Τεύχος 475

ία επ ιθ εώ ρ η σ η το υ β ιβ λίου · Ιο ύ ν ιο ι

IS S N

H D ti- 1 3 f l3 D l

ι ι mini ιι i iiiimi 18 106113801011

ΑΝΔΡΕΑΣ ΑΠΟΣΤΟΛΙΔΗΣ, ΤΙΤΙΝΑ ΔΑΝΕΛΛΗ, ΑΘΗΝΑ ΚΑΚΟΥΡΗ, ΚΩΣΤΑΣ ΚΥΡΙΑΚΟΠΟΥΛΟΣ, ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΜΑΜΑΛΟΥΚΑΣ, ΠΕΤΡΟΣ ΜΑΡΚΑΡΗΣ, ΠΕΤΡΟΣ ΜΑΡΤΙΝΙΔΗΣ, ΓΙΩΡΓΟΣ ΜΠΡΑΜΟΣ, ΜΑΡΛΕΝΑ ΠΟΛΙΤΟΠΟΥΛΟΥ, ΦΙΛΙΠΠΟΣ ΦΙΛΙΠΠΟΥ

Ελληνικά εγκλήματα Δέκα αστυνομικές ιστορίες ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: Ανταίος Χρυσοστομίδης

1-960-03-4465-3, σελ. 392, €20.01 Ο Πέτρος Μ άρ κα ρη ςμ ας μ εταφ έρ ει πίσω στην Κωσταντινούπολη, στα «Σεπ τεμβριανά», όταν τα πολιτικά γεγονότα φέρνουν στο φως σκοτεινά οικογενειακά μυστικά. Ο Ανδρέας Αποστολίδης δίνει μαθήματα για το πώς μπορείς να κάνεις το τέλειο έγκλημα σε ένα τηλεοπτικό στούντιο. Ο Δ η μήτρης Μ αμαλούκας μάς προειδοποιεί ότι στα ρετιρέ της επαρχίας ευδοκιμούν μ ερ ικές φορές απροσδόκητα τολμηρά ερωτικά τρίγωνα. Η Αθηνά Κακούρη γράφει για κυρίες της καλής κοινωνίας και για τις ιδιαίτερες σχέσεις τους με αλλοδαπούς μετανάστες. Ο Πέτρος Μ αρηνίδης α φηγείται μια υπέροχα ανατριχιαστική ιστορία που διαδραματίζεται στην ερω τική - φ ε υ ! - Θεσσαλονίκη. 0 Γιώργος Μπράμος προσπαθεί να ανακαλύψει τι κρύβεται πίσω από ένα πνιγμένο παιδί πεταμένο στα σκουπίδια. Η Τιτίνα Δανέλλη γράφει για θνησιγενείς «α ιώ νιες» φ ιλ ίες κι αναρωτιέται ποιος σκότωσε τον Ντ' Αρντανιάν. Ο Κώστας Κυριακόηουλος τ α ξιδ εύ ει μεταξύ Άμστερνταμ και Αθήνας για να ξεδια λύ νει ένα τυχαίο γλίστρημα σε μια πισίνα. Η Μ αρλένα Πολιτοπούλου ε ξιχ ν ιά ζει ένα απλό, πολύ απλό, σχεδόν κοινότοπο αυτοκινητικό δυστύχημα. Και ο Φίλιππος Φιλίππου δεν βρίσκει τον δολοφόνο του Ταχτσή, όμως, ανακαλύπτει για πόσα πράγματα είναι ικ ανές κάποιες ερω τευμένες γυναίκες. Υπάρχει ελληνική αστυνομική λογοτεχνία; Δ έκα διηγήματα από δέκα Έλληνες συγγραφείς γραμμένα, ειδικά γ ι’ αυτή τη συλλογή, μας διαβεβαιώ νουν: όχι μόνο υπάρχει αλλά ζ ε ι και θρ ιαμ β εύει!

Δ Ε Κ Α Ε Λ Λ Η Ν Ε Σ ΣΥΓΓΡΑΦ ΕΙΣ ΣΤΑ ΙΧΝΗ ΤΟΥ ΔΟΛΟΦΟΝΟΥ

E D I T O R I A L

To τοπίο αλλάζει Διεθνής Έκθεση Βιβλίου στη Θεσσαλονίκη μας έδωσε το έναυσμα να ξανασκεφτούμε πού βρίσκεται ο χώρος του βιβλίου σήμερα. Οι έρευνες του ΕΚΕΒΙ, αλ­ λά κυρίως οι συζητήσεις που προκάλεσε ο συγχρωτισμός τόσων ανθρώπων του χώρου, γέννησαν πολλές σκέψεις, ακόμα κι όταν αυτές, πολλές φορές, ήταν πρόχειρες και αποσπασματικές. Αυτό που καταλαβαίνω πιο έντονα είναι ότι έχουμε εισέλθει σε ένα νέο τοπίο. Δεν είναι η πληθώρα των τίτλων που εκδόθηκαν πέρυσι που το καθορίζει. Είναι περισσό­ τερο οι εσωτερικές αλλαγές στην αγορά του βιβλίου, στη διάθεση, την παραγωγή αλλά και την κατανάλωση. Και είναι οι νέες ανάγκες που επίσης τη συνδιαμορφώ-

Η

Πολλοί από τους τίτλους πέρυσι εκδόθηκαν πέρα από τους παραδοσιακούς εκδότες. Πολλοί τίτλοι ανήκαν σε κατηγορίες που γνωρίζουν αλματώδη αύξηση, εμφανίζονται νέοι χώροι πώλησης των βιβλίων, ενώ οι καταναλωτές ζητούν βιβλιοπωλεία υψηλών προδιαγραφών. Πρέπει κανείς να φοβάται τις αλλαγές; Όχι. Αυτή είναι η εποχή. Οι ρυθμοί τρέχουν. Αυτός που κάποτε ήταν εκδότης με την παραδοσιακή έννοια μπορεί να μην είναι πια. Κι αυτός που κάποτε εθεωρείτο παραδοσιακός βιβλιοπώλης να μην μπορεί να καλύ­ ψει τις ανάγκες ενός αλλαγμένου κοινού. Κανείς δεν έχει υποσχεθεί σε κανέναν ότι τα πράγματα θα έμεναν ίδια. Ας το συνει­ δητοποιήσουμε και τότε θα μπορούμε να παρέμβουμε ώστε οι αλλαγές να είναι προς όφελος αυτού που όλοι αγαπούμε, του βιβλίου. Γιάννης Ν. Μπασκόζος

[ δ ι α β α ζ ω Π Ε Ρ Ι Ε Χ Ο Μ Ε Ν Α

1 E d i t o r i a l γιαννης ν . μπαςκοζος

Μ Ο Ν ΙΜ Ε Σ ΣΤΗΛΕΣ 6 Σχόλια 10 Courier 12 Από μήνα σε μήνα, ΟΛΓΑ ΣΕΛΛΑ 16 Ρεπορτάζ 42 Θερμιδωριανά Οξύτονα, ΑΛΕΞΗΣ ΖΗΡΑΣ 58 ΚΟΝΤΡΑ διάβασμα, ΚΩΣΤΑΣ ΚΑΤΣΟΥΛΑΡΗΣ 60 ΧΩΡΙΣ προϋπηρεσία, ΓΙΩΡΓΟΣ ΞΕΝΑΡΙΟΣ 158 Ο Περιοδεύων ΣΠΥΡΟΣ ΚΑΚΟΥΡΙΩΤΗΣ 160 a piacere ΚΩΣΤΑΣ ΚΑΝΑΒΟΥΡΗΣ

ΛΟΓΟΤΕ ΧΝ ΙΚΑ ΒΡΑΒΕΙΑ ΔΙΑΒΑΖΩ 2 0 0 7 2 2 Ο απόηχος των βραβείων «ΔΙΑΒΑΖΩ» 2 5 Διαβάζω και διαβαίνω ή επαλληλίες του χρόνου. ΑΛΕΞΗΣ ΖΗΡΑΣ 2 7 Πως θα κριθούν τα βρα­ βεία. ΓΙΩΡΓΟΣ ΞΕΝΑΡΙΟΣ 28 Ρε-Ζοομ-ε. ΔΗΜΟΣΘΕΝΗΣ ΚΟΥΡΤΟΒΙΚ 28 Βραβεία. ΝΙΚΟΣ ΜΠΑΚΟΥΝΑΚΗΣ 30 Λογοτεχνικά βραβεία και σεμινάρια. ΒΑΓΓΕΛΗΣ ΧΑΤΖΗΒΑΣΙΛΕΙΟΥ 31 Πως ψήφισαν τα μέλη της επιτροπής

34 ΤΑ ΕΥΠΩΛΗΤΑ ΤΟΥ ΔΙΑΒΑΖΩ

ΑΡΘΡΑ 44 Τα νέα σχολικά βιβλία ιστορίας: υπονόμευση της συγκροτη­ μένης σκέψης. ΧΡΗΣΤΟΣ ΚΑΤΣΙΚΑΣ 46 Μπολερό για λίγους. ΚΩΣΤΑΣ ΜΠΟΤΟΠΟΥΛΟΣ

ΣΥΝΕ ΝΤΕ ΥΞΕ ΙΣ 48 Τηλέμαχος Αλαβέρας: «Δεν ξέρω πότε γίνεται πλήρης μια ζωή, πότε ολοκληρώνεται...». Μια συζήτηση με τον ΑΛΕΞΗ ΖΗΡΑ. 52 Μιχάλης Πιερής: Τρόποι ...και Τόποι γραφής. Μια συζήτηση με τον Μιχάλη Πιερή, για τον ρυθμό και τη γλώσσα στην ποίηση, για τη συλλογή του «Τόποι γραφής» και για τον Καβάφη.. ΓΙΑΝΝΗΣ ΜΑΝΙΑΤΗΣ.

ΜΙΑ ΓΝΩΜΗ 7 2 Σημειώσεις στο περιθώριο μιας «συζήτησης» για την Επιθεώρη­ ση τέχνης, αιμιλία καραλη

ΠΡΟΣΩΠΑ 148 Ντάνιελ Κέλμαν: Ο νέος Τόμος Μαν;. ΕΛΕΝΑ ΚΑΡΑΚΟΥΛΗ.

ΒΙΒΛΙΑ ΣΤΟΝ ΚΟΣΜΟ 6 2 Ένας Γατόπαρδος χορεύει στο χρόνο... ΕΛΕΝΗ KAPPA 63 Ποιητικό γουέστερν. ΓΙΩΡΓΟΣ ΑΡΧΙΜΑΝΔΡΙΤΗΣ 64 Νέα ρώσικα μυθιστορήματα. ΔΗΜΗΤΡΗΣ Β. ΤΡΙΑΝΤΑΦΥΛΛΙΔΗΣ 66 Για τον Μάριο Σαλντάτι. MAURIZIO DE ROSA 68 Η επιστροφή του διηνήματος,.,και του Ίγκο σούλτσε. ΕΛΕΝΕ ΠΑΛΛΑΝΤΖΑ 69 Πολυδιάστατες λογοτεχνικές προσεγγίσεις σ' ένα επίκαιρο θέμα ταμπού. CHRISTOPHER LEES 70 Ψηφιακές... ανε­ λευθερίες. ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ ΣΤ. ΑΝΔΡΙΑΝΕΣΗΣ

www.dardanosnel.gr

Δ ιΟ ό ιο υ 3 7 - 1 0 6 8 0 Δ θ ή ν α

3 6 .4 2 .0 0 3 em ail: in io @ d a r d a n o s n e l.g r

ΕΚΔΟΤΙΚΕΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΙΣ

X

)Γ.&Κ. ΛΔΡΔΑΝΟΥ

[ Δ Ι Α Β Α Ζ Ω Π Ε Ρ Ι Ε Χ Ο Μ Ε Ν Α

Δ ΙΑ Β Α ΖΩ ΜΗΝΙΑΙΑ ΕΠΙΘΕΩΡΗΣΗ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ ISSN: 1106-1383 ΚΩΔΙΚΟΣ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟΥ 1141 ΤΕΥΧΟΣ 475 ΙΟΥΝΙΟΣ 2007

I

ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΕΣ

Ιδρυτής Περικλής Αθανασόπουλος Ιδιοκτήτης Γ. ΓΑΒΑΛΑΣ & ΣΙΑ Ε.Ε. Εκδότης Γεώργιος Γαλάντης-Γαβαλάς

152 Ίο βιβλιοπωλείο Hall's στο Κεντ. ΝΑΣΟΣ ΧΡΙΣΓΟΓΙΑΝΝΟΠΟΥΛΟΣ

ΑΦΙ ΕΡΩΜΑ 108 Μια πλάγια ματιά στον Διονύσιο Σολωμό. Επιμέλεια: ΔΙΟΝΥΣΗΣ Ν. ΜΟΥΣΜΟΥΤΗΣ 110 Αναζητώντας το «πρόσωπο» του ποιητή. ΔΙΟΝΥΣΗΣ Ν. ΜΟΥΣΜΟΥΤΗΣ 111 Λόγος περί «ψυχισμού» στο έργο του Διο­ νυσίου Σολωμού. ΘΑΝΑΣΗΣ ΚΑΡΑΒΑΤΟΣ 115 Προ-σχέδιο πορτρέτου Διονύσιου Σολωμού. ΜΑΝΟΛΗΣ ΠΡΑΤΙΚΑΚΗΣ 120 «Μακράν του κό­ σμου». ΝΑΣΟΣ ΜΑΡΤΙΝΟΣ 125 Το οόνειρο το όραμα και το περί δικαίου αίσθημα. ΠΕΡΙΚΛΗΣ ΠΑΓΚΡΑΤΗΣ 129 Μια μεταψυχολογική ανάγνω-

Διευθυντής Γιάννης Ν. Μπασκόζος Τακτικοί Συνεργάτες Παναγιώτης Στ. Ανδριανέσης, Αλέξης Ζήρας, Ελένη Καρρά, Κώστας Κατσουλάρης, Κώστας Μποτόπουλος, Γιώργος Ξενάριος, Όλγα Σελλά

σητου «Πορφύρα». ΦΩΤΗΣ ΜΩΡΟΓΙΑΝΝΗΣ 734 Ψυχολογικές αντιθέσεις και ποιητική δημιουργία στο Σολωμό. ΓΙΑΝΝΗΣ ΠΑΠΑΔΑΤΟΣ 138 Πλη­ σιάζοντας (;) τον Διονύσιο Σολωμό. ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΣΕΡΡΑΣ

UNDERGROUND

Ανταποκριτές Γιώργος Αρχιμανδρίτης (Παρίσι), Christopher Lees (Μπέρμινγκχαμ), Έλενα Παλλαντζά (Φραγκφούρτη), Maurizio De Rosa (Μπολώνια), Δημήτρης Β. Τριανταφυλλίδης (Μόσχα),

156 Του δρόμου...#18. ΩΜΕΓ@

ΚΡ ΙΤ ΙΚ ΟΓ ΡΑ ΦΙ Α

742

Επιμέλεια: ΘΟΔΩΡΗΣ ΠΕΡΣΗΣ 76

Κριτικογραφία Θοδωρής Πέρσης

702

ΒΙΒΛ ΙΟ Κ ΡΙΤ ΙΚ Η

Β I ΒΛΙΟ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣ Η

Διορθώσεις Σπύρος Κακουριώτης Υπεύθυνη Δημοσίων Σχέσεων Κωνσταντίνα Πολυχρονοπούλου Διαφημίσεις, Παραγωγή, Διανομή Τάσος Οικονομόπουλος Συνδρομές Μάρω Γολικίδου Σχεδιασμός, dtp Σοφία Μιχάλα Εξώφυλλο Μάρκος Πετρόπουλος Εκτύπωση I. Μαυρίδης & ΥΙΟΙ Ο.Ε. ΔΙΑΝΟΜΗ ΑΡΓΟΣ (περίπτερα) ΕΡΜΗΣ (βιβλιοπωλεία) ΔΙΑΒΑΖΩ Χαρ. Τρικούπη 38, ΑΘΗΝΑ 106 80 Τηλ: 210 3388008 · Fax: 210 3388006 E-mail: diavazo@otenet.gr

>

σε αυτό

το τεύχος ΓΡΑΦΟΥΝ και ΜΙΛΟΥΝ:

Τ ηλέμαχος Α λαβερας · Παναγιώτης Στ . Α νδριανέσης · Αλέξανδρος Α ραμπατζής · Γ ιώργος Α ρχιμανδρίτης · A lex Basko · Γ ιωργος Βεης · Αλεξης Ζ ηρας · Σπυρος Κακουριώτης • ΚΩΣΤΑΣ ΚΑΝΑΒΟΥΡΗΣ · ΘΑΝΑΣΗΣ ΚΑΡΑΒΑΤΟΣ · ΑΝΑΣΤΑΣΙΟΣ Δ. Καραγιαννης · Ελενα Καρακουλη · Α ιμιλία Καραλη · Δ ημητρα Καραμολεγκου · Ελένη Kappa · Χρηστός Κατσίκας · Κώστας ΚΑΤΣΟΥΛΑΡΗΣ · ΜΑΙΑΣ ΚΕΦΑΛΑΣ · ΔΗΜΟΣΘΕΝΗΣ ΚΟΥΡΤΟΒΙΚ · Νικος Κ. Κυριαζης · Christopher Lees · Γιαννης Μανιάτης · Ναςος Μαρτίνος · Ζωζετα Μ ηλιοπουλου · Νικος Γ. Μοςχονας • Δ ιονυςης Ν. Μουςμουτης · Νικος Μπακουνακης · Ξένη Δ. Μπαλωτη · Γιάννης Ν. Μπαςκοζος · Κώστας Μ ποτοπουλος • Φώτης Μωρογιαννης · Γ ιαννης Νεδας · Maurizio De Rosa • Γ ιώργος Ξενάριος · Γ εωργία Οικονομοπουλου · Περικλής Παγκρατης · Ελενα Παλλαντζα · Γιάννης Παπαδατος · ΓΙΑΝΝΗΣ Σ. ΠΑΠΑΔΑΤΟΣ · ΓΕΩΡΓΙΟΣ Ν. ΠΕΡΑΝΤΩΝΑΚΗΣ · 0ΟΔΩΡΗΣ Περςης · Μιχαλης Π ιερης · Μανόλης Πρατικακης · Ολγα Σ έλλα • Δ ιονυςης Σ ερρας · Δ ημητρης Β. Τ ριανταφυλλίδης · ΣΤΑΥΡΟΥΛΑ Γ. ΪΣΟΥΠΡΟΥ · ΦΙΛΙΠΠΟΣ ΦΙΛΙΠΠΟΥ · ΓΙΑΝΝΗΣ Χατζηβαςιλειου · Ναςος Χριςτογιαννοπουλος · Ω μεγ@

βιβλιοπωλείον της ΕΣΤΙΑΣ greekwoRKsrcom Σ Π Υ Ρ Ο

Σ Β Ρ Υ Ω

Ν

Η Σ

Ο μηχανισμός της καταστροφής Το τουρκικό πογκρόμ της 6ης - 7ης Σεπτεμβρίου 1955 και ο αφανισμός της ελληνικής κοινότητας της Κωνσταντινούπολης

t ia . g r ν.g re e

«εκεβι c' est la vie» Η 4n Διεθνής Έκθεοη Βιβλίου στη Θεσοαλονίκη έκλεισε τις πύλες της έχοντας κερδίσει το στοίχημα. Πέτυχε να είναι όλοι εκεί. Να έχει κόσμο, να έρθει ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας, να έχει μερι­ κούς καλούς ξένους καλεσμένους, ευπρόσωπες ξένες αντιπροσω­ πείες και πολλούς θεσσαλονικείς επισκέπτες στη διάρκεια του σαββατοκύριακου. Και επιπλέον η σημαντικότερη καινοτομία της έκθεσης: η κυκλοφορία καθημερινού free press με νέα και σχό­ λια. Ευτυχισμένη η διευθύντρια του ΕΚΕΒΙ Κατρίν Βελισσάρη, για την επιτυχία εισέπραξε και την καλύτερη ατάκα από τον Ιεροκλή Μιχαηλίδη, κατά την τελ ε τ ή των εγκαινίων: «ΕΚΕΒΙ e' est la vie».

Ο Αλάα ΕΑΑοουάνι ο πιό λαμπερός καλεσμένος της έκθεσης Θεσσαλονίκης

Γκρίνιες Η απόφαση του βήματος να διανείμει μαζί με την εφημερίδα μια ολόκληρη σειρά καλοτυπωμένων τόμων σύγχρονης λογοτε­ χνίας προκάλεσε πλήθος συζητήσεων. Οι ομιλητές και άλλοι συζητητές στη διάρ­ κεια των οργανωμένων συζητήσεων στην Έκθεση της Θεσσαλονίκης αναφέρθηκαν πολλές φορές σε αυτό. Ορισμένοι με σκε­ πτικισμό, άλλοι κρούοντας τον κλωδωνα για φανταστικούς ή μη κινδύνους. Όμως αυτό το γεγονός δεν συμβαίνει μόνο στη χώρα μας. Έχει συμβεί ήδη σε μεγάλες χώρες της Ευρώπης, Ισπανία, Ιταλία κ.α. Η αγορά έχει τους δικούς της ρυθμούς και νόμους. Σίγουρα το καθεστώς διάδοσης των βιβλίων αλλάζει. Κι αυτό σημαίνει ανακατατάξεις και αλλαγές. Όμως οι εκδό­ τες και οι βιβλιοπώλες αντί να ζητούν προ­ στασία από το κράτος καλό είναι να

σκεφτούν τη γενικότερη κρατική πολιτική για το βιβλίο. Το κράτος δεν μπορεί να πα­ ρεμβαίνει στην αγορά υπέρ κάποιων ομάδων. Όσοι βρισκόμαστε στο χώρο του βιβλίου ας δούμε πώς θα προσαρμο­ στούμε στις νέες συνθήκες. Μ.

Οι πραγματικοί μπεστ-σελερίστες Ποιοι ξένοι πούλησαν τα περισσότερα βι­ βλία στην Έκθεση της Θεσσαλονίκης; Δύο ρώσοι μοναχοί με εκδόσεις γύρω από θέ­ ματα ορθοδοξίας και άλλα σχετικά ξεπού­ λησαν όλη την πραμάτεια τους, σε πείσμα άλλων ξένων εκδοτικών οίκων που μετά βίας πουλούσαν ένα ή δύο βιβλία. Ν.

Το πραγματικό ερώτημα Το νούμερο που δεν θα μάθουμε ποτέ εί-

Τα βιβλιοπωλεία σήμερα Π ο ιο ς ε ίν α ι ο σ η μ ερινό ς τύπος αγ ο ρασ τή βιβλίων; Σ ύ μ φ ω ν α με τη ν έρ ε υ ν α τη ς M e tro n A nalysis για τη σ υμ π ερ ιφ ο ρ ά κ α ι τ ις απ ό ψ εις του έλ λη να κα τα να λ ω τή - αγορασ τή βιβλίων, ο τε λ ε υ τα ίο ς ε ίν α ι ν έ ο ς κ ά ­ τω τω ν 4 0 , α γ ο ρ ά ζε ι έν α μόνο βιβλίο σε κ ά θ ε επ ίσ κεψ ή του στο β ι­ βλιοπωλείο, έ χ ε ι π ρ οαποφασίσει ποιο θα α γ ο ράσ ει και ε π ιζη τεί β ι­ βλιοπωλείο μ ε π λ η ρότητα, φ ιλ ικ ό περιβάλλον, κ α φ έ κ αι αν αγνω σ τή­ ριο. Ο ι βιβλιοπ ώλες ας λά β ου ν υπόψη το υς α υ τέ ς τ ις δ ια σ τά σ εις .

<0 ΙΟΥΝΙΟΣ 2007

ναι το πόσα βιβλία πωλούνται κατ' έτος. Ένα στοιχείο που το ξέρει ο κάθε εκδό­ της για τον εαυτό του και ο κάθε βιβλιο­ πώλης για τα βιβλία που πούλησε. Το σύ­ νολο είναι άγνωοτο. Και αν δεν συνεννοηθούν βιβλιοπώλες και εκδότες, δεν θα το μάθουμε ποτέ. Δεν το καταλαβαί­ νω, γιατί αλλού γίνεται; Μήπως συμφέ­ ρει κάποιους αυτή η κουτοπονηριά και συντηρείται έτσι αυτή η μικρο-συντεχνιακή αντίληψη οτο βιβλίο; Ν.

μπεργκ, Άρτουρ Γιαπέντύπωσαν μια καρτούλα με τρεις αγελάδες -σ ή­ μα κατατεθέν της χώρας τους. Φανταστείτε την α λα ελληνικά έκδοσή της: καρτούλα με τρία γαϊδουράκια ή τρεις κατσικούλες και πίσω τα ονόματα τριών ελλήνων συγ­ γραφέων... Ούτε να το σκέφτομαι. Λ.

Αν μπορούμε να ίο κάνουμε...

Μόνον οι Ολλανδοί... ...θα μπορούσαν να το κάνουν αυτό. Οι τρεις Ολλανδοί συγγραφείς που βρέθη­ καν στην Έκθεση της Θεσσαλονίκης για να προωθήσουν τα βιβλία τους -Αμπντελκάντερ Μπενάλι, Άρνον Γρούν-

Στην Ολλανδία οι οργανωτές της εθνικής έκθεσης βιβλίου παραγγέλνουν και τυ ­ πώνουν ένα βιβλίο σε 1,1 εκατομμύρια αντίτυπα και το προσφέρουν δωρεάν σε όποιον επισκέπτη της έκθεσης αγοράσει βιβλία πάνω από ένα ορισμένο ποσό, της

1

ΞΕΝΗ Λ Ο ΓΟ ΤΕ Χ Ν ΙΑ

WILLIAM HOPE HODGSON

WILLIAM HOPE HODGSON

Το σπίτι στα σύνορα του κόσμου

ΤΟ ΣΠΙΤΙ ΣΤΑ ΣΥΝΟΡΑ ΤΟΥ ΚΟΣΜΟΥ

to Δ εύτερη έκδοση

Ένα απομονωμένο σπίτι με σκοτεινή φήμη στην Ιρλανδία πολιορκείται από βδελυρά όντα ενός άλλου κόσμου που αναδύονται από μια κρυμμένη άβυσσο... Ένας Αναχωρητής ταξιδεύει στο μέλλον μέχρι την καταστροφή του ηλιακού συστήματος και πέρα απ’ αυτήν... Ακατονόμαστοι κίνδυνοι παραμονεύουν στο σύνορο που χωρίζει την πραγματικότητα που νομίζουμε ότι γνωρίζουμε από την άλλη, τη φρικτή κι αλλόκοτη, που επιμένουμε να αγνοούμε.

...ένα βιβλίο από την αφρόκρεμα των κλασικών έργων. Η. Ρ. Lovecraft

Ετοιμάζεται στην ίδια σειρά:

W ILLIAM HOPE HODGSON Οι φ ά κ ε λ ο ι του Κ α ρ ν ά κ ι ________________ εκδόσεις πορτοκάλι ----------------------------

t**°°

εκδόσεις

[

δ ι α β α ζ ω Σ Χ Ο Λ Ι Α

]

τάξεως των 20 ή 25 ευρώ. Με αυτό το βιβλίο οτο χέρι μπορούν να ταξιδεύουν δωρεάν οτα μαζικά μέοα συγκοινωνίας για τις μέρες που διαρκεί η έκθεση. Πέ­ ρυσι 400.000 Ολλανδοί, από το 1,1 εκ. αντίτυπα που μοιράστηκαν, χρησιμοποίη­ σαν αυτή τη δυνατότητα. Αυτά ανέφερε ο εκδότης Νώντας Παπαγεωργίου στη συζήτηση για τη βιβλιοπαραγωγή και νο­ μίζω ότι αποτελούν μια ωραία ιδέα για την επόμενη, πέμπτη έκθεση της Θεσσα­ λονίκης. Ν.

Το υπόλοιπο 6% τι κάνει; Στη συζήτηση για τη βιβλιοπαραγωγή αναφέρθηκε ότι στη Νορβηγία, σε μια έρευνα, διαπιστώθηκε ότι ...μόνον το 94% διαβάζει. Αποφάσισαν λοιπόν να ορ­ γανώσουν εκστρατεία να πείσουν το υπόλοιπο 6% να αγοράσει ένα τουλάχι­ στον βιβλίο! Σενάριο επιστημονικής φα­ ντασίας για μας. Ν.

