Τεύχος 500

ΜΗΝΙΑΙΑ ΕΠΙΘΕΩΡΗΣΗ ΒΙΒΛΙΟΥ

500

ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ

2009

ΤΙΤΟΣ Π Α Τ Ρ ΙΚ ΙΟ Σ Έγραφα κρυφά και από τον εαυτό μου

Η νεοελληνική λο γο τεχνία α π έκτησε το λεξικ ό της

ΛΕΞΙΚΟ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑΣ ΠΡΟΣΩΠΑ « ΕΡΓΑ ■ΡΕΥΜΑΤΑ« ΟΡΟΙ Ένα έργο που χρειάστηκε 19 έτη για να ολοκληρωθεί και είναι ενημερωμένο με τα πιο πρόσφατα δεδομένα και εξελίξεις στο χώρο της νεοελληνικής λογοτεχνί­ ας. Συνεργάστηκαν 106 επιστήμονες: φιλόλογοι, ιστορικοί, δημοσιογράφοι, κρι­ τικοί, ερευνητές, συγγραφείς, θεατρολόγοι, βιβλιογράφοι. Περιέχει λήμματα για δημιουργούς, λογοτεχνικά έργα που ξεχώρισαν, ρεύματα και σχολές, λογοτεχνικά είδη, όρους της θεωρίας της λογοτεχνίας, περιοδικά, μελετητές της λογοτεχνίας, ιδρύματα, εκδοτικούς οίκους κ.ά., καθώς και ενημε­ ρωμένη και αναλυτική βιβλιογραφία.

Σωστά οργανωμένο, πρωτότυπο, χρήσιμο σε όπ οιον έχει ως ζητούμενο του τη νεοελληνική λογοτεχνία Κ ΥΚΛ Ο Φ Ο ΡΕΙ Α Π Ο ΤΙΣ ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΠΑΤΑ ΚΗ ^ ΝΕΑ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ: ΠΑΝΑΓΗ ΤΣΑΛΔΑΡΗ (ΠΡΩΗΝ ΠΕΙΡΑΙΩΣ) 38, 104 37 ΑΘΗΝΑ, ΤΗΛ. 210.36.50.000 web sitc-: hiιp://\v\v\v.|>aι.1kϊ.χ.μτ · e-mail: in!o<"ipaukis.i;i * salesi" pm;ikis.<;i

δ : Η γνώμη μου

Ό σο υπάρχουν αναγνώστες Πεντακόσια τεύχη δεν είναι λίγα. Πάνε σχεδόν 34 χρόνια που υπάρχει αυτό το περιοδικό. Γεννήθηκε την οραματική εποχή της μεταπολίτευ­ σης, πέρασε στη ρεαλιστική εποχή του ’80, γνώρισε τις κρισιακές μέρες του τέλους του αιώνα, μέσα από τις οποίες συντηρήθηκε για να προσπαθήσει να ξαναγεννηθεί σε μια νέα εποχή. Από τις στήλες του πέρασε το σύνολο, σχεδόν, των ανθρώπων των γραμμάτων, με συνεν­ τεύξεις, συζητήσεις, έρευνες, φιλολογικές εργασίες, διάλογο και αντι­ παραθέσεις, κριτικές και παρουσιάσεις. Πολλοί από αυτούς δεν υπάρχουν πια. Ήρθαν νεότεροι να καλύψουν τα κενά. Γράφουν μαζί με τους παλιούς στο περιοδικό μας. Σήμερα το Διαβάζω επιμένει να είναι μία βιβλιοφιλική έκδοση. Μία επι­ θεώρηση για όλα τα είδη του βιβλίου. Κυρίως του έντυπου βιβλίου και γενικότερα του έντυπου λόγου. Ίσως ακούγεται παλιομοδίτικο σε μια ψηφιακή εποχή να επιμένεις σε μια παλιότερη τεχνολογία και αντί­ ληψη. Αλλά επειδή η ψηφιακή εποχή -ό,τι έχουμε δει μέχρι τώρα- αρέσκεται στη φλυαρία, στους σχολιασμούς άνευ ουσίας, και επειδή οι εκδότες ακόμα τυπώνουν βιβλία με μελάνι και χαρτί, παραμένουμε ένας πόλος όπου διατηρείται η κουλτούρα του καλού βιβλίου. Μαζί μας συνεχίζουν και άλλοι. Το βιβλίο, η αφήγηση, το ποίημα, το δοκίμιο, το παιδικό -ανεξαρτήτως τεχνολογίας και μορφής- θα εξακολουθήσουν να υπάρχουν όσο υπάρ­ χουν άνθρωποι που διαβάζουν. Και αυτός είναι ένας λόγος για να εξα­ κολουθήσει και το Διαβάζω να υπάρχει! Η συντακτική ομάδα του Διαβάζω και εγώ προσωπικά οφείλουμε πολ­ λές ευχαριστίες στον Χρήστο Τζοβάρα για την προσφορά του να ανασχεδιάσει το περιοδικό. Και αυτό το έκανε με κέφι και φαντασία, όπως θα διαπιστώσετε κι εσείς.

Γιάννης Ν. Μπασκόζος

ΝΕΕΣ ΚΥΚΛΟΦΟΡΙΕΣ...

ΙΌΤΙΛΙΑΜ ΝΕΪΠΙΕΡ

ΑΓΟΥΣΩΝ ΣΑΝΤΣΕΘ ΒΙΔΑΛ

ΜΑΤΩΜΕΝΟΣ

ΚρΜΠΟΣ Β>*ΜΜΕΝΟΣΘΗΙΛΥΡΟΣ'

ΑΤΤΙΛΑΣ ΟΡΑ ΤΗΣ ΚΡΙΣΗΣ

W

Εκδόσεις ΨΥΧΟΓΙΟΣ Γι α α ν α γ ν ώ σ τ ε ς μ ε α π α ι τ ή σ ε ι ς

ΠΟΥ ΘΑ ΞΕΧΩΡΙΣΟΥΝ Στιγκ Λάρσον ΤΟ ΚΟΡΙΤΣΙ ΠΟΥ ΕΠΑΙΖΕ ΜΕ ΤΗ ΦΩΤΙΑ

Κάρλος Ρουίβ θαιρόν ΤΟ ΠΑΙΧΝΙΔΙ ΤΟΥ ΑΓΓΕΛΟΥ

Η ΣΥΝΕΧΕΙΑΤΟΥ ΜΠΕΣΤ ΣΕΛΕΡ ΤΟΚΟΡΙΤΣΙ ΜΕ ΤΟ ΤΑΤΟΥΑΖ

ΚΥΚΛΟΦΟΡΕΙ ΣΕ 38 ΧΩΡΕΣ

Βαλέριο Μάσψο Μανφρέντι ΟΙ ΤΕΛΕΥΤΑΙΕΣ ΜΕΡΕΣ ΤΟΥ ΚΑΙΣΑΡΑ

ΛΟΣ Ρ Ο Ϊ

ΤΟ ΠΑΙΧΝΙΔΙ ΤΟΥ ΑΓΓΕΛΟΥ

ΒΑΛΕΡΙΟ ΜΑΙΙΜ8

Μανφρεντι \Μ

Λ

ν I II

< 0ΡΙΤΣΙΚ ΜΕΤΗΦΩΤΙΑ

( Γ4,

Η

!>βί *

Γιώργος Πολυράκης

ν ·,ν

01 ΤΕΛ Ε ΥΤ Α ΙΕ Σ Η Μ Ε Ρ Ε Σ του ΚΑΙΙΑΡΑ

Κυριάκος Μαργαρίτης

Θ λΝ Ο Ϊ ΚΟΝΔΥΛΗ2 ΚΥΡΙΑΚΟΣ ΜΑΡΓΑΡΙΤΗΣ

ΡΕΚΒΙΕΜ Π Α ΤΟΥΣ Α ΠΟ ΝΤΕΣ

στήλες: 01. Η γνώμη μου Γιάννης Ν. Μπασκόζος | 0 8 . Σχόλια 112. Από μήνα σε μήνα 16m Courier 118. Θερμιδωριανά οξύτονα Α λέξης Ζήρας | 20. Ζενερίκ Γιώργος-Ίκαρος Μπαμπασάκης 122. Για τα παιδιά Μαρίζα Ντεκάστρο | 24. Χωρίς προϋπηρεσία Γιώργος Ξ ενάριος | 174. Ο περιοδεύων Σπύρος Κακουριώτης | 176. Του δρόμου... #43

Όλγα Σελλά |

Ωμέγ@

βιβλία στον κόσμο: 148. Urban litterature Ελένη Καρρά | 149

Ιταλία: Άρωμα

Ελλάδας Maurizio de Rosa | 150. Γερμανία: «Θα ήθελα...» Έλενα Παλλαντζά | 150. Ρωσία: Μεγάλες απώλειες Δημήτρης Β. Τριανταφυλλίδης

5 0 0 Τ ε υ Χ Γ ΐ: 26. ΤΟ ΔΙΑΒΑΖΩ ΤΑ ·ΧΕΙ 500 | 28. Ας πάμε, λοιπόν, 500 τεύχη πριν... | 3 0 . 500 τεύχη Γιώργος Γαλάντης 132. Οι εποχές του Διαβάζω, εποχές του μαθαίνω Α λέ­ ξης Ζ ή ρ α ς | 3 4 . Μετά δεκάκις πεντήκοντα τεύχη Κώστας Γεωργουσόπουλος | 35. Χθες, σήμερα, αύριο Μένης Κουμανταρέας | 37. Η πορεία του «Δ», ο «αυτοκαθοριζόμενος» και «συνάλληλος» πολίτης Λάμπρος Κουλελής | 39. Ήμουν κι εγώ εκεί Γιώργος Δ. Κ. Σαρηγιάννης 142 . Παράλληλες πορείες Αντώνης Φ ωστιέρης 143 . Τόσα και άλλα τόσα! Α λέξης Πο­ λίτης 14 4 . Πανδέκτης του βιβλίου Γιώργος Βέης 145 . Φόρος τιμής στους πρωτεργάτες

εκδόσεις της Ε Σ Τ Ι Α Σ α ν

, ΧΡΟΝΙΑ ΒΙΒΛΙΑ

w w w .h e s t i a .g r · w w w .e s t i a b o o k s t o r e .g r

ΤΤρώΤΛ

αεntw^H<r£is!

δ : περιεχόμενα ΜΗΝΙΑΙΑ ΕΠΙΘΕΩΡΗΣΗ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ ISSN: 1106-1383 ΚΩΔΙΚΟΣ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟΥ 1141 ΤΕΥΧΟΣ S00 ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2009 Ιδρυτής Περικλής Αθανασόπουλος Ιδιοκτήτης Γ. Γαβαλάς & ΣΙΑ Ε.Ε. Εκδότης Γεώργιος Γαλάντης-Γαβαλάς Διευθυντής Γιάννης Ν. Μπασκόζος Τακτικοί συνεργάτες Παναγιώτης Στ. Ανδιανέσης Αλέξης Ζήρας Σπύρος Κακουριώτης Έλενα Καρακούλη Ελένη Καρρά Κώστας Μποτόπουλος Γιώργος Ξενάριος Όλγα Σελλά Ανταποκριτές Christopher Lees (Μπέρμινγκχαμ) Έλενα Παλλαντζά (Φρανκφούρτη) Maurizio De Rosa (Μπολώνια) Δημήτρης Β. Τριανταφυλλίδης (Μόσχα) Κριτικογραψία Θοδωρής Πέρσης Υπεύθυνη Δημοσίων Σχέσεων Κωνσταντίνα Πολυχρονοπούλου

JJ β go

Κώστας Μαρτζούκος

αφιέρωμα: 52. τ ιτ ο ς π α τ ρ ίκ ιο ς ι 54. το σπίτι

62. Βιοεργογραφία Τίτου Πατρικίου 72. Ο φίλος μου, ο Τίτος Άλκη Ζέη | 76. Γράμμα στον Τίτο Κωνσταντίνος Τσουκαλάς | 78.ο

Τίτος Πατρίκιος |

Ελένη Αντωνιάδου |

Τίτος Πατρίκιος, η βραδινή υγρασία, το φως και το σκότος

80 . Από όσα θυμάμαι...

82. Ένας φαντάρος που κράτησε Στρα­ τός Θ εοδωρακάκης | 84. Ο Τίτος Πατρίκιος στη Μακρό­ νησο Θεόδωρος Μ. Πολίτης | 88 Τίτος Πατρίκιος: της πλύσεως Γιάννης Κοντός | Νίκος Σιαπκίδης |

.

Έγραφα κρυφά κι απ' τον εαυτό μου Συνέντευξη στον Γιάννη Ν. Μπασκόζο |

102 .Νίκη της ποίησης επί της ήττας

Δημήτρης Ραυτόπουλος | 1 1 0 . Τίτος Πατρίκιος: Τρόποι και

οπτικές για την ποιητική του μαθητεία Αλέξης Ζήρας 1114. Η μακρά πορεία του Τίτου Πατρικίου Αναστάσης Βιστωνίτης

.

1120 η «διαιώνιση των παροδικών κι ακαριαίων» ως μέ­ θοδος Κατερίνα Κωστίου | 126. Πατρίκιος: εξέχουσα σύν­

Διαφημίσεις, Παραγωγή, Διανομή Α. Δ. Οικονομόπουλος & ΣΙΑ Ο.Ε.

θετη αξία Γιάννης Βαρβέρης | 129. «Πλάγιος φωτισμός»

Συνδρομές Χρυσάνθη Κουλελή

Λίζυ Τσιριμώκου |

Design director Χρήστος Σ. Τζοβάρας design9@hol.gr

si Λρ 5 Μ

4 6 ■Η «προσκοπική» εποχή Βασίλης 48. Αγαπητό Διαβάζω, αγαπητοί παλιοί φίλοι

Παύλος Δ. Πέζαρος | Δ. Τ σ άμης |

132. Τίτος Πατρίκιος: η ποίηση ως

στάση ζωής Χριστίνα Ντουνιά | 136 ■ Κρυφοί και φανεροί συγγενείς του Τίτου Πατρικίου Ελένη Αντωνιάδου | 148. Για τον Τίτο Πατρίκιο Νάσος Βαγενάς | 150. Τρόποι δια­ χείρισης του «ερωτικού αισθήματος» στην ποίηση του Τίτου

Σοφία Μιχάλα msdesign@otenet.gr

Πατρικίου Γιάννης Κωνσταντέλλης | 166. Οι τρεις πόλεις

Εκτύπωση I. Μαυρίδης & ΥΙΟΙ Ο.Ε.

και η ίσαλος γραμμή του Τίτου Πατρικίου Γιώργος Στεφανί-

ΔΙΑΝΟΜΗ ΑΡΓΟΣ (περίπτερα) ΕΡΜΗΣ (βιβλιοπωλεία) ΔΙΑΒΑΖΩ Χαριλάου Τρικούπη 38, ΑΘΗΝΑ, 106 80 Τηλ.: 210 33 88 008-9, Fax: 210 33 88 006 e-mail: diavazo@otenet.gr

δης |

170. «Στις πόλεις όλα ξαναρχίζουν...» Λεύκιος Ζ α­ 171■Έρωτας και πολιτική Παναγιώτης Νούτσος

φειριού 1

βιβλιοθήκες: 178. Σιάτιστα: Μανούσειος Βιβλιο­ θήκη Νάσος Χριστογιαννόπουλος

EC ΕΚΔΟΣΕΙΣ Κ Α ΣΤΑ Ν ΙΩ ΤΗ w w w . k a s t a n i o t i s . c o m

ΓΡΑΦΕΙΑ: Ζαλόγγου 11 · ΒΙΒΛΙΟΠΩΛΕΙΟ: Σόλωνος 131 · ΐ : 210-3301208 · F: 210-3822530

ΟΥποιργός...

Χωρίς απάντηση Οι Σύλλογοι Συγγραφέων, Εκδοτών, Βι­ βλιοπωλών και Βιβλιοθπκονόμων απευθυ­ νόμενοι με γράμμα λίγο πριν από τις εθνικές εκλογές, θέλησαν να μάθουν τι προβλέπουν τα υποψήφια κόμματα σχε­ τικά με: την έλλειψη εθνικής πολιτικής για τους συντελεστές του βιβλίου και των φο­ ρέων που είναι επιφορτισμένοι με τη δη­ μιουργία, παραγωγή, διατήρηση και διάδοση της εθνικής πνευματικής πολιτι­ στικής κληρονομιάς, την έλλειψη θεσμών για την προώθηση της γνώσης και της πληροφόρησης (ανεπαρκής ή ανύπαρκτη σχετική νομοθεσία), την έλλειψη εκπαι­ δευτικής πολιτικής για ένα σχολείο που θα καλλιεργεί τη φιλαναγνωσία, την έλ­ λειψη σχεδιασμού και συνεργασίας με τους αρμόδιους φορείς για τη λήψη των σχετικών αποφάσεων, την έλλειψη οργα­ νωμένων βιβλιοθηκών (σχολικών, δημοτι­ κών, κ.ά.) με σύγχρονα πρότυπα όσον αφορά στη λειτουργία τους κ.τ.λ. Ακόμα περιμένουν απάντηση...

Κάποτε συνάντησα έναν, απελθόντα πλέον, Υπουργό Πολιτισμού. Του συστήθηκα ως επικεφαλής του Διαβάζω, ενός περιοδικού που υπάρχει τρεις δεκαετίες στο χώρο του βιβλίου. «Στείλε μου μερικά κομμάτια, να δω τι είναι», μου είπε...

...και το τσιράκι του Ο σύμβουλος του ίδιου Υπουργού Πολιτι­ σμού ήταν ένας ευγενής νέος που έσπευσε, όμως, στις μεταξύ μας συστά­ σεις να πει: «Ξέρεις, δεν διαβάζω ποτέ βι­ βλία, πες μου ό,τι άλλο θέλεις».

Ελπίζω θέλω να ελπίζω ότι ένας καινούργιος Υπουργός Πολιτισμού θα είναι διαφορετι­ κός. Θα θελήσει να μείνει για πολύ, να συνδέσει το όνομά του με το χώρο, να δημιουργήσει θεσμούς και να συμβάλει στην αναγέννηση άλλων. Ζητάω πολλά;

ΟύτΕμίαφώττηση Εννοείται ότι ούτε και σε αυτά τα περίφημα προεκλογικά ντιμπέιτ κάποιος δημοσιογράφος ή πολιτικός σκέφτηκε να θέσει ερώτηση με πολιτιστικό θέμα. Το περίεργο είναι ότι το γεγονός αυτό δεν κάνει σε κανέναν εντύπωση. Κάτι τέτοιο θα ανέτρεπε την εδραιωμένη γενική απα­ ξίωση που έχει ο πολύς κόσμος για την πολιτική και τους πολιτικούς. Στις ευρωπαϊκές χώρες δεν είναι έτσι οι πολιτικοί, έχουν κάποιο όραμα. Εδώ το όραμα ποιο είναι; Φτηνά αυτοκίνητα και αιρκοντίσιον με έκπτωση;

Κάη από το πρώ το τεύχος ΤΙ γίνετα ι α λλού

Το έχω ακούσει και το μεταφέρω. Ο Κώ­ στας Γεωργουσόπουλος στο πρώτο τεύ­ χος του Διαβάζω είχε κάνει οξύτατη κριτική σε ένα βιβλίο του Μήτσου Λυγίζου. Ο τελευταίος θέλησε να διαμαρτυρηθεί και πήρε τηλέφωνο τη μητέρα του Περικλή Αθανασόπουλου, μία σεβάσμια γυναίκα, η οποία εμφανιζόταν τυπικά ως εκδότρια. Ο Λυγίζος είπε τα παράπονα του και η καλή κυρία Αθανασοπούλου τον δια­ βεβαίωσε ότι θα επιληφθεί του θέματος και θα μαλώσει το γιο της για την απρέπειά του. Γυρίζοντας ο Περικλής σπίτι, η μητέρα του τον αποπήρε: «Δεν ντρέπεσαι να κάνεις τέτοια πράγματα σε αυτόν τον καλό και ευγενικό κύριο!».

Σε πολλές πόλεις άλλων χωρών (Αγγλία, Ιταλία, Γαλλία, Γερμανία, κ.ά.) γίνονται λο­ γοτεχνικά φεστιβάλ. Το χαρακτηριστικό τους είναι ότι πρόκειται για μικρές επαρ­ χιακές πόλεις που στηρίζουν μικρά λογο­ τεχνικά φεστιβάλ, κύκλους σεμιναρίων και δημιουργικής γραφής, ποιητικούς διαγωνι­ σμούς. Απευθύνονται οργανωμένα και σε βιβλιόφιλους πολίτες άλλων χωρών. Τα φεστιβάλ και όλα αυτά τα γεγονότα αποτε­ λούν «πολιτιστικό σήμα» των πόλεων αυτών και φυσικά τυγχάνουν ανάλογης οι­ κονομικής, διαφημιστικής, τουριστικής προβολής. Σε μας αυτού του είδους τα γε­ γονότα είναι ελάχιστα. Και όποιοι τα δημι­ ουργούν θεωρούνται και ελαφρώς «λοξοί»!

Η καλλιτεχνική και α νθρώ π ινη αυνύπ αρ ξη δ ύ ο κ ο ρ υ φ α ίω ν μ ο ρ φ ώ ν m s n o in o n s

Μ ε τ α ιχ Μ ίο

(])

βι βλί α αιχμήβ

Κ.Π. ΚΑΒΑΦΗΣ, ΦΕΡΝΑΝΤΟ ΠΕΣΣΟΑ Τα εξαίσια όργανα τον μυστικού θιάσου

Τη νύχτα ηου ο Φερνάντο Πεσσόα συνάντησε τον Κιονσταντίνο Καβάχρη

εισαγωγή - μετάφραση ανθολόγηση: ITawns Σουλιώτη

■ικρίπλοικ

Η πολυβραβευμένη ταινία σε σκηνοθεσία

Στέλιου Χαραλαμπόπουλου και παραγωγή Διαβάστε την έκδοση

θάνου Λαμπρόπουλου

με τα κ α λ ύ τ ε ρ α ποιήματα

σε DVD Α Π Ο

ΤΟ

Μ Ε Τ Α Ι Χ Μ Ι Ο

των δύο σ π ο υ δ α ίω ν ποιητών. ΣΕ

ΟΛ Α

ΤΑ

Β Ι Β Λ Ι Ο Π Ω Λ Ε Ι Α

δ σχόλια

Buchmesse της Φρανκφούρτης. Ήδη σε μία ανοικτή συζήτηση ο διευθυντής της Έκθεσης Γιούργκεν Μπος είχε καλέσει δύο αντιφρονούντες Κινέζους. Οι επίση­ μοι διαμαρτυρήθηκαν, αποχώρησαν, για να επανέλθουν αργότερα, συλλογιζόμενοι περισσότερο τα χρηματικά οφέλη του κα­ πιταλισμού και λιγότερο τις ιδεολογικές απώλειες.

Επέτειοι Εκτός από το «Δ» που είναι ήδη πολύ παλιό υπάρχουν και νεότεροι που γιορτά­ ζουν επετείους. Σφίγγουμε το χέρι στις εκδόσεις Ψυχογιός για τα τριάντα επιτυ­ χημένα χρόνια παρουσίας τους, όπως και στην αλυσίδα βιβλιοπωλείων Ιανός για τα 25 χρόνια βιβλιοπωλικής τους δράσης. Ευχόμαστε μακροημέρευση!

Π ρολάβετε το διαγωνισμό! Το Diavasame.gr προκηρύσσει τον 3ο Πανελλήνιο Διαγωνισμό Διηγήματος. Τα διηγήματα των δύο προηγούμενων διαγω­ νισμών, με τίτλους «Τα πρώτα δώδεκα βήματα» και «19 νέα βήματα», κυκλοφο­ ρούν σε βιβλία από τον Ελευθερουδάκη. Συμμετοχή ελεύθερη για όσους δεν έχουν εκδώσει βιβλίο με πονήματά τους. Θέμα, επίσης, ελεύθερο, με μέγιστο όριο λέξεων τις 2.000. Λήξη υποβολής διηγημάτων: 2/12/09, info: www.diavasame.gr

Buchmesse και Κίνα Είμαι περίεργος να δω τι θα κάνουν με τους αντιφρονούντες και τα βιβλία τους, που κυκλοφορούν από χιλιάδες οίκους σε όλο τον κόσμο, οι επίσημοι Κινέζοι που η χώρα τους είναι τιμώμενη στη φετινή

δ 10

Γιορτή για τ α 50 0 τεύχη Φτάσαμε στο τεύχος 500! Μας πήρε, βέβαια, 33 χρόνια! Γι’ αυτό γιορτάζουμε. Και σας περιμένουμε όλους, τη Δευτέρα, 12 Οκτωβρίου, στο Metropolis Live Stage (Πανεπιστημίου 54, Αθήνα), στις 7 το απόγευμα, για να σας παρουσιάσουμε το νέο ΔΙΑΒΑΖΩ και να ευχηθούμε στο περιοδικό του βιβλίου άλλα 33 χρόνια ζωής! Στη γιορτή θα τιμήσουμε τον ποιητή Τίτο Πατρίκιο. Είσοδος ελεύθερη Χορηγοί:

ΛεΤΚοροιΐί

ΑΜΠΕΛΩΝΕΣ

ΜΗΤΡΑΚΟΥ

Βραβεία μ ε έμφαση σ τη ν κλασική λογοτεχνία Το ΕΚΕΒΙ ανακοίνωσε τα βραβεία δια­ σκευασμένου σεναρίου από έργο της λο­ γοτεχνίας μας. Τα δύο από τα τρία βραβεία ήταν πάνω σε παλιότερα διηγή­ ματα. Το πρώτο βραβείο (αξίας 3.000 ευρώ) για ταινία μικρού μήκους απονεμήθηκε στον Παναγιώτη Αχουριώτη για το σενάριό του «Ο ξεπεσμένος δερβίσης», διασκευή από το ομώνυμο διήγημα του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη. Το δεύτερο βραβείο (αξίας 2.000 ευρώ) στον Αλέξαν­ δρο Τσαντίλα για το σενάριό του «Ο μηχα­ νικός» από το διήγημα Ο Γρασαδόροςτου Ρένου Αποστολίδη. Το τρίτο βραβείο (αξίας 1.000 ευρώ) πήγε στον Στέφανο Μονδέλο για το σενάριό του «Δύο παπού­ τσια με καρότσι», βασισμένο στο ομώ­ νυμο εικονογραφημένο παραμύθι του Νικόλα Ανδρικόπουλου.

Η πρώ τη αντίδραση κατά Google Ο γαλλικός εκδοτικός όμιλος La Martiniere είναι ο πρώτος εκδότης σε παγκόσμιο επί­ πεδο που προσέφυγε στα δικαστήρια εναντίον του Google κατηγορώντας το για παράνομη ψηφιοποίηση 6.000-9.000 τίτ­ λων του. Ο γαλλικός εκδοτικός οίκος ζη­ τάει 15 εκατ. ευρώ για διαφυγόντα κέρδη. Ζητάει, επίσης, 3 εκ. ευρώ για ζημιά της εκδοτικής του εικόνας. Μαζί του είναι οι ενώσεις εκδοτών και συγγραφέων της Γαλλίας. Η απόφαση αναμένεται μέχρι τις 18 Δεκεμβρίου 2009.

Η π λ ο υ α ιό τερ η Ιο το ρ ία m s Τ έχ νηε π ου γ ρ ά φ τ η κ ε ποτέ!

Μ ετα ιχΜ ίο ( [ ) βι βλί α ai xpns

Τι είναι η Ιστορία ms Texvns και πότε ξεκίνησε; Γιατί οι άνθρωποι εξακολουθούν να δημι­ ουργούν έργα τέχνηε και γιατί αλλάζει η μορφή t o u s ; Τι κοινό έχει ένα$ apxaios κινεζιK0s κύλινδροε με τη φωτογραφία evos παπαράτσι; Ένα προϊστορικό ειδώλιο με ένα βίντεο; Ο Τζούλιαν Μηελ μά$ ταξιδεύει ανά Τζούλιαν Μπελ to u s αιώνεε και ανά tis ηπ είρ ο υ στην Κ α θρ έφ τη

ΚΑΘΡΕΦΤΗΣ AOVVIOMaoi Μια Νέα Ιστορία της Τέχνης

του Κόσμου Μια Νέα Ιστορία ins Ttxvns

πλουσιότερη Ιστορία ms Τέχνηε που γράφτηκε ποτέ με 327 εικόνεε, χρονολογικού5 πίνακεε και εκατοντάδε5 έργα τα οποία αναλύονται καταδεικνύοντα5 na>s η τέχνη είναι ο καθρέ­ φ τ η του κόσμου μα5.

ΖΗ ΤΗΣΤΕ ΤΟ ΣΕ ΟΛΑ ΤΑ ΒΙΒΛΙΟ ΠΩΛΕΙΑ

w w w . m e t a i x m i o . g r

δ:από μήνα σε μήνα ΤΗΣ ΟΛΓΑΣ ΣΕΛΛΑ

Με πολύ αργές διαδικασίες επιστρέφει ο κανονικός ρυθμός στο χώρο του βιβλίου, ακολουθώντας μόνο τις απαραίτπτες υποχρεώσεις (έκθεσπ βιβλίου, για παράδειγμα). Όλοι περιμένουν να περάσουν οι εκλογές, να μπουν τα πράγματα σε μία σειρά για να κινπθεί και λίγο η αγορά, π οποία αυτά τπν περίοδο βασίζεται μόνο στα σχολικά βοπθπματα. Οι εκπλάξεις αυτού του μάνα πάντως άταν ο διορισμός των επιτροπών Κρατικών Λο­ γοτεχνικών Βραβείων και π τοποθέτπσπ νέου Δ.Σ. στο Εθνικό Κέντρο Βι­ βλίου, δύο μόλις μέρες πριν από τπν προκάρυξπ εκλογών.

26 Αύγουστου Ούτε μία φορά δεν είχαν συναντηθεί μέχρι το Σεπτέμβριο τα μέλη των επιτροπών κρατικών βραβείων λογοτεχνίας, που συγκροτήθηκαν, τελικά, κάπου μέσα στο καλοκαίρι, με καθόλου πρωτότυπες συμμετοχές. Έτσι, για τρίτη θητεία, Πρόεδρος της Επιτροπής Κρατικών Λογοτεχνικών Βραβείων ορίστηκε ο Παναγιώτης Μαστροδημήτρης και Αντιπρόεδρος ο Βαγγέλης Αθανασόηουλος. Μέλη είναι οι: Κατερίνα Σχινά, Χαρίκλεια Δημακοπούλου, Βίκυ Πάτσιου, Γιώργος Αδρειωμένος, Θανάσης Νιάρχος, Κωνσταντίνος Χατζηαντωνίου

και Γιώργος Λεονάρδος. Μέλη της επιτροπής λογοτεχνικής μετάφρασης είναι οι: Έρη Σταυροποϋλου, Ντέιβιντ Κόνολι, Αλέξης Ζήρας, Τιτίκα Δημητρούλια, Ανδρέας Βοσκός, Γεράσιμος Ζώρας, Ερρίκος Μπελιές, Γιώργος Βέης, Μαρία Παπαδήμα.

4 Σ επτεμβρίου Λίγες μέρες πριν κυκλοφορήσει στην αγγλική βιβλιαγορά από τις εκδόσεις Bloomsbury το βιβλίο του Απόστολου Δοξιάδη Logicomix έχει κατακτήσει πολλές στήλες των βρετανικών εφημερίδων και το ενδιαφέρον τους, με ενθουσιώδεις κριτικές: «Ένα από τα καλύτερα graphic novel της εποχής», έγραψε ο Independent σ’ ένα θερμό κείμενο που φιλοξένησε με τίτλο «Ο σούπερ ήρωας για τους σκεπτόμενους»! Περιμένουμε αντίστοιχες αντιδράσεις και από τπν κυκλοφορία του στην αμερικανική αγορά.

8 Σεπτεμβρίου Δυο μόλις μέρες πριν προκηρυχθούν οι εκλογές της 4ης Οκτωβρίου, δηλαδή 31 Αυγούστου 2009, και ενώ ήταν γνωστή η εκκρεμότητα με το Δ.Σ. του ΕΚΕΒΙ (η θητεία του προηγούμενου είχε λήξει από τον περασμένο Μάιο, ενώ ο Πέτρος Μάρκαρης και η Λένα Διβάνη, πρώην Πρόεδρος και Αντιπρόεδρος αντίστοιχα, είχαν ενημερώσει το ΥΠΠΟ ότι δεν επιθυμούν να παραμείνουν στην επόμενη σύνθεσή του), δημοσιεύτηκε στο ΦΕΚ το νέο Δ.Σ. του ΕΚΕΒΙ. Είχε, δηλαδή,

όλο τον καιρό ο κ. Αντώνης Σαμαράς να συνεννοηθεί με τη διευθύντρια του ΕΚΕΒΙ, Κατρίν Βελισσάρη, να εηιλέξει κατάλληλους ανθρώπους, κι όχι με τον αγχωμένο τρόπο που τελικά έγινε. Νέα Πρόεδρος του Δ.Σ. του ΕΚΕΒΙ η κ. Μαρία Μιχαηλίδου (τεχνοκριτικός και ιστορικός τέχνης). Αντιπρόεδρος ο επί τιμής διευθυντής της Εθνικής Βιβλιοθήκης και Ομότιμος Καθηγητής Βυζαντινής Φιλολογίας, κ. Παναγιώτης Νικολόπουλος, Γραμματέας ο συγγραφέας Διονύσης Μαγκλιβέρας και από το

υπουργείο Πολιτισμού η κ. Παναγοηούλου. Μέλη του Δ.Σ. οι εκπρόσωποι των επαγγελματικών σωματείων του βιβλίου που είχαν οριστεί από την περασμένη άνοιξη: Θαν. Βαλτινός, Βασ. Βιτσαξής, Μαρία Αλεξανδράκη, Γ. Στεφάνου και Σ. Γαβριηλίδης από τους εκδότες. Ο Σάμης Γαβριηλίδης δεν αποδέχτηκε τελικά το διορισμό, «γιατί θεωρεί ότι έγινε από έναν Υπουργό που στην ουσία δεν υφίσταται, στη διάρκεια προεκλογικής περιόδου». Για να δούμε τι πρόκειται να γίνει...

Μ ετα ιχ Μ ίο ( [ ) Όταν

tous

απαντήσω ότι δεν έχω πια οικογένεια και ούτε με

βιβλία aixph s

ενδιαφέρει [...], σίγουρα οι αξιότιμοι ειδικοί θα τραβήξουν με δύναμη τον μοχλό και θα σταματήσουν τη μηχανή, φανερά ικανοποιημένοι που επιτέλουε ανακάλυψαν την αιτία

Tns πάθησήε μου. Ορίστε, θα αναφωνήσουν ανοιγοκλείνονταε τα Tns ο ικ ο γ έ ν ε ια ^ ενότητας η οποία δημιούργη­

μάτια. Ψυχοπαθολογική αποδιοργάνωση

σε σύγχυση και έντονη αποξένωση και επιπλέον προκαλεί ψυχοσωματικά προβλήματα, θ α το γράψουν γρήγορα στην ιατρική ΒΙΝΤΑ ΟΓΚΝΙΕΝΟΒΙΤΣ

I l f l H

H

Α π ισ τ ίε ς

μου καρτέλα, και έπειτα σε άλλα χαρτιά, όπου θα αναφέρεται το ιστορικό T n s νόσου, και ύστερα και στο μέτωπό

ΒΙΝΤΑ ΟΓΚΝΙΕΝΟΒΙΤΣ

μου, α π ευθ εία στον φάκελο του εγκε­

A rtio m s

φάλου μου. |

μ υθιστό ρ η μα

ϊ)

Με αφοπλιστική αμεσότητα μια γυναίκα μάε αφηγείται ένα γαϊτανάκι απιστιών, που ξεγυ­ μνώνουν την υποκρισία τω ν οικογενειακών και συζυγικών σχέσεων. Ζ Η ΤΗΣΤΕ ΤΟ ΣΕ ΟΛΑ ΤΑ Β ΙΒ ΛΙΟ ΠΩΛΕΙΑ

w w w . m e t a i x m i o . g r

διαπ ό μήνα σε μήνα

9 Σ επτεμβρίου

η Σ επτεμβρίου

15 Σεπτεμβρίου

Η short list για το φετινό βραβείο Booker ανακοινώθηκε. Υποψήφιοι για το βραβείο που θα ανακοινωθεί στο Λονδίνο στις 6 Οκτωβρίου είναι οι: Τζ. Μ. Κουτοί, Α. Σ. Μπάιατ, Χίλαρι Μαντέλ, Σάρα Γουότερς, Άνταμ Φουλντς, Σάιμον Μόουερ. Ο νικητής θα εισπράξει 50 χιλ. στερλίνες.

Στο Ζάππειο αυτή τη φορά, με την απειλή του πολύ βροχερού φετινού Σεπτέμβρη, ξεκίνησε το 38ο Φεστιβάλ Βιβλίου με βασικό οργανωτή το Σύνδεσμο Εκδοτών Βιβλίου. Το φετινό Φεστιβάλ Βιβλίου είναι αφιερωμένο στο περιβάλλον και είναι πολλές οι εκδηλώσεις που φιλοξενούνται, δίνοντας έμφαση σ’ αυτό το θέμα.

Μακάρι να υπήρχαν συχνότερα τέτοιες ειδήσεις στο χώρο του πολιτισμού. Το Ταχυδρομικό Ταμιευτήριο, με πρωτοβουλία του Προέδρου του, Αγγέλου Φιλιππίδη, θα καταβάλει το ποσό του 1 εκατ. ευρώ, ώστε η ιστορική οικία Κωλέττη στην Πλάκα να στεγάσει το νέο Μουσείο Καβάφη, ενώ για περίοδο 50 χρόνων θα καλύπτει τα έξοδα λειτουργίας του Μουσείου μέχρι του ποσού των 20.000 ευρώ μηνιαίως. Στο νέο Μουσείο Καβάφη θα στεγαστεί το αρχείο Καβάφη, που κατέχει και διαχειρίζεται ο Μανώλης Σαββίδης, ενώ θ’ ακολουθήσει όλες τις σύγχρονες μουσειολογικές δομές.

courier

U Pl

Είχε έρθει να με βρει στα γραφεία του περιοδικού. Έλειπα. Ντροπαλή, μόλις \η Β ετών. Ζήτησε να μου δώσουν το ποίημα. Καλή μαθήτρια, θέλει να γίνει φιλόλο- m γος και -γιατί όχι;- ποιήτρια. Λοιπόν, το ποίημά της μου άρεσε. Σπάω τον κανόνα που λέει πως η στήλη δεν δημοσιεύει λογοτεχνική ύλη. Για χάρη της Αναστα­ σίας, για το 5θοό τεύχος μας. Ιδού, λοιπόν, το ποίημα. Ο τυραννικός νηπτήρ

Αγαπημένη μου μαμά, Στις παχιές φυλλωσιές του κήπου δε βρίσκω ούτε καζάνι να καπνίσω. Σε περιμένω στις λευκές, καλή μου μαμά εγώ, το κορίτσι του χειμώνα με τα δάχτυλα του τρυπημένα απ’ τις χρυσές βέρες. Μανούλα! άνθεξες να με κρατάς και των αιωνίων τα περβόλια να μασάς για να μπορώ να ξανασαίνω τα κούτσουρα που σταυρώνουν το καύκαλό μου σα τον άγιον ένα μόρτη που κλοτσάει την κοιλιά μου πρωί και βράδυ. Αγαπημένη μου, σ’ αφήνω τώρα στη γαλήνη του πεύκου. Μαμά, είμαι έτοιμη γι’ άλλες πολιτείες -αν θες μπορώ να σε πάρω μαζί μουεσένα και τη πράσινη βδέλλα της ελιάς που στρώνει στον κήπο μας χρόνια τα χρόνια ένα άνθος για τις δυό μας. Ο μαμά, η άσπρη πούδρα δε σου ταιριάζει καθόλου θέλω να σε βαλσαμώσω να σε αποξηράνω Με τα κόκκινα γυαλιά μου θύμιζες το μοντέλο του ζωγράφου με το μήλο στο κεφάλι.

Καλή μου μαμά είσαι σαν τις πασχαλινές λαμπάδες Αλλάζεις χρώμα σαν χαμαιλέοντας Γύρνα να σε δω πίσωΑ, είσαι υπέροχη δώσ’ μου το χέρι σου. Γεια σου μαμά Γεια σου μαμά είσαι μια γριά που αναγκάζομαι να παρηγορώ για να μην κλαίει απάνω στ’ αλαφρά βυζιά μου· είσαι μια κότα που θέλει να τη φορτώνεις χαστούκια στον κώλο για να τρέχει πιο γρήγορα απ’ τ’ άλογα.

Πάντα ήθελες να ’σαι πρώτη, μαμά αλλά τώρα σε χρειάζομαι σε χρειάζομαι, μαμά γιατί λαχάνιασες κι άχνισαν οι γλυκοπατάτες. Ο αναγνώστης Υγιαίνω, το αυτό επιθυμώ και δΓ υμάς.

ΕΚΔΟΣΕΙΣ

ΑΓΚΥΡΑ

Δ η μ η τ ρ η ς Βαρβ α ρη γο ς

ΤΑΣΟΣ! ΚΟΝΤΟΓΙΑΝΝΙΔΗΣ

Ό,τι αγαπήσαμε πίσω έμεινε Φλωρεντία, I860. Μια συγκλο­

Α ρ γ ο ν α ύ τ ε ς

νιστική ιστορία βασισμένη σε αληθινά γεγονότα, από στιγμές

τ ο υ

έ ρ ω τα

μ

πραγματικής ζωής, φαντασίας και πάθους στα όμορφα χρό­ νια της αθωότητας.

ΤΑΣΟΣ ΚΟΝΤΟΓΙΑΝΝΙΔΗΣ ΑργοναύιεΞ ίου έρωτα Ο έρωτας ενός Έλληνα και μιας Τουρκάλας ξυπνά μνήμες από τις σφαγές στον Πόντο, προκαλεί το θανάσιμο μίσος των Γκρίζων Λύκων και αποκαλύπτει συγκλονιστικά γεγονότα.

Do nna

Jo

N a poli Το Χαμόγελο

Η συγγραφέας υφαίνει μ’ αξιο­ ζήλευτη δεξιοτεχνία τον μύθο της Μόνα Λίζα, του πιο διάση­ μου πορτρέτου όλων των επο­ χών. Μας παρασύρει σ’ έναν κόσμο γεμάτο πάθος, ίντριγκες, απώλειες, μα κυρίως αγάπη.

JONAI

Ro s a M

o n te r o Η ιστορία του Διάφανου Βασιλιά

Πρωτότυπο και δυνατό, το μυ­ θιστόρημα της Μοντέρο έχει τη δύναμη που ξεχειλίζει από τα βιβλία που προορίζονται να

120

γίνουν κλασικά.

ΧΡΟΝΙΑ ΣΕ 1890-2010 Λ

Ο Λ Α

ΤΑ

Β Ι Β Λ Ι Ο Π Ω Λ Ε Ι Α

τρική Διάθεση: ΑΓΚΥΡΑ ΠΟΑΥΧΩΡΟΣ, Σόλωνος 124 & Εμμ. Μπενάκη, Αθήνα · Τηλ. 210 3837S40,210 3837667

v.agyra.gr

δ:θερμιδω ριανά οξύτονα ΤΟΥ ΑΛΕΞΗ ΖΗΡΑ

Η πενταετία της αβουλίας και της απραξίας σφαλώς, όταν θα διαβάζετε το σχόλιο που ακολουθεί, οι βου­ λευτικές εκλογές θα έχουν γίνει, το αποτέλεσμά τους θα είναι κατά πάσα πιθανότητα το προδιαγεγραμμένο, χωρίς όμως η επικράτηση του αναμενόμενου να βλέπω ότι χαροποιεί και πολύ. Εκτός εν­ νοείται από τους επαγγελματίες της πα­ ραπολιτικής, τους συνδικαλιστές, τους δημοσιογράφους και τους αιωνίως αφε­ λείς που κάθε φορά μετακινούνται ανά­ λογα με το «ρεύμα νίκης», πιστεύοντας ακόμα ότι οι υπάρχοντες ελληνικοί πολι­ τικοί θίασοι εξουσίας μπορούν να κάνουν υπερβάσεις και να εφαρμόσουν το ελάχι­ στο των κατ’ επανάληψη εξαγγελλόμε­ νων! Όμως, τώρα δεν μ’ ενδιαφέρει αυτή η γενική εικόνα. Ίσως γιατί είναι η μόνη εικόνα που έχει μείνει αναλλοίωτη εδώ και σαράντα χρόνια, εκτός από το χρώμα της κορνίζας της που κατά περιόδους αλ­ λάζει. Μπλε ή πράσινο και τούμπαλιν. Όσοι κάνουν «δουλειές» θα βρουν τον τρόπο να τις συνεχίσουν, όσοι «λαδώ­ νουν» θα βρουν καινούργιες διόδους και διψασμένους τραπεζικούς λογαριασμούς. Μ’ ενδιαφέρει, ως φαινόμενο, να δω λίγο την πολιτιστική πολιτική της απερχόμε­ νης κυβέρνησης και -πράγμα μάλλον αν­ τιφατικό- να κάνω ένα είδος μικρού απο­ λογισμού του πράγματι ανύπαρκτου έρ­ γου της! Καθώς δεν ανήκω στη λέσχη των αρνητών των πάντων, μία λέσχη που όχι μόνο έχει τα περισσότερα μέλη, αλλά και έχει ως έθιμο να τους μοιράζει την πρώτη σημαία ευκαιρίας που θα βρει μπροστά

Α

της, ας δεχτώ ότι σε ορισμένους τομείς έγιναν κάποια πράγματα, όπως εξάλλου γίνονται και σε κάθε λειψή ή ολόκληρη τετραετία. Οταν όμως φτάνω στα ζητήματα του πο­ λιτισμού, η καλή μου προαίρεση πάει πε­ ρίπατο. Και τούτο, γιατί δεν βρίσκω τί­ ποτε που να διαψεύδει την εκπληκτική διαπίστωση ότι ύστερα από μία πενταετία αυτό που έκανε γνωστή τη δράση του υπουργείου Πολιτισμού στο πανελλήνιο ήταν, εκτός του Μουσείου της Ακρόπο­ λης, το δραματικό άλμα του κ. Ζαχόπουλου και η αφάνταστη μιζέρια και στενοκεφαλιά της διαδοχικής σειράς των πολι­ τικών ηγετών του. Από την πρωθυπουργική έως αυτή του κ. Βουλγαράκη, του κ. Λιάπη και του κ. Σαμαρά, με τη μικρή πα­ ρένθεση του απλώς καλών προθέσεων κ. Τατούλη. Ποιο υπήρξε το κυρίαρχο μοτίβο της πενταετίας; Να μην κινηθεί τί­ ποτε, να παραμείνουν όλα σε κατάσταση υποτονικής έως ανύπαρκτης πτήσης, να ταυτιστεί κάθε πολιτισμική δράση και κάθε προοπτική ανοίγματος με τον πιο σκουριασμένο ακαδημαϊσμό. Να θεωρη­ θούν, τέλος, οι αρχαιολογικές υπηρεσίες και τα αντίστοιχα έργα ως τα μόνα άξια προς χρηματοδότηση, με δεδομένο από την άλλη μεριά έναν προϋπολογισμό εξαιρετικά φτωχό - κατά πάσα βεβαιό­ τητα τον χαμηλότερο σε κράτος της Ευ­ ρωπαϊκής Ενωσης. Η πεποίθησή μου είναι πως το πρώτο στοίχημα που έχασε, και μάλιστα από πο­ λύ νωρίς, η απερχομένη πολιτική παρά-

τάξη, ήταν σχετικό με την υπόθεση του πολιτι­ σμού. Γιατί σε μέρες όπου δεν φαινόταν ακόμα οικονομική κρίση στον παγκόσμιο ορίζοντα, και σε στιγμές όπου στα άλλα υπουργεία διακινούνταν ασυγκρίτως μεγαλύτερα ποσά με αδια­ φανείς προοπτικές, απέναντι στο υπουργείο Πο­ λιτισμού εμφανιζόταν η ίδια φιλαργυρία με εκείνη που ίσχυε επί κυβερνήσεως Μητσοτάκη. Η ίδια, δηλαδή, πάγια τακτική που προφανώς δεν γίνεται να ερμηνευθεί παρά ως συνέπεια της πλήρους απαξίωσης και ασχετοσύνης που έχουν για ζητήματα πολιτισμού, όχι μόνο τα οικονο­ μικά κυβερνητικά επιτελεία αλλά και οι «διαχει­ ριστές» και οι σύμβουλοι του υπουργείου της οδού Μπουμπουλίνας. Αν επί του προηγούμενου πολιτικού καθεστώτος του ΠΑΣΟΚ ήμασταν στο άλλο άκρο και υπήρχε πλήρης ασυδοσία, κατα­ σπατάληση και αδιαφάνεια στα περισσότερα θέ­ ματα χορηγιών και χρηματοδοτήσεων, μυστι­ κών και φανερών, επί Νέας Δημοκρατίας τα πά­ ντα έμοιαζαν να έχουν παραλύσει, ακολουθών­ τας μάλλον την άκαρπη «χρυσή συνταγή» του πρωθυπουργού - καλύτερα να μην κάνουμε τί­ ποτε, παρά να κάνουμε λάθη. 1

τζακ Κερουακ

δ

20

γοντας δεόντως με νέα γεγονότα που θα οδηγήσουν με τη σειρά τους σε καθιε­ ρώσεις επετείων. Σε δουλειά να βρισκό­ μαστε και τρόπους να εφευρίσκουμε για να πανηγυρίζουμε. Τι άλλο μας μένει; Και είναι λίγο, άραγε; Φέρ’ ειπείν, στο περιθώριο των πολλών και ποικίλων εορτασμών για το 500ό τεύ­ χος του Διαβάζω, εσυνάχθημεν εις την πλατεία Παπαδιαμάντη, γνωστό στρατη­ γείο πνευμάτων και ψυχών κατεστραμ­ μένων από την ακούραστη κι ακόρεστη σελιδομανία, και εορτάσαμε τον έναν αιώνα από τη γέννηση του Chester Himes (1909-1984), διαβάζοντας ξανά μανά και πάλι το Μπαμπάκι στο Χάρλεμ και το Χα­ καθείς είναι το όλον των επε- μός στο Χάρλεμ (αμφότερα μεταφρα­ I 1 τείων του. Ζούμε για να κατα- σμένα από τον boss του noir, Ανδρέα ν « ^ σκευάζουμε αναμνήσεις και, άλ­ Αποστολίδη, αμφότερα από την Άγρα), λωστε από την εφηβεία μας, οι πιο πολ­ να μας συνεπαίρνουν γι’ άλλη μία φορά λοί γεμίζουμε το γυλιό του νου και το δι­ τόσο το αδρό γράψιμο του Μαύρου Μετρ σάκι της ψυχής για το ταξίδι των δεκαε­ όσο και οι περιπέτειες των δύο ακραίων τιών μας, ένα ταξίδι που ο Βλαντιμίρ Ναμ- μπάτσων που επινόησε, ωθούμενος από πόκοφ τραγούδησε στη δεύτερη γλώσσα τον Marcel Duhamel των εκδόσεων Galτου, στα αγγλικά, τόσο λιτά, τόσο πολύ­ limard, ήτοι του Μακάβριου Εντ και του σημα: «We shall all dance, we shall all Νεκροθάφτη Τζόουνς, συνοδεύοντας την die». Ας το γλεντήσουμε εν τω μεταξύ, ανάγνωση όχι μονάχα με τα αναπότρεπτα κυρίως ακολουθώντας τους οδοδείκτες ουίσκι, αλλά και με απανωτές ακροάσεις που εμείς επιλέξαμε, ενθυμούμενοι πάντα του πιο αμφιλεγόμενου δίσκου όλων των άλλη μία φράση στα αγγλικά, αυτή τη εποχών, του Trout Mask Replica που δη­ φορά από τη Γιόκο "Ονο: «Draw a map to μιούργησε ο μέγας Captain Beefheart, το get lost».

1969, τέσσερις δεκαετίες από σήμερα. Επέτειοι και οδοδείκτες εν αφθονία φέ­ Επίσης, κρυφά σατουρνάλια, άνευ λίαν τος, να προκαλούν συζητήσεις ανάμεσα ακραίων οργίων, σημειώθηκαν για να τι­ στους θαμώνες της βιβλιοφιλίας και της μήσουμε τα ενενηκοστά, παρακαλώ!, γε­ μουσικοφιλίας (το ίδιο στέκι δεν είναι άλ­ νέθλια του Lawrence Ferlinghetti, ενός λωστε;), να ωθούν σε κατ’ οίκον εορτα­ από τους πολύπτυχους ποιητές της Beat σμούς και σε δημόσια διαβήματα, σμί­ Generation, και με στεντόρεια φωνή δια-

βάσαμε αποσπάσματα από το μοναδικό (απ’ όσο ξέρω) πεζογράφημά του, το 'Ερωτας τις μέρες της οργής (μτφρ. Βερονίκη Δαλακούρα, εκδό­ σεις Απόπειρα), με σκηνικό το εξεγερμένο Πα­ ρίσι του ’68 -«Τις καυτές νύχτες εκείνης της τε­ λευταίας εβδομάδας του Μάη στο Παρίσι, υπήρχε αυτή η ψευδαίσθηση της αιωνιότητας. Εξωπραγματικό Παρίσι, με τις στοιχειωμένες κουκουβάγιες του την αυγή κάτω από τις μαρ­ κίζες των παλαιών κτιρίων κατά μήκος του Ση­ κουάνα. Εξωπραγματικό Παρίσι, όπου όλα φαί­ νονταν να αιωρούνται»-, αλλά διαβάσαμε και το ποίημά του «Άσμα για τον Τζακ Κέρουακ» -«Αχ αυτός ο Σιωπηλός και ο Χαμογελαστός / αυτός / μ ε το πουκάμισο του ξυλοκόπου / και το κα­ σκέτο με τις ωτασπίδες στραβά / που φυσάει τις παλάμες του τον χειμώνα / σαν να ’θελε να ανά­ ψει μια φλόγα»- από τον ωραίο τόμο Αυτά εί­ ναι τα ποτάμια μου (μτφρ. Χρηστός Τσιάμης, εκ­ δόσεις Καστανιώτη), και αναπόφευκτα έτρεξε νους και καρδιά στον Μουσηγέτη, όπως τον αποκαλούσε ο Ανδρέας Εμπειρικός, στον Ζαν Λουί Λεμπρί ντε Κερουάκ, το συγγραφέα τού On the Road, του οποίου το αρχικό δακτυλόγραφο κυκλοφόρησε το 2007, μισόν αιώνα μετά την πρώτη του έκδοση, (στα ελληνικά: Στο Δρόμο, μτφρ. Δήμητρα Νικολοπούλου, εκδόσεις Πλέθρον), τον ποιητή των Mexico G ty Blues που απέδωσε ο ρέκτης Γιάννης Λειβαδάς (εκδόσεις Ηριδανός) και όπου διαβάζουμε το στίχο «Ίσως είμαι τρελός, τα κομμάτια μου / Είναι ακόμη σκορπισμένα - δεν τα μάζεψα», οπότε έρχεται πάραυτα στο μυαλό μας ο (ίδιος σχεδόν) στίχος του Γιώργου Μακρή «Πότε θα μαζέψω τη ζωή μου κομματάκι-κομματάκι; / Ποτέ δεν θα μα­ ζέψω τη ζωή μου κομματάκι-κομματάκι» (Γρα­ πτά, εκδόσεις Εστία). Μανία με τις επετείους, επαίτες της μνήμης εμείς, εν είδει άμυνας απέναντι στη γενικευμένη λήθη, απέναντι στους μηχανισμούς ισοπέδωσης, αφασίας, κατάργησης του ουσιώδους, αλλά και καρατόμησης του χιούμορ. Να ’μαστέ καλά να γιορτάσουμε, παρέα με άλλες όμορφες αφορ­ μές, και το 1000ό τεύχος του Διαβάζωί ■

δ :για τα παιδιά ΤΗΣ ΜΑΡΙΖΑ ΝΤΕΚΑΣΤΡΟ

Είμαι παιδί και το χαίρομαι! Μπεατρίτσε Μαζίνι 101 καλοί λόγοι για να είσαι παιδί Μετάφραση: Αδελα'ίδαΝαταλία Μοσχονά ΕικονογράΑντοντζονάτα Φεράρι Κέδρος, 2009 σελ. 241, € 14

στής στο ελληνικό κοινό από τις ανάλα­ φρες ιστορίες της με θέμα το χορό, τη βιογραφία της Βιρτζίνια Γουλφ για παιδιά, τις προσωπογραφίες γυναικών από την ελληνική μυθολογία (εκδόσεις Πατάκη), καθώς και από αρκετά μυθιστορήματα (εκδόσεις Μίνωας, Κέδρος, Φλούδας, κ.ά.) συμπληρώνει τον κατάλογο, έχει όμως εντελώς διαφορετική οπτική. Η συγγραφέας γνωρίζει καλά τον κόσμο των παιδιών, τα όνειρα και τις επιθυμίες τους. Αλλωστε δεν είναι τυχαίο το ότι συμμετέχει στην έκδοση παιδικών περιο­ δικών με μεγάλη κυκλοφορία στην Ιταλία. Στο 101 καλοί λόγοι... ξεδιπλώνει το χι­ ία από τις πρόσφατες τάσεις στο ούμορ της και γράφει ένα βιβλίο το οποίο χώρο του παιδικού βιβλίου είναι θα μπορούσε να είναι προϊόν δημιουργι­ τα εγχειρίδια «καλής συμπερι­ κής γραφής παιδιών σε ένα νηπιαγωγείο, φοράς» για την προσχολική κυρίως ηλι­ σε μια σχολική τάξη, κάτι σαν καταγραφή κία (ας θυμηθούμε: Σ. Ζαραμπούκα, Κα­ ενός καθημερινού παιχνιδιού μεταξύ παι­ λοί τρόποι π γαϊδουριές, καλοί τρόποι ή διών και μεγάλων. Σε μία πρώτη ανά­ γουρουνιές, εκδόσεις Κέδρος, η σειρά γνωση χαμογελάμε με όσα γράφονται και των βιβλίων της Κρ. Κουαρό, Το μικρό βι­ θυμόμαστε τα χαριτωμένα κατορθώματα βλίο..., Μ. Αγκάσι, Τα χέρια δεν είναι για των δικών μας παιδιών. Σε μία δεύτερη, να δέρνουμε, Οι λέξεις δεν είναι για να όμως, θα διαπιστώσουμε ότι το χιούμορ πληγώνουμε, εκδόσεις Μεταίχμιο). Είναι και το παιχνίδισμα έχουν ψυχολογικό βά­ μικρά ευχάριστα βιβλία, χωρίς πλοκή, με θος και μάλιστα αρκετά ανατρεπτικό. Οι ζωηρή εικονογράφηση και απλές συμ­ 101 λόγοι που επικαλείται η συγγραφέας βουλές για να μάθουν τα παιδιά καλούς δεν έχουν καμιά σχέση με τη συνηθι­ τρόπους και να αποκτήσουν κοινωνικές σμένη «πολιτική ορθότητα» την οποία δεξιότητες. Θα μπορούσαμε να πούμε ότι προβάλλουν τα περισσότερα βιβλία για αυτά τα βιβλία συμπυκνώνουν με τον παιδιά, του είδους πώς θα γίνεις καλό τρόπο τους πολλά από τα θέματα στα παιδί, που θα προστατεύει το περιβάλλον, οποία αναφέρονται οι σειρές για την προ­ που δεν θα λέει ψέματα, θα διαβάζει εξω­ σχολική αγωγή, με στόχο την αρμονική σχολικά βιβλία, θα αγαπά το αδελφάκι ένταξη των παιδιών στο κοινωνικό περι­ του, δεν θα χτυπά τα άλλα παιδιά, δεν θα βάλλον. Το 101 καλοί λόγοι... της ιταλίδας κάνει καπρίτσια, θα είναι καθαρό, δεν θα συγγραφέως Μπεατρίτσε Μαζίνι, γνω­ φοβάται με το παραμικρό, δεν θα κάνει

Μ

δ

' Μαρία Σφυρόερα, Το λάθος ως εργαλείο μάθησης και διδασκαλίας. Σειρά: Κλειδιά και Αντικλείδια, Πρόγραμμα Εκπαίδευσης Μουσουλμανοπαίδων, ΥΠΕΠΘ - Πανεπιστήμιο Αθηνών, 2004. w w w.kleidiakaiantikleidia.net

Ο <<!

Ό ι->

0

£ >$ >

c 0

&G A 0 ω

Ο

Η

O h >

3 G

Ό > φ

& 0

Η

Ό

Η

ο

g

Πλαπούια 2 & Καλλιδρομίου, Αθήνα. τηλ.: 210 8222835 Γενναδίου 6. Αθήνα, τηλ.: 210 3221580

φασαρία, δεν θα τσακώνεται με τα άλλα παιδιά και ό,τι άλλο ενοχλητικό μπορεί να συμβαίνει. Μιλάει ακριβώς για σχεδόν όλα τα ενοχλητικά που συμπυκνώνουν την παιδική ηλικία και πρα­ κτικά υποστηρίξει ότι τα παιδιά δεν είναι απα­ ραίτητο να γίνουν αντίγραφα των ενηλίκων, όπως επιδίωκε με τα γραπτά της η κοντέσα ντε Σεγκύρ πριν από 150 χρόνια, θέλοντας να διαπαιδαγωγήσει αγόρια και κορίτσια. Πολύ συχνά τα παιδικά βιβλία έχουν δύο απο­ δέκτες: μιλάνε ταυτόχρονα στα παιδιά και στους ενηλίκους. Το 101 καλοί λόγοι... μπορεί να λει­ τουργήσει θετικά και για τους δύο πόλους, κα­ θώς απελευθερώνει τους μικρούς, δίνοντας έμ­ φαση σε παιχνίδια και δραστηριότητες, αλλά και τους μεγάλους, οι οποίοι, ενώ μπορεί να ανέ­ χονται τις εξεξητημένες συμπεριφορές των παι­ διών αφήνοντάς τα ξήσουν την παιδικότητά τους, δέχονται βολές από το κοινωνικό περι­ βάλλον. Κάποιοι θα ξητήσουν όρια και πειθαρ­ χία. Σωστό, αλλά με μέτρο. Άλλωστε, ας μην ξε­ χνάμε ότι το «λάθος» προσφέρεται ως παιδα­ γωγικό εργαλείο* για να ανατρέψει το παιδί μία κατάσταση και να συνειδητοποιήσει τα όρια όσων ξέρει. Έτσι, επειδή όλα έχουν δύο όψεις, η Μαξίνι επισημαίνει στους αναγνώστες της τις συνέπειες των πράξεών τους, εξηγεί τι μπορεί να γίνει και τι όχι, ή τους δίνει εναλλακτικές, ως αν­ τίβαρο σε καθέναν από τους 101 καλούς λόγους για να είσαι παιδί. Κατά τη γνώμη μας, θέλει μάλ­ λον να δείξει ότι πολλά από αυτά που σκέφτον­ ται και πράττουν τα παιδιά, παρόλο που μπορεί να ξεφεύγουν από τα όρια, δεν είναι και τόσο τρομερά, αλλά αντίθετα, εκτός του ότι ποικίλ­ λουν την καθημερινότητα, αφήνουν περιθώρια για νέες εμπειρίες. Η χαρά της παραβίασης του «πρέπει» μπορεί να οδηγήσει σε επιτυχίες που ικανοποιούν τη φαντασία και τις επιθυμίες των παιδιών. ■

«3 συνεχίζεται..

δ:χω ρίς προϋπηρεσία ΑΠΟ ΤΟΝ ΓΙΩΡΓΟ ΞΕΝΑΡΙΟ

Χ ρυσ ούλαΠ λάλα

Ultra Violet

Γαβριηλίδης, 2 0 0 9

απόσταση που χωρίζει το υλικό της πραγματικότητας (τον κόσμο) από το να γίνει υλικό αφηγηματικό (τη γραμματική) καλύπτεται πρώτα με τη γλώσσα (στην ειδική εκφορά της λογοτεχνίας) και, στη συνέχεια, με τους ειδικούς εκεί­ νους χειρισμούς και χρήσεις που επι­ φυλάσσει ο «αφηγητής» (ο «συγγρα­ φέας») στο γλωσσικό και πραγματο­ λογικό του υλικό και που θα μπορού­ σαν, χονδρικά, να στεγαστούν κάτω από τον υπέρτιτλο: «Μηχανισμοί και τεχνικές λογοτεχνικής αφήγησης». Αν σε αυτό προσθέσει κανείς τη μετα­ φορά του υλικού αυτού, πάλι μέσω της γλώσσας, από το πραγματικό στο συμβολικό πεδίο, έχει μία περίπου ολοκληρωμένη εικόνα για το πώς με­ ταβαίνουμε από τον κόσμο στη γραμ­ ματική, με άλλα λόγια πώς γεννιέται και λειτουργεί το λογοτεχνικό φαινό­ μενο. Αν κάναμε αυτή την εισαγωγή, είναι γιατί τα τελευταία χρόνια πληθαίνουν τα βιβλία που εκδίδονται ως λογοτε­ χνικά χωρίς να πληρούν τους όρους της λογοτεχνικότητας. To Ultra Violet είναι μία συλλογή από πρωτοβάθμιες καταγραφές αποσπασμάτων της πραγματικότητας που δεν κατορθώ­ νουν να σπάσουν το περίβλημα της πραγματικής τους υπόστασης και να εισέλθουν στο πεδίο της λογοτεχνικής αφήγησης.

[

Αυτό έχει την ιστορική του εξήγηση: η αναβίωση (και μάλιστα όχι μεταμον­ τέρνας υφής) του ρεαλιστικού, πα­ λαιού τύπου, διηγήματος -και εν μέρει και μυθιστορήματος- στα τέλη της δε­ καετίας του ’80 και κατά τη δεκαετία του ’90 οδήγησε στη θεμελιώδη παρε­ ξήγηση ότι η καταγραφή αποσπασμά­ των πραγματικότητας, από μόνη της, συνιστά λογοτεχνική αφήγηση. Και οι περιπτώσεις όπου ο «καταγραφέας» τους είχε ταλέντο (=μεταμορφωτική δύναμη) και κατόρθωνε να τις παρου­ σιάσει ως «αληθινές» οδήγησαν άλ­ λους, χωρίς ταλέντο, σε άτεχνες και πληκτικές επαναλήψεις αυτού που από απλός αναβαθμός στην πορεία μιας εθνικής λογοτεχνίας προς την ωριμότητα είχε μετατραπεί -συχνά με τη συνέργεια μιας κοντόθωρης κριτι­ κής- σε κάτι που έμοιαζε με κυρίαρχη ποιητική στο λογοτεχνικό σύστημα. Έτσι, οδηγηθήκαμε σε ένα αδιέξοδο από το οποίο, τώρα μόλις, δύο περίπου δεκαετίες μετά, μοιάζει να απαγκι­ στρώνεται η ελληνική πεζογραφία.

To Ultra Violet συνοψίζει αυτήν ακρι­ βώς την παρεξήγηση: δεν είναι οποια­ δήποτε καταγραφή λογοτεχνία, πολύ δε περισσότερο αν αυτή η καταγραφή συνοδεύεται από έναν εξίσου πρωτό­ λειο, απλοϊκό στοχασμό. Αν εξαιρέσει κανείς το «Στην καμπύλη της υπερβο­ λής» και, ίσως, τη «Φαρφυρούλα», όλα τα υπόλοιπα διηγήματα πάσχουν από αυτό το είδος πρωτοβάθμιας καταγρα­ φής, που κινδύνεψε -και ίσως κινδυ­ νεύει ακόμα- να γίνει κάτι σαν σχολή στην ελληνική διηγηματογραφία. Και αν ακόμα διευρύνει κανείς, με πολλή καλή θέληση, τα όρια της λογοτεχνικής αφήγησης, δεν θα μπορέσει να περιλάβει σε αυτήν αφηγήσεις που οφείλουν την ύπαρξή τους σε μία πολύ συγκε­ κριμένη, και πρόσφατη, παθογένεια της νέας ελληνικής πεζογραφίας.·

TOBIAS WOLFF Ο κλέφτης του στρατοπέδου ΜΕΤΑΦΡ ΑΣΗ: ΧΡΗΣΤΟΣ Ο ΙΚ Ο Ν Ο Μ Ο Υ

1967. Ο πόλεμος του Βιετνάμ βρί­ σκεται στο αποκορύφωμά του. Τρεις νεαροί αλεξιπτωτιστές ολο­ κληρώνουν την εκπαίδευσή τους και περιμένουν να μετατεθούν στο πεδίο της μάχης. Γύρω τους πλη­ θαίνουν οι διαδηλώσεις των ειρηνι­ στών. Η φωτιά που ξεσπά στο γει­ τονικό δάσος θα γίνει το σκηνικό για το ξέσπασμα της βίας που υπο­ βόσκει. Οι τρεις άνδρες οδηγούνται σε μια ανόητη, άδικη πράξη, έτσι, χωρίς προφανή αιτία, σε μια στιγμή παράλογης ανδρικής αδελφοσύ­ νης. Η αυτοπεποίθησή τους, όμως, και η φιλία τους θα ενισχυθούν· μια φιλία που θα διαταραχθεί λίγο αρ­ γότερα, εξαιτίας των αλλεπάλλη­ λων κλοπών που θα σημειωθούν στο στρατόπεδο. Με οξυδέρκεια και ευαισθησία, με διαύγεια, ανεκτικότητα και πολλή γενναιοδωρία, ο συγγραφέας κατα­ φέρνει να μετατρέψει μια φαινομε­ νικά απλή ιστορία σε υψηλή λογο­ τεχνία, ρίχνοντας φως στα μυστικά που κρύβουν οι ήρωές του - στα μυστικά που κρύβουμε όλοι μας. Ο Κλέφτης του στρατοπέδου έχει τιμηθεί με το βραβείο PEN/Faulkner (1985).

Από τις εκδόσεις ΠΟΛΙΣ κυκλοφορεί επίσης το βιβλίο του Το παλιό σχολείο.

ΠΟΛΙΣ

Βιβλιοπωλείο:

Α ΙΟ Λ Ο Υ 33 ♦ τ η λ .: 2 1 0 36 43 382

ΊΟ ΔΙΑ Β Α ΖΩ !A ’ΧΕΙ Το Διαβάζω στην εκδοτική^σΐίδιαδρομή οργάνωσε πολλά αφιερώματα σε πρόσωπα, ιδέες και Οέμάτα. Στάθηκε, όμως, φειδωλό στα αφιερωματικά τεύχη που αφορούσαν στην παρουσία του και στους ανθρώπους του. Πεντακόσια^ίό^π σήμερα και αναπόφευκτα π μηχανή του χρόνου μας παραf o το πρώτο του τεύχος, το 1976. Μία άλλη εποχή, με διαφορετική Ατμόσφαιρα, αποτυπωμένη στο περιβάλλον και στην κοινωνία. Οι νέοι τρέχουν να προβάλουν καινούριες ιδέες, η τέχνη συμπορεύεται με την ςωή και τα συνθήματα στους τοίχους εκφράξουν τη βεβαιότητα ότι αύριο θ’ αλλάξουν τα πράγματα... Μέσα σ’ αυτό το κλίμα ενθουσιασμού καταθέ­ τουμε κι εμείς τη δυναμική μας για ένα αύριο με περισσότερο ενδιαφέρον στο βιβλίο, για ένα αύριο αφοσιωμένο στον πολιτισμό. Ας δούμε, όμως, τώρα πώς καταγράφεται αυτό το κλίμα στο πρώτο τεύχος του περιοδικού και πώς εκτιμούν σήμερα την παρουσία του αυτοί που το βοήθησαν στο ξεκίνημά του. Γράφουν os Γιώργος Γαλάντης, Αλέξης Ζήρας, Κώστας Γεωργουσόπουλος, Μένης Κουμανταρέας, Λάμπρος Κουλελής, Γιώργος Δ. Σαρηγιάννης, Αντώνης Φωσπέρης, Αλέξης Πολίτης, Γιώρνος Βέης, Παύλος Δ. Πέζαρος, Βασίλης Δ. Τσάμης, Κώστας Μαρτζούκος.

Ας πάμε, λοιπόν, 5 0 0 τεύχη πριν... πλατεία Μεσολογγίου στο Παγκράτι και τα ζαχαροπλαστεία Η της ήταν ο τόπος που τον Αύγουστο και Σεπτέμβριο του 1975 συμφωνήθηκε σε αλλεπάλληλες συναντήσεις και άρχισε να σχεδιάζεται η έκδοση «ενός περιοδικού για τα βιβλία». Α ρ­ γότερα, το είπαμε «Διαβάζω». Ο Πε­ ρικλής Αθανασόπουλος, ο Αάμπρος Κουλελής κι ο Γιώργος Γαλάντης ήταν αυτοί που ξεκίνησαν αυτόν το σχεδίασμά. Γρήγορα σχηματίστηκε η πρώτη συν­ τακτική ομάδα, στην οποία συμμε­ τείχαν οι Νίκος Λαμπρόπουλος, Κώ­ στας Μαρτζούκος, Βασίλης Τσάμης, Ντορίνα Τσοτσορού και Παύλος Πέζαρος. Το πρώτο τεύχος κυκλοφόρησε το Φεβρουάριο του 1976. Πρώτος εκ­ δότης του ήταν η κυρία Ασπασία Αθανασοπούλου, μητέρα του Περι­ κλή. Και πρώτος διευθυντής, ο Περι­ κλής Αθανασόπουλος.. Μετά το θάνατο του Περικλή, διευ­ θυντής του περιοδικού διετέλεσε για 14 χρόνια (1983-1997) ο Γιώργος Γα­ λάντης, που είναι και ο εκδότης του περιοδικού, και στη συνέχεια ο Ηρα­ κλής Παπαλέξης, από το 1997 μέχρι το Νοέμβριο του 2003. Μετά το θά­ νατο του Ηρακλή, την ευθύνη της έκ­ δοσης ανέλαβε η Βάσω Σπάθή. Το περιοδικό διέκοψε την έκδοσή του για ένα χρόνο περίπου, από τον Ιανουάριο μέχρι το Δεκέμβριο του

2005, οπότε και ανέλαβε διευθυντής του ο Γιάννης Ν. Μπασκόζος. (Το αφιέρωμα αυτό αναγκαστικά πε­ ριορίζεται στα γεγονότα και στα πρό­ σωπα της πρώτης περιόδου, πριν και μετά το πρώτο τεύχος, και γι’ αυτό, εκ των πραγμάτων, αδικούμε φίλους και συνεργάτες που συμμετείχαν και στήριξαν σημαντικά το περιοδικό στα επόμενα βήματά του. Περισσό­ τερα στοιχεία για την κατοπινή ιστο­ ρία του «Διαβάζω» υπάρχουν σε τρία τεύχη του, στο τεύχος 68, 4 Μαΐου 1983, σελίδες 8-15, μετά το θάνατο του Περικλή Αθανασόπουλου, στο τεύχος 142, για τα δέκα χρόνια του «Διαβάζω», 23.4.1986, σελ. 13-36, και στο τεύχος 446, Δεκέμβριος 2003, σελ. 1-5, μετά το θάνατο του Ηρακλή Παπαλέξη). Το «Διαβάζω» εκδόθηκε στον απόη­ χο της μεταπολίτευσης με τις έντονες ιδεολογικές ανησυχίες της εποχής και με πολλές ελπίδες για το μέλλον. Μέσα στο κλίμα αυτό γράφτηκε και το κύριο άρθρο του πρώτου τεύχους (από τον Λάμπρο Κουλελή), στο οποίο περιγραφόταν το όραμά μας. Θεωρούμε χρήσιμο για πολλούς λό­ γους να το αναδημοσιεύσουμε ολό­ κληρο τώρα, με την ευκαιρία της έκ­ δοσης του 500ού μας τεύχους. Για μας είναι η άκρη του νήματος. Για τους αναγνώστες μας ίσως η ευκαι­ ρία της να θυμηθούν το πνεύμα μίας άλλης εποχής. «Τόσα και τόσα περιοδικά. Άλλο ένα, λοιπόν;». Καταλαβαίνουμε, φίλε μας,

500 0 0 ΣΕΛΙΔΕΣ. 354 ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΕΙΣ, 270 ΑΦΙΕΡΩΜΑΤΑ ΣΕ ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ, 230 ΑΦΙΕΡΩΜΑΤΑ ΣΕ ΘΕ ΙΔΕΣ, 354 ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΕΙΣ, 270 ΑΦΙΕΡΩΜΑΤΑ ΣΕ ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ, 230 ΑΦΙΕΡΩΜΑΤΑ ΣΕ ΘΕΜΑΤΑ, 407

Να βοηθήσουμε τον αναγνώστη να διαλέξει το βιβλίο που ανταποκρίνεται στις ανάγκες του. Από τον πρόλογο του 1ου τεύχους

τη δυσπιστία σου, δεν θα προσπαθή­ σουμε να δικαιολογήσουμε αυτή την έκδοση με μεγάλα λόγια. Θα σου πούμε απλά: Θελήσαμε να βγάλουμε ένα περιοδικό χ ρ ή σ ι μ ο για τον άνθρωπο που διαβάζει ή που θέλει να διαβάζει βιβλία. (Που θα ’πρεπε να υπάρχει από καιρό. Στον τόπο αυτό, όμως, είναι συνηθισμένο να λείπουν τα ουσιώδη. Μας τραβάνε τα άλλα, τα εντυπωσιακά. Η δουλειά υποδομής είναι «χαμαλίκι»...). Νομίζουμε πως η εκλογή για διάβα­ σμα αυτού ή εκείνου του βιβλίου εί­ ναι μία πράξη σημαντική, όσο ση­ μαντική είναι η λειτουργία του βι­ βλίου, όσο σπουδαίο είναι αυτό που φέρνει μέσα του (κι αυτό που υπό­ σχεται στον κόσμο). Κι αναρωτιόμα­ στε, καθώς βλέπουμε το φίλο του βι­ βλίου να βομβαρδίζεται από το πλή­ θος των νέων εκδόσεων που στοιβά­ ζονται καθημερινά στις βιτρίνες και στα ράφια των βιβλιοπωλείων: Έχει τον καιρό, έχει τη δυνατότητα να κά­ νει την εκλογή που ταιριάζει στα κρι­ τήρια, στις γνώσεις, στις ανάγκες του την ώρα της εκλογής; Να βοηθή­ σουμε τον αναγνώστη να διαλέξει το βιβλίο που ανταποκρίνεται στις ανάγ­ κες του. Αυτός είναι ο πρώτος μας σκοπός. Και θα προσπαθήσουμε να τον πραγματοποιήσουμε: Ενημερώνοντάς τον για τις καινούργιες εκδό­ σεις. Ξεχωρίζοντας, με τη βοήθεια υπεύθυνων πνευματικών ανθρώπων, το καλό καινούργιο βιβλίο. Πληρο­ φορώντας για τα βιβλία, παλιά και καινούργια, που υπάρχουν σε κάθε

τομέα που τον ενδιαφέρει. Οδηγών­ τας τον να προσεγγίσει σωστά έναν τομέα άγνωστο γι’ αυτόν. Όμως, αυτό δεν είναι ένα περιοδικό που έρχεται να προσθέσει αυτόϊκανοποίηση στο βιβλιόφιλο ή να τον σπρώξει να περάσει πιο πολλές ώρες κλεισμένος σ’ ένα γραφείο ή να του δώσει πιο πολλά στοιχεία για να κά­ νει το βράδυ επίδειξη γνώσεων στη φιλική συντροφιά που θα βρεθεί. Θέ­ λει ν’ ανοίξει μία συζήτηση μαζί του, την ανοίγει απ’ αυτή τη στιγμή κιό­ λας, θέλει να τον ρωτήσει, θέλει να σε ρωτήσει, φίλε μας, κι αυτός ο προ­ βληματισμός είναι άλλος ένας βασι­ κός σκοπός μας: Μήπως έχουμε βά­ λει το βιβλίο στην ζωή μας με τρόπο αταίριαστο γι’ αυτό που είναι, ίσον δεν το έχουμε βάλει καθόλου στην ζωή μας; Μήπως παρασυρόμαστε σε μια «ηδονή του διαβάσματος» και ξε­ κοβόμαστε απ’ την κοινωνία και τη δράση; Ή μήπως πάλι καμωνόμαστε πως διαβάζουμε και περνάει το βι­ βλίο χωρίς να μας αγγίζει, χωρίς να μας αλλάζει, χωρίς να μας κάνει πιο συνειδητούς και πιο ευαίσθητους σ’ ό,τι ξετυλίγεται γύρω μας; Θα σου φανεί, φίλε μας, παράξενο: Το περιοδικό αυτό απευθύνεται στους βιβλιόφιλους, μα είναι αφιε­ ρωμένο σ’ όλους εκείνους που δεν διαβάζουν. Στους ανθρώπους της βιοπάλης, της συνοικίας, του χωριού, στους ίδιους τους πατεράδες και στις μανάδες μας που δεν το ’φερε η ζωή τους να ’ρθουν σ’ επαφή με το βιβλίο, χωρίς ουσιαστικά να το ’χουν απο-

Το ιστορικό πρώτο τεύχος του Διαβάζω με το μινιμαλιστικό εξώφυλλο του Γ. Γαλάντη. Αναφέρει στην πρώτη του σελίδα ότι εκδόθηκε Ιανουάριο Φεβρουάριο 1976. Στην πράξη, κυκλοφόρησε λίγο αργότερα.

φασίσει οι ίδιοι. Και δεν είναι μία κουβέντα χωρίς πε­ ριεχόμενο αυτή η αφιέρωση. Είναι μία φροντίδα που τη θεωρούμε ως τον πιο σπουδαίο στόχο. Που τον προτείνουμε για κοινή δράση: Ως πότε, οι φίλοι του βιβλίου θα ’μαστέ σ’ αυτή την κοινωνία μία ασήμαντη μειονότητα, ένας μικρός κύκλος που υπεροπτικά φυλάει για τον εαυτό του το ρόλο της «φωτισμένης πρωτοπο­ ρίας»; Ελάτε να μελετήσουμε μαζί τα αίτια που κρατάνε το βιβλίο σε τέτοια απομόνωση. Ελάτε να σκεφτούμε με ποιους τρόπους θα βοηθήσουμε την πλατιά διάδοσή του. Μην κοιτάτε να ρίξετε αλλού αυτή την «αρμοδιό­ τητα». Η ευθύνη είναι αυτών που αγαπάνε το βιβλίο. Αυτοί είναι οι σκοποί που το Διαβάζω θέλει να βοηθήσει για να πραγματο­ ποιηθούν. Αυτούς τους σκοπούς προτείνει σε όλους σας, στον ανα­ γνώστη, στο συγγραφέα, στον εκ­ δότη, στο βιβλιοπώλη. Και ελπίζει σε αποτελεσματική κοινή δράση.

