θα) έχει η Ελλάδα πάνω από το κεφάλι της. Αλήθεια, πού σταματά η κυ­ ριολεξία και ακολουθεί η αίσθηση που την υπαγορεύει η σχετική θέση αυτής τής δημοκρατίας στο χάρτη; Για την Τουρκία ποτέ δεν έχουμε χρησιμοποιήσει αυτή την έκφραση παρά ίσως αν πρόκειται

Η

JEUNNE fille, fran?aise, etudiante en Lettres Modernes, donne des cours de frangais. Tel.: 22.83.448.

72/επιλογη για πιθανή εισβολή από τα σύνορα του Έβρου. Είναι μόνο ένα σχή­ μα λόγου, που μεταφέρει στα τωρινά το μύθο του Δαμοκλή, ή μή­ πως συμβαίνει (και) κάτι άλλο που έχει να κάνει με το αντικείμενο του βιβλίου; Ο συγγραφέας δεν ανατρέχει μόνο σε πηγές που έχουν άμεση σχέση με το αντικείμενο. Ακόμα και στη γλωσσολογία καταφεύ­ γει, προκειμένου να θεμελιώσει τα συμπεράσματά του. Έτσι με πολύ ενδιαφέρον παρακολουθούμε τη συσχέτιση που επιχειρεί με­ ταξύ των Αγγλικών λέξεων north (Βορράς) και nether (κατώτερος) από τη μια, και της αρχαιοελληνικής «Νέρτερος» (Νεκρός) από την άλλη. Το όνομα ακόμα ΗΡΑΚΛΗΣ, μας λέει, ότι είναι το Φοι­ νικικό ΜΕΛΚΑΡΘ διαβασμένο ανάποδα. Αξια λόγου είναι η εξή­ γηση που δίνει για το πώς συνέβη αυτό. Εξήγηση η οποία είναι τό­ σο ωραία όσο και πειστική. ενικά μπορούμε να πούμε ότι ανεξάρτητα από τις επιφυλάξεις που μπορεί να έχει κάποιος για τα συμπεράσματα, στα οποία καταλήγει ο συγγραφέας, ο χειρισμός του υλικού του είναι από μό­ νος του πολύ ενδιαφέρον. Η κατάληξη σ’ αυτά γίνεται με μια λογι­ κή αναγκαιότητα, χωρίς να καταφεύγει σε αλχημίες και ακροβα­ τισμούς. Ο κ. Πανταζής δεν μας έδωσε ένα ακόμα βιβλίο, από αυτά τα οποία πέραν των αγαθών προθέσεων, δεν έχουν να μας προσφέ­ ρουν τίποτ’ άλλο. Αντιθέτως. Πέραν του ότι αυτό που θέλησε να μας πει μας το είπε, με τρόπο μάλιστα που να εγγίζει την τελειότη­ τα, ένα άλλο νομίζουμε ότι είναι το μεγάλο θετικό εξαγόμενο από το βιβλίο αυτό:

Γ

Δεν υπάρχει τίποτα αθώο και ουδέτερο από επιρροές και σκοπι­ μότητες. Ούτε και η σχεδίαση ενός χάρτη ξεφεύγει από αυτήν την αρχή. Το καθετί έχει να παίξει και το δικό του ρόλο. Ρόλο που τον υπαγορεύει μια αντίστοιχη πραγματικότητα - κοινωνική εν προκειμένω - και τον οποίο ίσως ποτέ δε φαντάστηκαν οι δημιουργοί του ότι θα έπαιζε. Το ζητούμενο από μας δεν είναι να κυνηγούμε φαντάσματα ψά­ χνοντας να βρούμε εχθρούς και συνωμοσίες εκεί όπου τα πράγμα­ τα είναι καθαρά. Αλλά και ούτε να αδρανούμε μοιρολατρικά απο­ δεχόμενοι την όποια κατάσταση. Το δέον είναι η κατανόηση του εκάστοτε «είναι» και εφόσον συμβεί αυτό, να το στηρίζουμε αν μας αρέσει και να προσπαθούμε να το ανατρέψουμε αν όχι. Προϋ­ πόθεση γι’ αυτά, όμως, είναι η δημιουργία μέσα στον καθένα μας και η αποδοχή των αντίστοιχων κριτηρίων έτσι, ώστε η όποια στά­ ση μας να είναι αποτέλεσμα δικής μας επιλογής και όχι εκτέλεση κάποιας άλλης θέλησης. Και πάλι: Προϋπόθεση για τούτο είναι η τήρηση αυτού που είπε ένας δικός μας, κατάδικος μας, μεγάλος. Να ’χουμε, δηλαδή, ανοιχτά πάντα κι άγρυπνα τα μάτια της ψυχής μας. Καλή η αδιαφορία και η έλλειψη υποψίας, αλλά αν περιμένου­ με να αστράψει κάποιο φως για να γνωρίσουμε ο καθένας μας τον εαυτό του, ο κίνδυνος να συμβεί αυτό όταν ήδη βρισκόμαστε στο στόμα του πορφυρά είναι πολύ πιο πιθανός, απ’ όσο θα θέλαμε. Και τούτο είναι το μεγάλο μήνυμα που μας στέλνει αυτό το βι­ βλίο: Μας ανοίγει μια πόρτα στη γνώση εκεί που μόνο τοίχο βλέ­ παμε, και μας βοηθεί ώστε να καταρρίψει ο καθένας για τον εαυτό του το άλλοθι της άγνοιας, έτσι ώστε να μη μπορούμε να ισχυριζό­ μαστε πια ότι είμαστε ανενημέρωτοι και γι’ αυτό δήθεν, ανυπο­ ψίαστοι. Ας το διαβάσουμε, λοιπόν. Καλό θα μας κάνει. Θα διδαχτούμε. ΓΙΩΡΓΟΣ Μ. ΖΗΣΙΜΟΠΟΥΛΟΣ

ΑΝΑΛΑΜΒΑΝΩ υπεύθυνα με­ ταφράσεις αγγλικών. Τηλ.