Ευρωπαίοι εκδότες Περίπου 22.268 εκατομμύρια ευρώ είναι το ετήσιο εισόδημα των εκδοτών σε όλη την Ευρώπη, σύμφωνα με στοιχεία της πρόσφατης έρευνας που διεξήγαγε η Ομοσπονδία Ευρωπαίων Εκδοτών (FEP). Στον αριθμό των 620.133 ανέρχονται ετησίως οι νέες εκδόσεις, ενώ συνολικά οι τ ί­ τλοι που βρίσκονται σε κυκλοφορία είναι 3.959.000 και επιμερίζονται ως εξής: Αγ­ γλία 1.125.000, Γερμανία 1.000.000, Γαλ­ λία 498.000, Ιταλία 491.000, Ισπανία 276.000. Το 78% της παραγωγής των εκδοτών διατέθηκε απευθείας στα βιβλιο­ πωλεία. Τέλος, ο αριθμός των ατόμων που απασχολούνται στην εκδοτική βιομη­ χανία είναι 123.000. κ.

<θ ΙΟΥΝΙΟΣ 2007

Στον Αλαβέρα το κρατικό βραβείο; Αντε, να τελειώνουμε σιγά-σιγά με τις εκ­ κρεμότητες. Σε λίγες μέρες, στις 7 Ιου­ νίου, λένε οι πληροφορίες, θα ανακοινώ­ σει το υπουργείο Πολιτισμού τα κρατικά λογοτεχνικά βραβεία για το 2005! Επειδή ήδη η καθυστέρηση είναι μεγάλη, θα ανακοινωθούν ταυτόχρονα με τους νικη­ τές και οι short list. Το φθινόπωρο θα γί­ νει η ίδια διαδικασία για τα βιβλία του 2006, για να μπούμε στη σωοτή σειρά. Στο χώρο του βιβλίου κουβεντιάζεται ήδη το όνομα του Μεγάλου Βραβείου Λογοτε­ χνίας για το 2005. Κι αυτό που ακούγεται πιο επίμονα είναι του θεσσαλονικιού Τη­ λέμαχου Αλαβέρα. Για να δούμε... ο. Σ.

Διαμαρτυρία για τις σχολικές βιβλιοθήκες Από τις 18-29 Ιουνίου η Πανελλήνια Ομο­ σπονδία Εκδοτών Βιβλιοπωλών αρχίζει μια καμπάνια για την ανυπαρξία των σχολικών βιβλιοθηκών. Η εδώ και μερικά χρόνια (στην πράξη) εγκατάλειψη του θεσμού, η ανυπαρξία υπευθύνων, η μη ανανέωση του καταλόγου βιβλίων που εμπεριέχονται σε αυτές κ.λπ, κ.λπ. είναι μερικά θέματα που θα συζητηθούν. Οι εκδότες έχουν εύ­ λογο ενδιαφέρον, αλλά το θέμα τούς ξε­ περνάει, καθώς η μελλοντική αναγνωστι­ κή συμπεριφορά των νέων παιδιών εξαρτάται αποκλειστικά από την ύπαρξή τους και το οργανικό δέσιμό τους με τα σχολικά προγράμματα. Θα επανέλθουμε. Δ.

Ανανέωση των Ελληνικών Γραμμάτων 0 εκδοτικός οίκος Ελληνικά Γράμματα ανασυντάσσεται και βαδίζει προς τη νέα επο­ χή του, καθώς διανύει το 50ό έτος της πο­ ρείας του οτο χώρο του βιβλίου. Οι πρό-

Δ I A BA Z Q I Σ X Ο Λ I A

οφατες διοικητικές αλλαγές, που ακολού­ θησαν την ανάληψη του 100% του μετοχι­ κού κεφαλαίου της «Ελληνικά Γράμματα» από τον ΔΟΛ, θέλουν να σηματοδοτήσουν μια προσπάθεια ποιοτικής ανάταξης. Το νέο διοικητικό συμβούλιο της εταιρείας αποτελείται από τους: Νικόλα Πεφάνη, πρόεδρο, Στέργιο Νέζη, διευθύνοντα σύμ­ βουλο, Ιωάννη Μάνο, αντιπρόεδρο και μέ­ λη τους: Σταύρο Ψυχάρη, Παναγιώτη Χρυσικάκη, Νικόλαο Αναστασόπουλο και Κων­ σταντίνο Μίντζηρα. Γενικός διευθυντής της εταιρείας ανέλαβε ο Νίκος Τσουβαλάς, ενώ τη θέση του οικονομικού και διοικητι­ κού διευθυντή ανέλαβε ο Κώστας Τραμπάκουλας, επί χρόνια διοικητικά στελέχη του ομίλου του Δημοσιογραφικού Οργανισμού Λαμπράκη. Υπεύθυνος λογοτεχνίας ανέλα­ βε η φιλόλογος και γνωστή επιμελήτρια Ελένη Κεχαγιόγλου. Ν.

J

Νέος Ξανθούλης Το γνωστό ξανθουλικό ύφος και πάλι στις προθήκες των βιβλιοπωλείων τον Οκτώ­ βριο από τα Ελληνικά Γράμματα. Το νέο του βιβλίο, όπως μαθαίνω, έχει επίκε­ ντρο μια μεγαλοαστική οικογένεια που παρακμάζει σε μια πορεία από το '65 έως σήμερα. Ν.

Καθ' οδόν θα ξαναβρεθούμε και φέτος στην οδό Μαυρομιχάλη 18 για τις εκδηλώσεις με αναγνώσεις ποιημάτων και πεζών που οργανώνει ο Σάμης Γαβριηλίδης με τίτλο «Καθ' οδόν». Στις 4, 18 και 25 Ιουνίου για να ακούσουμε Θανάση Κωσταβάρα, Ηλία Κεφάλα, Γιώτα Αργυροπούλου, Κώστα Κρεμμύδα, Ματίνα Μόσχοβη, τον Πέδρο Ματέο, κ. ά. Ν.

Γλυκερία Γκρέκου

Το θυμωμένο αρκουδάκι Γιατί η καρδούλα του Μάκη, του μικρού αρκούδου, μοιάζει με τρικυμισμένη θάλασσα; Και γιατί, όταν νιώθει έτσι, γίνεται επιθετικός με τους άλλους; noios φταίει για το θυμό του; Πώς ο μικρός αρκούδος φανερώνει τελικά το πραγματικό του πρόσωπο βρίσκοντας διέξοδο στη δημιουργικότητα;

, ι * . * * * ίη

Εικονογράφηση: Σπύροε Γούσηε

|||το £ΐο κ < ίλ ι

_

Λαμβάνω αρκετές επισ τολές με κείμενά σας. Τα διαβάζω Pw

προσεκτικά, αλλά δεν μπορώ να έχω τίποτα παραπάνω από μια απόλυτα προσωπική γνώμη. Οι εκδοτικοί οίκοι είναι αυτοί που αποφασίζουν τι θα εκδώσουν.

Συνεχίζεται με κάποιο τρόπο η συζήτηση για τα κρατικά βραβεία παιδικής λογοτεχνίας.

Καρακίτσο Ανδρέα (μέλος της επιτροπής για τα κρατικά

βραβεία παιδικής λογοτεχνίας, Θεσσαλονίκη), λάβαμε τις απόψεις σας «περί της φύσης και του ρόλου των (κρατικών) βραβείων παιδικής λογοτεχνίας». Για τις καθυστερήσεις της κρίσης όμως της βιβλιοπαραγωγής των ετών 2005 και 2006, για την οποία δεν ευθύνεσ τε εσείς, δεν χρειάζεται να καλύπτετε την ολιγωρία της πολιτείας

(κυβερνητικές αλλαγές, ανα­

σχηματισμοί κ.λπ.). Οι θεσμοί πρέπει να λειτουργούν ανεξαρτήτω ς εξω ­ τερικών πολιτικών ή άλλω ν γεγονότων. Πολλοί από τους κρινόμενους συγγραφείς έχουν ήδη εκδώσει άλλο βιβλίο, και το προηγούμενό τους δεν υπάρχει πια στα βιβλιοπωλεία! Πώς θα ενισχυθείτο βιβλίο; Ενδιαφέρουσα η πρότασή σας τα βραβευθέντα βιβλία να τυπώνονται με κρατικά έξοδα και να μοιράζονται ατα σχολεία.

^

Αρβανίτη Σπυρίδωνα, Γλυφάδα, έλαβα το

κείμενό σας με τίτλο «Η κοντράδα μου». Τα υπόλοιπα θα τα πούμε τηλεφωνικά.

Εκδόσεις Ελεγεία, Άρτα, όμορφη η εκδοτική σας αρχή

πάνω στην ποίηση του ρώσου ποιητή Αρσένι Ταρκόφσκι (Πουλιά ταξίδευαν στο δρόμο μας), πατέρα του διάσημου σκηνοθέτη Αντρέι Ταρκόφσκι. Εσωτερικός λόγος, ένταση που στροβιλίζεται γύρω από την πνευματική διάσταση της ζωής και το χρέος προς τη ζωή χαρακτηρίζουν την ποίησή του, που σε πολλά θυμίζει τις κινηματογραφικές εικόνες του γιου του, Αντρέι, δείγμα της επιρροής που άσκησε πάνω του. Αναζητήστε το στην Αθήνα από τις εκδόσεις Παρασκήνιο, ή απευθείας από τον εκδοτικό οίκο, 26810-78700.

Υγιαίνω, το αυτό επιθυμώ και δΓ υμάς

ο myvHitK

1ο

ΙΟΥΝΙΟΣ 2007

ΕΠΙΛΟΓΕΣ ΑΠΟ ΤΗΝ ΠΑΓΚΟΣΜΙΑ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ

Τα υπόγεια του Βατικανού

Το Γο σύντομο καλοκαίρι ης : αναρχίας

Ε Κ ΔΟ Σ ΕΙ Σ ΟΔΤΡΣΣΕ

ΟΑΥΣΣ Ε Α Σ

ΑΝΑΤΥΠΩΘΗΚΑΝ: το μ ας

MAN Οι Μττούντενμττροκ

γ κ τ ς τ α β ΦΛΩΜΠΕΡ

Η αισθηματική αγωγή

ΚΥΚΛΟΦΟΡΟΥΝ ΕΠΙΣΗΣ:

ΓΟΤΑΦ Το δωμάτιο του Τζάκομπ · Μέχρι το φάρο · Ένα δικό σου δωμάτιο ΑΕΣΙΝΓΚ Η καλή τρομοκράτισσα τομας MAN Οι εξομολογήσεις του απα­ τεώνα Φέλιξ Κρουλ το ινι ΜΟΡΙΣΟΝ Το τραγούδι του Σόλομον ρομπερτ ΜΟΪΖΙΛ Ο άνθρωπος χωρίς ιδιότητες λ ο ϊις ΜΠΟΪΝΙΟΪΕΑ Η τελευταία πνοή αλφρεντ ΝΤΕΜΠΛΙΝ Βερολίνο Αλεξάντερπλατς τ ζο .\ ΝΤΟΣ ΠΑΣΟΣ USA (Ο 42ος παράλληλος · 19Ί9·Ταπολλάλεφτά) πιερ παοαο ΠΑΖΟΛΙΝΙ Τα παιδιά της ζωής π ο ζ ε φ ΡΟΤ Οβουβός προφήτης γέρτρουδη ΣΤΑΪΝ Η αυτοβιογραφία της Άλις Τόκλας ρομπερτ λ ο ϊις ΣΤΗΒΕΝΣΟΝ Οι περιπέτειες του Ντέιβιντ Μπάλφουρ (Απαγωγή · Κατριόνα) βιρτζιμα

ντορις

ΒΙΒΛΙΟΠΩΛΕΙΟ: ΣΤΟΑ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ, ΠΕΣΜΑΖΟΓΛΟΥ 5 · ΤΗΛ. 210 3212111

www.odisseas.gr · info@odisseas.gr

της Όλγας Σέλλα

ύο εκθέσεις Βιβλίου, π 3 0 ή Γιορτή στην Αβήνα, που διοργάνωσε ο / \

ΣΕΒΑ, και η 4η Διεθνής Έκθεση Βιβλίου Θεσσαλονίκης κυριάρχησαν το Μάιο στο χώρο του Βιβλίου. Η πρώτη, στον πεζόδρομο της Διο­

νυσίου Αρεοπαγίτου, συγκέντρωσε πάλι τους λάτρεις του Βιβλίου αλλά και του ωραιότερου πεζόδρομου της Αθήνας, που συνδύασαν το τερπνόν μετά του ωφελίμου. Στη Θεσσαλονίκη τα πράγματα συνδυάζουν τον επαγγελματι­ σμό αλλά και τη γιορτή. Με πλήθος εκδηλώσεων (1 5 0 , ζωή να 'χουν, μας ξελίγωσαν και φέτος!), με Βιβλία, συγγραφείς αλλά και παρουσιάσεις στατι­ στικών στοιχείων για τη συμπεριφορά των αναγνωστών αλλά και το ρυθμό της ΒιΒλιοπαραγωγής, ο επισκέπτης φεύγει χορτασμένος και με πλήρη εικό­ να για τη διεθνή ΒιΒλιοπαραγωγή και τις τάσεις του Βιβλίου.

φ 2 5 AllOlfliOU_____________________________________________________ Ήταν μια μεγάλη σύναξη η εκδήλωση της απονομής των βραβείων του Διαβάζω. Και παρότι μια μικρή ψιχάλα μετά την απονομή έσπρωξε τους συγκεντρωμένους προς το στεγασμένο χώρο του αίθριου του Μουσείου Μπενάκη, το κέφι δεν μειώ­ θηκε, ούτε η οινοποσία. Και του χρόνου!

_____________________________________________ ?-6-ΑπριηιΌ_υ_φ Μια νέα εκδοτική σειρά εγκαινιάζεται στο Πανεπιστήμιο του Γέιλ. Θα φέρει τον τίτλο «Παγκόσμια Δημοκρα­ τία των Γραμμάτων Σεσίλ και Θεόδωρου Μαργέλου». Το ζεύγος Μαργέλου έκανε τη δωρεά, χάρη στην οποία στις εκδόσεις του πανεπιστημίου θα δημιουργηθεί μια λογοτεχνική και μεταφραστική σειρά με πα­ γκόσμιο ενδιαφέρον. Το πιστοποιούν και τα ονόματα που περιλαμβάνονται στη λίστα των επιμελητών: Ορχάν Παμούκ, Ουμπέρτο Εκο, Ελί Βίζελ κ.ά. Στα πρώτα βιβλία της σειράς περιλαμβάνεται, μεταξύ άλλων, και έκδοση με επιλεγμένα ποιήματα της Κικής Δημουλά. Μια εξαιρετική πρωτοβουλία.

