Τεύχος 478

ISBN 978-960-03-4566-7, σελ. 256, €16.00

Ο Ά κης Πάνου εξομολογείται: «Π άμε ένα βράδυ του '5 8 με τον Μουρκάκο και τον Κολοκοτρώνη ν' ακούσουμε τον Καςαντζίδη στον "Αστέρα", στην Κοκκινιά. Φίσκα το μαγαζί. Μας βάζουνε να καθίσουμε σε κάτι καφάσια. Τραγουδάει ο Στέλιος: "Μα κανένας δε μου φ ταίει για το χάλι μ ο υ/σπ άσιμο θ έλ ε ι το κεφάλι μου". Και τότε, πετάγεται κάποιος πάνω, σπάει ένα ποτήρι και το καρφώνει στο μέτωπό του! Παγώνουμε όλοι. Τον παίρνουνε αυτόνε γεμάτο αίματα. Κι ενώ τον σέρνουνε στην έξο δο και ο Στέλιος σ υνεχίζει το τραγούδι, γυ ρ ίζει και του φωνάζει: “Γεια σου, Στελάρα!" Καταλαβαίνεις; Λέω , λοιπόν: Αν φύγει ο Στέλιος από την Κοκκινιά κι αρχίσει να τραγουδάει περπατώντας για ν' ανέβ ει στην Αθήνα, με τον κόσμο που θα μ αζέψ ει στο δρόμο δεν κάνει επανάσταση; Αλλά δε σταματάω εδώ. Χρόνια και χρόνια τον παρακολουθώ. Και βλέπω ότι τα περισσότερα από τα τραγούδια του είναι χάλια. Κι όμως, μ' αυτά τα κακά τραγούδια με κάνει να τον ακούω. Πώς τα καταφέρνει να με κάνει ν’ ακούω μόνο αυτόνε; Είναι μεγάλη φωνή; Υπάρχουν κ ι άλλες φωνές που θα μπορούσαν ίσως να φτάσουν σ' αυτό το σημείο. Τραγουδάει για την εργατιά και την ξενιτιά; Μα, κι άλλοι το κάνουν. Τι συμβαίνει, λοιπόν; Συμβαίνει ότι υπάρχει ένα μεγαλείο».

Η ΑΓΝΩΣΤΗ ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ ΛΑΪΚΟΥ ΜΑΣ ΤΡΑΓΟΥΔΙΟΥ

EC ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΚΑΣΤΑΝΙΩΤΗ

ΓΡΑΦΕΙΑ: ΖΑΛΟΓΓΟΥ 11, 106 78 ΑΘΗΝΑ - ΤΗΛ. 210 3301208, FAX210 3822530 ΒΙΒΛΙΟΠΩΛΕΙΟ: ΣΟΛΩΝΟΣ 131, 106 77 ΑΘΗΝΑ - ΤΗΛ. 210 3301208 1ΕΣ. 187)

Καμπανάκι για το βιβλίο νέος υπουργός Πολιτισμού Μιχάλης Λιάπης έκανε μια συμβολική κίνηση την πρώτη ημέρα της ανάληψης του υπουργείου Πολιτισμού κι εμφανίστηκε στα εγκαίνια του Φεστιβάλ Βιβλίου στη Διονυσίου Αρεοπαγίτου, κάτι που ο προη­ γούμενος υπουργός Πολιτισμού Γιώργος Βουλγαράκης απέφευγε συστηματικά. Ελπί­ ζουμε ο κ. υπουρνός να μην αρκεστεί σε συμβολικές κινήσεις αλλά να προχωρήσει στην ουσιαστική ενασχόληση με τα προβλήματα του χώρου του βιβλίου, για να μη βρεθεί κι αυτός στο τέλος να μας αποχαιρετά με αυτοκριτικές, όπως ο προηγούμενος υπουργός. Τα προβλήματα που έχει ο χώρος του βιβλίου δεν περιορίζονται μόνον σε αυτά των εκδοτών, που παραμένουν σημαντικά. Το βιβλίο, πέρα από προϊόν, είναι παιδευτικό εργαλείο και αφορά όλες τις τάξεις και τα στρώματα της κοινωνίας μας. Παραμένει όμως δέσμιο πολλών προβλημάτων: θεσμικών, κλαδικών, οικονομικών, μεταφραστι­ κών, ανυπαρξίας εξωτερικής πολιτικής, παιδαγωγικών σχεδίων, φροντίδας για τους συγγραφείς κ.ά. Θα χρειαζόταν να αποτελεί μέλημα πολλών φορέων και παραγό­ ντων, από μέρους της πολιτείας, των μέσων ενημέρωσης και των πολιτών. Σε άλλη σελίδα θα διαβάσετε το άρθρο του Steve Wasserman που μας πληροφορεί πως οι σε­ λίδες βιβλίου εξαφανίζονται από τις καλύτερες αμερικάνικες εφημερίδες. Τάση με την οποία διαφαίνεται να φλερτάρουν και στη χώρα μας πολλά μέσα, κυρίως ηλεκτρο­ νικά. Κανείς δεν θα πει κακό λόγο για το βιβλίο, το θέμα είναι τι κάνεις γι' αυτό, πώς το εντάσσεις στις προτεραιότητές σου κάνοντάς το κτήμα τού συνόλου των πολιτών.

Ο

Γιάννης Ν. Μπασκόζος

[ Δ I A Β A Ζ Ω

1

Π Ε Ρ I Ε X Ο Μ Ε Ν A J

/ Editorial

γιαννηςν . μπαςκοζος

Μ Ο ΝΙ Μ Ε Σ ΣΤΗΛΕΣ 6 Σχόλια ΊΟ Courier 12 Από μήνα σε μήνα, ΟΛΓΑ ΣΕΛΛΑ 16 Ρεπορτάζ 2 8 Θερμιδωριανά Οξύτονα, ΑΛΕΞΗΣ ΖΗΡΑΣ 3 0 Στήλη Αλατος, ΓΙΩΡΓΟΣ ΞΕΝΑΡΙΟΣ 42 ΚΟΝΤΡΑ διάβασμα, ΚΩΣΤΑΣ ΚΑΤΣΟΥΛΑΡΗΣ 44 ΧΩΡΙΣ προϋ­ πηρεσία, ΓΙΩΡΓΟΣ ΞΕΝΑΡΙΟΣ 158 Ο Περιοδεύων ΣΠΥΡΟΣ ΚΑΚΟΥΡΙΩΤΗΣ 160 a piacere ΚΩΣΤΑΣ ΚΑΝΑΒΟΥΡΗΣ 20 ΤΑ ΕΥΠΩΛΗΤΑ ΤΟΥ ΔΙΑΒΑΖΩ

ΑΓΟΡΑ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ 136 Οικονομικά στοιχεία για την αγορά του βιβλίου: Ισολογισμοί

ΑΡΟΡΑ 3 4 ο δάσκαλος... που αγάπησα!. ΧΡΗΣΤΟΣ ΚΑΤΣΙΚΑΣ 36 Αντίο στο ρεπορτάζ βιβλίου;. STEVE WASSERMAN

ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ 38 Κώστας Γ. Κασίνης: Η πορεία ενός φιλόδοξου έργου. ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ ΣΤΟΝ ΓΙΑΝΝΗ Ν. ΜΠΑΣΚΟΖΟ 54 ΕΠΙΣΤΟΛΕΣ 56 Αναζητώντας την ιστορική ακρίβεια Μία απάντηση στην κυρία Λεία Βιτάλη. ΝΙΚΟΣ ΚΥΡΙΑΖΗΣ 5 8 Τραβεστί λογοκρισία;. ΛΕΙΑ ΒΙΤΑΛΗ

ΠΡΟΣΩΠΑ 148 Ποια είναι η Αλι Σμιθ. ΑΡΓΥΡΩ ΜΑΝΤΟΓΛΟΥ

ΒΙΒΛΙΑ ΣΤΟΝ ΚΟΣΜΟ 46 «Τετ α τετ» με ένα όραμα.... ΕΛΕΝΗ KAPPA 4 8 Έκθεση για την Οριάνα. MAURIZIO DE ROSA 49 Η ρώσικη μεταφυσική. ΔΗΜΗΤΡΗΣ Β. ΤΡΙΑΝΤΑΦΥΛΛΙΔΗΣ 51 Ρουμανικές μεταφράσεις νεοελληνικής λογο­ τεχνίας - 2007 ΕΛΕΝΑ ΛΑΖΑΡ 5 2 Βραβεία, Φεστιβάλ κι ένα παραλίγο καλό βιβλίο. ΕΛΕΝΑ ΠΑΛΛΑΝΤΖΑ 54 Έντυπο ή ψηφιακό; ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ ΣΤ. ΑΝΔΡΙΑΝΕΣΗΣ

ΦΙ ΛΟΣΟΦΙΚΑ ΜΕΛ ΕΤΗ ΜΑΤ Α 118 Η διαρκής γονιμότητα της σκέψης του Μιχαήλ Μπαχτίν. ΦΩΤΗΣ ΤΕΡΖΑΚΗΣ

ΒΙΒΛΙΟΠΩΛΕΙΑ 152 Στον βιβλιο-πεζόδρομο της Αρτας ΝΑΣΟΣ ΧΡΙΣΤΟΓΙΑΝΝΟΠΟΥΛΟΣ

w w w . d a r a n o s n e t . g r

ΔΙΑΒΑΖΩ

[ Δ I A ΒA π ε ρ

ΜΗΝΙΑΙΑ ΕΠΙΘΕΩΡΗΣΗ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ ISSN: 1106-1383 ΚΩΔΙΚΟΣ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟΥ 1141 ΤΕΥΧΟΣ 478 ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2007

ι ε

χ ό

Ζ Ω

μ ε ν

α

I !

ΑΦΙΕ ΡΩΜΑ

Ιδρυτής Περικλής Αθανασόπουλος Ιδιοκτήτης Γ. ΓΑΒΑΛΑΣ & ΣΙΑ Ε.Ε. Εκδότης Γεώργιος Γαλάντης-Γαβαλάς

82 Νίκος Εγγονόπσυλος. Σκύβοντας μέσα στον καθρέφτη... Επιμέλεια: ΓΙΑΝΝΗΣ Ν. ΜΠΑΣΚΟΖΟΣ 84 Μιλούσε μιαν άλλη γλώσσα: υπερ­ ρεαλισμός και μοναξιά. ΕΛΛΗ ΦΙΛΟΚΥΠΡΟΥ 92 Ο πολιτικός Νίκος Εγγονόπουλος. ΦΙΛΙΠΠΟΣ ΦΙΛΙΠΠΟΥ 94 0 εσκεμμένος υπερρεαλισμός. ΣΤΑΥΡΟΥΛΑ Γ. ΤΣΟΥΠΡΟΥ101 Η συνάντηση Πάμπλο Νερούδα και Νίκου Εγγονόπουλου. ΟΛΥΜΠΙΑ ΤΑΧΟΠΟΥΛΟΥ106 Ένας ποιητής που τάραξε τα νερά της εποχής τού. ΙΣΜΗΝΗ ΠΑΤΤΑ 109 Εικασίες για το

Διευθυντής Γιάννης Ν. Μπασκόζος

περιεχόμενο ενός αδημοσίευτου ποιήματος. ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΒΛΑΧΟΔΗΜΟΣ 114 «Σχόλια επί σχολίων»: όπου ο Νίκος Εγγονόπσυλος μας κλείνει το μάτι. ΑΝΔΡΕΑΣ ΜΠΕΛΕΖΙΝΗΣ

Τακτικοί Συνεργάτες Παναγιώτης Στ. Ανδριανέσης, Αλεξης Ζήρας, Ελένη Καρρά, Κώστας Κατσουλάρης, Κώστας Μποτόπουλος, Γιώργος Ξενάριος, Όλγα Σελλά

UNDERGROUND 156 Του δρόμου...#21. ΩΜΕΓ@

726 ΚΡ ΙΤ ΙΚΟ ΓΡΑ ΦΙΑ

Ανταποκριτές Christopher Lees (Μπέρμινγκχαμ) Έλενα Παλλαντζά (Φραγκφούρτη) Maurizio De Rosa (Μπολώνια) Δημήτρης Β. Τριανταφυλλίδης (Μόσχα)

Επιμέλεια: ΘΟΔΩΡΗΣ ΠΕΡΣΗΣ

60 ΒΙ ΒΛ ΙΟΚ ΡΙΤ ΙΚ Η

Κριτικογραφία Θοδωρής Πέρσης

7 6Β ΙΒ Λ Ι0 Π Α Ρ 0Υ Σ ΙΑ Σ Η

Διορθώσεις Σπύρος Κακουριώτης Υπεύθυνη Δημοσίων Σχέσεων Κωνσταντίνα Πολυχρονοπούλου Διαφημίσεις, Παραγωγή, Διανομή Τάσος Οικονομόπουλος Συνδρομές Χρυσάνθη Κουλελή Σχεδιασμός, dtp Σοφία Μιχάλα Εξώφυλλο Κολάζ του Δημήτρη Καλοκύρη Εκτύπωση I. Μαυρίδης & ΥΙΟΙ Ο.Ε. ΔΙΑΝΟΜΗ ΑΡΓΟΣ (περίπτερα) ΕΡΜΗΣ (βιβλιοπωλεία) ΔΙΑΒΑΖΩ Χαρ. Τρικούπη 38, ΑΘΗΝΑ 106 80 Τηλ: 210 3388008 · Fax: 210 3388006

>

ΣΕ ΑΥΤΟ το τεύχος ΓΡΑΦΟΥΝ και ΜΙΛΟΥΝ: Παναγιώτης Στ. Α νδριανέσης · Λ εία Β ιταλη · Δ ημητρης Βλαχοδημος · Αλεξης Ζηρας · Σπυρος Κακουριώτης · Κώστας ΚΑΝΑΒΟΥΡΗΣ · ΑΝΑΣΤΑΣΙΟΣ Δ. Κα ΡΑΓΙΑΝΝΗΣ · ΔΗΜΗΤΡΑ Καραμολεγκου · Ελένη Kappa · Κώστας Γ. Καςινης · Χρηστός Κατσίκας · Κώστας Κατςουλαρης · Χρυσάνθη Κουλελη · Νικος Κ. Κυριαζης · Ελενα Λαζαρ · Νικολ Λαφαζανη · Α ργυρω ΜΑΝΤΟΓΛΟΥ · ΘΑΝΑΣΗΣ Ε. ΜΑΡΚΟΠΟΥΛΟΣ · ΔίΟΝΥΣΗΣ Ν. Μουςμουτης · Γ ιάννης Ν. Μπαςκοζος · Α νδρεας Μπελεζινης • ΓΙΑΝΝΗΣ ΝΕΔΑΣ · MAURIZIO De ROSA · ΓΙΩΡΓΟΣ ΞΕΝΑΡΙΟΣ · Ελενα Παλλαντζα · Γ ιαννης Σ. Παπαδατος · ΙςΛιηνη Παττα · Θ οδωρης Περςης · Ολγα Σέλλα · Νικος Σταματης · Ολυμπία Ταχοπουλου · Φώτης Τερζακης · Δ ημητρης Β. Τ ριανταφυλλίδης • ΣΤΑΥΡΟΥΛΑ Γ. ΤΣΟΥΠΡΟΥ · ΦΙΛΙΠΠΟΣ ΦΙΛΙΠΠΟΥ · ΕΛΛΗ Φιλοκυπρου · Ναςος Χριςτογιαννοπουαος · Steve Wasserman • Ω μεγ@

βιβλιοπωλείον της ΕΣΤΙΑΣ Οκτώβριος 2007

www.hestia.gr · info@hestia.gr

Τα καμένα στην Κίνα Στην τελ ετή εγκαινίων της 14ης Διεθνούς Έκθεσης Βιβλίου του Πεκίνου (που έκλεισε τις πύλες της στις 3 Σεπτεμβρίου) ανακοινώθηκε από τις κινεζικές αρχές η αναγόρευση της Ελλάδας ως τιμώμενηξ.χώρας της 15ης Διεθνούς Έκθεσης Βιβλίου στο Πεκίνο το 2008, στο πλαίσιο της συνολικής τιμής που θα αποδοθεί στη χώρα μας καθόλη τη διάρκεια του επόμενου έτους, ενόψει και των Ολυμπιακών Αγώνων του 2008. Όπως μας λέει ο κ. Παντελέσκος, πρόεδρος της ΠΟΕΒ, η ανακοίνωση αυτή είχε ως αποτέλεσμα να κατακλυσ τε ίτο ελληνικό περίπτερο από τους επικεφαλής της έκθεσης, αλλά και από πλήθος επισκεπτών. Κυρίαρχο θέμα συζήτησης -πέρα από την εκτίμηση που απολαμβάνει η ελληνική διανόηση στην Κ ίνα-το πλήγμα των εκτεταμένων καταστροφών από τις τελευ τα ίες πυρκαγιές, με την ευαισθησία των Κινέζων να εστιάζεται περισσότερο στο χώρο της Αρχαίας Ολυμπίας. !

Το κόστος Οι εντυπώσεις των απεσταλμένων της ΠΟΕΒ στο Πεκίνο συγκλίνουν στη διαπί­ στωση ότι το όλο εγχείρημα δεν θα είναι εύκολο και, προκειμένου να υπάρξει θε­ τικό αποτέλεσμα από τη συμμετοχή μας, θα πρέπει να γίνει εντατική προσπάθεια εκ μέρους του ΥΠΠΟ -που ανέλαβε και την πρωτοβουλία για τη διεκπεραίωση του προγράμματος της «τιμώμενης χώ­ ρας». Η ηγεσία του υπουργείου θα πρέ­ πει να αντιληφθεί ότι το σχέδιο αυτό θα κοστίσει, εφόσον θα χρειαστούν αρκετά χρήματα, τόσο για μεταφράσεις βιβλίων όσο και για την αντιπροσωπευτική πα­ ρουσία εκδοτών σε μια διοργάνωση που

Μ.

θα επιθυμούσαμε να αφήσει εντυπώσεις ανάλογες με εκείνες που άφησε φέτος η Γερμανία /

Για τον Εγγονόπουλο Ένα έξυπνο αλφαβητάρι για παιδιά με ποιήματα του Χάρη Βλαβιανού, εικόνες του Νίκου Εγγονόπουλου και παιδαγωγι­ κή επιμέλεια της Ελένης Γερουλάνου θα παρουσιάσουν οι εκδόσεις Πατάκη, με την ευκαιρία του εορτασμού των 100 χρόνων από τη γέννηση του Ν. Εγγονόπουλου. Δίπλα σε κάθε γράμμα της αλ­ φαβήτου θα εμφανίζεται ένας πίνακας του Ν. Εγγονόπουλου, που θα τον συνο­ δεύει ένα ποίημα που το υπογράφει ο

Νέες ελπίδες Έ χο υ μ ε νέο υπουργό Π ο λιτισ μ ο ύ, το ν κ. Μ ιχ ά λ η Α ιάπ η. Δ ε ν ξέρ ο υ μ ε τ ις π ρ ο θέσ εις του για το βιβλίο. Ο π ροηγούμενος κ. Β ο υλγαρ άκη ς α υ το κ ρ ιτικ ά ε ίχ ε θ εω ρ ή σ ει ό τι δ εν έκ α ν ε σ χεδό ν τίποτα για το βιβλίο. Ελπ ίζουμε ό τι ο νέ ο ς υπουργός δ εν θ α ακ ο λο υ θή σ ει τη ν ίδ ια γρ αμ μ ή . Τ α

π ρ οβλήματα

έχ ο υ ν ή δη

σ υσ σ ω ρ ευτεί κ α ι δ εν

ε ίν α ι

φ ρ ό νιμ ο να τα «σπρώ χνουμε» σαν τα σκουπίδια κάτω από το κ ρ ε ­ βάτι. Γ. Ν.

0

ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2007

ποιητής Χάρης Βλαβιανός. Το ποίημα θα είναι εμπνευσμένο από μια λεπτομέρεια του πίνακα, δηλαδή μια λέξη που κάθε φορά θα αντιστοιχεί οε διαφορετικό γράμμα της αλφαβήτου. Έτσι, για παρά­ δειγμα, από διάφορους πίνακες του Εγγονόπουλου, ο X. Βλαβιανός απομόνωσε λέξεις όπως Αρλεκίνος, Βασιλιάς, Γάντια, Δαχτυλίδι, εκκλησία, Ζωγράφος κ.λπ. και συνέθεσε ποιήματα που να περιέχουν αυτές τις λέξεις.

Κατά τα ιταλικά πρότυπα Στις νέες εκδόσεις του φθινοπώρου, προ­ σέξτε το δοκιμιακό Η αριστερά στο κατώ­ φλι του 20ού αιώνα (Οδυσσέας) της Marta Hanecker. Το βιβλίο αναλύει την αριστερά της Λατινικής Αμερικής, αλλά

το πρόσθετο ενδιαφέρον σε αυτό έγκει­ ται στο ότι είναι μεταφρασμένο από το στέλεχος της «17Ν» Δημήτρη Κουφοντίνα, ο οποίος υπογράφει και το προλογικό σημείωμα. Όπως και οι ιταλοί κρατούμε­ νοι για την τρομοκρατία, έτσι και οι «εγ­ χώριοι» προσφεύγουν σε φιλοσοφικές και ιδεολογικές αναζητήσεις. Τώρα, αν αυτό θα σημαίνει και κάποιες αναθεωρή­ σεις, μένει να το δούμε...

Δεκέξι χρόνια «Ένα βιβλίο ένα ταξίδι»! Συνεχίζει για 16η χρονιά στην TV-100 της Θεσσαλονίκης η μακροβιότερη ίσως τη ­ λεοπτική εκπομπή για το βίβλίο, που

Ετοιμαστείτε σε λίγο θα έχουμε /

εκδόσεις/] fiX&CTOCl w w w .e le c tr a b o o k s .c o m '

[

δ

ι α β

α

ζ ω

]

Σ Χ Ο Λ Ι Α

διευθύνει ο δημοσιογράφος και πρώην διευθυντής της Δημοτικής Τηλεόρασης Θεσσαλονίκης Στέλιος Λουκάς. Η εκπο­ μπή, που πλαισιώνεται από διάφορες θε­ ματικές ενότητες, όπως «Συμβουλές για τη σωστή χρήσης της γλώσσας», «Ρε­ πορτάζ βιβλίου», «Καιρός να ακούσουμε τους ποιητές», «Λογοτεχνικά νέα», εμπλουτίζεται συνεχώς με νέες και υπό­ σχεται εκπλήξεις. Επειδή δεν υπάρχουν τηλεοπτικές εκπομπές για το βιβλίο, πα­ ρά μόνον ευκαιριακά, η πορεία της συ­ ντηρεί μια μικρή φλογίτσα για να την ακολουθήσουν κι άλλοι (ελπίζω). Για όσους ενδιαφέρονται, εκπέμπει κάθε Σάββατο στη μία μετά το μεσημέρι και σε επανάληψη κάθε Δευτέρα βράδυ στις 7.30 από τη Δημοτική Τηλεόραση Θεσ­ σαλονίκης. Μ.

Χρόνια πολλά Μια από τις πιο πετυχημένες σειρές παι­ δικού βιβλίου, τα Παραμύθια-Ντορεμίθια του Ευγένιου Τριβιζά, συμπληρώ­ νουν φέτος δέκα χρόνια από την πρώτη κυκλοφορία τους στις εκδόσεις Ελληνι­ κά Γράμματα. Η επέτειος αυτή συνδυά­ ζεται με την έκδοση τεσσάρων νέων βι­ βλίων. Έτσι, δίπλα στο Ποιος έκανε πιπί στον Μισισιπή, Οι γιαγιάδες μ ε τα γιογιό και τα υπόλοιπα δέκα βιβλία της σειράς, έρχονται να προστεθούν τα: Ο πανικός στη χώρα της γεωμετρίας, Ο Ζαχαρίας και η κυρία Γλυκερία, Το νανούρισμα του φακίρη και Η Καιτούλα η κοκέτα η κοτούλα. κ.

Δάνεια... Τι γυρεύει ο παλιός και ωραίος ηθοποιός σε ένα σύγχρονο ελληνικό μυθιστόρημα; Στην οικογένεια Μέντα, που παίζει βασι­ κό ρόλο στο νέο βιβλίο του Γιάννη Ξανθούλη Του φιδιού το γάλα (Ελληνικά Γράμματα) υπάρχει ό νεαρός, τότε νεα­

3

ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2007

ρός, Ανέστης Κομνηνός, μια παραπλήσια εκδοχή (φυσιογνωμική) του γερμανού ηθοποιού Χορστ Μπούχολτς, γνωστότα­ του στην Ελλάδα του 1963. Παίζει, λένε, ρόλο, τι ακριβώς δεν ξέρω, θα διαβά­ σουμε και θα δούμε. ο.

Για ία βραβεία του «Δ» Η χρονιά μπαίνει στην τελική ευθεία και τα Λογοτεχνικά Βραβεία Διαβάζω 2008 έχουν ήδη δρομολογηθεί. Νεότερα στα επόμενα τεύχη μας.

Ποιητικός διαγωνισμός Το περιοδικό Ραπόρτο (στη Ζάκυνθο βγαίνει, αν δεν το ξέρετε, και είναι πολύ καλό) οργανώνει πανελλήνιο ποιητικό διαγωνισμό για πρωτοεμφανιζόμενο ποι­ ητή. Να μην έχει κυκλοφορήσει, δηλαδή, ποιητική του συλλογή. Συμμετοχές μέχρι τις 31 Μαρτίου 2008 στη διεύθυνση Νι­ κολάου Κολυβά 75, 29100 Ζάκυνθος ή fax 26950-29295 ή και ηλεκτρονικά στο periodiko@raporto.gr. Η κριτική επιτρο­ πή αποτελείται από τους Δημήτρη Δασκαλόπουλο, Αλέξη Ζήρα, Διονύση Μουσμούτη, Ηλία Κεφάλα και Θεοδόση Πυλαρινό.

Για τον Αντρέα Φραγκιά Το ηλεκτρονικό λογοτεχνικό περιοδικό Διαηολιτισμός, το περιοδικό Διαβάζω, η Πανελλήνια Ομοσπονδία Ενώσεων Συ­ ντακτών (ΠΟΕΣΥ) και οι εκδόσεις Κέδρος, θέλοντας να τιμήσουν τη μνήμη του συγγραφέα Αντρέα Φραγκιά, οργανώ­ νουν στις 14-16 Δεκεμβρίου 2007 επι­ στημονικό συνέδριο στην Αθήνα με θέμα «Αντρέας Φραγκιάς, ο άνθρωπος και το έργο του». Οι ομιλητές και ο τόπος του συνεδρίου θα ανακοινωθούν στο επόμε­ νο τεύχος.

I

Λάβκραφτ, εσύ σούπερ σταρ «Χαμός» έγινε σιον Ιανό την επομένη των εκλογών, 17 Σεπτεμβρίου, με την εκδή­ λωση για τα 70χρονα του Λάβκραφτ, Εν­ νιά η'ώρα το βράδυ, όταν οι περισσότεροι Αθηναίοι, εξαντλημένοι από τον ολονύκτιο «καναπέ» της παρακολούθησης των εκλογικών αποτελεσμάτων, προτίμησαν να μείνουν οπίτι τους, οι οπαδοί του Λάβ­ κραφτ βγήκαν από διάφορες γωνιές και ανέβηκαν τα σκαλάκια του βιβλιοπω­ λείου. Με κατάνυξη παρακολούθησαν τις αναλύσεις των ομιλητών και τα αποσπά­ σματα ταινιών εμπνευσμένων από το έρ­ γο του, που είχε ετοιμάσει ο σκηνοθέτης Δημήτρης Παναγιωτάτος. Την παράσταση έκλεψε ο συγγραφέας Μάκης Πανώριος, που διάβασε υποβλητικά και με «γκόθικ» μουσική υπόκρουση ένα υπέροχο διήγη­

μα του Λάβκραφτ. Λίγοι, κάπως μεγαλύ­ τερης ηλικίας ήξεραν ότι ο Μάκης ήταν παλιότερα και ηθοποιός. Μ.

Με τα μάτια στη Φρανκφούρτη Στις 10-14 Οκτωβρίου ανοίγει η Frank­ furter Buehmesse, ίόως η μεγαλύτερη και πιο αντιπροσωπευτική έκθεση βιβλίου στον κόσμο. Η έκθεση σε αριθμούς: 7.200 εκθέτες από 113 χώρες, 183.000 εμπορικοί επισκέπτες, 382.000 τίτλοι, εκ των οποίων 111.000 εντελώ ς νέοι. 11.000 δημοσιογράφοι από 66 χώρες. 475 ατζέντηδες βιβλίου και σκάουτερς. 2.700 εκδηλώσεις. Τιμώμενη κουλτούρα αυτή της Καταλωνίας. Το Διαβάζω θα είναι εκεί για ένα πληρέστερο ρεπορτάζ.

Φ 0 ΑΝΘΡΩΠΟΣ ΚΑΙ 0 ΚΟΣΜΟΣ ΤΟΥ βιβλιοθήκη Ψυχολογίας

Για όσους επιθυμούν να ανοίξουν δρόμους για την προσωπική τους ανάπτυξη και τον εμπλουτισμό των οχέσεών τους.

ΕΡΕΥΝΗΤΕΣ Φαδιού 18,106 78 Αθήνα, τη». 210 5234232, www.erevnites.gr

ψ

Δ Ι Α Β Α Ζ Ω

Σ X Ο Λ I A

J

Π ο λ λ ο ί φ ίλ ο ι λ ο γ ο τέχ ν ε ς μου σ τέ λ ν ο υ ν τ α βιβλία το υ ς που εκδίδ οντα ι σε ξ έν η γλώ σ σα και πραγματικά χαίρομαι πολύ. Τις προ* η γ ο ύ μ εν ες η μ έρ ες έ λ α β α από το ν φ ίλ ο π οιητή και κριτικό Κώστα Στεργιόπουλο τη ν πέμπτη κατά σειρά μετά φ ρ α σ η ποιημάτω ν το υ σ το ε ξω τερ ικ ό . Μ ιλάω για τη δίγλω σσ η έκδο ση (ελλη νικά - ιτα λικά ) με επ ιλογή π οιημάτω ν από τη ν τ ε λ ε υ τα ία το υ σ υ λ λ ο γ ή Όσο είν α ι α κόμ α και­ ρός, που εκ δ ό θ η κ ε από τ ο σ ικελικό ιν σ τιτο ύ το Quaderni di Poesia Neogreca. Η ελ λ η ν ικ ή ποίηση -κ ι ας λ έ ν ε οι ά λ λ ο ι- πάει καλά.

Ευθύμιε Μπίλιε, Ν.

Σμύρνη, έλα β α τα πολλά κ είμ ενά σας και σας ευχα ρισ τώ . Η προσπάθειά σας ανα π τύσσ εται σ ε πολλά πεδία το υ επ ισ τητού , α λ λ ά νομίζω ό τι μ ά λ λ ο ν δ εν βρίσ κονται κοντά σ το πνεύμα τω ν κ ειμ ένω ν το υ περιοδικού μας. Π αρόλα α υ τά δ εν μπορώ να μην επισημάνω ό τι χ αρ ακτηρ ίζου ν μία ε ν όπ λοις σ υ ν ε ί­ δηση.

^

Ισμήνη Πάττα, Κυψέλη, ευχα ρισ τώ για τη ν ποιητική σ υ λ λ ο γ ή

που μου σ τ ε ίλ α τε .

H

Μπάμπη Δερμιτζάκη, η κριτική που μας σ τ ε ίλ α τε

δ εν θα δ ημ ο σ ιευ τεί, μιας και ήδη έχ ει γ ρ α φ εί για τ ο ίδιο βιβλίο από ά λ λ ο ν /σ υ νε ρ γ ά τη μας. Τι να κάνο υμ ε, δ εν προλαβ α ίνο υμε, βγαίνουν τόσ α πολλά βιβλία, πώς να δ η μ ο σ ιεύ σ ο υ μ ε και δ ιπ λές κριτικές; Θα σ τε ίλ ω όμ ω ς τ ο κ ε ί­ μ ενο ο το συγγρ αφ έα . Λ

Μαρία Μαρκαντωνάτου, ε ν δ ια φ έρ ο υ σ α η σ υ ν ε ρ ­

γασία που μου σ τ ε ίλ α τε και ευελ π ισ τώ να δ η μ ο σ ιε υ τ ε ί σ υντόμω ς, αν και μ ε ­ γά λη σε αρ ιθμό λ έξεω ν .

Άννα Μανωλοπούλου-Σκουφά, ευχα ρισ τώ για

τα καλά σας λόγια . Το βιβλίο σας θα πρ οω θη θεί προς τη ν κριτική επιτροπή τω ν βραβείω ν.

Τ

Παύλο Αβούρη, Αθήνα, τα κ είμ ενά σου είνα ι πολύ κα­

λά. Βέβαια με μπ ερδ εύεις, καθώς απ λώ νεσαι σε π ολλά είδ η. Δεν δ η μ ο ­ σ ιε ύ ο υ μ ε λογ ο τεχ ν ικ ή ύ λη σ το π εριοδικό, α λ λ ά δίνω ένα δείγμα: «Εάν η φ ί­ λη μου βρίσκεται ε κ α τό μ έτρ α πιο κάτω σ το λιβάδι, τα μάτια μου α υ τή θα βλέπ ουν μόνο. Στην ίδια απόσταση μέσα στην πόλη, μόνο η καρδιά θα τη ν α να ζητήσ ει, τα μάτια θα δ υ σ κ ο λ ευ το ύ ν . Βαριές οι σκέψ εις θα με ζώσουν». Υγιαίνω, τ ο α υ τό επιθυμώ και δΓ υμάς

οινηγνώοιηι; 10

ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2007

ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΧΑΡΙΤΟΠΟΥΛΟΣ ΟΛΑ

ΤΑ

ΕΡΓΑ

\ ζ , λ λ η ν ίκ ά \ y^O L ^L ^iO L T O L

της Όλγας Ιελλά

Η

αρχή της εκδοτικής περιόδου φρεναρίστηκε -όπω ς και πολλά ά λ λα - από τις εκλογές. Τα σχολεία άνοιξαν και ξανάκλεισαν για να γίνουν εκλογι­ κά κέντρα και στα Βιβλιοπωλεία οι λίστες των μπεστ σέλερ παρέμειναν

αναλλοίω τες, αφού καμία νέα έκδοση δεν τάρα ξε τις αναζητήσεις και τις προ­ τιμήσεις του κοινού. Από τώρα και μέχρι τον Δεκέμβριο 0 ' αρχίσουν να συνω­ στίζονται στα ράφια και τις βιτρίνες των βιβλιοπωλείων. Οι εκδότες περίμεναν να πάρουν σειρά στα τυπογραφεία από το φόρτο της εκτύπωσης των εκλογι­ κών φυλλαδίων για να παραδώσουν τις νέες εκδόσεις, που είναι αρκετές - α λ ­ λά όχι υπερβολικές- και σημαντικές. Η νέα εκδοτική χρονιά μόλις αρχίζει... Το καλοκαίρι που πέρασε διαβάσαμε Βιβλία που φόρτωναν τις στοίβες των αδ ιά­ βαστων από τα προηγούμενα χρόνια και είδαμε, στις δεατρικές σκηνές του Φ ε­ στιβάλ Αθηνών, πολλά έργα σημαντικών δημιουργών της λογοτεχνίας, κλασικής και σύγχρονης, ελληνικής και ξένης: Πόλεμος και ειρήνη του Τολστόι, Ο γλά­

ρ ος του Αντον Τσέχωφ, Ο αγαπητικός της βοσκοπούλας του Δημητρίου Κορό­ μηλά, Τους τα λέει ο Θεός του Σωτήρη Δημητρίου, Απόκοπος του Μπεργαδή, Nord του Σελίν, Δαιμονισμένοι του Φιοντόρ Ντοστογιέφσκι, Οι ιστορίες του Δημήτρη Χατζή, Πεθαίνω οα χώρα του Δημήτρη Δημητριάδη, Ο ξεπεσμένος δερβίσης του Α λέξανδρου Παπαδιαμάντη.

Φ 2 0 Α ϋ ν ο ύ σ τ ο υ ________________________________________________________ Άρχισαν να φτάνουν στα άδεια, λόγω του θερμού μήνα Αύγουστου, δημοσιογραφικά γραφεία κάτι περίερ­ γα πακέτα με επιστολές που αντάλλαξαν μέλη του Συλλόγου Εκδοτών Βιβλίου (ΣΕΒ). Οι περισσότερες απείχαν πολύ από του να είναι υπόδειγμα.ευγένειας και κοσμιότητας. Αιτία της διένεξης ήταν τα νέα κυ­ κλικά περίπτερα που από φέτος στήθηκαν στη Διονυσίου Αρεοπαγίτου, στη φθινοπωρινή έκθεση βιβλίου. Η έκθεση που άρχισε στις 14 Σεπτεμβρίου (δυο μέρες πριν τις εκλογές) και ολοκληρώθηκε στις 30 του ίδιου μήνα είχε νέα περίπτερα μεν, αλλά και πολλές κόντρες και αποχωρήσεις εκδοτών («Νεφέλη») και πολλούς άλλους που δεν πήγαν καθόλου στην εθιμική έκθεση βιβλίου του Σεπτεμβρίου. «Κάτι αλήθεια συμβαίνει εδώ...», αλλά κάποιος πρέπει να το δει σοβαρά.

____________________________________________________________22 AUYQliOtQU φ Το θρακικό Κέντρο Πολιτισμού «Διόνυσος» σε συνεργασία με το Ευρωπαϊκό Κέντρο Μετάφρα­ σης Λογοτεχνίας και Επιστημών του Ανθρώπου (ΕΚΕΜΕΛ) θεσπίζουν βραβείο για τη μετάφρα­ ση θεατρικού έργου με την επωνυμία «Μάριος Πλωρίτης». Δικαίωμα συμμετοχής έχουν όλοι οι μεταφραστές κλασικού ή σύγχρονου έργου από το πρωτογενές θεατρικό κείμενο, που παρου­ σιάστηκε στη θεατρική σκηνή κατά την περάσμένη θεατρική σεζόν. Οι ενδιαφερόμενοι μπο­ ρούν να στείλουν πέντε δακτυλογραφημένα αντίτυπα και πέντε αντίτυπα του έργου στην πρωτογενή γλώσσα έως τις 26 Οκτωβρίου στα γραφεία του ΕΚΕΜΕΛ (Λυκαβηττού 2 και Ακαδη­ μίας) τηλ. 210-36.39.520.

12

ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2007

_______________________________________________________2 5 Α υ γ ο ύ σ τ ο υ φ Ήταν περίπου σίγουρο, αλλά περιμέναμε την επίσημη επιβεβαίωση. Η πρώτη τιμώμενη χώρα οτην 5η Διεθνή Έκθεση Βιβλίου Θεσσαλονίκης, που θα γίνει από τις 29 ΜαΤου ώς την 1η Ιουνίου 2008, θα είναι η Γαλλία. Και ο πρώτος ξένος συγγραφέας που έδωσε το ΟΚ για την παρουσία του στην 5η ΔΕΒΘ είναι ο βρετανός Τζόναθαν Κόου. Περιμένουμε κι άλλους...

Φ 51 Α υ ν ο ύ σ τ ο υ ____________________________________________________________ Ήσυχα και αθόρυβα, όπως κινήθηκε σε όλη του τη ζωή, έφυγε ο Σωκράτης Καψάσκης, ένας άνθρωπος που «αφιέρωσε πολύ μόχθο και κόπο για να διαφωτίσει όψεις της επτανησιακής ζωής». Είχε γεννηθεί στη Ζάκυνθο το 1928 και το γενέθλιο νησί του έγινε και η τελευταία του κατοικία. Τη δεκαετία του '50 σπούδασε κινηματογράφο στο Παρίσι και όταν επέστρεψε στην Αθήνα ίδρυσε τον κινηματογράφο Studio, που ήταν καταφύγιο πολλών φιλότεχνων στα σκληρά και άνυδρα (πολιτιστικά) χρόνια της δικτατορίας. Έργο ζωής του ήταν η μετάφραση του Οδυσοέα του Τζέιμς Τζόις, έργο που κυκλοφόρησε το 1990 από τις εκδόσεις Κέδρος και με το οποίο κέρδισε το βραβείο Λογοτεχνικής Μετάφρασης των χωρών της Ε.Ε. το 1992.

ΚΑΣΤΑΛΙΑ ΕΚΔΟΣΕΙΣ κλασική λογοτεχνία Ίταλο Ιθ έΒο Σύντομο συναισθηματικό ταξίδι Λουίτζι Πιραντέλλο Η αποκλεισμένη σελίδες 264, τιμή 14C Ένα αριστούργημα του ιταλού Νομπελίστα.

σελίδες 168, τιμή 12€ Αυτό το σύντομο συναισθηματικό ταξίδι,

ταξίδι στο τοπίο της Βόρειοι Ιταλίας αλλά και στο

Δυνατή και Βαθιά

υποσυνείδητο του ήρωα,

ψυχολογική διείσδυση,

διακωμωδεί με τρόπο

έντονη δραματικότητα

ανελέητο το μικροαστικό

αλλά και σαρκασμός στην αποτύπωση

καθωσπρεπισμό και την ψευδή συνείδηση που

της οπισθοδρομικής

διαμορφώνει.

κοινωνίας και των ανθρώπινων συμπεριφορών.

Κ Α ΣΤ Α Λ ΙΑ Ε Κ Δ Ο Σ Ε Ι Σ

Σταδίου 33. Αθήνα. ΤΚ·. 105 59, τηλ: 210 3215 280, fax: 210 3215 281 e-mail:infolI>kastatia.gr, http://w w w.kastalia.gr

[

δ

ι α β

α

ζ ω

]

Ρ Ε Π Ο Ρ Τ Α Ζ

________________________________________________________ 1 Σ ε π τ ε μ β ρ ίο υ φ Είναι ένα σπίτι που κατάφερε να διασωθεί από τον καταστροφικό σεισμό στα Ιόνια τη δεκαετία του '50. Το αρχοντικό Ρώμα στη Ζάκυνθο αποκαταστάθηκε, συντηρήθηκαν τα παλιά και μοναδικά έπιπλα που φ ιλο­ ξενεί στους χώρους του και άνοιξε για το κοινό. Ανάμεσα στους θησαυρούς του Ρωμιάνικου, όπως το λένε στη Ζάκυνθο, και μια μοναδική βιβλιοθήκη με σπάνιες εκδόσεις από τον 16ο εώς τον 20ό αιώνα. Στόχος του σημερινού ιδιοκτήτη, Ντίνου Ρώμα, είναι το περιεχόμενο των εκδόσεων να αξιοποιηθεί μέσω των νέων τεχνολογιών καΓνα είναι προσβάσιμο στους ερευνητές.

Φ 5 Σ ε π τ ε μ β ρ ίο υ _______________________________________________ Καθυστερημένα έφτασε στην Ελλάδα η είδηση του θανάτου μιας συγγραφέως που τιμήθηκε για τα αστυνομικά αλλά και τα παιδικά της βιβλία: της Μάγκνταλεν Ναμπ. Γεννήθηκε σ' ένα μικρό χωριό της Αγγλίας το 1947 και από το 1975 έζησε στη Φλωρεντία, μέχρι το θάνατό της. Από τις εκδόσεις Μεταίχμιο κυκλοφορεί το μυθιστόρημά της Απαγωγή στη Φλωρεντία^ενώ μέσα στο φθινόπωρο θα δούμε ένα ακόμα βιβλίο της, με τίτλο Οι αθώοι, από τον ίδιο εκδοτικό οίκο.

Φ 5 Σ ε π τ ε μ β ρ ίο υ ________________________________________________________

ir m n o i

Τα βιβλιοπωλεία της περιφέρειας σχεδιάζει να στηρίξει το ΕΚΕΒΙ με το πρόγραμμα που μόλις ξεκίνησε. Έτσι, όσα βιβλιοπωλεία διοργανώνουν πολιτιστικές εκδηλώσεις με θέμα το βιβλίο θα ενισχύονται οικονο­ μικά από το ΕΚΕΒΙ, το οποίο θα καταβάλλει τα έξοδα μετακίνησης, διαμονής και ημερήσιας αποζημίωσης στους προσκεκλημένους συγγραφείς. Μην υπερβάλλετε όμως, φίλοι βιβλιοπώλες. Μόνο μέχρι 10 αιτήσεις από κάθε βιβλιοπωλείο θα καλύπτει το ΕΚΕΒΙ. Τα υπόλοιπα μόνοι σας...

14

____________________________________________________

1 9 Σ ε π ίΕ ΐιΒ ο ίο υ φ

0 φετινός χορός των βραβείων άνοιξε, πάλι, με τα βραβεία διηγήματος Hotel 2007, που διοργανώνουν οι εκδόσεις Πατάκη. Φετινός τίτλος «Hotel Μετανάστευση» και η κριτική επιτροπή αποτελούμενη από τέσσερις νέους συγγραφείς (Πέτρο Κουτσιαμπασάκο, Ηλία Παπαμόσχο, Χρύσα Φάντη και Λουίζα Σπηλιωτοπούλου), την πανεπιστημιακό Αναστασία Νάτσινα, την εκδότρια Άννα Πατάκη και τον κριτικό Μισέλ Φάις, κατέληξε στη βραχεία λίστα των 12 υποψηφίων που είναι: Ιωάννα Αγιοστρατίτη, Ιάκωβος Ανυφαντάκης, Ανδρέας Καροτσιέρης, Χρήστος Κυθρεώτης, A. Van Leadam, Αλεξάνδρα Μέξα, Άκης Παπαντώνης, Αντώνης Πέρης, Ελένη Σβορώνου, Γεωργία Τάτση, Γιάννης Τσίρμπας, Ελένη Φακάλου. Η εκδήλωση και η ανακοίνωση του νι­ κητή θα γίνει τον Νοέμβριο.

ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2007

ΤΟ του

ΕΡΓΟ

Χόρχε Aouis Mnopxes OT.S εκδ ό σ ει5

X e < *-w < *-T o .

Mnopxes σημαίνει, για τα εκατομμύρια φανατικό us του αναγνώσres σε όλο τον κόσμο, ένα συμπαν δημιουργημένο από την αρχή με τα υλικά που πλάθονται τα όνειρα.

Χόρχε Aouis Mnopxes

Π Ο ΙΗ Μ Α Τ Α

Χόρχε Aouis Mnopxes Χόρχε Aouis Mnopxes

ΑΠΑΝΤΑ ΠΕΖΑ

Κ Ρ Α Τ ΙΚ Ο Β Ρ Α Β Ε ΙΟ Μ ΕΤΑΦΡΑΣΗΣ

2006

Δ Ο Κ ΙΜ ΙΑ

Βερολίνο: Δ ιεθ νές φ εο τιβ ά η Α ογοτεχνίας Έλενα Καρακούλη

10

ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2007

ο έβδομο Διεθνές Φεστιβάλ Λο­ γοτεχνίας του Βερολίνου πραγματοποιήθηκε τον προη­ γούμενο μήνα με προσκεκλημένους συγγραφείς και διανοουμένους απ' όλο τον κόσμο. Οι εκδηλώσεις πο­ λυάριθμες: αναγνώσεις, ποιητικές βραδιές, διαλέξεις, συζήτηση με το κοινό, κινηματογραφικές προβολές, κονσέρτα. Τις δώδεκα μέρες που διήρκεσε το φεστιβάλ (4-17 Σεπτεμ­ βρίου) έδωσαν το παρών 150 συγ­ γραφείς από 45 χώρες, οι οποίοι παρουσιάσαν το έργο τους, διαβάζο­ ντας αποσπάσματα από το πρωτό­ τυπο, το οποίο στη συνέχεια μετέ­ φραζαν στα γερμανικά γνωστοί ηθο­ ποιοί, ενώ η παρουσία μεταφρα­ στών επέτρεπε στο τέλος ανοιχτή συζήτηση με το κοινό. Ανάμεσα τους οι Isabel Allende, Antonio Lobo Antunes, Aharon Appelfeld, Thorsten Becker, Julia Franck, Jorie Graham, Wladimir Kaminer, A. L. Kennedy, Martin Mosebach, Paul Muldoon, Michael Ondaatje, Chuck Palahniuk, Jean Rouaud, Roberto Saviano, Elif Shafak, Nicholas Shakespeare, Wole Soyinka, Jane Urquhart, Mario Vargas Llosa. Την αρχή έκανε στις 4 Σεπτεμβρίου στο Haus der Berliner Festspiele ο ισραηλινός συγγραφέας David Grossmann παρουσιά­ ζοντας απόσπασμα από το έργο του Η φωνή του ατόμου. Στη συνέχεια, ο νομπελί­ στας Wole Soyinka πα­ ρουσίασε ένα πορτρέ­ το - σκληρή ανάλυση

ΊΠ

της πατρίδας του Νιγηρίας, καταθέ­ τοντας την εμπειρία του ως εξορίστου αλλά και τη δραστηριοποίησή του ενάντια στην τυραννία. Φέτος, το κέντρο βάρους δόθηκε στη λογοτεχνία της Λατινικής Αμερικής. Στο τμήμα Focus Lateinamerika το φεστιβάλ συγκέντρωσε τους εκπρο­ σώπους της λατινοαμερικανικής λο­ γοτεχνικής σκηνής, αλλά και μια νέα γενιά από συγγραφείς και διανοου­ μένους που έχουν πάρει θέση σε σύγχρονα πολιτικά γεγονότα της χώρας τους. Αναζητήθηκαν οι νέες λογοτεχνικές τάσεις, η κριτική τους αναμέτρηση με το μαγικό ρεαλισμό, και διαβάστηκαν αντιπροσωπευτικά αποσπάσματα. Για παράδειγμα, ο Oscar Hijulenos, Αμερικανός με κατα­ γωγή από την Κούβα, βραβευμένος με το Πούλιτζερ το 1990, παρουσία­ σε απόσπασμα από το τρίτο του μυ­ θιστόρημα Οι 74 αδελφές του Emilio Montez Ο ' Brien με θέμα την ιστορία μιας πολυμελούς οικογένειας από την οπτική γωνία της μεγαλύτερης αδελφής-αφηγήτριας. Από το Παλιοκόριτσο, το τελευταίο του μυθιστόρημα, διάβασε ο Mario Vargas Llosa, μια ιστορία ερωτικής εμμονής που ξεκινά τη δεκαετία του '50 με ενδιάμεσους σταθμούς το Πα­ ρίσι, το Λονδίνο, το Τόκιο, τη Μαδρί­ τη, ακολουθώντας τα άστατα βήμα­ τα της ηρωίδας. Σύχρονα πολιτικά και πολιτιστικά θέματα τέθηκαν στο επίκεντρο του τμήματος Reflections. Φέτος το κέ­ ντρο βάρους δόθηκε στο Ισλάμ και ειδικότερα στη δυσκολία της Δύσης να κατανοήσει την κουλτούρα του Ισλάμ. Ένα άλλο θέμα συζήτησης

ήταν τα προβλήματα των σύγχρο­ νων μεγάλων πόλεων, όπως το Ρίο ντε Τζανέιρο, το Μεξικό, το Παρίσι. Σημαντικό τμήμα του προγράμματος είναι το Scritture Giovani, που πραγ­ ματοποιείται σε συνεργασία με άλλα σημαντικά ευρωπαϊκά φεστιβάλ και προωθεί νέους ευρωπαίους συγγρα­ φείς. Για το 2007 επελέγησαν πέντε νέοι συγγραφείς (Carly Lewis, Chiara Valerio, David Machado, Thorsten Palzhoff, Eirik Ingebrigtsen) οι οποίοι κατέθεσαν διηγήματα με κοινό θέμα, σε διαφορετικές γλώσσες (γερμανι­ κά, αγγλικά, ιταλικά, πορτογαλικά και νορβηγικά) - τ ο φετινό θέμα ήταν «Ανησυχία»- τα οποία και παρουσία­ σαν στο πλαίσιο του φεστιβάλ. Τέλος, δεν έλειψε το ενδιαφέρον για τη λογοτεχνία για παιδιά και νέους.

Στο αντίστοιχο τμήμα συγ­ γραφείς και εικονογράφοι απ' ολο τον κόσμο παρου­ σίασαν τη δουλειά τους και συναντήθηκαν με το κοινό σε ανα- Μεγάλο ενδιαφέρον γνώσεις, εργαστήρια, σχολικά προγράμματα και οικογενειακές εκδηλώ­ σεις. Συνοπτικά, το φεστιβάλ επιχείρησε μέσα σε 12 μέρες να παρουσιάσει δια­ φορετικές πτυχές της λογοτεχνίας στην εποχή της παγκοσμιοποίησης. Κατάφερε να δώσει το στίγμα της σύγχρονης λογοτεχνικής σκηνής προ­ βάλλοντας παράλληλα τους νέους δη­ μιουργούς. Όσο για την ελληνική πα­ ρουσία, ανάμεσα στους συμμετέχοντες διέκρινα δυο ονόματα, τον Χάρη Βλαβιανό (ποίηση) και τον Βαγγέλη Ηλιόπουλο (παιδικό βιβλίο). ■

[

δ

ι α β

α

]

ζ ω

Ρ Ε Π Ο Ρ Τ Α Ζ

Πάπυρος: Ποιοτική Π ογοτεχνία νας παλιός και έγκυρος εκδοτι­ κός οίκος, ο Πάπυρος, εισέρχε­ ται στο χώρο της λογοτεχνίας. Ο Εκδοτικός Οργανισμός ΠΑΠΥΡΟΣ ιδρύθηκε το 1936 από τον κ. Ανδρέα I. Πουρνάρα, με αντικείμενο την έκ­ δοση των Απάντων των αρχαίων ελλήνων συγγραφέων και έργων της ελληνικής γραμματολογίας. Σε μία εποχή που η εκδοτική δραστηριότη­ τα στη χώρα μας ήταν περιορισμένη, ο Ανδρέας Πουρνάρας, έχοντας εξα­ σφαλίσει τη συμπαράσταση των επιφανέστερων καθηγητών και λογίων της εποχής, αφιερώθηκε στο παράτολμο αυτό εγχείρημα. Η Ακα­ δημία Αθηνών βράβευσε (25.3.1967) το επίτευγμα αυτό. Το δεύτερο με­ γάλο εκδοτικό κατόρθωμα της «Πά­ πυρος» ήταν οι εγκυκλοπαίδειες και τα λεξικά, με κορυφαία την έκδοση της Πάπυρος Larousse Britannica. Ο εκδοτικός οργανισμός αποφάσισε πλέον να επεκταθεί και στη λογοτε­ χνία, εκτιμώντας πως η πανσπερμία των τίτλων δεν σημαίνει και ποιότη­ τα και ότι τα ευπώλητα δεν είναι πά­ ντα καλά βιβλία. Έτσι η παρέμβαση του Πάπυρου επιζητεί τα ποιοτικά χαρακτηριστικά στην έκδοση λογο­

Ε

τεχνικών βιβλίων με αξιώσεις. Στη νέα του εκδοτική προσπάθεια ο Πάπυρος εξασφάλισε τα δικαιώμα­ τα γνωστών αλλά και νεότερων συγ­ γραφέων των οποίων τα βιβλία απέ­ σπασαν πρόσφατα σημαντικά βρα­ βεία και διακρίσεις. Μερικά από αυ­ τά είναι: Ο Chinua Achebe, Διεθνές Βραβείο Booker 2007. Η Stef Penney που με το βιβλίο της Η τρυφερότητα των λύκων κατέκτησε το βραβείο COSTA (πρώην Whitbread) 2007 ως πρωτοεμφανιζόμενη συγγραφέας. Επίσης στους τίτλους του Παπύρου υπάρχουν δύο υποψήφιοι για του φετινό Booker: Nicola Barker, Darkmans και Mohsin Hamid, The Reluctant Fundamentalist. Επίσης θα εκδώσει τον Olivier Adam, ο οποίος για το βιβλίο του A I' abri de rien πή­ ρε το βραβείο Le prix du Premier Prix 2007 και επιλέχθηκε επίσης ως υπο­ ψήφιος για το βραβείο Goncourt 2007. Ανάμεσα στα άλλα το βιβλίο του πρωτοεμφανιζόμενου Tom McCarthy Απομεινάρια αναδείχθηκε ως μία από τις σημαντικότερες underground επιτυχίες της χρονιάς και απέσπασε διθυραμβικές κριτικές από το σύνολο του τύπου. ■

Ένα σπάνιο βιβλίο και από ία καλύτερα στο είδος του, π Μεταβυζαντινή Ζωγραφική (1450-1600) του Μίλτου Γαρίδπ, επανεκδίδεται από το συλλέκτη βιβλιοπώλη Κώστα Σπανό και τις εκδόσεις Βιβλιοφιλία, το οποίο θα παρουσιαστεί τη Δευτέρα, 8 Οκτωβρίου, στις 20:00, στη Στοά του Βιβλίου. Το βιβλίο θα παρουσιάσει ο εκδότης Κώστας Σπανός και θα μιλήσουν η καθηγήτρια Πανεπιστημίου Αθηνών Ελένη Δεληγιάννη-Δωρή, ο καθηγητής Πανεπιστημίου Ιωαννίνων Αθανάσιος Παλιούρας και η εηιμελήτρια της έκδοσης Ελένη Κώτσου.

Σπιτική Συλλογή Le Cordon Bleu Ilixes & Ζύμες θαλασσινά Ιταλική Κουζίνα Ζυμαρικά Πατάτες Λαχανικά Σούπες Κοτόπουλο Σοκολάτα Τάρτες & Ζύμες Cordon Bleu Ελευθερουδάιακ Η Cordon Bleu, η mo διάσημη σχολή μάγειρά στον κόσμο, pas προσφέρει αυτή τη συλλογή μαγειρεύετε στοσπίτι. Η Cordon Bleu μοιράζεται διάσημα κουζίνας ms ανά τον κόσμο και τα mo Σπιτική Συλλογή ms. Αυτή η ανεκτίμητη σειρά βιβλίων εύκολες συνταγές όμορφα φωτογραφημένες, με έμπνευση, ευφάνχασΐηϊ δημιουργία*

Αποκλειστικά στον

€Λ€ΥΘ€ΡΟΥΑΑΚΗΣ

Αυγούστου 2007

Επιμέλεια: Χρυσάνθη Κουλελή

ΕΛΛΗΝΙΚΗ λ ο γ ο τ ε χ ν ί α

Γενικός πίνακας ■ Τ Β Τ ίΤ ΙΗ Η

1 Το σπίτι δίπλα στο ποτάμι 2 Μια ζωή δυο ζωές 3 4 5 6 7 8 9 10

Το ταξίδι που λέγαμε Το μονοπάτι στη θάλασσα Το φιλί του δράκου Μύκονος μπλουζ Ματωμένα χώματα Σουέλ Πυθαγόρεια εγκλήματα Στη σκιά της πεταλούδας

Λένα Μαντά Νίκος θέμελης Αλκυόνη Παπαδάκη Αντώνης Σουρούνης Χρύσα Δημουλίδου Παυλίνα Νάσιουτζικ Διδώ Σωτηρίου Ιωάννα Καρυστιάνη Τεύκρος Μιχαηλίδης Ισίδωρος Ζουργός

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ 1 Το σπίτι δίπλα στο ποτάμι 2 Μια ζωή δυο ζωές 3 Το ταξίδι που λέγαμε 4 Το φιλί του δράκου 5 Το μονοπάτι στη θάλασσα 6 Μύκονος μπλουζ 7 Πυθαγόρεια εγκλήματα 8 Ματωμένα χώματα 9 Στη σκιά της πεταλούδας 10 Σουέλ

Κέδρος Καστανιώτης Πόλις Πατάκης Α λυ σ ίδ ες Βιβλιοπωλείω ν

Λένα Μαντά Νίκος θέμελης Αλκυόνη Παπαδάκη

Ψυχογιός Κέδρος Καλέντης Λιβάνης

Χρύσα Δημουλίδου Αντώνης Σουρούνης Παυλίνα Νάσιουτζικ Τεύκρος Μιχαηλίδης

Καστανιώτης Λιβάνης Πόλις

Διδώ Σωτηρίου Ισίδωρος Ζουργός Ιωάννα Καρυστιάνη

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ 1 Το σπίτι δίπλα στο ποτάμι 2 Μια ζωή δυο ζωές 3 Το ταξίδι που λέγαμε 4 Το μονοπάτι στη θάλασσα 5 Το φιλί του δράκου 6 Άυπνος ουρανός 7 Το 10 8 0 θάνατος του Ζορμπά 9 Η ψιλικατζού 10 0 ρεμβασμός τιου δεκαπενταύγουστου

Ψυχογιός Κέδρος Καλέντης Καστανιώτης Λιβάνης Λιβάνης

Κέδρος Πατάκης Καστανιώτης Α ν εξά ρ τη τα Βιβλιοπ ω λεία

Λένα Μαντά Νίκος θέμελης Αλκυόνη Παπαδάκη Αντώνης Σουρούνης Χρύσα Δημουλίδου Κάλη Καρατζά

Ψυχογιός Κέδρος Καλέντης Καστανιώτης Λιβάνης Modern Times

Μ. Καραγάτσης Φίλιππος Φιλίππου Κωνσταντίνα Δελημήτρου Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης

Εστία Πατάκης Introbooks Πατάκης

Σημειώσεις: 1.

Στην Ελληνική Πεζογραφία, στο γενικό πίνακα, μετά τους 10 πρώτους ακολουθούν οι κάτωθι τίτλοι: Άυπνος ουρανός, Κάλη Καρατζά, (Modern Times) - To 10, Μ. Καραγάτσης, (Εστία) - 0 θάνατος του Ζορμπά, Φίλιππος Φιλίππου, (Πατάκης) - Η ψιλικατξού, Κωνσταντίνα Δελημήτρου, (Introbooks) - Ο ρεμβασμός τιου δεκαπενταύγουστου, Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης, (Πατάκης) - Οι δρόμοι της καρδιάς, Όμηρος Αβραμίδης, (Ωκεανίδα) - Φιλοδοξίες κήπου, Ευγενία Φακίνου , (Καστανιώτης) -Γιούγκερμαν τόμος 1+2, Μ. Καραγάτσης, (Εστία) - Κυνηγός Φαπασμάτων, Αθηνά Κακούρη, (Εστία) - θερμοκρασία δωματίου, Δήμητρα Κολλιάκου, (Πατάκης) - Ένας σκούφος από πορφύρα, Μάρω Δούκα, (Πατάκης) - Bar sur, Ασπασία Σιγάλα, (Πατάκης) - Η κόρη του φεγγαριού, Αννα Νικόλ ι=>

Αυγούστου 2007 ΞΕΝΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ

Γενικός Πίνακας α/α ΤΙΤΛΟΣ ΒΙΒΛΙΟΥ 1 2 3 4 5 6 7

Το νησί Η μάνα και το νόημα της ζωής Στην ακτή Το σμήνος Η μάγισσα του Πορτομπέλο Χιόνι Το Μέγαρο Γιακουμπιάν

8 Το καρουζέλ 9 Αγάπη 10 Καθένας

ΣΥΓΓΡΑΦΕΑΣ

ΕΚΔΟΤΙΚΟΣ ΟΙΚΟΣ

Victoria Hislop Ίρβιν Γιάλομ Ίαν Μακ Γιούαν Φρανκ Σέτσινγκ

Διόπτρα Άγρα Πατάκης

Paulo Coelho Ορχάν Παμούκ Αλάα Αλ-Ασουάνι Ρόζαμουντ Πίλτσερ Tony Morrison Φίλιπ Ροθ

Καστανιώτης Λιβάνης Ωκεανίδα Πόλις Ωκεανίδα Νεφέλη Πόλις

Α λυ σ ίδες Βιβλιοπωλείω ν___________________________________________ ΞΕΝΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ 1 Το νησί 2 Η μάνα και το νόημα της ζωής 3 Το σμήνος 4 Στην ακτή 5 Το καρουζέλ 6 Η μάγισσα του Πορτομπέλο 7 Χιόνι 8 Αγάπη 9 Το Μέγαρο Γιακουμπιάν 10 Καθένας

Victoria Hislop Ίρβιν Γιάλομ Φρανκ Σέτσινγκ Ίαν Μακ Γιούαν

Διόπτρα Άγρα Καστανιώτης Πατάκης

Ρόζαμουντ Πίλτσερ

Ωκεανίδα Λιβάνης Ωκεανίδα Νεφέλη

Paulo Coelho Ορχάν Παμούκ Tony Morrison Αλάα Αλ-Ασουάνι Φίλιπ Ροθ

Α ν εξά ρ τη τα Β ιβλιοπ ω λεία 1 Το νησί 2 Στην ακτή 3 Η μάνα και το νόημα της ζωής 4 Το σμήνος 5 Η μάγισσα του Πορτομπέλο 6 Το Μέγαρο Γιακουμπιάν 7 Χιόνι 8 Ήλιος του Αυγούστου 9 Η τελευταία αδελφότητα 10 Το καρουζέλ

Πόλις Πόλις ΞΕΝΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ

Victoria Hislop Ίαν Μακ Γιούαν Ίρβιν Γιάλομ Φρανκ Σέτσινγκ Paulo Coelho Αλάα Αλ-Ασουάνι Ορχάν Παμούκ Αντρέα Καμιλέρι Ρόμπιν Γιανγκ Ρόζαμουντ Πίλτσερ

Διόπτρα Πατάκης Άγρα Καστανιώτης Λιβάνης Πόλις Ωκεανίδα Πατάκης Πατάκης Ωκεανίδα

Μανιάτη, (Ωκεανίδα) - Κινέζικα κουτιά, Σώτη Τριανταφύλλου , (Πατάκης) - Η καλοσύνη των ξένων, Πέτρος Τατσόπουλος, (Μεταίχμιο). 2. Η λίστα των βιβλιοπωλείων από τα οποία αντλούνται τα στοιχεία είναι «ανοιχτή». 3. Τα στοιχεία για τα «Ευπώλητα - Αύγουστος 2007» προέρχονται από 13 βιβλιοπωλεία που έδωσαν ακριβή αριθμό πωληθέντων αντιτύπων. 4. Δημοσιεύονται σε κάθε κατηγορία τα 10 πρώτα σε πωλήσεις. 5. Συνολικά δόθηκαν από τα βιβλιοπωλεία 48 τίτλοι για την ελληνική πεζογραφία, 41 για την ξένη, 47 για την ποίηση,,=>

Αυγούστου 2007 ΠΟΙΗΣΗ Q/Q ΤΙΤΛΟΣ ΒΙΒΛΙΟΥ _ π Το Μονόγραμμα _2_ Όλα τα τραγούδια 3 Αμοργός 4 Ποιήματα 5 Πούσι 61 Sush...Zii)na 7 0 υποκειμενικός κήπος 8 Ποιήματα 9 Κινέζοι Αναχωρητές Ποιητές 10 Ποιητές του κόσμου

Γενικός Πίνακας ΣΥΓΓΡΑΦΕΑΣ Οδ. Ελύτης Νίκος Γκότσος Νίκος Γκότσος Πεσσόα Φερνάντο Νίκος Καββαδίας

ΕΚΔΟΤΙΚΟΣ ΟΙΚΟΣ Ίκαρος Πατάκης Πατάκης

Σέτη Λεπίδα Μαρία Σφήκα Κική Δημουλά

Printa Αγρα Οιωνός Ιδιωτική Ίκαρος

Συλλογικό Συλλογικό

Καστανιώτης Έλευσις

ΠΟΙΗΣΗ______________________________________________________ Α λυ σ ίδες Βιβλιοπωλείω ν 1 2 3 4

Το Μονόγραμμα Όλο τα τραγούδια Ποιήματα Αμοργός

5 Πούσι 6 Ποιήματα 7 0 αγαπημένος 8 Ποίηση 9 Σύσσημον ή τα κεφαλαία 10 0 μελαγχολικός θάνατος του Στρειδάκη και άλλες ιστορίες

Οδ. Ελύτης Νίκος Γκάτσος Πεσσόα Φερνάντο Νίκος Γκότσος Νίκος Καββαδίας Κική Δημουλά Rumi Jalaluddin

Ίκαρος Πατάκης Printa Πατάκης Άγρα Ίκαρος

Οδ. Ελύτης

Αρμός Ίκαρος

Νίκος Παναγιωτόπουλος Tim Burton

Ίνδικτος Οξύ

ΠΟΙΗΣΗ_____________________________________________________ Α ν ε ξά ρ τη τα Βιβλιοπ ωλεία 1 Το Μονόγραμμα Οδ. Ελύτης Ίκαρος 2 3 4 5 6 7 8

Όλα τα τραγούδια Sush...2(ona 0 υποκειμενικός κήπος Κινέζοι Αναχωρητές Ποιητές Ποιητές του κόσμου Χλόη θερμοκηπίου Ποιήματα 9 Τα υψώματα του Μάτσου Πίτσου 10 Αμοργός

Νίκος Γκότσος Σέτη Λεπίδα Μαρία Σφήκα Συλλογικό Συλλογικό

Πατάκης

Κική Δημουλά Χόρχε Λουίς Μπόρχες

Οιωνός Ιδιωτική Καστανιώτης Έλευσις Ίκαρος Ελληνικά Γράμματα

Πάμπλο Νερούδα Νίκος Γκότσος

Παρασκήνιο Πατάκης

56 για τα δοκίμια, 63 για την παιδική & εφηβική λογοτεχνία και 65 για τα διάφορα. 6. Στην κατηγορία Δοκίμια περιλαμβάνονται: λογοτεχνικά δοκίμια, μελέτες, (κοινωνικό, πολιτικό, οικονομικό, ιστορικό βιβλίο). 7. Στην κατηγορία Διάφορα περιλαμβάνονται: λευκώματα, μαγειρική, ταξίδια, μαρτυρίες, τεχνικά κ.λπ.

ι=>

Ε κ δ ό σ ε ι ς Ι ΩΛΚΟΣ Niall Ferguson Ο Π ό λεμ ο ς στον Κόσμο Ο αιώνας του Μίσους 1 9 0 1 -2 0 0 0 Ένα μνημειώδες έργο που διαθέτει άπειρα πλεονεκτήμα­ τα ως ιστορικο-πολιτική ανάλυση. Ο κορυφαίος ιστο­ ρικός του καιρού μας, Νάιαλ Φέργκιουσον, διεισδύει στα βαθύτερα αίτια τα οποία κατέστησαν αυτήν την ιστορική περίοδο ως την πλέον αιματηρή για το ανθρώπινο είδος από την πρώτη εμφάνισή του στη Γη. Ο 20ός αι. κυριαρχήθηκε από δύο Παγκόσμιους Π ολέ­ μους, εκατοντάδες

άλλες

μικρότερες

περιφερειακές συγκρούσεις

διακρατικές

και εμφύλιες διαμάχες,

καθώς και από μια σειρά -ψυχρά οργανωμένων και σχεδιασμένων

από

κεντρικούς

κρατικούς

φ ο ρ είς-

πληθυσμιακών εξολοθρεύσεων (εθνοκαθάρσεων). Το βιβλίο «Ο Πολέμος στον Κόσμο» εξηγεί πώς η τερά­ στια πνευματική, τεχνολογική, οικονομική και κοινωνική πρόοδος του 20ού αι. χρησιμοποιήθηκε σε μέγιστο βαθμό για αθέμιτους σκοπούς και κυρίως για τη «βιομη­ χανοποίηση» των γενοκτονιών και τη διάλυση κρατών. Η έρευνα του Φέργκιουσον, με το σπινθηροβόλο της πνεύμα, οδηγεί τα βήματα του αναγνώστη από τα γκουλάγκ της σιβηρικής στέπας στα ναζιστικά στρατόπεδα εξόντωσης των πεδιάδων της Πολωνίας, από τους δρόμους του Σεράγεβου στις αμμουδιές της ιαπωνικής Οκινάουα, από τις αποβάθρες της φλέγόμενης Σμύρνης στα πεδία θανάτου των Ερυθρών Χ μ ερ της Καμπότζης. Είναι ένα έργο γεμάτο καινοφανείς απαντήσεις που μεταμορφώνει εντελώς το μέχρι τώρα γνωστό πεδίο της ιστοριογραφικής έρευνας. Το κείμενο συνοδεύεται από πλούσια εικονογράφηση και χαρτογράφηση, αναλυτικό ευρετήριο

κύριων ονομάτων

και όρων, καθώς

και

πρόσφατα ενημερωμένη διεθνή βιβλιογραφία.