500 τεύχη

Η

πορεία του Διαβάζω, όσα χρό­ νια εκδίδεται και με όσα τεύχη του κυκλοφορούν, έχει επηρεάσει την ζωή όλων όσοι συστηματικά βίωσαν τη διαδρομή του είτε ανήκαν στην ιδρυτική συντροφιά είτε ήταν φίλοι και γνωστοί που ενδυνάμωσαν το βασικό του πυρήνα. Η αποφυγή του προσωπικού τόνου σε τέτοιες επετειακές στιγμές δεν είναι εύκολη

πράξη και ίσως να απομακρύνεται από το ήθος και το χαρακτήρα που επιλέξαμε από την αρχή για τους εαυ­ τούς μας σε σχέση με το Διαβάζω. Γιατί πέρα από την όποια αγάπη για το βιβλίο και την όποια φιλοδοξία μας, μικρή ή μεγάλη, να διαδώσουμε την πολλαπλή του χρησιμότητα, ακο­ λουθήσαμε και μία σιωπηλή συμφω­ νία που απέρρεε από την ίδια τη φι­ λοσοφία ενός τέτοιου εντύπου: να μην προβαλλόμαστε εμείς, αλλά το ίδιο το περιοδικό. Η προσήλωση σ’ αυτή την τακτική βρήκε θετική αντα­ πόκριση από το αναγνωστικό κοινό, τους ανθρώπους των γραμμάτων και τον εκδοτικό κόσμο. Έγινε, όμως, και αφορμή να εισπράξουμε δυσάρε­ στες εκπλήξεις, όταν λίγα χρόνια πριν προσέφερε γόνιμο έδαφος για εκμετάλλευση και οργανωμένη απο­ σιώπηση της συμβολής μας στο πε­ ριοδικό. Ανάμεσα στους παράγοντες, που συνέβαλαν στη θετική αποδοχή του εκδοτικού μας εγχειρήματος από κοινό και ενδιαφερομένους, ήταν το δημιουργικό και ανανεωτικό κλίμα της εποχής -ύστερα ακριβώς από τη μεταπολίτευση- και το γεγονός ότι ενώ ήμασταν νέοι χωρίς πείρα και άγνωστοι στο χώρο του βιβλίου, επι­ χειρούσαμε κάτι που ωριμότεροι και γνωστότεροι δεν είχαν τολμήσει. Ζη­ τούμενο από την έκδοση του περιο­ δικού ήταν η σφαιρική προσέγγιση του βιβλίου σε όλες τις εκφάνσεις του, όπως η παραγωγή, η καταγρα­ φή, η εμφάνιση, η ενημέρωση και η κριτική. Επίσης, η αντιμετώπισή του

500001ΣΕΛΙΔΕΣ. 354 Σ Υ Ν Ε Ν Τ Ε Υ ^ΙΣ , 270 ΑΦΙΕΡΩΜΑΤΑ ΣΕ ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ, 230 ΑΦΙΕΡΩΜΑΤΑ ΣΕ ΘΕ ΙΔΕΣ, 354 ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΕΙΣ, 270 ΑΦΙΕΡΩΜΑΤΑ ΣΕ ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ, 230 ΑΦΙΕΡΩΜΑΤΑ ΣΕ ΘΕΜΑΤΑ, 407

Στη διαδρομή των 30 και χρόνων το Δ ιαβάζω αναπτύχθηκε σαν μια μικρή κοινωνία, που βίωσε πολλές καταστάσεις, ευχάριστες, δυσάρεστες, ευτράπελες, δραματικές. Γιώργος Γαλάντης

από τους αρμόδιους ιδιωτικούς και πολιτειακούς φορείς και βέβαια π συ­ στηματική προβολή των ανθρώπων του βιβλίου, συγγραφέων, εκδοτών, κριτικών, μεταφραστών, βιβλιοπω­ λών, βιβλιοθπκάριων, τυπογράφων και άλλων. Για τπν παρουσίαση τπς εκδοτικής το­ πικής και ξένπς παραγωγής, όλων των κατηγοριών του βιβλίου και όχι μόνο των λογοτεχνικών, απευθυνθήκαμε σε σπμαντικούς εκπροσώπους της βι­ βλιοκριτικής, οι οποίοι πρόθυμα ανταποκρίθηκαν στο κάλεσμά μας, αλ­ λά και ωθήσαμε νέους επιστήμονες στπν κριτική βιβλίων σχετικών με το αντικείμενό τους. Σε επόμενα, μετά το πρώτο, τεύχπ είχε ήδπ δπμιουργπθεί ένα σώμα νέων κριτικών και με­ λετητών που πρωτοπαρουσιάστπκαν στο Διαβάζω, αλλά και δπμοσιογράφων, οι οποίοι διεύρυναν τα ενδιαφέροντά τους και στα πεδία έρευνας και ενημέρωσης του βιβλίου. Σήμερα, ανάμεσα σε καταξιωμένους ακαδη­ μαϊκούς δασκάλους, σε γνωστούς κριτικούς και σε δημοφιλείς δημοσιο­ γράφους εντοπίζουμε αρκετούς από κείνους που πραγματοποίησαν τις πρώτες τους δημοσιεύσεις στις σελί­ δες του περιοδικού. Ενώ ο κατάλογος των συνεργατών διευρυνόταν, αύξα­ ναν και ανανεώνονταν τα άτομα, τα οποία ενθουσιασμένα από τη διαδρο­ μή του Διαβάζω, προσφέρονταν να συμπράξουν σε τακτική συχνότητα ορισμένα μάλιστα σε εθελοντική βάση- στην παραγωγή, στη διάδοση και στη διανομή των τευχών.

Εδώ θα έπρεπε να αναφέρουμε ότι όταν ξεκίνησε το Διαβάζω, δεν είχε κανέναν οικονομικό σχεδίασμά και κανείς δεν πίστευε ότι ένα τέτοιο πε­ ριοδικό με την αποδοχή που είχε εξα­ σφαλίσει, οδηγείτο από επιχειρημα­ τικές αυτοσχέδιες λύσεις και ενισχύ­ σεις βασικών του μελών. Στη δια­ δρομή των 30 και χρόνων το Διαβά­ ζω αναπτύχθηκε σαν μια μικρή κοι­ νωνία, που βίωσε πολλές καταστά­ σεις, ευχάριστες, δυσάρεστες, ευτρά­ πελες, δραματικές. Από τους ανθρώ­ πους που ήρθαν σε επαφή με το πε­ ριοδικό φίλοι, συνεργάτες, υπάλλη­ λοι, συνδρομητές και αναγνώστες που θυμούνται περιόδους του περιο­ δικού, αφιερώματα, άρθρα, συνεν­ τεύξεις, εξώφυλλα, άλλοι πάλι που θυμούνται συγκεκριμένα πρόσωπα, συμπεριφορές, ανατροπές και ορι­ σμένοι με το δικαίωμα της επιλογής στη μνήμη τους αποδίδουν τα ίδια γε­ γονότα άλλοτε μόνο αρνητικά και άλ­ λοτε μόνο θετικά. Κάποιοι, όμως, έχουμε υποχρέωση να θυμόμαστε το σύνολο των προσώπων και των γε­ γονότων που έφτιαξαν τη μικρή ιστο­ ρία του Διαβάζω που υπηρέτησε και υπηρετεί το πολιτιστικό αγαθό που λέγεται ελληνικό βιβλίο. Η πρωταρχική εικόνα που ανακαλώ συχνά όταν θέλω να μιλήσω για το περιοδικό, είναι εκείνη των δύο νεα­ ρών -στη συνέχεια προστίθεται και ένας τρίτος- που ονειρεύονται ένα φθινοπωρινό σούρουπο του 1975 να δημιουργήσουν ένα περιοδικό προ­ σφοράς στα ελληνικά γράμματα, ένα

^24^0 Μΐ^ΕΥ,^Ι^ΟΟΟ ^ΙΒ’Α ΙΑ ^ Ρ ε Ο Ο ^ Ο ο 'ΪΕ ^ Δ Ε Σ , ^ ΙΙ^ Υ Ν Ε ^ ΙΙγ ίΕ ΙΣ ^ 270 Α ^ Ε ^ Ω Μ Α Τ ^ ί^ Σ Υ Γ Ύ Ρ )

έντυπο υποδομής με πλουραλιστικό χαρακτήρα και περιεχόμενο. Και τότε σκέφτομαι ότι, παρόλες τις απώ­ λειες, τις δυσκολίες και τις ανατρο­ πές, το όνειρο πραγματοποιήθπκε και είθε να βρίσκονται πάντα καινούργιοι πιστοί για να το ακολουθούν, να το ανανεώνουν και να το εξελίσσουν. Σ’ αυτό το σπμείο πρέπει να εκφράσουμε ένα μεγάλο ευχαριστώ σε όλους εκείνους που από οποιαδήποτε θέσπ μας εμπιστεύτηκαν και υλοποιή­ σαμε μαζί το όραμα για μία Επιθεώρηση του Βιβλίου, το Διαβάζω. Ο Γιώργος Γαλάντης από το πρώτο τεύχος του Διαβάζωτο 1976 μέχρι και το 1994 φιλοτέχνησε τα εξώφυλλά του. Από το 1983 έως το 1997 διηύθυνε το δεκαπενθήμερο τότε (περίοδος αφιερωμάτων) και μηνιαίο στη συνέχεια Διαβάζω. Από το ig86 διατηρεί την εκδοτική - επιχειρηματική του εκπροσώπηση. Επαγγελματικά ασχολείται με την παιδαγωγική της θεατρικής πράξης.

Οι εποχές του Διαβάζω, εποχές του μαθαίνω Δεν θυμάμαι πότε ακριβώς το Δια­ βάζω γιόρτασε τπν έκδοση του δια­ κοσιοστού τεύχους του, αλλά και τότε μου είχε ζητηθεί να γράψω ένα σχόλιο για την επέτειο εκείνη. Οι κατά περιόδους επέτειοι των περιοδι­ κών -αυτό το γνωρίζουμε όλοι- δεν είναι ποτέ ίδιες, δηλαδή δεν σημαί­ νουν τα ίδια πράγματα, γιατί, απλούστατα, ούτε εμείς που τις αποτιμούμε και τις τιμούμε είμαστε οι ίδιοι, ούτε,

όμως, και τα έντυπα είναι αυτό που ήταν άλλοτε. Ούτε καν αυτό που ήταν δέκα χρόνια προηγουμένως. Δεν εν­ νοώ φυσικά μόνο τις εξωτερικές αλ­ λαγές που μας συνέβησαν με το πέρασμα του χρόνου και που τις βλέ­ πω με κάποια μελαγχολία σε όσες ασπρόμαυρες φωτογραφίες διασώ­ ζονται. Βλέπω, λ.χ., ότι στα μέσα της δεκαετίας του 7 0 όταν έγραψα την πρώτη βιβλιοκριτική μου στο Δια­ βάζω για την Ιστορία της τρέλας του Φουκώ, διέθετα μία πλούσια, σκου­ ρόχρωμη afro-style κόμη, ενώ τώρα οι σκουρόχρωμοι τόνοι τείνουν να χαθούν μέσα στη λευκότητα της ηλι­ κίας των διαπιστώσεων! Εννοώ, λοι­ πόν, κυρίως τις αλλαγές που έγιναν μέσα μας, τις μετατοπίσεις που κά­ ναμε, τις ιδεολογικές μας διαψεύσεις, τη διεύρυνση ή τη συρρίκνωση του γνωσιακού μας ορίζοντα, το ότι αγωνιώντας και λαχανιάζοντας συμβαδί­ σαμε ή μείναμε πίσω σε σχέση με τον καλπασμό ή το τριπόδισμα που επέ­ βαλε η κάθε δεκαετία. Κάτι που φαί­ νεται αμέσως σε όποιον θελήσει να ξεφυλλίσει απλώς τα τεύχη της πολύ­ χρονης διαδρομής του Διαβάζω. Το ότι κάθε τόσο άλλαζε το κασέ, η σε­ λιδοποίηση, το layout, ο σχεδιασμός των εξωφύλλων, η αύξηση ή η μείω­ ση των σελίδων όπου κρίνονταν τα βιβλία, η γραφή του τίτλου του, η κα­ τανομή των διαφημίσεων, το ότι αν­ τιμετωπίζονταν και παρουσιάζονταν τα ίδια περίπου θέματα, μα με διαφο­ ρετικό τρόπο ανά διαστήματα, όλα αυτά δεν ήταν και δεν είναι τυχαία.

ΡΡΟΟ ΣΕΛΙΔΕΣ. 354 Σ Υ Ν Ε Ν Τ Ε Υ ^ΙΣ . 270 Α Φ Ι^ Ω Μ Α Τ Λ ΣΕ ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ. 230 ΑΦΙΕΡΩΜΑΤΑ ΣΕ ΘΕΙ ΔΕΣ, 354 ΣΥΝΕΝΤΕΥ=ΕΙΣ, 270 ΑΦΙΕΡΩΜΑΤΑ ΣΕ ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ, 230 ΑΦΙΕΡΩΜΑΤΑ ΣΕ ΘΕΜΑΤΑ, 407 I

Όλα όσα έγιναν με άξονα την ύπαρξή του προέρχονταν και ελπίζω ότι προέρχονται ακόμα από την αίσθηση και το πνεύμα μιας αμοιβαιότητας. Αλέξης Ζάρας

Ανταποκρίνονται σε ένα γούστο που διαφοροποιείται ασταμάτπτα, αφού αυτό επιβάλλει π ζωή ενός εντύπου που θέλει να αντέξει σε ανταγωνι­ σμούς και αλλαγές σκπνικού, κι αφού το γούστο αυτό άλλαζε συχνά, ανά­ λογα με το ποιος είχε το πάνω χέρι στπ σύνταξη και περνούσε τις συγκε­ κριμένες κατευθύνσεις για τπν ταυ­ τότητα του περιοδικού που τα πρώτα γραφεία του ήταν στην οδό Ομήρου. Και πράγματι αυτό συνέβαινε στο Διαβάζω, που, σημειωτέον, δεν πρέ­ πει ποτέ να ξεχνάμε ότι επινοήθηκε, δρομολογήθηκε και λειτούργησε όχι ως λογοτεχνικό περιοδικό, μα ως επι­ θεώρηση βιβλίου. Η αρχική του φι­ λοδοξία, όπως τη συζητούσα τότε με τον Περικλή Αθανασόπουλο, ήταν να αποτελέσει ένα είδος book review, κλίνοντας ίσως προς το γαλλικό ανά­ λογο του Magazine Utteraire, παρά προς τα πιο ακραιφνή βιβλιοκριτικά έντυπα της Αγγλίας και της Αμερι­ κής, με τις συνεντεύξεις, τα εκτενή γραμματολογικά άρθρα - προσαρμο­ σμένο εν πάση περιπτώσει στα καθ’ ημάς. Αυτά τα 33 χρόνια που πέρα­ σαν από το 1976 και το πρώτο τεύχος του Διαβάζω με τις γαλάζιες οριζόν­ τιες ρίγες δεν ήταν όλα χρόνια ευφο­ ρίας και γόνιμων ζυμώσεων. Νομίζω ότι όπως η κάθε εποχή έχει τα στρα­ βά και τα ίσια της, έτσι και τα πολι­ τικά, τα οικονομικά ή τα πολιτισμικά της έχουν περισσότερο ή λιγότερο ενδιαφέρον. Ωστόσο, η κάθε εποχή έχει τη δική της χάρη και το δικό της νόημα. Η πρώτη μεγάλη περίοδος

του Διαβάζω που γεννήθηκε το 1976, με τον Περικλή Αθανασόπουλο και τον Γιώργο Γαλάντη, αλλά και η επό­ μενη που ακολούθησε, με τον Ηρα­ κλή Παπαλέξη και τους άλλους της αρχικής ομάδας, ήταν, ας πούμε, οι εποχές της αθωότητας, του «ιεραπο­ στολικού» πάθους και της μαθητείας στην επιβίωση, εποχές που πολλές φορές μου έδιναν την εντύπωση ότι η ζωή του περιοδικού ήταν σχεδόν ταυτισμένη με τη ζωή των αρχικών δημιουργών και των συνεχιστών του. Η εκδοχή του σημερινού Διαβάζω, οργανωμένη μεθοδικά, περισσότερο με βάση τις απαιτήσεις και τις ανάγ­ κες ενός αναγνωστικού κοινού με πολύ μεγαλύτερη ποικιλία από ποτέ, ασφαλώς δεν θα μπορούσε να είναι η ίδια με τις προγενέστερες εκδοχές του. Τις πιο νεανικές. Όταν ήταν ένας πυρήνας γύρω από τον οποίο εξακτινώνονταν άλλες δράσεις - μου έρ­ χονται τώρα στο νου οι θεατρικές και μουσικές παραστάσεις, οι ομιλίες, οι κύκλοι ενημερωτικών μαθημάτων που γίνονταν στο αμφιθέατρο της Σχολής Δοξιάδη, αργότερα η σκέψη για τα βραβεία και η υλοποίησή της. Όμως, η αλήθεια είναι, και μου φαί­ νεται ότι χρειάζεται να μας μείνει αυτό ως βασικό γινόμενο της μικρής ιστορίας που έχει διανύσει ως τώρα το περιοδικό, ότι όλα όσα έγιναν με άξονα την ύπαρξή του προέρχονταν και ελπίζω ότι προέρχονται ακόμα από την αίσθηση και το πνεύμα μιας αμοιβαιότητας. Ο ορίζοντας προσα­ νατολισμού του Διαβάζω μπορεί να

μην ήταν πάντοτε ανέφελος, να μην ήταν πάντοτε διαυγής, όμως, ήταν πάντοτε σχετικός με τον προσωπικό ορίζοντα εκείνων που το στήριξαν, το αγάπησαν και το υπηρέτησαν με άκρα αυταπάρνηση.

Μετά δεκάκις πεντήκοντα τεύχη

Κώστας Γεωρνουσόπουλος, κριτικός θεάτρου, συγγραφέας

Πεντακόσια τεύχη σημαίνουν όχι σα­ ράντα κύματα, αλλά πεντακόσια κύ­ ματα. Σημαίνουν θύελλες και καται­ γίδες, ξέρες και υφάλους, ναρκοθε­ τημένες, συχνά και από φιλίες δυνά­ μεις, περιοχές. Δεκάδες πύραυλοι αέρος - εδάφους, δεκάδες βόμβες βυ­ θού. Ενα περιοδικό που σχεδιάστηκε αποκλειστικά για να προβάλει το βι­ βλίο, κρίνοντας και ερευνώντας, διεισδύοντας στις διαδικασίες γραφής, παραγωγής, διακίνησης, μετάφρα­ σης, αναγνωσιμότητας, ήταν πράγ­ ματι κάτι νεοφανές και προκλητικό και πιθανόν επικίνδυνο για σκοπιμό­ τητες και κατεστημένα συγγραφικά και εκδοτικά. Έχοντας την τιμή να είμαι από τους πρώτους αρθρογράφους, εισέπραξα την οργή μερικών τέτοιων συμφερό­ ντων που έως τότε ανήκαν στο απυ­ ρόβλητο. Για παράδειγμα, ενόχλησε η κριτική μου για κάποιες ανούσιες και βλακώ­ δεις ανθολογίες με επετειακά ποιή­ ματα απευθυνόμενες στη σχολική κοινότητα. Επειδή ξεσκέπαζα και τη φτήνια, το στόμφο και τις πατριδοκαπηλικές κορόνες, τάραξα τα νερά

των σχολικών εορτών και πανηγύρεων, αλλά και της εκπαιδευτικής συγγραφικής συντεχνίας. Μία άλλη αντίδραση ήρθε από τους σημαντικούς κατά τα άλλα πνευματι­ κούς μας ταγούς, που ευθέως τους κατηγορούσα πως ενώ όφειλαν, ως γνώστες και ειδικοί, να πλουτίσουν τη βιβλιογραφία μας με δόκιμες μετα­ φράσεις των μεγάλων κειμένων της φιλοσοφίας, της κοινωνιολογίας, της οικονομικής επιστήμης, της ψυχια­ τρικής και της θεωρίας της λογοτε­ χνίας, δεν το έκαναν. Αντέδρασαν, γιατί θα ξεσκεπαζόταν η γύμνια τους, αφού τα συγγράμματά τους, πολλά πανεπιστημιακά, ήταν αναμασήματα και περιλήψεις των μεγάλων αυτών κειμένων. Αποτέλεσμα αυτών των απόψεων μου ήταν να μου επιτεθεί σε προσωπικό επίπεδο ο Παναγιώτης Κανελλόπουλος, γιατί υπέθεσε ότι αναφέρομαι σε εκείνον που δεν είχε μεταφράσει έγκαιρα τον Μαξ Βέμπερ και τους σοφούς δασκάλους του της Χαϊδελβέργης, αλλά να μου γράψει φιλικά ο Κωνσταντίνος Τσάτσος, που δεν είχε μεταφράσει τους καντιανούς και τους μετακαντιανούς, ότι είχα απόλυτο δίκιο, ενώ ο Γιάγκος Πεσμαζόγλου μου εξομολογήθηκε πως όντως ένιωσε ενοχές. Έκτοτε, πολύ νερό κύλησε στα ανα­ γνωστικά, μεταφραστικά μας και εκ­ δοτικά πράγματα. Αν ξεφυλλίσει κα­ νείς τα πεντακόσια τεύχη του Δια­ βάζω, θα διαπιστώσει πως η νέα γε­ νιά επιστημόνων και πανεπιστημια­ κών έκαναν και κάνουν το καθήκον

Πεντακόσια τεύχη σημαίνουν όχι σαράντα κύματα, αλλά πεντακόσια κύματα. Σημαίνουν θύελλες και καταιγίδες, ξέρες και υφάλους, ναρκοθετημένες, συχνά και από φίλιες δυνάμεις, περιοχές. Κώστας Γεωργουσόπουλος

τους. Σήμερα σπουδαίοι εκδοτικοί οί­ κοι κυκλοφορούν σειρές με τα ση­ μαντικότερα κείμενα της παλιότερης και σύγχρονης θεωρητικής σκέψης. Εκεί που ακόμα χωλαίνουμε είναι, μία και τότε πραγματική διαπίστωση, στην έλλειψη γενικών εκπαιδευτικών εγχειριδίων. Ούτε τώρα κατορθώ­ σαμε να εφοδιάσουμε τη βιβλιοθήκη δασκάλων και καθηγητών με συνο­ πτικές και ακριβείς, σοβαρές και τεκ­ μηριωμένες ιστορίες της νεοελληνι­ κής, της αρχαίας λογοτεχνίας, του θεάτρου, της νεοελληνικής αρχιτε­ κτονικής, της μουσικής, της κριτικής σκέψης, της αρχαίας, βυζαντινής και νεοελληνικής φιλοσοφίας κ.τ.λ. Υπάρχει ένας μεθοδικός για εκπαι­ δευτική χρήση οδηγός των ελληνι­ κών μουσείων; Υπάρχει ένα εύχρη­ στο λεξικό για τους μαθητές με τους φιλοσοφικούς, αισθητικούς, κριτι­ κούς όρους; Υπάρχει μία συνοπτική ιστορία του παγκόσμιου και ελληνι­ κού κινηματογράφου, ώστε οι θεα­ τές, τηλεθεατές, μαθητές να έχουν έναν κριτικό μπούσουλα, παρακο­ λουθώντας ταινίες σπίτι τους; Υπάρ­ χει μία κριτική αξιολόγηση της σπου­ δαίας ελληνικής δισκογραφίας για σχολική χρήση; Αυτή δεν θα έπρεπε να είναι η δουλειά πλέον, όταν σχε­ διάζεται το πολλαπλό βιβλίο του Ορ­ γανισμού Εκδόσεων Σχολικών Βι­ βλίων; Τελειώνοντας, θα έριχνα την ιδέα το Διαβάζω να προσθέσει στα άξια βρα­ βεία που απονέμει ένα βραβείο για το καλύτερο εκπαιδευτικό βιβλίο - εγ­

χειρίδιο της χρονιάς. Και να τα χιλιά­ σει τα τεύχη του!

Χθες, σήμερα, αύριο Όσο χαρμόσυνα κι αν είναι τα γενέ­ θλια ενός μακρόβιου περιοδικού, η επέτειος αυτή συνοδεύεται από κά­ ποιες σκέψεις κι από μια κάποια σκιά μελαγχολίας. Και πρώτα από το γε­ γονός ότι ο ιδρυτής Περικλής Αθανασόηουλος δεν ζει, όπως χτυπημέ­ νος πρόωρα, κι αυτός, έλειψε ο μετέπειτα διευθυντής, Ηρακλής Παηαλέξης. Από το αρχικό επιτελείο του περιοδικού, νομίζω, απομένει ο Γιώρ­ γος Γαλάντης κι ίσως και κάποιος άλ­ λος τον οποίο δεν γνωρίζω. Κι ακόμα ότι συνεργάτες του πρώτου τεύχους, ο Σπύρος Πλασκοβίτης, ο Αλέκος Αργυρίου, ο Βασίλης Ραφαηλίδης, ο Σηήλιος Παπασπηλιόπουλος έχουν μετοικήσει σε άλλη πόλη των ιδεών. Θυμίζω ακόμα ότι την επιμέλεια του βιβλιογραφικού δελτίου είχε τότε το εξαίρετο βιβλιοπωλείο «Ενδοχώρα», γωνία Σόλωνος και Σίνα, που δεν υπάρχει πια, όπως άλλωστε και ο εμψυχωτής του Μάνος Μοσχονάς. Αλλη μία αφορμή μελαγχολίας είναι η συνέντευξή μου στο ίδιο αυτό τεύ­ χος πριν 33 ολόκληρα χρόνια. Τότε, το να δίνεις μία συνέντευξη ήταν ένα γεγονός κι εσύ ήσουν ακόμα σχετικά παρθένος με τη δημοσιότητα. Μελαγχολία, λοιπόν, κι από μόνο το γεγονός ότι το πρώτο τεύχος κόστιζε 35 δραχμές, δηλαδή, με τη σημερινή

Μένης Κουμανταρέας, συγγραφέας

αντιστοιχία μόλις 0,10 λεπτά του ευρώ. Άλλη αφορμή για σκέψεις: οι σεμνές διαφημίσεις εκείνου του τεύχους, με­ τρημένες στα δάχτυλα. Τις θυμίζω έτσι για την ιστορία: των εκδόσεων Κέδρος για το πρώτο τρίμηνο του 76, των εκδόσεων Κάκτος για την έκ­ δοση (φωτοτυπική αναπαραγωγή) τριών βιβλίων του Πέτρου Πικρού, (που εφέτος ευτυχώς πέρασαν στοιχειοθετημένα από την αρχή και σχο­ λιασμένα στις εκδόσεις Άγρα). Κι ακόμα μία διαφήμιση του βιβλιοπω­ λείου «δέντρο» στη Χαριλάου Τρικούπη 13 κι άλλη μία της φωτοσύν­ θεσης Κ. Μίχαλος Α.Ε. Όλες κι όλες τέσσερις. Πού ο ποταμός των σημε­ ρινών διαφημίσεων! Τη χρονιά εκείνη, το 1976, φυσούσε ακόμα ένα φρέσκο μεταπολιτευτικό αεράκι αισιοδοξίας, από την άποψη ότι είχαμε αφήσει πίσω τα εφτάμισι τρισκατάρατα χρόνια της Χούντας. Σήμερα, οι συνέπειες αυτής της συν­ ταγματικής εκτροπής, μαζί με την αλόγιστη επέλαση του καπιταλισμού και της παγκοσμιοποίησης, έχουν φέρει μία ακόμα μεγαλύτερη εκτρο­ πή. Πράγμα που δημιουργεί σε πνευ­ ματικό επίπεδο μεγαλύτερες ευθύνες και ανάγκη επιφυλακής. Αντιγράφω ένα απόσπασμα από τις προγραμματικές δηλώσεις του πρώ­ του τεύχους: «...Το περιοδικό αυτό απευθύνεται στους βιβλιόφιλους, μα είναι αφιε­ ρωμένο σ’ όλους εκείνους που δεν διαβάζουν. Στους ανθρώπους της

βιοπάλης, της συνοικίας, του χωριού, στους ίδιους τους πατεράδες και τις μανάδες μας που δεν το ’φερε η ζωή να ’ρθουν σ’ επαφή με το βιβλίο, χω­ ρίς ουσιαστικά να το ’χουν αποφασί­ σει οι ίδιοι...». Δεν ξέρω κατά πόσο ο στόχος αυτός έχει επιτευχθεί. Παραείναι ρομαντική αυτή η άποψη για ν’ αντέχει στην εποχή μας. Ο όγκος των σημερινών εκδόσεων και η αύξηση του αναγνω­ στικού κοινού δεν βοηθάν ούτε στην ποσότητα, αλλά ούτε βέβαια και στην ποιότητα του βιβλίου. Αντιθέτως, η χιονοστιβάδα του τυπωμένου χαρ­ τιού καταπλακώνει το σημερινό άν­ θρωπο και τον αποπροσανατολίζει. Τα δυσδιάκριτα όρια ανάμεσα στη διαφήμιση, στην βιβλιοπαρουσίαση και στην κριτική θολώνουν ακόμα περισσότερο τα νερά. Εξάλλου, την πληροφόρηση περί τα εκδοτικά έχουν προ πολλού αναλάβει τα έν­ θετα των εφημερίδων, πράγμα που κάνει το δικό σας έργο πιο δύσκολο και απαιτητικό. Οι δημοσιογράφοι εγγράμματοι και αγράμματοι- συγχέονται με τους κριτικούς και τους μελετητές. Το κοινό λαχανιασμένο προσπαθεί να παρακολουθήσει τον κυκεώνα αυτόν και πολλά από τα βι­ βλιοπωλεία μας, χωρίς τάξη και μέ­ θοδο, αποτελειώνουν την εικόνα. Η λογοτεχνία μπλέκει με την παραλογοτεχνία. Δεν έχω τίποτα με τα ροζ βιβλία, απλά πρέπει να διαχωρίζονται από εκείνα που μόνο χρώμα τους εί­ ναι η ποιότητα. Για να μην πω τίποτα για συγγραφείς

Θέλω να υπογραμμίσω τα βραβεία που δίνει το Δ ιαβάζω . Μία πέρα ως πέρα αξιόλογη πρωτοβου­ λία που βοηθά στο ξεδιάλεγμα από το σωρό και κάνει την ποιότητα να ξεχωρίζει. Μένης Κουμανταρέας

και έργα που άντεξαν στο χρόνο μέ­ χρι πρότινος, και που σήμερα είναι εξαντλημένα, θαμμένα σε αποθήκες ή έχουν πάρει την άγουσα προς πολ­ τοποίηση, χωρίς καν την άδεια των συγγραφέων ή των κληρονόμων τους. Πολτός κοντεύει να γίνει και το δικό μας μυαλό. Ξαναγυρίζω στις διαφημίσεις, που βέ­ βαια συντηρούν οικονομικά το πε­ ριοδικό. Είναι τέτοιος ο όγκος τους που δεν ξέρουμε αν αυτά που διαβά­ ζουμε είναι αλήθεια ή παραμύθια. Θυ­ μίζει κάπως έναν κόσμο που κατα­ κλύζεται από πλαστά προϊόντα, είτε επώνυμες μάρκες ρούχων και ηλε­ κτρονικών, κατασκευασμένα στην Κίνα είναι αυτά, είτε δυστυχώς και φάρμακα. Έχουμε φτάσει στο σημείο να διαβάζουμε τι γράφουν για τα βι­ βλία χωρίς να διαβάζουμε τα ίδια τα βιβλία. Μια λογοτεχνία που κινδυ­ νεύει να γίνει κι αυτή μια αντιγραφή, μια απομίμηση. Στο σημείο αυτό θέλω να υπογραμ­ μίσω τα βραβεία που δίνει το Δια­ βάζω. Μία πέρα ως πέρα αξιόλογη πρωτοβουλία που βοηθά στο ξεδιάλεγμα από το σωρό και κάνει την ποιότητα να ξεχωρίζει. Όμως, γιατί άραγε τα βραβεία αυτά δεν έχουν ανάλογο βάρος με τα αντίστοιχα γαλ­ λικά ή αγγλικά: Και δεν μιλώ καθόλου για τα Κρατικά Βραβεία και τα βρα­ βεία της Ακαδημίας, γιατί αυτά δεν έχουν κανένα αντίκρισμα. Όλα μαύρα, λοιπόν; Όχι, απλώς γκρίζα. Το Διαβάζω με τις συνεχείς ανανεώσεις του, γνωστές και από το

παρελθόν, μπορεί να ξανασκεφτεί μερικά πράγματα. Δεν μιλώ για λογο­ τεχνικό περιοδικό (δόξα τω Θεώ, έχουμε αρκετά και μερικά πολύ κα­ λά). Μιλώ για τη βεντάλια που αγκα­ λιάζει το πλατύ κοινό, τους ανθρώ­ πους για τους οποίους μίλησε ο Πε­ ρικλής στις προγραμματικές τότε δη­ λώσεις. Αυτούς πρέπει να προφυλάξετε και να τους φέρετε κοντύτερα στα γράμματα και στους συγγραφείς. Το να διαλαλάμε την πραμάτεια μας φύρδην μίγδην κατά τες επιταγές των εμπόρων της τέχνης δεν συμβάλει προς την αλήθεια και στη σαφήνεια, για τις οποίες οι αναγνώστες διψούν. Μία συστηματικότερη επιλογή σε βι­ βλία, αλλά και αυστηρότερη διαλογή στους συνεργάτες σας είναι απαραί­ τητη. Και μία διάταξη των σελίδων σας που να μη θυμίζει παζάρι. Ο δρα­ στήριος διευθυντής σας, ο Γιάννης Μπασκόζος, έχει τα κριτήρια να κρί­ νει. Ίσως και να αδικώ ή απλώς να πα­ ρεξηγώ τις προθέσεις σας. Μπορεί και απλά να είμαι ένας άνθρωπος άλ­ λης εποχής. Οπως και να ‘χει το πράγμα, σας εύχο­ μαι ολόψυχα χρόνια πολλά και καλά.

Η πορεία του «Δ», ο «αυτοκαθοριζόμενος» και «συνάλληλος» πολίτης

Διπλό τεύχος 157 του ig86 με ένα σημαντικό όσο και εκτεταμένο αφιέρωμα στον Κώστα Καρυωτάκη

Λάμπρος Κουλελής, νομικός

Το αφιέρωμα στο Βήμα Ιδεών της 4ης Σεπτεμβρίου με τίτλο «Πολίτες εν δράσει. Από τον “ηρωικό” στον “αυτοκαθοριζόμενο” πολίτη» μπορεί

7 ΜΗΝΕΣ 12410 ΜΕΡΕΣ, 15000 ΒΙΒΛΙΑ | 6 0 0 0 0 ΣΕΛΙΔΕΣ, 354 ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΕΙΣ, 270 ΑΦΙΕΡΩΜΑΤΑ 2410 ΜΕρ ΕΣ,1 5 0 0 0 ΒIΒΛΙΑ | 6 0 0 0 0 ΣΕΛΙΔΕΣ, 354 ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΕΙΣ, 270 ΑΦΙΕΡΩΜΑΤΑ ΣΕ ΣΥΓΓΡ4

να αναφέρεται γενικά στην εξέλιξη των συλλογικών δράσεων στα χρόνια από το ’60 ως σήμερα, αλλά, παράλ­ ληλα, δεν παύει να αγγίζει σε ένα βαθμό και την περίπτωση της έκδο­ σης του Διαβάζω, ιδιαίτερα με την αναφορά του στο σταθμό της Μετα­ πολίτευσης. («...Το δεύτερο κύμα συλλογικών δράσεων εμφανίστηκε με τη Μεταπολίτευση. Ενα πλήθος κάποιοι τούς μετρούσαν σε χιλιάδεςπολύμορφων, πολιτιστικών κυρίως συλλόγων, με επικεφαλής νέους που πέρασαν τα εφηβικά τους χρόνια στη δικτατορία, δημιούργησαν ένα ικανό δίκτυο πολιτών με στόχο να καλυ­ φθεί, πρωτίστως, το πολιτιστικό κενό που άφησε η επτάχρονη δικτατο­ ρία»). Γιατί και το Διαβάζω στο ξεκίνημά του, (ο σχεδιασμός του ξεκίνησε τον Αύγουστο του 1975 -η πρώτη του σύλληψη έγινε το 1971- που ευτυχή­ σαμε να δούμε να υλοποιείται στις αρχές του 1976) παρουσίαζε έντονα ένα συλλογικό και ιδεολογικό χαρα­ κτήρα και τη διάθεση για πολιτιστική προσφορά. Τα στοιχεία αυτά αποτυπώνονται στο κύριο άρθρο του πρώτου τεύ­ χους: «Το περιοδικό αυτό απευθύνε­ ται στους βιβλιόφιλους μα είναι αφιε­ ρωμένο σ ’ όλους εκείνους που δεν διαβάζουν.... Και δεν είναι μια κου­ βέντα χωρίς περιεχόμενο αυτή η αφιέρωση. Είναι μια φροντίδα που τη θεωρούμε σαν τον πιο σπουδαίο στόχο. Που τον προτείνουμε για κοινή δράση...».

Στην πορεία, όλη η ελληνική κοινω­ νία (και, παράλληλα, και το περιο­ δικό) υπέστη την πίεση και τις αλ­ λοιώσεις του «επαγγελματισμού» (με τα αρνητικά και τα θετικά του) που ήρθε να παραμερίσει τον «ερασιτε­ χνισμό» (με τα θετικά και τα αρνητικά του) της ιδεολογικής και συλλογικής προσπάθειας. Παρόλα αυτά, 33 χρό­ νια μετά, το Διαβάζω είναι μία από τις λίγες προσπάθειες της εποχής εκεί­ νης που επέζησαν και συμβάλλουν στη μακρινή, έστω, ανάμνηση του πνεύματός της: Του πνεύματος μίας πολύ αλλιώτικης εποχής όπου οι ιδέες είχαν ακόμη αξία και ήταν ακόμη ισχυρές απέναντι στο χρήμα... Τα πράγματα, βέβαια, αλλάζουν. Τα ρεύματα της εποχής, επίσης. Και το ζητούμενο δεν είναι να αναβιώσουμε μία εποχή του παρελθόντος, αλλά να παρακολουθήσουμε τη συνέχειά της, το αντίστοιχό της σε ποιότητα στη σύγχρονη εποχή: Αυτό είναι το με­ γάλο «στοίχημα», όχι μόνο για την κοινωνία μας, αλλά και για το περιο­ δικό αυτό. Θα δανειστούμε ακόμη ένα απόσπα­ σμα από το κείμενο που αναφέραμε πιο πάνω: «Η αναζήτηση της ταυτότητας του σημερινού πολίτη της μετανεωτερικής εποχής παραμένει το ζητούμενο. Εκείνο που μπορεί να διακρίνει κά­ ποιος είναι ότι στα μεγάλα αστικά κέντρα διαμορφώνεται ένας πολίτης με ατομική ευθύνη που δεν εκπο­ ρεύεται από ιδεολογικά - κομματικά μορφώματα, αλλά από την αίσθηση

Οι μειοψηφίες πραγματικά μπορούν να χαράξουν τους νέους δρόμους που τόσο έχουμε ανάγκπ. Αλλωστε το βιβλίο εκεί δεν στοχεύει; Λάμπρος Κουλελής

ευθύνης έναντι του συνόλου. Αντί για τον πολίτη ψηφοφόρο ή τον πολίτη καταναλωτή έχουμε τον αυτοκαθοριζόμενο και συνάλληλο πολίτη. «Μει­ οψηφίες» θα πείτε, αλλά ποιος είπε ότι δεν χαράσσουν νέους δρό­ μους...». Καθώς οι εποχές αλλάζουν, αναμφι­ σβήτητα το Διαβάζω πρέπει να ανα­ ζητήσει το σπμερινό του λόγο ύπαρ­ ξης, στην προσπάθεια να υπάρξει και να κάνει αισθητή την παρουσία του αυτός ο πολίτης που δεν είναι ψηφο­ φόρος ή καταναλωτής αλλά «αυτοκαθορίζόμενος» και «συνάλληλος». Οι μειοψηφίες πραγματικά μπορούν να χαράξουν τους νέους δρόμους που τόσο έχουμε ανάγκη. Άλλωστε το βιβλίο εκεί δεν στοχεύει; (Ή «Μήπως παρασυρόμαστε σε μια «ηδονή του διαβάσματος» και ξεκο­ βόμαστε απ’ την κοινωνία και τη δράση; Ή μήπως πάλι καμωνόμαστε πως διαβάζουμε και περνάει το βι­ βλίο χωρίς να μας αγγίζει, χωρίς να μας αλλάζει, χωρίς να μας κάνει πιο συνειδητούς και πιο ευαίσθητους σ’ ό,τι ξετυλίγεται γύρω μας;», όπως γράφαμε τότε...). Το αν τελικά θα συνεισφέρουμε ενεργά στην επιδίωξη αυτού του στό­ χου εξαρτάται και από τη δική μας βούληση αλλά και από τη βοήθεια των αληθινών φίλων του Διαβάζω και του βιβλίου. Υ.Γ. Δεν είχα σκοπό να αναφερθώ, ως είθισται, στις διάφορες επετείους και σταθμούς, σε ονόματα πρωτεργατών, συνεργατών και άλλων προσώπων που

συνέβαλαν σ’ αυτό το αποτέλεσμα κ.λπ. Αλλωστε, καταγράφονται αναλυτικά στην εισαγωγή, αλλά και σε άλλα κείμενα αυτού του αφιερώματος. Αισθάνομαι, όμως, την ανάγκη να αναφέρω μόνο δύο πρόσωπα της ιστορίας του Διαβάζω, επειδή ακριβώς δεν έχουν μνημονευθεί όσο είναι δίκαιο τα ονόματά τους. Το συνιδρυτή και πραγματικό πρωτεργάτη του περιοδικού, Περικλή Αθανασόπουλο, και τον Γιώργο Γαλάντη, που 33 χρόνια με σταθερότητα και ανιδιοτέλεια, άλλοτε στο προσκήνιο και άλλοτε αφανώς, είναι πάντα εδώ.

Ήμουν κι εγώ εκεί Πεντακόσια τεύχη Διαβάζω, μετά. Τριάντα τρία χρόνια και κάτι, μετά.... Απρίλιος του 76 ήταν όταν κυκλο­ φόρησε το τεύχος 1. Μέσα Απριλίου, λίγο πριν απ’ το Πάσχα, νομίζω, ίσως και λίγο μετά. Ήμουν κι εγώ εκεί. Το παιδί για όλες τις δουλειές του πε­ ριοδικού. Ο Περικλής ο Αθανασόπουλος κι ο Γιώργος ο Γαλάντης, ηθοποιός τότε, που τον είχα γνωρίσει απ’ το φίλο μου τον Γιάννη τον Ροζάκη, τον ηθοποιό, κι εκείνος με σύ­ στησε στον Περικλή, μου πρότειναν να συνεργαστώ μ’ ένα καινούργιο πε­ ριοδικό που είχαν στα σκαριά. Λίγο πριν κυκλοφορήσει το τεύχος 1. Φοι­ τητής πολιτικών επιστημών που δεν τον πολυενδιαφέρανε οι πολιτικές επιστήμες, αλλά μόνο το θέατρο και το σινεμά, μ’ ένα πτυχίο που το ’σερνα για να παρατείνω την αναβολή και να καθυστερήσω το στρατό, «αδέσποτος», ήμουν το κατάλληλο πρόσωπο: δεν είχα δουλειά, κάτι μα-

ηώργοςΔ.Κ. Σαρηγιάννης, δημοσιογράφος, κρπικός θεάτρου

NENTEY=E^lzf270 Α ^ Ι ^ Ω Μ ^ Τ ? ^ >Ρυ Τ Τ Μ

δ 40

θτίματα που παρέδιδα δεν μετράγανε, είχα χρόνο. Κάτι να κάνω σ’ αυτή τη ζωή κι εγώ... Πήγα. Τέσσερις ώρες απασχόληση, 4.000 δραχμές το μήνα - νομίζω, δεν θυμάμαι καλά, ίσως να ’τανε και 3.000, ίσως και λιγότερα. Έκανα τα πάντα! Πηγαινοερχόμουνα στο τυπογραφείο του Μιχαλά, στο Νέο Ψυχικό -θυμάμαι ένα γεράκο στοιχειοθέτη, πώς τον λέγανε;-, έκλεινα διαφημίσεις -η Κυρία Νανά Καλλιανέση στον «Κέδρο», βιβλιο­ πωλείο «Ηνίοχος» του Γιάννη Κοντού και του Θανάση Νιάρχου στη Σόλωνος...-, κουβαλούσα τεύχη, μετέ­ φερα μακέτες -θυμάμαι μία των εκ­ δόσεων Ζαχαρόπουλος για τη σειρά «Αρχαίοι Ελληνες Συγγραφείς» με τον Γιώργο Κιμούλη, παιδάκι ακόμαηήγαινα δώθε κείθε τα χειρόγραφα για να κάνουν διορθώσεις οι συντά­ κτες των κειμένων, κάποτε έκανα κι εγώ διορθώσεις, φακέλωνα τα τεύχη για τους συνδρομητές και τα τιμής ένεκεν και τα ταχυδρομούσα, εισέηραττα και πλήρωνα, πήγαινα στις διεκπεραιώσεις των εφημερίδων και έψαχνα και κατέγραφα τις κριτικές βιβλίου για τη στήλη της κριτικογραφίας... Κατέβαινα κάθε τόσο και στο υπόγειο της «Εστίας», -στη Σταδίου τότε, η κ. Μάνια πάντα παρούσα-, όπου ο κ. Νίκος και τα παιδιά τού βι­ βλιοπωλείου συγκέντρωναν σε σω­ ρούς τα αντίτυπα από τα εισερχόμενα βιβλία, ένα απ’ το καθένα, και τα κα­ τέγραφα σε καρτέλες για το βιβλιο­ γραφικό δελτίο. Ο Περικλής είχε επι­ νοήσει ένα μεγαλοπρεπές ψευδώ­

ίΔ Ε Σ ,^Ι^^Υ Ν Ε Ν Τ Ε Υ Ξ Ε ΙΣ ^270

νυμο για το συντάκτη του: Καίσαρ Άννινος (το Καίσαρ με περισπωμένη τότε...) - ναι, εγώ ήμουν ο Καίσαρ Άννινος! Κι όλα αυτά χωρίς γραφείο. «Του δρόμου». Ορμητήριό μου η Τράπεζα της Ελλάδος, το κεντρικό, στην Πα­ νεπιστημίου, όπου εργαζόταν ο Πε­ ρικλής. Εκεί πηγαινοερχόμουνα και του έδινα αναφορά και λεφτά ή μου έδινε λεφτά και χειρόγραφα. Διότι, το Διαβάζω ο Περικλής Αθανασόπουλος ήταν. Δεν ήταν απλώς διευθυντής. Εκείνος είχε, νομίζω, την ιδέα για το περιοδικό, εκείνος ήταν ο εμψυχωτής, εκείνος που κινούσε τα νήματα και έπειθε ονόματα να γράψουν τσάμπα φυσικά, στην αρχή τουλάχι­ στον...- και ανακάλυπτε ικανούς νέ­ ους και κινητοποιούσε τους συνερ­ γάτες και εύρισκε πηγές χρηματοδό­ τησης είτε από φίλους που τους στρίμωχνε είτε από βιβλιόφιλους. Μέχρι μία ναυτιλιακή εταιρεία είχε αλιεύσει και στα πρώτα τεύχη είχαμε διαφήμισή της - ουδεμία σχέση με το βιβλίο... Πειστικός ο Περικλής. Και πιεστικός. Ψυχοβγάλτης. Τα ήθελε όλα, όπως τα ήθελε. Ίσως γι’ αυτό κατάφερε να κρατήσει το περιοδικό. Θυμάμαι τη μέρα που κυκλοφόρησε το τεύχος 1. Το εξώφυλλο του Γιώρ­ γου Γαλάντη με τις οριζόντιες, γαλά­ ζιες, φαρδιές ρίγες που στενεύανε όσο κατέβαινες στη σελίδα κι ανά­ μεσα αποσπάσματα από τα κείμενα του τεύχους. Συνέντευξη με τον Μένη Κουμανταρέα! Θυμάμαι πώς το κουβαλήσαμε με το φορτηγάκι του 40^

Διότι, το Δ ια βά ζω ο Περικλής Αθανασόπουλος ήταν. Δεν ήταν απλώς διευθυντής. Γιώργος Δ. Κ. Σαρηγιάννης

Βερυκοκάκη και οδηγό τον Πέτρο στο «Δέντρο», στο βιβλιοπωλείο που είχαν τότε ο Μιχάλης Γκανάς κι ο Κώ­ στας Μαυρουδής στη Χαριλάου Τρικοϋπη και που θα είχε την κεντρική διάθεση. Ύστερα πήγαμε στο «Α Ω» του Γεράσιμου Λογοθέτη, στη στοά του σινέ «Όπερα». Θυμάμαι τη διεύθυνση του περιοδι­ κού που ήταν Μελισσού 20, το σπίτι του Περικλή, στο Παγκράτι, στον Προφήτη Ηλία. Θυμάμαι την κυρία Ασπασία, τη μητέρα του, που είχε χρισθεί εκδότρια. Θυμάμαι τη μέρα που πήγα στο σπίτι του Δημήτρη Χα­ τζή, στο Παγκράτι, τα δοκίμια μίας συνέντευξής του, τεύχος 5/6, για να κάνει την τελική διόρθωση: Δέος! Τραύλιζα. Δεν κατάφερα να του πω τίποτα. Ήταν ο Θεός μου και παρα­ μένει... Χρειάστηκε ενάμισης χρόνος για να στεγαστούμε: Ομήρου 34, στον πρώτο όροφο, ιδιοκτήτης ο ευγενέστατος κ. Ζουμπουλάκης, θυρωρός ο Γιάννης. Στο γραφείο πλάι στη σκά­ λα, αργότερα στο δυάρι στο βάθος. Τότε «αναβαθμίστηκα», έγινα «γραμ­ ματεία». Θυμάμαι τον Γιώργο Βέη, στο διπλωματικό σώμα σήμερα, ναύ­ τη, να φέρνει τα κείμενά του εν στο­ λή. Εκεί γνώρισα τον Κώστα Γεωργουσόπουλο - που ζούσα διαβάζον­ τας τις κριτικές του. Ήταν ο πιο εύ­ κολος και ο πιο γρήγορος - η σανίδα σωτηρίας όταν κάποιος άλλος συ­ νεργάτης μάς άφηνε «τρύπα». Θυμάμαι τις συσκέψεις της εκδοτικής ομάδας, όπου με έβαλαν κι εμένα:

Λάμπρος Κουλελής, ο Νίκος ο Λαμπρόπουλος που γρήγορα χάθηκε σε ατύχημα, Κώστας Μαρτζούκος, Παύ­ λος Πέζαρος, Ντορίνα Τσοτσορού, η γυναίκα του, Αρτεμις Συμβουλάκη, Χρήστος Ράμμος, Ρένα Παπαγεωργίου, Δημήτρης Δεληπέτρος... Σί­ γουρα δεν τους θυμάμαι όλους. Θυ­ μάμαι τα παιδιά που έρχονταν να φα­ κελώνουν τα τεύχη - εγώ πια ασχολιόμουνα με τη συγκέντρωση της ύλης και τις επαφές με τους συνερ­ γάτες, επιμελήθηκα και κάποια αφιε­ ρώματα, για θέατρο φυσικά... Μια εποχή ήταν μαθητές δραματικών σχολών: Θάνος Φωσκαρίνης, Αθηνά Τσιλύρα, Μάνος Τσιλιμίδης, Ρενάτα Παπακώστα... Από εκεί έφυγα για το στρατό. Τότε έβαλαν και λεφτά να με ασφαλίσουν για να έχω δικαίωμα εξαγοράς της θητείας στο μέλλον. Εκεί γύρισα. Εκεί θυμάμαι τη μέρα που ήρθε ο Ηρα­ κλής ο Παπαλέξης. Πειραιώτης, κον­ τούλης, πολύ μελαχρινός, με μια τσάντα κρεμασμένη απ’τον ώμο, πο­ λιτικοποιημένος, γεμάτος ενέργεια, με χιούμορ - α, ρε Ηρακλή... θ υ ­ μάμαι τη Βάσω Σπάθή που τον ακο­ λούθησε. Τη Φούλη Στασινάκη. Τον Στράτο. Την Κατερίνα Γρυπονησιώτη. Γελούσαμε πολύ στο γραφείο. Ήρθε η Μαρία Τρουπάκη για την κριτικογραφία. Η Έφη Απάκη που ανέ­ λαβε το βιβλιογραφικό. Η Νένη Ράις που έκανε το κασέ. Θυμάμαι το «Φω­ τοκύτταρο», την Κάτια και τον Βαγ­ γέλη, όταν η φωτοσύνθεση ήρθε. Στην Ομήρου γνώρισα τον Βάιο Παγ-

Αντώνης Φωστιέρης, ΓΚΜΠτής συνεκδστης περιοδικού ΗΛεξη

κουρέλη που με πήγε το ’83 στην ΕΡΑ 1 να κάνω την εκπομπή «Το Βι­ βλίο στο Μικρόφωνο», πάνω από εφ­ τά χρόνια..., τον Δημήτρη Γκιώνη... Ο Περικλής στο τηλέφωνο. Συνέχεια. Δεκάδες τηλεφωνήματα, εκατοντά­ δες τηλεφωνήματα από την τράπεζα. Με τη φωνή του που έπιανε ψηλές νότες και προσπαθούσε να την κατε­ βάζει. Εκεί μάθαμε πως είναι άρρω­ στος από πολλαπλούν μυέλωμα. Από εκεί φύγαμε να πάμε στην κηδεία του στον Προφήτη Ηλία. Θυμάμαι -δεν θέλω να θυμάμαι- που βάλαμε πάνω στο κιβούρι του το τεύχος 1 και το τε­ λευταίο που είχε ετοιμάσει. Το Δια­ βάζω είχε τολμήσει να γίνει δεκαπεν­ θήμερο. Και να πηγαίνει πολύ καλά με τα σταθερά αφιερώματα που κα­ θιέρωσε. Θυμάμαι τον Οδυσσέα Χατζόπουλο που περίμενε έξω απ’ το γραφείο, πρωί πρωί, την επομένη της κηδείας, για να προτείνει την αγορά του περιοδικού. Μετά ήρθε η μετακόμιση στα Εξάρχεια. Ανδρέα Μεταξά 26, κοντά στο σπίτι μου. Απλωνόμασταν. Μετά ήρθε το ’84. Και Τα Νέα. Πήγα αφήνοντας την πόρτα ανοιχτή, έφυγα ύστερα από δύο μήνες, γύρισα στο Διαβάζω και από τον Οκτώβριο του ’84 πήρα την απόφαση: γύρισα στην εφημερίδα και άφησα το Διαβάζω. Το Διαβάζω, όμως, δεν με άφησε. Με ακολουθεί. Γιατί το Διαβάζω ήταν που μου άνοιξε τις πόρτες. Είμαι περήφανος που ήμουν εκεί στο τεύχος 1. Και είμαι χαρούμενος που υπάρχω και στο τεύχος 500. Και που

ο Γιάννης ο Μπασκόζος μου ζήτησε να γράψω σ’ αυτό. Στο τεύχος 1.000, προφανοός, δεν θα υπάρχω, όσες προόδους κι αν έχει κάνει η επι­ στήμη... Αλλά το Διαβάζω εύχομαι να υπάρχει. Και να γιορτάσει και το τεύ­ χος 1.000.

Παράλληλες πορείες Το ν’ απευθύνεις συγχαρητήρια κι ευ­ χές στα γενέθλια ενός περιοδικού εί­ ναι αναμενόμενο και σύνηθες. Εκείνο που δεν είναι καθόλου αναμενόμενο και καθόλου σύνηθες είναι ένα πε­ ριοδικό -και μάλιστα ένα τέτοιο ειδι­ κό περιοδικό, όπως το Διαβάζω- να φτάνει να γιορτάζει το πεντακοσιο­ στό του τεύχος και τριάντα τρία χρό­ νια ανελλιπούς εκδοτικής παρουσίας. Μπράβο του, λοιπόν, και να τα χιλιά­ σει. Πότε διμηνιαίο, πότε μηνιαίο, πότε δεκαπενθήμερο, το Διαβάζω δεν έχα­ σε ποτέ το βασικό του προσανατολι­ σμό, όπως τον προσδιόρισε με σα­ φήνεια στο πρώτο κιόλας τεύχος η εκδοτική του ομάδα: να βοηθήσει τον αναγνώστη «να διαλέξει το βιβλίο που ανταποκρίνεται στις ανάγκες του». Το Διαβάζω υπήρξε, και εξα­ κολουθεί να είναι, μοναδικό στο εί­ δος του. Μοναδικό, και με τις δύο ση­ μασίες της λέξης. Μία επιθεώρηση του βιβλίου, καθώς άλλωστε το δη­ λώνει κι ο υπότιτλός του, που συστη­ ματικά ενημερώνει (με την παρου­ σίαση) και έγκυρα αποτιμά (με την

Ξεφυλλίζοντας τεύχη του Δ ια βά ζω από διάφορες εποχές, απώτερες ή κοντινές, εκπλήσσεσαι για τη σταθερή απόγευση που σου αφήνουν. Αντώνης Φωσπέρης

κριτική που ασκεί) τη βιβλιοπαρα- πρώτο τεύχος, αλλά και αργότερα, αρκετές φορές. Πριν λίγα χρόνια, το γωγή του τόπου μας. Πολλά έχουν αλλάξει από την εποχή 2004, η κριτική του επιτροπή με τί­ της ίδρυσής του. Η έκδοσή του, την μησε με το ομώνυμο Βραβείο Ποί­ εποχή ακριβώς της πλημμυρίδας του ησης, για την Πολύτιμη Λήθη. Όμως, πολιτικού εντύπου, αυτή η πλεύση πέρα απ’ αυτά, υπάρχει και κάτι άλλο κόντρα στο ρεύμα της ζήτησης, είχε σημαντικό που με συνδέει μαζί του. ένα χαρακτήρα ηρωικό. Σήμερα, η Είναι το αίσθημα συντροφικότητας πλημμυρίδα αφορά στην ποσότητα και συνοδοιπορίας. Το Διαβάζω ξεκί­ των βιβλίων -πρωτότυπων ή μετα­ νησε το Γενάρη του 1976. Τη Λέξη φρασμένων- που παράγονται, στην την ξεκινήσαμε το Γενάρη του 1981. κυκλοφοριακή έκρηξη μερικών απ’ Όσο και αν πρόκειται για περιοδικά αυτά, στον πολλαπλασιασμό των εκ­ εντελώς διαφορετικής σκόπευσης, η δοτικών οίκων, στην άνθιση νέων λο­ αδιάκοπη συμπόρευση σε παράλ­ γοτεχνικών ή παραλογοτεχνικών μορ­ ληλα μονοπάτια μού γεννά τη θαλ­ φωμάτων. Και το ηρωικό στοιχείο του πωρή της συγγένειας και συνδαυλίζει περιοδικού μετατίθεται στην ψύ­ τη νοσταλγία - όχι μόνο του παρελ­ χραιμη και αντικειμενική διαχείριση θόντος, αλλά και του παρόντος και αυτής της αφθονίας, στη σθεναρή του μέλλοντος. απόκρουση των πιέσεων και των δια­ πλοκών, ώστε ο αναγνώστης να έχει Τόσα πάντα στη διάθεσή του μία σταθερή, και άλλα τόσα! αξιόπιστη πυξίδα. Ξεφυλλίζοντας τεύχη του Διαβάζω Και βάλε... Ήταν άνοιξη, όσο θυμά­ από διάφορες εποχές, απώτερες ή μαι. (Με μπερδεύει που ανατρέχονκοντινές, εκπλήσσεσαι για τη στα­ τας στο πρώτο τεύχος βλέπω Ιανουάθερή απόγευση που σου αφήνουν. ριος-Φεβρουάριος, αλλά ίσως να έχω Ασχετα από τις εκάστοτε συντακτι­ δίκιο, αφού στη σελ. 33 αναγγέλλεται κές επιτροπές και τους εναλλασσό­ πως το δεύτερο τεύχος θα κυκλοφο­ μενους συνεργάτες, τη διαφορο­ ρούσε τον επόμενο Ιούνη). Τότε, λοι­ ποίηση των μόνιμων στηλών ή την πόν οι συνομήλικοί μου λέγαμε γι’ αναλογία μεταξύ αφιερωμάτων και αστείο πως καήκαμε, μιας και τα εί­ σελίδων κριτικής, η τελική συνιστα- χαμε περάσει, πια, τα τριανταένα - τι μένη φαίνεται, περιέργως, να παρα­ να πεις τώρα, με άλλα 31+3! (εκτός μένει σχεδόν η ίδια. Είναι ο διακεκρι­ μόνο ότι καταλαβαίνω πολύ καλύ­ μένος χαρακτήρας του περιοδικού, η τερα τον Φάουστ). ιδιαιτερότητα και η σφραγίδα, το δα­ Και τότε, όμως, το εκδοτικό τοπίο είχε αλλάξει ριζικά από τα φοιτητικά κτυλικό του αποτύπωμα. Με το Διαβάζω συνεργάστηκα στο μας χρόνια: και πιο νωρίς, από τη με!274 -Ϊοη ^

^

^

Αλέξης Πολίτης, Καθηγητής Πανεπιστημίου Κρήτης

ταπολίτευση, η πληθώρα των εκδό­ σεων είχε αρχίσει, κι ήταν πλέον αδύ­ νατον να πληροφορηθείς τα καινού­ ρια βιβλία, το τι βγήκε, με μια απλή βόλτα στα βιβλιοπωλεία. Έτσι, η σκέψη για ένα περιοδικό που θα βοη­ θούσε να αποκτάς μια πρώτη ιδέα της παραγωγής ήταν ό,τι έπρεπε. Απάντησα, λοιπόν, «ναι» στο διατα­ κτικό τηλεφώνημα ενός αγνώστου, και καθώς ο Έρικ Χομπσμπάουμ ήταν για μένα πρόσφατη ανακάλυψη, ανέλαβα να γράψω δυο λόγια. Επειτα ήρθαν δύο ακόμη συνεργασίες· άλ­ λες φροντίδες, άλλες προτεραιότητες εμπόδισαν τη συνέχεια. Αργότερα, όμως, γνωρίστηκα με τον άγνωστο τηλεφωνητή, τον Περικλή Αθανασόπουλο. Δεν θυμάμαι πότεθυμάμαι, όμως, πως πήγα και τον βρήκα στην τράπεζα που δούλευε. Έτυχε μάλιστα να συμπέσουμε μαζί και σε κάποιες επιτροπές «αγοράς βι­ βλίων» του υπουργείου Πολιτισμού, κι έτσι μπορώ να μαρτυρήσω -όπως και τόσοι άλλοι- για το πάθος, για τη λεβεντιά, για την τιμιότητα- «ακίνη­ τος και καθαρός κι ακέραιος σαν δέν­ τρο». (Τώρα ανοίγω το Λεξικό της Ελληνικής Λογοτεχνίας για να εξα­ κριβώσω πότε ακριβώς πέθανε, και δεν συναντώ το όνομά του. Δεν είναι κρίμα κι άδικσ, Πολύ πιο σημαντικός από πολλούς που αναφέρονται.) Εαναγυρίζω εκεί στα πρώτα μεταπο­ λιτευτικά χρόνια και ξεφυλλίζω τα πρώτα τεύχη. Ακόμα η ποίηση δεν έχει χάσει το προβάδισμα, ακόμα η πεζογραφία δεν έχει καταντήσει οί­

δημα, ακόμα η ιστορία συγχέεται με την κοινωνιολογία, ακόμα το ενδια­ φέρον για την πολιτική και την οικο­ νομία είναι ισχυρό. Αλλού, όμως, βρί­ σκεται η μεγάλη αλλαγή, στις διαφη­ μίσεις - τώρα το βιβλίο είναι κανο­ νικό εμπορικό προϊόν μόνο που ως βιβλίο εννοείται το μυθιστόρημα. Χαζεύω τις διαφημίσεις στα πρώτα πάλι τεύχη- πόσα βιβλία δεν έχω δια­ βάσει, Θεέ μου. Μερικά τα αγόρασα και έμειναν στο ράφι, άλλα -το χει­ ρότερο- ίσως και να τα έχω διαβάσει, μα δεν θυμάμαι τίποτα. Είναι, λοιπόν, τόσο μάταιο πράγμα η ανάγνωση; Όχι, ελπίζω στις υπόγειες κρυπτομνησίες, στη χαρά της διαδρομής (δεν έχει ετυμολογική συγγένεια με το Διαβάζαχ) κι εύχομαι στο περιο­ δικό και τους σημερινούς του συντά­ κτες τόσα κι άλλα τόσα τεύχη.

Πανδέκτης του βιβλίου Το 1976 φιλοξενήθηκε για πρώτη φορά κείμενό μου στο Διαβάζω. Ήταν μία κριτική παρουσίαση του ποιητικού βιβλίου Υπέρ των καρπών του Γιάννη Πατίλη. Από τότε έως σή­ μερα συνεργαζόμενος σε τακτική βάση με το περιοδικό αυτό, παραδέ­ χομαι ότι πράγματι διακατέχομαι ακόμη από τα ίδια εκείνα πρώτα αι­ σθήματα εκτίμησης προς τις αρχές, τις εξ αντικειμένου επιδιώξεις και τα εμφανή ιδανικά του. Ο ομολογούμενος θεματικός πλουραλισμός του, οι ποικίλοι αισθητικοί προσανατολισμοί

Αλλού, όμως, βρίσκεται η μεγάλη αλλαγή, στις διαφημίσεις - τώρα το βιβλίο είναι κανονικό εμπορικό προϊόν μόνο που ως βιβλίο εννοείται το μυθιστόρημα. Αλέξης Πολίτης

του, αλλά και το πείσμα του να κα­ λύπτει όσο σφαιρικότερα γίνεται τον κόσμο του βιβλίου πάντα με έθελγαν ως πράξεις έντυπου κριτικού βίου. Το κύριο ζήτημα τόσο της κατοχύρωσης όσο και της περαιτέρω προώθησης μιας, κατά το μάλλον ή ήττον, πει­ στικής επιχειρηματολογίας περί των ποιοτήτων στους κύκλους των βι­ βλιόφιλων φαινόταν από την αρχή ότι δέσμευε κατεξοχήν το Διαβάζω στις επιμέρους επιλογές του. Το γεγονός ότι κατέστη με τον καιρό ένας χρη­ στικός, δόκιμος πανδέκτης του βι­ βλίου ήταν αποτέλεσμα αυτής ακρι­ βώς της εξειδικευμένης πολιτικής του στο χώρο των εκδόσεων εν γένει. Παρακολούθησα και παρακολουθώ από κοντά βέβαια τις διαδοχικές εναλλαγές στους ρυθμούς της πλη­ ροφόρησης, της ανταλλαγής σχο­ λίων, ενίοτε της άσκησης πολεμικής στο πεδίο των εννοιών, αλλά και της κατά καιρούς επανεξέτασης κρίσι­ μων ιδεολογημάτων, όπως ακριβώς κατατίθενται στις σελίδες του «ανοι­ κτού» περιοδικού. Όσο κι αν μπορεί να είναι κανείς σε ένα βαθμό επιφυ­ λακτικός για το τελικό αποτέλεσμα των εν λόγω πρωτοβουλιών, είναι εξαιρετικά δύσκολο ή και απίθανο να εντοπιστούν σφάλματα, παραλείψεις, παρερμηνείες ή και προβληματικές υπερερμηνείες από στιγμιαίο ή συνε­ χόμενο δόλο. Θα μιλούσα μάλιστα για ένα πνεύμα γενικότερης συναντίληψης, η οποία επιμένει να θεωρεί τα πράγματα περί το βιβλίο εξ ορισμού τιμαλφή και περιούσια. Οίκοθεν νο­

είται ότι ανήκω συνειδητά σε αυτούς που πιστεύουν ακράδαντα ότι το βι­ βλίο, της καθιερωμένης ή και της νεωτερικής, δηλαδή της ηλεκτρονι­ κής μορφής, ανήκει στα τελευταία οχυρά του πολιτισμού του καλουκαγαθού, όπως τον βιώνουμε σήμερα μέσα κι έξω από την Ελλάδα. Φρονώ, λοιπόν, ότι ερείσματα και υποστυλώ­ ματα της αναγνωστικής εμπειρίας, όπως είναι το Διαβάζω, αξίζουν κατ’ ανάγκην της ιδιαίτερης, αδιάλειπτης προσοχής μας. Γι’ αυτό και συγχαίρω άλλη μία φορά τους ανθρώπους του, οι οποίοι το διατηρούν και το επαυ­ ξάνουν όλα αυτά τα χρόνια με φρό­ νηση, πολλές φορές με αυταπάρνηση και επαγγελματική συνέπεια.

Φ όρος τιμής στους πρωτεργάτες Για όσους από μας έχουμε παρακο­ λουθήσει αδιάκοπα όλη την πορεία του περιοδικού από το ξεκίνημά του και έχουμε απορροφήσει από την πρώτη ως την τελευταία σελίδα του κάθε τεύχος του, είναι προφανές ότι τα μέχρι τώρα 500 τεύχη του Διαβάζω όχι απλώς σημάδεψαν την πνευματική μας συγκρότηση, αλλά στοίχειωσαν τη δίψα μας να επικοινωνήσουμε με τον κόσμο του βιβλίου στα πιο δημιουρ­ γικά χρόνια της ζωής μας. Εξακολουθεί να αποτελεί τίτλο τιμής και αναπόσπαστο μέρος του όποιου πνευματικού βιογραφικού μου το γε­ γονός ότι υπήρξα μέτοχος της ιδρυ­ τικής εκδοτικής του ομάδας και μέ-

Παύλος Δ. Πέζαρος

*7 ΜΗΝΕΣ, 12410 ΜΕΡΕΣ, 150 0 0 Β ΙΒΛΙΑ | 6 0 0 0 0 ΣΕΛΙΔΕΣ, 354 ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΕΙΣ. 270 ΑΦΙΕΡΩΜΑΤΑ -------ΜΕΡΙΕΣ, 150 0 0 Β ΙΒΛΙΑ Γ 6 0 0 0 0 ΣΕΛΙΔΕΣ, 354 ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΕΙΣ, 270 ΑΦΙΕΡΩΜΑΤΑ ΣΕ ΣΥΓΓΡ/Α

Λ,

λος της πρώτης του συντακτικής επι­ τροπής κατά τα πρώτα έξι εξαιρετικά, αλλά δύσκολα, χρόνια της εμφάνισής του. Και δεν διστάζω να θεωρώ ακόμη τον εαυτό μου συνυπεύθυνο για το εναρκτήριο λάκτισμά του και την όλη πορεία του. Είναι περιττό να τονίσω ότι φόρος τι­ μής οφείλεται σε όλους όσους έδω­ σαν και δίνουν τον εαυτό τους για να «κρατηθεί» το περιοδικό, από τους αρχικούς εμπνευστές του, τον αξέ­ χαστο Περικλή Αθανασόπουλο, τον Λάμπρο Κουλελή και τον Γιώργο Γαλάντη, όλους όσους διετέλεσαν στη συνέχεια μέλη της σύνταξης και κυ­ ρίως διευθυντές του, μη λησμονών­ τας τη συμβολή τού, επίσης, αξέχα­ στου Ηρακλή Παπαλέξη, έως το ση­ μερινό άξιο συνεχιστή τους, Γιάννη Μπασκόζο και τους σημερινούς του συνεργάτες, κυρίως αυτούς που κρα­ τούν τις εξαιρετικές μόνιμες στήλες του. Όσοι, όμως, είναι σε θέση να γνωρίζουν από τα μέσα τις απίστευ­ τες, διαχειριστικές κυρίως, αλλά όχι μόνο, συμπληγάδες που έπρεπε να περάσει και να βγει αλώβητο ένα τέ­ τοιο εγχείρημα, δεν μπορούν να αγνοούν ότι για 33 περίπου συνεχή χρόνια, πραγματική και εν πολλοίς αφανής «ψυχή» του περιοδικού στά­ θηκε ανελλιπώς, με ακάματο πείσμα και απίστευτη συνέπεια, ο στενός μου φίλος, Γιώργος Γαλάντης, ένας πολυσχιδής καλλιτέχνης που εξαρ­ χής, έχοντας υιοθετήσει απόλυτα στους στόχους του περιοδικού,/δεν δίστασε να παραμερίσει εν μέρει τα

άμεσα καλλιτεχνικά του ενδιαφέ­ ροντα για να διοχετεύσει μεγάλο μέ­ ρος της δημιουργικής του φαντασίας και ενασχόλησης, όχι μόνο στην εξα­ σφάλιση αλλά και στη συνέχεια αυ­ τής της περιπέτειας των 500 τευχών. Δεν είναι μόνο η νοσταλγία για το ξε­ κίνημα του περιοδικού που μας προκαλεί το 500ό του τεύχος. Μπορεί ο χρόνος να είναι αμείλικτος για το φθαρτό μας σώμα, αλλά το Διαβάζω, εδώ και 33 περίπου χρόνια, εξακο­ λουθεί να θάλλει, με ένα συνεχές σφρίγος, με ένα μείγμα σοβαρότητας (όχι σοβαροφάνειας) και εκλαΐκευσης της πνευματικής δημιουργίας της εποχής, από την πρώτη στη δεύ­ τερη, τρίτη, τέταρτη φάση του, απο­ τελώντας με την τωρινή του παρου­ σία μία όαση στην κάπως μίζερη πνευματική ζωή του τόπου μας. Δεν μένει παρά η ευχή και επιτέλους η πίστη ότι τα πεντακόσια τεύχη θα φτάσουν τα χίλια και θα τα ξεπεράσουν, για να μείνει το Διαβάζω, ως έκφραση της μεταδικτατορικής γε­ νιάς μας, να το πάρουν στα χέρια τους οι επόμενες γενιές, να του δώ­ σουν τη μορφή της εποχής τους και να ξεδιψάει η ψυχή μας όπου κι αν βρίσκεται.

Η «προσκοπική» εποχή Να, λοιπόν, που φθάσαμε να ξεφυλ­ λίζουμε το επετειακό πεντακοσιοστό τεύχος του Διαβάζω τριάντα τρία ολόκληρα χρόνια από τότε που μία

Θα μιλούσα για ένα πνεύμα γενικότερης συναντίληφης, η οποία επιμένει να θεωρεί τα πράγματα περί το βιβλίο εξ ορισμού τιμαλφή και περιούσια. Γιώργος Βέης

ομάδα νέων με ευρύτερα πνευματικά ενδιαφέροντα αποφάσισε να το εκδώσει. Πολλά θα είχα να θυμηθώ από τη μακρά και ιδιαίτερα επιτυχημένη αυτή πορεία, ας περιορισθώ, όμως, στα πρώτα δύσκολα βήματα του πε­ ριοδικού, στα οποία άλλωστε εξαντ­ λείται και η -απειροελάχιστη- δική μου συμβολή. Το περιοδικό αυτό υπήρξε όραμα και έργο ζωής τριών ανθρώπων: του αξέ­ χαστου ιδρυτή του, Περικλή Αθανασόπουλου, του παιδικού μου φίλου, Λάμπρου Κουλελή, και του πάντα αγαπητού φίλου, Γιώργου Γαλάντη: ένα περιοδικό ευρύτερου πνευματι­ κού προβληματισμού που θα παρεμ­ βαίνει κριτικά στο εκδοτικό γίγνεσθαι και θα αξιολογεί τη βιβλιοπαραγωγή. Όταν ο εκ των ιδρυτών του περιοδι­ κού, Λάμπρος Κουλελής, μου έκανε πρόταση συμμετοχής, την αποδέχ­ θηκα με μεγάλη χαρά, γιατί πίστευα και εγώ ότι ήταν κάτι που έλειπε και επιπλέον μπορούσε να στηριχθεί στο ευνοϊκό περιβάλλον που δημιουρ­ γούσε η διακίνηση ιδεών και η εκδο­ τική έκρηξη της πρώιμης μεταπολί­ τευσης. Παρενθετικά να τονίσω εδώ ότι την ίδια εποχή μία άλλη αξιόλογη προ­ σπάθεια των ιδρυτών του Διαβάζω να εκμεταλλευθούν τη δύναμη του μόλις απελευθερωμένου ισχυρού μέσου που λέγεται τηλεόραση και μέσω της εκπομπής «ΕΠΙΛΟΓΗ» να απευθυν­ θούν στο ευρύτερο κοινό δεν μακροημέρευσε ως όφειλε (και πολύ αργότερα βέβαια ήρθαν... όχι οι μέ­

λισσες, αλλά η ιδιωτική τηλεόραση με τα ...ηρωινάδικα και μεσημεριανάδικα, με αποτέλεσμα κάθε ανά­ λογη εξίσου αξιόλογη προσπάθεια της κρατικής να περιθωριοποιηθεί). Στα πρώτα χρόνια, λοιπόν, η ομάδα αυτή συνεδρίαζε και συζητούσε εξαντλητικά την ύλη του επόμενου τεύχους με... κερασάκι στην τούρτα τη δημοκρατική ψηφοφορία (είπαμε, ήμασταν εναρμονισμένοι με το πνεύ­ μα της πρώιμης μεταπολίτευσης!). Θυμάμαι πάντα με νοσταλγία τις συ­ νεδριάσεις εκείνες, όπως και τα μέλη της αρχικής εκδοτικής ομάδας (εκτός από τους ηροαναφερθέντες, ο Παύ­ λος Πέζαρος, η Ντορίνα Τσοτσορού, ο Δημήτρης Δεληηέτρος, η Άρτεμις Συμβουλάκη και ο Κώστας Μαρτζούκος). Θα ήθελα σήμερα, τόσα χρόνια μετά, να εκφράσω την ευγνωμοσύνη μου στον αξέχαστο Περικλή, στον Γιώρ­ γο, στον Λάμπρο και στην υπόλοιπη ομάδα για δύο ακόμα μοναδικές ευ­ καιρίες που μου ηροσέφεραν (εκτός βέβαια από την ατμόσφαιρα και τη συλλογικότητα των συνεδριάσεων αυτών): να πάρω μέρος στις συνεν­ τεύξεις με τους αλησμόνητους Νίκο Πουλαντζά και Νίκο Γαβριήλ Πεντζίκη, δύο εμπειρίες πολύτιμες, δύο συ­ ζητήσεις με πραγματικά χαρισματι­ κούς ανθρώπους που διευρύνουν τον πνευματικό σου ορίζοντα και σε οδη­ γούν σε βαθύτερο προβληματισμό και αυτογνωσία. Χάρης στη διορατικότητα των ιδρυ­ τών του Διαβάζω, το περιοδικό στε-

Τεύχος 448 του 2004. μετά το θάνατο του Ηρακλή Παπαλέξη, αφιερωμένο στον Κάρολο Μπωντλέρ

λεχώθηκε εγκαίρως με αξιόλογους ανθρώπους, έγινε επαγγελματικό και απέκτησε το κύρος που διατηρεί ως σήμερα, ενώ παράλληλα δημιούρ­ γησε θεσμούς με διάρκεια και προο­ πτική, όπως είναι τα Λογοτεχνικά Βραβεία. Στο περιοδικό αυτό ξεκίνη­ σαν τη σταδιοδρομία τους καταξιω­ μένοι σήμερα δημοσιογράφοι, όπως ο Γιώργος Σαρηγιάννης και ο Βασίλης Αγγελικόπουλος. Καθοριστικός στη λαμπρή αυτή πορεία υπήρξε ο ρόλος του δεύτερου διευθυντή του Δια­ βάζω, επίσης αξέχαστου, Ηρακλή Παπαλέξη, ενώ στην τωρινή φάση τη σκυτάλη κρατάει επάξια ο Γιάννης Μπασκόζος. Εμένα, όμως, ας μου επιτραπεί να διατηρώ ως πολύτιμο φυλαχτό τις αναμνήσεις μου από την πρώτη, «προσκοπική» θα την χαρακτήριζα, εποχή του και τα πρόσωπα που συνοδοιπορήσαμε σ’ εκείνη τη φάση και να ευχηθώ φυσικά στο περιοδικό συνέχιση της λαμπρής πορείας του μέχρι το ...χιλιοστό πεντακοσιοστό τεύχος του και ακόμα παραπέρα! Κώστας Μαρτζούκος

Αγαπητό Διαβάζω, αγαπητοί παλιοί φίλοι Το σύντομο σχετικά πέρασμά μου από την πρώτη συντακτική ομάδα του περιοδικού είναι σήμερα για μένα μία ηρωική ανάμνηση, όπως συνή­ θως συμβαίνει με κάθε τι νεανικό αλλά και γιατί το Διαβάζω, πράγματι, υπήρξε για την εποχή του εξαιρετικά μαχητικό, πρωτοπόρο και καινοτόμο.

5&T3lIi%EEVT!4 Y li ^

Ήταν το πρώτο ειδικό περιοδικό για το βιβλίο στην Ελλάδα, το πρώτο που χρησιμοποίησε με τόλμη ρήμα στον τίτλο του, το πρώτο που δημοσίευσε αναλυτικά δελτία βιβλιογραφίας και κριτικογραφίας, το πρώτο που κα­ θιέρωσε τις εφ’ όλης της ύλης συ­ νεντεύξεις με λογοτέχνες και συγ­ γραφείς, το πρώτο που εξέλιξε μεθο­ δικά τα θεματικά αφιερώματα. Και όλα αυτά σε μία εποχή που το βιβλίο δεν είχε γίνει ακόμη προϊόν, η συγ­ γραφική ιδιότητα δεν ήταν επάγ­ γελμα και ένα μεγάλο μέρος μίζερων και στενόμυαλων εκδοτών υποστήρι­ ζαν ότι «οι Έλληνες δεν διαβάζουν» και ζητούσαν γι’ αυτό... κρατική επι­ χορήγηση! Θυμάμαι τους παλιούς φίλους: το πά­ θος και τη δημιουργικότητα του Πε­ ρικλή Αθανασόπουλου, τις αισθητι­ κές ανησυχίες του Γιώργου Γαλάντη, τη στωικότητα και την οργανωτική σοφία του Λάμπρου Κουλελή, τη σο­ βαρότητα του Παύλου Πέζαρου, τη σεμνότητα του Νίκου Λαμπρόπουλου, το ήθος και την απίστευτη ερ­ γατικότητα του Γιώργου Σαρηγιάννη, αλλά θυμάμαι και τις δικές μου εμ­ μονές για το πώς ένα περιοδικό μπο­ ρεί με την ύλη του και, κυρίως, με τη μορφολογία του να γίνει ελκυστικό διαφημιστικό μέσο... Εκτός από τον ενθουσιασμό μας εί­ χαμε όλοι τότε και μια «ιεραποστο­ λική» διάθεση! Θέλαμε να διαδώ­ σουμε το βιβλίο και το διάβασμα βοηθούσε και το κλίμα της μεταπο­ λίτευσης- γι’αυτό και δεν γλυτώσαμε

Δεν ξεχνώ τις αγωνίες του πρώτου τεύχους, όπου μέσα από ατελείωτες συζητήσεις, προτάσεις και διαφωνίες, συμφωνήσαμε τελικά όλοι να πάρουμε τπν πρώτπ μας συνέντευξπ από τον Μένη Κουμανταρέα. Κώστας Μαρτςούκος

το ευγενές προσωνύμιο του «κουλ­ τουριάρη», που ήταν τότε της μόδας. Δεν ξεχνώ τις αγωνίες του πρώτου τεύχους, όπου μέσα από ατελείωτες συζητήσεις, προτάσεις και διαφω­ νίες, συμφωνήσαμε τελικά όλοι να πάρουμε την πρώτη μας συνέντευξη από τον Μένη Κουμανταρέα, με εμένα να πλειοδοτώ ενθουσιωδώς γιατί αγαπούσα τον Μένη κι ήμουν πρόσφατα, για μία ακόμη φορά, γοη­ τευμένος από τη Βιοτεχνία Υαλικών που είχε κυκλοφορήσει, νομίζω, λί­ γους μήνες πριν. Εντούτοις, τη συγκλονιστική εμπειρία την ζήσαμε μαζί με τον Λάμπρο όταν πήραμε συνέντευξη από τον Κώστα Ταχτσή (τεύχος 3). Με δέος τον επισκεφθήκαμε στο αναρχικό του δια­ μέρισμα στην οδό Σαρανταηήχου, όπου, μαγεμένοι, αντικρύσαμε Το τρίτο στεφάνι αυτοπροσώπως (!), εν­ σαρκωμένο σ’ έναν άνθρωπο που έσφυζε από ζωή, με διαλυτικό χιού­ μορ, ευαισθησία και ανατρεπτικότητα, ανυποχώρητο και ασυμβίβαστο με όλα, να σταματάει για λίγο, εκδη­ λώνοντας με τα μάτια του ένα ανέκ­ φραστο παράπονο και μετά να επι­ στρέφει δριμύτερος, κριτικάροντας τους πάντες και τα πάντα, αλλά δί­ νοντας και σε εμάς συμβουλές, μια και οι δυο μας, βρισκόμασταν σε ηλι­ κία γάμου! «Ακούστε, πουλιά μου: να ξέρετε ότι οι άνδρες δεν προλαβαί­ νουν να νιώσουν ποτέ ελεύθεροι. Από το φασισμό της μαμάς τους, πέ­ φτουν αμέσως στη δικτατορία του προλεταριάτου της γυναίκας τους!».