Φ 5 Mgi<?g_________________________________________________________________ Το 'χει το ριζικό του υπουργού Πολιτισμού, κάθε φορά που έχει στο πρόγραμμά του εγκαίνια της έκθεσης βιβλίου να τον περιμένει εκεί μια διαδήλωση. Φέτος, κοντά στην εξέδρα των επισήμων ήταν συγκεντρω­ μένοι οι συμβασιούχοι υπάλληλοι του υπουργείου Πολιτισμού, που διεκδικούν τη μονιμοποίησή τους. Κα­ τά τα άλλα, τα εγκαίνια ακολούθησαν τη συνήθη διαδρομή τους, με χαιρετισμούς των επισήμων από την πολιτεία (Γιώργου Βουλγαράκη, Νικήτα Κακλαμάνη) και την ομιλία του προέδρου του ΣΕΒΑ (Μάκη Παντελέσκου). Και, φυσικά, η βραδιά των εγκαινίων ολοκληρώθηκε με την ξενάγηση των επισήμων σε μερικά

12

ΙΟΥΝΙΟΣ 2007

από τα περίπτερα της 30ής, φέτος, Γιορτής Βιβλίου και τη δεξίωση στο «Διόνυσο». Φέτος όμως η Γιορτή Βιβλίου φιλοξένησε και ενδιαφέρουσες εκ­ δηλώσεις για τον τρόπο προβολής του βιβλίου και τις νέες τάσεις διάδοσης της γραφής και της ανάγνωσης. Από τις πιο πετυχημένες εκδηλώσεις ήταν εκείνη που αφορούσε τα blogs, ένα από τα νέα μέσα επικοινωνίας και γρα­ φής. Στον αντίποδα, με πολύ λίγο κόσμο στους ακροατές και με παντελή την απουσία εκδοτών και βιβλιοπωλών, η συζήτηση για το βιβλίο στον ξέ­ νο τύπο. Αυτή η παράδοση (να μην κοιτάμε έξω από την πόρτα μας) δεν λέει να σπάσει...

_________________________________________________5 Μαΐου ^ Καιρός ήτανε! Το υπουργείο Πολιτισμού ανακοίνωσε τα βραβεία λογοτεχνικής μετάφρασης για το 2005. Τυχεροί ήταν ο Αχιλλέας Κυριακίδης, για τη μετάφραση των «Απάντων» του Μπόρχες, και η Paola Marla Mlnucci για τη μετάφραση έργου του Οδυσσέα Ελύτη στα ιταλικά. Η επιτροπή για τα βραβεία λογοτεχνι­ κής μετάφρασης (πρόεδρος είναι ο Αρης Μπερλής) ανακοίνωσε και τα βιβλία που έφτασαν μέχρι την τ ε ­ λική κρίση. Short list και βράβευση μαζί, δηλαδή. Κάλλιο αργά...

εκδόσεις ΕΠΙΚΕΝΤΡΟ·εκδόσεις ΕΠΙΚΕΝΤΡΟ·εκδόσεις ΕΠΙΚΕΝΤΡΟ·εκδόσεις ΕΠΙΚΕΝΤΡΟ ΒΙΒΛΙΑ ΠΟΙΟΤΗΤΑΣ-ΒΙΒΛΙΑ ΠΟΙΟΤΗΤΑΣ-ΒΙΒΛΙΑ ΠΟΙΟΤΗΤΑΣ-ΒΙΒΛΙΑ ΠΟΙΟΤΗΤΑΣ-ΒΙΒΛΙΑ PAULO FREIRE ΛΕΚΑΕΠΙΣΤΟΛΕΣ ΠΡΟΣ -----ΕΚΕΙΝΟ ΥΣ I 1ΤΟΛΜΟΥΝ ΝΑΔΙΔΑΣΚΟΥΝ

Η ανθρωπιστική παιδεία στη σύγχρονη εκπαίδευση

ηολικού γρομμαιισμου

ςπυρος ραςης

I ΑΝΘΡΟΠϋΣΤΙΚΗΠΑΙΔΕΙΑ ΤΗΣΥΓΧΡΟΝΗΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ

ΑΝΑΔΟΜΏΝΤΑΣ' Σ ΤΑΚΕΙΜΕΝΙΚΑΕΙΔΗ ΤΟΥΣΧΟΛΙΚΟΥ’ΓΓΡΑΜ ί ΜΑΤΙΣΜΟΥ

ΑΘΗΝΑ: Κιάφας 5, ΤΚ10678·τηλ.: 2103811077* Fax: 2103811086-ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ: Καμβουνίων9, ΤΚ54621 · τηλ.: 2310256146* Fax: 2310256148 www.eplkentro.gr e-mail: epikentro@epikentro.gr

ΘΑ ΒΡΕΙΤΕ ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΜΑΣ ΣΕ ΟΛΑ ΤΑ ΕΝΗΜΕΡΩΜΕΝΑ ΒΙΒΛΙΟΠΩΛΕΙΑ

Δ Ι Α Β Α Ζ Ω ]

ΑΠΟ

Μ Η Ν Α

ΣΕ

ΜΗ Ν Α

Φ 10 Μαΐου_________________________________________________ Διαβάζουμε στην Καθημερινή·. 0 Κερκ Ντάγκλας, που συμπλήρωσε το 90ό έτος της ηλικίας του, έγραψε το 9ο βιβλίο του, το οποίο δήλωσε ότι θα είναι το τελευταίο του. Τίτλος του Ας το πάρουμε απόφαση και πραγματεύεται το θέμα του θανάτου, με οτοχασμό αλλά και χιούμορ. Αυτό που κυρίως επιδιώκει και επι­ θυμεί είναι να βοηθήσει φτιάχνοντας παιδικές χαρές. «Στα 90, βλέπεις πίσω και συνειδητοποιείς πόσο εγωι­ στής ήσουν στα νιάτα σου, πόσο αηορροφημένος από τον εαυτό σου και την καριέρα σου. Το πιο σπου­ δαίο που μπορεί να κάνει κανείς μεγαλώνοντας είναι κάτι για τα παιδιά».

_______________________________________________14 Μαΐου φ Αφίξεις και ματαιώσεις επισκέψεων. 0 γάλλος δημοσιογράφος και συγγραφέας Πιερ Ασουλίν (έγραψε το εξαιρετικό Ξενοδοχείο Lutetia, που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Πόλις) ήρθε στην Ελλάδα για να παραλάβει το Athens Prize fo r Literature, που απο­ φάσισε να του απονείμει η επιτροπή του λογοτεχνικού περιοδικού (δείκατα. Ηρθε, μί­ λησε με δημοσιογράφους, χάρηκε τον ήλιο, πήρε το βραβείο του και το δώρο της Montblanc, πήρε και τα 5.000 ευρώ που ήταν το έπαθλό του και επέστρεψε ευτυχής στην πατρίδα του να συνεχίσει την ενασχόλησή του με το blog του. Αντιθέτως, ο νο­ μπελίστας Ίμρε Κέρτες δεν κατάφερε να έρθει στη εκδήλωση που διοργάνωνε προς τιμήν του η ουγγρική πρεσβεία, θα ήταν η πρώτη φορά που θα επισκεπτόταν τη χώ­ ρα μας, και για μας η πρώτη φορά ν' ακούσουμε από κοντά τις απόψεις ενός σημα­ ντικού συγγραφέα.

Φ 14 Μαΐου__________________________________________ Ο χορός των βραβεύσεων των περιοδικών ολοκληρώθηκε με την εκδήλωση απονομής που διοργάνωσε το περιοδικό (δε)κατα στη Στοά Σπυρομήλιου. Ήταν μια διαφορετική εκδήλωση. Από τις πιο ωραίες στιγμές της βραδιάς ήταν η συγκίνηση και η έκπληξη της Δήμητρας Κολλιάκου, όταν ο πρόεδρος της επιτροπής Θανάσης Βαλτινός ανακοίνωσε ότι το βιβλίο της Θερμοκρασία δωματίου (εκδ. Πατάκης) κερδίζει το βραβείο. Και του χρόνου!

_________________________________________________ 17 Μαΐου # Η εκδοτική Αθήνα μετακόμισε για 4 μέρες στη Θεσσαλονίκη, για να συμμετάσχει στην 4η Διεθνή Εκθεση Βιβλίου, που διοργανώνει το ΕΚΕΒΙ και η HELEXP0. Έστησε περίπτερα, άπλωσε τα βιβλία της, διοργάνωσε εκδηλώσεις, και βεβαίως ξεναγήθηκε στα μπαράκια και στα εστιατόρια της Θεσσαλονίκης. Ένα διεθνές ρα­ ντεβού του βιβλίου που είναι πλέον θεσμός και μάλιστα με φανατικούς επισκέπτες. Τα παραλειπόμενα, στη στήλη του επόμενου μήνα...

14-

ΙΟΥΝΙΟΣ 2007

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΠΑΤΑΚΗ

ΦΙΛΙΠΠΟΣ ΦΙΛΙΠΠΟΥ

ΜΑΡΙΑ ΜΗΤΣΟΡΑ

Ο θάνατος του Ζορμπά

Άννα, να ένα άλλο

ΜΥΘΙΣΤΟΡΗΜΑ Το εμβληματικό έργο της Μαρίας Μήτσορα σε νέα, Αίγινα, Αύγουστος του 1941. Γερμανική κατοχή και αγώνας για την επιβίωση. Στο σπίτι του Καζαντζάκη καταφτάνει ο Ζορμπάς, για να του προτείνει να επαναλειτουργήσουν το λιγνιτωρυχείο της Μάνης και

αναθεωρημένη έκδοση. «Υπήρχε μία μέρα έξω, που δεν έμπαινα πουθενά. Ούτε σε φυλακή ούτε σε κλινική έμπαινα, γιατί μόλις είχα βγει έξω από ένα Πένθιμο Σύστημα».

να αναβιώσουν τις παλιές καλές μέρες. Την ίδια ε­ ποχή, τον ερημίτη της Αίγινας επισκέπτονται η Γα­ λάτεια, η πρώην γυναίκα του, ο Άγγελος Σικελιανός, ο Κώστας Βάρναλης, η Μελίνα Μερκούρη, και μερικά άλλα πρόσωπα: ο Οδυσσέας Ελύτης, ο Ν ί­ κος Καββαδίας, ο Παντελής Πρεβελάκης...

Τ ΗΛ ΕΦΩ ΝΑ Ε Π Ι ΚΟ Ι ΝΩ Ν ΙΑ Σ : Αθήνα: 210.38.11.850, 210.38.31.078, Θεσσαλονίκη: 2310.70.63.54, 2310.70.67.15 e-m ail: info@ patakis.gr-

Μ.Μ.

Βιβλιοπαραγωγή

2006 νακοινώθηκε από το ΕΚΕΒΙ η βιβλιοπαραγωγή για το 2006, η οποία ήταν εντυπωσιακή σε αριθμούς. 9.200 τίτλοι είδαν το φως της ημέρας, σημειώνοντας αύξηση κα­ τά 9,1% σε σύγκριση με το 2005. Όμως το μισό περίπου της αύξησης αποδίδεται στο φαινόμενο της παρα­ γωγής και διανομής βιβλίων μέσω του τύπου. Τα μη λογοτεχνικά βιβλία κα­ ταλαμβάνουν την πρώτη θέση με 56,7%, ακολουθούν τα παιδικά βιβλία με 22,4% και η λογοτεχνία με 20,7%. Τα μη λογοτεχνικά βιβλία διαχωρίζο­ νται σε αυτά των θεωρητικών επιστη­ μών με 24,9%, των γενικών και πρα­ κτικών βιβλίων με 10,1%, των εκπαι­ δευτικών βοηθημάτων με 8,6%, θετι­ κών και εφαρμοσμένων επιστημών με 6,3%, των βιβλίων τέχνης με 24,9% Η παραγωγή μεταφρασμένων βι­ βλίων εξακολουθεί να είναι υψηλή, καταλαμβάνοντας το 44% της βιβλιοπαραγωγής. Τα περισσότερα, βεβαίως, από τα αγγλικά (53,2%) και ακολουθουν τα γαλλικά (12,3%), τα γερμανικά (5,3%), τα ιταλικά (5%) και

Α Ε Θ Ν ΙΚ Ο ΚΕΝΤΡΟ Β ΙΒ Λ ΙΟ Υ

τα ισπανικά (4%). Είμαστε η χώρα όπου εκδίδονται τα περισσότερα με­ ταφρασμένα βιβλία σε σύγκριση με την υπόλοιπη Ευρώπη. Στις θεωρητικές επιστήμες τη μερίδα του λέοντος καταλαμβάνουν τα βι­ βλία δικαίου. Στη λογοτεχνία η ελλη­ νική διατήρησε τα πρωτεία, 890 τ ί­ τλοι έναντι 753 της ξένης. Σημείωσε όμως κάμψη κατά 5,9% σε σχέση με το 2005. Εκδόθηκαν 332 νέα μυθι­ στορήματα και 264 ποιητικά βιβλία (!), ενώ 159 τίτλοι αφορούσαν διηγή­ ματα και μικρά πεζά. Τα παιδικά βιβλία διπλασίασαν μέσα σε έξι χρόνια τον αριθμό των τίτλων τους, με πρώτα τα βιβλία για την προσχολική ηλικία. Να σημειώσουμε, τέλος, ότι αναπάντεχη ήταν η αύξη­ ση των βιβλίων τέχνης με 636 τί­ τλους μέσα στο 2006. Όσον αφορά τους εκδότες που εξέ­ δωσαν έστω κι έναν τίτλο μέσα στο 2006, έφθασαν αισίως τους 730, στους οποίους περιλαμβάνονται και νομικά πρόσωπα του δημοσίου και κοινωφελείς οργανισμοί. ■

Έρευνα:

0 αγοραστής βιβλίων

Σ

ημαντικά συμπεράσματα είχε η έρευνα για την καταναλωτική συμπεριφορά του κοινού των βιβλιοπωλείων, που διεξήχθη από τη Metron Analysis για λογαριασμό του ΕΚΕΒΙ. Σύμφωνα με αυτήν, το βιβλιοπωλείο παραμένει ο προσφιλής τόπος αγοράς του βιβλίου,