98.14.375. Κα Ναθαναήλ.

δελτιο/73

δ ε λ τ ι ο

ΤΟ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΟ Δελτίο συντάσσεται με την 26 Αυγούστου πολύτιμη συνεργασία του βιβλιοπωλείου της «Ε­ 8 Σεπτεμβρίου 1992 στίας», τη διεύθυνση και το προσωπικό του ο­ ποίου ευχαριστούμε θερμά. Η ΤΑΞΙΝΟΜΗΣΗ των βι­ βλίων γίνεται με βάση το γνωστό Δεκαδικό Σύστημα Ταξινόμησης, προσαρμο­ σμένο στην ελληνική βι­ βλιογραφία. Επιμέλεια: ΣΕ ΚΑΘΕ κατηγορία βιβλίων προηγούνται αλ­ Έφη Απάκη φαβητικά οι Έλληνες συγγραφείς και ακολου­ θούν οι ξένοι. Η ΚΑΤΑΤΑΞΗ των ξένων συγγραφέων γίνεται σύμφωνα με το ελληνικό αλφάβητο. ΣΤΗΝ ΚΑΤΗΓΟΡΙΑ των περιοδικών δεν περιλαμβάνονται εβδομαδιαία έντυπα. ΓΙΑ ΤΗΝ ακόμη μεγαλύτερη πληρότητα του Δελτίου, παρακαλούνται οι εκδότες να μας στέλνουν έγκαιρα τις καινούριες εκδόσεις τους.

γρα φικο

ΓΕΝΙΚΑ ΕΡΓΑ Εκθέσεις Έκθεση εικαστικού έργου διδασκόντων-αποφοίτωυ τμήματος αρχιτεκτόνων. Θεσσαλονίκη, Δημοτική Πι­ νακοθήκη, 1992. Σελ. 57. ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ Γενικά Ελλάς και Ευρώπη στην προοπτική του οράματος του Ι.Ν. Θεοδωρακόπουλου. Αδήναι, 1992. Σελ.

131. Δρχ. 1140. ΑΞΕΛΟΣ Κ. Από το εργαστήρι της σκέμης. Αδήνα, Εστία, 1992. Σελ. 31. Δρχ. 700. ΓΚΟΥΤΖΑΜΑΝΗΣ Β.Α. Η πολυεδρικότητα του εί­ ναι. Σημειώματα. Θεσσαλονίκη, Πουρναράς, 1992. Σελ. 59. Δρχ. 350.

29

?

ADORNO T.W. Η ιδέα τρς φυσικής ιστορίας. Μετ. Θ. Λουπασάκης. Αδήνα, Πρίσμα, 1992. Σελ. 71. Δρχ. 830. ΚΡΙΣΝΑΜΟΥΡΤΙ. Γράμματα σε μια νεαρή φίλη. Μετ. Ν. Πιλάβιος. Αδήνα, Καστανιώτης, 1992. Σελ.

60. Δρχ. 830. Αποκρυφισμός ΓΚΟΥΡΤΖΙΕΦ Γ.Ι. Όλα και τα πάντα. Τόμοι Α' + Β' + Γ'. Μετ.-επιμ. Ίδρυμα Γκουρτζίεφ. Αδήνα. Πύρινος Κόσμος, 1992. Σελ. 360 + 344 + 365. Δρχ.

10.000 (οι τρεις τόμοι). Κοινωνική μυχολογία ΜΠΟΣΜΑΝΣ Φ. Δώστε στην ευτυχία μια ευκαιρία. Μετ. Μ. Γραμμένος. Αδήνα, Γλάρος, 1992. Σελ. 158. Δρχ. 1245. ΣΑΙΗΝ Μ. Μερικοί άντρες είναι καλύτερα από άλ­ λους. Μετ. Γ. Δίπλας. Αδήνα, Γλάρος, 1992. Σελ.

112. Δρχ. 935.

74!δελτίο Παραψυχολογία

Οικονομία

FLAMARION C. Ψυχισμός μετεμμυχισμός. Μετ. Ν. Κουμπάτης. Θεσσαλονίκη, Μπιμπής. Σελ. 87. Δρχ.

935.

ΚΥΡΙΤΣΗΣ Ν.-ΠΟΛΥΜΕΡΙΔΗΣ Γ. Επίκαιρα προ­ βλήματα της ελληνικής οικονομίας. Αθήνα, Σύγχρο­ νη Εποχή, 1992. Σελ. 130.

ΘΡΗΣΚΕΙΑ Γενικά ΠΑΠΑΧΡΥΣΑΝΘΟΥ Δ. Ο Αθωνικός μοναχισμός. Αρχές και οργάνωση. Αθήνα, Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης, 1992. Σελ. 461. Δρχ. 2600. ΚΟΙΝΩΝΙΚΕΣ ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ Κοινωνιολογία

ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥ Φ.Φ. Η αναθεώρηση της κοινής αγροτικής πολιτικής και οι επιπτώσεις της στην ελλη­ νική γεωργία. Αθήνα, Αιχμή, 1992. Σελ. 151. Δρχ.

1350.

GAZIER Β. Η κρίση του 1929. Μετ. Α. Τάκης. Αθή­ να, Χατζηνικολή, 1992. Σελ. 109. Δρχ. 2100. Επικοινωνίες FISKE J.-HARTLEY J. Η γλώσσα της τηλεόρασης. Μετ. Ρ. Αστρινάκη. Αθήνα, Επικοινωνία και κουλ­ τούρα, 1992. Σελ. 216. Δρχ. 1870. Λαογραφία

ΠΑΤΣΑΚΑΣ Ι.Α. Η τρίτη ηλικία στα τέλη του εικο­ στού αιώνα. Αθήνα, Πιτσιλάς, 1992. Σελ. 164. Δρχ.

1870.

ΘΩΜΟΠΟΥΛΟΣ Ι.Α. Μελέτη τοπωνυμική της νήσου Κέω. Β' έκδοση. Βουρκαριανή, 1992. Σελ. 210. Δρχ.