«Επαγγελματικές υποχρεώσεις» με εμπόδισαν να συνεχίσω τη συνεργα­ σία. Αλλά ένιωθα πάντα μέλος του Διαβάζω, το παρακολουθούσα σε κάθε του βήμα, παρατηρούσα τις με­ ταμορφώσεις, τις επιτυχίες του, τις περιπέτειες και τις δυσκολίες του και μαζί τις αναπάντεχες απώλειες φίλων και συνεργατών. Και όλα αυτά, ενώ η αγορά του βιβλίου κάλπαζε ραγδαία και οι συνήθειες των Ελλήνων είχαν γίνει πια ευπώλητες... Αν και προσωπικά είμαι εναντίον κάθε νοσταλγίας, εντούτοις θυμάμαι με συγκίνηση όλες αυτές τις περιπέ­ τειες και χαίρομαι γιατί, ύστερα από τόσες δοκιμασίες, το Διαβάζω κατάφερε να μείνει όρθιο, ζωντανό, δυ­ ναμικό, καινοτόμο, έτοιμο να αντιμε­ τωπίσει τώρα τις προκλήσεις της ψη­ φιακής εποχής. Στον Γιάννη Μπασκόζο και στους συ­ νεργάτες του, που συνεχίζουν τώρα, το ίδιο δυναμικά, μία τόσο γόνιμη πα­ ράδοση εύχομαι από καρδιάς κάθε επιτυχία. 1

Το πρώτο τεύχος τής νέας εποχής εκδόθηκε το Δεκέμβριο του 2005 με εξώφυλλο και σκίτσα της Αρετής Συμεωνίδη. Περιέχει μεγάλη συζήτηση με νέους συγγραφείς.

1ΙΑΒΑΖΓ

| 3 cq —

'

Νέα επιστημονικά βιβλία από τις εκδόσεις

GUTENBERG ΤΥΠΩΘΗΤΩ

m Διδότου 37,10680 ΑΘΗΝΑ - 210 - 36.42.003 - info@dardanosnet.gr - www.dardanosnet.gr

ΔΙΕΘΝΗΣ

ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ

duiettfoer# ΒΙΒ ΛΙΟ Π Ω ΛΕΙΟ

Επιμέλεια αφιερώματος: Γιάννης Ν. Μπασκόζος Γράφουν οι: Ελένη Αντωνιάδου, Αλκή Ζέη, Κωνσταντίνος Τσουκαλάς Γιάννης Κοντός Νίκος Σιαπκίδης Στρατός Θεοδωρακάκης Θεόδωρος Μ. Πολίτης Δημπτρης Ραυτόπουλος Αλέξης Ζάρας Αναστάσης Βκπωνίτης Πήτηην Λί7ι ■Τ/ττλιι ι” ' ------ ' ----" ------ --------------

-χ; προέρχονται απότο προσωπικόαρχείο του Τπου Πατρικίου, καθώς και από το φωτογράφο Νίκο Χρυσικάκη.

δ : αφιέρωμα

Το σπίπ I Τίτος Πατρίκιος

Το σπίτι όπου πραγματικά μεγάλωσα ήταν ένα διαμέρισμα στον τελευταίο όροφο μιας πολυκατοικίας ίδιας με βαπόρι σε ύψος ξεπερνούσε όλα τα διπλανά της σπίτια. Απ’ την ταράτσα εποπτεύομε την Αθήνα ή κατεβαίναμε την ώρα του συναγερμού στο υπόγειο καταφύγιο, εγώ τους το ’σκαγα κι ανεβοκατέβαινα με το ασανσέρ που τότε δεν είχε κανείς συμμαθητής μου. Όταν τελείωνα με τα μαθήματα, τ’ αρχαία τα μαθηματικά, τα γαλλικά, τα εγγλέζικα ακόμα και το πιάνο, έπαιρνα το ποδήλατο έκανα βόλτες με πηδηχτή ανάβαση κι άλλα κόλπα κι ονειρευόμουνα μοτοσακό, ή πάλι άκουγα μουσική από δίσκους που έβαζα στο ραδιογραμμόφωνο RCA. Το διαμέρισμα ήταν μεγάλο, με σαλοτραπεζαρία γραφείο για τον πατέρα μου, για μένα κρεβατοκάμαρες χωριστές για όλους ακόμα και για τη γιαγιά και κάποιους θείους. Βέβαια δεν ήτανε δικό μας, η πολυκατοικία ανήκε ολόκληρη σ’ έναν εισαγωγέα χάρτου όμως εμείς το λέγαμε «το σπίτι μας» δίχως καθόλου να μας νοιάζει.

Για να τα πεις όλα για ένα σπίτι πρέπει να χτίσεις ένα πιο μεγάλο από λόγια και τα πολλά λόγια στην ποίηση δεν χρειάζονται μα τώρα ούτε κι αυτό με νοιάζει.

II Από το ένα μπαλκόνι του σπιτιού μας είδα να βομβαρδίζεται ο Πειραιάς, να καίγεται το λιμάνι τα στούκας πάνω μας βούιζαν σαν διάβολοι από το άλλο, παγωμένοι από φόβο κι από μίσος είδαμε τις μηχανοκίνητες φάλαγγες των Γερμανών να μπαίνουν αγέρωχες στην Αθήνα. Έπειτα η πόλη γέμισε με φαντάρους μας γύριζαν με τα πόδια από το μέτωπο έτσι λέγαμε, αλλά μέτωπο πια δεν υπήρχε ήσαν με τις στολές μισοσκισμένες, τ’ άρβυλα ανοιγμένα οι ανάπηροι βάδιζαν με πατερίτσες άλλοι είχαν επιδέσμους στο κεφάλι ή στο χέρι. Και ήρθε εκείνος ο φοβερός χειμώνας του χιονιά, του λιμού, του θάνατου μες στους δρόμους κάθε πρωί για να μπω στο σχολείο μου έπρεπε να δρασκελίσω δυό-τρεις πεθαμένους την νύχτα κούρνιαζαν στην πόρτα της αυλής όπου κοκάλωναν από το κρύο και την πείνα. Όταν οι Γερμανοί άρχισαν το ξεκλήρισμα των Εβραίων κάποιοι έκρυψαν τον Εβραίο σπιτονοικοκύρη μας μαζί με τον αδελφό και τον πατέρα του κανένας δεν τους πρόδωσε ποτέ. Εμείς, όπως κι οι άλλοι ένοικοι των πέντε ορόφων πληρώναμε κανονικά το νοίκι κάθε μήνα το μειωμένο πάντως λόγω ενοικιοστασίου κανείς ποτέ δεν το παρέλειψε.

Τα σπίτια αν δεν γκρεμιστούν από βομβαρδισμό αν δεν καούν, δεν πέσουν από σεισμό κρατάνε περισσότερο από τους ανθρώπους. Οι άνθρωποι αν δεν σκοτωθούνε στους πολέμους αν δεν φύγουν πρόωρα από δυστύχημα ή αρρώστια ζούνε περισσότερες ζωές από τα σπίτια. Όμως τα σπίτια όσο κι αν κρατήσουν μένουν βουβά αν δεν υπάρχουν επιζώντες για να μαρτυρήσουν.

δ αφιέρωμα

ΠΙ

I

I δ 56 II 2 ο

Στο σπίτι αυτό γνώρισα τον πόλεμο, την Κατοχή τ’ όνειρο της Απελευθέρωσης, τον εφιάλτη του Εμφύλιου εκεί ένιωσα του έρωτα τους πρώτους παροξυσμούς του σώματος τις μεταλλαγές, τα πάθη της ψυχής αναρωτήθηκα αν καν ψυχή υπάρχει ώσπου πέρασα από τη μια σίγουρη πίστη σε μιαν άλλη πιο σίγουρη ακόμα. Εκεί η απόλαυση της ανάγνωσης έγινε αγωνία της γραφής μαζί και φιλοδοξία να δω ένα ποιήμα μου δημοσιευμένο σε περιοδικό, έστω νεανικό ώσπου εγκατέλειψα την ποίηση για να γράφω με τους συντρόφους που είχα πια αποκτήσει συνθήματα στους τοίχους, με πράσινη στην αρχή έπειτα κόκκινη μπογιά, όπου η νέα ζωή ξεκινούσε μ’ εξαγγελίες θανάτου, με θάνατο στους κατακτητές, στο φασισμό, στους προδότες μα κι η παλιότερη που την απορρίπταμε συνεχιζόταν στα πάρτυ όπου χορεύαμε σφίγγοντας τα κορίτσια ή σε καμία βόλτα μ’ έναν φίλο στα μπουρδέλα. Στο σπίτι αυτό, πίσω από λεξικά, μυθιστορήματα, ανθολογίες έκρυψα παράνομα υλικά, κάποτε και όπλα εκεί μιά μέρα με κατσάδιασε η μητέρα μου που είχα πολύ αργήσει για το φαγητό, χωρίς να ξέρει ότι είχα μόλις γλυτώσει απ’ τον δικό μου θάνατο, από ’κεί έφυγα για τις μάχες του Δεκέμβρη όπου σκοτώθηκαν τόσοι δίπλα και παραδίπλα μου πάλι στις γειτονιές γύρω από το σχολείο μου, από ’κεί όταν «μας πήραν την Αθήνα μονάχα για ένα μήνα», έτσι τραγουδούσαμε φύγαμε όλοι μας για το βουνό.

Με τα γεγονότα που αλλάζανε ραγδαία άλλαζαν όλοι, όσο κι αν νόμιζα πολλές φορές πως άλλαζα μόνο εγώ. Μαζί άλλαζαν και τα σπίτια κάποτε περισσότερο κι απ’ τους ανθρώπους συνήθως όμως απροειδοποίητα.

IV Όταν γυρίσαμε βρήκαμε το σπίτι μας λεηλατημένο από ανθρώπους της γειτονιάς το μισό το είχε καταλάβει ο ιδιοκτήτης το άλλο μισό ένας αστυφύλακας με τη γυναίκα του όμως εμείς καταφέραμε να ξαναμποϋμε μέσα με τη φασαρία μας δυσκολέψαμε τη ζωή του ιδιοκτήτη ώσπου αναγκάστηκε να φύγει, πείσαμε τους άλλους να κρατήσουν ένα μόνο δωμάτιο, όποιο ήθελαν ώσπου ένιωσαν ν’ ανήκουν στην οικογένειά μας ο αστυφύλακας δεν μας κατέδωσε ποτέ. Το σπίτι ξανάγινε δικό μας, φιλοξενήσαμε φίλους, συγγενείς από ’κεί ο θείος Γιώργος πήγε στη Χαλκίδα και τον σκότωσαν, εκεί έφεραν τον πατέρα μου μ’ ανοιγμένο το κεφάλι όταν τον χτύπησαν στο θέατρο εκεί κρύψαμε κυνηγημένους, έναν παράνομο που όταν τον πιάσανε τα είπε όλα στην ανάκριση από ’κεί έφτασα νύχτα με συνοδεία στη Μακρόνησο με πήγαν στην απομόνωση, με ολόγυρα φρουρούς από ’κεί με ξανάστειλαν με χειροπέδες στην εξορία. Σ’ αυτό αργότερα ξενυχτούσα με τους δικούς μου για τις εκλογές με την ελπίδα πάντα για καλά αποτελέσματα ή άλλοτε εκείνοι έπαιζαν χαρτιά ως το πρωί, εκεί σχεδιάζα με φίλους σοβαρά βιβλία και περιοδικά έκανα πάρτυ σοβαρά κι αυτά, αγωνιζόμουν για το μέλλον παθιαζόμουν μ’ έρωτες που θα κατέληγαν σε συγκρούσεις, είχα επιστρέψει πια στην ποίηση, εκεί έγραψα «στο χαράκωμα της επανάστασης δεν με διόρισε ποτέ κανείς κι ούτε μπορεί να μ ’ απολύσει». Την επανάσταση δεν την εγκατέλειψα τουλάχιστον έτσι νόμιζα, ακόμα κι όταν δεν υπήρχε πια χαράκωμα, ακόμα κι όταν υπεράσπιζα το δίκιο κάποιων αντιπάλων της ή το δικό μου δίκιο απέναντι της, ακόμα κι όταν με δίκαζαν και με καταδίκαζαν οι τότε σύντροφοί μου. Απ’ όσα έζησα εκεί άλλα τα παρακάμπτω άλλα μου ξεφεύγουν, άλλα όπως όλοι οι συγγραφείς τ’ανακαλύπτω ετούτη τη στιγμή που γράφω.

Όταν το κατοικήσαμε ήμουνα δώδεκα χρονών τότε που έμπαινα στις συνεχόμενες φάσεις της αχαλίνωτος στπν αρχή, μετά τπς λογοκρατοϋμενπς έπειτα τπς πολιτικά ελεγχόμενος τρέλας. Σ’ αυτό με φλόγισαν ιδέες που άλλες έγιναν πράξεις άλλες πήραν υπόσταση σε γραφτά κάθε λογής άλλες παραμορφώθηκαν τόσο που με τρομάζουν, σ’ αυτό ταλαντεύτηκα για καιρό ανάμεσα στη διακηρυγμένη πίστη και στην αδιακήρυχτη ακόμα αμφιβολία, επιθύμησα ταξίδια ως τότε απρόσιτα καθώς έμενα καθηλωμένος άλλοτε απ’ την αρρώστια άλλοτε απ’ τις απαγορεύσεις της αστυνομίας άλλοτε απλώς από έλλειψη χρημάτων, εκεί αποφάσισα να μην πνίξω άλλο τη φωνή μου μόνο που η πληρωμή αποδείχτηκε ακριβότερη απ’ ό,τι ως τότε φανταζόμουν. Σ’ αυτό ένιωσα πως κάπου με περίμενε κάτι σημαντικό, κάτι προσωπικό για μένα που όμως δεν το προλάβαινα γιατί συνεχώς εμφανίζονταν άλλες προτεραιότητες, καθήκοντα που φοβόμουν ότι δεν τα εκπλήρωνα όσο όφειλα αν κι έβλεπα πως οι άνθρωποι γατζώνονται στα πόστα και στα γραφεία που αποκτούν πως οι σύντροφοι εμφανίζονται ή καταργούνται σύμφωνα με πολιτικές αποφάσεις κι εντολές. Στο σπίτι αυτό ξεψύχισε ο πατέρας μου, μ’ εμένα να τρέχω αλλού για φίλους και για κομματικά.

Καθώς ξανασκέφτομαι κι αυτά που λέω κι αυτά που παραλείπω, αναρωτιέμαι: Είναι δυνατόν να πίστευα ή και τώρα ακόμα να πιστεύω πως είχα πάντα δίκιο;

VI Όταν το αδειάσαμε, με τη μητέρα μου να κλαίει πατούσα τα τριανταπέντε, μιαν ηλικία που γι’ άλλους σταθεροποιούνται τα προσωρινά γι’ άλλους ένα-ένα τα σταθερά ανατρέπονται. Αλλωστε από χρόνια πια είχα πάει στο Παρίσι όχι για να αυτοεξοριστώ, όπως συνηθίζουνε να λένε, αφού κανείς δεν εξορίζεται από μόνος του ούτε για να μ’ απελευθερώσει μια υπέρτερη δύναμη αφού οι υπέρτερες δυνάμεις σε δυναστεύουν κι άλλο, αλλά για να λευτερωθώ μονάχος, ν’ αυτοελευθερωθώ, να πλησιάζω τους άλλους, να τους ακούω, να τους αγγίζω δίχως να θέτω εκ των προτέρων όρους. Πράγματα που κατάλαβα κι αυτά ετεροχρονισμένα όταν άλλαζα συνεχώς σπίτια, δωμάτια, ξενοδοχεία είτε γιατί το ήθελα, είτε γιατί προλάβαινα να φύγω, όταν γι’ άλλες αγάπες έκανα στην ποίηση απιστίες κι εκείνη με περίμενε και με ξαναδεχόταν, όταν μου έρχονταν επιθέσεις ακόμα κι από φίλους κι αναγκαζόμουν πάλι με καθυστέρηση, να παραδεχτώ πως οι φιλίες συχνά τελειώνουν όπως οι έρωτες με δράματα, ή με πλήξη, ή με αδιαφορία, όταν η παρατήρηση ανθρώπων και πραγμάτων με πλούτιζε χωρίς να με γλυτώνει από τις κακοτοπιές χωρίς να με σώζει από τα στραβοπατήματα, όταν ένας καινούργιος έρωτας μετάλλαζε όσα πιο πριν είχα γνωρίσει ή φανταστεί, μετάλλαζε ακόμα κι αν αντιστεκόμουν, εμένα τον ίδιο. Όπως και να ’ναι γράφω για πράγματα που έγραφαν γι’ αυτά χιλιάδες ποιητές, ας πούμε τώρα για το σπίτι κι όμως γράφω σαν κανείς γι’ αυτά να μην είχε ξαναγράφει. Αυτή η αθέλητη αφέλεια μπορεί και να με σώσει. Οσο για την πολυκατοικία εκείνη σήμερα στεγάζει μιαν οικονομική εφορία τα γραφεία της απλώνονται και στους πέντε ορόφους.

Ιούνιος-Αύγουστος 2009

Σ ε ιρ ά : Γ Ε Ρ Μ Α Ν Ο Φ Ω Ν Ο Ι

ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΔΙΑΘΕΣΗ: Λομβαρδού 31-35,114 73 Αθήνα, Τηλ.: 210.6429409, FAX: 210.6411 www.printa-roes.gr, e-mail: info@printa-roes.gr, printa@otenet.gr

'

Joseph

ROTH

'

TPRIE ΘΡΥΛΟΙ [ ΕΝΑΠΑΡΑΜΥΘΙ^

ΤΟΕΜΒΑΤΗΡΙΟ I ΡΑΝΤΕΤΣΚΥ ι

ΤΣΒΑΪΧ νωςτη :

ΤΣΒΑΪΧ

ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΔΙΑΘΕΣΗ: Λομβαρδού 31-35,114 73 Αθήνα, Τηλ.: 210.6429409, FAX: 210.6411597 www.printa-roes.gr, e-mail: info@printa-roes.gr, printa@otenet.gr

δ:αφιέρωμα

Βιοεργογραφία Τίτου Πατρικίου

8©»|ΤττοςΠ<

Ελένη Αντωνιάδου

Τίτος Πατρίκιος γεννήθηκε στις ItaP 21 Μαΐου 1928 στην Αθήνα, στη γνωστή τότε κλινική του Πουλή, Σόλωνος και Δημοκρίτου, και πέρασε τα πρώτα παιδικά του χρόνια σε σπίτια κοντά στην Ομόνοια και στο Σύν­ ταγμα. Αυτό που μνημονεύεται στην ποίησή του ως πατρικό σπίτι ήταν στην οδό Μάρνη, αριθμός 48. Γονείς του ήταν οι ηθοποιοί Σπόρος και Λέλα Πατρικίου, που κι αυτοί είχαν γεννηθεί στην Αθήνα. Και οι δύο γο­ νείς του κατάγονταν από νησιά. Η οι­ κογένεια του πατέρα του είχε τις ρί­ ζες της στην Κεφαλλονιά, εγκατα­ στάθηκε αργότερα στην Τζία και κα­ τόπιν στην Αθήνα. Κεφαλλονίτικης προέλευσης είναι και το όνομα του παππού του Ιωάννης-Βαπτιστής, με το οποίο βαφτίστηκε το 1928 στη Θεσσαλονίκη, αλλά του έδωσαν και το όνομα Τίτος, το οποίο αναγνωρί­ στηκε με δικαστική απόφαση. Έτσι, στα επίσημα χαρτιά έχει δύο ονό­ ματα: Βαπτιστής-Τίτος. Ο προπάπ­ πους του, ο ναυτικός Σπόρος Πατρί­ κιος, από την Άσσο της Κεφαλλονιάς, μετέφερε με το καράβι του εφόδια στους πολιορκημένους του Μεσο­ λογγίου. Το 1825 οι Τούρκοι τον έπιασαν και τον κρέμασαν. Η μητέρα του καταγόταν από τη Σίφνο, όπου ο Τί­ τος Πατρίκιος πέρασε τα παιδικά του καλοκαίρια. Τα παιδικά μου καλοκαίρια τα ’ζησα ανάμεσα σε δύο κύβους. Απάνω ο άσπρος κύβος του σπιτιού κάτω απ’ τα πόδια μου η στέρνα αθέατος κύβος με σκοτάδι.

Το ποίημα έχει τίτλο «Σίφνος ή το παιχνίδι με τα ζάρια» και περιέχεται στη συλλογή Αντικριστοί καθρέφτες, (1988). Αλλά εκτός από τα ταξίδια της Σίφνου κάνει και ένα πολύ πιο μα­ κρινό, σε ηλικία δύο ετών: Ο πατέρας του, που είναι με το θίασό του στην Αμερική από το 1929, τον παίρνει μαζί του στη Νέα Υόρκη, απ’ όπου θα επιστρέφουν το 1931. Αδελφή του πατέρα του ήταν η γνω­ στή ποιήτρια Λιλή Ιακωβίδη. Σε μία διάλεξή της Λιλής Ιακωβίδη για τον Παλαμά στον Παρνασσό, στο τέλος της δεκαετίας του ’30, η γιαγιά του, Φραντζέσκα Πατρικίου, που καταγό­ ταν από την Τήνο, θα οδηγήσει τον μικρό Τίτο να φιλήσει το χέρι του Πα­ λαμά που ήταν παρών. Στη Λιλή Ιακωβίδη χρωστά και τη γνωριμία με τον Σικελιανό. Από εκείνη την πρώτη γνωριμία συγκρατεί την ωραία μορφή του ποιητή και το κυμάτισμα της μαύ­ ρης μπέρτας του. Ο Τίτος Πατρίκιος αποφοίτησε το 1946 από το Βαρβάκειο με άριστα, έχοντας αλλάξει διάφορα σχολεία. Πήγε στο νηπιαγωγείο της ιδιωτικής σχολής Σαλβάνου, απ’ όπου τον απέ­ βαλαν ως άτακτο, έκανε την πρώτη δημοτικού στο 12ο Δημόσιο Δημο­ τικό του Μεταξουργείου (σ’ αυτό είχε πάει και ο Αντώνης Σαμαράκης), τη μισή δευτέρα στο Ζηρίνειο της Βού­ λας ως εσωτερικός και την άλλη μισή δευτέρα, την τρίτη και την τετάρτη στη Σχολή Μεταξά, που βρισκόταν τότε στην οδό Βασιλίσσης Σοφίας. Την πρώτη οκταταξίου την έκανε στο Ιο Γυμνάσιο της Πλάκας και τη δευ­ τέρα και την τρίτη, με υποτροφία,

εσωτερικός στην Αναργύρειο και Κοργιαλένειο Σχολή Σπετσών, η οποία έκλεισε με τον πόλεμο, το 1940. Το 1941 που άνοιξαν τα σχο­ λεία, εγγράφηκε στο Βαρβάκειο, όπου έκανε τις υπόλοιπες τάξεις του γυμνασίου. Το 1946 έδωσε εξετάσεις στη Νομική Σχολή του Πανεπιστη­ μίου Αθηνών, όπου μπήκε ανάμεσα στους τρεις πρώτους. Το 1948-49 φοίτησε και στη δραματική σχολή του Σωκράτη Καραντινοΰ. Από πολύ νωρίς άρχισε, επίσης, να σπουδάζει αγγλικά και γαλλικά. Τα χρόνια εκείνα αρρώστησε από φυματίωση που την αντιμετώπισε με τα μέσα της εποχής, μένοντας για έξι μήνες στο κρεβάτι. Μία γεύση από την παιδική του ηλι­ κία μας δίνει το πεςογραφικό του έργο Η συμμορία των δεκατριών που κυκλοφόρησε το 1990 από τις εκδό­ σεις Διάττων και περιέχει ημερολο­ γιακές εγγραφές και άλλα γραπτά της περιόδου 1940, όταν φοιτά στην Αναργύρειο - Κοργιαλένειο Σχολή Σπετσών. «Εγώ εδώ περνάω καλά -γράφει στις 8 Οκτωβρίου 1940- και στείλτε μου

τα χρειαζούμενα και κανένα γλυκό.» Οι είκοσι μέρες που τον χωρίζουν από την έναρξη του ελληνο'ιταλικού πολέμου είναι ένα μακρύ διάστημα για ένα παιδί. Στην Αντίσταση εντάχ­ θηκε το 1942, δεκατεσσάρων ετών, στο ΕΑΜ Νέων του Βαρβακείου, μετά στην ΕΠΟΝ, το 1943 και το 1944 στον ΕΛΑΣ. Το Σεπτέμβριο του 1944, ένα μήνα πριν από την απε­ λευθέρωση της Αθήνας, συνεργάτες των Γερμανών τον έπιασαν, κινδύνευσε να εκτελεστεί και σώθηκε την τελευταία στιγμή. Το 1951 παρουσιά­ στηκε στο στρατό για να κάνει τη θη­ τεία του και στάλθηκε στη Μακρό­ νησο. Εκεί αρνήθηκε να κάνει δή­ λωση μετάνοιας και τον έκλεισαν στην απομόνωση. Προηγουμένως, κατόρθωσε να στείλει ένα γράμμα, όπου κατήγγελνε τα όσα συμβαίνουν εκεί και το οποίο δημοσιεύτηκε πρω­ τοσέλιδο στην εφημερίδα Προοδευ­ τική Αλλαγή, στις 9 Δεκεμβρίου 1951, χωρίς το όνομά του, με τίτλο «Το αίσχος της Μακρονήσου». Το 1952 απολύθηκε από τη Μακρόνησο και παραδόθηκε στη χωροφυλακή για να εκτοπιστεί στον Άη-Στράτη,

Ο ποιητής στο κέντρο της Αθήνας το 1943-

δ αφιέρωμα

όπου παρέμεινε ως τις αρχές του 1954. Στον Άη-Στράτη γνωρίστηκε και συν­ δέθηκε φιλικά με τον Γιάννη Ρίτσο και εκεί σκηνοθέτησε και έπαιξε σε μερικά θεατρικά έργα, στο θέατρο που είχαν δημιουργήσει οι εξόριστοι. Από το 1954 έως το 1959 έςησε στην Αθήνα ως αδειοϋχος εξόριστος. Στο διάστημα αυτό αφιερώνει το χρόνο του στο περιοδικό Επιθεώρηση Τέ­ χνης, του οποίου ήταν από τα ιδρυ­ τικά μέλη, αλλά και στην ΕΛΑ, όπου δραστηριοποιείται πολιτικά. Παράλ­ ληλα, παίρνει το δίπλωμα της Νομι­ κής, εργάζεται ως ασκούμενος δικη­ γόρος, και το 1958 γίνεται δικηγόρος στην Αθήνα, όπου εγκαθίσταται σε δικό του γραφείο. Επίσης, για ένα διάστημα εργάζεται ως δημοσιογρά­ φος στην Ελευθερία και σε άλλες εφημερίδες. Ποίημα ηρωτοδημοσίευσε το 1943, σε ηλικία 15 ετών, στο περιοδικό Ξε­ κίνημα της νιότης, που το έβγαζε ο γνωστός σήμερα δημοσιογράφος και ιστορικός, Βάσος Μαθιόπουλος. Όμως, την επίσημη είσοδό του στα γράμματα την κάνει με τη συλλογή Χωματόδρομος, που κυκλοφόρησε το 1954 και είχε γραφτεί εξ ολοκλή­ ρου στον Αη-Στράτη. Ο Πατρίκιος, όταν γραφόταν ο Χωματόδρομος, ήταν 24 ετών και όταν εκδόθηκε 26 ετών. Η έκδοση ήταν προσωπική, με εξώφυλλο του Βλάση Κανιάρη και κυ­ κλοφόρησε σε 500 αντίτυπα. Η υπο­ δοχή από την κριτική ήταν πραγμα­ τικά εντυπωσιακή. Το βιβλίο κυκλοφόρησε την άνοιξη και στις 19 Μα'ί'ου 1954 έχουμε την

πρώτη κριτική από τον Κλέωνα Πα­ ράσχο στην εφημερίδα Καθημερινή που αρχίζει με αυτά τα λόγια: «Πρέ­ πει να πω αμέσως ότι το βιβλίο του κ. Τίτου Πατρικίου είναι από τα λίγα βιβλία νέων που διάβασα τελευταία και που κίνησαν το ενδιαφέρον μου. Το ζωηρό μου ενδιαφέρον». Εκτός από τον Κλέωνα Παράσχο, θε­ τικά έγραψαν όλοι οι έγκυροι κριτικοί της εποχής, όπως ο Βάσος Βαρίκας στον Ταχυδρόμο, ο Αστέρης Κοββατζής στην Απογευματινή, ο Μπάμπης Κλάρας στη Βραδυνή, ο Νικηφόρος Βρεττάκος στα Ελληνικά Χρονικά, ο Τάσος Λειβαδίτης στην Αυγή, ο Αλέ­ ξανδρος Αργυρίου, στην Αγγλοελληνική Επιθεώρηση, ο Αλκής Θρύλος στη Φιλολογική Πρωτοχρονιά. Εν­ στάσεις είχε μόνο ο Ανδρέας Καραντώνης στη Νέα Εστία. Η Επιθεώρηση Τέχνης η ου πρωτοκυκλοφόρησε τον Ιανουάριο του 1955 (παρά το γεγονός ότι το πρώτο τεύχος της φέρει την ένδειξη «Χριστούγεννα 1954») φιλο­ ξενεί την κριτική του Κώστα Κουλουφάκου, στο δεύτερο τεύχος της, το Φεβρουάριο του 1955. Οι κριτικές ή οι παρουσιάσεις για το Χωματό­ δρομο δεν περιορίζονται μάλιστα στον αθηναϊκό τύπο, αλλά φιλοξε­ νούνται σε εφημερίδες σε όλη την Ελλάδα από την Καλαμάτα και τον Πύργο, ως τη Λάρισα, την Καβάλα, τα Χανιά και τη Μυτιλήνη, αλλά και την Κύπρο και την Αίγυπτο. Στην εφημερίδα Ελευθερία της Λευκω­ σίας γράφει για το Χωματόδρομο ο ποιητής Αντης Περνάρης, στην εφη­ μερίδα Κύπρος ο Δημήτριος Χαμπουλίδης, στον Ταχυδρόμο του Καί-

ρου, ο Μανώλης Γιαλουράκης. Ο απόηχος φτάνει ως το 1958, με την κριτική του Γλαύκου Αλιθέρση στην εφημερίδα Σφιγξ του Κάιρου. Μία πλούσια σοδειά, εγκωμιαστική στο μεγαλύτερο μέρος της, για ένα νέο ποιητή. Κοινός παρονομαστής εί­ ναι ότι η κριτική τον υποδέχεται και τον παραδέχεται ως ποιητή και αυτή είναι και η μεγαλύτερή του κατάκτηση με αυτή την πρώτη εμφάνιση που δεν έχει όμως συνέχεια για ένα μεγάλο χρονικό διάστημα, καθώς ο Πατρίκιος θα εμφανιστεί ξανά έπειτα από εννέα χρόνια, το 1963, με την πολυσήμαντη Μαθητεία. Σ’ αυτό το διάστημα πολλά και καθοριστικά συνέβησαν στη ζωή του. Έως το 1959 που ςει στην Αθήνα, η πνευματική του παρουσία υποδηλώνεται κυρίως μέσα από τις σελίδες της Επιθεώρη­ σης Τέχνης. Στο περιοδικό δημοσι­ εύει σχόλια, άρθρα και κυρίως μετα­ φράσεις εκτενών θεωρητικών κειμέ­ νων. Εκείνα τα χρόνια μεταφράζει και το μεγάλο έργο του ούγγρου φιλό­ σοφου Γκέοργκ Λούκατς, Μελέτες για τον ευρωπαϊκό ρεαλισμό που εκδόθηκε το 1957. Επίσης, στα πρώτα τεύχη του περιοδικού δημοσιεύει θε­ ατρικές κριτικές. Ανάμεσα στις πα­ ραστάσεις για τις οποίες έγραψε τότε ο Πατρίκιος ήταν «Ο Πελέας και η Μελισσάνθη» του Μαίτερλινκ, που παρουσίασε η Αττική Σκηνή του Σω­ κράτη Καραντινού, «Η στρίγγλα που έγινε αρνάκι» του Σαίξπηρ από το Θέ­ ατρο Εθνικού Κήπου του Νίκου Χατζίσκου, Θα σε κάνω βασίλισσα», των Σακελλάριου, Γιαννακόπουλου στο Παρκ, με τον Βασίλη Λογοθε-

τίδη, «Τριαντάφυλλο στο στήθος» του Τενεσί Ουίλιαμς και «Ηλικία της νύχτας» του Ιάκωβου Καμπανέλλη, από το Θέατρο Τέχνης του Κάρολου Κουν. Το 1959, χάρη στην παρέμβαση του Δικηγορικού Συλλόγου Αθηνών, παύει η συνέχιση της εκτόπισής του, η οποία ως τότε ανανεωνόταν κάθε χρόνο, αποκτά διαβατήριο και φεύγει για το Παρίσι. Εκεί αρχίζει σπουδές κοινωνιολογίας και φιλοσοφίας στην Ecole des Hautes Etudes της Σορβόνης, με τον Lucien Goldmann, μα­ θητή του Λούκατς. Επίσης, παρακο­ λουθεί τα σεμινάρια του Jean-Pierre Vemant για την αρχαία ελληνική σκέψη και του Pierre Francastel για την κοινωνιολογία της τέχνης. Του δί­ νεται μία υποτροφία, προσλαμβάνε­ ται ως ερευνητής στο Γαλλικό Εθνικό Κέντρο Επιστημονικών Ερευνών και ολοκληρώνει στα γαλλικά μία κριτική βιβλιογραφία των έργων του νεαρού Μαρξ, η οποία εκδίδεται το 1965 στο Μιλάνο από τις εκδόσεις Annali, Ιηstituto Feltrinelli. Παράλληλα, συνε­ χίζει τη συνεργασία με την Επιθεώ­ ρηση Τέχνης, γράφοντας για τη θεα­ τρική ζωή στη γαλλική πρωτεύουσα. Στο αφιερωματικό τεύχος, μάλιστα, για τον Μπρεχτ, το Νοέμβριο του 1961, δημοσιεύει αναλυτικό χρονολόγιο για τον Μπρεχτ και μία μεγάλη συνέντευξη με τον Μπερλίνερ Ανσάμπλ, την οποία πήρε μέσω της με­ γάλης μπρεχτικής ηθοποιού και συ­ ζύγου του Μπρεχτ, Έλενας Βάιγκελ, που τη γνώρισε μετά τις παραστάσεις του Μπερλίνερ Ανσάμπλ, στο Παρίσι. Στο ίδιο τεύχος δημοσιεύει, επίσης,

Ο μικρός Τίτος Πατρίκιος το 1938 μαθητής στην πρώτη τάξη του οκτατάξιου γυμνασίου, στην Αθήνα.

§kαφιέρωμα

και μετάφραση ποίησης του γερμα- Σ’ ένα ποίημα με τίτλο «Στάσεις», της ενότητας Χρόνια της πέτρας ο Πα­ νοϋ συγγραφέα. Ποιήματα γράφει όλη αυτή την πε­ τρίκιος λέει: ρίοδο, έως δηλαδή και την έκδοση Από τη στάση μου της Μαθητείας το 1963, δημοσιεύει, προς τη ζωή όμως, μόνο δύο φορές στην Επιθεώ­ βγαίνουν ρηση Τέχνης. Στο τεύχος 39, το Μάρ­ τα ποιήματά μου. τιο του 1958, δημοσιεύει το πολύστιχο «Σαββατόβραδο» και το Μάιο του Μόλις υπάρξουν 1962 στο τεύχος 89 τα δέκα ποιήματα τα ποιήματά μου που θα αποτελέσουν μαζί με άλλα δύο μια στάση μου επιβάλλουν την ενότητα Παραμορφώσεις, η οποία αντίκρυ στη ζωή. θα ενταχθεί, όπως και το «Σαββατό­ βραδο», στη Μαθητεία. Οι λόγοι για την εννιάχρονη αυτή Είναι φανερό πως αυτές οι «στάσεις» σιωπή εμπεριέχονται, πιστεύω, μέσα προσδιόρισαν και την ποίηση και την στα ίδια τα ποιήματα της Μαθητείας, ζωή του. Πάντως οι διάφορες ενότη­ στα οποία αναγνωρίζεται η επώδυνη τες της Μαθητείας θα μπορούσαν να μετατροπή της βεβαιότητας του Χω­ είχαν βγει σε χωριστές συλλογές, ματόδρομου στα δραματικά ερωτη­ πράγμα που έγινε πολλά χρόνια αρ­ ματικά της μετεμφυλιακής δεκαε­ γότερα. τίας του ’50. «Οι άνθρωποι σ’ αυτό Η Μαθητεία δεν είχε την ίδια ευρεία τον τόπο γυρεύουν μιαν απόκριση», υποδοχή, όπως ο λυρικότερος και αιγράφει στο «Σαββατόβραδο», ένα σιοδοξότερος Χωματόδρομος. Ορι­ ποίημα που προοιωνίζεται το κλίμα σμένοι κριτικοί, π.χ., ο Τάσος Λειβατης Μαθητείας. Η πολυσέλιδη αυτή δίτης στην Αυγή, η Έλλη Αλεξίου στο συλλογή που απαρτίζει πολλές ενό­ Δημοκρατικό Τύπο, ο Νικηφόρος τητες, έχει εκδοθεί, κατά το εξώ­ Βρεττάκος στην Επιθεώρηση Τέχνης φυλλο, από τις εκδόσεις Πρίσμα, οι την αντιμετώπισαν πολύ θετικά. Επί­ οποίες, όμως, είναι επινόηση του Πα­ σης, ο Βάσος Βαρίκας στα Νέα. τρικίου. Στην πραγματικότητα και το Υπήρξαν, όμως, και αρνητικές αντι­ βιβλίο αυτό βγήκε με έξοδα δικά του. δράσεις, κυρίως λόγω της κριτικής Τα ποιήματα καλύπτουν τη δεκαετία που ασκούσε. Αρνητικός, αλλά από 1952-1962, όπως αναφέρεται στο μιαν αντίθετη σκοπιά, ήταν και ο Τάεξώφυλλο. Έχουν γραφτεί στον Άη- κης Σινόπουλος στις Εποχές, ο Στρότη στην Αθήνα, αλλά και στο οποίος θεώρησε τη Μαθητεία ως κα­ Παρίσι και στη Ρώμη. Από πλευράς τάθεση ενός στρατευμένου ποιητή. γραφής, έχουν από τις πιο απλές και Η Μαθητεία ήταν και η ποιητική συλ­ ευπρόσιτες μορφές ως τις πιο σύν­ λογή που μαζί με τη συλλογή του Θα­ θετες και κρυπτικές, όπως τα ποιή­ νάση Κωσταβάρα Ο Γυρισμός έδω­ ματα της ενότητας Παραμορφώσεις. σαν στον Βύρωνα Λεοντάρη το υλικό

να ξεκινήσει μέσα από την Επιθεώ­ ρηση Τέχνης, στο τεύχος 106-107 του Οκτωβρίου-Νοεμβρίου 1963, τη μεγάλη συζήτηση για την «ποίηση της ήττας». Ο Πατρίκιος επέστρεψε από το Πα­ ρίσι στην Αθήνα το 1964. Άσκησε πάλι τη δικηγορία και ανέλαβε τη δι­ εύθυνση μιας έρευνας για την «Εγ­ κληματικότητα των ανηλίκων σε σχέση με τη βιομηχανική ανάπτυξη» στο τότε Κέντρο Κοινωνικών Επιστη­ μών. Ήταν, επίσης, από τους συνι­ δρυτές του Κέντρου Μαρξιστικών Μελετών και Ερευνών και τους συνδιοργανωτές των Εβδομάδων Σύγ­ χρονης Σκέψης (1965 και 1966). Την 21η Απριλίου 1967, με την επιβολή της δικτατορίας, διέφυγε τη σύλληψη και κατόπιν μπόρεσε να φύγει στο εξωτερικό, όπου ανέπτυξε έντονη αντιδικτατορική δράση. Έδωσε συνεντεύξεις κατά της Χούν­ τας, ενημέρωσε τους δικηγορικούς συλλόγους της Ρώμης και του Παρι­ σιού, οι οποίοι εξέδωσαν ψηφίσματα, πήρε τις υπογραφές διάσημων συγ­ γραφέων, όπως του Ντύρενματ και του Μαξ Φρις, για την απελευθέρωση των κρατουμένων, κ.ά. Τον Οκτώ­ βριο του 1967, μαζί με τον Δημήτρη Δεσποτίδη και σε συνεργασία με έλληνες και γερμανούς φοιτητές διέλυ­ σαν το περίπτερο της Χούντας στη Διεθνή Έκθεση Βιβλίου της Φρανκ­ φούρτης. Το Δεκέμβριο του 1967, σε συνεργασία με τη γερμανική τηλεό­ ραση οργάνωσε ένα μεγάλο αντιδικτατορικό φόρουμ στο Βερολίνο. Για όλα αυτά, ο χουντικός τύπος στην Αθήνα ζήτησε να του αφαιρεθεί η ελ­

ληνική υπηκοότητα και τότε η κυ­ βέρνηση τον διέγραψε από το Δικη­ γορικό Σύλλογο Αθηνών. Επαγγελματικά, την εποχή εκείνη, ερ­ γάζεται ως ερευνητής στο Κέντρο Ερευνών για την παραβατικότητα των ανηλίκων, στο Vaucresson (Πα­ ρίσι) και κατόπιν ως επιστημονικός σύμβουλος στην Unesco, στο Παρίσι και στον Οργανισμό των Ηνωμένων Εθνών για τα Τρόφιμα και τη Γεωρ­ γία (FAO) στη Ρώμη. Για την Unesco γράφει στα γαλλικά μία συγκριτική μελέτη της νομοθεσίας ενός μεγάλου αριθμού χωρών για τα δικαιώματα των νέων, με τίτλο Droits et responsabilites des jeunes (Παρίσι 1972), που μεταφράστηκε και εκδόθηκε στα αγγλικά, στα ισπανικά και στα ρωσικά. Επίσης, για την Unesco έγραψε στα γαλλικά τη μελέτη Insti­ tutions et services de jeunesse: Formes actuelles et evolution, που μεταφράστηκε στα αγγλικά (Παρίσι 1977). Για τη FAO έγραψε στα αγ­ γλικά και στα γαλλικά μία αναλυτική βιβλιογραφία έργων για την ανά­ πτυξη στην αγγλική και γαλλική γλώσσα (Development - a bibliogra­ phy / Developpement une bibiiographie, Rome 1970). Μία επαυξημένη έκδοση αυτής της βιβλιογραφίας έγινε το 1974. Στο Παρίσι θα γνωρίσει και θα παν­ τρευτεί τη φοιτήτρια τότε Ρένα Σταυρίδη, τη σημερινή Καθηγήτρια Ιστο­ ρίας στο Πάντειο Πανεπιστήμιο Ρένα Σταυρίδη-Πατρικίου. Θα επιστρέψουν οριστικά στην Αθήνα με τη με­ ταπολίτευση, το 1975. Ο Πατρίκιος εργάζεται και πάλι ως δικηγόρος,

Το 1930 με το αγαπημένο του ποδήλατο, στην Καλλιθέα.

I©5 1Τίτος Πατρίκιος

δ:αφιέρωμα

έχοντας επανενταχθεί στο Δικηγο­ ρικό Σύλλογο Αθηνών, αλλά και ως μεταφραστής και κοινωνιολόγος. Πι­ στεύω, όμως, ότι από την εποχή αυτή η πλάστιγγα κλίνει πλέον οριστικά υπέρ της ποίησης, ως δραστηριό­ τητα, γιατί ως στάση ζωής η ποίηση ήταν πάντα κυρίαρχη. Η συλλογή Προαιρετική στάση που κυκλοφορεί το 1975 περιλαμβάνει ποιήματα που γράφτηκαν στο Βερο­ λίνο, στο Παρίσι και στη Ρώμη από το 1967 έως το 1973. Τα ποιήματα αυτά είναι ακόμα προσανατολισμένα στις τραυματικές εικόνες του αμεσότερου και πιο απομακρυσμένου παρελθόν­ τος, καθώς και στην επιθυμία του νό­ στου. Υπάρχουν, όμως, και ποιή­ ματα, στα οποία αρχίζει να εμφανί­ ζεται αυτό που θα ονόμαζα ως «ευ­ ρωπαϊκή εμπειρία» και η οποία θα αρδεύει από τούδε και στο εξής την ποίηση του Πατρικίου, όπως και ποιήματα, στα οποία η ποίηση δείχνει να αποσύρεται σε πιο στοχαστικούς δρόμους, στοιχείο που, επίσης, θα γί­ νει πολύ πιο ευδιάκριτο στα κατοπινά χρόνια. Σημαντικό για την Προαιρετική στάση είναι ακόμη το γεγονός ότι εκδίδεται πλέον από εκδοτικό οίκο, τον Ερμή, και ότι σηματοδοτεί μία εκδο­ τική παρουσία συνεχή και χωρίς με­ γάλα χρονικά χάσματα. Εξάλλου την ίδια αυτή εποχή, το 1975 δηλαδή, δη­ μοσιεύεται και σε μορφή επιφυλλί­ δων, στην εφημερίδα Το Βήμα, η με­ λέτη του Δ. Ν. Μαρωνίτη για την πρώτη μεταπολεμική γενιά που επι­ κεντρωνόταν στην τριάδα Αλεξάν­ δρου, Αναγνωστάκης, Πατρίκιος. Οι

επιφυλλίδες αυτές συγκεντρώθηκαν σε τόμο και εκδόθηκαν από τον Κέ­ δρο, το 1976, με τίτλο Ποιητική και πολιτική ηθική. Αργότερα, εκδόθη­ καν: η μονογραφία του Κώστα Παππά Η ποίηση του Τίτου Πατρικίου (εκδόσεις Πελεκάνος, Αθήνα, 1991), τα συγκεντρωμένα δοκίμια του Δ. Ν. Μαρωνίτη με τίτλο Συνομιλία, σε επι­ μέλεια της Ελένης Αντωνιάδου, (εκ­ δόσεις Κέδρος, Αθήνα, 2005) και η μονογραφία του Παναγιώτη Νούτσου Κοινωνία πολιτική στράτευση και ποίηση. Για τον Τίτο Πατρίκιο (εκδό­ σεις Σαββάλας, Αθήνα, 2006). Επί­ σης, το περιοδικό της Κύπρου ΑΝΕΥ αφιέρωσε στον Τίτο Πατρίκιο το 19ο τεύχος του, Λευκωσία, 2006. Μετά την Προαιρετική στάση ο Πα­ τρίκιος ακολουθεί ποιητικά μία διπλή πορεία. Ξανανοίγει πρώτα όλους τους λογαριασμούς με το μέχρι τότε έργο του, κάνοντας αρχικά μία πρώτη προσπάθεια συγκεντρωτικής έκδο­ σης που κυκλοφόρησε από το Θεμέ­ λιο το 1977, με τίτλο Ποιήματα I, στην οποία εντάσσονται και ποιή­ ματα προ του Χωματόδρομου. Η πρακτική αυτή της επαναδιαπραγμά­ τευσης με το έργο του περιλαμβάνει αναδιάταξη του υλικού, προσθήκες, επεξεργασία κάποιων ποιημάτων και τμηματικές επανεκδόσεις. Σ’ αυτή την κατηγορία εντάσσονται οι κατο­ πινές συλλογές του: Θάλασσα επαγ­ γελίας (εκδόσεις Θεμέλιο, 1976), Αντιδικίες (εκδόσεις Ύψιλον, 1981), Πα­ ραμορφώσεις (εκδόσεις Διάττων, 1988), και Μαθητεία ξανά (εκδόσεις Διάττων, 1991), οι οποίες αποτελούν χωριστές εκδόσεις των ενοτήτων

που περιείχε η αρχική Μαθητεία του 1963, αλλά και αδημοσίευτα ποιή­ ματα που εντάχθηκαν στη συλλογή Μαθητεία ξανά. Χάρη σ’ αυτές τις συλλογές, οι κριτικοί και οι αναγνώ­ στες ανακαλύπτουν ή επανακαλύπτουν τη σημασία της Μαθητείας. Οι λογαριασμοί με το παρελθόν κλεί­ νουν πάντως το 1998, όταν όλο αυτό το υλικό θα βρει την οριστική του μορφή στην τρίτομη, έως τότε, συγ­ κεντρωτική έκδοση του Κέδρου, με τίτλο Ποιήματα I, II και III, στην οποία εντάχθηκαν και μερικά από τα εφη­ βικά του ποιήματα. Στις επόμενες συλλογές, Αντικριστοί καθρέφτες (εκδόσεις Στιγμή, 1988, με εξώφυλλο του Σωτήρη Σόρογκα), Η ηδονή των παρατάσεων (εκδόσεις Διάττων, 1992), Η αντίσταση των γε­ γονότων (εκδόσεις Κέδρος, 2000) και Η πύλη των λεόντων (εκδόσεις Διάττων, 2002), που αποτέλεσαν τον τέταρτο συγκεντρωτικό τόμο που κυκλοφόρησε από τον Κέδρο το 2007, αλλά και στη συλλογή Η Νέα Χάραξη που κυκλοφόρησε, επίσης, από τον Κέδρο το 2007, τα ποιήματα του Πατρικίου δεν περιβάλλονται πλέον από συρματοπλέγματα, δεν χρειάζεται να περιμένουν σε ουρές με «ελλιπή δικαιολογητικά» ή να «αλ­ λάζουν διαρκώς σπίτια», εδώ ή αλ­ λού. Τώρα, όμως, εκείνος «ελπίζει στις καθυστερήσεις / στα τροποποι­ ημένα δρομολόγια / στις απρόβλε­ πτες επεκτάσεις των διαδρομών» και το ταξίδι γίνεται αφορμή και αιτία για να αλλάξει ο χάρτης της ποιητικής του γεωγραφίας. Επισκέπτεται μνη­ μεία και μουσεία, καταγράφει «Ανα­

μνήσεις από τη Σικελία», περιγράφει μια «Πόλη της Τοσκάνης», αναλογίζεται όσα είδε ένα «Μεσημέρι στο σι­ δηροδρομικό σταθμό του Paestum», προσπερνά την «Cava dei Tirreni», περπατά στους δρόμους της Βουδα­ πέστης και του Μονάχου, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι η ποίησή του σταμά­ τησε να τροφοδοτείται από τις μαυρόασπρες εικόνες των περασμένων καιρών. Όσο με κατοικεί η μνήμη επανέρχομαι σ’ αυτά που έγιναν, σ’ αυτά που είδα, είτε σ’ αυτά που ξέρω από πρώτο Χέρι, έχοντας όμως κάθε φορά να διαπεράσω κι άλλα στεγανά που μένουν μέσα μου. «Κατοικία της μνήμης», Η αντίσταση των γεγονότων Χωρίς αυτό και πάλι να σημαίνει ότι δεν αναζητά και νέους δρόμους, όπως συνέβη στη συλλογή Η πύλη των λεόντων, με τα πέντε ποιήματα, στα οποία η μυθολογία σχολιάζει την Ιστορία και τα καθ’ ημάς με τρόπο εξόχως ειρωνικό. Απ’ όταν ο Θησέας σκότωσε τον Μινώταυρο ο λαβύρινθος εγκαταλείφθηκε, απολύθηκαν οι φύλακες με τον καιρό γκρεμίστηκε η οροφή του βγήκαν στο φως οι τρομεροί

Με τους γονείς του, Σηύρο και Λέλα Πατρικίου.

δ;αφιέρωμα

διάδρομοι οι αίθουσες για τα βασανιστήρια, την ανθρωποφαγία οι στοές με τις κρυμμένες εφευρέσεις τους καταχωνιασμένους θησαυρούς πέσανε οι τοίχοι, μείναν μόνο τα χνάρια από περίπλοκα χαράγματα πάνω στη γη. Όμως, προσομοιώσεις λαβυρίνθων, σκοτεινές κατασκευές δεν έπαψαν να χτίζονται με νέα υλικά με καινούργια τέρατα, θύματα, ήρωες, ηγεμόνες, φτιάχνονται προπαντός λαβύρινθοι με λέξεις κάθε χρονιά μπαίνουν μέσα τους νέες φουρνιές αγόρια και κορίτσια, με φόβο μαζί κι αψηφισιά για τις παγίδες, τις καταπακτές, τ’ αδιέξοδα φιλοδοξώντας να ξαναπλάσουν και να παίξουν το παλιό δράμα προσαρμοσμένο στα νέα δεδομένα δίνοντας στους κύριους ρόλους τα ίδια ονόματα Μίνωας, Πασιφάη, Μινώταυρος, Αριάδνη, Δαίδαλος, Ίκαρος, Θησέας. «Ιστορία του Λαβυρίνθου», Η πύλη των λεόντων Το 2008 κυκλοφόρησε και η συλ­ λογή του Λυσιμελής πόθος (εκδόσεις Καστανιώτη & Διάττων), με εξώ­

φυλλο του Γιάννη Ψυχοπαίδη, η οποία συγκεντρώνει 80 ερωτικά ποιήματα, από όλες τις προηγούμε­ νες συλλογές του. Εδώ αξίζει, νομίζω, να σημειωθεί ότι ο Πατρίκιος προκάλεσε και το ενδια­ φέρον αρκετών ζωγράφων, εδώ και στην Ιταλία, οι οποίοι εμπνεύστηκαν από τα ποιήματά του. Αναφέρω τα καλλιτεχνικά λευκώματα: • Παραμορφώσεις, με τρεις χαλκο­ γραφίες του Χρόνη Μπότσογλου, εκδόσεις Διάττων, Αθήνα, 1989.

• Η ηδονή των παρατάσεων, τέσ­ σερα ποιήματα με ξυλογραφίες του Carlo Carosso, ιταλική μετά­ φραση: Lucia Marcherelli-Loukas, εκδόσεις Διάττων, Αθήνα, 1997.

• Le Quattro figurine, incisioni di Minako Saka, ιταλική μετάφραση της Lucia Marcherelli-Loukas / Οι τέσσερις φιγούρες, χαρακτικά Minako Saka, Giorgio Upiglio - Impressioni Originali, Milano, 2000.

• Θάλασσα επαγγελίας, λιθογρα­ φίες: Τάκης Κατσουλίδης, Αθήνα, 2002 .

• Mediterranea, il mare della storia nella lettura di... Titos Patrikios, con una acquatinta di Medhat Shafik, ιταλική μετάφραση: Ni­ cola Crocetti, Edizioni Colophon, Belleno, Italia, 2000.

• Παράλληλα με το ποιητικό του έργο, ο Τίτος Πατρίκιος δημοσί­ ευσε τα πεζά κείμενα Η συμμορία των δεκατριών (εκδόσεις Διάτ­ των, 1990, εκδόσεις Κέδρος, 2000), Συνεχές ωράριο (εκδόσεις Διάττων, 1993, εκδόσεις Κέδρος, 2000), Στην ίσαλο γραμμή, Αφη­

γήσεις (εκδόσεις Κέδρος 1997, Περιπέτειες σε τρεις σχεδίες (εκ­ δόσεις Κέδρος, 2006).

• Εκτός από τις Μελέτες για τον ευ­ ρωπαϊκό ρεαλισμό του Γκέοργκ Λοόκατς (Εκδοτικό Ινστιτούτο Αθηνών, 1957) έχει δημοσιεύσει τις μεταφράσεις: Αραγκόν, Μ’ ανοιχτά χαρτιά (εκδόσεις Θεμέλιο, 1965, εκδόσεις Ηριδανός, 1971), Encyclopedie de la Pleiade, Ιστο­ ρία της φιλοσοφίας. 19ος αιώνας, οι κοινωνιολόγοι (Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τράπεζας, 1978), Σταντάλ, Αναμνήσεις εγωτισμού (εκδόσεις Γνώση, 1983), Μπαλζάκ, Πραγματεία περί των νεωτέρων διεγερτικών (εκδόσεις Ολκός, 1993), Πωλ Βαλερύ, Ο Κύριος Τεστ (εκδόσεις Ολκός, 1995), κα­ θώς και πολλά άλλα κείμενα για θέματα κοινωνιολογίας και λογο­ τεχνίας. Η ποίηση του Τίτου Πατρικίου τιμή­ θηκε για πρώτη φορά με βραβείο από την ελληνόφωνη κοινότητα της Καλαβρίας το 1991. Ακολούθησε το 1992 το Ευρωπαϊκό Βραβείο Ποίησης της πόλης του Σαλέρνο. Από τότε του έχουν δοθεί πολλά σοβαρά ποιη­ τικά βραβεία στην Ιταλία και το 2004 ο Πρόεδρος της Ιταλικής Δημοκρα­ τίας του αηένειμε τον τίτλο του Cavaliere della Repubblica για τη συμ­ βολή του στην ανάπτυξη των ελληνοϊταλικών πολιτιστικών σχέσεων. Το 1994 του δόθηκε το Ελληνικό Κρατικό Βραβείο για το σύνολο του έργου του, το 1996 ο Δήμος Χανιών τον ανακήρυξε επίτιμο δημότη Χα­ νιών και το 2008 βραβεύθηκε από

την Ακαδημία Αθηνών με το βραβείο του ιδρύματος Κώστα και Ελένης Ουράνη, επίσης για το σύνολο του έρ­ γου του. Με την ίδρυση του Εθνικού Κέντρου Βιβλίου, το 1995, ο Πατρίκιος ανέ­ λαβε την Προεδρία του, από την οποία παραιτήθηκε το 1996. Το 2000 ανέλαβε την Προεδρία της Πολιτιστι­ κής Ολυμπιάδας από την οποία, επί­ σης, παραιτήθηκε το 2001. Ποιήματά του έχουν δημοσιευθεί σε πολλά ξένα περιοδικά και ανθολογίες και βιβλία με εκτεταμένες επιλογές ποιημάτων έχουν κυκλοφορήσει στη Γαλλία (Alterations, Les Cahiers du Royaumont, 1991), στη Γερμανία (Spiegelbieder, εκδόσεις Romiosini, Koln, 1993), Γαλλία (Apprentissage, εκδόσεις Desmos, Paris, 1996), στη Σερβία (1996 και 2006), Η.Π.Α. (The Lions’Gate, Truman State Univercity Press, 2006), στην Ιταλία (La resistenza dei Fatti, εκδόσεις Crocetti, Milano, 2007) και στην Αλβανία (Stadone te Ndermjetme, εκδόσεις Botimet Toena, Tirane, 2007). Ο Τίτος Πατρίκιος ασφαλώς και ανή­ κει στην πρώτη μεταπολεμική γενιά, αφού συμφωνήσαμε πως έχουμε ανάγκη τις κατηγοριοποιήσεις. Αλλά η ποίησή του την έχει, ευτυχώς, υπερβεί. Ο Οδυσσέας του δεν το έχει σκοπό να ηαραμείνει μόνιμα σε κα­ μιά Ιθάκη, αφού «ένιωθε όσο γερ­ νούσε / ότι τα όσα είδε κι έπαθε / αρκούσαν για τους άλλους, όχι για τον ίδιο» (Η πύλη των λεόντων). ■

° Η βιοεργογραφία αυτή είναι ενταγμένη στο υπό έκδοση βιβλίο: Αντωνιάδου, Ελένη,

Τα «Κυπριακά» του Τίτου Πατρικίου.____

δ:αφιέρωμα

Ο φίλος μου, ο Τίτος 'ΑλκηΖέη

Η

λέξη φίλος για μένα δεν είναι απλή λέξη. Η φιλία στη ςωή μου παίξει σπουδαίο ρόλο, για να μην πω τον σπουδαιότερο, κι όταν αποκτήσω ένα φίλο, φροντίξω να τον κρατήσω σ’ όλη μου τη ξωή. Στο φίλο συγ­ χωρώ πράγματα που δεν θα συγχω­ ρούσα σε κάποιον άλλο. Και παραφράξοντας τον τίτλο από το μυθι­ στόρημα του Νίκου Θέμελη Οι αλή­ θειες των άλλων, θα πω ότι στις αλή­ θειες των φίλων σκύβω με πολύ προ­ σοχή και μ’ ακόμα περισσότερη αγάπη. Από το 1945, που πρωτογνώρισα τον Τίτο, τρομάξω να μετρήσω πόσα χρόνια πέρασαν, και άλλες φορές πάλι μου φαίνονται πολύ λίγα, αφού θυμάμαι τόσες λεπτομέρειες σαν να ήταν χτες. Καλοκαίρι του 1945, στο Θέατρο Σαμαρτξή έχει ανέβει η επιθεώρηση του Ασημάκη Γιαλαμά «Γιούπι-γιούπι». Εποχή, μετά το Δεκέμβρη του 1944 και τη Συμφωνία της Βάρκιξας, που η πληγωμένη αριστερά άρχισε να παίρ­ νει ανάσα. Εγώ είμαι αρραβωνιασμένη με τον Γιώργο Σεβαστίκογλου που έχει σκηνοθετήσει ένα έργο του Αλέξη Δαμιανού στο θίασο των νέων των «Ενωμένων Καλλιτεχνών», όπου παίξουν όλο νέοι ηθοποιοί: Πάίξπ, Παπαθανασίου, Βανδής, Δαμιανός και άλλοι. Στο «Γιούπι-Γιούπι» εκτός από την Ντιριντάουα, τον Μίμη Φωτόπουλο, την Ηρώ Χαντά, πρωταγωνιστεί και το ξεύγος Πατρικίου, ο Σπύρος και η Λέλα, που δεν ξέρω πώς κατάφερναν να διατηρούν ακόμα και σε δύσκολες στιγμές ένα υπέροχο χαμόγελο. Πή­

γαινα συχνά στην παράστασή τους γιατί με διασκέδαξε πάρα πολύ, κα­ θόμουνα στις πίσω σειρές και περίμενα τον Γιώργο να έρθει να δει κι αυ­ τός τις τελευταίες σκηνές, αφού το δικό τους έργο τέλειωνε πιο νωρίς. Στα τελευταία καθίσματα έβλεπα πολλές φορές ένα νεαρό παιδί, που μου είπανε πως ήτανε ο Τίτος, ο γιος του Σπύρου και της Λέλας. Γνωριστήκαμε, μα δεν θυμάμαι να πολυμιλούσαμε. Δεν ξεχνώ, όμως, το πόσο γελούσαμε κι οι δύο με το νού­ μερο που έπαιξαν οι Πατρίκιοι μαξί με τον Φωτόπουλο. Ακόμα και σήμερα θυμόμαστε με τον Τίτο τα λόγια του τραγουδιού που τραγουδούσαν η Λέλα και ο Σπύρος και το τραγου­ δάμε καμιά φορά, παρόλο που δεν εί­ μαστε ιδιαίτερα καλλίφωνοι. Τότε νόμιξα πως πήγαινε στο θέατρο για να θαυμάσει τους γονείς του. Έπρεπε, όμως, να περάσουν πάνω από πε­ νήντα χρόνια για να μάθω από τον ίδιο τον Τίτο πως ήταν ανέλπιδα ερω­ τευμένος με την Ηρώ Χαντά, που ήταν σχεδόν συνομήλικη με τη μη­ τέρα του. Συχνά, μετά την παράσταση, πηγαί­ ναμε όλοι μαξί σε ταβέρνα. Με τον Τίτο αλλάξαμε βλέμματα και χαμό­ γελα, αλλά δεν είχαμε ανταλλάξει κουβέντα. Ύστερα σκορπίσαμε. Οι ειρηνικές μέ­ ρες πέρασαν γρήγορα. Τα θέατρα τα έκαναν γυαλιά καρφιά οι παρακρατι­ κοί. Ο Σπύρος τραυματίστηκε και κόντεψε να χάσει το μάτι του. Δεν έπαψε, όμως, να χαμογελάει. Αρχι­ σαν κυνηγητά, εξορίες. Ο Γιώργος έφυγε κρυφά από την Ελλάδα για να

r a ii i n r a

ξαναμπεί από το εξωτερικό στα ελ­ ληνικά βουνά, στο αντάρτικο, και τε­ λικά να βρεθεί στην Τασκένδη. Ύστερα από πολλές περιπέτειες βρέ­ θηκα κι εγώ εκεί. Ο Τίτος στη Μα­ κρόνησο. Για κείνον ξανάκουσα όταν είχαμε πια εγκατασταθεί στη Μόσχα, από ένα γράμμα της αδελφής μου που έκανε παρέα με τους γονείς του. Έπειτα από μακριά θητεία στη Μα­ κρόνησο είχε πάει στο Παρίσι για σπουδές. Η συγκίνησή μου ήτανε πολύ μεγάλη όταν λάβαμε στη Μόσχα ένα τεύχος της Επιθεώρησης Τέχνης του Μαΐου του 1962, πρώτον γιατί είχαν δημο­ σιεύσει ένα διήγημα που είχα στεί­ λει και περίμενα με πολλή αγωνία την απάντηση, κι ύστερα γιατί στο ίδιο τεύχος ήταν δημοσιευμένα δέκα ποιήματα του Τίτου. Στη σελίδα 543 τελειώνουν τα ποιήματά του και στη σελίδα 544 αρχίζει το δικό μου διή­ γημα, το πρώτο που έγραψα στη μα­ κρινή Μόσχα. Το βράδυ της ίδιας μέρας που πή­ ραμε το τεύχος, όταν τα παιδιά μας είχανε κοιμηθεί, καθόμασταν με τον

Γιώργο στο αγαπημένο μου μέρος, στην κουζίνα, όπου το τραπέζι μετα­ τρεπόταν σε γραφείο αφού δεν υπήρχε άλλος χώρος στο μικρό μας σπίτι. Πίναμε τσάι κι ως τις τρεις το πρωί διαβάζαμε και ξαναδιαβάζαμε τα ποιήματα του Τίτου. Η χαρά μας ήταν μεγάλη γιατί η ποίησή του μας άγγιξε κατάβαθα. Είχα την ελπίδα πως κι εκείνος θα είχε διαβάσει το διήγημά μου, αφού «γειτονεύαμε». Έτσι, μέσα από αυτά τα δέκα ποιή­ ματά του, ένιωσα πως το νεαρό αγόρι περνώντας από τη Σκύλα και τη Χάρυβδη είχε μεταμορφωθεί σε άξιο ποιητή. Οι περιπέτειες και οι δικές μας και του Τίτου δεν σταμάτησαν. Βρεθή­ καμε το 1967 με τη δικτατορία, αυτοεξόριστοι -λέξη που δεν αρέσει στον Τίτο- στο Παρίσι. Εκεί η φιλία μας δενόταν σιγά σιγά κι εκτός από τους κοινούς αγώνες ενάντια στη Χούντα, η διάσπαση του κόμματος μας βρήκε στην ίδια πλευρά - δεν ήταν δυνατόν να ήταν διαφορετικά. Παλεύαμε με πάθος και πιστεύαμε πως βάζαμε και εμείς ένα λιθάρι για κάτι καινούργιο που χτιζόταν στον

Γιώργος Χειμώνας, Άλκη Ζέη, Τίτος Πατρίκιος, στο Στρασβούργο, αρχές δεκαετίας του '8ο.

;£©»| Τίτος Π<

δ:αφιέρωμα

κόσμο. Αχ, Τίτο, πόσα ξενύχτια, πόσα τρεχάματα, πόσες ελπίδες. Δεν πειράζει, ήτανε ωραία τότε... Μέναμε σ’ ένα διαμέρισμα μακριά από το κέντρο, όμως, κοντά στο με­ τρά. Τηλέφωνο δεν είχαμε. Τις ώρες που γύριζαν τα παιδιά από το σχολείο εγώ ήμουν πάντα σπίτι. Πολλές φο­ ρές, όταν χτυπούσε το κουδούνι, ήξερα πως πιθανότατα θα ήταν κά­ ποιος φίλος που θα ήθελε να μας ει­ δοποιήσει για κάποια συγκέντρωση ή συνεδρίαση. Ένα απόγευμα, πριν σχολάσουν ακόμα τα παιδιά, άνοιξα την πόρτα και βρέθηκα μπροστά στην κυρία Λέλα. Η έκπληξή μου μα και η χαρά ήταν πολύ μεγάλη. Μου είπε πως βρισκόταν περίπου μία βδο­ μάδα στο Παρίσι για να δει τον Τίτο κι είχε αγωνία μήπως δεν με βρει στο σπίτι γιατί είχε κάτι πολύ επείγον να μου πει. Φοβήθηκα πως συνέβη κάτι σοβαρό, γιατί το όμορφο χαμόγελό της είχε χαθεί. Αφού της έφτιαξα καφέ, με χίλιους δισταγμούς μου είπε πως ο Γιώργος κι εγώ μπορούσαμε να συμβουλέψουμε τον Τίτο ν’ απο­ μακρυνθεί απ’ αυτές τις ξένες που τον έχουνε μπλέξει, γιατί σίγουρα θα τον βλάψουν. Όσο μιλούσε, με κόπο συγκροτούσα τα γέλια μου. Φαντά­ στηκα τον Γιώργο και μένα να συμ­ βουλεύουμε τον Τίτο γι’ αυτά που μας ζητούσε η κυρία Λέλα να πούμε στο ...μικρό της αγοράκι. Την ώρα που ετοιμαζόταν να φύγει γύρισα και της είπα: «Κυρία Λέλα, έννοια σας, κι άμα φυσάει, θα πω στον Τίτο να βάλει το κασκολάκι του». Με κοίταξε για μια στιγμή κι ύστερα έφεξε το πρόσωπό της κι ακούστηκε το αξέχαστο γέλιο

της. Μετά μ’ αγκάλιασε σφιχτά και είπε: «Αχ, κοριτσάκι μου, είμαι μια ανόητη γριά, ξέχασε τι σου είπα, όμως, μάνα είσαι κι εσύ και με κατα­ λαβαίνεις». Ακόμα και τώρα, που τα γράφω αυτά, ύστερα από τόσα χρόνια, έρ­ χεται στ’ αυτιά μου το γέλιο της κυ­ ρίας Λέλας. Ένα βράδυ, ο Γιώργος, όταν επέ­ στεψε ύστερα από μία πολύωρη συ­ νεδρίαση, μου είπε πως ο Τίτος έχει τόσο συγκροτημένη σκέψη που πάει μακριά. Κατά τη διάρκεια της συνε­ δρίασης δεν μιλούσε σχεδόν καθό­ λου και στο τέλος είπε κάτι που ανα­ ποδογύρισε τα όσα είχανε κουβεν­ τιάσει. Όλοι αντιδράσανε, μα καθώς ο Γιώργος το συλλογιότανε στη δια­ δρομή με το μετρά, συνειδητοποίησε πως ο Τίτος ήτανε απόλυτα σωστός. «Αν είχαμε τηλέφωνο, θα τον έπαιρ­ να να του το πω», είπε στενοχωρεμένα. Πολλές φορές συλλογίστηκα αυτή τη φράση του Γιώργου και κατέληξα πως η λέξη «συγκροτημένη» ταιριά­ ζει απόλυτα στη σκέψη του Τίτου. Ταξιδέψαμε μαζί από τη μεταπολί­ τευση και μετά, ως συγγραφείς κα­ λεσμένοι σε εκδηλώσεις σε διάφορες χώρες. Εκεί είδα με πόση δεξιοτεχνία χειριζότανε όλα τα θέματα είτε πολι­ τιστικά είτε πολιτικά, κι ήξερε σε κάθε χώρα πώς να απευθυνθεί στο κοινό. ΓΓ αυτό, όταν μας είπε πως του ζήτησαν να πάει στην επιτροπή για την πολιτιστική ολυμπιάδα, σκέφτηκα πόσο χρήσιμος θα ήταν για ένα τόσο δύσκολο έργο. Ούτε μου πέ­ ρασε από το νου πως φίλοι και σύν-

τροφοί θα τον κατέκριναν κι ούτε φαντάστηκα πόσο θα κόστιζε αυτό στον Τίτο και πως θα τον πλήγωνε ακόμα και σήμερα. Γρήγορα παραι­ τήθηκε, ίσως όταν είδε πως δεν μπο­ ρούσε να κάνει αυτό που εκείνος νό­ μιζε σωστό. Οι αλήθειες των άλλων ...οι αλήθειες των φίλων όσο και να συγκρούονται πολλές φορές με τις δικές μας δεν παύουν να είναι κι αυτές αλήθειες. Η Μελίνα και αργότερα π Ντάρα μου είχαν προτείνει να μπω στην επι­ τροπή για τα βραβεία της παιδικής λογοτεχνίας. Αρνήθηκα και στις δυο, όχι γιατί πίστευα πως θα πρόδιδα τις ιδέες μου, αντίθετα νόμιζα πως θα ωφελούσα το παιδικό βιβλίο. Δεν το έκανα από δειλία, για να μην μου γυ­ ρίσουν αρκετοί φίλοι την πλάτη. Ο Τί­ τος τόλμησε και το πλήρωσε. Γράφει σ’ ένα ποίημά του: Μένουν θαμένα τόσα αη’ αυτά που ζήσαμε Κι από τα βαριά κι από τα ασήμαντα Η μνήμη σα να καταπιάνεται με χωματουργικές εργασίες Στα πεζοδρόμια αυτής της πόλης. Αρχίζει κάθε λίγο καινούργιες εκσκαφές Και καταλήγει σ’ επιχωματώσεις. Αναρωτιέμαι μήπως ο Τίτος αποζπτεί την επιχωμάτωση κι εγώ άρχισα τις ανασκαφές. Περνάει δύσκολες ώρες μα δεν θέλει καθόλου να φορτώνει τους φίλους με τα δικά του. Το μόνο που μας φορ­ τώνει είναι τα ποιήματά του. Μας δια­

βάζει κάτι καινούργιο που μόλις έγραψε και ζητάει τη γνώμη μας, λες και είναι αρχάριος ποιητής που δεν τολμάει να παραδώσει τους στίχους του πριν πάρει άλλες γνώμες. Κι ακούει και διορθώνει και ξαναδιαβά­ ζει και πάλι διορθώνει, μέχρι να του πούμε πως... βαρεθήκαμε πια. Μεγαλώνουμε μαζί με τον Τίτο, για να μπν χρησιμοποιήσω μία άλλπ λέξπ που θα ταίριαζε περισσότερο μα δεν μας αρέσει καθόλου. Έχουμε ζήσει τις ίδιες εποχές, έχουμε πιστέψει τα ίδια πράγματα που στηρίξαμε με πά­ θος και πλπρώσαμε γι’ αυτό. Μετα­ νιώσαμε; Την απάντηση την δίνει ο ίδιος ο Τίτος σ’ ένα ποίημά του. Κι αν γύριζε ο χρόνος πίσω στην αρχή όπως γυρίζει μια βιντεοκασέτα το ίδιο αδέξια, με την ίδια ταραχή τα ίδια θα κάναμε, άσ’ τα και γάμησέ τα. Κι είμαι απόλυτα σίγουρπ πως κι εκεί­ νος κι εγώ δεν θα θέλαμε να μην τα είχαμε κάνει. 1

Άη-Στράτης, 1952: Από αριστερά. Παν. Κουτσουμπός, Τ. Πατρίκιος, Κ. Κουλουφάκος, Γ. Δαγκλής και Μαν. Φουρτούνης.