16

ΙΟΥΝΙΟΙ 2007

Μόνον ένα 5,7% κατέφυγε στο Ίντερνετ για αγορά βιβλίου, Όμως ο τύπος του καταναλωτή βιβλίου αλλάζει ριζικά, καθώς ο νέος αγοραστής μπαίνει στο βιβλιοπωλείο προαποφασισμένος κατά 80% για το τι βιβλίο θα αγοράσει. Μόνον ένα 14% υποκύπτει στον πειρασμό

σότερα από 13. Το 39,4% επισκέπτε­ ται το συγκεκριμένο βιβλιοπωλείο 2-3 φορές το μήνα. Το 53,7% δεν μένει μέ­ σα πάνω από 15 λεπτά και το 31,3% όχι παραπάνω από 30. Συμπερασμα­ τικά, ανάμεσα στο βιβλιόφιλο κοινό διακρίνουμε τα χαρακτηριστικά: αγο­ ράζει προαποφασισμένα βιβλία (ση­ μείωση: ανεβαίνει ο ρόλος της διαφή­ μισης, των περιοδικών σαν το Διαβά­ ζω, των ενθέτων των εφημερίδων, των ηλεκτρονικών ενημερωτικών site), έχει λίγο χρόνο και λίγα χρήματα, α­ φού αγοράζει πάντα σχεδόν ένα μόνο βιβλίο. Στην ερώτηση «τι θα θέλατε α­ πό ένα καλό βιβλιοπωλείο;» η απά­ ντηση ήταν: ευχάριστο, φιλικό περι­ βάλλον με καφέ και αναγνωστήριο και πληρότητα τίτλων. Αναλυτικά και τις δύο εκθέσεις μπορείτε να τις βρείτε στο www.ekebi.gr. ■

των άλλων τίτλων. Η έρευνα, που πραγματοποιήθηκε σε 1.000 πελάτες 78 επιλεγμένων βι­ βλιοπωλείων ανά την Ελλάδα, πρόσφερε καινούργια στοιχεία. Το κοινό που επισκέπτεται το βιβλιοπωλείο είναι κατά βάση νεανικό: 68% είναι μέχρι 44 ετών, ενώ ο μ.ο. ηλικίας εί­ ναι 39 ετών. Οι γυναίκες είναι πιο φανατικές, καθώς υπερέχουν με 56% έναντι 44%. Οι περισσότεροι πελά­ τες (63%) αγοράζουν μόνον ένα βι­ βλίο κατά την επίσκεψή τους, ώστε ετησίως να δίνουν έναν μ.ο. 21 αγορασθέντων βιβλίων (εννοείται ότι οι φανατικοί αγοραστές ανεβάζουν το μέσο όρο). Οι καταναλωτές αγοράζουν κυρίως ελληνική λογοτεχνία. Οι μισοί από τους ερωτηθέντες αγοράζουν 1-13 βι­ βλία το χρόνο και οι υπόλοιποι περισ­

- J %

7 C \

_

Χ * υΓ

Η Ελλάδα, η Ευρώπη, ο κ όσμος με τα μάτια ε νό ς διάσημου εμιγκρέ. έ. λ

®

7

'

ο · *

Κυκλοφορεί από τις

εκδόσεις ρ κδ ό π ρ

\ηλέκψα\

[

]

δ ι α β α ζ ω

Ρ Ε Π Ο Ρ Τ Α Ζ

www.diavaseme.gr εκίνησαν ως συμμαθητές στα ■ β σεμινάρια κριτικής βιβλίου του Εθνικού Κέντρου Βιβλίου (ΕΚΕΒΙ). Έγιναν γρήγορα παρέα, ανακα­ λύπτοντας ότι έχουν ένα κοινό «βί­ τσιο», το διάβασμα. Αυτό τους οδή­ γησε να φτιάξουν ένα site και να δη­ μοσιεύουν τις κριτικές τους. Το www.diavaseme.gr δημοσιεύει κριτι­ κές μη επαγγελματιών κριτικών. Και καλεί όποιον θέλει να προστεθεί στην παρέα τους. Το διάβασμα και η παρουσίαση - κριτική βιβλίων ενώνει αυτή την, κατά άλλα ανομοιογενή, παρέα και της δίνει δύναμη να προ­ χωρήσει. Τα μέλη της ανήκουν σε διαφορετικές γενιές, αφού η πιο μι­ κρή της παρέας είναι 27 και ο πιο με­ γάλος 57 χρόνων. Οι ίδιοι αυτοσυστήνονται: «Αν και το ποιος είναι ο καθένας μας θα το αντιληφθείτε καλύτερα μέσα από τα γραπτά μας, θεωρούμε χρήσιμο να πούμε δυο λόγια σχετικά με την ομά­ δα μας, τουλάχιστον για όσα είναι γνωστά και μετρήσιμα στη γλώσσα του κόσμου που ζούμε. Μεταξύ μας μ μ

λοιπόν θα βρείτε: Μια σύμβουλο με­ ταπτυχιακών σπουδών στο New York College. Μία πτυχιούχο Αγγλι­ κής Φιλολογίας και υπότροφο του ΙΚΥ για διδακτορικό στις θεατρικές σπουδές στο Πανεπιστήμιο Αθηνών. Έναν τελειόφοιτο Θεολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών και μια πτυ­ χιούχο του Οικονομικού της Νομικής του Πανεπιστημίου της Αθήνας. Μία καθηγήτρια ελληνικής φιλολογίας, έναν πρώην επιχειρηματία και συ­ νταξιούχο ιπτάμενο φροντιστή Ο.Α. και μία ιστορικό τέχνης. Κοντά στην ομάδα μας θα βρίσκεται και η κ. Ελέ­ νη Σβορώνου, η οποία εργάζεται στη WWF Ελλάς, ως υπεύθυνη Περιβαλ­ λοντικής Εκπαίδευσης. Γράφει βιβλία για παιδιά, αρθρογραφεί στην παιδι­ κή εφημερίδα Ερευνητές και διδάσκει Δημιουργική γραφή (παιδικό βιβλίο) στο Εθνικό Κέντρο Βιβλίου».Υπογράφουν λοιπόν: Γαβρίλη Αγγέλα, Δημοπούλου Αφροδίτη, Ζήση Ευμορφία, Ξένος Στέφανος, Πιπερόπουλος Γιώργος, Ρεπαπή Τούλα, Χρίστη Βα­ σιλική. ■

«Μαγικό κουτί»

νέος εκδοτικός οίκος συγγραφέας Νίκος Βλαντής, πρώην διευθυντής του free press Index, άνοιξε πανιά για εκδότης. Ο τίτλος του νέου εκδο­ τικού οίκου είναι το «Μαγικό κουτί». Ο Νίκος ήρθε στα γραφεία με ένα τε­ τρασέλιδο μεγάλο σαν αφίσα, το έντυπο με το οποίο μας συστήνεται.

Ο

13

ΙΟΥΝΙΟΙ 2007

Ο ίδιος γράφει στον πρόλογο ότι το εγχείρημά του είναι δύσκολο να περι­ γράφει'. Ίσως είναι «πράγματα που ξεθάβουμε». Δύο τέτοια μας παρου­ σιάζει για ορντέβρ: Η ζωή μετά τον διάβολο, μια συνοπτική ιστορία της κόλασης γραμμένη από τη συνιδιοκτήτρια του οίκου Μαρία Αεκάκη,

[ δ ι α β α ζ ω !

Ρ Ε Π Ο Ρ Τ A Ζ

και το Α, όπως Αμερική, η αφηγημα­ τική ιστορία μιας υπερδύναμης από τον σκηνοθέτη Δημήτρη Αποστόλου. Κάπου διαφαίνεται ότι ο Βλαντής θα στηριχτεί σε βιβλία μιας προσωπικής ματιάς. Ο ίδιος τα συσχετίζει με τα Bildungsroman και σαν πρότυπο έχει

J

το Ο Βλακοχορτοφάγος του Τζον Μπαρθ, το οποίο και συστήνει στο δικό του κατάλογο. Το ωραίο είναι πως ο Βλαντής δηλώ­ νει ότι δεν ξέρει πού θα το πάει και ζητάει ανθρώπους να ακολουθή­ σουν το ταξίδι του. Λάβετε θέσεις! ■

Gay βιβλιογραφία στα ελληνικά

http://umhomemgrego.blogspot.com να ξεχωριστό, αλλά σχετικά άγνωστο στους πολλούς, blog εδώ και δύο χρόνια καταγρά­ φει τα βιβλία gay θεματικής ή ενδια­

Ε

φέροντος που κυκλοφορούν στην ελληνική γλώσσα. Πάντα ενημερω­ μένο για τις νέες κυκλοφορίες (μυθι­ στορήματα, διηγήματα, θέατρο,

το βιβλιοπωλείο των βιβλιοπωλείων στο internet!

150.000 βιβλία

20 βιβλιοπωλεία

www.bazaarbooks.gr

]

δ ι α β α ζ ω

. Ρ Ε Π Ο Ρ Τ Α Ζ

ποίηση, βιογραφίες, δοκίμια, έρευ­ νες, μελέτες), με παράλληλη παρου­ σίαση παλαιοτέρων έως και σπά­ νιων εκδόσεων, δεν περιορίζεται στην απλή συμπλήρωση ενός βι­ βλιογραφικού καταλόγου αλλά δη­ μοσιεύει επιλεγμένα αποσπάσματα από κάθε παρουσιαζόμενο έργο. Τα κείμενα συνοδεύονται τις περισσό­

τερες φορές από έργα ζωγραφικής απολύτως εναρμονισμένα με το ύφος του blog. Με αλφαβητικό ευ­ ρετήριο συγγραφέων και πλούσια σχόλια, αποτελεί όχι μόνον έναν οδηγό για αναγνώστες αλλά και ένα πολύτιμο αρχείο, μοναδικό στην Ελ­ λάδα και στην παγκόσμια διαδικτυακή κοινότητα. ■

0 κρίσιοφερ Μέριλ

στη θεοσαΑονίκη αμερικανός συγγραφέας Κρίστοφερ Μέριλ (Christo­ pher Merrill) βρέθηκε στη Θεσσαλονίκη για να παρουσιάσει το βιβλίο του Ταξίδι στον Άθω, στο πλαίσιο της Διεθνούς Έκθεσης Βιβλί­ ου. Γι' αυτόν και το βιβλίο του μίλη­ σαν ο καθηγητής και πρώην υφυ­ πουργός Σπύρος Βούγιας, ο πρώην υπουργός Γιώργος Πασχαλίδης και η δημοσιογράφος Βάνα Χαραλαμπίδου. Ο Κ. Μέριλ έχει εκδώσει τρία δο­ κίμια και τέσσερις ποιητικές συλλο­ γές, μεταξύ των οποίων και η συλλο­ γή Watch fire για την οποία τιμήθηκε με το βραβείο Peter I. Β. Lavan Younger Poets από την Ακαδημία Αμερικανών Ποιητών. Αρθρα του δη­ μοσιεύονται σε πολλά έντυπα, ενώ κείμενά του έχουν μεταφραστεί σε δεκαέξι γλώσσες. Ο ίδιος έχει μετα­ φράσει δύο ποιητικές συλλογές του Κρίστοφερ Μέριλ σλοβένου ποιητή Ales Debeljak Ταξίδι (Anxious Moments και The City and the Child). Σήμερα ζει στη Αϊόβα, στον Αθω όπου διευθύνει το Διεθνές Πρόγραμ­ Μετάφραση: μα Δημιουργικής Γραφής του εκεί Νίκος Κούτρας πανεπιστημίου. Το 2005 τιμήθηκε Εκδόσεις Μεταίχμιο, 2007 για το σύνολο του έργου του με το σελ. 392, τιμή: 22,00 ευρώ βραβείο του Διεθνούς Κέντρου «Κώ­

Ο

20

ΙΟΥΝΙΟΣ 2007

στας Δ. Κυριαζής». Το βιβλίο του Τα­ ξίδι στον Αθω (Μεταίχμιο, 2005) προέκυψε όταν «ο διακεκριμένος αμερικανός ποιητής και πεζογράφος βρέ­ θηκε στο Αγιον Όρος για πρώτη φο­ ρά τον Μάρτιο του 1998, σε μια περί­ οδο προσωπικής, οικογενειακής και υπαρξιακής κρίσης. Έχοντας περά­ σει από το σφαγείο του πολέμου στη Γιουγκοσλαβία, τον οποίο κάλυψε δη­ μοσιογραφικά, η αθωνική εμπειρία, όπως παρουσιάζεται σε αυτό το βι­ βλίο, όχι μόνο σήμανε μια στροφή στη ζωή του αλλά υπήρξε και μάθη­ μα αυτογνωσίας, αποκαλύπτοντας ένα πεδίο αναφοράς για τον τρόπο με τον οποίο κρίνει κάποιος τα γεγο­ νότα στο σύγχρονο κόσμο. Γραμμένο με το γοργό ρυθμό του ρεπορτάζ, διαβάζεται από την πρώτη έως την τελευταία σελίδα με αμείωτο ενδια­ φέρον. Και καθώς ο συγγραφέας με­ ταφέρει την προσωπική του ιστορία μέσα στο παρόν ενσωματώνοντας ή αντιπαραθέτοντάς την στην ιστορία του τόπου που επισκέπτεται, καθι­ στά το κείμενο αυτό ένα σύγχρονο ταξιδιωτικό βιβλίο που εξερευνά νέους δρόμους της αφήγησης» (Αντ. Βιστωνίτης) ■

i l V l l E M i ρροβεία ί ϋ β ω

11

Ο απόηχος τω ν Β ρ α β είω ν «Δ ια β ά ζω »

Ο

πως ήταν αναμενόμενο, η απονομή των Βραβείων «Διαβάζω» δημιούργη­ σε αίσθηση, όχι μόνο για την επιτυχημένη τελετή βράβευσης αλλά και για τις επιλογές των βραβείων. Φυσικό ήταν να μη συμφωνούν όλοι με τις

αποφάσεις των δύο κριτικών επιτροπών, και πώς θα ήταν δυνατόν άλλωστε! Τα όσα -κ α ι ήταν πάρα πολλά- γράφτηκαν στον τύπο φανερώ νουν ότι το Διαβάζω είχε μια πρόταση: για τον τρόπο συγκρότησης των επιτροπών, για τον τρόπο που εργάστηκαν και για τα κριτήρια που πρυτάνευσαν μεταξύ των μελών των δύο επι­ τροπών. Στις σ ελίδες που ακολουθούν καταγράφουμε ένα κείμενο του Αλέξη Ζήρα, προέδρου της μιας από τις δύο επιτροπές, σαν ένα μικρό απολογισμό. Επί­ σης κείμενα συνεργατών μας αλλά και άλλα που δημοσιεύτηκαν στον ημερήσιο τύπο και που εκφράζουν τον πολυπρισματικό τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίστη­ καν τα βραβεία, όχι μόνο του περιοδικού μας αλλά και τα υπόλοιπα, κρατικού και ιδιωτικού χαρακτήρα. Τέλος, δίνουμε στη δημοσιότητα το πώς ψήφισαν τα μέλη των επιτροπών, με την αναλυτική Βαθμολογία ανά Βιβλίο -χ ω ρ ίς τα ονόματά τους, αφού η ψηφοφορία ήταν μυστική. Μελετώντας κανείς τους πίνακες θα Βγάλει α ρ ­ κετά συμπεράσματα για το πόσο οργανωμένα αλλά και μη προβλέψιμα ήταν τα αποτελέσματα.