2080.

Πολιτική

ΑΑΜΠΡΙΝΟΣ Α. Μαντινάδες. Ρέθυμνο, Αυτογνω­ σία. Σελ. 78. Δρχ. 2080.

Ευρωπαϊκή ολοκλήρωση και σύγχρονες μορφές ιμ­ περιαλισμού. Αθήνα, Α/Συνέχεια. Σελ. 29. Δρχ.

415. Οι Ευρωπαϊκές Κοινότητες και τα Βαλκάνια στη δε­ καετία του '90. Σεμινάριο. Αθήνα, Σάκκουλας, 1992. Σελ. 173. Δρχ. 2000. Σκέμεις πάνω στο άρθρο του Λένιν «Για το σύνθημα των Ενωμένων Πολιτειών της Ευρώπης». Αθήνα, Α/Συνέχεια. Σελ. 22. Δρχ. 415. ΓΛΗΝΟΣ Δ. Πόλεμος. Αθήνα, Α/Συνέχεια. Σελ. 96. Δρχ. 830.

BLACKIE D. Το περιβάλλον σε κρίση. Μετ. Β. Φωτοπούλου. Αθήνα, Εργατική Δημοκρατία, 1992. Σελ. 58. Δρχ. 620. ΤΣΕΡΒΕΤΤΟ Α. Ταξικοί αγώνες και επαναστατικό κόμμα. Μετ. Γ. Κωνσταντάρας. Αθήνα, Διεθνισμός, 1992. Σελ. 204. Δρχ. 2080. ΤΣΟΜΣΚΥ Ν. Προπαγάνδα και μέσα μαζικής επι­ κοινωνίας. Μετ. Π. Καλαμαράς. Αθήνα, Πρίσμα, 1992. Σελ. 39. Δρχ. 520. Δίκαιο Η προσαρμογή της ελληνικής νομοθεσίας στο Κοι­ νοτικό Δίκαιο. Αθήνα, Σάκκουλας, 1992. Σελ. 449. Δρχ. 4000. ΙΩΑΝΝΟΥ Κ.-ΚΟΥΜΟΥΤΣΑΚΟΥ Γ. Η Δυτικοευ­ ρωπαϊκή Ένωση. Αθήνα, Σάκκουλας, 1992. Σελ. 61. Δρχ. 1000.

ΛΕΚΑΚΗΣ Γ. Η Θεσσαλονίκη στο ελληνικό τραγού­ δι. Αθήνα, Συνέχεια, 1992. Σελ. 316. Δρχ. 4680. ΠΑΠΑΘΑΝΑΣΗ-ΜΟΥΣΙΟΠΟΥΛΟΥ Κ. Παραδο­ σιακές εκδηλώσεις του λαού μας. Αθήνα, Πιτσιλάς, 1992. Σελ. 320. Δρχ. 2600. Οικολογία ΝΙΚΟΛΟΠΟΥΛΟΣ Φ. Η οικολογία στην κοινωνική και πολιτική της διάσταση. Αθήνα, 1992. Σελ. 29. Δρχ. 415. Φυσική ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΟΣ Σ. Σολιτόνια. Μαθήματα μη γραμ­ μικής φυσικής. Ηράκλειο, Πανεπιστημιακές Εκδό­ σεις Κρήτης, 1992. Σελ. 208. Δρχ. 1975.

HEWITT P.G. Οι έννοιες της φυσικής. Τόμος A'. Ε. Σηφάκη, Ηράκλειο, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, 1992. Σελ. 395. Δρχ. 4050.

δελτιο/75 Γεωλογία

ΚΛΑΣΙΚΗ ΦΙΛΟΛΟΓΙΑ

ΤΟΜΠΚΙΝΣ Π.-ΜΠΕΡΝΤ Κ. Μυστικά του εδάφους. Μετ. Γ. Κοβαλένκο. Αθήνα, Χατζηνικολή, 1991. Σελ.

551. Δρχ. 6100.

Αρχαίοι συγγραφείς

ΤΕΧΝΕΣ

ΑΙΣΧΥΛΟΣ. Αποσπάσματα. Μετ. Τ. Ρούσσος. Αθή­ να, Κάκτος, 1992. Σελ. 172. Δρχ. 1245.

Ζωγραφική

ΕΥΡΙΠΙΔΗΣ. Ηλεκτρα. Εισ.-μετ.-σημ. Ν.Χ. Χουρμουξιάδης. Ηράκλειον, Βικελαία Δημοτική Βιβλιοθή­ κη, 1991. Σελ. 110. Δρχ. 2080.

Οδυσσέας Ελύτης. Άνδρος, Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης, 1992. Σελ. 46. Δρχ. 3120. Γλυπτική Γιώργος Τσακίρης. Έργα περιόδου 1978-1992. Θεσσαλονίκη, 1992. Σελ. 47. Κυριάκος Καμπαδάκης. Γλυπτική 1989-1991. Θεσ­ σαλονίκη, 1992. Σελ. 43. Φωτογραφία ΚΑΖΑΖΗΣ Φ. Φωτογραφικές αφηγήσεις. Τόμος Β'. Αθήνα, Πιτσιλάς, 1992. Σελ. 153. Δρχ. 1350.

ΠΛΑΤΩΝ. Απολογία Σωκράτους. Μετ. I. Σακαλής. Ηράκλειον, Βικελαία Δημοτική Βιβλιοθήκη, 1991. Σελ. 167. Δρχ. 2080. ΠΛΑΤΩΝ. Πολιτεία. Τόμοι Α' + Β' + Γ' + Δ' + Ε'. Μετ. Δ.Γ. Κολοκοντές-Ζ. Γκρουμούτη. Αθήνα, Κά­ κτος, 1992. Σελ. 230 + 232 + 241 + 220 + 209. Δρχ.