δίαφιέρωμα

Γράμμα στον Τΐτο Κωνσταντίνος Τσουκαλάς

ίτο, να ’μαστέ πάλι εδώ μαζί. Οι δυο μας στο σήμερα. Επιχειρών­ τας για ακόμα μία φορά να αποτυπώ­ σουμε σε λέξεις τη σχέση, τη φιλία και την ιστορία μας. Το έχουμε και στο παρελθόν δοκιμάσει. Δεν είναι, όμως, ποτέ το ίδιο. Και σε αυτό που δεν εί­ ναι ποτέ το ίδιο εδράζεται η δυσκολία ενός πολλαπλά και πολύτροπα σημαί­ νοντος δύσκολου σήμερα. Δεν ταυτο­ λογώ, αλλά ακριβολογώ. Κυρίως εσύ, Τίτο, μπορείς να γνωρίζεις δίχως ίχνος αυτο-εξαπάτησης και εξιδανίκευσης τις παγίδες και τα κρυμμένα συμπαραδηλούμενα των λέξεων. Η λέξηκλειδί που σημαίνει πάντα κάτι άλλο εί­ ναι η πιο ύπουλη όλων των λέξεων: το «σήμερα». Θα ξεκινήσω, λοιπόν, από αυτό. Σήμερα, λοιπόν, Τίτο, 45 τόσα χρόνια από τη γνωριμία μας... Παρένθεση: Θα μπορούσαμε να μην υπήρχαμε αυτή τη στιγμή, Τίτο. Εννοώ ως προς την υλική, βλέπε βιολογική, διάσταση της ύπαρξής μας (έχει κι αυτή την κάποια σημασία της, θα συμ­ φωνήσεις, νομίζω, μαζί μου). Το γράμμα αυτό θα μπορούσε να μην έχει ούτε αποστολέα ούτε παραλήπτη. Κα­ νένα σκάνδαλο, τίποτε το αξιομνημό­ νευτο. Η ανυπαρξία μας δεν θα ήταν άλλωστε εκπρόθεσμη. Ίσως από αυτό το μη σκάνδαλο, λοιπόν, να αντλεί τη δύναμή της η ιδιαιτερότητα αυτού, τούτου του σήμερα. Εδώ θα επικαλεστώ την ποιητική σου ιδιότητα, Τίτο. Ίσως πάντα οι λέξεις να ήσαν πιο φτωχές, πιο δόλιες αλλά και πιο οπισθόβουλες από ό,τι τις είχαμε θελήσει. Για να αποτυπώσουμε τη δική μας αλήθεια, προσφεύγαμε κατ’ ανάγ­ κην στις λέξεις των άλλων. Αναρωτιέ­

Τ

μαι μήπως η φτώχεια και η δολιότητα των λέξεων είναι σήμερα ακόμα πιο προφανείς, για να μην πω κραυγαλέες. Φταίμε μόνο εμείς ή και ο κόσμος που μας περιβάλλει; Πώς συμβαίνει αντί να συζητάμε για το ποιοι είμαστε και τι μπορούμε και πρέπει να κάνουμε, να αναρωτιόμαστε για τις ρίζες του έμ­ μονα καταγαιστικού παράλογου που μας περιβάλλει; Γιατί αναγκαζόμαστε να μεταβαίνουμε από την επεξεργασία νοημάτων στη διεκτραγώδηση της ματαιότητάς τους; Πώς περνάμε από τη διαπίστωσή σου ότι «οι στόχοι δεν μπορούν να γκρεμίσουν καθεστώτα» στην παραδοχή της αλυσιτέλειας του λόγου, άρα και των στίχων; Θυμάμαι ότι με είχες κάποτε διδάξει, με κάποιο δισταγμό είναι αλήθεια, πως πάντα, εκλογικεύοντας τις σκοπιμότητες, οι μηχανισμοί και οι εξουσίες διαστρέ­ φουν τους ανθρώπους. Ενάντια στις νεανικές μου βεβαιότητες, με είχες πείσει πως το αίτημα της αλλαγής του κόσμου δεν μπορεί ποτέ να δικαιώσει τη δίβουλη υποκρισία των επίδοξων ανανεωτών του. Τα ερωτήματα που ήδη έθετες, ως πρωτοπόρος, δεν μπο­ ρούν να έχουν βέβαια απάντηση. Αλλά η ενδιάθετη επιφύλαξη στις με­ γάλες λέξεις είναι πάντα εκεί. Ίσως, γι’ αυτό, λοιπόν, το μόνο για το οποίο μπορώ να είμαι βέβαιος είναι η δική μου στάση απέναντι στους λίγους εκείνους ανθρώπους που δεν χρειάζε­ ται να απευθυνθώ με λέξεις. Θυμάμαι την αφιέρωση που μου έκανες στους Αντικριστούς Καθρέφτες. «Αναρωτιέ­ μαι», έγραφες τότε «αν είμαστε φίλοι επειδή συμφωνούμε ή αν συμφω­ νούμε επειδή είμαστε φίλοι». Σήμερα,

θα προσέθετα ότι αυτό συμβαίνει επειδή μπορούμε να συμφωνούμε ακόμα και όταν δεν μιλάμε. Ο λόγος αποκτά τπ μαγική του σημασία μόνον όταν μπορεί να είναι και περιττός. Το ερώτημα μένει ανοιχτό, Τίτο. Θα έλεγα πως απλώς είμαστε φίλοι για να πο­ ρευόμαστε μαζί. Είμαστε φίλοι επειδή πορευόμαστε μαζί. Ή απλά μόνον, όπως θα έλεγε ο Ρίλκε για τις γάτες του Μπαλτύς: «Οι γάτες είναι γάτες και αυτό είναι όλο. Ο κόσμος τους είναι αποκλειστικά ο κόσμος των γάτων». Είμαστε φίλοι κι αυτό είναι όλο. Ο κοι­ νός μας κόσμος είναι αποκλειστικά ο κόσμος της φιλίας μας. Όμως, αυτό θα ήταν παρακινδυνευ­ μένο και παραπλανητικό. Θα άφηνε απέξω ένα ολόκληρο σόμπαν πραγμα­ τικοτήτων με τις αντιφάσεις, τις περι­ πέτειες, τις περιπλανήσεις, τις οδύνες που τόσα χρόνια μας περιέβαλαν. Όσο κι αν το σήμερα βαραίνει και δυσχε­ ραίνει την προσφυγή σε αυτές, δεν έχουμε παρά τις λέξεις που μας δόθη­ καν. Για να αποτυπώσουμε το ίχνος μας στη σκιά του χθες και στο όνομα του αύριο, δοτά και δόλια θα είναι τα εργαλεία μας. Το δώρο σου για μένα από την πρώτη στιγμή μέχρι και σή­ μερα είναι η σημασία αυτού του δίβου­ λου ίχνους, η ηθική και το μεγαλείο των περιττών εντέλει λέξεων. Αυτό έχω κρατήσει από το έργο σου. Είχα την ευ­ χαρίστηση και την τιμή να έχω γευθεί από πρώτο χέρι όχι μόνο τη μαγεία της λέξης, αλλά και την ηχώ της φωνής σου να την ντύνει. Μεσημέρια και απο­ γεύματα στη Σπύρου Μερκούρη, με δικά μας αγαπημένα και προσφιλή γύρω μας πρόσωπα, κρατώ μέσα μου

τη φωνή σου να διαψεύδει τη φτώχεια και τη δολιότητα (ιδίως αυτή) των λέ­ ξεων, μέσα από τις οποίες αποτυπώνεται η ρευστότητα μιας αποστακτικής διαδικασίας που διυλίζει όχι μόνο εκείνο που προβάλλουμε ως αναγκαίο, αλλά και εκείνο που απολαμβάνουμε ως περιττό. Η ηδονή του ψυχαναγκα­ στικού και συνεχώς επανερχόμενου παιχνιδιού με τη ματαιότητα ενός πα­ νούργου λόγου μας ζωογονεί, επειδή ακριβώς γνωρίζουμε πως πρόκειται να μας προδώσει. Συναντιόμαστε, λοιπόν, για μια ακόμη φορά, πριν και σε πείσμα των οποιονδήποτε απολογισμών. Και όπως καμιά δύναμη δεν μπορεί να καταργήσει αυτό που έγινε, έτσι τίποτε δεν μπορεί να με αποστερήσει από το σωρευμένο πλούτο των συνειρμών που μοιράστη­ κες μαζί μου. Το παιχνίδι πάντα παίζε­ ται μέσα από τις προσμονές εκείνων που ετοιμάζονται να συμβούν. Και ανά­ μεσα στις προσμονές αυτές, επίτρεψέ μου, Τίτο, να προσβλέπω στα απογεύ­ ματα και στις βραδιές που δεν έχουν υπάρξει ακόμα, ώστε να μοιραζόμαστε μαζί, σε πείσμα όλων των καιρών, την ανατροπή των βεβαιοτήτων και την ηδονή των παρατάσεων, παρά την αν­ τίσταση των γεγονότων. Σαν τον Αρθρούρο Γκόρντον Πυμ, βρισκόμαστε πέραν της ανθρωποφαγίας που μας κράτησε στη ζωή και ταξιδεύουμε στο δικό μας άγνωστο, δίχως να θέλουμε να ξέρουμε τις μας περιμένει. Και γι’ αυτό ίσως τα τελευταία κεφάλαια των περιπετειών μας, όπως εκείνα του ήρωα του Πόε, πρέπει να παραμένουν άγραφα. Θα τα ανασυνθέσει μόνο ο επίγονος, ο Ιούλιος Βερν. 1

δ αφιέρωμα

Ο Τίτος Πατρίκιος, η βραδινή υγρασία, το φως και το σκότος της πλύσεως

!©»| Τίτος Πατρίκιος

ΓΊάννης Κοντός

Στη Ρένα τώρα θα το εξομολογηθώ. Όποτε παίζεται ταινία της στην τηλεόραση Στην αρχή όταν τον πρωτοδιάβασα, και την δω (όπου και αν βρίσκομαι), μου έμειναν ποιήματα, λέξεις, η ανα­ τηλεφωνώ στον Τίτο και του το ανα­ ζήτηση της μορφής (με τον καβα­ κοινώνω. Τον γνωρίζω από το 1975, φικό τρόπο) και το μικρό του όνομα όταν επέστρεψε στην Ελλάδα έπειτα Τίτος. Έτσι, άρχισε η περιπέτεια της από μία μεγάλη απουσία στο εξωτε­ γνωριμίας και το όνειρο. Χρόνια αρ­ ρικό λόγω δικτατορίας. Αμέσως γί­ γότερα γνώρισα το πρόσωπο. Έβλε­ ναμε φίλοι, κολλήσαμε. Γιατί ο Τίτος πα εκείνη την εποχή (γύρω στα 1964) είναι καθαρός με τους φίλους του, το όνομά του στην Επιθεώρηση Τέ­ ανθρώπινος, ταξιδιάρικο πουλί. Ακό­ χνης. Ας θυμηθούμε: Τίτος Πατρί­ μα αποπνέει έναν αέρα ξενισιάς, είναι κιος, Κώστας Κουλουφάκος, Δημή- μεν ποιητής και διανοούμενος, αλλά τρης Ραυτόπουλος, Κώστας Πορφύ- δεν αποπνέει (επιμένω) εκείνη την ρης και ένας κόσμος γύρω τους, χω­ ενοχλητική μούχλα των ανθρώπων ρίς περίπου να γνωρίζω τι συντελού­ του χώρου. Ακόμη έχει υποστεί πε­ σαν αυτοί οι λίγοι άνθρωποι σε σχέση ριπέτειες (είναι γνωστές) λόγω της με την τότε αριστερά και τη λογοτε­ πολιτικής επιλογής του, όμως, ακόμη χνία. Δεν ξεχνώ με τίποτα τα ογκώδη ψάχνει και ερευνά τα φαινόμενα. Εί­ αφιερώματα για τον Καβάφη και τον ναι κινητικός, είναι ένας ποιητής του Μπρεχτ. Επίσης, δεν θα λησμονήσω καιρού μας που ανανεώνεται, δεν ποτέ την ζωγραφιά του Μοντιλιάνι με κομπιάζει και συνεχίζει. Να σας πω τον τίτλο Μάριος - ο Μάριος ήταν και την ταπεινή μου γνώμη: «Δεν νεαρός στην Ιταλία, ο συνθέτης Μά­ μπορώ τους κουρασμένους ποιητές!» ριος Βάρβογλης. Έγραφε από μικρό Είπα να μην αναφέρω παραθέματα παιδί και περνώντας τα χρόνια ανα­ στίχων, αλλά θα αναφέρω μερικούς: καλύπτεις ότι δεν είναι ο έρωτας και «Ένα φως φτιαγμένο για ληστές σέρ­ η μοναξιά μόνον που σε ωθούν να νεται στα κατώφλια, σαν κάτι να μυ­ γράφεις, αλλά μια βαθύτερη ανάγκη, ρίζονται οι σκύλοι». Όπως ανέφερα, ένα κενό, μια υγρασία, μια μουσική από παιδί έγραφε, αλλά από το 1943 που θέλει να σπάσει τα συγκεκριμένα ως το 1948 σταμάτησε. Ήθελε πρά­ σου όρια. Παιδί (μοναχοπαίδι) ηθο­ ξη. Κατοχή, Εμφύλιος. Μεγάλη δίνη ποιών, με έντονη κοινωνική δράση, και πρόσκληση. Μετά συνέχισε τη ενταγμένων στην αριστερά. Προσέτι μακρά πορεία του, που συνεχίζεται ανιψιός της γλυκύτατης ποιήτριας και τώρα που σας μιλώ, και πιστεύω (και δικής μου φίλης), της Λίλης Ια- ότι θα συνεχιστεί και στο μέλλον. Και κωβίδη. Ο Τίτος μεγάλωσε στα κα­ εκείνοι οι στίχοι: «οι λέξεις γυμνές, μαρίνια. Φοίτησε στη Νομική, αλλά δείχνουν τα κόκαλά τους!». Αν δεν σπούδασε και ηθοποιός. Με τις ται­ κάνω λάθος, είχα παρουσιάσει τον νίες που γύρισε η μητέρα του (Λέλα ποιητή το 1976 στην γκαλερί «Ώρα» Πατρικίου) υπάρχει ένα μυστικό και του αξέχαστου Ασαντούρ Μπαχα-

φ Π α η α σ ω τη ρ ϊο υ

Books

andmore ριάν, σε εκείνη την καλλιτεχνική κυ­ ψέλη. Περάσανε τα χρόνια και ο Τί­ τος πάντα νέος στην πρώτη γραμμή της ποιήσεως και της φιλίας. Είναι, όπως τον αποκαλώ, ο έφηβος των μεταπολεμικών ποιητών, που έχει γράψει ιστορία, αλλά δεν τον βαραί­ νουν τα χρόνια. Και εκείνο το «Ο θά­ νατος ζητάει την δραχμή του / για όποια πόρτα και αν περάσεις / για όποιο ταξίδι και να κάνεις». Πολύ­ γλωσσος, πολυταξιδεμένος, αλλά Ελ­ ληνας με τη βαθύτερη ουσία. Η γλώσσα του απλή, καθημερινή, χωρίς στολίδια, δημιουργεί ποιήματα και κείμενα που υποστηρίζουν τη συνέ­ χεια και την ελεύθερη αναπνοή του πολιτισμού μας. Θα περάσουν πολλά χρόνια και οι ποιητές θα είναι οι προ­ φήτες. Θα καταστραφούν καθε­ στώτα, πολιτείες και πολιτικές, και οι ποιητές θα είναι μια αστρική σκόνη. Θα μένουν αναλλοίωτοι στην ανά­ μνηση των μελλοντικών ανθρώπων, όπως οι μεγάλες αγάπες. Υπομονή, λοιπόν, όλοι θα πιστέψουν στο θαύμα. Και σε αυτό το θαύμα ο ευγενής ποιητής, ο φίλος μου, ο Τίτος, έχει βάλει το χέρι του για να το στη­ ρίξει. 1

ΓΡΑΜΜΗ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΣ: 210 33 23 300 info@papasotiriou.gr

w w w .p a p a s o tirio u .g r ΑΘΗΝΑ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ ΑΓΡΙΝΙΟ ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΥΠΟΛΗ ΒΟΛΟΣ ΗΡΑΚΛΕΙΟ ΚΡΗΤΗΣ ANNINA ΚΑΛΑΜΑΤΑ ΚΟΜΟΤΗΝΗ ΛΑΡΙΣΑ ΞΑΝΘΗ ΡΙΟ

§ ι αφιέρωμα

Από όσα θυμάμαι... Νίκος Σιαπιάδης, αρχιτέκτονας

I δ

Με τον Τίτο Πατρίκιο γνωριστήκαμε και συνδεθήκαμε στο Βαρβάκειο μέσα στην Κατοχή, τον Οκτώβριο του 1941, όταν άνοιξαν πάλι τα σχο­ λεία που είχαν κλείσει με τον πόλεμο. Πηγαίναμε και οι δύο στην γ' οκταταξίου, όπως λεγότανε τότε, δηλαδή, στην πρώτη του σημερινού γυμνα­ σίου, οπότε βρεθήκαμε στην ίδια τάξη, στο ίδιο τμήμα. Εκείνος φοι­ τούσε προηγουμένως στην Αναργύρειο Σχολή Σπετσών, η οποία δεν λει­ τουργούσε πλέον και γι’ αυτό μετα­ γράφτηκε στο Βαρβάκειο. Ο πατέρας του, Πρόεδρος τότε του Σωματείου Ελλήνων Ηθοποιών, ήταν πολιτικοποιημένος και συμμετείχε στο ΕΑΜ. Έτσι ήταν πολύ φυσικό να ενταχθεί και αυτός, το 1942, σε ομάδα του ΕΑΜ νέων, και κατόπιν της ΕΠΟΝ, του Βαρβακείου, στην οποία νομίζω ότι πρέπει να αναφέρω πως συμμετείχε και ο κατοπινός λο­ γοτέχνης και ποιητής, Βαγγέλης Γκούφας. Αυτός ο κατά τρεις τάξεις μεγαλύτερος συμμαθητής μας ήταν εκείνος που τον προσηλύτισε. Ο Πα­ τρίκιος αμέσως με πλησίασε και θέ­ λησε να προσηλυτίσει κι εμένα, πράγμα που δεν έγινε ποτέ. Οι διαδρομές μας μετά την αποφοί­ τηση από το Βαρβάκειο, το 1946, χω­ ρίστηκαν, γιατί αυτός -ενεργά ενταγμένος στην Αντίσταση στα χρόνια της Κατοχής, οπότε κινδύνεψε και να εκτελεστεί- πέρασε μετά όλες τις τα­ λαιπωρίες, εξορίες, διωγμούς, ενώ εγώ ακολούθησα σπουδές αρχιτε­ κτονικής στο Πολυτεχνείο. Μεσολά­ βησε ένα μεγάλο κενό στην επαφή μας, μέχρι το 1954 που άρχισαν οι ζυ­

μώσεις για την έκδοση του περιοδι­ κού Επιθεώρηση Τέχνης. Νωρίτερα, ήδη μία ομάδα εικαστικών με επικεφαλής τον ζωγράφο Γιάννη Χαΐνη -μαθητής, επίσης, του Βαρβα­ κείου, ενταγμένος κι αυτός στην ΕΠΟΝ- και με τη δική μου συμμε­ τοχή οργανώναμε συγκεντρώσεις στο σπίτι μου, Ιθάκης 45, με σκοπό την έκδοση ενός αριστερού περιοδι­ κού. Το 1954 συνάντησα τον Τίτο Πατρίκιο, ο οποίος πριν λίγο είχε γυ­ ρίσει στην Αθήνα από το στρατόπεδο του Άη-Στράτη ως αδειούχος εξόρι­ στος και είχε βγάλει την πρώτη ποιη­ τική συλλογή του Χωματόδρομος και του μίλησα σχετικά. Ενθουσιάστηκε με την ιδέα μας και με έφερε σε επαφή με δύο νέους λογοτέχνες, αδειούχους εξόριστους κι αυτούς, τον Κώστα Κουλουφάκο και τον Δημήτρη Ραυτόπουλο. Όπως μου είπε, είχαν κι εκείνοι την ίδια ιδέα στον ΆηΣτράτη. Παράλληλα, ήρθα σε επαφή με τον ποιητή Τάσο Λειβαδίτη, τον Γιώργο Παπαλεονάρδο και άλλους οι οποίοι οραματίζονταν την έκδοση ενός τέ­ τοιου περιοδικού. Εκείνο τον καιρό δεν μπορούσε κανείς να βγάλει ελεύ­ θερα ένα περιοδικό. Επρεπε να του έχει δοθεί ειδική άδεια από την Ασφάλεια. Η άδεια για την έκδοση ενός περιοδικού με τίτλο Επιθεώρη­ ση Τέχνης είχε βγει στο όνομά μου, γιατί ήμουν «καθαρός» και δεν είχα φάκελο στην Ασφάλεια. Οι συναντήσεις και η σύνθεση αυτών των δύο ομάδων και των άλλων προ­ σώπων γίνονταν και πάλι στο σπίτι μου, Καλύμνου 34 πλέον. Οι συζητή-

σεις κρατούσαν ώρες, οι διαφωνίες και οι αντιπαραθέσεις ήταν καμιά φορά έντονες, αλλά υπήρχε η σαφής πρόθεση όλων να επιτευχθεί ο αντι­ κειμενικός σκοπός. Μία λεπτομέρεια: κάποια στιγμή ο Τίτος μάς πρότεινε να ορκιστούμε ότι θα βγει το περιο­ δικό οπωσδήποτε. Πράγμα που έγινε τον Ιανουάριο του 1955. Βέβαια το πρώτο τεύχος έγραφε «Χριστούγεν­ να 1954», διότι η άδεια της Ασφά­ λειας έληγε στο τέλος του 1954 και αν ως τότε δεν είχε βγει το περιοδικό, θα ακυρωνόταν. Σημειώνω ότι οι ηλικίες όλων μας ήταν από 25 έως 33 ετών. Μόνο ο Πορφύρης Κονίνης ήταν αρκετά με­ γαλύτερος. Ήρθε κοντά μας στις αρ­ χές του 1955 και ανέλαβε την αρχι­ συνταξία. Καθώς η άδεια ήταν στο όνομά μου, ανέλαβα την ευθύνη του εκδότη. Αυτή την ευθύνη την κρά­ τησα ακόμα κι όταν διαφωνούσα με διάφορες κομματικές αποφάσεις και οδηγίες. Μέχρι που το 1967 με το πραξικόπημα η Χούντα έκλεισε το περιοδικό. Τότε, για να αποφύγω τη

σύλληψη, αναγκάστηκα να φύγω στο εξωτερικό. Δεν έχω πρόθεση να γράψω εδώ την ιστορία του περιοδικού. Άλλοι, αρμοδιότεροι γνωρίζουν, την αναγνω­ ρίζουν και μπορούν να ασχοληθούν με αυτήν. Θα πω μόνο ότι η συμμε­ τοχή του Τίτου Πατρικίου ως συνιδρυτικού μέλους στη συντακτική επι­ τροπή τα πρώτα χρόνια του περιοδι­ κού, αλλά και στη συνέχεια της έκ­ δοσής του, ήταν συνεχής, παραγω­ γική και πολλές φορές καθοριστική. Αυτά τα λίγα γράφονται για έναν άν­ θρωπο που σήμερα, το 2009, είναι το ίδιο δημιουργικός, κοινωνικός και γε­ μάτος ικμάδα. Συμμετέχει ενεργά στην πνευματική ζωή και οι πολυά­ ριθμες ποιητικές συλλογές και τα άλλα έργα του απηχούν μία καλλιτε­ χνική ιδιοσυγκρασία με ευαισθησία, καθολικότητα, μεγάλο εύρος γνώ­ σεων, με έμμεσες ή άμεσες πολιτικές αναφορές. Αυτά τα λίγα λόγια για το φίλο και αγαπητό μου, Τίτο Πατρίκιο. ■

Ρένα Πατρικίου - Τίτος Πατρίκιος, 1972, Βενετία.

αφιέρωμα

; I

Ένας φαντάρος που κράτησε

Μ

2

i i p o v Τίτο Πατρίκιο τον γνώρισα if: προσωπικά πριν από λίγα χρόνια στα Κύθηρα. Από τότε τον βλέπω πάντα όταν έρχεται στο νησί μας. Ωστόσο, ήταν σαν να τον ήξερα χρό­ νια πριν. Τον είχα δει στη Μακρό­ νησο μερικές φορές, για λίγες στιγ­ μές. Όμως, οι στιγμές αυτές χαρά­ χτηκαν ανεξίτηλα στο μυαλό, στη σκέψη, στην καρδιά μου. Έτσι κατά­ λαβα ποιος ήταν ο χαρακτήρας αυ­ τού του ανθρώπου, πολύ πριν δώ­ σουμε τα χέρια και γίνουμε φίλοι. Στο άδεντρο και άνυδρο νησί της Μα­ κρονήσου είχαν στείλει, με τον Εμ­ φύλιο Πόλεμο, δεκάδες χιλιάδες αν­ θρώπους, νέους και ηλικιωμένους, άντρες και γυναίκες, από κάθε γωνιά της Ελλάδας. Σε όλο το μήκος του νησιού είχαν φτιάξει μία σειρά από στρατόπεδα, το καθένα κλεισμένο με συρματοπλέγματα και ιδιαίτερο κα­ θεστώς, αλλά παντού φριχτό. Στην αρχή έστελναν σ’ αυτά τους φαντά­ ρους που δεν έλεγαν να βάλουν κάτω το κεφάλι και για να τους «αναμορ­ φώσουν» χρησιμοποιούσαν τα πιο φριχτά σωματικά και ψυχολογικά βα­ σανιστήρια. Κατόπιν, συγκέντρωσαν σε χωριστά στρατόπεδα τους πολιτι­ κούς εξόριστους που ήταν εκτοπι­ σμένοι σε διάφορα νησιά. Ανάμεσά τους ήταν πολλοί αξιωματι­ κοί του ΕΛΑΣ, όπως οι στρατηγοί Σα­ ράφης και Αυγερόπουλος, καθηγη­ τές και λογοτέχνες, όπως ο Γιάννης Ιμβριώτης, ο Γιάννης Ρίτσος, ο Τάσος Λειβαδίτης, ο Δημήτρης Φωτιάδης, πολιτικοί, όπως ο Ηλίας Ηλιού, ηθο­ ποιοί, όπως ο Μόνος Κατράκης και ο Καρούςος, μουσικοί, όπως ο Φοίβος

Ανωγειανάκης και τόσοι άλλοι. Οταν ο Δημοκρατικός Στρατός είχε ηττηθεί και οι πολεμικές συγκρούσεις εί­ χαν τελειώσει, άρχισαν να τους φέρ­ νουν κατά ομάδες στο Β’ ΕΤΟ (Β’ Ει­ δικό Τάγμα Οπλιτών). Ο στόχος ήταν η «αναμόρφωση» κι αυτών, το σπά­ σιμο της συνείδησης και η περίφημη υπογραφή, δηλαδή, η υπογραφή της δήλωσης μετάνοιας. Τα όσα έγιναν εκεί μόνο το συναί­ σθημα της φρίκης μπορούν να προκαλέσουν. Οι μέρες και κυρίως οι νύ­ χτες ξεφεύγουν από τα όρια της λο­ γικής, αλλά και της ανθρώπινης αν­ τοχής. Οι φωνές όσων βασανίζονταν, κυρίως μέσα στη νύχτα, οι φοβερές φωνές πόνου, δεν σβήνουν, ούτε καν με το χρόνο που γιατρεύει τα πάντα, καθώς λένε. Πάντως αυτοί που ανέ­ φερα παραπάνω και αρκετοί άλλοι δεν υπέγραψαν ποτέ. Το 1950 η καινούργια κεντρώα κυ­ βέρνηση έστειλε τους πολίτες στο στρατόπεδο του Άη-Στράτη. Η Μάκρονησος ξανάγινε αποκλειστικά στρατιωτική. Το χοντρό ξύλο είχε σταματήσει, αλλά η χρήση κάθε άλ­ λης μορφής σωματικής και ψυχολο­ γικής βίας συνεχιζόταν για την «ανα­ μόρφωση» των καινούργιων φαντά­ ρων που κάθε τόσο στέλνονταν εκεί. Σ’ αυτό το τάγμα, το Β’ ΕΤΟ, ήμουν κι εγώ. Το φθινόπωρο του 1951 είχε έρθει μια καινούργια σειρά (ΕΣΣΟ) φαντάρων. Ένα απομεσήμερο ήμουν με δύο φίλους έξω από τη σκηνή μας και βλέπουμε δύο αλφαμίτες να περ­ νάνε κοντά μας, έχοντας ένα φαν­ τάρο στη μέση. «Τον πάνε για σπά­ σιμο πέτρας, αυτός δεν έχει υπογρά-

ψει», μου ψιθύρισε ένας από τους δύο συναδέλφους που ήξερε. «Τον λένε Τίτο Πατρίκιο». Αργότερα τον είδα να ανεβαίνει τρέχοντος το λόφο -ήταν ένα από τα συνηθισμένα κα­ ψόνια- για να παρουσιαστεί στο Α2 για ανάκριση. Και μετά τον ξαναείδα, πάλι ανάμεσα σε δύο αλφαμίτες που τον πήγαιναν στο Σύρμα. Το «Σύρμα» ήταν η απομόνωση, ή καλύτερα το Κολαστήριο της «εθνι­ κής ανάνηψης». Ξέροντας πού τον πάνε και βλέποντάς τον να βαδίζει προς τα κει τον έκλεισα στη μνήμη και στην καρδιά μου. Με τους συνα­ δέλφους, που είχαμε εμπιστοσύνη ανάμεσά μας, λέγαμε με αγωνία: «Άραγε θα κρατήσει;» Εγώ πίστευα πως θα κρατήσει. Και πράγματι κρά­

τησε. Η στάση του μας έδινε μεγάλη συγκίνηση, χαρά και προπαντός κου­ ράγιο. Οταν, ύστερα από χρόνια, τον γνώρισα, η εικόνα του να βαδίζει για το Σύρμα, για την απομόνωση, ανα­ δύθηκε αμέσως από τη μνήμη μου. Το ποιητικό έργο του Τίτου Πατρι­ κίου δεν θα το κρίνω εγώ, θα το κά­ νουν οι ειδικοί. Αλλωστε η ποίηση, όπως κάθε τέχνη, δημιουργεί διαφο­ ρετικά συναισθήματα στον καθένα μας. Νομίζω, όμως, πως εκείνη η στάση του εκφράστηκε στους στί­ χους του, πως εκείνο το μεγάλο «Οχι» που είπε τότε έδωσε φτερά στην έμπνευσή του, έδωσε στη σκέψη του ένα αριστερό, ανθρωπι­ στικό βάθος και τελικά διαμόρφωσε την ζωή του. 1

δ: αφιέρωμα

Ο Τίτος Πατρίκιος στη Μακρόνησο Θεόδωρος Μ. Πολίτης, συγγραφέας

I δ

Μ

ε τον Τίτο Σπ. Πατρίκιο γνωρι­ στήκαμε για πρώτη φορά στην αλήστου μνήμης Μακρόνησο, στο πασίγνωστο νησί όπου συγκέντρωνε η τότε κρατική εξουσία τους «εμφο­ ρούμενους από (αντεθνικές) ιδέες». Ήταν ανάμεσα στη χρονική περίοδο 1951-52 με Πρωθυπουργό τον ανί­ σχυρο τότε, πάλαι ποτέ παντοδύ­ ναμο, Νικόλαο Πλαστήρα. Εμείς, παλαιότερα τρόφιμοι του Β’ Ει­ δικού Τάγματος Οπλιτών (δίχως όπλα), αφού είχαμε κάνει (ύστερα από βασανισμούς σωματικούς και ψυχικούς) την τυπική υποχώρηση (ποτέ την ουσιαστική), «διαβιούσαμε» εκεί υπό παρακολούθηση, για το πόσο και εάν είμαστε ειλικρινείς στην τυπική υποχώρηση. Διαρκώς μας καλούσαν στο Α2 και μας απει­ λούσαν ότι θα μας κλείσουν στο «Σύρμα» αν δεν βάζαμε μυαλό. Και δεν βάζαμε στο κρανίο μας το δικό τους μυαλό... Τον Τίτο Πατρίκιο τον φέρανε τον Οκτώβριο του 1951, μαζί με τριακόσιους και πάνω άλλους νεοσύλλε­ κτους, από το Κέντρο Εκπαιδεύσεως Κορίνθου, όπου είχε παρουσιαστεί για να κάνει τη στρατιωτική του θη­ τεία. Μετά τις τυπικές διαδικασίες και

τη δεδομένη άρνησή του να υπογρά­ ψει «δήλωση μετάνοιας», τον οδήγη­ σαν στην απομόνωση, στο «φρύδι» της χαράδρας μέσα σ’ ένα ατομικό αντίσκηνο. Ξύλο, τότε, και άλλοι βασανισμοί δεν... επιτρέπονταν. Πλαστήρας ...γαρ Πρωθυπουργός. Ομως, οι διοικητές των ταγμάτων της Μα­ κρονήσου, ο Θεολογίτης στο ΒΕΤΟ και ο διαβόητος Ιωαννίδης στο ΑΕΤΟ (Α’ Ειδικό Τάγμα Οπλιτών) δεν έπαυαν να διακηρύττουν πως «στη Μακρόνησο ή υπογράφεις ή πεθαί­ νεις» και έκαναν ό,τι περνούσε απ’το χέρι τους για να το εφαρμόσουν. Φρουρούμενος και με συνοδεία ο Πα­ τρίκιος πήγαινε για βαριές αγγαρείες ή για σπάσιμο πέτρας. Μερικές φο­ ρές τον έφερναν στο στρατόπεδο με την καραβάνα του για φαγητό. Γνωριστήκαμε υπηρεσιακώς, γιατί ήμουν σιτιστής λόγω των λογιστικών μου γνώσεων. Τις λίγες στιγμές που μείναμε μόνοι, είτε με την παρουσία του αλησμόνητου φίλου Στέλιου Τσιτσιμελή, δημιουργήθηκε ανάμεσά μας μία σχέση απόλυτης εμπιστοσύ­ νης. Μου είπε ότι ήταν μοναχογιός των τότε γνωστών ηθοποιών θεά­ τρου και κινηματογράφου, Σπύρου και Λέλας Πατρικίου, και ανεψιός της αξιόλογης λογοτέχνιδας, Λιλής Πατρικίου-Ιακωβίδη, μίας από τις τελευ­ ταίες Μούσες του εθνικού μας (μετά τον Διονύσιο Σολωμό) ποιητή, Κωστή Παλαμά. Τον πληροφόρησα ότι ήμουν ένας από τους τρεις γιους της δασκάλας (του Αρσάκειου) Νιας και του Μέμου (δημοσίου υπαλλήλου) Πολίτη από το Αγρίνιο (τη μικρή Μό­ σχα, όπως το αποκαλούσαν, τότε, εχ­ θροί και φίλοι...). Μου διευκρίνισε, γελώντας, ότι είναι Αθηναίος απ’ την ...Αθήνα. Την επόμενη φορά περάσαμε στις

αντιστασιακές αυτοσυστάσεις: ΕΑΜ Νέων, ΕΠΟΝ, ΕΛΑΣ, δήλωσε εκεί­ νος. ΕΑΜ Νέων, ΕΠΟΝ η δική μου συμμετοχή στην Εθνική Αντίσταση (με φυλακή, στις γερμανοτσολιάδικες φυλακές Αγρίνιου από Ιούλιο 1944 ως την απελευθέρωση). Και οι δύο αδικημένοι απ’ την πατρίδα... Αντί επιβράβευση, περιορισμό και βί­ αιη «αναμόρφωση» στη Μακρόνησο. «Ου αι τοις ηττημένοις», συμπληρώ­ σαμε και οι δύο. Γεννημένοι και οι δύο το 1928 είχαμε κοινές εμπειρίες και κοινά ενδιαφέ­ ροντα. Θαύμαζα την απεραντοσύνη των γνώσεων του και την ωριμότητα της σκέψης του. Είχε μία αξιοζήλευτη ικανότητα προσέγγισης και ανάλυ­ σης των γεγονότων και ταυτόχρονα μία οξύτατη κρίση για τα «γιατί» και τα «πώς». Έγραφε, έλεγε και ποιή­ ματα, επηρεασμένος τότε από τον Γιάννη Ρίτσο. Αυτά και άλλα λέγαμε στις σύντομες υπηρεσιακές συναν­

τήσεις μας, με τη δική μου ιδιότητα, του σιτιστή, και τη δική του, του απο­ μονωμένου έγκλειστου της Μακρο­ νήσου (με το σιτιστή ερχόταν σε επι­ κοινωνία αναγκαστικά). Η ειδική απομόνωσή του (γιατί και η δική μας απομόνωση ήταν) συνεχί­ στηκε ως το Φεβρουάριο του 1952, οπότε του έδωσαν προσωρινό απο­ λυτήριο και τον παρέδωσαν στη χω­ ροφυλακή για να τον εκτοπίσει στον Αη-Στράτη. Προηγουμένως, είχαν στείλει στον Αη-Στράτη τον άλλο απομονωμένο στρατιώτη, τον Νίκο Ιωαννίδη. Οταν βράδιαζε, οι Μακρονησιώτες έστρεφαν το βλέμμα τους προς την κορυφή της χαράδρας (όπου ήταν το ατομικό αντίσκηνο του Τίτου Πατρι­ κίου), αντίκριζαν το φως της λάμπας του κι έλεγαν μεταξύ τους συνωμο­ τικά, «Ο Τίτος είναι καλά και ΚΡΑΤΑΕΙ»! Αυτό το ΦΩΣ, νομίζω, ότι εί­ ναι ακόμα ΑΝΕΣΠΕΡΟ εντός του! ■

Αριστερά: Άη-Ιτράτης, 1951. Αχτίψ στη σκηνή. Πάνω: Επίσκεψη στη Μακρόνησο το ig8o.

Σειρά: ΕΚ ΒΑΘΕΩΝ

SIGMUND FREUD STEPAN ZTOIG

Αλλ»}Χογραφία

vme

ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΔΙΑΘΕΣΗ: Λομβάρδου 31-35,114 73 Αθήνα, Τηλ.: 210.6429409, FAX: 210.6411597 w w w .printa-roes.gr, e-mail: info@ printa-roes.gr, p rin ta@ o ten et.g r

Εκδόσεις PRiNTA / Βιβλία για πάντα ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΔΙΑΘΕΣΗ: Λομβαρδού 31-35,114 73 Αθήνα, Τηλ.: 210.6429409, FAX: 210.6411597 www.printa-roes.gr, e-mail: info@printa-roes.gr, printa@otenet.gr

Τίτος Π αιρκιος Έγραφα κρυφά κι απ τον εαυτό μου — ββ

Ο ι λ έ ξ ε ις , ο ι π ρ ισ μ α τ ικ έ ς υ π ο δ ια ιρ έ σ ε ις τ π ς ιδ έ α ς , α λ λ ά κ α ι μια τ α ­ ρ α γ μ έ ν α ζ ω ή , μ έ σ α α π ό δ ια φ ό ρ ω ν ε ιδ ώ ν σ υ μ π λ π γ ά δ ε ς , δ ια μ ό ρ ­ φ ω σ α ν τ ο π ο ιπ τ ικ ό έ ρ γ ο τ ο υ Τ ίτο υ Π α τ ρ ικ ίο υ . Σ τ π σ υ ν έ ν τ ε υ ξ π π ο υ μ α ς έ δ ω σ ε , α ν α σ τ ο χ ά ζ ε τ α ι, κ ρ ίν ε ι κ α ι ε ξ α κ ο λ ο υ θ ε ί ν α α μ φ ιβ ά λ λ ε ι.

Ο0

?

δ Μ

Συνέντευξη στον Γιάννη Ν. Μηασκόζο

Κ ύ ρ ιε Π α τ ρ ίκ ιε , έ π ε ιτ α α π ό τ ό σ α χ ρ ό ν ια ε ν α σ χ ό λ η σ η ς μ ε τη ν π ο ίη σ η , τι είν α ι τε λ ικ ά γ ια σ α ς « η π ο ίη σ η » ;

Έρχεται κάποια στιγμή που κάθε άν­ θρωπος αναστοχάζεται πάνω σε αυτό που κάνει. Απαντήσεις έχουν δοθεί τόσες πολλές όσοι είναι και οι ποιητές που έχουν θέσει ανάλογες ερωτήσεις. Κι εγώ κάποια στιγμή έχω προσπαθήσει να δώσω κάποιες σκόρπιες απαντήσεις. Με στίχους, με

σημειώσεις, με συνεντεύξεις. Πριν από 30 περίπου χρόνια, στο αν­ τίστοιχο ερώτημα που μου έθεσαν τα νέα παιδιά που εξέδιδαν το περιοδικό Φωνήεν, είχα δώσει την εξής απάν­ τηση, την οποία τώρα που ξανα­ βλέπω μου φαίνεται αρκετά στομ­ φώδης. Την διαβάζω: «Έτσι, λοιπόν, για μένα και για τώρα ποίηση είναι το γλωσσικό πύκνωμα που, υπερβαίνοντας και ταυτόχρονα έλκοντας την κοινά αποδεκτή χρηστική γλώσσα,

εκφράζει συγκινησιακές και βιωματι­ κές τάσεις μιας δυνάμει ανθρώπινης κοινότητας, μέσα από την ανατροπή της συνδεδεμένης ισορροπίας συγκι­ νησιακών και βιωματικών καταστά­ σεων της υπαρκτής κοινωνίας». Τώρα που το ξαναδιαβάζω βλέπω ότι αυτή η σκέψη έχει δύο άξονες, από τους οποίους έχω αρκετά απομα­ κρυνθεί και στους οποίους σήμερα δεν δίνω την ίδια σημασία που έδινα πριν από 30 χρόνια. Ο ένας είναι η συγκινησιακή πυκνότητα της γλώσ­ σας. Γιατί, δεν πιστεύω ότι είναι μό­ νον αυτό που έχει σημασία. Εν πολλοίς, αυτή η σκέψη έχει την κατα­ γωγή της στη σκέψη του άγγλου κρι­ τικού Ρίτσαρντς, τον οποίο είχε γνω­ ρίσει στους Ελληνες ο Σεφέρης. Και ο δεύτερος είναι η υπερβολική υπο­ γράμμιση του ρόλου της ανθρώπινης κοινότητας, σε σημείο που τείνει να παραβλέψει και την ατομική, προ­ σωπική στάση των ανθρώπων που εκφράζονται μέσα από την ποίηση. Χωρίς να με ρωτήσει κανείς, ξα­ ναήρθα στο πρόβλημα της ποίησης σε ένα ποίημα που έχει ενταχθεί στη συλλογή Η αντίσταση των γεγονότων και δίνω μιαν άλλη απάντηση: Επισκοπώντας τα πράγματα που έχουν ήδη γίνει η ποίηση ψάχνει για απαντήσεις σε ερωτήματα που ακόμα δεν έχουνε τεθεί Εδώ, πέρα από τη συγκινησιακή πλευρά της γλώσσας, τονίζω και την προσπάθεια του ανθρώπου μέσα από την ποίηση να δώσει απαντήσεις σε

ερωτήματα που κυοφορούνται, αλλά δεν έχουν τεθεί ακόμα ανοιχτά. Έτσι, από την πρώτη απάντηση μέχρι σή­ μερα, μπορώ να κάνω μία σύνθεση σκέψεων και να πω ότι η ποίηση δεν είναι μόνον μία συγκινησιακή πύκνωση, αλλά και μία εποπτική προ­ σέγγιση της πραγματικότητας. Μία απόπειρα να εκφράσεις τον εαυτό σου, αλλά και να δώσεις στοιχεία που θα βοηθήσουν στην ταυτόχρονη συναρμογή και ανατροπή της ανθρώπι­ νης κοινότητας. Ίσως, όμως, να είναι τελικά και ένα παιχνίδι χωρίς μεγάλη σημασία, που σου δημιουργεί απο­ λαύσεις, όπως κάθε παιχνίδι, αλλά και μεγάλες απογοητεύσεις όταν στο παιχνίδι χάνεις. Π ο λ λ ο ί λ έ ν ε ό τι έρ ω τα ς, χ ρ ό ­ ν ος, ε λ ε υ θ ε ρ ία , θ ά ν α τ ο ς , μ ο ν α ξ ιά είν α ι ο ι β α σ ικ έ ς α φ ο ρ μ έ ς για να γ ρ ά ψ ε ι κ ά π ο ιο ς π ο ίη σ η . Σ υ μ φ ω ­ ν είτε;

Αυτά κι άλλα, όπως οι σχέσεις των ανθρώπων μέσα στην κοινότητα, στην κοινωνία, στην πόλη, στην πο­ λιτική, τις οποίες άλλοτε υπερτονί­ ζουμε και άλλοτε παραβλέπουμε. Από μια άποψη, αυτά είναι τα μεγάλα θέματα της λογοτεχνίας από τότε που υπάρχει λογοτεχνία. Θα μπο­ ρούσε να πει κανείς ότι η λογοτεχνία είναι πάντα η ίδια, αλλά και πάντα διαφορετική, γιατί σε κάθε εποχή οι τρόποι που διαμορφώνονται αυτές οι απαντήσεις αλλάζουν. Αυτή είναι η μαγεία του παιχνιδιού που λέγεται λο­ γοτεχνία. Λέει τα ίδια πράγματα, αλλά με διαφορετικό τρόπο κάθε φορά, και με μια μικρή ή μεγαλύτερη

!©jIΤίτος Πατρίκιος

δ αφιέρωμα

προσθήκη κάποιου νέου στοιχείου, που ένας σημαντικός λογοτέχνης ή ποιητής ανακαλύπτει. Π ώ ς ξ ε κ ιν ή σ α τ ε ν α γ ρ ά φ ε τ ε πο ίη σ η ;

Θα απαντήσω όσο μπορώ να θυ­ μηθώ. Βλέπετε το πρόβλημα με τις αναμνήσεις δεν είναι μόνον να τις ανασύρεις από το βάλτο της λήθης που τείνει να τις καταπιεί και να τις εξαφανίσει. Το κυρίως πρόβλημα εί­ ναι πώς σε αυτό που θυμόμαστε να μην προβάλουμε τις σκέψεις και τις αντιλήψεις που έχουμε σήμερα. Όπως όλοι, έχω περάσει από παρά πολλές φάσεις. Είναι οι φάσεις που περνάνε όλοι, της ασυνείδητης και της συνειδητής ποίησης. Της ασυνεί­ δητης που παίζεις με τις λέξεις και κάνεις στιχάκια και στίχους χωρίς να καταλαβαίνεις ότι αυτό είναι ποίηση, κάτι που το αντιλαμβάνεσαι εκ των

υστέρων. Και της συνειδητής φάσης που κάνεις στιχάκια και ξέρεις πια ότι αυτό είναι το λογοτεχνικό είδος που από αιώνες καλείται ποίηση. Η πρώτη φάση δεν διαρκεί πολλά χρό­ νια, αλλά είναι καθοριστική, καθώς είναι στη νεανική περίοδο της ζωής μας όπου διαμορφώνεται η προσω­ πικότητά μας, ο χαρακτήρας, οι επι­ θυμίες μας, οι απολαύσεις, οι απο­ στροφές. Από μικρός έκανα παιχνίδια με τις λέ­ ξεις. Μου άρεσε να παίζω με τις λέ­ ξεις, όπως άλλα παιδιά έπαιζαν με κύ­ βους ή αυτοκινητάκια. Μια φίλη της μητέρας μου μου θύμισε πριν λίγα χρόνια κάτι που το είχα ξεχάσει. Όταν ήμουν μικρός, στη Σίφνο, μου άρεσε να κάνω ρίμες και να λέω, η.χ., «γιατί λέμε παλάτια επειδή έχουν αλάτια;» κι άλλα τέτοια παιδικά κα­ τασκευάσματα. Το αστείο είναι ότι και σήμερα ακόμα μου αρέσει να

κάνω τέτοια παιχνιδίσματα. Ξεκινάει να γράφει κανείς, στην αρχή γιατί του κάνει ευχαρίστηση. Μετά συνεχίζει, γιατί του δημιουργεί φιλο­ δοξίες. Εκεί γύρω στα 14 με 15 χρό­ νια μου, άρχισα να γράφω ποιήματα με τον πανικό του ανθρώπου που θέ­ λει να γίνει ποιητής αλλά του φαίνε­ ται βουνό. Έλεγα, «δεν θα μπορέσω να γράψω ποτέ σαν τον Παλαμά», που θαύμαζα. Αργότερα, έλεγα «σαν τον Καρυωτάκη» και αργότερα «σαν τον Καβάφη», ποιητές που, επίσης, θαύμαζα. Μαζί με αυτόν το φόβο ότι δεν θα φτάσω ποτέ τα ινδάλματά μου άρχισαν να αναπτύσσονται και οι φι­ λοδοξίες. Δηλαδή, ότι μπορώ να κά­ νω κάτι που θα αναγνωριστεί. Γι’ αυτό και έστειλα ποίημα σε ένα δια­ γωνισμό στη Διάπλαση των παίδων. Το ποίημα αυτό δεν χάθηκε, παρά τις κατά καιρούς εφόδους της αστυνο­ μίας στο σπίτι μας. Το βρήκα αργό­ τερα σε ένα ντουλάπι μαζί με άλλα χειρόγραφά μου. Το ποίπμα, λοιπόν, εκείνο δεν αναφέρθπκε καν στις εύφπμες μνείες. Ίσως να ήταν π μεγα­ λύτερο ποιοτική στενοχώρια που έχω περάσει. Είχα βέβαια αργότερα κι άλ­ λες απογοητεύσεις, αλλά εκείνη των 14 μου χρόνων ήταν η μεγαλύτερη. Με έηιασε ένας δευτερογενής πανι­ κός μήπως γράφω μαλακίες, όπως θα έλεγα σήμερα - τότε δεν υπήρχε αυτή η ορολογία! Αργότερα, για να είμαι ειλικρινής, δεν πέρασα τόσο μεγάλες στεναχώριες. Αισθανόμουν βέβαια κάποια ενό­ χληση, σκεφτόμενος ότι κανένα βι­ βλίο μου δεν έχει διακριθεί, δεν έχει πάρει ποιητικό βραβείο. Από ένα ση­

μείο και πέρα γελάω, καθώς θυμάμαι ότι το πρώτο μου βιβλίο Χωματό­ δρομος πήρε καλές κριτικές, από θε­ τικές έως πλήρως εγκωμιαστικές. Έγινε εκδήλωση για τα 40 χρόνια της έκδοσής του με πρωτοβουλία του πε­ ριοδικού Η Λέξη. Όταν βλέπω τους καταλόγους βραβευμένων βιβλίων σήμερα, σκέφτομαι ότι για τα περισ­ σότερα από αυτά δεν μιλάει κανείς, τους ποιητές αυτούς δεν τους ξέρει ούτε ο θυρωρός τους. Κατά κάποιον τρόπο συνεχίζω στην παράδοση του ποιήματος που έστειλα στη Διά­ πλαση, χωρίς βραβεύσεις. Αντιθέτως, έχει βραβευθεί το σύνολο του έργου μου δύο φορές, μία από τα Κρατικά Βραβεία το 1994 (ο όρος κρατικά δεν με ενθουσιάζει, θυμίζει την 4η Αυγούστου, που τα καθιέ­ ρωσε με αυτή την ονομασία, θα έπρεπε μάλλον να λέγονται εθνικά, όπως σε όλες τις χώρες) και μία από την Ακαδημία το 2008. Θα ήταν υπο­ κριτικό αν έλεγα ότι δεν τα ευχαρι­ στήθηκα. Φ α ν τ ά ζ ο μ α ι, ό μ ω ς, ό τι η σ υ ν έ ­ χ ε ια σ α ς δ ικ α ίω σ ε , κ α θ ώ ς π ε ρ ά ­ σ α τ ε σ τ η σ υ ν ε ιδ η τ ή γ ρ α φ ή π ο ίη ­ σης...

Πράγματι έτσι άρχισε η συνειδητή γραφή της ποίησης που, ταυτόχρονα με την ευχαρίστηση, άρχισε να μου δημιουργεί προβλήματα. Δημοσί­ ευσα το πρώτο μου ποίημα σε ένα νεανικό περιοδικό της Κατοχής, Το ξεκίνημα της νιότης που το έβγαζε ο γνωστός δημοσιογράφος Βάσος Μαθιόπουλος. Ένιωσα μεγάλη ευχαρί­ στηση, καθώς κουβεντιάστηκε στον

δ:αψιέρωμα

καλλιτεχνικό χώρο, μην ξεχνάτε ότι ζούσα σε οικογένεια καλλιτεχνών, οι γονείς μου ήσαν ηθοποιοί, η θεία μου, αδελφή του πατέρα μου, ήταν η ηοιήτρια Λιλή Πατρικίου-Ιακωβίδη και υπήρχε ένας κύκλος διανοουμέ­ νων γύρω τους. Το πρόβλημα ήταν ότι μπήκα στην αντίσταση και στις οργανώσεις κοινωνικής επανάστα­ σης και σταμάτησα να γράφω. Οι ιδέες του σοσιαλισμού, όπως τότε τις προσελάμβανα και όπως εγώ τις ξανάφτιαχνα στο μυαλό μου μέσα από τις γενικότερες κουβέντες και το κλίμα της εποχής, με οδήγησαν να σκέφτομαι πως η ποίηση είναι μια μι­ κροαστική, συναισθηματική ενασχό­ ληση, η οποία με εμποδίζει από την πραγματική δράση που προέχει. Κατά κάποιον τρόπο, όμως, έγραφα κρυφά και από τον ίδιο μου τον εαυτό. Πάνω σε κάποιες σημειώσεις νομικών, όταν διάβαζα για να πε­ ράσω κάποιες εξετάσεις στη Νομική Σχολή στα χρόνια του Εμφυλίου Πο­ λέμου -τις βρήκα μετά τη μεταπολί­ τευση ερχόμενος στην Ελλάδα-, είδα κάποιους στίχους μου και σημείωνα μάλιστα δίπλα με ερωτηματικό «Επι­ στροφή στην ποίηση;». Κατάλαβα τότε ότι αναρωτιόμουν για το αν έπρεπε να συνεχίζω να ασχολούμαι. Αυτή τη φράση την έβαλα ως τίτλο χωρίς το ερωτηματικό- στην ενό­ τητα των ποιημάτων εκείνης της πε­ ριόδου. Π ό τ ε α π ο δ ε χ τ ή κ α τ ε ο ρ ισ τικ ά ό τι ή σ α σ τ ε π ο ιη τή ς;

Η πλήρης αποδοχή εκ μέρους μου ότι γράφω ποιήματα έγινε όταν πήγα

εξόριστος στον Άη-Στράτη. Εκεί συν­ δέθηκα με τον Γιάννη Ρίτσο, για τον οποίο αισθάνομαι μια εσωτερική ανάγκη να το υπογραμμίζω πάντα ότι έπαιξε έναν πολύ σημαντικό ρόλο ως δάσκαλος, σύντροφος, φίλος, εμπνευστής μιας ομάδας πολύ νέων παιδιών που βρισκόμασταν τότε εξό­ ριστοι και κάναμε τα πρώτα μας βή­ ματα στη λογοτεχνία. Όλοι είχαμε μια διαφορά 15-25 χρόνων από τον ποιη­ τή. Εγώ ήμουν τότε 20 χρόνια νεότε­ ρος. Ο Ρίτσος ήταν τότε γνωστός με μεγάλο κύρος. Μεταξύ της παρέας των νεαρών αυτών ήταν ο Κώστας Κουλουφάκος, ο Δημήτρης Ραυτόπουλος, ο Μανόλης Φουρτούνης... Μόλις γνωριστήκαμε με τον Ρίτσο, μου ζήτησε να του πάω τα ποιήματά μου. Του απάντησα ότι δεν με ενδια­ φέρει η ποίηση, αλλά μόνον η κοινωνιολογία και ο μαρξισμός. Μου απάντησε «μη λες κουταμάρες, η μοίρα σου είναι η ποίηση και αν δεν μου φέρεις στίχους που θα γράψεις τώρα, εδώ, σε παρακαλώ, να μην ξανάρθεις στο “καλύβι” μου». Στον ΆηΣτράτη όλοι μέναμε σε σκηνές αλλά μερικοί ήταν ευνοημένοι και έμεναν σε σπιτάκια, τα λεγάμενα καλύβια. Έτσι άρχισα να γράφω. Στη σκηνή που έμενα, μεγάλη με πολύ κόσμο και φασαρία, είχα πάρει τη θέση ενός βοσκού από τη Θεσσαλία που είχε πια φύγει. Ο ίδιος είχε φτιάξει ένα τσαρδάκι πάνω σε μια βαλανιδιά. Το ανακάλυψα και το έκανα καταφύγιό μου για να γράφω. Ήταν ένα πολύ μικρούλι δωμάτιο όπου έπρεπε να μέ­ νεις ξαπλωμένος. Εκεί έγραψα το εκτεταμένο ποίημα που λέγεται «Με­

γάλο γράμμα». Πήγα τα χειρόγραφα στον Ρίτσο. Και, σήμερα, όντας πια μεγάλος, δεν ντρέπομαι να πω ότι εκείνος ενθουσιάστηκε. Συνέχισα να του πηγαίνω χειρόγραφα. Μου έκανε παρατηρήσεις, δεν μου έλεγε πώς να γράψω κάτι, αλλά σημείωνε τι είναι περιττό, ρητορικό ή φλύαρο και πρέ­ πει να φύγει. Μέσα στους μήνες που ακολούθησαν ολοκληρώθηκε το ποίημα. Αργότερα, το ενέταξα στο Χωματόδρομο, αν και στη συγκεν­ τρωτική έκδοση των ποιημάτων μου το έβαλα ξεχωριστά, όπως λογά­

ριαζα να κάνω τότε. Ήταν το πρώτο ποίημα που έγραψα ενσυνειδήτως. Με συνείδηση ότι είμαι ποιητής. Π ώ ς ή τα ν ο Ρ ίτ σ ο ς ω ς ά ν θ ρ ω ­ πος;

Ο Ρίτσος ήταν ένας άνθρωπος βυθι­ σμένος μέσα στην ποίηση, τρομακτι­ κής εργατικότητας. Ό,τι κι αν συνέβαινε, πλημμύρες, καταποντισμοί, κακοκαιρία... αυτός έγραφε από τις 9 μέχρι τη 1 μ.μ. κάθε μέρα. Και από ό,τι είδα κι αργότερα, έγραφε πάντα, στη Σωτηρία, στη Μακρόνησο, ακόμα και όταν ήταν ετοιμοθάνατος.

Το χαρτί pas ανακυκλώνεται το όνομά pas ανανεώνεται! sdto χώρο ins Εμπορικοί E^epya^asjKapTc η εταιρεία ΑΓΓΕΛΙΔ^Ι #Ε Ω Ρ ΓΑ Κ Ο Γ$3Μ 0Ι ΑΕΕ μέτονομΙ^1έν|,σε. A & G PAPER ΑΕΕ συνέχει την α$>>8\κή ρίρεία τη/με νςο λογδϊυΓ . τήν ίδια ε^ύνη^ρ»3υ5 τΐεΧάτφ τ τον ίδιο σεβασμό στ<~| ανθρώπι^|δυνάμικό ’’·*·*' ’ Kailas i6^s#apxes κρι αξί

β: αφιέρωμα

I δ

94

§1

Όταν δεν έγραφε, διάβαζε ή μετέδιδε τις σκέψεις του στους ανθρώπους που πήγαιναν να τον δουν. Από αυτή την άποψη ήταν ένας πολύ γενναιό­ δωρος άνθρωπος. Γι’ αυτό βλέπουμε και σήμερα νεότερους ανθρώπους, που τον γνώρισαν, να διακηρύσσουν την ευγνωμοσύνη που του οφείλουν για τη βοήθειά του. Δεν είναι όλοι οι συγγραφείς έτσι, άλλοι είναι τσιγ­ κούνηδες στο χρόνο τους. Κι ενώ ήταν τόσο βυθισμένος στην ποίησή του, ήταν πολύ ανοικτός στους άλ­ λους ποιητές. Την εποχή εκείνη που ο Σεφέρης, καλά ή κακά, μάλλον κακά, εθεωρείτο υπ’ αριθμόν ένα αν­ τίπαλος της επαναστατικής ποίησης, ο Ρίτσος στις κατ’ ιδίαν συζητήσεις μου έλεγε: «διάβαζε τον Σεφέρη, πρόσεξε τα δοκίμιά του, σχεδόν αγ­ γίζει το μαρξισμό». Θυμάμαι είχε στο καλύβι του την πρώτη έκδοση των Δοκιμών, την οποία μου έδωσε σε μια ωραία βιβλιοδεσία που είχε γίνει στο στρατόπεδο. Αυτό το βιβλίο το έδωσα αργότερα στον Κώστα Κουλουφάκο και έμεινε μάλλον σε αυτόν. Ήταν, επίσης, πολύ ανοικτός στην παγκόσμια ποίηση. Μου μίλαγε για τον Μαγιακόφσκι. Εγώ, κατά έναν πε­ ρίεργο τρόπο, τον είχα ήδη γνωρίσει από ένα τεύχος μιας εγκυκλοπαίδειας που έβγαζε πριν από την 4η Αυγούστου η εφημερίδα Ανεξάρτητος. Είχα βρει κάποια τεύχη που προορίζονταν για τα σκουπίδια και στο γράμμα «Μ» διάβασα το λήμμα Μαγιακόφσκι, μαζί με ένα ποίημά του. Μου είχε κάνει εν­ τύπωση ότι είχε αυτοκτονήσει, όπως την ίδια εντύπωση μου είχε κάνει όταν έμαθα, στα 14 μου χρόνια, ότι

αυτοκτόνησε ο ποιητής Κώστας Καρυωτάκης, τη χρονιά μάλιστα που εγώ είχα γεννηθεί. Στον Μαγιακόφσκι μου έκανε εντύπωση η εντελώς διαφορετική του γραφή, χωρίς ομοιοκαταληξία, χωρίς τους γνω­ στούς ρυθμούς. Ο Ρίτσος είχε στα γαλλικά το βιβλίο Στίχοι και πεζά του Μαγιακόφσκι σε μετάφραση της Έλσας Τριολέ, το οποίο αργότερα το βρήκα κι εγώ και το έχω ακόμα στη βιβλιοθήκη μου. Ταυτοχρόνως, ο Ρί­ τσος τότε μας πληροφόρησε για έναν άλλο μεγάλο ποιητή, του οποίου τα βιβλία είχε σε γαλλική μετάφραση, τον Πάμπλο Νερούδα. Με την προ­ τροπή του το απέκτησα κι εγώ και αργότερα μετέφρασα από τα γαλ­ λικά, και την αγγλική μετάφραση μά­ λιστα, Τα φηλώματα του Μάτσου Πίτσου. Η μετάφραση αυτή δημοσιεύ­ τηκε στην Επιθεώρηση Τέχνης. Η π ε ρ ίο δ ο ς τ η ς μ ο ν τ ε ρ ν ισ τ ικ ή ς έ κ ρ η ξ η ς ( υ π ε ρ ρ ε α λ ισ μ ό ς , ν τα ν τά , φ ο υ τ ο υ ρ ισ μ ό ς , κ.ά.) π ώ ς π έ ρ α σ α ν και π ό σ ο ε π η ρ έ α σ α ν τη ν π ο ίη σ ή σ ας;

Όλα αυτά περνάγανε μέσα μας με συ­ ναρπαστικό τρόπο. Αλλά τότε διακρινόμασταν και από μία ηθική και πνευματική διπλοπροσωπία. Επειδή όλα αυτά ήταν κομματικά καταδικα­ σμένα, δεν λέγαμε δημόσια ότι μας άρεσαν. Κρυφά τα διαβάζαμε, τα λα­ τρεύαμε, αλλά θέλαμε να τα ξεπεράσουμε, να τα εντάξουμε μέσα στην επαναστατική ποίηση. Θα σου πω ένα περιστατικό. Το καλοκαίρι του 1952 που έφτασα στον Άη-Στράτη προερχόμενος από

τη Μακρόνησο, ο Κώστας Κουλουφάκος, όταν πια γνωριστήκαμε καλά, μου είπε ότι λίγο πριν είχε γίνει ένα αχτίφ συγγραφέων, διανοουμένων και καλλιτεχνών. Εισηγητής ήταν ο Κώστας Λυκούρης, γραμματέας της κομματικής οργάνωσης του στρατο­ πέδου, που είχε τονίσει ότι πρέπει να κάνουμε αγώνα ενάντια στους λυσ­ σασμένους αντιδραστικούς Μαγιακόφσκι, Πικάσο, Ελυάρ κ.τ.λ. Έμεινα κατάπληκτος, «και ο Γιάννης (Ρίτσος) τι είπε;» ρώτησα. «Απολύτως τίποτα.» «Ούτε άλλος κανείς μας.» Ο Λυκούρης ήταν ένας συμπαθητικός άνθρωπος, εργάτης, αλλά με καλλι­ τεχνικά ενδιαφέροντα. Κάτι ήξερε γι’ αυτούς, δεν τους καταλάβαινε και γι’ αυτό τους θεωρούσε επικίνδυνους αντιδραστικούς. Αυτές οι αντιλήψεις ήσαν τότε κυρίαρχες. Θυμάμαι έναν εργάτη, πολύ καλό άνθρωπο κι αυ­ τόν, από το Περιστέρι, ονόματι Γαςάο. Μια μέρα, στη σκηνή του ζω­ γράφου Χρήστου Δαγκλή, είδε μια ρεπροντυξιόν με έργο του Πικάσο. «Κατέβασε το αυτό...», του φώναξε. «Γιατί;» ρώτησε ο Δαγκλής. «Γιατί δεν καταλαβαίνω τίποτα, είναι αντι­ δραστικό...» Ποιος να τα βάλει τότε

με την καθοδήγηση όσο παράλογη ή εξωφρενική κι αν ήταν. Ωστόσο, δεν πέρασε πολύς καιρός και αρκετοί το τόλμησαν. Π ό τ ε α π ε λ ε υ θ ε ρ ώ θ η κ ε η γ ε ν ιά σ α ς α π ό τ η ν κ ο μ μ α τ ικ ή ε π ιβ ο λ ή τ η ς τέ χ ν η ς ;

Πολλές φορές, την ώρα που πι­ στεύουμε ότι είμαστε όχι απλώς δε­ σμευμένοι αλλά αλυσοδεμένοι, έχουμε απέραντα περιθώρια ελευθε­ ρίας, ενώ, αντίθετα, φορές που νομί­ ζουμε ότι είμαστε πανελεύθεροι, βρι­ σκόμαστε κάτω από ασύλληπτα ισχυ­ ρούς δεσμούς που μας κρατάνε σχε­ δόν ακίνητους. Υπάρχει, όμως, ένα σημείο κομβικό, οπότε απελευθερωθήκαμε και γίναμε αλλιώς. Πρέπει να πω ότι ήταν μία διαδικασία εμβάθυνσης και συνειδητοποίησης, αλλά και ανάπτυξης των συγκρούσεων, από την άλλη. Στην αρχή είμαστε πολλοί μαζί, αν και φο­ βισμένοι. Φοβόμασταν το χειρότερο, να μας διαγράψουν και να μην μπο­ ρούμε να προσφέρουμε σε αυτή τη μεγαλειώδη επαναστατική προσπά­ θεια, στην οποία είχαμε τάξει την ζωή μας. Συνεχώς κάτι καταλαβαίναμε περισσότερο και όλο πιο έντονα συγ-

§; αφιέρωμα

|ο»| Τίτος Πατρίκιος

I

κρουόμασταν. Η σύγκρουση αυτή αυξήθηκε με την Επιθεώρηση Τέ­ χνης. Κορυφώθηκε στην περίφημη κομματική δίκη της Ε.Τ., με αφορμή τη δημοσίευση ενός μη εγκεκριμένου από την καθοδήγηση διηγήματος ενός ρώσου συγγραφέα, του Γκράνιν. Και συνεχίστηκε στα επόμενα χρόνια μέχρι που ο καθένας τράβηξε το δρόμο του, έχοντας διαμορφώσει τη δική του αντίληψη. Κάποιοι παρέμειναν σε αυτόν τον αριστερό χώρο, πιστεύοντας ότι τα πράγματα θα τρο­ ποποιηθούν προς το καλύτερο, μέχρι που κατέρρευσε η Σοβιετική Ένωση και τους παρέσυρε. Αν και, από ό,τι φαίνεται, η σταλινική ιδεολογία στη χώρα μας δεν πεθαίνει! Π ώ ς τ ο π ο θ ε τ ε ίτ ε το ν ε α υ τό σ α ς α ν ά μ ε σ α σ τ ο υ ς υ π ό λ ο ιπ ο υ ς π ο ιη τέ ς τ η ς α ρ ισ τ ε ρ ό ς μ ε το υ ς ο π ο ίο υ ς σ υ ν δ ια μ ο ρ φ ώ σ α τ ε μία π ο ιη τική ηθική; Υ π ά ρ χ ο υ ν δ ια φ ο ­ ρ έ ς και ο μ ο ιό τ η τ ε ς α ν ά μ ε σ ά σ ας;

Νομίζω ότι πολύ σημαντική φωνή τα χρόνια εκείνα ήταν ο Μιχάλης Κατσαρός, ο πρώτος που δημοσίευσε ποιήματα επικριτικά για το σταλινι­ σμό. Τα σημαντικότερα ποιήματα και τα πιο αγνοημένα είναι του Άρη Αλεξάνδρου στην Άγονο γραμμή του 1954. Θαυμάσια ποιήματα που θέ­ τουν το πρόβλημα με τον οξύτερο και δραματικότερο τρόπο. Ο Αλε­ ξάνδρου ποιητής ίσως να έχει επι­ σκιαστεί από τον Αλεξάνδρου πεζογράφο, αλλά χρειάζεται να ξαναδούμε το ρόλο που έπαιξε εκείνο το βιβλίο. Πιστεύω ότι ο Αλεξάνδρου έθεσε πρώτος το πρόβλημα και αρ­

γότερα εγώ. Μιλάμε και οι δύο ανοι­ κτά για τις κομματικές διαδικασίες. Ο Αναγνωστάκης το έθεσε εμμέσως στην ποίησή του. Πολύ εμμέσως. Έχει θαυμάσια ποιήματα, αλλά σε αυτό το θέμα οι νύξεις του είναι πολ­ λές περιορισμένες. Ο Αλεξάνδρου δεν πίστευε ότι παίρνει γιατρειά το πράγμα. Πίστευε ότι το αδιέξοδο εί­ ναι πλήρες και, μολονότι πέθανε πρόωρα, τελικά αυτός ήταν που προέβλεψε την κατάρρευση της Σοβιετι­ κής Ένωσης. Η διαφορά ανάμεσά μας ήταν ότι εγώ πίστευα πως τα πράγματα μπορούν να διορθωθούν. Πίστευα ότι υπάρχουν δυνάμεις που μπορούν να φέρουν το «σοσιαλισμό με το ανθρώπινο πρόσωπο». Εκ των υστέρων, η πορεία της ιστορίας δι­ καίωσε τον Αλεξάνδρου, όχι εμένα. Σ ε α υ τή τη ν π ο ρ ε ία μ ε π ο ιο υ ς ά λ λ ο υ ς α ισ θ α ν ό σ α σ τ α ν κοντά;

Κοντά, αλλά χωρίς ποτέ να υπάρχει αυτή η μονολιθική ενότητα στις από­ ψεις, βρισκόμουν με τον Κώστα Κουλουφάκο, τον Χαΐνη στα χρόνια της Επιθεώρησης Τέχνης-ο οποίος απο­ χώρησε για άλλους λόγους-, τον Πορφύρη, τον Δημήτρη Ραυτόπουλο, οξύτατο κριτικό μυαλό, ένας polemiste, όπως λένε οι Γάλλοι, δη­ λαδή σκληρός και επιθετικός. Εγώ δυστυχώς ή ευτυχώς δεν την έχω αυτή την ιδιότητα. Δεν ταυτιζόμα­ σταν όλοι σε όλα... Μεγάλο διάλογο είχα με τον Μίμη Δεσποτίδη, κάτι που ο Κουλουφάκος δεν μου συγχω­ ρούσε. Και τούμπαλιν. Ο Δεσποτίδης δεν συγχωρούσε τη φιλία μου με τον Κουλουφάκο. Παρέμειναν πάντα δύο

εχθροί. Στο τέλος συγκρούστηκα και με τους δύο! Γιατί οι μεγάλες φιλίες, όπως οι μεγάλοι έρωτες, καταλήγουν σε συγκρούσεις. Π ρ ο σ ω π ικ ά , β λ έπ ω ό τι έ χ ε τ ε κ ο ιν ά σ τ ο ιχ ε ία και μ ε τ ο υ ς Θ ε σ σ α λ ο ν ικ ιο ύ ς Κ λ ε ίτο Κ ύ ρ ο υ α κ ό μ α και το ν Α λ έ ξ η Α σ λ ά ν ο γ λ ο υ , ό π ω ς και μ ε τ ο υ ς π ο ιη τέ ς το υ Μ ε σ ο π ο ­ λέμου, π α ρόλο που πο λλο ί από α υ τ ο ύ ς δ ε ν ε ίχ α ν π ο λ ιτ ικ ό υ π ό ­ β α θ ρ ο σ τ η ν π ο ίη σ ή το υ ς.

Εκτός από τον Καρυωτάκη -έχω ανα­

φέρει πολλές φορές ότι με είχε επη­ ρεάσει- αγαπούσα πολύ τους ποιητές του Μεσοπολέμου. Πολλά ποιήματά τους τα ήξερα απέξω και τα θυμάμαι ακόμα και σήμερα. Μου άρεσε ο λίγο παλιότερος Γρυπάρης και μετά ο Από­ στολος Μελαχρινός. Όπως και ο Τέλλος Αγρας. Βέβαια, εγώ πίστευα τότε στην «τέχνη που κινητοποιεί τις μά­ ζες» -άλλο αν μετά ανακάλυψα ότι οι στίχοι δεν τις κινητοποιούν- και κά­ ποιοι από αυτούς μου φαίνονταν και λίγο κλαψιάρηδες. Το επικό - λυρικό στοιχείο το γνώ-

Η ΖΩΗ ΤΟΥ.ΟΡΣΟΝ ΓΟΥΕΛΣ ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ: ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΝΟΛΛΑΣ

Ο Ντέιβιντ Τ όμσον σε αυτή τη «λογοτεχνική» βιογραφία του Ό ρσον Γουέλς αιχμαλωτίζει και αποτυπώνει με κριτική διορατικότητα και στυλιστικό δαιμόνιο τις σκιές και τις λάμψεις στη ζωή και το έργο του μεγάλου ηθοποιού, σκηνοθέτη, παραγωγού και σεναριογράφου που άλλαξε τα πάντα στην τέχνη του κινηματογράφου. «Είναι χωρίς αμφιβολία το καλύτερο βιβλίο για τον Ό ρσον Γουέλς».

The New Yorker

δ αφιέρωμα

Π ώ ς γ ρ ά φ ετ ε, τι είν α ι α υ τό π ο υ σ α ς κ ά ν ει ν α κ α θ ίσ ε τ ε μ π ρ ο ­ σ τά σ ε έ ν α τρ α π έζι και ν α α ρ χ ί­ σ ε τ ε ν α γ ρ ά φ ετ ε;

ευρύτερο κοινωνικό χώρο. Προ­ σπαθώ να καταλάβω τι συμβαίνει μέσα μας, χωρίς να βυθιστώ στο μέσα. Διαβάζω όλα τα ποιητικά βι­ βλία που μου στέλνονται, κυρίως από ποιητές που δεν γνωρίζω. Και είναι πολλά. Δεν απαντώ, γιατί αλλιώς δεν θα έκανα καμιά άλλη δουλειά. Αρ­ κετά είναι καλά. Οταν όμως διαβάζω ποιήματα που δεν μου αρέσουν κα­ θόλου, αναλογίζομαι: «Μήπως γράφω κι εγώ τέτοια;». Μα όλοι μας γράφουμε και σαχλαμάρες, δεν μπο­ ρούμε να γράφουμε πάντα σπουδαία πράγματα. Το ζήτημα είναι να το κα­ ταλαβαίνουμε εγκαίρως, αν όχι εγ­ καίρως, τουλάχιστον μετά τη δημο­ σίευσή τους.

Επί χρόνια έλεγα ότι αυτό που προέχει είναι η δουλειά, μόνο με την έμ­ πνευση δεν βγαίνει τίποτα. Πολύ κα­ θυστερημένα ανακαλύπτω ότι έχω λάθος. Η έμπνευση παίζει μεγάλο ρόλο στη δημιουργία. Η παρόρμηση, η εξαιρετική εκείνη στιγμή που, ενώ δεν το περιμένεις, γράφεις κάτι. Από κει και πέρα βλέπω, εκ των υστέρων -όχι προγραμματικά-, αν στο έργο μου υπάρχει αυτό που με ενδιαφέρει, δηλαδή, η αναδίφηση του ψυχικού κόσμου, του δικού μου και του άλ­ λου, και η προσπάθεια να καταλάβω τι συμβαίνει στην κοινωνία, στην πο­ λιτική. Δεν είμαι πολιτικός συγγρα­ φέας, νομίζω ότι ουδέποτε υπήρξα. Εξάλλου, οι πολιτικοί θέλουν τους ποιητές ως «πολυτίμους υπηρέτας». Βλέπω, λοιπόν, ότι στα ποιήματά μου επανέρχονται θέματα, βέβαια με άλλον τρόπο, και από το χώρο του προσωπικού δράματος και από τον

Ίσως είναι η ορθολογική φτιαξιά του μυαλού μου, η φιλοσοφική μου παι­ δεία, ο διαφωτισμός, ο μαρξισμός ...εκ των υστέρων, σκέφτομαι ότι ίσως είναι και τα νομικά που σπού­ δασα. Αν και φαίνονται μία πληκτική επιστήμη, εντούτοις η νομική σκέψη οδηγεί σ’ έναν αυστηρό συλλογισμό. Το νομικό συμπέρασμα δεν μπορεί να υπάρξει παρά μόνον ως αποτέλε­ σμα ενός συλλογισμού όπου υπάρ­ χουν η μείζων πρόταση, η ελάσσων πρόταση κ.λπ. Αισθάνομαι ότι για να τελειώσω ένα οποιαδήποτε γραπτό πρέπει να πειστώ πως έχει αρχή, μέση και τέλος. Κι αυτό αναζητώ. Γράφω πάντα με σημειώσεις, έχω πάντα σημειώσεις σε ένα καρνέ. Από κει και πέρα τις δουλεύω πολύ, μέχρι κάτι να τελειώσω.

ρισα κυρίως μέσα από τον Ουίτμαν κι από αυτόν πέρασα στον Μαγιακόβσκι και στον Νερούντα. Τους ποιητές της Θεσσαλονίκης, εκτός από τον Αναγνωστάκη, τους γνώρισα αργότερα. Κάποια συγγένεια αισθάνθηκα με τον Θασίτη και τον Κλείτο Κόρου. Μου άρεσαν βέβαια, παρά τις διαφορές οραμάτων που είχαμε, ο Ασλάνογλου και ο Χριστιανόπουλος. Αλλά με τον Αναγνωστάκη ήταν αλλιώς, είχαμε έναν ουσιαστικό διάλογο. Ο οποίος κάποτε σταμάτησε, οφείλω να πω.

Έ χ ε τ ε έ ν α σ υ γ κ ε κ ρ ιμ έ ν ο τ ρ ό ­ πο π ο υ γρ ά φ ετ ε;

Π ο ιο

ε ίν α ι τ ο

π ο ιη τικ ό

σας

σ τίγ μ α σ ή μ ε ρ α ;

Μου λείπει η δροσιά των πρώτων χρόνων, αλλά αυτή παρήλθε, αν προ­ σπαθήσω να την βρω, δεν θα κάνω παρά μια γελοία απομίμηση μιας τε­ χνητής νεότητας. Το ζήτημα είναι να μπορείς να διατυπώνεις αυτό που υπάρχει σήμερα. Θα ξαναπώ τη γνωστή φράση που είπε ο Μαλλαρμέ στο φίλο του, τον ζωγράφο Ντεγκά, όταν του έφερε ποιήματά του. «Δεν είναι καλά», του λέει ο Μαλλαρμέ. «Μα έχω ιδέες», θα αντείπει ο Ντεγκά. «Τα ποιήματα δεν γίνονται με ιδέες, αλλά με λέ­ ξεις», θα του απαντήσει ο Μαλ­ λαρμέ. Αυτή η φράση έγινε διά­ σημη, πολλοί, όμως, την έχουν υπερτονίσει κι έχουν φτάσει τελικά στο σημείο να υποστηρίζουν ότι τα ποιήματα γίνονται μόνο με λέξεις, με λογόρροια. Και έτσι διαβάζω ποι­ ήματα με συρροή λέξεων χωρίς ου­ σία. Ξαναδιαβάζοντας τον Μαλ­ λαρμέ, στέκομαι στο τελευταίο του ποίημα όπου υπάρχει ο καταπληκτι­ κός στίχος «μια ζαριά δεν καταργεί ποτέ την τύχη». Ο ίδιος, επεξηγώντας, είπε: «Θέλησα να δώσω τις πρι­ σματικές υποδιαιρέσεις της ιδέας». Αυτές οι πρισματικές υποδιαιρέσεις της ιδέας είναι εξίσου απαραίτητες με τις λέξεις για να γραφτεί ένα ποί­ ημα. Δεν μιλάμε για μια μονολιθική ιδέα, αλλά για την πρισματική ανά­ λυση της ιδέας, όπως, η.χ., το φως αναλύεται μέσα από ένα πρίσμα και προσφέρει δεκάδες αποχρώσεις και οπτικές παραλλαγές.

Έ χ ε τ ε α σ χ ο λ η θ ε ί μ ε τη μ ε τ ά ­ φ ρ α σ η και μ ά λ ισ τ α μ ε έρ γα εμ β λ ημ α τικ ά . Π ώ ς η ρ ο έ κ υ ψ ε α υ τή η σ χέ σ η ;

Η πρώτη μου μεταφραστική από­ πειρα ήταν το Οι περιπέτειες του Τομ Σώγερ, που δεν το τελείωσα ποτέ. Από τότε, όμως, αγάπησα τη μετά­ φραση. Για να καταλάβετε τη λόξα μου με τη μετάφραση θα σας διηγηθώ ένα περιστατικό. Μου άρεσε και άρχισα να μεταφράζω ένα από τα διηγήματα του Χέμινγουεϋ που έχει ήρωες δύο παιδιά, βοηθούς σε εστιατόριο. Και οι δύο θέλουν να γίνουν ταυρομάχοι. Οταν κλείνει το εστιατόριο, παίρνουν μια καρέκλα, δένουν δυο μαχαίρια στα πόδια της κι ο ένας κάνει τον ταυρο­ μάχο, ενώ ο άλλος παριστάνει τον ταύρο. Κατά λάθος ο ένας τρυπάει τον άλλο, που πεθαίνει μέχρι να τον πάνε στο νοσοκομείο. Φθάνω στη λέξη ambulance (ασθενοφόρο). Τότε, το 1948, δεν υπήρχε σε μας η λέξη ασθενοφόρο, μόνον το Πρώτων Βοη­ θειών. Μέσα στη δίνη του Εμφυλίου πάω στο Πρώτων Βοηθειών, στην Γ Σεπτεμβρίου, να ρωτήσω πώς λένε το αυτοκίνητο που μεταφέρει ασθενείς. Εκεί υπήρχε αστυνομία. Ο αστυνόμος ρωτάει τι με ενδιαφέρει και μου ζη­ τάει τα στοιχεία μου. Παρά λίγο να με κρατήσουν. Είδα κι έπαθα για να ξεμ­ πλέξω. Η μετάφραση με έφερε σε επαφή με άλλους ανθρώπους και μου έδωσε την ευκαιρία να κάνω καλές φιλίες, όπως με έναν καταπληκτικό άν­ θρωπο, τον Παύλο τον Ζάννα. Με αυ­ τόν ιδρύσαμε (ήταν δική του η αρχική

δ:αφιέρωμα

ιδέα) το Κέντρο Λογοτεχνικής Μετά­ φρασης, στο Γαλλικό Ινστιτούτο. Μαζί μας ήταν και ο μεταφραστής Πέτρος Παπαδόπουλος. Η Κατρίν Βελισσάρη που δούλευε εκεί υιοθέτησε την ιδέα και μας βοήθησε πολύ. Αρ­ γότερα, το Κέντρο μετεξελίχθηκε σε Ευρωπαϊκό Κέντρο Λογοτεχνικής Μετάφρασης. Εκεί διδάσκω ακόμα. Δίνω μεγάλη σημασία στη γλώσσα υποδοχής του ξένου έργου. Ο Κωστής Σκαλιόρας είχε πει κάτι πολύ ωραίο και πολύ σωστό «βλέπω bon jour κι ανοίγω το λεξικό». Γιατί εκεί που νομίζεις ότι είναι κάτι εύκολο εκεί μπορεί να υπάρχει η παγίδα. Έ χ ο υ μ ε σ υ ν η θ ίσ ε ι το υ ς π ο ιη ­ τές, τ ο υ λ ά χ ισ τ ο ν α π ό τ ο Δ ια φ ω τ ι­ σ μ ό και μετά , ν α είν α ι κάτι σ α ν τη σ υ ν ε ίδ η σ η το υ έθ ν ο υ ς . Σ ή μ ερ α , π ο ιο ς ε ίν α ι ο ρ ό λ ο ς ε ν ό ς ποιητή, τι σ η μ α ίν ε ι ε ίν α ι σ ή μ ε ρ α ποιητής;

§ 100

Στην παγκόσμια κοινότητα υπάρχουν εκατομμύρια άνθρωποι που έχουν γράφει και γράφουν εκατομμύρια ποιήματα. Και καλά κάνουν και γρά­ φουν, γιατί είναι ο καλύτερος τρόπος για μια δωρεάν και ανέξοδη αυτοψυ­ χανάλυση. Όμως, όταν αυτό το κάνεις συστηματικά, άραγε συνιστά επάγ­ γελμα; Επάγγελμα είναι μία δραστη­ ριότητα από την οποία αποκομίζεις τα προς το ζην. Σε σπάνιες περιπτώσεις στην Ελλάδα και σε χώρες όπως η Ελ­ λάδα μπορείς να ζήσεις με το επάγ­ γελμα ποιητής. Ο Σολωμός δεν ήταν υποχρεωμένος να δουλέψει, ενώ ο Κάλβος δούλευε. Και οι δύο ήσαν με­ γάλοι ποιητές. Ποιητής μπορείς να γί­ νεις είτε δουλεύοντας είτε έχοντας οι­

κονομική άνεση. Αυτό γίνεται μέχρι τις μέρες μας. Ο Σικελιανός δεν χρειά­ στηκε να δουλέψει ποτέ, το ίδιο και ο Ελύτης. Ο Καρυωτάκης έπρεπε να δουλεύει, το ίδιο και ο Σεφέρης. Όλοι ήσαν πολύ καλοί ποιητές. Εγώ έπρεπε να δουλεύω ως νομικός, ως κοινω­ νιολόγος, ως ερευνητής, ως μετα­ φραστής. Από τα ποιήματά μου τώρα πια έχω ένα ευχάριστο χαρτζιλίκι και τίποτα άλλο. Βέβαια στο εξωτερικό, π.χ., στην Ισπανία -όπως μου έλεγε μια φίλη, Ισπανίδα ποιήτρια- από τα τέλη του 1800 τα πράγματα είναι δια­ φορετικά. Εκεί ο ποιητής πληρώνεται για να απαγγέλει και οι ακροατές πλη­ ρώνουν για να τον ακούσουν. Το ίδιο συμβαίνει στη Λατινική Αμερική, στη Ρωσία και αλλού. Εδώ οι ποιητές θεω­ ρούνται κάποιοι ιδιόρρυθμοι τύποι, στους οποίους το πολύ να γίνει η χάρη να προσκληθούν για να διαβά­ σουν τα ποιήματά τους. Πού; Σε μια χώρα που κάποιος Υπουργός Πολιτι­ σμού είχε πει ότι «ο πολιτισμός είναι η βαριά μας βιομηχανία!», πράγμα που επαναλαμβάνουν και οι επόμε­ νοι. Βεβαίως είναι κατά της κρατικής χρηματοδότησης των ποιητών, γιατί έτσι καταλήγουμε σε κρατικοδίαι­ τους, δηλαδή αυλικούς ποιητές, όπως έγινε στις χώρες του υπάρξαντος σο­ σιαλισμού. Πιστεύω, όμως, ότι κά­ ποτε πρέπει να αναγνωριστεί και σ’ εμάς ότι η δημόσια ανάγνωση ποιη­ μάτων είναι και μία δραστηριότητα, όχι μόνον πολιτισμική αλλά και ερ­ γασιακή, και ότι πρέπει να αμείβεται ως τέτοια. 1

διαχρονική λογοτεχνία από τις εκδόσεις Οδυσσέας

Το δωμάτιο του Τζάκομπ · Μέχρι το φάρο · Ένα δικό σου δωμάτιο 3 υπόγειατου Βατικανού εξάντερπλατς :

:

Το σύντομο καλοκαίρι της αν<

Οι εξομολογήσεις του απατεώνα Φέλιξ ΚρουλΤΟΝίΜΟΡΙΣΟΝ Τοτραγούδι τουΣόλομον ' ϊ USA (Ο 42ος παράλληλος · 1919 · Τα πολλά λεφτά)' - ~

-

;

Τα παιδιά της ζωής ~ ’

φήτης ΡΟΜΠΕΡΤ Λ0Υ1ΙΙΤΗΒΕΝΣΟΝ Οι περιπέτειες του Ντέιβιντ Μπάλφουρ (Απαγωγή · Κατριόνα) ΒΙΡΤΖΙΝΙΑ ΓΟΥΛΦ Το δωμάτιο του Τζι

>άρο · Ένα δικό σου δωμάτιο ΧΑΝΙ ΜΑΓΚΝΟΥΣ ΕΝΤΣΕΝΣΜΠΕΡΓΚΕΡ Το σύντομο καλοκαίρι της αναρχίας; Τ Ε Ζ π Τα υπόγεια του Βατιι Οι εξομολογήσεις του απατεώνα Φέλιξ Κρουλ

7

Το τραγούδι του Σόλομον ΑΛΦΡΕΝΤ ΝΤΕΜΠΛΙΝ Βερολίνο Αλεξάντερπλατς

USA (Ο42ος παράλληλος · 1919· Τα πολλά λεφτά) ΠΙΕΡ ΠΑΟΛΟ ΠΑΖΟΛΙΝΙ Τα παιδιά της ζωής ποΖΕΦ Ρ: Ο βουβός προφήτηςΓομγ Diπεριπέτειες του Ντέιβιντ Μπάλφουρ (Απαγωγή · Κατριόνα):

Το δωμάτιο τουΤζάκομπ · Μέχρι το φάρο · Έναδικό οου δα

δ; αφιέρωμα

Νίκη της ποίησης επί της ήττας

O

I

Δημπτρης Ραιπόπουλος

§ ποίηση του Πατρικίου ανοίγει σταθερά ένα δρόμο, από το Χω­ ματόδρομο προς τη Νέα Χάραξη' με διασταυρώσεις και εκτροπές, «προ­ αιρετικές στάσεις» και «παρατάσεις», αλλά μία κατεύθυνση: από την ιστο­ ρία στο πρόσωπο, από τις σφαιρικές αφαιρέσεις προς τη σοφία του συγ­ κεκριμένου και την αυτογνωσία.

στρατευμένου υπερέβαινε το δύ­ σβατο, τον κονιορτό, τη γεύση του χώματος, με το αύριο που τραγου­ δάει και την αφομοίωση στο ανθρώ­ πινο είδος. Οι νεανικοί στίχοι στο πρώτο συνθετικό ποίημά του κοινω­ νικοποιούσαν κατά τα δέοντα, ακόμα και τον έρωτα, το σώμα και την ψυχή: ...νιώθω τυλιγμένος ανθρώ­ πινα κορμιά / νιώθω το κορμί μου να τυλίγει ανθρώπους (Largo, VIII, 1951).1 Αναζητώντας τον «άλλο ήχο», την «άλλη μουσική» -ίσως τη χειραφέ­ τηση από τον Ρίτσο- αποβλέπει στο βάθος: Και θα μπορούν οι άνθρωποι και τα πράγματα / να χαραχτούνε ακόμα πιο βαθιά («Σχέδια στη νύ­ χτα», XIII, Χωματόδρομος). Η θέληση για προσωπική διάρκεια δηλώνεται μόνο προς τη γυναίκα: Και να ’σαι σί­ γουρη / πως θα χαράξω την παρου­ σία μου ανεξίτηλη / στις πέτρινες κό­ χες του διαστήματος / που θα κινεί­ σαι («Μεγάλο γράμμα», XIII, 1952).