Ο τύπος έγραψε ... ΠΡΙΝ τα βραβεία Συν στο περιοδικό Διαβάζω που κατάφερε να διασώ­ σει την αίγλη των ετήσιων λογοτεχνικών βραβείων του. Οι μικρές λίστες των υποψηφίων που δόθηκαν στη δημοσιότητα δημιούργησαν μεγάλες προσδοκίες για το μέλλον. Αν μη τι άλλο, τα βραβεία του Διαβάζω διέσωσαν στο παρελθόν τη χαμένη αξιοπρέπεια των κρατικών βραβείων, ανεβάζοντας κατά πολύ τον πή­ χη. Αναμένουμε λοιπόν τη 10η φετινή απονομή στις 25 Απριλίου. Εφημερίδα Το Ποντίκι, 5 Απριλίου 2007 22

ΙΟΥΝΙΟΣ 2007

[...] Κάτι μας λέει ότι αυτά τα δέκατα λογοτεχνικά βραβεία που θα δώσει στις 25 Απριλίου θα είναι από τα πιο έγκυρα που θα έχουν δοθεί ποτέ. Δύο κριτικές επιτροπές με συνολική εποπτεία της παρα­ γωγής, μικρές λίστες (όπως αποδόθηκαν οι short lists) υποψηφιοτήτων, επτά ξεχωριστές κατηγορίες και με μια πρώτη ματιά όλοι οι αξιόλογοι τίτλοι του έτους στις λίστες, με επιπλέον επισκόπηση και αιτιολογία [...] Εφημερίδα Αγγελιοφόρος, 31 Μαρτίου 2007

ΜΕΤΑ τα βραβεία [...] Η πρώτη νίκη των ανανεωμένων βραβείων του πε­ ριοδικού Διαβάζω είναι οπωσδήποτε επικοινωνιακή. Η νέα διεύθυνση κατάφερε -δημιουργώντας σχόλια από πολύ εγκωμιαστικά έως και καχύποπτα- να δημιουρ­ γήσει πολύ θόρυβο, να αποσπάσει ευμενή σχόλια από τον πρωθυπουργό και τον αρχηγό της αξιωματικής αντιπολίτευσης, που έστειλαν χαιρετισμούς. Και, βέ­ βαια, να δημιουργήσει «γκλάμουρ» κλίμα στην εκδή­ λωση [...]. Όλα αυτά αποτελούν αναμφισβήτητα επιΜανώλης Πιμπλής, Τα Νέα, 28-29 Απριλίου 2007 [...] Σ' αυτές τις περιπτώσεις και η λαμπρότητα της τε­ λετής έχει σημασία, γιατί είναι λίγες οι φορές που το βιβλίο αποτελεί το επίκεντρο του ενδιαφέροντος. Μι­ λάω, φυσικά, για την τελετή απονομής των λογοτεχνι­ κών βραβείων 2007 από το περιοδικό Διαβάζω, ένα γε­

0 ΑΝΘΡΩΠΟΣ ΚΑΙ 0 ΚΟΣΜΟΣ ΤΟΥ

γονός που κατόρθωσαν να καταστήσουν θεσμό οι άν­ θρωποι του περιοδικού, που παρακολουθεί όσο κα­ νένα άλλο την πορεία των εκδόσεων και των αναγνώ­ σεων του βιβλίου στη χώρα και που μελετάει όλες τις παραμέτρους που το επηρεάζουν [...] Χάρης Μαυρομάτης, Απογευματινή της Κυριακής, 29 Απριλίου 2007

[...] Ο θεσμός των λογοτεχνικών βραβείων του περιο­ δικού Διαβάζω αποδεικνύεται εξαιρετικά ανθεκτικός στο χρόνο. Η φετινή απονομή, εκτός από την επιδιωχθείσα εικόνα ενός καλοστημένου πολιτιστικού γεγο­ νότος, την ατμόσφαιρα γιορτής και την προβολή, διέ­ θετε και σασπένς. Επισημαίνουμε, πάντως, ότι τα βρα­ βεία του Διαβάζω ξεχωρίζουν αισθητά στην κούρσα επιδοκιμασίας που τους παρέχει τόσο ο κόσμος των εκδοτών όσο και ένα σημαντικό κομμάτι των ελλήνων αναγνωστών [...] Σταμάτης ΜαυροειΒής, Η Αυγή, 26 Απριλίου 2007

ψ

Η θεωρία του Καρλ Ρότζερς, ιδρυτή της ανθρωπιστικής ψυχολογίας, είναι ο συνδετικός κρίκος των δοκιμίων αυτού του βιβλίου. Το προσεκτικό του άκουσμα τίθεται στην υπηρεσία του ατόμου

ΕΡΕΥΝΗΤΕΣ·

Φειδίου 18, Αθήνα 106 78, τηλ.: 210 5234415, WWW.erevnites.

[

δ ι α β α ζ ω

]

Λ Ο Γ Ο Τ Ε Χ Ν Ι Κ Α

Β Ρ Α Β Ε Ι Α

[...] Ανθρωποι των γραμμάτων και των τεχνών, εκπρό­ σωποι φορέων και οργανισμών του πνευματικού και πολιτικού χώρου παρέστησαν στην τελετή, που έχει πλέον καθιερωθεί στη συνείδηση του αναγνωστικού κοινού, των εκδοτών, των συγγραφέων και γενικότε­ ρα των ανθρώπων που ασχολούνται με το βιβλίο, ως μία από τις σημαντικότερες και πλέον αντιπροσωπευ­ τικές του αντικειμένου [...] Κώστας Μαρίνος, Μακεδονία, 26 Απριλίου 2007 [...] Μια πραγματική γιορτή για το βιβλίο ήταν χθες το βράδυ η τελετή απονομής των λογοτεχνικών βρα­ βείων «Διαβάζω», με συγγραφείς, εκδότες, έναν ολό­ κληρο κόσμο που περιστοιχίζει το χώρο του βιβλίου, αλλά και ανθρώπους από άλλους πνευματικούς κύ­ κλους να έχουν συρρεύσει στο Μουσείο Μπενάκη, καταξιώνοντας για άλλη μια φορά τα βραβεία «Διαβά­ ζω», που μετά από μια αναγκαστική διακοπή δύο χρό­ νων χαράζουν μια νέα, εξίσου σημαντική πορεία [...] Ειρήνη Μπέλλα, Η ΒραΒυνή, 26 Απριλίου 2007 [...] Με πνεύμα ισορροπίας μεταξύ της νέας και της παλαιότερης λογοτεχνικής γενιάς δόθηκαν τα βραβεία του περιοδικού Διαβάζω [...] Ο θεσμός φαίνεται ότι επανέρχεται ανανεωμένος. Βασίλης Ρούβαλης, Ελευθεροτυπία, 26 Απριλίου 2007 [...] Γιορτή συγγραφέων και ανθρώπων του βιβλίου έγινε χθες στο Μουσείο Μπενάκη με αφορμή την απονομή των βραβείων του περιοδικού Διαβάζω. Όλα έγιναν σύμφωνα με τις σκηνοθετικές οδηγίες του διευθυντή του εντύπου Γιάννη Μπασκόζου, ο οποίος έδωσε στην εκδήλωση την αγωνία των Όσκαρ. Εδώ και δύο εβδομάδες είχαν ανακοινωθεί οι υποψηφιό­ τητες, αλλά η κριτική επιτροπή κατέληξε στους νικη­ τές πριν από την εκδήλωση. Τα ονόματα σφραγίστη­ καν σε φακέλους που άνοιξαν κατά την απονομή [..,]. Λώρη Κέζα, Το Βήμα, 26 Απριλίου 2007 [...] Όλοι οι κρίκοι της αλυσίδας του ελληνικού βι­ βλίου, από τον συγγραφέα έως τον αναγνώστη, έδω­ σαν το παρών στην προχθεσινή απονομή των λογο­ τεχνικών βραβείων «Διαβάζω», στο Μουσείο Μπενά­ κη της οδού Πειραιώς. Η προσέλευση ξεπέρασε κά­

24-

ΙΟΥΝΙΟΣ 2007

2 0 0 7

θε προσδοκία, κάνοντας να φαίνεται μικρό το κατά τα άλλα μεγάλο αμφιθέατρο του μουσείου. Άλλωστε ήταν η πιο «μεγάλη ημέρα» της νέας περιόδου του λογοτεχνικού περιοδικού. Γιάννης ΑσΒραχάς, Εξπρές, 27 Απριλίου 2007 [...] Βραδιά γιορτής για τον κόσμο του βιβλίου ήταν η χθεσινή απονομή των λογοτεχνικών βραβείων του περιοδικού Διαβάζω στην ασφυκτικά γεμάτη αίθουσα του νέου Μουσείου Μπενάκη. Μια απονομή που συν­ δυάστηκε με ιδιαίτερο σασπένς, αφού κανένα από τα μέλη της επιτροπής δεν γνώριζε τα αποτελέσματα μέ­ χρι τη στιγμή που ανακοινώθηκαν. ΕλπίΒα Πασαμιχάλη, Ελεύθερος Τύπος, 26 Απριλίου 2007 [...] Το να γράφεις είναι μοναχικό. Και γι' αυτό, όταν οι λογοτέχνες παίρνουν βραβεία, είναι δίκαιο και πά­ ντως ανταποδοτικό. Τόση σιωπή πρέπει κάποτε να πληρωθεί με ένα «μπράβο». Διότι βραβείο μπορεί να πάρει, επίσης, ένας τραγουδιστής ή ένας ηθοποιός. Αυτοί δεν το χρειάζονται όμως και τόσο το βραβείο, αφού κάθε μέρα έχουν μπροστά τους κόσμο πολύ που πίνει, τραγουδάει, πετάει λουλούδια και χτυπάει παλαμάκια. Όμως ένας τύπος που κλείνεται στο σπί­ τι του και γράφει στίχους δεν είναι απαραίτητο κάπου-κάπου να λαμβάνει και ένα βραβείο και 5 χιλιά­ δες ευρώ ως τιμητική ανταπόδοση; Είναι. Απόστολος Διαμαντής, «Έψιλον» Ελευθεροτυπίας, 6 Μαίου 2007 [...] Ο θεσμός των βραβείων πραγματοποιείται με την υποστήριξη σειράς χορηγών, «γεγονός που αποδεικνύει την αναγνώριση και την αποδοχή, από την πλευ­ ρά της κοινωνίας», τονίζει ο διευθυντής του Διαβάζω, για να διαπιστώσει, την ίδια ώρα, το αντίστοιχο έλλειμμα, αναφορικά με την υποστήριξη από πλευράς πολιτείας, που δεν περιορίζεται στο οικονομικό μό­ νο πεδίο. «Ο θεσμός θα μπορούσε να περάσει στα σχολεία, μέσω του υπουργείου Παιδείας, και να συν­ δυαστεί με επιμέρους εκδηλώσεις, αλλά, αν οι ανα­ γνώστες, οι συγγραφείς και οι εκδότες σε αγκαλιά­ ζουν, δεν έχεις να φοβάσαι τίποτα», σημειώνει ο κ. Μπασκόζος. Εφημερίδα Σημερινή Πατρών, κείμενο Ελευθερία Μακρυγένη

Δ Ι Α Β Α Ζ Ω

Λ Ο Γ Ο Τ Ε Χ Ν Ι Κ Α

Β Ρ Α Β Ε Ι Α

2 0 0 7

1

Διαβάζω και διαβαίνω ή επαλληλίες του χρόνου ε άμεσο ορίζοντα την παρουσίαση των φετι­ νών βραβείων του Διαβάζω στο εντευκτήριό σας, θυμήθηκα ότι υπάρχουν δυο στοιχεία που πλέον είμαι βέβαιος πως καθορίζουν πιο προσω­ πικά τη σχέση μου με το περιοδικό και τις εν γένει δραστηριότητές του. Το πρώτο είναι γενικότερο και συνδέεται με το ότι είμαι συνεργάτης του από το σω­ τήριον -τόσο μακρινό για ορισμένους- έτος 1976, όταν ο εκ των ιδρυτών του Περικλής Αθανασόπουλος μου τηλεφώνησε και μου ζήτησε να συνδράμω, με κριτικά μου ιδίως κείμενα- πράγμα που πολλοί έκτοτε γνωρίζουν ότι έφτασα να το κάνω επί τόσα χρόνια όσα είναι και η ζωή του περιοδικού! Το κακό του πράγματος, μια και όλα τα καλά, όπως έλεγαν οι γνωστικοί, έχουν το σκοτεινό αρνητικό τους, είναι ότι το μεν Διαβάζω όχι μία αλλά περισσότερες φορές γύ­ ρισε το χρόνο πίσω και ξαναβρήκε την εφηβεία του,