2 τόμοι -1216 οελ. - 49,50€

Εκδόσεις ΙΩΛΚΟΣ - Ανδρέου Μεταξά 12 & Ζ. Πηγής, Αθήνα 106 81 τηλ·: 210-3304111, e-mail: iolkos@otenet.gr - Στα ενημερωμένα βιβλιοπωλεία

Αυγούστου 2007 Δ Ο Κ ΙΜ ΙΑ α/α ΤΙΤΛΟΣ ΒΙΒΛΙΟΥ 1 Η περί θεού αυταπάτη 2 Η ελληνική ιδιαιτερότητα 3 Βέβηλα κίβδηλα σκύβαλα 4 Γράμματα στο γιο μου 5 0 παλιάτσος και η Άνιμα 6 Στιγμές από την προσωπική μου διαδρομή 7 Το μυστικό 8 Δέκα πιθανοί λόγοι για τη μελαγχολία της σκέψης 9 Η βλακεία ως παράγοντας του ανθρώπινου βίου 10 Η τέχνη της γραφής

Γενικός πίνακας ΣΥΓΓΡΑΦΕΑΣ Richard Dawkins Κορνήλιος Καστοριάδης

Κάτοπτρο Κριτική

Κώστας Ζουράρις Έλλη Παππά Μάρω Βαμβουνάκη Λεωνίδας Κύρκος Μπερν Ράντα George Steiner

Αρμός Άγρα

0 παλιάτσος και η Άνιμα Το μυστικό Η περί θεού αυταπάτη Η ελληνική ιδιαιτερότητα Βέβηλα κίβδηλα σκύβαλα Στιγμές από την προσωπική μου διαδρομή 7 Γράμματα στο γιο μου 8 Δέκα πιθανοί λόγοι για τη μελαγχολία της σκέψης 9 Η βλακεία ως παράγοντας του ανθρώπινου βίου 10 Όνειρα κι αλήθειες

Α λυ σ ίδες Βιβλιοπωλείω ν Μάρω Βαμβουνάκη Μπερν Ρόντα Richard Dawkins

Η περί θεού αυταπάτη Γράμματα στο γιο μου Βέβηλα κίβδηλα σκύβαλα Η ελληνική ιδιαιτερότητα Στιγμές από την προσωπική μου διαδρομή Η τέχνη της γραφής 0 μηχανισμός της καταστροφής. Το τουρικικό πογκρόμ της 6ης-7ης Σεπτεμβρίου 1955 και ο αφανισμός της ελληνικής κοινότητας 8 Η τέχνη του ταξιδιού 9 Δέκα πιθανοί λόγοι για τη μελαγχολία της σκέψης 10 Ημερολόγιο 1947-1949

Ψυχογιός Λιβάνης Κάτοπτρο Κριτική

Κορνήλιος Καστοριάδης Κώστας Ζουράρις Λεωνίδας Κύρκος

Αρμός Εστία

Έλλη Παππά George Steiner Θόδωρος Καρζής

Άγρα Scripta Καστανιώτης

Μιχάλης Κακιούζης

Ελληνικά Γράμματα

Δ Ο Κ ΙΜ ΙΑ 1 2 3 4 5 6 7

Ψυχογιός Εστία Λιβάνης Scripta Καστανιώτης Πατάκης

Θόδωρος Καρζής Άντον Τσέχοφ

Δ Ο Κ ΙΜ ΙΑ 1 2 3 4 5 6

ΕΚΔΟΤΙΚΟΣ ΟΙΚΟΣ

Α ν ε ξά ρ τη τα Βιβλιοπ ω λεία Richard Dawkins Έλλη Παππά Κώστας Ζουράρις Κορνήλιος Καστοριάδης Λεωνίδας Κύρκος Άντον Τσέχοφ Σπύρος Βρυώνης

Κάτοπτρο Άγρα Αρμός Κριτική Εστία Πατάκης Εστία

Αλαίν ντε Μποτόν George Steiner Δημήτρης Βλαντάς

Πατάκης Scripta Εστία

8. Τα βιβλιοπωλεία από τα οποία προέρχονται τα στοιχεία είναι: ΟΙΩΝΟΣ ,ΛΑΜΙΑ, 22310-67276 - ΝΕΣΤΩΡ, ΚΑΤΕΡΙΝΗ, 23510-36024 - ΦΩΤΟΔΕΝΤΡΟ, ΗΡΑΚΛΕΙΟ ,2810-341158 ΔΙΑΜΕΤΡΟΣ, ΧΑΛΚΙΔΑ, 22210-21796 - ΕΣΤΙΑ, ΑΘΗΝΑ, 210-3615077 - ΑΝΑΓΝΩΣΤΗΣ, ΙΩΑΝΝΙΝΑ, 26510-34911 -

Αυγούστου 2007 ΠΑΙΔΙΚΗ & ΕΦΗΒΙΚΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ ο/α ΤΙΤΛΟΣ ΒΙΒΛΙΟΥ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΑΣ

ΕΚΔΟΤΙΚΟΣ ΟΙΚΟΣ

1 Harry Potter and the Deathly Hallows 2 0 ψεύτης παππούς 3 0 Χάρι Πότερ και ο ημίαιμος πρίγκιψ

J.K.Rowling Άλκη Ζέη J.K. Rowling

Bloomsbury Κέδρος

4 0 Μικρός Πρίγκιπας 5 Τα γενέθλια του τριγωνοψαρούλη 6 Τα κορίτσια κλαίνε και το λένε 7 Η δασκάλα που το κεφάλι της έγινε καζάνι 8 Ως διά μαγείας

Αντουάν ντε Σαίντ Εξυπερύ

9 0 Πρωτότοκος 10 Χαμένος στην τηλεόραση

Α λυ σ ίδ ες Βιβλιοπ ω λείω ν 1 Harry Potter and the Deathly Hallows

Βαγγέλης Ηλιόπουλος Τζάκλιν Ουίλσον

Κρίστοφερ Παολίνι Τζάννι Ροντάρι

ΠΑΙΔΙΚΗ & ΕΦΗΒΙΚΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ J.K.Rowling Άλκη Ζέη J.K. Rowling Τζάκλιν Ουίλσον Μαρτίν Αγκάσι

6 0 Αγησόλαος 7 0 Πρωτότοκος

Δημήτρης Μπασλάμ Κρίστοφερ Παολίνι

Α ν εξά ρ τη τα Β ιβλιοπ ω λεία 1 Harry Potter and the Deathly Hallows 2 0 ψεύτης παππούς 3 Τα γενέθλια του τριγωνοψαρούλη 4 Η δασκάλα που το κεφάλι της έγινε καζάνι 5 6 7 8

Ως διά μαγείας 0 Μικρός Πρίγκιπας Χαμένος στην τηλεόραση

Η προφητεία της πέτρας 9 Η μαγίστρα των λέξεων 10 0 πόλεμος της χαμένης παντόφλας

Ψυχογιός Πατάκης Πατάκης Πατάκης Πατάκης

Σοφία Μαντούβαλου Μαρία Παπαγιάννη

2 0 ψεύτης παππούς 3 0 Χάρι Πότερ και ο ημίαιμος πρίγκιψ 4 Τα κορίτσια κλαίνε και το λένε 5 Τα χέρια δεν είναι για να δέρνουμε

8 Οι λέξεις δεν είναι για να πληγώνουμε 9 0 Μικρός Πρίγκιπας 10 0 Χάρι Πότερ και το τάγμα του Φοίνικα

Ψυχογιός Πατάκης Πατάκης

Bloomsbury Κέδρος Ψυχογιός Ψυχογιός Μεταίχμιο Επόμενος Σταθμός Πατάκης

Ελίζαμπεθ Βέρντικ Αντουάν ντε Σαίντ Εξυπερύ J.K. Rowling

π α ιδ ικ ή

Μεταίχμιο Πατάκης Ψυχογιός

& ΕΦΗΒΙΚΗ λ ο γ ο τ ε χ ν ί α

J.K.Rowling Άλκη Ζέη Βαγγέλης Ηλιόπουλος Σοφία Μαντούβαλου Μαρία Παπαγιάννη

Bloomsbury Κέδρος Πατάκης Πατάκης Πατάκης

Αντουάν ντε Σαίντ Εξυπερύ

Πατάκης Πατάκης Πατάκης Πατάκης

Τζάννι Ροντάρι Φλάβια Μπυζόρ Φράνσις Χάρντινγκ Ευγένιος Τριβιζάς

Μίνωας

ΙΑΝΟΣ, ΘΕΣ/ΝΙΚΗ, 2310-276447 - ΑΘΗΝΑ, 210-3217917 - ΠΑΠΥΡΟΣ, ΧΙΟΣ, 22710-21550 - LEADER, ΑΘΗΝΑ, 2106466156 - ΛΕΜΟΝΙ, ΑΘΗΝΑ, 210-3451910 - ΣΧΗΜΑ, ΧΑΝΙΑ, 28210-56 - ΜΕΘΕΝΙΤΗ, ΠΑΤΡΑ, 2610-274147 - ΠΑΤΑΚΗΣ, ΑΘΗΝΑ, 210-3811850 ■=>

[

δ ι α β α ζ ω ] Ε Υ Π Ω Λ Η Τ A

Αυγούστου 2007 Γενικός Πίνακας

ΔΙΑΦΟΡΑ

ΕΒ ΤΙΤΛΟΣ ΒΙΒΛΙΟΥ

1 Εχθροί εξ αίματος 2 Θεσσαλονίκη Πόλη των Φαντασμάτων 3 Salonica City of Ghosts 4 Στο δρόμο για την Ελλάδα 5 Περσέπολις 2 6 Λαμία με τη γραφίδα των περιηγητών 7 1000 μέρη που πρέπει να δεις πριν πεθάνεις

8 Πώς θα γίνεις πλούσιος (και σε χρόνο) 9 Μια ιστορία Ένα τραγούδι 10 Το φύλο των αγγέλων

ΕΚΔΟΤΙΚΟΣ ΟΙΚΟΣ ΣΥΓΓΡΑΦΕΑΣ Γράμματα Αρκάς Αλεξάνδρεια Μαρκ Μαζάουερ Harper Collins Μαρκ Μαζάουερ Πατάκης Robert A. McCabe Ηλίβατον Marjane Satrapi N. Δαβανέλλος-Γ. Σταυρόπουλ τς Οιωνός Μπλε Patricia Schultz Πατάκης Στάθης Παπαγιαννίδης

Δ ΙΑΦΟΡΑ 1 Εχθροί εξ αίματος 2 Θεσσαλονίκη Πόλη των Φαντασμάτων 3 Salonica City of Ghosts 4 1000 μέρη που πρέπει να δεις πριν πεθάνεις 5 Μια ιστορία Ένα τραγούδι 6 Σκύλοι μίνι 7 Περσέπολις 2 8 Ελλάδα 365 Greece 9 100 κορυφαίες θεραπείες με βότανα 10 25+1 years Dali

5 6 7 8

Το φύλο των αγγέλων Αρωματική κουζίνα

Η τέχνη του φιλιού Μικρά ανατριχιαστικά νανουρίσματα 9 Περσέπολις 2 10 300

Γράμματα

Α λυ σ ίδ ες Βιβλιοπωλείω ν Αρκάς

Γράμματα

Μαρκ Μαζάουερ Μαρκ Μαζάουερ Patricia Schultz

Αλεξάνδρεια Harper Collins Μπλε

Ηρακλής Ευστρατιάδης Συλλογικό Marjane Satrapi Συλλογικό Αν Μακιντάιρ

Τουμπης Ελληνικά Γράμματα Ηλίβατον Μίλητος Μίνωας Taschen

Robert Descharnes, Gilles Neret

Δ ΙΑΦΟΡΑ 1 Εχθροί εξ αίματος 2 Στο δρόμο για την Ελλάδα 3 Λαμία με τη γραφίδα των περιηγητών 4 Πώς θα γίνεις πλούσιος (και σε χρόνο)

Τουμπης

Ηρακλής Ευστρατιάδης Αρκάς

Α ν ε ξά ρ τη τα Β ιβλιοπ ω λεία Αρκάς Γράμματα Robert A. McCabe Πατάκης Ν. Δαβανέλλος-Γ. Σταυρόπουλ >ς Οιωνός Στάθης Παπαγιαννίδης Πατάκης Αρκάς Γράμματα Βαγγέλης Δρίσκας Πατάκης Χίου Μόρρις Christh Moeller-Masel Marjane Satrapi Frank Miller

Πατάκης Οξύ Ηλίβατον Μαμούθ Comix

9. Στον πίνακα «Αλυσίδες βιβλιοπωλείων» περιλαμβάνονται: ΙΑΝΟΣ, LEADER BOOKS. Στον πίνακα «Ανεξάρτητα Βιβλιοπωλεία» όλα τα υπόλοιπα.

Ο λόρδος Ματαντόρ, γόνος καλής οικογένειας και λάτρης των μικρών απολαύσεων, ταξιδεύει ανά τον κόσμο και καταγράφει τα τελευταία λόγια διάσημων προσωπικοτήτων. Σκοπός του είναι να εκδοθούν όλα σ' έναν τόμο έπειτα κι απ’ το δικό του θάνατο. Μια μέρα, όμως, δέχεται μιαν απρόσμενη επίσκεψη που του αλλάςει για πάντα τη ζωή. Δίπλα του, άγρυπνοι φρουροί, ο Καρλ, ο ηδονοθήρας εγγονός του, που τον ορίζουν τα πάθη και το παρελθόν του, η Γκρέτα, μια ιδιότυπη οικονόμος, η Φάνυ, η κλεπτομανής κόρη της με το καλά κρυμμένο μυστικό, η κυρία Ν., μια συγγραφέας με ύποπτα κίνητρα, κι ακόμα, ο Σάμουελ Μπέκετ, οι Rolling Stones, δυο σκύλοι, ανήθικες γυναίκες, κρυφά ημερολόγια και μικρές διαστροφές. Ένα σπονδυλωτό μυθιστόρημα, σε μια φανταστική πόλη, όπου τα πάντα και οι πάντες εξυπηρετούν ένα σκοπό: Το καπρίτσιο της κυρίας Ν.

ΟΤΑΝ Η ΦΑΝΤΑΣΙΑ ΑΝΑΔΕΙΚΝΥΕΤΑΙ ΩΣ Η ΜΟΝΗ ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ

ΕΝΑ ΒΙΒΛΙΟ-ΚΑΤΑΓΓΕΛΙΑ ΓΙΑ ΤΗ ΘΑΝΑΤΙΚΗ ΠΟΙΝΗ. ΒΑΣΙΣΜΕΝΟ ΣΕ ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΑ ΓΕΓΟΝΟΤΑ

Τέξας, 1983. Μια άγρια δολοφονία οδηγεί στη θανατική καταδίκη την Κάρλα Τάνερ και τον εραστή της. Δεκατέσσερα χρόνια μετά, αυτή η νέα γυναίκα, αναγεννημένη πλέον χριστιανή, υποβάλλει αίτηση χάριτος στον κυβερνήτη της Πολιτείας, τονΤζωρτζ Μπους τον νεότερο. Όμως η μοίρα της, συνυφασμένη με τις αλαζονικές επιδιώξεις ενός πολιτικού, τη φέρνει αντιμέτωπη με το θάλαμο θανάτου. Με Το μυστικό της συγγραφέως, η συγκλονιστική αυτή ιστορία μεταφέρεται στη λογοτεχνία, σ' ένα βιβλίο που προσπαθεί να υπερασπιστεί το ήθος και τις αρετές της ουμανιστικής παράδοσης. Σ' ένα μυθιστόρημα όπου πραγματικά πρόσωπα και συμβάντα γίνονται αφορμή για μια δραματική αναδρομή στο παρελθόν μιας αδίστακτης φόνισσας. Η Δέσποινα Λαλά-Κριστ, υπακούοντας στο υπαρξιακό της κάλεσμα, εμπλέκεται σ' ένα διάλογο με την ηρωίδα της, αναζητεί απαντήσεις στα βασανιστικά ερωτήματα της ανθρώπινης ύπαρξης, ενώ συγχρόνως μυεί τον αναγνώστη, άλλοτε με σοβαρότητα κι άλλοτε με χιούμορ, στην τέχνη της συγγραφής.

EC ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΚΑΣΤΑΝΙΩΤΗ w w w .ka sta n io tis .c o m

Το μυστικό της συγγραφέως Δέσποινα Λαλά-Κρισι"

του Αλέζη Ζήρα

Ιστολογία

στην υπηρεσία νέων ιδεών ολλές φορές κρίσεις σαν κι αυτές που μας έτυχαν στο τέλος του καλοκαιριού, με τις πυρκαγιές να αποτεφρώνουν όχι μό­ νο τα ορεινά δάση της Πελοπόννη­ σου και τους αγρούς της Εύβοιας αλ­ λά και να κλονίζουν στη βάση τους πολλές από τις βεβαιότητες της δή­ θεν φρουρημένης (από ποιους φύλα­ κες;) ζωής μας, μπορούν να γεννή­ σουν φαινόμενα τα οποία αποκτούν απροσδόκητα νέες πολιτικές διαστά­ σεις. Λέω απροσδόκητα, για τί εκεί που νομίζαμε ότι η πολιτική δράση, απασχολημένη μάλιστα με τις επικεί­ μενες εκλογές, εξακολουθεί να περιο­ ρίζεται στις νάιλον παντιέρες των κουρασμένων και ξύλινων συνδικαλι­ στών και στις τεχνητές οξύνσεις των εθνοπατέρων, είδαμε επιτέλους να εμφανίζεται κάτι διαφορετικό. Αντιληφθήκαμε ότι υπάρχει πλέον μια υπολογίσιμη διακομματική ή, αν θέλε­ τε, αντικομματική αίρεση, απέναντι στη συνηθισμένη παραταξιακή σα­ πουνόπερα, με το γεγονός της αυ­ θόρμητης πρόσκλησης, οργάνωσης και συμμετοχής εκατοντάδων νέων που διαδήλωσαν στο κέντρο της Αθή­ νας εναντίον της κυβερνητικής ακηδί­ ας και εναντίον της γενικότερης νοση­ ρής μικροκομματικής κερδοσκοπίας. Εναντίον όλης αυτής της ανίερης συμμαχίας πολιτικών, δημοσιογράφων και επιχειρηματιών η οποία έδρασε λυσσαλέα, βλέποντας την καταστρο­ φή ως πεδίο πολλαπλής εκμετάλλευ­ σης. Το βρίσκω απολύτως εύλογο ότι αυτή ακριβώς η κινητοποίηση απα­ σχόλησε όσο γινόταν λιγότερο τα κατ' επίφαση δημοκρατικά μας media. Γιατί απλούστατα τέτοιες δια­

Π

2S

ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2007

δηλώσεις, αθροισμένες, ανεξαρτήτως ηλικίας, από συνειδητούς πολίτες, δεν μπορούν να προσελκύσουν τον τηλεοπτικό τζόγο και να σπρώξουν περισσότερο τις γνωστές ψευδοαντιπαραθέσεις. Δεν έχω καμία αμφι­ βολία ότι διαμορφώνεται, σχεδόν εν αγνοία μας, μια καινούργια κοινωνία πολιτών που επιτέλους έχει απόψεις, μια κοινωνία που δεν παρασύρεται. Τους είδα να επικοινωνούν αστρα­ πιαία μεταξύ τους, να στέλνουν SMS ή να βομβαρδίζουν τα ιστολόγιά τους με τις πιο αυθόρμητες, θερμές και εναγώνιες συμμετοχικές. Δηλαδή, να δείχνουν στην πράξη ότι σημασία έχει όχι η τεχνολογία αλλά το ποιος χειρί­ ζεται την τεχνολογία. Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι για πολλούς από αυ­ τούς, ιδίως για τους νεότερους, έχουν πια πέσει οι μάσκες των μεταπολι­ τευτικών μύθων, έχουν καταντήσει ανενεργές στην ουσία οι παραδοσια­ κές πατρωνίες που επιβάλλουν κάθε τετραετία ή οκταετία ηγέτες, κοινο­ βουλευτικούς αντιπροσώπους και επαγγελματίες συνδικαλιστές, για τους οποίους το ισχυρότερο δέλεαρ για τα κοινά είναι η νομή και η αναδια­ νομή της εξουσίας. Δεν υπάρχει αμφι­ βολία ότι τα πράγματα θα αλλάζουν ολοένα και περισσότερο στα επόμενα χρόνια, καθώς οι τηλεοπτικοί δίαυλοι θα γίνονται, λόγω του οξύτατου ανταγωνισμού, ολοένα και πιο ελλειμματικοί· καθώς οι απροσχημάτιστα κομματικές εφημερίδες θα χάνουν ολοένα και περισσότερα φύλλα· η επιχειρηματική διαπλοκή θα γίνεται ολοένα και πιο φανερή, παρεμβαίνοντας ακόμα πιο ανοιχτά απ' όσο τώ­ ρα στη λειτουργία των θεσμών. ■

Α ΛΜ Π ΕΡ

ΚΑΜΥ

? *>

Κ Ε Κ Δ Ο Σ Ε Ι Σ w w w . k a s t a n i o t i s . c o m

Κ Α Σ Τ Α Ν Ι Ω Τ Η

mill) Moot Γιώργου σεναρίου

Διάλογος για τη σχέση

πραγματικότητας - τέχνης συζήτηση που έχει αρχίσει, μέσα στη χρονιά που διανύ­ ουμε, για τη σχέση λογοτε­ χνίας - πραγματικότητας, φυσικά δεν είναι καινούργια. Στην ουσία η συζή­ τηση αυτή όχι μόνο συνοψίζει όλο τον θεωρητικό προβληματισμό που γέννησε ο 20ός αιώνας γύρω από τη φύση του λογοτεχνικού κειμένου αλ­ λά και επαναθέτει, δραματικότερα, το ερώτημα για το ποιος μπορεί να είναι ο στόχος και η λειτουργία της λογοτεχνίας στις μέρες μας. Σε ό,τι αφορά στα καθ' ημάς, ο Δ. Κούρτοβικ υποστήριξε (εφ. Τα Νέα, 6-7/4/2007) πως η εμφάνιση αυτού που ο ίδιος ονομάζει «λογοτεχνία της βιωματικής πραγματολογίας» συνδέε­ ται με ένα «κενό πραγματικότητας» και με μία χειραφέτηση (από την εγ­ χώρια λογοτεχνική παράδοση), παρα­ δεχόμενος ταυτόχρονα πως η πλειο­ νότητα των έργων -και των συγγρα­ φέων- που θα μπορούσαν να στεγα­ στούν κάτω από αυτόν τον τίτλο είναι ρηχή και αμφίβολης ποιότητας. Έχουν τα πράγματα (μόνο) έτσι ή, μήπως, παράλληλα με αυτό το «κενό πραγματικότητας» (η διατύπωση εί­ ναι εύστοχη, καθώς μπορεί να διαβα­ στεί διττά, περιλαμβάνοντας τόσο το κενό της πραγματικότητας που τρο­ φοδοτεί τη λογοτεχνία όσο και το κε­ νό της ίδιας της λογοτεχνικής πραγ­ ματικότητας), και ίσως με μεγαλύτε­ ρη ένταση, υπάρχουν κι άλλες αιτίες που οδήγησαν στην εμφάνιση αυτού του λογοτεχνικού τύπου και, ταυτό­ χρονα, κατά τη γνώμη μας, στη γενι­ κότερη δυσπραγία και υστέρηση της ελληνικής λογοτεχνίας; Το ζήτημα δεν μπορεί να εξεταστεί

Η

30

ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2007

μεμονωμένα, αλλά εντάσσεται, νομί­ ζουμε, σ' ένα γενικότερο πλαίσιο μέ­ σα στο οποίο διαμορφώθηκε η κυ­ ρίαρχη ποιητική του ελληνικού λογο­ τεχνικού συστήματος, διαμόρφωση στην οποία συνέβαλαν λίγοι λογοτε­ χνικοί και περισσότεροι εξωλογοτεχνικοί συντελεστές. Δεν πρόκειται για απλή μόδα της ελληνικής λογοτε­ χνίας αλλά για μια ακόμη εκδήλωση της παθογένειάς της. Αλλά καθώς δεν είναι του παρόντος να μιλήσουμε για τους εξωλογοτεχνικούς, ας δού­ με από πιο κοντά τους ενδολογοτεχνικούς παράγοντες που διαμόρφω­ σαν το υπέδαφος πάνω στο οποίο γεννήθηκε αυτή η τάση. Είχαμε υποστηρίξει (Διαβάζω, τεύ­ χος Ιουλίου - Αυγούστου 2007) ότι το ελληνικό λογοτεχνικό σύστημα, στην πεζογραφική του συνιστώσα, πά­ σχει από μία σοβαρή δομική αδυνα­ μία: δεν έχει κατορθώσει, ακόμη, να ενηλικιωθεί, κυρίως επειδή η πρό­ σληψη του μοντερνισμού, αναγκαίου αναβαθμού για την ωρίμαση όλων των εθνικών ευρωπαϊκών λογοτε­ χνιών, συνάντησε σοβαρές δυσχέ­ ρειες (το για τί και το πώς δεν είναι του παρόντος) και, κατ' ουσίαν, δεν ολοκληρώθηκε ποτέ. Αυτή λοιπόν η, καίρια, δομική αδυνα­ μία έχει παραγάγει -και, δυστυχώς, συνεχίζει να παράγει- ένα σωρό εν­ δημικά συμπτώματα, ανάμεσα στα οποία νομίζουμε ότι συγκαταλέγεται και η εμφάνιση της λογοτεχνίας της «βιωματικής πραγματολογίας». Ο μοντερνισμός, με όλα τα καλά και τα κακά του, μας δίδαξε πως ο συγγρα­ φέας οφείλει να απαλλαγεί από τον θανάσιμο εναγκαλισμό του βιώμα-

τος, επιτρέποντας είτε την πλήρη αγνόηση είτε την παρενδστική εισβο­ λή της πραγματικότητας και παρέ­ χοντας στο συγγραφέα μια πρωτό­ γνωρη ελευθερία. Και αν κάτι χαρα­ κτηρίζει αυτή τη λογοτεχνία «της βιωματικής πραγματολογίας» -η οποία, ας μην το ξεχνάμε, αποτελεί μια παραλλαγή, την πιο κακέκτυπη, του ρεαλισμού, ωθώντας τον στις ακραίες του συνέπειες- είναι η έλλει­ ψη μιας ελευθερίας. Από την άλλη, η χειραφέτηση για την οποία κάνει λόγο ο Κουρτοβικ προϋ­ ποθέτει μια ρήξη -κ ι αυτήν δεν την είδαμε ποτέ. Το αντίθετο: στο όνομα ενός δήθεν αντικομφορμισμού, είδα­ με να αναπτύσσεται ένας, σχεδόν κυνικός, κομφορμισμός, με αιχμή του

δόρατός του την, πάση θυσία, πα­ ραγωγή ατομικής δημοσιότητας. Η αλλαγή που συμβαίνει τότε, αρχές δεκαετίας του '80, στη λογοτεχνία φαίνεται να συνδέεται περισσότερο με τις βαθιές, εξίσου δομικές, αλλα­ γές που επισυμβαίνουν τότε στην ελληνική κοινωνία παρά με μια αμφι­ σβήτηση παγιωμένων κανόνων και μιας (ανύπαρκτης) αισθητικής ή άλ­ λης ιεραρχίας στο εσωτερικό του λο­ γοτεχνικού συστήματος. Η μετατρο­ πή του μυθιστορήματος από λογοτε­ χνικό προϊόν στο μιντιακό του ισοδύ­ ναμο -με άλλα λόγια, η μεταβολή, στο εσωτερικό του λογοτεχνικού έρ­ γου, της σχέσης δημιουργία - δημό­ σια διακίνηση προς όφελος της δεύ­ τερης (άσχετα αν τώρα πια είμαστε

Ε κ δ ό σ ε ΐ5 Ε θ ν ικ ο ύ Ι δ ρ ύ μ α τ ο ς Ε ρ ε υ ν ώ ν

Τεκμηριω μένη ανάγνωση

[

] Α Λ Α Τ Ο Σ

δ ι α β α ζ ω

Σ Τ Η Λ Η

όλοι βυθισμένοι σ' αυτή την απεχθή Αυτός λοιπόν ο πρωτοβάθμιος, ανε­ συνθήκη)- επιβεβαιώνει τον χαρα­ πεξέργαστος, καταγραφικός ρεαλι­ κτήρα αυτής της στροφής. σμός ή, αν προτιμά κανείς, ο ρεαλι­ Όσο για την αποκοπή από την εντό­ σμός της «βιωματικής πραγματολο­ πια λογιοσύνη, τα αίτιά της πρέπει γίας» (απάντηση στον οποίο δεν να αναζητηθούν περισσότερο σε μπορεί βέβαια να είναι η επιστροφή μορφωτικές παραμέτρους που αφο­ σ' έναν αρχαϊκό, παλαιός κοπής, αρ­ ρούν τους ίδιους τους συγγραφείς τηριοσκληρωτικό μοντερνισμό) δεν -όπως, σωστά, έχει σημειώσει πα- προέρχεται από κάποια χειραφέτη­ λιότερα ο Κούρτοβικ- παρά σε ση από το λογοτεχνικό παρελθόν ή οποιαδήποτε απόπειρα να διατυ­ από μια συνειδητή σύγκρουση με την πωθεί αντιρρητικός λόγος προς την εγχώρια λόγια μυθιστορηματική πα­ εντόπια παράδοση. ράδοση αλλά είναι Η λογοτεχνία και δη γνήσιο τέκνο του μιτο μυθιστόρημα, ντιακού καιρού του όποια και αν είναι η Στο όνομα ενός δ ήθ εν και της ίδιας, πά­ προέλευση ή ο αι­ ντοτε δομικής και σθητικός προσανα­ αν τικομφορμισ μού, είδ α μ ε σημαίνουσας, αδυ­ τολισμός του, θα ναμίας της ελληνι­ κλείνει πάντοτε μέ­ να αναπτύσσεται ένας, κής λογοτεχνίας, σα του, στις εσώτε­ που έχει οδηγήσει ρες στοιβάδες του, σε, χρόνιες πια, δυ­ σχεδόν κυνικός, μια ουσία αντιρρητι­ σεπίλυτες στρε­ κή προς την πραγ­ βλώσεις και αγκυ­ ματικότητα. Επιπλέ­ κομφορμισμός, με αιχμή λώσεις του συστή­ ον, αυτό που παρα­ ματος της. δοσιακά ονομάζεται τοσ δόρατός το υ τ η ν, πόση Αν λοιπόν θέλουμε «ταλέντο» έχει ως να έχουμε μια πλή­ βασικό του περιεχό­ θυ σ ία, παραγωγή ατο μ ικής ρη εικόνα για το μενο τη μεταμορφωπώς συνέβησαν τα τική δύναμη του πράγματα και οδη­ δ ημ ο σ ιότητας συγγραφέα, τον γηθήκαμε σ' έναν τρόπο με τον οποίο λογοτεχνικό τύπο διυλίζει την, όποια, που τον τροφοδο­ πραγματικότητα μέσα στο κείμενο. τεί αποκλειστικά ο χαμηλός ορίζο­ Ειδικά μάλιστα στην περίπτωση του ντας της ατομικής εμπειρίας και η ρεαλισμού -όπου, εξ ορισμού, η διά­ αδυναμία σύλληψης πιο σύνθετων κριση της πραγματικότητας από την και πιο απαιτητικών λογοτεχνικών αποτύπωσή της θα είναι πάντοτε μορφών, πρέπει να προσθέσουμε δυσχερής- σε οποιαδήποτε εκδοχή πλάι στο «κενό πραγματικότητας» του, από αυτήν της «φωτογραφικής που μας προτείνει ο Κούρτοβικ -και αποτύπωσης» έως εκείνην της «βιω­ πιθανώς με εντονότερα τυπογραφι­ ματικής πραγματολογίας», η παρα­ κά στοιχεία- ένα «κενό λογοτεχνίας», μόρφωση αυτή θα είναι πάντοτε ακριβέστερα: ένα «κενό ιστορίας της αποτέλεσμα λογοτεχνικής δύναμης λογοτεχνίας». Κι αυτό είναι πιο μεγά­ και η έλλειψή της αποτέλεσμα συγ­ λο και δυσκολότερο να αναπλη­ γραφικής αδυναμίας. ρωθεί. ■

32

ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2007

MARTA HARNECKER

ΠΡΑΓΜΑΤΟΠΟΙΩΝΤΑΣ TO ΑΔΥΝΑΤΟ Η ΑΡΙΣΤΕΡΑ ΣΤΟ ΚΑΤΩΦΛΙ ΤΟΥ 21ου ΑΙΩΝΑ πρόλογος-μετάφραση ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΚΟΥΦΟΝΤΙΝΑΣ

Η Marta Harnecker, μέσα από την περιγραφή των σημαντικότερων γεγονότων που επηρέασαν τη λατινοαμερικανική υποήπειρο τα τελευταία 40 χρόνια, αναλύει διεξοδικό τη θεωρητική, προγραμματική και οργανική κρίση της Αριστερός και την ανάδυση μιας νέας Αριστερός. Μια εξαιρετική βάση προβληματισμού, που ενδιαφέρει όσους αγωνίζονται για μια κοινωνία ανθρωπιάς και αλληλεγγύης. ISBN 978-960-210-523-8 σελ. 416, τιμή 24,00€

Κ /Δ Υ Σ Σ Ε Α Σ

ΒΙΒΛΙΟΠΩΛΕΙΟ: ΣΤΟΑ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ. ΠΕΣΜΑΖΟΓΛΟΥ 5 · ΤΗΛ. 210 32 12 111

www.odisseas.gr · info@odisseas.gr

Ο δάσκαλος...

που αγάπησα ! Χρήστος Κατσίκας

34

ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2007

αλή σχολική χρονιά, δάσκαλε! Καλώς ξαναήρθες στο ... «μα­ γικό» κόσμο της εκπαίδευσης. Προσγειώσου! Προσγειώσου στο μι­ σθό που σε εξαναγκάζει... σε δεύτε­ ρη δουλειά... Προσγειώσου... στο «συνωστισμό» των τάξεων των παι­ διών από διαφορετικές πατρίδες... Προσγειώσου στο σχολείο - «φυλα­ κή», στη διπλή βάρδια, στο «γραφείο των καθηγητών» όπου πιθανόν να μην έχεις... ούτε γραφείο ούτε καρέ­ κλα... Προσγειώσου στο σχολείο απομίμηση φροντιστηρίου... Προ­ σγειώσου στον παιδαγωγικό σου ρό­ λο που όλο και περισσότερο «εξου­ θενώνεται» από το ρόλο του εξετα­ στή, του επιτηρητή, του συμβολαιο­ γράφου επιδόσεων... Προσγειώσου στα διδακτικά καθήκοντά σου που όλο και περισσότερο «χαρακώνο­ νται» από τις γραφειοκρατικές - διοι­ κητικές υποχρεώσεις που θα σου αναθέσουν... Προσγειώσου στα δε­ κάδες μάτια των δυσαρεστημένων μαθητών που «προετοιμάζονται» μέ­ ρα - νύχτα στο διπλανό φροντιστή­ ριο... Προσγειώσου στα καχύποπτα μάτια των γονιών που πληρώνουν μια περιουσία έξω από το σχολείο για την εκπαίδευση των παιδιών τους και έχουν μάθει να σε θεωρούν υπεύθυνο γι' αυτό... Προσγειώσου στη λάσπη του «τεμπέλη», του «ιδιαιτεράκια», στις ταμπέλες που σου έχουν έντεχνα «φορέσει» οι κυ­ βερνήσεις μέσω των ηλεκτρονικών τους κουβερνάντων... Προσγειώσου στην ευθυνοφοβία κάποιου διευθυ­ ντή που δεν σε εμπιστεύεται και «επικοινωνεί» μαζί σου μέσω της απειλής της αξιολόγησης που έρχε­

Κ

ται... Προσγειώσου στη νοοτροπία κάποιων συναδέλφων που περιμέ­ νουν να σου φορτώσουν «ιεραρχικά» ό,τι κάποιοι άλλοι παλιότερα φόρ­ τωσαν σ' αυτούς... Προσγειώσου και αμέσως απογειώ­ σου! Υπολόγισε τις δυσκολίες και ταυτόχρονα περιφρόνησέ τις! Αφη­ σε τα «οράματά» σου, τις προσδοκί­ ες σου να υπερβούν τους τέσσερις τοίχους του σχολείου και τους χαμη­ λούς ορίζοντες ενός προκατασκευασμένου «ρεαλισμού». Αρνήσου στο κράτος - εργοδότη να σου φέρεται σαν επιχειρηματίας και να θέλει το σχολείο ένα εμπορικό μα­ γαζί και τον εκπαιδευτικό έναν κακοπληρωμένο και υπάκουο υπάλληλό του. Απαίτησε ό,τι σου ανήκει για να ζεις με αξιοπρέπεια. Μετάτρεψε το σχολείο από χώρο «εξεταστικής θυσίας», από μια άχα­ ρη και ψυχρή «αίθουσα αναμονής» στην οποία αναγκαστικά περιμένει ο μαθητής μέχρι να έρθει η ώρα του μοιράσματος των τίτλων, σε χώρο γνώσης, διεκδίκησης, ζωής. Υπονόμευσε την ανταγωνιστική σχο­ λική ατμόσφαιρα, δημιουργώντας όρους συνεργασίας, επιβραβεύοντας τη συλλογικότητα και την αλλη­ λεγγύη, επιχειρηματολογώντας υπέρ της θέσης ότι «τα καλύτερα όνειρα στη ζωή μας είναι τα συλλογικά!» Γνώρισε τους μαθητές σου όχι μόνο με το αυστηρό κριτήριο της επιτυ­ χίας ή της αποτυχίας τους στο σχο­ λείο αλλά με τα βασικά στοιχεία της κοινωνικής τους «ταυτότητας». Δώ­ σε στις τάξεις ένα άλλο χρώμα, πιο ανθρώπινο, πιο ζωηρό, πιο κοινωνι­ κό. Επισήμανε σε όλους τους τόνους

ΑνθρώπινεςΣχέσεις

* μ « » *Ι

θΓ·&£?ορ

και προς όλες τις κατευθύνσεις ότι το σχολικό σύστημα δεν έχει το δικαίωμα να δημιουργεί «παραμελημένα» παιδιά. Σκύψε πάνω στα παιδιά των «τελευταίων θρανίων», αφουγκράσου τις ανάγκες τους, μά­ θε τους γράμματα. Στάσου στα ξένα παιδιά, πλησίασέ τα, κατάλαβε ότι δεν είναι αυτά το πρόβλημα, αντίθετα, αυτά έχουν χίλια προ­ βλήματα. Μην επιτρέψεις, από συναδελφική αλληλεγγύη, σε κανέναν να κάνει το «στιγματισμό» διδακτέα ύλη για το μαθητή. Πείσε τους μαθητές σου ότι οι σχέσεις σας μπορούν να παύσουν να είναι ανταγωνιστικές όταν η ουσιαστική συμμετοχή τους στη σχολι­ κή ζωή θα δρομολογηθεί στους όρους θέσπι­ σης και τήρησης κανόνων που θα εξασφαλί­ ζουν δικαιώματα και καθήκοντα σε όλους. Αφόπλισε τον ωχαδερφισμό, τη λογική του «τόσα παίρνω, τόσο δουλεύω». Κατέβασε την καρδιά σου από την έδρα, αφουγκράσου τα χτυποκάρδια, μετάτρεψε τους μαθητές σου σε παρατηρητές - δράστες, διέγειρε την παρατηρητικότητά τους, ανάγκασέ τους να πάρουν αποφάσεις, δώσε τους επιχειρήματα, ώθησέ τους στη συνειδητοποίηση. Αρνήσου τη λογική των «πέτσινων προγραμμά­ των» της ενισχυτικής διδασκαλίας, ενίσχυσε, όπως εσύ πολύ καλά ξέρεις, την ουσιαστική ενισχυτική διδασκαλία, διεκδικώντας τους μα­ θητές από τους εργολάβους των εξετάσεων (φροντιστήρια), αναδεικνύοντας το πρότυπο του δημόσιου δάσκαλου, αγωνιστή της γνώσης. Πρόβαλε το ρόλο του δασκάλου εμψυχωτή, αρνήσου τη μετατροπή σου σε μικρόψυχο ελε­ γκτή, σε συμβολαιογράφο επιδόσεων, μην αφήνεις να σε μετατρέψουν σε κακοπληρωμένο τεχνικό χωρίς διάθεση και χαμόγελο. Δείξε στην ελληνική κοινωνία, στους εργαζό­ μενους, στη νεολαία, ότι απέναντι στην εκ­ παιδευτική πολιτική που δημιουργεί «εξετα­ στικά ναρκοπέδια», που «ροκανίζει» τους οι­ κογενειακούς προϋπολογισμούς μετατρέποντας τη γνώση σε εμπόρευμα, εσύ, ο εκπαι­ δευτικός, με τη δουλειά σου, με την ευθύνη σου, με τους αγώνες και τις διεκδικήσεις σου, προβάλλεις το σχολείο των αναγκών και των οραμάτων σου. ■

Κατανοώντας τα Συναισθήμα­ τα που βιώνει ο άλλος. Μια νέα προσέγγιση στις ανθρώπι­ νες σχέσεις και στην αγωγή των παιδιών. 0

0 φόβος είναι πραγματικός για τα παιδιά. Αρκεί εμείς να τους δώσουμε τη δυνα­ τότητα να παλέψουν μαζί του και να τον νικήσουν.

Μοναδικός Εκδοτικός Οίκος στην Ελλάδα που Ασχολείται Αποκλειστικά μ'Αυτά τα Θέματα

Τα Παιδιά Χρειάζονται Όρια -τα έχουν ανάγκη

I ί

η μυστική ζωή δυσλεκτικού παιδιού

ί Γονείς και παιδιά θεσπίζουν τα όρια της ελευθερίάς αλλά και τις συνέπειες από την παραβία­ σή τους.

Τι σκέφτεται. Πώς βλέπει τον κόσμο. Τι χρειάζεται για να επιτύχει στη ζωή του.

...να ξανατραγουδήσει η μό­ να στο παιδί της αυτά τα δια­ μάντια της δημοτικής μας ποίησης. Να γαλουχηθούν τα ελληνόπουλα με τον ήχο, το ρυθμό και το μέτρο του δη­ μοτικού μας τραγουδιού.

Αναλύει τα αίτια της ανη­ συχίας των παιδιών και προτείνει μεθόδους για να ηρεμεί το παιδί. Συνοδεύεται από cd.

Χαρ. Τρικούηη24 . 10679Αθήνα Τηλ.:2103634901 & 2103643015 Fax: 2103636591 www.thymari.gr / e-mail: thymari@thymari.gr

1

[

δ ι α β α ζ ω

]

ΑΡΘΡΑ

Αντίο

στο ρεπορτάζ βιβλίου; Steve Wasserman

30

ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2007

ο πόσο υγιής είναι μία κοινωνία κρίνεται καλύτερα από τον τρόπο με τον οποίο φέρεται στους πιο αδύναμους και ευπαθείς πολίτες της. Το ίδιο τεστ θα μπορού­ σαμε να κόινουμε και για τις «παρα­ φορτωμένες» αμερικόινικες εφημερί­ δες. Παράλληλη με την κρίση πίστης και εμπιστοσύνης που ταλανίζει το δημοσιογραφικό επάγγελμα είναι και η κρίση που αντιμετωπίζουν αυτές οι λίγες εφημερίδες που ασχολούνται συχνά με κριτικές βιβλίων. Τον τελευ­ ταίο χρόνο και με ανησυχητική ταχύ­ τητα, οι εφημερίδες σε όλη τη χώρα μειώνουν την κάλυψη του ρεπορτάζ βιβλίου και, σε μερικές περιπτώσεις, δεν κάνουν καμία αναφορά σε αυτό. Σε μια περίοδο όπου οι ιδιοκτήτες των εφημερίδων νιώθουν ότι οι ίδιοι και τα ιδρύματα στα οποία προεδρεύ­ ουν βρίσκονται κάτω από την πολιορ­ κία νέων τεχνολογιών και την αδυσώ­ πητη πίεση της Γουόλ Στριτ προκειμένου να αντλήσουν ακόμη μεγαλύτε­ ρα κέρδη, η κάλυψη του ρεπορτάζ βι­ βλίου είναι ανάμεσα στα πρώτα θέμα­ τα που υποβαθμίζονται ή εγκαταλείπονται. Σήμερα αυτή η κάλυψη κρίνεται από τους διευθυντές των εφημε­ ρίδων δευτερεύουσα ή, ακόμα χειρό­ τερα, απώλεια χρημάτων. Επιπλέον, μια πιο προσεκτική ματιά στο πώς οι αμερικάνικες εφημερίδες αντιμετώπιζαν το ρεπορτάζ βιβλίου αποδεικνύει ότι ενώ η πτώση της βιβλιοπαρουσίασης είναι απότομη, δεν είναι όμως και τόσο πρόσφατη. Στο τέλος του 2000 ο Charles McGrath, τότε εκδότης της The New York Times Book Review, της κατεξοχήν εφημερί­ δας του βιβλίου, εξαιτίας της μακρο-

Τ

βιότητας, του εύρους, της φιλοδο­ ξίας, της διανομής και του επιτελείου της, ήδη παραπονιόταν για τη στα­ διακή συρρίκνωση της παρουσίασης βιβλίων: «Αρκετά έντυπα είτε έχουν εγκαταλείψει είτε έχουν μετατρέψει τις βιβλιοπαρουσιάσεις σε διαφημι­ στικό υλικό. Οι εβδομαδιαίες εκδόσεις που συνήθιζαν να προβάλλουν συχνά βιβλία δεν το κάνουν πια», είπε σχετι­ κά ο McGrath σε ένα κείμενο του στους Times. Πράγματι, τον Απρίλιο που ακολού­ θησε, η εφημερίδα San Francisco Chronicle συμπεριέλαβε τη στήλη για τα βιβλία στην κυριακάτικη ατζέντα των πολιτιστικών γεγονότων. Η κί­ νηση αυτή προκάλεσε μεγάλη δυσα­ ρέσκεια των αναγνωστών. Έπειτα από έξι μήνες διαμαρτυρίας -και αφού αποδείχτηκε ότι το αναγνω­ στικό κοινό ήθελε μια ουσιώδη σχέση με τη στήλη του βιβλίου- επανήλθε ως αυτόνομη στήλη (πέντε χρόνια αργότερα θα έχανε δύο ακόμα σελί­ δες, σε μια προσπάθεια μείωσης του κόστους). Το 2001, η εφημερίδα The Boston Globe συγχώνευσε τη βιβλιοκριτική με τις σελίδες των σχολίων. Σήμερα, το περιοδικό The New York Times Books Review αριθμεί 32 με 36 σελίδες μικρού σχήματος εφημερίδας, μια απότομη πτώση από τις 44 σελίδες που αριθμούσε το 1985. Το γεγονός ότι η κάλυψη του ρεπορ­ τάζ του βιβλίου εξαφανίζεται δεν εί­ ναι κάτι καινούργιο. Αυτό που είναι καινούργιο είναι ο ρυθμός με τον οποίο σήμερα φθίνει η κάλυψη, όπως επίσης και μια δυσάρεστη εξέλιξη: έχει νομιμοποιηθεί ο προβληματι-

Δ I A B A Ζ Ω

A Ρ Θ Ρ A

σμός αν θα πρέπει να υπάρχει γενι­ κότερα αναφορά στο βιβλίο. Δου­ λειές, στήλες βιβλίων και σελίδες εξα­ φανίζονται με ρυθμό ανάλογο με αυ­ τόν που εξαφανίζονται ολόκληρα εί­ δη στα τροπικά δάση του Αμαζονίου. Την προηγούμενη άνοιξη, η έγκριτη κριτικός Teresa Weaver, από την Atlanta Journal Constitution's απολύ­ θηκε και οι κριτικές της αντικαταστάθηκαν με αντιγραφές από το Διαδίκτυο. Ο εκδότης της εφημερί­ δας είπε χωρίς ντροπή ή δυσαρέ­ σκεια ότι η κίνηση αυτή ήταν μέρος ενός γενικότερου σχεδίου αναδιαμόρφωσης του πολιτιστικού ρεπορ­ τάζ, συμπεριλαμβανομένης της μου­ σικής και του χορού. Στο μεταξύ, αναγνώστες της εφημερίδας The Dallas Morning News ξαφνικά έχασαν την κριτική βιβλίου όταν ο Jerome Weeks, που είχε αυτό το πόστο από το 1996, δέχτηκε μια ελκυστική προ­ σφορά, ενόψει της ολοκληρωτικής αναδόμησης της εφημερίδας. Αλλες εφημερίδες, συμπεριλαμβανο­ μένων των News & Observer, The Orlando Sentinel, The Cleveland Plain Dealer, επίσης κατήργησαν τη θέση του κριτικού βιβλίου ή την περιόρι­ σαν. Η εφημερίδα The Chicago Tribune αποφάσισε να μεταφέρει τις σελίδες βιβλίου στο σαββατιάτικο φύλλο,

που έχει τους λιγότερους αναγνώ­ στες σε σχέση με τα υπόλοιπα φύλλα της εβδομάδας. Τον Ιούνιο, η εφημερίδα San Diego Union Tribune εκτόπισε την από δε­ καετίας αυτόνομη στήλη βιβλίου, με­ τακινώντας την στις σελίδες τέχνης. Και νωρίτερα τον ίδιο χρόνο η εφημε­ ρίδα Los Angeles Times, σε μια κίνηση οπισθοχώρησης από τις φιλοδοξίες που παρότρυναν τη δημιουργία του εβδομαδιαίου Book Review το 1975, αποφάσισε να μειώσει το δωδεκασέλιδο βιβλίου κατά δύο σελίδες και να ενσωματώσει το υπόλοιπο κομμάτι στο ανανεωμένο και βελτιωμένο έν­ θετο Sunday Option. Η ανακοίνωση που συνοδέυσε αυτήν την κίνηση φάνηκε να κατευνάζει τις ανησυχίες των αναγνωστών, εξαγ­ γέλλοντας την πρόθεση της εφημερί­ δας να επεκτείνει την κάλυψη μέσω Διαδικτύου (κάτι όχι τόσο εύκολο, εξαιτίας της απροθυμίας της εφημε­ ρίδας να αυξήσει το προσωπικό, αντί να επιβαρύνει τα καθήκοντα των ήδη υπαρχόντων συντακτών). Η εφημερίδα επίσης υποσχέθηκε να αυξήσει τον αριθμό και την ανάδειξη εικόνων και φωτογραφιών, «ξεχνώ­ ντας» όμως να σημειώσει ότι κάτι τέ­ τοιο θα μείωνε το χώρο για ουσιαστι­ κή αρθρογραφία. ■

I

J

0 Steve Wasserman είναι πρώην editor oto Los Angeles Times Book Review και έγραψε auto to ato Columbia Jour­ nalism Review. Σήμερα εργάζεται ως στέλεχος εκδοτικών οίκων.

Δύο σημαντικά βιβλία που δίνουν όλες τις απαντήσεις σε όσους αναρωτιούνται τι ακριβώς χρωστάμε στους Αρχαίους Έλληνες.

www.anatolikos.gr

οι εκδόσεις ΑΝΑΤΟΛΙΚΟΣ προτείνουν

ΠΝΕΝΤΕΪΪΙ

Ο

Κώστας Γ. Κασίνης, καθηγητής Μεταβυζαντινής και Νεότερης Ελληνικής Φ ιλολογίας Πανεπιστημίου Αθηνών, οραματίστηκε τη συγγραφή μιας ιστορίας της μεταφρασμένης στα ελληνικά ξένης λογοτεχνίας. Οι βάσεις

για το εγχείρημα τέθηκαν με την έκδοση του ογκώδους τόμου «Βιβλιογραφία των ελληνικών μεταφράσεων της ξένης λογοτεχνίας ΙΘ'-Κ'αι.»Τόμος Α'. Στη συνέντευξή του εξη γεί τις παραμέτρους του φιλόδοξου έργου, το οποίο βραβεύθηκε με το Χρυσούν Μ ετάλλω ν της Ακαδημίας Αθηνών.

Κύριε Κασίνη, πώς ξεκίνησε η ιδέα της καταγρα­ φής των μεταφρασμένων μυθιστορημάτων στην ελληνική γλώσσα; Καταρχήν, πρέπει να πω ότι ο πρώτος τόμος της Βι­ βλιογραφίας των ελληνικών μεταφράσεων της ξένης λο­ γοτεχνίας περιλαμβάνει όλες τις ελληνικές μεταφρά­ σεις της ξένης λογοτεχνίας που εκδόθηκαν κατά τον 19ο αι. και όχι μόνον τις μεταφράσεις των μυθιστο­ ρημάτων, παρόλο που εκείνες αποτελούν την πλειο­ νότητα. Η ιδέα, λοιπόν, για την βιβλιογράφησή τους θα έλεγα ότι είναι απότοκος της φιλόδοξης (αν όχι ουτοπικής πια) πρόθεσής μου για την σύνταξη ενός «Σχεδιάσματος ιστορίας της μεταφρασμένης στα ελ­ ληνικά ξένης λογοτεχνίας», που γεννήθηκε το 1989. Πολύ γρήγορα, όμως, αποδείχθηκε ότι το εγχείρημα δεν ήταν μόνο φιλόδοξο αλλά και ανέφικτο, διότι δια­ πίστωσα ότι έλειπαν οι αντικειμενικές προϋποθέσεις. Έτσι, λοιπόν, στράφηκα στη δημιουργία των εργα­ λείων για τέτοιου είδους σκέψεις, ανάμεσα στα οποία πρώτο είναι η χαρτογράφηση των μεταφράσεων. Η έρευνα αυτή διήρκεσε δέκα χρόνια (1989-1999), το σημαντικότερο, όμως, μέρος της διεκπεραιώθηκε την τριετία 1995-1997 με την υποστήριξη της Γενικής Γραμματείας Έρευνας και Τεχνολογίας. Στο πρόγραμ­ μα αυτό εργάστηκαν έξι βοηθοί έρευνας που ερεύ­ νησαν τις μεγαλύτερες ελληνικές βιβλιοθήκες και συλ­ λογές, δύο τεχνικοί πληροφορικής, ένας σύμβουλος προγράμματος και ένα άτομο για τη γραμματειακή

υποστήριξη. Έτσι, βιβλιογραφήθηκαν οι αυτοτελώς οι εκδεδομένες ελληνικές μεταφράσεις του 19ου και του 20ού αι. (έως το 1990) που ανέρχονται στις 20.000 περίπου. Ποια ήταν η κυριότερη δυσκολία σε αυτό το project; Η κυριότερη δυσκολία ήταν η υψηλή, ήτοι καθαρά επιστημονική, απαίτηση του συντάκτη του project προγράμματος, να γίνει η βιβλιογράφηση των μετα­ φράσεων από αυτοψία και όχι από αυτοψίες άλλων, όχι μόνον γιατί τα διαθέσιμα δεδομένα ήταν ελλιπή αλλά διότι ο σχεδιασμός απαιτούσε ακριβή περιγρα­ φή, συλλογή, μελέτη και αξιοποίηση όλων των περικειμενικών στοιχείων (προλόγων, επιλόγων, σχολίων, διορθώσεων κ.λπ.). Αυτή ήταν η μεγαλύτερη εξ αντι­ κειμένου δυσκολία. Η επιμονή, όμως, στην ακρίβεια και η επιδίωξη της ανθρωπίνως δυνατής πληρότητας συνετέλεσαν ώστε να σχηματισθεί ένα αρχείο 20.000 φακέλων με τις φωτοτυπίες των προμετωπί­ δων, των προλόγων, των σχολίων κ.λπ., η αξία του οποίου είναι προφανής και για τους μη ειδικούς. Δεύτερη δυσκολία ήταν η διαχείριση και ο συντονι­ σμός του τεράστιου όγκου πληροφοριών που προέκυψαν από την έρευνα, η επιτυχής αντιμετώπιση των οποίων είχε ως αποτέλεσμα το τυπωμένο πια σώμα της Βιβλιογραφίας ν' αποκρίνεται σε όλες τις δυνατές ζητήσεις. ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2007

39

ΪΪΝΕΝΠΪΙΗ Παρατηρώ ότι μεταξύ 1870 - 1890 ήταν η μεγα­ λύτερη παραγωγή. Πώς επηρεάζει την ελληνική παραγωγή (νομίζω τότε έχουμε και την αρχή του σύγχρονου ελληνικού μυθιστορήματος); Η παρατήρησή σας είναι ακριβής, ότι δηλαδή κατά την εικοσαετία 1870-1890 έχουμε την μεγαλύτερη παρα­ γωγή μεταφράσεων. Κατά την εικοσαετία αυτή έχου­ με 1.565 μεταφράσεις, αριθμός που εγγίζει το μισό πε­ ρίπου του συνόλου, που είναι 3.215. Πέραν του πο­ σοτικού κριτηρίου, η εικοσαετία χαρακτηρίζεται και από ενδιαφέρουσες ποιοτικές συνιστώσες: μέσα στην περίοδο αυτή εγγράφονται η τελευταία δεκαετία του νεοελληνικού ρομαντισμού (1870-1880) και η πρώτη δεκαετία της ανανεωτικής κίνησης της γενιάς του 1880 (1880-1890), κατά την οποία κορυφώνονται οι συ­ γκρούσεις ανάμεσα στην ανεξέλεγκτη προσφορά με την αναπόφευκτη ποιοτική κατολίσθηση και τους από­ λυτους διώκτες κάθε ξένου και των μεταφράσεων. Βέ­ βαια, πέραν των εξτρεμιστικών τάσεων, υπήρξε και η μέση, νηφάλια, οδός της επιλογής, η οποία διοργάνωσε μεταφραστικούς διαγωνισμούς, συζήτησε τα θεω­ ρητικά και πρακτικά θέματα της μετάφρασης, φιλοπόνησε εξαιρετικά δείγματα μεταφράσεων. Όλες αυτές οι συζητήσεις, λίβελοι, σάτιρες, αρθρογραφία, κριτική, υπήρξαν το απαραίτητο γυμναστήριο, δημιούργησαν κριτήρια, ανέπτυξαν την νεοελληνική κριτική και έθρε­ ψαν την νεοελληνική λογοτεχνία. Το ότι η πλειονότητα των ελληνικών μεταφρά­ σεων προέρχεται από τη γαλλική γλώσσα επη­ ρέασε το ελληνικό μυθιστόρημα (αισθητικά, γλωσσικά, μυθοπλαστικά κ.λπ.); Η στροφή προς τη γαλλική γλώσσα και παιδεία έχει μακρά προϊστορία στην Ελλάδα: φαναριώτες, διαφω­ τισμός, ρομαντισμός. Η κορύφωση σημειώνεται τον 19ο αι. και ιδιαίτερα κατά την πεντηκονταετία 18451895, κατά την οποία παρατηρείται η έκρηξη του με­ ταφρασμένου μυθιστορήματος, που είχε ως συνέπεια η συντριπτική πλειονότητα των μεταφρασμένων μυ­ θιστορημάτων να προέρχεται από τη γαλλική λογοτε­ χνία. Το διαπιστωμένο και στατιστικά πια αυτό γεγο­ νός ήταν αναμενόμενο να επηρεάσει γλωσσικά, θεμα­ τικά, μυθοπλαστικά και αισθητικά την νεοελληνική πε­ ζογραφία γενικότερα αλλά και το μυθιστόρημα ιδιαί­ τερα. Από το Σχολείο των ντελικάτων εραστών του Ρή­ γα και τα Έρωτος αποτελέσματα του Καρατζά, τον Πολυπαθή του Παλαιολόγου, τα Μυστήρια της Κεφαλονιάς του Λασκαράτου, την Στρατιωτική ζωή εν Ελλάδι του Χαρίλαου Δημόπουλου ώς τους Αθλίους των Αθηνών

4

Ο

ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2007

του Κονδυλάκη, για να μείνουμε σε μερικά μόνο δείγ­ ματα από το τέλος του 18ου έως το τέλος του 19ου αι. η πρόσληψη είναι γνωστή. Παράλληλα, βέβαια, με την γαλλική, αλλά σε πολύ μικρότερη έκταση, έχου­ με προσλήψεις από τη γερμανική και την αγγλική λο­ γοτεχνία, με παραδείγματα από τους Π. Σούτσο, Αλ. Ραγκαβή, Εμμ. Ροΐδη, Αλ. Παπαδιαμάντη, Γρ. Ξενόπουλο. Βέβαια, τώρα που διαθέτουμε το βασικό εργαλείο της Βιβλιογραφίας θα διευκολυνθεί η συνανάγνωση της νεοελληνικής λογοτεχνίας, και ιδιαίτερα της πεζογρα­ φίας, με την παράλληλη μεταφραστική παραγωγή, η οποία διαβλέπω ότι θα μας δώσει πολύ ενδιαφέροντα συμπεράσματα. Πάντως, είναι γεγονός ότι η νεοελλη­ νική λογοτεχνία προσλαμβάνει τα ρεύματα του ρομα­ ντισμού, του ρεαλισμού και του νατουραλισμού από τη γαλλική εκδοχή τους περισσότερο παρά από τις άλλες ευρωπαϊκές λογοτεχνίες. Το όχι ο Αλ. Λουμάς και ο Ευγ. Σύης είναι οι πλέον πολυμεχαφρασμένοι σημαίνει κάχι; Η ερώτηση είναι εύλογη, διότι ο Αλ. Δουμάς και ο Ευ­ γένιος Σύης αντιπροσωπεύουν το 8% περίπου ο πρώ­ τος και το 4 % ο δεύτερος της συνολικής μεταφρα­ στικής παραγωγής. Το εύρημα αυτό γίνεται εντυπω­ σιακότερο αν υπολογίσει κανείς ότι οι επώνυμοι συγ­ γραφείς που έχουν μεταφραστεί κατά τον 19ο αι. εγγίζουν τους 600. Αν γίνει προβολή αυτών των ποσο­ στών στο είδος του μυθιστορήματος, τότε βρίσκου­ με πως ένας πολύ σημαντικός αριθμός των κυκλοφορούντων μεταφρασμένων μυθιστορημάτων ανήκει στον Δουμά και στον Σύη. Δηλαδή, εν ολίγοις, οι δύο αυτοί γάλλοι συγγραφείς προσέφεραν στον ελληνικό λαό το «επιούσιο» μυθιστόρημά του. Η απάντηση στην ερώτηση αν σημαίνει κάτι αυτό, θα έλεγα από μια μακροσκοπική πρώτη θεώρηση ότι σημαίνει πολ­ λά, διότι το γεγονός αυτό έχει να κάνει και με το κεί­ μενο, δηλαδή τι είδους μυθιστορήματα έγραφαν ο Αλ. Δουμάς και ο Ευγ. Σύης, και με τον αναγνώστη, δηλα­ δή πώς μορφοποιείται η ζήτηση. Αυτό σημαίνει ότι η απάντηση έχει δύο σκέλη, από τα οποία το ένα έχει σχέση με τη φιλολογία και το δεύτερο με την κοινωνιολογία της λογοτεχνίας. Τα μυθιστορήματα και των δύο γάλλων δημιουργών εντάσσονται στην πεζογρα­ φία του ρομαντισμού και ανήκουν στο λαϊκό μυθιστό­ ρημα. Ο Αλ. Δουμάς εκπροσωπεί το ιστορικό μυθι­ στόρημα και ο Σύης το μυθιστόρημα συγχρόνων ηθών. Τα είδη, λοιπόν, αυτά του λαϊκού μυθιστορή­ ματος έδιναν τροφή στα πλατιά στρώματα του λαού που έβγαιναν από την καταπίεση της τουρκοκρατίας,

im m \ τα οποία εύρισκαν καταφυγή σε φασματικούς κό­ σμους, αρέσκονταν σε αλλόκοτες περιγραφές, θαύ­ μαζαν τα ηρωικά κατορθώματα, αναζητούσαν την υπε­ ράσπιση των δικαίων τους από υπερανθρωπικούς ήρωες. Η αγορά συνέλαβε τις τάσεις του κοινωνικού σώματος και εμπορευματοποίησε το φαινόμενο. Ποι­ ες ακριβώς ήταν οι επιπτώσεις στη νεοελληνική λογο­ τεχνία παραμένει ακόμη εν πολλοίς ζητούμενο, παρό­ λο που η νεοελληνική φιλολογία άρχισε ήδη τη μελέ­ τη του φαινομένου. Ένα, όμως, είναι γεγονός, ότι οι ζυμώσεις και οι οξείες πολλές φορές συζητήσεις ωφέ­ λησαν την νεοελληνική γλώσσα, ανέπτυξαν την κριτι­ κή, έθρεψαν την λογοτεχνία. Ό ταν η Αθήνα γίνεται εκδοτικό κέντρο, μετά το 1835, παρατηρούνται αλλαγές στην επιλογή και την παραγωγή των μεταφρασμένων μυθιστορη­ μάτων; Έως την έκδοση της πρώτης αυτοτελούς ελληνικής μετάφρασης στην Αθήνα το 1835, η εκδοτική κίνηση διεξαγόταν κατά τις πρώτες δεκαετίες του 19ου αιώ­ να στα εκδοτικά κέντρα του νεοελληνικού διαφωτι­ σμού (Βενετία, Βιέννη, Παρίσι, Βουκουρέστι κ,λπ.), αλ­ λά και σε αρκετές άλλες ξένες και ελληνικές πόλεις. Η μεταφορά της πρωτεύουσας στην Αθήνα το 1834 επηρέασε αποφασιστικά την παραγωγή, όπως ήταν φυσικό, διότι στην πρωτεύουσα συγκεντρώθηκαν η πολιτική, η διοικητική, η οικονομική και η πνευματική ζωή του τόπου. Έτσι, από το 1835 και μετά η Αθήνα μπαίνει στην πρώτη γραμμή, με αποτέλεσμα να έχει εκδοθεί εδώ το 45% περίπου των εκδόσεων, δηλαδή 1.441, επί συνόλου 3.215 μεταφράσεων. Όσον αφορά την επιλογή των μεταφρασμένων έργων σε σχέση με το 1835. Περισσότερο ρόλο έπαιξε στη σύνθετη αυτή διεργασία ο χρόνος που διέρρευσε από την ανακήρυξη του ανεξάρτητου ελληνικού κρά­ τους (1830) παρά ο τόπος. Εξηγούμαι: το ζητούμενο κατά τη διάρκεια του νεοελληνικού διαφωτισμού έως και το 1830 ήταν τα προς μετάφραση έργα να πλη­ ρούν τους όρους του τερπνού και του ωφελίμου, που ήταν η στερέωση της εθνικής ταυτότητας, η ημέρωση των ηθών και η καλλιέργεια του ανθρωπισμού. Όταν επιτέλεσαν το σκοπό τους, η πλάστιγγα έγειρε προς το τερπνό, γι' αυτό, παρατηρείται μια ρευστό­ τητα κατά τη δεκαετία 1835-1845, οπότε σημειώνε­ ται η έκρηξη του μεταφρασμένου μυθιστορήματος με την ταυτόχρονη μετάφραση έργων του Δουμά, του Σύη, του Μεριμέ και της Σάνδη μέσα στο ίδιο έτος (1845). Για τα χαρακτηριστικά της πεντηκονταετίας

1845-1895 μιλήσα­ με παραπάνω. Τι αλλαγές υπάρ­ χουν στον επόμε­ νο τόμο, 20ός αιώνας, σε σχέση με τον 19ο; Πριν πω για τις αλ­ λαγές που υπάρ­ χουν στο δεύτερο τόμο που θα περιλάβει την πρώτη πε­ Κώστας Γ. Κασίνης ντηκονταετία του Βιβλιογραφία 20ού αιώνα (1901των Ελληνικών 1950), θα αναφερ­ θώ στις σταθερές μεταφράσεων της που διέπουν ολό­ ξένης λογοτεχνίας. κληρο το έργο, δη­ Τόμος Α' λαδή τους έξι συνο­ λικά τόμους με τους οποίους θα ολοκληρωθεί. Παραμένουν σταθερά ο τρόπος διαχείρισης και παρουσίασης του υλικού, η δομή και η αυτοτέλεια κάθε τόμου. Δηλα­ δή, και ο επόμενος τόμος θα έχει εισαγωγικά προλεγόμενα με όλες τις παραμέτρους του πρώτου μισού του 20ού αιώνα και θα συνοδεύεται από ειδικά και γε­ νικό ευρετήριο, όπως ο πρώτος. Οι αλλαγές είναι ρι­ ζικές όσον αφορά τη γεωγραφία των γλωσσών, την ανθρωπολογία των δημιουργών και των μεταφραστών και ιδίως τη θεματολογία των έργων. Οι ραγδαίες αλ­ λαγές στα επίπεδα αυτά αρχίζουν από το 1896 και ολοκληρώνονται το 1945 με τον αναπροσανατολισμό της νεοελληνικής λογοτεχνίας και παιδείας καταρχήν προς τις βόρειες λογοτεχνίες (γερμανική, ρωσική, σκανδιναβική), τον κλονισμό της γαλλικής γλώσσαςπηγής και την εδραίωση στην πρώτη θέση της αγγλι­ κής γλώσσας με την αλλαγή των πολιτικών και πολιτι­ σμικών δεδομένων μετά τον εμφύλιο. Το περιεχόμε­ νο του δευτέρου τόμου είναι εξίσου συναρπαστικό, όπως και του πρώτου, και εξαιρετικά ενδιαφέρον για τη νεοελληνική φιλολογία, τη λογοτεχνική κριτική, την κοινωνιολογία της λογοτεχνίας και γενικότερα τη νεο­ ελληνική παιδεία. Η τυπογραφική επεξεργασία του τόμου αρχίζει άμεσα τώρα το φθινόπωρο, η δε έκδο­ ση θα πραγματοποιηθεί από τον Σύλλογο προς Διάδοσιν Ωφελίμων Βιβλίων, όπως έγινε και με τον πρώ-

/

ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2007

4-1

ΚΟΝΤΡΑ 1

Μ /

J

/

1

από τον Κώστα ΚατσουΑάρη

Φώτης Θαλασσινός Λούπα Εκδόσεις Καστανιώτη, 2007 οελ. 127, τιμή: 7,32ευρώ

ΛΟΥΠΑ είναι το όνομα μιας γοητευτικής όσο και απόκοσμης ζωγράφου, η απουσία της οποίας στοιχειώνει όλες τις ιστορίες του Φώτη Θαλασσινού. Τα έργα της, εικόνες θανάτου και σπαραγμού, πτώσης και έξαρσης φωτός, συνομιλούν σ' ένα πιο αφηρημένο επίπεδο με το βαθύτερο υπόστρωμα των κειμένων. 0 ΒΛΑΔΙΜΗΡΟΣ, ο Μερκούτιο, ο Παράκελσος, ο Βαλέριος, η Μοντέρνα Σαλώμη, ο μικρός Κεμάλ, η Φωνή, είναι μερικές από τις φασματικές μορφές που σημαδεύουν την κάθοδο του αφηγητή στην εξαγνιστική κόλαση του περιθωρίου. ΤΡΑΒΕΣΤΙ, πόρνες, λάγνοι γέροι και νεαροί επιβήτορες, παράφρονες γιατροί και υπερευαίσθητα αγόρια συγκατοικούν σε μια αργόσυρτη, νωχελική ροή λόγου, που παρότι χωρίς ειρμό, πλοκή ή κορύφωση, αποδεικνύεται τελικά συγκινητική και παράξενα υποβλητική. ΣΚΕΨΕΙΣ νοσηρές, εικόνες μεταιχμιακές, ιστορίες που συχνά διακόπτονται δίχως προφανή λόγο, μέχρι που μερικές σελίδες παρακάτω υπόγειοι δεσμοί ανάμεσα στα πρόσωπα και τις καταστάσεις δημιουργούν την αίσθηση ενός κόσμου συνεκτικού, αν και σε διαρκή πτώση... Η ΡΕΥΣΤΟΤΗΤΑ, που εδώ ενέχει το χαρακτήρα υπαρξιακής βεβαιότητας, είναι η κατάσταση που διαπερνά εικόνες και ιδέες, καθώς όλα, και κυρίως η έμφυλη ταυτότητα, βρίσκονται συνεχώς σε (και υπό) κρίση. Η ΑΦΗΓΗΜΑΤΙΚΗ φωνή, πρωτοπρόσωπη και απαράλλαχτη από διήγημα σε διήγημα, αποκτά όσο περνούν οι σελίδες υπόσταση, βάθος και τραγικότητα. Η φαινομενική ψυχρότητα με την οποία μοιάζουν να πέφτουν οι λέξεις στο χαρτί, περισσότερο από απάθεια, μαρτυρούν σεβασμό και συμπάθεια απέναντι στα πλάσματα που περιγράφονται. Η ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ της πτώσης, του πραγματικού περιθωρίου, η λεγάμενη «καταραμένη» λογοτεχνία, πάσχει συχνά από τον αισθητισμό των συγγραφέων, το στυλιζάρισμα και τη ναρκισσιστική πόζα της πρόζας τους. 0 Φώτης Θαλασσινός χαράσσει, από αυτή την άποψη, μια διαφορετική πορεία. ΣΤΟ «ΚΑΛΕΣΜΑ», το διήγημα με το οποίο κλείνει η συλλογή, ο ήρωας ηαραδίδεται πια ολοκληρωτικά οτο σκοτάδι, στον κόσμο των αστέγων και των αποκλεισμένων. Οι τελευταίες του λέξεις: «Βγάλτε έξω τον πόνο σας, μην τον κρύβετε. Κι αν ποτέ με δείτε στο δρόμο, ρίξτε τίποτα για να φάει το παιδί μου. Πλατεία Μητροπόλεως». ■

4-2

ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2007

ISBN 978-960-03-4499-8, σελ. 336, €18,00 Αν το χρονογράφημα σε καιρό ειρήνης συνιστά επίπονη εργασία, στην Κατοχή αποτελούσε λίαν επικίν­ δυνη απασχόληση. Μια λέξη κοινωνικής κριτικής παραπάνω, μπορούσε να οδηγήσει τον χρονογράφο στο κολαστήριο του Χαϊδαρίου, ενώ μια έκφραση επαινετική να του αποδώσει πρόθεση συνεργασίας. Ισορροπώντας σαν ακροβάτης στη σκοτεινιά των ημερών, ο Κώστας Βάρναλης κατόρθωσε με τις στή­ λες του στην εφημερίδα Π ρ ω ία ν α έ ρ θ ε ι σ' επαφή με τα προβλήματα, να συμπαρασταθεί στον κόσμο που δεινοηαθούσε, να αποφορτίσει την ατμόσφαιρα στις πιο δραματικές ώ ρες και να αν α δείξει στα τραγικά γεγονότα το ενυπάρχον κωμικό στοιχείο. 0 αριστοτέχνης του φευγαλέου Παύλος Νιρβάνας θεω ρούσε το χρονογράφημα «ιστορία του λεπτού και του δευτερολέπτου». Επισήμαινε ότι «συμβάντα, επεισ όδια, σκηναί της ζωής, ασήμαντα κάποτε γεγονότα, τα οποία θα περνούσαν απαρατήρητα, παραλαμβάνονται από τον χρονογράφον, ιστορούνται, διυλίζονται, καλούνται ν' αποδώσουν την βαθυτέραν των ουσίαν και, κάποτε, την βαθυτέραν των έν ­ νοια». Από τη σήραγγα αυτής της σύνθετης πνευματικής διεργασίας πέρασαν και τα στιγμιότυπα της Κατοχής για να αποτυπωθούν για πάντα στα χρονογραφήματα του Βάρναλη. Η έκδοσή τους αναπληρώ­ νει ένα φιλολογικό χάσμα, κυρίω ς όμως, επιτρέπει να ακουστεί και πάλι ο λόγος του σημαντικού αυτού διανοουμένου: Ένας λόγος προσωπικός, άδολος, στοχαστικός, που λησμονήθηκε άδικα μέσα στον ο­ ρυμαγδό των μεταπολεμικών αναταραχών.

ΕΝΑ ΕΚΔΟΤΙΚΟ ΓΕΓΟΝΟΣ: ΤΑ ΧΡΟΝΟΓΡΑΦΗΜΑΤΑ ΤΗΣ ΚΑΤΟΧΗΣ ΤΟΥ ΚΩΣΤΑ ΒΑΡΝΑΛΗ

Κ

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΚΑΣΤΑΝΙΩΤΗ ,

w w w .k a s ta n io tis .c o m

ΧΩΡΙΣ προϋπηρεσία από τον Γιώργο Ξενάριο

[yfliPfloiiiHipD Τζούλια Γκανάσου Σε μαύρο πλήκτρα Εκδόσεις Γκοβόστη, 2006

Η ΕΜΦΑΝΙΣΗ νέων ελλήνων λογοτεχνών που διαβιώνουν ή έχουν διαβιώσει, μόνιμα ή προσωρινά, στην Αγγλία παραείναι πια πυκνή για να μη διαπιστώσει κανείς ότι βρίσκεται μπροστά σε μια νέα τάση με συγκε­ κριμένο χαρακτήρα, που δεν είναι του παρόντος να περιγράφουμε αλλά που μοιάζει να συγκροτεί έναν ενιαίο λογοτεχνικό τύπο. Στην τάση αυτή έρχεται να στοιχιστεί με τα Μαύρα πλήκτρα της η Τζούλια Γκα­ νάσου, συνοψίζοντας ίσως μερικά από τα χαρακτηριστικά της. ΤΑ ΜΑΥΡΑ ΠΛΗΚΤΡΑ είναι ένα είδος υπαρξιακού κυβερνο-θρίλερ, από το οποίο δεν λείπει η μετακαταστροφική χροιά. Ξετυλίγεται σε παράλληλες αφηγηματικές δομές, με διαφορετικούς αφηγητές, αφηγηματικά πρόσωπα και φωνές, δείχνοντας πως η συγγραφέας τους έχει επίγνωση των λογοτεχνικών εξελίξεων που έχουν φέρει τις αφηγηματικές τεχνικές -συνεπώς και την αφηγηματολογία- στο προσκήνιο της σύγχρο­ νης μυθιστοριογραφικής έρευνας. Η ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ, με πρωταγωνίστρια την Αννούκα, διεκπεραιώνεται σε τρίτο πρόσωπο, το οποίο κατά τόπους διαταράσσεται από την εισβολή του δευτέρου αφηγηματικού προσώπου. Η παράλληλη, και σχε­ δόν ισότιμη, ιστορία με πρωταγωνιστή έναν κυνικό χάκερ, είναι πρωτοπρόσωπη, σχεδόν μετωπική και εξί­ σου κυνική με τον πρωταγωνιστή της, ενώ το όλον διανθίζεται με την παρουσία του «κοινού», μιας παράλ­ ληλης, δευτερεύουσας δομής, που, εν είδει σχολίου, είναι εγκατεσπαρμένη άτακτα στο σώμα του κειμέ­ νου. ΜΕ ΜΙΑ ΕΝΤΕΧΝΗ, κλιμακούμενη τακτική, η συγγραφέας των Μαύρων πλήκτρων κορυφώνει τη σύμπραξη και συνεύρεση των προσώπων της, αποκαλύπτοντας, μόνο στο τέλος, τον προσχηματικό χαρακτήρα πολ­ λών από αυτά που έχουν προηγηθεί. Εκκινώντας από την εικονική πραγματικότητα του κυβερνοχώρου, κα­ τορθώνει να ενσπείρει στο κείμενό της ψήγματα στοχασμού, που στην αρχή τον αναιρούν και στο τέλος φαίνεται να τον καταλύουν. Σε όλο δε το μήκος του βιβλίου η σύγχρονη πολιτική ιστορία, κυρίως ο πόλε­ μος του Ιράκ, γίνεται ο αδιόρατος καμβάς που πάνω του κεντιέται η αφήγηση. Παράλληλα, με μια γλώσ­ σα εύπλαστη, άλλοτε τρέχουσα και κυνική και άλλοτε ποιητική και αφαιρετική, συνθέτει ένα ύφος που υπηρετεί λειτουργικά τις ανάγκες του μυθιστορήματος. ΕΚΕΙΝΟ που μοιάζει παράταιρο σε μια τόσο ώριμη μυθιστορηματική σύνθεση είναι μια «κοριτσίστικη» αύρα που διαπνέει όλο το κείμενο. Μοιάζει να υπάρχει μια δυσαναλογία ανάμεσα στον αφηγηματικό εξοπλισμό και τη στοχαστική επάρκεια της συγγραφέως, από τη μια, και στον κάπως χαμηλό ορίζοντα της στόχευσής της, από την άλλη. Η ΓΚΑΝΑΣΟΥ ωστόσο, ξεπερνώντας τις συνθετικές δυσκολίες που της επέβαλλε η οργάνωση του ετερο­ γενούς υλικού της, κατορθώνει, με τη συνολικότητα του αφηγηματικού της σχεδίου και λειτουργώντας εντέλει ομογενοποιητικά, να μας παραδώσει ένα άρτιο, ευφάνταστο και, κυρίως, έντεχνο μυθιστόρημα. ■

4 4

ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2007

Τρεις γυναίκες αφηγούνται την προσωπική τους διαδρομή. Η Όλγα, η Φανή και η Μάρθα -γιαγιά, μητέρα και κόρη- μιλούν για τις δοκιμασίες τους, και το πολυκύμαντο παρελθόν τους βαθμιαία εισχωρεί στο παρόν. Στο κέντρο όλων των αφηγήσεων βρίσκεται η «καρφίτσα», ένα πολύτιμο κόσμημα, ένα στοίχημα ανόμεσά τους, ένα πρόσχημα για να αναδυθούν και να αναδειχθούν συναισθήματα και κρυμμένες επιθυμίες. Ένα βιβλίο για τα ψέματα που δεν τελειώνουν, για τις προκαταλήψεις που οχυρώνουν τη λογική, για τη διά βίου περιπλάνηση κάθε γυναίκας και για τα φαντάσματα του παρελθόντος της.

Η ΚΑΡΦΙΤΣΑ: ΕΝΑ ΚΟΣΜΗΜΑ-ΚΛΕΙΔΙ ΣΤΗΝ ΚΟΨΗ ΤΟΥ ΧΡΟΝΟΥ

ΕΡΩΤΕΣ, ΠΟΛΕΜΟΙ ΚΑΙ ΠΑΘΗ ΣΤΟ ΛΑΒΥΡΙΝΘΟ ΤΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ

Ένα μυστηριώδες χειρόγραφο, από τη δεκαετία του '20, μας αφηγείται το δράμα ενός νεαρού άνδρα που βρίσκεται στην κόψη του ξυραφιού: θα προσπαθήσει να ξαναβρείτις χαμένες ψηφίδες της μνήμης του ή θα ξεκινήσει μια νέα ζωή; θα παραμείνει στη μίζερη Ελλάδα της εποχής ή θα ανοίξει τα φτερά του, αναζητώντας την τύχη του στην Ευρώπη; Η Λάγνα πριγκηπέσα, και άλλα τέσσερα λαϊκά μυθιστορήματα, που εκδόθηκαν στην Ιταλία καιτη Γαλλία, είναι δικά του έργα; Γιατί χάνονται τα ίχνη του μετά το 1930; Έρωτες, πόλεμοι, θάνατοι, όπιο, ακολασίες, αδιέξοδα, συνθέτουν ένα σκηνικό μυστηρίου και περιπέτειας, που μας ξαναγυρνά στις σελίδες της Μαύρης Μάσκας και του Πιτιγκρίλι, στα καταγώγια των Αθηνών και των Παρισίων, στην εποχή όπου οι πόλεις γέμιζαν με νεαρούς άνδρες που δεν είχαν να χάσουν τίποτα και αλώνιζαν την Ευρώπη απ' άκρη σ' άκρη, αναζητώντας μια καλύτερη τύχη ή απλώς έναν θάνατο με οποιονδήποτε άλλο τρόπο, εκτός από ανία και πλήξη.