1245 (ο κάθε τόμος). Μελέτες BRUN JEAN. Ο Πλάτων και η Ακαδημία. Αθήνα, Δαίδαλος. Σελ. 103. Δρχ. 900. ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ

Μουσική Θεωρητικόν στοιχειώδες της μουσικής. Β' έκδοση. Θεσσαλονίκη, Πουρναράς, 1992. Σελ. 223. Δρχ.

2080. ΚΟΨΑΧΕΙΛΗΣ Σ.Ι. Η μουσική στην Αρχαία Μακε­ δονία. Θεσσαλονίκη, Κυρομάνος, 1992. Σελ. 127. Δρχ. 935. Χιούμορ __ Προφυλακτικών εγκώμιο. Μετ. Λ. Ιωαννίδου. Αθήνα, Νέα Σύνορα, 1992. Σελ. 70. Δρχ. 1350.

Ποίηση ΒΑΣΙΚΕΧΑΠΟΓΛΟΥ Β. Η δεισιδαίμων γη των φωνών. Τραγωδία. Αθήνα, Άγρα, 1992. Σελ. 207. Δρχ.

1870. ΙΑΤΡΟΠΟΥΛΟΣ Δ. Τα πρραμύθια της Χαλιμάς. Ποίηση 1957-1992. Αθήνα, Κάκτος, 1992. Σελ.

237. Δρχ. 1300. ΙΑΤΡΟΠΟΥΛΟΣ Δ. Της Χαλιμάς τα παραμύθια. Τα τραγούδια: 1962-1992. Αθήνα, Κάκτος, 1992. Σελ.

239. Δρχ 1300.

Οικιακή οικονομία

ΚΑΛΒΟΣ Α. Άπαντα. (Ποιητικά). Ε' έκδοση. Λευκω­ σία, «Κερύνεια», 1992. Σελ. 325. Δρχ. 4160. ΠΑΠΑΓΕΩΡΓΙΟΥ X. Απειλή. Αθήνα, Ύμιλον/Βιβλία, 1992. Σελ. 27.

BLAUER S. Το βιβλίο των χυμών. Μετ. Σκοτεινιώτης. Αθήνα, Διόπτρα, 1992. Σελ. 236. Δρχ. 1560.

ΠΑΥΛΑΚΟΥ Δ. Τα μάτια του σκύλου. Αθήνα, Ναυσικά, 1992. Σελ. 59.

ΕΝΑΣΧΟΛΗΣΕΙΣ

ΧΙΩΤΟΠΟΥΛΟΣ Δ. Εκατό ημέρες της Άνοιξης. Α­ θήνα, 1992. Σελ. 32. Δρχ. 300. Πεζογραφία ΑΝΤΩΝΑΚΟΠΟΥΛΟΣ Ν. Γυάλινη θάλασσα. Αθήνα, Μέδουσα, 1992. Σελ. 104. Δρχ. 725. ΑΡΙΣΤΗΝΟΣ Γ. Θανατόφιλα ερωτοπάθη. Αθήνα, Σμίλη, 1992. Σελ. 89. Δρχ. 830. ΑΡΚΑΔΗΣ Γ. Στον αστερισμό των διδύμων. Χίος, 1992. Σελ. 121. Δρχ. 1040.

76/δελτιο ΒΑΣΙΛΙΚΟΣ Β. Κ. Μυ8ιστόρημα. Αθήνα, Πλειάς, 1992. Σελ. 318. Δρχ. 2600.

Δημ. Κωστελένος. Αθήνα, Γλάρος, 1992. Σελ. 255. Δρχ. 1560.

ΔΑΜΑΣΚΗΝΟΣ I. Βαρλαάμ και Ιωάσαφ. Μετ. Ν. Βενετζάς. Ηράκλειο, Δήμος Ηρακλείου-Βικελαία Βι­ βλιοθήκη, 1992. Σελ. 218. Δρχ. 2080. ΔΡΑΚΟΝΤ λΕΙΔΗΣ Φ.Δ. Η πρόσομη. Αθήνα, Εστία, 1992. Σελ. 225. Δρχ. 1800. ΘΕΟΔΩΡΟΠΟΥΛΟΣ Τ. Νύχτες στην Αρκαδία. Α­ θήνα, Εστία, 1992. Σελ. 116. Δρχ. 1200.

ΟΥΙΛΛΙΑΜΣ Τ. Μια γυναίκα που την έλεγαν Μωυσή. Μετ. Β. Κατσάνης. Αθήνα, Ζαχαρόπουλος, 1992. Σελ. 233. Δρχ. 1040.

ΠΑΠΑΓΙΑΝΝΗ Β. Χαλάσματα. Αθήνα, Διογένης, 1992. Σελ. 207. Δρχ. 1040. ΣΤΑΣΙΝΟΠΟΥΛΟΥ Κ. Επτά φορές στην Αμοργό. Διηγήματα. Αθήνα, Καστανιώτης, 1992. Σελ. 198. Δρχ. 1660. ΓΚΡΕΝΒΙΛ Π. Η Παναγία των αλόγων. Μετ. Ρ. Ζερ­ βού. Αθήνα, Ζαχαρόπουλος, 1992. Σελ. 249. Δρχ.

1245. ΚΙΡΟΓΑ Ο. Ανακόντα. Μετ. Ε. Τσούρου. Αθήνα, Α­ λεξάνδρεια, 1992. Σελ. 222. Δρχ. 1660. ΚΛΑΡΚ Α.-ΛΗ Τ. Ο κήπος του Ράμα. Μετ. Ρ. Καρακατσάνη. Αθήνα, Κάκτος, 1992. Σελ. 642. Δρχ.

3640. ΚΟΡΤΑΣΑΡ X. Τελετές. Μετ. Μ. Διάφα. Θεσσαλονί­ κη, Μάγιας, 1992. Σελ. 126. Δρχ. 1140.