Μ

ενώ δεν μπορώ να πω το ίδιο για μένα και για τον άλ­ λο από τους συνιδρυτές του, τον Γιώργο Γαλάντη! Ω­ στόσο, η δύναμη του περιοδικού να ανανεώνεται όταν το χρειάζεται και να είναι ταιριασμένο έτσι με τα γού­ στα, τις ιδιαίτερες απαιτήσεις, αλλά και τις δυσκολί­ ες της κάθε εποχής (που εννοείται πως απαιτεί συνε­ χώς από ένα βιβλιοφιλικό έντυπο διαφορετικά πράγ­ ματα και με διαφορετικό τρόπο ειπωμένα), μου φαί­ νεται ότι επηρεάζει θετικά και τους παλαιότερους συ­ ντελεστές του, όπως εγώ και ορισμένοι άλλοι. Με συ­ νέπεια να αισθάνομαι σήμερα αρκετά κοντά σε ανα­ γνώστες πολύ νεότερούς μου, που πιθανότατα δεν θα είχαν καν γεννηθεί όταν παραστεκόμασταν στην πρώ­ τη καθέλκυση του Διαβάζω. Το δεύτερο στοιχείο, για να κλείσω την πρώτη μου παρέκβαση και να μπω σε μια άλλη, είναι ασφαλώς πλησιέστερο στο θέμα που μας ενδιαφέρει εδώ και

Ε Κ Δ Ο Σ Ε ΙΣ

Π Ο ΙΟ Τ Η Τ Α Σ

Κ.Δ. ΓΕΩΡΓΟ ΥΛΗ εκπαιδευτικού-συγγραφέα

ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ Πρόλογος, πίνακες και επιμέλεια Δ.Ν. Σακκά δ.φ., βιβλιογραφική ενημέρωση Βασ. Α. Κύρκου, καθηγητή Πανεπιστημίου Πέμπτη έκδοση, οχ. 8°, σελίδες 929, πίνακες προσώπων και πραγ­ μάτων και πλούσια βιβλιογραφία

Ο φιλοσοφικός στοχασμός γεννήθηκε και αναπτύχθηκε κατ’ εξοχήν στην αρχαία Ελλάδα αλλά συνεχίστηκε και κατά τη βυζαντινή εποχή, ακόμη και κατά τους χρόνους της δουλείας και κατά την περίοδο μετά την απελευθέρωση. Στο έργο αυτό ταυ Κ.Δ. Γεωργούλη εκτίθεται αναλυτικά η ελληνική φιλοσοφική σκέψη σ’ όλη αυτή τη μακρά διαδρομή του ιστορικού μας βίου. Χρησιμοποιούνται σε μεγάλη έκταση οι πηγές, τα ίδια τα έργα των φιλοσόφων, εξετάζονται χωριστά οι θεωρίες του κάθε φιλοσόφου ή της κάθε σχο­ λής και παρατίθενται χαρακτηριστικά αποσπάσματα τα οποία ο συγγραφευς μεταφράζει και αναλύει έτσι ώστε ο αναγνώστης - μελετητής έρχεται σε επαφή με τις πρώτες πηγές και μελετά τις ιδέες των φιλοσόφων από τα ίδια τα έργα τους. Το κλασικό αυτό έργο του Κ.Δ. Γεωργσύλη αποτελεί θεμέλιο για τη σπουδή και γνώση της ιστορίας της Ελληνικής Φιλοσοφίας. Ε Κ Δ Ο Σ Ε ΙΣ

Π απααημ α Από το 1960

Προσφορά στον Πολιτισμό και στην Παιδεία Ιπποκράτους 8 Αθήνα Τηλ.: 210.36.27.318 www.papadimasbooks.gr · papadimas@atp.gr

[

Δ I A BA Z Q ] Λ Ο Γ Ο Τ Ε Χ Ν Ι Κ Α

Β Ρ Α Β Ε Ι Α

που είναι τα βραβεία του περιοδικού. Σκέπτομαι λοι­ πόν ότι εκτός από συνεργάτης ήμουν ανελλιπώς και μέλος των κριτικών επιτροπών, όσων ορίστηκαν από το 1995. Τότε, όταν προχωρήσαμε με τον Ηρακλή Παπαλέξη την ιδέα για τη θέσπιση βραβείων λογοτε­ χνίας που θα «παρενοχλούσαν» την βεβαιότητα εκεί­ νων του υπουργείου Πολιτισμού, οι διακρίσεις με τις οποίες ξεκινήσαμε ήταν μόνο τρεις: ποίησης, διηγή­ ματος και μυθιστορήματος. Αρκετά δηλαδή πιο πε­ ριορισμένες αριθμητικά από τις φετινές, οι οποίες έφτασαν αισίως στις οχτώ, αν συμπεριλάβουμε και το βραβείο που απονέμεται στη μνήμη του Ηρακλή για να τιμηθεί κάθε φορά ένας εκδότης που συνεισέφερε αποδεδειγμένα στην ποιοτική αναβάθμιση του βι­ βλίου. Θυμίζω με την ευκαιρία ότι τα πρωτοθεσπισμένα το 1995 βραβεία του Διαβάζω δεν σκόπευαν τόσο στην αμφισβήτηση των υπαρχόντων, όπως εξακολου­ θούν να θεωρούν ορισμένοι, όσο στη συμπληρωμα­ τική τους λειτουργία, με γνώμονα το ότι οι δείκτες της βιβλιοπαραγωγής ήταν συνεχώς ανοδικοί και, ασφα­ λώς, το ότι χρειαζόταν να θεραπευτεί η παρατηρού­ μενη δυσκαμψία ή απροθυμία των «κρατικών» ως προς την αξιολόγηση των νεότερων συγγραφέων. Δεν μπορώ να πω ότι σ' αυτά τα δέκα και πλέον χρόνια που πέρασαν από τότε δεν είχαμε σκαμπανεβάσμα­ τα, δυσκολίες, εσωτερικές διαφωνίες και ενίοτε ασυ­ νεννοησίες μεταξύ των εκάστοτε μελών των επιτρο­ πών. Ωστόσο, αυτό που μπορώ να πω μετά βεβαιότητος είναι ότι το στοιχείο που τελικά πρυτάνευσε στις αποφάσεις μας και που, ίσως, σε κάποιο βαθμό, επη­ ρέασε μερικές φορές τις φύσει πιο «σφιχτές» επιλο­ γές των βραβείων του ΥΠΠΟ, έχει να κάνει με το θάρρος που δείξαμε μη ακολουθώντας πάντοτε την αναμενόμενη σειρά των πραγμάτων και τιμώντας ποι­ ητές, πεζογράφους και μελετητές οι οποίοι συχνά δεν συγκαταλέγονταν ανάμεσα στους προβεβλημένους. Δεν θέλω να μείνω στην πολύμηνη προεργασία των πρόσφατων βραβείων του Διαβάζω, όπου με τον νέο διευθύνοντα, τον Γιάννη Μπασκόζο, επιχειρήσαμε ορισμένες νέες τομές, διαδικαστικού αλλά και λει­ τουργικού χαρακτήρα. Δεν θέλω να μείνω στις πολ­ λές συζητήσεις για τη σύνθεση της επιτροπής, έτσι ώστε να συνδυάζεται η ισορροπία κριτικών και συγ­ γραφέων και, από την άλλη μεριά, η μέριμνα ώστε οι κρίνοντες να αντιπροσωπεύουν ένα όσο γίνεται πιο ευρύ φάσμα απόψεων για την αξιολόγηση της λογο­ τεχνίας. Τέλος, δεν θέλω να μείνω, παρά το ότι έχει

20

ΙΟΥΝΙΟΣ 2007

κι αυτό τη σημασία του, στο γεγονός ότι καταβλήθη­ κε προσπάθεια να μην είναι αυστηρά αθηναιοκεντρική η σύσταση της επιτροπής -θυμηθείτε πως ο Γιώρ­ γος Αράγης έμπαινε στον κόπο και ερχόταν από ένα χωριό των Ιωαννίνων, πως η Αγγέλα Καστρινάκη άφη­ νε κάθε φορά την πανεπιστημιακή της δουλειά και το Ρέθυμνο και πως ο Λευτέρης Παπαλεοντίου έκανε το ίδιο, προερχόμενος από τη Λευκωσία της Κύπρου. Περισσότερο θα ήθελα να σταθώ στη δουλειά που δεν φαίνεται: στο ότι έγιναν -και μιλώ φυσικά για τα βραβεία λογοτεχνίας των ενηλίκων- τέσσερις υποεπι­ τροπές που απαιτούσαν τη συνεχή επαφή και συνερ­ γασία των μελών τους, ώστε να καταρτιστεί η ευρεία και η μικρή λίστα των επιλεγμένων από έναν τεράστιο αριθμό βιβλίων του 2006’ στο ότι δεν αρκεστήκαμε όμως στις υποεπιτροπές, αλλά περισσότερες από πέ­ ντε ή έξι φορές μαζευτήκαμε όλοι για να αναλύσου­ με καταλεπτώς τις επιλογές μας, για να δοκιμάσουμε τα κριτήριά μας, όπως επίσης και για να δοκιμαστού­ με ως προς την αντοχή τους. Αξίζει μάλιστα να σημειώσω εδώ, κλείνοντας αυτή την εισαγωγή, πως τεκμήριο της ιδιαίτερης σημασίας αυ­ τών των συγκεντρώσεων είναι και το ότι αρκετοί από μας κατά τη διάρκεια των πολύωρων συζητήσεων έτυχε να αλλάξουμε αρχικές αποφάσεις, λίστες και βαθμοφορίες που έμοιαζαν τελεσίδικες. Πράγμα που δεί­ χνει, αν μη τι άλλο, πόσο γόνιμες μπορούν να γίνουν οι συζητήσεις όταν είναι ανοιχτές και καλοπροαίρε­ τες. Πιστεύω -και όχι αφελώς- ότι ούτε οι αυστηροί ορισμοί των ειδών μάς στάθηκαν εμπόδιο (και πώς αλ­ λιώς, σε μια μεταβατική εποχή όπου και η λογοτεχνία εκφράζεται πολλές φορές με υβριδικές μορφές κει­ μένων) ούτε, βέβαια, μας απασχόλησε ιδιαίτερα η ηλι­ κία των κρινόμενων συγγραφέων. Το γεγονός ότι δύ­ ο τουλάχιστον από τις διακρίσεις (ποίησης και διηγή­ ματος) αιφνιδίασαν ακόμα και μας, αν και χωρίς να μας βρίσκουν απόλυτα αντίθετους, εγώ το βρίσκω θε­ τικό και απολύτως βάσιμο για την εξέλιξη αυτού του δεκάχρονου μικρού θεσμού που τείνουν να είναι τα βραβεία του Διαβάζω. ■ Εναρκτήρια εισήγηση στην εκδήλωση για τους τιμηθέντες με τα Λογοτεχνικά Βραβεία «Διαβάζω» 2007,στο εντευκτήριο της Βιβλιοθήκης «Καίτη Λασκαρίδου» στον Πειραιά που έγινε στις 7 Μαΐου Αλέξης Ζήρας

[ Λ Ο Γ Ο Τ Ε Χ Ν Ι Κ Α

δ ι α β α ζ ω

Β Ρ Α Β Ε Ι Α

]

2 0 0 7 1

Πώς θα κριθούν τα βραβεία ς προκαταβάλουμε τρία ρητορικά ερωτήματα: I . Υπάρχει, στην εποχή μας, έστω και ένα πο­ λιτισμικό προϊόν που να μπορεί να έρθει σε σύγκρουση με τους όρους της δημόσιας διακίνησής του; 2. Υπάρχει έστω και μία προηγμένη εθνική λο­ γοτεχνία που να μη γνωρίζει το θεσμό των βραβεί­ ων, συχνά μάλιστα με μια πληθωρικότητα που κινδυ­ νεύει να γίνει πληθωρισμός; 3. Αραγε οι ποιητικοί αγώνες της αρχαιότητας ή οι ποιητικοί διαγωνισμοί και βραβεύσεις του 19ου και του 20ού αιώνα δεν με­ σολαβούσαν, και αυτοί, με τον τρόπο τους στη δη­ μόσια διακίνηση του λογοτεχνικού προϊόντος ή δεν συνιστούσαν μηχανισμούς διάκρισης; Οι αυτονόητες απαντήσεις στα τρία παραπάνω ερω­ τήματα συντομεύουν το δρόμο για να φτάσουμε στην ουσιαστικότερη ερώτηση: εφόσον βραβεία (πρέπει να) υπάρχουν, τι είδους βραβεία είναι εκεί­ να που θα προήγαγαν την υπόθεση της λογοτεχνί­ ας, κρατώντας την, όσο γίνεται, μακριά από τους παντοίους μηχανισμούς διαμεσολάβησης της αγοράς (αφού είναι γνωστό πως η πάναγνη και άμωμη λο­ γοτεχνία μας, πέραν των βραβείων, δεν φέρει που­ θενά αλλού το αγοραίο αποτύπωμα στο άσπιλο σώ­ μα της); Το λογοτεχνικό γούστο, όπως είναι γνωστό, διαμορ­ φώνεται από ποικίλους παράγοντες που λειτουργούν στο εσωτερικό του συστήματος, οι οποίοι δεν είναι καθόλου υποχρεωτικό να συγκλίνουν. Το αντίθετο: η πολυμέρεια, η πολυμορφία και η ποικιλία στον προ­ σανατολισμό τους δημιουργούν ένα ενδιαφέρον ανταγωνιστικό περιβάλλον, μέσα στο οποίο, μετά από πολλές εξισορροπητικές διαδικασίες, θα διαμορ­ φωθεί η κυρίαρχη ποιητική, η κρισιμότερη παράμε­ τρος στη διαμόρφωση του πολυσυζητημένου λογο­ τεχνικού γούστου -και βέβαια ο θεσμός των βραβεί­ ων είναι ένας από τους παράγοντες αυτούς. Η λογοτεχνία χρειάζεται τόσο το δημόσιο όσο και το ιδιωτικό. Η διάκριση ανάμεσα στη λογοτεχνία ως πράξη (γραφή) και ως αποτέλεσμα (λογοτέχνημα) μας παρέχει το καλύτερο μοντέλο: η αυστηρή ιδιωτικότητα της πρώτης ισορροπεί με το δημόσιο χα­ ρακτήρα του δεύτερου: αυτό που ξεκινάει σαν μια μι­ κρή ατομική λάμψη αποκτά οντότητα και ολοκληρώ­ νει την ύπαρξή του μόλις ανακοινωθεί: έτσι κλείνει ο