Κ ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΚΑΣΤΑΝΙΩΤΗ

Η ΜΕΡΑ μετι: ΔΕΚΑΤΕΣΣΕΡΙΣ ΝΥΧΤΕΣ

«Τετ α τετ»

με ένα όραμα... ολιτική ορθότητα και Σαρτρ Μττωβοοάρ αποτελούν δυο έννοιες αντιφατικές. Ή μή­ πως συμπληρωματικές; Το ερώτημα του κατά πόσον η σχέση των δύο με­ γάλων αυτών προσωπικοτήτων των γαλλικών γραμμάτων και της ευρω­ παϊκής διανόησης του 20ου αιώνα υπήρξε επαναστατική και πρωτο­ ποριακή ή, αντίθετα, μικροαστική και επιδειξιμανής δεν είναι καινούρ­ γιο. Τροφοδοτείται όμως συνεχώς, τις τελευταίες δεκαετίες, από νέα στοιχεία, όπως οι αλληλογραφίες, οι βιογραφίες και διάφορα κείμενα που αναφέρονται, από διάφορες οπτικές γωνίες, στην πολυσυζητημένη σχέση του Ζαν-Πωλ με τον «Κάστορα». Ήδη, σημειολογικά, να παρατηρήσω ότι και μόνο ο τρόπος με τον οποίο έχει καθιερωθεί να αναφέρεται ο Ζαν Πωλ Σαρτρ με το μικρό του όνομα και η Σιμόν ντε Μπωβουάρ με το χαϊ­ δευτικό που της είχε «δωρίσει» ο υπαρξιστής σύντροφός της είναι εν­ δεικτικός μιας ανισότητας σε μια σχέση που επιδίωξε να αποτελέσει υπόδειγμα ισότητας και ελευθερίας.

Π

Σιμόν ντε ΜπωΒουάρ και Ζαν Πωλ Σαρτρ, άνθρωποι αντιφατικοί

40

ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2007

Αλλά κι εδώ τίθεται πάλι το ερώτημα εάν και κατά πόσον αυτό αποτελεί ένδειξη της ίδιας της σχέσης ή της ει­ κόνας που διαμόρφωσαν οι άλλοι γι' αυτήν. Στο βιβλίο της αμερικανίδας Χέιζελ Ρόουλι Simone de Beauvoir Jean Paul Sartre: Tete-h-Tete (εκδόσεις Μεταίχμιο, μετάφραση Ελίκη Βαρβάκη, σελ. 407), ξανασυναντά κανείς ό­ λα αυτά τα ερωτήματα, καθώς και έναν απολογισμό, στην ουσία, όσων έχουν γραφτεί μέχρι τώρα για τον ...έρωτα; αγάπη; συνενοχή;... μετα­ ξύ των δυο διανοουμένων. Η Ρόουλι εστιάζει στο στοίχημα που έθεσαν, ως νεαροί φοιτητές, ο Ζαν Πωλ και η Σιμόν, να ζήσουν και να μετατρέ­ ψουν τον έρωτά τους σε μια μη δε­ σμευτική, και εκτός συμβάσεων, «συμφωνία», με βάση την ειλικρίνεια και την ελευθερία. Παρακολουθώ­ ντας την πορεία τής μεταξύ τους σχέσης, που κράτησε μια ολόκληρη ζωή, αλλά και τις πολλές παράλλη­ λες ερωτικές σχέσεις που συνήψαν με πολλούς άλλους, «δεύτερους» συντρόφους, παρακολουθούμε την πορεία ουσιαστικά ενός στοιχήμα­ τος που πολλοί σκέφτηκαν, ή μιμήθηκαν, και αποτέλεσε ένα σύμβο­ λο της προσπά­ θειας του ανθρώ­ που να είναι ελεύ­ θερος στον έρωτα. Με μεγάλη χαρά, βέβαια, πολλοί θε­ ώρησαν ότι οι αποκαλύψεις των τελευταίω ν ετών απέδειξαν και την

αποτυχία του στοιχήματος, αφού οι ίδιοι άνθρωποι που σκέφτηκαν τον υπαρξισμό, τον φεμινισμό, που υπήρξαν μαχητικά αριστεροί και θέ­ λησαν να είναι «επαναστάτες στην καθημερινή ζωή», αποκαλύφθηκαν αδύναμοι, ψεύτες, ενώ η περίφημη σχέση τους εμφανίστηκε ως μια συ­ νωμοσία μεταξύ δύο αλαζόνων που εκμεταλλεύτηκαν τους ερωτικούς τους συντρόφους. Η αφοριστική αυτή σκέψη, που θέλει όποια ιδεο­ λογία αποτυγχάνει στην εφαρμογή της να είναι άρα και αποτυχημένη γενικότερα, να υπονομεύεται από την εφαρμογή της, αφορά τη δική μας, νεοσυντηρητική εποχή. Εγώ πι­ στεύω παρόλα αυτά ότι η ίδια η προσπάθεια ανθρώπων που δια-

Ζαν Πωλ Σαρτρ Μηωβουάρ

μόρφωσαν και τη ζωή τους ακόμα ως έργο τέχνης, ως καλούπι ενός καινούργιου τρόπου σκέψης, αξίζει. Κι αυτή είναι και η δική μου απάντη­ ση στο ερώτημα: «Τι έχουν να μας πουν πια σήμερα οι Σαρτρ και Μπωβουάρ;» ■

Μ εταιχΜ ίο ( [ ) β ιβ λία

α ιχμ ή ς

Ο οργασμός συνιστά μια πολιτισμική πραγματικότητα και ανήκει στη συλλογική εμπειρία. Η ιστορία του είναι η ιστορία του σώματος που κρύβεται, των απαγορευμένων πόθων, της σάρ­ κας που σφίγγεται στον κορσέ των ταμπού και των ηθών. Το βιβλίο του Robert Muchembled αποτελεί απόσταγμα συναρπαστικών ιστορικών πηγών που μας καλεί να Robert Muchembled

Ο Οργασμός και η Δύση

δούμε με νέα ματιά ένα παρελθόν το οποίο συχνά παρουσιάζεται αποστεω-

Robert Muchembled Ο Ο ργασμός και η Δύση Ιστορία της σαρκικής απόλαυσης από τον 1 6 ο αιώνα ως την εποχή μας

μένο από τις επιλεκτικές σεμνοπρεπείς προσεγγίσεις του, ώστε να ανακαλύψουμε τι συνέΒαινε «πίσω από τον σκηνικό διάκοσμο».

Μ Ο Λ Ι Σ

Κ Υ Κ Λ Ο Φ Ο Ρ Η Σ Ε

ΖΗ ΤΗΣΤΕ ΤΟ ΣΕ ΟΛΑ ΤΑ ΒΙΒΛΙΟ ΠΩΛΕΙΑ

w w w . m e t a i x m i o . g r

[

] ΣΤΟΝ

δ ι α β α ζ ω

Β Ι Β Λ Ι Α

Κ Ο Σ Μ Ο

Έκθεση

για την Οριάνα Μ π ο λ ων ι α

άββατο 15 Σεπτεμβρίου, ακριβώς ένα χρόνο μετά το θάνατό της, εγκαινιάστηκε στο Μιλάνο η έκθεση «Οριάνα Φαλάτσι. Συνέντευξη με την Ιστορία» («Oriana Fallaci. Intervista con la Storia»). Στόχος της έκθεσης, που Maurizio De Rosa επιμελήθηκε ο ανιψιός της Οριάνα, (ανταπόκριση) Εντοάρντο Περάτσι, σε συνεργασία με τον εκδοτικό όμιλο RCS και το ιτα­ λικό υπουργείο Πολιτιστικών Αγα­ θών και Δραστηριοτήτων, υπό την αιγίδα του Προέδρου της Ιταλικής Δημοκρατίας, είναι να παρουσιάσει σφαιρικά στο κοινό την προσωπικό­ τητα της μεγάλης δημοσιογράφου. Η έκθεση αποτελείται από δεκατρείς θεματικές ενότητες στις οποίες, μέ­ σα από περίπου 300 φωτογραφίες, αντικείμενα, προσχέδια βιβλίων και άρθρων, τετράδια και χειρόγραφα, παρουσιάζεται η ζωή της από τα παιδικά χρόνια στη Φλωρεντία και τις πρώτες δημοσιεύσεις σε μία το­ πική εφημερίδα, μέχρι την μετακόμι­ ση στη Ρώμη και έπειτα στις ΗΠΑ. Δεν μπορούσαν να λείπουν επίσης

Οριάνα ΦαΛάτσι

43

ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2007

Σ

τα ρεπορτάζ από το Βιετνάμ, η σχέ­ ση της με τον Αλέκο Παναγούλη και η δραστηριότητά της μετά την 11η Σεπτεμβρίου 2001, όπου η Οριάνα επέλεξε να υπερασπίσει, με τρόπο, εκτίμησαν κάποιοι, όχι πάντα νηφά­ λιο, τις αξίες του ευρωπαϊκού πολι­ τισμού έναντι της τρομοκρατίας του θρησκευτικού φονταμενταλισμού, στο πλαίσιο μιας διαφαινόμενης και μάλλον αναπόφευκτης σύγκρουσης Δύσης - Ανατολής. Εξάλλου, σε μία συνέντευξή του στην εφημερίδα Corriere della Sera, με την οποία η Οριάνα συνεργάστηκε επ ί πολλά χρόνια, ο υπουργός Πολιτισμού της Ιταλίας Φραντσέσκο Ρουτέλι δήλωσε χαρακτηριστικά ότι ο αγώνας της εκλιπούσας δημοσιογράφου ήταν εναντίον όλων των όπου γης ολοκλη­ ρωτισμών και ότι μία «πολιτικά ορ­ θή» ανάγνωση του έργου της θα ή­ ταν μεγάλο λάθος. Επίσης, η Corriere della Sera αναδημοσιεύει στο φύλλο της 13ης Σεπτεμβρίου ένα κείμενο που διαβάστηκε από την Οριάνα στους φ οιτητές του Columbia College στο Σικάγο. Πρό­ κειται για το χρονικό τού Ένας άνδρας, του βιβλίου του αφιερωμένου στον με­ γάλο έρωτα της ζωής της, τον Αλέκο Παναγούλη. «Ο άνδρας που αγαπούσα πέθανε κι εγώ ξεκίνησα να γράψω ένα βιβλίο για να ε­ ξορκίσω τον πόνο», εξομο­ λογείται στην πρώτη αρά­ δα. «Η γραφή», συνεχίζει, «είναι ένας τρελός μονόλο­ γος για να νιώθουμε λιγό­ τερο μόνοι». ■

ΒΙ ΒΛΙ Α

ί Δ IA ΒA Ζ Ω I ΣΤΟΝ Κ Ο Σ Μ Ο J

Η ρώσικη

μεταφυσική • Ανέκαθεν οι Ρώσοι είχαν μια ροπή προς το μυστικισμό και τη θρη­ σκεία. Η ρωσική λογοτεχνία του 19ου αιώνα, ά λ λ ω σ τε, δεν είναι τ ί­ ποτε άλλο

ενώ στο μεταξύ έχει μεσολαβήσει Μ ό σ χ α ένας αιώνας αθεϊσμού, στη Ρωσία παρατηρείται μια πλημμυρίδα εκ­ δόσεων με θέμα τη θρησκεία. Μια νεαρή όμως συγγραφέας, η Μάγια Κουτσέρσκαγια, τολμά το ανήκου­ στο. Στο μυθιστόρημά της Ο θεός της βροχής περιγράφει την ιστορία Δημήτρης Β. μιας νεαρής φοιτήτριας της φίλο- ΤριανταφυΛΛίδης λογικής σχολής, η οποία μετά το (ανταπόκριση) θάνατο του αγαπημένου της καθη­ γητή ψάχνει το νόημα της ζωής. Μ ετά από πολλές περιπέτειες και αμφιταλαντεύσεις, το βρίσκει όχι στο Θεό αλλά στον έρωτα. Στον

ΜεταιχΜίο ([) β ιβ λ ία

α ιχ μ ή ς

[...] το Μετά τη θεωρία είναι ένα είδος απολογισμού, που αποτιμά αυτά που κερδίσαμε και αυτά που χάσαμε, και που δίνει ιδιαίτερη έμφαση σε όλα εκείνα τα καίρια θέματα, από την αγάπη και την ηθική ως το κακό και την επανάσταση, για τα οποία η πολιτισμική θεωρία παρέμεινε εν πολλοίς σιωπηλή. Ελπίζω, σε κάθε περίπτωση, ότι το ελληνικό κοινό μου θα απολαύσει την ανάγνωση

Terry Eagleton

αυτού του βιβλίου όσο και εγώ τη συγ­

Μ ε τ ά τη θ ε ω ρ ία

γραφή του.

από τον πρόλογο του Terry Eagleton για την ελληνική έκδοση

Μ Ο Λ Ι Σ

Κ Υ Κ Λ Ο Φ Ο Ρ Η Σ Ε

ΖΗΤΗΣΤΕ ΤΟ ΣΕ ΟΛΑ ΤΑ ΒΙΒΛΙΟΠΩΛΕΙΑ

w w w . m e t a i x m i o . g r

δ ι α β α ζ ω

ΒΙ ΒΛΙ Α

]

ΣΤΟΝ

ΚΟΣΜΟ

έρωτα προς τον πνευματικό της πατέρα (!). Το βιβλίο κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Βρέμιγια το 2007 κι αμέσως συγκαταλέχθηκε στη «μικρή λίστα» των ρωσικών βρα­ βείων Booker. • Ο διάσημος ρώσος συγγραφέας Βασίλι Αξιόνοφ γιορτάζει τα 75 του χρόνια με ταξίδια ανάμεσα στη Γαλλία, όπου ζει από το 1980, και τη Ρωσία, η οποία του παρα­

χώρησε και πάλι την υπηκοότητα το 1990. Σε συνέντευξή του στην εφημερίδα Κομσομόλσκαγια Πράβντα ο Αξιόνοφ δήλωσε πως όταν γράφει ένα μυθιστόρημα σπανίως φτιάχνει εκ των προτέρων σχέδιο της βασικής δομής του έργου. Η ρωσική τηλεόραση μάλιστα, για να γιορτάσει την επέτειο, ετοιμάζει ειδικό αφιέρωμα. • Μεγάλη επιτυχία είχε η Διεθνής Έκθεση Βιβλίου της Μόσχας (510/09/2007), στην οποία συμμετεί­ χαν εκδοτικοί οίκοι από 60 χώρες του κόσμου, ενώ τιμώμενη χώρα για φέτος ήταν η Κίνα. Τα περί­ πτερα των εκδοτικών οίκων κατέ­ λαβαν 32.000 τ.μ., ενώ ο αριθμός των τίτλων έφτασε τις 150.000 νέες εκδόσεις. Οι διοργανωτές δή­ λωσαν πως ο συνολικός αριθμός

50

ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2007

των επισκεπτών της έκθεσης ξεπέρασε τις 170.000. Παράλληλα, σε όλη τη Μόσχα διοργανώθηκαν εκδηλώσεις με πρωτοβουλία των «Αεσχών ανάγνωσης» της πόλης, καθώς και άλλων οργανώσεων που προωθούν την ανάγνωση και το βιβλίο, σε μια χώρα όπου το βι­ βλίο αποτελεί καθημερινό σύντρο­ φο εκατομμυρίων ανθρώπων. • Παρόλο που έχουν περάσει σχε­ δόν δύο αιώνες από τη γέννησή της και 113 χρόνια από τότε που την ερωτεύτηκε ο Α. Σ. Πούσκιν, η Ναταλία Γκοντσαρόβα εξακολου­ θεί να διχάζει τη Ρωσία. Πολλοί τη θεωρούν μοιραία γυναίκα, για τί εξαιτίας της ο άπειρος σε μονομα­ χίες ποιητής σκοτώθηκε, ενώ άλ­ λοι την υμνούν ως μούσα του αν­ θρώπου στον οποίο οφείλεται η σύγχρονη ρωσική γλώσσα. Όπως και να έχουν τα πράγματα, όποια πλευρά κι αν πάρει κανείς, δεν μπορεί να μείνει ασυγκίνητος για τον μεγάλο έρωτα του Α. Σ. Πούσκιν. Έτσι, τις μέρες αυτές πλήθος εκδηλώσεων διοργανώνονται ανά τη Ρωσία, όπου οι αντίπαλες ομά­

δες θα διασταυρώσουν τα ξίφη τους υπερασπιζόμενες τις, τόσο χαρακτηριστικές για το πάθος τους, απόψεις τους. ■

[ Δ Ι Α Β Α Ζ Ω

Β Ι Β Λ Ι Α

ΣΤΟΝ

Κ Ο Σ Μ Ο

]

Ρουμανικές μεταφράσεις

νεοελληνικής λογοτεχνίας πορεία της μεταφρασμένης ελληνικής λογοτεχνίας στη Ρουμανία συνεχίζεται και το 2007, παρά τον αργό ρυθμό που φαίνεται από πρώτη ματιά. Μυθιστορήματα πρώ τ' απ' όλα. Την άνοιξη έγινε η πρώτη γνωριμία του ρουμανικού κοινού με τον Μισέλ Φάις, το όνομα του οποίου πέρασε από αρκετά χρόνια τα ελληνικά σύ­ νορα. Η Αυτοβιογραφία ενός β ι­ βλίου προλογίζεται από νεαρή ρουμάνα Σάνδρα Εκομπέσκου, που κά­ νει, με το κείμενο αυτό, το ντεμπούτο της στην κριτική. Η μελέτη, από­ σπασμα από μια ευρύτερη εργασία

Η

της αφιερωμένη αποκλειστικά στον Β ου κ ου ρ έ σ τ ι έλληνα συγγραφέα, μετά από σύ­ ντομη αναδρομή στην ιστορία της αυτοβιογραφίας ως λογοτεχνικό εί­ δος, παρουσιάζει «αυτό το γοητευ­ τικό και ταυτόχρονα αντιφατικό βι­ βλίο, που συνδυάζει τις παραδοσιακες αφηγηματικές τεχνικές με συγ- ανταπόκ χρονα και μεταμοντέρνα τεχνάσμα- ία νΐα π ° κΡ|σΠ τα». «Ένα βιβλίο-χαμαιλέοντας, που μας προσκαλεί να το διαβάσουμε και να το ξαναδιαβάσουμε, για να μας ανοίξει τελικά αφάνταστες πόρτες». Η εγκάρδια σύσταση από ρουμάνο ειδικό ενός συγγραφέα που μεταφράζεται για πρώτη φορά

ΜεταιχΜίο ([) β ιβ λ ία

α ιχ μ ή $

[...] Έφερε μπροστά του την εικόνα των μεταλλικών κιβωτίων. Οι ένοικοί των ούτε αγω· νιούν ούτε ασφυκτιούν. Οι πλεκτάνε^ ο δόλοε, ο φθόνοε και οι μυστικέε υπηρεσία δεν αγγίζουν. Είδε

tis

tous

καταπακτέΒ που διαπερνούν τα απανωτά οστεοφυλάκια και φτάνουν μέχρι τον ρογχώδη και παφλάζοντα ποταμό στον οποίο ταξιδεύουν οι ψυχέε και καταδύονται «μέχριε Άδου ταμείον». Εκεί, στον έβδομο ουρανό. Υπογείου. Η

κατάδυσή

του

σταμάτησε

και

αισθάνθηκε το σώμα του όρθιο, μπρο­ στά σε μια μεγάλη και Βαριά ξύλινη πόρτα... η ΜΟ Λ Ι Σ

Κ Υ Κ Λ Ο Φ Ο Ρ Η Σ Ε

ΖΗΤΗΣΤΕ ΤΟ ΣΕ ΟΛΑ ΤΑ ΒΙΒΛΙΟΠΩΛΕΙΑ

w w w . m e t a i x m i o . g r

[

] ΣΤΟΝ

δ ι α β α ζ ω

Β Ι Β Λ Ι Α

Κ Ο Σ Μ Ο

α π οτελεί ταυτόχρονα πολύτιμο στήριγμα στην απήχηση και κατα­ νόηση του έργου του. Η δεύτερη μετάφραση ελληνικού έργου που κυκλοφόρησε τον Ιούνιο του 2007 είναι το μοναδικό μυθι­ στόρημα του Γιώργου Σεφέρη Έξι νύχτες στην Ακρόπολη. Τα βοηθή­ ματα που περιλαμβάνονται στη ρουμανική έκδοση (πρόλογος του μεταφραστή, σημειώματα, χρονο­ λογικός πίνακας, βιβλιογραφία με­ ταφράσεων του Σεφέρη στα ρου­ μανικά, η αναλυτική και προσεκτική μελέτη του Βίκτορα Ιβάνοβιτς ως επίλογος), καθώς και η κομψότητα της εμφάνισης συνιστούν το βιβλίο ως έκδοση αναφοράς. Στη μελέτη του ο Βίκτωρ Ιβάνοβιτς προσφέρει

στον αναγνώστη μερικά χρήσιμα κλειδιά για την αποκρυπτογράφη­ ση αυτού του αινιγματικού νεανι­ κού πεζογραφήματος του ποιητή Σεφέρη. Αξιοσημείωτη είναι, ταυτό­ χρονα, η μετάφραση, που έγινε από το νεαρό νεοελληνιστή Claudiu Sfirschi-Laudat (που έχει στο ενερ­ γητικό του και άλλες μεταφράσεις, δύο φιλοσοφικά δοκίμια του ακαδη­ μαϊκού Ε. Μουτσοπούλου, διηγήμα­ τα του Βιζυηνού). Τα δύο έργα κυκλοφόρησαν στην ήδη καθιερωμένη σειρά «Βιβλιοθήκη Νεο­ ελληνικής Λογοτεχνίας» του εκδοτι­ κού οίκου Ομόνοια, που σκοπεύει να εμπλουτίσει σύντομα τη φθινοπωρι­ νή σοδεία και με άλλες επιτυχίες της ελληνικής λογοτεχνίας. ■

Βραβεία, Φεστιβάλ

κι ένα παραλίγο καλό βιβλίο ΦΡΑΓΚΦΟΥΡΤΗ

ΈΛενα Παλλαντζά (ανταπόκριση)

52

ΟΚΤΩΒΡΙΟΙ 2007

ρχές Σεπτεμβρίου (4-16.09.07) πραγματοποιήθηκε το 7ο Διε­ θνές Φεστιβάλ Λογοτεχνίας στο Βερολίνο. Δώδεκα ημέρες γεμά­ τες πεζογραφία και ποίηση από την αφρόκρεμα των σύγχρονων λογοτε­ χνών του κόσμου. Πάνω από 150 ποιητές και συγγραφείς διάβασαν τα έργα τους στη δική τους γλώσσα, ενώ γνωστοί ηθοποιοί ανέλαβαν την απόδοσή τους στα γερμανικά. Η συ­ ναυλία του Βολφ Μπίρμαν, η ανά­ γνωση της Ανιαρής ιστορίας του Τσέχωφ από τον Πέτερ Στάιν, το μαρα­ θώνιο αναλόγιο του μυθιστορήματος του Τόμας Μπέρνχαρντ Αφανισμός, μια κατάρρευση (εκδ. Εξάντας, μτφ. Βασίλης Τομανάς), 650 σελίδες σε 24 ώρες, και το μουσικό - λογοτεχνικό φινάλε με την Jane Birkin να απαγ­

Α

γέλλει ποίηση ήταν μερικά από τα highlights της εκδήλωσης. Βίλχε λμ Γκενατσίνο

Το βραβείο Χάινριχ φον Κλάιστ απέ­ σπασε ο Βίλχελμ Γκενατσίνο, που γεν­ νήθηκε το 1943 στο Μανχάιμ και θεω­ ρείται ένας από τους μεγαλύτερους σύγχρονους γερμανούς συγγραφείς. Έγινε γνωστός στο πλατύ κοινό της χώρας του αρχικά ως δημοσιογράφος και χρονικογράφος. Με τη χαρακτηρι­ στική λεπτή ειρωνεία που πέρασε και στη λογοτεχνική του γραφή, ο Γκενα­ τσίνο δείχνει μια ιδιαίτερη προτίμηση στους απόκληρους, τους χαμένους και τους τρελούς του κόσμου τούτου. Τα βιβλία του Ein Regenschirm fuer diesen Tag, Eine Frau, eine Wohnung,

ΒΙΒΛΙΟΦΙΛΙΚΕΣ - ΝΕΕΣ ΕΚΔΟΣΕΙΣ ein Roman (2003) και Die Liebesbloedigkeit (2005) κυκλοφορούν και στα ελληνικά σε με­ τάφραση Βίκυς Βολιώτη (Μια ομπρέ­ λα για τη μέρα και Η βλακεία του έρω­ τα, εκδ. Καστανιώτη). Το τελευταίο του μυθιστόρημα M itte lm a e B ig e s Heimweh (Μέτρια νοσταλγία) απέσπασε επίσης το βραβείο CorineBelletristik 2007.

Γιούηια Φρανκ Τους κριτικούς δίχασε, αντιθέτως, το νέο αστέρι του λογοτεχνικού στερεώματος, η Πούλια Φρανκ, με το δεύτερο μυθιστόρημά της Die Mittagsfrau (Η γυναίκα του μεσημεριού), εκδ. Fischer. Η 36χρονη Φρανκ θεωρείται μια από τις πιο ταλαντούχες συγγραφείς της νέας γενιάς, με μια πλούσια ήδη συλλογή από βραβεία και δια­ κρίσεις στο ενεργητικό της. Με το πρώτο της μυθιστόρημα Lagerfeuer, στο οποίο εξιστορεί μια απόδραση από την πρώην Ανατολική Γερμανία, απέσπασε διθυραμβικές κριτικές τόσο για την ακρίβεια στη χρήση της γλώσσας όσο και για την ψυχολογική ανάλυση των χαρακτήρων -πολλοί έσπευσαν να τη συγκρίνουν με τον πρώιμο X. Μπελλ. Η γυναίκα του μεσημεριού, που κυκλοφόρησε στις αρχές του Σεπτεμβρίου, είναι η ιστορία μιας γυναίκας που έρχεται στο Βερολίνο την εποχή του μεσοπολέμου, παντρεύ­ εται -από απελπισία- έναν ναζί και λίγους μή­ νες μετά το Β' Παγκόσμιο πόλεμο εγκαταλείπει τον οκτάχρονο γιο της σ' ένα σιδηροδρομικό σταθμό. Οι κριτικοί επεσήμαναν τις πάμπολλες αρετές του βιβλίου, όπως τις ανατριχιαστικές αναλύσεις σχέσεων συγγένειας και εξουσίας, αλ­ λά και τις αδυναμίες του, κυρίως μια ροπή προς το κλισέ και τη γλωσσική προχειρότητα. Αναμέ­ νεται η ετυμηγορία του κοινού. ■

1. Γαρίδης Μίλτος, Μεταβυζαντινή Ζωγραφική 1450-1600 70,00€ Δεμένο 90,00€ 2. Λάσκαρις Κων/νος, Γραμματική. Αναστασιακή έκδοση της πρωτότυπης (Μιλάνο 1476) αριθμημένη σε 530 αντίτυπα 50,00€ 3. Boschini Marco, L ’Arcipelago. Αναστασιακή έκδοση της πρωτότυπης (1658) αριθμημένη σε 365 αντίτυπα 50,00 € 4. Boschini Marco, Το Αρχιπέλαγος. Μετάφραση-σχόλια Κ. Τζαντάλιας, Πρόλογος Γ. Γιαγκάκης, εισαγωγή Θ. Κουτσογιάννης 30,00€ 5. Παπαδόπουλος Θωμάς, Λέων Αλάτιος (1588-1669) - Σύμμικτα Αλλατιανά 30,00€ 6. Ο Χαράλαμπος I. Σπανός και το Βιβλιοπωλείο των Βιβλιόφιλων 15,00 € 7. Παρθένης Άγγελος, Σατιρικά Επιγράμματα. Αριθμημένη έκδοση σε 500 αντίτυπα 10,00 € 8. Ντελόπουλος Κυριάκος, Συμβολή στη Βιβλιογραφία του Αγ. Όρους. Αριθμημένη έκδοση σε 500 αντίτυπα 15,00€ 9. Κωνσταντινίδου Αλε|άνδρα, Η Έκδοση του Description de V Egypte 3,00€ ΙΟ.Ευθυμιάδης Μήτσος, Η Φυλλάδα Μεγαλεξάνδρου 5,00€ 11..Η Μάνα και το Παιδί στη Νεοελληνική Χαρακτική (Συλλογή X. Λεοντιάδη) 10,00€ 12.Ψαράκης Τάκης, Το Β το Καλό, το Β του Βιβλίου. Συλλεκτική έκδοση με δερμάτινη βιβλιοδεσία “ Γυπαετός” σε 60 αριθμημένα αντίτυπα 50,00€ 13. Χαλκιοποΰλου Μαρία, Ο Κοσμάς Ινδικοπλευστης και η Χριστιανική Τοπογραφία 3,00€ 14. Χαλκιοποΰλου Μαρία, Οι Αθλητικ Αγώνες στην Αρχαία Ελλάδα 3,00€ 15. Τριαντάφυλλου Χλόη, Πέρα στο Σουδάν (Ιστορία) 15,00€ 16. Διονυσίου εκ Φσυρνά, Ερμψεία της Βυζαντινής Ζωγραφικής Τέχνης 15,00€ 17. Στέφανος Βούλγαρις, Χρονικό μιας Πολιορκίας 1798-1799 (Κέρκυρα) Αριθμημένο. 36,00€ί Δεμένο 44,00€ 18. Garidis Μ., La Peinture Murale dan Monde Orthodoxe... (1450-1600). Δεμένο 120,00€ ΒΙΒΛΙΟΠΩΛΕΙΟ ΤΩΝ ΒΙΒΛΙΟΦΙΛΩΝ, ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗ 7,10679 ΑΘΗΝΑ ΤΗΛ: 210/ 36.14.332, FAX: 210/ 89.53.076 E-mail: biblioph@otenet.gr

pipnio m iioiira Έντυπο

ή ψηφιακό; Παναγιώτης Στ. Αν6ριανέσης pandrianOgmail.com

54

ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2007

διαμάχη για τη φύση του βι­ βλίου που τελικά θα επικρα­ τήσει κρατάει χρόνια τώρα. Οι μεν υποστηρίζουν ότι, καθώς τα εικονοστοιχεία (pixels) σιγά-σιγά θα υποκαταστήσουν το τυπωμένο κεί­ μενο, τα βιβλία θα εξαφανιστούν. Οι δε ισχυρίζονται ότι τα ψηφιακά βι­ βλία ποτέ δεν πρόκειται να αντικα­ ταστήσουν τα παραδοσιακά, καθώς και την ιδιαίτερη αίσθηση της τυπω­ μένης σελίδας. Μάλλον συναισθημα­ τική η διαμάχη. Και σίγουρα δίχως τεκμηρίωση. «Δεν βλέπω επιχειρή­ ματα -κι απ' τις δύο πλευρές» λέει ο Πολ Μόσερ, διευθυντής της βιβλιο­ θήκης του Πανεπιστημίου της Πενσιλβάνια (ΗΠΑ). «Πού είναι οι αναλυ­ τικές έρευνες;» συμπληρώνει ο Έντουαρντ Μπάρι, πρόεδρος του Oxford University Press-USA. Γι' αυ­ τό, υποστηριζόμενη από μια γενναία δωρεά, ύψους 218.000 δολαρίων, του ιδρύματος Andrew W. Mellon, η βιβλιοθήκη του Πανεπιστημίου της Πενσιλβάνια αποφάσισε για τα επό­ μενα πέντε χρόνια να εκδίδει και online κάθε νέο βιβλίο ιστορίας του εκδοτικού οίκου Oxford University Press, με σκοπό να διερευνήσει σε βάθος πόσο επηρεάζουν τα ψηφια­ κά βιβλία τη διδασκαλία, την έρευνα και την ίδια τη μάθηση και να ανακα­ λύψει αν τα ηλεκτρονικά βιβλία μπο­ ρεί κάποια μέρα να αντικαταστή­ σουν τα παραδοσιακά ή θα εξακο­ λουθήσουν να λειτουργούν συμπλη­ ρωματικά προς αυτά. Τα μέλη της πανεπιστημιούπολης της Πενσιλβάνια θα μπορούν να κατεβάζουν δω­ ρεάν στον υπολογιστή τους την ψη­ φιακή μορφή των εκδιδόμενων (σε

Η

χαρτί) βιβλίων από το δικτυακό τό­ πο της βιβλιοθήκης. Εφοδιασμένα με συνδέσμους-παραπομπές (hyper­ links) και δυνατότητες σύνθετης, δυ­ ναμικής αναζήτησης πληροφοριών online, τα ηλεκτρονικά βιβλία αναμέ­ νεται να διευρύνουν το σημερινό αναγνωστικό κοινό στο χώρο της πανεπιστημιούπολης, καθώς η σωστή χρήση πολυμέσων ίσως οδηγή­ σει περισσότερα άτομα στο διάβα­ σμα, και μάλιστα με τρόπους περισ­ σότερους και διαφορετικούς από τους σημερινούς. Το σχέδιο της πα­ νεπιστημιακής βιβλιοθήκης θα εξε­ τάσει ακόμη και το απαιτούμενο κό­ στος, αλλά και τους απαραίτητους μηχανισμούς για τη διανομή των ψη­ φιακών βιβλίων. Αναμφισβήτητα, το να τοποθετήσεις ένα βιβλίο, σε ψηφιακή μορφή, στον κυβερνοχώρο και να το κάνεις διαθέ­ σιμο σε κάθε ενδιαφερόμενο είναι πολύ φτηνότερη διαδικασία από την έκδοσή του σε χαρτί και τη διανομή του σε βιβλιοπωλεία και βιβλιοθήκες -και πολύ πιο γρήγορη. Κι όμως, «δεν υπάρχει ακόμη πολύς χώρος για τα ψηφιακά βιβλία», υποστηρίζει η Μαίρη Σάμερφελντ, συντονίστρια του Columbia University Online Books Project. To βασικό συμπέρα­ σμα του σχεδίου αυτού, που εγκαι­ νιάστηκε πριν από πέντε χρόνια, εί­ ναι ότι το κοινό δεν έχει συνηθίσει να διαβάζει επί πολλή ώρα ψηφιακά βι­ βλία. «Παρόλο που οι φοιτητές επι­ θυμούν να ανατρέχουν συχνά σε ψη­ φιακό περιεχόμενο, δείχνουν απρό­ θυμοι να διαβάσουν ολόκληρα ψη­ φιακά βιβλία. Έτσι, λόγω κόστους, οι βιβλιοθήκες σπάνια αγοράζουν τα

88, 1ϋ ίδια βιβλία σε έντυπη και ψηφιακή μορφή -προ­ τιμούν την παραδοσιακή έκδοση, που θα τη δια­ βάσουν όλοι» λέει η κυρία Σάμερφελντ. «Οι ανα­ γνώστες προτιμούν κάτι που μοιάζει περισσό­ τερο σε βιβλίο, απεχθάνονται τις σειρές ψηφια­ κών αρχείων» συμπληρώνει ο Πολ Μόσερ, ο οποίος, πάντως, είναι αισιόδοξος όσον αφορά τα ευρήματα του σχεδίου της βιβλιοθήκης της Πενσιλβάνια. Θα μας επιτρέψετε να είμαστε κι εμείς. Εξάλλου, ηλίου φαεινότερον είναι πως έρευνες τέτοιου είδους βοηθούν ιδιαίτερα τους παραδοσιακούς εκδότες, ενθαρρυνοντάς τους να εκδίδουν (και) ψηφιακά βιβλία. Και περισσό­ τερα ψηφιακά βιβλία (τουλάχιστον για τα επό­ μενα 10-15 χρόνια) σημαίνουν και περισσότε­ ρους αναγνώστες, άρα και περισσότερα παρα­ δοσιακά βιβλία -συνεπώς μεγαλύτερα κέρδη.

ΔΗΜΟΠΡΑΣΙΑ ΣΠΑΝΙΩΝ ΒΙΒΛΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ ΒΙΒΛΙΟΦΙΛΩΝ

Π έμ π τη 4 & Π α ρ α σ κ ε υ ή 5 Ο κ τ ω β ρ ίο υ 2 0 0 7 ωρα 19:00

Σεμνό ή άσεμνο;

Σε μια δημόσια βιβλιο­ θήκη του Μίσιγκαν διακόπηκε πρόσφατα η παροχή υπηρεσιών Internet μέσω των υπολογιστών της, εξαιτίας της ξαφνικής σπουδής πολλών χρη­ στών της να μπαίνουν στο Διαδίκτυο μόνο και μόνο για να αναζητήσουν πορνογραφικό περιε­ χόμενο! «Τώρα αυτό είναι καλό ή κακό;» θα ήταν μια πρώτη -απλοϊκή, αλλά διόλου ασήμα­ ντη - ερώτηση που καθένας θα μπορούσε να θέ­ σει στον εαυτό του, ακούγοντας την είδηση αυ­ τή. Εσείς πώς την κρίνετε; Απαράδεκτη; Τότε πώς θα αντιμετωπίζατε, ως βιβλιοθηκάριος, τις ερωτήσεις ανήλικων χρηστών της βιβλιοθήκης σας σχετικά με το τι δείχνουν οι -δημόσιας χρή­ σης, αλλά και κοινής θέας- οθόνες των υπολογι­ στών της; Αποδεκτή; Και τι γίνεται με το δικαί­ ωμα κάθε πολίτη να αναζητά ελεύθερα το πε­ ριεχόμενο της αρεσκείας του σε μια δημόσια βι­ βλιοθήκη; Μην ανησυχείτε. Ουδείς θα σας φέρει σε τόσο δύσκολη θέση στην Ελλάδα -ακόμη κι αν είστε πράγματι βιβλιοθηκονόμος. Είναι τόσο λίγες οι δημόσιες βιβλιοθήκες στη χώρα μας, που η προσωπική μας γνώμη είναι η εξής: ας μπαίνει κόσμος κι ας συνδέεται κατευθείαν και στο... hustler.com! ■

ΑΙΘΟΥΣΑ ΑΝΤΑΠΟΚΡΙΤΩΝ ΞΕΝΟΥ ΤΥ1ΙΟΥ ΑΚΑΔΗΜΙΑΣ 23

ΟΡΓΑΝΩΣΗ ΚΩΣΤΑΣ ΣΙΙΑΝΟΣ ΜΑΥΡΟΜ1ΧΑΛΗ 7 ΤΗΛ.: 210 36.14.332 · FAX: 210 89.53.076

ElMlOiEf Αναζητώντας την ιστορική ακρίβεια

Μία απάντηση στην κυρία Αεία Βιτάλη Νίκος Κ. Κυριοζής

5β

ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2007

ιάβασα με ενδιαφέρον το γράμ­ μα της κυρίας Βιτάλη ως απά­ ντηση στην παρουσίαση από μένα του βιβλίου της Ιερή παγίδα, θεω­ ρώ τον διάλογο πολύ σημαντικό και για το λόγο αυτό απαντώ συνοπτικά σε ορισμένες παρατηρήσεις της. Πραγματικά, εστίασα την παρουσίασή μου στην ιστορική πλευρά του μυθι­ στορήματος και όχι στην λογοτεχνική του, γιατί άποψή μου είναι πως ένα ιστορικό μυθιστόρημα πρέπει να είναι κοντά στην ιστορία. Γνωρίζω πως υπάρχουν άλλες απόψεις, με τις οποίες απλά διαφωνώ. Γνωρίζω επίσης τις χολυγουντιανές απόψεις που είδαμε πρόσφατα στα Τροία, 300 και Μ. Αλέξανδρος, με τις οποίες επίσης διαφωνώ και θα συνεχίσω να διαφω­ νώ. Όμως δεν βλέπω σε ποιο σημείο απαξίωσα το βιβλίο της κυρίας Βιτάλη. Ως επιστήμων έχω συνηθίσει να δέχο­ μαι για τις δημοσιεύσεις μου κριτική (το γνωστό ως refereering) και να ασκώ, και το να μου εντοπίζουν άλλοι κάποια λάθη δεν το θεωρώ ούτε υποτιμητικό ούτε απαξιωτικό. Και ως προς τη νέα θεώρηση, ναι, είναι αναγκαία, αλλά πρέπει να βασίζεται σε στοιχεία, και εδώ έγκειται μία δεύτε­ ρη βασική διαφωνία μου με την κυρία Βιτάλη, γιατί δεν νομίζω πως η Ιερή παγίδα δίνει τέτοια στοιχεία, εκτός αν δεν τα αντιλήφθηκα. Ως προς ορισμένες λεπτομέρειες, ακό­ μα και αν δεχτούμε την ύπαρξη γαλλι­ κών σαπουνιών, δεν γνωρίζω να αναφέρεται η χρήση τους στο Βυζάντιο, και ως προς το κάπνισμα η συγγραφεύς δεν διευκρινίζει ότι πρόκειται για όπιο (όταν γράφουμε «καπνός», σκε­ πτόμαστε ως συνειρμό το «ταμπάκο»). Χαίρομαι πάντως που τουλάχιστον

Δ

παραδέχεται τη μη ύπαρξη της Ιεράς Εξέτασης ως θεσμού και πως το «υγρό πυρ και στολές το χρησιμοποίησα ό,τι ταίριαζε στην αφήγησή μου». Επίσης χαίρομαι που σιωπηρά αποδέχεται τις υπόλοιπες παρατηρήσεις μου ως προς τις ιστορικές ανακρίβειες, γιατί δεν απαντά. Ως προς την ιστορία της άλωσης, κυ­ κλοφόρησε μετά την παρουσίασή μου το The fall of Constantinople των D. Nicolle, J. Halclon, S. Turnbull Osprey 2007) όπου οι αναγνώστες μπορούν να βρουν τις απόψεις των τριών διακε­ κριμένων σύγχρονων βρετανών ιστορι­ κών για την πολιορκία. Για τον Νοταρά καταλήγουν: «Δεν υπάρχει ένδειξη ότι αυτός ο έμπειρος και πραγματιστής πολιτικός και στρατιωτικός αρχηγός ήταν με καμιά πραγματική έννοια προ­ δότης». Ως προς τον αριθμό των υπερασπι­ στών, ενώ δεν υπάρχει συμφωνία για τον ακριβή αριθμό τους, η μεγάλη πλειοψηφία των σύγχρονων ιστορικών δέχεται τους 7-8.000. Δεδομένου δε του μήκους των τειχών της Κωνστα­ ντινούπολης, 3.000 δεν θα επαρκούσαν σε καμία περίπτωση για την υπε­ ράσπισή τους και μάλιστα για δύο μή­ νες, εναντίον πολλαπλάσιου εχθρού. Η κυρία Βιτάλη τονίζει πως το βιβλίο της δεν είναι ένα «κακό ιστορικό μυθι­ στόρημα» (όπου δεν γνωρίζω τι εννοεί με την λέξη «παραδοσιακό»). Αν η Ιερή παγίδα είναι έργο φαντασίας, τότε δέ­ χομαι πως έκανα λάθος εστιάζοντας στην ιστορική ακρίβεια. Τότε όμως τι λόγο είχε η ιστορική έρευνα δώδεκα χρόνων που έκανε η ίδια; Και φυσικά συμφωνώ με την γνώμη της για τον Μαύρο Άγγελο, τον οποίο παρουσίασα ως έργο που ασχολείται με την περίο­

δο, όχι ως παράδειγμα ιστορικής ακρί­ βειας. Τέλος, ίσως η κυρία Βιτάλη να έπρεπε να διευκρινίσει ποιος είναι ο στόχος του «αιρετικού μυθιστορήματος» της. Αν είναι να διασκεδάσει τους αναγνώ­ στες λογοτεχνικά, τότε δέχομαι πως η κριτική μου είναι άστοχη. Αν έχει στόχο να καταστρέφει ένα σύμβολο της ελλη­ νικής ιστορίας (και γνωρίζω καλά τη φορτισμένη υφή της λέξης) τότε θα έπρεπε να εξηγήσει το γιατί. Προσωπικά πιστεύω και αναζητώ ως ασχολούμενος επιστημονικά με την οικονομική ιστορία την ιστορική αλή­ θεια, όσο πικρή και μη κολακευτική και αν είναι, φτάνει να είναι αλήθεια. Καθένας είναι ελεύθερος βέβαια να γράφει ό,τι θέλει. Ελπίζω όμως να μου αναγνωρίζετε, στο πλαίσιο αυτής της ελευθερίας, το δικαίωμα της διαφω­ νίας. Και πραγματικά διαφωνώ σε αρ­ κετά σημεία με την κυρία Βιτάλη ως προς τη θεώρηση της ιστορίας, όπως θα διαφωνούσα π.χ. και με οποιονδήποτε θα έγραφε ένα «αιρετικό μυθι­ στόρημα» για τον Λεωνίδα, παρουσιάζοντάς τον ως ρίψασπι και προδότη. Τελειώνοντας, θέλω να θυμίσω πως ο Κωνσταντίνος Παλαιολόγος δεν ήταν άτολμος και άχρωμος αυτοκράτορας

Η

που εγκαταλείπει το τείχος και σκοτώ­ νεται μυστηριωδώς στο παλάτι. Τόσο ως δεσπότης όσο και ως αυτοκράτωρ ήταν ηγέτης με σπάνιες ικανότητες, πολεμούσε στην πρώτη γραμμή, εμψύ­ χωνε τους στρατιώτες του και σημείω­ σε αξιόλογες επιτυχίες: Ελευθέρωσε ο­ ριστικά την Πελοπόννησο από τους Φράγκους, τους εξεδίωξε από την Ατ­ τική και τη Βοιωτία, φτάνοντας μέχρι τη Θεσσαλία, υπερασπίστηκε με ηρωι­ σμό, αν και χωρίς επιτυχία, το Εξαμίλλιο εναντίον των Τούρκων και αντιστάθηκε με επιτυχία σε πολιορκία των Τούρκων στο φρούριο της Λήμνου. Πραγματικά, η ενωτική του πολιτική συνάντησε σφοδρή αντίσταση από τμήμα του λαού και του κοντόφθαλ­ μου κλήρου. Το αν είχε δίκιο μπορεί να το κρίνει κανείς από την κατάσταση της Ελλάδας όταν ελευθερώθηκε το 1828: Ήταν μια πάμφτωχη χώρα, με σοβαρή έλλειψη παιδείας και πολιτι­ σμού. Αντίθετα, τους αιώνες που είχαν μεσολαβήσει, η ευρωπαϊκή Δύση γνώ­ ρισε την Αναγέννηση, τη θεσμική οικο­ νομική επανάσταση του 17ου αιώνα (δημιουργία κεφαλαιαγορών, χρηματι­ στηρίων και πολυεθνικών ανωνύμων εταιρειών), το Διαφωτισμό και τη βιο­ μηχανική επανάσταση. ■

Β Ι Β Λ Ι Ο Π Α Ρ Α Γ Ω Γ Η Α ύ γ ο υ σ τ ο υ

2007

από την 1η Οκτωβίου 2 0 0 7 , βρίσκεται στο Διαδίκτυο στη διεύ θυ νσ η w w w .b ib lio n e t.g r και προσεχώς στη διεύ θυ νσ η w w w ,diavazo.gr

Μια

συνεργασία

του

ΔΙΑΒΑΖΩ

με

το

ΕΚΕΒΙ

[

] ΕΠΙ ΣΤΟΛΕΣ δ ι α β ά ζ ω

Τραβεστί

λογοκρισία; Λεία

Αγαπητέ κ. Μπασκόζο,

Βιτάλη

Επειδή ο κ. Κυριαζής επανέρχεται με καινούργιο «χτύπημα» κατά της Ιερής παγίδας, αυτή τη φορά κατηγορώντας με εμμέσως πλην σαφώς ότι γράφω ό,τι θέλω, ενώ συγχρόνως αναρωτιέ­ ται τι νόημα είχαν τα 12 χρόνια έρευ­ νας εκ μέρους μου, θεωρώ υποχρέωσή μου να απαντήσω, έστω εν τάχει για να μην καταχραστώ της φιλοξενίας σας. Καταρχήν, για να τελειώνουμε με τα «λάθη», τα οποία «ανακάλυψε», κατά τη γνώμη του, παγιδευμένος ο ίδιος σε ένα είδος άχρηστης κριτικής, έχω να πω ότι ή έχουμε διαβάσει διαφορετικά βιβλία ή τα ίδια βιβλία τα διαβάσαμε διαφορετικά. Θα όφειλε όμως, εφόσον υποτίθεται ότι ασκεί κριτική, να είναι πιο ενημερωμένος πριν εκτεθεί. Του συστήνω ως εκ τούτου να διαβάσει Miklosich-Mueller και Φαίδωνα Κουκουλέ για να διαπιστώσει ιδι'οις όμμασι ότι τα περίφημα γαλλικά σαπούνια ήταν πράγματι εν χρήσει στο Βυζά­ ντιο, για να αναφερθώ ενδεικτικά σε ένα από τα «λάθη» μου που φαίνεται ότι τον κάνει να... αφρίζει. Ωστόσο εί­ ναι ολοφάνερο ότι το θέμα που καίει τον κ. Κυριαζή δεν είναι τα ιστορικά λάθη. Αυτά είναι το προπέτασμα. Το θέμα του είναι οι απόψεις που προ­ βάλλονται στην Ιερή παγίδα. Ο κ. Κυριαζής ασκεί, αντί κριτικής, ενός είδους ... λογοκρισία εξαπολύοντας μύδρους και, από θέση ισχύος, απαξιώνει έως καταργεί το βιβλίο μου! Εκεί τον οδηγεί σαφώς ο... πατριωτισμός του, το με­ γάλο πρόβλημα των Ελλήνων, όπως έλεγε και ο Ροΐδης (αναφερόμενη στον

53

ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2007

πατριωτισμό είναι ευνόητο ότι μιλάω για την υπερβολή). Η διαφωνία λοιπόν έγκειται στον ηρωικό και επικό χαρα­ κτήρα της άλωσης, τον οποίο θεωρεί ότι το μυθιστόρημα τον αμφισβητεί. Δικαίωμά του. Το ίδιο έκανε με αφορμή το προηγούμενο μυθιστόρημά μου, Το παραμύθι του μεγάλου φόβου, εκπρό­ σωπος της Εκκλησίας, αλλά δεν το ονό­ μασε κριτική. Αναρωτιόταν κι εκείνος -με άλλη αφορμή- ποιος είναι ο στό­ χος μου και τι πιστεύω. Ο στόχος μου λοιπόν, και τότε και τώρα, είναι να προβληματίσω τους αναγνώστες μου ώστε να δουν από άλλη οπτική γωνία ένα κατασκευασμένο και καθησυχαστικό παρελθόν. Όπως το είδα κι εγώ με­ τά από αυτά τα 12 χρόνια έρευνας. Όπου, όταν αναφερόμαστε στην έρευνα, δεν περιοριζόμαστε βέβαια στις ημερομηνίες, τις μάχες, τις στολές ή τα... σαπούνια. Αλλά ενδιαφερόμα­ στε για τα κίνητρα των ανθρώπων της εξουσίας, τις συγκυρίες, την ατμό­ σφαιρα της εποχής, προχωρώντας σε καινούργιες συσχετίσεις. Ωστόσο, σαν συγγραφέας, πέρα από αυτά και πά­ νω απ' όλα, οφείλω να ψυχαγωγήσω τους αναγνώστες μου, έστω και ξεβολεύοντάς τους. Τελειώνοντας, θα ήθελα να καλέσω τον κ. Κυριαζή, αλλά και όποιον άλλον επι­ θυμεί, να συμμετάσχει σε μια ανοιχτή συζήτηση μέσα από τις σελίδες του περιοδικού σας -εφόσον φυσικά κι εσείς το βρίσκετε ενδιαφέρον- πάνω στο σύγχρονο ιστορικό μυθιστόρημα και τα όρια κριτικής - λογοκρισίας σχε­ τικά με αυτό. Ευχαριστώ για την φιλοξενία. ■

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΠΑΤΑΚΗ

A N TO N ΤΣΕΧ Ο Φ

Μ Π Ε Τ Τ Α Ν Υ ΧΙΟ Υ Ζ

Η τέχνη της γραφής

Ωραία Ελένη

Συμβουλές σε ένα νέο συγγραφέα

Θεά, Πριγκίπισσα, Εταίρα

Α Ν Θ Ο ΛΟ ΓΗ ΣΗ ΠΙΕΡΟ ΜΠΡΟΥΝΕΛΛΟ Μ ΕΤΑ Φ ΡΑ Σ Η ΒΑΣΙΛΗΣ ΝΤΙΝΟΠΟΥΛΟΣ «Μια αρνητική κριτική αξίζει τιερισσότερο από το τίποτε, από το να σε αγνοήσουν... ή μήπως όχι;» έγραφε στο μεγαλύτερο αδερφό του Αλέξανδρο ο Άντον Τσέχοφ, προσπαθώντας να τον βοηθήσει, ελαφρύνοντας τη μοναξιά που συνοδεύει το γράψιμο. Σε επιστολή του στο Μαξίμ Γκόρκι ο Τσέχοφ παρατηρεί: «τους κλείνουν τις πόρτες, όχι επειδή γράφουν, αντιθέτως, γράφουν επειδή τους κλείνουν τις πόρτες και δεν έχουν πού αλλού

Το βιβλίο της είναι γενναιόδωρο. Δεινή αφηγήτρια, κρατάει τον αναγνώστη από σελίδα σε σελίδα και δεν μοιάζει να κρατάει τίποτα για τον εαυτό της... Τάκης Θεοδωρόπουλος, Τα Ν έα «Για πρώτη φορά, σ’ ένα μαγικό βιβλίο αποκαλύπτεται ολοζώντανη η μυστηριώδης γυναίκα για χάρη της οποίας κινητοποιήθηκαν χίλια πλοία...» Στίβεν Πρέσσφιλντ

ΤΗ ΛΕΦ ΩΝΑ ΕΠΙΚ Ο ΙΝ Ω ΝΙΑ Σ : Αθήνα: 210.38.1 1.850, 210.38.31.078, Θεσσαλονίκη: 2310.70.63.54, 2310.70.67.15 e-m ail: in fo @ pa tak is.gr

Νίκος Εταμάτης

Μ ια γυναίκα ιππότης

στη σημερινή μελαγχολία

Ε

να άκρως προκλητικό και ενδιαφέρον έργο, που κατατάσσει ανα­ γκαστικά τη συγγραφέα του στην πρωτοπορία της σύγ­ χρονης ελληνικής λογοτεχνι­ κής παραγωγής, είναι νομίζω το μυθιστόρημα της Αλεξάν­ δρας Δεληγιώργη Γυναίκες ή σκοτεινή ύλη (με παρουσία ήδη στο χώρο με δύο μυθιστο­ ρήματα και δύο συλλογές διη­ γημάτων), όπου από τον τ ί­ Αλεξάνδρα Δεληγιώργη τλο του εγγράφει παράξε­ Γυναίκες ή νους συνειρμούς και συσχετι­ σκοτεινή υλη σμούς της υποκειμενικότητας με το συμπαντικό τοπίο, Εκδόσεις Κέδρος 2007 όπως η σημερινή αστροφυσι­ σελ. 312, τιμή: 16,00 ευρώ κή αναδεικνύει, διεισδύοντας στο βάθος της γυναικείας ιδιαίτερα, αλλά και γενικότερα της ανθρώπινης ψυχολογίας· πρόκειται για μια αντιστροφή από το συρμό και τη μόδα, που θέλουν τα γυναι­ κεία θέματα περιχαρακωμένα κι εΰπεπτη τροφή για άμεση κατανάλω­ ση, προς τις πάντα ζωντανές πηγές του μοντερνισμού με την αυθάδεια των υψηλών περιοχών. Τα αυτοβιογραφι κά στοιχεία, πε­ ρισσότερο εμφανή αρχικά, αφο­ μοιώνονται στην πορεία από την αφήγηση, που, καθώς προχωράει, γίνεται πιο πυκνή και πλουσιότερη σε ιδέες, εμπειρίες και γεγονότα, ενώ ταυτόχρονα αποκτάει μια συν­ θετότερη μορφή, απ' αφορμή τα δρώμενα, από συνεχώς νέες σκέ­ ψεις, σκηνές και εικόνες ζωής, με αξιώσεις καθολικότητας, που ενσω­ ματώνονται στην πλοκή και δραματοποιούνται, διεισδύοντας στους

βο

ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2007

χαρακτήρες και στο περιεχόμενο του έργου -τ ο 'χουμε δει στον Ρόμπερτ Μούζιλ και σε άλλους παλιότερα και μετέπειτα α υτό - χωρίς να αποτελούν ένα ξεχωριστό τμήμα από το κυρίως σώμα της αφήγη­ σης. Η σκοτεινή ύλη του σύμπαντος φαίνεται ότι κατατρέχει όχι μόνο τις γυναίκες, που μπορεί να είναι και η δύναμή τους, αλλά και τον άνδρα, γενικά τον άνθρωπο. Παρούσες κι ενσωματωμένες μ' αυ­ τόν τον τρόπο είναι όλες οι κατα­ στάσεις που σφράγισαν την ελληνι­ κή ζωή σ' όλη τη διάρκεια της μετα­ πολεμικής περιόδου: Οι δύσκολες οικονομικές και κοινωνικές συνθή­ κες, οι γονείς με τα προβλήματά τους, που τα μεταφέρουν στα παι­ διά, οι αγωνίες κι οι προσδοκίες, οι μετακομίσεις, τα αδέρφια, οι ιστο­ ρίες από τη Μικρά Ασία και την κα­ ταστροφή, τα σχολικά χρόνια, τα κυκλάμινα και τα κατηχητικά, ο κι­ νηματογράφος της γειτονιάς, το ξύ­ πνημα της γνωστικής περιέργειας και το πρώτο ερωτικό σκίρτημα. Σ' αυτό το περιβάλλον γεννήθηκε η persona της συγγραφέως, η ηρωίδα της, η Δωροθέα, που η λατρεία της για το απόλυτο, «μέχρι ξεροκεφαλιάς», θα σφραγίσει τη ζωή της κα­ τά το ηρακλείτειο «έθος ανθρώπω δαίμων». Το πρόσωπο που τη συγκινεί και συνεγείρει τη φαντασία της είναι ο ιππότης της Μάντσας, ο Δον Κιχώτης, «σύμβολο όσης γενναιοψυχίας και ευγένειας μπορού­ σαν να αντέξουν όλοι εκείνοι που ήθελαν να ζήσουν σαν άνθρωποι». Αναποδογυρίζοντας, λοιπόν, το αφήγημα του Θερβάντες, βγάζο-

ντάς το από το ιστορικό του κάδρο να θαυμάσουμε την «ατέλειωτη ποι­ και τις προθέσεις του δημιουργού κιλία του ανθρώπινου χαρακτήρα, του, στη φαντασία της Δωροθέας που μεταμορφώθηκε από καρα­ είναι η Δουλτσινέα εκείνη που ερω­ γκιόζης σε αγωνιστή και από αγωνι­ τεύεται, α ν τί να δέχεται παθητικά, στής σε κομπιναδόρο». Και καθώς αδιάφορα και χλευαστικά, τον έρω­ τα πράγματα εξελίσσονται, τα πρό­ τα του Δον Κιχώτη. "Ετσι η ηρωίδα σωπα της αφήγησης, απασχολημέ­ μας θα ενσωματωθεί σ' αυτό το να με τη μέριμνα, χάνουν κάθε επα­ σύμβολο. Η βαθιά αίσθηση του φή από το αρχικό τους φως· γυμνά προσωπικού χρόνου μετριέται τώ ­ από οράματα, χωρίς αλήθεια, κι ρα με τον έρωτα, με τις επιτυχίες άρα χωρίς ομορφιά, κενά και βαρή­ και τις αποτυχίες του, με τον αγώ­ κοα στις αρμονίες του συμπαντος, να και την πάλη με το άλλο φυλό. ανίκανα να σχεδιάσουν ένα άλλο μο­ Οι έρωτες θα λάμψουν για λίγο, αλ­ ντέλο ζωής και καταπονημένα από λά γρήγορα θα χα­ την πάλη των φιλο­ θούν σ' έναν κόσμο Π ρό κ ειται για μια δοξιών τους, παρα­ που κυριαρχεί το αντιστροφ ή από το συρμό παίουν μέσα στην ψευδός, όπως χάθη­ τραγικότητα της και τη μόδα, που θέλ ο υ ν καν κι ο Γιωργής, ο ανθρώπινης ύπαρ­ Αλόνσο κι ο Μέμος. τα γυ ν αικ εία θέμ α τα ξή · Αλλά μολονότι πολ­ Ωστόσο έρχεται η περιχαρακω μένα κι λές φορές αυτός ο στιγμή που η ηρωί­ θηλυκός ιππότης κι- εύπεπτη τροφή δα θα καθίσει νείται με αυθάδεια μπροστά στο φ α ­ για άμεση κατανάλωση απέναντι στη ζωή, ο κό· και στην φω το­ λυγμικός προσωπικός τόνος λει­ γραφία, έκπληκτη, στη θέση του τουργεί υπόγεια, χωρίς να εκδηλώ­ προσώπου θα δει μια θολωμένη φ ι­ νεται με οδυρμους και καταγγελίες, γούρα, με μάτια βυθισμένα προς τα κρατώντας το μέτρο και την ισορ­ μέσα, κι εκεί, στη μαύρη τρύπα του ροπία με την πλευρά της μελαγχο­ νου, είναι παρούσα η σκοτεινή ύλη λίας και της κατάθλιψης, χάρη στον που συνέχει το Σύμπαν με τη βαρύ­ αγώνα. Ο θλιμμένος, καταπτοημέ- τη τά της, που «λάτρεψαν οι ρομα­ νος άνθρωπος μπορεί αύριο να ντικοί και μισούν οι πραγματιστές», που καθιστά δυνατό το φως για είναι νικητής. Θα μπει, λοιπόν, στον ανταγωνι­ μας και το σύμπαν, αλλά που δεν σμό, παλεύοντας όχι με ανεμόμυ­ μπορεί να φωτίσει μέσα της. Από λους αλλά με σκληρούς κι ανελέη­ τα έγκατα της ψυχής η πάλη μετατους αντιπάλους. Σ' αυτά έρχεται φέρεται στα έγκατα του σύμπανα προστεθεί ο ζόφος της πανεπι­ ντος. Μέσα στο μυαλό της ηρωίδας στημιακής κοινότητας, με τις ίντρι­ κινούνται ήδη -και δεν είναι πλά­ γκες, τους αποκλεισμούς, την έλλει­ σματα της φαντασίας μας- ο κοσμι­ ψη αναγνώρισης, το φθόνο, την κός χρόνος-φως, που είμαστε μέσα προώθηση ανίκανων ημετέρων και του και που καθιστά δυνατή την πίσω από κάθε γραφείο θα καιρο- επιστροφή μας στον κόσμο. Η πάλη φυλακτεί το φάντασμα ενός κ. Πε­ του Απόλλωνα με τον Διόνυσο; ■ τροχάρη, που θα προωθεί μια νεα­ 0 Ν. Σταμάτης είναι ποιητής, συγγραφέας και δημοσιογράφος ρή αγράμματη προστατευόμενη για

[

Δ Ι Α Β Α Ζ Ω Β I Β Λ I Ο Κ Ρ I Τ

Κ Η

Θανάσης Ε. Μαρκόπουλος

Ταξίδια

στη σιωπή κτη έκδοση του Βασίλη Καραγιάννη, εκδότη και διευθυντή της Παρέμβα­ σης πάνω από είκοσι χρόνια, τα Αμαρτήματα κατά συρροήν στον Άθω, που παίζουν με το ταξιδιω τικό Αμάρτημα στον Άθω κι άλλα διηγήματα του I. Βασιλείου (1978). Προηγήθηκαν: Περιπλάνηση ένδον (διη­ γήματα, 1995), Σχεδίασμα ιστορίας του Δικηγορικού Συλ­ Β. Π. Καραγιάννης λόγου Κοζάνης (1996), Εσωτε­ ρική βραδυπορία (ποίηση, Αμαρτήματα 1997), Κωνσταντίνος Τσπσελίκατά συρροήν κης (μελέτη, 1997), Ο ζωγρά­ στον Αθω φος Μανώλης Αραγώγιας (λεύκωμα, 1998), Ανεβαίνο­ Κοζάνη, 2007 ντας τον Αη-Λια (οδοιπορικό, 1998), Δεκαπενθήμερα (χρο­ νογραφήματα, 1999), Τα 6,6 της σκη­ νοπηγίας (αφήγημα, 2000), Οι χάρ­ τες των ονείρων μας (αφηγήσεις, 2002), Προλογύδρια παντός καιρού (προλογικές δοκιμές, 2003). Η έκδοση αποτελείται από έξι μέρη, από τα οποία το πρώτο, που λει­ τουργεί ως εισαγωγή, καλύπτεται από το ποίημα του συγγραφέα «Ευ­ λογείτε» (Εσωτερική βραδυπορία). Τα άλλα μέρη περιλαμβάνουν πέντε αφηγήματα, που φαίνεται να αντι­ στοιχούν σε πέντε επισκέψεις του αφηγητή και της μικρής συντροφιάς του στο Αγιο Όρος: «2. Με τα πανιά και τα κανιά», «3. Αμαρτήματα κατά συρροήν στον Αθω», «4. Αγιορείτικο τριόδιο», «5. Παραπλέοντες κι οδοιπορούντες εις το Όρος Νικολάου Γαβριήλ Πεντζίκη», «6. Ο χώρος του κυρίου Περίνδαρου και ο χώρος του κυρίου Περίανδρου». Πρόκειται,

Ε

<32

ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2007

όπως διαφάνηκε ήδη, για ταξιδιωτι­ κές εντυπώσεις από ένα χώρο που ο Καραγιάννης επισκέπτεται συχνά και γοητεύεται από αυτόν. Η πρωτοπρόσωπη αφήγηση παρα­ κολουθεί τους τόπους και τους αν­ θρώπους του Όρους, τις διατροφι­ κές και λατρευτικές συνήθειες, αλλά και το βαθύ σεβασμό που νιώθει ο προσκυνητής συγγραφέας μπροστά στην αφοσίωση ορισμένων μοναχών. Μονές και σκήτες, κοιμητήρια και σο­ φ οί γέροντες, επανέρχονται στα κεί­ μενα, ενώ συχνότατες είναι οι διακει­ μενικές αναφορές στην υμνογραφική εκκλησιαστική παράδοση και σε νεο­ έλληνες συγγραφείς (Μωράίτίδης, Καβάφης, Παπατσώνης, Σεφέρης, Πεντζίκης προπάντων και Παπαδιαμάντης) αλλά και ξένους (Γκρας, Θερβάντες, Τσβάιχ). Ενδεχομένως να περίμενε κανείς μεγαλύτερη επιμονή στην πνευματική διάσταση της αγιορείτικης ζωής, αλλά αυτό, απ' ό,τι φαίνεται, δεν είναι στις προθέσεις του οδοιπόρου αφηγητή. Ανθρωπος του δικού μας κόσμου, βλέπει τις επισκέψεις στο Περιβόλι της Πανα­ γίας σαν στιγμές ανάπαυλας κι ανα­ κούφισης, μια μορφή αποτοξίνωσης από την τύρβη του άστεως και της καταναλωτικής μανίας. Γι' αυτό και τον συνεπαίρνουν προπάντων δύο στοιχεία που διαθέτει εν αφθονία το Όρος, η ολιγάρκεια και η σιωπή. Κατά τ ' άλλα, ενδιαφέρον παρου­ σιάζουν κι εδώ τόσο η αφήγηση όσο και η γλωσσική έκφραση του Καραγιάννη. Η αφήγηση ρέει, όπως πά­ ντα, ομαλά κι αβίαστα, ενώ οι συ­ νειρμοί, τα απροσδόκητα περάσμα­ τα από τη μια παράσταση/κατάστα-

[ δ ι α β α ζ ω Β Ι Β Λ Ι Ο Κ Ρ Ι Τ Ι Κ Η .

ση στην άλλη, γνωστοί κι από τη μυ­ θοπλασία του, διατρέχουν όλες τις διηγήσεις. Η γλώσσα πάλι είναι βέ­ βαια η καθομιλουμένη, μπολιάζεται όμως συχνά με λόγια στοιχεία για λό­ γους επιγραμματικής ακριβολογίας αλλά και χιούμορ ή ειρωνείας. Αυτή η χρήση της γλώσσας συνιστά βασικό γνώρισμα των κειμένων, όπως προϊ­ δεάζουν άλλωστε οι τίτλοι των ενο­ τήτων κι ο τίτλος της έκδοσης. Για λόγους χιουμοριστικούς και ειρωνι­ κούς επίσης ο συγγραφέας δεν δι­ στάζει να γίνει και λεξιπλάστης: ενθεόφοβος, ημιονιάς, αβαδισία, πολυ-

μασία, καλογερίδιον, τουριστοπούλια. Γενικότερα θα μπορούσαμε να πού­ με πως είτε για αφηγήματα και οδοι­ πορικές εντυπώσεις πρόκειται είτε για δοκίμια και χρονογραφήματα, ο Β. Π. Καραγιάννης έχει έναν ολότελα δικό του τρόπο να βλέπει τα πράγ­ ματα και να εκφέρει το λόγο: οξεία όραση, βαθιά σπουδή, κοινωνική ευαισθησία, χιούμορ, ειρωνεία. Δεν ξέρω, αλλά δεν μου φεύγει στιγμή από το νου ότι ο συγγραφέας αυτός θητεύει μονίμως στην ιθαγένεια και στον Ροΐδη. ■

το βιβλιοπωλείο των βιβλιοπωλείων στο internet!

150.000 βιβλία

20 βιβλιοπωλεία

www.bazaarbooks.gr

[

δ ι α β ά ζ ω ] Β Ι Β Λ Ι Ο Κ Ρ Ι Τ Ι Κ Η

Φίλιππος Φιλίππου

Αστυνομική

φλέβα Χρυσά Σπυροπούλου, φιλόλογος, δ η μ ο σ ιο γ ρ ά φ ο ς και μεταφράστρια, μπήκε ορμητικά στο χώρο της ελ­ ληνικής αστυνομικής λογο­ τεχνίας, το 2004, με το Ένα αθώο παιχνίδι, μυθι­ στόρημα σχετικό με τη δο­ λοφονία μιας μοναχικής γυναίκας, η οποία ζούσε σε τροχόσπιτο. Το έγκλη­ μα διερευνοόσε ο αστυνό­ μος Ηλιου με τη βοηθό του, τη δεσποινίδα Ό λια Γεωργίου. Στο καινούργιο της μυθι­ στόρημα, το Δίχως ίχνη, ο Ηλιου και η Γεωργίου -π α ­ ραδόξους δεν έχουν αισθη­ ματική σχέση μεταξύ τ ο υς- αναλαμ­ βάνουν να εξιχνιάσουν το θάνατο του Μίλτου, επιστήμονα στο Ινστι­ τούτο Ενέργειας, στενού συνεργάτη του Παρασκευά και του Αρη. Στην υπόθεση αυτού του σκοτεινού εγκλήματος εμπλέκονται ο Τίμος, γενικός διευθυντής του ινστιτούτου, η Λίνα, γραμματέας του, η Αννα, φ ί­ λη του νεκρού, και μια μυστηριώδης οργάνωση με πλοκάμια στην Ευρώ­ πη και την Αμερική που επιθυμεί να αποκτήσει τους κωδικούς του ερευ­ νητικού προγράμματος στο οποίο είναι υπεύθυνος ο νεκρός. Οι άν­ θρωποί της (κάποιοι Γκέοργκ, Λεόν, Μαρκιάν, Κάρλο) φτάνουν στην Ελ­ λάδα για να εξασφαλίσουν αυτό που ψάχνουν. Σε τούτο το μυθιστόρημα η Σπυροπούλου επιχειρεί να ξεφύγει από τα υπαρξιακά αδιέξοδα της αθηναίας

Η

0 4

ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2007

ηρωίδας της και -μολονότι μιλάει για τα αδιέξοδα των δευτεραγωνιστώνδιεθνοποιεί κατά κάποιον τρόπο το θέμα της. Εδώ το ερώτημα «ποιος έκανε το φόνο» παραχωρεί τη θέση του στην απορία «τι κρύβεται πίσω από την υπόθεση» κι οι διεργασίες του μυαλού για τη λύση του μυστη­ ρίου δίνουν τη σκυτάλη στη δράση του αστυνομικού, οι ντόπιοι ήρωες συγχρωτίζονται με ανθρώπους που ήρθαν από το εξωτερικό, επομένως θίγει προβλήματα που δεν απασχο­ λούν μόνο το ελληνικό κοινό αλλά άπτονται γενικότερων ζητημάτων, όπως είναι το θάψιμο ραδιενεργών στοιχείων και τοξικών αποβλήτων. Σκοτεινές συναλλαγές, δίψα για το χρήμα, μυστικές οργανώσεις, εμπό­ ριο επιστημονικού υλικού από τύ­ πους που συνδέονται με παρακρατι­ κές οργανώσεις χωρών της ανατολι­ κής Ευρώπης, κάποιος μυστηριώδης αρχηγός, αποτελούν στοιχεία της πλοκής που ενδεχομένως ενδιαφέ­ ρουν και τον ξένο αναγνώστη που αρέσκεται στα θρίλερ. Στο Δίχως ίχνη η Χρύσα Σπυροπούλου δημιουργεί μια πιο στέρεα πλοκή από εκείνη των δύο προηγούμενων βιβλίων της: οι χαρακτήρες που πλάθει είναι πιο ανθρώπινοι, πιο γή­ ινοι. Ωστόσο, βάζοντας τον Παρα­ σκευά να σκέφτεται, να θλίβεται, να μονολογεί, δείχνει σαν να θέλει να εί­ ναι αυτός που πρωταγωνιστεί, ενώ κεντρικός ήρωας είναι ο Ηλιού. Με λίγα λόγια, αφηγούμενη την ιστορία από τη δική του πλευρά, ίσως απο­ προσανατολίζει τον αναγνώστη, στον οποίο δημιουργεί ανεκπλήρω­ τες προσδοκίες. ■

ΝΕΑ ΣΕΙΡΑ, ΔΥΝΑΤΟ ΞΕΚΙΝΗΜΑ C H IN U A ACHEBE Διεθνε'ς Βραβείο Man Booker 2007

HILARY MANTEL Υποψήφια Βραβείο Orange 2006

CLAIRE MESSUD

10 καλύτερα βιβλία του 2006 - New York Times

MAJIAN «Ενας κινεςος Κοόντερα

STEF PENNEY Βραβείο πρώτου βιβλίου Costa 2007 Βιβλίο ιφς χρονιάς Βραβείο Costa 2007

IRAJ PEZESHKZAD «Το σημαντικότερο βιβλίο της σύγχρονης Ιρανικής Λογοτεχνίας»

JUSTIN CARTWRIGHT

J

Βραβείο Hawthorden 2005

ANTONIO L. ANTUNES Βραβείο Camoes 2007

JAUME CABRE Βραβείο National Critics 2005

PER OLOV ENQUIST Υποψήφιος Βραβείο International Fiction 2007

ΠΑΠΥΡΟΣ ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΞΕΝΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ

[

δ ι α β α ζ ω ] Β Ι Β Λ Ι Ο Κ Ρ Ι Τ Ι Κ Η

Σταυρούλα Γ. Τσούπρου

Ο Εγγονόπουλος

και η μυθολογία υτόν τον τίτλο εττέλεξε για το εισαγω­ γικό σημείωμά της η Κατερίνα Περπινιώτη Αγκαζίρ, το οποίο και με­ ταφ ρά ζετα ι (όπως όλα, εξάλλου, τα κείμενα που συνοδεύουν τους πίνακες) από τον David Connolly, μεταφραστή και μελετητή του ποιητικού έργου του Εγγονόπουλου (δυστυ­ Νίκος Εγγονόπουλος χώς, από την παρούσα Μυθολογία έκδοση λείπουν τα βιογραφικά σημειώματα). Από Εισαγωγή και κείμενα: την προαναφερθείσα σύ­ Κατερίνα Περπινιώτη - Αγκαζίρ ντομη αλλά πυκνή εισ α ­ Μετάφραση: γωγή αντλούμε πληροφο­ David Connolly ρίες για το επαναστατικό κίνημα του σουρεαλισμού στον εικαστικό χώρο, όπου και διαφοροποιήθη­ κε, στο μέτρο που δεν σεβάστηκε την αρχή της «απουσίας κάθε ελέγχου της λογικής». Από τη μια πλευρά, οι μορφές και οι ιστορίες της ελληνικής μυθολογίας, που ανέκαθεν αποτε­ λούσαν σημαντική πηγή έμπνευσης και, από την άλλη, η επιδίωξη δη­ μιουργίας από τον κάθε εικαστικό μιας «προσωπικής μυθολογίας» συντέλεσαν στην αποδοχή και χρησιμο­ ποίηση των μυθολογικών στερεοτύ­ πων από τον σουρεαλισμό, μέσω, όμως, ενός εντελώς διαφορετικού, συχνά «ψυχαναλυτικού», τρόπου ερ­ μηνείας. Η Περπινιώτη αναγνωρίζει στον Εγγονόπουλο τον μοναδικό μεσοπολεμικό σουρεαλιστή ζωγράφο στη χώρα μας και υπολογίζει ότι το ένα τέταρ­ το της ελεύθερης εικαστικής παρα­ Μ Υ θ δ Λ ^ Ι^

&Ε>

ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2007

Α

γωγής του αντλείται από την ελληνι­ κή μυθολογία, την οποία, ωστόσο, ως ζωγράφος (όπως άλλωστε, σε πα­ ρεμφερείς περιπτώσεις, και ως ποιη­ τής) δεν αντιμετωπίζει με τη συνήθη νοσταλγία και σεβασμό αλλά ανατρε­ πτικά, καταθέτοντας τη δική του ξε­ χωριστή εικαστική γραφή. Στην εισαγωγή επιχειρείται ακόμη μία γενική αναφορά, αφενός, στη διασπορά των μυθολογικών θεμάτων στο συνολικό έργο του Εγγονόπουλου και, αφετέρου, στις σχετικές πηγές έμπνευσης του Εγγονόπουλου καθεαυτές, καθώς ο δημιουργός, προφα­ νώς, δεν περιορίστηκε στη γνώση των αντίστοιχων μύθων, αλλά πιθα­ νότατα εμπνεύστηκε και από άλλα έργα τέχνης λιγότερο ή περισσότερο διάσημα. Η Κατερίνα Περπινιώτη, τέ­ λος, διευκρινίζει ότι στα συνοδευτικά σχόλια δεν επιχειρείται, κατά κανόνα, ερμηνεία των έργων, αλλά, πέρα από την επισήμανση της όποιας παραχά­ ραξης της καταγεγραμμένης εκδοχής του μύθου, όποτε αυτό συμβαίνει, στα σχόλια γίνεται μια «παρουσίαση των μυθολογικών προσώπων που γοήτευσαν και ενέπνευσαν τον Εγγονόπουλο». Ο Εγγονόπουλος διακήρυσσε ότι δεν υπήρξε ποτέ συστηματικός συγγρα­ φέας, ποιητής και ότι η μεγάλη του «αγάπη στη ζωή είτανε η μόνη ζω­ γραφική». «Κάθε ώρα, που δεν την αφιερώνω στη ζωγραφική, την θεω­ ρώ ώρα χαμένη», έγραφε στις ση­ μειώσεις για την έκδοση Στην κοιλά­ δα με τους ροδώνες (με είκοσι έγ­ χρωμους πίνακες και ένα σχέδιο, Ίκαρος), όπου, επιπλέον, διαπιστώ­ νουμε ότι τα εικαστικά έργα του συ-

[ Δ I A B A Ζ Ω Ί !