ΧΑΡΑΞΕΙΣ Η πορεία πάνω στο Χωματόδρομο του 1954 (χρονιά της προετοιμασίας για την έκδοση της Επιθεώρησης Τέ­ χνης) αντηχούσε από δοκιμασμένη πίστη: Μια τέτοια νύχτα / ακούς το βήμα του κόσμου / που προχωράει («Κατάφατσα στον ουρανό», IX). Η πίστη αναζητάει τα σύμβολά της, το συνηθέστερο η αθανασία: Το χώμα δίνει και παίρνει τη ζωή / κ ι ο θάνα­ τος είναι το λίπασμα. Ο αγωνιστής άνθρωπος προχωράει Στον ατέλειω­ το χωματόδρομο του χρόνου [...] εμείς χαράζουμε τα καινούρια χνάρια / στο δρόμο που ζητάει να πατηθεί / εμείς υψώνουμε τα όνειρά μας σε με­ ΜΑΘΗΤΕΙΕΣ γάλα οδόσημα της ιστορίας. Στο με­ Αρχίζει να γράφει στην Κατοχή, στα ταξύ μένει το δύσβατο, η λάσπη, όλα δεκαπέντε του, ταυτόχρονα με την πρώιμη ένταξή του στην Αντίσταση. εκείνα που υπερβαίνει η πίστη. Μισόν αιώνα αργότερα (για την ακρί­ Βαριά πρωιμότητα, κάτω από ισχυρή βεια, άλλα 53 χρόνια από εκείνο το τη γοητεία του καρυωτακισμού, ψυ­ ’54) η ποίηση επικαλείται ή διαπι­ χολογικά, στιχουργικά, ακόμα και στώνει Νέα Χάραξη (2007) οδών και θεματικά. Οι δικοί του «Δον Κιχώτες» τροχιοδρόμων, ενώ το πρόσωπο που (πρώτο ποίημα) είναι ο καθένας μας έχει αντικαταστήσει το συλλογικό και υποτάσσονται ήρεμα στη ρου­ υποκείμενο παραδέχεται: ...μόνο που τίνα. Κανένα ίχνος «αντιστασιακής κάποια στιγμή ανακαλύπτεις / πως ιδεολογίας» σ’ αυτά τα Πρώτα ποιή­ όλο πιο αχνά χαράζονται τα ίχνη σου ματα του κρισιμότατου 1943. Αντί­ («Αναχωρήσεις τρένων»). θετα, η απαισιοδοξία, η δραματικόΑλλά τότε ...ο βολονταρισμός του τητα των συλλήψεων και η μεγάλο-

στόμια βεβαιώνουν της εφηβείας το αληθές. Η έξοδος είναι μόνο μορ­ φική: από το τονικό μέτρο και τη ρίμα προς τον ελεύθερο στίχο και την πεζολογία. Απροσδόκητα όσο και τυ­ χαία, κάτι θυμίζει καβαφικά πρωτό­ λεια. Μετά μία πενταετία σιωπής, όπου η ζωή διορθώνει σκληρά τη νεανική μελαγχολία, τα ποιήματα της ενότη­ τας Επιστροφή στην ποίηση (19481951) γράφονται μέσα στον Εμφύλιο. Πίστη, βεβαιότητα, αλλά και ερώ­ τηση: Ξαφνικά σοβαρεμένοι / γνωρί­ σαμε το θάνατο και τη μάχη, /κ υ ν η ­ γώντας τα μεγάλα πουλιά μας ξέφυγαν όλα από τα χέρια. /Κ ι η μυστική απάντηση δεν έρχεται. /Χ ω ρίς να το νιώσω έγινα καλός («Παραλλαγές σε δύο θέματα», VI). Ίχνη υπερρεαλιστικά διαλύονται μέσα στη ριτσική εικονοπλασία και μεταφορικότητα, αλλά με συγκρατη­ μένο τον πλεονασμό της, είτε αυτή χωνεύεται και ξεχνιέται: ...κι ο ακον­ τιστής βυθομετρώντας / το υποσυ­ νείδητό του /[ ...] Στις τσιμινιέρες των εργοστασίων / κολλάνε τον κα­ πνό γεωμετρικά / στο χάρτινο ου­ ρανό («Πολιτεία»). Δεν λείπει και μία σύντομη καρυωτακική και συμβολιστική ανάμνηση με παραδοσιακή μορφή: Αναριγώ / όταν κι εγώ /π ά ω να μιλήσω /σπάει η φωνή / παλιό χωνί / ας σταματήσω («Αίνιγμα»). Με το Largo (1951) και το Μεγάλο γράμμα (1952) ο Πατρίκιος ανοίγεται στο «συνθετικό», αρθρωτό ποίημα με τα κλισέ της στρατευμένης ρητο­ ρικής, από το ριτσικό παζλ και τε­

θλασμένες από Μαγιακόβσκι, Αραγκόν, Ελυάρ, Νερούντα, Χικμέτ. Σαν συννεφάκι υπαρξιακό, πληθυντικό κι αυτό, ένα στιγμιαίο ερωτηματικό: Άραγε / υπήρξαμε ποτέ; («Μεγάλο γράμμα», XII). Οι πάμφωτες αλήθειες κάνουν το συλλογικό υποκείμενο αλύγιστο, αν όχι αθάνατο. Οι Ασκήσεις (1952), μεταξύ συνθετι­ κού ποιήματος και ενότητας ομόθεμων ποιημάτων, ανήκουν στην ίδια γυμναστική ψυχής και θέλησης, που φτάνει ως την αυθυποβολή (ευτυχία μονάχα στον αγώνα, λ.χ.)· και αν επι­ τρέπουν τη σκιά της ήττας, το προ­ αίσθημα της διάλυσης, είναι για να απαντήσει η πεποίθηση της τελικής νίκης.

...ΙΣΜΟΙ Προσωπική χάραξη, ακόμα και μέσα στην κοινοκτημοσύνη της στρατευ­ μένης συνείδησης και γλώσσας, προ­ οιωνίζεται ο Χωματόδρομος (19521954), πρώτη εκδοθείσα συλλογή. Εί­ ναι, βέβαια, κάτι σαν αγροτικό αγρο­ τεμάχιο ποιητικής ΝΕΠ εντός κολλάζ ιδεολογικού, τεχνοτροπικού, γλωσ­ σικού, ακόμα και λεκτικού: το μπρά­ τσο της νύχτας - φθαρμένα χαρτο-

Με τον Γιάννη Ρίτσο, το 1954 στα Πευκάκια,

δ:αφιέρωμα

νομίσματα των λέξεων - κρατήρες της φτώχειας - το ξυπόλητο στάρι της βροχής - ανοιγμένες φλέβες του χρόνου - κουρασμένα χωριατόπουλά των άστρων... Αντίφωνα στον εξημεροϋμενο τούτο υπερρεαλισμό μέσω Ρίτσου ακούγονται αραιά - μια νότα βαρναλική, μια ριπή από το μοτίβο του ανέμου στους Δώδεκα του Αλέξανδρου Μπλοκ, περισσότερος επαναστατικός ρομαντισμός και φου­ τουρισμός μαγιακόβσκειος στο ανα­ μορφωτήριο του σοσιαλιστικού ρεα­ λισμού (που κλείνει μάλιστα τη συλ­ λογή): Αυτή η μεγάλη σκαλωσιά της γνώ σης/όλο σε πλησιάζει ουρανέ. / Με μια κλωτσιά / φεύγουν τα ποιη­ τικά κομοδίνα / που βάλαν δίπλα στο κρεβάτι της αρρώστιας σου. / Έλα λοιπόν μαζί μας σύντροφε Ουρανέ... («Κατάφατσα στον ουρανό», IX ποίημα αφιερωμένο στον Γιάννη Ρίτσο). Ιντερμέδιο ήρεμης στοχαστικότητας, μέτρου και λυρισμού, τα δεκαπέντε επιγραμματικά «Σχέδια στη νύχτα» αναγγέλλουν την ώριμη ποίηση του Πατρικίου και τη στροφή από τις βε­ βαιότητες προς τη φιλοσοφική ενα­ τένιση. Στο ίδιο διάστημα, τα Χρόνια της πέ­ τρας (1953-1954) βεβαιώνουν την επιστροφή στο μικρό αυτοτελές ποίημα και την επιγραμματικότητα, που θα κυριαρχήσει στην ωριμό­ τητα. Για την ώρα αχνοφαίνονται αποκλίσεις περισυλλογής, αν όχι σκε­ πτικισμού: Και το ρολόι πήγαινε πίσω /ύ σ τερ α από τόσες μεταγγίσεις χρό­ νου / στην εξασθενημένη ώρα. («Ατομικό αντίσκηνο», III). Και, πα­

ράλληλα, το ερωτικό στοιχείο, που θα αποτελέσει δομικό υλικό στην ώριμη ποίηση του Πατρικίου, μη εξαϋλωμένο και δεοντολογημένο, παρουσιάζεται εξουσιαστικό αλλά και καταλυτικό μεταμορφώσεων: Κι η άκρη του νυχιού σου αν αγγίξει / το σοβαρό κι υπεύθυνο οπτικό πεδίο μου / είδωλα σπουδαία σαρώνονται μεμιάς/ / (Ποσοτικές συσσωρεύσεις / πολύ επικίνδυνες...) («Το άλμα που δεν έγινε»). Η παρένθεση - σχόλιο, του τελευταίου στίχου, μαζί με τον τίτλο του ποιήματος είναι και η πρώτη ειρωνική αναφορά στο διαλε­ κτικό υλισμό. Βιοθεωρία και Ποιητική δεν αντι­ στοιχούν απλώς, αλλά αλληλοπροσδιορίζονται, σε αμφίδρομη συνέπεια: Από τη στάση μου / προς τη ζωή / βγαίνουν / τ α ποιήματά μου. / / Μ ό ­ λις υπάρξουν/τα ποιήματά μου/μια στάση μου επιβάλλουν / αντίκρυ στη ζωή («Στάσεις»). Οι πρώτοι τόνοι της «ποίησης της ήτ­ τας» κατά Πατρίκιον, ακούγονται ήδη σ’ αυτή την ενότητα ποιημάτων, που προαναγγέλλει τη Μαθητεία εκεί προδημοσιεύτηκαν άλλωστε, το 1963, εκείνα τα συνθέματα της εξο­ ρίας. Της πέτρας, με την πολυσημία της λέξης.

ΜΑΘΗΤΕΙΑ Η «ελευθερία» του αδειούχου εξόρι­ στου δεν αλλάζει αμέσως και ριζικά το τοπίο. Συνέχεια, απελπισμένη εμ­ μονή ως το φετιχισμό της ιδέας, τεν­ τωμένη πια βεβαιότητα από παλιά κλισέ αναζητάει καινούριες εικόνες, σχεδόν καινούρια λογική, στα με­

γάλα ποιήματα Τέλος του καλοκαι­ (Αυτοί οι τελευταίοι στίχοι πήραν το ριού, Τα κοιτάσματα του χρόνου και συγκεκριμένο νόημά τους σ’ ένα από στη συλλογή Αντιδικίες, που τοπο­ τα σαφέστερα κείμενα ιδεολογικής θετούνται από τον ποιητή στην τριε­ τοποθέτησης του Πατρικίου, στη τία 1953-1955. Η ηθική της στράτευ­ συλλογή πεζών Περιπέτειες σε τρεις σης έχει φθάσει στα όριά της, στην σχεδίες (2006), όπου συζητείται η πε­ αλλοτρίωση: ...αν σ ’ αγγίξω με την ρίφημη ενδεκάτη θέση του Μαρξ για άκρη του δάχτυλου μ ο υ / σ ’αγγίζουν τον Φόιερμπαχ). εκατομμύρια άνθρωποι, / / ...τ’ άλλα Δεν θα σταθώ στην κριτική τομή κορμιά που πλάθουν το δικό μου / / «ήττα» που υποβόσκει στην παρα­ Είμαι ό,τι πρέπει να γίνω (Τέλος του γωγή του και πριν από τη Μαθητεία. Σημειώνω εδώ πως για το ποίημα καλοκαιριού, VI). Αλλά ο ερωτικός λόγος, καθώς φρε- «Αναφορά στο Μαγιακόφσκι» (Αντι­ σκάρεται από ριπές αισθησιασμού, δικίες, 1955), ο Πατρίκιος εξήγησε στο ίδιο αυτό ποίημα επαναφέρει το ότι χρησιμοποίησε αυτούσιους στί­ υποκείμενο στην αληθινή του διά­ χους από το Περί αυτού του ποιητή σταση: Στο στέρνο σου χειρονομεί που πίστεψε μέχρι αυτοκτονίας,2 Ο ακόμα η θάλασσα / στα χείλια σου επαναστατημένος ποιητής στέκει [..] παγιδεύτηκε η ώ ρ α /το δειλινό κουρ­ δεμένος με τα σκοινιά των στίχων. νιάζει μες στα πόδια σου / ο άνεμος Και η αναφορά του Πατρικίου στον σβήνει και ξαναγράφει το φουστάνι άγιο των στρατευμένων, τελειώνει μ’ σου (VII). Αυτόθι και η παραδοχή του ένα δικό του στίχο, αντίφωνο στους ερωτευμένου ιδεολόγου, μπροστά μαγιακόβσκειους: Αννούσκα, με βό­ στη σωματική αυτονομία: Μάταιο να λεψε το ξενικό σου όνομα. σου υποβάλω ιδέες / ό τ α ν ακόμα τα κορμιά μ α ς/έχου νε τη δική τους λο­ ΕΡΩΤΗΣΗ Η έλλογη πίστη και η διαλεκτική της γική (V). αντιδικούν με τις αναπάντητες ερω­ τήσεις: Μες στη σκλαβιά τη θέλω εγώ ΑΣΠΡΟΜΑΥΡΑ Η περισυλλογή έρχεται και η ποίηση τη λευτεριά σου. /Μ ε ς στη σκλαβιά, είναι μαζί της. Ενα στοχαστικό κομ­ που για να καταλύσεις, / αναγνωρί­ μάτι αρχίζει με το λαμπρό στίχο: Τα ζεις πρώτα κι αποδέχεσαι. («Πάθη», χρώματα μεταμφιεσμένα ασπρό­ Αντιδικίες). Όμως, αντικριστά, στο μαυρα■έπειτα από παύση, ξαναρχίζει επόμενο ποίημα, δεν τον χορταίνουν με τους στίχους: Μέσα στο καμένο πια Οι έτοιμες ησυχασμένες απαντή­ δάσος των μεγάλων πράξεων / που σεις / / όπως δεν επαρκούνε σε μια κάποτε θα ξαναβλαστήσουν και τε­ πόρνη /οι ταχτικοί, αξιοπρεπέστατοι λειώνει με ερώτηση: Μήπως λοιπόν πελάτες της(«Ησυχασμένες απαντή­ είναι πιο χρήσιμο / να ’μ αστέ δρά­ σεις»). στες μαζί και θεατές; (Τα κοιτάσματα Η αποξένωση αρχίζει και τελειώνει στη γλώσσα. Είμαστε τελικώς όλοι του χρόνου, VI).

δ: αφιέρωμα

jo#| Τίτος Πατρίκιος

αλλόγλωσσοι, όπως οι Τσιγγάνοι ενός καταυλισμού δίπλα σε νεκροταφείο που δεν μπορούν να αλληλοκατανοηθούν: Καθένας μας ζητάει κάτι / μιλώντας στη δική του γλώσσα («Οι τσιγγάνοι»). Η επιγραμματικότατα που ξαναγυρίζει με τις Αντιδικίες, καταλήγει αναγ­ γέλλοντας τπ Μαθητεία: στπν ήττα, στπν απώλεια, στην αφαίρεσπ: Λέω να τελειώνω εδώ. / Θα ’τανε πιο καλά. //Μ α δεν μπορώ, /Μ ε ς απ’τη στάχτη της φωνής μου / ξαναρχίζω. («Λέω να τελειώνω...», τελευταίο ποίπμα στις Αντιδικίες).

106

1

ΑΠΡΟΒΛΕΠΤΑ Από αυτές τις σύντομες και σπορα­ δικές επισπμάνσεις φαίνεται καθαρά ότι π ποιπτική προσωπικότητα του Πατρικίου διαμορφώνεται όχι αφηρημένα και γενικά μέσα στις ζυμώ­ σεις της εποχής, αλλά συγκεκριμένα, με τη μαθητεία στα ανθρώπινα, στην πραγματική ζωή του κόσμου τούτου, υλική και πνευματική, ακόμα και στο βιοπορισμό και στη γνωριμία του αδιόρθωτου κόσμου. Στη Μαθητεία (1956-1959) που μας ενδιαφέρει εδώ, το αποφασιστικό βήμα είναι από την ουτοπία στην πόλη, από το ιδεολογικό υπερ-εγώ και τη στιχουργική ακρομεγαλία, στη συ­ νειδησιακή ανασύνταξη και στο μέ­ τρο: Ό,τι κι αν λέμε, η ποίηση / δεν έγινε για να μαστιγώνει τη ζωή μας («Η ποίηση»). Ιδιαζόντως απεχθής βέ­ βαια του φαίνεται και η άλλη: Ακίν­ δυνη ποίηση, ξεδοντιάρα / φαντα­ στική προείσπραξη μεταθανάτιας δό­ ξας («Αντιστάθμισμα αιωνιότητας»).

Από το Χωματόδρομο των αγώνων, περνάμε στην άσφαλτο και στο σφάλμα, σ’ αυτά τα «Χρόνια της ασφάλτου», όπως επιγράφεται η πρώτη ενότητα της Μαθητείας. Δρό­ μοι πια που γνώριζαν τις ανάγκες μου καλύτερα («Οι φίλοι μου οι δρόμοι»), με πινακίδες που δείχνουν ευκρινώς / τ η ν κατεύθυνση από το μάταιο στο χρήσιμο («Σηματοδότηση»). Μετά την τραχύτητα, η βατότητα, το μέ­ τριο και ισοπεδωτικό. Σαν τα βυζαν­ τινά μνημεία του Μυστρά, η ζωή (μας) χτίζεται βιαστικά, με υλικά κα­ τεδαφίσεων («Μυστράς»). Από την επάρκεια του παρελθόντος, του μνη­ μειακού ως τη σιγουριά του μέλλον­ τος («Αδειούχος εξόριστος»), στο παρόν της απροσδιοριστίας: Πολύ παρελθόν, πολύ μέλλον / πολύ χορ­ τάσαμε σ ’αίσθηση και γν ώ σ η / πολύ μας έλειφε το απρόβλεπτο («Μυ­ στράς»). Τόση επάρκεια! Τόση κατανόηση των πάντων, από τους νόμους της κί­ νησης της ιστορίας ως τις νόρμες των στενότερων διαπροσωπικών σχέσεων: Αυτή η σιωπηρή μας κατα­ νόηση / που καταργούσε αυθαίρετο κι απρόβλεπτο / λειτούργησε ως το χωρισμό («Το δωμάτιο»). Χωρισμός, αποξένωση, απληστία και συρρίκνωση εσωτερική, αποσυντονισμός γυναίκας-άντρα, αγιοποίηση για αχρήστευση, μικροαστικοποίηση, υπεκφυγή- και στο υλικό περιβάλλον ξεπερασμένες οικοσκευές, σάπιες προσόψεις σπιτιών, πενιχρότητα και κατανάλωση- κάθε σελίδα προσθέτει στο ρεπερτόριο της αποτυχίας. Μόνο ο ερωτισμός διατηρεί την ευ-

ρωστία και το αυθαίρετό του («Δει­ λινό», «Αντηλιά»), αλλά η ερωτική σχέση που εγκαταλείπει την εξιδανίκευση και τη χρηστομάθεια της κόκ­ κινης Χιονάτης, γίνεται ρεαλιστικά απρόβλεπτη («Ερωτική σταδιοδρο­ μία»). ΚΑΤΕΔΑΦΙΣΕΙΣ Στο δεύτερο μέρος της Μαθητείας, που αποτελείται από την ενότητα «Το δάσος και τα δέντρα», βαθμιαία η διάλυση μετατοπίζεται από το γενικό στο πολιτικό ανθρώπινο πεδίο. Η ίδια η ποίηση καθυστερεί σε τύψη, καθώς αδυνατεί να αναδείξει το πρόσωπο

του συντρόφου μέσα από το σκληρό υλικό: μα αν ήταν η ποίηση ένα κα­ μίνι, θ’ ανάδειχνε στο φως / όλο το τρυφερό, κρυμμένο μέταλλό σου. («Ένα πρόσωπο», πρώτο ποίημα της ενότητας). Τα λιγότερο «ποιητικά» στηλιτεύουν, κατεδαφίζουν μεγάλους τιμονιέρη­ δες και απολογητές, σατιρίζουν κα­ ταδίκες και αποκαταστάσεις, με επί­ γνωση της ετερόχρονης επέμβασης της σάτιρας, όσο και της αναποτελεσματικότητάς της. Εκεί είναι και ο εμβληματικός στίχος (που έκτοτε, περ­ νώντας από χέρι σε χέρι ως τσιτάτο, αλλοτριώνεται παντοιοτρόπως):

δ: αφιέρωμα

...γιατί κανένας στίχος σήμερα δεν ανατρέπει καθεστώτα / κανένας στί­ χος δεν κινητοποιεί τις μάζες («Στίχοι 2»). Με την ήττα, ο ποιητής καταθέ­ τει την εντολή του οδηγητή. Από την άλλη μεριά, η σκοπιά της «αιώνιας» ποίησης, λέει στο αμέσως επόμενο ποίημα, μας ήταν απαράδεχτη / κ ι οι αμιγείς ποιητές μας φαίνονταν/ ακίν­ δυνα, παροπλισμένα θωρηκτά («Επο­ χιακές συγκρούσεις»).

ρος από τη Θάλασσα επαγγελίας (1959-1963) συμπληρώνουν χωρίς να εξαντλούν τη θεματική της «ήττας» στην περίοδο του μετεμφύλιου, με­ ταξύ εξορίας, ελευθερίας υπό όρους και νέων οριζόντων, εξωελλαδικών. Στις αποστάσεις αυτές ανταποκρίνεται βαθμιαία η βαθύτερη μετουσίωση των τραυματικών εμπειριών από τη βία, την ανελευθερία πανταχόθεν, την ενάρετη τυφλότητα. Οι τόνοι πέ­ φτουν, το θυμικό στοιχείο εκλογιΞΑΝΑ κεύεται, η πολιτική ηθική εντοπίζεται Η παραδοχή της ήττας δεν σημαίνει στην τύψη; Ό,τι κι αν λέω ό,τι κι αν υποταγή και ηθικό παροπλισμό, αλλά γράφω / αδύνατο να πείσω τους νε­ κριτική και νέα αντίσταση, αυτή τη κρούς / πως για να ζήσω δεν τους φορά όχι απλώς στο εσωτερικό μέ­ πρόδωσα («Ό,τι κι αν λέω...», Μαθη­ τωπο της επανάστασης, αλλά και τεία ξανά). Ως τύψη εκφράζεται και ο στον εσώτερο χώρο του καθενός: κόμπος στη γλώσσα της εξομολόγη­ «Μέσα μας σύντροφοι,/ το λάθος σης («Τα λόγια», «Οχτώ χρόνια»...), ο ήταν αυτός ο τοίχος μέσα μ α ς/ που δισταγμός να παραδεχθεί Πως πια δεν τον γκρεμίσαμε ποτέ». («Ο τοί­ δεν συμβιβάζονται πίστη κι αλήθεια χος», V). Είναι τόση η πολιτική σα­ («Η στιγμή»). φήνεια, σ’ αυτή τη φάση, όπου μάλι­ Διά της εις άτοπον απαγωγής, οι στα χαρακτηριστικά επανέρχεται το ηρωικοί χρόνοι, το μεγαλείο, οι κασυνθετικό μεγαποίημα, ώστε θα μπο­ κουργίες και το υπερφίαλο ύφος τους ρούσε κανείς να μιλήσει για νέα θη­ εξημερώνονται στη μνήμη, καθώς τεία, με αναθεώρηση αξιών: «Η με­ τους διαδέχεται η μικρότητα της κα­ ταμόρφωση», «Η περικύκλωση», «Ο θημερινότητας («Οι μεγάλες ώρες»), η τοίχος», «Απολογισμός». Η συζή­ καλοχορτασμένη δυστυχία («Πολυτέ­ τηση για την ηθική της εποχιακής λειες»), ο καλλιτεχνικός καριερισμός ποίησης συνεχίζεται χωρίς νεότε­ ως εξαγορά παρελθόντος («Τρεις ρα1 αλλά στη νέα αντίσταση περι­ ιστορίες»), ο πανικός της φυσικής λαμβάνεται και η διεκδίκηση της αυ­ φθοράς («Τέλος μιας ηλικίας»), οι με­ τονομίας της ποίησης, της συνείδη­ ταλλάξεις του κομματικού ανθρώπου σης του ποιητή. Το σατιρικό ποίημα («Μπαλάντα ενός μικρού γραφει­ «Συνεδρίαση για το θέμα Παστερ- οκράτη») κ.τ.λ. νάκ» με τη σπαρταριστή του ρίμα γε­ λοιοποιεί την αντίληψη της τέχνης ΠΟΙΗΣΗ στην ζντανοβική βαρβαρότητα. Η απήχηση της ιστορίας στο ποιη­ Μαθητεία ξανά (1959-1962) και μέ­ τικό αντηχείο του Πατρικίου δεν

εξαντλείται στις χρονολογίες και τις συλλογές αυτές. Αλλά ενόσω απομα­ κρύνεται ο παροξυσμός του παραλογισμού για να τον διαδεχθεί η λελο­ γισμένη μετριότητα, η άλλη εργαλειοποίηση του λόγου και οι νέες νοβλανγκ, η ποιητική ευφυΐα και η λέξη βρίσκουν στον Πατρίκιο τη διαθεσι­ μότητα και τη δύναμη της πνευματι­ κής αντίστασης. Τώρα που μιλάει για πάρτη του, μι­ λάει πραγματικά για όλους μας. Τι λέει από δω και πέρα, δεν θα το παρακολουθήσω βιβλίο-βιβλίο, θα περιοριστώ εδώ σε γενικότητες. Αντίθετα από τον Λειβαδίτη, που γε­ μίζει το κενό της ήττας με μια αρνη­ τική θεολογία -την αποτυχία της δη­ μιουργίας διά της αποτυχίας της αν­ θρώπινης πράξης (ιστορίας)- ο Πα­ τρίκιος παραμένει στις συντεταγμέ­ νες του Λόγου και του ουμανισμού, που θεωρεί ανατάσιμο. Τα σύμβολά του είναι αυτά, η έρευνά του δεν εί­ ναι στο άγνωστο αλλά στο μη γνω­ στό, το κρυμμένο και μη αναγνωρί­ σιμο. Η απιστία του δεν είναι μηδενιστική αλλά διαλεκτική, η (μη) θρησκευτικότητά της είναι η γνώση και οι συγκεκριμένες αξίες της ζωής. Αν υπάρχει μια θεότητα, αυτή είναι η γυ­ ναίκα, σ’ αυτήν αναπέμπονται οι δι­ κές του ευχαριστίες και οι βλαστή­ μιες. Είναι ποίηση της εγγύτητας, της εμ­ πειρίας, της σωματικότητας, αλλά η κοιτίδα της είναι ο Λόγος και ο λόγος μπροστά στον καθρέφτη του. Ακούγεται συχνά σαν μονολογική ανά­ κριση του λόγου, όχι σωκρατική, γιατί δεν αποβλέπει στην καθαρή

ιδέα, αλλά καβαφική. Ο χρόνος είναι κι εδώ το κύριο «θέμα». Στον Πατρί­ κιο διαρκώς εμβαθύνεται η συνεί­ δηση της ακαριαίας παρελθοντο­ ποίησης του παρόντος και αναγνωρί­ ζεται η πρωτοβουλία των κινήσεων στο μέλλον, κόντρα σε μελλοντολο­ γίες και εσχατολογίες, υλιστικές ή με­ ταφυσικές. Αυτό ξεπερνάει το είδος της συμπερασματολογίας, της καβαφικής φρό­ νησης, λ.χ., προς κάποια συμβολική διάσταση των πραγμάτων της ζωής, μια πιο πραγματική πραγματικότητα, που μόνο η τέχνη δύναται να συλλάβει και να αποτυπώσει, αναδείχνοντας το καίριο μέσα στο καιρικό. Την αντίστροφη σχέση αυτών των δύο και την ανταλλαξιμότητά τους απο­ καλύπτει η πατρικιακή ποίηση και πε­ ζογραφία με τομές βάθους που χρη­ σιμοποιούν την απλότητα του απολόγου και τη λάμψη του επιγράμμα­ τος. Διαβάζοντάς τη χαίρεσαι τη διαύγεια αυτού του βάθους και την πλήρωση που μόνο η αληθινή τέχνη χαρίζει. Γιατί η τέχνη, όπως την απεικονίζει ο ίδιος, είναι μια συνολική μεταφορά αθανασίας· μπροστά σ’ ένα ψηφι­ δωτό της Πομπηίας, σε πίνακες του Βελάσκεθ και του Ρέμπραντ με απαστράπτοντα όπλα και σκηνές σφα­ γής, μας λέει, ξεχνάς τον θάνατο, μέ­ νει μονάχα η ομορφιά, με τους πολε­ μιστές ατρόμητους μπροστά στην επέλαση του χρόνου («Για κοντάρια και πολεμιστές», Η πύλη των λεόν­ των, 2002). ■

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ι Ακολουθώ την κατάταξη σε ενότητες και τη χρο­ νολόγηση γραφής που εγγράφει ο ποιητής στη συγκεντρωτική έκδοση των Ποιημάτων του, τό­ μοι I-IV. 2 Βλ. Σημείωμα, επίμετρο στη συγκεντρωτική έκ­ δοση Ποιήματα, II, 19531959. εκδ. Κέδρος, 1998, σελ. 207-208._________

ΙΙίαψιέρωμα

Τίτος Πατρίκιος: Τρόποι και οπτικές για την ποιητική του μαθητεία

jo#I Τίτος Πατρίκιος

Αλέξης Ζήρας

ι περισσότεροι από όσους έχουν %·#Ρ σχολιάσει την ποίηση του Τίτου Πατρικίου συναινούν σε τούτο: ότι το λυρικό του έργο, μέσες άκρες, διακρίνεται σε δύο ενότητες. Η πρώτη περιλαμβάνει τα πολύ νεανικά και αγωνιστικά του ποιήματα, ποιήματα γραμμένα συχνά με τη συναισθημα­ τική φόρτιση της εξορίας, και που αρ­ γότερα τα συγκέντρωσε στον τόμο Ποιήματα I, 1943-1953. Εδώ συγκα­ ταλέγεται και η πρώτη του συλλογή, Χωματόδρομος (1954), μία συλλογή που δεν πέρασε απαρατήρητη στα αμέσως μετεμφυλιακά χρόνια, καθώς απέδιδε με αξιοπρόσεκτη αδρότητα και οξύτητα το άνυδρο πνεύμα εκεί­ νης της «κλειστής εποχής». Επάλ­ ληλα και παραπλήσια θέματα με τα προηγούμενα βρίσκονται και στο δεύτερο βιβλίο του, Μαθητεία 19521962 (1963), που και μόνο με το χα­ ρακτηριστικό του τίτλο αντανακλά τη σχέση αμοιβαίας εξάρτησης ζωής και τέχνης ή γνώσης και τέχνης, με εν­ σωματωμένη, όμως, την εμπειρική της διάσταση. Μαθητεία στη ζωή, αλλά και μαθητεία στη δημιουργία που είναι διαρκώς ανοιχτή στην εποχή της. Αν και αυτή η δεύτερη μα­ θητεία δεν είναι απολύτως ευδιάκριτη στα όψιμα ποιήματα του Πατρικίου, σ’ αυτά που στέκονται διαφορετικά, στοχαστικότερα και πιο ειρωνικά, απέναντι στην πιο πολύπλοκη σύν­ θεση της ζωής στις τελευταίες δε­ καετίες, στην ουσία είναι πάντοτε πα­ ρούσα. Συνιστά, ας πούμε, το μέρι­ σμα της δικής του ποιητικής ηθικής, τον ορίζοντα της οποίας περιέγραψε ο Δημήτρης Μαρωνίτης στη γνωστή συγκριτική μελέτη του, αναφερόμενος στην τριάδα των περίπου συνο­ μήλικων Μ. Αναγνωστάκη - Α. Αλε­ ξάνδρου - T. Πατρικίου, Ποιητική και πολιτική ηθική. Αλλά πρόκειται για

ένα μέρισμα που μάλλον η μία εποχή του ποιητή το μεταβιβάζει στην επό­ μενη, καθώς αυτό που προέβαλε ως ομολογία πίστεως στο ποίημα «Χρό­ νια της πέτρας», επαναλαμβάνεται ως βίωμα στα επόμενα, με εντυπω­ σιακή μάλιστα σταθερότητα: «Από τη στάση μ ο υ /π ρ ο ς τη ζω ή/βγαίνουν τα ποιήματα μου. /Μ όλις υπάρξουν / τα ποιήματά μου / μια στάση επι­ βάλλουν / αντίκρυ στη ζωή» (Μαθη­ τεία): «Επισκοπώντας τα πράγματα που έχουν ήδη γίνει / Η ποίηση ψά­ χνει για απαντήσεις / σ ’ ερωτήματα που ακόμα δεν έχουνε τεθεί» («Τα ομοιώματα και τα πράγματα», Η αν­ τίσταση των γεγονότων). Εντούτοις, όπως έχουν παρατηρήσει νεότεροι μελετητές, τόσο ο Πατρί­ κιος όσο και οι περισσότεροι από τους συνομηλίκους του, το πέρασμα από τον κόσμο της συνοχής στον κό­ σμο των πολλών και μικρών βεβαιο­ τήτων πραγματοποιείται ως αποτέλε­ σμα μίας νέας κλήτευσης. Κάτι που ασφαλώς δεν υπάρχει στους νεότε­ ρους της μεταπολεμικής περιόδου. Οι ποιητές της γενιάς του Πατρικίου, και ο ίδιος βέβαια, αισθάνονται κατά κάποιο τρόπο «υποχρεωμένοι» να απολογηθούν για την ανταπόκρισή τους στα νέα δεδομένα των καιρών, ίσως σπρωγμένοι από το συναίσθημα μίας ανεξάλειπτης ενοχής. Και ενδε­ χομένως αυτή η υφέρπουσα (στον Πατρίκιο) ή εμφανής (στον Αναγνωστάκη, στον Λειβαδίτη και στον Κωσταβάρα) ενοχή είναι που δίνει στην ποίησή τους ένα μεταιχμιακό χαρα­ κτήρα. Ακόμα και το 2007 ο Πατρί­ κιος τιτλοφορεί ένα βιβλίο του Η Νέα Χάραξη. Συσσωματώνει, δηλαδή, μία κρίση ταυτότητας και την ίδια στιγμή περιέχει το πολυδιάστατο της. Από­ δειξη ότι στο έργο κανενός από όσους αναφέραμε δεν υπάρχει μία

σαφής γραμμή που ξεχωρίζει το εδώ με το εκεί, το άλλοτε με το τώρα. Υπάρχει μία συνέχεια των αντιθέ­ σεων ή των αντιφάσεων, κατά τρόπο που το διηνεκές παρελθόν είναι και διηνεκές παρόν: «Πέρασα κι εγώ χρόνια της ζωής μου / Δεμένος σε μια σκοτεινή σπηλιά / Πιστεύοντας πως το μεταβαλλόμενο παρόν/Είναι οι σκιές που έβλεπα στα τοιχώματα» («Η σπηλιά», Η αντίσταση των γεγο­ νότων). Οχι λίγες φορές, πράγματι, ο Πατρίκιος συστέγασε ποιήματα γραμμένα σε απομακρυσμένες με­ ταξύ τους χρονικές στιγμές, δίνοντας έτσι το στίγμα της ρευστότητας του χρόνου. Ετσι, η τραχύτητα της αί­ σθησης του μεταηολέμου προεκτεί­ νεται ως την Προαιρετική στάση του (1975), μία συλλογή που διαπνέεται κι αυτή από την αίσθηση του μεταιχ­ μίου, καθώς ξεχωρίζει ο διατακτικός προσανατολισμός της φωνής προς την ψαύση των περιοχών του ημί­ φωτος της ζωής που έμεναν ως τότε άδηλες. Εξάλλου, η ανακύκλωση, σε αρκετά σημεία, ποιημάτων της βα­ σανιστικής εμπειρίας του έγκλειστου ή του διωκόμενου και ηλάνητα, αρκεί από μόνη της να δώσει μία πολιτική διάσταση στη διάχυτη υπαρξιακή αγωνία. Αντίθετα προς το μεγαλύτερο μέρος της κριτικής που ασχολήθηκε με τη μεταπολεμική ποίηση, εκφράζοντας ανοιχτά τη δυσφορία της για την υψηλά τονισμένη φωνή αρκετών πρώτων συλλογών της περιόδου 1945-1955, και ευνοώντας, αντίθετα, τα εσωστρεφή ποιήματα «θλίψης και οιμωγής», πιστεύω ότι ο οδηγητικού χαρακτήρα ρυθμός δεν είναι σωστό να κρίνεται απορριπτικά με βάση το τι επικράτησε μεταγενέστερα, ως κα­ νόνας, δηλαδή, της ποιητικής γλώσ­ σας και του τόνου της, μετά τη δε­

καετία αυτή. Το παράδειγμα της «επι­ στροφής» του πολιτικού Αναγνωστάκη στα ποιήματα του Στόχου εί­ ναι ιδιαίτερα διαφωτιστικό. Το ίδιο θα έλεγα και για τη «μετακίνηση» του Τί­ του Πατρικίου, του Κώστα Κουλουφάκου, του Τάσου Λειβαδίτη, του Κλείτου Κύρου και άλλων από το πα­ ράδειγμα της φωνής του «δημε­ γέρτη» Ρίτσου στο καβαφικό παρά­ δειγμα του αναστοχασμού της ζωής ως μνημονικής σύνθεσης γεγονό­ των, πολλές φορές άτακτων. Δεν εί­ ναι μία μετακίνηση απολύτως ευκρι­ νής και διακριτή. Και πάντως, όπου εντοπίζεται στο έργο των ποιητών της πρώτης μεταπολεμικής γενιάς, δεν σημαίνει την άρνηση της αξίας της αγωνιστικής ρητορικής, αλλά το μετασχηματισμό της. Η κλήτευση υπάρχει πάντοτε. Το πνεύμα αντί­ στασης δεν έλειψε. Ωστόσο, με την πάροδο του χρόνου μειώθηκαν, έως εξαφανίσεως, οι μονοσήμαντες απλουστεύσεις του που άλλοτε τις ευνοούσαν και τις έτρεφαν οι σαφείς ιδεολογικοί διαχωρισμοί. Εκεί όπου προηγουμένως κυριαρχούσε ο κρου­ στός ρυθμός και είχαν σημασία οι με­ γάλοι βηματισμοί του για τη συνεν­ νόηση με τον αναγνώστη, τώρα σει­

δ:αφιέρωμα

ρά παίρνει ο εστιασμός στις απο­ την αβεβαιότητα του άλλου περιβάλ­ χρώσεις, στους αδιόρατους υπαινιγ­ λοντος: «Μια βέβαιη λύση η σ ά ρ κ α / μούς, στοιχεία που εμφανώς μας ει­ ένας εκβιασμός συγχώ ρεσης/ για το σάγουν στην αλλαγή οπτικής του φταίξιμο που δε σώνεται / το φταί­ ποιητή, περισσότερο ως προς τη λει­ ξιμο που θα ξανάρθει. /Κ άτω από τα σκοτεινά αγκαλιάσματα / η άβυσσος τουργία των λέξεων στο ποίημα. Νομίζω, λοιπόν, ότι η αγωνιστική των καθημερινών πραγμάτων» (Το ρητορική που επιβίωσε αρκετά φταίξιμο»). χρόνια μετά τη δεκαετία 1945-1955, Από πολλές απόψεις δεν πρόκειται επέβαλε μία μορφή αναγκαίας αφαί­ για κάποιο αναηοδογύρισμα της γρα­ ρεσης στην τεχνική της ποίησης. Το φής του Πατρικίου. Η φωνή του εξα­ προβλέψιμο της, οι κοινοί της τόποι, κολουθεί να ακούγεται συγκινημένη, δεν προερχόταν όπως πολλοί νομί­ έστω και αν το συναισθηματικό της ζουν από την άγνοια των νεωτερικών βάθος δημιουργείται τώρα από την αντιλήψεων ήταν ένα στοιχείο συ­ ένταση της ερωτικής απώλειας, της στατικό που φρουρούσε τον υποτι­ απουσίας ή του αισθησιακού ονεί­ θέμενο «αρραγή» ορίζοντά της. ρου. Αλλά για έναν ποιητή στο έργο Όμως η αλλαγή του γενικότερου του οποίου ανέκαθεν είχε κυρίαρχη πνεύματος της εποχής, η κρίση της θέση η συγκίνηση, στις διάφορες κλίεπικής συνείδησης, η μινιμαλιστική μακές της -από τη δραματική, τελε­ εστίαση του βλέμματος του ποιητή, τουργική κίνηση ως την ειρωνείαείναι συνδηλώσεις μιας γενικότερης πρόκειται, οπωσδήποτε, για μία δια­ αλλαγής. Το πέρασμα από την ανά­ φορετική συγκίνηση. Έτσι, τα πεζοταση στην αναδίπλωση είναι ευνόητο λογικά στοιχεία στη γλώσσα της ότι απαιτούσε για την έκφρασή τους Προαιρετικής στάσης αυξάνονται ένα στοχαστικό, συγκρατημένο και στη Θάλασσα επαγγελίας, παρά το λιγότερο δραματουργικό / θεατρικό ότι στη δεύτερη συλλογή περιλαμβά­ ύφος: «Ολο περισσότερο αρνούμαι/ νονται κατά βάση ποιήματα ενός αυξάνοντας τα ναι που λέω» («Προ- ερωτικού λυρισμού άμεσης και όχι ϊούσα άρνηση», Αντικριστοί καθρέ­ έμμεσης -όπως στον Καβάφη- έντα­ φτες), ή πιο ελλειπτικά: «Να δω το σης. Στα ακόμα μεταγενέστερα βι­ φοβερό, έλεγα / να συγκρατήσω ως βλία, -Αντιδικίες (1981), Αντικριστοί το τέλος / την εικόνα του / όποια κι καθρέφτες (1988), Η πύλη των λεόν­ αν είναι. / Α π ό μέσα μου πρόσεχα / των (2003)-, η στοχαστική διάθεση μην κάνω τίποτα / και το προκα- είναι ακόμα πιο εμφανής, ενώ εντείλέσω» («Η πρόκληση», Αντικριστοί νονται και δύο άλλα στοιχεία που συ­ καθρέφτες). Ήδη, στη Θάλασσα νήθως είναι σύνδρομα της αφηγημα­ επαγγελίας (1977) τα πράγματα φαί­ τικής ανάπτυξης: το χιούμορ και η ει­ νεται πως έχουν πια μπει σε διαφο­ ρωνεία. Ο συναισθηματικά υπογραμ­ ρετική τροχιά, και αξίζει να σημειωθεί μισμένος λυρισμός, χωρίς να εξαφα­ πως την αλλαγή διάθεσης ο Πατρί­ νίζεται, παρακάμπτεται πλέον συνει­ κιος τη συνδυάζει ή την ταυτίζει με δητά, το συναισθηματικό βάθος δητην ερωτική προοπτική. Ο κόσμος μιουργείται τώρα από την ένταση της αλλάζει, όπως το γυναικείο σώμα ερωτικής απώλειας, της απουσίας ή αναδημιουργεί τη βεβαιότητα της του αισθησιακού ονείρου, επομένως αφής, διώχνοντας τη ρευστότητα και από την ένταση της μνήμης.

Πεζά που συγγενεύουν με σχολια­ σε ποθητά κορμιά / ανασυνδέει σμένους αφορισμούς, όπως το Συνε­ σκορπισμένες σκέψεις / επαναφέρει χές ωράριο (1993) και το Στην ίσαλο μυρουδιές, ξαναβγαίνει/από τις σή­ γραμμή (1997). Ποιήματα που ανα- ραγγες των τραίνων / ανασηκώνεται διπγούνται τπ σοφία των πραγμάτων ως τους πύργους του νερού / φτά­ ή που προσπαθούν να δουν τπ ρίζα νοντας - μη ξέροντας ακριβώ ς/πού τους, κάτω από τπ φαινομενικότπτά τελικά θα φτάσει». Από τα πρώτα τους. Τι απ’ όλα; Το πιθανότερο θα ποιήματά του, γραμμένα το 1948, ως ήταν να υποθέσει κανείς, διατρέχον- αυτά της Ηδονής των παρατάσεων τας αυτό το πρωτεϊκό έργο που εναλ­ (1992), ή ακόμα πιο πέρα, ο Τίτος Πα­ λάσσεται συνεχώς, ότι π αλλαγή τρίκιος από ένα πράγμα μπορούμε να εστιασμού τπς γλώσσας του το πούμε ότι δεν μετακινήθηκε. Σχεδόν ώθπσε μακριά από τπ νεανική έμ- πεισματικά. Δεν αποσπάστηκε ούτε φαση του Πατρικίου στπν πολιτική. στιγμή από την ανθρώπινη κατά­ Και πράγματι, υπό μία έννοια έτσι εί­ σταση, ως ένα γεγονός μοναδικό και ναι, αλλά και έτσι δεν είναι. Τι σπμαί- ανεπανάληπτο. Αναμφίβολα, υπήρ­ νει π πολιτική για την ποίηση; Ότι τε­ ξαν στιγμές στο νεανικό του έργο λικά τής χρησιμεύει για να της δείξει όπου τα ιδεολογικά σύμβολα κάλυ­ ότι ανήκει κάπου ή ότι, αντίθετα, την ψαν ένα μέρος αυτής της κατάστα­ ωθεί να μην ανήκει πουθενά αλλού σης1 ή, άλλες στιγμές, αργότερα, παρά μόνο στην ελευθερία της; Γι’ όπου ο ειρωνικός σχολιασμός των αυτό και η συχνή αίσθηση του ανα­ ανθρώπινων παθών τα έκανε να γνώστη ότι ο ποιητής δεν έχει εξο­ μοιάζουν με θεωρήματα για τη ζωή. φλήσει τίποτε και τίποτε δεν έχει πά- Σε οποιαδήποτε, όμως, περίπτωση ψει να τον διεκδικεί, από όσα έζησε, δεν έχει πάψει να γυρεύει το αποτύ­ καθώς, όπως λέει στο ποίημα «Ο κύ­ πωμα του ανθρώπινου γεγονότος κλος» (Η αντίσταση των γεγονότων), πάνω στο χρόνο - τον ιστορημένο η δημιουργική φαντασία, «τυλίγεται και τον υποκειμενικό, i

Θεοφάνης Θεοφάνους 12 ΕΚΔΟΧΕΣ ΓΙΑ ΕΚΕΙΝΗ Αφήγημα με έντονο δοκιμιακό και ποιητικό ύφος για τον Έρω για την απόσταση ασφαλείας που κρατάμε απ’ τον εαυτό μας. Μια αόρατη πλοκή σ’ ένα γαϊτανάκι στιγμών που σκιαγραφούν το ποοτρέτο Εκείνης κι ενός ευρηματικού φόνου που οδηγεί στην απόλυτη ελευθερία. ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΠΕΡΙ ΤΕΧΝΩΝ Κανακάρη 65, 262 21, Πάτρα Τηλ.: 2610 62 52 57 & 2610 91 09 12, Fax: 2610 91 08 99

δίαφιέρωμα

;g©»| Τίτος Πατρίκιος

Η μακρά πορεία του Trrou Πατρικίου V ■ τέχνη, λέει ο κοινός τόπος, πα­ ρακολουθεί την ζωή και συχνά τη συμπληρώνει. Όταν όμως σταθεί κανείς μπροστά στο έργο, κι ιδίως όταν το έργο είναι εντυπωσιακό σε όγκο και ποιότητα, μπορεί να συμ­ βαίνει και το αντίθετο. Το σκέφτομαι κάθε φορά που διαβάζω τα ποιήματα του Τίτου Πατρικίου, συγκεντρωμένα σε τέσσερις ως στιγμής τόμους. Το ίδιο μου συμβαίνει και με τα πεζογραφήματά του, που αποτελούν, πι­ στεύω, όχι συμπληρώματα αλλά επε­ κτάσεις της ποίησής του και ως ένα βαθμό τα ημερολόγιά της. Παραβιάζει κανείς ανοιχτές πόρτες επαναλαμβάνοντας ότι ο Πατρίκιος ανήκει στους επιφανείς ποιητές της πρώτης μεταπολεμικής γενιάς που διαμόρφωσε το σύγχρονο ποιητικό τοπίο. Όμως, σε μία εποχή σαρωτικού σχετικισμού είναι, μου φαίνεται, αναγκαίο να το τονίζουμε. Οι ποιητές της πρώτης μεταπολεμικής γενιάς όρισαν το πεδίο και το πλαίσιο της ευαισθησίας μέσα στο οποίο, στις αρ­ χές της δεκαετίας του 7 0 τουλάχι­ στον, κινήθηκε και η δική μου γενιά. Δεν αναφέρομαι στα όρια της σημα­ σίας, στη χρήση της γλώσσας ή ακόμη και στην τεχνική, στην αξιο­ ποίηση του εκάστοτε ευρήματος και στα σχετικά, αλλά στο κοίταγμα του κόσμου και στη στάση μας έναντι της Ιστορίας και των μεταβολών που προκαλεί η αλλαγή ρυθμού του ιστο­ ρικού βηματισμού, τόσο στον περί­ γυρο όσο και στον εσωτερικό κόσμο του ποιητή. Διαβάζοντας τα ποιήματα του Πατρι­ κίου, η πρώτη αίσθηση που σου γεν-

νάται είναι πως διανύεις μαζί με τον ποιητή την ίδια πορεία, ότι κινείσαι στον ιστορικό χρόνο, ο οποίος στο τέλος γίνεται ποιητικός, κυκλικός, δη­ λαδή, μέσω των αναδρομών και των απολογισμών. Πίσω τους υψώνεται το τοτέμ της Ιστορίας, τώρα πλέον γυμνό και μόνο. Όπως όλοι οι ποιητές αιχμής του αιώνα που αφήσαμε πίσω μας, ο Πατρίκιος αναμετρήθηκε με την Ιστορία σε στιγμές έξαρσης, αλλά και σε περιόδους κρίσης. Είναι, δη­ λαδή, κι αυτός τέκνο της Κλειώς, μιας θετής μητέρας, κι έμελλε να κινηθεί ανάμεσα στο έπος και στο δράμα, σ’ αυτό που συνέβαινε γύρω του και σ’ εκείνο που αναπτυσσόταν μέσα του, ανάμεσα στην ατομική συνείδηση και στην κίνηση του πλήθους. Ποιητές της Ιστορίας βεβαίως πρέπει να θεω­ ρούμε όχι όσους θέλησαν να την κα­ ταγράψουν, αλλά εκείνους που επι­ χείρησαν να την αλλάξουν - και μαζί της να αλλάξουν την ίδια την κοινω­ νία. Σκέφτομαι εδώ τον Μαγιακόβσκι, τον Μπρεχτ, το νεανικό Ώντεν. Στην ίδια κατηγορία, τηρουμένων πάντοτε των αναλογιών, ανήκει ο Πα­ τρίκιος, όπου το ζητούμενο είναι η ανατροπή, κι άρα η ατομική ζωή και η τέχνη (ως ατομικό δημιούργημα κι αυτή) τίθενται στην υπηρεσία της βί­ αιης μεταβολής, ακόμη και αν χρεια­ στεί να εναντιωθεί στη φυσική τάξη των πραγμάτων. Η ηθική έτσι θεω­ ρείται σημαντικότερη από την αι­ σθητική, η δράση και το αποτέλεσμα πρωταρχικοί στόχοι, γι’ αυτό και η έκφραση δεν εκλαμβάνεται ως αξία κα­ θαυτή, αλλά ως μέσο για να πετύχουμε εκείνο που εξ ορισμού την ξε-

Από αριστερά: Δ. Φωτιάδης, Ζαν Πολ Σαρτρ, Κ. Σταματίου, Τ. Βουρνάς, Τ. Λειβαδίτης, Τ. Πατρίκιος, Γ. Ιμβριώτης.

περνά: τη δίκαιη πολιτεία, την ιδα­ νική κοινωνία, εκείνη, για παρά­ δειγμα, στην οποία αναφέρεται ο Ώντεν στο ποίημά του Ισπανία. Οι στό­ χοι αυτοί μοιάζουν μεγαλύτεροι από την ίδια την ζωή, γιατί συνθέτουν την ιδεατή ζωή, μια ζωή πολλαπλασιασμένη, που δεν μπορεί παρά να προ­ ϋποθέτει την υπέρβαση του εαυτού μας. Στην πρώτη τουλάχιστον περίοδο της ποίησης του Τίτου Πατρικίου τα παραπάνω είναι, κατά τη γνώμη μου, ολοφάνερα. Στη συνέχεια, το καθε­ στώς της διάψευσης, η κατάρρευση, το νέο πεδίο των μεταβολών μαζί με τις τεράστιες συνειδησιακές μετατο­ πίσεις οδηγούν τον ποιητή όχι πλέον στις απλές κριτικές παρεμβάσεις, αλλά σε κριτικές αναθεωρήσεις. Ο παρών χρόνος εμφανίζεται επισφα­ λής, για τούτο και συνοδεύεται από τη συστηματική ανάκληση του πε­ ριεχομένου του που κινδυνεύει να εξαφανιστεί εξαιτίας της κατάρρευ­ σης του ίδιου του περιεχομένου του, δηλαδή των προβολών του στο μέλ­ λον, με αποτέλεσμα να εμφανίζεται ένας κόσμος διαψεύσεων που για να υπάρξει θα πρέπει να αποκοπεί από το νόημά του. Το επακόλουθο κάθε καταστολής φυσικά είναι η αφασία, ό,τι με άκρα οξύτητα ο Ελιάς Κανέτι ονομάζει «λογική του επιζώντος». Ετσι, λοιπόν, για τον ποιητή το ζή­ τημα τώρα δεν είναι το τι συνέβη, αλλά κυρίως το γιατί συνέβη. Κι

εμείς, πώς διαβάσαμε τα γνωρίσματα της εποχής, τι της προσφέρουμε αλλά και τι εισπράξαμε από αυτήν. Ταυτοχρόνως, προβάλλει επιτακτικά το αίτημα να διατηρήσουμε ζωντανή τη μνήμη των νεκρών, να ανασύ­ ρουμε από τη λήθη το θαμμένο πρό­ σωπο της εποχής, να αντιμετωπί­ σουμε το εκφενακισμένο παρελθόν, χωρίς την παρουσία του οποίου το παρόν μεταβάλλεται σε τεράστια μαύρη τρύπα της συνείδησης που κα­ ταπίνει ζωές κι εξαφανίζει υπάρξεις. Κι αν η Ιστορία υπήρξε μητριά -και μάλιστα κακή μητριά, γι’ αυτό και δεν είχε κανένα δισταγμό να θυσιάσει τα παιδιά της- ο απογαλακτισμός είναι αναπόφευκτος, έστω κι αν, για να τον πετύχουμε, θα πρέπει να κρίνουμε τον ίδιο τον εαυτό μας. Για να φτάσει κανείς σε τέτοια συμ­ περάσματα χρειάζεται να διανύσει μακρά πορεία. Δεν είναι νομίζω τυ­ χαίο που σε μία πρόσφατη -κι από τις καλύτερες- συλλογή του, την Πύλη των λεόντων, ο Πατρίκιος αντ­ λεί από παραδομένη και μη βιωμένη Ιστορία τα παραδείγματα που του χρειάζονται, προκειμένου να μιλήσει για τη βιωμένη, τη δική του ιστορία, για το παρόν όχι ως παραδοχή αλλά ως παράδειγμα, ως μαθητεία στις προκλήσεις του μέλλοντος. Κι έχει ιδιαίτερη σημασία ότι αυτό συμβαίνει σε μία περίοδο ιστορικής ανάσχεσης, όπου το παρόν φαντάζει ως νεκρό διάστημα που μεσολαβεί ανάμεσα σε

δ : αφιέρωμα

I δ 116

||

όσα συνέβησαν και σε ένα μέλλον από το οποίο κάποιοι νομίζουν ότι έχουν τπ δύναμπ να αφαιρέσουν το περιεχόμενό του. Εδώ, λοιπόν, π αφύπνισπ τπς ατομικής συνείδπσπς είναι π μόνπ που μπορεί να ξαναδώσει στο περιεχόμενο το νόπμά του, επιστρατεύοντας το ισχυρότερο όπλο τπς: τπν κριτική. Η κριτική είναι βασικό γνώρισμα των μεταπολεμικών ποιπτών τπς Αριστε­ ρός, και δεν θα έλεγα ότι κάτι τέτοιο συμβαίνει μόνο στπ χώρα μας. Ο Πα­ τρίκιος θα μπορούσε να στρέψει την πλάτη στο παρελθόν του, αλλάζον­ τας πορεία. Θα ήταν άλλωστε και το ευκολότερο. Επέλεξε, όμως, το δύ­ σκολο: να σταθεί απέναντι στον εαυτό του, να τον κρίνει, κρίνοντας την ίδια στιγμή κι όσα τον διαμόρ­ φωσαν, εκείνα στα οποία πίστεψε, τα όσα έζησε, και σε μεγάλο βαθμό κι αυτούς που πέρασαν από την ζωή του και τη σημάδεψαν. Συνήθως σε τέτοιες περιπτώσεις η νοσταλγία είναι αναπόφευκτη. Όμως, οι απολογισμοί τώρα προκύπτουν ως αναπόφευκτη συνέπεια της προσπά­ θειας να αντληθεί το περιεχόμενο της διάρκειας μέσα από τις αποτυπώσεις μιας περιπετειώδους ζωής, ώστε το περιεχόμενό της να επαναπροσδιο­ ριστεί τη στιγμή ακριβώς που ανα­ καλείται. Αλλά ας μην ξεγελιόμαστε. Τα βιώματα εδώ είναι μετουσιωμένα, συμπυκνωμένα, αποτυπωμένα κρι­ τικά και όχι σπάνια με καταφανή ει­ ρωνεία. Οχι για τη ματαιότητα των ανθρώπινων -κάθε άλλο-, αλλά για τον αόρατο φθορισμό μιας ζωής που επανέρχεται σε ατελεύτητους κύ­

κλους, στους οποίους αν ήθελα να δώσω ένα όνομα, θα τους χαρακτή­ ριζα ιστορικές εποχές. Οι πικρές υπομνήσεις επομένως, εις εαυτόν πρωτίστως, δεν αναιρούν ό,τι υπο­ φώσκει κάτω από τους απολογι­ σμούς: την κατάφαση στην ζωή, στο δώρο της ύπαρξης και της δημιουρ­ γίας. Ολα αυτά, βέβαια, θα αναρωτιόταν κανείς, πώς μετουσιώνονται ποιη­ τικά; Είπα κι άλλοτε πως ο ποιητής Τί­ τος Πατρίκιος έχει μεγάλες συγγέ­ νειες με τον Μπρεχτ, όχι μόνο γιατί και οι δύο είναι ποιητές της πόλης (με τον τρόπο που βλέπουμε σήμερα τις πόλεις: ως εκφράσεις του αστικού τοπίου), αλλά και πρωτίστως για εκείνο που καθιστά την ποίησή του εξαιρετικά σημαντική: τον τρόπο με τον οποίο αναδεικνύει την τρομερή δύναμη του αυτονόητου. Ο Πατρίκιος είναι ποιητής της εποχής και της Ιστορίας, ταυτοχρόνως, ωστόσο, και του βιωμένου χρόνου που επανέρχεται υπό μορφή υπο­ μνήσεων, διερωτήσεων και μικρών φαινομενικά αποριών. Για τούτο και το αυτονόητο σπάει την κρούστα της κοινοτοπίας κι ακούγεται νέο - και τούτο είναι στην ποίηση το πιο δύ­ σκολο: να παραχθεί ποιητικό αποτέ­ λεσμα μέσα από τη σύγκρουση με την ιστορική ασυνέχεια, να δημιουρ­ γήσει κανείς ποίηση εποχής που το περίγραμμά της να ορίζεται μέσω της μνήμης και των ατομικών ή μη απο­ λογισμών. Κι ακόμη, να είναι ποίηση κρίσης, όχι όμως και καθολικών απορρίψεων, να επιτυγχάνει την ανά­ κληση του βιωμένου χρόνου και των

τραυματικών του εμπειριών, καταφάσκοντας ταυτοχρόνως στο βαθύ­ τερο περιεχόμενο τπς ζωής. Η τέχνπ, λέμε, γεννιέται εκεί που ανατρέπονται οι ισορροπίες, εκεί που ο λόγος μοιάζει ανίσχυρος κι ο δπμιουργός γνωρίζει πως με δεδομένπ την αδυ­ ναμία αυτή είναι αναγκασμένος να προχωρήσει, πως ανάμεσα στα πράγ­ ματα και στην εικόνα τους μεσολαβεί πάντοτε η σιωπή, το τείχος του ανεί­ πωτου, το λευκό χαρτί όπου πάνω του είναι γραμμένη με συμπαθητική μελάνη η αληθινή ουσία του κόσμου. Αυτό δηλώνουν ως ένα βαθμό οι πα­ ρατακτικές περιγραφές στην ποίηση του Πατρικίου, τόσο κυριολεκτικές ρεαλιστικές θα είχαν κάποιοι τον πει­ ρασμό να τις χαρακτηρίσουν. Ωστόσο, πολύ σύντομα κάποιος ανα­ καλύπτει ένα τεράστιο πεδίο διπλοσημείων, τα νοήματα που ή κρύβον­ ται στα κενά ή υποφώσκουν, και συ­ νειδητοποιεί ότι ο ρυθμός ο οποίος ανεβάζει τα βιώματα στην επιφάνεια υπακούοντας σε μια, ας πούμε, ρη­ τορική του εξώστη αξιοποιείται πλέον στο χαμηλό επίπεδο, ενοποι­ ώντας τη διασπασμένη πραγματικό­ τητα με τη βιαιότητα εντούτοις και τη θεληματικότητα εκείνου που, επειδή καταφάσκει στην ζωή, δεν μπορεί παρά να θεωρεί την ενότητά της απα­ ραίτητη προϋπόθεση και της δικής του δημιουργίας, ακόμη κι αν κατα­ λήγει στη διαπίστωση ότι η δύναμη της έλλειψης είναι ισχυρότερη της όποιας περιγραφής. Αλλωστε, τέτοια είναι η ίδια η προϋπόθεση της δημι­ ουργίας, όπως τη διατυπώνει ο Μπέκετ: «Δεν μπορώ να συνεχίσω. Θα

συνεχίσω». Αν στο έργο αποτυπώνονται τα τοπία του χώρου, η πράξη της δημιουργίας είναι μία συνεχής διαδοχή των το­ πίων του χρόνου. Στα τελευταία βι­ βλία του Πατρικίου ο χρόνος βιώνεται διπλά: ως παράγωγο νέων εμπει­ ριών, αλλά και ως επιστροφή των αναμνήσεων. Όμως, κάθε ανάκληση είναι κίνηση στο χρόνο, κίνηση προς τα εμπρός, κίνηση στο παρόν, στη στιγμή που συμπυκνώνει τα πάντα και τούτο μόνο στην ποίηση μπορεί να συμβεί. Η ποίηση αποτυπώνει πάντοτε το παρόν, μόνο που το πα­ ρόν αυτό είναι παρατεταμένο και πο­ λώνεται στη στιγμή όπου σταματά και ακινητεί ο απομνημειωμένος χρό­ νος. Γι’ αυτό και εκείνο που αποτυπώνεται έχει τη δύναμη του καθολι­ κού. Κατά συνέπεια, εννοεί ή υποδει­ κνύει πολύ περισσότερα από τα όσα περιγράφει. Η ποίηση του Πατρικίου είναι μια συνεχής διαδοχή στιγμών, μια ζωή που μετουσιώνει τον εαυτό της και μετατρέπεται σε κοινό κτήμα. Όσο κι αν αυτά σε πρώτο επίπεδο ακούγονται ως γενικεύσεις, δεν είναι. Γιατί εδώ υπάρχει ένας κόσμος που εξελίσσεται, μια συνείδηση που σκά­ βει συνεχώς στα βιωματικά της κοι­ τάσματα, αναζητώντας το λόγο όχι της δικής της ύπαρξης αλλά της δια­ μόρφωσής της. Γι’ αυτό και στην τε­ λευταία ποιητική συλλογή του Πα­ τρικίου, τη Νέα Χάραξη, υπάρχουν και ποιήματα αυτοαναφορικά, όχι βεβαίως κείμενα ποιητικής, αλλά ποιήματα όπου κρίνεται η ίδια η πράξη της δημιουργίας και τα παρά­ δοξό της ή μη.

δ:: αφιέρωμα

Οι ρομαντικοί θεωρούσαν στα τέλη του 18ου αιώνα πως εκείνο που προέχει στην ποίηση είναι η δημιουργία του άλλου, η ανακάλυψη του άλλου μέσα στο αυτό. Έναν αιώνα και πλέον αργότερα το ρομαντικό άλλο εξηγήθηκε διαφορετικά: ως αλλαγή στην τάξη του λόγου. Μεγάλες αλλαγές στην τάξη του λό­ γου δεν θα συναντήσουμε πολλές στην ποίηση του Πατρικίου, ενός αντιρομαντικού ποιητή - αν σημαίνουν τίποτε στη σημερινή εποχή παρό­ μοιες διαπιστώσεις. Έχουμε, ωστό­ σο, συνεχείς και μικρές μετατοπίσεις της οπτικής γωνίας από συλλογή σε συλλογή, οι οποίες ακολουθούν την πορεία προς την αυτογνωσία που αν­ τιπροσωπεύουν οι εκφραστικές αλ­ λαγές στη συγγραφική του πορεία, αλλαγές που στο πεδίο της διαδοχής δύσκολα διακρίνονται, αλλά αν, λ,χ., κανείς ηροβεί σε ένα άλμα, η.χ., αν διαβάσει το Τέλος του καλοκαιριού ή Τα κοιτάσματα του χρόνου και στη συνέχεια αφήσει όλα τα υπόλοιπα και πάει κατευθείαν στην Αντίσταση των γεγονότων ή στη Νέα Χάραξη, θα του φανούν πολύ μεγάλες. Έχουμε άραγε μεταβεί από την κοινωνική στην ατομική περιοχή; Η ερώτηση μοιάζει περιττή. Στον ατομικό χώρο, σε ένα δωμάτιο, μπορεί να περιέχονται τα πάντα, κι αυτά να διαστέλουν το χώρο, να τον κάνουν να μοιάζει πολύ μεγαλύτερος, δηλαδή, να διαστέλουν ταυτοχρόνως και το χρόνο, να τον καθιστούν ελαστικό, όπως έλεγε ο Οκτάβιο Πας, που σημαίνει ότι στο ελάχιστο να μπορεί να χωρέσει το παν - και σε μια σταγόνα το

άπειρο: στην κεφαλή μιας καρφί­ τσας, λ.χ., να χαράξει ο τεχνίτης τη σκηνή μιας μάχης, σε πέντε αράδες να δοθεί ο ορισμός του σύμπαντος, σε μια απλή γραμμή να χαραχθεί ο ορίζοντας. Μέσα στα χρόνια ο Πα­ τρίκιος ανέπτυξε σε αξιοζήλευτα επί­ πεδα μαζί με την τεχνική των αδιά­ κοπων αναβαθμών και την τεχνική των λεπτομερειών, χωρίς τις οποίες αδυνατούμε να συνθέσουμε την ού­ τως ή άλλως αβέβαιη σήμερα εικόνα του κόσμου. Ο χώρος είναι το παρόν, όμως, για τον ποιητή τα κοιτάσματά του βρί­ σκονται στο παρελθόν. Πρόκειται για τα κοιτάσματα του χρόνου - για να παραπέμψω στον τίτλο ενός από τα παλαιότερα βιβλία του. Από εκεί μεταφέρονται στο χαρτί και στην τυ­ πωμένη σελίδα. Κι αυτά που έχουν μεταφερθεί, όπως βεβαίως κι εκείνος που τα μετέφερε, αξίζουν το θαυμα­ σμό και την αγάπη μας. Επιβεβαιώ­ νουν, αλλά και υπερβαίνουν, τολμώ να πω, τα όσα ο ίδιος με πικρή με­ τριοπάθεια συμπυκνώνει στους θαυ­ μάσιους καταληκτικούς στίχους του ποιήματος «Στίχοι 2» του 1967. Γι’ αυτό κι εγώ δε γράφω πια για να προσφέρω χάρτινα ντουφέκια όπλα από λόγια φλύαρα και κούφια. Μόνο μιαν άκρη της αλήθειας να σηκώσω να ρίξω λίγο φως στην πλαστογραφημένη μας ζωή. Όσο μπορώ, κι όσο κρατήσω. ■

ΓΙΑΝΗ KOPAATOY ■Η ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΕΩΣ ΤΟΥ 1821» ΝΕΑ ΕΚΔΟΣΗ μετά από 36 ολόκληρα χρόνια. Κομβικό έργο για την Αριοτερή διανόηση στην Ελλάδα. Έργο εμβληματικού χαρακτήρα για την αριστερή και νεοτερική διανόηση στη χώρα μας, η «Κοινωνική σημασία της Ελληνικής Επαναστάσεώς του 1821» του Γιάνη Κορδάτου τυπώθηκε για πρώτη φορά το 1924 και σήμερα φτάνει επιτέλους στήν έκτη έκδοση (και μόλις δεύτερη μεταπολιτευτικά), συμπληρώνοντας ένα σημαντικό κενό στα εκδοτικά πράγματα.

Ριζικά νέα έκδοση με: • Νέα στοιχειοθεσία, δίχρωμη και πεντάχρωμη εκτύπωση, θαυμάσια εικονογράφηση με λιθογραφίες και μικρογραφίες εποχής.

• Νέα γλωσσική επιμέλεια, που πετυχαίνει να διατήρήσει την ιδιόλεκτο και τις ορθογραφικές προτάσεις του Κορδάτου, απαλείφοντας συγχρόνως παλαιότερες αβλεψίες.

• Νέο σχεδίασμά εξώφυλλου από το Γιάννη Λεκκό, που επιμελήθηκε και την έκδοση του 1972.

Προλογίζει ο καθηγητής Ιστορίας Δημήτρης Δρακόπουλος.

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΣΥΛΛΟΓΗ

ΚΥΚΛΟΦΟΡΕΙ ΣΤΑ ΒΙΒΛΙΟΠΩΛΕΙΑ ΑΠΟ ΤΙΣ ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΣΥΛΛΟΓΗ ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΔΙΑΘΕΣΗ: ΦΑΒΙΕΡΟΥ # 1 4 4 52 ΜΕΤΑΜΟΡΦΩΣΗ. ΠΙΑ.. 211 500 5500. FAX: 211 300 5599.EMAIL: sillogi@mailink.gr

δίαφιέρωμα

Η «διαιώνιση των παροδικών κι ακαριαίων»

ως μέθοδος ανθρωπογνωσίας Κατερίνα Κωστίου

| δ

Η σχέση συγγραφέα και έργου και ιδίως τα όρια της συγγραφικής βα­ σάνου -ζήτημα καίριο για κάθε συγ­ γραφέα, αλλά και για τη λογοτεχνική δημιουργία αυτή καθαυτή- συνιστά έναν άλλοτε ρητά διατυπωμένο και άλλοτε λανθάνοντα προβληματισμό του Τίτου Πατρικίου. Αντιπροσωπευ­ τικό παράδειγμα αποτελεί ένα από τα κείμενα ποιητικής, που πλούτισαν τη νεοελληνική λογοτεχνία, η πεζή αφή­ γηση «Δύο παράλληλοι μονόλογοι», από το βιβλίο Περιπέτειες σε τρεις σχεδίες (2006), όπου δύο «αναγνω­ ρισμένοι συγγραφείς» στοχάζονται πάνω στο θέμα της ανανέωσης του συγγραφικού ύφους (ΠΣ, σελ. 118).1 Το ζήτημα των ορίων, όχι μόνον της τέχνης, αλλά του ανθρώπου γενικό­ τερα, φαίνεται να απασχολεί ιδιαί­ τερα το συγγραφέα στον τέταρτο τόμο των ποιητικών απάντων του, όταν γράφει στα 1988: Όπως το σώμα ξέρει πού τελειώνει πλάθοντας από μόνο το περίβλημά του έτσι θα ήθελα οι σκέψεις μου κι οι επιθυμίες μονάχες να παίρνουνε το σχήμα τους γνωρίζοντας πού και πώς να τερματίσουν. («Ίθυνσις ορίων», IV, σελ. 15) Έκτοτε, με κάθε καινούργια του κα­ τάθεση ο ποιητής αποδεικνύει πόσο εκτατά μπορεί να είναι τα όρια, γεγο­ νός που φυσικά απορρέει από ένα εγ­ γενές χαρακτηριστικό της ποιητικής

του: το διαρκή επαναπροσδιορισμό της ταυτότητας του ποιητικού υπο­ κειμένου και επομένως και του λόγου του. Καρπός της 67χρονης ποιητικής πο­ ρείας του Πατρικίου είναι οι 15 ποιη­ τικές συλλογές,2 που στεγάζονται στην τετράτομη πλέον έκδοση των ποιητικών του απάντων, και η ποι­ ητική συλλογή Η Νέα Χάραξη (2007), όπου περιλαμβάνονται 66 ποιήματα.3 Στην καίρια μελέτη του για την Ποιη­ τική και Πολιτική Ηθική της Πρώτης Μεταπολεμικής Γενιάς, ο Δημήτρης Μαρωνίτης έχει προτείνει μία περιοδολόγηση του έργου του ποιητή: την «πρωτόλεια επικολυρική» του Χωμα­ τόδρομου, τη «μέση δραματική» της Μαθητείας και την «ώριμη μεταδραματική» της Προαιρετικής στάσης.4 Συνεχίζοντας το παραπάνω σχήμα, θα μπορούσε ίσως κανείς να προ­ σθέσει την επίσης ώριμη «αναστοχαστική» περίοδο που ξεκινάει με τους Αντικριστούς καθρέφτες (1988) και, κατά κάποιον τρόπο, συνεχίζεται με τη Νέα Χάραξη (2007), με μία σύν­ τομη διακοπή: το μυθολογικό ιντερμέδιο της Πύλης των λεόντων (2002). Οι βασικές ορίζουσες κάθε περιόδου παραμένουν σταθερές, παγιώνοντας την πολιτική και ποιητική ηθική του Πατρικίου, όπως αποτυπώνεται στην τετράτομη έκδοση του έργου του: από την αγωνιστική πνοή των χρό­ νων της αθωότητας, την οδυνηρή αν­ θρωπολογία της επιβίωσης που ορί­ ζει η εξορία, ως τον αγώνα της επα­ νένταξης και της συμφιλίωσης του υποκειμένου με το δικό του χωρο­ χρόνο και τη συνειδητοποίηση του

ποιητή ότι η ιστορία προχωράει μέσα από την «αντίσταση των γεγονότων» και από εκεί στην αναγωγή του σύγ­ χρονου ελληνισμού σε μυθικά αρχέ­ τυπα και στην ανατομία της καθημε­ ρινότητας η διαδρομή είναι μεγάλη. Στην περίοδο που συστηματοποιείται εκφραστικά με την Αντίσταση των γεγονότων (2000), κυριαρχεί η προ­ σπάθεια ανάκαμψης ενός φαινομε­ νικά νηφάλιου ποιητικού εγώ, που αγωνιά να επαναπροσδιορίσει τη σχέση του με τους άλλους, τη σχέση του παρόντος με το παρελθόν, το ρόλο της ποίησης στην ανθρώπινη εξέλιξη. Όπως έχει παρατηρηθεί, στη συλλογή αυτή, ο Πατρίκιος, παραμένοντας βαθύτατα πολιτικός ποιητής, κινείται σε ένα ευρύτερο ανθρωπολογικό και ανθρωπογνωστικό θεμα­ τικό κύκλο.5 Η διεργασία αυτή έχει αρχίσει νωρίτερα ήδη από τη συλ­ λογή Αντικριστοί καθρέφτες (1988), όταν ο ποιητής ανάμεσα «στο πα­ ρελθόν που τον ωθεί και στο μέλλον που τον σέρνει, ακινητεί στο παρόν για να δει τι συμβαίνει γύρω του» (/V, σελ. 26). Το ποιητικό υποκείμενο πα­ ρατηρεί αποστασιοποιημένο μέσα από το αποκαθηλωτικό πρίσμα της ειρωνείας. Συνήθως, παρά την υφέρπουσα καταγγελία, ο ποιητικός λόγος παραμένει στην επικράτεια της ειρω­ νείας: Μήπως εκείνοι που σωπάσανε στους δύσκολους καιρούς έκαναν καλά; Κάποιοι έπρεπε να περισωθούν για να μιλάνε σήμερα, μνημονεύοντας κι εμάς

έστω παραποιημένους. («Χρησιμότητα της σιωπής», IV, σελ. 33) Άλλοτε πάλι, η ειρωνική λειτουργία, όταν δεν περιορίζεται σε υπαινικτικές νύξεις, ενδύεται το ντύμα της αλλη­ γορίας. Σπάνια, η σατιρική πρόθεση υιοθετεί τη γλώσσα του «χαμηλού» ρεαλισμού, όπως στο παρακάτω ποίημα, όπου στο στόχαστρο του ποιητικού υποκειμένου βρίσκεται τόσο μία κατηγορία εύκολης σύγ­ χρονης ποίησης όσο και η έκπτωση του καθημερινού λόγου: Δεν ξέχασα ποτέ τη σπουδαιότητα της επικαιρικής ποίησης ούτε της εύληπτης γραφής. Να λοιπόν ένας στίχος σημερινός, ευκολονόητος και πανελλήνιος: «Τι λέτε ρε μαλάκες!» («Επικαιρική ποίηση», IV, σελ. 58) Η δύναμη της ποιητικής του Πατρι­ κίου οφείλεται κατά πολύ σε δύο εγ­ γενή της ποιητικής ιδιοσυγκρασίας του χαρακτηριστικά: τη δυνατότητα πολλαπλών μεταμορφώσεων της ποιητικής ύλης και τη συνεχή ανανέ­ ωση του ποιητικού λόγου. Σ’ αυτά οφείλεται και η δραστικότητα της συλλογής με το σημαδιακό και πολύ­ σημο τίτλο Η Νέα Χάραξη (2007), η οποία υπερβαίνει το μέσο ορίζοντα προσδοκιών. Διότι, για όσους περίμεναν τη συνέχιση της διερεύνησης από τον ποιητή των μυθικών αρχετύ-

IΤίτος Πατρίκιος

δ : αφιέρωμα

122

§3

πων, η συλλογή αυτή αποτελεί μία νέα έκπληξη. Έχοντας διανύσει πολύ μεγάλη απόσταση από τον επικολυ­ ρικό Χωματόδρομο, αλλά και προ­ σφέρει το εξαιρετικό (με τη διττή ση­ μασία) δείγμα της ιδιαίτερης ανθρω­ πογεωγραφίας της Πύλης των λεόν­ των, ο Πατρίκιος ξαναβρίσκει το υφάδι τής πριν το 2002 ποιητικής του στόφας, επιβεβαιώνοντας ότι ο βασικός ποιητικός οπλισμός του ανα­ πτύσσεται πάνω στον άξονα της δια­ χρονίας γύρω από τον οποίο τυλίγε­ ται σαν σπείρα ο βιωμένος χρόνος, δηλαδή, η εμπειρία. Βασικό χαρα­ κτηριστικό της νέας συλλογής είναι η αναγωγή του παρελθόντος στο πα­ ρόν με στόχο την ανθρωπογνωσία. Όπως μας έχει προϊδεάσει ήδη από τους Αντικριστούς καθρέφτες, ο ποι­ ητής συσπειρώνεται στην ανατομία του εφήμερου και του ακαριαίου: Δεν γυρεύω πράγματα κοινής αποδοχής αιώνια μόνο παροδικά κι ακαριαία που ίσως εγώ μπορέσω κάποτε να διαιωνίσω («Διαιώνιση», IV, σελ. 24) Το ποιητικό υποκείμενο, ακόμη πιο θυμόσοφο και στοχαστικό απ’ ότι στο παρελθόν, αλλά με την ίδια εγρή­ γορση, αναπολεί, παρατηρεί, σχολιά­ ζει, με χιούμορ και ψυχραιμία. Με λόγο στιλπνό και διαυγή, με την οι­ κονομία των ποιητικών μέσων που κατέκτησε με καιρό και με κόπο, ο ποιητής έχει πια συμφιλιωθεί όχι μό­ νον με το παρόν αλλά και με το μέλ­

λον. Η οδυνηρή διαδρομή του Χω­ ματόδρομου οδήγησε τον πολύπλαγκτο ποιητή - Οδυσσέα σε μία πα­ τρίδα σίγουρα αλλιώτικη απ’ ό,τι την οραματίστηκε, αλλά, όμως, αληθινή. Αυτό που απομένει είναι ο ίδιος να χαράξει μία νέα εσωτερική πορεία που να οδηγεί στην ανασύσταση του κόσμου του: Μ’ αρέσει που θα τελειώσω τη ζωή μου στην πατρίδα κι ας είναι μια πατρίδα αλλιώτικη από εκείνη που ονειρεύτηκα είναι όμως πατρίδα αληθινή γι’ αυτό και κάθε μέρα όπως όλοι οι γεννήτορες γίνεται πιο ξένη («Η πατρίδα», NX, σελ. 45) Από τη νέα πρόσληψη της πραγματι­ κότητας και του χωροχρόνου δεν θα μπορούσε να απουσιάζει ένας δια­ χρονικός κοινός ποιητικός τόπος: το εφήμερο της ζωής. Το ζήτημα του αναπόφευκτου τέλους επανέρχεται συχνά στη νέα συλλογή, με έναν ιδιό­ τυπο τρόπο: πουθενά δεν υπάρχει η λύπη της απώλειας, ο φόβος του αγνώστου, η αγωνία του θανάτου, αλλά η αποστασιοποιημένη αγέρωχη βεβαιότητα μίας διαδρομής οδυνη­ ρής, ωστόσο, κερδισμένης μέσα από την απτή πραγματικότητα «των εφή­ μερων» (NX, σελ. 55). Δίχως ψευδαι­ σθήσεις ο ποιητής, αντίθετα μ’ αυ­ τούς που «διαχειμάζουν στην εικο­ νική πραγματικότητα καλοκαιριών μεταπλασμένου παρελθόντος»,

στρατευμένος πάντα στο κυνήγι της αλήθειας, επισκοπεί «τα συντελε­ σμένα για να καταλάβει το πώς και το γιατί αλλά και το τι πράγματι συ­ νέβη», αγωνίζεται να «καταργήσει τις παλιές του προσηλώσεις» και να κα­ τανοήσει τη νέα πραγματικότητα (« Η επόμενη φάση», NX, σελ. 38). Μέσα σ’ αυτήν την επίσκεψη παλαιών και νέων πραγμάτων ο έρωτας, δύ­ ναμη ζωοποιός και ανεξιχνίαστη, τροφοδοτεί είτε τη φιλοσοφική διερεύνηση είτε το θυμοσοφικό στοχα­ σμό, κάποτε όχι δίχως το άλας της ει­ ρωνείας: Άραγε πώς γεννιέται από ένα τίποτα η επιθυμία; Πώς η επιθυμία γίνεται έρωτας, ο έρωτας πώς αλλάζει σε μακρινή ανάμνηση; Άραγε πώς μπορεί η ανάμνηση να σβήνει μες στο τίποτα; («Κυκλικό», NX, σελ. 47) Και αλλού: Την ποίηση όπως τις γυναίκες μόνο με την απειλή της εγκατάλει­ ψης την αγαπάμε. (Έρωτες», NX, σελ. 60) Παράλληλα, το παρελθόν αναδύεται μέσα στις καινούργιες συνθήκες εννοηματώνοντας εκ νέου την πορεία

που διανύθηκε, όχι για να απαλείψει την οδυνηρή και ανεξίτηλη εμπειρία της εξορίας, αλλά για να την αντιπαραβάλει προς ένα αβασάνιστο και μο­ νόχορδο παρόν. Η αποστασιοποίηση του ποιητικού υποκειμένου και η συ­ νακόλουθη ειρωνική αντίστιξη, μέσα από την οποία αναπτύσσεται η ποιη­ τική ύλη, κορυφώνουν την υπόκωφη δραματική ένταση του ποιήματος: Ήδη από χρόνια πριν φαινόταν παλιομοδίτικο να μιλάς για εξόριστους στα ξερονήσια που αργοπεθαίνουν στην κόλαση της πέτρας με γύρω το συρματόπλεγμα της θάλασσας. Το αναθυμάμαι σήμερα που πλήθη ανθρώπων ορέγονται τα ίδια γυμνά νησιά για τη ζεστή τους πέτρα που αναδίδει φως για τη δική τους θάλασσα με το ελεύθερο γαλάζιο για όσα πιστεύουν πως θα ζήσουν σ ’ έναν παράδεισο για δεκαπέντε, είκοσι το πολύ, μέρες διακοπών. Ακόμα και το πέρασμα από την κόλαση στον παράδεισο είναι υπόθεση συνθηκών.

Παρίσι, 1967.

(«Υπόθεση των συνθηκών», NX, σελ. 50) Μακριά από την «εποχή των βεβαιο­ τήτων που έφυγε πριν καν τελειώσει ο αιώνας», το ποιητικό υποκείμενο διερευνά με νηφαλιότητα τις καθη­ μερινές «τετριμμένες», αλλά, ωστό­ σο, αληθινές βεβαιότητες, και τα «επανερχόμενα ερωτήματα» που ελ­ λοχεύουν στην κοίτη της καθημερι­ νότητας: Πώς έτσι εύκολα πεθαίνει ένας άνθρωπος; Πώς έτσι εύκολα μπορεί ένας άλλος να γίνει ο θάνατός σου; Πόσο θα πρέπει να κρατάει η ζωή για να τη βαρεθούμε; Πόσο για να βεβαιωθούμε ότι αξίζει; Ερωτήματα που ξαφνικά επανέρχονται εκεί που χαίρεσαι τη συντροφιά καινούργιων φίλων σ ’ εστιατόριο πολύβουης πόλης. («Επανερχόμενα ερωτήματα», NX, σελ. 80) Αφήνοντας πίσω του «πραγματικό­ τητες που αποδείχτηκαν πλαστές», «αστέρια-καύτρες μες στη νύχτα», που έσβησαν διά παντός, ξένος προς τα «λιπαρά εγκώμια» και τους «σπα­ ραγμούς των θρήνων», ο ποιητής ανατέμνει ψύχραιμα τη σύγχρονη ανθρωπογεωγραφία των πόλεων και

τις «εφήμερες» αιώνιες βεβαιότητες με μία όλο και πιο απέριττη και δίχως ψιμύθια ποιητική γλώσσα. Και όπως το ίδιο το ποιητικό εγώ διατείνεται σε ένα από τα πιο δραστικά αλληγορικά ποιήματα της συλλογής, «με το κενό» φτιάχνει «περίτεχνους λαβυ­ ρίνθους», «μήπως και λευτερώσει απ’ τα βάθη τους έναν αθέατο Μινώ­ ταυρο» (NX, σελ. 79).