LEVY Β.-Η. Οι τελευταίες ημέρες του Μπωντλαίρ. Μετ. Μ. Λυκούδης. Αθήνα, Εξάντας, 1992. Σελ. 390. Δρχ. 3120. ΜΑΚΚΑΡΘΙ Κ. Ματοβαμμένος μεσημβρινός. Μετ. Σ. Μενούνος. Αθήνα, Ζαχαρόπουλος, 1992. Σελ. 467. ' Δρχ. 2285. ΜΕΛΒΙΛ X. Μόμπι-Ντικ ή η φάλαινα. Μετ. Σ. Κόκκαλης. Τόμοι Α' + Β'. Αθήνα, Κάκτος, 1992. Σελ.

1253. Δρχ. 4160. ΜΟΛΙΝΑ Α.Μ. Ο χειμώνας στη Λισσαβώνα. Μετ. Γ. Γιιαννουλόπουλος. Αθήνα, Σέλας, 1992. Σελ. 206. Δρχ. 1560.

MOURSELAS Κ. Red dyed hair. Trans. F.A. Reed.

Athens, Kedros, 1992. Pag. 431. Drs. 2000. ΜΠΡΑΝΤΜΕΡΥ Ρ. Τα χρονικά του Άρη. Μετ. Δ. Αρβανίτης. Αθήνα, Απόπειρα, 1992. Σελ. 274. Δρχ.

2080. ΜΠΙΕΡΝΕΜΠΟ Γ. Η στιγμή της ελευθερίας. Μετ. Δ. Κούρτοβικ. Αθήνα, Άγρωσπς, 1992. Σελ. 244. Δρχ.

2495.

NAUM G. Ζηνοβία. Μετ. Β. Ιβάνοβιτς. Αθήνα, Φόρ­ μα, 1992. Σελ. 256. Δρχ. 2080.

DICK Ρ.Κ. Ο αντίστροφος κόσμος. Μετ. Μ. Αντω­ νίου. Αθήνα, Μέδουσα, 1992. Σελ. 195. Δρχ. 1660. Ο’ΜΠΡΑΙΑΝ Ε. Η δημοσιά. Μυθιστόρημα. Μετ.

ΡΟΜΠΕΡΤΣ Π. Και οι Άγγελοι πεθαίνουν. Μετ.

E.G. Αθήνα, Aquarius, 1992. Σελ. 166. Δρχ. 1455. ΣΕΜΠΡΟΥΝ X. Η επιστροφή του Νετσάγιεφ. Μετ. Κ. Θεολόγου. Αθήνα, Εξάντας, 1992. Σελ. 383. Δρχ.

3120. ΣΤΕΦΑΝΟΒΙΤΣ Β. Χιόνι στην Αθήνα. Μετ. Λ. Χατξηπροδρομίδης. Αθήνα, Παρασκήνιο, 1992. Σελ.

175. Δρχ. 1560. ΗALDAS G. Το σπίτι στην Καλαβρία. Μετ. I. Παρίσης-Γ.Ν. Παρίσης. Αθήνα, Δόμος, 1992. Σελ.

167. Δρχ. 1560. Μελέτες Επιθεώρηση παιδικής λογοτεχνίας. Ετήσια έκδοση. Το παιδικό θέατρο. Αθήνα, Σμυρνιωτάκη, 1992. Σελ. 342. ΑΘΑΝΑΣΟΠΟΥΛΟΣ Β. Η πολιτική διάσταση της «Μυθικής μεθόδου»: Στρατής Μυριβήλης-Στρατής Τσίρκας. Αθήνα, Καρδαμίτσας, 1992. Σελ. 262. ΑΘΑΝΑΣΟΠΟΥΛΟΣ Β. Οι μύθοι της ζωής και του έργου του Γ. Βιζυηνού. Αθήνα, Καρδαμίτσας, 1992. Σελ. 524. ΘΑΛΑΣΣΗΣ Γ. Η άρνηση του λόγου στο ελληνικό μυθιστόρημα μετά το 1974. Αθήνα, Γνώση, 1992. Σελ. 275. Δρχ. 2495. ΚΑΨΩΜΕΝΟΣ Ε. «Καλή ’ναι η μαύρη πέτρα σου». Ερμηνευτικά κλειδιά στο Σολωμό. Αθήνα, Εστία, 1992. Σελ. 351. Δρχ. 3000. ΝΙΚΟΛΟΥΔΑΚΗ-ΣΟΥΡΗ Ε. Μεσολαβήσεις. Εμπει­ ρίες από κείμενα της νεοελληνικής λογοτεχνίας. Α­ θήνα, Επικαιρότητα. Σελ. 126. Δρχ. 1245. Δοκίμια ΜΟΣΧΟΣ Ε.Ν. Το πρόσωπο της Ευρώπης. Αθήνα, Ίκαρος, 1992. Σελ. 116. Δρχ. 1560. ΜΠΟΥΚΤΣΙΝ Μ. Τι είναι κοινωνική οικολογία. Μετ. Μ. Κορακιανίτης. Αθήνα, Βιβλιόπολις, 1992. Σελ.

122. Δρχ. 830. ΤΑΝΙΖΑΚΙI. Το εγκώμιο της σκιάς. Μετ. Π. Ευαγγελίδης. Αθήνα, Άγρα, 1992. Σελ. 132. Δρχ. 1560.

δελτιο/77 ΙΣΤΟΡΙΑ Μαρτυρίες ΒΑΣΙΛΙΚΟΣ ΝΙΚΟΣ. Ημερολόγιο της Μικρασιατι­ κής Εκστρατείας. Βασίλης Ν. Βασιλικός: Η δίκη των εξ. Α8ήνα, Γνώση, 1992. Σελ. 403. Δρχ. 3120. ΒΛΑΧΟΥ ΕΛΕΝΗ. Πενήντα και κάτι... Δημοσιογρα­ φικά χρόνια. Τόμος Β' (1951-1967). Αθήνα, Ζήδρος, 1992. Σελ. 334. Δρχ. 3640. ΕΡΗΜΟΥ ΕΛΕΝΗ. Νύχτες της ερήμου. Αθήνα, Π.Ρ.Ο.Β.Ι., 1992. Σελ. 176. Δρχ. 2080.