β ι β λ ι ο κ ρ ι τ ι κ ή

νέβαινε ενίοτε να διαλέγονται με τα ποιητικά, ακόμα και μέσω κοινών ή παρόμοιων τίτλων. Συμπλήρωνε πά­ ντως ότι: «ποτέ δεν υπήρξα και "επαγγελματίας" ζωγράφος», παρό­ λο που «τη ζωγραφική και την σπού­ δασα και την δούλεψα με φλογερό πάθος και αφοσίωση [...] 'Ετσι δεν επεδίωξα ούτε κοινωνική ή κοσμική αναγνώριση, που δεν μ' ενδιέφεραν, ούτε οικονομική αξιοποίηση της δου­ λειάς μου, περιπέτεια άκρως οδυνη­ ρή [...] Αν σήμερα υπάρχουν αρκετοί που κάπως εκτιμούν το έργο μου, στο ξεκίνημά μου συνάντησα πάρα πολλές δυσκολίες και αντιξοότητες». Αυτό το ξεκίνημα, ωστόσο, ο ίδιος δεν είχε επιτρέψει να γίνει πριν να τελειώσει η πολύτιμη, όπως πάντο­

τε αναγνώριζε, μαθητεία του δίπλα στον Κωνσταντίνο Παρθένη, διότι δεν ήθελε να εκδηλωθεί προσωπικά, και μάλιστα σε διαφορετική «σχολή», τον υπερρεαλισμό, τη στιγμή που καταρτιζότανε κοντά του για το μελ­ λούμενο καλλιτεχνικό του στάδιο. Αλλά, σημειώνει ο Εγγονόπουλος στα Ποιήματα του: «Δεν πιστεύω να ήτανε και αντίθετο στην επιθυμία του μεγάλου Παρθένη να βλέπη τους μαθητάς του, μετά το πέρας, όμως, των σπουδών τους, να παίρνουν τον δικό τους δρόμο, σύμφωνα με την ιδιαίτερή τους διάθεση και τις ιδιαί­ τερός τους κλίσεις». Αυτή την ιδιαίτερη διάθεση και αυτές τις κλίσεις μάς δίνει την ευκαιρία ο ανά χείρας τόμος να γνωρίσουμε. ■

ΕΚΔΟΣΕΙΣ

ΗΡΙΔΑΝΟΣ

"Αν τά τρία άπό ώ τέσσερα βιβλία πού πρέπει νά διαθέτει lvas”AYYflos είναι ή Βίβλοε, ό Σαίξπηρ και ό Τσώσερ, τδ τέταρτο είναι απαραιτήτου ΉΑ ’ νατομία ins MeflaYXoflias.

Ή περιβόητη πραγματεία πού έγραψε στα τέλη Tns Αναγέννησή ό θεολόγο 5 Robert Burton (1577-1640) είναι 0<pevos μία σπουδή πάνω στή σκοτεινή άρρώστια πού σήμερα όνομάζουμε κατάθλιψη, άφετέρου μία μνημειώδη5 άφήγηση Tns άνθρώπινη5 συνθήκηε. Παράλληλα συνιστα και ένα άπολαυστικό, ψυχαγωγικό άνάγνωσμα, άντίδοτο στήν άρρώστια. Είναι, άκόμη, ή γραφή tubs ισόβιου άναγνώστη, βιβλίο καμωμέ­ νο άπό βιβλία' τράπεζα Tns πνευματική5 μνήμη5, δεξαμενή γνωμών καί φθεγμάτων, άνοίγεται έγκυκλοπαιδικό σέ κάθε περιοχή τοϋ έπιστητοΰ, ύcpaivovias έναν γιγάντιο ιστό άπό 0va<popes και παραθέματα (1.598 συγγραφεϊ5 δανείζουν τή φωνή tous στό κείμενο). Ή ’Ανατομία τns Meflcyxoriias συγκέντρωσε ήδη άπό τήν έκδοσή Tns ύπερθετικέ$ και μόνον κρίσεκ και άπέκτησε φανατικό κοινό, άσκώντα5 έξάλλου ισχυρή έπίδραση σέ Kopucpaies προσωπικότητε$ των γραμμάτων (άπό τόν Μίλτωνα και τόν Kms ecos τόν Μπέκετ και τόν Mnopxes).

Χρειάστηκε νά περάσουν σχεδόν τέσσερα alcoves μέχρι τό «άπόκρυφο» αύτό άριστούργημα νά άποκαλυφθεϊ και στόν μή άγγλόφωνο άναγνώστη. Στά έλληνικά ηαραδίδεται γιά πρώτη φορά.

Ζωοδόχου Πηγήί 79, 114 73 - Αθήνα Τηλ./Fax: 210 38.47.660 E-mail: heridanos_papakosta@yahoo.gr

[

δ ι α β α ζ ω ] Β Ι Β Λ Ι Ο Κ Ρ Ι Τ Ι Κ Η

Επύρος Κακουριώτης

Το παρελθόν

μιας διαμάχης ια «δυνητική βόμβα που μπορεί να εκραγεί και να καταστρέψει τα πάντα» χαρακτήριζε, στα 1962, το Μακεδονικό ο τότε υπουρ­ γός Εξωτερικών Ευάγγελος Αβέρωφ, συνομιλώντας με τον γιουγκοσλάβο ομόλογό του Κότσα Πόποβιτς. Διορατικότητα; Ό χι τόσο όσο μια απόπειρα της ελληνικής εξωτερικής πολιτικής Σπυρίδων Σφέτας της εποχής να διατηρήσει το Στη σκιά του modus vivendi που είχε επιτευ­ χθεί με την τιτοϊκή Γιουγκοσλα­ Μακεδονικού βία την επαυριο του ελληνικού Η κρίση Αθήνας εμφυλίου, που απειλούνταν Βελιγραδιού στη από τις κατά καιρούς αναζω­ δεκαετία του '60 πυρώσεις του σλαβομακεδονιΕκδόσεις Επίκεντρο, 2007 κού αλυτρωτισμού. σελ. 308, τιμή: 18,81 ευρώ Πράγματι, αυτό το «λησμονημέ­ νο θερμό επεισόδιο» των ελληνογιουγκοσλαβικών σχέσεων της εποχής του ψυχρού πολέμου, που έρχεται να μας θυμίσει με τη μελέτη του ο λέκτορας Βαλκανικής Ιστορίας του ΑΠΘ Σπ. Σφέτας, δείχνει με με­ γάλη ενάργεια στον αναγνώστη τους λόγους για τους οποίους η ελληνική εξωτερική πολιτική, τριάντα χρόνια αργότερα, «πιάστηκε στον ύπνο» από τις καταιγιστικές εξελίξεις που ακολούθησαν τη διάλυση της Γιου­ γκοσλαβίας. Διαθέτοντας όλες τις αρετές της «με­ λέτης μιας περίπτωσης», το έργο του αναδεικνύει με τον καλύτερο τρόπο το πλαίσιο, διεθνές και βαλ­ κανικό, που κάθε φορά λειτουργού­ σε καθοριστικά για τις εξελίξεις στο Μακεδονικό, αλλά και τους δομικούς εκείνους παράγοντες -το ν σλαβομακεδονικό εθνικισμό- που κατέστησαν

Μ

63

ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2007

αδύνατη την επίτευξη των μαξιμαλι­ στικών ελληνικών στόχων. Στις αρχές της δεκαετίας του '60 οι σ οβιετο-γιουγκοσ λαβικές σχέσεις έχουν εξομαλυνθεί, ο κίνδυνος σοβιε­ τικής εισβολής έχει απομακρυνθεί, το Βαλκανικό Σύμφωνο Ελλάδας - Τουρ­ κίας - Γιουγκοσλαβίας αποτελεί πα­ ρελθόν, ο Τίτο αναδεικνύεται σε ηγέτη των Αδεσμεύτων, ενώ η Βουλγαρία και η Ελλάδα εξομαλύνουν τις σχέσεις τους. Αυτές οι εξελίξεις, μαζί με αρκε­ τές άλλες, επιτρέπουν στη γιουγκο­ σλαβική κυβέρνηση να «χαλαρώσει τα λουριά» της ηγεσίας της (τότε) Σ.Δ. της Μακεδονίας και να αναδείξει το Μακεδονικό ως, υπαρκτό μεν, αλλ' όχι καθοριστικό, θέμα στην ατζέ­ ντα των ελληνογιουγκοσλαβικών σχέ­ σεων. Οι ποικίλες «συμφωνίες κυρί­ ων» ανάμεσα στις δύο πλευρές δεν έκαναν τίποτε άλλο από το να συντη­ ρούν τους χαμηλούς τόνους, ενόσω οι δύο χώρες διατηρούσαν στο ακέραιο τις απόψεις τους. Μολονότι φαινομενικά το βιβλίο του Σπ. Σφέτα αφορά μια ελάσσονα πτυχή της διπλωματικής μας ιστο­ ρίας, χάρη στην ευρεία εποπτεία των βαλκανικών εξελίξεων που δια­ θέτει ο συγγραφέας (την οποία όμως δεν έχει ο μέσος αναγνώστης κι έτσι αδυνατεί να παρακολουθήσει το πο­ λυσέλιδο παράρτημα διπλωματικών εγγράφ ω ν που π αρου σ ιάζονται μόνο στο πρωτότυπο...), αναδεικνύεται σε μια επισταμένη μελέτη του διεθνοπολιτικού πλαισίου που επη­ ρέαζε και επηρεάζει μια φαινομενικά τοπική διαμάχη, οι ρίζες της οποίας ανάγονται στον προ-προηγούμενο αιώνα... ■

ΘΕΑΤΡΙΚΟΙ

ΤΟΠΟΙ

Η ΘΕΑΤΡΙΚΗ ΑΓΩΓΗ ΣΤΟ ΔΗΜΟΤΙΚΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΜΙΑ ΨΥΧΟΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ Αστέριος Τσιάρας Διαχείριση των δάσκαλο-μαθητικών και των 6ια-μα8ητικών συγκρούσεων στη σχολική τάξη μέσα από τη χρήση προσχεδιασμένων δραστηριοτήτων θεατρικού παιχνιδιού.

ΠΕΡΙ ΤΡΑΓΩΔΙΑΣ ΚΑΙ ΤΡΥΓΩΑΙΑΣ Καίτη Διαμαντάκου Οκτώ ερμηνευτικές διαδρομές στο αρχαίο τραγικό και κωμικό θέατρο και οι προεκτάσεις τους στη νεότερη ελληνική, αλλά και παγκόσμια, δραματουργία και θεατρική πρακτική.

ΣΚΗΝΕΣ ΤΗΣ ΘΕΩΡΙΑΣ Γιώργος Πεφάνης Είναι ο κόσμος ένα θέατρο και όλοι εμείς ηθοποιοί που παίζουμε κάποιους ρόλους; Πού τελειώνει η θεατρική πλαισίωση και πού αρχίζει η «πραγματικότητα»; Ποια όρια μπορούν να τεθούν στη θεατρική πράξη;

ΜΝΕΙΕΣ ΚΑΙ ΜΝΗΜΕΣ Βάλτερ Πούχνερ Από το αρχαίο θέατρο και την ορολογία του έως τα πρώιμα δραματικά έργα του Ιάκωβου Καμπανέλλη.

ΣΤΑΘΜΙΣΕΙΣ ΚΑΙ ΖΥΓΙΣΜΑΤΑ Βάλτερ Πούχνερ Θεωρητικοί προβληματισμοί και ιστορικές αναζητήσεις, αναλύσεις και αναστηλώσεις κειμένων με την παρακολούθηση ορισμένων θεματικών στην ιστορία της νεοελληνικής δραματουργίας.

Β3 ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΠΑΠΑΖΗΣΗ

Νικηταρά 2 8$ Εμμ. Μπενάκη, 106 78 Αθήνα Τηλ.: 210 3838020, 210 3822496, Fax: 210 3809150 w.papazisi.gr · email: papazisi@otenet.gr

δ ι α β ά ζ ω ] Β Ι Β Λ Ι Ο Κ Ρ Ι Τ Ι Κ Η

[

Διονύσης Ν. Μαυσμούτης

Έργο

υποδομής νεοελληνική δρα­ ματουργία, παρά τον πλούτο και την έκτασή της, δεν διέθε­ τε μία ανθολογία αντιπρο­ σωπευτική της εικόνας της. Ο Γιάννης Σιδέρης το 1953 στο Νεοελληνικό Θέατρο (1795-1929), προ­ σπερνώντας το Κρητικό Θέατρο, ανθολόγησε 16 έργα, από τον Χάση του Δ. Γουζέλη μέχρι την Αιώνια Βάλτερ Πούχνερ Ζωή του Τίμου Μωραϊτίνη. Ανθολογία Ο Φ. Κ. Μπουμπουλίδης, νεοελληνικής στα Κείμενα νεοελληνικής δραματουργίας δραματουργίας, προσπά­ θησε σε δύο τόμους (1969, Εκδόσεις Μ.Ι.Ε.Τ., 2006 (2 τόμοι) 1974) να συμπληρώσει τον σελ. 1.372, τιμή: 63,00 ευρώ Σιδέρη δίνοντας ιδιαίτερη έμφαση στο Επτανησιακό Θέατρο, ενώ η καθαρόγλωσση δραματογραφία αντιπροσωπεύτηκε από τον Δημήτριο Βερναρδάκη και τον Σπυρίδωνα Βασιλειάδη. Ο Βάλτερ Πούχνερ στην Ανθολογία του ξεκινάει από την Κρητική Ανα­ γέννηση και την Επανάσταση του 1821, σταματά στη Μικρασιατική καταστροφή και αναγγέλλει την έκ­ δοση ενός τρίτου τόμου ο οποίος θα καλύπτει την περίοδο μέχρι τη μετα­ πολίτευση. Δειγματοληπτικά και με μικρότερα ή εκτενέστερα αποσπάσματα κειμέ­ νων τους τα έργα που παρουσιάζει ως κριτήρια επιλογής είχαν την αντιπροσωπευτικότητά τους για την εποχή και το είδος, τη λογοτεχνική τους αξία, τη θεατρική επιτυχία που γνώρισαν, καθώς επίσης τη μοναδι-

Η

7

Ο

ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2007

κότητά τους, ή επειδή απεδείχθησαν σημαντικά για την εξέλιξη της ελληνι­ κής δραματουργίας και θεατρικής γλώσσας. Πρέπει να επισημανθεί ότι αρκετά από τα δραματικά έργα που παρουσιάζονται στην Ανθολογία δεν είναι γνωστά και δημοσιεύονται για πρώτη φορά. Με πολύτιμο οπλο­ στάσιο την μακρόχρονη επιστημονι­ κή εμπειρία του, σχολιάζει φιλολογικά-θεατρολογικά και αναδεικνύει τον πλούτο της νεοελληνικής δραμα­ τουργίας κατά τον αδιάφορο για αρ­ κετούς ερευνητές 19ο αιώνα· «Το δράμα άλλωστε ήταν πάντα το αποπαίδι της νεοελληνικής φιλολογίας και των ιστοριών της νεοελληνικής λογοτεχνίας» παρατηρεί στο επιλογικό του σημείωμα. Εκτός από τα βιογραφικά στοιχεία του δημιουργού που ανθολογεί, δημοσιεύει περίληψη του έργου, εκθέτει τα φιλολογικά προβλήματα που αφορούν την πα­ τρότητα, χρονολόγηση και παράδο­ ση του κειμένου, και στο τέλος πα­ ραθέτει αναλυτική βιβλιογραφία. Ο πρώτος τόμος περιλαμβάνει 26 έργα εκ του Κρητικού και του Επτα­ νησιακού θεάτρου, εκ του θεάτρου του αιγαιοπελαγίτικου χώρου (χιώτι­ κη και κυκλαδική δραματουργία), κα­ θώς και εκ της προεπαναστατικής δραματουργίας της διασποράς. Αν­ θολογούνται μεταξύ άλλων η Ερωφίλη, ο Κατζούρμπος, ο Φορτουνάτος, η Πανώρια, η Θυσία του Αβραάμ, ο Ζήνων, η Ευγένα, ο Χάσης, 9 έργα θρησκευτικής πνοής μεταξύ των οποίων Τα Πάθη του Χρίστου του Μ ι­ χαήλ Βεστάρχη και την αγνώστου συγγραφέα τραγωδία που φέρει τον συμβατικό τίτλο (γιατί ο πραγματι-

[ δ ι α β α ζ ω Β Ι Β Λ Ι Ο Κ Ρ Ι Τ Ι Κ Η .

κός δεν σώζεται) Ηρώδης ή Η σφαγή των νηπίων, οι σάτιρες Αλεξανδροβόδας ο ασυνείδητος του Γεωργίου Σούτσου, Κορακίστικά του Ιάκωβου Ρίζου Νερουλού, καθώς και οι τρα­ γωδίες Πολυξένη επίσης του Νερου­ λού και Αρμόδιος και Αριστογείτων του Γεωργίου Λασσάνη. Ο δεύτερος τόμος αποτελείται από δύο βιβλία. Το πρώτο καλύπτει τη δραματουργία του 19ου αιώνα μετά το 1821. Ανθολογείται το πατριωτικό δράμα (Νικήρατος, Η άλωσις των Ψαρών), το αστικό οικογενειακό δρά­ μα (Ο βασιλικός), η ιστορική τραγω­ δία (Ορέστης, Φαυστα), το ρομαντι­ κό δράμα (Ο Μεσαίας, Γαλάτεια), η κοινωνική και πολιτική σάτιρα (Ο άσωτος, Ο Φιάκας), η γλωσσική σά­ τιρα (Η Βαβυλωνία), το μονόπρακτο,

το περιπετειώδες μυθιστορηματικό δράμα, καθώς και το λαϊκό θέατρο (κωμειδύλλιο, δραματικό ειδύλλιο, επιθεώρηση, Φασουλής, Καραγκιό­ ζης, επτανησιακές ομιλίες, λαϊκές διασκευές του έντεχνου θεάτρου και διαλογικά δρώμενα). Το έτερο βιβλίο του τόμου καλύπτει τις αρχές του 20ού αιώνα με το θέατρο των ιδεών (ρεαλιστικό κοινωνικό και ψυχολογι­ κό δράμα, η κοινωνική και γλωσσική σάτιρα, η σοβαρή κωμωδία, νεορο­ μαντισμός, συμβολισμός, αισθητι­ σμός, νατουραλισμός, μοντερνισμός). Συνολικά ανθολογούνται 49 έργα με­ γάλης υψολογι κής απόκλισης, εφό­ σον ανήκουν σε ένα ευρύ φάσμα ετε­ ρόκλητων συγγραφέων, από την Ευανθία Κάίρη και τον Αντώνιο Μάτεση μέχρι τον Ξενόπουλο. ■

Οι απαραίτητες προϋποθέσεις για μια πετυχημένη ανάγνωση είναι η σύλληψη του κειμένου από τον αναγνώστη, η επεξεργασία του κειμένου καθώς και η δομή του αναγνώστη, αλλά και του κειμένου. Το σύγγραμμα της Δρ. Καζάζη αναλύει τι είναι αναγνώστης, τους τύπους και την αναγνωστική εξέλιξη του ανθρώπου κατά ηλικίες, την κοινωνικοποίηση μέσω της ανάγνωσης, την επίδραση της οικογένειας, του σχολείου, του φύλου, των βιβλιοθηκών, των Μ.Μ.Ε., τους τρόπους διαπαιδαγώγησης στην κοινωνικοποίηση για ανάγνωση, καταλήγοντας στην εκπαίδευση των εκπαιδευτικών. Το βιβλίο παραθέτει μια έρευνα σχετικά με την ψυχολογία της ανάγνωσης και την προώθησή της. Αναλύεται ο σκοπός, οι τρόποι και η εξάσκηση της ανάγνωσης, καθώς και τα διάφορα είδη αναγνωσμάτων. Τα αποτελέσματα της έρευνας αυτής θα εγείρουν ερωτήματα προς σκέψη, συζήτηση και ώθηση για νέες έρευνες. εκωοςεις εωπην

- www.iwn.gr

ΒΙΒΛΙΟΠΩΛΕΙΟ: Σόλωνος 85, Αθήνα ΓΙΑ ΠΑΡΑΓΓΕΛΙΕΣ: 210 5771908

C jflO χ Χ

ΕΚΟΟΤΙΚΟΣ Ο Μ ΙΩ Ο Σ ΙΩ Π

[

δ ι α β α ζ ω ] Β Ι Β Λ Ι Ο Κ Ρ Ι Τ Ι Κ Η

Γιάννης Σ. Παπαδάτος

«Το εγώ είναι

ένας Άλλος» ελευταία στο χώρο της θεωρίας εκδίδομελέτες που αναφέρονται στο φύλο λο­ γοτεχνικών ηρώων. Ήδη στα πανεπιστήμια της χώ­ ρας και σε επίπεδο μετα­ πτυχιακών σπουδών έχουν εκπονηθεί μελέτες με θέμα τη γυναίκα στο έργο πεζογράφων του 20ου αιώνα. Το γυναικείο πρόσωπο ως Διαμαντή Αναγνωστοπούλου υποκείμενο ρόλων με συμ­ Αναπαραστάσεις βολισμούς και πρακτικές, του γυναικείου ιστορικά έχει αποκρυσταλ­ στη λογοτεχνία λώσει όψεις και πολυσημικές εικόνες οι οποίες, σε Εικονογράφηση: Λήδα Τσουχνικά μια σύζευξη της πραγματι­ κότητας με τη φαντασία, αποτυπώνονται πολλαπλώς στη λογοτεχνία. Στο συγκεκριμένο βιβλίο η συγγρα­ φέας, με θεωρητικά εργαλεία κύρια τις θεωρίες της ανάγνωσης, την αν­ θρωπολογία και την ψυχανάλυση, διερευνά τη γυναικεία μορφή ως πρόσωπο και προσωπείο μέσα από ένα πλέγμα συμβόλων, αντιλήψεων, συμβάσεων και γενικά παραστά­ σεων και αναπαραστάσεων του Αλ­ λου σε ατομικό και συλλογικό επίπε­ δο. Αυτές οι αναπαραστάσεις αναφέρονται σε ένα κράμα φαντασιακών και πραγματικών κατασκευών της συγγραφικής δημιουργίας, της κειμενικής αποτύπωσης αλλά και της ανταπόκρισης του αναγνώστη. Τα θέματα των μελετών, δεκαεννέα συνολικά, είναι η λαϊκή παράδοση (δημοτικό τραγούδι, παραμύθι, πέν­ θος, θάνατος, κοινωνικά μοτίβα, γυ­ ναικεία πρόσωπα), η πεζογραφία

Τ 'νται

72

ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2007

της γενιάς του '30 και της σύγχρονης πεζογραφίας (μητρική φαντασίωση, η γυναίκα-μητέρα στον Κοσμά Πολί­ τη), το αλκοόλ και η μέθη στο έργο του Καραγάτση, γυναικείες μορφές και ταυτότητες στο έργο των I. Μ. Παναγιωτόπουλου, Αξιώτη, Νάκου, Κ. Παπά, οι γυναικείες αναπαραστά­ σεις της μπάλας και του παιχνιδιού σε σύγχρονα ελληνικά αφηγηματικά κείμενα των Κουμανταρέα, Μίγγα και Ναρ. Επίσης διερευνάται η ετε­ ρότητα του Αλλου ως προϋπόθεση διαμόρφωσης της ταυτότητας, η λει­ τουργία της ιεροποιημένης γυναίκας, παραστάσεις του ασυνείδητου, το μυθοπλαστικό «εγώ» σε γαλλικά και ελληνικά υπερρεαλιστικά κείμενα, καθώς και άλλες αναπαραστάσεις της γυναικείας ετερότητας και της ετερότητας του ξένου στο σύγχρονο ελληνικό μυθιστόρημα για παιδιά και νέους (Σαρή, Μάστορη, Δικαίου, Χίου, Δ. Σωτηρίου). Οι διεισδυτικές προσεγγίσεις και η επιστημοσύνη ως αποτέλεσμα δια­ λεκτικής σύζευξης θεωρητικών στοι­ χείων της λογοτεχνικής θεωρίας με άλλες επιστήμες και συνάμα ο δεινός χειρισμός του λόγου και η σαφήνεια των νοημάτων παρέχουν τη δυνατό­ τητα στο έργο να απευθύνεται σε ευρύ πεδίο αναγνωστών. Και τούτο αποκτά ιδιαίτερη σημασία σε εποχές όπου ορθώνεται η αναγκαιότητα κα­ τανόησης και αποδοχής του έμφύλου αλλά και του αλλόγλωσσου «Αλ­ λου». Πρόκειται για εν πολλοίς πρω­ τότυπες μελέτες που αποτελούν συμβολή στην εξέλιξη της θεωρίας της λογοτεχνίας στην ελληνική πραγ­ ματικότητα. ■

[ δ ι α β ά ζ ω

I

IBAI OKPITIKHJ

Γιάννης Νέδας

Επίκαιροι

προβληματισμοί ρόκειται για ένα εξαιρετικά επίκαιρο για την ελληνική πραγματικότητα βιβλίο, το οποίο παρουσιάζει με σαφή τρόπο την προσπάθεια εκσυγχρονισμού του Εργατικού Κόμματος στη Μ. Βρετανία, ενός κόμματος που, όπως αναφέρει στον πρόλογό του ο Ευάγ­ γελος Βενιζέλος, κατείχε πάντα μια ιδιαίτερη θέση στην τυπολογία των πολιτικών κομμάτων, για λόγους τό ­ σο ιδεολογικούς και πολιτικούς όσο και οργανωτικούς. Σε μια μεταβαλ­ λόμενη κοινωνία τα κόμματα, σύμ­ φωνα με το συγγραφέα, πρέπει να παρακολουθήσουν τις αλλαγές και να βρουν νέες προτεραιότητες γιατί, αν δεν αλλάξουν, πεθαίνουν και πα­ ραμένουν ιστορικά μνημεία. Στον

Π

πρόλογο αυτού του βιβλίου που γράφτηκε φ έτος την άνοιξη ο Ευάγγελος Βενιζέλος θέτει ένα στίγμα που αποδεικνύεται και προσωπικό στοί­ χημα: «...Το μεγάλο στοίχημα για το ΠΑΣΟΚ είναι ο μετα­ σχηματισμός του σε "ανοικτό κόμμα", με την έννοια του κόμματος που μπορεί να ανταποκριθεί στις λειτουρ­ γίες και τις απαιτήσεις μίας μετα-αντιπροσωπευτικής δη­ μοκρατίας, δηλαδή μίας δημο­ κρατίας που μπορεί να δώσει απάντηση στα προβλήματα της πολιτικής υποαντιπροσώπευσης των σύγχρονων κοινωνιών». ■

Ε Κ Δ Ο Σ Ε ΙΣ

Thomas Quinn

Ο εκσυγχρονισμός του Εργατικού Κόμματος στη Μ. Βρετανία Πρόλογος:

Ευάγγελος Βενιζέλος Εκδόσεις Επίκεντρο, 2007 σελ. 528, τιμή 27,17 ευρώ

Π Ο ΙΟ Τ Η Τ Α Σ

GEORGES MONGREDIEN Ιστορικός -Συγγραφέας

Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΗΘΟΠΟΙΩΝ ΤΗΝ ΕΠΟΧΗ ΤΟΥ ΜΟΛΙΕΡΟΥ Μετάφραση Λήδας Παλλαντίου, σχ. 8ο, σελίδες 336 Το έργο του μεγάλου συγγραφέα και θεατράνθρωπου Μολιέρσυ ΓηΓαλλία του 17ου αιώνα άφησε εποχή. Γύρω από τον Μολιέρο ’“ ως ηθοποιό αρχικά, και στη συνέχεια ως θεατρικό συγγραφέα, κινείται ένα πλήθος ηθοποιών, συγγραφέων και θιασαρχών που διασχίζουν τη Γαλλία, δίνουν θεατρικές παραστάσεις, συγκρού­ ονται με την εκκλησία και τους τοπικούς άρχοντες, αγωνίζονται να επιβιώσουν, ανταγωνίζονται μεταξύ τους, ανατρέπουν τα συντηρητικά ήθη της εποχής. Πώς ζσύσαν όλοι αυτοί οι θίασοι, ποια η προσωπική, ερωτική, οικογενειακή και επαγγελματική ζωή των ηθοποιών, ποιες οι δυσκολίες και οι κίνδυνοι των μετακινήσεών τους στις επαρχίες, ποια η στάση του κοινού απέναντι τους, όλα αυτά και πολλά άλλα ευτράπελα και γοητευτικά, ζωντανεύουν μέσα σ ’ αυτό το βιβλίο.

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΠΑΠΑΔΗΜ Α Από το 1960

Προσφορά στον Π ο λιτισ μ ό κ α ι στην Π α ιδ εία Ιπποκράτους 8 Αθήνα Τηλ.: 210.36.27.318 www.papadimasbooks.gr · papadimas@atp.gr

Γ δ ι α β α ζ ω ]

L b i b a i o k p i t i k h

Νικόλ Λαφαζάνη

Αναλύοντας τις χρωμομαχίες

της ιστορίας ια τους περισσότε­ ρους από εμάς η λέξη ιστορία είναι συνδεδεμένη είτε με μια ιδιαίτερη περίοδο της αρχαιότητας είτε με κάποιον απ' τους φιλοσόφους είτε, συχνότε­ ρα, μ' έναν γνωστό πόλε­ μο. Μια άκρως ενδιαφέ­ ρουσα ανατροπή στη συμ­ βατική αυτή προβολή της ιστορίας είναι η εξαιρετι­ Μισέλ Παστουρώ κή, τόσο από άποψη αφή­ Μ π λε γησης όσο και από τις δε­ κάδες επιμέρους πληρο­ Η ιστορία ενός χρώματος φορίες που τη διατρέχουν, Μετάφραση - επιστημονική μελέτη του Μισέλ Παστουεπιμέλεια: Άννα Καρακατσαύλη ρώ, διευθυντή σπουδών και καθηγητή με έδρα την Εκδόσεις Μελάνι, 2007 Ιστορία της Δυτικής Συμ­ σελ. 246, τιμή: 15,00 ευρώ βολικής στην Ecole Prati­ que des Hautes Etudes, Μπλε: η ιστορία ενός χρώματος, ένα ιδιότυπο χρονικό γύρω απ' την κοι­ νωνική διείσδυση και τον συμβολισμό του μπλε χρώματος στις δυτικές κοι­ νωνίες, αλλά και μια γενικότερη εποπτεία στην χρωματική γενεαλογία και ιεραρχία ανά τους αιώνες. Ο συγγραφέας ξετυλίγει το, χρωμα­ τιστό αυτή τη φορά, κουβάρι της ιστορίας παίρνοντας ως αρχή τη νεολιθική εποχή και μέχρι να φτάσει στο σήμερα διαγράφει μια μαγευτική διαδρομή όπου πρωταγωνιστούν οι χώρες, το εμπόριο των χρωστικών υλών, οι θρησκευτικές αντιλήψεις, η εξέλιξη της βαφικής τέχνης, η μόδα των αυτοκρατορικών αυλών, τα οικόσημα, τα ιπποτικά μυθιστορή­ ματα, μέχρι την εμφάνιση του μπλέιζερ, τα αφρο-αμερικάνικα blues και

Γ

74-

ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2007

τον Levi Straus με τα περίφημα τζιν του που άλλαξαν το καθημερινό ντύ­ σιμο ολόκληρου του πλανήτη. Ποιοι ήταν οι χρωμοφοβικοί κληρικοί του Μεσαίωνα, πόσο επηρέασε την πορεία του χρώματος η απεικόνιση της Παναγίας με μπλε μανδύα στις θρησκευτικές εικόνες του 12ου αιώ­ να, ποια τάση ενίσχυσε ο νεαρός Βέρθερος του Γκαίτε, πώς γεννήθηκε η σημαία της Γαλλίας, πότε εμφανί­ στηκε το «πολιτικό» μπλε και πώς από δημοκρατικό χρώμα κατέληξε να πάρει συντηρητική στροφή, πόσο ευθύνεται η προτεσταντική ηθική για τα μαύρα αμερικάνικα αυτοκίνη­ τα Φορντ, είναι λίγες μόνο από τις ερωτήσεις που απαντώνται στο κείμενο. Γραμμένο με το καλοσυνάτο ύφος των μελετητών εκείνων που αφιερώ­ θηκαν εξ ολοκλήρου στο αντικείμενό τους, το βιβλίο μοιάζει να απευθύνε­ ται (και δομικά) στο ανήσυχο κοινό μιας αίθουσας φοιτητών. Ο λόγος δε του Παστουρώ, διανθισμένος με την προφορικότητα των πανεπιστημια­ κών παραδόσεων (δεν είναι λίγες οι φορές που γράφει: «Θα επανέλθω») καταφέρνει χωρίς κόπο να κρατήσει αμείωτο το ενδιαφέρον. Κάθε κεφά­ λαιο αποκαλύπτει και μια ξεχωριστή παράμετρο χάρις στην οποία το μπλε χρώμα, ιστορικά, άλλοτε είτε υποβοηθήθηκε είτε αγνοήθηκε, με σταθερό άξονα την μόνιμη κόντρα με το κόκκι­ νο και το μαύρο, τα άλλα δυο εμβληματικά χρώματα της ιστορίας. Η μελέτη ακολουθείται από μια πλούσια, θεματικά ταξινομημένη βι­ βλιογραφία και πλήθος σημειώ­ σεων. ■

Όμορφη

Ζωή

Δώδεκα ιστορίες μέσα από την αντρική ματιά των ηρώων τους. Πότε είναι όμορφη η ζωή τελικά; Όταν ξέρεις,· Όταν ψάχνεις,· Όταν φοβάσαι και κλείνεις τα μάτια για να μη δεις; Όταν «ενώπιος-ενωπίω» ανακαλύπτεις, αποδέχεσαι και λυτρώνεσαι; Ή μήπως ομορφιά υπάρχει πάντα στη ζωή, όπως κι αν κυλάει;

Έρωτας

τρ ο μ ο κ ρά τη ς

Μια άνεργη φιλόλογος, ερασιτέχνις «ερευνήτρια σκοτεινών υποθέσεων», εισβάλλει τυχαία στο σπίτι και στη ζωή μιας γυναίκας ύποπτης για υπόθαλψη τρομοκρατών. Στόχος, τα χρήματα της επικήρυξης. « ■ ■ ■ ■ ■ ■ H i» »

Χάρτινα

τ α ξ ίδ ια

Ένα μετακινούμενο πένθος, από την εσχατιά του Έβρου μέχρι το «Νότο του Νότου» στην Κρήτη περνώντας από τα βουνά της Πίνδου και τον ξεχασμένο Μόριά, στο πλαίσιο ενός χάρτινου ταξιδιού.

ι a_____________________

λ ία

Μεγάλου Σεφεριάδη

Έξι φ ο ρ έ ς η Τύχη β' έκδοση ξι μέρες από τη ζωή του ήρωα που καθορίζουν τη μοίρα του. Ο Θεόδωρος, που γεννιέται για τη μουσική, λόγω της φτώχειας και της ορφάνιας οδηγείται στα­ διακά στη δόξα και στα πλούτη αι γνωρίζει την αποθέωση στο διεθνές κοινό. Γίνεται ο ίνδαλμα χιλιάδων γυναικών, παραμένοντας ωστόσο

Ε

δέσμιος ενός έρωτα κρυφού. Ενώ βρίσκεται στο από­ γειο της δόξας του, η Τύχη, όπως πάντα, προετοιμά­ ζει για άλλη μια φορά τη μεγάλη ανατροπή. Η πολυκύ­ μαντη διαδρομή ενός μεγάλου καλλιτέχνη σε ένα φό­ ντο πανοραμικό, όπου η συγγραφέας διαπραγματεύε­ ται τον καθοριστικό ρόλο της θεάς «Τύχης» στη ζωή των ανθρώπων. [ΔΗΜΗΤΡΗΣ Β. ΤΡΙΑΝΤΑΦΥΛΛΙΔΗΣ]

Χρυσούλα Μολογιά νν η _______________________= λ α η

Σιγά μη γίνεις φ ίρ μ α ξυπνο, διασκεδαστικό, επίκαιρο, το Σιγά μην γίνεις φίρμα ανήκει στην πένα μιας νέας κοπέλας, ετών 20, που «πάει για φίρμα», όπως αυτοσυστήνεται η ίδια. Το πρώτο reality μυθιστόρημα είναι επιτέλους γεγονός και μπορεί να μη διεκδικεί λογοτεχνικές δάφνες, εντούτοις όμως είναι μια έξυπνη, διεισδυτική και καυστική ματιά στο νέο «φρούτο» της εθνικής μας τηλοψίας, τα παι­ χνίδια με την αναζήτηση ταλέντων. Η Χρυσούλα Μολογιάννη, η συγγραφέας, έλαβε μέρος σε ένα τέτοιο τη­ λεπαιχνίδι και με τρόπο εξομολογητικό, γλυκόπικρο αλ­ λά και δεικτικό, μας μεταφέρει μέσα από τη μυθοπλα­

Ε

σία της το κλίμα που επικρατεί στα τηλεπαιχνίδια αυτά, μας βά­ ζει να κοιτάξουμε μέσα από την κλειδαρότρυπα στα παρασκήνια, όπου κυριαρχεί η ίντριγκα, η δο­ λοπλοκία, η μικρότητα των αν­ θρώπων. Μια χιουμοριστική de profundis εξομολόγηση ενός αυτόπτη μάρτυρα που με ανάλαφρο τρόπο παρουσιάζει τον κανιβαλιστικό κόσμο της τηλεόρασης. [ΔΗΜΗΤΡΗΣ Β. ΤΡΙΑΝΤΑΦΥΛΛΙΔΗΣ]

Michael Ε. Papaioannou, Demosthenes Μ. Papaioannou Εκδόσεις Έλλην

ο παρόν λεξικό αποτελεί μια προσπάθεια να διευκολυνθεί η διαδικασία εκμάθησης της αγγλικής και γαλλικής γλώσσας, αφού πλή­ θος λέξεων αυτών των γλωσσών, που έχουν συμπεριληφθεί στην καθημερινότητά μας, προέρχονται από το ελληνικό λεξιλό­ γιο. Πιο συγκεκριμένα, οι ενδιαφερόμενοι έχουν τη δυ­ νατότητα να αναλύουν την κάθε λέξη στα συνθετικά της, να διερευνούν τη ρίζα και την προέλευσή της, να την εντάσσουν σε παραδείγματα με φράσεις και προτάσεις

Τ

70

ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2007

Αγγλικές και γαλλικ ές λέξεις ελληνικής κ ατα γω γή ς της καθημερινής, και όχι μόνο, χρήσης, να σχηματίζουν ουσιαστικά, επίθετα, επιρρήματα, παράγωγα και εντέλει να κατανοούν και να αφομοιώνουν πλήρως τη σημασία της, διευρύνοντας το λεξιλόγιό τους και τελειοποιώντας τη γνώση της γλώσσας. Η έκδοση αυτή αποτελεί ένα απαραίτητο βοήθημα για τους Έλληνες της διασποράς, αλλά και για τους αλλοδα­ πούς που επιθυμούν την εκμάθηση της ελληνικής γλώσ­ σας, την οποία ενδεχομένως να χρησιμοποιούν στη μη­ τρική τους χωρίς να το γνωρίζουν. [Κ.Π]

Geoffrey R egan___________________________________

Μετάφραση: Γιάννης Νάκος

Μ άχες π ου ά λλα ξα ν τη ν Ισ το ρία

Εκδόσεις Κασταλία, 2007 σελ, 224, τιμή: 31,00 ευρώ

50 αποφασιστικές μάχες σε 2.500 χρόνια πολέμου εν είναι καθόλου εύκολο να επιλέγουν οι 50 πλέον αποφασιστικές μάχες που για διαφόρους λόγους επέδρασαν στην εξέλιξη της ανθρωπότητας. Ο Regan πέτυχε όμως, βάζοντας συγκεκριμένα κριτήρια, να αναπαραστήσει συνοπτικά τις μάχες αυτές, οι οποίες επελέγησαν με βάση το βαθμό που η διαφορετική τους έκ­ βαση θα επηρέαζε την εξέλιξη πολλών χωρών και πο­ λιτισμών που έθεσαν το στίγμα τους ανεξίτηλα και απο­ φασιστικά στην πορεία ανθρωπότητας. Σε κάθε μάχη που περιγράφει δείχνει τους στόχους των αντιπάλων, τα μέσα που είχαν στη διάθεσή τους και τη στρατηγι-

Δ

κή που ακολούθησαν. Επίσης, εξηγεί για ποιους λόγους η έκ­ βαση των μαχών θα επιδρούσε στην κατοπινή εξέλιξη ση­ μαντικών γεγονότων που για διάφορους λόγους άφησαν τα ίχνη τους στο σήμερα. Η παρουσίαση των μαχών συνοδεύεται και από ωραίους πίνακες ζωγραφικής μεγάλων ζωγράφων, που αναπαριστούν την ανθρώπινη αγωνία και το πάθος στη διάρκεια της μάχης. [ΑΝΑΣΤΑΣΙΟΣ Δ. ΚΑΡΑΓΙΑΝΝΗΣ]

Ένα Βιβλιοπωλείο ειδικευμένο σε θέματα:

Πνευματικής Αναζήτησης Επιστήμης Κοινωνικού Προβληματισμού

Και στο site w ww.ododeiktes.gr

>5BS k. tXtoixeto·^ Λεσσιχ*νικης ΑρμονίΛζ

Οι επιλογές ανάγνωσης και οι προτάσεις μελέτης των Οδοδεικτών

Χαριλάου Τρικούπη 134,114 72 ΑΘΗΝΑ τηλ. 210.3612217 και 210.3601512 φαξ 210.3612217 ododeiktes@ododeiktes.gr

6 ΕΒΔΟΜΑΔΕΣ I ΠΡΟΣ ΤΗΝ {

VTrepyreiA

[

] Β Ι Β Λ Ι Ο Π Α Ρ Ο Υ Σ Ι Α Σ Η

δ ι α β α ζ ω

_________________________________ Perez Zagorin |: Κ. Κολιόπουλος, επιστημονική Θ ουκ υδίδης 1. Ήφαιστος Μ ια ττλήρης εισαγωγή για όλους τους αναγνώστες ότητα, 2006 ίί: 18,50 ευρώ >υ διαχρονικά κάνει ποτο έργο του Θουκυδί/ο στους ιστορικούς και ικούς επιστήμονες αλλά σε όλους όσοι θέλουν να μάθουν τις αιτίες που διέπουν τις πολεμικές συγκρούσεις που συνεχώς λαμβάνουν χώρα στον πλανήτη μας, είναι η ερ­ μηνευτική του διάσταση. Ο καθηγητής Zagorin με το βι­ βλίο του αυτό εισάγει τον μη ειδικό στις δαιδαλώδεις στρατηγικές που χαρακτήρισαν τον πόλεμο μεταξύ δύο

κραταιών πόλεων της ελληνικής αρχαιότητας, της Αθή­ νας και της Σπάρτης. Δείχνει με ποιο τρόπο ο Θουκυ­ δίδης τις ερμήνευσε βάσει ανθρωπίνων επιδιώξεων που εκπορεύονται από πάθη, αδυναμίες και φιλοδοξίες. Η διαχρονικότητα πολλών από τις ερμηνείες για την αν­ θρώπινη φύση του Θουκυδίδη, που με σαφήνεια και απλότητα παρουσιάζει ο συγγραφέας, θα εντυπωσιά­ σουν τον αναγνώστη, που θα διαπιστώσει ότι δεν άλ­ λαξαν πολλά στον άνθρωπο κατά το πέρασμα των αιώ­ νων. [ΑΝΑΣΤΑΣΙΟΣ Δ. ΚΑΡΑΓΙΑΝΝΗΣ]

Συλογικό έρ γ ο ____________________________________ _____________________ ι ι τ ο ρ ι A Εκδόσεις Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών Στα βή μ α τα το υ Π αυ σ ανία Γεννόδειος Βιβλιοθήκη, 2007 Η αναζήτηση της ελληνικής αρχαιότητας Παυσανίας είναι ένας κρίκος της μακράς αλυσίδας συγγραφέων γεωγραφικών αφηγήσεων, περιηγή­ σεων και περιπλόων, που είχαν ως αντικείμενο την πε­ ριγραφή του γνωστού κόσμου. Ειδικότερα, ανήκει στους περιηγητές, κατηγορία συγγραφέων που άνθισαν στους ελληνιστικούς χρόνους και αφιερώθηκαν στην περιγραφή των φημισμένων τόπων και αξιοθαύμαστων κάθε περιοχής. Ο τόμος αυτός είναι αφιερωμένος στην εξερεύνηση των αναγνώσεων του Παυσανία και των σχέσεών τους με την ανακάλυψη της Ελλάδας κατά τους νεότερους χρόνους. Στο πρώτο μέρος του βιβλίου κα-

Ο

τατίθενται στοιχεία γύρω από τον Παυσανία, τις διαδρομές του, τη δομή και το περιεχόμενο του έρ­ γου του, ενώ στο τελευταίο επιχειρείται μια αποτίμηση της Περιήγη­ σης -του πανοράματος της ελληνικής αρχαιότητας, του έργου που λειτούργησε ως γέφυρα ανάμεσα στους ουμανιστές και τη χαμένη αρχαιότητα- από τους αρ­ χαιολόγους που μελετούν σήμερα τους χώρους που περιηγήθηκε και περιέγραψε (Αθήνα, Σπάρτη, Δελφοί, Ολυμπία, Μεσσήνη). [Κ.Π]

Ι Σ Τ Ο Ρ Ι Ο Γ Ρ Α Φ Ι Α _______ ________________________________________ Ξενοφών Μετάφραση: Θεόδωρος Γ. Μαυράπουλος Εκδόσεις Ζήτρος, 2007 σελ. 526, τιμή: 25,08 ευρώ ε μια εποχή όπου διάφοροι τηλεπλασιέ ευτελίζουν την ελληνι­ κή γραμματεία με αμφιβόλου ποιό­ τητας εκδόσεις απευθυνόμενες σε αδαείς αναγνώστες, οι εκδόσεις Ζήτρος εδώ και μια δεκαετία κατα­ θέτουν ενώπιον του ελληνικού αναγνωστικού κοινού μια σοβαρή, απ' όλες τις απόψεις, προσπάθεια έκδοσης κει­ μένων της αρχαίας ελληνικής και βυζαντινής λόγιας πα­ ράδοσης. Στο πλαίσιο της προσπάθειας αυτής είναι και η παρούσα έκδοση σε μετάφραση, σχολιασμό και ανά-

Σ

73

ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2007

Ξ εν οφ ώ ντειος Σ ω κράτης Α' Απομνημονεύματα λύση του χαλκέντερου Θεόδωρου Γ. Μαυρόπουλου με κείμενα του Ξενοφώντος. Η έκδοση περιέχει το πρω­ τότυπο αλλά και την εξαιρετική μετάφραση του Θ. Γ. Μαυρόπουλου, συνοδευόμενη από εκτενή σχόλια και α­ ναλύσεις που βοηθούν τον αναγνώστη να εντρυφήσει σε βάθος στην ουσία του κειμένου αλλά και παρέχοντάς του πλήθος πληροφοριών με βάση τις οποίες μπο­ ρεί να αντιληφθεί τον ιστορικό περίγυρο μέσα στον οποίο γράφτηκαν τα έργα αυτά. [ΔΗΜΗΤΡΗΣ Β. ΤΡΙΑΝΤΑΦΥΛΛΙΔΗΣ]

[ δ ι α β α ζ ω Β Ι Β Λ Ι Ο Π Α Ρ Ο Υ Σ Ι Α Σ Η

]

Dr. Jan - Uwe Rogge ______________________________ _____________Ψ Υ Χ Ο Λ Ο Γ Ι Α Έλενα Παλαντζά Ο φ ό β ο ς δυνα μ ώ νει τα πα ιδ ιά Εκδόσεις θυμόρι, 2007 σελ. 330, τιμή: 17,00 ευρώ το βιβλίο αυτό ο Γιαν - Ουβέ Ρόγγε θίγει ένα λεπτό θέμα, που απασχολεί συχνά τους γονείς. Ποιο μι­ κρό παιδί δεν έχει εμφανιστεί ξαφνικά μπροστά μας με τις πιτζάμες του, λέγοντας: «Μαμά, δεν μπορώ να κοι­ μηθώ, φοβάμαι». Πολλοί γονείς ωστόσο επιθυμούν να μεγαλώσουν τα παιδιά τους σε μια ατμόσφαιρα προφυλαγμένη από το φόβο. Όταν όμως τα παιδιά αρχίζουν να μιλούν για ληστές, βρικόλακες και άλλα τέρατα, νιώ­ θουν ότι κανείς δεν τα καταλαβαίνει -και με το δίκιο τους, όταν τους λένε: «Δεν υπάρχει λόγος να φοβά­ σαι!». Η χιλιοειπωμένη αυτή φράση λίγες φορές ισχύει για τα παιδιά, κυρίως για τα μικρά, υποστηρίζει ο συγ­ γραφέας. Ζωή χωρίς το αίσθημα του φόβου δεν υπάρ­ χει και, βεβαίως, ούτε για τα παιδιά. Συχνά όμως οι γο-

Σ

νείς νομίζουν πως έχουν κάνει κά­ ποιο λάθος, πως εκείνοι είναι υπεύθυνοι για το φόβο και τη δει­ λία των παιδιών τους. Όταν όμως απλουστεύσουν το πρόβλημα, λέ­ γοντας: «Δεν είναι και τόσο φοβε­ ρό» ή «Έλα, μην κάνεις έτσι», κάνουν τα παιδιά να νιώ­ θουν εγκαταλελειμμένα στους φόβους τους, με αποτέ­ λεσμα να μη φανερώνουν στους γονείς τους αυτούς του φόβους και να τους καταχωνιάζουν. Ο Ρόγγε όμως ισχυρίζεται ότι τα παιδιά χρειάζονται το φόβο. Γιατί ο φόβος δυναμώνει, αρκεί το παιδί να βρίσκει κατανόη­ ση όταν τους ομολογεί και να μάθει πώς να τους ξεπεράσει. [ΚΑΡΑΜΟΛΕΓΚΟΥ ΔΗΜΗΤΡΑ]

- Μ lucxcticsn twv Πνευμαακών Δυνάμεων - Βιβλίο και Μύ3ο ι twv Βο^όμιλων - Τα Τβάκρα και ια Ανθρώπινα - Οι DvcupatiKCS Διδαβκολίο tov Ενεργειακά Πεβία Μάρκον, Αυρήλιου - Αρχαία Ιδεώδη cto v Σύγχρονο TcKtovuspo

r

- Το όνειρο ηον Α$νπνί|α - Βιβλία και Μύ$οι twv BogopAwv - Itοχαομοί novw m m Τιλοβοφα tnv Φυκολοφα και tov Μυσακβμδ

Βιβλία και Μύθοι Τα Δύο Ορια

Χαρ- Τρικούηπ 134» Π 4?3 tnA-fex: 210361221?» 2103627426

[

] Β Ι Β Λ Ι Ο Π Α Ρ Ο Υ Σ Ι Α Σ Η

δ ι α β α ζ ω

Κ Ο Ι Ν Ω Ν Ι Ο Λ Ο Γ Ι Α

__________________________________ Pierre Bourdieu

Μετάφραση: Εφη Γιαννοπαύλου Εκδόσεις Πατάκη, 2007 σελ. 228, τιμή: 14,50 ευρώ

Η ανδρική κυριαρχία

προβληματισμός του Μπουρντιέ γύρω από την ανδρική κυ­ ριαρχία προκάλεσε πλήθος αντι­ δράσεων, κυρίως από φεμινιστικές οργανώσεις, οι οποίες κατηγόρη­ σαν το συγγραφέα αφενός ότι αμ­ φισβήτησε τις κατακτήσεις του φεμινιστικού κινήματος, αφετέρου ότι παρουσίασε τα θύματα της κυριαρχίας αυτής ως συμμέτοχα στην επιβολή της. Ωστόσο, ανατρέποντας τη συνηθισμένη θεώρηση του ζητήματος αυ-

Ο

τού και μέσα από μια πολυετή εργασία που οδήγησε στην παρούσα τελική μορφή του βιβλίου, ο Μπουρντιέ μεταθέτει το πρόβλημα στο χώρο του πολιτικού και, παράλληλα, με τα καίρια ζητήματα που θέτει η επιστη­ μονική του ανάλυση, διατυπώνει μια καταγγελία και μια πρόταση πολιτικής δράσης που θα έπρεπε να αναλά­ βουν τα θύματα της ανδρικής κυριαρχίας, δηλαδή οι γυ­ ναίκες και οι ομοφυλόφιλοι. [ΚΑΡΑΜΟΛΕΓΚΟΥ ΔΗΜΗΤΡΑ]

Γουαταύος Φλωμπέρ ______

ΓΟΥΣΤΑΥΟΣ ΦΛΟΜΠΕΡ

Το ταξίδι στη ν Ελλάδα

έκτη επανέκδοση ενός ιστορικού κειμένου: Το τα­ ξίδι στην Ελλάδα του Γουσταύου Φλωμπέρ είναι, την ίδια στιγμή, και μια ιστορική έκδοση, αφού τη με­ τάφραση υπογράφει ο Παύλος Ζάννας και τον πρόλο­ γο ο Κ. Θ. Δημαράς. Πάντα με γοήτευαν οι περιγραφές των περιηγητών. Πό­ σο μάλλον όταν στη θέση του περιηγητή βρίσκεται ο Γουσταύος Φλωμπέρ, ο οποίος επισκέφτηκε την Ελλά­ δα από τον Δεκέμβριο του 1850 μέχρι τον Φεβρουά­

Η

ριο του 1851. Σκόρπιες σημειώ­ σεις, βιαστικές εντυπώσεις, που όμως γίνονται παρατηρήσεις με άλ­ λη βαρύτητα όταν υπογράφονται από τον Γουσταύο Φλωμπέρ. Και, παράλληλα, ένα ταξίδι στο χρόνο για την όψη που είχαν πριν από 160 περίπου χρόνια η Αθήνα, το Δαφνί, η Λιβαδειά, η Αράχωβα, το Αργος, η Σπάρτη, η Ολυμπία... [ΟΛΓΑ ΣΕΛΛΑ]

Μετάφραση: Βασιλική Νταλάκου, Κατερίνα Βασιλικού Εκδόσεις Gutenberg, 2007 σελ. 694 ο βιβλίο του Robson είναι ένα I δοκιμασμένο βοήθημα που προτείνεται στα περισσότερα αγγλοσαξωνικά πανεπιστήμια για • τους προπτυχιακούς και μεταπτυ­ χιακούς φοιτητές Κοινωνικών Επι­ στημών που παρακολουθούν μαθήματα μεθοδολογίας των κοινωνικών ερευνών ή προσανατολίζονται για έρευ­ να διδακτορικού χαρακτήρα στο πλαίσιο των σπουδών τους. Το βιβλίο καλύπτει ένα μεγάλο εύρος μεθόδων

30

ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2007

Η έρ ευ να του π ρ α γμ α τ ικ ού κόσμου

έρευνας που μπορούν να διεξαχθούν από έναν ερευ­ νητή ή και από μια μικρή ομάδα ερευνητών. Στο πρώ­ το κεφάλαιο υπάρχουν οι απαραίτητες προετοιμασίες πριν από την έρευνα. Στο δεύτερο κεφάλαιο υπάρχει αναλυτικά το πώς γίνεται ο σχεδιασμός μιας έρευνας. Το τρίτο κεφάλαιο αφορά τις ακολουθούμενες τακτι­ κές και το τελευταίο την επεξεργασία των δεδομένων. Χρήσιμος είναι και ο επίλογος με επιμέρους παρατη­ ρήσεις. [Γ. Ν.]

Ε Κ Δ Ο Σ Ε Ι Σ

ΙΚΑΡΟΣ

Ο Νίκος Εγγονόπουλος στις Εκδόσεις "Ικαρος

Σκύβοντας μέσα στον καθρέφτη... επ έτειος

Η

των

ΙΟ Ο

χρόνων

από

τη

γέννηση

του

Νίκου

Εγγονόπουλου βρίσκει αποκατεστημένη τη μνήμη του ποιητή μεταξύ των πιο σημαντικών ελλήνων καλλιτεχνών της γενιάς του, με πολλά αφιερώ ματα και τιμητικές εκδηλώσεις. Λοιδορήδηκε, δίχασε, αλλά και

προβλημάτισε. Αυτά ανήκουν στο παρελδόν. Σήμερα τιμάται από όλους. Η συνδετότητα της δημιουργίας του αφήνει ακόμα πολλά περιθώρια μελέτης και δοκιμών επαναπροσέγγισής του. Το Διαβάζω είχε δημοσιεύσει ένα αφιέρω μα στο τεύχος 3 8 1 με πολλά στοιχεία και αποτιμήσεις. Σήμερα με τα ά ρ θρ α που ακολουθούν επιχειρεί ορισμένες «πλαγιοκοπήσεις» στην εγγονοπούλεια ύλη. Γιάννης Ν. Μπασκΰζος

δ ι α β α ζ ω ] . Α Φ Ι Ε Ρ Ω Μ Α

Έλλη Φιλοκύπρου

ΜιΒούσε μιαν άηηπ γλώσσα: υπ ερρεαΠ ιομός και μοναξιά ς επαναστατικό κίνημα ο υπερρεαλισμός διακατέχεται από αισιοδοξία: σε μια καινούργια, δικαιότερη κοινωνία, απελευθερωμένος από τα δεσμό των συμβά­ σεων και της λογικής, ο άνθρωπος θα γνωρίσει την υπαρξιακή και ερωτική πλήρωση. Επιγράφοντας με αποσπάσματα των υπερρεαλιστικών μανιφέστων τις δύο πρώτες συλλογές του, ο Εγγονόπουλος δείχνει ότι συμμερίζεται την αισιοδοξία αυ­ τή. Άλλωστε, η χαρά, η ερωτική ευφορία, η αίσθηση της ελευθερίας είναι παρούσες στο έργο του. Ωστόσο, το ιδιαίτερο σήμα της ποιητικής του χαρακτηρίζεται επίσης από μια ατμόσφαιρα πίκρας. Φορέας της υπερρεαλιστικής φωνής που συνεχίζει να κηρύττει την παραμονή του θανάτου και πάνω απ' τις θύελλες1, ελπίζοντας ότι μέσω του υπερρεαλισμού θα προσδιοριστεί το σημείο εκείνο του πνεύματος όπου οι αντι­ φάσεις καταργούνται2, ο ποιητής νιώθει συχνά να τον βαραίνει μια οδυνηρή μοναξιά, επιλεγμένη από τον ίδιο ή επιβλημένη από τους άλλους. Σύμφυτη της μοναξιάς και της πίκρας του, η νοσταλγία για κάτι ξεχασμένο ή μακρινό. Το ζήτημα που θα μας απασχολήσει εδώ είναι η σχέση της μοναξιάς και της νοσταλγίας με την υπερρεαλι­ στική φωνή του ποιητή. Η φυγή απ' την οχλαγωγή/και το θόρυβο/του σκοπευτηρίου και η συνακόλουθη απο­ μόνωση του ποιητή σε έναν παράξενο χώρο (πάνω στο ταβάνι) αποτελεί κάποτε επι­ θυμία του, η οποία όμως μένει μετέωρη. Στον «Μυστικό ποιητή» (Α573) ο ομιλητής πα­ ρακολουθεί τη γύρω του πραγματικότητα να μεταβάλλεται (η σκιά της λίμνης/απλώνονταν μες στο δωμάτιο) και να κυριεύεται από το τραγούδι της/μυστικής ορχήστρας/του νεκρού ποιητή. Μαγική συνέπεια του τραγουδιού η έλευση της ιδανικής αγαπημένης· μιας ύπαρξης ερωτικής και φασματικής ταυτοχρόνως:

Ω

και τό τε μπήκε η γυναίκα που περίμενα τόσον καιρό ολόγυμνη μες σ τ' άσπρα ντυμένη κάτω απ' το φως του φεγγαριού μ ε τα μαλλιά λυμένα μ ε κάτι μακριά πράσινα χορτάρια μέσα στα μάτια που κυματίζανε αργά ωσάν τις υποσχέσεις που δεν δοθήκανε ποτές σε μακρινές άγνωστες πόλεις και σ' άδεια ερειπωμένα εργοστάσια Ανήκοντας ταυτοχρόνως στο εδώ και στο αλλού, ανακαλώντας την απουσία και το μακρινό, η γυναίκα μορφοποιεί τόσο τον έρωτα όσο και την ποίηση4: μέσα στα μακριά/μαλλιά της επιθυμεί να χαθίεΠ ο ομιλητής, σαν το νεκρό ποιητή. Αν το κατορθώ-

<34

ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2007

οει, θα απαλλαγεί από την εξωτερική πραγματικότητα και θα κερδί­ σει την αιωνιότητα· ωστόσο, η φυγή είναι επώδυνη (να φύγω μακριά/μες στα σπασμένα τζάμια) και συνεπάγεται τη συγκατοίκηση με το θάνατο: έχοντας όμως πάντα μέσα στα μάτια τα μυστικά τραγούδια της νεκρής ορχήστρας ποιητή Πάντως, η αναχώρηση δεν ολοκληρώνεται· μένει στο επίπεδο της σκέψης ή της ευ ­ χής (κι έλεγα να χαθώ κι εγώ). Είτε επειδή ο ποιητικός του λόγος δεν επαρκεί ως όχη­ μα μετοίκησης είτε επειδή η προοπτική τον τρομάζει, ο ποιητής μένει μες στο δωμά­ τιο με τον ψίθυρο του τραγουδιού και την αλλόκοσμη μορφή. Μοναχικός και παράξενος εμφανίζεται ο Ποιητής στο «Ακριβώς όπως» (Α135): τι ζητούσες όταν γυρνούσες μόνος -φορώντας τα φορέματα τ ' ουρανούτη νύχτα μέσα στα καλειδοσκόπια και τη μέρα μέσα στους κινητήρες των μηχανών; Αυτό που ζητούσε (ζητούσα δ ε /τη χαρά/το σπόρο της νύχτας/το β ιο λί του ύηνου/τη/στάχτη) δεν ταυτίζεται με ό,τι τελικά βρήκε: την ξύλινη/φιγούρα/του καρα­ βιού. Η ερωτική ευτυχία, η συμφιλίωση με το θάνατο, η μέθεξη με τη μουσική και τα όνειρα δεν προσφέρονται πλήρως από την ξύλινη φιγούρα. Μέσω της φαντασίωσης η μοναξιά του αίρεται (τήνε βλέπω πλάγι μου/να φέγγει/η κοιλιά/ΤΗΣ/ωσάν φανάρι), αλλά μόνο παροδικά: ο ποιητής ξυπνά τις νύχτες με το πρόσωπο αυλακωμένο από τα δάκρυα. Αλλόκοσμος στη διάρκεια της αναζήτησής του, συναντά μια αλλόκοσμη μορ­ φή με την οποία συζεί, χωρίς όμως να παρηγορείται για τη μοναξιά του ή να ξεχνά τους ανέφικτους στόχους του. Δέσμιος της μοναξιάς του μένει ακόμη και όταν πραγματώνει, με φαντασιακό τρόπο, τους πόθους του. Νοσταλγός των μακρινών τόπων, αποφασίζει μια μέρα οδυνηρής μοναξιάς να μεταβεί στο Ελμπασσάν πηδώντας τις φωτιές του Αϊ-Γιάννη μ ε το βαθύ πόθο της Αλβανίας μες στην καρδιά Ιτουί («Ένα ταξίδι στο Ελμπασσάν», Α98-103). Ο τόπος που αντικρίζει του προσφέρει μια παροδική γαλήνη, η οποία σύντομα διαταράσσεταί: ο ταξιδιώτης ανακαλύπτει πως έχει εισχωρήσει σ' έναν εφιάλτη: αόμματοι άνθρωποι χάνονται στη γωνιά του δρόμου για να ξαναφανερωθούν [...] να συνεχίσουν ατάραχοι το απαίσιο σεργιάνι τους. Καταλογίζοντας στον εαυτό του ένα μεγά­ λο σφάλμα, κλαίει πικρά. Η περιοχή της φαντασίας παγιδεύει τελικά τον δημιουργό

ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2007

85

[

Δ I A B A Ζ Ο ]

Α Φ Ι Ε Ρ Ω Μ Α

της σε μια μορφοποίηση της πραγματικότητας: αποφασίζοντας, δηλαδή, τη φμγή από την πραγμα­ τικότητα λόγω της οδυνηρής μοναξιάς του, ο υπερ­ ρεαλιστής ποιητής δεν συναντά παρά την ίδια του τη μοναξιά εφιαλτικά σωματοποιημένη. Έχοντας εμπιστευτεί τη λυτρωτική δύναμη της φαντασίας, αισθάνεται εξαπατημένος6. Μια αντίστοιχη απάτη ελλοχεύει στον έρωτα. Στο πρώτο μέρος από το τρίπτυχο «Στα όρη της Μυουπόλεως» (Α104-10) περιγράφεται ο δρόμος προς την αγάπη που οδηγεί στα ύψη μέσα από χρώματα και μουσικές. Στο δεύτερο μέρος ο αφηγητής βρί­ σκεται αιχμάλωτος οε έναν χώρο που μάλλον εικονίζει πορνείο (κόκκινα βελούδα, βαριά μυρωδιά μούχλας και ηδονής) μ ό ν ο ς με έναν άγνωστο βασανιστή ο οποίος πάνω στο μέτωπό μου/με πυραχτωμένα μακριά σίδερα/μού 'γράφε συνεχώς/αυτές τις λέξεις/-σα σύμβολο τρομέρό-//«πατήρ-μήτηρ»//«ανήρ-γυνή». Αν στο πρώτο μέρος περιγράφεται με θετικούς όρους το αίσθημα του έρω­ τα, στο δεύτερο ο σωματικός, ανεκπλήρωτος πό­ θος εγκλωβίζει τον αφηγητή σ' έναν εφιάλτη. Από αυτόν τον εφιάλτη επιχειρεί ίσως να ξεφύγει οτο τρίτο μέρος μετατρέποντας τον εαυτό του οε υπερρεαλιστικό πλάομα (κοσμώ το μέτωπό/μου/με ψάρια κι ομπρέλες)· επιδιώκει, επομένως, μια ευτυχισμένη λύση με την παρέμβαση της φαντασίας. Ωστόσο, για μια ακόμη φορά η φαντασία δεν προφυλάσσει από την αλήθεια, αλλά, μέσα από τις ιδιάζουσες διεργασίες της, την αποκαλύπτει. Έτσι, στο τέλος του ποιήματος ο αφηγητής μένει μόνος σε ένα ακρογιάλι, ενώ τα χέρια του γίνονται/οι σκουριαομένες/άγκυρες των/ναυαγίων. Στη μοναξιά του, ο ποιητής μπορεί να κατασκευάσει με τα υλικά της τέχνης του έναν ευτυχισμένο δρόμο προς την αγάπη. Τελικά δεν κατορθώνει όμως να προφυλάξει τον εαυτό του από την επίγνωση της μοναξιάς, η οποία μορφοποιείται, με τη συνδρομή της φαντασίας, και κυριεύει το σώμα του (σκουριασμένες άγκυρες ναυαγίων) και το οπτικό του πεδίο: βλέπει μακριά στα βάθη του ορίζοντα/τα τελευ­ ταία φώ τα/τ ο υ/χ α μ ο ύ. Η συνειδητοποίησα της υπαρξιακής και ερωτικής μοναξιάς υπόκειται στο λόγο και τον προκαλεί: 1..1 δεν χωρείκαμιάν αμφιβολία, είμαστε μόνοι, μόνοι, πάντα μόνοι, αιώνια, βασανιστικά, μόνοι. Όλοι. Όλοι. Εμείς, εσείς, όλοι. Όμως εγώ είμαι ο μόνος, πάλι, που δεν τη δέχεται την αισχρή τούτη καταδίκη, και διαμαρτύρουμαι, και χτυπιέμαι, και το φωνάζω. Μόνον εγώ. («Το γεράκι», Β130) Προκειμένου να αλαφρώσει τη μοναξιά, ο λόγος επιστρατεύει τη φαντασίωση, η οποία κάποτε υποχωρεί μπροστά στην πραγματικότητα. Το «Γεράκι», για παράδειγμα, εισάγεται με τη φράση Ένα γέλιο γυναικείο ακούγεται μακριά, και διορθώνεται μετά

<50

ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2007

tn v αναγνώριση της μοναξιάς: Και μια λεπτομέρεια: η κυρία δεν γε­ λούσε. Έκλαινε. Μας είχε γελάσει ο άνεμος. Άλλοτε, αντίθετα, η φα­ ντασίωση κατορθώνει να υποκαταστήσει την πραγματικότητα, όπως στο «Ένα ταξίδι στο Ελμπασσόν», αίροντας όμως μόνο προσωρινά τις σμνθήκες ποα την δημιούργησαν: η μοναξιά επανέρχεται μεταμορ­ φωμένη αλλά επίμονη, αναγκάζοντας τον ποιητή να την αντικρίσει. Ωστόσο, πέρα από την παροδική ανακούφιση, ο λόγος ανοίγει κά­ ποιες διεξόδους, έστω επισφαλείς και αβέβαιες, συμμαχώντας είτε με την πραγματικότητα, όπως στο «Γεράκι» (μετά τη διόρθωση του γέλιου σε κλάμα, το κείμενο κλείνει με τις φράσεις: Μια βάρκα παλεύει πάνω σ τ' αφριομένα κύματα. Εί­ ναι μακριά, α λ λ ' ολονέν πλησιάζει) είτε με τη φαντασίωση (η φιγούρα του καραβιού μετατρέπεται σε ερωτική σύντροφο). Κάτοχος της αλήθειας, την οποία αποκαλύπτει ισορροπώντας μεταξύ πραγματικού και φαντασιακού, ο υπερρεαλιστικός λόγος κρατά τον δημιουργό του ανάμεσα στην οδύ­ νη της μοναξιάς και στην ελπίδα της άρσης της. Άλλωστε ο ίδιος ο λόγος μένει συ­ χνά ανολοκλήρωτος· ο ποιητής διαπιστώνει την αδυναμία του να εκφράσει πλήρως την ψυχική του κατάσταση: σκέψου πως είν ' αδύνατο πως είναι και απολύτως περιττό να ξεφωνίσεις και να πεις όλη τούτη τη φλόγα όπου τρώει τα σωθικά σου («Καφφενεία και κομήτες ύστερα από τα μεσάνυχτα», Β127) Αν αδύνατο είναι εξαιτίας της ανεπάρκειας του λόγου, είναι και απολύτως περιττό εξαιτίας της άρνησης των άλλων να καταλάβουν. Έτσι, μια αιτία της μοναξιάς του ποιητή είναι η ποιητική του ιδιότητα- ο υπερρεαλιστικός λόγος τον καθιστά ακατανόη­ το και τον απομονώνει, επιφυλάσσοντάς του μια μοίρα ανάλογη με εκείνη των ηρώων του7. Έχοντας δηλώσει πως επιθυμεί να τραγουδήσει τον Οδυσσέα Ανδρούτσο όπως και τον Σίμωνα Μπολιβάρ όχι γιατί κι οι δυο τους υπήρξαν για τις πατρίδες, και τα έθνη, και τα σύνολα, κι άλλα παρόμοια που δεν εμπνέουν,/Παρά γιατί σταθή­ κανε μες στους αιώνες, κι οι δυο τους, μονάχοι πάντα, κι ελεύθεροι, μεγάλοι, γενναίοι και δυνατοί, ο Εγγονόπουλος συνεχίζει: Και τώρα V απελπίζουμαι που ίσαμε σήμερα δεν με κατάλαβε, δεν θέλησε, δε μπόρεσε να καταλάβει τι λέω, κανείς; (Μπολιβάρ, Β10)8. Αν και περιθωριοποιημένος από τους άλλους, επιμένει στον επικοινωνιακό προ­ σανατολισμό της ποίησής του. Ικανός να διεισδύει μέσα στους σκολιούς μαιάνδρους της ανθρώπινης ψυχής, ο ποιητής παρεμβαίνει για να σώσει τους ανθρώπους που τον περιφρονούν: αναλαμβάνει το πηδάλιο του καραβιού σε ώρα κινδύνου, αυτός, που δεν έχει τη χαρά κι όμως τήνε γνωρίζει- αλλά μοναδική του συντροφιά είναι, και πά­ λι, η φιγούρα του καραβιού: η ερωμένη του («Η πραγματικότης», Β147), όπως και αλ­ λού («Νυκτερινή Μαρία», Α62), μοναδικός του φίλος είναι ο ιταλός Γουλιέλμος Τσίτζης, τον οποίον άλλω στε δεν γνώρισα ποτέ και για τον οποίον αμφιβάλλω ακόμα κι αν υπάρχει9. Εγκλωβισμένος στην ετερότητά του (καίω τα νιάτα μου 1...1 λέω το άθροισμα (...) κλαίω τις θύμησες (...) κι ε ίμ ' ο Μινώταυρος, Α77Λ επισύρει όχι απλώς την αδιαφορία ή την περιφρόνηση αλλά και την έχθρα των συνανθρώπων του, και εκτελείται («Νυκτερινή Μαρία», Α62), αν και ανεπιτυχώς.

ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2007

87

[

Δ Ι Α Β Α Ζ Ω

]

Α Φ Ι Ε Ρ Ω Μ Α

Μέσα στην υπαρξιακή και ερωτική μοναξιά του και ατην κοινωνική ίο υ απομόνωση, την οποία κάποτε επιλέγει ο ίδιος σ' έναν τόπο θυσίας (αρέ­ σει στον ποιητή/ν' απομονώνεται/σε μιαν υπερήφανη/-και γαλάζια- μοναξιά [A113D, ο ποιητής αισθάνεται συχνά προδομένος από τον λόγο που του επιτείνει τη μοναξιά ή τον αποκλείει απ' όσα επιθυμεί. Στην «Πολυξένη» (Α29) ο λόγος για τήν απούσα αγαπημένη δεν κρατά τίποτε από τη μορφή της. Μαζί της εξαφανίζεται η μορφή του ποιητή. Το μόνο που μένει μέσα στον λόγο-καθρέφτη είναι το όνομα της κοπέλας, σηματοδο­ τώντας την απώλεια αλλά και το πέτρωμα της εμπειρίας: Και όμως την έχασα [...] Στη θέση της βρέθηκε μονάχα ένας καθρέπτης. Κι όταν έσκυψα να δω μέσα σ' αυτόν τον καθρέφτη, δεν είδ ' ά λλο τίποτες παρά μόνο δύο μικρά λιθάρια: το ένα ελέγετο Πολυξένη, και το άλλο, Πολυξένη επίσης. Ποιητής και Μούσα, 1939

0 ποιητικός λόγος συμμαχεί με τη μοναξιά· ενώ υπόσχεται να παρηγορήσει μέσω μιας μορφοποιητικής μνήμης, καταστρέφει τη μορφή για να δη­ μιουργήσει τη λέξη. Σκύβοντας στον καθρέφτη, ο ποιητής διαπιστώνει πως απουσιά­ ζει και ο ίδιος, έχοντας αντικατασταθεί από το λόγο10. Όπως δηλώνει σε άλλο ποίημα («Χαίρείσίτε», Β70), πουθενά δεν μπόρεσα να συναντήσω τον εαυτό μου ακούω φωνές

Η τελευταία φράση δεν είναι ασύνδετη με τις προηγούμενες: καθώς εμπλέκεται στην ποιητική περιπέτεια, ο ποιητής δεν συναντά ούτε άλλα πρόσωπα που θα άρουν τη μοναξιά του ούτε το αντικείμενο της πρωταρχικής του νοσταλγίας: την ουσία της ύπαρξής του. Συναντά μόνο τον ίδιο τον λόγο, ο οποίος μεταμορφώνεται, οδηγεί σε περιπλανήσεις (το ποίημα συνεχίζεται συνδέοντας τις φωνές με ανέμους θαλασσι­ νούς, ένα δάσος, έναν ορμίσκο), αλλά αφήνει το αρχικό κενό ανεκπλήρωτο. Αντί για τον εαυτό του ο ποιητής -και όσοι άλλοι επιχειρούν ένα παρόμοιο ταξίδι- βρί­ σκει τις περιπέτειες της νοσταλγίας. Η ποιητική περιπέτεια αφορμάται από τη νοσταλ­ γία μιας αυθεντικής ύπαρξης, αλλά το μόνο που τελικά επιτυγχάνεται είναι η ίδια η περιπέτεια. Η επαφή με την αυθεντική ύπαρξη απαγορεύεται από τον λόγο, ο οποίος αυξάνει τη μοναξιά του ποιητή αποκόπτοντάς τον από τον συναντημένο στα παιδικά του χρόνια εαυτό του:

as

ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2007

αν στη θέση τής αόρατης αιολικής άρπας που ρου χρησιμεύει Via κεφάλι είχα μια τετράγωνη πλάκα πράσινο σαπούνι έτσι που ν' ακουμπά απαλά η μια της άκρη ανάμεσα στους δυο μου ώμους αν ήτανε δυνατό ν' αντικαταστήσω τα ιερά σάβανα της φωνής μου μ ε την αγάπη που έχει μια μεταφυσική μουσική κόρη για τις μαύρες ομπρέλλες της βροχής ίσως τότες μόνο τότες θα μπορούσα να πω τα φευγαλέα οράματα της χαράς που είδα κάποτες -σα ν ήμουνα παιδίκοιτάζοντας ευλαβικά μέσα στα στρογγυλά μάτια των πουλιών («Το καράβι του δάσους», Α33) Μέσω του υπερρεαλιστικού λόγου ο ποιητής δεν συναντά τον πρώτο του εαυτό , αγ­ γίζει, ωστόσο, την αλήθεια των πραγμάτων· μια διαδικασία που και πάλι εντείνει τη μοναξιά, καθώς η αλήθεια εντοπίζεται όχι στην επιφάνεια των πραγμάτων αλλά σε έ ­ να βάθος συνειρμών, συμβόλων, μεταφορών και μετωνυμιών, και κοινωνείται δύσκο­ λα12. «Οι φωνές» (Β99) που ακούει και καταγράφει ο ποιητής [...] λεν το κάθε τι μ ε τ ' όνομά του λεν το νερό της βρύσης

ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 200/

33>

[

δ ι α β α ζ ω ] Α Φ Ι Ε Ρ Ω Μ Α

στόμα τα μαύρα τα ψηλά τα δέντρα λήθη τη νύχτα μες στις ρεματιές Ομφάλη Αναγκάζοντας τον ποιητή να ονομάσει εξαρχής πράγματα και εμπειρίες15, τον παρα­ σύρουν σε μια ποιητική περιπέτεια με άγνωστη έκβαση: το ποίημα καταλήγει και λένε δάσος μες στη νύχτα την καρδιά μου παραπέμποντας, όπως επισημαίνει η Ρένα Ζαμάρου, στη δαντική selva oscura14. Ποιητική περιπέτεια και μοναξιά ταυτίζονται: το νυχτερινό δάσος συμβολίζει την άγνωστη περιοχή της ποίησης, αλλά ταυτοχρόνως μορφοποιεί -έρημο από ανθρώ­ π ους-τη βαθιά μοναξιά του ποιητή, Γράφοντας για να λυτρωθεί από τη μοναξιά του, ο ποιητής βυθίζεται σ' αυτήν όλο και περισσότερο: εκφράζεται σε μια διαφορετική από των άλλων γλώσσα, η οποία τον οδηγεί στην αλήθεια, αλλά παρεμποδίζει την επικοινωνία. Παράλληλα, ο λόγος τείνει να υποκαταστήσει την εξωτερική πραγματι­ κότητα με λέξεις, εγκλωβίζοντας τον ποιητή, ενώ και η διέξοδος που του προσφέρει προς έναν φαντασιακό κόσμο αποδεικνύεται απατηλή, καθώς η μοναξιά συνοδεύει και εκεί τον ποιητή, αναγκάζοντάς τον να την αντικρίσει στις αλλόκοτες μεταμφιέσεις της. Η υπερρεαλιστική φωνή είναι, λοιπόν, δημιούργημα και δημιουργός μιας πολυδιάστα­ της μοναξιάς και νοσταλγίας. Σε αυτήν τη φωνή εμμένει ο ποιητής, αναγνωρίζοντας στην ετερότητά της την υπαρξιακή του αλήθεια: Μιλούσε μιαν άλλη γλώσσα, την ιδιάζουσα διάλεκτο μιας λησμονημένης, τώρα πλέον, πόλεως, της οποίας και ήτανε, άλλωστε, ο μόνος νοσταλγός. («0 εραστής», Β178) ■

1Αντρέ Μπρετόν, Μανιφέστα του σουρρεαλιομού, εισαγωγή, μετάφραση, σχόλια Ελένης Μοσχονά, ΑθήναΓιάννινα, Δωδώνη 1983, σ. 31 (απόσπασμα από το Μανιφέστο του 1924). 2Ό.π., σ. 64 (απόσπασμα από το Δεύτερο Μανιφέστο, του 1930). ! Όλες οι παραπομπές γίνονται στην έκδοση: Νίκος Εγγονόπουλος, Ποιήματα, τ. Α' και Β', Αθήνα, Ίκαρος, 1985. * Ρένα Ζαμόρου, 0 ποιητής Νίκος Εγγονόπουλος. Επίσκεψη τόπων και προσώπων, Αθήνα, Καρδαμίτσας 1993, σ. 98: «[...] η γυναίκα που μπαίνει στο δωμάτιο (ενώακούγεται η ορχήστρα του νεκρού ποιητή), εκτός από την ερωτική διάθεση που εκπέμπει, εκφράζει, όπως έχουμε ήδη υπαινιχθεί, την ίδια την κατάσταση της ποιητικής δημιουργίας».

90

ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2007

5Η Φραγκίσκη Αμπατζοπούλου διακρίνει οτα μυστικά τραγούδια μια ελπίδα: «Το “τραγούδι” αυτό μπορεί να γίνει η νέα προοπτική της ποίησης, η νέα δύναμη, που θα ζωντανέψει τη “νεκρή”ορχήστρα»: Νίκος Εγγονόπουλος. Η ποίηση στον καιρό του τραβήγματος της ψηλής σκάλας, Αθήνα, Στιγμή 1987, ο. 39, ‘ Βλ. σχετικά την παρατήρηση του Στέφανου Ροζάνη: «Ο “ακραιφνής”υπερρεαλιστής Εγγονόπουλος συναντά κάποτε το νεκρικό Ελμπασσάν για να ακυρώσει την υπερρεαλιστική του γραφή σχεδόν στανικά»: «Στα σοκάκια του Ελμπασσάν (Σχόλιο για ένα αβέβαιο ποίημα)», Χάρτης 25/26 (1988) 198. 7Πρβλ. την επισήμανση του Βαγγέλη Χατζηβασιλείου αναφορικά με τον Μπολιβάρ: «ο απόβλητος ποιητής-αφηγητής [...] ταυτίζει την τύχη του με τη μοίρα των ηρώων του, αποδίδοντας στο συμβολικό νόημα των πράξεών τους τα πάθη (παραγνώριση, εχθρότητα) και τα κέρδη (η μοναξιά του τολμητία) του»: «Μπολιβάρ: εθνικός ποιητής ή ήρωας του ελληνικού υπερρεαλισμού;» Χάρτης 25/26 (1988) 96-97. * Παραθέτοντας τους στίχους αυτούς του Μπολιβάρ ο Αλέξανδρος Αργυρίου προτείνει: «Μήπως πρόκειται για έναν Ύμνο στην Ελευθερία συνθεμένο με αντιηρωικό πνεύμα, έτσι που τελικά μεταβάλλεται σε Ύμνο της Μοναξιάς του Ήρωα [...];»: «Ο Νίκος Εγγονόπουλος και ο υπερρεαλισμός» [1976], Διαδοχικές αναγνώσεις ελλήνων υπερρεαλιστών, Αθήνα, Γνώση 1983, ο. 161. * Πειστικότατη είναι η ερμηνεία που προτείνει ο Νάνος Βαλαωρίτης για τον Γουλιέλμο Τσίτζη: «κατασκευασμένο σύνθετο πρόσωπο [...] που αποτελείται μισό από τον Γουλιέλμο Απολλιναίρ και τ’ άλλο μισό από τον Τζιόρτζιο Τσίτζη ή Gigi- υποκοριστικό του Γεωργίου ντε Κήρυκο. Ουσιαστικά είναι μια αυτοαναφορά στον ίδιο τον Εγγονόπουλο, που υπήρξε ποιητής και ζωγράφος»: «Το παράλογο και το έλλογο οτον Εγγονόπουλο», Διαβάζω 381 (1998) 148. ’"Το παράξενο καθρέφτισμα του ποιητή αποτελεί ίσως ένα έμμεσο σχόλιο στη σημείωση του Μπρετόν στο Δεύτερο Μανιφέστο του σουρεαλισμού (Μανιφέστα, ο. 118): «[...] υπάρχουν πραγματικές οπτασίες αλλά υπάρχει μέσα στην ψυχή κι ένας καθρέφτης οτον οποίο οι περισσότεροι άνθρωποι ίσως έσκυβαν χωρίς να βλέπουν το είδωλό τους. Ο απεχθής έλεγχος δεν λειτουργεί τόσο καλά. Το πλάσμα που αγαπάς ζει. Η γλώσσα της αποκάλυψης άλλες λέξεις τις προφέρει δυνατά, άλλες χαμηλόφωνα κι από πολλές πλευρές συγχρόνως. Πρέπει να εγκαταλείψει κανείς την ιδέα να την μάθει με φράσεις ασυνάρτητες». 11«Γιατί το ξέρω' πιο βαθιά κι απ’το πηχτόν αστρόφως,/κρυμμένος σαν αετός,/με περιμένει, εκεί που πια ο θείος αρχίζει ζόφος,/ο πρώτος μου εαυτός...»: Αγγελος Σικελιανός, «Ύμνος του μεγάλου νόστου», Λυρικός Βίος Β', φιλ. επιμ. Γ. Π. Σαββίδης, Αθήνα, Ίκαρος 1966, σ. 100. “ 0 Νάνος Βαλωρίτης σημειώνει: «Τέτοιες φωνές που μετατοπίζουν τις λογικές έννοιες κι αλληλουχίες, επιχειρούν να ζωντανέψουν τον νεκρό λόγο με μια νέα γραφή [...]»: «Για τον θερμαστή του ωραίου στους κοιτώνες των ενδόξων ονομάτων», Χάρτης 25/26 (1988) 85. 18Πρβλ. την παρατήρηση της Ρένας Ζαμάρου: «[...] οι φωνές προβαίνουν σε μια μετονομασία του κόσμου. Έχουμε δηλαδή μια διαδικασία καθολικής μετωνυμίας κατά την οποία αλλάζει ο καθιερωμένος κώδικας με τον οποίο περιγράφεται ο κόσμος», Οποιητής Νίκος Εγγονόπουλος, σ. 71. “Ό.π., σσ. 85-86. Για μια ανάγνωση της ποιητικής περιπέτειας που υπαινίσσονται οι πρώτοι στίχοι της Θείας Κωμωδίας: Nel mezzo del cammin di nostra vita/mi ritrovai per una selva oscura/che la diritta via era smarrita, βλ. Γιώργος Σεφέρης, «Η γλώσσα στην ποίησή μας» [1964], Δοκιμές Β' (1948-1971), επιμ. Γ. Π. Σαββίδης, Αθήνα, Ίκαρος, 1981, σ. 164: «Αφού ο ποιητής αφομοιώσει τα πράγματα που έχει μαζέψει η ιδιοσυγκρασία του από το γύρω κόσμο, φτάνει η στιγμή που θα νιώσει το κενό μέσα του, που θα νιώσει ότι βρίσκεται στο σκοτεινό δάοος, όπως έλεγα κάποτε, στη “selva oscura”, μόνος και αβοήθητος -άτι πρέπει να το εμπιστευτεί αυτό το κενό, επί ποινή θανάτου». Θπσεύς και Μινώταυρος, 1961

ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2007 3 1

[

Δ Ι Α Β Α Ζ Ω Α Φ I Ε Ρ Ω Μ

Φίλιππος ΦιΛιγ

Ο πολιτικός Νίκος ΕγγονόπουΠος ίναι λίγο περίεργο που σια άρθρα για τον Νίκο Εγγονόπουλο που δημοσιεύονται με την ευκαιρία της επετείου των εκατό χρόνων από τη γέννησή του δεν γίνε­ ται η παραμικρή μνεία στις ιδεολογικές του πεποιθήσεις, στην πολιτική του στά­ ση, καθώς και στην πολιτική διάσταση της ποίησής του. Με μια προσεκτική όμως μα­ τιά ο αναγνώστης θα δει με ευκρίνεια τις απόψεις του, και θα εντοπίσει τα κρυμμένα μηνύματα που εμπεριέχονται στους στίχους του. Πρώτα-πρώτα υπάρχει το περίφημο ποίημα «Ποίηση 1948» και ο στίχος του Τούτη η εποχή/του εμφυλίου σπαραγμού δεν είναι εποχή για ποίηση/κι άλλα παρόμοια, που γράφτηκε στη διάρκεια του Εμφυλίου και δείχνει όχι μόνο την ευαισθησία, μα και την αντίληψή του Εγγονόπουλου για το τι ακριβώς συνέβαινε, όταν οι μεν αποκαλούσαν τη σύρραξη «συμμοριτοπόλεμο» και οι δε «ανταρτοπόλεμο». Ειρηνόφιλος, αντιφασίστας και αντιναζιστής, ο ποιητής εξέφρασε τα πατριωτικά του αισθήματα, αλλά και τη συμπάθειά του προς τους αγωνιζόμενους κατά των κατακτητών αντάρτες, με το Μπολιβάρ, που το έγραψε στη διάρκεια της γερμανικής Κατοχής, «το χειμώνα του 1942 προς το 1943», μετά την ανατίναξη της γέφυρας του Γοργοπόταμου (25 Νοεμβρίου 1942) και τη μάχη στο Μικρό Χωριό Ευρυτανίας (18 Δεκεμβρίου του ίδιου χρόνου), ανάμεσα στους αντάρτες του ΕΛΑΣ που διοικούσε ο Άρης Βελουχιώτης και πολυπληθή ιταλικά στρατεύματα. Όλοι οι με­ λετητές χαρακτηρίζουν το ποίημα ύμνο προς την ελευθερία, αλλά διαφωνούν ως προς τον κεντρικό του ήρωα, αδυνατώντας να εντοπίσουν με ακρίβεια ποιο πρόσωπο κρύβεται έντεχνα πίσω από το προ­ σωπείο του Μπολιβάρ. Στις σημειώσεις που έγραψε ο Εγγονόπουλος πολύ αργότερα, το 1962, δεν έδω­ σε καμιά πληροφορία για τον ήρωά του, όπως έκα­ νε για τα υπόλοιπα πρόσωπα του ποιήματος, κι έτσι τα πράγματα, αντί να ξεκαθαρίσουν, συσκοτίστηκαν περισσότερο. Το μόνο που μας λέει είναι πως το όνομα του νοτιοαμερικανού επαναστάτη το χρησι­ μοποίησε «σαν προπέτασμα για την έξαλλη εκδή­ λωση Ελληνολατρίας του ποιήματος». Για να δούμε ποιρς κρύβεται πίσω από το προσω­ πείο του «Μπολιβάρ» είναι απαραίτητο να γνωρί­ σουμε τον ίδιο τον ποιητή, να μάθουμε τα βιώματά του, την εποχή που το έγραψε. Ποιος ήταν, λοιπόν, ο ζωγράφος, ποιητής, καθηγητής του Πολυτεχνεί­ ου, Νίκος Εγγονόπουλος; Θυμίζουμε ότι τον Ιανουάριο του 1941 επιστρατεύθηκε και στάλθηκε στο αλβανικό μέτωπο, στην πρώτη γραμμή του πυρός, όπου έμεινε μέχρι το τ έ ­ λος των επιχειρήσεων. Προηγουμένως, και προφα­ νώς λόγω των πολιτικών του πεποιθήσεων, στάλ-

Ε

I. ϋ i mum • J

Λ*

1ι

ύ &

• v ϊ

& a

1 Yk a

1j

Κλεοπάτρα, 1968

2> 2

ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2007

·

θηκε για «ανάνηψη» ατη «Διλοχία Πειραιώς», έναν «πειθαρχικό λόχο», που αποτέλεσε ένα αρκετά βασανιστικό «ιντερμέδιο», όπως σημειώ­ νει ο ίδιος, προσθέτοντας πως ιδιαίτερα την περίοδο της δικτατορίας της 4ης Αυγούστου ο όρος «διανοούμενος» ουνεπαγόταν και την έν­ νοια «του υπόπτου». Θυμίζουμε ότι σε μια τέτοια μονάδα, τον «πει­ θαρχικό ουλαμό» του Καλπακίου, είχε κάνει το μεγαλύτερο μέρος της στρατιωτικής του θητείας ο Θανάοης Κλάρας, ο μετέπειτα Αρης Βελουχιώτης. Επρόκειτο για μια μονάδα πεζικού, όπου στέλνονταν από το 1924 έως το 19S4 -όταν διαλύθηκε- κομμουνιστές στρατιώτες, γνωστοί για τις πολιτικές ιδέες και την πολιτική τους τοποθέτηση, αλλά και ύποπτοι για κάτι τ έ ­ τοιο, μαζί με στρατιώτες που είχαν τιμωρηθεί για διάφορες παραβάσεις. Το «Καλπάκι», που βρισκόταν στο ομώνυμο χωριό της Ηπείρου, ήταν κολαστήριο και θεωρήθη­ κε μια Μακρόνησος της εποχής. Η μεταξική δικτατορία δημιούργησε ξανά παρόμοιες μονάδες και οε μία από αυτές θήτευοε ο Εγγονόπουλος. Ύστερα από μια φονικότατη μάχη ανάμεσα σε ελληνικές και γερμανικές δυνάμεις που έγινε οτο Όστροβο στις 13 Απριλίου 1941, πιάστηκε αιχμάλωτος, κρατήθηκε μαζί με άλ­ λους από τους Γερμανούς σε στρατόπεδα «εργασίας αιχμαλώτων», όπου έσπαγε πέ­ τρες για τα οδοστρώματα, μα δραπέτευσε, αλώνισε με τα πόδια τη μισή Ελλάδα κι επέ­ στρεψε στην Αθήνα. Εμφορούμενος από μαρξιστικές, ή επαναστατικές, ή κομμουνιστι­ κές ιδέες, απαξιούοε να συχνάζει στα σαλόνια και στις καθωσπρέπει συνάξεις των αοτών διανοουμένων -τους αποκαλούσε «νερόβραστους»- από τους οποίους ξεχώρι­ ζε μόνο τον Ανδρέα Εμπειρικό, ομότεχνο και φίλο του, ο οποίος ως νεαρός είχε προ­ σχωρήσει οτον κομμουνισμό. Για την αρνητική του στάση απέναντι στη συντηρητική πνευματική ελίτ της εποχής ο Οδυσσέας Ελύτης στα Ανοιχτά Χαρτιά τού αποδίδει κάποιους χαρακτηρισμούς: «...δυοπρόσιτος, φιλύποπτος, εριστικός, αρνήθηκε για ένα μεγάλο διάστημα να συνεργαστεί μαζί μας». Όταν έγραφε το Μπολιβάρ, ένα ελληνικό ποίημα, ο Εγγονόπουλος έμενε σ' ένα παλιό, μισοχαλασμένο οπίτι στην οδό Κυψέλης 12 -στην οδό Κεφαλληνίας έμενε η μητέρα του Ερριέττη- κι επισκεπτόταν τακτι­ κά το σπίτι του Νίκου Καββαδία, στην οδό Αγίου Με­ λετίου 10, όπου σύχναζαν κομμουνιστές διανοούμε­ νοι: η Μέλπω Αξιώτη, η Έλλη Αλεξίου, ο Μενέλαος Λουντέμης, ο Βάλιας Σεμερτζίδης, ο Νικηφόρος Βρεττάκος, ο Κοσμάς Πολίτης, ο Μάρκος Αυγέρης και άλλοι. Οι Γερμανοί, που είχαν ενημερωθεί για την ιδεολογία του ποιητή, μα και για το Μπολιβάρ, το οποίο κυκλοφόρησε αρχικά σε χειρόγραφα και το διάβαζαν «σε συγκεντρώσεις αντιστασιακού χαρακτή­ ρα», υπογραμμίζει ο ίδιος, τον αναζήτησαν. Στα μέσα του 1944, κατόπιν υπόδειξης του Αγγέλου Έβερτ, αρχηγού της αστυνομίας και συγγενούς του, αναγκά­ στηκε να κρυφτεί στο σπίτι του Εμπειρικού, στην οδό Αινιάνος, μέχρι να ξεχαατεί η περίπτωσή του.

ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2007

5>3

[

Δ Ι Α Β Α Ζ Ω Α Φ I Ε Ρ Ω Μ

Το μίσος του Εγγονόπουλου κατά του ναζισμού και του φασισμού διαφαίνεται σε αρ­ κετά ποιήματα, αλλά η μη εκπεφρασμένη δημοσίως ιδεολογία του είναι γνωστή μό­ νο στους οικείους του και σ' έναν περιορισμένο αριθμό φίλων, οι οποίοι σπανίως κά­ νουν λόγο γι' αυτήν. 0 «Μπολιβάρ» «είναι καρπός των τρομακτικών βιωμάτων της Κα­ τοχής και ύμνος προς τον ήρωα-άντρα και ελευθερωτή», σύμφωνα με τη σύζυγό του Λένα, το γένος Τσιώκου. Αναμφίβολα, πίσω από τον «Μπολιβάρ» κρύβεται ο ίδιος ο ποιητής, ο πολεμιστής του αλβανικού μετώπου, ο αντιφασίστας. «Μπολιβάρ» όμως μπορεί να είναι επίσης ο Άρης Βελουχιώτης, ή ο Μάρκος Βαφειάδης, ή ακόμα ο Λένιν, προσωπικότητες που τον έθελξαν, όπως οι υπόλοιποι αντάρτες ή επαναστάτες που μνημονεύει: ο Ρήγας Φεραίος, ο Πασβαντζόγλου, ο Ανδρούτσος, ο Οικονόμου, ο Ροβεσπιέρος. Και γιατί ο Βελουχιώτης; Την εποχή της γραφής του Μπολιβάρ, τον τρομερό χειμώνα 1942-43, ο Άρης Βελουχιώτης, επικεφαλής ομάδας του ΕΛΑΣ -και σε συνεργασία με δυνάμεις του ΕΔΕΣ και άγγλους κομάντος- είχε ανατινάξει τη γέφυρα του Γοργοπόταμου, και ούντομα έγινε γνωστός και στην Αθήνα. Οι δρόμοι της πόλης είχαν πλημμυ­ ρίσει από αφίσες με τις οποίες τον καταζητούσαν οι αρχές Κατοχής, προσφέροντας ένα υπέρογκο ποσό για την κατάδοσή του. Οι φήμες για τα σημαντικά γεγονότα της εποχής έφταναν στην Αθήνα πιο γρήγορα από τις επίσημες αναφορές. Και όπως γρά­ φει στους Καπετάνιους ο Dominique Eudes, «η εποποιία του Άρη είχε δύο όψεις. Από τη μια, τα κατορθώματά του γίνονται τραγούδια και τρέφουν τη λαϊκή μυθολογία. Από την άλλη, η τραχύτητά του τροφοδοτεί το αστικό κουτσομπολιό και δημιουργεί, στους φιλελεύθερους κύκλους, την εικόνα μιας αντίστασης βουτηγμένης στο αίμα». Πώς κολλάει αυτό οτο θέμα μας; Είναι απλό. Στις σημειώσεις του ποιητή για το Μπολιβάρ διαβάζου­ με: «Μαξιμιλιανός ντε Ρομπεσπιέρ. 0 μέγας δημο­ κρατικός ηγέτης της Γαλλίας. Τελείως διαφορετι­ κός οτην πραγματικότητα απ' ό,τι μου το διδάξανε στα μαθητικά θρανία. Όχι μόνο δεν είτανε ο αιμο­ σταγής τύραννος που μου έλεγαν, αλλ' αντίθετα ένας αγνός ιδεολόγος...» Και γιατί ο Μάρκος Βαφειάδης; Τότε επικεφαλής του ΕΛΑΣ Μακεδονίας ήταν ο Βαφειάδης, ο μετέπειτα ηγέτης του Δημοκρατικού Στρατού και πρω­ θυπουργός της κυβέρνησης του βουνού. «0 Νίκος Εγγονόπουλος θαύμαζε το Μάρκο, τον οποίο είχε γνωρίσει προσωπικά», μας πληροφορεί η σύζυγός του Λένα. Όσο για τον Λένιν, τον ηγέτη της μπολ­ σεβίκικης επανάστασης στη Ρωσία, είναι πασίγνω­ στο πως τον θεωρούσε ιδανική επαναστατική μορ­ φή, σύμβολο του αγώνα των καταπιεσμένων της γης εναντίον κάθε μορφής εξουσίας και δεν παρέλειπε να τον μνημονεύει στις συνεντεύξεις του που είδαν το φως της δημοσιότητας μετά την πτώ­ ση της απριλιανής δικτατορίας. Είπε, για παράδειγμα, στα Νέα (17 Σεπτεμβρίου Θησεύς και Μινώταυρος, 1960 1976): «Θαυμάζω τον Λένιν, ήτο μεγάλος άνδρας».

2>Α-

ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2007

/ΚΑΤΑΝΟΩ/ Στην ίδια εφημερίδα (28 Μαρτίου 1978) εξομολογήθηκε: «Νέος ήμουν ευτυχισμένος ακούγοντας αυτό του Λένιν: Δι-και-ο-σύ-νη! Κοι­ νωνική δικαιοσύνη». Στο περιοδικό Η λέξη (1 Ιανουάριου 1981) διευ­ κρίνισε: «0 Λένιν κήρυττε την επανάσταση της κοινωνικής δικαιοσύ­ νης». «Είμαι μπολσεβίκος!» δήλωνε το 1948 στο Πολυτεχνείο, εν μέσω εμ­ φυλίου πολέμου, ο Εγγονόπουλος, όπως μας αποκαλύπτει η τότε μαθήτριά του κι αργότερα οικογενειακή του φίλη Μπέτυ Βακαλοπούλου, στέλεχος της κομμουνιστικής Αριστερός. Πράγματι, «ο Νίκος Εγγονόπουλος ήταν πάντα κομμουνιστής», μολονότι τα τελευταία δέκα χρόνια της ζωής του τα έζησε απομονωμένος στο σπίτι του, αδιαφορώντας για την πολιτική, μας διαβεβαιώνει η Λέ­ να Εγγονοπούλου. Στα πρώτα δύσκολα μετεμφυλιακά χρόνια ο Εγγονόπουλος, ο οποίος εργαζόταν στο υπουργείο Οικισμού και Ανοικοδομήσεως με την ομάδα του Πικιώνη, συνέπασχε με τον δεινώς χειμαζόμενο λαό. 0 φίλος του Θαλής Κ. Αργυρόπουλος γράφει στο Αντί (αρ.900-901, Ιούλιος 2007) πως, όταν κάποιος τον ρώτησε αν ήταν κομμουνιστής, απάντησε χωρίς δισταγμό: «Πώς είναι δυνατόν να είμαι αντίθετος σε μια κοσμοθεω­ ρία που μάχεται την ανισότητα και την αδικία ανάμεσα στους ανθρώπους;». Εκείνη την κρίσιμη εποχή ήταν παντρεμένος με τη Νέλλη Ανδρικοπούλου, μητέρα του γιου του Πάνου, κι έζησε μαζί της από τις εφημερίδες «την εκτέλεση του Μπελογιάννη στην Αθήνα», καθώς και την εκτέλεση «του ζεύγους Ρόζενμπεργκ στις ΗΠΑ», όπως γράφει στο βιβλίο της Επί τα ίχνη του Νίκου Εγγονόπουλου. Η κ. Ανδρικοπούλου μας είπε ότι ο Εγγονόπουλος συμπαθούσε τον Νικόλαο Πλαστήρα και πικραινόταν που ελληνικοί και ξένοι κύκλοι έμπλεξαν την κυβέρνησή του σε αυτή την τραγική ιστορία. Ωστόσο, ο Εγγονόπουλος δεν εκδήλωνε σε αυτήν τις πολιτικές του πεποιθήσεις. Θυμίζουμε, πάλι, πως στη διάρκεια της Κατοχής έγραψε ένα δημοτικοφανές «οργισμέ­ νο ποίημα», για να υμνήσει έναν αντάρτη του ΕΛΑΣ, ο οποίος εκτελέστηκε από τους Γερμανούς στο Επταπύργιο Θεσσαλονίκης: «Αλλ' όμως τώρα τραγουδώ το Μήτσο Αστεριού,/Που είταν αϊτός της Ρούμελης, πύργος στην Αταλάντη.../Εργάτες ριχτέ τα σφυριά, ριχτέ τα εργαλεία,/Και με τα χέρια λεύτερα μουντζώστε τους φασίστες.../Και τώρα σφιχτέ τις γροθιές, ψηλά σηκώσετέ τες/Ό λοι μαζί να ψάλλουμε της Εργατιάς της Νίκη...» Ο Εγγονόπουλος, επομένως, συγκαταλέγεται αυτοδικαίως -έστω και χωρίς κομματική τοποθέτηση- στους αριστερούς διανοούμενους, οι οποίοι στη διάρκεια του 20ού αιώ­ να επηρεάστηκαν από τα διδάγματα της Οκτωβριανής Επανάστασης και εμπνεύστηκαν από αυτήν. Αυτό συνέβαινε, έστω κι αν ο «Μπολιβάρ» είναι όνομα συμβολικό, η συνισταμένη πολλών προσώπων «και θα ήταν λάθος να τον ταυτίζουμε με μία μόνο προ­ σωπικότητα», σύμφωνα με τον βιογράφο του Ιάκωβο Μ. Βούρτση. Με αυτό συμφωνεί και η κόρη του Ερριέττη, η οποία μας είπε: «0 πατέρας μου ζωγράφιζε φιγούρες χω­ ρίς κεφάλια για να μπορεί ο καθένας να βάζει στη θέση τους όποιον θέλει». ■

:Το παρόν κείμενο δημοσιεύτηκε σε διαφορετική μορφή στην Κυριακάτικη Ελευθεροτυπία στις 28-29 Οκτωβρίου 1995, με τίτλο «Εγγονόπουλος ο “κόκκινος;"», ενώ ένα τμήμα του αναδημοσιεύτηκε στο περιοδικό Στίγμα, στο τεύχος 23, Απρίλιος-Ιούνιος 2007.

ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2007

3>5

δ

ι α β

α

ζ ω

]

. Α Φ Ι Ε Ρ Ω Μ Α

Σταυρούλα Γ. Τσούπρου

0 εσκεμμένος

υ π ερ ρ εα λ ιο μ ό ς ίναι γνωστά το λόγια του Εγγονόπουλου που αφορούν την προσωπική σχέση του με τον υπερρεαλισμό: «Στον υπερρεαλισμό δεν προσεχώρησα ποτέ. Τον υπερρεαλισμό τον είχα μέσα μου, όπως είχα μέσα μου το πάθος της ζωγραφι­ κής, από την εποχή που γεννήθηκα. Αλλά, για να βρω τον δρόμο μου τον αληθινό, τον υπερρεαλιστικό, για να μπορέσω να εκδηλωθώ ελεύθερα κι απερίσπαστα, αυτό το χρωστώ σε δυο κορυφαίους [...] τον μεγάλο ποιητή Ανδρέα Εμπειρικό και τον με­ γάλο ζωγράφο, τον μεγάλο Βολιώτη Γεώργιο ντε Κήρυκο»1. Ωστόσο, ο αληθινός δρό­ μος του Εγγονόπουλου, αν και διασταυρώθηκε, πέραν της αναγνωρισμένης από τον ίδιο αφετηρίας του, με ποικίλους άλλους υπερρεαλιστικούς δρόμους, χρωματίστηκε, όπως ήταν, άλλωστε, αναμενόμενο, από έναν μεγάλο δημιουργό, από τα δικά του ιδιαίτερα χαρακτηριστικά, που κάποτε, μάλιστα, δεν φαίνονταν να συμβαδίζουν με τα κύρια χαρακτηριστικό του κινήματος. Έτσι, ο Mario Vitti, για να έχουμε μία πρώτη γενική τοποθέτηση, θεωρεί την ύπαρξη της ιστορίας, όπως και του λογοτεχνικού παρελθόντος και των πολιτισμικών αναφο­ ρών, εντός της ποίησης του Εγγονόπουλου ως στοιχεία ξένα προς την καθαρό υπερ­ ρεαλιστική πρακτική, ενώ εξίσου μη συμβατή με τις αρχές του υπερρεαλισμού θεω­ ρεί τη μελαγχολική ατμόσφαιρα της ποίησής του2. Ο Αντρέας Καραντώνης, που είχε εντοπίσει αυτή τη «μοναδικότητα» του Εγγονόπουλου μέσα οτον ευρύτερο υπερρεαλιστικό χώρο, την προσδιόριζε ως «απόλυτα ατομική», «ασυντρόφευτη θέση μέοα στη νέα μας ποίηση» και την απέδιδε στην «ίδια του τη φύση», στο ««είδος» της καλλιτε­ χνικής του ιδιοσυγκρασίας», της οποίας «το κύριο χαραχτηριστικό είναι η αδιαλλαξία». Κατά τον Καραντώνη, ο Εγγονόπουλος υπήρξε «από μιας αρχής [...] ο τύπος του «διαρκούς υπερρεαλιστή επαναστάτη», που «πολεμάει μονάχος του ενάντια σ' όλους». «Εί­ ναι επαναστάτης», γράφει ο Καραντώνης, «από ανά­ γκη πρωτότυπης δημιουργίας κι από μια βαθύτατη καλλιτεχνική αηδία, συγγενική με την αηδία του Μπρετόν, του Τζαρό και του Αραγκόν»5. Οι διαπιστώσεις του Καραντώνη οπωσδήποτε συμ­ φωνούν με τα λεγάμενα του ίδιου του ποιητή - ζω­ γράφου, όπως παρατέθηκαν στην αρχή και, τελικά, οδηγούν στο συμπέρασμα πως η μαθητεία του Εγγονόπουλου κοντά σε άλλους δημιουργούς πρέπει να έδρασε κυρίως συμπληρωματικά ως προς τον προ­ σανατολισμό και την τεχνική του· ο δρόμος του στην τέχνη ήταν, θα λέγαμε, ενδιάθετος. Ίσως έτσι να εξηγούνται ευκολότερα και οι «αποκλί­ Το πνεύμα της μοναξιάς, 1939 σεις» που παρουσιάζει από αυτό που είθισται να

Ε

9<Ε>

ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2007

/ΑΜΦΙΣΒΗΤΩ/ αναγνωρίζεται ως λογοτεχνική υπερρεαλιστική πράξη. Ήδη αναφέρ­ θηκε η τοποθέτηση του Vitti, ενώ και ο Καραντώνης έχει σχολιάσει σχετικά: «ΙΟ Εγγονόπουλος] χρησιμοποιεί την αυτόματη γραφή μ' έναν τρόπο εγκεφαλικό πιο πολύ παρά υποσυνείδητο, γι' αυτό και τα κείμενά του, όσο συνειρμικά κι αν είναι, δίνουν την εντύπωση του 'εσκεμμένου'». Λίγο αργότερα, προχωρά στο να τον χαρακτηρίσει ως «πικρότατο λυρικό», ως «ένα ψυχικό - πνευματικό Εγώ πολυεδρι­ κό, υπερευαίσθητο, γι' αυτό ίσως επιθετικά πικρόχολο και βασανιστι­ κά εγωκεντρικό». Φαίνεται, ίσως, με την πρώτη ματιά παράδοξο, αλλά τόσο η «καμουφλαρισμένη λο­ γική» της ποίησης του Εγγονόπουλου όσο και η έντονη προσωπική του παρουσία μέ­ σα σ' αυτήν μπορούν από κοινού να αναγνωρισθούν στα «σημεία στίξης» του έργου του. Αλλά, παρόλο που τόσο η στίξη όσο και οι συχνές αυτοαναφορές είναι σημάδια ενός οργανωτικού νου που κυριαρχεί στο ασυνείδητό του, ας μην βιαστούμε να τις χαρακτηρίσουμε ως αποκλίσεις από τον υπερρεαλισμό. 0 Αλμπέρ Καμύ έγραφε στον Επαναστατημένο άνθρωπο: «Η πραγματική καταστροφή του εκφραστικού μέσου που τόσο επίμονα ζητούσε ο σουρεαλισμός δεν μπορεί να σταθεί στην αταξία ή τον αυ­ τοματισμό. Βρίσκεται στη λέξη τάξη»4. Τα σημεία στίξης έχουν πλέον αποτελέσει αντικείμενο πολλών επιστημονικών μελε­ τών, τόσο γλωσσολογικών5 όσο και θεωρητικών λογοτεχνικών6, με αυτές τις τελ ε υ ­ ταίες, κυρίως, να τα αντιμετωπίζουν ως ρητορικά εργαλεία. Αλλά ο υπερρεαλισμός είναι γεγονός, ανεξαρτήτως της κριτικής παρατήρησης του Καμύ, ότι τα κατήργησε, ασπαζόμενος το «parole in liberty » του φουτουρισμού, χωρίς αυτό να σημαίνει, βέ­ βαια, ότι οι λέξεις που διεκδικούν την ανεξαρτησία τους δεν υποτάσσονται στην αυ­ στηρή λογική της συντακτικής δομής7, απογυμνωμένης, πάντως, από τον συνηθισμέ­ νο νοηματοδοτικό προορισμό της8-μία ανάγνωση της Υψικαμίνου τ ου Ανδρέα Εμπει­ ρικού κάνει σαφές αυτό για το οποίο μιλάμε. 0 Νίκος Εγγονόπουλος, όμως, επέλεξε να χρησιμοποιήσει τη στίξη στην ποίησή του ή, πιο σωστά, επέλεξε να μην υπακούσει σε καμία «άνωθεν» εντολή και να γράψει τα ποιήματά του με τη γλώσσα και τη στίξη που «απλούστατα» χρησιμοποιούσε έτσι κι αλλιώς. Δηλώσεις όπως η παρακάτω:«[...] κατάλαβα πως η γλώσσα η ελληνική είναι μία. Κι' ότι είναι μάλλον έλλειψη σοφίας να προσηλώνεται κανείς πεισματάρικα σε μια και μόνο, αποκλειστικά, μορφή της, να περιφρονή αυτόν τον αμύθητο πλούτο, το θη­ σαυρό, που έχει στη διάθεσή του. Και να μην αντλή, ελεύθερα, με σεβασμό και προ­ σοχή φυσικά, για να λαμπρύνη το στίχο του, να ενισχύση το νόημά του», καθιστούν εμφανείς τους λόγους για τους οποίους ο Εγγονόπουλος απέρριπτε κάθε απόρριψη. Σε ό,τι αφορά, μάλιστα, τη λειτουργία τής γλώσσας ειδικότερα, αξίζει να αναφερθεί η ιδιαίτερη εκτίμηση που έτρεφε ο Εγγονόπουλος για τον «μεγαλοφυή γλωσσολόγο» Μενέλαο Φιλήντα, του οποίου «τα σοφά και πολύτιμα λόγια» είχε τη μεγάλη τύχη να προλάβει να ακούσει9. Έτσι, ενώ ξεφυλλίζοντας την Υψικάμινο αλλά και την Ενδοχώρα, πέραν, βεβαίως, του σημείου της «τελείας», σπάνια συναντάμε άλλη στίξη, εκτός, κυρίως, από λίγες πα­ ρενθέσεις (μόνο στο «Ο Πλόκαμος της Αλταμίρας» υπάρχει κάποια μεγαλύτερη συ­ χνότητα και ποικιλία)10, στον Εγγονόπουλο, ήδη από τη συλλογή Μην ομιλείτε εις τον ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2007

9

7

Δ I A B A Ζ

ο]

Ε Ρ Ω Μ A

οδηγόν, η στίξη κάνει έντονη την παρουσία της με πλήθος μορφές: διπλές παύλες, κόμματα, βεβαίως, διπλές τελείες, αποσιωπητικά, θαυμαστικά, ερωτηματικά, παρεν­ θέσεις, εισαγωγικά, παύλες διαλόγου, αλλά και συνδυασμοί των παραπάνω. Η χρήση των σημείων στίξης είναι τόσο συχνή όσο και φυσιολογική και δεν θα χρεια­ ζόταν να κάνουμε καμία ιδιαίτερη μνεία αν, αφενός, δεν επρόκειτο για έναν υπερρε­ αλιστή ποιητή, σύμφωνα και με όσα καταγράφηκαν ήδη, και αν, αφετέρου, αυτή η στίξη δεν έφτανε σε κάποιες προκλητικές ιδιαιτερότητες -προκλητικές, ακόμα και για μία ποίηση όπου δεν θα ίσχυαν οι υπερρεαλιστικές «απαγορεύσεις». Αυτές ο.ι ιδιαιτερότητες θα υπαχθούν εδώ σε δύο κατηγορίες: στην πρώτη, πρόκειται για μία διεύρυνση του συνήθους χώρου των σημείων στίξης για να συμπεριλάβει-και κάποια «σημάδια» δανεικά από άλλα πεδία/κώδικες, τα οποία, όμως, φαίνεται κάποτε να λειτουργούν με παρόμοιο με τη στίξη τρόπο· στη δεύτερη, πρόκειται για τη διεύ­ ρυνση των ίδιων, των συνηθισμένων, σημείων στξης, ως προς τη μορφή, τη συχνό­ τητα και τη λειτουργία τους. Έτσι, στην πρώτη κατηγορία θα συμπεριλαμβάνονταν: το μαθηματικό σύμβολο της ισότητας στον τίτλο «ΡΟΔΙΑ = S04H2» (Τα Κλειδοκύμβαλα της σιωπής) και το ίδιο σύμ­ βολο εντός του ποιητικού σώματος στο «Η μπαλάντα του Ισίδωρου - Σιδερή - Στέικοβιτς» (Στην κοιλάδα μ ε τους ροδώνες), τα ψηφία 1-14 που χρησιμοποιούνται για την αρίθμηση στο ποίημα «Δέκα και τέσσερα θέματα για ζωγραφική» και το μονό (μαθη­ ματικό) άγκιστρο που χρησιμοποιείται στο ποίημα «Ο μαθητευόμενος της οδύνης» (Η επιστροφή των πουλιών), το σύμβολο της πρόσθεσης στο «Το ποίημα του Γκέοργκ Τρακλ» και το αντίστροφης κατεύθυνσης αλλά και πάλι μονό άγκιστρο στο ποίημα «Σύντομος βιογραφία του ποιητού Κωνσταντίνου Καβάφη (και του καθενός μας - άλ­ λωστε)»11, που συνοδεύεται από παρασελίδια επισήμανση (πρακτική που ακολουθεί­ ται και αλλού). Επίσης, εδώ ανήκει και η αρίθμηση στο ποίημα «Οι Ζωγράφοι και τα τ ο ­ πία τους» (Έλευσις), όπου, σύμφωνα και με τον Γιώργη Γιατρομανωλάκη, στα δύο μι­ κρά αριθμημένα ποιήματα που βρίσκονται κάτω από τον προαναφερθέντα τίτλο ανα­ γνωρίζονται «τα δύο μέρη ενός ποιητικού ή εικαστικού συντάγματος», τα οποία συνιστούν από κοινού ένα λαμπρό δείγμα της «κατασκευαστικής μεθόδου» του Εγγονόπουλου, της ποιητικής του12. Τα ως άνω συλλεγέντα «σημάδια» στίξουν με τον δικό τους τρόπο το ποιητικό σώμα, καταδηλώνοντας, πάντως, τη λογοκρατούμενη παρουσία τού κατασκευαστή και «παραξενιξοντας» οπτικά τον αναγνώστη. Επιπλέον, στην ίδια κατηγορία θα εντάσσαμε και τις αραιώσεις των γραμμάτων, όπως και την επιλογή ενίοτε των κεφαλαίων, επι­ λογές, δηλαδή, που αφορούν τις «βαθμίδες της έμφασης» του λόγου. Η προηγούμενη διατύπωση ανήκει στον Ευγένιο Αρανίτση και προέρχεται από μία σει­ ρά άρθρων του για το έργο τού Ρένου Αποστολίδη. Το τρίτο μέρος της σειράς, με τον τίτλο «Ο βρυχηθμός του κειμένου»13, αναφερόταν ειδικά στα σημεία στίξης, και πολ­ λές από τις επισημάνσεις εκεί θα ταίριαζαν, mutatis mutanais, και στα ποιήματα του Εγγονόπουλου- ο ίδιος ο Αρανίτσης, εξάλλου, υπαινισσόταν, όπως θα δούμε, έναν παραλληλισμό. Παραθέτω εδώ ένα απόσπασμα (που, παρεμπιπτόντως, μας πλησιά­ ζει στον Εγνονόπουλο και μέσω μίας άλλης, θεματικής, οδού, εκείνης του «αυτόμα­ του»): «Θυμιξω ότι η παλιά βαριά γραφομηχανή του (Ρένου Αποστολίδη] ήταν εξοπλι­ σμένη (από τον ίδιο) με εφεδρικά έμβολα (αγκύλες κ.τ.λ.) ώστε να ανταποκρίνεται στην πολυσχιδή αμοιβαιότητα στίξης και ψυχικών μεταπτώσεων. Η λογοτεχνία, πρωτίστως δε η γλώσσα, ήταν αναμφίβολα εδώ το μητρικό σώμα που τεμαχίζεται και κα­

93

ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2007

τόπιν επανασυναρμολογείται σ' ένα αυτόματον, που τα σωθικά του θυμίζουν μηχανοστάσιο». Παρόλο που, σύμφωνα με τον Αρανίτση, το κείμενο του Αποστολίδη είναι «ένα ζωντανό τανκς», σε σύνκριση με τα «καταστήματα δαντέ­ λας» του Ενγονόπουλου ή του Εμπειρικού, ο Εγγονόπουλος θα χρειά­ στηκε, επίσης, από την πλευρά του, ένα εφεδρικό έμβολο, μιας και το αντεστραμμένο ερωτηματικό που χρησιμοποιεί στην αρχή των ερωτηματικών προτάσεων (και το οποίο επανέρχεται στην τυπική του μορφή στο τέλος τους) είναι δική του αποκλειστικότητα, όπως επισημαίνει και ο AvδpέαςΊVIπελεζίvnς'",. Αυτό το αντεστραμμένο ερωτηματικό, με το οποίο ερχόμαστε στη δεύτερη κατηγορία ιδιαιτεροτήτων, εντοπίζεται ήδη στον ΑτλανΓ/κό (1954) και επανέρχεται οτο ποίημα «Μαρσινέλ» (Εν ανθηρώ έλληνι λόνω). Με μεγάλη συχνότη­ τα απαντά στη συλλογή Στην κοιλάδα μ ε τους ροδώνες, ενώ μόνο σε ένα από τα πέ­ ντε ποιήματα της έκδοσης Το Μέτρον: Ο Άνθρωπος. Είναι γεγονός πως η χρήση αυτή του ερωτηματικού είναι ιδιαίτερα λειτουργική, καθώς διευκολύνει τόσο την ταχύτερη κατανόηση των λεγομένων όσο και τη σωστότερη εκφώνησή τους, όταν το απαιτεί η περίσταση (σίγουρα θα φαινόταν χρήσιμο στον Αποστολίδη κατά τις «φλογερές» προ­ φορικές αναγνώσεις του). Το αγαπημένο, ωστόσο, σημείο στίξης του Εγγονόπουλου θα πρέπει να υπήρξε η δι­ πλή παύλα. Αυτό, τουλάχιστον, μαρτυρεί η σταθερή -που κάποτε γίνεται καταιγιστι­ κή- παρουσία της ήδη από το εναρκτήριο, και παλαιότατο όπως ομολογεί ο ίδιος, ποί­ ημα της πρώτης συλλογής του μέχρι τα τελευταία ποιήματα τού Το Μέτρον: Ο Άν­ θρωπος. Η έντονη εσωτερική ζωή του Εγγονόπουλου, που έβρισκε άμεση εκτόνωση στις εξωτερικές εκδηλώσεις του, θεωρώ πως αποτυπώνεται ανάγλυφα σε αυτήν τη διπλή παύλα, καθώς το παρενθετικό ξέσπασμα επιτρέπεται να έχει εδώ τη μεγαλύ­ τερη δυνατή έμφαση. Στην αφετηρία της παρούσας σύντομης έρευνας έγινε λόγος για τον ενδιάθετο όσο και εσκεμμένο (ή σκεπτόμενο) υπερρεαλισμό του Εγγονόπουλου, αλλά και για την αυτοαναφορικότητα όπως και για τη μελαγχολία της ποίησής του. Μια μελαγχολία, όμως, που δεν απελπίζει, ακριβώς εξαιτίας τής αυτοαναφορικότητας, του ίχνους, δη­ λαδή, που αφήνει η ζωντανή παρουσία του ποιητή μέσα στις γραμμές, αλλά και ανά­ μεσα και γύρω από τις λέξεις του κειμένου του. Ορθό η Φραγκίσκη Αμπατζοπούλου αποφαίνεται ότι: «Τα ποιήματα του Νίκου Εγγονόπουλου [...] είναι γραμμένα για να συντροφεύουν και να παρηγορούν [...) να καταργούν τη μοναξιά. Είναι γραμμένα για να αγαπιώνται, γιατί μ' αγάπη είναι φτιαγμένα, με νοσταλγία, με καημό»15. Αυτό φαί­ νεται και στις «παραμικρές λεπτομέρειες» που εξετάστηκαν εδώ, οι οποίες, αν και απλά στικτικά σημάδια, δείχνουν, ωστόσο, σε όλο της το μέγεθος τη φροντίδα και την ψυχική συμμετοχή του ποιητή. 0 Νίκος Εγγονόπουλος κατόρθωσε να πραγματοποιή­ σει με τη δική του τέχνη αυτό που πίστευε ως αποστολή της τέχνης γενικότερα· τι άλλο θα μπορούσε να επιθυμήσει; «Πιστεύω πως ο άνθρωπος, κι' ο πιο πολυάσχο­ λος, ακόμη κΤ ο πιο δοσμένος σε κάτι, έχει στιγμές αφόρητης μοναξιάς. Ε, λοιπόν, σκοπός τού έργου τέχνης είναι, ακριβώς, η κατάργηση αυτής της μοναξιάς. Γιατί το πραγματικό έργο τέχνης πρέπει να περιέχη, και περιέχει, μιαν αληθινή ανθρώπινη πα­ ρουσία, ζωντανή, δυνατή, αναντίρρητη, συγκεκινημένη, συνεχώς εν εγρηγόρσει. Σκο­ πός του έργου τέχνης δεν είναι, απλά, να μας διασκεδάση. Πρέπει να μας παρηγορή.

ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2007

3>3>

[

δ ι α β α ζ ω ] Α Φ Ι Ε Ρ Ω Μ Α

Απαραίτητη η παρουσία η ακοίμητη του δημιουργού, κι' αυτήν πρέπει να ζητά, μ' αυ­ τήν πρέπει να προσπαθήση να έρθη σ' επικοινωνία ο θεατής, ο ακροατής. Δεν ξέρω αν το παραδέχεστε. Πάντως για μένα δεν υπάρχουν σχολές, δεν υπάρχουν τεχνοτρο­ πίες, που να μπορούν να υποκαταστήσουν την έλλειψη αυτής της παρουσίας. Δεν ισχύουν προφάσεις σχολών, τεχνοτροπιών, που να είναι σε θέση να μειώσουν στην αντίληψη του αληθινού εραοτού της τέχνης την νομιμότητα ενός γνησίου καλλιτεχνι­ κ ο ύ επιτεύγματος»16. Όσο για τον υπερρεαλισμό, ιδωμένον συνολικά, δεν φαίνεται, τελικά, να απείχε πολύ από.τα παραπάνω; «Η επανάσταση για τους σουρεαλιστές δεν ήταν ένας σκοπός που πραγματοποιείται ημέρα με την ημέρα, με τη δράση, αλλά ένας απόλυτος κατπαρηγορητικός μύθος». ■ Η Σταυρούλα Γ. Τσούπρου διδάσκει στο Πανεπιστήμιο Πελοποννήσου

1Βλ. Νίκου Εγγονόπουλου, Πεζά Κείμενα, Ύψιλον/ βιβλία, 1987, σ. 41. 2Βλ. Mario Vitti, Ιστορία της Νεοελληνικής Λογοτεχνίας, Οδυσσέας, 2003, σσ. 443-4. ! Βλ. Αντρέα Καραντώνη, Εισαγωγή στη νεώτερη ποίηση, Παπαδήμας, σσ. 214-223. I Βλ. Αλμπέρ Καμύ, 0 επαναστατημένος άνθρωπος, Μετάφραση: Τζούλιας Τσακίρη, Μπουκουμάνης, 1971, σ. 126. 5Για τη σχετική βιβλιογραφία βλ. στο Άρης Γιαβρής, ΗΣτίξη στη Γραπτή Επικοινωνία, Κέδρος, 2005. 8Βλ. σχετικά στο Γιώργος Καλλίνης, 0 μοντερνισμός ενός κοσμοπολίτη, University Studio Press, Θεσσαλονίκη, 2001, σσ. 169-170, στη Σημ. 38. 7Βλ. στο Mario Vitti, Η Γενιά του Τριάντα, Ερμής, 1989, σσ. 136-7. * Εκτενή αναφορά στη συντακτική και νοηματική ακολουθία των ποιημάτων τής Υψικαμίνου κάνει ο Γιώργης Γιατρομανωλάκης, ασκώντας παράλληλα κριτική στην παραπάνω διατύπωση του Vitti· βλ. στο Γιώργης Γιατρομανωλάκης, Ανδρέας Εμπειρικός. Οποιητής του έρωτα και του νόστου, Κέδρος, 1983, σσ. 45-54. ’ Για τα παραπάνω βλ. στις «Σημειώσεις» του ποιητή στον τόμο Νίκου Εγγονόπουλου, Ποιήματα, Ίκαρος, 2004, σσ. 336-7. II Στην Υψικάμινο ο Εμπειρικός χρησιμοποιεί κάποιες φορές τα αποσιωπητικά για να συνδέσει τον τίτλο του ποιήματος με τον πρώτο στίχο του (ή την πρώτη ή τις πρώτες σειρές του) με τον οποίο και αποτελεί συντακτική ενότητα. Δημιουργείται έτσι μία σημασιοσυντακτική σχέση τίτλου - συγκειμένου, η οποία θα μπορούσε να αποδοθεί ως «αλυσιδωτή διαδοχή»· βλ. στο Leo Hoek, La marque du titre. Disposilifs semiotiques d' une pra­ tique textuelle, Mouton, 1981, σσ. 152-5, αλλά και στην ανέκδοτη διδακτορική διατριβή μου με θέμα: «Το παρακείμενο και η ...-(δια)κειμενικότητα ως σχόλιο οτο πεζογραψικό έργο του Τάσου Αθανασιάδη». Να αναφερθεί εδώ ότι ο Γιώργης Γιατρομανωλάκης, ό.π., σσ. 43-4, δεν λαμβάνει υπ’ όψιν του ως σημεία στίξης τις παρενθέσεις και τα αποσιωπητικά. 11Η χρήση των παραπάνω συμβόλων θα μπορούσε ίσως να θεωρηθεί ως απήχηση της «οπτικής ποίησης» (βλ. σχετικά στο Γιώργος Βελουδής, Γραμματολογία Θεωρία Λογοτεχνίας, Πατάκης, 2006, σ. 114) στο έργο του Εγγονόπουλου· απήχηση που μένει γενικότερα να διερευνηθεί. 12Βλ. Γιώργη Γιατρομανωλάκη, «Προκαταρκτικά στη γλώσσα του Νίκου Εγγονόπουλου», στο Διαβάζω, τ. 381, Ιανουάριος 1998, Αφιέρωμα: Νίκος Εγγονόπουλος, σσ. 141-146. ” Βλ. στο ένθετο Βιβλιοθήκη / Ελευθεροτυπία, τ. 306, 7 Μαΐου 2004, σσ. 24-5. 14Βλ. στο ένθετο Βιβλιοθήκη / Ελευθεροτυπία, τ. 466,17 Αυγούστου 2007, σσ. 22-3, στο άρθρο «Η αντιστασιακή ποίηση και ο Νίκος Εγγονόπουλος». " Βλ. στο Φραγκίσκη Αμπατζοπούλου, Νίκος Εγγονόπουλος. Η ποίηση στον καιρό τού τραβήγματος της ψηλής σκάλας, στιγμή, 1987, σ. 108. 16Βλ. όπου στη Σημ. 1. σσ. 38-9. 17Βλ. όπου στη Σημ. 4, σ. 127.

10Ο

ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2007

Ολυμπία Ταχοπούλαυ

Η συνάντηση Πάμπηο Νεροιίδα

και Νίκου ΕγγονόπουΠου* Pablo Neruda γράφει στο Μεξικό το ποίημα «Ένα τραγούδι για τον Μπολιβάρ», που εκδίδεται από το Αυτόνομο Εθνικό Πανε­ πιστήμιο του Μεξικού το 1941, ποίημα το οποίο ενσωματώνε­ ται αργότερα, το 1947, οτην συλλογή Tercera Residencia (1935-1945)1. Στο ποίημα συνδέεται ο απελευθερωτής της Λατινικής Αμερικής Σιμόν Μπολιβάρ με τον ισπανικό εμφύλιο πόλεμο και διακρίνεται άμεσα η στροφή της ποιητικής του χιλίανού ποιητή -που το 1945 θα προσχωρήσει επίσημα στο κομμουνιστικό κόμμα της χώρας το υ από μια ερμητική και υπερρεαλιστικής έμπνευσης γραφή σε μια πιο «ρεαλιστική» και πολιτική ποίηση. Πρόκειται για ένα ποίημα που με βάση τη θεματική αλλά και την επι­ κή πνοή του παραπέμπει στο κλίμα της συλλογής Espana en el corazdn (1958)2, με ποιήματα αντιστασιακής έμπνευσης που εκδόθηκαν μέοα στην ταραγμένη από τον εμφύλιο πόλεμο Ισπανία, και οτα ποιήματα της συλλογής Canto General (1950), που έχει αρχίσει ήδη να τα συνθέτει το 1940 και αφηγούνται την ιστορία και τους πολιτι­ σμούς της Λατινικής Αμερικής, με έναν τρόπο που θα μπορούσε να ουγκριθεί με τοι­ χογραφίες του Diego Rivera5 . 0 Εγγονόπουλος γράφει το δικό του ελληνικό ποίημα για τον Μπολιβάρ το χειμώνα του 1942-43, και σύμφωνα με μαρτυρία του ποιητή χειρόγραφα του ποιήματος κυ­ κλοφορούν και διαβάζονται σε αντιστασιακές συγκεντρώσεις. Πρόκειται για την επο­ χή που ο ποιητής, που «κράτησε την άκρα αριστερά του ελληνικού υπερρεαλισμού», όπως θα τοποθετήσει τον Εγγονόπουλο ο Καραντώνης στα Νέα Γράρματατο 19444, βγαίνει για λίγο από την υπερρεαλιστική ποίησή του και αποφασίζει να γράψει απλά:

0

Και τώρα ν' απελπίζουμαι, που ίσαμε σήμερα δεν μ ε κα­ τάλαβε, δεν θέλησε, δε μπόρεσε να κατα­ λά βει τι λέω, κανείς; Βέβαια την ίδια τύχη νάχουνε κι' αυτά που λέω τώρα για τον Μπολιβάρ, που θα πω αύριο για τον Ανδρούτσο; (τ. Β', 10-11)5 Λίγα χρόνια πριν και ο Neruda, έχοντας ωριμάσει από την εμπειρία της Ισπανίας, είχε θέσει ανάλογα ερωτήματα, όπως τουλάχιστον περιγράφει αργότερα στα απομνημο­ νεύματά του: «Μπορεί η ποίηση να εξυπηρετήσει τους ανθρώπους; Μπορεί να συ­ ντροφεύει τους αγώνες των ανθρώπων; Είχα πια βαδίσει αρκετά μεσ' από το πεδίο του παράλογου και του αρνητικού»6. Ακόμη και ο Σεφέρης, τον Ιούνιο του 1942, θα γράψει σ' ένα ποίημά του πως δε θέλει «τίποτε άλλο παρά να μιλήσει απλά»7. Κάπως έτσι και ο Εγγονόπουλος θα γράψει τον Μπολιβάρ, με μια άλλη πνοή, που παραπέ­ μπει περισσότερο στην επική ποίηση και στο ρυθμικό στίχο του W. Whitman και λιγό­ τερο στην υπερρεαλιστική παραδοξότητα των έως τότε ποιητικών του συλλογών. 0 Μπολιβάρ του Εγγονόπουλου είναι ένα ποίημα για την ελευθερία, που γράφεται μέ­ σα στην Κατοχή και δημοσιεύεται λίγο πριν από την Απελευθέρωση, τον Σεπτέμβριο του 1944.

ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2007

ΙΟ Ι

[

Δ Ι Α Β Α Ζ Ω Α Φ I Ε Ρ Ω Μ

Τα δυο ποιήματα για τον Μπολιβάρ, του Neruda και του Εγγονόπουλου, συμπίπτουν σ' ένα μέρος της θεματικής τους, αφού υμνούν το ίδιο πρόσωπο, και απέχουν χρονι­ κά πολύ λίγο μεταξύ τους, καθώς γράφτηκαν το 1941 και το 1942-43 αντίστοιχα. Η έμπνευση οτο ποίημα του Neruda συνδέεται με την τραγωδία της Ισπανίας, που είναι και η αρχή του Β' Παγκοσμίου Πολέμου, ενώ ο Μπολιβάρ στους στίχους του ποιήμα­ τος είναι στο πλευρό των Δημοκρατικών της Ισπανίας. Η έμπνευση οτο ποίημα του Εγγονόπουλου συνδέεται με τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο και εκφράζει την ελπίδα της ελευθερίας, που αρχίζει να διαφαίνεται το 1942-43, ενώ ο Μπολιβάρ εμφανίζεται άλ­ λοτε ως ο πολεμιστής και ο απελευθερωτής της Λατινικής Αμερικής και άλλοτε ως ήρωας της ελληνικής επανάστασης. Έτσι, η ανάγνωση του ποιήματος του Neruda, στη μετάφραση του Γιώργου Μπλάνα, ανακαλεί στον έλληνα αναγνώστη το ποίημα για τον Μπολιβάρ του Νίκου Εγγονόπουλου και η συνάφεια των δύο ποιημάτων στην επιλογή των θεματικών μοτίβων και της εικονοποιίας τους ή στη χρήση μιας σειράς κοινών ίσως ποιητικών τόπων προκαλεί τη συνανάγνωση των δύο ποιημάτων, παρά τις διαφορές της ποιητικής και ιστορικής έμπνευσης που εμφανίζει ο χαρακτήρας του συνολικού έργου των δύο ποιητών. Και στα δύο ποιήματα η μορφή του ελευθερωτή Μπολιβάρ παίρνει μυθικές διαστά­ σεις. Στο ποίημα του Neruda ο Μπολιβάρ είναι ο πατέρας του κόσμου, «της γης, του νερού και του αέρα, των απέ­ ραντων εκτάσεων», και η ζωή, η «πα­ τάτα, το νίτρο... οι σκιές...», όλα ξεπηδάνε απ' την «απέραντη ζωή» του, κι ο «κλήρος» του «χαράζει τα ποτάμια, τις πεδιάδες, τις καμπάνες», κι ο «κλήρος» του «χαράζει... μέρα-μέρα τη ζωή». Αντίστοιχα, στο ποίημα του Εγγονόπουλου, από το σώμα του Μπολιβάρ «εκτείνονται οι απέραντες φυτείες του καφέ» (14) ή «τα ψηλά βουνά έχουν τις ρίζες στο στέρνο» του (14), είναι η «θέα του φριχτή: πηνή του δέους» (16), όταν μιλά «φοβεροί σεισμοί ρη­ μάζουνε το παν» (14) και στο πέρασμά του τρέμουν τ' άστρα («ροβόλαγες τα βουνά κι' ετρέμαν τ ' άστρα» (12)) Και στα δύο ποιήματα ο Μπολιβάρ έχει κάτι από την ιδιότητα του μετάλλου, αφού στο ποίημα του Neruda ο Μπολιβάρ χαρακτηρίζετρι από το «απροσμέ­ τρητο μέταλλο της μορφής» του και στο ποίημα του Εγγονόπουλου τ ' όνο­ μα Μπολιβάρ ηχεί σαν από «μέταλλο και ξύλο» (11). Και στα δύο ποιήματα, επίσης, γίνεται αναφορά στο κόκκινο χρώμα, που στο

102

ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2007

ποίημα του Neruda κυριαρχεί, καθώς κόκκινο είναι το χέρι του Μπολιβάρ, κόκκινος είναι ο στρατός του και «κόκκινος είναι ο σπόρος της ζωντανής καρδιάς» του, ενώ οτο ποίημα του Εγγονόπουλου «τα σκέ­ λεθρα τ ' άδεια στρατηγών πολεμάρχων» θα φορέσουν τρικαντά «που ποτίστηκαν μ' αίμα» και «το κόκκινο χρώμα πούχαν πριν τη θυ­ σία / θα σκεπάσει μ' αχτίδες της σημαίας το θάμπος» (19), σημαία που στο ποίημα του Neruda «ανεμίζει κεντημένη με το αίμσ». Επιπλέον, και στα δύο ποιήματα γίνεται αναφορά στο στοιχείο της κακής βούλησης ή της δολιότητας, καθώς στο ποίημα του Neruda ο «επίβουλος χιμά^ ει οτον καινούργιο... τον σπόρο» του Μπολιβάρ, ενώ ο Εγγονόπουλος στο ποίημά του θα πει «Όμως, πόσοι και πόσοι δε σ' επιβουλευτήκαν, / Μπολιβάρ» (16), παραπέμποντας στη βία του πολέμου ή/και στην έντονη αντιμπολιβαρική δράση, που εκδηλώθη­ κε τόσο κατά τη διάρκεια των αγώνων της ανεξαρτησίας της Λατινικής Αμερικής όσο και μετά. Και στα δύο ποιήματα περιγράφεται η εικόνα της σκοτεινής Αμερικής, που φωτίζεται είτε από το φως του στρατού του Μπολιβάρ είτε από το φως του ίδιου του Μπολιβάρ. Στο ποίημα του Neruda: «Ναι· αλλά τώρα στην ελπίδα μας πηγαίνει η σκιά σου, / με την δάφνη και το φως του βγαίνει ο κόκκινος στρατός σου, / παρελαύνει μες στην νύχτα της Αμερικής και βλέπει / με τα μάτια σου, τα μάτια που τα πέλαγα επο­ πτεύουν». Και στο ποίημα του Εγγονόπουλου: «Μπολιβάρ, γιατί ώς νάρθεις η Νότια Αμερική ολό- / κληρη ήτανε βυθισμένη στα πικρά σκοτάδια. / Τ' όνομά σου τώρα εί­ ναι δαυλός αναμμένος, που φωτί- / ζει την Αμερική, και τη Βόρεια και τη Νό- / τια, και την οικουμένη! / Οι ποταμοί Αμαζόνιος και Ορινόκος πηγάζουν από τα / μάτια σου» (14). Αρκετές ακόμη φράσεις ή εικόνες από τα δύο ποιήματα θα μπορούσαν να διαβαστούν παράλληλα, με ισχυρότερη ανάμεσά τους την εικόνα της τελευταία ς στροφής του ποιήματος του Neruda, όπου ο ποιητής συναντά τον Μπολιβάρ στο πεδίο των ισπανι­ κών μαχών: Τον είδα ενώ τον Μπολιβάρ μπροστά στο Πέμπτο Σύνταγμα κάποιαν αυγή που δεν έλ εγ ε να ξημερώσει στην Μαδρίτη. «Πατέρα» του είπα, «είσαι εσύ; Δεν είσαι εσύ; Ποιος είσαι;» Κοίταξε το Κουαρτέλ δε λα Μοντάνια και είπε: «Ξυπνώ κάθε εκατό χρόνια, όταν ξυπνάει ο λαός»

Μια συνάντηση με τον Μπολιβάρ διαβάζουμε και στο ποίημα του Εγγονόπουλου: Σε πρωτοσυνάντησα, σαν ήμουνα παιδί, σ' ένα ανηφο­ ρικό καλντιρίμι του Φαναριού, Μια καντήλα στο Μουχλιό φώτιζε το ευγενικό πρό­ σωπό σου. Μήπως νάσαι, άρανες, μια από τις μύριες μορφές που πήρε, κι' άφησε, διαδοχικά, ο Κωνσταντίνος Παλαιολόγος; (15)

ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2007

103

δ ι α β α ζ ω ] . Α Φ Ι Ε Ρ Ω Μ Α

Μπολιβάρ! 1...1 Ένα μονάχα είναι γνωστό, πως είμαι ο γυιος σου. (18) Έτσι και οι δύο ποιητές φαίνεται να δημιουργούν ένα όραμα ελπίδας γύρω από το πρόσωπο του Μπολιβάρ. 0 Neruda τον φαντάζεται να λέει πως ξυπνά κάθε εκατό χρόνια, «όταν ξυπνάει ο λαός», και ο Εγγονόπουλος αντικατοπτρίζει στη μορφή του Μπολιβάρ το μύθο του μαρμαρωμένου βασιλιά, του Κωνσταντίνου Παλαιολόγου, που σύμφωνα με την παράδοση μια μέρα θα ζωντανέψει πάλι. Ωστόσο, όλες οι παραπάνω αντιστοιχίες των δύο ποιημάτων δεν στοιχειοθετούν ανα­ γκαία κάποια μορφή επίδρασης του Neruda οτον Εγγονόπουλο, καθώς μέσα οτον πό­ λεμο η επικοινωνία ήταν δύσκολη και το ποίημα του Neruda κυκλοφόρησε σε συλλο­ γή μόλις το 1947. Το πιο πιθανό είναι οι δύο ποιητές ν' αντλούν τους ποιητικούς τ ό ­ πους των ποιημάτων τους από την ίδια ποιητική παράδοοη. Πράγματι, πολλά από τα θεματικά μοτίβα των ποιημάτων υπάρχουν και στη λατινοαμερικάνικη ποίηση του 19ου αιώνα, που βρήκε ένα στοιχείο ηρωικής έμπνευσης στη μορφή του Μπολιβάρ. Η μυθική διάσταση του «πατέρα Μπολιβάρ» υπάρχει και στα ποιήματα του Jose Joaquin Olmedo («La victoria de Junin, canto a Bolivar», 1825) ή του Andres Bello («Alocucion a la poesia», 1823), σύγχρονοι και οι δύο ποιητές με τον Σιμόν Μπολιβάρ. Η εικόνα της σκοτεινής Αμερικής (λόγω της ισπανικής αποικιοκρατίας) και του Μπολιβάρ που τη φωτίζει σαν ήλιος είναι μια από τις χαρακτηριστικότερες εικόνες στο ποίημα του Olmedo. Ακόμη, η εθνο­ γραφική έμπνευση του ποιήματος του Εγγονόπουλου, όπως εκφράζεται στην εικόνα των Ινδιάνων που βάφουν τον Μπολιβάρ ή στην περιγραφή του πρωτό­ γονου χορού στην επωδό του ποιήμα­ τος, θα μπορούσε να συναναγνωστεί με την ενσωμάτωση της αναφοράς στους Ίνκας στο ποίημα του Olmedo, στοιχείο μάλιστα ινδιάνικης ιθαγένειας, που δεν έβρισκε απόλυτα σύμφωνο τον κοσμο­ πολίτη Μπολιβάρ3. Μέσα σ' αυτήν την παράδοση θα μπο­ ρούσε να τοποθετηθεί και το ποίημα του Εγγονόπουλου, που δείχνει το διεθνισμό της έμπνευσής του και το διάλογό του με τον λατινοαμερικάνικο πολιτισμό. Διά­ λογος που έχει ήδη φανεί στην προπο­ λεμική του ποίηση, όταν αναφέρεται στο Μαρακαΐμπο στο ποίημα «Νυκτερινή Μα­ ρία» (τ. Α', 63) ή όταν τοποθετεί την πό­ λη Σινώπη «ανάμεσα στο Μαρακαΐμπο / και στο Βαρπαραίζο / της Χιλής», στο Ο προπάππος Περραιβός κρατώντας στο χέρι του την κεφαλή του Ρήγα ΦερραΙου, 1966 ποίημα «Η ζωή και ο θάνατος των ποιη-

104-

ΟΚΤΩΒΡΙΟΙ 2007

χών» (τ. Α', 96). Ή ακόμη όταν αναφέρεται σιο όραμα της διαρκούς επανάστασης, στο γαλλικό ποίημα «Μεξικάνικες ελπίδες» (τ. Α', 121), ή όταν αναφέρεται στα μεξικάνικα σαυροειδή, στο επίσης γαλλικό του ποίημα «Η απόδραση των Κενταύρων» (τ. Α', 80). Αν ακόμη δού­ με στο ποίημα Μπολιβάρ του Εγγονόπουλου εκτός από το πολιτισμι­ κό και εθνογραφικό του ενδιαφέρον και την αποκήρυξη των εθνικιστι­ κών αισθημάτων στη φράση: «όχι... για τις πατρίδες, και τα έθνη, και τα σύνολα, / κι άλλα παρόμοια, που δεν εμπνέουν», θα μπορούσαμε ν' αποδώσουμε στον Εγγονόπουλο του 1944, όταν πρωτοεκδίδεται νόμιμα το ποίημα, μια επαναστατική διάσταση στην ποιητική του έμπνευση (παρότι στην έκδοση του 1962 οι σημειώσεις του ποιητή προσανατολίζουν οε μια πιο ελληνοκεντρική ανάγνωση του ποιήματος). Το πρόσωπο του Μπολιβάρ τροφοδότησε το φαντασιακό πολλών άλλων συγγραφέων, όπως του Jose Maria Heredia, του Ruben Dario στον 19ο αιώνα, και στον 20ό αιώνα του Jules Supervielle, του Jorge Luis Borges, του Gabriel Garcia Marquez ή και άλλων ακό­ μη10. Η συνάντηση όμως του Pablo Neruda και του Νίκου Εγγονόπουλου στο πρόσωπο του Μπολιβάρ δείχνει να καθορίζεται από την ίδια ιστορική^ανάγκη και από μια ανάλο­ γη βούληοη αντίστασης οτο σκοταδισμό του πολέμου. ■ *

* Μια πρώτη μορφή του παραπάνω κειμένου δημοσιεύτηκε στην ΚυριακάτικηΑυγή, στις 18 Σεπτεμβρίου 2005. 1Pablo Neruda, «Un canto para Bolivar», Universidad Nacional Autonoma de Mexico, 1941 = Tercera Residencia, Μπουένος Άιρες, Losada, 1947. Για το σχολιασμό του ποιήματος βλ. Humberto Diaz Casanueva, «Εη el aniversario de la muerte de Pablo Neruda. Comentario a “Un canto para Bolivar”», Casade las Americas, 1984, τχ. 144, σ. 154-158. 1Πρόκειται για έργο που έγινε ευρύτατα γνωστό, καθώς εκδόθηκε την ίδια χρονιά μια γαλλική μετάφραση με πρόλογο του Aragon (Pablo Neruda, L'Espagne au cceur, μτφ. L. Parrot, πρόλογος Louis Aragon, Παρίσι, Denoel, 1938). 3Τη σύνδεση του Neruda με τις μεξικάνικες τοιχογραφίες επιχειρεί στο βιβλίο του ο Hugo Mendez-Ramirez, Neru­ da’s Ekphrastic Experience: Mural Art and Canto General, Bucknell University Press, Lewisburg, Penn., 1999. 3Α. Καραντώνης, «Νίκου Εγγονόπουλου, Μπολιβάρ (ποίημα) 1944», Νέα Γράρρατα, 1944 (Ιούλιος), τχ. 5-6, σ. 425-428: 425. 3Για όλες τις παραπομπές σε ποιήματα του Νίκου Εγγονόπουλου χρησιμοποιώτη δίτομη έκδοση του Ίκαρου, 1985. ‘ Pablo Neruda, Ηζωή ρου. Απορνηρονεύρατα, ελληνικό κείμενο A. I. Λιβέρη, Αλκαίος, Αθήνα, 1975, σ. 239. 1 Γιώργος Σεφέρης, «Ένας γέροντας στην ακροποταμιό», Ποιήρατα, Ίκαρος, Αθήνα, 1979, σ. 201. •Επισήμανση των αναλογιών του Μπολιβάρ του Εγγονόπουλου με την ποιητική του αμερικανού ποιητή επιχειρεί η Χριστίνα Ντουνιά στη μελέτη της «0 Αγγελος Σικελιανός και το παράδειγμα του Ουώλτ Ουίτμαν», Νέα Εατία, τχ. 1.740, 2001 (Δεκέμβριος), σ. 922-933:933. ■ Christopher Brian Conway, Imagining Bolivar. Mythic Representation and Official Memory in Nineteenth Century Venezuela (διδακτορική διατριβή), University of California, San Diego, 1996, σ. 29-33, 46-67. Για την εικόνα του Μπολιβάρ στον Neruda, στον Borges και στον Marquez βλ. το άρθρο του Hugo Mendez Ramirez, «Sinton Bolivar y la imagination literaria americana: Gabriel Garcia Marquez, Jorge Luis Borges y Pablo Neruda», BHS, LXXIV, 1997, σ. 197-212.

ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2007

105

δ ι α β α ζ ω ] . Α Φ I Ε Ρ Ω Μ ,

Ισμήνη Πάττα

Έ νας ποιητής που τάραξε

ία νερ ά τη ς επ οχής ίο υ Η επέτειος των 100 χρόνων από τη γέννηση του Ν . Εγγονόπουλου βρίσκει αποκατε­ στημένη τη μνήμη του ποιητή μεταξύ των πιο σημαντικών ελλήνων καλλιτεχνών της γενιάς του «...να φύγω μακριά/μεσ' στα σπαομένα/τζάμια/και να ζήσω/αιώνια/πάνω στο χαβάνι/έχοντας όμως/πάντα/μέσα στα μάτια/τα μυστικά τραγούδια/της νεκρής ορχήοτρας/του/ποιητή» («0 Μυστικός Ποιητής», 1958, Ν. Εγγονόπουλος). 1965, Σκάλα Ωρωπού, Αττική. 0 Εγγονόπουλος γράφει τις σημειώσεις στο τέλος της δεύτερης έκδοσης των ποιημάτων του: Μην ομιλείτε εις τον οδηγόν και Τα κλειδοκύμ­ βαλα της Σιωπής. Η ανάμνηση των σκληρών κριτικών και των ταπεινώσεων που οι πρώτες εκδόσεις των ποιημάτων του επέφεραν (πριν από τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πό­ λεμο) είναι τόσο δυνατή που, μετά από 25 σχεδόν χρόνια, ακόμη εκφράζει έντονα την πικρία του. Θυμάται επίσης τις αδικίες που του επεφύλαξαν ορισμένοι εργοδότες του, σε σημείο που αναφωνεί: «Φαίνεται πως σ' αυτό τον τόπο, η εκτίμηση σε κάποιον εκ­ φράζεται με την καταδίωξή του». Έτσι, παρά την (πρώτη) αναγνώριση το 1958 από το υπουργείο Παιδείας που του πρόσφερε το «Πρώτο Βραβείο Ποίησης», ο Εγγονόπουλος, 7 χρόνια αργότερα, αισθανόταν ακόμη την ανάγκη να υπερασπίσει τον εαυτό του για τον σουρεαλισμό και τη γλώσσα που χρησιμοποίησε. Όσο για τη γλώσσα, ας θυμηθούμε τη μακρό διαμάχη για το ποια θα 'πρεπε να ήταν η γραπτή ελληνική γλώσσα. Από τον 18ο έως μέσα 20ού περίπου, ακαδημαϊκοί και λο­ γοτεχνικοί κύκλοι λογομαχούσαν για τις «αρχαϊκές» μορφές της γλώσσας, την επίδρα­ ση των τοπικών διαλέκτων και της τουρκοκρατίας και τη μικτή της καθομιλουμένης. Στο ξεπέρασμα του «γλωσσικού προβλήματος», όπως λεγόταν, ουνέβαλαν η κληρονο­ μιά του Καβάφη και του Παπαδιαμάντη, η συνεισφορά των σουρεαλιστών και η μετα­ θανάτια αναγνώρισή τους, η εξάπλωση των εκδοτικών οίκων και των λογοτεχνικών πε­ ριοδικών -κατά τα μέσα της δεκαετίας του 7 0 - καθώς επίσης και οι διευρυνόμενοι ορί­ ζοντες των πανεπιστημιακών κύκλων. 0 Εγγονόπουλος υπερασπίστηκε την κατάργηση των γλωσσικών φραγμών και την πρό­ σβαση σε όλο το εύρος της ελληνικής γλώσσας: «Πρέπει να πω, πολύ απλά, ότι αυτή είναι η γλώσσα που ομιλώ. Η νόμιμη γλώσσα για μας είναι η ελληνική. Όλοι αυτοί οι φανατισμοί για τη "μικτή", την "καθαρεύουσα", τη "δημοτική" δεν έχουν νόημα». Παρά τα προβλήματα όμως που έθεσε η χρήση της γλώσσας του, μερικά ποιήματά του μεταφράσθηκαν (προς τη γεροντική του ηλικία) στα αγγλικά, γαλλικά, ιταλικά, ισπανικά. Άλλα ποιήματα επίσης μελοποιήθηκαν, κυρίως από τους Κουνάδη και Μαμαγκάκη. Εξάλλου, ο Εγγονόπουλος ήταν κατεξοχήν ένας σουρεαλιστής ζωγράφος. Μάλιστα δε, θεωρούσε τον εαυτό του πρωταρχικά ζωγράφο. Είχε διακεκριμένους δασκάλους, όπως τον Παρθένη, τον Κόντογλου. Ανάμεσα ο' αυτούς που εκτιμούσε ήταν και ο Τζιόρτζιο ντε Κίρικο, του οποίου οι φιγούρες άφησαν έναν απόηχο σ' εκείνες του Εγγονόπουλου.

106

ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2007

/ΠΙΣΤΕΥΩ/ Για τον σουρεαλισμό επιφυλάχθηκε να δηλώσει το 1965: «Δεν προσχώ­ ρησα στον σουρεαλισμό. Τον είχα μέσα μου». Λέγεται ότι το ζωγραφι­ κό του υπόβαθρο επηρέασε τον τρόπο γραψίματός του, ιδιαίτερα για τον κάθετο τρόπο που ανέπτυσσε μερικούς στίχους του. Έχουμε δει κι άλλους σουρεαλιστές ποιητές να γράφουν μονοσύλλαβους ή μονολε­ κτικούς στίχους, αλλά, εντούτοις, όχι τόοο συχνά. Παραδείγματος χάριν, στη γαλλική ανθολογία σουρεαλιστών ποιητών La poesie surreallste του Jean-Louis Bedouin (1964) φαίνεται ότι οτους σουρεαλιστές άρεσε να πειραματίζονται με οπτικά εφέ οτην ποίηση. Ανάμεσά τους, ο Πικάσο, του οποίου τα κείμενα φαίνονται σαν μια μακρά σειρά ουνεχών, τοποθετημένων πλάι-πλάι λέξεων, χω­ ρίς ένα σημείο στίξης-σαν σε αρχαία επιγραφή. Παρόλα αυτά τέτοιοι πειραματισμοί, που συμβάλλουν στη σύγχυση του νοήματος ανάμεσα στους στίχους, δεν είναι -εν μέρει τουλάχιστον- υπεύθυνοι για τις αποστάσεις που πήρε το κοινό από την ποίηση; Ακόμη, το 1996, στο λογοτεχνικό περιοδικό Διαβάζω, ο Νάνος Βαλαωρίτης -ένας άλ­ λος μοντερνιστής ποιητής- έγραψε για τον Εγγονόπουλο: «Η κριτική συνήθως ασχολή­ θηκε με την ποίηση του Εγγονόπουλου από τη σκοπιά του παράλογου. Είναι βέβαια η πιο οφθαλμοφανής του ιδιότητα... Κυρίως προβάλλεται η ρητορική του, οι παρομοιώ­ σεις άσχετων στοιχείων, τα ασύνδετα, οι φαινομενικά αυθαίρετες μεταφορές και εικό­ νες -τα ελλειπτικά σχήματα, η επιθυμία να εκπλήξει, έχουν γίνει τα κύρια γνωρίσματα που εμποδίζουν την ποίησή του να γίνει δεκτή στον κανόνα του εξαγώγιμου μοντερνι­ σμού. Θεωρείται, με άλλα λόγια ένας υπερεπιτηδευμένος ακροβάτης...» Αλλά, η επιθετικότητα προς το λογοτεχνικό του έργο λιγόστευε μετά το ποίημά του Μπολιβάρ\ που έγραψε κατά τη διάρκεια της γερμανικής κατοχής. 0 Μπολιβάρ, ένα ελληνικό ποίημα είχε μεγάλη απήχηση, καθόσον καταρχήν αναφέρεται στην ελευθερία. Κάτω από το πρόσχημα της αναφοράς σε ένα λατινοαμερικάνο ήρωα, ο Εγγονόπουλος υπαινίσσεται την πολυπόθητη απελευθέρωση των Ελλήνων από τους Ναζί. «Κι αν χάθηκε, αν ποτές χάνετ' ένας Μπολιβάρ! που σαν τον Απολλώνιο στα ουράνια ανελήφθη,/Λαμπρός σαν ήλιος έδυσε, μέσα σε δόξα αφάνταστη,/πίσω από βουνά ευ­ γενικά της Αττικής και του Μορέως» (Μπολιβάρ, ένα ελληνικό ποίημα). Έπειτα, «έχει κανείς την εντύπωση ότι ο Εγγονόπουλος επιδιώκει την ανασύσταση του αρχαιοελληνικού ύμνου» σχολιάζει ο Ιάκωβος Βούρτσης (1994). «Ιεροπρεπής τόνος, υπεροπτική γλώσσα, μακρόσυρτη περίοδος, γεμάτες επιβολή και όγκο λέξεις. Η ανά­ πτυξη του θέματος ακολουθεί το σχήμα: αρχικός έπαινος (34-66), τη γέννηση του ήρωα (67-81), τα κατορθώματά του (82-119), επίκληση (120-125). Στις στροφές του ύμνου το λυρικό χορικό απαντάται με τη γνωστή μορφή: στροφή - αντιστροφή - επω­ δός, με την αντίστοιχη αλλαγή ρυθμού». Ο Μπολιβάρ σχολιάσθηκε τόσο εκτενώς που το Ίδρυμα Γουλανδρή δημοσίευσε το 1994 ένα βιβλίο μόνο με μελέτες και άρθρα γι' αυτό το ποίημα. Επιπλέον, ο ελληνικός χαρακτήρας των έργων του συζητήθηκε ευρύτατα. Την εποχή του Εγγονόπουλου αυτό το θέμα ήταν ήδη μείζον για τους έλληνες διανοούμενους. Ένας λόγος ήταν «η απειλή του σουρεαλισμού (υπερρεαλισμού). Ότι ο σουρεαλισμός υπονομεύει τις προσπάθειες των διανοουμένων και ποιητών να διαμορφώσουν την "κατηγορία της ελληνικότητας", όπως το έθεσε ο Δ. Τζιόβας το 1982. Επί τη ευκαιρία, αναφέρεται ότι ένας άλλος διαπρεπής έλληνας σουρεαλιστής ποιητής, ο Ν. Κόλας, διηγήθηκε πως ο Α. Μπρετόν -ο πνευματικός ηγέτης του γαλλικού σουρεαλισμού-

0ΚΤΩΒΡΙ0Σ 2007

107

[

Δ Ι Α Β Α Ζ Ω Α Φ I Ε Ρ Ο Μ

αντιτίθετο στην αρχαία ελληνική κουλτούρα, επειδή από αυτήν απέρρεε ο ορθός λό­ γος, ενώ ο σουρεαλισμός τον αποκήρυσσε. Ο Μπρετόν προέβαλλε τον απελευθερωτικό από τη λογική χαρακτήρα του σουρεαλι­ σμού: «Το κάθε τι μας κάνει να πιστεύουμε ότι μια κατάσταση του μυαλού όπου, η ζωή και ο θάνατος, το πραγματικό και το μη πραγματικό, το παρελθόν και το μέλλον... συ­ γκλίνουν χωρίς καμία αντίφαση...» (Δεύτερο μανιφέστο του σουρεαλισμού). Παρόλα αυτά, ο Εγγονόπουλος χρησιμοποίησε σύμβολα από ολόκληρο τον ελληνικό πολιτισμό και στη ζωγραφική και στα ποιήματά του. Επιπρόσθετα, υπάρχουν μελέτες γι' αυτό το θέμα, καθώς επίσης και μια πανεπιστημιακή διατριβή (Μ. Άνθης) όπου εξετάζο­ νται και οι ψυχαναλυτικές όψεις της ελληνικής μυθολογίας στο έργο του Εγγονόπουλου. Μετά τον Μπολιβάρ (στη μετά το Β' Παγκόσμιο πόλεμο περίοδο), ο Εγγονόπουλος επέστρεψε στο προγενέστερο ύφος του, όμως συχνά πιο εγκρατής. Περιστασιακά, χρησιμοποίησε ρυθμό και ρίμα, όπως στο «Το γράμμα» (από τη συλλογή Στην κοιλάδα με τους ροδώνες). Άλλοτε πάλι τα ποιήματά του γίνονται πιο οικουμενικά - φιλοσοφι­ κά, π.χ. «Εις Γρηγόριον Πατσικιάν» (απά την ίδια συλλογή). Ακόμη, το κοινό εξοικειώθηκε περισσότερο με τα σύγχρονα μοντέρνα κινήματα. Το 1979 του απονεμήθηκε το Εθνικό Βραβείο Ποιήσεως (για δεύτερη φορά). Γεννημένος το 1907 στην Αθήνα, ο Εγγονόπουλος -μετά από το διάστημα 1919-1927 που μαθήτευσε σε σχολείο του Παρισιού (δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης)- φοίτησε στην Ανωτάτη Σχολή Καλών Τεχνών της Αθήνας. Αφού εργάστηκε επί μακράν σε διά­ φορα πόστα και υπηρέτησε στο αλβανικό μέτωπο -κατά τον πόλεμο- επέστρεψε τ ε ­ λικά στη Σχολή Καλών Τεχνών ως καθηγητής ιοτορίας τέχνης. Συνδέθηκε φιλικά με τον Α. Εμπειρικό -τη ν κεφαλή του ελληνικού σουρεαλισμού- και άλλες προσωπικότητες. Οι βασικές συλλογές ποιημάτων του είναι: Μην ομιλείτε εις τον οδηγόν, Τα κλειδοκύμ­ βαλα της σιωπής, Μπολιβάρ, ένα ελληνικό ποίημα, Η επιστροφή των πουλιών, Στην κοιλάδα μ ε τους ροδώνες, Επτά ποιήματα, Έλευσις, Εν Ανθηρώ Έλληνι λόγω. Αλλά θα αδικούσαμε τον Εγγονόπουλο αν λησμονούσαμε να αναφέρουμε τις εικονο­ γραφήσεις βιβλίων, τις μεταφράσεις ξένων ποιητών που έκανε, τα κουστούμια και τα σκηνικά θεάτρου που σχεδίασε. Επίσης έγραψε και για τη μόδα, την άνοιξη του1939, στο τεύχος του La mode Grecque: «Η μόδα θα πρέπει να ακολουθεί τις διεθνείς τάσεις, αλλά πάντα πρέπει να διατηρεί τον εθνικό της χαρακτήρα». Πέθανε το 1985. Τελικά, σήμερα έχει αναγνωρισθεί ως ένας εισηγητής στο σουρεαλι­ σμό -τόσο για το ζωγραφικό όσο και για το ποιητικό του έργο- καθώς και ως ένας από τους σημαντικότερους καλλιτέχνες της γενιάς του '30. Το 2007 το Εθνικό Κέντρο Βιβλίου εορτάζει την επέτειο των 100 χρόνων από τη γέννησή του και αφιερώνει το έτος αυτό στον Εγγονόπουλο (και τον Καζαντζάκη). Το ΕΚΕΒΙ ετοίμασε ένα ειδικό λεύ­ κωμα και μια πληθώρα εκδηλώσεων υπό την αιγίδα του υπουργείου Πολιτισμού. Θα υπάρξει παράσταση στο Μέγαρο Μουσικής, εκθέσεις στην πρωτεύουσα, τον διεθνή αερολιμένα της Αθήνας και την επαρχία, συνέδρια, συναυλίες, ομιλίες. Επίσης την 21η Μαρτίου -Παγκόσμια Ημέρα Ποίησης- θα γίνουν εκδηλώσεις και στα μαζικά μέσα μεταφοράς. Για περισσότερες λεπτομέρειες στις ιστοσελίδες www.ekebi.gr, www.engonopoulos.gr. «Η ζωή, ο Θάνατος/κι αναμεσίς/η Τέχνη (η ποίηση)/όπου καταξιώνει τη ζωή,/την διαιωνίζει,/και το θάνατο καταργεί». («Το Μέτρον: ο Άνθρωπος», 1978, Ν. Εγγονόπουλος). ■

10

3

ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2007

Δημήτρης Βλαχοδήμος

Εικασίες για το περιεχόμενο

ενό ς α δ η μ ο σ ίευ το υ π οιήματος πρώτη ποιητική συλλογή του Νίκου Εγγονόπολου κυκλοφόρη­ σε, ως γνωστόν, το 1938 (Μην ομιλείτε εις τον οδηγόν) και το τελευταίο εν ζωή βιβλίο του στα 1978 (Στην κοιλάδα μ ε τους ροδώνες). Μέσα σε σαράντα χρόνια ο πρώτιστος ζωγράφος και δευτερευόντως ποι­ ητής δημοσίευσε 172 ποιήματα. Μετά το 1978 και ώσπου να πεθάνει, το φθινόπωρο του 1985, έδωσε στο περιοδικό Η λέξη δυο ακόμη ποιήματα («Η Γιαβουκλού», 1981, και «Τα Γαρούφαλα», 1983). Μετά θάνατον είδαμε άλλα δυο («Το Μέτρον: ο Άνθρω­ πος», περιοδικό Κ, 2003, και «Το Νησί με τη Δοξασμένη Πολιτεία», Η λέξη, 2004). Αυ­ τά τα τέσσερα ποιήματα, συν ένα ακόμη («Εξομολογήσεις της Στεριάς, της θάλασ­ σας»), αποτέλεσαν το βιβλίο Το Μέτρον: ο Άνθρωπος - Πέντε ποιήματα και δέκα πί­ νακες, Ύψιλον, 2005. Ωστόσο, γνωρίζουμε την ύπαρξη ενός ακόμη, έκτου δηλαδή, ποιήματος, το οποίο δεν δημοσιεύθηκε μαζί με τα τελευταία πέντε. Πρώτος ο Γιάννης Βαρβέρης, τον Αύγου­ στο του 2005, αναφερόμενος στην εκδοτική τύχη των αθησαύριστων ποιημάτων, μας άναψε φωτιές:

Η

Το προς διάθεση ποίημα («Ο πιστός ο στρατιώτης») έχει έναν θρησκευτικό χαρακτήρα ιδιαίτερα προκλητικό για τον μωαμεθανισμό κι έτσι, μετά από συζητήσεις με ενδιαφερόμενους, κρίθηκε ότι κανένα λογοτεχνικό περιοδικό δεν θα 'πρεπε να επωμισθεί τους πραγματικά σοβαρούς κινδύνους του. Επίσης, αποφασίστηκε, για λόγους υψη­ λής σκοπιμότητας, το ποίημα αυτό να παραλειφθεί και από το προς έκδοση βιβλίο. (Γιάννης Βαρβέρης, «Καταπιστεύματος τύχαι», εφ. Ελευθεροτυπία, 12.8.2005, ένθε­ το «Βιβλιοθήκη», σ. 21) Ακολούθησε η Ερριέττη Εγγονοπούλου λίγους μήνες αργότερα, όταν εκδόθηκε το βι­ βλίο με τα πέντε τελευταία ποιήματα (Νοέμβριος 2005). Στο «Εκδοτικό σημείωμά» της αναφέρει: Ενός έκτου ανέκδοτου ποιήματος που βρέθηκε στα κατάλοιπα του ποιητή, με τίτλο «0 πιστός ο στρατιώτης», η δημοσίευση δεν κρίθηκε σκόπιμη, και αφήνεται να γίνει σε ευθετότερο χρόνο. Νίκος Εγγονόπουλος, Το Μέτρον: Ο Άνθρωπος - Πέντε ποιήματα και δέκα πίνακες, Ύψιλον, 2005, 0 . 35 Κατόπιν αυτών η πρώτη σκέψη ενός αναγνώστη του Εγγονόπουλου είναι «τι στην ε υ­ χή μπορεί να λέει, τόσο επικίνδυνο ή απρεπές, ένας άνθρωπος που στη ζωή και το έργο του υπάρχει, εντοπίζεται και ανιχνεύεται πλήθος "ανατολίτικων" στοιχείων;». Αναφέρομαι όχι μόνο στην κωνσταντινουπολίτικη καταγωγή του Εγγονόπουλου αλλά και στην προτίμηση της ενσωμάτωσης στο έργο του πλήθους σχετικών δεικτών, ση­ μείων δηλαδή που δεν είναι ελληνικά ή ορθόδοξα. Γνωρίζουμε ότι ο Γιώργος Σαββίδης έχει αποκαλέσει τον Εγγονόπουλο «τουρκομερίτη», ο Μιχάλης Χρυσανθόπουλος

ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2007 109)

[

Δ Ι Α Β Α Ζ Ω Α Φ I Ε Ρ Ω Μ

«αλβανοφραγκοτουρκικό», ενώ έχουμε και ένα ολόκληρο άρθρο της Αθηνάς Βογιατζόγλου με τίτλο «Νίκος Εγγονόηουλος, ένας "ανατολίτης" υπερρεαλιστής». Ενδεχομένως μπορούμε να βγάλουμε άκρη με το να κάνουμε υποθέσεις, βασισμένοι σε άλλα γνωστά ποιήματα του Εγγονόπουλου και όποιο άλλο στοιχείο μπορούμε να εκμεταλλευθούμε. Πρώτα-πρώτα πρέπει να λάβουμε υπόψη μας ότι πρόκειται για ένα ποίημα το οποίο γράφτηκε μετά το 1978, ενδεχομένως και μετά το 1983. Εκτός και αν δεχθούμε ότι ήταν παλιότερο και λόγω της επικινδυνότητάς του ο ίδιος ο Εγγονόπουλος δεν το δημοσίευε αφήνοντάς το απλώς στο συρτάρι του ξεχασμένο. Αν όμως το ποίημα χαρακτηρίζεται από έντονη μεταφυσική πνοή (ο «θρησκευτικός χαρα­ κτήρας» που λέει ο Γιάννης Βαρβέρης), δικαιολογείται να γράφεται στο τέλος της ζωής του ποιητή: ασθενής, στο κρεβάτι του πόνου, το τέλος εγγίζει. Υπ' αυτήν την έννοια, ένα από τα τελευταία ποιήματα κάθε ποιητή δεν έχει ποτέ τη βαρύνουσα ση­ μασία σε σύγκριση με το καθιερωμένο ήδη έργο του. Είναι γνωστό ότι υπάρχουν λάτρεις του Εγγονόπουλου που δεν έχουν στη βιβλιοθή­ κη τους την «ποιητική συλλογή» Στην κοιλάδα μ ε τους ροδώνες. Ο απαραίτητος λοι­ πόν και ουσιώδης Εγγονόηουλος θα μπορούσε να ισχυριστεί κάποιος ότι ολοκληρώ­ νεται στους δύο τόμους των ποιημάτων του, 1938-1957. Αντιστρέφοντας το παραπά­ νω επιχείρημα: αν διάβαζε κάποιος μόνο την Κοιλάδα και όχι τα υπόλοιπα ποιήματα, θα λέγαμε ότι γνωρίζει τον Εγγονόπουλο; Καταλαβαίνουμε επο­ μένως ότι μέσα στα εκατόν εβδομή­ ντα επτά εκδεδομένα ποιήματα του Εγγονόπουλου, ένα επιπλέον, αδημο­ σίευτο, ποίημα δεν μπορεί να έχει τ έ ­ τοια ισχύ ώστε να αλλάξει την εικόνα που έχουμε σχηματίσει, χρόνια τώρα, για τον δημιουργό του. Από την άλλη μεριά τα πράγματα πε­ ριπλέκονται όταν θίγεται ένα τόσο σπουδαίο ζήτημα και ειδικά σε μια τό ­ σο ευαίσθητη εποχή: ας θυμηθούμε την περιπέτεια με τα σκίτσα του Μωά­ μεθ στη δανέζικη εφημερίδα ή τις δη­ λώσεις του νέου Πάπα στη Γερμανία. Μεγαλοποιούμε πιθανόν τη σημασία ενός τελευταίου ποιήματος ενός από εικοσαετίας και πλέον τεθνεώ τος ποιητού, αλλά στη δική μας μικρή γει­ τονιά δυο-τρία πράγματα μπορεί να συμβαίνουν -περιορίζομαι στην κριτική/λογοτεχνική πρόσληψη του ποιή­ ματος: 1. Το ποίημα αποδεικνύει περί­ τρανα τη συντηρητική και ελληνοκε­ ντρική στροφή του Εγγονόπουλου. 2. Το ποίημα εντάσσεται σε ένα πλαίσιο 110

ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2007

συνομιλίας του Εγγονόπουλου με τον άκρως καυστικό Ανδρέα Εμπει­ ρικό (ο οποίος, παρεμπιπτόντως, θαυμάζει εξάλλως τον μωαμεθανι­ σμό). 3. Το ποίημα αποτελεί ένδειξη γεροντικής άνοιας ή παράκρουσης του ποιητή. Ας σημειωθεί ότι δεν αναφέρεται σε κανένα από τα γνωστά ποιήμα­ τα του Εγγονόπουλου οποιοδήποτε σημείο του μωαμεθανισμού. Και η δική μας ορθόδοξη πίστη εμφανίζεται κάπως αργά στην ποίησή του, ενώ πιο έντονες αναφορές βρίσκουμε στις συνεντεύξεις του -παραμερίζω κατά κάποιον τρόπο την εικονογραφία του Εγγονόπουλου, επειδή άπτεται της εικαστικής πλευράς του δημιουργού. Τη λέξη στρατιώτης την ξαναβρίσκουμε στον τίτλο του ποιήματος «Το τραγούδι ίτο ποίημα δηλαδή) ενού στρατιώτη», γραμμένου στο Όστροβο τον Απρίλιο 1941 και πρωτοδημοσιευμένου στο περιοδικό Τα Νέα Γράμματα τον Μάρτη του 1944. Είναι ποίημα γραμμένο κατά την πολεμική θητεία του Εγγονόπουλου, στο οποίο μπορούμε να βασιστούμε για να φωτίσουμε κάπως το άγνωστο ποίημα που μας απασχολεί. «Ο πιστός ο στρατιώτης» πιθανόν να αναφέρεται ή να αφορμάται από μια ανάλογη πο­ λεμική εμπειρία του Νίκου Εγγονόπουλου. Μην ξεχνούμε ότι ο ποιητής μας έχει αφη­ γηθεί πολεμικές του περιπέτειες στον Γιώργο θεοτοκά, ο οποίος χρησιμοποίησε πολ­ λές παρόμοιες αφηγήσεις για να «σκαρώσει» το έργο του Ασθενείς και οδοιπόροι. Επί­ σης μεταξύ των τελευταίω ν πέντε ποιημάτων αναφέρεται σε πολεμικές μνήμες το εξαίρετο ποίημα «Τα γαρούφαλα» (ότι τα λουλούδια υποδηλώνουν ερωτική σχέση φαίνεται και στο τέλο ς του ποιήματος «Εξομολογήσεις της στεριάς και της θάλασ­ σας»), ενώ το ηρωικό παρελθόν της νήσου Ύδρας διαπερνά το ποίημα «Το νησί με τη δοξασμένη πολιτεία». Κατόπιν αυτών, ισχυρίζομαι ότι η ανάκληση του πολεμικού και ηρωικού παρελθόντος από τον Εγγονόπουλο κάλλιστα θα μπορούσε να περιλαμβά­ νει και ένα ακόμη ποίημα, αυτό το οποίο συζητιέται εδώ. Βέβαια, από την άλλη μεριά καλούμαστε -και απαιτείται- να σκεφτούμε μήπως ο πό­ λεμος έχει μεταφορική σημασία για τον Εγγονόπουλο. Το ότι το ποίημα αυτό γράφε­ ται πολύ κοντά στο τέλος της ζωής του προκαλεί το ερώτημα για ποιο λόγο να επι­ στρέφει ο δημιουργός του σε ένα πολεμικό περιβάλλον αναφοράς τόσα χρόνια μετά. Η απάντηση θα μπορούσε να βρίσκεται στο ότι ο Εγγονόπουλος θεω ρεί τον πόλεμο χαρακτηριστικό γνώρισμα όλης του της ζωής. Γνωρίζουμε την πολεμική που δέχθηκε στην αρχή της σταδιοδρομίας του στα γράμματά μας και την εξ αυτής πικρία που δεν εξαλείφθηκε μέχρι το τέλο ς της ζωής του. Από θέση άμυνας επομένως, ο κατατρεγ­ μένος ποιητής μας, αναζητά κάποιου είδους μεταφυσική/μεταθανάτια ανακούφιση ενώπιον του Θεού και αφορμή να φανερώσει/δημοσιοποιήσει αυτή του την προσμο­ νή είναι η λεκτική σύγκρουση με τα δεδομένα μιας άλλης θρησκείας. Επανέρχομαι στο ποίημα του 1944, «Το τραγούδι ενού στρατιώτη», το οποίο αποπνέ­ ει το καταστροφικό πέρασμα του πολέμου και κλείνει «ηδονικά», θα έλεγα, με μια αναφορά στις γυναίκες: τις λευκές / αρμονικές / γυναίκες / με το βλέμμα / το πικρό / της / ικεσίας / / που γω / ξερρίζωσα / βαθειά / τα μάτια τους / σαν μ' ένα / τέτοιον καιρό / εθαλασσόδερνα κάποτε / -μ ' ένάντιον άνεμο- / κάτω / κατά / τα / μέρη / της / Μονεβασιάς Το διπλό άρθρο στον τίτλο του ποιήματος «Ο πιστός ο στρατιώτης» δεν μας τονίζει

ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2007

111

Δ Ι Α Β Α Ζ Ω ] ■Α Φ Ι Ε Ρ Ω Μ Α

μόνο και το επίθετο και το ουσιαστικό αλλά φαίνεται να διακρίνει και την έννοια του «πιστός» οε μια τέτοια περίσταση, του πολέμου δηλαδή: μας παραπέμπει και στην ιδιότητα του στρατιώτη ως εραστή. Έχουμε προφανώς να κάμουμε με έναν στρατιώ­ τη που είναι πιστός στην πατρίδα και τη θρησκεία του αλλά ταυτόχρονα τίθεται και το ζήτημα της πιστότατος (μήπως και ερωτικής συμπεριφοράς;) σε μια γυναίκα. Αν λο­ γαριάσουμε πάλι πως δύο από τα πέντε τελευταία ποιήματα του Εγγονόπουλου συ­ νοδεύονται από ένα χαρακτηριστικό μότο, ίσως και εδώ ένα μότο να ήταν πολύ διαφωτιστικό, καθώς το ποίημα ενδεχομένως αρθρώνεται με βάση αυτό το μότο, θα μπορούσαμε να έχουμε κατά κάποιον τρόπο έναν στρατιώτη που από το ένα μέρος μάχεται υπέρ πίστεως και πατρίδος και από το άλλο λειτουργεί ως εραστής μιας γυ­ ναίκας που απαιτεί πιστότητα/αποκλειστικότητα στην οποία βέβαια ο πιστός στρατιώ­ της δεν μπορεί να ανταποκριθεί. Ας φανταστούμε τώρα γι' αυτούς ή για άλλους (πιο ακατάλληλους λόγους) να τον αποκαλεί «μουσουλμάνο» και να τον αναγκάζει να υπε­ ρασπιστεί τον εαυτό του με ένα ολόκληρο ποίημα. Εάν δεν υπόκειται ερωτική σχέοη (μεταξύ του πιστού στρατιώτη και της γυναίκας - γενεσιουργού αιτίας του ποιήματος) δύσκολα θα μπορούσαμε να δικαιολογήσουμε την καυστικότητα του τρόπου που επέλεξε ο Εγγονόπουλος να καταγράψει την αγανάκτηση ή το θυμό του εναντίον μιας άλλης θρησκείας, μεταφέροντας σε ένα ευρύτερο πεδίο μια ερωτική σύγκρουση -διαστέλλοντάς’ την πράγματι επικινδύνως. Ότι το ποίημα έχει θρησκευτική χροιά το καταλαβαίνουμε από όσα έγραψε ο Γιάν­ νης Βαρβέρης. Τον προκλητικό του χα­ ρακτήρα για τον μωαμεθανισμό, σε συν­ δυασμό με την παιγνιώδη αμφισημία του επιθέτου «πιστός» στον τίτλο, οφείλου­ με να τον νοηματοδοτήσουμε χρησιμο­ ποιώντας τη διπολική αντίθεση: «υπερά­ σπιση - ομολογία της ορθοδοξίας» ενα­ ντίον «απόρριψη - βλασφημία μωαμεθα­ νισμού». Και αν βέβαια δεν αναφερόταν πουθενά στους στίχους του ποιήματος το όνομα του ίδιου του Εγνονόπουλου αλλά όλα αυτά τα αφηγούνταν κάποιος άλλος στρατιώτης, τότε πιστεύω ότι δεν θα υπήρχε σοβαρός λόγος ανησυχίας και θα γνωρίζαμε δημοσιευμένο το ποίημα -θα ήταν παντελώς άχρηστες οποιεσδήποτε εικασίες. Αν, δηλαδή, στο ποίημα υπήρχε ένας ανώνυμος αφηγητής και μπορούσε εύκολα να αποδοθεί σ' αυτόν η προσβολή, δεν θα υπήρχε πρόβλημα :3 ο Εγγονόπουλος θα απαλλασσόταν από την κατηγορία και δίχως φόβο το ποίημα θα μπορούσε να δημοσιευθεί. Είναι πολύ πιθανόν επομένως να αναφέρεται το

112 ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2007

όνομα του ίδιου του Εγγονόπουλου στο ποίημα, να φαίνεται δηλαδή ότι ο ίδιος επωνύμως και σε πρώτο πρόσωπο μιλάει απρεπώς. Εμείς οι Έλληνες βρίζουμε τα θεία -πράγμα που δεν συμβαίνει με τους μωαμεθανούς. Αδήλως, το υβρίζειν τα θεία σημαίνει μια ορι­ σμένη εγγύτητα και οικειότητα, οχέοη αν θέλετε, που θα μπορούσε να επέτρεπε την πραγμάτωση της επιθυμίας, του περιεχομένου της βρισιάς. Από την άλλη μεριά τα ιερά πρόσωπα που υβρίζονται ουδό­ λως βλάπτονται -οι βριοιές βλάπτουν αυτόν που τις ξεστομίζει, επει­ δή κυρίως φανερώνουν το δικό του ποιόν. Ωστόσο, υποτίθεται ότι βρισκόμαστε σε εμπόλεμη περίοδο και έχουμε να κάμουμε με στρατιώτη. Μην ξεχνούμε ακόμη ότι η χειρότερη βρισιά διακρίνει την ερωτική επαφή σε δυο είδη: πράξη εκδικήσεως, τιμω­ ρίας και πράξη απολαύσεως, ηδονής. Βιογραφικές πληροφορίες μάς επιτρέπουν να θεωρήσουμε τον Εγγονόπουλο ικανό, όπως και τον καθένα μας άλλωστε, για παρόμοιες απρέπειες. Ο Εγγονόπουλος «έβρι­ ζε γλαφυρά γενικώς», ήταν αθυρόστομος και δηκτικός· «ήταν ένα "μούτρο" [...] με την έννοια την πνευματική» και επιθετικός. Δικαιολογείται επομένως αυτή του η εικό­ να -αυστηρώς ακατάλληλη και ιδιωτική ομολογουμένως- στην περίπτωση μάλιστα που συνομιλεί ή είναι θυμωμένος με κάηοιον/κάποιαν ή κάτι. Ανακεφαλαιώνοντας: 1. Το αδημοσίευτο ποίημα «0 πιστός ο στρατιώτης» αποκτά νόημα εντός πολεμικού περιβάλλοντος και αυτό μπορεί να εκληφθεί διττώς: μας μεταφέρει μια πολεμική εμπειρία του Εγγονόπουλου ο οποίος (συμπληρωματικώς) θεωρούσε ότι σε όλη του τη ζωή πολεμούσε και παρέμεινε μέχρι τέλους «πιστός στρατιώτης». 2. Η ύπαρξη μιας γυναίκας φαίνεται να παίζει καθοριστικό ρόλο στη δημιουργία του ποιήματος -χωρίς την αισθητή παρουσία της το ποίημα δεν θα είχε γραφεί. Το ζήτη­ μα είναι αν αυτή η γυναίκα υπήρξε πράγματι στη ζωή του Εγγονόπουλου ή ήταν απλώς «χάρτινη» (χαραγμένη στη μνήμη του ως αναγνώστη. Δηλαδή, κάπου είχε δια­ βάσει κάτι σχετικό, το θυμήθηκε, έβαλε και τον εαυτό του μέσα και έγραψε το ποίη­ μα). 3. Πρώτη φορά στο τέλος της ποιητικής του πορείας μάς παρουσιάζεται έτσι ο Εγγονόπουλος. Και επειδή τα ποιήματα γίνονται με λέξεις, αυτό σημαίνει ότι στο συγκε­ κριμένο ποίημα χρησιμοποιούνται λέξεις που δεν απαντούν ποτέ προηγουμένως στο έργο του, είτε αυτές αναφέρονται οε πράξεις είτε σε ιερά ετερόθρηοκα πρόσωπα ή σύμβολα.

ΥΓ.: Μεταξύ μας, αν έβρισκα ο ίδιος το ποίημα στα κατάλοιπα του ποιητή, θα το κατέ­ στρεφα αμέσως. Δεν καταλαβαίνω για ποιο λόγο θα διακινδύνευα τόσα χρόνια μετά την απροσεξία που ο ίδιος ο Εγγονόπουλος απέφυγε, για χάρη του ιταλού πυροτε­ χνουργού, στο ποίημα «Περί ύψους»: Η παραμικρή απροσεξία αρκεί κι' επέρχεται η τρομερά καταστροφή: μέσα σε εκκωφαντικό κρότο τινάζονται στο καθαρό πρωινό και το εργαστήρι κι' ο πυροτεχνουργός μαζύ, και βλέπομε να στριφογυρνούν ψηλά στον αέρα, ώρες, κι' ο Ιταλός και τα σα­ νίδια της μπαράγκας και πηχτά σύγνεφα σκόνης, ενώ μιαν έντονη μυρωδιά μπαρούτης απλώνεται παντού. ■ ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2007

113

δ ι α β α ζ ω ] . Α Φ Ι Ε Ρ Ω Μ Α

Ανδρέας Μπελεζίνης

«Σχόηια επί σχολίων»:

όπου ο ΕγγονόπουΠος μας κλείνει το μάτι πό ποιητή που δε δίστασε, κατά την πρώιμη και ύστατη, έστω, φάση του έργου του να υποσημειώσει σε ποιητικά του κείμενα, με τη βοήθεια αστερίσκου, πλη­ ροφορίες πραγματολογικού χαρακτήρα, δε θα ξαφνιαζόμαστε αν το 1965/1966 θα αποφάσιζε να συντάξει σημειώσεις ή και αυτοσχόλια, που συνοδεύουν έκτοτε τις εκδόσεις των συλλογών του. Από τις σημειώσεις αυτές, ποικίλες κατά την έκταση, το θέμα και τον χειρισμό, θα ξεχωρίσουμε εδώ όσες έχουν λεξικολογικό ενδιαφέρον ή εμφανίζονται ως διορθώσεις τυπογραφικών λαθών. Επιβάλλεται όμως προηγουμένως να διαβάσουμε με κάθε προσοχή την επόμενη πα­ ράγραφο (Ποιήματα Εί, σ. 26): «Οι ακόλουθες σημειώσεις περιέχουν είτε εξηγήσεις σχετικά με ορισμένα ονόματα, κύρια και άλλα, του κειμένου, είτε είναι αποσπάσματα από διάφορες αναγνώσεις, μεταγενέστερες της συνθέσεως του ποιήματος, που επι­ κυρώνουν, και ενισχύουν, τρόπον τινά, ένιες εικόνες του "Μπολιβάρ"». Με το δεύτερο, εκτενέστερο μέλος της διάζευξης και κυρίως με την κά­ πως χαλαρή φράση «αποσπάσματα από διάφορες αναννώσεις» ο Νίκος Εγγονόπουλος πρέπει να εννοεί κατά κύριο λόγο σημειώσεις που κρατού­ σε κατά τις προσωπικές του αναγνώ­ σεις, μεταγενέστερες της γραφής και δημοσίευσης του ποιητικού συνθέ­ ματος. Δεν μπορεί ωστόσο να απο­ κλεισθεί ότι αναφέρεται και σε δικές του αναγνώσεις ξένων κειμένων από τις οποίες αντλούσε στοιχεία υπο­ στηρικτικά εικόνων και σημείων του ποιήματος. Ιδιότυπη, τέλος, είναι η περίπτωση της τελευταία ς σημείω­ σης με την οποία υπομνηματίζεται ο περιλάλητος «ύμνος αποχαιρετιστή­ ριος του Μπολιβάρ» ( « σ τ ρ α τ η γ έ / τ ι ζ η τ ο ύ σ ε ς στη Λάρισα / σ υ / έ ν α ς / Υ δ ρ α ί ο ς ;»). 0 ποι­ ητής παραπέμπει τιμής ένεκα στον Robert Levesque: «Domaine Grec», αλλά δεν χωρεί αμφιβολία ότι είναι ο ίδιος που έδωσε την πληροφορία για την καταγωγή του από τον στρατηγό Εγγονόπουλο. Το πρώτο-πρώτο, ευφυέστατο και δι­ φορούμενο σχόλιο, που θα παρέμε­

Α

114- ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2007

νε ανενεργό χωρίς ιη ν προθυμία και σύμπραξη του αναγνώστη, αφο­ ρά το πρωτόλειο ποίημα «Τραμ και Ακρόπολις», στην προτελευταία στροφή του οποίου (ο. 12) διαβάζουμε: «τι θλίψη θα ή τ α ν ε - Θε μου - / τι θλίψη / αν δε με παρηγορούσε την καρδιά / η ελπίδα των μαρ­ μάρων...». Κατά τη σχετική σημείωση, με την οποία και εγκαινιάζεται ο αυτοσχολιασμός του Νίκου Εγγονόπουλου, «Η μορφή του στίχου, μ ε το “μ ε" ("αν δε μ ε παρηγορούσε την καρδιά") μου είναι ανοίκειος» (ο. 156). Το επίθετο «ανοίκειος», από το στερητικό μόριο α- και το οι­ κείος, που είναι συνήθης όρος στη λεξικογραφία, σημαίνει εδώ ότι ο ίδιος ο ποιητής δεν χρησιμοποιούσε στον καθημερινό του λόγο ή στην ποιητική γραφή το ρήμα «πα­ ρηγορώ» και άλλα αναρίθμητα με αιτιατική προσωπική ηθική στη θέση της γενικής προσωπικής ηθικής («δεν μου παρηγορούσε την καρδιά») που αντικατέστησε, στην πανελλήνια κοινή την αρχαία δοτική ηθική. Γιατί έτσι, προσωπική ηθική, ονομάζουν οι παραδοσιακοί γραμματικοί την πτώση, άλλη κάθε φορά, στην οποία αναθέτει η γλώσ­ σα να δηλώσει το πρόσωπο που δοκιμάζει συναίσθημα, χαρά ή λύπη, ευχαρίστηση ή το αντίθετο κ.λπ. που προκαλείται από το σημαινόμενο του ρήματος. Αν ο ποιητής δεν σχολίαζε την οπωσδήποτε ξενίζουσα αυτή σύνταξη, θα υποθέταμε ότι επεκτείνει και εφαρμόζει το γλωσσικό του πιστεύω - «τη γλωσσική του ιδεολογία» κατά το Γιώργη Γιατρομανωλάκη- για τη μία, ενιαία και αδιαίρετη ελληνική και στο συγκεκριμένο και λίαν ευαίσθητο αυτό πεδίο. Αλλά δεν πρόκειται ακριβώς περί αυτού. Αλλού στοχεύει και άλλα υπηρετεί η σημείωση με τον ερμηνευτικό και τον γενετικό της χαρακτήρα. 0 Νίκος Εγγονόπουλος προτείνει τρεις εξηγήσεις της ξενίζουσας υπο­ θετικής φράσης, όχι χωρίς να τις διαβαθμίζει κατά την πιθανότητα και να τις αξιολο­ γεί κατά τη σημασία τους: «Μήπως την μεταχειρίστηκα δίκην homage στον μεγάλο Καβάφη; Στον πατέρα μου που ποτέ δεν παρέλειψε να μιλά την προσφιλή του γλώσ­ σα της Κωνσταντινουπόλεως; Ή μήπως οφ είλεται σε καμία παρέμβαση του κ. Μελα­ χρινού;» Η απάντηση που ακολουθεί, «μάλλον το πρώτο», στο ελάχιστο δεν μετατο­ πίζει το επίκεντρο των τριών ερμηνειών - ερωτήσεων που είναι, βέβαια, η κοινή κα­ ταγωγή του ποιητικού προγόνου, του φυσικού γεννήτορα και του πρεσβύτερου ομο­ τέχνου. Εξαιρεί όμως εντέλει και ανομολογεί την υπεροχή και τα ποιητικά μεγαλεία του Αλεξανδρινού, στα οποία από μιας αρχής απέβλεπε. Ποιά όμως είναι η αληθινή σχέση προς τον Κωνσταντίνο Καβάφη είναι ένα άλλο θέμα. Πλήρη διόρθωση επιχειρεί ο Νίκος Εγγονόπουλος στην πρώτη περίοδο λόγου του πεζόμορφου ποιήματος «Όσιρις» της συλλογής Μην ομιλείτε εις τον οδηγόν. Στην πρώ­ τη έκδοση το κείμενο είχε ως εξής: «Αργά χτες την νύκτα, στους απάνω μαχαλάδες, άγριοι κι αιμοβόροι Αλβανοί, επτά τον αριθμόν, έσφαξαν αλύπητα, μέσα στο ίδιο του το κρεβάτι, τον κυνοκέφαλο εραστή της λησμονημένης Ιππόλυτης». Με τη σημείωση της σελίδας 157 επιφέρει διόρθωση στο κύριο όνομα, η οποία και περνάει βέβαια στο κείμενο της δεύτερης έκδοσης: «σελίς 31 Ιππολύτη είναι αυτό που ήθελα. Το "Ιππό­ λυτο " της πρώτης εκδόσεως είναι λανθασμένο». Το σχόλιο το βραχύτερο απ' όλα, εί­ ναι λίαν δραστικό. Αποκαλεί τον τονισμό στην προπαραλήγουσα («Ιππόλυτο») «λαν­ θασμένο», και έμμεσα μόνο απαλλάσσει τον εαυτό του από την ευθύνη, χωρίς να κα­ τονομάζει ρητά τον υπαίτιο τυπωτή. Άκρως ενδεικτική είναι και η ακόλουθη περίπτω­ ση, όπου ο ποιητής λέει κάτι όντας βέβαιος ότι ο αναγνώστης όχι μόνο θα δείξει ανο­ χή, αλλά και θα συμπράξει στην προσποίηση, στον απατηλό ισχυρισμό και στη φενά­ κη. ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2007

115

[

3

Δ I A B A Z Q Α Φ Ι Ε Ρ Ω Μ Α

Ο ΚαΒάφης, 1948

110 ΟΚΤΩΒΡΙΟΙ 2007

Αν το παράδειγμα που ακολουθεί συνδέεται με λεκτικό τρόπο ή οχήμα δεν αποτελεί μειονέκτημα· ίσα-ίσα δείχνει ότι ένας ποιητής κατά τον αυτοοχολιασμό της γραφής του ενδέχεται να στραφεί και προς τήν προνομιούχο εκείνη περιοχή που συνιστούν οι ποιητικές τροπές του λόγου του. Μια από τις «σημειώσεις» της σελίδας 26 (Ποιήμα­ τα,, Β) αφορά τους παρένθετους στίχους με τους οποίους κορυφώνεται η έκφραση του ακμαιότατου και διάτορου αυτοσυναισθήματος του ποιητή: «Στο μέλλον, το κο­ ντινό, το μακρυνό, σε χρόνια, λίγα, πολλά, ίσως από μεθαύριο... / Νέοι θα ξυπνάνε μ ε μαθηματική ακρίβεια, τις άγριες νύχτες, πάνω στην κλίνη τους, / Να βρέχουνε με δάκρυα το προσκέφαλό τους, αναλογιζόμενοι ποιος είμουν, σκεφτόμενοι / Πως υπήρξα κάποτε, τι λόγια είπα, τι ύμνους έψαλα». Κατά τη σχετική σημείωση, ή γραφή «να βρέχουνε μ ε δάκρυα τα στρώματά τους, της πρώτης εκδόσεως, α ντί το σωστό, το προσκέφαλό τους οφ είλεται σε τυπογραφικό λάθος». Η εξ αντιστρόφου προκλητικότητα έγκειται στο ότι ένας υπερρεαλιστής ποιητής που εξ ορισμού ρέπει και αρέσκεται σε ριψοκίνδυνα τροπικά σχήματα ορρωδεί (κατά προ­ σποίηση;) προ μιας αθωότατης συνεκ­ δοχής, όπου παραστατικότατα το όλον, ήτοι «τα στρώματα» τίθεται αντί του μέρους, ήτοι «το προσκέφαλο». Μετά από όχι λίγα χρόνια ο Νίκος Εγγονόπουλος επικαλούμενος το δαίμο­ να του τυπογραφείου, δαίμονα όχι κατ' ανάγκη κακό και μισόκαλο κατά τις αρχές και το πνεύμα του αυθεντι­ κού υπερρεαλισμού, αποφασίζει και επιβάλλει αυτοδικαίως μια διόρθωση χωρίς να μπορεί να επικαλεστεί κανέ­ να απολύτως παλαιογραφικό έρ ει­ σμα. Είμαι βέβαιος ότι ο ποιητής, είτε όντως μας κλείνει το μάτι είτε όχι, δεν θα ήθελε καθόλου να τον πιστέψουμε ή να τον πάρουμε στα σοβαρά ότι ο ίδιος είχε γράψει «το προσκέφαλό τους» και ο στοιχειοθέτης το έκανε «τα στρώματά τους»\ Επιπλέον, τα πράγματα μας υποχρεώνουν να δε­ χτούμε ότι μνημονεύοντας στη ση­ μείωσή του την αρχική γραφή, με την έντονη και δραματική τροπικότητά της, μνημειώνει και αθανατίζει την ει­ κόνα των νέων που, σε έξαψη και τα­ ραχή από τα ανυπέρβλητα ποιητικά κατορθώματα και τη δόξα του Νίκου Εγγονόπουλου, στριφογυρίζουν στην κλίνη τους και βρέχουν με δάκρυα τη στρωμνή τους απ' άκρη σ' άκρη! ■

ΙΝΔΙΚΤΟΣ

ΒΙΒΛΙΑ

Δ Η Μ Η ΤΡΗ Σ Β Λ Α Χ Ο Δ Η Μ Ο Σ

ΔΙΑΒΑΖΟΝΤΑΣ ΠΑΡΕΛΘΟΝ ΣΤΟΝ ΕΓΓΟΝΟΠΟΥΛΟ

ΤΟ

ΙΝΔΙΚΤΟΣ w w w . i n d i k t o s . g r

Η διαρκής γονιμότητα

της σκέψης του Μιχαήλ Μπαχτίν Φώτης Τερζάκης

116 ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2007

Α πό 25 έως 27 Μα'ί'ου 2007 η Παιδαγωγική Σχολή του Πανε/ % πιστημίου του Ρέθυμνου ορ­ γάνωσε ένα διεθνές συνέδριο, συντο­ νισμένο προσωπικά από τον ανα­ πληρωτή καθηγητή Μ άριο Πουρκό, με θέμα «Προοπτικές και όρια της διαλογικότητας στον Μιχαήλ Μ π α­ χτίν». Πάνω από 60 συμμετέχοντες απ' όλο τον κόσμο (Ρωσία, Σκανδινα­ βία, Ιταλία, Ισπανία, Γαλλία, Αγγλία, Ιρλανδία, Καναδά, ΗΠΑ, Μ εξικό Βρα­ ζιλία, Ινδία, Χονγκ-Κονγκ, Ταϊβάν, Αυ­ στραλία και Ν έα Ζηλανδία), και βε­ βαίω ς πολλοί Έλληνες ανάμεσά τους, έδειξαν με τον πιο εντυπωσια­ κό τρόπο τη συνεχόμενη καρποφο­ ρία της σκέψης του Μ ιχαήλ Μ παχτίν σε ένα πλήθος από πεδία ακαδημαϊ­ κού ενδιαφέροντος. Αν κάποιος δοκι­ μάσει να αναζητήσει στο Διαδίκτυο

σχετικό υλικό, θα βρεθεί εν μέσω ενός αχανούς ωκεανού άρθρων, ανακοινώσεων, συνεδρίων, διδακτο­ ρικών διατριβών και δευτερογενούς βιβλιογραφίας εν γένει που αυξάνε­ ται γεωμετρικά μέσα στις δύο τελευ­ ταίες δεκαετίες. Η πρόσληψη της σκέψης του Μιχαήλ Μ παχτίν στη Δύση από τη δεκαετία του '80 και ύστερα είναι ένα φαινόμενο που απ α ιτεί αφεαυτού κάποια εξήγηση -πολλώ δε μάλλον αν σ κεφ τεί κά­ ποιος την ακραία απομόνωση στην οποία έζησε το μεγαλύτερο μέρος της ζωής του αυτός ο ιδιότυπος στο­ χαστής, που σήμερα όλο και περισ­ σότεροι είναι πρόθυμοι να αναγνωρί­ σουν ως το μεγαλύτερο ρώσο διανοητή του εικοστού αιώνα. Αναμφίβο­ λα, έως ένα βαθμό, είναι η ανοιχτότητ α και η πολυμέρεια αυτής της σκέ­ ψης που εξηγεί μια τέτοια προθυμία οικειοποίησής της από τόσο πολλές πλευρές και εφαρμογής της σε τόσο διαφορετικά πεδία· ωστόσο αυτή η διαρκής αναβίωση δεν είναι χωρίς το τίμημά της. Ένα έργο με τόσο πλατιά απήχηση γίνεται αναπόφευκτα πε­ δίο διασταύρωσης αντιμαχόμενων ερμηνειών, και τίθεται πάντα ζήτημα ποιες από αυτές είναι νόμιμες και ποιες πρέπει να θεωρούνται κατα­ χρηστικές. Αναπόφευκτα, το ζήτημα αναδύθηκε με οξύ τρόπο και στη διάρκεια των τριώ ν συνεδριακών ημερών του Ρεθύμνου. Ένα πρόβλημα με τις οικειοποιήσεις του Μ παχτίν είναι ότι σπανίως λαμ­ βάνουν υπόψη το σύνολο της σκέ­ ψης του. Ήδη η κύρια γραμμή ενδια­ φέροντος γι' αυτόν, μέσ' από τις πρώτες δυτικές μεταφράσεις του

στις δεκαετίες του '7 0 και του '80, έτεινε με κάποια μονομέρεια να τον διαβάζει ως «θεωρητικό της λογοτε­ χνίας» -σ το ν αγγλοσαξωνικό κόσμο, μάλιστα, επεδίω ξαν να τον παρου­ σιάσουν ως το σημαντικότερο ρεύμα στη θεωρία της λογοτεχνίας μετά και τη λεγάμενη αποδόμηση. Σήμερα -κ α ι αυτό έγινε έκδηλο στο ίδιο το συνέδριο- είναι πολύ συνηθισμένο να χρησιμοποιούνται πρόχειρα δόοτρεις έννοιες από τον Μ π αχτίν , άσχημα κατανοημένες και συνήθως εκτός συμφραζομένου, σε συζητή­ σεις που αφορούν την παιδαγωγική, τη θεραπευτική, την ψυχανάλυση, την ηθική, την πολιτική, τ α εικαστι­ κά, τη φω τογραφία, τον κινηματο­ γράφο, την εθνομουσικολογία, την οικολογία κ.ο.κ. προκειμένου να αρ­ θρωθούν απόψεις τις οποίες κάλλισ τα θα μπορούσαν να αναπτύξουν οι υποστηρικτές τους χωρίς καμία αναφορά στον Μ π αχτίν. Υπάρχει όμως και μία σοβαρότερη διάσταση του πράγματος: εκεί που έχουμε όχι απλώς άγνοια (καλύτερα: ημιμάθεια), επιδερμική χρήση ή απλή αδιαφορία για θεωρητική συνέπεια αλλά έναν πραγματικό, ενσυνείδητο πόλεμο ερμηνευτικών στρατηγημά­ των στην υπηρεσία αντιτιθέμενω ν κοσμοθεάσεων. Το σημαντικότερο πράγμα που αναδείχθηκε από τις πιο σοβαρές και ενήμερες εισηγήσεις του συνεδρίου του Ρεθύμνου, κατά τη γνώμη μου, είναι ακριβώς αυτός ο ερμηνευτικός πόλεμος που μαίνεται γύρω από τον Μπαχτίν. Η «μεταμο­ ντέρνα» λεγάμενη ανάγνωσή του δεν είναι καθόλου ερμηνευτικά αθώα: εσ τιάζο ντας σ τα πλουραλιστικά στοιχεία της σκέψης του, προσπά­ θησε εξαρχής να εναντιώσει αυτή τη σκέψη στο μαρξισμό, πράγμα που στις πιο φιλοσοφικά εκλεπτυσμένες εκδοχές της συζήτησης έλαβε τη

μορφή μιας αντιπ αράθε­ σης ανάμεσα στην έν­ νοια της διαλογικότητας κατά τον Μ π αχτίν και τη φιλοσοφική έννοια της διαλεκτικής. Σ τις χονδροειδέστερες απο­ λήξεις της αυτή η γραμ­ μή επ ιχειρηματολογίας καταλήγει σε μιαν απερί­ φ ρασ τη υπεράσπιση του πολιτικού φιλελευ­ θερισ μού, συχνά υπό τον μανδύα εννοιών του συρμού, όπως η πολυΧρυσή Καρατοανίδου πολιτισμικότητα, οι ετε­ Η αναγέννηση ρότητες κ.ο.κ. Αμερικα­ του νοήματος νοί και βρετανοί ερμη­ Ο Μιχαήλ Μπαχτίν νευτές, όπως ήταν ανα­ και η σύγχρονη μενόμενο, π ρω ταγω νι­ πολιτισμική θεωρία στούν σ' ένα τέτοιο εγχείρημα. Εκδόσεις Ίνδικτος, 200? Φιλοσοφικά μιλώντας, η σελ. 157, τιμή: 9,00 ευρώ αντιδιαστολή της διαλογικότητας προς τη διαλε­ κτική προϋποθέτει λά­ θρα μια ήδη συρρικνωμένη έννοια της διαλεκτικής, δανεισμένη από έναν υπηρεσιακό «μαρξισμό» σοβιε­ τικού τύπου, που είναι σήμερα εύκο­ λα διαβλητός αντίπαλος. Βεβαίως οι ρίζες αυτού του υβριδίου «διαλεκτι­ κής» ανευρίσκονται στον ίδιο τον Χέγκελ -ακριβέστερα: μία ειδική όψη της σκέψης του Χέγκελ- που χαρα­ κτηρίζεται από ένα αυταρχικό ενδια­ φέρον για πλήρη μεταβολισμό του αντικειμένου, του κόσμου, της φ ύ ­ σης, μέσα στην ίδια την έννοια (στην περίφημη τελική ενότητα υποκειμέ­ νου/αντικειμένου). Είναι προφανές ότι αυτός ο ιμπεριαλισμός της έν­ νοιας που διαπνέει τη σκέψη του Χέ­ γκελ μπορεί εύκολα να μεταφραστεί, εντός ενός κρατικοποιημένου μαρξι­ σμού μπολσεβικικού τύπ ου, σε μια λογική της γραφειοκρατικής κυριαρ-

ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2007

110

[

δ ι α β α ζ ω ] Φ Ι Λ Ο Σ Ο Φ Ι Κ Α

Μ Ε Λ Ε Τ Η Μ Α Τ Α

χίας. Υπάρχει όμως και μία άλλη έννοια της διαλεκτι­ κής, φιλοσοφικά συνεπέ­ στερη και πάντως δεσπό­ ζουσα σε μεγάλο μέρος της μεταμαρξιστικής σκέ­ ψης, θεμελιωμένη στη μη αναγώγιμη ετερότητα, το μη ταυτόσημο : στοιχειώ ­ δες συστατικό αυτής της διαλεκτικής είναι το δύο. Η αρνητική στιγμή αποκτά το προβάδισμα, αναγεννώντας ατέρμονα το εγ­ Μιχαήλ Μπαχτίν χείρημά της, σε ένα διηνεΖητήματα της κώς ανεπίλυτο «πεδίο ποιητικής του εντάσεων», που είναι η πλούσια οικοσυστημική Ντοστογιέφσκι μονάδα μέσα στην οποία μπορεί να υπάρξει αυθε­ Μετάφραση: ντική μεσολάβηση και μέσ' Αλεξ. Ιωαννίδοιι από την οποίαν αναδύο­ Επιμέλεια: Βαγγέλης Χατζηβασιλείου νται διαρκείς νέες γενέΕισαγωγή: σεις. Μ ε αυτήν ακριβώς Δημητρης Τζιόβας την έννοια της διαλεκτι­ κής, που απαγορεύει την Εκδόσεις Πόλις. 200? τελική σύνθεση, συγγε­ σελ. 501, τιμή: 20,54 ευρώ νεύει η διαλογικότητα του Μιχαήλ Μ παχτίν, συστα­ τικός όρος της οποίας είναι το ασυγχώνευτο των διαλεγόμενων φωνών. Υπό αυτή την οπτική όμως η διαλογικότητα του Μ παχτίν καθόλου δεν αντιβαίνει στην έννοια της διαλεκτι­ κής -θ έτ ε ι ωστόσο έναν κανονιστικό

όρο για το πώς πρέπει να εννοοούμε την ίδια τη διαλεκτική \ Εν πάση περιπτώσει, το ισχυρότερο επιχείρημα κατά των φιλελεύθερων ερμηνειών του Μ παχτίν είναι ότι σε αυτόν οι «ασυγχώνευτες φωνές» εί­ ναι πάντα ήδη μεσολαβημένες, βάσει ενός κοινού συμφέροντος -μπορού­ με επίσης να πούμε: αξιακού θεμε­ λίου, που είναι γήινο και σωματικόστο οποίο ριζώνει άλλωστε και ο απερίφραστος κοινοτισμός του. Οι

120

ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2007

πρώτες όμως «μεταμοντέρνες» (μεταστρουκτουραλισ τικές, όπως έλε­ γαν τό τε) οικειοποιήσεις του Μ π α­ χτίν δεν είχαν καθόλου εμφανή φιλε­ λεύθερα κίνητρα, με την πολιτική έν­ νοια του όρου- τ α προετοίμαζαν μάλλον αρνητικώ τω τρόπω μέσ' από μία άλλου τύπου ερμηνευτική κατάχρηση: μεταγρ άφ ο ντας την πραξιακή του φιλοσοφία της γλώσ­ σας σε ένα φορμαλιστικό κλειδί. Το πράγμα ξεκίνησε με την Julia Kristeva η οποία το 1966, σε ένα περίφημο άρθρο της που γνώρισε τον Μ π α ­ χτίν στο γαλλικό κοινό, μετέφρασε την έννοια της διαλογικότητας ως «διακειμενικότητα» (στην εισήγησή του ο ομότιμος καθηγητής Σταμάτης Ν. Φιλιππίδης φώτισε εύστοχα τις λεπτομέρειες και τ α διακυβεύματα αυτής της συζήτησης2). Έτσι όμως αντικατέστησε το ρευστό, βασισμέ­ νο στην προφορική ομιλία και στη ζωντανή αλληλόδραση μοντέλο της γλώσσας του Μ ιχαήλ Μ παχτίν με το εργαστηριακό και νεκρό «σημειολογικό» μοντέλο που ήταν οικείο στους γάλλους στρουκτουραλιστές, αναστρέφοντας πλήρως το νόημα της φιλοσοφίας του. Για τον Μ παχτίν η «φωνή» είναι ενέργημα προθεσιακά εμποτισμένο, π οτέ αύταρκες «ση­ μείο», και απερίφραστα ο ίδιος είχε συνδέσει την έννοια του σημείου με τη γλωσσική πραγμοποίηση· με άλλα λόγια, υφίσταται μια μη αναγώγιμη υποκειμενικότητα που δρα μέσα και διαμέσου της γλώσσας, χωρίς την οποία και χωρίς τους υλικούς, σωμα­ τικούς της καθορισμούς δεν είναι δυ­ νατό να ανασυσταθεί το στοιχείο της σημασίας. Η απάλειψη της υπο­ κειμενικότητας στο φορμαλισ τικό μοντέλο της γλώσσας που χρησιμο­ ποιούσαν εξίσου σ τρουκτουραλισ τές και μ ετασ τρουκτουραλισ τές σημαίνει απάλειψη τω ν προ-γλωσσι-

Φ Ι Λ Ο Σ Ο Φ Ι Κ Α

κών, περι-γλωσσικών και μετα-γλωσσικών συγκαθορισμών του νοήμα­ τος, απάλειψη δηλαδή της ίδιας της σω ματικάτητας της γλώσσας και του συναφούς με αυτήν προθεσιακού της εμποτισμού, πράγμα που με τη σειρά του οδηγεί σε παραγνώριση του υλικού και αξιακού κοινού υπο­ βάθρου των ομιλητών. Ιδού πώς από τη φορμαλιστική σημειοποίηση της γλώσσας ανοίγει ο δρόμος για τη στήριξη μιας φιλελεύθερης ερμηνείας του Μπαχτίν. Από τους συνέδρους του Ρεθύμνου εκείνοι που κατάλαβαν καθαρότερα, μου φαίνεται, το αληθινό ερμηνευτι­ κό διακύβευμα ήταν οι ρώσοι ομιλη­ τές, και ανάμεσά τους πρωτίστως η εξαιρετική Λουντμίλα Μπουλάβκα, του Ρωσικού Ινστιτούτου Πολιτισμι­ κών Ερευνών της Μ όσχας3. Δ ιατηρώ­ ντας το ριζοσπαστισμό της μαρξι­ στικής της στράτευσης παράλληλα με μια σταθερή εναντίωση στο σ τα­ λινισμό του παλαιού καθεστώτος, αντιπροσωπεύει το πιο ζωντανό κομμάτι της ρωσικής διανόησης που ασ φυκτιά εν μέσω του ραγδαίου εξαμερικανισμού της πρώην Ανατο­ λικής Ευρώπης και αντιλαμβάνεται το επείγον ενός αγώνα κατά της πα­ γκόσμιας αγγλοσαξωνικής ηγεμο­ νίας. Ερευνώντας την άρθρωση της υποκειμενικότητας στο έργο του Μ παχτίν και του Μαγιακόβσκι, οδή­ γησε την παρουσίασή της σε μια ταυτόχρονη καταγγελία του σοβιετι­ κού ολοκληρωτισμού και της «μετα­ μοντέρνας» λογικής της κεφαλαιο­ κρατικής αγοράς, ως δυνάμεων που συγκλίνουν ακριβώς στην κατάπνιξη της ανθιστάμενης υποκειμενικότη­ τας. Αξιοσημείωτο είναι δε ότι και οι έλληνες ομιλητές της εναρκτήριας συνεδρίας -ο Μάριος Πουρκός, ο Βα­ σίλης Αλεξίου, ο Γιάννης Κιουρτσάκης και ο γράφω ν- παρά τ α διαφο­

[ Δ I A Β A Ζ Ω I Μ ΕΛ ΕΤΗΜA ΤAJ

ρετικά επίπ εδα εστιαμιχοήλ μπαχτίν σμού τους, συνέκλιναν προβλήματα λογοτεχνίας “"A·™, καί αισθητικής όλως απροσχεδίαστα ^ ' μετάφραση: γιώργος σπανός στην ανασκευή των «με­ ταμοντέρνων» λαθροχει­ ριών που επιχειρούνται αναφορικά με τη σκέψη του Μιχαήλ Μπαχτίν. Η αναφορά αυτώ ν των ονομάτων μάς δίνει αφορμή να σκεφτούμε την πρόσληψη του Μ παχτίν στην Ελλάδα. Και παρά το διάχυτο εν­ διαφέρον για την περί­ Μιχαήλ μπαχτίν πτωσή του - τ ο πιστο­ Π ροβλήματα ποιούμε στο πλήθος λ ο γ ο τ ε χ ν ί α ς και των ελληνικών ανακοι­ νώσεων στο ίδιο το συ­ α ισ θ η τ ικ ή ς νέδριο, πολλές από τις οποίες υπόσχονται γόνι­ Μετάφραση: Αλεξ. Ιωαννίδου μες δυνατές εφαρμογέςη πρόσληψη αυτή πα­ Εκδόσεις Πλέθρον, 1980 ραμένει πενιχρή. Περιο­ σελ. 320, τιμή: 20,00 ευρώ ρίζεται σε δύο-τρία βι­ βλία και άλλα τόσα άρ­ θρα. Υπάρχει καταρχάς το προδρομικό έργο του Γιάννη Κιουρτσάκη, που ήταν ο πρώτος ο οποίος μετέ­ γραψε σ τα ελληνικά ορισμένες πλευ­ ρές της σκέψης του ώριμου Μ παχτίν και τις ενσωμάτωσε παραγωγικά στις δικές του έρευνες. Οι έρευνες αυτές, ως γνωστόν, αφορούσαν τον ελληνικό λαϊκό πολιτισμό με άξονα τη φιγούρα του Καραγκιόζη. Ειδικά το έργο του Καρναβάλι και Καραγκιό­ ζης4 στο πρώτο μέρος του εκθέτει συνοπτικά την προβληματική του Μ παχτίν από το Ο Ραμπελαί και ο κόσμος του5. Ο Γιάννης Κιουρτσάκης είναι λοιπόν όχι μόνο εκείνος που πολιτογράφησε τον Μ παχτίν στα ελληνικά πράγματα αλλά και ο μόνος έως αυτή τη στιγμή λόγιος που ανέ­ π τυ ξε μια προσωπική ερευνητική δουλειά βασισμένη σε έννοιες και

ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2007 121

[

Δ Ι Α Β Α Ζ Ω ] Φ Ι Λ Ο Σ Ο Φ Ι Κ Α

Μ Ε Λ Ε Τ Η Μ Α Τ Α

ιδέες προερχόμενες από τον Μ παχτίν. Ό λες οι άλλες χρήσεις του που έγιναν από έλληνες ερευνητές, κυρί­ ως στο πεδίο της λαογραφίας, πρέ­ πει να θεωρούνται περιστασιακές και χωρίς περαιτέρω συνέχεια6. Ο Βασίλης Αλεξίου είναι αυτός που μετέφρασε το ψευδώνυμο (αποδιδό­ μενο δηλαδή στον Μπαχτίν) έργο του Β. Ν. Βολοσίνοφ, Μαρξισμός και φιλοσοφία της γλώσσας7. Ο πρόλο­ γός του στο βιβλίο είναι ένα από τα ελάχιστα άρθρα που στοιχειοθετούν μία προβληματική πρόσληψης του Μπαχτίν, επιχειρώντας μια σύνδεση της σκέψης του με τρέχοντα ρεύμα­ τ α της γλωσσολογίας και της κοινωνιολογίας στον εικοστό αιώνα. Σ τα άρθρα α υ τά πρέπει να συγκαταλέ­ γεται επίσης το κείμενο του Δημήτρη Τζιόβα «Η αισθητική της άλλης φω ­ νής και η άρνηση της τελεολογίας», επίμετρο στην ελληνική μετάφραση των Ζητημάτων της ποιητικής του Ντοστογιέφσκι 8 όπου, μεταξύ άλλων, υπεισέρχεται εκτενώς στις σύγχρο­ νες ερμηνευτικές διαμάχες για την κατανόηση της σκέψης του ρώσου στοχαστή στη Δύση. Η τελευταία περίπτωση ελληνικής πρόσληψης του Μ παχτίν αντιπρο­ σωπεύεται από το έργο της Χρυσής Καρατσινίδου, όπως αποτυπώνεται σε ένα άρθρο, «Η λογοτεχνία και η τέχνη στο φως της διαλογικότητας»5, και ένα βιβλίο, Η αναγέννηση του

νοήματος: ο Μιχαήλ Μπαχτίν και η σύγχρονη πολιτισμική θεωρία'0. Το τελευταίο αυτό, εκτός του ότι συνιστά τη μοναδική στα ελληνικά μονο­ γραφία πάνω στον Μ παχτίν, εκπρο­ σωπεί και μια διαφορετική οπτική πρόσληψης την οποία δεν είχα ως τώρα την ευκαιρία να επισημάνω -γ ι' αυτό και αξίζει έναν ειδικό σχο­ λιασμό. Επίκουρη καθηγήτρια στο τμήμα Γαλλικής Φιλολογίας του Αρι­

122

ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2007

στοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσα­ λονίκης η συγγραφέας -σ το συνέδριο του Ρεθύμνου συμμετείχε με μια διερεύνηση τω ν ενδιαφερόντων του Μ παχτίν για τη σοφόκλεια τραγω­ δ ία - έγραψε ένα σοβαρό και ειλικρι­ νές βιβλίο που επιχειρεί να αναδείξει πρωτίστως την ουμανιστική ευαι­ σθησία του ρώσου στοχαστή. Επικε­ ντρωμένο κατά έναν ειδικό τρόπο στο τελευταίο κείμενο που δημοσίευ­ σε ο Μ παχτίν με τίτλο «Για μια μεθο­ δολογία των επιστημών του ανθρώ­ που» (1974), και χρησιμοποιώντας σαν Leitmotiv την εμβληματική φρά­ ση του «Τίποτα δεν πεθαίνει εντε­ λώς. Κάθε νόημα θα γιορτάσει μια μέρα την αναγέννησή του», διεξέρχεται δια μακρών τις θεωρίες περί πο­ λιτισμού των πατέρων της κοινωνιολογίας (Durkheim, Simmel, Weber), ερευνά τις συγγένειες και τις δια­ σταυρώσεις του Μ παχτίν με μαρξι­ στές θεωρητικούς όπως ο Λούκατς, ο Lucien Goldmann και Raymond Williams, για να καταλήξει σε μια σει­ ρά αναστοχασμών πάνω στο «μεγά­ λο χρόνο», στη μνήμη και στο διάλο­ γο. Από τις πιο ευτυχείς στιγμές του βιβλίου είναι η διασταύρωση της σκέψης του Μιχαήλ Μ παχτίν με το έργο του ζωγράφου Marc Chagall (σελ. 128-134) όπου, εκτός των άλ­ λων, δίνει ένα παράδειγμα συνεπούς μεταγραφής ορισμένων μπαχτινικών εννοιών στο εικαστικό ιδίωμα. Το πρόβλήμα είναι ότι η Χρυσή Κα­ ρατσινίδου σε ένα κρίσιμο σημείο της πραγμάτευσής της προκρίνει μία χριστιανική ερμηνεία του Μ π α­ χτίν. Οι σχέσεις του Μ παχτίν με τη ρωσική Ορθοδοξία παραμένουν ένα σκοτεινό και αναποσαφήνιστο ζήτη­ μα, πράγμα που ενθάρρυνε αρκετές θεολογίζουσες δοκιμές οικειοποίησής του στον ορίζοντα των ερμηνευ­ τικών διαμαχών που ανέφερα πα-

[ Δ I A BA Z Q I Φ Ι Λ Ο Σ Ο Φ Ι Κ Α

ραπάνω. Ό τ ι η ορθόδοξη ρωσική παράδοση της κενωτικής θεολογίας συνιστά μία από τις πηγές έμπνευ­ σης του Μ παχτίν είναι γεγονός επι­ βεβαιω μένο και αναντίρ ρητο, επ' ουδενί όμως ισοδυναμεί με χρισ τια­ νική στράτευση του στοχαστή. Ο Μ παχτίν αντλούσε από πολλές πη­ γές, ως γνωστόν, και όλες έχουν αφήσει ένα ευδιάκριτο ίχνος στη σκέψη του· το να προσδιοριστεί όμως η τ α υ τό τη τα αυτής της σκέ­ ψης απ α ιτεί έναν προσεκτικό συνυπολογισμό όλων τω ν πτυχών της και μια συνεπή ανασύσταση της δομής της. Τα στοιχεία που συνηγο­ ρούν υπέρ μιας χριστιανικής ερμη­ νείας του είναι όλα σχεδόν βιογραφικου τόπου και δεν προκύπτουν από συστηματική ανάπτυξη του περιε­

Μ Ε Λ Ε Τ Η Μ Α Τ Α ί

χομένου. Κυριολεκτικά μιλώντας, δεν μας ενδιαφέρει τι μπορεί προ­ σωπικά ο Μ παχτίν να πίσ τευε, ούτε οι βαθύτερες χαρακτηρολογικές του αντιφάσεις, οι οποίες ενδέχεται άλ­ λωστε να κυμαίνονται αξιοσημείωτα σε διάφορες φάσεις της ζωής ενός ανθρώπου, αλλά τι το ίδιο το έργο λέει. Και το έργο του Μ π αχτίν δεν είναι χριστιανικό. Ο βαθύς, διονυ­ σιακός υλισμός του, η απερίφραστη αγάπη του για το σώμα στις άμε­ τρες εκδηλώσεις του και για κάθε τι το στοιχειακό και γήινο, έρχονται σε σκληρή αντίθεση με τη χριστιανική εκπνευμάτωση, την εξύμνηση του επέκεινα και τον τρόμο απέναντι στη σ ωματικότητα και την ύλη όλων των αυταρχικών κηρύκων αυτής της θρησκείας του υπερβατικού - κ α ι κα-

[

δ ι α β α ζ ω ] Φ Ι Λ Ο Σ Ο Φ Ι Κ Α

12 4- ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2007

Μ Ε Λ Ε Τ Η Μ Α Τ Α

τεξοχήν του Παύλου, τον οποίον επιδοκιμαστικά παραθέτει σε διά­ φορα σημεία η συγγραφέας. Δεν εί­ ναι τυχαίο άλλωστε άτι η ίδια, προ­ σπαθώντας να υφάνει ένα συμφραζόμενο ιδεών στο οποίο να εντάξει τη σκέψη του Μ . Μ παχτίν, παραθέ­ τει σχεδόν αποκλειστικά μαρξιστές συγγραφείς. Η ίδια της η συνέπεια μοιάζει να την καθοδηγεί, ερήμην ίσως μιας ειλημμένης ιδεολογικής απόφασης, προς την ορθή κατεύ­ θυνση: γ ια τί μόνο σε μαρξιστικό, διαλεκτικοϋλιστικό συμφραζόμενο θεωρώ πως η σκέψη του Μ παχτίν μπορεί να γίνει αληθινά κατανοητή σε όλες της τις διαστάσεις. Βεβαίως αυτό επίσης δεν ισοδυναμεί με μια κοινότοπη δήλωση του τύπου «ο Μ παχτίν είναι μαρξιστής», αφού το κρίσιμο είναι να καταλάβουμε τι από τον ίδιο τον μαρξισμό παραμένει ζω­

ντανό και γόνιμο μέσα στη σκέψη του, τι από τον ίδιο τον μαρξισμό παραμένει ουτοπικά ανεκπλήρωτο ύστερα από όλες τις βεβιασμένες απόπειρες μεταγραφής του σε κατα­ σταλτική πολιτική ιδεολογία... Παρό­ λα α υτά, θα επαναλάβω τη θέση μου ότι μόνο σ' εκείνη τη ριζική παράδο­ ση νεωτερικών ιδεών που εμπνέεται φιλοσοφικά από έναν πανθεϊστικό υλισμό, ρομαντικού τύπου, και πολι­ τικά από ένα κοινοτιστικό όραμα ισό­ τητας και αυτοδιαχείρισης, κομμουνι­ στικού τύπου, η σκέψη του Μιχαήλ Μ παχτίν αποκτά το πραγματικό νό­ ημά της και καρποφορεί αβίαστα τις σπερματικές σημασίες που έκρυβε πάντα μέσα της -σημασίες οι οποίες είναι μοιραίο να αναγεννιούνται ακατάπαυστα, όσο η ιστορική πραγματι­ κότητα πασχίζει με αποκαλυψιακές δυνάμεις να τις καταπνίξει. ■

’■ Είναι η θέση που ανέπτυξε εν ολίγοις ο Υράφων στο πλαίσιο της δικής του εισήγησης στο συνέδριο, το πρωί της Παρασκευής 25 Μαΐου. *· Η αναφορά είναι εκ μνήμης- η έκδοση των Πρακτικών (τρίγλωσση, άπως έχουν υποσχεθεί οι οργανωτές) αναμένεται με ενδιαφέρον. •■ Κείμενο της ρωσίδας ερευνήτριας έχει ήδη δημοσιευθεί στα ελληνικά. Βλ. Λουντμίλα Μπουλάβκα - Αλεξάντερ Μπουζγκάλιν, «Τα επόμενα 100 χρόνια του Μιχαήλ Μπαχτίν: η διαλεκτική του διαλόγου εναντίον της μεταφυσικής του μεταμοντερνισμού», Επαναστατική Μαρξιστική Επιθεώρηση, 5 (2000): 8-11. 1Γιόννης Κιουρτσόκης, Καρναβάλι και Καραγκιόζης. Οι ρίζες και οι μεταμορφώσεις του λαϊκού γέλιου (Κέδρος: Αθήνα 1985)· βλ. επίσης το μεταγενέστερο έργο του Ητρελή σοφία, ή ανίερα ιερά (Νεφέλη: Αθήνα 2003). 0 Γιόννης Κιουρτσόκης έδωσε επίσης μία μετάφραση του Μ. Μπαχτίν, το δοκίμιο Έπος και μυθιστόρημα (Πόλις: Αθήνα 1995). •Στα ελληνικά μεταφρασμένη υπάρχει μόνο η (βαρυσήμαντη) εισαγωγή του εν λόγω έργου, στο πλαίσιο ενός αφιερώματος στον Μπαχτίν που επιμελήθηκε ο γράφων, με τη συνδρομή της Ευγενίας Κριτσέφσκαγια, στο περιοδικό Πλανόδιον. Βλ. Μιχαήλ Μπαχτίν, «Εισαγωγή στο ΟΡαμπελαί και ο κόσμος του», μετάφραση: Φώτης Τερζόκης,

Πλανόδιον, 38 (Ιούνιος 2005): 262-321- στο ίδιο, βλ. επίσης Φώτης Τερζόκης, «Εισαγωγή στο έργο του Μιχαήλ Μπαχτίν»: 244-261. Το κείμενο αυτό, μια απόπειρα συστηματικής ανάπτυξης όλων των πλευρών της σκέψης του Μιχαήλ Μπαχτίν τις οποίες συνήθως παραγνωρίζει η τρέχουσα κριτική, βρίσκεται σήμερα στο Φώτης Τερζόκης, Τροχιές του αισθητικού (Futura: Αθήνα 2007) με τίτλο «Φιλοσοφία της γλώσσας, αισθητική και αφηγηματική πολυφωνία: η “διαλογική ανθρωπολογία”του Μιχαήλ Μπαχτίν», ελαφρώς διευρυμένο και συμπληρωμένο με ένα σύντομο Παράρτημα. ΒΓια μιαν αξιοσημείωτη εξαίρεση, βλ. τις εκτενείς και εμπεριστατωμένες αναφορές στο έργο της Ευαγγελής Αρ. Ντότση, Ηποιητική του λαϊκού πολιτισμού (Βιβλιόραμα: Αθήνα 2004). '■ Β. Ν. Βολοσίνοφ, Μαρξισμός και φιλοσοφία της γλώσσας, πρόλογος - μετάφραση: Βασίλης Αλεξίου (Παπαζήσης: Αθήνα 1998). Βλ. επίσης το άρθρο του Βασίλη Αλεξίου, «Ξαναδιαβάζοντας τη μπαχτινική ανάγνωση του Ραμπελαί», περ. Ουτοπία, 43 (Ιανουάριος-Φεβρουάριος 2001): 137-47. *- Μιχαήλ Μπαχτίν, Ζητήματα της ποιητικής του Ντοατογιέφακι, μετάφραση: Αλεξάνδρα Ιωαννίδου, επίμετρο: Δημήτρης Τζιόβας (Πόλις: Αθήνα 2000). * Περιοδικό Μικτός, 15 (Δεκέμβριος 2001): 291-301. ’"· Εκδόσεις Ίνδυσος: Αθήνα 2005, πρόλογος: Γιόννης Κιουρτσόκης.