1 Οι συντομογραφίες αντιστοιχούν στα βιβλία του Τίτου Πατρικίου: ΠΣ: Περι­ πέτειες σ ε τρεις σχεδίες, αφ ηγήσεις, εκδ. Κέδρος, 2θο6. IV: Ποιήματα, IV, 1988-2002. NX: Νέα Χάραξη, εκδ. Κέ­ δρος, 2007.

2Η κατανομή γίνεται ως εξής: Ποιήματα, I; 1943-1953'· Πρώτα ποιήματα, Επι­ στροφή στην ποίηση, Largo, Μ εγάλο γράμμα, Α σκήσεις, Χω ματόδρομος, Χρόνια της πέτρας. Ποιήματα, II, 19531959: Τέλος του καλοκαιριού, Τα κοιτά­ σματα του χρόνου, Αντιδικίες, Μαθη­ τεία. Ποιήματα, III, 1959-1973'· Μαθητεία ξανά, Θάλασσα επαγγελίας, Παραμορ­ φώσεις, Προαιρετική στάση. Ποιήματα, IV, 1988-2002: Αντικριστοί καθρέφτες. Η ηδονή των παρατάσεων, Η αντίσταση των γεγο νό τω ν και Η πύλη των λεό ν3Δίχως να συνυπολογίσουμε το συγκεν­ τρωτικό τόμο των ερωτικών του ποιη­ μάτων (Λ υ σιμ ελή ς πόθος, 2οο8), ο οποίος επιβεβαιώνει την άρρηκτη σχέση της ερωτικής του έκφρασης με την πολιτική του συνείδηση.

4 Μαρωνίτης, Δ. Ν.. Συνομιλία. Κείμενα του Δ. Ν. Μαρωνίτη για το έρ γο του Τί­ του Πατρικίου, επιμ. Ελένη Αντωνιάδου, εκδ. Κέδρος, Αθήνα, 2005. σελ.

255Μαρωνίτης. ό.π., σελ. 89.

Milan Miranflp Jply Bernqrd Malamud Deborah Eisetiberg

Isqac Babel

ary ibison mes Joyce

ΤΗΣ ΑΓΑΠΗΣ ΜΟΥ Ο Σ Π Ο Υ Ρ Γ Ι Τ Η Σ ΠΕΤΑΞ Ε

uyDe laupassant ~

Διαδρομές Αγάπης από τον Τσέχοφ στη Μάνρο

Irace Paleyl David. / /. '] ΚΥΚΛΟΦΟΡΕΙ TON ΙΟΥΝΙΟ

VladimirNabokoy t

Stpqrt Dybek 'yg?

Γλύκωνος 10-12,106 75 Αθήνα, Τηλ.: 21,07228647, Fax: 210 7228648 ): Πατριάρχου Ιωακείμ 8,106 74 Αθήνα, Τηλ.: 210 7247116, Fax: 210 7232066

www.libro.gr info@libro.gr

* rh m Johnson - „

L^PO

§;αφιέρωμα

Πατρίκιος: εξέχουσα σύνθετη αξία

§> I ος Πατρίκιος

ΓΊάννης Βαρβέρης

δ| S

m w ροσπαθώντας να μιλήσει κανείς I . αναγκαστικά εξ όνυχος και λα­ χανιασμένα για μία εκτεταμένη ποιη­ τική πορεία, όπως αυτή του Τίτου Πα­ τρικίου, έχει την υποχρέωση με θλίψη του να παρακάμψει ρωμα­ λέους παραστάτες ενώπιον σημαιο­ φόρου. Ο σημαιοφόρος, το πατρίκιον είδος που μας αφορά, είναι η ίδια η ποίηση. Όμως, εξίσου πατρικίες είναι και οι άλλες παραστάτριες ιδιότητες που άρδευσαν και αρδεύουν τον ποιητή: γιατί ο Τίτος Πατρίκιος υπήρξε και είναι και αποφασιστικός αγωνιστής και οξυδερκής στοχαστής και δεινός κοινωνιολόγος και πολύτι­ μος μεταφραστής και συναρπαστι­ κός αφηγητής και πολυτάλαντος της ζωής και της εμπειρίας και ο άτυπος επί τιμή πρέσβης των ελληνικών γραμμάτων στην αλλοδαπή - ένας ποιητικός πολίτης του κόσμου. Δεν ξέρω γιατί, ξαναδιαβάζοντας τώρα την ποίησή του, από το μαθη­ τικό 1943 μέχρι σήμερα, στο εκλεκτό εκδοτικό της νοικοκυριό του Κέ­ δρου, ένιωσα πως όλες οι παραπάνω, αλλά κι άλλες πολλές ανθρώπινες ιδιότητες του Πατρικίου, αποτυπώνονται ανάγλυφα στην ίδια τη δια­ μόρφωση της ποιητικής του μέσα στα χρόνια, χωνεμένες σε μία εντε­ λώς προσωπική ομοιογένεια. Έχει όνομα η ομογένεια αυτή; Θα τολμούσα να της δώσω ένα: η ποίηση του Πατρικίου, παρά τη ματωμένη συνοφρύωση του ιστορικού πλαισίου στο οποίο είναι κατά μέγα μέρος χα­ ραγμένη, λέγεται και ισοδυναμεί με «αταλάντευτη κατάφαση ζωής». Αυ­ τός που τη γράφει, παρότι πολιτικο­ λογεί ή ακόμη και στρατεύεται, κατ’ ουσίαν είναι κυριευμένος από ένα βαθύ συναίσθημα νηφάλιας ορμής. Θέλει να ζήσει και να ζήσουν και οι

γύρω του - αλλά εν ελευθερία και δι­ καιοσύνη, μέσα σ’ έναν κόσμο που του αρνείται και μας αρνείται αυτές ακριβώς τις κρίσιμες παραμέτρους. Στη συγκεκριμένη παράλογη αγκύ­ λωση του κόσμου είναι που αντιδρά όλη η ποίηση του Πατρικίου - αντί­ δραση η οποία μπορεί και να συ­ ναντά έτσι το ιδιότυπο εκείνο σχήμα της πολιτικής και ποιητικής ηθικής που είχε ευστοχότατα προταθεί το 1976 από τον καθηγητή Μαρωνίτη και είχε στεγάσει τον Πατρίκιο μαζί με τον Αναγνωστάκη και τον Αλε­ ξάνδρου. Στ’ αλήθεια: η οργή ποιεί στίχο, κα­ θώς έλεγε ο Γιουβενάλης. Μόνο που η οργή στην ποίηση αυτή, τουλάχι­ στον στις πρώτες φάσεις της, δεν εκ­ δηλώνεται με ακαριαίες εκρήξεις, αλλά άλλοτε με περιγραφική αναλυτικότητα και δεσμούς προς την πα­ ράδοση και άλλοτε με δραπέτευση προς τις ατραπούς ή τις λεωφόρους της ποιητικής αφαίρεσης. Ας πάρουμε, ωστόσο, στάγδην γεύ­ σεις, όσες επιτρέπει η κλεψύδρα, απ’ αυτή τη θεματική: η Κατοχή και η μνήμη, η ενοχή για τους φίλους που θυσιάστηκαν, η φυλακή ως αδελφοκτονία, η αδελφοκτονία του Εμφυ­ λίου ως ισόβια φυλάκιση της μνήμης, το μικροαστικό βόλεμα στις αποικια­ κές παρυφές του αμερικάνικου ονεί­ ρου, ο υπαρξιακά απαρηγόρητος έρως του έρωτα αλλά και του θανά­ του, η επανένταξη του αριστερού στο αστικό τοπίο, η σταδιακή συνειδητοποίηση της προδοσίας των ιδανικών, τέλος ο ρόλος της ποίησης μέσα σ’ όλα και πάνω απ’ όλα αυτά. Πάντως, όποια και όση κι αν υπήρξε η περι­ πλάνηση, ο Πατρίκιος ανήκει σ’ εκεί­ νους που υποστηρίζουν τελικά πως όσο υπάρχουν γη και σπόροι υπάρχει

δυνατότητα βαλανιδιάς, ανεξάρτητα αν ξέρει καλά πως το πρόβλημα του νερού παραμένει ανοιχτό. Μίλησα προηγουμένως για τους δύο αντίθετους πόλους τεχνικής, τον ανα­ λυτικό και τον αφαιρετικό, που δί­ νουν σάρκα και οστά στην ποιητική έμπνευση. Επειδή «πολλών ανθρώ­ πων παιδιά είναι τα λόγια μας», δεν θα ’ταν ίσως άσκοπο κάπου εδώ να επισημάνει κανείς τις καταγωγές της ποίησης του Πατρικίου, αυτούς τους καθρέφτες με τους οποίους αναμε­ τρήθηκε και στα ευεργετικά θρύ­ ψαλα των οποίων μόρφωσε το δικό του πρόσωπο. Έτσι, λοιπόν, η πύκνωση αισθήματος του Σεφέρη, η εν­ τυπωσιακή ευγλωττία του Γιάννη Ρίτσου, η εκφραστική ρώμη και το υψηλό φρόνημα του Κώστα Βάρναλη, η λεπτότατη, πανάκριβη μετα­ φυσική εσωστρέφεια του Τάσου Λειβαδίτη, ή, ακόμη, ο Μαγιακόβσκι, ο Πάουντ, ο Αραγκόν ή ο Νερούντα δεν είναι φωνές ξένες προς την ατο­ μική με τα χρόνια φωνή του Πατρι­ κίου. Ωστόσο, εκπλήσσομαι όταν ακούω και διαβάζω -ή μάλλον όταν δεν ακούω και δεν διαβάζω- πως ο Πατρίκιος είναι μακριά απ’ τον Καρυωτάκη. Πώς εξηγείται, λοιπόν, μια βαθιά ειρωνική, σατιρική ή έστω, σί­ γουρα θυμόσοφη, καθόλου κατσούφα, αλλά συνάμα αδιόρατα βι-

τριολική πλευρά της ποίησης αυτής και που διόλου δεν θα δυσαρεστούσε τον Καρυωτάκη; Κάποιο ρόλο θα ’χει παίξει σ’ αυτήν την αποσιώπηση η καταστατική επιφύλαξη μιας εποχής απέναντι στον πυροβολισμό της Πρέ­ βεζας. Ύστερα απ’ αυτή τη γρήγορη περι­ πλάνηση στις θέσεις και διαθέσεις της ποίησης του Πατρικίου, θα πρότεινα να διαβάσουμε ένα ποίημα ευ­ λογημένης ώρας που συναιρεί πολ­ λές απ’ αυτές τις διαθέσεις. Θαρρώ ότι δεν θα ’μουν έξω από τα πράγματα αν το θεωρούσα ένα από τα χαρακτηριστικότερα και περιεκτι­ κότερα της περιβόητης «ποίησης της ήττας». ΔΙΑΙΩΝΙΣΗ ΤΟΥ ΟΔΟΥΣ Για το παιδί που έκανες και καμαρώνεις Ορθώνεσαι σαν αγρίμι μπρος απ’ τη φωλιά σου. Όλα τα ξέχασες λοιπόν; Κι ο δρόμος μας; Ή τάχα πια δεν βλέπεις το μαστίγιο που αιωρείται πάνω απ’ τα κεφάλια μας; Όχι, αν είναι για μια σπορά να σταματήσουμε, να φτιάξουμε ένα σπίτι σαν άλλη

δ:αφιέρωμα

φυλακή, να μας εξαγοράσει το ακριβοδίκαιο συζυγικό αιδοίο, καλύτερα όλα τα χρόνια της ζωής μας με τα γεννητικά όργανα λιωμένα μες τις τανάλιες της εξορίας, καλύτερα τα στόματα να ερειπωθούν δίχως φιλί δίχως προσφάι αρθρώνοντας ως το τέλος τις δικές μας λέξεις, καλύτερα μια πυρκαγιά να μας σαρώσει και μας και τα μικρονοικοκυριά μας.

boDiidioy bauj. I«©8;

Έτσι, λοιπόν, από τπ στράτευσπ στπν πολιτικό και, μέσω πάντοτε του αι­ σθήματος, από τπν πολιτικό στπν απεξαρτημένη ιδεολογία, π ποίποπ του Τίτου Πατρικίου, αναπεπταμένα π εσωγραμματική, παρά τις πολιτικές τπς προτεραιότητες, έμεινε ισοβίως αφενός μουσική και αφετέρου αφα­ τρίαστα κοσμοπολιτική - υπό την έν­ νοια, βέβαια, ότι ποτέ δεν αρνήθηκε καμιά πτυχή της ζωής για θέμα και εφαλτήριό της. Είναι ποίηση που σφυρηλάτησε ένα δυναμικό γλωσσικό εργαλείο, χωρίς στενόκαρδες διακρίσεις υλικού, υψώ­ θηκε σε λυρικές κορυφώσεις ή ύψωσε ηθικά ζητούμενα χωρίς, όμως, ποτέ να καταδεχθεί το μελο­ δραματισμό άλλων φωνών της Αρι­ στερός, όρθωσε σύμπαν εικόνων και μεταφορών, στις οποίες το καίριο αμιλλάται την πρωτοτυπία και ο υπαι­ νιγμός του λόγου τη διεισδυτικότητα του βλέμματος. Φαίνεται, πάντως, πως ύστερα από την υπερπεντηκονταετή περιδιά­ βαση αυτού του ευαίσθητου παλμο­ γράφου, στα χείλη απλώνεται τώρα η

στυφή γεύση παραδοχής του ανέφι­ κτου των οραμάτων. 'Οχι παραίτηση. Απλώς, ελαφρά, υπομειδιώσα με­ λαγχολία. Ο Πατρίκιος γνωρίζει τώρα και εκείνο που ο ίδιος πρωτοείπε και το πιστοποίησε και ο Αναγνωστάκης: ότι κανένας στίχος σήμερα δεν κινητοποιεί τις μάζες, / κανένας στί­ χος σήμερα δεν ανατρέπει καθε­ στώτα. Απέναντι σ’ αυτή τη γνώση, όμως, και ιδίως απέναντι στο μέγα κίνδυνο η κάποτε επανάσταση να υποβιβασθεί σε εδραίο καθεστώς, ο Πατρίκιος αντιτάσσει πάλι, τι άλλο, τους στίχους: «αν δεν κινητοποιούν τις μάζες, τουλάχιστον συνεχίζουν να μας ξεμουδιάζουν, να μας ξεβολεύουν και ίσως να μας φυγαδεύουν από το δόλιο, λιπαρό και νυσταλέο εφησυχασμό προς την άγρυπνη, δροσερή αβεβαιότητα». Κι αυτή τη δροσερή αβεβαιότητα που μαρτυρούν οι χιλιάδες ετερογενείς εμπειρίες του είναι που έχω τόσα χρόνια εισπράξει απ’ τον άνθρωπο Τίτο Πατρίκιο. Δεν αγαπώ την ανεκ­ δοτολογία. Άρα δεν θέλω εδώ να επε­ κταθώ σε αναμνήσεις κοινών ταξιδιών, ευεργετικές συναντήσεις σε θερινές διακοπές ή λογοτεχνικά δεί­ πνα. Απ’ τον Τίτο πάντα έχεις να μά­ θεις, να σου θυμίσει, να σου εξομο­ λογηθεί - ακόμα και «επικίνδυνες» περιοχές της πλούσιας περιπέτειάς του, που φωτίζουν σκοτεινά σημεία της εμφυλιακής και της μεταπολεμι­ κής μας ζωής. Στέρεος φίλος, με στοργή απέναντι στις επερχόμενες γενιές της λογοτεχνικής κοινωνίας, ο Τίτος Πατρίκιος είναι μία σύνθετη αξία όπου συνομιλούν η ποίηση, η ευ­ φυΐα, η μνήμη, η κατάφαση και το χα­ μόγελο, ενώ κάτω απ’ όλα αυτά κρύ­ βεται επιμελέστατα η σοφή μελαγχο­ λία. ■

«Πλάγιος φωτισμός»1 Ύστερα από δέκα χρόνια συσχέτισα επιτέλους δυο περιστατικά κι εκείνα πάλι δέκα χρόνια μεταξύ τους χωρισμένα. Τίτος Πατρίκιος, «Ο αναγκαίος χρόνος» Είθισται να θεωρούμε δεδομένη τη «στράτευση» της πρώτης με­ ταπολεμικής ποιητικής γενιάς και να την προτάσουμε ως κύριο γνώ­ ρισμά της: όντως ο πόλεμος, η δυναμική ενός δεκαετούς αγώνα και οι συνέπειές του (Κατοχή, Αν­ τίσταση, εμφύλιος σπαραγμός, στρατοπεδικές συνθήκες και εξο­ ρίες) απαίτησε κορμιά και μυαλά, θούριους, παιάνες και υψηλό φρόνημα - άλλωστε, ακόμη και όταν επανεκτιμήθηκε αυτή η λο­ γοτεχνική εσοδεία, η αποτίμηση έγινε πάλι με όρους μάχης: μίλη­ σαν για ποίηση της ήττας. Η αλή­ θεια είναι πως η περιπέτεια της ελευθερίας έπλεκε τα νήματα του πολιτικού και στις παραμικρές ρα­ φές των ποιημάτων. Ο Τίτος Πα­ τρίκιος σε πρόσφατη δημόσια εξομολόγηση αναφέρει: «Ο φανα­ τισμός εκείνων των εποχών δεν έχει καμία σχέση με το σήμερα. Σήμερα είναι παιδική χαρά. Τότε πίστευα με τόσο φανατισμό στον αγώνα που αποφάσισα να κόψω την ποίηση διότι θεωρούσα ότι ήταν σαχλαμάρα μικροαστική. Αλλά ξανάρχισα να γράφω κρυ­ φά. Ούτε στον εαυτό μου δεν το ομολογούσα » . 2 Η Ε πιστροφ ή στη ν ποίηση (ποιήματά του της περιόδου 1948-1951) δίνει ακρι­ βώς το κλίμα αυτής της αμφιθυ­ μίας: «Η πράξη προλάβαινε το

στοχασμό / ο στοχασμός δε χω ­ ρο ύ σε στα τραγούδια. / Οι ξινές ρώ γες ωρίμασαν απότομα».3 Το Μεγάλο γράμμα (1952), συγκλονι­ στική αποτύπωση της εκτοπισμέ­ νης ζωής στον Άη-Στράτη, το εκ­ φράζει παραστατικότερα: «Οι λ έ ­ ξεις τεντώ σανε και τρίζουν. / Απαιτούν να ειπωθούν».4 Πολι­ τική και ποιητική άσκηση, λοιπόν, ισομοιράζουν το πάθος του νεα­ ρού Πατρικίου για αυτογνωσία: εμφανίζεται επισήμως στην ποιη­ τική κονίστρα το 1954 με το Χω­ ματόδρομο «σαν έτοιμος από καιρό», με ακονισμένα εργαλεία και διακριτή την ποιητική του πε­ ριοχή. Ο σπόρος της κριτικής εγρήγορσης, η οποία θα σφραγί­ ζει ανεξίτηλα εφεξής το έργο του, έχει ήδη αποδώσει καρπούς: «Και συ σταμάτα το χαμόγελο αυτής της ηλίθιας αισιοδοξίας » 5 παραγγέλλει, παίρνοντας τις αποστά­ σεις του από κάθε φενακισμένη συνείδηση και ανοίγοντας επώδυνα ερωτηματικά: «Πόσο εμείς οι ίδιοι γινόμαστε ξ έ ν ο ι/κ ι ο εαυ­ τός μας ένας ξαφνικός περιπατη­ τής / που μας κοιτάζει μ ε περιέρ­ γεια κι επιτίμηση...», αποτολμά τη φράση στο Μεγάλο γράμμα, έστω κλείνοντάς τη μέσα σε παρέν­ θεση, σαν μύχια σκέψη, κι έπειτα προεκτείνοντάς τη θαρρετά στο Χωματόδρομο: «Συλλογιστήκαμε / τόσες αγαπημένες συνομιλίες φίλων / που ίσως το ξέρανε στο βάθος / πως κάποια μέρα θ ’ αντικρίζονται σαν ξένοι;».6 Στην εξηνταπεντάχρονη ποιητική διαδρομή του, «δράστης μαζί και θεατής», ο Πατρίκιος δεν έπαψε ποτέ να ανατέμνει το γύρω και το μέσα του, επανερχόμενος σε μνή-

Λίζυ Τσιριμώκου

I

δ: αφιέρωμα

μες, πολλές τραυματικές ή ακόμη και εφιαλτικές, γυρεύοντας να κωδικοποιήσει με ακρίβεια το πο­ λιτικό και αισθηματικό τοπίο μιας εποχής, λειτουργώντας απομυθευτικά, με οιονεί επιστημονικό πάθος - σταθμίζοντας τα αλλοτινά ή τα τωρινά «προσπαθούσε περισσότερο να παρατηρεί / προ­ σπαθούσε λιγότερο να συγκινείται».7 Έχει κανείς την αίσθηση πως σπάζει τον καθρέφτη της ποίησης και αιχμαλωτίζει πολυπρισματικά σε αναρίθμητα θραύ­ σματα ατόφιες στιγμές από την παρτίδα που παίζεται στη σκακιέρα του χρόνου. «Είμαι ό,τι δεν έχω γίνει ακόμα - / μέσα μου σφυροκοπάει η σκαλωσιά του μέλλοντος. Είμαι ό,τι πρέπει να γίνω - / γύρω μου οι φίλοι απαι­ τούν οι εχθροί απαγορεύουν», αυτοπεριγράφεται ο ποιητής στο Τέλος του καλοκαιριού (19531954).8 Στην πορεία, τα όρια με­ ταξύ φίλων και εχθρών πολλές φορές μετατέθηκαν και πρέπει να έχει πιστέψει πολύ κάποιος στη δύναμη της φιλίας για να μπορεί να ομολογεί: «Για να γλι­ τώσω από τα λιπαρά εγκώμια / χω ρίς να καταφύγω στους σπα­ ραγμούς των θρήνων / έπρεπε κάθε τόσο να θυσιάζω έναν φίλο / κι ας μην το ’θελα να τελειώσω μοναχός».9 Ωστόσο, η ιδιότητα του αδειούχου εξόριστου προίκισε τον Πα­ τρίκιο διά βίου με μία δύναμη που αποτυπώνεται καθαρά στη σύνολη παραγωγή του: είναι η διαρ­ κής ετοιμότητα του ανθρώπου που γνωρίζει πως ανά πάσα στι­ γμή η μετέωρη ελευθερία του μπορεί να ανασταλεί, που υπο­ χρεώνεται, λοιπόν, εκ των πραγ­

μάτων να γεύεται την παραμικρή χαρά της ύπαρξης με όλο του το είναι, να συλλαμβάνει με κάθε του κεραία το μεγαλείο της ζωής και της καθημερινότητας, να γί­ νεται χθόνιος, γήινος: «Πότε επι­ τέλους θα το καταλάβεις / πως δε γινήκαμε άγγελοι. / Παραμένοντας άνθρωποι / μ ε κόκαλα και σάρκα / σε χαιρετούμε», υπενθυ­ μίζει στο «Ταχυδρομικό δελτά­ ριο » 10 με σαφέστερη διατύπωση: «Δ εν πέρασαν χω ρίς ν’ αφήσουν χνάρια / τα δύσκολα εκείνα χρ ό ­ νια / που κάθε στιγμή είχες να διαλέξεις / ανάμεσα στη ν επι­ βίωση και τη συντριβή».11 Η επικαιρότητα χαράσσει, δηλαδή, και προσδιορίζει την ποίηση του Πα­ τρικίου, αλλά ο προσεκτικός ανα­ γνώστης του έργου του αντιλαμ­ βάνεται αμέσως πως δεν είναι επικαιρικός, ευκαιριακός ποιη­ τής, όπως εύστοχα παρατηρεί ο Δ. Ν. Μαρωνίτης . 12 Το ποιητικό του στίγμα διακρίνεται από τα εφηβικά πρωτόλεια και καμιά έξωθεν επιταγή ή πίεση δεν μπό­ ρεσε να το εξαλείψει ή να το αλ­ λοιώσει1 αντίθετα, οι καταναγκα­ σμοί, τα πολλαπλά εμπόδια, τα πε­ ριττά φορτία, οι απώλειες, η βα­ ναυσότητα σμιλεύουν και αποκα­ θαίρουν το λυρισμό του, τον απαλλάσσουν από τη ρηχή αισθη­ ματολογία, τον γειώνουν σε στίχο νευρώδη, στοχαστικό και δρα­ στικό είτε μιλά για συλλογικά είτε για προσωπικά πάθη. Από τη γενιά αυτή που «σπατάλησε τους ποιητές της», όπως είπε ο άλλος ,13 τη γενιά, δηλαδή, των πολέμων, των διωγμών, των λογοκριτικών ελέγχων, των εξο­ ριών και των ταπεινώσεων, ο Πα­ τρίκιος είναι αναμφίβολα ο πλέον

ερωτικός. Μέσα από τη στέρηση και τη στρέβλωση που οι συνθή­ κες ή οι κομματικές στενοκεφαλιες επέβαλαν, αναδύεται στην ποίησή του μία ερωτική υγεία που καθηλώνει με την αμεσότητα και την καθαρότητά της. Ο έρω­ τας αποτελεί για τον Πατρίκιο αί­ ρεση βίου, γενναία επιλογή και κατάφαση στη ζωή, στη δράση, δικαίωμα και κατάκτηση της υπέρτατης συμφιλίωσης του πνεύματος με το σώμα. Είναι κί­ νηση ποιητικής εγρήγορσης η απόφασή του να συγκεντρώσει αυτό τον ερωτικό, σωματικό λόγο που στίζει έντονα την ποίησή του σε έναν ανθολογικό τόμο με τον εύγλωττο τίτλο: Λ υσιμελής πό­ θος:14 «Οι απέραντες εκτάσεις μ ε ­ τρημένες / μ ’ έτη φω τός δεν μου

λένε τίποτα. / Εσύ ήσουνα λίγα μέτρα μακριά / και δεν μπορούσα να σ ’ αγγίξω / σαν απλησίαστο απλανή αστέρα».15 Εικόνες ερωτι­ κής πληρότητας που ανακαλούν­ ται με το όνομα ενός δρόμου: «Ζυγιάζομαι σαν ακροβάτης στο σκοινί / που δένει πρόγνωση και μνήμη. / Το δίχτυ, το κορμί σου, ο πύργος»16 - δοξαστικό του έρωτα και της ζείδωρης αύρας του: «Η ομορφιά των γυναικών που άλλαξαν τη ζωή μας / βαθύ­ τερα κι από εκατό επαναστάσεις / δεν χάνεται, δεν σβήνει μ ε τα χρόνια».17 Άοκνος συνδυαστής λέξεων, ερ­ γάτης της γλώσσας, ο Πατρίκιος υπηρετεί δεξιότεχνα και τον πεζό λόγο και επιδίδεται άριστα στο άθλημα της μετάφρασης. Ο αφη­

δ αφιέρωμα

γηματικός του λόγος αποφεύγει την αυτοσχέδια διατύπωση, ανα­ ’ Τίτλος ποιήματος του Τίτου Πατρικίου ζητώντας πάντα την ακρίβεια, τη από τη συλλογή Μαθητεία ξανά (1959σαφήνεια, το καίριον της πρότα­ 1962), τώρα στα Ποιήματα, III, εκδ. Κέ­ σης: «Η αυτοβιογραφία δεν είναι δρος. Αθήνα, 1998. απλώς η αναθύμηση και η αφή­ 2Διάλεξη στο Μέγαρο Μουσικής Αθη­ γηση ενός παρελθόντος. Είναι η νών (19.3.2007). Πρβλ. Καθημερινή (21.3.2007). δημιουργία μιας δεύτερης, ή και μιας τρίτης, παράλληλης ζωής. ^Τίτος Πατρίκιος, Ποιήματα, I, Κέδρος, 1998, σελ. 21. Ακόμα και στη σπάνια περίπτωση που παραμένει εντελώς πιστή στα 4Αυτ., σελ. 68. γεγονότα » . 18 Οικονομημένος, μα­ 5Χωματόδρομος, αυτ., σελ. 183. στορικός λόγος, ακόμη και όταν 6Αυτ., σελ. 8ο και 148, αντίστοιχα.

7Η αντίσταση των γεγονότων, στα αναμεταδίδει ονειρικές διαφυγές, Ποιήματα, IV, εκδ. Κέδρος, 2007, σελ. είτε απειλητικούς εφιάλτες (η.χ., 174οι είκοσι «αφηγήσεις» Στην ίσαλο 8 Ποιήματα, II, Κέδρος, 1998, σελ.14. γραμμή), ή όταν αυτοσκηνοθετεί- 9Τίτος Πατρίκιος, Η Νέα Χάραξη, εκδ. ται σε επιλεγμένες σκηνές του Κέδρος, 2007, σελ. 62. βίου και της πολιτείας (Περιπέ­ '° Από τα Χρόνια της πέτρας (1953-1954). τώρα στα Ποιήματα, I, ό.π., σελ. 231. τειες σ ε τρεις σχεδίες):19 είναι τε­ λικά το κατόρθωμα του ποιητή, " «Τα χνάρια» από Το δάσος και τα δέν­ τρα, στα Ποιήματα, II, ό.π., σελ. 165. που δεν ακυρώνει, δεν περιφρονεί τίποτε από τα «ανθρώπινα» 12Συνομιλία. Κείμενα του Δ. Ν. Μαρωνίτη για το έργο του Τίτου Πατρικίου, και φροντίζει να διασώσει από τα εκδ. Κέδρος, 2005. σελ. 7ΐ· «κοιτάσματα του χρόνου» το ευγενές, το άφθαρτο μέταλλο του 13Πρόκειται βέβαια για τον Roman Jakobson και την περίφημη νεκρολο­ έντεχνου λόγου. γία του στο άκουσμα της αυτοκτονίας Πλαγιοφωτίζοντας φευγαλέα την του Βλαδίμηρου Μαγιακόβσκι (1930). παραγωγή του Τίτου Πατρικίου, Πρβλ. ελληνική μετάφραση του κειμέ­ και επειδή πρόκειται για έναν πο­ νου από τη Ρένα Κοσσέρη, Το πρό­ λίτη του δήμου και της αγοράς βλημα Μαγιακόβσκι. Μια γενιά που που κυκλοφορεί ανάμεσά μας, σπατάλησε τους ποιητές της, εκδ. Έρασμος. 1977αξίζει να σημειώσει κανείς ότι η ευγένεια και η ευαισθησία, το χι­ 14Τίτος Πατρίκιος, Λυσιμελής πόθος, εκδ. Καστανιώτη &. Διάττων, 2οοδ. ούμορ, η λεπτή, υποδόρια ειρω­ νεία που καθιστούν ευθέως ανα­ 15«Έτη φωτός», αυτ., σελ. m . γνωρίσιμα τα γραπτά του είναι 16«Via di Tor Millina», αυτ., σελ. go. βασικά συστατικά και της φυσι­ 17«Ρόδα αειθαλή« αυτ., 128.

18Τίτος Πατρίκιος, «Παράλληλες ζωές». κής παρουσίας του: ένας κοινωνι­ Από τις «διηγήσεις» που περιλαμβάνει κός και χαριτωμένος άνθρωπος ο τόμος Συνεχές ωράριο, εκδ. Κέδρος, που διατηρεί αμείωτη την εφη­ 1993. σελ. 206. βική φιλοπεριέργεια και, έχοντας 19Εκδ. Κέδρος, 1997 και 2006, μόλις γιορτάσει τα ογδοντάχρονά αντίστοιχα.______________________ του, εξακολουθεί να θητεύει με συνέπεια στη μαγεία της γλώσ­ σας. 1

Τίτος Πατρίκιος: η ποίηση ως στάση ζωής Από τη στάση μου / προς τη ζωή / βγαίνουν / τα ποιήματα μου. / Μό­ λις υπάρξουν / τα ποιήματά μου / μια στάση μου επιβάλλουν / αντί­ κρυ στη ζωή.

πολύπαθου βίου, τροφοδοτημένη από τη νεανικότητα του φρονήματος: αυτός ο συνδυασμός παραμένει βα­ σικό του γνώρισμα ακόμα και σή­ μερα, παρά την αμείλικτη ροή του χρόνου, παρά τα όσα δύσκολα είχε τα πρώτα χρόνια της μεταπολί­ να αντιμετωπίσει τόσο στον ιδιωτικό τευσης, όταν η ποίηση -και η όσο και στο δημόσιο βίο του. πολιτική- γοήτευαν ακόμα τους νέ­ Μάλλον ολιγογράφος ως τη δεκαετία ους, πολλοί από μας ανακάλυπταν του εβδομήντα, ο Τίτος Πατρίκιος στα γραφτά του Τίτου Πατρικίου μία αναδείχτηκε στην πορεία του χρόνου γνήσια πηγή συγκίνησης και προ­ σε έναν από τους πολυγραφότερους βληματισμού. Είχα την τύχη να τον μεταπολεμικούς μας ποιητές. Γιατί, γνωρίσω τη βραδιά της περίφημης με μία ενέργεια αξιοθαύμαστη, που ομιλίας του για τη σάτιρα του Κώστα ίσως συνδέεται με τη διατήρηση ενός Καρυωτάκη, σε εκδήλωση της Εται­ βαθιά ριζωμένου από τα πέτρινα χρό­ ρείας Σπουδών της Σχολής Μωραΐτη, νια αγωνιστικού φρονήματος, μας στην αίθουσα της οδού Σίνα. Στην αί­ έχει δώσει όχι μόνον ποιητικά έργα, θουσα, που, όπως θυμούνται οι πα- αλλά και αφηγήματα, ενώ έχει ευδό­ λιότεροι, ένα διψασμένο για γνώση κιμα ασχοληθεί, επίσης, με το δοκί­ νεανικό κοινό σπρωχνόταν συχνά μιο και τη μετάφραση. στους διαδρόμους και στις σκάλες Το έργο του μπορεί να διαβαστεί ως του κτιρίου για να ακούσει τους λο­ ένα πανόραμα της ιστορίας των γοτέχνες, τους κριτικούς και τους πα­ ιδεών και των περιπετειών της αρι­ νεπιστημιακούς δασκάλους να μι­ στερής διανόησης, αλλά, επίσης, ως λούν για ιδέες και για τέχνη. ιδιότυπη χαρτογράφηση όψεων της Ο Τίτος Πατρίκιος διακρινόταν για το ελληνικής πραγματικότητας, μέσα σπινθηροβόλο πνεύμα του, την κα­ από μία προσωπική οπτική, ιδιαίτερα θαρή σκέψη του και τη στοχαστική ευαίσθητη και ταυτόχρονα στοχα­ του ευαισθησία. Τίποτα πάνω του δεν στική. Ένα από τα σημαντικότερα μαρτυρούσε τον «ποιητή της ήττας», προτερήματα της ποιητικής του είναι ούτε εξάλλου και ο ίδιος συνήθιζε να η καθαρότητα της σκέψης και η ειλι­ προβάλει τις επαναστατικές του περ­ κρίνεια του βιώματος, δοσμένα με γαμηνές με το άλλοτε κουρασμένο μία γλώσσα σοφά καλλιεργημένη και και άλλοτε ηρωικό ύφος παλιών συν­ ταυτόχρονα ευθύβολη. τρόφων του ή και συνοδοιπόρων της Η ιστορία και η βιογραφία, τα φανερά Αριστερός. Αυτό που κυρίως τον χα­ και τα κρυφά μονοπάτια της μνήμης, ρακτήριζε ήταν η πίστη στις ιδέες, οι νεκροί φίλοι και οι λησμονημένοι συνδυασμένη αρμονικά με το ρεαλι­ έρωτες, το καταφύγιο της τέχνης και σμό και το χιούμορ μιας φιλοσοφη­ οι προκλήσεις της πραγματικότητας, μένης ωριμότητας. Η εμπειρία ενός οι ήχοι και οι σιωπές, η φθορά του

Σ

Χριστίνα Ντουνιά

δ : αφιέρωμα

σώματος και η θαλερότητα των συ­ ναισθημάτων είναι οι τόποι όπου κα­ τοικούν τα ποιήματά του. Ένας πυ­ κνός καμβάς, όπου ο συγκρατημένος λυρισμός συνδυάζεται με την τολ­ μηρή εικονοποιία, η δραματικότητα με την ειρωνική ματιά, η αφήγηση με την αλληγορία και το στοχαστικό επί­ γραμμα, συγκροτεί το ποιητικό σόμ­ παν του Πατρικίου. Κεντρικός άξονας της ποιητικής ανθρωπογνωσίας που αναδύεται μέσα από ένα πολύμορφο εκφραστικό το­ πίο, είναι η αναζήτηση της αλήθειας. Μία αναζήτηση που ο ίδιος όριζε ήδη ως προορισμό της ποίησής του από την εποχή της Μαθητείας (1963). Εκεί, πλάι στη μελαγχολική διαπί­ στωση: «κανένας στίχος σήμερα δεν ανατρέπει καθεστώτα / κανένας στί­ χος σήμερα δεν κινητοποιεί τις μά­ ζες» ο Τίτος Πατρίκιος τοποθετούσε την αντίστιξη: «Μόνο μιαν άκρη της αλήθειας να σηκώσω / να ρίξω λίγο φως στην πλαστογραφημένη μας ζωή». Στην περίπτωσή του η εγρήγορη συνείδηση του ποιητή συνδεό­ ταν πάντοτε αρμονικά με την ενεργό συμμετοχή του πολίτη. Όπως ήδη έχω επαναλάβει, η ποίηση του Πατρικίου στηρίζεται στη νηφα­ λιότητα μίας στοχαστικής και ευαί­ σθητης ματιάς και στη θέρμη μίας εν­ τυπωσιακής ζωτικότητας. Τα έργα του αντιστέκονται στην εύκολη συγ­ κίνηση, μοιάζουν, ταυτόχρονα, απλά και εντυπωσιακά στην πολυμορφία τους: η επιφάνεια και το βάθος, το φαίνεσθαι και το είναι δοκιμάζονται μέσα από την προοπτική του χρόνου, αλλά και μέσα από την υπονόμευση

του αυτονόητου ή του κοινότοπου. Η ποιητική του διαδρομή κρύβει απροσδόκητες ανατροπές και ασυ­ νήθιστους τόνους. Ο ποιητής ζει μέσα στο τώρα χωρίς αυταπάτες, δί­ νει το παρόν στο προσκλητήριο του καιρού του, αφήνοντας, ωστόσο, ανοιχτά τα μονοπάτια στις ανοιχτές πληγές της μνήμης, σε τόπους δα­ κρύων και αίματος, σε σκηνικά εφιαλτικά, στα οδυνηρά αδιέξοδα της ύπαρξης. Αναζητά τη φωτεινή πλευρά των πραγμάτων, αλλά οι ρί­ ζες του απλώνονται στα σκοτεινά μέρη της σιωπής και της μοναξιάς. Όπως το χέλι στη μοναξιά του / μέσα στη στέρνα γουργουρίζοντας σιω πή/όπω ς η σίγλα ανεβάζοντας στο φως / το σκοτάδι του νερού. («Τοπίο 2») Πριν από ένα χρόνο στην έκδοση με τίτλο Λυσιμελής πόθος είχαμε την ευκαιρία να διαβάσουμε συγκεντρω­ μένα ποιήματα μισού αιώνα περίπου (1949-2007), μέσα από τα οποία αναδεικνύεται με τρόπο καίριο μία όψη της ποίησής του Τίτου Πατρικίου που αν και παρέμενε ιδιαίτερα ση­ μαντική, ήταν λιγότερο φωτισμένη από την πολιτική και ιδεολογική διά­ σταση του έργου του. Από μία άποψη τα ποιήματα αυτά, παρόλο που περιστρέφονται γύρω από τον άξονα ενός ερωτικού λόγου, μπο­ ρούν, επίσης, να διαβαστούν ως ένα αποσπασματικό μυθιστόρημα μίας ζωής, όπου η εσωτερική περιπέτεια του υποκειμένου περιπλεκόταν στα­ θερά με το κοινωνικό και το ιστορικό

πλαίσιο. Πιστεύω πως ένα από τα πιο ενδιαφέροντα στοιχεία αυτής της ερωτικής ποίησης είναι ότι ο ποιητής διατηρεί και εδώ -αν και κάποτε καλά κρυμμένη- την κριτική του οξυδέρκεια. Καταφάσκει στο κάλε­ σμα των αισθήσεων και στη γοητεία της στιγμής, βυθίζεται στο πένθος της απουσίας ή στη μέθη της ερωτι­ κής ευφροσύνης. Ταυτόχρονα, όμως, -και αυτό δίνει ένα νοηματικό βάθος στα ερωτικά του ποιήματα- ο ίδιος παραμένει αυστηρός αναγνώστης της γλώσσας του συναισθήματος. Δε φτάνει μόνο μια γλώ σ σα / για να χειρίζεσαι τα πράγματα / και πιο πολύ δε φτάνει / για να κρατήσεις, να χάσεις έναν άνθρωπο. / Προ­ πάντων δε φτάνει μοναχή της / η γλώσσα του κορμιού στον έρωτα / χρειάζονται δυο και τρεις και παρα­ πάνω / γλώσσες με λόγια, με σχέ­ δια, / με χρώματα, με μουσική. / Γνωρίζουμε, ψηλαφούμε, γνωριζό­ μαστε / μέσα σε κόσμους πολλα­ πλών γλωσσών. («Πολλαπλοί κό­ σμοι»)

Από το Χωματόδρομο (1954) ως τα τελευταία του ποιήματα, ο Τίτος Πα­ τρίκιος παραμένει μία φωνή πλούσια σε ηχόχρωμα, παρηγορητική και εντέλει αισιόδοξη. Γιατί από την ορι­ στικά χαμένη ηρωική εποχή των αγώνων για τα μεγάλα οράματα δια­ σώζει με τρόπο αξιοθαύμαστο το πά­ θος για την ελεύθερη έκφραση, την αγάπη για τη ζωή, την άρνηση της ευ­ τέλειας, τη σταθερή εμπιστοσύνη του στην ποίηση. Γιατί ο Τίτος Πατρίκιος ένας από τους πιο σημαντικούς ποιητές της μετα­ πολεμικής Ελλάδας, στέκει ανάμεσά μας στην αρχή του 2 1 ου αιώνα μα­ χητικός και δημιουργικός, δηλαδή σύγχρονος. Πάντοτε έτοιμος να ταξι­ δέψει, να συζητήσει, να γνωρίσει. Και κυρίως να γράψει. Γιατί ακόμα, συχνά απέναντι σε μία αντίδικη πραγματικότητα, ο Τίτος Πατρίκιος με το παράδειγμά του κα­ ταφάσκει παρηγορητικά στο κοινό­ χρηστο πλέον ερώτημα: Οι ποιητές χρειάζονται σε αυτούς τους δύσκο­ λους καιρούς. ■

* αφιέρωμα

Κρυφοί και φανεροί

συγγενείς του Τίτου Πατρικίου1

jesIΤίτος Πατρίκιος

Ελένη Αντωνιάδου

ταν αρχές της δεκαετίας του ’80 Σε όλο αυτό το εκδομένο έως τώρα διάβασα το βιβλίο του Δ. Ν. Μα- έργο, ο Πατρίκιος αναφέρει ονομα­ ρωνίτη Ποιητική και Πολιτική Ηθική, στικά ένα μεγάλο αριθμό ποιητών, Αλεξάνδρου, Αναγνωστάκης, Πατρί­ τριάντα ένας αν μετρώ σωστά, τους κιος I, μου έμεινε στο νου η φράση: οποίους θα κατέτασσα σε δύο κατη­ «Όσο για τον Σεφέρη, παραμένει και γορίες. Στη μία ανήκουν οι ποιητές με του Πατρικίου ο κρυφός συγγενής». τους οποίους συνδιαλέγεται μέσω Αυτή η φράση με συνόδευε και με του έργου τους και στην άλλη ανή­ συνοδεύει, καθώς διαβάζω ή μελετώ κουν οι ποιητές που γνώρισε και πολ­ την ποίηση του Πατρικίου όλα αυτά λοί είναι φίλοι του και με τους οποί­ τα χρόνια και αυτή απετέλεσε ουσια­ ους, ακόμα και αν απλώς τους αφιε­ στικά το κίνητρο για να προσπαθήσω ρώνει ένα ποίημα, υπάρχει, όπως εί­ να εντοπίσω τους κρυφούς ή τους ναι φυσικό, μία έμμεση ποιητική συ­ φανερούς ομότεχνούς του, τους νομιλία. Οι ποιητές της πρώτης κα­ οποίους φιλοξενεί στα ποιήματά του τηγορίας είναι ο Μαγιακόφσκι, ο και με τους οποίους συνομιλεί. Έλιοτ, ο Χουΐτμαν, ο Γιώργος ΣεφέΓια τους σκοπούς αυτής της έρευνας ρης, ο Πάμπλο Νερούντα, ο Μπόρις χρησιμοποιώ τους τέσσερις τόμους Πάστερνακ, ο Μπρεχτ, ο Ανδρέας της συνολικής έκδοσης που εξέδωσε Κάλβος, ο Απολλιναίρ, ο Πωλ Ελυάρ, ο Κέδρος, η οποία περιλαμβάνει ο Αρχίλοχος, η Σαπφώ, ο Σαίξπηρ, ο ποιήματα από το 1943 έως το 2003, Φερνάντο Πεσσόα, ο Πο Τσου Τι, ο καθώς και τη συλλογή Η Νέα Χάραξη Ραφαέλ Αλμπέρτι, ο Μάριο Λούτσι, ο που εκδόθηκε και πάλι από τον Κέ­ Όσιπ Μάντελσταμ και ο Καβάφης. δρο το 2007 και κυκλοφορεί ξεχωρι­ Γι’ αυτή την περίπτωση υποστηρικτι­ στά. Οι τρεις πρώτοι τόμοι της συνο­ κοί είναι νομίζω και οι πιο κάτω στί­ λικής έκδοσης κυκλοφόρησαν το χοι: 1998 και περιλαμβάνουν, εκτός από κάποια πρώτα ποιήματα του 1943, τις Κέντρα διασκεδάσεως συλλογές: Επιστροφή στην ποίηση, μεγάφωνα, ορχήστρες Largo, Μεγάλο γράμμα, Ασκήσεις, κοιτάνε οι φαντάροι από μακριά. Χωματόδρομος, Χρόνια της πέτρας, Βόλτα της Κυριακής. Τέλος του καλοκαιριού, Τα κοιτά­ Ένας τους έχει βαθιά μέσα στην σματα του χρόνου, Αντιδικίες, Μα­ τσέπη θητεία, Μαθητεία ξανά, Θάλασσα μαζί με τις αναμνηστικές επαγγελίας, Παραμορφώσεις και φωτογραφίες Προαιρετική στάση. Ο τέταρτος τό­ στίχους του Μαγιακόσφκι2 μος κυκλοφόρησε το 2007 και περι­ λαμβάνει τις συλλογές Αντικριστοί καθρέφτες, Η ηδονή των παρατά­ Τεζαριστά φουστάνια, μνηστείες σεων, Η αντίσταση των γεγονότων προβιβασμοί και Η πύλη των λεόντων. έπειτα σπίτι δίχως ενοικιοστάσιο

Titos Patrikios το βράδυ συζητήσεις για τον 'Ελιοτ και το σοσιαλισμό3 Δε διώχνονται αυτά δεν μπορείς να βγάλεις απ’ το σπίτι τ’ ανεμιστά γένια του Χουίτμαν τις ηλεκτρισμένες χειρονομίες του Μαγιακόσφκι4 Στην κατηγορία των ποιητών με τους οποίους έχει προσωπική γνωριμία ανήκουν οι: Γιάννης Ρίτσος, Κώστας Κουλουφάκος, Μανόλης Φουρτούνης, Τάσος Σπυρόπουλος, Τάσος Λειβαδίτης, Μιχάλης Κατσαρός, Σπό­ ρος Τσακνιάς, Ανδρέας Αντωνιάδης, Γιάννης Κωνσταντέλλης, Νίκος Παπαδόπουλος, Λούτσιο Μαριάνι, και Ούγκο Γκουτιέρες Βέγκα. Από αυτή τη δεύτερη κατηγορία κά­ ποιοι θα μπορούσαν εύκολα να εν­ ταχθούν ασφαλώς και στην πρώτη, όπως, για παράδειγμα ο Γιάννης Ρί­ τσος, ο Τάσος Λειβαδίτης, ο Μιχάλης Κατσαρός, αλλά σίγουρα δεν μπο­

ρούμε να τους απαλείψουμε από τη δεύτερη, αφού σ’ αυτήν εντάσσουμε τους φίλους του. Ένα ενδεικτικό γι’ αυτή τη δεύτερη κατηγορία ποίημα δικαιωματικά θεω­ ρώ πως είναι το «Όνομα ενός ψα­ ριού» από τη συλλογή Η Νέα Χά­ ραξη. Το όνομα ενός ψαριού Μνήμη Κώστα Κουλουφάκου Στην εξορία ο φίλος μου ο Κώστας μια μέρα που καθάριζε ένα ψάρι μου είπε πως ονομαζόταν Παντελής με ύφος τόσο περισπούδαστο που νόμισα πόας με κοροϊδεύει ήμαστε τότε και οι δύο πολύ νέοι κι ας είχαμε πίσω μας δύο πολέμους. Αυτά στο στρατόπεδο του Αη-Στράτη

δ:αφιέρωμα

j©ϊ I Τίτος Πατρίκιος

μικρό νησί βόρεια της Λέσβου πριν ξεσπάσουν οι εσωτερικές συγκρούσεις όταν ακόμα μπορούσαμε να γελάμε. Πολύ καιρό μετά τον θάνατό του σε παραλιακό εστιατόριο της Λέσβου το γκαρσόνι ονόμασε ένα ψάρι Παντελή. Αμέσως το παρήγγειλα και το έφαγα ψητό για να βεβαιωθώ τελείως πως ο φίλος μου έλεγε τότε την αλήθεια.

138

Αριθμητικά οι ποιητές που συνολικά αναφέρονται με τ’ όνομά τους είναι, όπως προανέφερα, τριάντα ένας, δε­ καεννιά ανήκουν στην πρώτη κατη­ γορία και δώδεκα στη δεύτερη. Οι ονομαστικές αναφορές είναι πάν­ τως πιο πολλές, μια και κάποιοι αναφέρονται περισσότερες από μία φορά, όπως, π.χ., ο Μαγιακόφσκι τρεις, ο Κουλουφάκος τέσσερις, ο Σεφέρης δύο, ο Ελυάρ δύο, ο Αρχί­ λοχος τρεις, ο Σαίξπηρ δύο, ο Τάσος Λειβαδίτης δύο. Σ’ αυτές βέβαια τις ευθείες αναφορές πρέπει να συνυπολογιστούν και κά­ ποιες λιγότερο φανερές ή έμμεσες, αλλά όχι για τούτο λιγότερο σημαν­ τικές. Δίνω κάποια παραδείγματα, για του λόγου το ασφαλές. Μία ξεχωριστή περίπτωση που απο­ τελεί ένα αληθινό ποιητικό παλίμψη­ στο αποτελεί ο στίχος «θυμηθείτε σαν έρθει ο καιρός τον πόνο σας», από το ποίημα «Πολιορκία», της συλ­ λογής Χωματόδρομος που είναι αφιε­

ρωμένο στον Πάμπλο Νερούντα. Όπως μας πληροφορεί ο ίδιος ο Πα­ τρίκιος, ο στίχος «είναι παραλλαγή του «θυμηθείτε τον πόνο μου στον καιρό του», με τον οποίο ο Γιώργος Σεφέρης, στη μετάφραση των ση­ μειώσεων της Έρημης Χώρας του Θ. Σ. 'Ελιοτ, (εκδόσεις Ίκαρος, Αθήνα, 1949, σελ. 107-108, στ. 427) αποδίδει το «Sovenha vos a temps de ma do­ lor» από το «Πουργατόριο, XXVI», 148. Ο στίχος αυτός αποτελεί μέρος των λόγων που ο προβηγκιανός ποιη­ τής Amaut Daniel μέσα στο «Κα­ θαρτήριο», απευθύνει στη γλώσσα του στον Δάντη. Μία αφιέρωση κι ένας στίχος ισούνται εδώ, συμποσούμενου του Πατρι­ κού, με έξι ποιητές. Η ευρωπαϊκή ποίηση φαίνεται ότι κυλά ήδη στο αίμα του. Στο ποίημα «Σονέτο» της συλλογής, Χρόνια της Πέτρας 1953-54, υπάρχει η επιγραφή: «Προς Κ. Κ. και Τ. Σ.». Είναι τα πέτρινα χρόνια της εξορίας και των συντρόφων, αλλά και της γέννησης της Επιθεώρησης Τέχνης κι έτσι νομιμοποιούμαστε να θεωρή­ σουμε ότι η επιγραφή αφορά στον Κώστα Κουλουφάκο και στον Τάσο Σπυρόπουλο. Το παραθέτω για να συμπληρώσω ότι η ατμόσφαιρα αυτού του ποιήματος είναι δυνατόν να υποκρύπτει και το σατιρικό Κώστα Καρυωτάκη, έναν ποιητή τον οποίο ιδιαιτέρως τιμά ο Τίτος Πατρίκιος, αλλά και σε ένα βα­ θύτερο υπόστρωμα τον Κωνσταντίνο Καβάφη, του οποίου η λεπταίσθητη ειρωνεία οδηγείται εδώ ως την ακραία σάτιρα.

IANOS

Το Σονέτο Προς Κ. Κ. και Τ. Σ. Λεπταίσθητοι δυο ποιητές, μελάγχολοι κι ωχροί για βόλτες ασυγκράτητοι τραβούν στην παραλία μα επιρρεπείς εξαίσια προς κάθε ατασθαλία, στραμμένον έχουν συνεχώς το νου τους στο κεχρί, ορμοϋν στου Ντάιμα αγέρωχοι κι αρπάζουν αγκαλιά δυο φεγγαρίσια, ολόχρυσα, ποιητικά πεπόνια. Ω, που παντοτινή να τους σπιλώνει καταφρόνια ολόκληρα τα τρων χωρίς ν’ αφήσουνε σταλιά. Ενδίδοντας στου αμαρτωλού πάθους την ηδονή το φίλο τους ξεχνούν και δεν του παν μια φέτα κρύα ενώ το ξέρουνε καλά πόσο κι αυτόν δονεί η τολμηρή απόλαυση, του πεπονιού η λατρεία. Αυτά δυο ποιητές προς συντεχνίτην οιονεί εν έτει χίλια εννιακόσια πεντήκοντα και τρία. Στο ποίημα «Η καινούρια πόλη» της ενότητας «Οι ρίζες και η βροχή» από τη συλλογή Μαθητεία ξανά ο πρώτος στίχος: «Στο μεσοστράτι απάνω της ζωής μας» είναι, όπως σημειώνει και ο ίδιος ο Πατρίκιος, ο πρώτος στίχος από την «Κόλαση» του Δάντη «Nel mezzo del cammin di nostra vita», σε μετάφραση Νίκου Καζαντζάκη. Έχουμε δηλαδή ευθεία ανα­ φορά στον Δάντη, αλλά και στον Νίκο Καζαντζάκη, έστω κι αν δεν αναφέρονται ονομαστικά. Στο ποίημα «Πυρά Δρακοντεμένη» της συλλογής Μα­ θητεία ξανά, ο τίτλος παραπέμπει, όπως σημειώνει ο ποιητής, σε στίχο του ποιήματος του παραδοσιακού Κύπριου ποιητή Δημήτρη Λιπέρτη «Στη μάνα μας», το οποίο ο Πατρίκιος πρωτοδιάβασε στο α' τεύχος της Επιθεώρησης Τέχνης (Χριστούγεννα 1954). Ο στίχος που χρησιμοποίησε ο Πατρίκιος είναι «Βέσαλλον βάλε στην πυράν γιατ’ εδ δρακοντεμένη».

I A N O S ΒΙΒΛΙΟΠΩΛΕΙΑ I A Ν Ο S ΕΚΔΟΣΕΙΣ I A Ν Ο S ΧΩΡΟΣ ΕΚΔΗΛΩΣΕΩΝ I Α Ν Ο S ΑΙΘΟΥΣΑ ΤΕΧΝΗΣ I A Ν Ο S CAFE IANOSARTSHOP I A N O S ΜΟΥΣΙΚΑ CD IANOSRADIO .GR ΑΘΗΝΑ Σταδίου 24.105 64 Τ 210 321 7917 F 210 321 7686 Ε asJnfo@ianos.gr IANOSARTSHOP Golden Hall. Λ, Κηφισίας 37Α & ΣπΟρου Λούη,. Τ 210 683 0301 F 210 683 0309 Ε artshop@ianos.gr ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ ΕΑΡΑ Αριστοιέλους 7, 546 24 Τ 2310 277 004 F 2310 284 832 Ε info@ianos.gr 25ης Μαρτίου 45,542 48 Θεσσαλονίκη Τ 2310 886 090 F 2310 887 418 Μεταμορφώσεως 24,551 31 Καλαμαριό Τ 2310 426 780 F 2310 426 780 Φιλιττπουπόλεως 57,561 23 Αμπελόκηποι Τ 2310 727075 F 2310 727 075 MEDITERRANEAN COSMOS. Πυλαία Τ 2310 472 308 F 2310 472 309 IANOS.GR wvw.ianosgr

αφιέρωμα

Το ποίημα του Πατρικίου, γραμμένο το Μάιο του 1956, μεταφέρει το συγ­ κινησιακό κλίμα του απαγχονισμού των ηρώων των κυπριακού αγώνα Μιχαλάκη Καραολή και Ανδρέα Δημητρίου. Στο ποίημα «Ονόματα» που ανήκει στη Συλλογή Προαιρετική στάση και έχει χρονολογική ένδειξη Δεκέμβρης 1967, Το μόνο που μπορώ να γράψω είναι τ’ όνομά σας φίλοι ποιητές, σύντροφοι ξεχασμένοι, Κώστα, Μανώλη, Τάσο, Γιάννη. τα μικρά ονόματα αντιστοιχούν, όπως μας λέει ο ποιητής, στους: Κώ­ στα Κουλουφάκο, Μανώλη Φουρτούνη, Τάσο Σπυρόπουλο και Γιάννη Ρίτσο. Μια εποχή που τα πλήρη στοιχεία ταυτότητας ήταν βέβαια επικίνδυνα για πολλούς Έλληνες. Οι ποιητές για τους οποίους κάνει λόγο το ποίημα ήταν τότε εξόριστοι στη Λέρο. Στο ποίημα «Ημιτελές γράμμα» που ανήκει επίσης στην Προαιρετική στάση, ο στίχος «Το κρύο νερό να μου θυμίζει κάθε πρωί...» είναι ασφα­ λώς παραλλαγή του σεφερικού στί­ χου «Το ζεστό νερό μου θυμίζει κάθε πρωί».5 Στο ποίημα «Τα Ομοιώματα και τα πράγματα» από τη συλλογή Η αντί­ σταση των γεγονότων, οι στίχοι, «Τους Λαιστρυγόνας και τους Κύ­ κλωπας... / μη φοβάσαι, έλεγε ο ποιητής», οδηγούν βεβαίως στην πα­ σίγνωστη καβαφική «Ιθάκη», οι δε

στίχοι «... όπως το ζήτησε την κρί­ σιμη ώρα / ο άλλος ποιητής, περισ­ σότερο φως», οδηγούν στα τελευ­ ταία λόγια του Γκαίτε. Τέλος, στο σημείωμα που συνοδεύει τη συλλογή Η αντίσταση των γεγο­ νότων, οι αφιερωματικοί στίχοι από τον Αρχίλοχο «ψυχάς έχοντες κυμά­ των εν αγκάλαις> αποδίδονται στα νέα ελληνικά σε μετάφραση του Γιάννη Δάλλα, ενώ, όπως μας πληρο­ φορεί στο ίδιο σημείωμα ο Πατρί­ κιος, το ποίημα του Κινέζου ποιητή Πο Τσου Γι, στίχους του οποίου βά­ ζει ως μότο στο ποίημα «Δάκρυα», το διάβασε στο βιβλίο του Αναστάση Βιστωνίτη Το ρόδο και ο λωτός. Συνυπολογίζοντας και αυτές τις ανα­ φορές, τότε οι ποιητές με τους οποίους συνομιλεί ο Πατρίκιος στο έργο του ανέρχονται σε τριάντα εννιά με την προσθήκη του Δάντη, του Προβηγκιανού Amaut Daniel, του Καρυωτάκη, του Καζαντζάκη, του Λιπέρτη, του Γκαίτε, στην πρώτη κα­ τηγορία, και των Γιάννη Δάλλα, Ανα­ στάση Βιστωνίτη, στη δεύτερη. Όλα αυτά τα στοιχεία μπορεί να φαί­ νονται σχολαστικά φιλολογικά παι­ χνίδια, είμαι όμως βέβαιη ότι πραγ­ ματικά μπορούν να μας δώσουν κλει­ διά για την πρόσληψη της ποίησης του Πατρικίου. Εγώ σ’ αυτό το κείμενο περιορίζομαι σε κάποια παραδείγματα, αναφορικά κυρίως με τους έλληνες ομότεχνούς του, λόγω βεβαίως του εύρους της εξαντλητικής αντιμετώπισης ενός τέ­ τοιου θέματος, με την ελπίδα ότι θα είναι ενδεικτικά για το πόσο χρήσιμα μπορούν να είναι τα συμπεράσματα

από μία ενδελεχή μελέτη. Η συγγένεια με τον Γιάννη Ρίτσο εί­ ναι αυτονόητο πως αποτελεί ένα ξε­ χωριστό και σημαντικό κεφάλαιο της ποίησης του Πατρικίου. Όσον δε αφορά στην πρωιμότερη φάση της ποίησης του Πατρικίου, τότε μπο­ ρούμε να μιλούμε για ένα κοινό ποιη­ τικό κλίμα που θα ονομάζαμε αγωνι­ στικό ή στρατευμένο κατά τα πρό­ τυπα του Νερούντα. Και για να γίνω σαφέστερη. Στο πρωτοχρονιάτικο τεύχος της Επιθεώ­ ρησης Τέχνης το 1956 ο Πατρίκιος μεταφράζει το «Μάτσου Πίτσου» του Νερούντα, το οποίο, όπως σημειώνει, το αγάπησε «για τη βαθύτατη διείσ­ δυση στα προβλήματα της καθημε­ ρινής ζωής, την εμβάθυνση στην ιστορία, την αγάπη για τη γενέθλια γη και τους βασανισμένους ανθρώπους, το υψηλό ποιητικό ύφος». Αυτό το

κείμενο του Πατρικίου πιστεύω πως είναι αποκαλυπτικό για την άσκηση της ποίησης, όπως την αντιλαμβάνε­ ται την εποχή εκείνη. Το συνθετικό ποίημα από το Χωματόδρομο «Κα­ τάφατσα στον Ουρανό», που είναι αφιερωμένο στον Γιάννη Ρίτσο, είναι καλό παράδειγμα για όσα συζητούμε και δείχνει τη νοητή γραμμή ανάμεσα στους τρεις ποιητές. Μεγαλύτερο για μένα ενδιαφέρον στη συγκριτολογική μελέτη Ρίτσου Πατρικίου παρουσιάζει η από κοινού δημιουργία ποίησης με «αντιποιητι­ κές» λέξεις, αλλά και η μετατροπή των εργαλείων τού καθ’ ημέραν βίου σε ποιητικά εργαλεία. Για του λόγου το αληθές, ένα από­ σπασμα από το ποίημα του Ρίτσου «Άνεμοι στα δειλινά προάστια» από τη συλλογή Δοκιμασία.

δ: αφιέρωμα

VII

£ I

χ Πατρίκιος

Και τι χρειάζονται να μείνουν όλα αυτά; Τι χρειάζονται; Ρούχα λυωμένα σκοροφαγωμένα στα μπαούλα σκουριασμένα κλειδιά - τίποτε δεν ανοίγουν ένα χαμόγελο στριμωγμένο στη γωνιά του ελεύτερο χαμόγελο - έλεγε πικρή λευτεριά. Τι χρειάζονται; Η σκούπα ακουμπισμένη στον τοίχο μαδημένη στέκεται εκεί σα δεκανίκι σκοτωμένου ανάπηρου. Δεν έχει τίποτε πια να σκουπίσει. Στο πάτωμα χαρτιά κι αποτσίγαρα και σπίρτα. Σα να βολεύτηκες σ’ αυτή την ακαταστασία. Συνήθισες. Και από τον Τίτο Πατρίκιο μέρος του ποιήματος «Νιπτήρες γυναικείων δια­ μερισμάτων» από τη συλλογή Αντικριστοί Καθρέφτες: Ας γράφω κι εγώ με τη σειρά μου για νιπτήρες σε στενάχωρες τουαλέτες όπου μόλις χωράνε δύο άνθρωποι νιπτήρες χωρισμένους απ’ το ντους με καφεκίτρινη νάυλον κουρτίνα νιπτήρες με τετράγωνους ή οβάλ καθρέφτες χωρίς πλαίσιο, στις άκρες λίγο ξεφτισμένους

γαλατερές αμπούλες ή σωλήνες φθορισμού στο πλάι πετσέτες με φευγάτο χνούδι κι ελαφριά μυρουδιά κορμιού Οικειότερος συνομιλητής από τους άλλους ποιητές της τραυματισμένης γενιάς, που την ονομάζουμε μεταπο­ λεμική, φαίνεται να γίνεται στην ωρι­ μότερη φάση της ποιητικής ζωής του Πατρικίου ο Τάσος Λειβαδίτης. Παραπέμπω στη συνανάγνωση κυ­ ρίως της συλλογής του Λειβαδίτη Βιολέτες για μια εποχή, με πυξίδα τους στίχους του Πατρικού στο αφιε­ ρωμένο στον Τάσο Λειβαδίτη ποίη­ μα, από τη συλλογή Η ηδονή των πα­ ρατάσεων. Ποίημα για τον Τάσο Λειβαδίτη Μας έδειξες πώς γινότανε η πόλη που μέσα της αλλάζαμε κι’ εμείς μας έδειξες πράγματα που τρομάζουμε να παραδεχτούμε για οριστικά6 Είναι αρκούντως περίεργο το γεγο­ νός ότι ο Καβάφης εμφανίζεται αργά στην ποιητική ζωή του Πατρικίου και μιλώ τόσο για την έμμεση, αλλά σαφή αναφορά στον ποιητή της «Ιθάκης», στο ποίημα «Τα ομοιώ­ ματα και τα πράγματα» από τη συλ­ λογή του 2000 Η αντίσταση των γε­ γονότων, όσο και για την ευθεία ανα­ φορά στο ποίημα «Θάλασσα του δει­ λινού», από τη συλλογή Η Νέα Χά­ ραξη, με τον τίτλο να παραπέμπει αν­ τιστρόφους στη «Θάλασσα του

πρωιού», του Καβάφη, όπως εξάλλου εξηγεί και ο πρώτος στίχος του κα­ βαφικού ποιήματος που χρησιμο­ ποιεί ως μότο ο Πατρίκιος.

ξαναβλέπω, ίδια τα είχα δει σαν πρωτοστάθηκα εδώ γυμνός ακόμα από φαντασιώσεις κι αναμνήσεις.

θάλασσα του Δειλινού Εδώ ας σταθώ κι ας γελασθώ πως βλέπω... Κ. Π. ΚΑΒΑΦΗΣ, «Θάλασσα του πρωιού» Εδώ ας σταθώ κι ας γελαστώ για μια στιγμή πως όλα αυτά που τώρα

Εκείνο που αξίζει να σχολιαστεί είναι ακριβώς ο τρόπος που γίνεται η αναφο­ ρά στον Καβάφη στα δύο αυτά ποιή­ ματα. Στο πρώτο νομίζω είναι κατα­ φανής ο σεβασμός του Πατρικίου για τον Καβάφη που τον τοποθετεί σε ισό­ τιμη ποιητική μοίρα με τον Γκαίτε, θεω­ ρώντας μάλιστα ως περιττή την ανα­ φορά στα ονόματα των δύο ποιητών.

Ε Κ Δ Ο Σ Ε Ι Σ Π Ο ΙΟ Τ Η Τ Α Σ Σ Υ Λ Λ Ο Γ ΙΚ Ο

ΕΡΓΟ

ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 1940: Η ΕΠΙΘΕΣΗ ΕΝΑΝΤΙΟΝ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΑΣ

Όπως την είδα ν οι Ιτα λοί Υπεύθυνος έκδοσης: Giuseppe Saluppo Μετάφραση: Ε. Τουλούπη · Επιμέλεια: X. Μπάλτας (φιλόλογος - συγγραφέας) Σχ. 8ο, οελ. 158, με 35 έγχρωμες & 140 ασπρόμαυρες φωτογραφίες, 7 έγχρωμους χάρτες & 10 πίνακες

Το βιβλίο αυτό είναι γραμμένο από Ιταλούς και με βάση μόνο ιταλικές πηγές. Αυτό είναι ένα επιπλέον στοιχείο που το καθιστά ιδιαίτερα ενδιαφέρον για τους Έλληνες ανα­ γνώστες. Στον πρόλογό τους οι συγγραφείς αναφέρουν «Η επίθε­ ση ενατίον της Ελλάδας (Οκτώβριος 1940 - Απρίλιος 1941) θα μείνει στη μνήμη μας ως ο πιο παράλογος πόλεμος στον οποίο συμμετείχαν τα ατρατενματά μας. Κα­ νένας από τους λόγους που αναλύονται στις σελίδες που ακολουθούν δεν θα μπορέ­ σει ποτέ να δικαιολογήσει την ανούσια αιματοχυσία στα Αλβανικά βουνά ανάμεσα σε δύο λαούς που διατηρούσαν πάντα άριστους φιλικούς δεσμούς». Ε Κ Δ Ο Σ Ε ΙΣ Δ. Ν. ΠΑΠΑΔΗΜ Α Από το 1960

Προσφορά στον Πολιτισμό και στην Παιδεία Ιπποκράτους 8 Αθήνα. Τηλ.: 210.36.27.318 www.papadimasbooks.gr · papadimas@atp.gr

Στη δεύτερη περίπτωση πηγαίνει ένα βήμα πιο πέρα, γράφοντας ένα ποίη­ μα «μρ τον τρόπο του Καβάφη», πα­ ραλλαγή του δεύτερου τετράστιχου του καβαφικού ποιήματος, όχι για να υποδείξει, κατά τη γνώμη μου, το βαθμό μιας πασιφανούς, έτσι κι αλ­ λιώς, διακειμενικής συνομιλίας, αλλά κυρίως για να υπερασπιστεί εμφαντικότερα το δικαίωμα, όχι τόσο του ομότεχνου όσο του αναγνώστη, να συνδιαλέγεται με τους ποιητές που τον συντροφεύουν στην ζωή του. Αυτή την πρακτική την έχει χρησι­ μοποιήσει εξάλλου και σε άλλες πε­ ριπτώσεις ο Πατρίκιος, όπως, για πα­ ράδειγμα, στο ποίημα «Cava dei Tirreni» από τη συλλογή Αντικριστοί κα­ θρέφτες, όπου ο τίτλος είναι ο υπο­ γεγραμμένος τόπος του ποιήματος του Γιώργου Σεφέρη «Τελευταίος σταθμός». Για το ευρύ θέμα της συνομιλίας Σε­ φέρη - Πατρικίου αναφέρω ενδει­ κτικά παραδείγματα και παραπέμπω στο αυτοτελές κείμενο «Γιώργος Σεφέρης, “ο κρυφός συγγενής” του Τί­ του Πατρικίου» που δημοσιεύεται στον τόμο Για τον Γιώργο Σεφέρη και περιέχει τα πρακτικά ημερίδας που έγινε στο Σπίτι της Κύπρου τον Οκτώβριο του 2007.7 Θεωρώντας ως κρατούμενο ότι ο Σεφέρης είναι ο διαχρονικότερος, κατά την άποψή μου, συνομιλητής του Πα­ τρικίου από την εποχή του Χωματό­ δρομου έως και τις πρόσφατες ποιη­ τικές συλλογές του Πατρικίου, ανα­ φέρω ως πρώτο παράδειγμα το μότο στο XV μέρος του σπονδυλωτού ποιήματος «Σχέδια στη νύχτα» της

συλλογής Χωματόδρομος, από το Ζ’ του Μυθιστορήματος του Σεφέρη: XV Ζερβά ο νοτιάς φυσάει και μας τρελαίνει αυτός ο αγέρας που γυμνώνει τα κόκκαλα απ’ τη σάρκα ΠΩΡΓΟΣ ΣΕΦΕΡΗΣ Ανεμε, όσο κι αν γδύνεις τα χωράφια από το χώμα τους τα κρεβάτια από τη ζεστασιά μας τα πρόσωπα από την παλιά τους τρυφεράδα, δεν τρίβονται τα κόκαλα. Κρατάν. Κι η σάρκα είναι στη θέση της. Φύσα λοιπόν (η γνώση πιο πολύ κι απ’ την ελπίδα) φύσα όσο θες. Εμείς θα μένουμε εδώ. Το μότο αυτό στην πρώτη έκδοση του Χωματόδρομου το 1954 απαλείφθηκε, ενώ υπήρχε στη χειρόγραφη μορφή και εμφανίστηκε για πρώτη φορά σε έντυπη μορφή το 1977 στο συγκεντρωτικό τόμο που εκδόθηκε τότε από το Θεμέλιο με τίτλο Τίτος Πατρίκιος Ποιήματα, 11948-1954. Αν το ποίημα του Πατρικίου διαβαστεί προσεκτικά, παραπέμπει και χωρίς το μότο στο Ζ' του σεφερικού Μυθι­ στορήματος. Η προσθήκη του οδη­ γεί βεβαίως ευκολότερα στην πα­ ράλληλη ανάγνωση και στο συσχετι­ σμό. Παράλληλη ανάγνωση είναι αναγκαία

και για την περίπτωση του ποιήματος «Cava dei Tirreni» που προανέφερα και που το παραθέτω, για να πω απλώς ότι το ποίημα του Σεφέρη ο «Τελευταίος σταθμός» είναι αυτο­ νόητο ότι αποτελεί προϋπόθεση του ποιήματος του Πατρικίου.

Cava dei Tirreni Από το τράνταγμα του τρένου βόρεια κατεύθυνση για Νάπολη ξύπνησα απότομα σ’ ένα σταθμό κι είδα μια επιγραφή στ’ αριστερά Cava dei Tirreni με παραδίπλα μικρότερη μια άλλη Gabinetti Μεγάλα τ’ αποπίσω σπίτια και μετά βουνά από τα δεξιά άσκημα κτίρια σαν αποθήκες κατόπιν περιβόλια και πίσω τους πάλι βουνά. Τα ίδια βουνά των Λευκανών που αντίκριζε γράφοντας ο Σεφέρπς καθώς ετοιμαζόταν να κινήσει για τον τόπο του παίρνοντας την αντίθετη κατεύθυνση.

13.8.1984 Στέκομαι επιπρόσθετα στο σχόλιο του Δημήτρπ Μαρωνίτη ότι «η επι­ μονή μιας πόλης» από τη συλλογή Παραμορφώσεις «δικαιούται να κα­ ταγράφει στα γράμματά μας ως ποίη­ μα δίδυμο του σεφερικού “Βασιλιά της Ασίνης”»,8αλλά και ότι το ποίημα «Η πύλη των λεόντων» που είναι το

πρώτο της ομώνυμης συλλογής του 2002 είναι ένας διάλογος - αντίλογος με τις «Μυκήνες» του Σεφέρη. Ο Μανόλης Αναγνωστάκης, που θεω­ ρείται από πολλούς ο συγγενικότερος προς τον Πατρίκιο, είναι αξιοσημεί­ ωτο ότι δεν μνημονεύεται καθόλου στην ποίησή του. Ποιητικός διάλο­ γος, όμως, υπάρχει και γι’ αυτό πι­ στεύω ότι ο Αναγνωστάκης δεν μπο­ ρεί να παραλειφθεί σ’ αυτό το κεί­ μενο. Ό,τι ειπώθπκε εξάλλου και για τον Ρίτσο, ως προς την άσκηση της ποίησης μέσα σ’ ένα πολιτικό - ιδεο­ λογικό πλαίσιο, ισχύει και για τον Αναγνωστάκη. Ένας άλλος κοινός παρονομαστής με τον Πατρίκιο είναι η κοινή θεματολογία, αλλά και η συ­ χνή παρουσία των φίλων που πλαι­ σιώνουν και στους δύο ποιητές το ποιητικό υποκείμενο σε εποχές που επιβάλλουν την ομαδική δράση, όπως η Αντίσταση, ο Εμφύλιος, τα μετεμφυλιακά χρόνια. Ο Νίκος, ο Γιώργης, η Βούλα, η Άννα, ο Λάζαρος, ο Βασίλης του Πατρικίου, μπορούν να είναι αντίστοιχα ο Δημήτρης, ο Γιώργος, ο Θανάσης, ο Ηλίας, η Κλαίρη, ο Ραούλ του Αναγνωστάκη. Πώς να εξηγήσω πιο απλά τι ήταν ο Ηλίας η Κλαίρη, ο Ραούλ, η οδός Αιγύπτου Θα σου μιλήσω ακόμα με σημάδια με σκοτεινές παραβολές και παραμύθια θα πει ο Αναγνωστάκης με τη φωνή του Σεφέρη να ακούγεται καθαρά

δ: αφιέρωμα

από τον «Τελευταίο Σταθμό». Και ο Πατρίκιος στο πολυσήμαντο ποίημα «Κατοικία της μνήμης» από τη συλλογή Η αντίσταση των γεγο­ νότων: μιλάω πρώτη φορά για τον συμμαθητή μου Ρέρα σκοτώθηκε πολεμώντας τους δικούς μας στο Θησείο, για τον Μενέλαο, παιδί εργολάβου, τον σκότωσαν οι δικοί μας χωρίς λόγο, και ξεχάστηκε, μιλάω για τον Αγγελο, τον Λάζαρο, τον Βασίλη που τους γαζώσανε τα πολυβόλα Κλείνω το κείμενο εδώ, αφήνοντάς το εκκρεμές, κυρίως ως προς τις ποιητικές συγγένειες του Πατρικίου με τους ξένους ομότεχνους του. Έτσι κι αλλιώς οι ποιητικές αυτές συγγέ­ νειες θεωρώ ότι μπορούν να αποτελέσουν θέματα διατριβών και μακάρι. Αξίζει εξάλλου να σημειωθεί ότι και στα πεζά του κείμενα έχει πολυάριθ­ μες αναφορές σε ποιητές, πεζογράφους, στοχαστές, ηθοποιούς, ζω­ γράφους, κ.ά. Όπως και να ’χει, ο Πατρίκιος δείχνει σε όλη του τη δια­ δρομή, όχι μόνο να μην φοβάται, αλλά να υπερασπίζεται τη σεφερική ρήση «είναι παιδιά πολλών ανθρώ­ πων τα λόγια μας». Έστω κι αν αυτή η πρακτική έφθασε να του αφαιρέσει σχεδόν την πατρότητα του γνω­ στού στίχου του «γιατί κανένας στί­ χος σήμερα δεν ανατρέπει καθε­ στώτα», από το ποίημά του «Στίχοι 2» του 1957,9 που αποδίδεται από

πολλούς στον Αναγνωστάκη, ο οποίος τον ενέταξε αυτούσιο στο ποίημά του «Επίλογος».101

1Το κείμενο αυτό είναι επεξεργασμένη και συμπληρωμένη μορφή της εισήγη­ σής μου στην παρουσίαση των τριών πρώτων τόμων της συνολικής έκδοσης του Τίτου Πατρικίου από τον Κέδρο, η οποία έγινε στη Λευκωσία στις 27 Νοεμβρίου 1998.

2Πατρίκιος, Τίτος, Ποιήματα, 1, 19431953. εκδ. Κέδρος, Αθήνα, 1998, Largo, V, σελ. 533ό.π., IX, σελ. 6ι.

4ό.π, XV, σελ. 92.

5Σεφέρης, Γιώργος, Ποιήματα, «Σχέδια για ένα καλοκαίρι», «Το ζεστό νερό», σελ. 1476 Πατρίκιος, Τίτος, Ποιήματα, IV, εκδ. Κέδρος, Αθήνα 2007, σελ. ιο8.

7Βλ. Αντωνιάδου, Ελένη: Γιώργος Σεφέ-

ρης, «Ο κρυφός συγγενής» του Τίτου Παρίκιου, Για τον Γιώργο Σεφέρη, επι­ μέλεια: Ελένη Αντωνιάδου, Γιώργος ΓεωρΥής, Κώστας Λυμπουρής, εκδό­ σεις ΑΙΠΕΙΑ, Σπίτι της Κύπρου και Εκ­ δόσεις Παρουσία, Αθήνα, 2009, σελ.

838Συνομιλία, Κείμενα του Δ. Ν. Μαρω-

νίτη για το έργο του Τίτου Πατρικίου, επιμέλεια: Ελένη Αντωνιάδου, εκδ. Κέδρος, Αθήνα, 2005, σελ. 58.

9Τίτος Πατρικός, Ποιήματα, II, εκδ. Κέδρος, Αθήνα, 1998. Μαθητεία, «Το δάσος και τα δέντρα», σελ. 178. '° Ανογνωστάκης, Μανόλης, Τα ποιή­ ματα 1941-1971. Θεσσαλονίκη. 1971. σελ. 134«Γιατί», όπως πολύ σωστά είπε κάποτε ο φίλος μου ο Τίτος,

«κανένας στίχος σήμερα δεν κινητοποιεί τις μάζες κανένας στίχος σήμερα _____ δεν ανατρέπει καθεστώτα».

Β Ι Β Λ Ι Ο Θ Η Κ Η Α Ρ ΧΑ Ι Ω Ν Σ Υ Γ Γ Ρ Α Φ Ε Ω Ν

- ΠΛΑΤΩΝ

- ΕΥΡΙΠΙΔΗΣ ΕΚΑΒΗ (τόμ. Α'-Β') Εισαγωγή - Μετάφραση

- Σ χ ό λια

ΚΑΤΕΡΙΝΑ ΣΤΝΟΔΙΝΟΤ

ΝΟΜΟΙ (τόμ. Α'-Β') Εισαγωγή - Μετάφραση - Σχόλια Η.Π. ΝίΚΟΛΟΤΔΗΣ

- ΠΛΑΤΩΝ

- ΑΙΣΧΥΛΟΣ ΑΓΑΜΕΜΝΩΝ (τόμ. Α'-Β') Εισαγωγή - Μετάφραση - Σχόλια

ΜΕΝΕΞΕΝΟΣ (τόμ. Α'-Β') Εισαγωγή - Μετάφραση - Σχόλια Κ. Α θαναςατος

Ερρ . Χατζηανεςτης

- ΛΟΥΚΙΑΝΟΣ

- ΕΥΡΙΠΙΔΗΣ ΕΛΕΝΗ Εισαγωγή - Μετάφραση - Σχόλια

ΠΟΔΑΓΡΑ Εισαγωγή - Μετάφραση - Σχόλια Ο ΡΕΣΤΗΣ Κ α ρ α β α ς

Ερρ . Χατζηανεςτης

- ΙΠΠΟΚΡΑΤΗΣ

- Ομ η ρ ο ς ΙΛΙΑΣ Εισαγωγή - Μετάφραση - Σχόλια Ολγα Κομνηνου-Κ ακριδη

ΠΕΡΙ ΑΡΧΑΙΗΣ ΙΗΤΡΙΚΗΣ Εισαγωγή - Μετάφραση - Σχόλια Δαμ . Τςεκοτρακης

- ΑΡΙΣΤΟΞΕΝΟΣ - ΚΛΕΩΝΙΔΗΣ

- ΓΑΛΗΝΟΣ ΥΓΙΕΙΝΑ Εισαγωγή - Μετάφραση - Σχόλια Δαμ . Τςεκοτρακης

ΤΕΧΝΗ ΜΟΥΣΙΚΗΣ Εισαγωγή - Μετάφραση - Σχόλια Ν. Ξανθοτλης

A A I A A Λ Ο Σ I.