SIMSON V.-JENNINGS Α. Τα αφεντικά των Ολυ­ μπιακών Αγώνων. Μετ. Γ. Κουσουνέλος. Αθήνα, «Το Ποντίκι», 1992. Σελ. 342. Δρχ. 1870. ΣΟΥΛΜΠΕΡΓΚ Μ. Κινούμενες εικόνες. Μετ. Γ. Κοβαλένκο. Αθήνα, Χατξηνικολή, 1992. Σελ. 525. Δρχ.

7000. Βιογραφίες Who’s who 1992. Επίτομο βιογραφικό λεξικό. Αθή­ να, Μέτρον, 1992. Σελ. 608. Δρχ. 6000. ΔΑΝΙΗΛΙΔΗΣ Α.Δ. Ο Οικουμενικός Πατριάρχης Βαρθολομαίος ο Α'. Κατερίνη, Τέρτιος, 1992. Σελ.

174. Δρχ. 2000. Ελληνική Ιστορία ΔΟΥΦΑΙΑΣ Κ. Μακεδονία. Μακεδονικός Αγώνας. Θεσσαλονίκη, Αιγαίο. Σελ. 413. Δρχ. 9150. ΕΥΘΥΜΙΟΥ Μ. Εβραίοι και χριστιανοί στα τουρκο­ κρατούμενα νησιά του νοτιοανατολικού Αιγαίου: οι δύσκολες πλευρές μιας γόνιμης συνύπαρξης. Αθή­ να, Τροχαλία, 1992. Σελ. 257. Δρχ. 2$00. ΚΑΖΑΖΗΣ Ν. Το Μακεδονικόν πρόβλημα. Β' έκδο­ ση. Θεσσαλονίκη, Κυρομάνος, 1992. Σελ. 465. Δρχ.

4160. ΚΟΨΑΧΕΙΛΗΣ Σ.Ι. Η μουσική στην αρχαία Μακε­ δονία. Θεσσαλονίκη, Κυρομάνος, 1992. Σελ. 127. ΠΑΠΑΪΩΑΝΝΟΥ Ι.Ν. Ιστορικές γραμμές. Τόμοι Γ + Δ'. Λάρισα, 1992. Σελ. 167 +132. Δρχ. 1040. (ο κάθε τόμος).

ΠΑΠΑΡΗΓΟΠΟΥΛΟΣ Κ. Ιστορία του ελληνικού Έ­ θνους. Τόμοι Η' + Θ'. Αθήνα, Κάκτος, 1992. Σελ.

400 + 428. Δρχ. 1245 (ο κάθε τόμος). ΣΟΦΙΑΝΟΣ Δ.Ζ. Τήνος. Αθήνα, Ερίννη, 1992. Σελ.

71. Δρχ. 1040. ΤΟΜΑΝΑΣ Κ. Οι κάτοικοι της παλιάς Θεσσαλονί­ κης. Αθήνα, Εξάντας, 1992. Σελ. 199. Δρχ. 2600. ΨΥΛΛΑΣ Ι.Ν. Ιστορία της νήσου Κέας. Β' έκδοση. Κέα, Βουρκαριανή, 1992. Σελ. 344. Δρχ. 5200. Παγκόσμια Ιστορία ΜΟΡΛΕΫ Σ.Γ. Ο κόσμος των Μάγια. Μετ. Α. Ακοντίδου. Αθήνα, Κάκτος, 1992. Σελ. 557. Δρχ. 2600. ΤΑΞΙΔΙΑ Κόσμος ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ Κ.Ν. Περιήγησις εις τον Πόντον. Γ' έκδοση. Θεσσαλονίκη, Λέσχη του Βι­ βλίου, 1992. Σελ. 352. Δρχ. 2800. ΠΑΙΔΙΚΑ Ελεύθερα αναγνώσματα ΜΑΝΩΛΑΚΟΥ Μ. Μ' ένα στίχο κάθε μέρα. Ποίηση για παιδιά του Δημοτικού. Πάτρα, Αχαϊκές Εκδό­ σεις. Σελ. 116. ΝΙΚΟΛΑΪΔΗΣ Κ.Ν. Μύθοι του Λαφοντέν. Τόμοι Α' + Β\ Αθήνα, Gutenberg, 1992. Σελ. 168+184. Δρχ. 1040 (ο κάθε τόμος). Σχολικά ΚΑΛΟΓΕΡΑΣ Κ.Α. Μεθοδεύσεις των αντιστρόφων λατινικών θεμάτων. Γ' έκδοση. Αθήνα, Παπαδήμας, 1992. Σελ. 478. Δρχ. 2200. ΠΕΡΙΟΔΙΚΑ ΑΝΔΡΟΣ ΣΗΜΕΡΑ. Τεύχος 7. Δρχ. 500. ΑΝΤΙ. Δεκαπενθήμερη πολιτική και πολιτιστική επι­ θεώρηση. Τεύχος 502. Δρχ. 250. ΔΙΑΒΑΖΩ. Δεκαπενθήμερη επιθεώρηση του βι­ βλίου. Τεύχος 294. Δρχ. 600. ΕΝΗΜΕΡΩΤΙΚΟ ΔΕΛΤΙΟ. Επιστημονικό και ενημε­ ρωτικό τριμηνιαίο περιοδικό κοινωνικών λειτουρ­ γών. Τεύχος 3. Δρχ. 100. ΝΕΑ ΕΣΤΙΑ. Τεύχος 1565. Δρχ. 500. ΝΕΑ ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΑ. Κοινωνιολογική επιθεώρη­ ση της νέας Ελλάδας. Τεύχος 15. Δρχ. 750.