J

ohn

H xld o n

RY2ANTIO M IX

^

ICT O P IX

/,Χ Η ΊΊΟ '

2

Μια ενδιαφέρουσα μελέτη από έναν έγκριτο και καταξιωμένο ιστορικό, που παρουσιάζει εύληπτα και συνοπτικά τον πολυσύνθετο κοινωνικό και πολιτισμικό σχηματισμό του Βυζαντίου και μα5 αποκαλύπτει τη μοναδικότητά του.

* r

?<

λ λ η ν ικ α .

y ^ d ^ a r a

ΣΕ

ΟΛΑ

ΤΑ Β Ι Β Λ Ι Ο Π Ω Λ Ε Ι Α

I

ΧΡΗΣΤΟΣ ΣΛΜΟΥΗΛΙΔΗΣ

ΗΑΥΤΟΚΡΑΤΟΡΙΑ ΤΗ2 ΤΡΑΠΕΖΟΥΝΤΑ2

XPHZTOS ΣΑΜΟΥΗΛΙΑΗ7

I ηλυτοκτδ\τοριλ π η ιιιλ δ \ τ \ ν

Μια μνημειώδης ιστορική μελέτη που μας μεταφέρει με συναρπαστικό τρόπο στο μεσαιωνικό κράτος του Πόντου.

ΔΕΛΤΙΟ ΚΡΙΤΙΚΟΓΡΑΦΙΑΣ ΙΟΥΛΙΟΥ - ΑΥΓΟΥΣΤΟΥ

2007 Επιμέλεια: Θοδωρής Πέρσης ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΠΕΖΟΓΡΑΦΙΑ

Μαμαλούκας Δημήτρης: Η χαμένη βιβλιοθήκη του Δημητρίου Μόστρα (Ε. Γκίκα, Έθνος Κυριακής, 1.7.07, π. Μάρκαρης, Τα Νέα, 4.8.07) Μαντά Λένα: Το σπίτι δίπλα στο ποτάμι (Ρ. Πράπα, Βραδυνή, 28.7.07) Μάρκαρης - Αποστολίδης - Μαμαλούκας - Κακούρη - Μαρτινίδης - Μπράμος - Δανέλλη - Κυριακόπουλος - Πολιτοπούλου - Φιλίππου: Ελληνικά εγκλήματα (Γ. Μπασκόζος, Εξπρές της Κυριακής, 12.8.07)

Γεωργίου Ανχώνης: Γλυκιά bloody ζωή (Τ. Χαχζητάχσης, Τα Νέα, 18.8.07)

Μήτσορα Μαρία: Άννα να ένα άλλο (Ε. Γκίκα, Έθνος Κυριακής, 29.7.07)

Γκίκα Ελένη: Αύριο να θυμηθώ να σε φιλήσω (Τ. Βασιλειάδου, Ημερήσια, 7.7.07)

Μήτσου Ανδρέας: 0 κύριος Επισκοπάκης (Γ. Παπασωτηρίου, Βραδυνή, 14.7.07, Τ. Χατζητάτσης, Τα Νέα, 28,7.07, Κ, Κατσουλάρης, Ελεύθερος Τύπος της Κυριακής, 29.7.07)

Γκιώνης Δημήτρης: Χωρίς προστάτη (Β. Χατζηβασιλείου, Ελευθεροτυπία, 13.7.07) Δενδρινός Γεράσιμος: Φραγή εισερχομένων κλή­ σεων (Ε. Χουζούρη, Διαβάζω, 7-8/07) Δημητρακάκη χρυσούλα: Φρατζέσκα (Ρ. Πράπα; Βραδυνή, 4.8.07) Δούκα Μάρω: Καρέ φιξ και άλλο διηγήματα (Κ, Παπαγεωργίου, Αντί, 13.7.07) Ζέη Άλκη: Ο φεύτης παππούς (Α. Βουλουμάνου, Διαβάζω, 7-8/07, Γ. Περαντωνάκης, Ελευθεροτυ­ πία, 24.8.07) θαλασσινός Φώτης: Λούπα (Δ. Κούριοβικ, Τα Νέα, 28.7.07) θέμελης Νίκος: Μια ζωή δυο ζωές (Στ. Σκαλίδη, Βραδυνή, 28.7.07) θέοδωρόπουλος Τάκης: Το αριστερό χέρι της Αφροδίτης (Δ. Κούριοβικ, Τα Νέα, 14.7.07) Καζανχζάκη Γαλάτεια: Άνθρωποι και υπεράθρωποι (Ε. Χουζούρη, Ελευθεροτυπία, 27.7.07) Καλλιφατίδης θοδωρής: Μητέρες και γιοι (X. Παπαγεωργίου, High Lights, 1.8.07) Καραγιάννης Μάκης: 0 καθρέφτης και το πρίσμα (Κ. Παπαγεωργίου, Αυγή της Κυριακής, 29.7.07, Λ. Πανταλέων, Ελευθεροτυπία, 3.8.07) Καρνέζης Πόνος: Το πάρτι γενεθλίων (Ε. Πασαμιχάλη, Ελεύθερος Τύπος της Κυριακής, 8,7.07)

ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2007

Κορτώ Αύγουστος: 0 δαιμονιστής (Κ. Ματσούκας, Ελευθεροτυπία, 20.7.07)

Βλαντής Νίκος: Writersland, το νησί των συγγρα­ φέων (Γ. Βαϊλάκης, Ημερήσια, 18.8.07)

Αλεξάκπς Βασίλης: Τα κορίτσια του Σίτυ ΜπουμΜπουμ (Ε. Γκίκα, Έθνος Κυριακής, 12.8.07)

126

15.7-.07)

Μιχαλοπούλου Αμάντα: Πριγκίπισσα σαύρα (Κ. Κα­ τσουλάρης, Ελεύθερος Τύπος της Κυριακής, 221.ΘΊ, Σ. Σκαλίδη, Βραδυνή, 25.8.07) Μοδινός Μιχάλης: Ο μεγάλος Αμπάι (Γ. Παπαθεοδώρου, Αυγή της Κυριακής, 15.7.07, Σ. Μαυροκέφαλος, High Lights, 1.8.07) Μπουραζοπούλου Ιωάννα: Τι είδε η γυναίκα του Αωτ; (Μ. Πιμπλής, Τα Νέα, 18.8.07) Νάσιουτζικ Παυλίνα: Μύκονος μπλουζ (Ν. Κοκκινάκη. Καθημερινή, 17.7,070 Παπανδρέου Νίκος: Ιστορίες της τσέπης (Τ. Μανδηλαρά, Πρώτο Θέμα, 29.7.07) Πατρίκιός Τίτος: Περιπέτειες σε τρεις σχεδίες (Γ. Ξενάριος, Ελευθεροτυπία, 17.8.07) Πιπίνου Τίτσα: Ζωή χωρίς φιλοδώρημα (Ε. Γκίκα, Έθνος Κυριακής, 5.8.07) Σαράφη Ασημένια: Φεγγαράδα στο δέρμα (Μ. θεοδοσοπούλου, Το Βήμα της Κυριακής, 1.7.07) Σολδάτου Εύα: Νυχτερινές μπαλάντες (Γ. Μπα­ σκόζος, Εξπρέςτης Κυριακής, 1.7.07) Σωτάκης Δημήτρης: Ο άνθρωπος καλαμπόκι (Τ. Δημητρούλια, Καθημερινή της Κυριακής, 1.7.07, Τ. Μανδηλαρά, Πρώτο Θέμα, 8.7.07, Ν. Παναγιωτόπουλος, Ελεύθερος Τύπος της Κυριακής, 12.8.07)

Καρυστιάνη Ιωάννα: Έουέλ (Δ.Χαρίτος, Αντί, 27.7.07)

Τατσόπουλος Πέτρος-. Η καλοσύνη των ξένων (Σ. Λούκα, Βραδυνή της Κυριακής, 19.8.07)

Κόλια Ζέφη; Χ-αίματος (Μ. Μοδινός, High Lights, 1.8.07)

Τριανταφυλλίδης Δημήτρης: Πλανόδιος έρωτας (Τ. Βασιλειάδου, Ημερήσια, 4.8.07)

Κονιδάρης Παναγιώτης: Το χειρόγραφο της Πρά­ γας (X. Μαυρομάτης, Απογευματινή της Κυριακής,

Χονδρογιάννης Σταμάτης: 0 ήλιος το χειμώνα εκδίδεται (Β. Βασιλικός, Ελευθεροτυπία, 3.8.07)

ΞΕΝΗ ΠΕΖΟΓΡΑΦΙΑ Άιρα Σέσαρ: Βαράμο (Σ. Λούκα, Βραδυνή της Κυ­ ριακής, 1.7.07) Ακρόιντ Πίιερ: Η πτώση της Τραίας (Λ. Κέζα, Το Βήμα της Κυριακής, 8,7.07) Γκαβαλντά Άννα: ΜαζιΊΤ. Μπασκόζος, Εξπρές της Κυριακής, 22.7.07) Γκοντέ Λοράν: Ελντοράντο (X. Ποντίδα, Τα Νέα, 118.07) Γκουτιέρες Πέδρο Χουάν: Η τριλογία της Αβάνας (Γ. Μπασκόζος, Εξπρές της Κυριακής, 1.7.07)

ρος, 7.7.07, κ. Σάρρος, Κυριακάτικη Ελευθεροτυ­ πία, 8.7.07, Κ. Σχινά, Ελευθεροτυπία, 13.7.07, Σ. Λούκα, Βραδυνή της Κυριακής, 15.7.07, Ε. Καρκίτη, Αγγελιοφόρος της Κυριακής, 15.7.07, Λ. Κέζα, Το Βήμα της Κυριακής, 15.7.07, X. Σπυροπούλου, Καθημερινή της Κυριακής, 15.7.07, Τ. Μανδηλαρά, Πρώτο Θέμα, 15.7.07, Α. Μαντόγλου, Ελευθερο­ τυπία, 3.8.07, Ε. Γκίκα, Έθνος Κυριακής, 26.8.07) Μακ Κάρθυ Κόρμακ: Ο δρόμος (Μ. Μιχαηλίδης, Τα Νέα, 7.7.07, Σ. Λούκα, Βραδυνή της Κυριακής, 22.7.07, Ε. Πασαμιχάλη, Ελεύθερος Τύπος της Κυ­ ριακής, 19.8.07)

Εσενόζ Ζαν: Ραβέλ (Β. Αθανασόπουλος, Ελευθε­ ροτυπία, 6.7.07)

Μαλκάνι Γκάουταμ: Λοντονιστάν (Μ. Γαβαλά, Ελεύθερος Τύπος της Κυριακής, 5.8.07)

Ζβαιμπελ Άλαν: Ο άλλος του εαυτός (Π. Τατσόπουλος, Τα Νέα, 25.8.07, Γ. Μπασκόζος, Εξπρές της Κυριακής, 26.8.07)

Μαν Κλάους και Έρικα: Ο κόσμος γύρω-γύρω (Κ. Ματοούκας, Ελευθεροτυπία, 31.8.07)

Ζίσκιντ Πάτρικ: Το άρωμα (Γ. Μπασκόζος, Εξπρές της Κυριακής, 5.8.07) Θερβάντες Μιχαήλ: ΟΔον Κιχώτης (Ε. Καρκιτη, Αγ­ γελιοφόρος της Κυριακής, 19.8.07) θερκάς Χαβιέρ: Η ταχύτητα του φωτός (Φ. Φιλίπ­ που, Το Βήμα της Κυριακής, 15.7.07)

Μανσέτ Ζαν Πατρίκ: Νάδα (Γ. Μπασκόζος, Εξπρές της Κυριακής, 12.8,07) Μαρκήσιος ντε Σαντ: Τεχνάσματα του έρωτα και άλλες ιστορίες (Γ. Βέης, Ελευθεροτυπία, 318.07) Μέιλερ Νόρμαν: Το κάστρο στο δάσος (Μ. Χαρτουλάρη. Τα Νέα, 7.7.07, Ε. Πασαμιχάλη, Ελεύθε­ ρος Τύπος της Κυριακής, 22.7.07, Ε. Μπέλλα, Βρα­ δυνή, 21.7.07)

Καμιλλέρι Αντρέα: 0 ήλιος του Αυγούοτου (Σ. Λούκα, Βραδυνή της Κυριακής, 5.8.07, Τ. Δημητρούλια, Καθημερινή της Κυριακής, 13.8.07, Π. Μάρκαρης, Τα Νέα, 18.8.07)

Μουρακάμι Χαρούκι: Νορβηγικό δάσος (Ν. Παναγιωτόπουλος, Ελεύθερος Τύπος της Κυριακής, 29.7.07)

Καμιλλέρι Αντρέα: Ηεξαφάνιση του Πατά (Π. Μάρ­ καρης, Τα Νέα, 18.8.07)

Μπάλις Στέισι: Ακατάλληλοι άνδρες (Γ. Μπασκό­ ζος, Εξπρές της Κυριακής, 15.7.07)

Κέννεντυ Α. Λ.: Παράδεισος (Α. Μαντόγλου, Ελευ­ θεροτυπία, 31.8.07)

Μπέλοου Σολ: Το θύμα (Δ. Ρουμπούλα, Έθνος, 14.7.07)

Κοέν Μαρκ: Φράκταλ φόνοι (Ε. Χατζηχρήστου, Κα­ θημερινή της Κυριακής, 5.8.07)

Νάντας Πίτερ: Το τέλος ενός οικογενειακού χρονι­ κού (Στ. Σκαλίδη, Βραδυνή.7.7.07)

Κόλλινς Μίκαελ: Χαμένες ψυχές (Τ. Βασιλειάδου, Ημερήσια, 10.8.07)

Ντε Σίλβα Ντιέγκο: Θέλω να κοιτάζω (Ε. Γκίκα, Έθνος Κυριακής, 19.8.07)

Μακ Γιούαν Ίαν: Στην ακτή (X. Νάνου, Αγγελιοφό­

Ντομίνγκες Κάρλος Μαρία: Χάρτινο σπίτι (Γ. Βαϊλά-

β ι β λ ί α

ε κ δ ό σ ε ι ς

το Ο κ τ ω β ρ ι α ν ό Ο αντιπρόσωπος του Διαβάζω στην Κόπρο Πωλήσεις τευχών και συνδρομές για το Διαβάζω κα Θέκλα Κιττου Ομήρου 3κ Λευκωσία 1097, Κύπρος · τη λ .: 22 672801

λ ι α β α ζ ω

[

]

Κ Ρ Ι Τ Ι Κ Ο Γ Ρ Α Φ Ι Α

κης, Ημερήσια, 14.7.07, Γ. Μπαλαμπανίδης, Αυγή της Κυριακής, 15.7.07) Ντόναχιου Κιθ: Το κλεμμένο παιδί (Μ. Πανώριος, Ελευθεροτυπία, 3.8.07) Ντυράς Μαργκερίτ: Τετράδια του πολέμου και άλ­ λα κείμενα (Δ. Χουλιαράκης, Το Βήμα της Κυρια­ κής, 15.7.07, Μ. Στάγκαλη, Αυγή της Κυριακής, 22.7.07, Γ. Μπασκόζος, Εξπρές της Κυριακής, 29.7.07, Δ. Μουσμούτης, Ιστορία, 8/07, Τ. Γουδέλης, Ελευθεροτυπία, 3.8.07) Ουέλμηεκ Μισέλ: Η δυνατότητα ενός νησιού (Γ. Βαΐλάκης, High Lights, 1.8.07) Παδούρα Λεονάρδο: Αντιός Χεμινγουέι (Φ. Φιλίπ­ που, Γο Βήμα της Κυριακής, 22.7.07, Ρ. ΓεωργακοπούλΟυ, Τα Νέα, 4.8.07) Παμούκ Ορχάν: Χιόνι (X. Μαυρομάτης, Απογευμα­ τινή της Κυριακής, 1.7.07, Ε. Χουζούρη, Ραδιοτη­ λεόραση, 14.7.07, Δ. Ρουμηούήα, Έθνος, 21.7.07) Πέκιτς Μπόρισλαβ: Οκαιρός των θαυμάτων (Τ. Δημητρούλια, Καθημερινή της Κυριακής, 5.8.07) Πίλτσερ Ρόζαμουντ: Το καρουζέλ (Σ. Λοΰκα, Βρα­ δυνή της Κυριακής, 12.8,07) Πιπέρνο Αλεσσάντρο: Με τις χειρότερες προθέ­ σεις (θ. Γρηγοριΰδης, Τα Νέα, 28.7.07) Πούοκιν Αλέξανδρος: 0 νέγρος του Μεγάλου Πέ­ τρου (Κ. Γάλλος, Καθημερινή, 24.7.07) Ράνκιν Ίαν: Σκελετοί στο κελάρι (Β. Ζωγράφου, Αυγή της Κυριακής, 15.7.07) Ρέντελ Ρουθ: Το ροτβάιλερ (Α. ΜΟντόγλου, Ελευ­ θεροτυπία, 13.7.07, Γ. Μπασκόζος, Εξπρέςτης Κυ­ ριακής, 12.8.07) Ρυς Τζην: Κουαρτέτο (Ε. Λαμπροπούλου, Τα Νέα, 11.8.07) Σερζ Βικτόρ: Υπόθεση Τουλάγεφ (Δ. Αρβανιτάκης, Τα Νέα, 14.7.07,0, Βασιλείου, Καθημερινήςης Κυ­ ριακής, 15.7.07, Α. Βιστωνίτης, Το Βήμα της Κυρια­ κής, 22.7.07) Σέλενιτς Σλόμπονταν: Πατέρες και προπάτορες (Β. Πεσμαζόγλου, Τα Νέα, 11.8.07) Σέτσινγκ Φρανκ: Το σμήνος (Μ. Παπαγιαννίδου, Το Βήμα της Κυριακής, 1.7.07, Κ. Κατσουλάρης, Ελεύθερος Τύπος της Κυριακής, 1.7,07)

128

ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2007

8.7.07) Φορντ Τζάσπερ: Η υπόθεση Τζέην Έυρ (Σ Λούκα, Βραδυνή της Κυριακής, 8.7.07, Σ. Νικολαΐδου, Τα Νέα, 25.8.07) Φουέντες Κάρλος: Το κάθισμα του αετού (Λ. Κονομάρα, Ελεύθερος Τύπος της Κυριακής, 15.7.07) Φρίντμαν Τόμας: Ο κόσμος είναι επίπεδος (Ν. Κουνενής, Ελεύθερος Τύπος της Κυριακής, 5.8.07) Φρις Μαξ: Ας με λένε Γκάντενμπαϊν (Γ. Μπασκόζος, Εξπρέςτης Κυριακής, 15.7.07) Χάντρα Γιασμίνα: Τρομοκρατικό χτύπημα (Γ. Μπα­ σκόζος, Εξπρέςτης Κυριακής, 12.8.07) Χεμινγουέι Έρνεστ: Ο κήπος της Εδέμ (Τ. θεοδωρόπουλος. Τα Νέα, 18.8.07) Χύρλιμαν Τόμας: Η δεσποινίς Σταρκ (Β. Αθανασόηουλος, Ελευθεροτυπία, 3.8.07) Assouline Pierre: Ξενοδοχείο Lutetia (Γ. Μπασκό­ ζος, Εξπρέςτης Κυριακής, 26.8.07) Bergsson Cudbergur: 0 κύκνος (Ντ. Κώτσιου, Αντί 27.7.07) Celorio Gonzalo: Τρεις όμορφες Κουβανές (Φ. Φι­ λίππου, Το Βήμα της Κυριακής, 19.8.07) Ferrario Davide: Σβήσιμο σε μαύρο (Φ. Φιλίππου, Το Βήμα της Κυριακής, 29.7.07) Hislop Victoria: Το νησί ΙΝ. Κέζα, Το Βήμα της Κυ­ ριακής, 1.7.07) ι Knaak Richard: Warcraft the sunweii trilogy (A. Νταραδήμου, Ελεύθερος Τύπος της Κυριακής, 22.7.07) Le Callet Blandine: Σκηνικό γάμου (Σ. Νικολαΐδου, Τα Νέα, 7.7.07) Le Carre John: Το τραγούδι της ιεραποστολής (X. Σπυροπούλου, Καθημερινή της Κυρισκής, 1.7.07) Lodge David: Το Βρετανικό Μουσείο πέφτει (Σ. Νικολαίδου, Τα Νέα, 21.7.07, Χρ. Σπυροπούλου, Κα­ θημερινή της Κυρισκής, 30.7.07) Macdonald Ross: Η νεκροφόρα με τις ρίγες (Β. Πε­ σμαζόγλου, Τα Νέα. 25.8.07, Τ. Γουδέλης, Ελευ­ θεροτυπία, 31.8.07) Moorcock Michael: 0 δράκος μέσα στο σπαθί (Σ. Βρεττός, Διαβάζω, 7-8/07)

Σλινκ Μπέρχαρντ: Ο γυρισμός IT. Μπασκόζος, Εξ­ πρές της Κυριακής, 3.6.07, Ε. Χουζούρη, Ραδιοτη­ λεόραση, 9.6.07)

Morrison Toni: Αγάπη (Λ. Κέζα, Το Βήμα της Κυρια­ κής, 12.8.07, Κ. Σχινά, Ελευθεροτυπία, 17.8.07, Σ. Νικολαΐδου, Τα Νέα, 28.8.07)

Σνίτσλερ Αρτούρ: Η κυρία Μπέρτα Γκάρλαν (Ε. Καρκι'τη, Αγγελιοφόρος της Κυριακής, 12.8.07) _

0' Hagan Andrew: Να Όαι κοντά μου (θ. Γρηγοριά­ δης, Τα Νέα, 25.8.07)

Τάιμπο II Πάκο Ιγνάσιο: Στην ίδια πόλη υπό βροχή (Τ. Δημητρούλια, Καθημερινή της Κυριακής,

Oates Joyce Carol: Χωρίς τη μητέρα μου (Κ. Κουνινιώτη, Πελοπόννησος, 2,7.07, Σ. Λούκα, Βραδυνή . της Κυριακής, 26.8.07)

[ δ ι α β α ζ ω

Κ Ρ Ι Τ Ι Κ Ο Γ Ρ Α Φ Ι Α

Ogawa Yoko: Άρωμα πάγου (Σ. ΝικολαΤδου, Τα Νέ­ α, 28.7.07, Ε. Καρκίΐη, Αγγελιοφόρος της Κυρια­ κής, 5.8.07) Palahniuk Chuck: Είμαστε όλοι στοιχειωμένοι (Π. Ταισόπουήος, Τα Νέα, 18.8.07)

Unsworth Barry: Ρουμπίνι στον αφαλό (Σ. Νικολαΐδου, Τα Νέα, 4.8.07) Verissimo Luis Fernando: ο Μπόρχες και οι αιώνιοι ουραγκοτάγκοι (Φ. Φιλίππου, Το Βήμα της Κυρια­ κής, 8.7.07)

Roth Joseph: Hotel Savoy (Ε. Χουζούρη, Ραδιοτη­ λεόραση, 21.7.07, Τ. Δημηχρούλια, Καθημερινή της Κυριακής, 29.7.07, Β. Ζωγράφου, Αυγήτης Κυ­ ριακής, 12.8.07)

Walters Minette: Η κατάρα της αλεπούς (Τ. Δημητρούλια, Καθημερινή της Κυριακής, 19.8.07)

Roth Philip: Καθένας (Ε. Κοιζιά, Καθημερινή της Κυριακής, 1.7.07, Γ. Βέης, Καθημερινή, 21.8.07)

Ευοταθιάδης Γιάννης: Γραμμένα φιλιά (Γ. Βέης, High Lights, 1.8.07)

Sebald W. 0.: Αοόστερλιτς (Ε. Χουζούρη, Ραδιοτη­ λεόραση, 7.7.07, Ε. Γιαννοπούήου, Καθημερινή της Κυριακής, 22.7.07, X. Αστερίου, Ελεύθερος Τύπος της Κυριακής, 29.7.07)

Ηλιοπούήου Κατερίνα: 0 κύριος Ταυ (Α. Ζήρας, Αυ­ γή τ ης Κυριακής, 15.7.07)

Thomas Jeffrey: Πεθαίνοντας στην Τερατούπολη (Μ. Πανώριος, Ελευθεροτυπία, 17.8.07)

Λουάν Τζούλις: Μυρίζω μήλο - Η βιογραφία των ματιών (Μ. Τοπάλη, Καθημερινή της Κυριακής, 22.7.07)

Tolkien J.R.R.: Τα παιδιά του Χούριν (Α. Νταραδήμου, Ελεύθερος Τύπος της Κυριακής, 8.7.07)

]

ΠΟΙΗΣΗ

Μαρωνίτη Ανθή: Το ακόντιο (Γ. Βέης, High Lights, 1.8.07)

Χριστοδούλου Δήμητρα: Λιμός (Κ. Παπαγεωργίου,

Το ΔΙΑΒΑΖΩ στην επαρχία Οι φ ίλ ο ι μας σ τη ν επαρχία μπορούν να βρίσκουν το ΔΙΑΒΑΖΩ σε ό λα τα Κ έντρα Τύπου τα οποία υποστηρίζουν τη διακίνησ η και τ η ν προβολή το υ. Αγρίνιο: Βότση 15 και Πλατεία Δημοκρατίας - Αίγινα: Σπύρου Ρόδη & Πηλέως - Ακρατα: Π.Ε.Ο. Αθηνών Πατρών - Αλεξανδρούπολη: Λεωφ. Δημοκρατίας 363 - Αλμυρός Βόλου: Ερμού 130 Αμφιλοχία: Νικολάου Στρατού 27 - Αρτα: Σκουφά 34 - Βόλος: Πολυμερή 124 & Λαρίσης 182 - & Ορμυλίου 23Α - 2ας Νοεμβρίου 123 - Βόλος-Ν. Ιωνία: Λεωφόρος Ειρήνης 16 - Βόνιτσα: Ελ. Βενιζέλου 63 - Ελευθερούπολη: Ιουστινιανού 8 - Ερέτρια: Φιλοσόφου Μεναδήμου 40 - Ζάκυνθος: Πλατεία Αγ. Μάρκου - Ηγουμενίτσα: Πλατεία Δημαρχείου 1 - Ιωάννινα: Γρ. Σακκά 13 - Ιστιαία - Καβάλα: Ερυθρού Σταυρού 34 - Καλαμάτα: 23ης Μαρτίου 6 - Καλλονή Μυτιλήνης - Κατερίνη: Ειρήνης 2 - Κάτω Αχάί'α: Αγ. Ιωάννου 74 - Κοζάνη: Γωνία Αριστοτέλους & Τζόνσον - Κομοτηνή: Πλατεία Ειρήνης 42 Κόρινθος: Εθν. Αντιστάσεως 12 - Κως: Βασ. Παύλου 2 - Λήμνος: Μύρινα - Λιβαδειά: Μπουφίδου 24 Λίμνη Εύβοιας: Αγγ. Γοβίου - Λουτρά Αιδηψού: Ερμού 68 - Λουτρά Ωραίας Ελένης: Λ. Επιδαύρου 256 - Λουτράκι: Πλ. 25ης Μαρτίου - Μάλια Κρήτης: Υπολοχαγού Ζαχαριάδη 1 - Μεσολόγγι: Χαριλάου Τρικούπη 26 - Μοίρες Κρήτης - Μύκονος: Αγ. Τριάδος 25 - Μύτικας: Αγ. Νικολάου - Ναύπακτος: Πλατεία Φαρμάκη (Λιμάνι) - Νέα Αγχίαλος Βόλου: Ελευθερίας 43 - Νεμέα: Λεωφ. Κωνσταντίνου 48 Ξάνθη: Καραολή & Σμύρνης & Βασ. Κων/νου 80 - Ξυλόκαστρο: Ιωάννου Ιωάννου 123 - Ορεστιάδα: Βασιλέως Κων/νου 152 - Πάργα: Μπάγκα 16 - Πάτρα: Περιοχή Περίβολό - Πτολεμάίδα: Βασιλέως Κωνσταντίνου 2 - Πυργί Εύβοιας - Ρέθυμνο Κρήτης: Μοάτσου 46 - Σάμος-Πυθαγόρειο: Λυκούργου Λογοθέτη - Σαμοθράκη: Λιμάνι Καμαριώτισα - Σελιανίτικα Αχάίας - Σκόπελος - Σκιάθος: Νυμφώνων & Παπαδιαμάντη - Σκύδρα-Πέλλας: Πλατεία Ελευθερίας - Σπέτσες: Ντόπια - Τήνος: Βασ. Κωνσταντίνου 1 - Τρίπολη: Πλατεία Αγ. Βασιλείου 3 - Φλώρινα: Μεγάλου Αλεξάνδρου 1 - Χαλκίδα: Φαρμακίδου 14 - Χίος: Ελ. Βενιζέλου 9 - Ψαχνά: Μητροπόλεως 4

δ ι α β α ζ ω

[

]

Κ Ρ Ι Τ Ι Κ Ο Γ Ρ Α Φ Ι Α

Ελευθεροτυπία, 20.7.07) ΔΟΚΙΜΙΑ Βλαβιανός Χάρης: Ποιον αφορά η ποίηση; Σκέψεις για ρια τέχνη περιττή (Γ. Πανταλέων, Ελευθεροτυ­ πία, 13.7.07, Γ. Βέης, Καθημερινή, 317.07, Δ. Κούρχοβίκ, Τα Νέα, 11.8.07, Γ. Ευσταθιάδης, Το Βήμα της Κυριακής, 12.8.07, Τ. Βασιλειάδου, Ημε­ ρήσια, 18.8.07) Δοξιάδης Απόστολος: Από την παράνοια στους αλγόριθμους (Ν. Καραγιάννης, Αυγή της Κυριακής, 26.8.07) Δούρου Ρένα: Η απόλαυση του εθνικισμού... (Λ. Καζαντζάκη, Αυγή της Κυριακής, 22.7.07) θεοδωρόπουλος Τάκης: Με την ανάσα της Αθήνας και της Ρώμης (Α. Ελεφάντης, Αυγή της Κυριακής, 15.7.07) Καστοριάδης Κορνήλιος: Η ελληνική ιδιαιτερότη­ τα, από τον Όμηρο οτον Ηράκλειτο (Τ. Θεοδωρόπουλος. Τα Νέα, 4.8.07) Κράουτς Κόλιν: Μεταδημοκρατία (Σ. Βανδώρος, Ελεύθερος Τύπος της Κυριακής, 22.7.07) Μπάουμαν Ζιγκμουντ: Ρευστή αγάπη, για την ευ­ θραυστότητα των ανθρώπινων δεσμών (Σ. Βαν­ δώρος, Ελεύθερος Τύπος της Κυριακής, 5.8.07!

ΙΣΤΟΡΙΑ Διαμαντής Απόστολος: Τύποι εμπόρων και μορφές συνείδησης στη νεότερη Ελλάδα (Π. Πιζάνιας, Κα­ θημερινή της Κυριακής, 26.8.07) Καργάκος Σαράντος: Ηιστορία από την σκοπιά των Τούρκων (X. Μαυρομάτης, Απογευματινή της Κυ­ ριακής, 29.7.07) Καστρίτση Νατάσα: Η Ελλάδα του '21 με τα μάτια των φιλελλήνων (Σ. Αποστολίδης, Ελευθεροτυ­ πία, 3.8.07) Κούκιου - Μητροπούλου Δήμητρα: Adam Friedel, Προσωπογραφίες αγωνιστών της Ελληνικής Επα­ νάστασης (Σ. Αποστολίδης, Ελευθεροτυπία, 3.8.07) Λάιου Αγγελική: Οικονομική ιστορία του Βυζαντίου από τον 7ο έως τον 15ο αιώνα (Α. Σαββίδης, Ελευ­ θεροτυπία, 24.8.07) Λιάκος Αντώνης: Πώς το παρελθόν γίνεται Ιστο­ ρ ία (Π. Μούτσος, Αυγή της Κυριακής, 15.7.07) Λέφας Γιάννης: Τέσσερις χιλιάδες σταυροί στο μαρτυρικό Μωριά (Π. Βόγλης, Αυγή της Κυριακής, 22.7.07)

Ντε Μποτόν Αλαίν: Η τέχνη του ταξιδιού (Γ. Βέης, Ελευθεροτυπία, 20.7.07, Τ. Βασιλειάδου, Ημερησία, 21.7.07)

Μιχαηλίδης Ιάκωβος - Νικολακόπουλος Ηλίας Φλάισερ Χάγκεν (επιμ): «Εχθρός» εντός των τει­ χών, όψεις του δωσιλογιομού στην Ελλάδα της Κατοχής (Δ. Μουσμούτης, Ιστορία, 8/07) Παντινάκης Μανόλης: Αμαριώτες στην Αντίσταση (Φ. Οικονομίδης, Ελευθεροτυπία, 17.8,07)

Ράντης Κωνσταντίνος: Ψυχανάλυση και διαλεκτι­ κή του Διαφωτισμού» (Φ. Τερζάκης, Ελεύθερος Τύπος της Κυριακής, 12.8.07)

Παππά Έλλη: ΗΚομμούνα του 1871 (Π. Τατσόπουλος, Τα Νέα, 14.7.07)

Τσέχοφ Αντον: Η τέχνη της γραφής, συμβουλές σε ένα νέο συγγραφέα (Σ. Νικολαΐδου, Τα Νέα, 11.8.07, Γ. Ξενάριος, Ελευθεροτυπία, 31.8.07)

Πλουμίδης Σπυρίδων: Εθνοτική συμβίωση στα Βαλκάνια, Έλληνες και Βούλγαροι στη Φιλιππούπολη (Δ. Μουσμούτης, Ιστορία, 8/07)

Χάισμιθ Πατρίτσια: Πώς να γράψετε ένα μυθιστό­ ρημα αγωνίας και δράσης (Γ. Βαιλάκης, Ημερήσια, 4.8.07, Α. Μαντόγλου, Ελευθεροτυπία, 24.8.07)

Φιλιππίδης Ηλιος: Κρήτη 1941, η «παράδοσή» της από τον Τοόρτοιλ οτον Χίτλερ (Δ. Μουσμούτης, Ιστορία, 7/07)

Barnavie Elle: Φονικές θρησκείες (Ε. Γαζή, Το Βήμα της Κυριακής, 12.8.07) Calvino Italo: Η συλλογή της άμμου (Λ. Τσιριμώκου, Το Βήμα της Κυριακής, 19.8.07) Debureaux Mathias: Η τέχνη του να γίνεσαι βαρε­ τός με τις ταξιδιωτικές σου αφηγήσεις (Κ. Κατσουλάρης, Ελεύθερος Τύπος της Κυριακής, 12.8.07) Sartre Jean Paul: Τι είναι η λογοτεχνία; (Ε. Κρι-

ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2007

Steiner George: Οι Αντιγόνες (Γ. Βούλγαρης, Τα Νέα, 4.8.07) Zivkovic Zoran: Η βιογραφία ενός βιβλίου (Ε. Λαμπροπούλου, Τα Νέα, 7.7.07)

Μπόρχες Χόρχε Λουίς: Δοκίμια (Τ. Βασιλειάδου, Ημερήσια, 7.7.07, κ. Σάρρος, Κυριακάτικη Ελευθε­ ροτυπία, 5.8.07)

Πολίτης Αλέξης: Αποτυπώματα του χρόνου (Γ. Παπαθεοδώρου, Ελευθεροτυπία, 3.8.07)

130

τσεφσκάγια, Αυγή της Κυριακής, 8.7.07)

Χατζηαντωνίου Κώστας: Κύπρος 1954-1974 (X. Μαυρομάτης, Απογευματινή της Κυριακής, 22.7.07) Agulhon Maurice: 1848, Η Επανάσταση στη Γαλλία ή η μαθητεία στη δημοκρατία (Δ. Μουσμούτης, ιστορία, 7/07) Clark Bruce: Δυο φορές ξένος (Κ. Τσιτσελίκης, Τα Νέα, 21.7.07)

[ Δ Ι Α Β Α Ζ Ω

Κ Ρ

Feher Ferenc: Το πνεύμα του 1989 (Σ. Ροζάνης, Αυγή της Κυριακής, 1.7.07, Γ. Μερχι'κας, Αυγήτης Κυριακής, 1.7.07) Gentile Emilio: Φασισμός, ιστορία και ερμηνεία (Π. Βόγλης, Τα Νέα, 4.8.07) Georgelin Herre: Σμύρνη από τον κοσμοπολιτισμό έως τους εθνικισμούς (Γ. Πανχαζής, Αδέσμευτος Τύπος Κυριακής, 22.7.07, Θ. Βασιλείου, Καθημερι­ νή της Κυριακής, 12.8.07) Hanson Victor Davis: Πελοποννησιακός πόλεμος (Δ. Μουσμούτης, Ιστορία, 8/07) Jelaviel Barbara: Ιστορία των Βαλκανίων, Τόμος I, 18ος - 19ος αιώνας (Δ. Μουσμούχης, Ιστορία, 7/07) Kinkel Caroline: Οθωμανική αυτοκρατορία 13001923 (Φ. Πανχαζής, Αδέσμευτος Τύπος Κυριακής, 29.7.07) Lane Frederic: Βενετία η θαλασοοκράτειρα, ναυτι­ λία - εμπόριο - οικονομία (θ. Βασιλείου, Καθημερι­ νή της Κυριακής, 12.8.07) Mango Cyril (επιμ.): Ιοτορία του Βυζαντίου (Δ. Μουσμούτης, Ιοτορία, 7/07) Rogers Anthony: Το ολίσθημα του Τοόρτοιλ <Ν. Κυριαζής, Διαβάζω, 7-8/07) ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ Δούκας Πέτρος: Οικονομικές θεωρίες, αρχές διοί­ κησης και αρχαία ελληνική σκέψη (Α. Παύλου - Παπαδημηχρίου, Βραδυνή, 28.7.07) Μαραβέλιας Ναπολέων - Σακελλαρόπουλος Θεό­ δωρος (επιμ.): Ευρωπαϊκή ολοκλήρωση και Ελλά­ δα. Οικονομία, κοινωνία, πολιτικές (Σ. Ντόλης, Ελευθεροτυπία, 31.8,07) Kim and Mauborgne: Η στρατηγική των γαλάζιων ωκεανών (Α. Παύλου-Παπαδημηχρίου, Βραδυνή, 11.8.07) Wallis Joe - Dollery Brian: Αποτυχία της αγοράς, α­ ποτυχία της κυβέρνησης, Ηγεσία και δημόσια πο­ λιτική (Γ. Μπασκόζος, Εξπρές της Κυριακής, 15.7.07)

Τ I Κ Ο Γ Ρ Α Φ I A .

και επανάστασης (Σ. Παπαδάκη, Ελεύθερος Τύπος της Κυριακής, 5.8.07) Βινχάλ - Νακέ Πιερ: Αγώνας μου η Ιστορία (Ε. Πα­ τρικίου, Αυγή της Κυριακής, 15.7.07) Βγόντζας Αντώνης: Ανάμεσα στη μικρή και στη με­ γάλη ιστορία (Β. Βασιλικός, Διαβάζω, 7-8/07) Γκρας Γκύντερ: Ξεφλουδίζοντας το κρεμμύδι (Γ. Μπασκόζος, Εξπρές της Κυριακής, 8.7.07, κ. Κατσουλάρης, Ελεύθερος Τύπος της Κυριακής, 8.7.07, Κ. Σχινά, Ελευθεροτυπία, 13.7.07, Α. Βισχωνίχης, Το Βήμα της Κυριακής, 15.7.07, Ρ. Γεωργακοπούλου, Τα Νέα, 21.7.07) Δαρβίνος Κάρολος: Αυτοβιογραφία (Δ. Χουλιαράκης, Το Βήμα της Κυριακής, 8.7.07, Σ. Βανδώρος, Ελεύθερος Τύπος της Κυριακής, 29.7.07) Κέρουακ Τζακ: 0 γυρισμός του ταξιδευτή (Ε. Καρκίχη, Αγγελιοφόρος Κυριακής, 22.7.07) Κινιάρ Πασκάλ: Ο λόγος (Γ. Βέης, Ελευθεροτυπία, 17.8.07) Κύρκος Λεωνίδας: Στιγμές από την προσωπική μου διαδρομή (X. Μαυρομάτης, Απογευματινή της Κυ­ ριακής, 8.7.07, Α. Ρήγος, Αυγή της Κυριακής, 5.8.07) Ρόουλι Χέιζελ: Simon de Beauvoir - Jean Paul Sartre Tet a tet (Τ. Γουδέλης, Ελευθεροτυπία, 13.7.07) Σικελιανού Εύα: Ωραία ματαιοπονία (Φ. Αμπατζοπούλου, Τα Νέα 7.7.07) Σινγκ Τζιν: Το τανγκό της Σαγκάης. Η ζωή μου ως συνταγματάρχη του Κόκκινου Στρατού και ως χο­ ρεύτρια (Μ. Παπαγιαννίδου, Το Βήμα της Κυρια­ κής, 5.8.07) Σχάιν Γερχρούδη: Η αυτοβιογραφία της Άλις Τόκλας (Κ. Οικονομάκου, Ελεύθερος Τύπος της Κυ­ ριακής. 22.7,07) Φιλύρας Ρώμος: Η ζωή μου εις το Δρομοκαΐτειον και άλλα αυτοβιογραφικά (Β. Αθανασόπουλος, Ελευθεροτυπία, 13.7.07, Δ. Χουλιαράκης, Το Βήμα της Κυριακής, 22.7.07)

Κοκορέλη Αργυρώ: Κουκιά και αγκιναρούλες (Ε. Σαραντίχη, Ελευθεροτυπία, 3.8.07)

Χέσνερ Βόλφγκανγκ: Άννα Αχμάτοβα, η θυελλώ­ δης ζωή μιας μεγάλης ποιήτριας (Τ. Βασιλειάδου, Ημερήσια, 21.7.07, Γ. Βαιλάκης, High Lights, 1.8.07)

Πατεράκη Γιολάντα: 0 πλανήτης του δεν ξέρω πού (Δ. Μαγκλιβέρας, Διαβάζω, 7-8/07)

Χρυσοαχόμου Πόνος: Νίκος Μαμαγκάκης (Ε. Χουζούρη, Ραδιοτηλεόραση, 4.8.07)

Σκιαδαρέση Μαρία: Λίγο πριν το τέλος. Ρήγας Βελεστινλής (Ε. Σαραντίχη, Ελευθεροτυπία, 17.8.07) ΒΙΟΓΡΑΦΙΕΣ - ΑΥΤΟΒΙΟΓΡΑΦΙΕΣ

Boia Lucian: Ιούλιος Βερν, τα παράδοξα ενός μύ­ θου (Μ. θεοδοσοπούλου, Η Εποχή, 22.7.07, Τ, Γουδέλης, Ελευθεροτυπία, 17.8.07, Δ. Κούρχοβικ, Τα Νέα, 18.8.07)

Βελόχο Καεχάνο: Μπραζίλ, μια ιστορία μουσικής

Warhol Andy: Η φιλοσοφία του Άντυ Γουόρχολ (Ε.

ΠΑΙΔΙΚΑ

ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2007

131

[

δ

ι α

β

α

ζ

ω

]

Κ Ρ Ι Τ Ι Κ Ο Γ Ρ Α Φ Ι Α

Λομπροπούλου, Τα Νέα, 21.7,07) ΜΕΛΕΤΕΣ Αοδραχάς Σπύρος: Βίωση και καταγραφή του οικο­ νομικού, η μαρτυρία της απομνημόνευσης - κύ­ κλος σεμιναρίων (Ν. Καραπιδάκης, Καθημερινή ιης Κυριακής, 29.7.07) Ανδρειωμένος Γιώργος: Ο Κάήβος κι άλλη μια φο­ ρά (Δ. θεοδωρέσκος, Αντί, 13.7:07, Π. Μπίλλα, Κα­ θημερινή, 17.7.07, Π, Μαστροδημήτρης, Διαβάζω, 7-8/07) Βογιατζόγλου Βάσος: Ιωνική φιλοκαλία (Γ. θεοχάρης, Αυγή της Κυριακής, 12.8.07)

Σωτηρέλης Γ. και Τσαιτουρίδης X. (επιμ.) - Όμιλος Αρ. Μάνεσης: Κοινωνικό δικαιώματα και κρίση του κράτους πρόνοιας (Σπ. Γεωργίου, High Lights, 1.8.07) Τάμης Αναστάσιος: Οι Έλληνες της Λατινικής Αμε­ ρικής (Δ. Μουομούτης, Ιστορία, 8/07) Τοουμής Γεώργιος: Δάση και περιβάλλον στην αρ­ χαία Ελλάδα (Ε. Πασαμιχάλη, Ελεύθερος Τύπος, 4.8.07)

Βλαχοδήμος Δημήτρης: Διαβάζοντας το παρελθόν στον Νίκο Εγγονόπουήο (Γ. Παπαθεοδώρου, Αυγή τής Κυριακής, 15.7.07)

Φραγκονικολόπουλος Χρήστος: 0 παγκόσμιος ρό­ λος των μη κυβερνητικών οργανώσεων (Α, Ηρακλείδης. Ελευθεροτυπία, 17.8.07)

Βρεττός Σπάρος: Κώστας Καρυωτάκης (Α. Ζήρας, Διαβάζω, 7-8/07)

Χρήστου Ιωάννα: Παιδί και ηλεκτρονικό παιχνίδι (Γ. Μποσκόζος, Εξπρές της Κυριακής, 8.7.07)

Γιάλομ Μέριλιν: Ηιστορία του γυναικείου στήθους (Γ. Κουβαράς, Καθημερινή, 7.8.07)

Casson Lionel: Οι βιβλιοθήκες στον αρχαίο κόσμο (Δ. Μουσμούτης, Ιστορία, 7/07)

Δάλλας Γιάννης: Μανόήης Αναγνωστάκης, ποίηση και ιδεολογία (Β. Χοτζηβασιλείου, Ελευθεροτυπία, 3.8.07)

Laqueur Thomas: Οι κατά μάνας ηδονές - πολιτι­ σμική ιστορία του αυνανισμού (Ε. Κουλιζάκη, High Lights, 1.8.07)

Δρακονταειδής Φίλιππος: Φεβρουάριος αιών (Τ. Βαοιλειάδου, Ημερήσια, 14.7.07)

Malraux Andre: To φανταστικό μουσείο (Α. Βιστωνίτης, Το Βήμα της Κυριακής, 8.7.07)

θεοδωρακόπουήος Παναγιώτης: Προπαγάνδα έν­ δοξη (Α. Παναγόπουλος, Καθημερινή, 7.8,07)

Thorton Bruce: Έρως, ο μύθος της σεξουαλικότη­ τας στην αρχαία Ελλάδα (Ντ. Σιώτης, Το Βήμα της Κυριακής, 8,7.07)

Καραβίας Πόνος: Η διάρκεια του υπερρεαλισμού (κ. Παπαγεωργίου, Ελευθεροτυπία, 17.8.07)

Wolin Richard: Η γοητεία του ανορθολογισμού. Το ειδύλλιο της διανόησης με το φασισμό από τον Νίτσε στον μεταμοντερνισμό (Γ. Πεφάνης, High Lights, 1.8.07)

Μερακήής Μιχάλης: Λαϊκός πολιτισμός και νεοελ­ ληνικός διαφωτισμός (Ε. Κασίμη, High Lights, 1.8.07)

Zankel Paul: ο Αύγουστος και η δύναμη των εικό­ νων (Δ. Μουσμούτης, Ιστορία, 8/07)

Μικέ Μαρία: Έρως (αντ)εθνικός. Ερωτική επιθυμία και εθνική ταυτότητα τον 19ο αιώνα (Γ. Παπαθεο­ δώρου, Αυγή της Κυριακής, 15.7.07, Β. Αθανασόπουλος, Ελευθεροτυπία, 24.8.07)

Βέιλ Σιμόν: Επιστολή προς έναν ιερέα (Σ. Γουνελάς. Καθημερινή της Κυριακής, 12.8.07)

Μίχας Τάκης: Νόαμ Τσόμοκι και φιλελευθερισμός (Γ. Σιακαντάρης, Ελευθεροτυπία, 24.8.07) Μουσμούτης Διονύοης: ΟΞενόπουλος, τοΑριοτείον η απεργία και οι ·Φοιτηταί» (Μ. θεοδοσοπούλου, Η Εποχή, 8.7.07). Πολυχρονάκης Δ.: 0 κριτικός ιδεαλισμός του Ιάκω­ βου Πολυλά. Ερμηνευτική παρουσίαση του αισθη­ τικού και του γλωσσικού του συστήματος (Ν. Μαυρέλος, Αυγή της Κυριακής, 26.8.07)

ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2007

Σπυροπούλου Αγγελική: Βάλτερ Μπένγιαμιν, εικό­ νες και μύθοι της νεωτερικότητας (Γ. Παπαθεοδώ­ ρου, Ελευθεροτυπία, 31.8.07)

Βελμάνς Τάνια: Η συναρπαοτική ιστορία των εικό­ νων (Δ. Μουσμούτης, Ιστορία, 7/07)

Ισμπούτς Ζαν Πιερ: Από τον Μωυοή στον Μωάμεθ (Δ. Μουσμούτης, Ιστορία, 8/07, κ. Λυμπέρη, Ελευ­ θεροτυπία, 17.8.07)

132

Σπυράτου Αγάπη - Βιργινία: Κατερίνα Γώγου, έρω­ τας θανάτου (Κ. Καήφόπουλος, Αντί, 13.7.07, Σ. Κακουριώτης, Αυγή της Κυριακής, 29.07.07)

ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ

Καστοριάδης Κορνήλιος: Ηελληνική ιδιαιτερότητα (Τ. Μανδηλαρά, Πρώτο Θέμα, 1.7.07) . Μαγκίνη Γκόλφω: 0 Χόμπερμας και οι νεοαριστοτελικοί. Η ηθική του διαλόγου στον ΠούργκενΧάμπερμας και η πρόκληση του νεοαριοτοτελισμού (Σ. Δημητρίου, Αυγή της Κυριακής, 5.8.07) Redhead Michael: Από τη φυσική στη μεταφυσική (Φ. Τερζάκης, Ελεύθερος Τύπος της Κυριακής, 1.7.07) Skinner Quentin (επιμ.): Μετά τον εμπειρισμό (Σ.

[ Δ I A B A Ζ Ω I Ι

κ ρ ι τ ι κ ο γ ρ α φ ι α

Γεωργίου, High Lights, 18.07)

πρές της Κυριακής, 1.7.07)

Sorabji Richard (επιμ.): 0 φιλόπονος και η απόρρι­ ψη της αριστοτελικής επιστήμης (Π. Γκολίτσης, Ελευθεροτυπία, 13.7.07)

Ψυχοπαίδης Γιάννης - Δημουλά Κική: Συνάντηση (Ε. Γαραντούδης, Τα Νέα, 21.7.07)

ΠΟΛΙΤΙΚΗ

Yalom Irvin: Ημάνα και το νόημα της ζωής, ιστορί­ ες ψυχοθεραπείας (Ε. Καρκίτη, Αγγελιοφόρος της Κυριακής, 8.7.07, Μ. Παπαγιαννίδου, Το Βήμα της Κυριακής, 12.8.07)

Ακριβούλης Δημήτριος: Εισαγωγή οτη μεταοωκρατική πολιτική φιλοσοφία της Ευρώπης (Σ. Γεωργίου, Διαβάζω, 7-8/07) Άρεντ Χάνα: Για την επανάσταση (Γ. Σιακανχάρης, Γρίβας Κωνσταντίνος: Το ξύπνημα του εφιάλτη (Σ. Κακουριώτης, Αυγή της Κυριακής, 5.8.07) Κάππος Κώστας: Η επανάσταση που έρχεται (Λ. Ντιλσιζιάν, Αυγή της Κυριακής, 12.8.07) Πολιτκόφσκαγια Άννα: Το μυστικό ημερολόγιο του ΠούτινΙΤ. Σιακαντάρης, Ελευθεροτυπία, 13.7.07) Σγκρένα Τζουλιάνα: Φίλια πυρά (Τ. Παππάς, Ελευ­ θεροτυπία, 13.7.07) Χατζηγάκης Σωτήρης: Ευρώπη και παγκοσμιοποίη­ ση (Γ. Μεταξάς, Ελευθεροτυπία, 31.8.07) Χρουστσόφ Νικήτας Σεργκιέγιεβιτς: Για την προοωπολατρεία και τις συνέπειες της. Εισήγηση στο 20ο συνέδριο του ΚΚΣΕ(Α. Ζήρας, Αυγή της Κυρια­ κής, 29.7.07) Eichenwald Kurt: Σκάνδαλο Enron. Η συνομωσία των ηλιθίων (Μ. Παπαγιαννίδου, Το Βήμα της Κυ­ ριακής, 29.7.07, Φ. Πανταζής, Αδέσμευτος Τύπος Κυριακής, 5.8.07) Krakaver Jon: Κάτω από τη σημαία του ουρανού (Α. Παναγόπουλος, Καθημερινή, 3.7.07) ΛΕΥΚΩΜΑΤΑ Καραμητσοηούλου Λίλιαν (επιμ.): Μαίρη Αρώνη, η μεγάλη κυρία του θεάτρου (I. Βιβιλάκης, Καθημε­ ρινή της Κυριακής, 8.7.07) Κουμαρτζής Νικόλαος: Κάστρα και θρύλοι στην Ελλάδα (Φ. Πανταζής, Αδέσμευτος Τύπος Κυρια­ κής, 19.8.07)

ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ - ΨΥΧΑΝΑΛΥΣΗ

Κουρκούτας Ηλιος: Προβλήματα συμπεριφοράς στα παιδιά (Γ. Μπασκόζος, Εξπρές της Κυριακής, 8.7.07) Λίποβατς Θάνος: Το όνομα του πατέρα και η δυ­ σφορία μέσα στον πολιτισμό (Π. Παπαθεοδώρου, Ελευθεροτυπία, 31.8.07) ΧΡΟΝΙΚΟ Thoreau Henry David: WalOen ή η ζωή στο δάσος (Α. Βιστωνίτης, Το Βήμα της Κυριακής, 1.7.07, Κ. Τζαμιώτης, Ελεύθερος Τύπος της Κυριακής, 1.7.07, Γ. Παπασωτηρίου, Βραδυνή, 21.7.07, θ. Γρηγοριάδης, Τα Νέα, 4.8.07, X. Σπυροπούλου, Καθημερινή, 21.8.07) Watson Peter and Todeschini Cecelia: Η συνομωσί­ α Μέντιτσι (X. Μαυρομάτης, Απογευματινή της Κυ­ ριακής, 22.7.07) ΚΟΙΝΩΝΙΑ - ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΑ Δημητρακόπουλος Αναστάσιος: Βιογραφικό λεξικό των αποφοίτων της Σχολής Ναυτικών Δοκίμων 1884-1950 (Κ. Ντελόπουλος, Καθημερινή, 24.7.07) Ζέρη Περαεφόνη: Ψηφιακά δίκτυα, γνώση και δη­ μόσια πολιτική (Β. Καπετανγιάννης, Ελευθεροτυ­ πία, 31.8.07) Μιχαηλίδου Μαρία - Χαλκιά Αλεξάνδρα (επιμ.): Η παραγωγή του κοινωνικού σώματος (Π. Σωτήρης, Αυγή της Κυριακής, 22.7.07) Τσαρδάκης Δημήτρης: Οι αλιγάτορες των πανεπι­ στημίων (Ν. Αναστασάτος, Αντί, 13.7.07)

Νόλλας Καμίλο: Καπνομάγαζα (Ν. Βατόπουλος, Καθημερινή της Κυριακής, 15.7.07)

Brounberger Christian: Ποδόσφαιρο, σύμβολα, αξίες, φίλαθλοι (Ν. Τζιανίδης, Τα Νέα, 14.7.07)

Πίττας Γιώργος: Σημάδια του Αιγαίου (Ε. Χουζούρη, Ραδιοτηλεόραση, 28.7.07)

Hughes Michael: Κοινωνιολογία, οι βασικές έννοιες (Α. Κλειδαρά, Βραδυνή, 18.8.07)

Τομαρή - Σιδερή Ματούλα: Οι Έλληνες του Κάιρου (Φ. Πανταζής, Αδέσμευτος Τύπος Κυριακής, 26.8.07) Χαλεπός Γιαννούλης: 142 ελεύθερα σχέδια (X. Μαυρομάτης, Απογευματινή της Κυριακής, 15.7.07) Χρυσικάκης Νίκος: Via Spetses (Γ. Μπασκόζος, Εξ­

ΜΑΡΤΥΡΙΑ Αλιβιζάτου Λιλή: Από τα παιδιά του πολέμου στον κόσμο των παραμυθιών. Ζωγραφιές από τον παι­ δικό θάλαμο, Ιπποκράτειο Νοσοκομείο 1945-1948 (Ε. Κοτζιά, Καθημερινή της Κυριακής, 15.7.07) Ανωνύμου: Μια γυναίκα στο Βερολίνο (Π. Τατσόπουλος, Τα Νέα, 4.8.07)

ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2007

133

δ

ι α

κ ρ ι

β

τ

α

ι κ

ζ

ω

ο r

] ρ α φ

A

Βλανχάς Δημήχρης: Ημερολόγιο 1947-1949 (Γ. Μπαοκόζος, Εξπρές της Κυριακής, 17.07, X. Μαυ­ ρομάτης, Απογευματινή της Κυριακής, 8.7.07) Ζερβού Κατίνα: Αναμνήσεις από τα παιδικά χρόνια ή τα Βρικολούνια (Μ. θεοδοσοπούλου, Το Βήμα της Κυριακής, 22.7.07, Τ. Δημητρούλια, Καθημερι­ νή της Κυριακής, 22.7.07) Μαρωνίτης Δημήτρπς: Μαύρη γαλήνη - σαράντα χρόνια μετά (Β. Καρύδης, Τα Νέα, 7.7.07, Γ. Κορδομενίδης, Καθημερινή της Κυριακής, 8.7.07, Α. Κεσισόγλου, Ελευθεροτυπία, 3.8.07) Μπενάς Τάκης: Της δικτατορίας 1967-1974 (I. Πα­ παθανασίου, Ελευθεροτυπία, 3.8.07) Πανταλίς Ζαν Μπερτράν: Παράθυρα (Β. ΠεσμαΖόγλου, Τα Νέα, 28.7.07) Perkins John: Εξομολόγηση οικονομικού δολοφό­ νου (Π. Τατσόπουλος, Τα Νέα, 28.7.07) ΤΑΞΙΔΙ Βέης Γιώργος: Έρωτες τοπίων (Ε. Αβραμίδου, Μα­ κεδονία Κυριακής, 5.8.07) θέροου Πολ: Οι στήλες του Ηρακλή (0. Γρηγοριάδης, Τα Νέα, 18.8.07) Κοκτώ Ζαν: Ο γύρος του κόσμου σε 80 ημέρες (Γ. Βαιλάκης, Ημερήσια, 25.8.07) Μέριλ Κρίστοφερ: Ταξίδι στον Άθω (Κ. Ακρίβος, Τα Νέα, 11.8.07) Μπακοδήμου Αγορίχσα: Το εγχειρίδιο του καλού ταξιδιώτη (Ν. Κουνενής, Αυγή της Κυριακής, 15.7.07, Κ. Παπαγεωργίου, Αντί, 27.7.07) Ντιλέττο ΛορέντΖο: Οδοιπορία στο Άγιο Όρος (Κ. Ακρίβος, Τα Νέα, 11.8.07) Φλωμπέρ Γουσταύος: Ταξίδι στην Ελλάδα (Δ. Χουήιαράκης, Το Βήμα της Κυριακής, 1.7.07, Δ. Ρουμπούλα, Έθνος, 28.7.07, X. Αστερίου, Ελεύθερος Τύπος της Κυριακής, 12.8.07) Φον Χόφμανοταλ Ούγκο: Στιγμές στην Ελλάδα (X. Αστερ'ίου, Ελεύθερος Τύπος της Κυριακής, 12.8.07) Durrell Laurence: Τα ελληνικά νησιά (Π. Τατσόπουλος, Τα Νέα, 21,7.07, Γ. Βαιλάκης, Ημερήσια, 10.8.07) Schultz Patricia: 1000 μέρη που πρέπει να δεις πριν πεθάνεις (Μ. Παπαγιαννίδου, Το Βήμα της Κυ­ ριακής, 26.8.07)

Κροντήρη Τίνα: 0 Σαίξπηρ σε καιρό πολέμου 19401950 {Κ. Παηαϊωάννου, Ελευθεροτυπία, 31.8.07) Παπανδρέου Νικηφόρος - Βαφειάδη Έφη (επιμ.): Ζητήματα ιστορίας του νεοελληνικού θεάτρου, μελέτες αφιερωμένες στον Δημήτρη Σπάθη (Π. Πολέμη, Αυγή της Κυριακής, 15.7.07) Πούχνερ Βάλτερ: Ανθολογία νεοελληνικής δραμα­ τουργίας (Γ. Πεφάνης, Ελευθεροτυπία, 24.8.07) Σακελλαρίδου Έρση: Σύγχρονο γυναικείο θέατρο (Ε, Καρακούλη, Διαβάζω, 7-8/07) Pavis Patrice: Λεξικό' του θεάτρου (Γ. Πεφάνης, Ελευθεροτυπία, 13.7.07) Walton Michael: Το αρχαίο ελληνικό θέατρο επί σκηνής (Ε. Καρακούλη, Διαβάζω, 7-8/07) ΑΛΛΗΛΟΓΡΑΦΙΑ Κάφκα Φραντς: Γράμματα στη Φελίτσε (Τ. θεοδωρόπουλος, Τα Νέα, 21.7.07, Ε. Γκίκα, Έθνος Κυρια­ κής, 22.7.07) Evans Stewart - Skinner Keith: Τζακ οψτεροβγάλτης. Γράμματα από την κόλαση (Δ. Χουλιαράκης, Το Βήμα της Κυριακής, 5.8.07) ΑΝΘΟΛΟΓΙΟ Ακρίβος Κώοτας (κειμ. - επιμ.): Βόλος (Μ. Μοίρα, Αυγή της Κυριακής, 22.7.07) Λογαράς Κώστας (κειμ. - επιμ.): Πάτρα (Μ. Μοίρα, Αυγή της Κυριακής, 22.7.07) Νούτσος Παναγιώτης - ΧατΖηγιακουμή Μαρία (κειμ. - επιμ.): Κως (Μ. θεοδοσοπούλου, Η Εποχή, 15.7.07, Μ. Μοίρα, Αυγή της Κυριακής, 5.8.07) ΘΡΗΣΚΕΙΑ Ντώκινς Ρίτσαρντ: Η περί Θεού αυταπάτη (0. Σα­ μαρτζής, Καθημερινή της Κυριακής, 5.8.07) ΓΛΩΣΣΟΛΟΓΙΑ Walter Henriette: Η περιπέτεια των γλωσσών της Δύσης (Δ, Μπασαντής, Απογευματινή της Κυρια­ κής, 12.8.07) ΓΑΣΤΡΟΝΟΜΙΑ Φωτεινάτου - Καμπίτση Νιόβη: Κεφαλονίτικες ρε­ τσέτες (Φ. ΠανταΖής, Αδέσμευτος Τύπος Κυρια­ κής, 12.8.07)

ΘΕΑΤΡΟ Αναγνωστάκη Λούλα: Η νίκη, ο ουρανός κατακόκκινος, Σ' εσάς που με ακούτε (Μ. Λαμπαδαρίδου Πόθου, καθημερινή, 10.7.07)

ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2007

ΚΟΜΙΚΣ Sacco Joe: Palestine (Δ. Βανέλλης, Αυγή της Κυ­ ριακής, 19,8.07), 3.6.07)

ΒΟΥΛΑ ΜΑΣΤΟΡΗ

Οι Anopiss Π αιδιώ ν προσεγγίζουν tov Κόσμο μέσα από ια μαγικά μονοπάτια ins aipnynons και μεταφέρουν μια άλλη αντίληψη για to βιβλίο Yvcoons. Eta τέσσερα βιβλία tns σειράς με Θεματικέ5 ενότητεΞ ιον Η λεκτρισμό, to Ocas, tn Γη και tn θάλα σ σ α , η αφήγηση συμβαδίζει με tnv επιστημονική πληροφορία, προσφέροντα5 μια πραγματικά ενδιαφέρουσα εναλλακΐΐκή επιλογή otous δασκάλου$ και tous μαθητέ5, όχι μόνο tou δημοτικού αλλά και tou νηπιαγωγείου. ΓΟ

μ

!* > * < &

* &

Φ

ρ ά

€

^

φ

rto g v & t o ΠΑ fatfeTh fiA a..

\£λληνΰ<ά\ y ea ^ a x a

IE

ΟΛΑ

ΤΑ

ΒΙ ΒΛΙ ΟΠΩΛΕΙ Α

Οικονομικά στοιχεία για την αγορά τοο βιβλίου:

Ισολογισμοί ύμφωνα με τα στοιχεία των ισολογισμών των σημαντικότερων εκδοτι­ κών οίκων και αλυσίδων βιβλιοπωλείων οι οποίες δημοσίευσαν τον ισολογισμό τους για το 2006, τα κυριότερα συμπεράσματα που προ­ κύπτουν, σε σύγκριση με το 2005, είναι τα εξής:

Σ

130

ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2007

•

Οι μεγαλύτερες, συγκριτικά, επιχειρήσεις παρουσίασαν αύξηση των πω λήσεώ ν τους (οι εκδοτικοί οίκοι της Ομάδας «1» -δηλαδή όσοι έχουν ετήσιο κύκλο εργασιών μεγαλύτερο των 3 εκ. ευρώ- κατά 19,5%, οι αλυσίδες βιβλιοπωλείων κατά 15,4%). Το γεγονός αυτό αποτελεί ένδειξη θετικής, γενικά, δραστηριότητας, συνδέεται, όμως, και με την αύξηση των σημείων πώλησης, μέσα στο 2006 (των εξής αλυσίδων βιβλιοπωλείων: Παπασωτηρίου, Ελευθερουδάκης, Ιανός).

•

Αξίζει να σημειωθεί, ωστόσο, ότι τα φαινόμενα δεν είναι ομοιόμορ­ φα: από τις 20 εκδοτικές επιχειρήσεις της Ομάδας «1», οι 13 σημείω­ σαν αύξηση πωλήσεων (ανάμεσά τους και οι όχι αποκλειστικά ασχολούμενες με το βιβλίο Modern Times και DeAgostini Hellas) και οι 7 μείωση πωλήσεων.

•

Συγκρατημένες επιδόσεις είχαν οι σχετικά μικρότερες εκδοτικές επι­ χειρήσεις της Ομάδας «2» -δηλαδή όσες έχουν μέσο ετήσιο κύκλο ερ­ γασιών μεταξύ 3 εκ. και 1,5 εκ. ευρώ- ήτοι μείωση πω λήσεω ν κατά 6,9%, ενώ αρνητικές επιδόσεις είχαν οι εκδοτικές επιχειρήσεις της Ομάδας «3» -με πωλήσεις και μέσο ετήσιο κύκλο εργασιών μικρότε­ ρο από 1,5 εκ. ευρώ- ήτοι μείωση πω λήσεω ν κατά 11%.

•

Κατά συνέπεια, φαίνεται να επιβεβαιώνεται ότι οι συγκριτικά μεγα­ λύτερες εταιρείες του κλάδου δείχνουν να αντιμετωπίζουν σχετικά λιγότερα προβλήματα απ' ό,τι οι μεσαίες και οι μικρότερες.

•

Τα καθαρά κέρδη των επιχειρήσεων εξελίσσονται κατ' αντιστοιχία προς τις πωλήσεις: αύξηση στις επιχειρήσεις της Ομάδας «1» κατά 26,9%, μείωση στις εκδοτικές επιχειρήσεις της Ομάδας «2» κατά 56,5% και στις επιχειρήσεις της Ομάδας «3» κατά 36,6%.•

•

Οι αλυσίδες βιβλιοπωλείων, αντίθετα, σημείωσαν μείωση κερδο­ φορίας κατά 168,6%, εμφανίζοντας, συνολικά, ζημίες 81 χιλιάδων

ευρώ το 2006 (έναντι κερδών 118 χιλιάδων ευρώ κατά το 2005). Το γεγονός αυτό οφείλεται στο ότι η επίδραση της αύξησης του αριθ­ μού των καταστημάτων -με τη σημαντική αύξηση του κόστους λει­ τουργίας και διάθεσης- στο λογαριασμό αποτελεσμάτων χρήσεως είναι ιδιαίτερα έντονη, υποδηλώνοντας τις τάσεις επανεπένδυσης των κερδών για τη χρηματοδότηση των νέων επενδύσεων. Αποδοτικότερη λειτουργία: Ο δείκτης Ταχύτητας Κυκλοφορίας Απο­ θεμάτων του δείγματος των βιβλιοπωλείων (οριζόμενος ως το κλά­ σμα του κόστους πωληθέντων προς το μέσο όρο των αποθεμάτων της τελευταίας διετίας), διαμορφώνεται σε 2,33 το 2006, έναντι 2,15 το 2005, βελτιώνει δηλαδή την τιμή του, πράγμα που αποτελεί έν­ δειξη ταχύτερης κίνησης των εμπορευμάτων, και, επομένως, βελτί­ ωσης των πωλήσεων. Μεγαλύτερη εξάρτηση: Ο δείκτης Δανειακής Επιβάρυνσης του δείγ­ ματος των βιβλιοπωλείων (οριζόμενος ως το κλάσμα του συνόλου των υποχρεώσεων προς το σύνολο του ενεργητικού) διαμορφώνε­ ται σε 86,2% το 2006, έναντι 83,7% το 2005. Αξίζει να σημειωθεί ότι ο δείκτης παραμένει ιδιαίτερα υψηλός στις δύο μεγαλύτερες επιχει­ ρήσεις του δείγματος (σε τιμές που κυμαίνονται άνω του 90%). Βελτίωση της ρευστότητας: Ο δείκτης Γενικής Ρευστότητας του δείγματος των βιβλιοπωλείων (οριζόμενος ως το κλάσμα του κυκλοφορούντος ενεργητικού προς τις βραχυπρόθεσμες υποχρεώσεις) διαμορφώνεται σε 94,8% το 2006, έναντι 92,1 % το 2005, σημειώνει, δηλαδή, βελτίωση σε σύγκριση με τον προηγούμενο δείκτη. Αντίστοι­ χες είναι οι εξελίξεις όσον αφορά τον δείκτη Ειδικής Ρευστότητας (οριζόμενος ως το κλάσμα του αθροίσματος διαθεσίμων και απαιτή­ σεων προς τις βραχυπρόθεσμες υποχρεώσεις): από 34,9% το 2005 βελτιώνεται σε 37,6% το 2006.

ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2007

137

ΚΥΚΛΟΣ ΕΡΓΑΣΙΩΝ ΕΚΔΟΤΙΚΩΝ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ (σε χιλ.Ευρώ) Εταιρείες Modern Times Α.Ε.Ε.Ε.**. DeAgostini Hellas Μ.Ε.Π.Ε.** Express Publishing A.E.E.* Σ. Πατάκης Ανώνυμη Εκδοτική & Εμπορική Εταιρεία Σαββάλας Α.Ε. Ελληνικά Γράμματα Α.Ε. Εκδοτικός Οργανισμός Λιβάνη Α.Β.Ε. Εκδόσεις Καστανιώτη Α.Ε. Μεταίχμιο Α.Ε. Λογοτεχνική Εκδοτική Βιβλίων Α.Ε. (Κέδρος) Ψυχογιός Α.Ε. Εκδόσεις Σταμούλη Α.Ε. Γρίβα Α.Ε.Β.Ε. Νομική Βιβλιοθήκη Α.Ε.Β.Ε. Εκδόσεις Τουμπής Α.Ε.** M i Εκδόσεις Ωκεανίδα Α.Ε. Χαρλένικ Ελλάς Εκδοτική Α.Β.Ε.Ε. Εκδόσεις Σάκκουλας Α.Ε. Εκδόσεις Φυτράκη Α.Ε. University Studio Press Α.Ε. ΣΥΝΟΛΟ ΟΜΑΔΑΣ 1 Εκδοτικός Οίκος «Άγκυρα» Α.Β.Ε.Ε. Εκδόσεις Παπαδΰπουλος Α.Ε. Εκδόσεις Παπαζήση Α.Ε.Β.Ε. Παρισιάνου Α.Ε.Ε.Ε. Εκδόσεις Σάκκουλα Δίκαιο & Οικονομία Π.Ν. Σάκουλας Α.Ε.Ε.Ε. Πάπυρος Α.Ε.** Κριτική Α.Ε. Εκδόσεις Ρόουντ Α.Ε. Εκδόσεις Επτάλοφος Α.Β.Ε.Ε.** ΣΥΝΟΛΟ ΟΜΑΔΑΣ 2 Σύγχρονη Εποχή Εκδοτική Α.Ε.Β.Ε. Εκδοτικός Οίκος Αδελφών Κυριακίδη ΑΕ Ερευνητές Α.Ε.Ε.Ε. Εκδόσεις Τερζόπουλος Ε.Π.Ε.** Εμπειρία Εκδοτική Α.Ε.Β.Ε. Εκδοτική Αθηνών Α.Ε. Εξάντας Εκδοτική Α.Ε. Εκδόσεις Ελληνική Παιδεία Α.Ε. Εκδοτικός Οίκος Σ.Ι. Ζαχαρόπουλος Α.Ε. Εκδόσεις Ατλαντίς Α.Β.Ε.Ε ΣΥΝΟΛΟ ΟΜΑΔΑΣ 3 ΓΕΝΙΚΟ ΣΥΝΟΛΟ

I

2000 10.414 19.400 8.612’ 12.920

2001 12.402 20.170 11.959 12.122

9.362

11.180 24.305 9 9.128 6 629 3.455 5.004 4.514 5.626 s 4.653 9 1.377 1.407

8.853 6.949 3.305 4 4.216 3.865

I

1.179 1.286

ΐ

2.917 471 ■ 1.849 1.590 97.187 2.001

ί

1.700

573 897 ' 1.883

754 642 908 1.382 7.911 683 1.069 1.638 1.162 1.392 3.590 737 19 202 692 11.184 116.282

3.544 765 1.533 1.197 12.747 781 774 1.196 1.122 1.806. 1.772 748 59 173 306 8.737 104.761

I I

524

* Εξαγωγική επιχείρηση ξενόγλωσσων εκπαιδευτικών βιβλίων ** Τα στοιχεία αφορούν το σύνολο των δραστηριοτήτων της εταιρείας *** Το 80% του κύκλου εργασιών προέρχεται από εξαγορά εταιρείας εντύπων. Συνεπώς, ο κύκλος εργασιών που αφορά βιβλία, είναι περίπου 1.182 χιλ. ευρώ το 2003,1.186 το 2004, 1.300 το 2005 και 1.130 χιλ. ευρώ το 2006. ' Υπερδωδεκάμηνη χρήση 1/7/1999-31/12/2000 3Υπερδωδεκάμηνη χρήση 24/11/2000-31/12/2001

2.985 2.018

H i 1.582 143.281 2.355

2002 2003 16.008 § 11.750 14.975 19.594 13.406 14.800 12.497 Ί 14.124 12.812 14.401 10.328 7.769 3.901 6.064 4.7131 3.496 5.2911 1.855 4.107

12.216 15.944 9 516 7.636 3.123 7.065 5 558 4.646 4 939 2.416 4.132 7.753 ' 3.373^ 3.386 2.560 2.925 3.266 2.789 1.762 2.578 142.582 156.890 2.716 § 2.779 1.4,187 2.000 2.060 1.852 1.833 1.901 2.011

2004 2005 17.164 52.767 29.359 j 31767 17.505 ί 16.851 15.3411 15.765

2006 | 75.881 44.824 17.517 17.268

13.042 15.788 12.412 8.5221 3.852 5.741 j 4.373 5.013 5.416 4.155 4.388 3.793 3.353 3.2061 3.622 2.502 j 178.547 2.754 2.239 2.4021 2.200 2.153

17.255 15.567 12.738 7.788 7.643 5.874 5.422 5.368 4.879 4.509 4.289 4.105 3.850 3.436 3.081 3.075 264.369 2.997 2.871 2.501 2.345 2.131

14.772 14.899 14.401 8.204 4.762 6.037 5.902 5.091 5.050 4.542 3.691 3.894 3.389 3.475 2.983 3.021 221.263 3.130 2518 2.946 2.321 3.476

2.686 3.028 1.992 2.265 2.067 917 1.158 1.387 1.408 1.637 1.688 1.329 1.443 1.546 1.506 1.427 1.402 1.198 1.391 1.502 15.188 15.981 18.804 21.003 19.557 902 5.916 5.934*** 6.503 *** 5.652 *** 1.192 1.125 1.236 1.260 1.200 1.518 1.631 1.553 1.211 1.495 1.2591 1.218 1.277. 1.349 1.119 1.742 1.776 1.482 1.212 1.062 1.535 1.066 1.071j 886 798 708"; 549 557 549 456 173 119 82 j 73 223 444 140 141 155 138 713 483 333 88 101 10.186 14.030 13.658 13.510 12.020 167.956 186.902 211.009 255.776 295.946

3Υπερδωδεκάμηνη χρήση 1/112000-31/12/2001 4Υπερδωδεκάμηνη χρήση 1/6/99-31/1212000 3Υπερδωδεκάμηνη χρήση 1/1102-31/12/2003 •1η εταιρική χρήση 161411999-31/1212000 11η εταιρική χρήση 5/5/2003-31/12/2003 •1η εταιρική χρήση 20/4/2000-31112/2001 ’ 1η Υπερδωδεκάμηνη εταιρική χρήση 31/01/2000-31/12/2001 Πηγή: Δημοσιευμένοι ισολογισμοί 2000-2006

ΚΑΘΑΡΑ ΚΕΡΔΗ (ΠΡΟ ΦΟΡΑΝ) ΕΚΔΟΤΙΚΩΝ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ (σε χιλ.Ευρώ)

Εταιρείες Modern Times Α.Ε.Ε.Ε.** DeAgostini Hellas Μ.Ε.Π.Ε.** Express Publishing A.E.E.* Σ. Πατάκης Ανώνυμη Εκδοτική & Εμπορική Εταιρεία Σαββάλας Α.Ε. Ελληνικά Γράμματα Α.Ε. Εκδοτικός Οργανισμός Λιβύνη Α.8.Ε. Καστανιώτη Α.Ε. Μεταίχμιο Α.Ε. Λογοτεχνική Εκδοτική Βιβλίων Α.Ε. (Κέδρος) Ψυχογιός Α.Ε. Εκδόσεις Σταμούλη Α.Ε. Γρίβα ΑΕΒΕ Νομική Βιβλιοθήκη Α.Ε.Β.Ε Εκδόσεις Τουμπής Α.Ε.** Εκδόσεις Ωκεανίδα Α.Ε. Χαρλένικ Ελλάς Εκδοτική Α.Β.Ε.Ε. Εκδόσεις Σάκκουλας Α.Ε. Εκδόσεις Φυτράκη Α.Ε. University Studio Press Α.Ε. ΣΥΝΟΛΟ ΟΜΑΔΑΣ 1 Εκδοτικός Οίκος «Άγκυρα» Α.Β.Ε.Ε. Εκδόσεις Παπαδόπουλος Α.Ε. Εκδόσεις Παπαζήση Α.Ε.Β.Ε Παρισιάνου Α.Ε.Ε.Ε. Εκδόσεις Σάκκουλα Δίκαιο & Οικονομία Π.Ν. Σάκουλας Α.Ε.Ε.Ε. Πάπυρος Α.Ε.** Κριτική Α.Ε. Εκδόσεις Ρόουντ Α.Ε. Εκδόσεις Επτάλοφος Α.Β.Ε.Ε.** ΣΥΝΟΛΟ ΟΜΑΔΑΣ 2 Σύγχρονη Εποχή Εκδοτική Α.Ε.Β.Ε Εκδοτικός Οίκος Αδελφών Κυριακίδη ΑΕ Ερευνητές Α.Ε.Ε.Ε. Εκδόσεις Τερζόπουλος Ε.Π.Ε** Εμπειρία Εκδοτική Α.Ε.Β.Ε Εκδοτική Αθηνών Α.Ε. Εξάντας Εκδοτική Α.Ε. Εκδόσεις Ελληνική Παιδεία ΑΕ Εκδοτικός Οίκος Σ.Ι. Ζαχαρόπουλος Α.Ε Εκδόσεις Ατλαντίς Α.Β.Ε.Ε ΣΥΝΟΛΟ ΟΜΑΔΑΣ 3 ΓΕΝΙΚΟ ΣΥΝΟΛΟ

2000 476 -4.009 1.184' 352

2001 594 -2.768 1.115 252

294

94 210

48 99* 1.907 378 11 412 547 403 3 770 7 111 241

514 -235" 576 148 3.178 283

477 97 1.106 144 5.944 382

60

57 202 3 192

1.806 886 211 308 553

178 173 18; 215; 266; 1.194 -2 127; 265 6 27 122; 110 3 34 -217 475 4.847

* Εξαγωγική επιχείρηση ξενόγλωσσων εκπαιδευτικών βιβλίων ** Τα στοιχεία αφορούν το σύνολο των δραστηριοτήτων της εταιρείας ' Υπερδωδεκάρηνη χρήση 1/7/1999-3111212000 3Υπερδωδεκάρηνη χρήση 24/11/2000-3111212001 3Υπερδωδεκάρηνη χρήση 1/1/2000-31/12/2001 * Υπερδωδεκάρηνη χρήση 1/6/99-31/12/2000

149 31 370 308 1.691 3 49 79 86 10 81 15 20 -253 174 7.809

2002 2003 736 650 -2.1251 -3.793 1.472 1.310 5381 2.001 137 124 2102 430 18 2741 360 183 909 133 650

2004 2005 2006 ... 7791 4 785 .. 5.181 3.410 1.332 3.589 1.331 626 754 1.891 1.839 1.309

378 -249 653 180 5 448 861 216 1.070 144 320 1.015 s 514 555 48 95 1.3611 5- 417 232 146 8.098 6.420 360 28 185 1 159 182 179 109 198 226

425 1.507 211 43 832 1.633 302 313 59 M l 3261 455 588 625 252 269 949 1.202 242 240 2151 271 452 300 521 379 65 58 667 276 136 538 13.773 16.615 56 205 387 306 882 266 146/ 152 196 : 56

4.104 -427 1.210 225 471 424 387 716 774 226 432 321 170 124 115 934 21.039 92 425 125 61 123

-222 -186 ft 149 631 447 330 306 56 1.581 1.273 5 | -1.142 143 109 38|| 94 252 313 99 *91 281 1.242 58 38 2 14 18 -9 96 -291 752 425 10.432 8.118

94 -39 111 110 360 340 201 314 2.331 1.822 -1.110 -1.599 1211ftiftftgs 2 13 205 201 12 -206 -179 Ί92 35 38 0 2 -3 9 -422 -263 -1.152 -2.084 16.353 14.952

-740 154 187 366 793 -2.476 102 -157 109 -232 -239 30 18 10 -11 -2.846 18.986

3Υπερδωδεκάρηνη χρήση 1/1/02-31/12/2003 11η εταιρική χρήση 16/4/1999-31/12/2000 71η εταιρική χρήση 5/5/2003-31/12/2003 •1η εταιρική χρήση 20/4/2000-31/12/2001 ’ 1η Υπερδωδεκάρηνη εταιρική χρήση 31/01/2000-31/1212001 Πηγή: Δηροσιευρένοι ιαολογισροί 2000-2006

[

δ

ι α

β

α

Α Γ Ο Ρ Α

ζ

ω

]

ΤΟΥ

Β Ι Β Λ Ι Ο Υ

ΜΕΤΑΒΟΛΗ ΚΥΚΛΟΥ ΕΡΓΑΣΙΩΝ ΕΚΔΟΤΙΚΩΝ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ Εταιρείες Modern Times Α.Ε.Ε.Ε.** DeAgostini Hellas Μ.Ε.Π.Ε.** Express Publishing Α,Ε.Ε* Σ. Πατύκης Ανώνυμη Εκδοτική & Εμπορική Εταιρεία Σαββάλας Α.Ε. Ελληνικά Γράμματα Α.Ε. Εκδοτικός Οργανισμός Λιβάνη Α.Β.Ε. Εκδόσεις Καστανιώτη Α.Ε. Μεταίχμιο Α.Ε. Λογοτεχνική Εκδοτική Βιβλίων Α.Ε. (Κέδρος) Ψυχογιός Α.Ε. Εκδόσεις Σταμούλη Α.Ε. Γρίβα Α.Ε.Β.Ε. Νομική Βιβλιοθήκη Α.Ε.Β.Ε. Εκδόσεις Τουμπής Α.Ε.** Εκδόσεις Οκεανίδα Α.Ε Χαρλένικ Ελλάς Εκδοτική Α.Β.Ε.Ε. Εκδόσεις Σόκκουλας Α.Ε Εκδόσεις Φυτρόκη Α.Ε. University Studio Press Α.Ε ΣΥΝΟΛΟ ΟΜΑΔΑΣ 1 Εκδοτικός Οίκος «Άγκυρα» Α.Β.Ε.Ε Εκδόσεις Παπαδόπουλος Α.Ε. Εκδόσεις Παπαζήση Α.Ε.Β.Ε. Παρισιάνου Α.Ε.Ε.Ε. Εκδόσεις Σάκκουλα Δίκαιο & Οικονομία Π.Ν. Σάκουλας Α.Ε.Ε.Ε. Πάπυρος Α.Ε.** Κριτική Α.Ε. Εκδόσεις Ρόουντ Α.Ε. Εκδόσεις Επτάλοφος Α.Β.Ε.Ε. ΣΥΝΟΛΟ ΟΜΑΔΑΣ 2 Σύγχρονη Εποχή Εκδοτική Α.Ε.Β.Ε. Εκδοτικός Οίκος Αδελφών Κυριακίδη Α.Ε. Ερευνητές Α.Ε.Ε.Ε Εκδόσεις Τερζόπουλος Ε.Π.Ε. Εμπειρία Εκδοτική Α.Ε.Β.Ε. Εκδοτική Αθηνών Α.Ε. Εξάντας Εκδοτική Α.Ε. Εκδόσεις Ελληνική Παιδεία Α.Ε. Εκδοτικός Οίκος Σ.Ι. Ζαχαρόπουλος Α.Ε. Εκδόσεις Ατλαντίς Α.Β.Ε.Ε. ΣΥΝΟΛΟ ΟΜΑΔΑΣ 3 ΓΕΝΙΚΟ ΣΥΝΟΛΟ

140

ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2007

2000-2001 2001-2002 2002-2003 2003-2004 2004-2005 2005-2006 19,1% 29,1% -26,6% 46,1% 207,4% 43,8% 4,0% | -25,8% 30,8% 49,8% 8,2% | 41,1% 38,9% 12,1% 10,4% 18,3% -3,7% 4,0% -6,2% 3,1% 13,0%' 8,6% 2,8% 9,5% 19,4%

16,8% 9,4%

14,6% -40,7% 13,1% 17,2% 12,9% 21,2% 4,4% -37,9% 13,7% 34,7% 191,9%

10,8%

249-1$ 106,5% 1,0%

6,8% -1,0% 30,4% 11,6% 23,3% -18,7% -21,3% 7,9% 9,7% 72,0% 6,2% -51,1% 0,4% -1,0% 14,3% 9,6% -14,6% 29,9% 46,3% -2,9% 10,0% 13,8% 2,3% -0,9% 57,9% 3,0% | 16,6% -1,0%| ,. 20,0% 5,7% 7,1%

2,4% 328,5% 49,5% -0.5% 47,4% 17,7%

13,0% 26,9% 18,1% 11,3% -0,5% 15,3%

370,0%1 19,2% 68,8% -13,4% 61,1% 14,3%$ -27,6% -27,0% -3,4% 29,7% -50,6% 1,5% 210,5%'| -14,5% -55,8% -21,9% 41,7%

-24,2% 20,0% 10,1% 19,2% 19,2% 15,5% 54,1% £6,9% 12,2% -3,5% -13,4% -5,3% 193,2% 156,7% 133,0% 16,6% 1,9%

-25,8% | 52,0% 26,2% 19,8% -21,3% 8,6% -1,8% -14,6% 5,2% 17,7% 555,9%: 0,3% -5,6% 9,9% 7,4% * -4,8% -3,3% 4,9% 2,0% -16,6% -30,6% 0,5% -21,4%ft,ν ' , -14% -31,2%| -31,1% -68,4% 0,5% -32,3% -31,1% 37,7% -2,7% 11,3% 12,9%

3,1% -4,6% 4,5%| 18,7%! 16,8%

9,4%§

-4,6% 10,7% -7,9% -1,7% -19,9% 16,5%! 17,9% | 32,9%| -6,7% H 30,2% 0,6%

13,3% | -5,6% 16,0% -3,7% 23,6%? 5,2% j f 35,0% j 1,6% | -6,8%| 9,3% -15,9% 2,7% 1,1% 8,4% -17,6% 20,7% 23,9% 13,7% 12,5% 22,6% | 5,5%; 61,4%

16,8% 4,5% -11,5% -5,1% 60,5% -2,7% -8,1% 5,4% -3,4% -0,7% 16,2% 5,4% 13,6% -1,1% 3,3% 1,8% 19,5% -4,2% 14,0% -15,1% 1,0% -38,7%

-25,2% -8,7% 1,5% 16,3% 7,3% -2,7% 16,1% 8,0% 11,7% -6,9% 9,6% -13,1% -2,9% 5,0% -3,7%' -19,0% 5,6% -17,0% -18,2% -12,4% -17,3% -9,9% 0,0%| | -16,9% -11,0% 205,5% 9,9% -11,0% -73,6% 14,8% -1,1% -11,0% 21,2% 15,7%

[ δ ι α β α ζ ω

Α Γ Ο Ρ Α

ΤΟΥ

Β Ι Β Λ Ι Ο Υ

]

ί

185,4% 25,3% 5,6% 10,2% -57,3% ·1 13,7% 63,6% -47,6% | 33,8% -33,5% -34,2% -1,1% -54,6% 18,1% 18,1% 19,8% 169,7% 14,8%

19,8% 189,9% 1,6% -5,5%

!

ί

2000-2001 21001-2002 2002-2003 2 24,8% 23,9% -11,7% 31,0% 23,2% -78,5% | -5,8% 32,0% -11,0% | -28,5% 113,8% 272,2% 1

I

ΜΕΤΑΒΟΛΗ ΚΑΘΑΡΩΝ ΚΕΡΔΩΝ (ΠΡΟ ΦΟΡΩΝ) ΕΚΔΟΤΙΚΩΝ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ Εταιρείες Modern Times Α.Ε.Ε.Ε**. DeAgostini Hellas Μ.Ε.Π.Ε.** Express Publishing A.E.E* Σ. Πατάκης Ανώνυμη Εκδοτική & Εμπορική Εταιρεία Σαββάλας Α,Ε. Ελληνικά Γράμματα Α.Ε Εκδοτικός Οργανισμός Λιβάνη ΑΒΕ Εκδόσεις Καστανιώτη Α.Ε Μεταίχμιο Α.Ε Λογοτεχνική Εκδοτική Βιβλίων ΑΕ (Κέδρος) Ψυχογιός ΑΕ Εκδόσεις Σταμούλη Α.Ε Γρίβα ΑΕΒΕ Νομική Βιβλιοθήκη Α.Ε.Β.Ε Εκδόσεις Τουμπής Α.Ε** Εκδόσεις Ωκεανίδα Α.Ε Χαρλένικ Ελλάς Εκδοτική Α.Β.Ε.Ε. Εκδόσεις Σόκκουλας Α.Ε Εκδόσεις Φυτράκη Α.Ε. University Studio Press Α.Ε ΣΥΝΟΛΟ ΟΜΑΔΑΣ 1 Εκδοτικός Οίκος «Άγκυρα» Α.Β.Ε.Ε Εκδόσεις Παπαδόπουλος Α.Ε Εκδόσεις Παπαζήση Α.Ε.Β.Ε Παρισιόνου Α.Ε.Ε.Ε Εκδόσεις Σάκκουλα Δίκαιο & Οικονομία Π.Ν. Σάκουλας Α.Ε.Ε.Ε Πάπυρος Α.Ε** Κριτική ΑΕ Εκδόσεις Ρόουντ Α.Ε Εκδόσεις Επτάλοφος Α.Β.Ε.Ε ΣΥΝΟΛΟ ΟΜΑΔΑΣ 2 Σύγχρονη Εποχή Εκδοτική Α.Ε.Β.Ε Εκδοτικός Οίκος Αδελφών Κυριακίδη ΑΕ Ερευνητές Α.Ε.Ε.Ε Εκδόσεις Τερζόπουλος Ε.Π.Ε Εμπειρία Εκδοτική Α.Ε.Β.Ε Εκδοτική Αθηνών Α.Ε Εξάντας Εκδοτική ΑΕ Εκδόσεις Ελληνική Παιδεία ΑΕ Εκδοτικός Οίκος Σ.Ι. Ζαχαρόπουλος Α.Ε Εκδόσεις Ατλαντίς Α.Β.Ε.Ε ΣΥΝΟΛΟ ΟΜΑΔΑΣ 3 ΓΕΝΙΚΟ ΣΥΝΟΛΟ

514,2% -60,9% -53,0% -2,7% |

8,3% 169,4% 20,4% -28,8%

175,4% 12,3% -300,8% 117,3% 27,4% -68,9% -58,2% 67,9% -72,2% I 1080,0% -27,2% 63,5% 138,8% 16,7% 18,0% ;·. 17,7% 12,3% 8,3% 66,7% -50,8% -32,8% -55,5% -7,3% | 1,3% -49,5% | 35,4% -69,4% 60,1% -41,3% 58,6% -20,7% 114,5% -92,2%: 100,0% 65,4% 2,2% 1 443,5% 33,9% -39,1% | 14,4% -13,3%

254,6% 172,3% 390,7% -302,4% 96,3% -25,9% 3,6% If -28,1% -22,0% 1 923,9% 39,6% 1 -6,8% -5,9% -34,2% 6,7% · 166,2% -18,4% -21,0% -6,6% 0,8% 59,4% 26,0% $ -33,6%: 7,0% -27,3% i -55,1% -13.8% 121,4% -58,3% -58,6% $ 295,6% 73,6% 20,6% 26,6% 266,1% -55,1% 26.5% 9,8% -69,8% -53,0% -62,3% 11,0% -71,4% 119,6%

-19,4% 142,3% -13,9% 0| -224,8% -26,1% 69.8% 100,9% 135,8% | 72,1% 20,8% -26,2% 3,0% 15,8% 17,5% -15,5% -34,3% 41,7% -19,5% -6,5% 83,1% 2,8% 250,0% 66,7% -22940,0% 11,1% -24,0% -61,6%$ 194,0% -86,2% -70,4% -51,1% 145,0% 192,2% 1300,0% 24,2% -34,5% -82,4% -63,0% | 890,0% -31,3% -114,4% -65,4% 4335,7% -33 6» -1,2% -31,4% -34,2% -22,9% -6,7% -85,7% 0,0% 400,0% -41,7% -149,2% | 202,2% -9,0% 9,6% -16,6% | 137,9% -403,1% 331,2% -43,5% -371,2% -63,3% -22,2% 84,2% 61.1% | 33,6%

-141,5% -1797,4% 0,9% 38,7% 5,9% -48,1% 56,2% 16,6% -21,8% -56,5% -44.1% -54,8% -17,4% H 2,0% -84,6% | -7950,0% -2,0% -45,8% -1816,7% -12,6% -7,3% Η -24,5% -14,3% -7,9% -100.0% 433,3% -133,3% -60.5% 97,4% -80,9% -36,6% 9,4% Μ ·

-83,6% §

-7,2% Β 141,3% 92,0% -2,8% 87,0% 35,0%

16,4% -2,1% 23,1% 1,2% 36,3% -5,8% 178,5%

-5,0% ϋ | 7,6% |

2,9%

ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2007

14-1

δ

[

ι α

β

α

ζ

Α Γ Ο Ρ Α

ω ] Τ Ο Υ

Β Ι Β Λ Ι Ο Υ

ΚΥΚΛΟΣ ΕΡΓΑΣΙΩΝ ΕΚΔΟΤΙΚΩΝ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ (σε χιλ.Ευρώ) ■ ■ ■ ■ ■ ■ ■ ■ Εκδόσεις Μαλλιάρης-Παιδεία Α.Ε* Εκδόσεις Μανιατέας* Μίνωας Α.Ε.Ε Εκδόσεις Εστία Π. Κουτσουμπός Α.Ε Εκδοτικοί Βιομηχανικοί Επιχειρήσεις* Γκοβόστης Εκδοτική Α.Β.Ε.Ε* ΣΥΝΟΛΟ

1999-2000 2000-2001 2001-2002 2002-2003 2003-2004 2004-2005 2005-2006 7.640 7.007 7.865 6.410 6.494 5.756 5.398 8.873 12.691 11.401 10.061 5.467 7.330 5.779 3.172 3.229 3.316 2.998 1.398’ 2 850 2.538 2.585 2.616 2.113 1.758 1.841 2.117 1.583 1.508 1.412’ 2.2972 1.663 1.335 1359 583 15.540

546 16.284

791 20.789

750 25.581

761 26.868 |

709 23.267

682 28.353

* Τα στοιχεία αφορούν το σύνολο των δραστηριοτήτων της εταιρείας (1) Αφορά τη χρήση 29/12/2000-30/6/2001 (2) 0 ισολογισμός αφορά υπερδωδεκάμηνη χρήση 117/02-31/12/2003 (3) Αφορά τη χρήση 1/1/2004-31/12/2004 Πηγή: Δημοσιευμένοι ισολογισμοί 2000-2006

ΚΑΘΑΡΑ ΚΕΡΔΗ (ΠΡΟ ΦΟΡΩΝ) ΕΚΔΟΤΙΚΩΝ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ (σε χιλ.Ευρώ) Εταιρείες

1999-2000 2000-2001 2001-2002 2002-2003 2003-2004 2004-2005 2005-2006

* Τα στοιχεία αφορούν το σύνολο των δραστηριοτήτων της εταιρείας (1) Αφορά τη χρήση 29112/2000-30/6/2001 (2) Οισολογισμός αφορά υπερδωδεκάμηνη χρήση 1/7/02-31/1212003 (3) Αφορά τη χρήση 1/1/2004-31/12/2004 Πηγή: Δημοσιευμένοι ισολογισμοί 2000-2006

14-2

ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2007

L Δ I A B A Ζ Ω

Α Γ Ο Ρ Α

ΤΟΥ

Β Ι Β Λ Ι Ο Υ

ΜΕΤΑΒΟΛΗ ΚΥΚΛΟΥ ΕΡΓΑΣΙΩΝ ΕΚΔΟΤΙΚΩΝ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ Εταιρείες Εκδόσεις Μαλλιάρης-Παιδεία Α.Ε.* Εκδόσεις Μανιατέας* Μίνωας Α.Ε.Ε. Εκδόσεις Εστία Π. Κουτσουμπός Α.Ε. Εκδοτικοί Βιομηχανικοί Επιχειρήσεις* Γκοβόστης Εκδοτική Α.Β.Ε.Ε.* ΣΥΝΟΛΟ

2000-2001 2001-2002 2002-2003 2003-2004 2004-2005 2005-2006 6,6% 12,8% 7,9% 12,2% 19,2% -18,5% 1 -5,4% 34,1% 37,3% 13,3% -22,2% 43,0% 114,4% -4,9% 16,4% -2,6% -1,8% 4,7% -17,0% 42,1% -19,2% 20,1% 1,9% -18,3% 72,1% -1,8% -38,5% 6,8% 5,0% -6,3% 4,8%

44,9% 27,7%

-5,2% 23,1%

1,5% 5,0%

-6,8% -13,4%

-3,8%

ΜΕΤΑΒΟΛΗ ΚΑΘΑΡΩΝ ΚΕΡΔΩΝ (ΠΡΟ ΦΟΡΩΝ) ΕΚΔΟΤΙΚΩΝ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ

Εκδόσεις Μαλλιάρης-Παιδεία Α.Ε.* Εκδόσεις Μανιατέας* Μίνωας Α.Ε.Ε. Εκδόσεις Εστία Π. Κουτσουμπός Α.Ε Εκδοτικοί Βιομηχανικοί Επιχειρήσεις* Γκοβόστης Εκδοτική Α.Β.Ε.Ε* ΣΥΝΟΛΟ

2001-2002 2002-2003 2003-2004 2004-2005 2005-2006 2000-2001 29,2% -49,4% -13,2% | 57,9% -8,5% -51,0% -24,4% -20,7% 104,2%| -65,8% 28,4% 3,5% 224,2% -30,8% 356,8% -64,5% 167,5% -42,3% -21,0% 26,5% -104,0% -7,1% 186,7% 29,4% 58,9% 0,0% 105,4% -125,0% -1633,3% -16,8% -12,6%

85,4% -5,2%

10,4% -35,8% | 5,2% Μ — Β

-18,8% -25,8%

-15,8% 7,8%

ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2007

14-3

! ;

Φ

S M I I 1 i l l 8 i

■ I

E 18 E B

4 - ^

=d

|J. l s ” 1B 1 8 5! 8 s | 1*1 ! - s ϊ !J E 8 1 S. I / * · '

b

" S

$

,11 \ 11 111,

II

i i

r , s i § « I - ” 5

s 1 ϊ gg g g «1 11 l i s a * * ! III 1 s M S . · I I l l s ! 8 8 1 1

I

! L 1s l i

npnmnnpii s f f f

§

» ·

Γ.Κ ΕΛΕΥΘΕΡΟΥΜΚΗΣ A.E.

5.004

5.327

10.550

11.875

8.741

8.483

1 I !I ! 1- U ιι> 1 1 !11 1§ « I φ ι §s ‘1 I I 1Ί Ι i 8 jI 8 1 IIIi s I ιί. 51 53 s 1 Η Β | 118I f 2i 5l 1 8 «i 5 5§ s 1 1 1} 8| | 1i = 1 | S s ■ :' ~ 8 II 1 ! Μ '1 » | «I 11 1 8 ?Sϊ§ 8 S ΙίΙ 1 1 !m I 1 1 !! 1 l! * I

3

1

ϊ S3

§ £ 7.830

1

10.040

14.067

ι

® °

" !

5

1 I

1

1 1 !» ! ·

1 11

* ®

Β

::

S

48.282

20.863

6.364

58

738

S*

37.008

1562

1 4.297

5.320

S3 S

4.694

18.140

Ίδια Κεφάλαια

2.267

ϊ g § 3.439

§

Β

J

8.430

1

|

9.983

§

15.065

3.973

2.819

Αποθέματα

39.033

12.951

12.951

13.840

Συνολικές Υποχρεώ­ σεις

§

41.353

4.152

S

3.473

Κυκλοφο­ Σύνολο ρούν ΕνεργήΕνεργητικό

1 1 !3

61.949

2.691

4.624

Πάγιο Απαιτήσεις Διαθέσιμα Ενεργητικό

”

ΣΥΝΟΛΟ

3.218

6.912

Καθαρά Κέρδη

s3 41.635

1

ΦΟΡΟΥΜ «ΙΔΕΩΝ» Α.Ε. Βιβλιοχαρτοπωλείο

11.058

Έξοδα λειτ/γιας διαθέσεως

1

ΠΡΩΤΟΠΟΡΙΑ Α.Ε.Ε.Ε. Βιβλιοπωλείο

1

18.130

Μικτά Κέρδη

■

ΙΑΝΟΣ Α.Ε Βιβλιοπωλεία

Γ.Κ ΕΛΕΥΘΕΡΟΥΔΑΚΗΣ Α.Ε.

Κόστος Πωληθέντων 1

1

96S0Z

Εταιρείες

Χρηματοοικονομικά μεγέθη βιβλιοπωλικών επιχειρήσεων για το έτος 2006 (σε χιλ.Ευρώ.)

if ϊ

1

·

5

Τι θα διαβάσουμε αυτό το φθινόπωρο απότο METQIXMIO ελληνική πεζογραφί • Mapios Μιχαηλίδηί Ο Οστεοφύλαξ αφήγημα μόλις κυκλοφόρησε

• Βαγγέλη s Αυδίκοί Η κίτρινη ομπρέλα μυθιστόρημα (Νοέμβριοε)

• Kcooias Ακριβοί Πανδαιμόνιο μυθιστόρημα (Οκτώβριοί)

• Mavos Ελευθερίου Η μελαγχολία της πατρίδας μετά τις ειδήσεις των οχτώ συλλογή διηγημάτων (Νοέμβριοί)

• Αναστάσηί Βιατωνίτηί Λογοτεχνική γεω γραφία: Τόποι, πόλειε, άνθρωποι συλλογή κειμένων (Οκτώβριοί) • Inupos Ευαγγέλου Τάξη στο χάος συλλογή ιστοριών (Οκτώβριοί) • Γιώργοί Κατηφόρηί Σάμπα και κολέγιο αφήγημα (Οκτώβριοί)

• Δημήτρηί Μι'γγαί Τηλέμαχου Οδύσσεια μυθιστόρημα (Νοέμβριοί) • Πέτροί Τατσόπουλοί Νεοέλληνες πορτρέτα Μια συλλογή πορτρέτων για πρόσωπα που σημάδεψαν τη νεοελληνική πραγματικότητα. (Νοέμβριοί)

ξένη λογοτεχνία αστυνομικό •Ίαν Ράνκιν Μ νήμη νεκρώ ν (Νοέμβριοί) • Μάγκνταλεν Ναμπ Οι αθώ οι (Νοέμβριοί)

• Τζ. Μ. Κούτσι Ημερολόγιο μιας κακής χρονιάς (Νοέμβριοί) • ΜάρτινΈιμίί Ιδιω τικές συναντήσεις (Νοέμβριοί)

αριστουργήματα του 20ού αιώνα • Ε. Μ. Φόρστερ Επιστροφή στο Χάουαρντς Εντ Μια σπουδή τηί Βρετανική! κοινωνία! των αρχών του 20ού αιώνα. (Οκτώβριοί) • Γιέρζι Κοζίνσκι Το βαμμένο πουλί Η οδύσσεια ενόί παιδιού στην ανατολική Ευρώπη κατά τη διάρκεια του Β' Παγκόσμιου πολέμου. (Νοέμβριοί) • Κούρτσιο Μαλαπάρτε Καπούτ Πρόλογοί: Αναστάσηί Βιατωνίτηί (Νοέμβριοί) Μια αποτύπωση τηί φρίκη! που επικρατεί στην Ευρώπη του Β' Παγκόσμιου πολέμου.

βιογραφίες • Ουίλιαμ Κάρτερ Ο ερωτευμένος Προυστ Πώί η σεξουαλικότητα επηρέασε την πορεία τηί ζωήί του Προυστ. (Νοέμβριοί) • ΈΒα ΒάίσΒάιλερ Φ ρόιντ Η πορεία του Σίγκμουντ Φρόιντ, τηί συζύγου και των παιδιών του μέσα από πηγέί που έρχονται πρώτη φορά στο φωί τηί δημοσιότητα!. (Νοέμβριοί) • Henry Miller-Ana'is Nin Σειρά Τετα τετ Επιμέλεια: ΓκάνθερΙτούλμαν (Νοέμβριοί) Η Βιογραφία τηί θυελλώδουε σχέση! του! μέσα από τα γράμματα που αντάλλαξαν από το 1932 έωί το 1953.

www.metaixmio.gr

^

Π ο ια είναι

η Άλι Σμιθ Αργυρώ Μαντόγλου

1 I Αλι Σμιθ έχει διακριθεί τόσο I ----- 1 για τον πειραματισμό της με

I I τη φόρμα και τη γλώσσα όσο και για τον ανατρεπτικό, πολυπρισματικό τρόπο παρουσίασης των θεμάτων και των ηρώων της. Επιπλέον έχει χαρακτηριστεί από τους κριτικούς ως η συγγραφέας που έχει αναλάβει να μεταφέρει την «ετερότητα» με ενδιαφέροντες και συναρπαστικούς τρόπους στο μυθι­ στόρημα. Το έργο της διέπεται από εκφραστικούς πειραματισμούς, προ­ κλητική θεματολογία, στοχασμό, ενώ τα πολιτικά σχόλια και ο προβλημα­ τισμός δεν εκλείπουν. Η σαρανταπεντάχρονη συγγραφέας, γεννημένη στη Σκωτία, σπουδαγμένη στο Κέιμπριτζ και συ­ νεργάτης του περιώνυ­ μου λογοτεχνικού φύλλου TLS και της Guardian, θε­ ωρείται μία εκ των σημα­ ντικότερων εκπροσώπων της σύγχρονης αγγλόφω­ νης πεζογραφίας. Διηγηματογράφος και μυθιστοριογράφος, ποιήτρια και δοκιμιογράφος, η Σμιθ έλαβε το 2006 το βραβεί­ ο Whitbread για το μυθι­ στόρημά της Η τυχαία (αφήνοντας στην άκρη Α λι Σ μ ιθ ονόματα όπως Σάλμαν H o te l C o s m o s Ρούσντι και Νικ Χόρνμπι), ενώ ήταν δυο φορές στη Μετάφραση: Άρτεμις Λόη βραχεία λίστα των υπο­ θεώρηση μετάφρασης, επιμέλεια: ψηφίων για το Booker με Μαργαρίτα Ζαχαριάδου Επίμετρο: Αργαρώ Μαντόγλου το Ξενοδοχείο ο Κόσμος το 2001 και το Η τυχαία Εκδόσεις Ελληνικά Γράμματα, 2007 το 2006. σελ. 318

143

ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2007

Το έργο της είναι ένα παλίμψηστο από φωνές, στίχους τραγουδιών, κλισέ, λεζάντες, ατάκες από κινημα­ τογραφικές ταινίες, κωδικοποιημένη γλώσσα του Διαδικτύου, πλήθος λο­ γοτεχνικών αναφορών σε κλασικά κείμενα (Γουλφ, Τζόις, Χάρντι, Ντίκενς, Μπέκετ, Γουίλιαμς Κάρλος Γουίλιαμς), αλλά και σε σύγχρονα έρ­ γα των Φίλιπ Ροθ, Αντζελα Κάρτερ, Φίλιπ Λάρκιν, Τζανέτ Γουίντερσον, Μουριέλ Σπαρκ κ.ά. Ο τρόπος γρα­ φής και σύνθεσης ξεφεύγει από τον τρόπο που έχουμε μέχρι σήμερα συ­ νηθίσει να συναντούμε στα παραδο­ σιακά μυθιστορήματα, τα οποία συ­ νήθως αποσπούν τη θεσμική αποδο­ χή και επιβράβευση. Τα γεγονότα παρουσιάζονται με τη μορφή μιας κατακλυσμικής συνειδησιακής ροής, καταδεικνύοντας πως οι άνθρωποι αισθάνονται και σκέφτονται πολύ περισσότερα από όσα φανερώνουν οι πράξεις τους και τα αποτελέσμα­ τα των πράξεών τους. Ο δε τρόπος που συνδυάζονται όλες οι πληροφορίες που παρατίθενται -αντλημένες από ετερόκλιτα και συ­ χνά ασυσχέτιστα μεταξύ τους πε­ δία- δηλαδή ο τρόπος που το μυθι­ στόρημα γίνεται χώρος υποδοχής της ποιητικής, κινηματογραφικής, επιστημολογικής, δοκιμιακής, διαφη­ μιστικής, αλλά ακόμα και της ξύλινης γλώσσας της πολιτικής, είναι ιδιαίτε­ ρα διασκεδαστικός αλλά και ανησυ­ χητικά επικαιρικός. Το Ξενοδοχείο ο Κόσμος αλλά και Η τυχαία είναι pastishe (παστίς) που αποτυπώνουν μεν το χάος και τον κατακερματισμό της εποχής μας, το συνεχή βομβαρδισμό μας από εικό-

νες, αλλά φροντίζοντας να οδηγεί τον αναγνώστη λίγο πιο πέρα, αφήνο­ ντας μέσα στο καταιγιστικό χαοτικό παρόν και το περιθώριο για την έλευ­ ση του τυχαίου, ώστε, αν του επιτρέ­ ψεις, αν το ενθαρρύνεις να συμβεί, επιτρέπεις ταυτόχρονα και σε ένα πλήθος νέων εκδοχών του εαυτού να κάνουν την εμφάνισή τους. Τα έργα της επίσης θα μπορούσαν να αναγνωστουν και ως μυθιστορή­ ματα με θέμα την ίδια τη γραφή, την καταλυτική δύναμη της γλώσσας να δημιουργεί έννοιες αλλά και να αποσαθρώνει τα κλισέ πάνω στα οποία είναι δομημένη η σκέψη μας και η ζωή μας. Ή, σύμφωνα με μια από τις ηρωίδες του Ξενοδοχείου..., την άστεγη Άλι που συνεχώς σπάει και κακοποιεί τις λέξεις, «οι λέξεις είναι απλώς γράμματα. Εξάλλου είναι και οικολογικά. Σαπίζουν όπως τα φύλ­ λα. Φτιάχνουν καλό λίπασμα. Τα πουλιά τα χρησιμοποιούν για να στρώσουν τις φωλιές τους, για να κρατάνε ζεστά τα αυγά τους».

Ε λ ε γ ε ία για μια α φ ό ρ ετη αγάπη

Λοιπόν μην ξαφνιαστείς αν κάποιοι ανυπόμονοι ξεφυγουν α π ' την τροχιά αρνούμενοι να δεχτούν την κοινή μοίρα και επιλέξουν το δρόμο του τρελού ή την πτώση του μετεωρίτη «Επιθανάτια ευχή», Luis MacNeice «Θυμήσου πως πρέπει να ζήσεις» -η επαναλαμβανόμενη επωδός στο Ξε­ νοδοχείο ο Κόσμος έχει ιδιαίτερη βα­ ρύτητα, καθώς εκφέρεται από τα χείλη μιας νεκρής στον εναρκτήριο ελεγειακό μονόλογο του φαντάσμα­ τος της Σάρας Γουίλμπι, ένας μονό­ λογος που μπορεί να διαβαστεί και σαν μια ερωτική επιστολή στον επί­ γειο κόσμο που μας φιλοξενεί προ­ σωρινά και από τον οποίο όλοι μια κάποια ακαθόριστη στιγμή θα απο­ χωρήσουμε. «Θυμήσου, πρέπει να ζήσεις»; πέρα

ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2007

14-0

[

δ ι α β α ζ ω ] Π Ρ Ο Σ Ω Π Α

από μιας ζωτικής σημασίας Και αυτό ακριβώς πετυχαίνει η Άλι υπενθύμιση, η φράση μάς Σμιθ με το πολυφωνικό, πολυπριπαροτρύνει να συνειδητο­ σματικό και πυκνοκατοικημένο από ποιήσουμε τον πεπερασμέ- φωνές, ιδέες, κραυγές και σιωπές νο χρόνο της παραμονής μυθιστόρημά της: να θαμπώσει τη μας στο εγκόσμιο κατάλυ­ λύπη της δύσης. μα, όπου η στιγμή της άφι­ Το Ξενοδοχείο ο Κόσμος μπορεί να ξής μας είναι συγκεκριμένη διαβαστεί και ως μια νοσταλγική κα­ και καταγεγραμμένη, σε τάθεση, ένα λεκτικό μνημείο ξεχασμέ­ αντίθεση με τη στιγμή της νων φαντασμάτων αλλά και ένας αναχώρησής μας. Για τη ύμνος του ασήμαντου, ένα εγκώμιο Σάρα Γουίλμπι η στιγμή της στις χαμένες μικρές στιγμές της ζωής αναχώρησής της είναι πλέ­ μας, στις άπειρες λεπτομέρειες που ον γεγονός, έχει ήδη συμβεί, καταβροχθίζονται μετά το σβήσιμο η ώρα και ο τρόπος έχουν των λεπτών της κάθε μέρας. Η Σμιθ καταγραφεί, ενώ το πνεύ­ με το λόγο της θαμπώνει τη λύπη της μα της, έχοντας πλέον απο­ δύσης, προτρέποντάς μας να στα­ χω ριστεί από το σαρκίο θούμε στα προσωρινά κι εφήμερα της, περιφέρεται για μια τε­ αλλά μοναδικά σε αποχρώσεις χρώ­ λευταία φορά στον τόπο ματά της, ώστε να λιγοστέψει η θλί­ του συμβάντος, ανακαλώ­ ψη για το χαμό της. Ίσως μόνον έτσι ντας το πώς έγινε και στέλνοντας τα η αβάσταχτη αναχώρηση από κάθε στερνά μηνύματά της στα αγαπημέ­ προσωρινό κατάλυμά μας να γίνει να της πρόσωπα και σε όποια άλλα γλυκύτερη και τρυφερότερη, καθώς έτυχε να διασταυρωθεί. όλα τα ευτελή που μας συνοδεύουν Σε αυτή την τελευταία περιφορά αποκτούν την αξία τους και όλα τα ανακαλεί την εμπειρία τού να είσαι δυσδιάκριτα κάνουν την εμφάνισή ζωντανός, προικισμένος με αισθή­ τους. Τη στιγμή που χάνονται τα μά­ σεις, που τώρα, έχοντάς τις απολέ- τια, η όραση κορυφώνεται, το ίδιο σει, προβάλλουν ιδιαίτερα πολύτι­ συμβαίνει και με τη γεύση, την αφή μες, και που όταν ήταν ζωντανή δεν και όλες τις αισθήσεις που φθάνουν είχε ούτε το χρόνο ούτε την ικανότη­ στο απόγειό τους μέσα από τη φθίτα να εκτιμήσει. Μέσα από την πα­ νουσα γλώσσα του φαντάσματος νοραμική θέαση του κόσμου «βλέ­ που ανακαλεί σπαραχτικά την εμπει­ πει», νοσταλγεί, ανακαλεί και απο­ ρία τού να είσαι ζωντανός: «Να προχαιρετά, έτοιμη πλέον να χαθεί για χωράω στο πεζοδρόμιο έξω από το πάντα, ενώ η γλώσσα της φθίνει, οι ξενοδοχείο και να νιώθω το χαλικάκι λέξεις χάνονται, αλλά η ξεχωριστή να τρυπάει σε διάφορα σημεία τη σό­ γεύση, το άγγιγμα και η εμπειρία της λα, ώστε να με πονάει τόσο λίγο που επαφής με τα πράγματα εξακολου­ να μου είναι ευχάριστο... θα έδινα τα θούν να τη συντροφεύουν. πάντα για να γευτώ. Να γευτώ τη Η ιστορία της ζωής της συνοψίζεται σκόνη, τίποτε άλλο». ■ σε τρεις γραμμές:

Ι

Να θυμάσαι πρέπει να ζήσεις Να θυμάσαι τέρπει να αγαπήσεις Να θαμπώσει, λύπη της δύσης

150

ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2007

(Απόσπασμα από το επίμετρο της Αργυρός Μαντόγλου στο βιβλίο της Αλι Σμιθ Hotel Cosmos που θα κυ­ κλοφορήσει από τα Ελληνικό Γράμματα).

Επανακυκλοφορεί το πρώτο βιβλίο του μεταφρασμένου και στο εξωτερικό Αντώνη Δεσύλλα. Οι εκδόσεις αλδε 10 χρόνια μετά την πρώτη έκδοση του βιβλίου προχωρούν σε μ ια επετειακή και βελτιωμένη τρίτη έκδοση. Το αναγνωστικό κοινό έχει την ευκαιρία να βρει ξανά στα βιβλιοπω λεία το πρώτο έργο του συγγραφέα, περισσότερο από κάθε άλλο βιβλίο του.

Χωρίζοντας την αφήγησή του σε τέσσερα μέρη, που αντιστοιχούν στις τέσσερις εποχές του χρόνου , ο Α. Δεσύλλας μ ε λόγο γλαφυρό επιχειρεί ένα ταξίδι στον χρόνο περιγράφοντας την Κέρκυρα μιας παρελθούσας εποχής, της δεκαετίας από το 1955 ως το 1965, προτού ακόμη η φυσιογνωμία του όμορφου νησιού του Ιονίου αλλοτριωθεί από τον τουρισμό. Η έκδοση συνοδεύεται από πλούσιο ανέκδοτο φωτογραφικό υλικό το οποίο υπογραμμίζει την ατμόσφαιρα που αναδύεται από τον ζωντανό, ποιητικό λόγο του. ΤΟ ΒΗΜΑ 19 Οκτωβρίου 1997 Περίπτωση αναγεννησιακού καλλιτέχνη, συνδυάζει μοναδικά στον λόγο του πρόζα, ποίηση, λαογραφία και δοκίμιο. Χωρίζοντας το αφήγημά του σε τέσσερις εποχές, παρουσιάζει τη μυθική Σπιανάδα μέσα στον χρόνο. Διασώζοντας κτίρια, μνήμες και μνημεία, άρωμα εποχής και ιστορίας. Μ εέναν τρόπο ανάγλυφο και ατμοσφαιρικό, ολοζώντανο. ΕΘΝΟΣ 26 Αυγούστου 2007

Τ.Θ. 573 ΚΕΡΚΥΡΑ 49101, Τηλ,/fax: 2661042547

aldeker(fl

Σ το ν βιβλιο-τιεζόδρομο

της Άρτας Νόσος Χριστογιαννόπουλος

152

ΟΚΤΩΒΡΙΟΙ 2007

ον Αύγουστο σχεδόν όλες οι πόλεις της ελληνικής περιφέρειας (εκτός, ίσως, από εκείνες που βρέχονται από θάλασσα) αντι­ μετωπίζουν το ίδιο φαινόμενο όπως η Αθήνα και η Θεσσαλονίκη, χάνουν το μεγαλύτερο μέρος των μόνιμων κατοίκων τους, που τρέχουν ασθμαίνοντας στα νησιά, σε αναζήτηση πιθανής δροσιάς και βέβαιης πολυ­ κοσμίας. Φτάνουμε έτσι στο αναπόδραστο αποτέλεσμα τα μεν νησιά να «βου­ λιάζουν», κατά το κοινώς δημοσιο­ γραφικό λεγόμενο, οι δε ορεινοί του­ ριστικοί προορισμοί να περιμένουν υπομονετικά να έρθει ο χειμώνας. Και τους θερινούς μήνες να παραμέ­ νουν άδειοι. Αθεράπευτα αντιδραστικός, αρνούμαι να συνωστίζομαι στις ιδρωμένες παραλίες και στα βραδυπορούντα ταχύπλοα και φεύγω για να χαρώ την ανάγνωση των βιβλίων μου σε δροσερά βουνά. Φέτος βρέθηκα στις δυτικές παρυ­ φές των Τζουμέρκων, άλλως Αθαμανικών ορέων, από τη μεριά της Άρ­ τας. Σε αρκετά μικρή απόσταση από την πρωτεύουσα του νομού, ώστε η πρωινή επίσκεψη σ' αυτήν να μην εί­ ναι απαγορευτική. Ξεκίνησα, έτσι, για βόλτα -και για καθυστερημένα εκπτωτικά ψώνιαστην Αρτα και βρέθηκα να βαδίζω στον πεζόδρομο της οδού Σκουφά. Μια απλή, λευκή, εντοιχισμένη πινα­ κίδα, στον αριθμό 105 του δρόμου, υπενθυμίζει πως εδώ «είχε το εμπο­ ρικό του» (που κατασκεύαζε σκού­ φους) ο εκ των ιδρυτών της Φιλικής Εταιρείας Νικόλαος Σκουφάς, γεννη­

Τ

μένος στο Κομπότι, μερικά χιλιόμε­ τρα πιο νότια. Το κτίριο του «εμπο­ ρικού» στεγάζει σήμερα ένα Goocfy's. Γιατί όχι; Το ανθρώπινο σώμα χρειά­ ζεται τροφή και η συγκεκριμένη αλυ­ σίδα καταστημάτων ανήκει σε ελλη­ νικά συμφέροντα· αυτά ακριβώς που υπερασπιζόταν ο Σκουφάς. Όμως... «ουκ επ' άρτω μόνο ζήσεται άνθρωπος». Απαιτείται και πνευμα­ τική τροφή. Κάτι, λοιπόν, που προ­ σέχει ο επισκέπτης της Αρτας αμέ­ σως, όταν μάλιστα έχει μιαν ιδιαίτε­ ρη ευαισθησία στο θέμα, είναι ο με­ γάλος αριθμός των βιβλιοπωλείων. Μη φανταστείτε, βέβαια, κάτι που να θυμίζει έκθεση βιβλίου! Αλλά, όταν στην περιφερειακή αυτή πόλη των 19.435 κατοίκων λειτουργούν εννέα βιβλιοπωλεία και στον κεντρι­ κό πεζόδρομο (σε μήκος περίπου ενός χιλιομέτρου) συναντάς έξι κα­ ταστήματα με βιβλία (εντάξει, εντά­ ξει, και με χαρτικά), αυτό κάτι λέει. Βιβλία πεζογραφίας, ελληνικής και ξενόγλωσσης, ποίηση, αραιά και πού λίγη ιστορία και φιλοσοφία, βι­ βλία τεχνολογίας και πολλά παιδικά. Εντύπωση ιδιαίτερη δημιουργεί το βιβλιοπωλείο του Γιώργου Αέκου, στον αριθμό 95α. Ό χι τόσο από την ευγένεια του ιδιοκτήτη (το προσόν αυτό δεν λείπει από τους συναδέλ­ φους του) αλλά από την ποικιλία των ιστορικών βιβλίων που προσφέ­ ρει. Και από τον σπάνιο χαρακτήρα τους. Βιβλίων που, αν μη τι άλλο, θυμίζουν στους παλιότερους και μαθαίνουν στη νέα γενιά ότι η περιοχή της Ηπείρου γενικά, και η Αρτα ειδικότε­ ρα, έζησαν στο πετσί τους τις φρι-

κτές εμπειρίες του αδελφοκτόνου εμφυλίου. Αναφέρω, ενδεικτικά, με­ ρικά: Στέφανου Σαράφη, Ιστορικές αναμνήσεις και Ο ΕΛΑΣ, Κομνηνού Πυρομάγλου, Η Εθνική Αντίστασις και Ο Δούρειος Ίππος, Γιάννη Χατζηπαναγιώτου (Καπεταν-Θωμά), Η πολιτική διαθήκη του Άρη Βελουχιώτη, στρατηγού Ναπολέοντος Ζέρβα, Απομνημονεύματα, Γρηγόρη Φαράκου, Ο ΕΛΑΣ και η εξουσία, Μπάμπη Κλάρα, Το παραμύθι ενός λαού που δεν είναι παραμύθι, Ο αδερφός μου ο Άρης, και Η περιπέτεια ενός αν­ θρώπου του 20ού αιώνα (τρίτομη μυθιστορηματική βιογραφία). Η παραπάνω παράθεση δείχνει ξε­ κάθαρα την πεποίθηση του κατα­ στηματάρχη αναφορικά με την ανά­ γκη για μια όσο το δυνατόν ευρύτε­ ρη και αμφιμερή αναδίφηση της σχε­

τικά πρόσφατης τραγικής ιστορίας του τόπου μας. Περασμένα; Σίγουρα, ναι. Αλλά και ξεχασμένα; Θα ήταν ευχής έργο: όχι από την ιστορική τους πλευρά αλλ' οπωσδήποτε από την πλευρά της συντήρησης ενός καταστρεπτικού και διαβρωτικού μίσους. Και, στο ίδιο μήκος κύματος της πολύ­ πλευρης ενημέρωσης, το βιβλιοπω­ λείο περιλαμβάνει έργα που είτε άπτονται της νεότερης ελληνικής πο­ λιτικής ζωής είτε αποτελούν πονήμα­ τα σχετικά σύγχρονων συγγραφέων. Τον Πολιτικό λόγο του Κωνσταντίνου Καραμανλή, το πρόσφατο ογκώδες βιβλίο του Κωνσταντίνου Πλεύρη Οι Εβραίοι - Όλη η αλήθεια, το ιστορικό έργο του Πέτρου Γαρουφαλιά Πύρρος, ο βασιλιάς της Ηπείρου.

Το 1998 ενώσαμε τις δυνάμεις μας με τον φιλόδοξο στόχο, να δημιουργήσουμε μία εταιρεία ΠΡΟΤΥΠΟ στο χώρο του χαρτιού! Σήμερα η ΑΓΓΕΛΙΔΗΣ - ΓΕΩΡΓΑΚΟΠΟΥΛΟΣ καθιερώνεται σε ΕΤΑΙΡΕΙΑ - ΠΡΩΤΑΓΩΝΙΣΤΗ στην κατηγορία της, με σημαντικά μεγέθη πωλήσεων, πρότυπες ιδιόκτητες εγκαταστάσεις και εξειδικευμένα συστήματα logistics - μηχανογράφησης. Είμαστε περήφανοι για τους ανθρώπους και την οργάνωσή μας, που μας βοήθησαν να πετύχουμε όλα αυτά. Με μεθοδικά βήματα κατακτάμετο στόχο μας, δηλαδή να προσφέρουμε σε εσάς, τους πελάτες μας, προϊόντα και υπηρεσίες που ικανοποιούν απόλυτα τις ανάγκες σας. Για μας καταξίωση είναι να παραμείνουμε η πρώτη σας επιλογή... σε φύλλο και ρολό χαρτί!

ΑΓΓΕΛΙΔΗΣ - ΓΕΩΡΓΑΚΟΠΟΥΛΟΣ ΑΕΒΕ

...εμείς καμαρώ νουμε γ ι’ αυτό π ου γίνεται μέσα!

21ο χλμ. Ε.Ο. Αθηνών - Λαμίας · 145 68 Κρυονέρι Τηλ.: 210 62 47 100 · Fax: 210 62 47 200 http://wwwAnGpaper.gr · e-maii:AnG@AnGpaper.gr

I^ ΒΔ Ι Ι ΒΑ ΛΒ ΙΑΟΖ ΠΩ Ω! Λ Ε Ι Α Αξίζει να υπογραμμιστεί ότι ο σεβα­ σμός στην ιστορία και στην αντικει­ μενική θεώρησή της από τους κατοί­ κους της Αρτας φαίνεται και άλλου στην πόλη τους. Δεν είναι μεγάλη η απόσταση που χωρίζει (ή ενώνει) την πλατεία Μεταξά και την πλα­ τεία Εθνικής Αντίστασης. Μίλησα πιο πάνω για σπάνια κείμε­ να. Θα επισημάνω τρία: Γιάννη Τσουτσίνου, Κατοχικός κλαυσιγελως, εκδόσεις Κουλτούρα, Αθήνα 2003. Πρόκειται για είκοσι δύο αφη­ γήματα που αναφέρονται σε πραγ­ ματικά γεγονότα, τα οποία συνέβησαν κατά την περίοδο της ιταλογερμανικής κατοχής, τα δεκαεννιά «σε μια μικρή πόλη της βορειοδυτικής Ελ­ λάδας» και τα τρία στην Αθήνα. Το βιβλίο, κατά τη σεμνή ομολογία του συγγραφέα του, «δεν διεκδικεί λογο­ τεχνικές δάφνες» (κάτι που άνετα μπορεί να αμφισβητηθεί) και «στόχο έχει να περιγράφει την ατμόσφαιρα ... ώστε οι νεότεροι να σχηματίσουν μια εικόνα -αμυδρή έστω- γι' αυτή την περίοδο». Κωνσταντίνου Τσιλιγιάννη, Τα ηρωελεγειακά έπη του Αγίου Μαξίμου του Γραικού, εκδόσεις Αγίου Όρους, 1997. Εδώ έχουμε ένα πολυσέλιδο έργο, το οποίο περιλαμβάνει -στην πρωτότυπη μορφή τους και σε απλούστερη απόδοση- ποιήματα που συνέθεσε αυτό το αξιολογότατο τέκνο της Αρτας (1470-1551), που άφησε τη γενέτειρά του και ταξίδε­ ψε μέχρι τη μακρινή Ρωσία, διαπρέποντας εκεί και διαδίδοντας την πί­ στη του Χριστού, παρά τα βασανι­ στήρια που υπέστη και τις φυλακί­ σεις που γνώρισε από το τσαρικό καθεστώς. Ό πως σημειώνει στον πρόλογο του βιβλίου ο Ευάγγελος Θεοδώρου, καθηγητής Θεολογίας στο Πανεπιστήμιο και γυμνασιακός δάσκαλος θρησκευτικών του υπο-

154-

ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2007

γράφοντος, ο Μάξιμος ο Γραικός λα­ τρεύεται με τιμές ακόμα και σήμερα στη χώρα που δίδαξε. Σε μοναστήρι έξω από τη Μόσχα: στη «Λαύρα του Αγίου Σεργίου». Πραγματικά αξίζει μια επίσκεψη-προσκύνημα στο μο­ ναστήρι αυτό, αν βρεθεί κάποιος για λίγες μέρες στη Μόσχα. Σεραφείμ Ξενόπουλου του Βυζα­ ντίου, Δοκίμιον ιστορικόν περί Άρτης και Πρεβέζης, 1884, εκδόσεις Μουσικοφιλολογικού Συλλόγου Αρτας «Σκουφάς». Ο σεβασμιότατος Σερα­ φείμ υπήρξε, λένε, ένας από τους καλύτερους και πιο δραστήριους επισκόπους Αρτας. Κατά τη διάρ­ κεια της θητείας του, μάλιστα, ανα­ καινίστηκε «εκ βάθρων» ο ναός του Αγίου Γεωργίου στην οδό Σκουφά (1867-1871), όπως αναφέρει η σχετι­ κή πινακίδα στην βόρεια εξωτερική πλευρά του ναού. Το βιβλίο επιχειρεί αναλυτική και ιδιαίτερα ενδιαφέρου­ σα παρουσίαση των ιστορικών πτυ­ χών της ζωής των δύο αυτών πό­ λεων της δυτικής Ελλάδας. Κλείνοντας τη σύντομη βιβλιοφιλική περιήγηση, δίκαιο είναι να σημειώσω την ύπαρξη και -κυρίω ς- τη λειτουρ­ γία του συλλόγου που προαναφέρθηκε, του Μούσικοφιλολογικού Συλ­ λόγου Αρτας «Σκουφάς» και του πα­ ράλληλου «Συλλόγου Φίλων του Βι­ βλίου». Με πλούσια βιβλιοθήκη και άνετα αναγνωστήρια, παρέχουν σ' όλους τους ενδιαφερομένους τη δυ­ νατότητα προσέγγισης των βιβλίων, αναζήτησης και μελέτης τους. Βιβλίων κάθε επιθυμίας και επιλο­ γής: ελληνικής και ξενόγλωσσης λο­ γοτεχνίας, ιστορικών, φιλοσοφικών, θρησκευτικών, βιβλίων ποίησης. Πώς θα μπορούσε, άλλωστε, να συμ­ βεί διαφορετικά στην πόλη που τιμά με ανδριάντα και μεγάλη πλατεία τον λυρικό πατριδολάτρη Κώστα Κρυστάλλη; ■

ΗΠΑΡΑΝΟΜΗ ΑΝΑΠΑΡΑΓΩΓΗ IKOTQNEI ΤΟΒΙΒΛΙΟ Προστατεύουμε το βιβλίο όταν δεν επιτρέπουμε σε φωτοτυπικά καταστήματα, σε Ιδρύματα Ανώτερης και Ανώτατης εκπαίδευσης, σε σχολεία, φροντιστήρια και βιβλιοθήκες να αναπαράγουν -χ ω ρ ίς ά δ εια το περιεχόμενο των βιβλίων.

ΦΠΤΟΤΥΠΗΣΗ-^ΗΦΙΟΠΟΙ^Η'ΑΠ^ΘΗΚ^ΕΥΣΗ

ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΣ ΣΥΛΛΟΓΙΚΗΣ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΕΡΓΩΝ ΤΟΥ ΛΟΓΟΥ www.osdei.gr, info@osdel.gr, Τηλ.: 210 3626056

Τ ο υ δρόμου... # 2 1

150

ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2007

Ol πράξεις αυτοθυσίας, ο δυνατός έρωτας, η φιλία, οι καθαρές η φοβάσαι, εγώ είμαι εδώ Βασίλης Κολοβός ’" ”w"

ανθρώπινες σχέσεις, η αγάπη, η πίστη στο αύριο, η πεποίθηση ότι τίποτα δε μένει αμετάβλητο, αποτελούν τα βασικά στοιχεία του μύθου και της πραγματικότητας, της αλήθειας και της Ιστορίας από τον Αύγουστο του 1949 μέχρι τη νύχτα της 21 ης Απριλίου του 1967. Μέσα σ’ αυτό το χρονικό πλαίσιο, οι ήρωες του βιβλίου ξετυλίγουν το μίτο των γεγονότων της μετεμφυλιακής Ελλάδας, για να διασώσουντο όραμά τους και να ανταμώσουν με αξιοπρέπεια το μέλλον τους: ένα μέλλον δύσκολο, αβέβαιο, αλλά τρυφερό και δυνατό, όπως τρυφεροί και δυνατοί υπήρξαν πάντοτε και οι ίδιοι.Το Μη φοβάσαι, εγώ είμαι εδώ δεν είναι μια εφησυχαστική μυθιστορία. Είναι ένα βιβλίο που αφυπνίζει, καθώς εκτυλίσσεται γύρω από ιστορικά και φανταστικά πρόσωπα, γύρω από νικητές και ηττημένους, κυρίως όμως γύρω από τους πραγματικούς πρωταγωνιστές της Ιστορίας, που

/V ·:

αρνήθηκαν να υποταχθούν, γιατί πίστεψαν στη ζωή.

Μες στην πολυσύνθετη μεταπολεμική περίοδο μεγαλώνει ένα παιδί της επαρχίας, γίνεται έφηβος και φοιτητής. Στην αφήγησή του αντικατοπτρίζεται αφενός η Ελλάδα της υπαίθρου κατά τις δεκαετίες του '40 καιτου '50, με τα μίση, τον εμφύλιο και τα έντονα πολιτικά πάθη, και αφετέρου η πρωτεύουσα της δεκαετίας του ’60, η Αθήνα των κοινωνικών συγκρούσεων, της πολιτικής αστάθειας και της δικτατορίας. Τα γεγονότα και το κλίμα αυτής της περιόδου, που σημάδεψαν καθοριστικά όλη τη χώρα αλλά ιδιαίτερα τη γενιά του 1-1-4 και του 15%για την παιδεία, εντυπώθηκαν ανεξίτηλα στην ψυχή του νεαρού τότε φοιτητή της φιλολογίας, για να αναβιώσουν χρόνια αργότερα, χωρίς τη διάβρωση του χρόνου, σε αυτό το βιβλίο. Τα Καπέλα στο πέλαγος δε συνιστούν απλώς μια αυτοβιογραφική απόπειρα, αλλά αποτελούν πρωτίστως μια πρωτογενή βιωματική μαρτυρία, μια αυθεντική ανασύσταση της κοινωνικής, εκπαιδευτικής και πολιτικής κατάστασης εκείνης της εποχής.

m >

EC ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΚΑΣΤΑΝΙΩΤΗ w w w .ka sta n io tis .c o m

Καπέλα στο πέλαγος

Σπύρου Κακουριώχη

Τ

ότε ο Νέρων, έχοντας εμπνευστεί από την πυρίκαυστη πόλη, ανασηκώθηκε από το ανάκλιντρό του και διέταξε την εκλογή μιας καινούργιας συγκλήτου. Οι στάχτες που ακόμη αναδεύονταν στον αέρ α είχαν άλλωστε λερώσει

την τήβεννο που είχε αποφασίσει να φορέσει στο αγαπημένο του άλογο...

σήμερα ...«δεν ζήσαμε την τραγωδία μόνο μέσα από τα μάτια και την ψυχή μας, ακούμπησε το δέρμα, τη σάρκα μας, τον ίδιο τον πυρήνα της ύπαρξής μας, μα πάνω απ' όλα έγινε μέρος της μέλλουσας ζωής μας» γράφει ο Κυριάκος Κώτσογλου στη μηνιαία ΠΥ­ ΞΙΔΑ της πόλης που μας έρχεται από τα Χανιά. «Έχει πλέον περάσει το σημείο μηδέν η σχέση μας με τη φύση [...] Δεν είναι δυνατόν να αφήνουμε άλλο να δημιουργούνται οι προϋποθέσεις για φωτιές. Οι προϋποθέσεις για οικόπεδα, για εξοχικά, για απανθρακω­ μένα όνειρα» συμπληρώνει από την πλευρά του ο Ματθαίος Φραντζεσκάκης από τη στήλη του «Εδώ στο Νότο». Πλούσιο σε τοπικά, πολιτιστικά και άλλα νέα, στο 60ό αυ­ τό τεύχος φιλοξενείται επίσης συνέντευξη του προέδρου του ΤΕΕ Δ. Κρήτης Α. Πιταριδάκη, σχετικά με τα προβλήματα ανάπτυξης, τουρισμού και περιβαλλοντικής προστα­ σίας στο νομό Χανιών. [ΠΥΞΙΔΑ, Τ.θ. 53, 731 31 Χανιά, χηλ.: 282 10-74 104, www.pyxida.gr] οι καιροί ...«είναι χαλεποί, και οι ανθρώπινες παρεμβάσεις στο φυσικό και πολιτιστικό περι­ βάλλον πολλές, συχνά βάναυσες και συνεπώς καταστροφικές» σημειώνει ο Γιώργος Δαρδανός, εξηγώντας τους λόγους που τον παρακίνησαν στην έκδοση του επιστημονικού περιο­ δικού ΝΗΣΟΣ ΑΝΔΡΟΣ, οι «προγραμματικοί» στόχοι του οποίου αποτυπώνονται στον υπότι­ τλό του: Παράδοση, πολιτισμός, περιβάλλον, ανάπτυξη, κοινωνία, θεωρώντας πως η ανά­ δειξη των προβλημάτων, αλλά και της ιστορίας του νησιού, μπορεί να λειτουργήσει σαν ασπίδα προστασίας, στο προσκλητήριο του εκδότη ανταποκρίθηκαν «εκλεκτοί και καταξιω­ μένοι Ανδριώτες», που καλύπτουν με άρθρα τους, ο καθείς στον τομέα του, ιστορικά, λαογραφικά, πολιτιστικά, αλλά και περιβαλλοντικά θέματα. Καθώς το πρώτο τεύχος της ετήσιας επιθεώρησης είναι αφιερωμένο στη μνήμη του ανδριώτη ιστορικού Δημητρίου Πολέμη, προτάσσονται τα άρθρα των Μ. Τιβέριου και Δ. Κυρτάτα για την παρουσίαση και μια πρώτη αποτίμηση του έργου του και της προσφοράς του στις καιρικές σπουδές. [ΝΗΣΟΣ ΑΝΔΡΟΣ, Διδάχου 37, 106 80 Αθήνα, ΐηλ.: 210-36.42.003, www.dardanosnet.gr] χαλεποί. .«Σε εποχές ακινησίας και μετριότητας [...] π ανάγκη να ξαναβρούμε το «χαμέ­ νο κέντρο» της ζωής μας οδηγεί σε ένα ταξίδι στο χθες [...] ως αναζήτηση εκείνου του νήματος που δίνει στη ζωή διάρκεια», υπογραμμίζει ο συγγραφέας Κώστας Χατζηαντωνίου, σε συνέντευξή του στο Μηνιαίο περιοδικό για το βιβλίο INDEX. Και καταλήγει τονί­ ζοντας πως «η Ιστορία είναι μέσα μας, δεν είναι πίσω μας». Στο ίδιο τεύχος (14ο) του «εν γραφίδι συναδέλφου» (το οποίο διανέμεται δωρεάν σε βιβλιοπωλεία, δισκοπωλεία και καφέ) περιέχονται βιβλιοκριτικές και βιβλιοηαρουσιάσεις, συνεντεύξεις ελλήνων λογο­ τεχνών, ρεπορτάζ από τα βιβλιοπωλεία, αλλά και κριτικές που στέλνουν οι ίδιοι οι ανα­ γνώστες για βιβλία που διάβασαν... [INDEX, Κολωνού 12-14, 104 37 Αθήνα, χηλ.: 2 10-52.26.609, www.indexmag.gr]

158

ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2007

ΑΝ ΤΩ Ν Η Σ ΣΟΥΡΟΥΝΗΣ

Κώστα Καναβούρη

Δεν θα μάθουμε ταν για μένα μια έκπληξη η ποίηση του Corrado Calabro στη μετάφραση του Βασίλη Ρούβαλη από τις εκδόσεις Γαβριηλίδη. Ομολογώ πως δεν τον ήξερα αυτόν τον ποιητή που γεννήθηκε το 1935 στο Ρήγιο της Καλαβρίας. Και διαβάζοντός τον ένιωσα την ίδια παλιά λύπη να με καταλαμβάνει: εκείνη την λύπη από στάχτη για το πόσα πράγματα δεν ξέρουμε, για το πόση χαρά δεν θα γευτούμε ποτέ από πράγματα που δεν θα μάθουμε ποτέ. Πράγματα και λέξεις και νοήματα λεπταί­ σθητης απελπισίας («Τίποτε άλλο δεν μπορώ να κάνω / παρά να φτάσω κολυμπώντας στη Δήλο») ή κάποιου λεπτεπίλεπτου αισθησιασμού που προκύπτει από την παρατή­ ρηση μιας πελώριας λεπτομέρειας ενός αθέατου κόσμου: «Τα κορίτσια βγαίνουν στα μπαλκόνια / και σπρώχνουν την ήβη τους στο κάγκελο». Α, ναι. Λες και στάζει χυμούς ολόκληρος ο έναστρος ουρανός, λες και ολόκληρος ο ήχος του σύμπαντος είναι το θρόισμα της ήβης που τρίβεται στο κάγκελο και θρυμματίζεται το αρραγές της άκλη­ ρης απελπισίας και σκορπίζεται μέσα στο χάος ο κόσμος ψάχνοντας για το ίδιο πάντο­ τε απόλυτο: εκείνο του υγρού μηδενός. Δεν την ήξερα αυτή την ποίηση την τόσο γεμάτη από άνεμο και μπαλκόνια με κορί­ τσια που κανένας δεν πρόσεξε και τόσο γεμάτη από μια Ελλάδα αυστηρής ευπρέ. πειας και φρυγμένης από φως εγκαρτέρησης. Και λυπήθηκα που δεν την ήξερα έτσι την Ελλάδα, που δεν ήξερα έτσι τον ίδιο τον γενέθλιο τόπο μου. Από την ώρα που γεννήθηκα αγναντεύω από το μπαλκόνι του πατρικού σπιτιού την Θάσο, λέω πως την ξέρω σαν την τσέπη μου κι όμως όχι. Δεν ήξερα για τα «Σκαλισμένα μαρμάρινα βρά­ χια στη θάσο», όπως είναι ο τίτλος του ποιήματος του Corrado Calabro. Δεν ήξερα κι ας είδα τα μάρμαρα μες στο νερό κι ας περπάτησα στην ιχνομυθία μιας βυθισμένης πια πολιτείας. Κι όμως τώρα τους βλέπω: «Όγκοι από μάρμαρο δουλεμένο / γονατισμένοι στη θάλασσα, χωρίς μνήμη». Πολλά, τα περισσότερα, δεν θα τα μάθουμε ποτέ! Ότι πολλά τα «μαυρισμένα βράχια που στέκονται με σκυμμένο κεφάλι». Και τότε τι είναι ο γενέθλιος τόπος, ο γενέθλιος κόσμος, ο γενέθλιος χρόνος; Μονάχα μια στιγμή! Να έτσι: «Ένα βότσαλο αναπηδά έξι φορές στην επιφάνεια του νερού». Κι ύστερα τίποτα. Γαλήνη. Ιδίως αν είναι απόγευ­ μα και είναι φθινόπωρο. Πάντοτε το έλεγε η μητέρα: «Είναι θαυμάσια η δύση του ήλιου το φθινόπωρο στη Θάσο». Από παιδί παραθέριζε εκεί. Και πού ξέρεις; Όλο κι από κάποιο μπαλκόνι σαν κολόνα που χτίζεται στο νερό θα κοίταξε την δύση. Ώστε αξίζει να μαθαίνεις από τους ποιητές. ■

Η

Στο επόμενο τεύχος του

Δ ΙΑ Β Α Ζ Ω ,

Νοέμβριος 2007, αφιέρωμα:

Μήδεια

Αν στο Π ε ρ ί τ υ φ λ ό τ η τ ο ς η τύφλωση ήταν καθολική, αν στο Π ε ρ ί φ ω τ ίσ ε ω ς η φώτιση ήταν γενικευμένη, στο νέο μυθιστόρημα του Σαραμάγκου, ο θάνατος λειτουργεί με δ ιαλείψ εις σε μια μικρή χώρα 10.000.000 κατοίκων, φέρνοντας σε απόγνωση, μετά την αρχική ευφορία, ασφαλισ τικές εταιρ είες, εργολάβους κηδειώ ν, οίκους ευγηρίας, νοσοκομεία, εκκλησία, κυβέρνηση, ο ικο γένειες. Η μαφφία (με 2φ τη θ έλ ει ο συγγραφέας) θα αναλάβει να δώσει λύσεις, αλλά ο θάνατος θα αντεπ ιτεθεί με τη μορφή μιας μυστηριώδους και γοητευτικής γυναίκας... Το πιο πρόσφατο και εξαιρετικ ά ανθρώπινο μυθιστόρημα του μεγάλου νομπελίστα συγγραφέα.

ΤΙ ΜΠΟΡΕΙ ΝΑ ΓΙΝΕΙ ΟΤΑΝ 0 ΘΑΝΑΤΟΣ ΠΑΘΑΙΝΕΙ ΔΙΑΛΕΙΨΕΙΣ ΚΑΙ ΚΑΠΟΙΟΙ ΑΝΘΡΩΠΟΙ ΜΕΝΟΥΝ ΑΘΑΝΑΤΟΙ;

EC ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΚΑΣΤΑΝΙΩΤΗ

ΓΡΑΦΕΙΑ: ΖΑΛΟΓΓΟΥ 11,106 78 ΑΘΗΝΑ- ΤΗΛ. 210 3301208, FAX210 3822530 ΒΙΒΛΙΟΠΩΛΕΙΟ: ΕΟΛΩΝΟΣ 131,106 77 ΑΘΗΝΑ - ΤΗΛ. 210 3301208 (ΕΣ. 187)

www.kedros.gr

ΕΚΔΟΣΕΙΣ

ΚΩΣΤΗΣ ΓΚΙΜΟΣΟΥΛΗΣ

Η κραυγή ins nexafloOSas ΒΑΓΓΕΛΗΣ^ΑΠΤΟΠΟΥΛΟΣ

Η Μεγάλη

'Auuos Η Μεγάλη

Η κραυγή

Το βιβλίο του έργου

τη ς π ετα λ ο ύ δ α ς

κα ι τ ο υ χ ρ ό ν ο υ

Μια σειρά από ιστορίες, φαινομενικά αταίριαστες μεταξύ τους, με τον τρόπο του Κωστή Γκιμοσούλη και με

Το β ιβ λ ίο το υ έ ρ γ ο υ

Με φόντο ένα άιγαιοπελαγίτικο

κ α ι το υ χ ρ ό ν ο υ ολοκληρώνει

νησί, έρωτες τόσο δύσκολοι όσο μόνο σήμερα μπορούν να είναι, κι ένας φόνος

τον γενικό τίτλο Η κ ρ α υγ ή της π ετα λο ύ δ α ς , για όλους εμάς

που, ενώ η καταστροφή πλησιάζει, παραμένουμε αθεράπευτα οι ίδιοι.

■ την τριλογία «Το Ίδιο και το Αλλο», που ξεκίνησε με το Σ α ν Μ υ θ ισ τό ρ η μ α και συνεχίστηκε με το Εμείς ο ι Ά λ λ ο ι.

Ά μμος

που θυμίζει άλλες εποχές. Ένα μυθιστόρημα για την Ελλάδα που χάνεται και αλλάζει, ήδη άλλαξε. Ή μήπως στο βάθος παραμένει ίδια,· ΜΥΘΙΣΤΟΡΗΜΑ

■

Η Η Η Μ Η Η