Ζ Α Χ Α Ρ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ

Αρσάκη 6, 105 64 Αθήνα · Τηλ. (210) 32.33.271 - fax: (210) 32.47.791 www.daedalos.gr · e-mail: daed-zah@otenet.gr

δ ΐ αφιέρωμα

Για τον Ίΐτο Πατρίκιο Νόσος Βαγενάς

Μ

ε την αποψινή τρίτη ποιητική βραδιά στο Megaron Plus κλεί­ νει ο κύκλος της παρουσίασης της σύγχρονης ποίησής μας, ο κύκλος των ποιητών της πρώτης μεταπολε­ μικής γενιάς. Απόψε, τρίτος κατά σει­ ράν (τρίτος χρονολογικά: γεννημένος το 1928 - οι δύο πρώτοι που παρου­ σιάστηκαν, ο Νάνος Βαλαωρίτης και ο Κώστας Στεργιόπουλος, γεννήθη­ καν το 1921 και το 1926 αντιστοίχως), τρίτος χρονολογικά, παρουσιά­ ζεται ο Τίτος Πατρίκιος, ένας από τους σημαντικότερους ποιητές μας που εμφανίστηκαν μετά το Β’ Παγ­ κόσμιο Πόλεμο. Ο Τίτος Πατρίκιος είχε ταξινομηθεί στη συνείδηση του αναγνωστικού κοινού της ποίησης ως πολιτικός κυ­ ρίως ποιητής, ως συμμέτοχος στην εκκόλαψη μιας νέας ποιητικής ηθι­ κής, που εμφανιζόταν για πρώτη φορά μετά τον πόλεμο με ορισμέ­ νους ποιητές της μεταπολεμικής γε­ νιάς, και η οποία (ηθική) «προέκυπτε από τη συμπλοκή της ποιητικής πρά­ ξης με την πολιτική δράση». Έτσι προσδιόριζε αυτή την ποιητική ηθική ο Δημήτρης Μαρωνίτης με το βιβλίο του Ποιητική και πολιτική ηθική (Αλε­ ξάνδρου, Αναγνωστάκης, Πατρίκιος), με το οποίο, το 1976, κωδικοποιούσε εύστοχα το πολιτικό ήθος της ποίη­ σης αυτής της γενιάς. Και πράγματι, ο Πατρίκιος, ο νεότε­ ρος της γενιάς του, ξεκινά την ποιη­ τική του πορεία μέσα από μία πολλαπλώς τραυματική εμπειρία: μία εμ­ πειρία της ήττας στον ελληνικό Εμ­ φύλιο Πόλεμο και της εξορίας του στη Μακρόνησο και στον Αη-Στράτη

στις αρχές της δεκαετίας του 1950. Η εμπειρία αυτή θα αποτελέσει πιστεύω τη μήτρα όλης της ποιητικής του πα­ ραγωγής έως σήμερα. Μίας παραγω­ γής, ωστόσο, που θα ήταν λάθος να τη στεγάσουμε καθ’ ολοκληρίαν κάτω από την επιγραφή της πολιτι­ κής ποίησης, γιατί περιείχε ισχυρά στοιχεία της αποδέσμευσής της ακριβέστερα, της ανεξαρτησίας τηςαπό αυτήν ήδη από τις πρώτες ποιη­ τικές της εκφράσεις. Αν τα πρώτα ποιήματα του Πατρικίου είναι από τα καλύτερα ποιήματα εξο­ ρίας που έχουν γραφεί όχι μόνο στο ελληνικό αλλά και -απ’ όσο γνωρίζωστο ευρωπαϊκό πεδίο, αυτό οφείλε­ ται, πιστεύω, στο γεγονός ότι για τον Πατρίκιο, ήδη από τα νεανικά του χρόνια, η ποιητική εμπειρία ήταν κάτι αισθητά ευρύτερο από την πολι­ τική εμπειρία. Διαβάζοντας αυτά τα πρώτα του ποιήματα, αισθάνεται κα­ νείς ότι για τον Πατρίκιο η εμπειρία της εξορίας για πολιτικούς λόγους, την οποία βίωνε, ήταν κάτι που υπερέβαινε τους όρους της πολιτικής εμ­ πειρίας - ότι ήταν το βίωμα ενός ευ­ ρύτερου (καλύτερα: βαθύτερου) αι­ σθήματος απομόνωσης (ή μοναξιάς), ενός αισθήματος που αποκτούσε δια­ στάσεις υπαρξιακές, οντολογικές, που γεννούσε ερωτήματα για την αν­ θρώπινη μοίρα. Όλη η μετέπειτα ποίηση του Πατρι­ κίου, παρά τις όποιες αναφορές ή επι­ στροφές της σε πολιτικά μοτίβα, την ανθρώπινη κατάσταση εκφράζει με τον πλέον ποιητικό τρόπο της εποχής μας, που είναι ο τρόπος μιας ρεαλι­ στικής απεικόνισης, όχι ο τρόπος

Παρίσι, 1967.

μιας υπέρ τα αισθητά αναζήτησης. Πρόκειται για μιαν ανίχνευση της πραγματικότητας μέσα από την πραγματικότητα του ανθρώπινου σώ­ ματος και των φυσικών ορίων του αν­ θρώπου, τα οποία είναι για τον Πα­ τρίκιο το μόνο πεδίο εντός του οποίου μπορεί να τελεστεί η όποια ανθρώπινη υπέρβαση. Με αυτά δεν θα ήθελα να πω ότι θα πρέπει να χαρακτηρίσουμε τον Πα­ τρίκιο ερωτικό ποιητή, ηαρότι το ερωτικό στοιχείο διατρέχει ολόκληρη την ποίησή του. Αυτό που θα ήθελα να υπογραμμίσω είναι ότι η ποιητική αναζήτηση του Πατρικίου, ακριβώς επειδή τελείται σε ένα πεδίο που δεν υπερβαίνει τα όρια της ανθρώπινης περιοχής (κι εδώ θα πρέπει να επι-

σημάνουμε το λεπτό, υποδόριο χιού­ μορ του Πατρικίου, που διαποτίζει και γειώνει αποφασιστικά σε βαθιά ρεαλιστικά εδάφη την ποιητική πραγ­ ματογνωμοσύνη του) η ποιητική ανα­ ζήτηση του Πατρικίου είναι μία ανα­ ζήτηση δραματικότερη -ή, αν θέ­ λετε, τραγικότερη- από εκείνη που τις ηοθούμενες απαντήσεις στο απώ­ τερο ποιητικό ερώτημα τις αναζητεί σε περιοχές υπερβατικές. ■

“Εισαγωγή στη βραδιά ανάγνωσης ποιημάτων του Τίτου Πατρικίου στο Μέγαρο Αθηνών (19 Μαρτίου 2007). στο πλαίσιο των ποιητικών εκδηλώσεων του Megaron Plus.

jI

δ αφιέρωμα

Τρόποι διαχείρισης του «ερωτικού αισθήματος» στην ποίηση του Τίτου Πατρικίου Γιάννης Κωνσταντέλλης, φιλόλογος, ποιητής

Στη Ρένα Σταυρίδη-Πατρικίου, φίλη μου ακριβή

που οδηγούν στο γράψιμο της ποίη­ σης.4 Ένα ερώτημα, συνεπώς, με διαλε­ ο ερώτημα αν ένας «πολιτικός κτικό, ουσιαστικά, χαρακτήρα, που ■ ποιητής», όπως ο Τίτος Πατρί­ θα μπορούσε να ανοίξει μια συζή­ κιος -ποιητής που ενηλικιώνεται και τηση, μπορεί να έχει την εξής διατύ­ ανδρώνεται μέσα στο πλαίσιο που πε- πωση: κάτω από ποιες συνθήκες, για ριγράφεται από την κουλτούρα της ποιο λόγο και με ποια μορφή η ερω­ κομουνιστικής αριστερός και «στρα­ τική συμπεριφορά του συγκεκριμέ­ τεύεται», ως ενεργό μέλος της οργα­ νου ποιητή αποτέλεσε αντικείμενο αι­ νωτικής δομής της, στην υπόθεση, σθητικού, ηθικού και πολιτικού προ­ στους στόχους και στους σκοπούς βληματισμού, όπως τουλάχιστον της, κατά τη διάρκεια μίας από τις πιο προκύπτει από την ερμηνεία των κει­ κρίσιμες περιόδους της νεοελληνικής μένων του που επιχειρούμε.5 Ο δια­ ιστορίας, (Δεύτερος Παγκόσμιος Πό­ λεκτικός χαρακτήρας ενός τέτοιου λεμος, Κατοχή, Εμφύλιος, εξορία, ερωτήματος παραπέμπει στην επι­ «ανάπηρη» δημοκρατία του Μεταπο- νόηση6 μιας διαλεκτικής μεθόδου ερ­ λέμου)- μπορεί και γράφει ερωτικά μηνευτικής προσέγγισης της ποίησης ποιήματα έχει χαρακτήρα περισσό­ του Τίτου Πατρικίου7 - μεθόδου, τερο ρητορικό παρά διαλεκτικό.1 Η ωστόσο, που δεν μπορεί να χωριστεί διαπλοκή «ερωτικού αισθήματος» από την ίδια την πορεία της ζωής του, (ερωτικής αγάπης και σεξουαλικότη­ της ποιητικής σκέψης και μνήμης τας) και πολιτικής αποτελεί μία θε­ του, από το περιεχόμενο εντέλει των ματολογία, την εξέλιξη της οποίας κειμένων του.8 μπορεί κανείς να παρακολουθήσει Η ανάπτυξη αυτής της διαλεκτικής στις δυτικές κοινωνίες, τουλάχιστον, μέσα στο χρόνο, ως μία αλληλουχία από την εποχή και το έργο του Πλά­ γονιμοποιήσεων, ορίζει, πιστεύω, την τωνα.2 οντολογία του Πατρικίου: μία οντο­ Η ποίηση του Τίτου Πατρικίου θεωρώ λογία που θεωρεί, όχι εννοιολογικά ότι είναι ενδεικτική μιας τέτοιας δια­ αλλά εμπειρικά και βιωματικά, ότι το πλοκής. Ήδη από το 1976, ο Δ. Ν. «είναι» της ιστορίας, της κοινωνίας Μαρωνίτης, ανάμεσα στους χαρα­ και της ατομικής ύπαρξης μπορεί να κτήρες της πολιτικής ηθικής του Πα­ γίνει αντιληπτό μόνο ως «γίγνεσθαι». τρικίου, όπως τους διαθλούσε η μέχρι Μέσα σ’ αυτή τη διαδικασία των με­ τότε «σχεδόν πια τριαντάχρονη, ταβολών η ποιητική πράξη συνθέτει ποιητική του δράση», αριθμούσε και και μένει, ταυτόχρονα, πάντοτε ανοι­ το «θαλερό ερωτισμό του».3 Άλλω­ χτή για μία δομική ανασύνθεση και στε, η ερωτική ένταση και κυρίως η ανασύνταξη του βιωμένου χρόνου, απογοήτευση και η πολιτική ένταση αλλά και μία ποιητική βίωση και ερ­ είναι, σύμφωνα με την άποψη του μηνεία του γεγονότος. Η αλήθεια (ή ποιητή, τα δύο από τα τρία πράγματα οι αλήθειες;), ως εκ τούτου, της ιστό-

ρίας, της κοινωνίας και της ατομικής ψυχής μόνο κατά την ανέλιξη του «γίγνεσθαι» μπορεί, εν μέρει τουλά­ χιστον, να αποκαλυφθεί. Αυτή η αν­ τίληψη του «είναι» ως «γίγνεσθαι» σώζει τον ποιητή από τις αυταπάτες, οδηγώντας τον στην έξοδο απ’ την (πλατωνική) «σκοτεινή σπηλιά».9 Ειδικότερα, σχετικά με τη διαλεκτική που διατρέχει την ποίηση του Τίτου Πατρικίου μπορεί να επισημάνει κα­ νείς ορισμένα ιδιαίτερα χαρακτηρι­ στικά: μπορεί να παρακολουθήσει, μεταξύ των άλλων, στη διάρκεια της ανάπτυξής της, την εξέλιξη του ερω­ τικού λόγου, καθώς διαπλέκεται στη διαλεκτική πορεία του ποιητή - ενός λόγου που σηματοδοτεί ένα διαρκή αγώνα για την κατάκτηση της αυτο­ γνωσίας, της ελευθερίας, της αυτο­ πραγμάτωσης και της «αλήθειας» και νοηματοδοτεί μια πράξη, η οποία αποτελεί τη διαλεκτική άρνηση του πιο καταθλιητικού, για την ανθρώ­ πινη ύπαρξη, γεγονότος του θανά­ του. Ο ίδιος ο ποιητής, πιστεύω, υπαινίσσεται αυτή την εξέλιξη στο σημείωμα που επιτάσσει στη συλ­ λογή Λυσιμελής Πόθος, ανθολογία της ερωτικής του ποίησης: «Μέσα στα χρόνια αυτά η θεματική εξελίσ­ σεται, ελπίζω και η γραφή».10

Θα μπορούσε να ηεριγράψει κανείς, ασφαλώς σχηματικά, -για λόγους που υπηρετούν μεθοδολογικά αυτή την ανάλυση- τις διαλεκτικές στιγμές αυτής της πορείας, όπως σηματοδοτείται στα κείμενα του ποιητή, ανα­ ζητώντας εκεί τις απαντήσεις στο διαλεκτικό ερώτημα που έχει τεθεί. Η ποιητική και πολιτική ηθική του Πατρικίου εγγράφεται στο πλαίσιο της ιστορικής και ιδεολογικής τρο­ χιάς της Αριστερός: από την επανα­ στατική έξαρση και αντιστασιακή ιδεολογία στην καταθλιπτική «ήττα» και σ’ ό,τι επακολούθησε.11 Στην πρώιμη ποίησή του, όταν «Η πράξη προλάβαινε το στοχασμό»12και ήταν «μαχαίρι η οργή σφιχτά μες στην πα­ λάμη»,13μπορεί να επισημάνει κανείς την πολιτική και ποιητική στάση του, όπως έχει διαμορφωθεί από την ιδεο­ λογία της επανάστασης.14 Στον πυ­ ρήνα του ποιητικού νοήματος βρί­ σκει κανείς την όλο πίστη αποδοχή των ιδεολογικών και πολιτικών διακηρύξεών της, τα κύρια αιτήματα ενός σοσιαλιστικού ανθρωπισμού: το «Πάθος της άρνησης»,15 της συμβα­ τικής ηθικής και πολιτικής πρακτικής του αστικού κόσμου, της αγάπης για τον άνθρωπο ως πρόσωπο,16της ισό­ τητας,17 της παγκόσμιας αδερφοσύ-

Η σύζυγος του ποιητή, Ρένα Σταυρίδη-Πατρικίου.

δίαφιέρωμα

s

152

νης,18 της ειρήνης,19 της ελπίδας για το μέλλον - παρά τις εφιαλτικές συν­ θήκες της πολιτικής εξορίας, του ζο­ φερού μετεμφυλιακού κράτους της «Δεξιάς» και της ανάλγητης κομμα­ τικής ηγεσίας του Κ. Κ.20 Μιας απο­ δοχής που πηγάζει από την πίστη στο δίκιο της επανάστασης και εκφράζε­ ται ως σπαρακτική αισιοδοξία για μια επαναστατική αλλαγή.21 Στο διάλογο που ανοίγει ο ποιητής πρωτίστως με τον εαυτό του οι απαν­ τήσεις είναι σαφείς και απερίφρα­ στες: «ποιος θα χτίσει καλύτερα από μας,·»22 «Μ’αυτά τα πληγωμένα χέρια της σκλαβιάς / θ’ αγγίξουμε τον ου­ ρανό»,23 «τον Κόκκινο πρωινό ου­ ρανό ολωνών μας».24 Παρά την αμφίθυμη αίσθηση ότι «κυνηγώντας τα μεγάλα πουλιά / μας ξέφυγον όλα από τα χέρια» και τη συνακόλουθη μελαγχολική διάθεση25 η απόφαση είναι αμετάκλητη: «ας ξεχυθούμε πάλι μες στους δρόμους / να χτί­ σουμε ξανά τη ζωή / να χτίσουμε πρώτοι εμείς τη ζωή»26- μια ζωή που «δε δέχεται το θάνατο»27 μαζί και η συνείδηση της ιστορικής αποστολής -και η ελπίδα- για τη ριζοσπαστική αλλαγή, ακόμα και κατά την περίοδο που η καταθλιπτική ήττα του αριστε­ ρού κινήματος βυθίζει τον ποιητή σε μία οξεία υπαρξιακή και συνειδη­ σιακή κρίση τονίζοντας την ποίησή του πάνω σε ελεγειακούς τόνους: «εμείς υψώνουμε τα όνειρά μας σε μεγάλα οδόσημα / της ιστορίας28 Το πολιτικό πρόταγμα της επαναστα­ τικής αλλαγής, όπως το διαχειριζό­ ταν, στην πραγματικότητα, η ηγεσία του κομουνιστικού κόμματος, απέ­

τρεπε την έκφραση προσωπικών συ­ ναισθημάτων και διαθέσεων. Η τέχνη όφειλε να υπηρετεί αποκλειστικά τη «συλλογικότητα»,29 να είναι αγωνι­ στική και αισιόδοξη, «στρατευμένη» στους στόχους και στους σκοπούς του κόμματος, όπως ορίζονταν από την κομματική καθοδήγηση - το όρ­ γανο που, στην ουσία, διαφύλασσε την αυστηρή ιεραρχική και γραφειο­ κρατική δομή της ηγετικής ομάδας, στο όνομα της «ιδεολογικής ορθο­ δοξίας». Όταν, όμως, η ποιητική πράξη υποτάσσεται εκούσια ή αναγ­ καστικά στους όρους της κοινωνικοπολιτικής πράξης, κρίνεται σύμφωνα με τους όρους της τελευταίας: κάθε παρέκκλιση απ’ το κομματικό «δό­ γμα» και παράβαση των αποφάσεων της Επιτροπής Διαφώτισης που ασκούσε τη λογοκρισία, λογίζεται, κατά κανόνα, και αντιμετωπίζεται ως προδοσία, λιποταξία, αυτομόληση και ήττα ή αίρεση και «αμαρτία» - με την εξαίρεση ορισμένων συγγρα­ φέων που, για ειδικούς λόγους, μπο­ ρούν και εξασφαλίζουν κάποια σχε­ τική ασυλία ως προς την ελευθερία της καλλιτεχνικής έκφρασης.30 Μέσα σ’ αυτή την ατμόσφαιρα, ο ποιητής Τίτος Πατρίκιος επιλέγει τους τρόπους διαχείρισης και ποιητι­ κής έκφρασης του «ερωτικού αισθή­ ματος» υποτάσσοντάς το στους όρους μιας εκούσιας αλλά και αναγ­ καστικής, εκ των πραγμάτων, ασκη­ τείας. Όστόσο, δεν το μετασχηματί­ ζει απλώς σε πολιτικό πάθος, όπως ο Αναγνωστάκης, ούτε το αγνοεί, όπως ο Αλεξάνδρου, για να αναφερθώ σε δύο ποιητές της πρώτης μεταπολεμι-

κής γενιάς, των οποίων την ποιητική και πολιτική ηθική συσχετίζει μ’ εκείνη του Πατρικίου ο Δ. Ν. Μαρωνίτης.31 Στην ποίηση του Πατρικίου υφέρπει σαν ενοχή, ματώνει, ανθίζει αλλά και κακοφορμίζει σαν μια «ερω­ τική πληγή: ένα ριζικό χάσμα (στις «ρίζες» του όντος)»,32 παρά την επι­ τήδεια συγκάλυψη της αυτολογοκρισίας.33 Αυτοί οι τρόποι διαχείρισης και έκφρασης του ποιητή μπορούν να υπαχθούν, πάντως, στο corpus μιας ars erotica που καταφάσκει το «ερωτικό αίσθημα»,34 το οποίο η «ιδεολογική ορθοδοξία» της ηγετικής ομάδας του Κ. Κ. θεωρεί αρνητικά μέσα στο υλιστικό πλαίσιο μιας Scientia sexualis που υπάγεται σ’ ένα σύ­ στημα και σε μια πολιτική δομή, η οποία μπροστά στη Libido dominandi δεν λογαριάζει πρόσωπα,35 αλλά θέτει και εφαρμόζει τους γενι­ κούς κανόνες και τις γνωστές τεχνι­ κές, και σ’ αυτή την περίπτωση, του ελέγχου, της υποταγής και της υπακοής αποσκοπώντας στην εδραίωση, την ασφάλεια και τη διαιώνισή της.36 Οι όροι αυτής της ασκητείας συνδιαμορφώθηκαν από την εμπειρία και τις νωπές μνήμες του Εμφυλίου Πο­ λέμου, τις μνήμες των νεκρών συν­ τρόφων, την «ήττα», την πολιτική εξορία, το κλίμα του μετεμφυλιακού ζόφου, αλλά και την αισιόδοξη πε­ ποίθηση ότι «χίλιοι δρόμοι οδηγούν στη λευτεριά».37Το «ερωτικό σχήμα» που χωράει μέσα στη δομή του συμ­ βατικού και συμβιβασμένου αστικού κόσμου δεν είναι, για τον ποιητή, παρά μια φενακισμένη μορφή του έρωτα: ο χώρος του είναι «οι δεξιώ­

σεις, οι χοροί, τα πασουμάκια των πορνείων»38 Αντίθετα, ο «Έρωτας παντού χυμένος / σα ρόδι που έσπασε στο πέτρινο κατώφλι» ως η πραγματική «συν-ουσία» είναι απε­ λευθερωτικός, αλλά πώς μπορεί να ευδοκιμήσει μέσα στο εφιαλτικό κλίμα του πολεμικού «συναγερ­ μού»;39 Ή στην αγχωτική καθημερι­ νότητα της βιοπάλης; Οι αναφορές δεν γίνονται, κατά κύριο λόγο, στην «ερωμένη», στη γυναίκα του πόθου, αλλά στη γυναίκα του μόχθου, στην εργάτρια με τα «Χέρια κουρασμένα απ’τη δουλειά / σπασμένο το βάψιμο των νυχιών / κοκκινάδι μισοσβησμένο».40 Το ερωτικό αίσθημα «λαν­ θάνει», βρίσκεται σε ύφεση κι ο έρω­ τας είναι κρυφός και βιαστικός,41 ανασαίνοντας μέσα στην αγωνία μιας συνωμοτικής δράσης.42 Κι αν υπήρ­ χαν στιγμές που η μνήμη ανακα­ λούσε την εικόνα της γυναίκας του πόθου, ακολουθούσε ο ήχος από τα βήματα του πολέμου που την έσβη­ ναν.43 Έχει γραφεί ότι «η εξορία είναι ένα εί­ δος μακράς αϋπνίας»44: στη διάρκειά της η συνείδηση -κόλαση και κα­ θαρτήριο μαζί- αγρυπνεί. Στήνει μία σκηνογραφία εγκατάλειψης, μονα­ ξιάς και αναμονής. Μέσα σ’ αυτή τη σκηνογραφία η ανάμνηση δεν είναι παρά το φάντασμα του νεκρού χρό­ νου και το «ερωτικό αίσθημα» έχει τη μορφή του ερωτικού ειδώλου, της γυναίκας που είναι απούσα και πα­ ρούσα ταυτόχρονα.45 Αυτή η αίσθηση ωθεί τον ποιητή στην απόφαση να πλέξει, μέσω του ποιητικού λόγου, ένα δίκτυο επικοί-

δ αφιέρωμα

ιι δ

154

νωνίας με το ερωτικό αντικείμενο δίκτυο στο οποίο εμπλέκονται αντι­ θετικές «διαθέσεις του θυμικού»46 και αμφιθυμικά συναισθήματα, απότοκα των εμπειριών και των βιωμά­ των του κάτω από τις δραματικές συνθήκες της εποχής47: αναπόφευ­ κτοι και ενοχικοί χωρισμοί από το ερωτικό αντικείμενο,48 ματαίωση, ή αβεβαιότητα για την ολοκλήρωση και την πληρότητα της ερωτικής σχέ­ σης και επιθυμίας, εγκατάλειψη και προδοσία, νοσταλγία και αναπόληση συντονισμένες μερικές φορές με μια σπαρακτική τρυφερότητα49 - σαν «μια ατέρμονη, ακόρεστη μετωνυμ/α»,50 ερωτική στέρηση και δίψα που αναδύονται μέσα στα όνειρα,51 ερωτικός πόθος που ξεσκίζει τα σπλάχνα την ώρα που «ετοιμάζονται οι μεγάλες αλλαγές».52 Είναι εξαιτίας και προς χάρη των με­ γάλων αλλαγών που η πραγμάτωση και η πληρότητα του έρωτα μετατί­ θενται διαρκώς στο μέλλον53 και το «ερωτικό αίσθημα» μετασχηματίζε­ ται, μέσω του ποιητικού λόγου, σ’ ένα βαθύ συναίσθημα «αγάπης». Έτσι ο ποιητής «επικοινωνεί», με τρόπο σπαρακτικό ορισμένες φορές, με το ερωτικό αντικείμενο54και εκφράζεται με μια γλώσσα κρυπτική, παρά το ρεαλιστικό της χαρακτήρα, μιλώντας με μετωνυμίες - συνεκδοχές, μετα­ φορές, σύμβολα και αλληγορίες.55 Θα μπορούσε να διακρίνει κανείς ευκρινώς τους αναβαθμούς αυτής της «αγάπης», η οποία είναι, πρωτίστως, «αγάπη» ανθρωποκεντρική: με αφε­ τηρία το συγκεκριμένο πρόσωπο διαχέεται στο ανθρώπινο πρόσωπο.56

«Είναι μια άλλη αγάπη/άγρια κι αφίλιωτη και τρυφερή/... / π ’ουρλιάζει και πεινάει για μέλλον».57 Ο κύκλος της «δεν έχει πέρατα»,58 αφού περι­ λαμβάνει και «όλες τις γεωμετρίες των άστρων».59 Αυτή η αγάπη κατα­ νικά το φόβο, ελπίζει και αισιοδοξεί,60 ανοίγει διέξοδο στο μέλλον, δείχνει ότι η πραγματική πατρίδα του ποιητή είναι ο «κόσμος» και η «αλήθεια».61 Ωστόσο, η διαδικασία της αμφισβή­ τησης από τον Πατρίκιο του πολιτι­ κού προτάγματος της επαναστατικής αλλαγής, όπως το διαχειρίζονταν η ηγεσία του κομουνιστικού κόμματος, αρχίζει ήδη από τα χρόνια της πολι­ τικής εξορίας και, στη συνέχεια, της επανένταξης (του «αδειούχου εξόρι­ στου») στην κοινωνική και πολιτική ζωή και κλιμακώνεται με το χρόνο προοδευτικά: από τη διαπίστωση ορι­ σμένων αδυναμιών στις μεθόδους και τις πρακτικές του κομουνιστικού επαναστατικού κινήματος, «που αν εξαλειφθούν, όλα θα πάνε καλά» μέ­ χρι τη συνειδητοποίηση ότι οι αδυ­ ναμίες τού «αριστερού μύθου» είναι οργανικές και εντέλει ότι «το λάθος είναι μέσα μας».69 Αυτή την πραγματικότητα ο ποιητής, ως «αδειούχος εξόριστος», «την υφί­ σταμαι σαν ένα (διπλό) σύστημα εξουσίας»63 απέναντι στο οποίο ορ­ γανώνει τον αγώνα του, ταυτόχρονα κατά του εσωκομματικού αντιπάλου -με όλο και μεγαλύτερη ένταση με την πάροδο του χρόνου- και του «τα­ ξικού εχθρού»64 - αγώνα που απο­ σκοπεί, μέσω της ποιητικής πράξης, στην αποκάλυψη της αλήθειας.65Την κλιμάκωση του αγώνα από την αμφι-

^ Ε Κ Δ Ο Σ Ε Ι Σ

Μ ΚΟΝΙ ΔΑΡΗ Ξαναζωντανεύοντας τον Μ εσαίωνα σβήτηση στην οριστική απόφαση του ποιητή να απαλλαγεί από όλες τις εκδοχές και τις «χρήσεις» της πολιτικής «ήττας» μέχρι την απελευθέρωσή του από τις πολιτικοκοινωνι­ κές δεσμεύσεις και ενοχές του απέναντι στο παρελθόν, μέσω της ποιητικής και πολιτικής αυτογνωσίας, μπορεί να παρακολουθήσει κα­ νείς έως και την πιο πρόσφατη ποιητική του παραγωγή.66 Η αναγνώριση, συνεπώς, από τον ποιητή και συνειδητοποίηση ότι «το λά­ θος είναι μέσα μας» δεν έχει απλώς γνωσιολογικό, ηθικό ή πολιτικό χαρακτήρα: είναι ένα συνταρακτικό υπαρξιακό γεγονός που οδηγεί τον ποιητή να θέσει, πολύ επώδυνα, εξαρχής μια σειρά ουσιολογικών προβλημά­ των που συναιρούνται στο καίριο ερώτημα σχετικά με τον τρόπο και το νόημα του «βίου». Δεν είναι, ασφαλώς, τυχαίο ότι η διαδικασία της κοινωνικής και πολιτικής αμφισβήτησης ενός κλειστού συστήματος πολιτικής (και κομματικής) διαχείρισης αρχίζει με τη διεκ­ δίκηση της αυτονομίας του προσώπου, την κατάκτηση και ελεύθερη έκφραση της εσω­ τερικής του ζωής, που στο υπέδαφος της, μέ­ χρι και τα ριζώματα του όντος, βυθίζεται το «ερωτικό αίσθημα». Η έξοδος του Πατρικίου από την κατάσταση της «ασκητείας» η εγ­ κατάλειψη της μεθόδου των μετασχηματι­ σμών και η εκδίπλωση της πορείας του, είναι αποτέλεσμα της αμφισβήτησης και, στη συ­ νέχεια, απόρριψης μιας πολιτικής πρακτικής, η οποία είχε εντάξει τον έλεγχο του «ερωτι­ κού αισθήματος» και την έκφρασή του στη διάταξη των μηχανισμών της εξουσίας της. Το να μιλάς και ακόμα καλύτερα να εκφρά­ ζεσαι ελεύθερα με τον ποιητικό λόγο για το «ερωτικό αίσθημα» σήμαινε ότι θέτεις τον εαυτό σου εκτός εξουσίας, κάνεις ένα βήμα προσέγγισης στην αυτογνωσία και την «αλή­ θεια» - ένα βήμα προς την κατάκτηση της

Μια συναρπαστική περιδιάβαση στον κόσμο της Ιερός Εξέτασης, στο κυνήγι των μαγιασών, σας φυλακές και στα βασανιστήρια που στοίχισαν μέσα σε τρεις αιώνες τον θά­ νατο 60.000 αθώων. Αναστάσης Βιστωνίτης, ΤΟ ΒΗΜΑ Οι άνθρωποι σε κάθε εποχή κυβερνούνιαν από ιον φό­ βο - έναν ασύλληπτο για μας φόβο μπροστά στην πείνα, στην πανώλη και στον πόλεμο. Γχα όλη απτή τη μιζέρια υπήρχε μόνο μία εξήγηση: μαγγανεία και μαύρη μαγεία. Ο Ντίτερ Μπρόιερς ζωντανεύει ιστορίες μιας άλλης επο­ χής για συνάξεις μαγισσών και την υστερική καταδίωξή τους, που μας καθηλώνουν με την αμεσότητα και τη γλαφυρότητα της αφήγησης, τη βαθιά γνώση και το κοφτερό δημοσιογραφικό μάτι του συγγραφέα.

w w w .k o n id a ris .g r Τοσίτσο ιΑ'Αθήνα ·τήλ.. 2X0 884&5ίΡ·2·4'ΐηίοβ}!βγ^ί^^|κ

δ;αφιέρωμα

μελλοντικής σου ελευθερίας.67 Ήδη στα Χρόνια της πέτρας (195354) η διαφορά ως προς την έκφραση του «ερωτικού αισθήματος» άρχισε να γίνεται εμφανής. Η αναγνώριση και ποιητική έκφραση των δικαιωμά­ των της «σάρκας», («Πότε επιτέλους θα το καταλάβεις / πως δε γινήκαμε άγγελοι. /Παραμένοντας άνθρωποι/ με κόκαλα και σάρκα / σε χαιρε­ τούμε»), είναι η νέα ανθρωπολογική αρχή που διακηρύττει ο ποιητής.68 Η αγάπη και ο έρωτας τίθενται ως αν­ τικείμενα συζήτησης και προβλημα­ τισμού.69 Ο ποιητής δεν διστάζει να εκφράσει ελεύθερα τον ερωτισμό του φετιχοποιώντας, σ’ ένα χρόνο παρατατικό της νοσταλγίας, την ερω­ τική επιθυμία70και εκδηλώνοντας τη λατρεία του για την εικόνα του ερω­ τικού αντικειμένου71ή να περιγράφει, με τρόπο νατουραλιστικό, τις διεξό­ δους της σεξουαλικότητας μέσα στο ασφυκτικό πλαίσιο ενός στρατοπέ­ δου.72 Ωστόσο, οι «σκοπιμότητες1) και ο ι«αυτοδεσμεύσεις>, δεδομένου ότι ο «ταξικός εχθρός» κυριαρχεί, εί­ ναι ακόμα ισχυρές73 και είναι «Μα­ κρύς ο δρόμος απ’την επιθυμία στην απόφαση / μακρύς απ’ την επι­ στροφή στην άλλη αναχώρηση».74 Οι δυσκολίες επανένταξης και προ­ σαρμογής του «αδειούχου εξόρι­ στου» στην κοινωνική και πολιτική ζωή75 αφορούν, ασφαλώς, μεταξύ άλλων και τις ερωτικές σχέσεις και αποτυπώνονται στην ποιητική του παραγωγή ανάμεσα στο 1955 και 1959. Ο ποιητής έχοντας υποστεί το μαρτύριο της ασκητείας προς χάρη του «αύριο»76 κι έχοντας ζήσει τον

«ερειπωμένο έρω τα/που αντιστέκε­ ται ακόμα και στην απομόνωση» τον έρωτα ως «οριακή κατάσταση» και όχι ως ρητορική αναφορά-77 διψά, με μια σάρκα που «πάντα πο­ νάει στα χτυπήματα / πάντοτε χαίρε­ ται στα χάδια»,76 απελπισμένος για μια τρυφερή ερωτική σχέση «συν-ουσίας».79 Η χρόνια, όμως, απομόνωση τον έχει οδηγήσει στην αποξένωση από το ερωτικό αντικείμενο,80 τον έρωτα του οποίου αισθάνεται σαν μια θανα­ τερή εσωτερική πληγή που κακο­ φόρμισε - σαν φλεγμονή.81Κι οι εσω­ τερικές πληγές είναι εκείνες που δεν κλείνουν ποτέ, που «... σέρνονται / βουβά, κάτω απ’το δέρμα /σαν εσω­ τερικές αράχνες...».62 Έτσι τα «φι­ λιά», ως το προείκασμα ή η μετωνυμία της ερωτικής συνεύρεσης, μάταια συνωθούνται για να εγκαταλείψουν, από την πλευρά της μνήμης, το σώμα «πριν βουλιάξει», γιατί μια για πάντα «.,.μπηχτήκαν και ριζώσαν στο κορμί του».83 Η ίδια, άλλωστε, η κοινωνική πραγ­ ματικότητα, ως «διοικητική αρχιτε­ κτονική»84 αρχιτεκτονική της ζωής, προβάλλει τις αντιστάσεις της σε κάθε ερωτική σχέση συν-ουσίας. Μέ­ σα σ’ αυτή την πραγματικότητα το «ερωτικό αίσθημα» των ανθρώπων έχει αφομοιωθεί από τα σεξιστικά του σχήματα και εξαντλείται σ’ αυτά, σαν μια σπαρακτική μετωνυμία για την ίδια την ηθική και πολιτική κατά­ σταση της κοινωνίας.85 Τον ποιητή όμως εξακολουθεί να βασανίζει «Ένας άλλος έρωτας / έρωτας καταβροχθιστικός, αδιάλλαχτος / με κό-

καλα πεθαμένων μας συντρόφων»;86 σκηνοθετώντας τις δυσκολίες διάβα­ σης από το πολιτικό πάθος στον πραγματικό έρωτα. Στο όνομα αυτού του πάθους αρνείται να εξαγοραστεί από «...το ακριβοδίκαιο συζυγικό αι­ δοίο», στο πλαίσιο ενός συμβατικού ευνουχιστικού γάμου.87 «Όμως η αγάπη είναι φύση» πέρα από κάθε άλλη σκοπιμότητα.88 Κι όσο κι αν βιώνει ο ποιητής τους έρω­ τές του ως «...οικτρά ναυάγια σχέ­ σεων»,*9 με μια αίσθηση ψυχικής και σωματικής φθοράς,90 σαρκάζοντας την «ερωτική (του) σταδιοδρομία»,91 όσο κι αν τις ερωτικές συναντήσεις του με το ερωτικό αντικείμενο σκιάζει το καταθλιπτικό παρελθόν -παρά τη σιωπηρή αμοιβαία κατανόησηόσο κι αν είναι τα «αισθήματα ρευστά που πρόσκαιρα/υποτάσσονταν στο σχήμα του κορμιού» κι οι επιθυμίες ακόρεστες,92 ο έρωτας υπάρχει πάν­ τοτε, ακόμα και απ’ την πλευρά της μνήμης, ως αναζωογονητική δύνάμη,93 αλλά και ως δυνατότητα. Υπάρχει η διάχυτη μυρουδιά της νεα­ νικής γυναικείας σάρκας,94 η αύρα του ερωτικού αντικειμένου μέσα στην απόπνοια της συμβατικής ζωής,95η συνταρακτική εμπειρία μιας απρόσμενης ερωτικής πλησμονής.96 Η μετοικεσία του ποιητή, λόγω σπου­ δών, από την Αθήνα στο Παρίσι θα τον απαλλάξει από την εγχώρια κα­ χεξία και θα διανοίξει μέσα στην ποιητική σκέψη του τον αναγκαίο ζω­ τικό χώρο, από τη σκοπιά του οποίου η ανάλυση και έκφραση του «ερωτι­ κού αισθήματος» (ερωτικής αγάπης και σεξουαλικότητας) έχει περισσό­

τερο δομικά χαρακτηριστικά και είναι απαλλαγμένη από ιδεολογήματα. Η Θάλασσα επαγγελίας περιλαμβάνει ποιήματα που γράφτηκαν, στην πλειονότητά τους, αυτή την περίοδο (1959-1963) στο Παρίσι και είναι στο σύνολό τους ποιήματα ερωτικά. Η θεματική αυτών των ποιημάτων προσφέρεται, μεθοδολογικά, για ορισμέ­ νες κατηγοριοποιήσεις. Στην πρώτη θεματική κατηγορία μπορούν να περιληφθούν ποιήματα, στα οποία η εξερεύνηση (ψυχής και σώματος) του ερωτικού αντικειμένου αποτελεί ταυτόχρονα διερεύνηση και ενδοσκόπηση του ίδιου του ερωτικού - ποιητικού υποκειμένου (97), αποτυπώνοντας και τις συναισθηματικές ανακλάσεις αυτής της εμπειρίας, όπως, λ.χ., τη συγκρατημένη οδύνη για το εφήμερο και της πιο βαθιάς ερωτικής εμπειρίας και το ανεκπλή­ ρωτο του αρχέτυπου πόθου της από­ λυτης ερωτικής ένωσης,98 την πίκρα που κατασταλάζει στο αναπάντητο ερώτημα «Ήτανε η ψυχή της που άλ­ λαζες οδηγώντας το ερωτικό αντι­ κείμενο στη διακοπή της ερωτικής σχέσης,99την απελπισία για την αδια­ φορία του ερωτικού αντικειμένου,100 τη στυφή γεύση απ’ το παιγνίδι της ασυνέχειας του χρόνου, μέσα στον οποίο χάθηκαν ερωτικό υποκείμενο και αντικείμενο.101 Μία δεύτερη θε­ ματική κατηγορία αποτελούν τα ποιήματα, στα οποία το ερωτικό ποιητικό υποκείμενο χρησιμοποιεί τη συνεκδοχή και τη φετιχοποίηση (μά­ τια, άρωμα σάρκας, φιλί, όνομα) για να αποτυπώσει την ιαματική - κα­ θαρτική δράση του έρωτα ή την ερω-

8:

I δ

158

αφιέρωμα

τική πληγή που μπορεί ν’ ανοίξει στο ερωτικό υποκείμενο.102 Σε μία τρίτη θεματική κατηγορία μπορούν να εν­ ταχθούν ποιήματα, στα οποία το ερωτικό υποκείμενο διατηρεί την ανάμνηση του ερωτικού αντικειμέ­ νου σαν μέσα σε όνειρο ή μετείκα­ σμα: το «ανάδεμα κορμιού που σβή­ νει / πίσω από τις φυλλωσιές του χρόνου»,103 λίγο πριν σβήσει την ει­ κόνα της, τα μάτια της, το όνομα, το πρόσωπο, τα στάχυα των μαλλιών της, μια τυχαία της κίνηση, την ει­ κόνα και την αίσθηση μιας ανεπανά­ ληπτης ερωτικής πράξης, ό,τι ερεθί­ ζει τις φαντασιώσεις του ερωτικού υποκειμένου.104 Όσο, εντέλει, φαρμακερός και παρα­ λυτικός κι αν είναι ο έρωτας για το ερωτικό υποκείμενο, σαν αρρώ­ στια,105 όσο βασανιστική κι αν είναι η ερωτική επιθυμία, όταν μένει ανεκ­ πλήρωτη,106 όση ασυμμετρία κι αν υπάρχει μεταξύ του ερωτικού πόθου και της πραγμάτωσής του,107 ο έρω­ τας παραμένει γεγονός συγκλονι­ στικό στη ζωή του άνδρα και της γυ­ ναίκας, ανάμεσα στο όνειρο κα την πραγματικότητα108 - ο έρωτας από­ λαυση και μαρτύριο, σαν «την ομορ­ φιά που μαστιγώνει τη ζωή μας».109 Η Προαιρετική στάση έχει ήδη επισημανθεί, με ποιήματα γραμμένα από το 1967 έως και το 1973 -τη σκοτεινή περίοδο της συνταγματικής εκτροπής και της αυτοεξορίας στο Παρίσι- σηματοδοτεί την οριστική απόφαση του ποιητή να απαλλαγεί από όλες τις εκδοχές και τις «χρή­ σεις» της πολιτικής ήττας και τις ενο­ χές που συνόδευαν την ανάγκη να μι­

λήσει για την εσωτερική του ζωή. Στα ερωτικά ποιήματα, που περιλαμβά­ νονται σ’ αυτή τη συλλογή και στην υπόλοιπη ποιητική παραγωγή που την ακολουθεί, μπορεί να διαπιστώ­ σει κανείς την απελευθέρωση του ερωτικού - ποιητικού υποκειμένου από το (διπλό) σύστημα εξουσίας που δέσποζε στην προσωπική του ζωή - ένα σύστημα κοινωνικού και πολιτικού καταναγκασμού που λογοκρίνει την ερωτική επιθυμία και ορί­ ζει τους κανόνες της «θεμιτής» έκ­ φρασης του «ερωτικού αισθήματος». Στα ερωτικά ποιήματα της Προαιρε­ τικής στάσης η συνάντηση ερωτικού υποκειμένου και αντικειμένου μπορεί να θεωρείται, αν συμβεί, ότι θα οφεί­ λεται σε θαύμα,110αν όμως συμβεί, εί­ ναι η πιο συγκλονιστική εμπειρία της ανθρώπινης ζωής. Την εμπειρία αυτή έχει ζήσει ο ποιητής - τον έρωτα «συν-ουσία» για τη γυναίκα που ανέ­ τρεψε την ίδια του τη ζωή: είναι ο με­ γάλος έρωτας που συναιρεί ό,τι πιο πολύτιμο θεωρεί ο ποιητής ανοίγοντας το δρόμο στην αυτογνωσία: αί­ σθηση πατρίδας στα ξένα, μητρική γλώσσα με λέξεις γεμάτες φως, ροή εσωτερικού χρόνου, γενέθλια πόλη, όνειρο, στοίχημα με το θάνατο.111 Στα ερωτικά ποιήματα των ποιητικών συλλογών που ακολουθούν (Αντικρι­ στοί καθρέφτες, Η ηδονή των παρα­ τάσεων, Η αντίσταση των γεγονό­ των, Η Νέα Χάραξη) η ανατροπή της ζωής του ερωτικού - ποιητικού υπο­ κειμένου αποτυπώνεται ακόμα πιο έντονα κατανικώντας εντέλει την τυ­ ραννία του κοινωνικού ελέγχου.112 Ο Έρωτας για τη «γυναίκα» περιγρά-

φεται ως αυταξία. Είναι καθεαυτός μια επανάσταση ζωής, που τίποτα δεν μπορεί να την αντικαταστήσει, και η ελεύθερη έκφρασή του μια ποι­ ητική επανάσταση: «Η ομορφιά των γυναικών που άλλαξαν τη ζωή μ α ς / βαθύτερα κι από εκατό επαναστάσεις / δ ε ν χάνεται, δεν σβήνει με τα χρό­ νια» «Η ομορφιά των γυναικών που αλλάζουν τη ζωή / μένει στα ποιή­ ματα που γράφτηκαν γι’ αυτές».113 Η γλώσσα αυτών των ποιημάτων εί­ ναι μια γλώσσα με σάρκα, που σκιρτά από μια βαθιά εσωτερική πνοή: λέ­ ξεις που δεν περιγράφουν απλώς οπτικές ή ακουστικές εικόνες, αλλά που ψαύεις με τις πιο ερωτικές αι­ σθήσεις, τη γεύση και την αφή - λέ­ ξεις με ιδρώτα και σπέρμα. Η πραγ­ μάτωση του «ερωτικού αισθήματος» περιγράφεται ως μια πανδαισία «συν­ ουσίας», ερωτισμού και λατρείας του γυναικείου σώματος γυμνού ή με την ερωτικά φετιχοποιημένη ενδυμασία που το περιβάλλει. Ο αισθησιασμός και ο πόθος, ωστόσο, του ερωτικού - ποιητικού υποκειμένου δεν μένει μετέωρος αλλά δικαιώνεται αφενός από την εξαίσια αισθητική του έκ­ φραση («τρίχα εφηβαίου που ελίσ­ σεται κάτω απ’ τη γλώσσα / όπως η σμέρνα στη ρωγμή του βράχου»)114 και αφετέρου από τη μεταφυσική του θεμελίωση, για την οποία ο ποιητής ανατρέχει στους αρχαιοελληνικούς και χριστιανικούς μύθους: σύμφωνα μ’ αυτούς η φύση του έρωτα είναι «δαιμονική». Πρόκειται για το ερω­ τικό δαιμόνιο που υπάρχει μέσα μας, που καίει μέσα μας και μας δαπανά, που είναι το ίδιο σε άνδρα και γυ­

ναίκα (ανδρόγυνος), αρχέγονο και αρχέτυπο, πριν η φύση διαχωρίσει τα φύλα, που κυοφορείται μέσα μας όσο ζούμε, και βγαίνει με τη συνου­ σία, αλλά μόνο με το θάνατό μας λευ­ τερώνεται τελικά.115 «Αν υπάρχει ένα ον που όλες του οι δυνάμεις το σπρώχνουν προς την επικοινωνία, είναι ο ποιητής», γράφει ο Γιώργος Σεφέρης.116«Όσο μπορώ / έστω δυο λέξεις να συνδυάζω / υπάρχω», γράφει ο Τ. Πατρίκιος.117 Είναι ο τρόπος ύπαρξης και επικοι­ νωνίας του ποιητή.118Η απόφαση του Πατρικίου να συγκροτήσει μια ανθο­ λογία της ερωτικής του ποίησης (Λυσιμελής Πόθος) είναι ενδεικτική, κατά τη γνώμη μου, δύο πραγμάτων: αφενός της άποψής του, απότοκης γνώσης και εμπειρίας, ότι ο έρωτας και η (ποιητική) γλώσσα διαηλέκονται ως δύο βασικές μορφές επικοι­ νωνίας των ανθρώπων, ως αυτοτε­ λών προσώπων,119με παράλληλη εξέ­ λιξη στο πεδίο της φυσιολογίας και της κοινωνίας και «παράγουν μαζί την ιστορία της αυτοσυνειδησίας» και αφετέρου ότι ο έρωτας, ως ερω­ τική αγάπη και σεξουαλικότητα μαζί, ως «σπερματικός λόγος»,120αποτελεί τη διαρκή άρνηση του πιο καταθλιητικού, για την ανθρώπινη συνεί­ δηση, γεγονότος του θανάτου.121 Αν οι τρόποι διαχείρισης του «ερωτικού αισθήματος» ακολουθούν τη διαλε­ κτική σκέψη και μνήμη του ποιητή, αυτό οφείλεται στη διαλεκτική πο­ ρεία της ίδιας της ζωής του, που τον οδηγούσε, κάθε φορά, στην αποκά­ λυψη της αλήθειας και στην κατάκτηση της ελευθερίας του. 1

δ : αφιέρωμα

g I ίοςΠατρικιος

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ 1 Πρβ. Χατζηβασιλείου, Βαγγέλης, «Ερω­ τας είναι η αιτία», «7, Η τέχνη της ζωής», έκδοση της Κυριακάτικης Ελευ­ θεροτυπίας, 372. 4-1-2009. σελ. 30.

2 Βλ. ενδεικτικά: Michel Foucault, Ιστο­ ρία της σεξουαλικότητας, μτφρ. Γκλόρυ Ροζάκη, εκδ. Ράππα-Κέδρος (τόμ. ι, 1982, μτφρ. Γκλόρυ Ροζάκη, τόμ. 2,1989. μτφρ. Γιώργος Κωνσταντινίδης, τόμ. 3, 1992, μτφρ. Γιάννης Κρη­ τικός). Κωνσταντέλλης, I. Μ., «Οι αντιλήψεις των αρχαιοτέρων στωικών σχετικά με την πολιτική φύση του αν­ θρώπου και η ιδεώδης “Πολιτεία" του Ζήνωνος», διδακτορική διατριβή, Αθήνα, 2002, σελ. 221 κ.ε. ι Μαρωνίτης, Δ. Ν., Ποιητική και πολι­

τική ηθική. Πρώτη μεταπολεμική γενιά, Αλεξάνδρου-Αναγνωστάκης-Πατρίκιος, εκδ. Κέδρος 1981, 2η έκδ., σελ.

59-64 και 65-72. Πρβ. Νούτσος, Πανα­ γιώτης, Κοινωνία, πολιτική στράτευση και ποίηση. Για τον Τίτο Πατρίκιο, εκδ. Σαββάλας, 2θθ6, σελ. 123 -126. Η Λίζυ Τσιριμώκου θεωρεί ότι η πρόσφατη συγκεντρωτική συλλογή των ερωτικών ποιημάτων του Πατρικίου, Λυσιμελής πόθος, (εκδ. Καστανιώτη 8. Διάττων, 2008), αποτελεί μία «γενναία, δημόσια

αναγνώριση του έρωτα ως ποιητικής δωρεάς, ως ιδρυτικής συνθήκης της γραφής του και της οικονομίας του λόγου του»: βλ. «Με τ' ανάποδα δέλτα κάτω από τη φούστα», «Βιβλιοδρόμιο», Τα Νέα, 2ο-2ΐ Δεκεμβρίου 2θο8.

4 Συνέντευξη του Τ. Πατρικίου στη Μικέλα Χαρτουλάρη. Εφημ. Τα Νέα, Σάβ­ βατο 12 Ιαν. 1991.

5 Την ιδέα για τη διατύπωση αυτού του ερωτήματος μου την υπέβαλε μία πα­ ρόμοια διατύπωση του Michel Fou­ cault, Ιστορία της σεξουαλικότητας, τόμ. 2, σελ. π-2ΐ.

6 Πρβ. Barthes, R., Μυθολογίες, Μά­ θημα, μτφρ. Καίτη Χατζηδήμου - Ιουλιέττα Ράλλη, επιμ. Γ. Κρητικός, εκδ. Ράππα-Κέδρος, 1979. σελ. 42: «Κάθε μέ­

θοδος είναι ένα επινόημα».

7 Κωνσταντέλλης, Γιάννης, «Η Διαλε­ κτική πορεία και η διαλεκτική της μνή­ μης στην ποίηση του Τίτου Πατρικίου», βλ. Θέματα Λογοτεχνίας, εκδ. Γκοβόστη, 2008, τχ. 37. σελ. 66-78. Ο Γιάννης Μπασκόζος θεωρεί ότι η ποίηση της αριστερός, στην οποία περιλαμβάνει φυσικά και την «ποίηση της ήττας», «αναπτύσσεται παρακολουθώντας την πολιτική εμπειρική διάσταση της πραγ­ ματικότητας, απαγγέλλοντας τελικά μόνο τα ονόματα των πραγμάτων χωρίς να εκφράζει την αντιφατικότητα και το βάθος της ιστορικής εξέλιξης», βλ. «Ο Άρης Αλεξάνδρου έξω από Το Κιβώτιο», Διαβάζω, αρ. 212, 29-3-89. σελ. 6ι-66.

8 Πρβ. Καστοριάδης, Κορνήλιος, Η φαντασιακή θέσμιση της κοινωνίας, μτφρ. Σωτήρης Χαλικιάς, Γιούλη Σπαντιδάκη, Κώστας Σπαντιδάκης, επιμ. μτφρ. Κώ­ στας Σπαντιδάκης, εκδ. Ράππα-Κέδρος, 1985. σελ. 23-27.

9 Πατρίκιος, Τίτος, Η αντίσταση των γε­ γονότων {«Η σπηλιά»), εκδ. Κέδρος, 2000, σελ. 73- Βλ. Γιάννης Κωνσταν­ τέλλης, ό.π. ’° Δηλ. από 1949 ή '47 έως 2007, Λυσιμελής Πόθος, εκδ. Καστανιώτης 8 Διάττων, Αθήνα, 2θο8, σελ. 131. Βλ. και Λίζυ Τσιριμώκου, ό.π.

11 Για την πρώτη μεταπολεμική γενιά και τον όρο «ποίηση της ήττας» βλ., ενδει­ κτικά: Λεοντάρης, Βύρων, Η ποίηση της ήττας, εκδ. Έρασμος, Αθήνα, 1983, σελ. 67 κ.ε. Του ίδιου, Ιδεολογικοί προ­

σανατολισμοί της μεταπολεμικής ποίη­ σης, εκδ. Κριτική, τ. 7-8, ig6o. Μαρωνίτης, Δ. Ν., Ποιητική και πολι­ τική ηθική, Πρώτη μεταπολεμική γενιά, Αλεξάνδρου-Αναγνωστάκης-Πατρίκιος, εκδ. Κέδρος, ig8i. 2η έκδ. Αρ­ γυρίου, Α., Η ελληνική ποίηση. Η πρώτη μεταπολεμική γενιά, Αθήνα, 1982. Του ίδιου, Η πρώτη ποιητική με­ ταπολεμική μας γενιά, "Νεοελληνικός Λόγοζ', 1975. σελ. 109-126 (και στο Αναψηλαφήσεις σε δύσκολους καιρούς,

εκδ. Κέδρος, 1986, Αθήνα, σελ. 88-π6). Ιλίνσκαγια, Σόνια, Η Μοίρα μιας γενιάς.

Συμβολή στη μελέτη της μεταπολεμι­ κής πολιτικής ποίησης στην Ελλάδα, μτφρ. - επιμ. Μ. Αλεξανδρόπουλος, 4Π έκδ., εκδ. Κέδρος, Αθήνα. ig86. Κα­ ψωμένος, Ερατοσθένης, «Η διχοτομία φύση / πολιτισμός ως κριτήριο οριοθέτησης της πρώτης μεταπολεμικής γε­ νιάς», Κώδικες και σημασίες, Αθήνα, 1990, σελ. 156-177- Μέντη, Δώρα, Μετα­

πολεμική πολιτική ποίηση. Ιδεολογία και ποιητική, εκδ. Κέδρος, Αθήνα, 1995- Νούτσος, Παναγιώτης, Κοινωνία, Πολιτική στράτευση και ποίηση. Για τον Τίτο Πατρίκιο, εκδ. Σαββάλας, Αθήνα, 2006.

12 Επιστροφή στην ποίηση. Ποιήματα I, εκδ. Κέδρος, 1998. σελ. 2ΐ. Απ’ αυτή τη σημ. και εξής οι παραπομπές στις ποι­ ητικές συλλογές του Τ. Πατρικίου θα γίνονται στη συγκεντρωτική έκδοση της ποιητικής του παραγωγής του Κέ­ δρου (Ποιήματα I, II, III, 1998. IV, 2007), στην οποία, φυσικά, δεν περιλαμβά­ νονται οι συλλογές Η Νέα Χάραξη και

Λυσιμελής πόθος. » Largo, I, α. 49-50. 51-5214 Πρβ. Δ. Ν. Μαρωνίτη, ό.π., σελ. 65-72.

14 Επιστροφή στην ποίηση, I, σ. 23.

'6 Μεγάλο γράμμα, I, σ. 72-73. 74. 84. 92. Ασκήσεις, I, σελ. 125. Χωματόδρομος, I, σελ. 140,141,181-182. ν Μεγάλο γράμμα: I, σ. 9918 Στο ίδιο: I, σελ. ιο ο -ιο ι. Χωματόδρο­ μος, I, σελ. 142-143. 185.

18 Στο ίδιο: I, σελ. ι 68.

20 Μεγάλο γράμμα, I, σελ. 94-95. Χωμα­ τόδρομος, I, σΕΛ. 137-138.140-141.183ι 84. 185-186, Χρόνια της πέτρας, I, σελ.

189 κ.ε.

22 Χωματόδρομος, I. σελ. 141,165-168, Χρόνια της πέτρας, 1, 2οι. Ακόμα και σε μια εποχή που έχει απαλλαγεί από τις «αυταπάτες» του. Βλ. Αντικριστοί κα­ θρέφτες (1988), IV, σελ. 7ΐ22 Επιστροφή στην ποίηση, I, σελ. 23.

28 Στο ίδιο: I, σελ. 25.

24 Στο ίδιο: /, σελ. 38-39. πρβ. Largo, I,

σελ. 49-50. 51-52. 63-64· 28 Επιστροφή στην ποίηση, I, σελ. 26.

26 Στο ίδιο: /, σελ. 28. πρβ. σελ. 30.36.3839. Largo, I, σελ. 55-56. 59-60, 61-62, Ασκήσεις, I, σελ. 105, ιπ, 121-122,128129, Χωματόδρομος, I, σελ. 158.

22 Στο ίδιο: /, 173-174.175-176.183.

28 Στο ίδιο: /, σελ. 141-142. 159-ι 64. ’ 71-172. Χρόνια της πέτρας, I, σελ. 203, Τα κοι­ τάσματα του χρόνου, II, σελ. 21-32.

28 Βλ. Πατρίκιος, Τίτος, Περιπέτειες σε τρεις σχεδίες, εκδ. Κέδρος, 2006 σελ.

44 =«Στο Κόμμα της επανάστασης η

μόνη επιτρεπτή φιλοδοξία ήταν η συλ­ λογική, εκείνη που αφορούσε το σύ­ νολο, δηλαδή το ίδιο το Κόμμα: να προσφέρεις, να προσφέρεις όσο το δυ­ νατόν περισσότερα, έως και τη ζωή σου, κι αν χρειαζόταν και τη ζωή των άλλων».

80Ήδη πριν από τη διατύπωση και την επιβολή εφαρμογής στους αριστερούς συγγραφείς του δόγματος του σοσιαλι­ στικού ρεαλισμού (Ζντάνωφ: 1934). από τις αρχές της δεκαετίας του 1930, η ηγετική ομάδα του Κ.Κ.Ε. καθαιρεί τη διεύθυνση του αριστερού περιοδικού Πρωτοπόροι και αλλάζει τη συντακτική επιτροπή του περιοδικού που το διαδέ­ χτηκε, Νέοι Πρωτοπόροι, με το αιτιολογικό ότι παρέκκλιναν από την ιδεολογική γραμμή του κόμματος (Πανσέληνος, Ασημάκης, Τότε που ζούσαμε, 25η έκδ.. εκδ. Κέδρος, 1997. σελ. 213 κ.ε.). Η Μέλπω Αξιώτη, «στρατευμένη» κομμουνίστρια συγγραφέας, υποβάλλει (1950-1955) στην Επιτροπή Διαφώτισης του κόμματος προς κρίση για δημοσίευση τα έργα της. Το 1953 με επιστολή της στην Κ.Ε του Κ.Κ.Ε. ζη­ τάει διακριτικά την ανοχή της για κά­ ποια ελευθερία στην έκφραση, διότι πρέπει «και να παίρνουμε υπόψη τις ει­ δικές νομοτέλειες της τέχνης» (Ματ­ θαίου, Αννα -Πολέμη, Πόπη,

Διαδρομές της Μέλπως Αξιώτη, 19471955. εκδ. Θεμέλιο, 1999)- Για την έν­ νοια της «στράτευσης», βλ. την άποψη του Τ. Πατρικίου: Μια συνομιλία του

Τίτου Πατρικίου με τον Αντώνη Φωστιέρη και τον Θανάση Νιάρχο στη Λέξη, αρ. 49. 1985. σελ. 934-939- Πρβ. και Σεφέρης, Γ., «Η τέχνη και η εποχή». Δοκιμές, πρώτος τόμος, εκδ.Ίκαρος, ig8i. σελ. 264-267. 0 Μάρκος Αυγέρης, ο επισημότερος λογοτεχνικός κριτικός της αριστερός, θεωρεί ότι «η μεγάλη

διάκριση (στη νέα ποίηση) είναι πάντα ανάμεσα σ' αριστερούς και δεξιούς, που κινούνται μέσα στα δυο μεγάλα κύρια ρεύματα της σημερινής ζωής» (Μ. Αυγέρη, Εισαγωγή στην ελληνική ποίηση και πεζογραφία, έκδ. 2η, εκδ. Θεμέλιο, 1967, σελ. 175-176)· Μαρωνίτης, Δ. Ν., ό.π., σελ. 62. Πατρί­ κιος, Τ., Μαθητεία, II, 195: «σακατεμέ­

νος, γεμάτος στέρηση, με τη σάρκα μου να φλέγεται / κι όμως από μένα τον ίδιο καταδικασμένη να νεκρωθεί/ μπρος στις ανάγκες του κινήματος».

Barthes, R., Αποσπάσματα του ερωτι­ κού λόγου, μτφρ. Β. Παπαβασιλείου, εκδ. Κέδρος, Αθήνα, 1977. σελ. 222. Η ενοχή είναι ένα συναίσθημα που παρα­ κολουθεί για πολλά χρόνια την ποίηση του Πατρικίου. Βλ., ενδεικτικά, Συνε­ χές Ωράριο, Διηγήσεις, εκδ. Διάττων, 1993. σελ. ι6-ι8. Πατρίκιος, Τ., Περιπέτειες σε τρεις σχε­ δίες, σελ. 113- Ακόμα και κατά την πε­ ρίοδο που δημοσιεύει τη Μαθητεία (εκδ. Πρίσμα, 1963) με ποιήματα γραμ­ μένα μεταξύ 1956-1959. εποχή έντονης εσωκομματικής κριτικής και πολεμι­ κής, ο ποιητής αυτολογοκρινόμενος αποφασίζει να μην δημοσιεύσει με­ γάλο μέρος απ' αυτά, γιατί φοβόταν μήπως ωφελήσει τον ταξικό εχθρό, μήπως τον διαγράψουν. Θα δημοσιευθούν στη Μαθητεία ξανά (εκδ. Διάτ­ των, 1991)· Βλ. Συνέντευξη του Τ. Πατρικίου στη Μικέλα Χαρτουλάρη. Εφημ. Τα Νέα, Σάββατο, 12 lav. iggi. Για τον όρο «κατάφαση» βλ. Barthes, R., Αποσπάσματα του ερωτικού λόγου. Στο ίδιο, σελ. 155Πρβ. Foucault, Michel, ό.π., /, σελ. 102

κ.ε. Για μια εφιαλτική περιγραφή των τεχνικών βλ. Orwell, George, 1984, μτφρ. Ν. Μπάρτη, εκδ. Κάκτος, 1978. Ενδεικτικά, σελ. 35. 42, 134-135. 207-213.

261-263. 273-277- Βλ., ενδεικτικά, και Πατρίκιος, Τ., Συνεχές ωράριο, σελ. 7879.102. Συνέντευξη του Τ. Πατρικίου στη Μικέλα Χαρτουλάρη. Εφημ. Τα Νέα, Σάββατο, 12 lav. iggi. Πρβ. Π. Νούτσος, ό.π., σελ. 43- 46 και 47-5337 Επιστροφή στην ποίηση, I, σελ. 24.

38 Στο ίδιο: /, σελ. 3ΐ· 3» «Γκρεμίστηκε η φυλακή σου/τιμωρημένη σάρκα». Στο ίδιο: /, σελ. 33-34- Για την ερωτική σημασία του όρου «Εω­ θινό» που χρησιμοποιεί ο ποιητής ως τίτλο του ποιήματος, βλ. Barthes, R.,

Αποσπάσματα του ερωτικού λόγου, 40 Largo, I, σελ. 49-50, 61-62, Ασκήσεις, I, σελ. 107, π6.

41 Largo, I, σελ. 53-5444 Στο ίδιο: I, σελ. 57-58.

43 Ασκήσεις, I, σελ. ιΐ2.

44 V. Hugo στου R. Barthes, ό.π., σελ. 125.

45 Ενδεικτικά, Μεγάλο γράμμα, I, σελ. 6g.

90-91. Για τη σημασία του «ερωτικού ειδώλου», βλ. Vernant, Jean-Pierre,

Μύθος και σκέψη στην Αρχαία Ελλάδα, Μέρος β', μτφρ. Στέλλα Γεωργούδη, εκδ. I. Ζαχαρόπουλος, 1989. σελ. 98-9946 Ως όρος της ψυχολογίας: «συστήματα» συναισθημάτων διαφόρων αποχρώ­ σεων που οργανώνονται γύρω από έναν κύριο άξονα.

47 Ο ποιητής σε συνέντευξή του διευκρι­ νίζει: «Οι βιωματικές εμπειρίες είναι αυτές που πάντα τροφοδοτούσαν το γράψιμό μου. Τόσο, που ώρες ώρες σκέφτομαι πως δεν έχω καθόλου φαν­ τασία παρά μόνο μνήμη, που συγκρα­ τεί και συσσωρεύει αυτές τις εμπειρίες». (Λέξη, αρ. 49.1985, σελ.

934-939)· 48 Μεγάλο γράμμα, I, σελ. 70-71, Χωματό­ δρομος, I, σελ. 149· 49 «Είχες μια τρυφερή καρδιά κοριτσάκι. /

Πίστεψε αν αδέξια την έσφιγγα / δεν το 'κανα για να πονάς. /Ήθελα να σ'

αγαπώ /μ α ήσαν πολλά τα όσα ξέραμε / ήσαν πολλά τα όσα δεν είχαμε μάθει ακόμα», «Όπου μ'άγγιζες πονούσα. / Όπου δε μ' άγγιζες πονούσα»(Μεγάλο γράμμα, I, σελ. 76-78. πρβ. 79-8ο, 8ι82, 83, 85-86, 87, 88-8g, 90-91. Χωματό­ δρομος, I, ο. 156,157. Χρόνια της πέτρας. I, σελ. 208,214, 215. 220, 221, Τέλος του Καλοκαιριού, II, σελ. g, ίο , II, 16).

5° Barthes, R., Αποσπάσματα του ερωτι­ κού λόγου, σελ. 265. s' Χωματόδρομος, I, σελ. 179-180,183-184: «ο έρωτας, υπάρχει δεν υπάρχει, πικρό αγκάθι ορθό μέσα στο στόμα», Χρόνια της πέτρας, I, σελ. 212.

52 Στο ίδιο: I, σελ. 2οι, 215,219, Τέλος του καλοκαιριού, II, σελ. 12. η

«Μέσα απ' την επιμονή της νύχτας/ μέσα απ'τις καλαμιές και τα φρύγανα / όλο σε πλησιάζω. / Όπως τα χέλια / το ενάλιο σταυροδρόμι τους». Χωματό­ δρομος, I, σελ. 153, πρβ. 154. 157- Το αί­ σθημα απουσίας αυτής της πληρότητας θα ακολουθεί για πολλά χρόνια τον ποιητή: πρβ. «Σανμια

πληγή που γυρεύει τη θάλασσα / προ­ σπάθησα να σε φτάσω / και χάθηκα στις εκβολές των ποταμών», «Θάλασσα επαγγελίας» III, σελ. 76: «Κάθε στιγμή και μια σταγόνα / κάθε σταλιά κι ένα μόριο αλατιού. / Υψώνονται οι σταλαγ­ μίτες/ο ι σταλακτίτες χαμηλώνουν. / Ίσως μες στις χιλιετηρίδες / που έχουμε μπροστά μας/γίνει το θαύμα να συναντηθούμε»: «Προαιρετική στάση». III, σελ. 169. «Οι απέραντες εκτάσεις μετρημένες/μ'έτη φωτός δεν μου λένε τίποτα./Εσύ ήσουνα λίγα μέτρα μακριά/και δεν μπορούσα να σ' αγγίξω /σ α ν απλησίαστο απλανή αστέρα», Αντικριστοί καθρέφτες, IV, σελ. 36. Μεγάλο γράμμα, I, σελ. 67-68, 6g, Χρό­ νια της πέτρας, I, σελ. 209, 211,213.

55 Βλ., ενδεικτικά, Μεγάλο γράμμα, I, σελ. 88-8g.

55 Στο ίδιο: /. σελ. 72-73. 9θ-9ΐ, 84. 92-93.

94-95. Χωματόδρομος, I, σελ. 140, h i . μ

177-178.165-168.

53 Στο ίδιο: /, σελ. 137-138.

58 Μεγάλο γράμμα, I, σελ. 74-75. 79-8ο, Χωματόδρομος, 1. 137-138.

59 Στο ίδιο: 1, 181-182.

60 Στο ίδιο: /, σελ. 185-186, πρβ. 183-184.

6’ Μεγάλο γράμμα. I, σελ. g6, 97-98, 99, 100-101.

62 Πατρίκιος, Τ. Περιπέτειες σε τρεις σχε­ δίες, σελ. 175-178. Του ίδιου. Συνεχές ωράριο, σ. 137· Του ίδιου. Μαθητεία, II, igi. Συνέντευξη του Τ. Πατρικίου στη Μικέλα Χαρτουλάρη. Εφημ. Τα Νέα, Σάββατο 12 Ιαν. 1991. Πρβ. Νούτσος, Π., ό.π., σελ. 27-28. Συνομιλία Τ. Π. με Αντώνη Φωστιέρη και Θανάση Νιάρχο, ό.π., σημ. 32. Γ. Κωνσταντέλλης, ό.π. Σχετικά με τον «αριστερό μύθο», βλ.

Barthes. R., Μυθολογίες, Μάθημα, σελ. 248-252.

63 Πρβ. στο ίδιο, σελ. ιο8.

64 Βλ., ενδεικτικά. Αντιδικίες, II, σελ. 43.

52, 53. 54. 66, 6g, Μαθητεία, II, σελ.

127,162-163.164, ι 65. 167,168,170, 171.

173-174. ι8ο, ι8ι, 182,183,184-185,186187,189-190,192-196,198,199, 200, 201, 202, 203, Μαθητεία ξανά, III, σελ. ig, 23. 30. 31, 33. 34. 38, 55. 71. Μαθητεία, II, σελ. go-91. 95-ιοο, 101-102,140. Πρβ. Μ. Foucault, ό.π. ι. σελ. 115 κ.ε. Γιάν­ νης Κωνσταντέλλης, ό.π.

«5 Μαθητεία: II, σελ. 178: «Γι'αυτό κι εγώ

δε γράφω πια/για να προσφέρω χάρ­ τινα ντουφέκια/όπλα από λόγια φλύαρα και κούφια./Μόνο μιαν άκρη της αλήθειας να σηκώσω /ν α ρίξω λίγο φως στην πλαστογραφημένη μας ζωή. /Ό σ ο μπορώ, κι όσο κρατήσω», πρβ. στο ίδιο, σελ. 143. 172, 17966 Γιάννης Κωνσταντέλλης, ό.π.

62 Πρβ. Michel Foucault, ό.π. τόμ. ι, σ. 1415· Γιάννης Κωνσταντέλλης, ό.π. Daninos, Andre Morali, Κοινωνιολογία των σεξουαλικών σχέσεων, μτφρ. ΣάββαΒάσου Βασιλείου, εκδ. I. Ν. Ζαχαρόπουλος, Αθήνα, ig68, σελ. 124.

68 Χρόνια της πέτρας, I, σελ. 231.

68 Στο ίδιο: I, σελ. 222.

20 Στο ίδιο: I, σελ. 202. Σχετικά με τη φετι-

δ αφιέρωμα

g I ος Πατρίκιος

χοποίηση πρβ., ήδη, στο Μεγάλο γράμμα, I, σελ. 87. Πρβ. Barthes, R., Αποσπάσματα του ερωτικού λόγου, σελ. 205.

71 Χρόνια της πέτρας, I, σελ. 216, 217, 2ΐ8, 219. Τέλος του Καλοκαιριού, II, σελ. 9, ίο, ιι, 15,16. Για την εικόνα του ερωτι­ κού αντικειμένου πρβ. παραπ. σημ. 477! Χρόνια της πέτρας, I, σελ. 195.

77 Τέλος του Καλοκαιριού, II, σελ. 13, 14« Στο ίδιο: II, σελ. ι8.

75 Ενδεικτικά, Μαθητεία, II, σελ. no, ios, πρβ. 123-127. 139. 177. Αντιδικίες: II, σελ.

67,68.

76 Στο ίδιο: II, σ. 4ΐ. πρβ. 42,44. Μαθη­ τεία: II, σ. go, πρβ. Τα κοιτάσματα του χρόνου: II, σελ. 30.

77 Αντιδικίες, II, σελ. 6ο.

78 Στο ίδιο: II, σελ. 75· 78 Στο ίδιο: II, σελ. 35.36. πρβ. 37· 80 Στο ίδιο: II, σελ. 57. πρβ. Μαθητεία, II, σελ. ΐ2ΐ. Μαθητεία ξανά, III, σελ. so.

8' Αντιδικίες: II, σελ. 62.

87 Στο ίδιο: II, σελ. 65, πρβ. Μαθητεία ξανά, III, σελ. 67.

87 Αντιδικίες: II, σελ. 6488 Μαθητεία: II, σελ. π8.

88 Αντιδικίες: II, σελ. 72,73.7 6,77. Μαθη­ τεία, II, σελ. 122, Μαθητεία ξανά, III, σελ. 6ι.

86 Αντιδικίες: II, σελ. 74. Μαθητεία, II, σελ. 197. Μαθητεία ξανά. III, σελ. 58.

59· 87 Αντιδικίες: II, σελ. 78. πρβ. Μαθητεία ξανά, III, 27. Μαθητεία: II, σελ. ιο6.

88 Στο ίδιο: II, σελ. 107, πρβ. Μαθητεία ξανά. Ill, 69.

89 Στο ίδιο: III, σελ. 70.

90 Μαθητεία, II, σελ. 154· 91 Στο ίδιο: II, σελ. Π4· 92 Στο ίδιο: II, σελ. τπ, Π2. "Στο ίδιο: II, σελ. 104.

99 Στο ίδιο: II, σελ. 103 95 Στο ίδιο: II, σελ. 115.

96 Στο ίδιο: II, σελ. 153· 97 Θάλασσα επαγγελίας, III, σελ. 75.76, 77. 8ο, πρβ. Παραμορφώσεις, III, σελ.

98

Θάλασσα επαγγελίας. III, σελ. 85, 84.

104. 86, βλ. και Barthes, R., Αποσπά­ σματα του ερωτικού λόγου, σελ. 266.

99 Θάλασσα επαγγελίας, III, σελ. 8γ. '°° Παραμορφώσεις, III, σελ. Π3· ’°' Θάλασσα επαγγελίας, III, σελ. 82. '“ Στο ίδιο: III, σελ. 78,79. 90. 92 πρβ. Μα­ θητεία ξανά. III, σελ. 53. Θάλασσα επαγγελίας, III, σελ. 93’“ Στο ίδιο: III, σελ. 8ι, πρβ. 105, 97. ιοο. '“ Στο ίδιο: III, σελ. 89, ιο8, go, 98,104, 91,106, 99'“ Στο ίδιο: III, σελ. ιο ί, 92. ,ο6Στο ίδιο: III, σελ. 83. '°7Στσ ίδιο: III, σελ. ιο 2 ,94. ,ο8Στο ίδιο: III, σελ. 88,103,107,09Στσ ίδιο: III, σελ. g6. "° Στο ίδιο: III, σελ. i6g, πρβ. ι6 8 ,152, Αν­ τικριστοί καθρέφτες, IV, σελ. 36. "' Στο ίδιο: III, 157-161, πρβ. Ill, σελ. 149"2Αντικριστοί καθρέφτες, IV, σελ. π.

"3 Η αντίσταση των γεγονότων, IV, σελ.

209, πρβ. Η ηδονή των παρατάσεων, IV, σελ. 97. ιο6.

"4 Αντικριστοί καθρέφτες, IV, σελ. ι8, πρβ. 19. 8ο, 87, Η αντίσταση των γεγο­ νότων, IV, σελ. 177, 2θΐ, 203, Η ηδονή των παρατάσεων, IV, σελ. 105.129. Η Νέα Χάραξη, σελ. 30.

"5 Η ηδονή των παρατάσεων, IV, σελ. π8119.

"6Δοκιμές, πρώτος τόμος, εκδ.Ίκαρος, Αθήνα, 1981, σελ. 35"7 Η ηδονή των παρατάσεων, IV, σελ. 95, πρβ. Η Νέα Χάραξη, σελ. 6 ο. ”8 Στο ίδιο, σελ. 55” 9Αντικριστοί καθρέφτες, IV, σελ. 35,68, πρβ. 25. Η ηδονή των παρατάσεων: IV, σ. 774, 776, Η αντίσταση των γεγονότων, IV, σελ. 150, Αντικριστοί καθρέφτες, IV, σελ. 22,23,48. Προαι­ ρετική στάση, III, σελ. 155'“ Η Νέα Χάραξη, σελ. 31-36. ,2' Ενδεικτικά, Χωματόδρομος, I, σελ. 183184, Τα κοιτάσματα του χρόνου, II, σελ.

28, Μαθητεία, II, σελ. 152, Προαιρετική στάση, III, σελ. ι6ι, ι6 8 ,170, Η Νέα Χάραξη, σελ. ι6.____________________

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΑΚΡΙΤΑΣ ΒΙΒΛΙΑ-ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΥΕΛΙΚΤΗ ΖΩΝΗ ΤΟΥ ΣΧΟΛΕΙΟΥ ΒΟΗΘΟΥΝ ΔΑΣΚΑΛΟΥΣ ΚΑΙ ΓΟΝΕΙΣ - ΨΥΧΑΓΩΓΟΥΝ ΤΑ ΠΑΙΔΙΑ Οι φρουροί του παραδείσου ιλάτεια Γρηγοριάδου-Σουρέλη Εικόνες: Πέγκυ Φούρκα Περιπέτεια για εφήβους. Όλα τα παιδιά ενώνονται για να σώσουν τον παράδεισό μας, τη γη.

Η Φανή μαθαίνει αρχαία Ελληνικά Φωτεινής Τσομάκου Εικόνες: Αντα Γανώση Αλήθεια ξέρετε πως φώναζαν την μητέρα τους και τον πατέ­ ρα τους οι μικροί αρχαίοι Ελληνες; Οι πρώτες αρχαίες λεξούλες ενός μικρού παιδιού. Με χαρτοκοπτική και ενδιαφέ­ ρουσες δραστηριότητες.

Φίλε... εσύ καπνίζεις; ικολέττας Σκάλκου-Διαμαντίδη Εικόνες: Ειρήνη Κονταρίνη Μια δύσκολη στιγμή και ένας έφηβος αρχίζει το κάπνισμα. Θα μπορέσει -μα το σημαντιότερο- θα θελήσει να το στααατήσει; Μια εφηβική περιπέ­ τεια ιδιαίτερα επίκαιρη.

Ο πεισματάρης Γιάννης και ο κ. Ατσαλάκωτος Γιώργου Αντωνάκη Εικόνες: Χρήστος Γουσίδης Ο πεισματάρης Γιάννης και η παρέα του θα καταφέρουν να σώσουν τον μαγικό κήπο που κινδυνεύει από τα σκουπίδια; Ενα διαφορετικό οικολογικό βιβλίο.

ΒΙΒΛΙΑ ΠΟΙΟΤΙΚΑ ΓΙΑ ΑΝΑΓΝΩΣΤΕΣ ΜΕ ΑΠΑΙΤΗΣΕΙΣ Έρως και θάνατος Χρυσόστομου Σταμούλη Ο γνωστός θεολόγος και καθηγητής Πανεπιστημίου επανέρχεται στο καινούριο du βιβλίο και καταπιάνεται με τα αιώνια θέματα του έρωτα και του θανάτου.

Ο Θεός στο Παρίσι Virgil Georgiou Μια αληθινή ιστορία πολιτικής τριγκας. Μια ιστορία που αναφέρεται στην ελευθερία του βρώπινου προσώπου και στην αντίστασή του απέναντι σε κάθε είδους ολοκληρωτισμό.

Το χαμένο ταίρι Διονύση Λεϊμονή Η ιστορία ενός ζευγαριού από την Μικρά Ασία που χάνεται στην καταστροφή της Σμύρνης, και ξαναβρίσκεται μερικά χρό­ νια αργότερα στην Ελλάδα.