78/δελτιο

Στην Κριτικογραφία περιλαμβάνονται όλες οι ε­ πώνυμες βιβλιοκριτικές και βιβλιοπαρουσιάσεις των ελληνικών εκδόσεων που δημοσιεύονται στον ημερήσιο αθηναϊκό τύπο. Περιλαμβάνονται, επίσης, και κριτικές δημοσιευμένες στον περιο­ δικό και επαρχιακό τύπο, ό­ σες ήταν δυνατόν να εξα­ σφαλίσουμε ή μας απέστειλαν οι συντάκτες τους. Για κάθε βιβλίο σημειώνονται, μέσα σε παρένθεση: το όνο­ μα του κριτικού και ο τίτλος του εντύπου, καθώς και η ημέρα δημοσίευσης της κριτικής αν πρό­ κειται για εφημερίδά, ή ο αριθμός έκδοσης αν πρόκειται για περιοδικό έντυπο.

δελ I ο

Τ

15 Σεπτεμβρίου 28 Σεπτεμβρίου 1992

κριτικό γρα φια

29

?

Επιμέλεια: Μαρία Τρουπάκη

Φιλοσοφία

Οικονομία

Αξελός Κ.: Από το εργαστήρι της OKeyng (Μ. Φάις, Ελεύθερος Τύπος, 27/9). Γκρανέ Μ.: Η κινέζικη σκέμη (Δ. Κούρτοβικ, Νέα, 18/9)

Νεγρεπόντη-Δελιβάνη Μ.-Δελιβάνη Ε.: Όχι στη λιτό­ τητα (Μ. Νικολινάκος, Διαβάζω, 294)

Ψυχολογία Η επιθετικότητα στην οικογένεια, στο σχολείο και στην κοινωνία (Κ. Τσαούσης, Έθνος, (28/9) Πολιτική Βατικιώτης Π.Γ.: Ισλάμ και κράτος (Σ. Ντάλης, Οικο­ νομικός Ταχυδρόμος, 10/9) Κοζάκος Π.: Η Ελλάδα ανάμεσα σε προσαρμογή και περιθωριοποίηση (Σ. Ντάλης, Αντί, 18/9) Κηπουρός X.: Θράκη! Θράκη! (Θ. Διαμαντόπουλος, Οικονομικός Ταχυδρόμος, 10/9) Μαρδάς Κ.: Η Ελλάδα στα δίχτυα των βάσεων (Α.Δ.Π., Οικονομικός Ταχυδρόμος, 10/9) Μπαρούτας Κ.: Η κραυγή των Ελλήνων (Θ. Διαμαντόπουλος, Οικονομικός Ταχυδρόμος, 10/9) Κοινωνιολογία Μπόσμανς Φ.: Δώστε στην ευτυχία μια ευκαιρία (Κ. Τσαούσης, Έθνος, 27/9)

Θετικές επιστήμες Maturana Η.-Varela F.: Το δέντρο της γνώσης (Α. Ελμάογλου, Καθημερινή, 15/9) Γκρμεκ Μ.Ν.: Ιστορία του Έιτζ (Ν. Ντόκας, Ελευθε­ ροτυπία, 27/9) Τζόνσον Ε.: Τι μπορείς να κάνεις για ν’ αποφύγεις το AIDS (Ν. Ντόκας, Ελευθεροτυπία, 27/9) Futuyama D.: Εξελικτική βιολογία (Γ. Σακιώτης, Νέα Οικολογία, 95) Κλασική Φιλολογία «Ομήρου Οδύσσεια», μετάφραση Δ.Ν. Μαρωνίτη (Ν. Βαγενάς, Βήμα, 20/9) Ποίηση Κύρου Κ.: Περίοδος χάριτος και άλλα ποιήματα (Γ. Κουβαράς, Καθημερινή, 15/9)

δελτιο/79 Φωτίου-Βλάχου Μ.: Στοχαστής του ανέμου (Δ. Ζαδές, Εξόρμηση, 18/9) Ουίτμαν Β.: Στη γαλαξία όχ9η της Οντάριο (Ε. Αρανίτσης, Ελευθεροτυπία, 23/9) Πεζογραφία Αμπατξόγλου Π.: Μια συνηθισμένη μέρα (Η. Παπαλέξης, Διαβάζω, 294) Αριστηνός Γ.: Η κατάβαση (Κ. Τσαούσης, Έθνος, 22/9) Δομήνικου Α.: Το χάρτινο σπέρμα (Ν.Ι. Κοκκινάκη, Διαβάζω, 294) Ζόμπολας Τ.: Η γοργόνα της στεριάς (Δ. Πάκος, Ε­ ξόρμηση, 25/9) Κορδόση Α.: Ο εμπρησμός (Κ. Τσαούσης, Έθνος, 28/9) Παπαθανασόπουλος Θ.: Η πλατεία (Δ. Τσατσούλης, Αντί, 18/9) Χατξηδεόκλητος Κ.: Ο Σαραντάχρονος άντρας (Δ. Τσατσούλης, Αντί, 18/9) Ραπτόπουλος Β.: Η αυτοκρατορική μνήμη του αίμα­ τος (Ε. Κοτξιά, Καθημερινή, 27/9) Μούξιλ Ρ.: Ο άνθρωπος χωρίς ιδιότητες (Ν. Μπακουνάκης, Marie-Claire, Οκτ. 1992) (Δ. Κούρτοβικ, Νέα, 25/9) Στεπάνοβιτς Β.: Χιόνι στην Αθήνα (Δ. Κούρτοβικ, Νέα, 18/9)

Θέμελης Γ.: Ο Παπαδιαμάντης και ο κόσμος του (Μ. Θεοδοσοπούλου, Εποχή, 27/9) Κολυβάς Ι.Κ.: Λογική της αφήγησης και ηθική του λόγου (Μ. Θεοδοσοπούλου, Εποχή, 27/9) Παππάς Κ.: Η ποίηση του Τ. Πατρικίου (Σ. Δημού­ λης, Αυγή, 27/9) Δοκίμια Μόσχος Ε.Ν.: Το πρόσωπο της Ευρώπης (Θ.Δ. ‘ Φραγκόπουλος, Μεσημβρινή, 25/9) Παιδικά Σιμάτου X.: Τα παιδιά των Μουλτιβόλων (Γ. Πλαχούρης, Εξόρμηση, 18/9) Ιστορία Σωτηρέλης Σ.: Σύνταγμα και εκλογές στην Ελλάδα 1864-1909 (Β. Καπετανγιάννης, Καθημερινή, 15/9) Μαρτυρίες Βλάχου Ε.: Πενήντα και κάτι... Β' (Α. Λαμπρία, Με­ σημβρινή, 18/9) (Ε. Κοτξιά, Καθημερινή, 20/9) Πληξιώτης X.: Αναμνήσεις του μετώπου. 1920-1921 (Τ. Μενδράκος, Αντί, 18/9) Οξλού Τ.: Οι κρύες παιδικές νύχτες (Α. Κώττη, Ριζο­ σπάστης, 24/9)

Μελέτες Δημαράς Κ.Θ.: Σύμμικτα, Τ': Περί Καβάφη (Μ. Θεοδοσοπούλου, Εποχή, 20/9)

ρ α φ τείτε σ υ νδ ρ ο μ η τές

Συνδρομές εσωτερικού και Κύπρου

Ετήσια 12.000 - Σπουδαστική 11.000 δρχ. Εξάμηνη 6.500 - Σπουδαστική 5.500 δρχ. Οργανισμών, Τραπεζών, Ιδρυμάτων 14.000 δρχ. Συνδρομές εξωτερικού Ετήσια 90 δολ. (ΗΠΑ) Σπουδαστική Ετήσια 85 δολ. Ιδρυμάτων, Βιβλιοθηκών 105 δολ. Τα παλιά μηνιαία τεύχη κοστίζουν 1000 δρχ., τα δεκαπενθήμερα 600 δρχ. και τα διπλά 1000 δρχ. Εμβάσματα στη διεύθυνση: Κατερίνα Γρυπονησιώτου Α. Μεταξά 26, Αθήνα - 106 81

ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΗ Η θεατρική ομάδα ΔΡΥΣ του Πολιτιστικού Ομίλου Φοιτητών του Πανεπιστη­ μίου Αθηνών παρουσιάζει θεατρική παράσταση και εκδήλωση με θέμα: «Ανδρέας Κάλβος», στις 31 Οκτωβρίου στο πλαίσιο των προγραμματισμένων εκδηλώσεων της Πολιτιστικής Πανεπιστημιάδας. Η παράσταση στηρίζεται σε σύνθεση δρωμένων με αφετηρία γεγονότα της ζω­ ής του ποιητή και θεατροποίηση εικόνων της ποίησής του, καθώς και αναφορές στις φιλολογικές και λογοτεχνικές πηγές της έμπνευσής του. Την ευθύνη της σύνθεσης και της σκηνοθεσίας έχει η Ά ννα Λόγου, ερευνήτρια της Φιλοσοφίας και του Θεάτρου, με τη συνεργασία φοιτητών και καλλιτεχνών από διάφορους τομείς. Η εκδήλωση θα πραγματοποιηθεί στην Aula της Φιλοσοφικής Σχολής, στις 7.30 μ.μ., (Πανεπιστημιούπολις-Ζωγράφου), το Σάββατο 31 Οκτωβρίου 1992.

200 χρόνια από τη γέννησ του

ΚΑΑΒΟΥ Α φ ιέ ρ ω μ α τ ο υ Δ Ι Α Β Α Ζ Ω σ τ ο ν Α ν δ ρ έ α Κ ά λ β ο Α ρ ιδ . 1 4 0

• ΒΙΒΛΙΟ: Ο φίλος τον εκπαιδευτικού • ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΣ: Ο φίλος του βιβλίου

• GUTENBERG: Η σωστή σχέση με το βιβλίο και τους φίλους του

Με το επίδομα προμήθειας βιβλίων έγινε το πρώτο βήμα...

GUTENBERG ΓΕΝΙΚΟΣ ΤΙΜΟΚΑΤΑΛΟΓΟΣ

...το επόμενο βήμα ΕΚΔΟΣΕΙΣ

GUTENBERG ΓΙΑ ΕΝΗΜΕΡΩΣΗ ΣΑΣ ΖΗΤΗΣΤΕ

οι ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ ΤΟΥ ΑΝΘΡΩΠΟΥ

GUTENBERG

ΤΟΥΣ ΕΙΔΙΚΟΥΣ ΚΑΤΑΛΟΓΟΥΣ ΤΩΝ ΕΚΔΟΣΕΩΝ GUTENBERG

ΠΑΙΔΕΙΑ

ΣΕ ΟΛΑ ΤΑ ΒΙΒΛΙΟΠΩΛΕΙΑ

G U TEN BERG · ΣΟΛΩΝΟΣ 103 · 106 78 ΑΘ ΗΝ Α · ΤΗΛΕΦ. 36.00.127

α *

Εκδόσεις Κέδρος Γ. Γενναδίου 3. Τηλ. 36.02.007-36.09.712

ΜΑΡΙ ΟΣ 20 χρόνια από to θάνατό του από τις Εκδόσεις Κέδρος κυκλοφορούν

ΑΠΑΝΤΑ

Ο τόμος ΑΠΑΝΤΑ περιέχει το σύνολο του έργου του: • τις συλλογές διηγημάτων ' ΤΥΦΕΚΙΟΦΟΡΟΣ ΤΟΥ ΕΧΘΡΟΥ, Ο ΜΠΙΝΤΕΣ, ΤΟ ΚΟΙΝΟΒΙΟ τα θεατρικά μονόπρακτα ΕΝΟΧΗ, ΑΝΑΖΗΤΗΣΗ, ΤΑ ΚΛΕΙΔΙΑ την ποιητική συλλογή ΟΜΟΡΦΟ ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ και κείμενα που δημοσιεύτηκαν στα περιοδικά «Αντί» και «Χρονικό 1972»

ΧΑΚΚΑΣ