• Χαλκοκονδύλη 36 & 3ης Σεπτεμβρίου 104 32 Αθήνα, τηλ.: 210-9314 968, 5245 500, fax: 210-9404 950 • Στοά του Βιβλίου: Πεσμαζόγλου 5,105 64 Αθήνα, τηλ.: 210-3247 678 • E-mail: akritas@pkbooks.gr • www.akritas.net.gr

δ αφιέρωμα

Οι τρεις πόλεις και η ίσαλος γραμμή του Τίτου Πατρικίου ΓΊώρνος Στεφανίδης Καθπνπτής στο Πανεπιστήμιο Paris I, Sorbonne

166

So

εκινώντας να μιλήσω για τον mm Τίτο Πατρίκιο σε συνδυασμό με το έργο του, αναρωτήθηκα κατά πό­ σον η φιλία μας θα αποτελούσε διευ­ κόλυνση ή εμπόδιο. Συχνά οι προνο­ μιακές σχέσεις καταλήγουν σε αντι­ κριστούς καθρέφτες ή παρεμβάλ­ λουν παραμορφωτικά είδωλα. Έτσι, στις γραμμές που ακολουθούν, προ­ σπαθώ να είμαι όσο το δυνατόν αντι­ κειμενικός, βασιζόμενος σε γεγονότα και στο έργο του ποιητή, περιορίζον­ τας στο ελάχιστο το υλικό που έχει αποτυπώσει η γνωριμία μας. Η διεθνής υπόσταση, κύριο στοιχείο του υπαρξιακού δελτίου ταυτότητας του Τίτου Πατρικίου, σηματοδοτείται από τρεις πόλεις: την Αθήνα στην οποία δρα, απ’ όπου συχνά αποδρά και στην οποία πάντα επιστρέφει, τη Ρώμη στην οποία προσφεύγει και αι­ σθάνεται, το Παρίσι όπου καταφεύγει και σκέφτεται. Η συμμετοχή του στα δρώμενα των τριών χωρών οξύνει, μεγεθύνει τους πολιτιστικούς του δέ­ κτες. Αντανακλάται στα ποιήματά του, βοηθά στην κατανόησή τους, όπου κι αν κατοικούν οι αναγνώστες, όποια κι αν είναι η γλώσσα τους, συμ­ βάλλει στη διεθνή αναγνώρισή του. Πρεσβευτής της ελληνικής διανόη­ σης, απέφυγε, όμως, οποιαδήποτε «διεθνούς κύρους» ψευδεπίγραφη διακόσμηση. Η πορεία του Τίτου Πατρικίου συνο­ ψίζεται, νομίζω, σε τρεις διαδρομές: Ο χωματόδρομος, τα πέτρινα χρόνια τον σφυρηλατούν, εκεί ολοκληρώνε­ ται η μαθητεία και η προσωπικότητά του. Σιγά σιγά, στα ποιήματά του θα μεταλλάξει τον πόνο, την πέτρα, σε

πολύτιμους λίθους σοφίας και αισιο­ δοξίας. Φυσικά, δεν ξεχνά τα δίσεκτα χρόνια: Ίσως αυτοί όπου κράτησαν/ δεν ήσαν πάντα οι πιο ικανοί / αλλά η αντοχή / ήταν ο μόνος τρόπος επι­ βίωσης. Το συνεχές ταξίδι. Από πολύ νέος μέ­ χρι σήμερα ταξιδεύει με χαρά, με προσμονή, με περιέργεια. Με οξυ­ δέρκεια παρατηρεί, καταγράφει και όχι μόνο τα προφανή: Η μεγαλοφϋϊα μιας πόλης δεν βρίσκεται στην προ­ οπτική των δρόμων της, στη διάταξη των μνημείων της, στις προσόψεις των σπιτιών της. Βρίσκεται στις στέ­ γες της. Εκεί όπου οι άνθρωποι δεν λογαριάζουν ότι μπορεί μάτι ανθρώ­ που να δει τα έργα τους από κοντά. Το ταξίδι δεν είναι παρά ένα συμπύ­ κνωμα της ζωής: Είναι μάθηση, προ­ σπάθεια, περιπέτεια, αγάπη, έρωτας. Δεν υπάρχουν μακρινά ή κοντινά τα­ ξίδια. Τα Κύθηρα δεν είναι πιο κοντά από τη Στοκχόλμη. Υπάρχουν ακόμα και τα υποχρεωτικά ταξίδια στα νησιά του πόνου. Όμως, παντού βρίσκονται φίλοι. Τους άγνωστους περαστικούς διαβάτες / που ποτέ δε μιλήσαμε / που μόνο κάποτε για λίγο κοιταχτή­ καμε / όταν μας έδωσαν τη φωτιά του τσιγάρου τους / στο βραδινό δρόμο / τους χιλιάδες αγνώστους φί­ λ ο υ ς /π ο υ έδωσαν τη ζωή τ ο υ ς / για μένα. Όλα αυτά τα ταξίδια δεν του αρκούν. Η πυξίδα του τον οδηγεί με τρεις σχε­ δίες σε περιπέτειες που συνθέτουν ένα πανόραμα του βίου, έναν κόσμο, όπως τον έζησε ο ποιητής, όπως μπο­ ρεί να τον ζήσει ο καθένας. Θα συν­ ταξιδεύσει με τον Οδυσσέα και τον

Τηλέμαχο, θα ξεγελάσει λαβύριν­ θους, θα περάσει την Πύλη των Λε­ όντων. Όλα τα ταξίδια, και αυτά και τα άλλα είναι και πραγματικά: Το «κάνω», το «ξέρω», το «φαντάζομαι» είναι ρήματα συγγενή: Μα ποιος είπε πως εγώ φαντάζομαι; / Εγώ ξέρω / όπου βρίσκονται άνθρωποι / υπάρ­ χουμε κι εμείς. Η φαντασία, το όνειρο, η πραγματικότητα συνυπάρ­ χουν. Συχνά προσδιορίζουν την ίσαλο γραμμή, αυτήν που χωρίζει στα καράβια τα ύφαλα, τα βυθισμένα στο νερό, από τα εμφανή τους μέρη, τα

όσα βρίσκονται στο φως, τα έξαλα. Γιατί, όσο υπάρχει νηνεμία η γραμμή είναι σταθερή, μόλις αρχίσουν κυματισμοί, μετατοπίζεται. Το ίδιο συμ­ βαίνει στις ανθρώπινες φουρτούνες: Εξω από τα νοσοκομεία σειρά τα ασθενοφόρα/ Έξω από τις φυλακές σειρά οι κλούβες / Έξω από τους στρατώνες σειρά τα καμιόνια / τα νερά περάσανε την Ίσαλο γραμμή της καρδιάς μας. Η Ίσαλος Γραμμή είναι σημαντικό κλειδί εισόδου στην ποίηση του Τίτου

ΕΚΔΟΣΕΙΣ

Β ΖΗΤΗ / /

www.ziti.gr Δ είτε σ τη ν ισ το σ ελίδα μας α ν α λυ τικά

όλες τις εκδόσεις

50 χρόνια εξειδίκευση στο εκπαιδευτικό βιβλίο Συγγραφείς με κύρος και εμπειρία

V Πλήρεις σειρές σχολικών βοηθημάτων / Άρτιες επιστημονικές εκδόσεις / Παιδικό Μυθιστόρημα, Λογοτεχνία, Μελέτες, Λευκώματα ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΜΑΣ ΘΑ ΤΑ ΒΡΕΙΤΕ ΣΕ ΟΛΑ ΤΑ ΒΙΒΛΙΟΠΩΛΕΙΑ ΒΙΒΛΙΟΠΩΛΕΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ - ΚΕΝΤΡΙΚΗΔΙΑΘΕΣΗ: Αρμενοπούλου 27,546 35 Θεσσαλονίκη · Τηλ.: 2310-203.720 · e-mail: sales@ziti.gr ΒΙΒΛΙΟΠΩΛΕΙΟ ΑΘΗΝΩΝ - ΕΝΩΣΗ ΕΚΔΟΤΩΝ ΒΙΒΛΙΟΥΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ: Στοά του Βιβλίου (Πεσμαζόγλου 5) - 105 64 ΑΘΗΝΑ · Τηλ.-Fax: 210-3211.097 ΑΠΟΘΗΚΗ ΑΘΗΝΩΝ - ΠΩΛΗΣΗΧΟΝΔΡΙΚΗ: Ασκληπιού 60 - Εξάρχεια, 114 71, Αθήνα · Τηλ.-Fax: 210-3816.650 · e-mail: athina@ziti.gr

δ αφιέρωμα

Πατρικίου. Η ποίηση του Τίτου Πα­ τρικίου είναι σημαντικό κλειδί για τη ρύθμιση της δικής μας Ισάλου Γραμ­ μής. Όμως η Ίσαλος Γραμμή παρα­ μένει ακύμαντη όταν η ποίησή του εκφράζει τα τρία κύρια χαρακτηρι­ στικά του που είναι: Η συνέπεια. Από την εφηβεία μέχρι σήμερα ο Τίτος Πατρίκιος δήλωσε παρών σε όλα τα σημαντικά γεγο­ νότα χωρίς να υπολογίσει το κόστος, χωρίς να ζητήσει ανταλλάγματα. Ευ­ τυχία κι εδώ και τώ ρα/ευτυχία όπου και να ’ναι πάντοτε / ευτυχία μονάχα στον αγώνα. Τα βουνά ήρθαν αργότερα / τα διά­ λεξα /έπρεπε κάπως να συμμεριστώ το β ά ρ ο ς /π ο υ αιώνες πλάκωνε τον τόπο. Όλες οι δύσκολες στιγμές του κόσμου που τον σημάδεψαν δεν έσβησαν την εμπιστοσύνη του, το δέσιμό του με του ανθρώπους, τη συμμετοχή του στα δρώμενα. Περ­ νάν οι άνθρωποι και μας αφήνουν / την πρωινή καλημέρα το υ ς/-ό λο ι οι άνθρωποι- / τη ζέστα του κορμιού το υ ς/τη σιγουριά για τη δική μας αν­ θρωπιά. Η ευθυκρισία. Αρχίζοντας πρώτα από την επιτήρηση του εαυτού του και καταλήγοντας στην απόρριψη κάθε δογματισμού και κάθε φανατι­ σμού. Χρειάζεται αρετή και τόλμη η ελευθερία, η πολιτική του διαδρομή μας το υπενθυμίζει. Στον καπιταλι­ σμό ένας κομματικός ποιητής κατα­ δικάζει τους καπιταλιστές, υμνεί το λαό και δοξάζει τους ηγέτες του κι­ νήματος. Στο σοσιαλισμό ένας κομ­ ματικός ποιητής επίσης καταδικάζει τους καπιταλιστές, υμνεί τον λαό και

δοξάζει τους ηγέτες του κινήματος. Σκέφου αύριο τους στίχους σου / ν α τους περιμαζέψουν σε ιδρύματα / να τους αναμορφώνουν, να τους πει­ θαρχούν/και να τους παρατάσσουν σ ’ επίσημες εκδόσεις. Η διαφάνεια. Στάση ζωής, δράση χω­ ρίς οπισθόβουλες σκέψεις, χωρίς ανομολόγητους στόχους. Σεβασμός στα ουσιώδη. Αυτούς που έχουν ύφος επίσημο, παχύ, υπεύθυνο, ο Β. τους έπαιρνε πάντα για πρεσβύτερους και, όπως είχε μάθει από παιδί, τους έδειχνε κάποιο σεβασμό. Έκανε πια όλο και περισσότερες γκάφες γιατί όλο και περισσότεροι τέτοιοι άν­ θρωποι αποκαλύπτονταν νεότεροι του. Από τα σοβαροφανή κείμενα προτιμά άλλα σπουδαιότερα, όπως τις οδηγίες βαφής. Γυαλίζοντας τα παπούτσια μου στα πρόσφορα κενά του μ ή ν α /τι συναρπαστικό ανάγνω­ σμα οι οδηγίες βαφής. Γνωρίζει άρι­ στα τη σημασία των λέξεων, το εφή­ μερο των τίτλων, τη σχετικότητα της υστεροφημίας. Δεν είχαν άλλο τρόπο να τον αχρηστέψουν / Του απένειμαν τον τίτλο του καλού, του αγίου. Συνήθως φθάνουν δυο γε ν ιές /ό σ ο να σβήσουν τα εξάρματα της ζήσης μας. Καταλήγω με δύο επισημάνσεις του ποιητή που εκφράζουν αυτό που νιώθει ότι χρειάζεται, ώστε να ολο­ κληρωθεί το έργο του: α) Η κάλυψη της έλλειψης. «Με την ευφυΐα μού συμβαίνει ότι και με τα χρήματα. Δεν πάσχω από ένδεια αλλά πάντα έχω λι­ γότερο από όσα μου χρειάζονται». β) Η ελπίδα, «θα κατορθώσεις άραγε ποτέ τα πράγματα να δεις την

ίδια στιγμή της σύλληψής του ς/κα ι παλιότερα στενοχωριόμουνα όταν να προειδοποιείς έστω και μ ’ άναρ­ ανακάλυπτα εκ των υστέρων ότι θρες κραυγές σαν το σκυλί που πριν ένας συγγραφέας του οποίου αγα­ απ’ το σεισμό ακούει τους μυστι­ πούσα το έργο, είχε κάνει πράγματα κούς τριγμούς της Γης κι ουρλιά­ που θεωρούσα απαράδεκτα. Με τον Τίτο Πατρίκιο δεν είχα ποτέ καμία ζει;». Τελειώνω με μία και μοναδική ανα­ δυσάρεστη έκπληξη. Τα γραφτά του φορά στη φιλία μου με τον Τίτο Πα­ καθρεφτίζουν την καθημερινότητά τρίκιο. Δεν ξέρω αν το έργο ενός του. Οι στίχοι του, τις συνήθεις συ­ λογοτέχνη ή άλλης προσωπικότη­ ζητήσεις του, αλλά και τις πράξεις τας πρέπει να αξιολογείται και σε του, τη στάση ζωής. Οι στίχοι του εί­ συνδυασμό με τη σταδιοδρομία, το ναι συχνά θλιμμένοι, αλλά πάντα χα­ χαρακτήρα του. Θυμάμαι, όμως, ότι μογελούν με δύναμη και αγάπη. ■

COMPACT εικονογραφημένων Πεζικών f ε λ λ η ν ο α γ γ λ ικ ό - α γ γ λ ο ελ λ η ν ικ ό < ε λ λ η ν ο γ α λ λ ικ ό - γ α λ λ ο ελ λ η ν ικ ό ι

ε λ λ η ν ο ϊτα λ ικ ό - ιτα λ ο ελ λ η ν ικ ό

ι ελ λ η ν ο γ ερ μ α ν ικ ό - γ ερ μ α ν ο ελ λ η ν ιι < ελλ η ν ο ϊσ ττα ν ικ ό - ισ ττα νοελληνικό < ε λ λ η ν ο το υ ρ κ ικ ό - το υ ρ κ ο ελ λ η ν ικ ό

< ελλ η ν ο ρ ω σ ικ ό - ρ ω σ ο ελ λ η ν ικ ό

598σελίδες/τόμος

εκ δ ό σεις

r< V \

καυκας

|

kafkas publications

Μεσογείων 215, 115 25 Αθήνα Τηλ.: 210 67 77 590, Fax: 210 67 56 352 E-rnail: kafkas@otenst.Qr · www.kafkas-dictionariss.com

δ ι αφιέρωμα

« Στις πόλεις όλα ξαναρχίζουν...»

» I ΊΠ ττχ χ :

Πατρίκιος

Λεύκκχ; Ζαφειριού

μ0

§3 ω§ δ Μ

Στις π ό λεις Στις πόλεις οι δρόμοι ανοίγουν, δικτυώνονται τερματίζουν. Στις πόλεις οι πολιτικές νοούνται, χαράζονται ανατρέπονται. Στις πόλεις οι φιλίες δένονται, περιπλέκονται τελειώνουν. Στις πόλεις οι έρωτες ανάβουν, πυρπολούν και σβήνουν. Στις πόλεις όλα ξαναρχίζουν ίδια μαζί και διαφορετικά.

Το 1998, σε εκδήλωση για τον Τίτο προβάλλοντας εικόνες εντελώς και­ Πατρίκιο στη Λευκωσία, με αφορμή νούριες, ενώ η κειμενική διαφάνεια τη συγκεντρωτική έκδοση των Ποιη­ αποκλίνει σαφώς από τις προηγού­ μάτων του από τον «Κέδρο», είχα μενες συλλογές. Η Αθήνα, η Τρίπολη, προσπαθήσει να δώσω τη λογοτε­ ο Πειραιάς, το Παρίσι, αλλά και πλα­ χνική πόλη στο έργο του. Αργότερα, σματικές πόλεις συνθέτουν ένα σύ­ τον Οκτώβριο του 2005, πάλι στη νολο, όπου καταγράφεται με ευρη­ Λευκωσία, διαβάζοντας και την και­ ματικό τρόπο η σύγχρονη καθημερι­ νούρια δουλειά του, καταπιάστηκα νότητα. Ο ποιητικός χώρος, με τις και πάλι με την εικόνα της πόλης από πραγματικές και φανταστικές πόλεις, την Επιστροφή στην ποίηση έως τη αντανακλά τη σύγχρονη ιστορία ενός συλλογή Η αντίσταση των γεγονό­ περιπλανώμενου αφηγητή με την των. Από το ποίημα «Δον Κιχώτες» απρόοπτη διαδοχή εικόνων, όπου η του 1943, με διαφοροποιημένη ιδιο­ ερωτική γεωγραφία, η μνήμη και ο συγκρασία από τα ομότιτλα ποιήματα θάνατος συνιστούν τους βασικούς του Ουράνη, του Φιλύρα και του Κα- θεματικούς άξονες αυτής της αστυρυωτάκη, έως και την «Αλληγορία», γραφίας. Δεν είναι, νομίζω, τυχαίο το τελευταίο ποίημα στον τρίτο τόμο ότι ο Πατρίκιος επανέρχεται στη θε­ της συγκεντρωτικής έκδοσης και ματική της πόλης στην πρόσφατη γραμμένο το 1973, υπάρχει η εικόνα συλλογή του Νέα Χάραξη (2007), της πόλης, η οποία συνεχίζεται και όπου σαφώς ο ποιητικός λόγος εκστις επόμενες συλλογές. Στις πρώτες φέρεται με ελλειπτική πυκνότητα. Η αποτυπώνεται ως ανθρωπογεωγρα­ λογοτεχνική πόλη, κυρίως στην ενό­ φία με το στίγμα της δοκιμασίας των τητα «Επτά ποιήματα για επτά πό­ δύσκολων κατοχικών χρόνων, της λεις», παρουσιάζεται με ένα διαφο­ Αντίστασης, της εμφύλιας σύγκρου­ ροποιημένο τόνο και στο ύφος και σης και της δεκαετίας που ακολου­ στην κριτική αντιμετώπιση της ιστο­ θεί. Και στις επόμενες, μέσα από την ρίας και των αλλαγών, όχι ως καταγ­ κατασταλαγμένη ποιητική φωνή, η ει­ γελία, αλλά ως διαλογική αναζήτηση κόνα της πόλης διαφοροποιείται, γί­ της αλήθειας και επιβεβαίωση της νεται πιο πολύμορφη, και στο χώρο ίδιας της ζωής και της ποίησης. Το της δραματοποιείται η ανθρώπινη καταληκτικό ποίημα της συλλογής περιπέτεια. «Στις πόλεις» συμπληρώνει αυτή τη Στις συλλογές Παραμορφώσεις θεματική και συνιστά ποιητικό σχό­ (1989), Αντικριστοί καθρέφτες λιο στις οδυνηρές αλλαγές που συν(1988), Η ηδονή των παρατάσεων τελούνται, χωρίς, ωστόσο, οι δρόμοι, (1992) και Η αντίσταση των γεγονό­ η πολιτική, η φιλία και ο έρωτας να των (2000), η λογοτεχνική εικόνα προσδιορίζονται ως μονόδρομη εκ­ διαχέεται σε μία κλίμακα χρωματική, δοχή, αλλά ως προοπτική μιας δια­ και θεματικά ο Πατρίκιος μας δίνει φορετικής αρχής. μία στοχαστική ποικιλία πόλεων,

Έρωτας και πολιτική ι αποκομίζει κανείς μελετώντας μια υπερεξηντάχρονη ποιητική δημιουργία ως προς το θέμα του έρωτα; Μία τέτοια ευκαιρία δίδεται τώρα με την ενιαία παρουσίαση επι­ λογής ερωτικών ποιημάτων του Τίτου Πατρικίου, από το 1947 έως το 2007, που αναδημοσιεύονται κατά χρονο­ λογική σειρά και με τίτλο Λυσιμελής πόθος (το εξώφυλλο, ομόλογο προς τη θεματική, ανήκει στον Γιάννη Ψυχοπαίδη). Ο έρωτας, ως το σύνολο των σχέ­ σεων «υποκειμένου» και «αντικειμέ­ νου», συνιστά το κεντρικότερο ση­ μείο των ωσμώσεων της «πολιτικής ανθρωπολογίας» που σκιαγραφείται στο έργο του ποιητή. Ειδικότερα, αν ο έρωτας εκδηλώνεται ως ένα διαρ­ κές παιχνίδι, κατάφασης και προφα­ νώς βίωσης των σχέσεων «υποκειμέ­ νου» και «αντικειμένου», τότε αυτό το παιχνίδι θα συμπύκνωνε συγκε­ κριμένες σχέσεις «συν-ουσίας», «περι-ουσίας», «εξ-ουσίας» «παρ-ουσίας» και «απ ουσίας» τουλάχιστον. Το ενοποιό στοιχείο αυτής της συμ­ πύκνωσης, στο βαθμό που ο έρωτας αποτελεί κοινωνικο-οντολογική κα­ τηγορία, εκφράζεται ως «αναφορικότητα» («Intentionalitat») του όντος, δηλαδή ως ενορμητική «intention» που αγκαλιάζει και διεγείρει το σύ­ νολο των δυνάμεών του. Γι’ αυτό, το «είναι», όσο ισχνός ή επουσιώδης κι αν εμφανίζεται ο μικρόκοσμος που προκαλεί, νοείται πάντα και πριν απ’ όλα ως «συν-είναι», όπως σημειώνε­ ται στο στίχο του Λειβαδίτη: «Ο κό­ σμος μόνο όταν τον μοιράζεσαι υπάρχει».

Τ

Το «συν-είναι», ως δημιούργημα του Πόρου και της Πενίας, δεν υποβιβά­ ζει το αμοιβαίο «είναι» σε «έχειν» ή έστω «συνέχειν», εφόσον ισχύει ιδίως στους κόλπους μιας εμπορευματικής κοινωνίας- ότι όσο λιγότερο «είσαι» τόσο περισσότερο «έχεις». Ένα τέτοιο κατηγόρημα του ανθρώ­ πινου όντος, έστω κι αν αναδεικνύεται ως απόρροια προσωπικής ικανό­ τητας και προκοπής, δεν μπορεί να απευθύνεται στο «πλούσιο σε καθο­ ρισμούς και σχέσεις» «συν-είναι». Η «συν-ουσία» συνεπάγεται την αντι­ κατάσταση των ρόλων «υποκειμέ­ νου» - «αντικειμένου» ή την εξουδετέρωση των διακριτικών τους μοτίβων μέσω της διαρκούς επικοινωνίας που αναπτύσσεται μεταξύ τους, όταν δηλαδή «κατέχουμε αυτό που μας κατέχει». Γιατί τελείται μ’ αυτόν τον τρόπο η συνεύρεση των όντων; Κατά τη συν­ ουσία προϋποτίθεται η βούληση δι­ πλασιασμού των υπάρξεων, με στόχο την περιστολή του αγοραφοβικού κλίματος των θεσμών συνοχής της διϋποκειμενικότητας. Πώς εκτυλίσ­ σεται μια τέτοια πρακτική; Πρόκειται για τους μηχανισμούς χειραγώγησης των υπάρξεων: από τη μία εγχαράσ­ σεται η αδυναμία μας να βγούμε μό­ νοι μας στο δρόμο κι από την άλλη προβάλλεται η ανάγκη, εφόσον ο απόλυτος εγκλεισμός εγκυμονεί απροσμέτρητους κινδύνους, ενός «οδηγού» στα βήματά μας. Σ’ αυτήν την περίπτωση, το ερωτικό «συν-εί­ ναι» διπλασιάζει τις δυνάμεις του και τη χειραφετητική του ικανότητα απέ­ ναντι σε μία «αγορά» που αδυσώπητα

Παναγιώτης Νοστσος

Τίτος Πατρίκιος Λυσιμελής πόθος Καστανιώτης & Διάττων, 2008

δ: αφιέρωμα

jeipTho

Τίτος ΠατρίκιοςΡένα Πατρικίου

172

II

το περιβάλλει ως ακαταμάχητο δί­ κτυο οικονομικών, κοινωνικών και πολιτι(στι)κών σχέσεων. Στην ιστορική διαδρομή του ανθρώπι­ νου όντος δεν έμεινε το «συν-είναι» πέραν του αγοραφοβικού πλαισίου των θεσμών, ιδίως με βάση ό,τι συγ­ κροτούσε τις θεσμικές του πτυχώσεις. Ανάμεσα από την πλήρη αφομοίωση και την αίσθηση της αυθυπαρξίας ο γιος του Πόρου και της Πενίας, ως κι­ νητήρια δύναμη όσων συνυπάρχουν, αντιμετωπίζει βιωματικές καταστάσεις διελκυστίνδας, όπου οι σύντροφοι κι­ νούνται σε τροχιά αποχειραγώγησης. Λειτουργεί μάλλον ένας ιδιόμορφος επικοινωνιακός μεταβολισμός καθαρ-

τικής υφής, όπου κινητοποιούνται όλες οι δυνάμεις του όντος. Πάντως, το αρχικό ερώτημα είναι έως ποιο βαθμό στην ποίηση του Πα­ τρικίου η τέχνη του βίου είναι πρωτίστως ερωτική; Από το ανέμελο «πάρτυ» του 1943 ως τον έρωτα «παντού χυμένο», κατά την εποχή του Εμφυ­ λίου, που «σα ρόδι έσπασε στο πέ­ τρινο κατώφλι», προφανώς η διαφο­ ρά κλίματος είναι προφανής, μολο­ νότι «δεν ονειρεύεται κανείς μας μο­ ναχός» (1,11, 33, 36). Επίσης, κατά τη διάρκεια που εντείνονται οι διώξεις του μετεμφυλιακού κράτους, ακόμη και τα δέντρα του πάρκου στέκονται «σιωπηλά», «δί­ χως τη σκεφτική συντροφιά δυο τέως ερωτευμένων» (I, 53). Το φιλί «τρεμουλιάζει», «αβέβαιο για πρόσδεξη», μαζί με τη βεβαιότητα ότι «αγάπη δε φοβάμαι πια»: «το δι­ σάκι μας τα χωράει όλα» (I, 83, 96, 97, 99). Πάντως αυτή η ψυχοτροπία «δείχνει κι οδηγεί μα δεν υπόσχεται»: «Έτσι μπορώ να σ’ αγαπώ χωρίς να ντρέ­ πομαι» (1,141 και 149). Για τον έγκλειστο ή εξόριστο ποιητή αυτός ο λόφος ο «συρματοπλεγμένος», μ’ αυτά τ’ «αλλόκοτα ικριώ­ ματα» και τα «αντιαεροπορικά κανό­ νια», είναι «για να φυτέψουμε αμπέ­ λια, για να περπατάν ερωτευμένα ζευγάρια» (1,167). Κι ο έρωτας, «υπάρχει δεν υπάρχει», αποτελεί «πικρό αγκάθι» «ορθό μέσα στο στόμα, γράμμα που δεν έρχεται, γράμμα που έρχεται όταν κανείς άλ­ λος δεν παίρνει» (1,183). Και όμως, την «ώρα που τα νύχια του έρωτα» ξεσκίζουν τα «σπλάχνα μας» «ετοιμάζονται οι μεγάλες αλλαγές» (I, 201). ■

εκδόσεις

επίκεντρο

στο επ ίκε ντρο της γνώσης..

ΙΑΤΡΙΚΗ

ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΑΔΑ

VTPIKH ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΑΔΑ ΗΜΗΤΡΙΟΣ ΛΥΠΟΥΡΛΗΣ οια πορεία ακολούθησε στον ελληνικό χώρο, από την εποχή του Ομήρου ως τον Ιπποκράτη, η σύλληψη των εννοιών υγεία, νόσος, (αση; αναγνώστης έχει την ευκαιρία να παρακολουθήσει πρώτα μια καθαρά θεοκρατική σύλληψη των τριών αυτών εννοιών, για να χάρε! στη ^έχεια - παρακολουθώντας τα πρώτα φανερώματα της φιλοσοφικής σκέψης - το γοητευτικό πέρασμα από τη θεοκρατική στη φιλοσοφική ιυς σύλληψη. ΕΛΛΗΝΟΒ Ο Υ Λ Γ Α Ρ ΙΚ Ε Σ Α Ν Α Τ Α Ρ Α Ξ Ε ΙΣ ΣΠΥΡΙΔΩΝ ΣΦΕΤΑΣ Οι ελληνοβουλγαρικές σχέσεις μετά τη δημιουργία του βουλγαρικού κράτους χαρακτηρίστηκαν από ποικίλες αναταράξεις, με το Μακεδονικό

ΙΝ Η Μ Η Σ Ο Δ Ο ΙΠ Ο Ρ ΙΑ - Α Ν Α Τ Ο Λ ΙΚ Η Θ Ρ Α Κ Η ΡΙΣΤΟΣ ΖΑΦΕΙΡΗΣ Ιια συγκινητική αναζήτηση της πολύχρονης ελληνικής παρουσίας, του άδικου ξεριζωμού και των ελληνικών καταλοίπων που ιατηρούνται ως σήμερα στην Ανατολική Θράκη. Μια αναθέρμανση της συλλογικής μνήμης για τις αλησμόνητες πατρίδες με πιτόπια οδοιπορία αλλά και μέσα από πλήθος παλιών και νέων φωτογραφιών.

6 :βιβλία στον κόσμο

Urban litterature Ένα ακόμα «παραλογοτεχνικό» ρεύμα διεισδύει αργά αλλά σταθερά στην «κυρίως λογοτεχνία», προκαλώντας, όπως γίνεται πάντα σε τέτοιες περι­ πτώσεις, ρίγη στους υπερασπιστές τπς λογοτεχνικής ορθότητας. Η «urban litterature» όπως την έχουν ονομάσει οι αγγλοσάξονες, ή αλλιώς «λογοτεχνία τπς πόλης», των πόλεων π, σε πιο ελεύθερη απόδοση, των υποβαθμισμένων προαστίων, στο εξωτερικό τουλάχιστον, δεν είναι και­ νούργια. Το καινούργιο είναι ότι από τις αρχικές, χαρτόδετες εκδόσεις ή τη διάδοση μέσω διαδικτύου, η «urban litterature» περνά τώρα στους γνωστούς εκδοτικούς οίκους και στα «κανονικά» βιβλιοπωλεία, εκτοπί­ ζοντας σε ορισμένες περιπτώσεις ακόμα και καταξιωμένους συγγραφείς.

Ελένη Καρρά

H R ι είναι, όμως, αυτή η «λογοτεΜ χνία των πόλεων»; Ο όρος στα ελληνικά παραπέμπει στην «αστική λογοτεχνία» - ο συνειρμός, όμως, εί­ ναι παραπλανητικός. Τα βιβλία του εί­ δους έχουν τις ρίζες τους στην κα­ θημερινότητα της εποχής του inter­ net, των sms, των ναρκωτικών και του δρόμου, αναπαράγουν ιστορίες στις οποίες πρωταγωνιστούν νταβατςήδες και πόρνες, ανήλικες μητέρες, ράπερς και τζογαδόροι, ενώ οι συγ­ γραφείς τους προέρχονται από τον ίδιο αυτό χώρο και μεταφέρουν με μία γλώσσα άμεση, σκληρή, εκρη­ κτική, εικόνες από έναν κόσμο που είναι ο δικός τους. Όπως παρατη­ ρούν οι γάλλοι κριτικοί, «πρόκειται για νέους ανθρώπους που δεν έχουν πάει στο πανεπιστήμιο, δεν έχουν διαβάσει Προυστ και το μόνο που ξέ­ ρουν είναι να γράφουν για την πόλη». Στη Γαλλία, οι γνωστές εκδόσεις Seuil κυκλοφόρησαν το Boomkoeur του Rachid Djai'dani, το οποίο εγκω­ μιάστηκε από την κριτική, ενώ γνω­

στοί εκδοτικοί οίκοι κυκλοφόρησαν πέρσι δύο ακόμα συγγραφείς της «urban literature», τους Fai'za Guene και Karim Madani. Στις Η.Π.Α., εκ­ πρόσωποι εκδοτικών οίκων αναφέ­ ρουν μία πρωτοφανή άνθιση του εί­ δους το τελευταίο διάστημα, με ονό­ ματα, όπως των K’wan Foye, Vicki Stringer, Nikki Turner and Teri Woods. Όπως παρατηρεί σε σχετικό δημοσίευμα του Newsweek ένας αναγνώστης της «χιπ χοπ» λογοτε­ χνίας, όπως την αποκαλούν εναλλα­ κτικά στις Η.Π.Α., τα συγκεκριμένα βιβλία «είναι για τους Αφροαμερικανούς των 15 έως 25 χρονών ό,τι είναι ο Χάρι Πότερ για τα παιδιά». Από την άλλη πλευρά, η πληθώρα τίτλων τύ­ που Το Δράμα της Μπέιμπι Μάμα, το Χρονικό του Σεξ του Zaoe ή το Πι­ στός στο Παιχνίδι του Teri Woods δεν αποτελούν απαραιτήτως μία θε­ τική εξέλιξη. Προβληματισμό προκαλεί η ευκολία με την οποία εκδίδονται τέτοιου τύπου βιβλία, συλλήβδην και αθρόως, για να ικανοποιηθεί η

• επίκεντρο σ το ε π ίκ ε ν τ ρ ο τη ς γ ν ώ σ η ς ...

αυξανόμενη ζήτηση. Πολλοί θεωρούν ότι δεν πρόκειται για λογοτεχνία και ότι τα περισσότερα απ’ αυτά τα βιβλία είναι σκουπίδια - άλλοι πι­ στεύουν ότι στα σκουπίδια βρίσκονται τα δια­ μάντια και ότι η εξοικείωση των νέων με το διά­ βασμα είναι ούτως ή άλλως θετική. Το βέβαιο εί­ ναι ότι η χιπ χοπ, αστική, γκέτο, ή όπως αλλιώς θέλετε να την ονομάσετε, λογοτεχνία, ενισχύεται, προβληματίζει και πετάει, όπως και αντί­ στοιχες κινηματογραφικές ταινίες («Το Μίσος»), τις δικές της μολότοφ στην αντίπερα όχθη της κλασικής λογοτεχνικής παράδοσης. ■

Maurizio De Rosa

Ιταλία Άρωμα Ελλάδας " Λ ρωμα Ελλάδας είχε και φέτος το Festival A della letteratura di Mantova (Γιορτή της Λο­ γοτεχνίας της Μάντοβας), που έφτασε αισίως στη 13η διοργάνωσή της και έλαβε χώρα από τις 9 έως τις 13 Σεπτεμβρίου. Την Πέμπτη 10 Σε­ πτεμβρίου, στο θέατρο «Άριστον», ο Πέτρος Μάρκαρης συνάντησε το κοινό του, που τον ανέδειξε ως έναν από τους αγαπημένους συγγρα­ φείς του λεγάμενου «μεσογειακού αστυνομικού μυθιστορήματος», και άδραξε της ευκαιρίας για να μιλήσει εφ’ όλης της ύλης με τη βοήθεια του δημοσιογράφου, Πάολο Τσακανίνι. Εξήγησε ότι η τέχνη του οφείλει πολλά στον Αγγελόπουλο, στον Μπρεχτ αλλά και στον Γιάννη Μαρή («ένα συγγραφέα που εσείς οι Ιταλοί δυστυχώς δεν θα γνωρίσετε ποτέ»), ενώ στην ερώτηση μιας δη­ μοσιογράφου («πώς θα ορίζατε την επιτυχία;») ο «μπαμπάς» του Κώστα Χαρίτου απάντησε ότι «η επιτυχία είναι σαν τον έρωτα: δεν δέχεται ανά­ λυση». Σημαντικό μέρος της ομιλίας φυσικά στράφηκε γύρω από την κοινωνική και πολιτική κατάσταση της Ελλάδας, παραμονές των εθνι­ κών εκλογών. Σύμφωνα με την εκτίμηση του Μάρκαρη, μεγάλο μερίδιο ευθύνης έχει «η κα-

ΚΠΣΤΑΣ ΧΡΥΣ0Γ0Ν0Σ, Η ΙΔΙΩΤΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ Ησάντηξη δημόσιας και ιδιωτικής εξουσίας, η οικογενειοκρατία στα πολιτικά κόμματα, τα οικονομικά σκάνδαλα... μια μελέτη των παράδοξων στην ελληνική δημοκρατία.

ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣΔΑΓΚΑΣ, ΓΙΩΡΓΟΣ ΛΕΟΝΤΙΑΔΗΣ, ΤΟ ΚΟΜΜΑΤΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ ΤΟΑΡΧΕΙΟΤΟΥΚΚΕΕΣΩΤΕΡΙΚΟΥΚΑΙ ΗΑΝΤΙΔΙΚΙΑΤΟΥΚΚΕ ΜΕΤΟΥΣ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΕΣΙΣΤΟΡΙΚΟΥΣ Μια αναπάντεχη και σπουδαία ανάλυση των διαδρομών του αρχείου του ΚΚΕ απότην διάσπαση του 1968 ως σήμερα Αθήνα: Κιάφας5- ΤΚ10678 · τηλ: 2103811077 · Fax: 2103811086 θεσοαλονκη: ΚαμβουνΙων9- ΤΚ54621 · τηλ: 2310256146 · Fax: 2310256148 www.epikentro.gr · e-mail:books@epikentro.gr

δ :βιβλία στον κόσμο

τάντια της σύγχρονης αριστερός, η οποία στην Ελλάδα, όπως άλλωστε και στην Ιταλία, έπαψε να επηρεάζει την κοινωνία και αναλίσκεται πλέον σε ανούσιους καβγάδες». Επίσης, φταίει η έλλειψη «φιλοτιμίας», η

οποία ήταν και η λέξη που επέλεξε στο πλαίσιο του λεξικού των ευρωπαίων συγγραφέων που θεσπίστηκε από το Φεστιβάλ (πέρσυ η Ιωάννα Καρυστιάνη επέλεξε τη λέξη «θά­ λασσα»). ■

Έλενα Παλλαντζά

Με τη σφαίρα των εκπληρούμενων επιθυμιών ασχολείται και η εκρη­ κτική πεσιμίστρια Σιμπίλε Μπεργκ Τι γίνεται αν πράγματι μια μέρα το στο πρώτο της «γλυκό» -όπως το χα­ τζίνι χτυπήσει την πόρτα μας και κα­ ρακτήρισε η κριτική- μυθιστόρημα ταστήσει εφικτό να εκπληρωθούν Der Mann schlaft (Ο άντρας κοιμά­ όλες οι επιθυμίες μας; Μία απάντηση ται), από τις εκδόσεις Hanser. Κι στο παραπάνω ευτράπελο ερώτημα αυτό, γιατί τούτη τη φορά η συγγρα­ είναι το νέο ευφυές βιβλίο του αυ­ φέας της single-generation καταδέ­ στριακού Τόμας Γκλαβίνιτς, Das χεται να μιλήσει με τρυφερότητα για Leben der Wunsche (Η ζωή των επι­ την ομορφιά της πραγματικότητας θυμιών) από τις εκδόσεις Hanser. που έγκειται στο ότι το κρεβάτι είναι Συνέβη στον ήρωά του, Ιωνά, ο γεμάτο - και μάλιστα ύστερα από μαοποίος έσπευσε με απληστία να δια­ κρά αναμονή. Η απαισιοδοξία καρα­ τυπώσει την επιθυμία να εκπληρώ­ δοκεί βεβαίως. Γιατί ο άντρας εξα­ νονται όλες οι επιθυμίες του. Κι ενώ φανίζεται, απρόσμενα και παράλογα. από εκείνη την ημέρα τα πράγματα Σε ένα κινέζικο νησί. Πήγε να αγο­ στην λίγο πολύ αλλοτριωμένη ζωή ράσει εφημερίδες και δεν ξαναγύρισε του άρχισαν να πηγαίνουν «κατ’ ευ­ (κυριολεκτικά). Και η ηρωίδα, βυθι­ χήν», σύντομα ο έλεγχος χάνεται, οι σμένη και πάλι στη μοναξιά της, ανα­ επιθυμίες, διακαείς ή επιπόλαιες, τρέχει στην ιστορία της σχέσης αυ­ πόθοι ευσεβείς ή ανομολόγητοι, τής, προκειμένου να καταλάβει, κάβγαλμένοι απ’ τα βάθη του υποσυ­ νοντάς μας μέτοχους μιας άλλης νείδητου, αυτονομούνται και δια­ ανατομίας του έρωτα. Και τα δύο βι­ μορφώνουν μία ιδιότυπη πραγματι­ βλία συμπεριλαμβάνονται στη longκότητα, άλλοτε ιδεατή κι άλλοτε list για το γερμανικό Βραβείο Βιβλίου ανυπόφορη σαν εφιάλτη.

2009.1

Δημπτρης Β. Τριανταψυλλίδης

Ρωσία Μεγάλες απώλειες

Γερμανίά «Θα ήθελα...»

Με ιδιαίτερη συγκίνηση γιορτάστη­ καν στη Μόσχα τα 110 χρόνια από τη γέννηση του Αντρέι Πλατόνοφ, του

μεγάλου αυτού συγγραφέα, ο οποίος πέθανε μια παγωμένη μέρα του Ια­ νουάριου του 1951. Ο Αντρέι Πλατό­ νοφ ήταν μία από τις πιο γνήσιες φω­ νές της ρωσικής πρωτοπορίας. Το καθεστώς δεν του συγχώρεσε το γε-

γονός ότι δεν υποτάχθηκε ποτέ και μέσα από διώξεις και προπηλακισμούς προσπάθησε να τον κάνει να σωπάσει. Τα περισσότερα έργα του εκδόθηκαν μετά το θάνατό του, ενώ ο ίδιος πέθανε με τον καημό ότι οι αρχές, με χαλκευμένες κα­ τηγορίες, συνέλαβαν και φυλάκισαν σε στρατό­ πεδο το δεκαεφτάχρονο γιο του. Κατά ένα περίεργο και επαμφοτερίζοντα τρόπο, η ηγεσία του Κρεμλίνου, σε μία προσπάθεια ανά­ σχεσης της επιρροής του Ρωσικού Κομουνιστι­ κού Κόμματος, λόγω της οικονομικής κρίσης, αποφάσισε την ένταξη επιλεγμένων αποσπα­ σμάτων από το Αρχιπέλαγος Γκουλάγκ στο επί­ σημο πρόγραμμα των σχολείων. Την ίδια, όμως, στιγμή προβάλλει, με κάθε δυνατό τρόπο, τον Στάλιν ως έναν ηγέτη που μετέτρεψε τη Ρωσία από καθυστερημένη αγροτική χώρα σε υπερδύναμη. Η παραφροσύνη των καιρών μας. Σημαντική απώλεια ήταν για τη ρωσική παιδική ποίηση ο θάνατος του Σεργκέι Μιχαλκόφ, πατέρα του γνωστού σκηνοθέτη Νικήτα Μιχαλκόφ. Ο Σεργκέι Μιχαλκόφ ευτύχισε να ζήσει έναν περίπου αιώνα και η νεκρώσιμος ακολουθία έγινε στο ναό του Σωτήρος στη Μό­ σχα, εκεί όπου μικρό παιδί τον πήγαινε η γκουβερνάντα του. Ακόμη, όμως, πιο σημαντική απώλεια για τη σύγχρονη ρω­ σική λογοτεχνία ήταν ο θάνα­ τος του Βασίλι Αξιόνοφ ο οποίος, αφού πάλεψε για με­ ρικούς μήνες, έχασε τη μάχη για τη ζωή έπειτα από ένα βαρύ εγκεφαλικό επεισόδιο. ■

δ:βιβλιοθήκες ΑΠΟ ΤΟΝ ΝΑΣΟ ΧΡΙΣΤΟΓΙΑΝΝΟΠΟΥΛΟ

Σιάτιστα:

Μανούσειος Βιβλιοθήκη «Μακάρι όλες οι γειτονικές ελληνικές πόλεις να επιδίδονταν σε άμιλλα αντίστοιχη μ’ αυτήν που παρατηρείται ανάμεσα στην Κοζάνη και στη Σιά­ τιστα.» «Γιατί; Είναι σπάνιο ένα τέτοιο φαινόμενο; Που συχνά αγγίζει τα όρια σκληρού ανταγωνισμού;» «Αναφέρομαι σε ευγενική άμιλλα και, μάλιστα, ειδικού περιεχομένου: στον τομέα των βιβλίων και της γνώσης. Πρόκειται για δύο πόλεις που απέχουν ελάχιστα η μία απ’ την άλλη κι όμως διαθέτουν κι οι δύο βιβλιο­ θήκες πραγματικά αξιοζήλευτες.» «Και εξίσου φιλόξενες;» «Απολύτως.» την ορεινή Σιάτιστα, η οποία εντυπωσιάζει τον επισκέπτη τόσο με τα αρχοντικά της όσο και με τα πολυάριθμα καταστή­ ματα γουναρικών (αυτά τα τελευταία φροντίζουν με επιχειρπματική οξυ­ δέρκεια να διαφημίζουν τα προϊόντα τους αφενός στα ελληνικά και αφε­ τέρου σε άλλες γλώσσες, όλες βέ­ βαια με τπν ίδια σλαβική ρίζα), καθώς ανεβαίνεις στη δημοσιά, συναντάς το κτίριο της Μανουσείου Δημόσιας Βι­ βλιοθήκης. Αντίθετα από εκείνον στην Κοζάνη, εδώ ο χώρος μελέτης στεγάζεται σε αυτοτελές οίκημα. Στα πρώτα της στάδια, τη βιβλιοθήκη φιλοξενούσαν τα μικρά κελιά στον περίβολο του ναού του Αγίου Δημητρίου και, μετέπειτα, μία αίθουσα του γυμνασίου της πόλης. Αίθουσα ευρύχωρη μεν, αλλά διόλου κατάλληλη για το σκοπό στον οποίο απέβλεπε η βιβλιοθήκη. Ώσπου, στα 1954, βρήκε στέγη στο νεόδμητο κτίσμα κυριότητας της Αποστολικής Διακονίας. (Ιδού, λοιπόν, που η εκ­

Σ

κλησία μπορεί να χρησιμοποιεί κοινω­ νικά επωφελώς τους πόρους της, όποτε φυσικά το επιθυμεί.) Διεπόμενη από διοικητικό καθεστώς όμοιο με της Κοζάνης, δηλαδή Νο­ μικό Πρόσωπο Δημοσίου Δικαίου, η βιβλιοθήκη της Σιάτιστας δεν φτάνει τον αριθμό των τόμων τής αυταδέλφης της, αλλά όμως περηφανεύεται για τους παλιούς τίτλους και τα σπά­ νια υπάρχοντά της. Υποδέχεται τον αναγνώστη με ένα ξενικό «Welcome» στο ταπέτο της εισόδου, μα του προ­ σφέρει στη συνέχεια τον ελληνικό­ τατο πλούτο της. Θουκυδίδου Ξυγγραφή και Ξενοφώντος Ελληνικά, τυπωμένα από το 1502 έως το 1504 στη Βενετία. Ομήρου Άπαντα, σε έκδοση Άλδου Μανούτιου, 1504. Αριστοφάνους Κωμωδίαι Εννέα μετά Σχολίων, από το τυπογραφείο της Βασιλείας το έτος 1525. Ματθαίου Βλαστάρεως Νομοκάνων, του 1600. Άπαντα της Θείας Γραφής, έκδοση του 1597, στην πόλη «Francofurti». «Δεν είναι και πολύ ελληνικό το το-

Η ΠΑΡΑΝΟΜΗ ΙΚ Ο Τ Μ Τ Ο ^ Β ΙΒ Α ΙΟ Προστατεύουμε το βιβλίο όταν δεν επιτρέπουμε σε φωτοτυπικά καταστήματα, σε Ιδρύματα Ανώτερής και Ανώτατης εκπαίδευσης, σε σχολεία, φροντιστήρια και βιβλιοθήκες α αναπ αράγουν-χω ρίς ά δ εια -

ΙΙΪΗΙΜΑΜίΙϊ·

το περιεχόμενο των βιβλίων.

ΦητοηπΗίΗ-ΦΗΦίοηοίΗΣΗ^

ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΣ ΣΥΛΛΟΓΙΚΗΣ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΕΡΓΩΝ ΤΟΥ ΛΟΓΟΥ www.osdel.gr, info@osdel.gr, Τηλ.: 2UD 3626056

πωνύμιο "Francofurti", νομίζω.» «Αυτό σε ενόχλησε; Πρέπει όλα να αναφέρονται σε ελληνικοποιημένη μορφή, όπως η Βενετία και η Βασι­ λεία;» «Απλώς, χαριτολογώ. Για να διασκε­ δάσω τη σοβαρότητα της διήγησης. Χωρίς αυτό να σημαίνει ότι υποτιμώ την αξία των πραγματικά σπάνιων αυτών εκδόσεων.» «Διαθέτει πραγματικά σπάνιες εκδό­ σεις η βιβλιοθήκη της Σιάτιστας, με βασικό ιστορικό κορμό της τη δωρεά του μεγάλου τέκνου της πόλης, του Θεόδωρου Μανούση, αρεοπαγίτη και πρώτου Καθηγητή της Ιστορίας στο Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο. Πε­ ρισσότερους από 5.000 τόμους τής δώρισε αυτός, για να τον ακολουθή­ σει ο συνάδελφός του στην έδρα της Αρχαιολογίας, ο Αθανάσιος Ρουσόπουλος. Εκείνος καταγόταν μεν από το Βογατσικό, αλλά εξέφρασε τη βούληση να περιέλθουν τα αποκτήματά του σε μία από τις ηλησιέστερες στη γενέτειρά του πόλεις.» «Χρησιμότατη για τους μεταγενέστε­ ρους η συνήθεια των δωρεών.» «Ασφαλώς. Και μεταδοτική. Πλη­ θώρα νεότερων λογιών μερίμνησε για τον εμπλουτισμό της βιβλιοθή­ κης, με αποτέλεσμα να περιέχει σή­ μερα ολόκληρη σειρά τίτλων ιστο­ ρίας, θρησκείας, ποιήσεως, λογοτε­ χνίας, φιλοσοφίας, νομικής, μαθημα­ τικών, φυσικής και άλλων.» «Φαντάζομαι ότι λειτουργεί και ως δανειστική.» «Ναι. Και με ικανοποιητική κίνηση, εξ όσων μαθαίνει κανείς από την υπάλ­ ληλο που την εποπτεύει και που πα­ ρέχει προθυμότατα πληροφορίες σχετικά με το φορέα που υπηρετεί. Όπως, άλλωστε, και όλοι οι εργαζό­ μενοι εκεί.» «Κι αφού έχει την τύχη να λειτουργεί σε κανονικό κτίριο και όχι, με τη

μορφή επαίτη, σε ορόφους εμπορι­ κού κέντρου, όπως η πλούσια συγ­ γενής της, υποθέτω πως θα είναι και αρμονικά διαρρυθμισμένη.» «Πράγματι. Διαθέτει μία μεγάλη κεν­ τρική αίθουσα, η οποία χρησιμεύει ως αναγνωστήριο και περιέχει τα λεγά­ μενα "βιβλία αναφοράς" (λεξικά και εγ­ κυκλοπαίδειες), το παιδικό τμήμα, το τμήμα ελληνικής και ξένης λογοτε­ χνίας, καθώς και οηοιοδήηοτε άλλο θέμα γενικότερου ενδιαφέροντος. Σε ένα δεύτερο χώρο, προσφέρονται για ενημέρωση νομικοί, φιλοσοφικοί, γε­ ωγραφικοί τίτλοι, βιβλία που άπτονται των θετικών εν γένει επιστημών, εφη­ μερίδες, περιοδικά. Υπάρχει και τρίτο "διαμέρισμα", όχι άμεσα προσιτό αυτό, αφιερωμένο στις παλιές και σπάνιες εκδόσεις που προαναφέρθηκαν, στα έργα της Εταιρείας Μακεδονικών Σπουδών, σε κείμενα του Αδαμάντιου Κοραή και στο θησαυρό της βιβλιο­ θήκης: σε περίπου 6.000 τίτλους της κλασικής φιλολογίας.» «Αναρωτιέμαι. Σήμερα, την εποχή του διαδικτύου, έχει άραγε κίνηση ο παραδοσιακός θεσμός της βιβλιοθή­ κης; Και σε περιφερειακή πόλη μάλι­ στα; Οταν, επιπλέον, βρίσκεται κοντά και η άλλη;» «Αυτό αναρωτήθηκα κι εγώ πριν πε­ ράσω το κατώφλι της. Ήταν πρωί ερ­ γάσιμης μέρας κατά τη διάρκεια του σχολικού έτους, βέβαια, και δεν διέκρινα μαθητές και νέους. Με καθη­ σύχασε, όμως, η υπεύθυνη, λέγοντας ότι τα απογεύματα το θέαμα είναι διαφορετικό. Παρόλα αυτά, διατή­ ρησα κάποια αμφιβολία, όταν έπεσε το μάτι μου σε παλαιότερο ενημερω­ τικό φυλλάδιο, στο οποίο διατυπω­ νόταν ένθερμη σύσταση μεγαλύτε­ ρης συμμετοχής. Είθε να έχει εισα­ κουστεί η σύσταση και το πνευμα­ τικό κόσμημα της Σιάτιστας να είναι πάντα γεμάτο!» ■

Νέες κυκλοφορίες από τις Εκδόσεις Παπαζήση

0 ΠΡΟΜΗΘΕΑΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΕΤΑΙ

Οι Προκλήσεις του Εξευρωπαΐσμού και της Διαβοΰλευσης για το Ελληνικό Πολιτικό Σύστημα

Αμερικανισμός και Παγκοσμιοποίηση

ΚΩΣΤΑΣΛΑΜΠΟΣ Ένα βιβλίο ανυπότακτης αναζήτησης και ανατρεπτικής γνώσης, που δεν περιορίζε­ ται μόνο σε διαπιστώσεις για το ρόλο του εξουσιαστικού Φόβου και για τη σύγχρονη οικονομική παρακμή, αλλά τολμά να μιλή­ σει για το ζητούμενο «Διά ταΰτα» και για ένα Οικουμενικό Ουμανιστικό Πολιτισμό.

ΜΑΝΟΣΓ. ΠΑΠΑΖΟΓΛΟΥ Μία πρωτότυπη μελέτη για τό περιεχόμενο του εξευρωπαΐσμού και της διαβούλευσης, τομείς στους οποίους το πολιτικό σύστημα υστερεί. Ο συνδυασμός κανονιστικής προ­ σέγγισης και εμπειρικής τεκμηρίωσης οδη­ γεί σε μία ανάλυση για τις πολιτικές προϋποθέσεις των μεταρρυθμίσεων.

0 Προμηθέας Εκπαιδεύεται

ΑΝΔΡΕΑΣΝ. ΠΑΠΑΣΤΑΜΟΥ Το βιβλίο εξετάζει τη συναρπαστική πορεία των ευρωπαϊκών πανεπιστημίων στην εποχή της βιομηχανικής επανάστασης, όταν η τεχνολογική πρόοδος και η δημιουργία των σύγχρονων κρατών έθεταν νέους όρους στην οικονομική και κοινωνική ανάπτυξη.

Ε γγρα μμ α-)

-

,

ί

Η Κοινοο νιο λογία

(

τισμος

Ix o ftn s τ ου Σικάγου

Η Κοινωνιολογία της Σχολής του Σικάγου

Εγγραμματισμός. Εισαγωγή στην οικολογία της γραπτής γλώσσας

Επιμ.:ΝΙΚΟΛΑΟΣX. ΤΑΤΣΗΣ, ΜΑΡΙΑ ΘΑΝΟΠΟΥΛΟΥ

M a VID BARTOW

Μια από τις σημαντικότερες συλλογικές διανοητικές εκφράσεις της Κοινωνιολογίας στη μακρόχρονη ιστορία της. Αναγκαίος οδηγός για κάθε κοινωνιολόγο που συνε­ χίζει την ίδια πορεία στο όποιο παγκοσμιοποιημένο «Σικάγο» της εποχή μας.

Με ουνιτικό τρόπο εξετάζονται οι πολλαπλοί ορισμοί του εγγραμματισμού στις σύγχρονες κοινωνίας, συνδέοντάς τους με τις θεωρίες για την γλώσσα και την μάθηση στις οποίες στηρίζονται.

ΒΈ1 ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΠΑΠΑΖΗΣΗ Τηλ.: 210-3838020,210-3822496, Fax: 210-3809150 ♦ sit

Σώμα και Μνήμη

ΕΥΡΙΔΙΕ0ΑΝΤΖΟΥΛΑ ΤΟΥ-ΡΕΤΖΙΛΑ Μια ενδιαφέρουσα εργασία που αφορά στο ανθρώπινο σώμα κατά τον τελευταίο σταθμό του κύκλου της ζωής του και στη διαιώνιση της μνήμης του μέσα από την εξασφάλιση μιας ισχυρής παρουσίας του στο πλαίσιο του “εδώ, τώρα”.

δ:περιοδεύω ν ΤΟΥ ΣΠΥΡΟΥ ΚΑΚΟΥΡΙΩΤΗ

«Η αλφάβητος σταματημένη στο ωμέγα και ξανά, πάλι απ’ την αρχή, με υπεράνθρωπη προσπάθεια: Α, άλφα, αγάπη...»· συσίφειο κυριακοδρόμιο: μετανοείς ό,τι κι αν έπραξες...

νησιά «Λέγεται ότι υπάρχουν στο Αρχιπέλαγος 365 νησιά, ένα για κάθε μέρα του χρόνου»... Το χει­ μώνα του 1856-57 ο Χέρμαν Μέλβιλ, προσπαθώντας να γλυτώσει από την κατάθλιψη που τον βασανίζει, επιχειρεί ένα μεγάλο ταξίδι στην Ανατολή: Σάρα, Θεσσαλονίκη, Κων­ σταντινούπολη, Αλεξάνδρεια, Σμύρ­ νη, Πειραιάς, Αθήνα. Τόποι, εικόνες και εμπειρίες που θα μετουσιωθούν αργότερα - όταν ο ναυτικός θα δώ­ σει τη θέση του στο γραφιά. Το «ελ­ ληνικό ταξίδι» του Μέλβιλ, όπως αποτυπώνεται στα ημερολόγια και στα ποιήματά του, σε μετάφραση και σχολιασμό της Στέλλας Αλεξοπούλου, κατέχει την κεντρική θέση στο δ 46ο τεύχος του περιοδικού ΠΛΑ­ ΝΟΔΙΟΝ. Όμως, ατόφια ποίηση πη­ 182 γάζει και από τη μαρτυρία της Φω­ τεινής Α., γραμμένη στις Γυναικείες Φυλακές Κορυδαλλού το 1993 (απ’ όπου και το παράθεμα στην αρχή της σελίδας), που μονοπωλεί την πάντα ενδιαφέρουσα στήλη «Το Μέγα Πανελλήνιον» του περιοδι­ κού. Συνεχίζεται ο διάλογος για το πολυτονικό, που ξεκίνησε σε προη­ γούμενο τεύχος. [ΠΛΑΝΟΔΙΟΝ, Σεβαστείας 27,171 22, Ν. Σμύρνη, τηλ.: 210-2 2 8 4 4 0 3 , planodion@otenet.gr]

κάμποι Ταξίδι στη μέσα Ελλάδα,

στην αληθινή πατρίδα (που δεν είναι άλλη, σύμφωνα με τη σχετική συνθηματογραφία, από την παιδική μας ηλικία), είναι η αφήγηση της Σοφίας Χαλικιοπούλου «Τα παιδικά χρόνια στον Πύργο (άνοιξη 1913-φθινόπωρο 1918)», που με πρόλογο του Η. X. Παπαδημητρακόπουλου δημοσιεύει στις σελίδες του το 7ο τεύχος της η περιοδική έκδοση πολιτισμού ΟΡΟ­ ΠΕΔΙΟ. Ο ίδιος ο προλογίζων συ­ νεισφέρει με ένα κείμενο, γραμμένο στο γνωστό ιδιότυπο ύφος του, για τις βοτανικές εντυπώσεις του από τη Ρώμη, ενώ, πέραν της αμιγώς λογο­ τεχνικής ύλης του επικεντρωμένου στην περιοχή της Ηλείας περιοδικού, ξεχωρίζει η «ανταπόκριση» της Καθηγήτριας του Πανεπιστήμιου της Άγκυρας, Ferhan Kirlidokme Mollaoglu για τις νεοελληνικές σπουδές στην Τουρκία, αλλά και ένα νεανικό διήγημα του Νίκου Μπελογιάννη που αλίευσε ο ρέκτης Γ. Ζεβελάκης, με τίτλο που θα αποδειχτεί σημα­ διακός: «Στερνές στιγμές»... [ΟΡΟΠΕΔΙΟ, Καστοριάς 10,173 4 2 , Αθήνα, τηλ.: 210-9915 0 4 3, oropedio@gmail.com]

βουνά «Ταξίδι στην Ελλάδα» θα μπορούσε, κατά κάποιον τρόπο, να χαρακτηριστεί και το αφιέρωμα του 11ου τεύχους της περιοδικής έκδο­ σης των Αρχείων Σύγχρονης Κοι­ νωνικής Ιστορίας ΑΡΧΕΙΟΤΑΞΙΟ, καθώς οι «Αποτυπώσεις του Μακε­ δονικού Ζητήματος» αφορούν μια Ελλάδα εν τω γενάσθαι. Μια διαδι­ κασία εθνικής ομογενοποίησης που πολλές φορές διεξήχθη διά πυράς και σιδήρου -ο Εμφύλιος υπήρξε σκληρότατος στην περιοχή- οδη­ γώντας το σλαβόφωνο πληθυσμό είτε στην ενσωμάτωση και στη σιω­ πή είτε στην αναγκαστική μετοίκηση βορείως των συνόρων. Ο Τάσος Κωστόπουλος κάνει «ρεπορτάζ» για ένα ρεπορτάζ του Ριζοσπάστη λίγο πριν τη μεταξική δικτατορία, με αν­ ταποκρίσεις από την περιοχή της Δ. Μακεδονίας, όπου καταγράφεται η ζοφερή επέλαση του κράτους επί των κεφαλών των κατοίκων, για να συνεχίσουν άλλοι ιστορικοί την πε­ ριήγηση μέσα σιο χρόνο: στην κα­ τοχή, στα «πέτρινα» μετεμφυλιακά χρόνια, αλλά και στην αναβίωση του Μακεδονικού κατά τη δεκαετία του ’90. [ΑΡΧΕΙΟΤΑΞΙΟ, Πλ. Ελευθερίας 1, 105 53, Αθήνα, τηλ. 210-3 2 2 3 0 6 2 , http:Aaskiweb.eu, aski@ askiweb.gr]

Λυτό που συνήθως συμβαίνει

είναι να περιφερόμαστε γύρω από τα φαινόμενα χωρίς να αγγίζουμε το βάθος τους και το βάθος της ψυχής μας.

www.ododeiktes.gr

δ

Του δρόμου... #43

184

S8 στήλη γιορτάζει τα πρώτα 500 τεύχη του περιοδικού, τολμώντας μία πρώτη απεικόνιση των δημοσκοπήσεων για το εκλογικό αποτέλεσμα της 4ης Οκτωβρίου.

Η

βιβλία που α ξίζει να διαβαστούν

ζ~,

ΕΓχειρίΔϊΟΝ παθωΝ

=•3

-

θεοδόσηε Πελεγρίνηε Εγχειρίδιον Παθών

-

Στο Εγχειρίδιον Παθών, πρωταγωνιστούν 31 πρόσωπα (Όσκαρ Ουάιλντ, Γουίλιαμ Σαίξπηρ, Σωκράτηε, Διογένηε, Επίκτητοε, Υπατία, Αλτουσέρ, Καντ, Λωτρεαμόντ, Μπετόβεν, Μάρκοε Αυρήλιοε κ.ά.) που εάν «ξεχώρι­ σαν για tis ιδέεε τουε, το ταλέντο τουε, τη δράση τουε, το χρωστάνε αυτό στα πάθη τουε», γεγονόε που τελικά, αν μη τι άλλο, μαε κάνει να δούμε τα πάθη με άλλο μάτι. Τα πάθη, που μπορεί πολλέε φορέε, να σχετίζο­ νται με την πιο φωτεινή, σπαυγάζουσα, δημιουργική πλευρά του εαυτού μαε, έτσι ώστε εάν ποτέ κατορθώναμε να απαλλαγούμε από αυτά, θα χάναμε μαζί και ό,τι πιο φωτεινό και δημιουργικό μπορεί να διαθέτουμε.

ΘΘΟΘΟ Φ Φ 0&&Φ Ο βηηΗΝΙΚΗ

ΒΙΒΠΙΟ

www.eLLLnlkagrammata.gr

-----<bGOGC>0>€>Ct>G

enriHNiKH

Γιώργηε Παιρομανωλάκηδ

Το χρονικό χου Δαρείου ΜΥΘΙΣΤΟΡΗΜΑ

είναι το Χρονικό τηε ανόδου αλλά και τηε πτώσηε ενόε πολιτικού κινήματοε, η ανιστόρηση από έναν φανατικό οπαδό τηε θριαμβευτικήε αλλά και τραγικήε εντέλει πορείαε ενόε Ηγέτη και Εραστή που εμφανίζεται με το ψευδώνυμο Δαρείοε και θέλει να εφαρμόσει «εδώ και τώρα» τη Μεγάλη Αλλαγή.

- Ποίοε ο Δαρείοε και ποίοντο όραμα αυτού; - 0 Δαρείοε είναι ο Πρόεδροετου ΠΑΓΑΛΑΚ και Ηγεμόναε μαε.Όραμά του είναι η Μεγάλη Αλλαγή, εδώ και τώρα.Έχει πολλέε αγαπημένεε, αλλά η επίσημη είναι μόνο μία.

- Ζει ή απέθανε ο Δαρείοε; - 0 Δαρείοε ακολούθησε την ανθρώπινη μοίρα, όμωε για μαε τουε ανένδοτουε παραμένει αιώνια ζωντανόε. Μερικοί βλέπουντο Φάντα­ σμα του Δαρείου να κυκλοφορεί κάθε νύχτα στουε διαδρόμουε τηε Βουλήε των Ελλήνων.Έξαλλο.

ΣωτήρηδΔημηχρίου

Σαν to λίγο ίο νερό ΜΥΘΙΣΤΟΡΗΜΑ Η περιδιάβαση μιαε ψυχήε μετά θάνατον στο εσωτερικό τοπίο του ανθρώ­ που· κυρίωε σε σκοτεινέε μεριέε του, στα ανομολόγητα και στιε πληγέε του. Μια περιδιάβαση στουε οικισμούετου ανθρώπου, και κυρίωε στο χωριό και στη μεγαλούπολη- αντιπαραβάλλει ο συγγραφέαε τα πρόσωπα αλλά και τα άτομα, τιε δυσκολίεε αλλά και τα καλά των ανθρώπινων κοινωνιών. Επίσηε, μια περιδιάβαση ανάμεσα στην περιφρονημένη κι αδιαμεσολάβητη δημώδη γλώσσα και στη σχολική νεοελληνική γλώσσα. Και τέλοε, μια πε­ ριπλάνηση στουε αιθέρεε. Η ψυχή ξεχνιέται μπροε στα θεσπέσια θεάματα του Σύμπαντοε, αλλά ο βασικόε σκοπόετηε είναι, με μεγάλη ζέση και υπό την πίεση αφόρητηε νοσταλγίαε, να επιστρέφει στη Γη- ίσωε, έτσι, καταφέ­ ρει να άρει τη βασική ψυχική εκκρεμότητα που τον βασάνιζε ωε άνθρωπο. Είναι η έλλειψη, εκ μέρουετου, τηε συμπόνιαε; Είναι η επιδίωξη, έστω και μετά θάνατον, τηε ιδανικήε αγάπηε; Είναι η αναζήτηση τηε πηγαίαε γλώσσαε; Είναι το αίτημα τηε ελευθερίαε;Ή, βαθύτερα ακόμη, η αναζήτηση τηε ξεγνοιασιάε;

aiinikagram m ata.gr mvw.eUinikagrammata.gr

i.gr mvw.ellinikagrammat;

'

"e n n H N iK H - f e

O

f e

O

O

O

G

O

f t C

»

- --------

Σόνια Ζαχαράτου

Tpsis vuxies του Αυγούσιου (και μία ημέρα) NOYBerm Μια γυναίκα μεγαλώνει με τα παραμύθια ενόε δακτυλιδιού - αλλά τα παραμύθια μετατρέπονται σε εφιάλτεε. Μια γυναίκα, μια προφητεία. Μία γυναίκα, δύο φόνοι. Η Ανέζα λεηλατεί την ψυχή τηε, παίρνει tous δρόμουε του φεγγαριού, ερωτεύεται, ποθεί, πονά, ματώνει, καταστρέφει και καταστρέφεται, ελευ­ θερώνει τα πλέον ζοφερά ένστικτά τηε. Επιλέγει την πιο ιδιότυπη «απο­ χώρηση» και συμπαρασύρειτον αγαπημένο τηε, κλείνονταετον κύκλο τηε προφητείαε. Άραγε, τιμωρεί τουε νεκρούε τηε προσφέρονταε θυσίεε, αυτοτιμωρείται ή εξορκίζει το θάνατο; Τι την οδηγεί στο σκοτεινό ταξίδι και στην προσωπική τηε κόλαση; Πώε μπορεί να εξαγνισθεί και να κερδίσει την παντοτινή αγάπη; Όλα συμβαίνουν στα μέσα του Αυγούστου, σετρειε νύχτεε και μία ημέρα. Πώε χάνονται όμωε από τη ζωή τηε Ανέζαε οι ενδιάμεσεε δύο ημέρεε; Μια νουβέλα, ένα θρίλερ με ψυχολογικέε προεκτάσειε.

Αγγέλα Καστρινάκη

Έρωταε στον καιρό ins ειρωνείαε ΜΥΘΙΣΤΟΡΗΜΑ Νεαρή γυναίκα, με ικανοποιητική οικογενειακή ζωή, συνάπτει αιφνιδίωε εξωσυζυγική σχέση. Το μεγάλο πάθοε οδηγεί την ηρωίδα στη λυτρωτική απώλεια κάθε αναστολήε και αυτοελέγχου. Αναλώνεται όμωε μάλλον γρή­ γορα· την κρίσιμη ώρα των αποφάσεων, η νηφαλιότητα και το χιούμορ θα επανεκτιμηθούν και θα εμφανιστεί και πάλι η ειρωνεία... Το μυθιστόρημα ασχολείται μετο διαρκέε θέμα τηε φθοράε των σχέσεων και τηε απιστίαε.Έργο αναστοχαστικό, εμπλέκει στιε σελίδεε του ποικίλεε ιστορίεε ερωτικώντριγώνων;τιε Εκλεκτικέε συγγένειεε του Γκαίτε, την Απιστία του Μπέργκμαν, την παθιασμένη σχέση τηε Πηνελόπηε Δέλ­ τα μετονΊωνα Δραγούμη. Η διαφορά είναι ότι η ιστορία τηε Αγγέλαε Καστρινάκη διαδραματίζεται στιε μέρεε μαε, στον καιρό τηε ειρωνείαε. Το πάθοε αλλά και το χιούμορ, η απώλεια του αυτοελέγχου αλλά και η ειρωνεία αποτελούν αντικείμε­ να του μυθιστορήματοε, όπωε και τρόπουε τηε γραφήε του.

.ellinikagram m ata.gr w m Y.ellinikagram m ata.gr www.ellinikagramma

& O f tG O G G O & G

ennHNiKH

Δ η μ ο σ θ έ ν η ε Κ ο ύ ρ ιο β ικ

Τι ζητούν οι βάρβαροι ΜΥΘΙΣΤΟΡΗΜΑ Μια ιστορία, σχετικά με τα βαλκανικά φαντάσματα και τιs ιστορικέε φαντασιώσειε - σχετικά με την ιστορική μνήμη, την εθνική ταυτότητα και τη θέση τηε περιοχήε μαε στον σύγχρονο κόσμο. Ένα μυθιστόρημα που προκαήεί. Μια συνάντηση παλιών φίλων, σεμια μικρή πόλητηε Βόρειαε Ελλάδαε.

0 Έλληναε Χρυσικόε, ο Σέρβοε Ζούριτε, ο Βούλγαροε Στογιάνοφ, ο Μίρτσεφσκι απότην«Ξερεισποιά», ο Μπίρι απάτην Αλβανία, η Λουπέσκου από τη Ρουμανία και ο Οζγκιουντέν από την Τουρκία.Έναε ξεχασμένοε «ματωμένοε μακεδονικόε γάμοε». Η μυστηριώδηε καλλονή Μίνα Ντάνεβα με την αδηφάγα γοητεία. ΥΠΟΨΗΦΙΟ ΓΙΑ: • ΒΡΑΒΕΙΟ ΑΝΑΓΝΟΣΤΟΝ • ΒΡΑΒΕΙΟ.ΜΥΘ ΙΣΤΟ ΡΗΜΑΤΟΣ ΠΕΡΙΟΔΙΚΟΥ «ΔΙΑΒΑΖΩ» •

ΒΡΑΒΕΙΟ ΜΥΘΙΣΤΟΡΗΜΑΤΟΣ ΠΕΡΙΟΔΙΚΟΥ «(δε)κατα»

Μέσα σετέσσεριε ημέρεε,τρειε διαφορετικέε εκδοχέε μιαε παλιάε ιστό­ ρισε και έναε ανορθόδοξοε έρωταε θα γίνουν η αφορμή για να ξεσπά­ σει πόλεμοε ανάμεσα σε φίλουε «καθ' υποτροπήν Βαλκάνιουε». θα φέρουν στην επιφάνεια απωθημένα πάθη, εκκρεμότητεε που δεν έχουν διευθετηθεί, και μια ανομολόγητη νοσταλγία για τη σκοτεινή σαγήνη τηε βαλκανικήε «βαρβαρότηταε».

Α ρ γυρώ Μ αντόγΑου

ΌΑα στο μηδέν

ΌΛοστομηδέν

ΜΥΘΙΣΤΟΡΗΜΑ ΓοΌλα στο μηδέν, περιπέτεια ερωτική μ ε εξωτερική δράση, διερευνά την έλξη για τα τυχερά παιχνίδια, τη δύναμη τηε εξάρτησηε, τη σχέση του τζό­ γου με το παράφορο πάθοε και τη μυθοπλασία. Κυρίωε, όμωε, ανατέμνει ένα βασικό ανθρώπινο ένστικτο: την αρχέγονη σχέση μαε με την Τύχη. Όταν η Αυγή συναντά τον Σταύρο στο καζίνο, τα πάντα μοιάζουν πιθανά: η εύ­ νοια τηε Τύχηε, ο έρωταε, η έμπνευση. Σε κάθε περιστροφή τηε ρουλέταε βιώνουν με ένταση όλα τουε τα πάθη- ποντάρονταε και οι δύο στην πλέον ανυ­

m

πόστατη πλευρά του άλλου, στην πλέον ακραία πιθανότητα, πειραματίζονται με την ίδια τουε την ύπαρξη και τολμούντο πιο ριψοκίνδυνο στοίχημα... Με φόντο τον φαντασμαγορικό κόσμο του καζίνου, τυχοδιώκτεε, εκκε­ ντρικοί, γυναίκεε μόνεε, ταξιδιώτεε και λιποιάκτεε, πρώην ευνοημένοι και νυν υποταγμένοι, άνθρωποι εθισμένοι στην ελπίδα, εξαγοράζουν τη λήθη και επενδύουντιε φαντασιώσειε τουε σε σχέσειε υψηλού ρίσκου, προσδοκώνταε το νεύμα τηε «άστατηε θεάε». Στόχοε, η παραμονή στο παιχνίδι.Ένα παιχνίδι, καθ’ομοίωση τηε ίδιαε τηε ζωήε.

sllinlkagraminata.gr www.ellinikagrammata.gr

,.gr www. ellinikagrammati

ennHNiKH

Γ ιώ ρ γοε Ικ α μ π α ρ δ ώ ν η ε

O fia βαίνουν καήώε εναντίον μαε ΜΥΘΙΣΤΟΡΗΜΑ 1932-1940:0 Μάρκοε, από άσημοε εκδοροσφαγεύε, γνωρίζει σιγά σιγά τη δόξα. Εξελίσσεται, ανεβαίνει, υποφέρει, πάσχει στη σχέση του με την εξοντωτική, θεά και λάμια Ζιγκοάλα, συγκρούεται, δημιουργεί, δοξάζε­ ται, ενώ γύρω του τα πάντα, κάθε μέρα, επιδεινώνονται. Όλα βαίνουν καλώε εναντίον του.

0 φΓ)ογερόθ και νοσηρόε έρωταε του Μάρκου Βαμβακάρη για τη γυ­ ναίκα του Ζιγκοάλα είναι η βασική, οδυνηρή πηγή έμπνευσηε του θε­ μελιωτή του ρεμπέτικου, στα χρόνια 1932-1940. Το πάθοε αυτό κορυφώνεται τραγικά μέσα στη φθορά του και ξαναγεννιέται διαρκώε. Παράλληλα, ο Μάρκοε βρίσκεται συνέχεια σε σύγκρουση με tis μουσικέε αντιλήψειε τηε εποχήε, τη φτώχεια, την οικογένειά του, τον κα­ θωσπρεπισμό, τη δικτατορία Μεταξά - σχεδόν με όλουε, κι ενώ πλη­ σιάζει, σαν αναπότρεπτο ρεφρέν, ο πόλεμοε.

Χ ρήστοε Χ α ρ το μ α ισ ίδ η ε

Μια εταίρα θυμάται ΜΥΘΙΣΤΟΡΗΜΑ Παιχνίδια κατασκοπείαε και αντικατασκοπείαε στην αρχαία Σπάρτη, παράνομοι έρωτεε, νόθα παιδιά, δούλοι που κοπιάζουν για την ελευθε­ ρία τουε, εταίρεε σε ρόλο κατασκόπων...

0 παράνομοε δεσμόε του Αλκιβιάδη με τη βασίλισσα τηε Ιπάρτηε Τιμαία, ο Λεωτυχίδαε, καρπόε αυτήε τηε σχέσηε, κι ο πανίσχυροε βασιλιάε'Αγηε. Ένα ερωτικό σκάνδαλο, που παίρνει απρόβλεπτεε διαστάσειε. Εγκλή­ ματα, που οδηγούν σε σκοτεινά κέντρα εξουσίαε. Μια ιστορία, στην οποία, χάρη στον έρωτα, οι ήρωεε προσπαθούν να διαφυλάξουντηνανθρωπιά τουε.Ένα πολιτικό θρίλερ, όπου περιπλέκονται η συνωμοσία, η προδοσία, οι ίντριγκεε και το ερωτικό πάθοε. Μια Σπάρτη διαφορετική, μη ηρωική, όπου δεσπόζει η μυστική οργά­ νωση τηε Κρυητείαε, η οποία σιωπηλά κινεί τα νήματα σύμφωνα με τιε οδηγίεε του μεγάλου αφεντικού" του Μαντείου των Δελφών!

’ww.ellinikagramTnata.gr www.ellinikagrammata.gr

.ellinikagramms

----- & & Ο Θ Ο Ο Ο Θ Θ Ο ΟυμπέρτοΈκο

Από to δέντρο στον Λαβύρινθο Απάτην προαιώνια αναζήτηση ins τέλειαε γλώσσαε στη σημειωτική που ενέχεται orous Λογοδοσμένοι και σε μια σειρά μελετώνγια τον Kant, τον Pierce, τον Croce, tis σημειωτικέε θεωρίεε του Breal και μια πολεμική με την «αδύναμη σκέψη». Από την κλασική αρχαιότητα cos tis μέρεε pas, πλήθοε φιλοσοφίεε του σημείου και Tns ερμηνείαε διαδέχτηκαν η μια την άλλη, ανταποκρινόμενεε σε ζητήματα πολύ διαφορετικά μεταξύ tous που αντανακλούσαντ^ εποχέε. Τα κείμενα του βιβλίου «Από το δέντρο στον λαβύρινθο» δεν τα χαρα­ κτηρίζει η ομοιομορφία. Ακόμα και οι αναγνώστεε που δεν έχουν σημει­ ωτικά ενδιαφέροντα -μ ε την επιστημονική έννοια του όρο-μπορούν να Μετάφραση:Έφη Ηαήήιφατίδη

διαβάσουν αυτά τα κείμενα σαν συνεισφορά στην ιστορία των ποικίλων φιλοσοφιών tns γλώσσαε ή των ιδιωμάτων.

ΟυμπέρτοΈκο

Με το βήμα του κάβουρα ΘΕΡΜΟΙ Π0ΓΙΕΜ0Ι ΚΑΙ ΠΑΪΚΙΙΜΟΣ ΤΟΝ Μ.Μ.Ε. Μοναδικά καυστικά κείμενα για τα πολιτικά και επικοινωνιακά φαινόμε­ να των καιρών pas -τον λαϊκισμό, τον συντηρητισμό και την οπισθοδρό­ μηση- μετην υπογραφή ενόε διάσημου και σημαντικού στοχαστή.

ΟυμπέρτοΈκο

Αναμνήσειε επί χάρτου ΚΕΙΜΕΝΑ ΠΑ ΤΗ ΒΙΒΠΙΟΦΙΠΙΑ 0 ΟυμπέρτοΈκο δεν θα μπορούσε παρά να ασχοληθεί κάποια στιγμή μετο αντικείμενο λατρείαετου, προσπαθώνταε να pas μυήσει στον συναρπα­ στικό κόσμο του βιβλίου και των ανθρώπων που ασχολούνται παθιασμένα με αυτό.

llin ika g ratm n a ta .g r TYTYW.ellinikagraininata.gr

w .e llin :

nrvnicifcc

ΦΘΘΘΘΘΟΟΘΟ---Ποια βιβλία συγκλόνισαν τον κόσμο, χάραξαν χα λψνάζοντα υδατα τηε εποχήε xous, έγιναν σημεία αναφοράε για εκατομμύρια ανθρώπευε και επηρέασαν καθοριστικά τη ζωή τουε; Μέσω ins σειράε «Τα βιβλία που συγκλόνισαν τον κόσμο», οι εκδόσειε Ελληνικά Γράμματα μειαλαμπαδεύουντην απάντηση έγκριτων, σύγχρονων επιστημόνων και διανοούμενων.

Ρ. J. 0' Rourke

Christopher Hitchens

Alberto Manguel

0 Πλούτοε των Εθνών

Τα δικαιώματα του ανθρώπου

Όμηροε: Ιήιάδα και Οδύσσεια

Κ Ο Ρ Α Ν ΙΟ

Simon

Karen

Janet Browne

Francis Wheen

Bruce Lawrence

Blackburn

Armostrong

To Κεφάλαιο

Κοράνιο

Πλάτωνοε Πολιτεία

Η Βίβλοε

Δαρβίνοε: Η καταγωγή των Ειδών

. .

iTr.irata.gr TmY.ellinikagraimnata.gr \t\rw.ellli

ΒΙΒΠΙΟ

Φωτεινή Φραγκούλη

Εφτά ορφανά μοάύβια... εφτά ιστορίεε Εικονογράφηση: Φωτεινή Στεφανίδη Εφτά ιστορίεε θαυμαστέε και πολύχρωμεε, εφτά ορφανά και γενναία μολύβια που tis καταγράφουν για να περισώσουν πολύτιμεε στιγμέε και ακριβά μυστικά τηε ζωήε.

Φωτεινή Φραγκούλη

Φωτεινή Φραγκούλη

Οι άγγεήοι των κοχυάιών

Το τραγούδι τηε Περσεφόνηε Εικονογράφηση:

Φωτεινή Φραγκούλη

Φωτεινή Στεφανιδη

Το μισό πιθάρι

Όταν επέστρεψε η μαμά, έφερε στη

Εικονογράφηση: Εύη Τσακνιά

από τα παιδιά και άλλουε φίλουε. Να

πιθάρι μετουε αγγέλουε των κοχυλιών. Ένα μαγικό ταξίδι αρχίζει

Ροδιά ένα δώρο. Μια κόκκινη βαλί­ τσα γεμάτη βιβλία. Για να έχει εκτόε

Εικονογράφηση: Εύη Τσακνιά Μια κόκκινη κλωστή ενώνει το μισό

Μια υπέροχη ιστορία που ενώνει ανθρώπουε, τόπουε, ιστορίεε.

στουε τόπουε τηε ποίησηε και τηε τρυφερότηταε.

αποκτήσει «αδερφάκια»... % ΒΡΑΒΕΙΟ ΚΥΚΛΟΥ *

ΒΡΑΒΕΙΟ ΚΥΚΛΟΥ ΤΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΠΑΙΔΙΚΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ 2007

ΤΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΠΑΙΔΙΚΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ 2001 % ΒΡΑΒΕΙΟ «ΔΙΑΒΑΖΩ» 2001

;ramma ta .g r www. ellinikagramm ata.gr

w .r .v . e llin ik a g r aimnat;

ΙΖ,λληνικά]

www. ellinikagrammat a , gr

0 γάτοε που έκλαιγε μαργαριτάρια Η ζωή του γάτου Αρσέν άλλαξε ξαφνικά, όταν μια μέρα, κλαίγονταε από το πολύ γέλιο, κύλησαν από τα μάτια του μαργαριτάρια! Κι άρχισε να τα χαρίζει απλόχερα στη γειτονιά μοιράζονταε χαρά. 0 δήμαρχοε τηε ηόληε, όμωε, ήθελε όλα τα μαργαριτάρια για τον εαυτό του, κι έτσι έριξε το γάτο Αρσέν στη φυλακή...

Χρήσχοδ Μπουλώχηδ

Η σκυλίσια ζωή του γάτου Τζον Αφεντούλη εικονογράφηση: Φωτεινή Στεφανίδη Η φιλία πμ · που γεννήθηκε ανάμεσα στο γάτο Τζον Αφεντούλη κι ένα λυκόσκυλο, τον Ουίσκι, ήταν σίγουρα θαυμαστή. Όμωε πού ξανακούστηκε φιλία γάτου με σκύλο; Στην

%

αρχή όλοι τούε κοροΐδευαν, ώσπου τα πράγματα θα άλλαζαν όταν οι δυο φίλοι, με τα παιχνιδιάρικα κατορθώματά τουε, άρχισαν να σκορπίζουν παντού τη χαρά.

Χρήσχοε Μηουλώχηδ

Χρήσχοδ Mnouflcoxns

Xpnoxos Mnouflcoxns

Τ ίτο ς Π ατρίκιο ς