Α

κύκλος, έτσι σφραγίζεται το ιδιωτικό από τη δημό­ σια διακίνησή του, μέρος της οποίας είναι τα βρα­ βεία, αλλά και -μην το ξεχνάμε- η κριτική, η φιλολο­ γία, ο εκδότης και, φυσικά, σε συνθήκες οικονομίας της αγοράς, περιέχοντας πιθανόν όλα τα προηγούμε­ να, η παντοδύναμη αγορά. Στη χώρα μας, χώρα με σημαντική λογοτεχνική υστέ­ ρηση, τα αίτια της οποίας δεν είναι της ώρας να εξε­ τάσουμε, χώρα όπου τα λογοτεχνικά ύδατα, εδώ και δεκαετίες, λιμνάζουν, η ανάγκη για ανανέωση προ­ βάλλει επιτακτική. Έτσι, ο θεσμός των βραβείων, μα­ ζί με άλλους παράγοντες που συνδιαμορφώνουν το (κοινό) λογοτεχνικό γούστο, οφείλει να κινηθεί προς αυτή την κατεύθυνση, αναδιατάσσοντας τους εσωτε­ ρικούς όρους της λειτουργίας του (μιλάμε για τα βρα­ βεία γενικώς) και διαψεύδοντας, στο μέτρο του δυ­ νατού, όσους βλέπουν σε αυτά αποκλειστικά το ίχνος της αγοράς. Η κατεύθυνση αυτή δεν μπορεί να είναι άλλη από την αμφισβήτηση της κυρίαρχης ποιητικής, του βασικό­ τερου διαμορφωτή αυτού που, χάριν απλότητος, ονομάζεται λογοτεχνικό γούστο. Τα βραβεία, αν θέ­ λουν να αποτελέσουν πραγματικό παράγοντα ανα­ νέωσης και ουσιαστικό συντελεστή των εξελίξεων, θα πρέπει να διαταράσσουν, έστω και λίγο, την ισορρο­ πία του όλου συστήματος, επιβραβεύοντας έργα -για να παρακολουθήσουμε τον Έλιοτ- που, έστω και ανεπαίσθητα, διαταράσσουν αυτή την ισορροπία (αυ­ τός άλλωστε δεν είναι ο καλύτερος ορισμός για το τι πράγματι αποτελεί σημαντικό έργο;). Ο θεσμός των βραβείων δεν είναι ένας ουδέτερος μηχανισμός διάκρισης. Ακριβώς όπως η κριτική ή η φιλολογία, περιέχει τις προκαταλήψεις του και δεν φέρει εξαρχής θετικό ή αρνητικό πρόσημο. Θα κριθεί, για το καλύτερο ή το χειρότερο, από το αν συ­ ντηρεί την ισορροπία του όλου συστήματος ή την ανατρέπει. Υπό την έννοια αυτήν -και εφόσον κατορ­ θώνει να περιφρουρήσει τον ανεξάρτητο χαρακτήρα του- μπορεί να αποβεί ένας σημαντικός μηχανισμός για την ανανέωση της ελληνικής λογοτεχνίας, προάγοντας έργα που μετατοπίζουν, έστω και λίγο, τον άξονα ισορροπίας της. ■ Γιώργος Ξενάριος

ΙΟΥΝΙΟΣ 2007

27

[

δ

ι α β α ζ ω

]

Λ Ο Γ Ο Τ Ε Χ Ν Ι Κ Α

Β Ρ Α Β Ε Ι Α

2 0 0 7

ρε-ΖΟΟΜ-έ οιους προβάλλουν τα λογοτεχνικά βραβεία; Τους τιμώμενους ή τους τιμώντες; Ο πολλα­ πλασιασμός αυτών των βραβείων τον τελευ­ ταίο καιρό έχει προκαλέσει μια συζήτηση όπου όλοι φαίνεται να δέχονται ως αυτονόητη αφετηρία της συλ­ λογιστικής τους ότι ισχύει το πρώτο. Οπότε τίθενται ερωτήματα όπως αν έχει κανένα νόημα να βραβεύε­ ται ένας ήδη αναγνωρισμένος συγγραφέας για ένα βι­ βλίο του που μπορεί να ήταν το καλύτερο της χρο­ νιάς, όχι όμως και το καλύτερο δικό του, αν οι επιλο­ γές υπήρξαν τολμηρές και αν ενθάρρυναν νέους δη­ μιουργούς ή επιβράβευσαν πρωτότυπες δημιουργίες, αν η γνωστή από τα κρατικά βραβεία λογική της επε­ τηρίδας έχει μολύνει και τα «εναλλακτικά» βραβεία κ,λπ. -πέρα, φυσικά, από τη μόνιμη διαμάχη για το αν βραβεύτηκε το πράγματι καλύτερο βιβλίο της μιας ή της άλλης κατηγορίας. Αν όμως αναστρέψουμε τον προβληματισμό και υπο­ θέσουμε ότι τα βραβεία αποσκοπούν πρωτίστως στην προβολή των αθλοθετών τους (δεν αναφέρομαι στους χορηγούς, γιατί στην περίπτωσή τους το πράγ­ μα είναι αυτόδηλο), τότε δεν έχει τόση σημασία ποιοι και γιατί βραβεύονται όση η δημοσιότητα που μπο­ ρεί να αποκτήσει ο θεσμός και, μέσω αυτού, οι εμπνευστές του. Με βάση αυτή την παραδοχή μπο­ ρούμε να εξηγήσουμε εύκολα τη ραγδαία αύξηση του πλήθους τέτοιων βραβείων. Μπορούμε να εξηγήσου­ με τις όλο και πιο θεαματικές ή εκκεντρικές τελετές απονομής, που απασχολούν τα σχετικά ρεπορτάζ πο­ λύ περισσότερο από όσο οι βραβευμένοι και τα βι­ βλία τους.

Π

Και, προπαντός, μπορούμε να εξηγήσουμε γιατί ακό­ μη και νεανικά σχήματα με δηλωμένες ανανεωτικές προθέσεις, όπως π.χ. το περιοδικό Να ένα μήλο, κα­ ταλήγουν σε επιλογές που ξενίζουν ως άτολμες και συμβατικές. Το μονοπάτι στη θάλασσα είναι ωραίο βιβλίο και ο Αντώνης Σουρούνης θαυμάσιος συγγραφέας. Ως παλιός φί­ λος του χάρηκα για τη βράβευσή του, και μάλιστα δις. Ως κριτικός θα απορούσα, αν δεν είχα κάνει τις σκέ­ ψεις που εξέθεσα πιο πάνω. Ξεχωρίζει λοιπόν το Μο­ νοπάτι τόσο πολύ από τα άλλα μυθιστορήματα της πε­ ρασμένης χρονιάς ώστε να κριθεί ως το καλύτερο α­ πό δύο διαφορετικές κριτικές επιτροπές (Να ένα μή­ λο και Διαβάζω)·, Κατά τη γνώμη μου, αν το βιβλίο αυ­ τό ξεχωρίζει για κάτι είναι το εξής περίεργο: αφού διαβάσεις τις πρώτες εκατό από τις 650 σελίδες του, αισθάνεσαι ευχαριστημένος και χορτάτος. Δεν έχεις πολλή όρεξη να συνεχίσεις. Καταλαβαίνεις ότι το βι­ βλίο θα πορευθεί με τον ίδιο τρόπο ώς το μακρινό τέλος του, αραδιάζοντας επεισόδια της παιδικής ηλι­ κίας ιδωμένα από την ίδια πάντοτε οπτική γωνία και στο ίδιο επίπεδο διείσδυσης του βλέμματος. Δεν ξέ­ ρω αν αυτό ήταν το πιο καλογραμμένο περσινό μυθι­ στόρημα. Κατηγορηματικά όμως υποστηρίζω ότι ο Σουρούνης έχει γράψει πολύ σημαντικότερα βιβλία και ότι υπήρχαν στη σοδειά του 2006 μυθιστορήματα που, αν δεν ήταν εξίσου ή περισσότερο καλογραμμένα, ήταν πάντως περισσότερο μυθιστορήματα. Τα Νέα, «Βιβλιοθρόμιο», 12/05/07 Δημοσθένης Κούρχοβικ

Βραβεία να καινούργιο λογοτεχνικό βραβείο θα απονεμηθεί στις 14 Μαΐου, σε τελετή που θα γίνει στους καινούργιους χώρους της αθηναϊκής πολυτέ­ λειας, στη Στοά του City Link. Είναι το Athens Prize for Literature του περιοδικού (δέ)κατα, με την υπο­ στήριξη της εμβληματικής πένας Μονμπλάν και της

Ε

2S

ΙΟΥΝΙΟΣ 2007

εταιρείας Τζάννες. Το βραβείο θα αναδείξει δύο νι­ κητές: έναν έλληνα συγγραφέα, για μυθιστόρημά του που εκδόθηκε μέσα στο 2006, και έναν ξένο συγγρα­ φέα, για βιβλίο του που μεταφράστηκε στα ελληνικά και εκδόθηκε μέσα στο 2006. Το βραβείο των (δε)κάτων έρχεται να προστεθεί στο βραβείο του περιοδι-

[ Δ Ι Α Β Α Ζ Ω

Λ Ο Γ Ο Τ Ε Χ Ν Ι Κ Α

2007

λεγόμενο effect του βιβλιοπωλείου, δηλα­ δή η πυροδότηση μιας συζήτησης που θα οδηγήσει αναγνώστες στα βιβλιοπωλεία να αναζητήσουν το βραβευμένο βιβλίο. Και σε άλλες χώρες υπάρχουν πολλά βραβεία. Ένα ή δύο αποτελούν όμως το λογοτεχνι­ κό γεγονός. Στη Γαλλία μόνο το Γκονκούρ. Στη Βρετανία το Μπούκερ. Στις δε Ηνωμέ­ νες Πολιτείες μόνο δύο βραβεία, το Εθνι­ κό Βραβείο (National Award) και το Πούλιτζερ, «ερεθίζουν» την ευρεία αναγνωστι­ κή κοινότητα. Φοβάμαι επίσης το glamour.

To glamour έχει ανάγκη από κανόνες για να μη γίνει κιτς. Στην Ελλάδα, εκτός του ότι δεν έχουμε κανόνες, ποτέ δεν τηρούμε ή, το χειρότερο, τηρούμε στο περίπου αυ­ τούς που έχουμε. To glamour μετατρέπεται πολύ εύκολα σε καρικατούρα, όπως δείχνουν τα φιλανθρωπικά γκαλά πλουσίων κυριών ή οι βραβεύσεις ανδρών και γυναι­ κών της χρονιάς. Το εστιατόριο Drouant του Παρισιού, όπου εδρεύει η επιτροπή του Γκονκούρ και απονέμει το βραβείο στη διάρκεια δείπνου, με vintage μαχαιροπί­ ρουνα Κριστόφλ, το γκαλά των Μπούκερ με τα μπλακ-τάι και τα καντηλέρια απέχουν πολύ από τη νοοτροπία του ελληνικού λο­ γοτεχνικού κόσμου. Ας επιστρέφω στο Athens Prize for Liter­ ature. Μπορώ να πω ότι ζηλεύω το έπαθλό τους, τον στυλογράφο μελάνης «Αλεξάντερ φον Χούμπολντ».

κού Διαβάζω, στο βραβείο του περιοδικού Να ένα μήλο και, φυσικά, στα κρατικά λο­ γοτεχνικά βραβεία, την αρχαιότερη λογο­ τεχνική διάκριση της χώρας, που μολονότι συμπλήρωσαν 50 χρόνια ζωής, τελευταία φαίνεται ότι κάπου (κυριολεκτικά μέσα στην αοριστία) έχουμε χάσει τα... ίχνη τους (πάντως το υπουργείο Πολιτισμού οφείλει μια εξήγηση επί του θέματος). Είμαι υπέρ των βραβείων. Πιστεύω ότι συμ­ βάλλουν στη δημιουργία λογοτεχνικών γε­ γονότων, παρατείνουν τη ζωή των βιβλίων (δεν θα μπορούσα να πω και των... συγγρα­ φέων) και γενικά είναι οι φορείς μιας λο­ γοτεχνικής κοσμικότητας (με την καλή έν­ νοια) ή λογοτεχνικών χάπενινγκ πέρα από τις βαρετές πλέον παρουσιάσεις βιβλίων, ιδιαίτερα μυθιστορημάτων, που δεν αφο­ ρούν κανέναν παρά μόνο τον κοινωνικό και οικογενειακό κύκλο των συγγραφέων και παρουσιαστών. Φοβάμαι όμως μήπως ο πληθωρισμός των βραβείων οδηγήσει και στον εκφυλισμό τους, όπως άλλωστε συμ­ βαίνει με πολλά πράγματα στην Ελλάδα, μηδέ του τύπου εξαιρουμένου. Η ανακύ­ κλωση των ίδιων προσώπων (είτε ως υπο­ ψήφιων να βραβευθούν είτε ως βραβευόντων - μελών επιτροπών) και η ανακύκλω­ ση των ίδιων βιβλίων, των ίδιων τίτλων, μπορεί να οδηγήσουν σε μια κόπωση και τελικά το βραβείο που θα σημαίνει κάτι, προφανώς για τον βραβευμένο, θα είναι αυτό που θα δίνει και τα περισσότερα χρή­ ματα ως μέρος του επάθλου. Η λογοτεχνικότητα θα έχει πάει περίπατο, όπως και το

Η

Β Ρ Α Β Ε Ι Α

Το Βήμα, «Βιβλία», 0 6 /0 5 /0 7 Νίκος Μποκουνάκης

Β Ι Β Λ Ι Ο Π Α Ρ Α Γ Ω Γ Η Α π ρ ι λ ί ο υ

ΒΙΒΛΙ0Μ2Γ

2 007

από την 1η Ιουνίου 2007, βρίσκεται στο Διαδίκτυο στη διεύδυνση www.biblionet.gr και προσεχώς στη διεύδυνση www.diavazo.gr

Μι α

συνεργασία

τ ου

ΔΙΑΒΑΖΩ

με

το

ΕΚΕΒΙ

1

[

δ

ι α β

α

ζ ω

]

Λ Ο Γ Ο Τ Ε Χ Ν Ι Κ Α

Β Ρ Α Β Ε Ι Α

2 00 7

Λογοτεχνικά βραβεία και σεμινάρια ύο θεσμοί (ο ένας νεοπαγής και πρακτικός, ο άλλος παλαιότερος και σαφέστατα συμβολι­ κός) φαίνεται ότι έχουν πάρει την ανιούσα τον τελευταίο καιρό στη λειτουργία της ελληνικής λογοτεχνίας. Ο ένας είναι τα σεμινάρια δημιουργι­ κής γραφής, τα οποία ξεκίνησαν με πρωτοβουλία του Εθνικού Κέντρου Βιβλίου (ΕΚΕΒΙ) και του Στρατή Χαβιαρά, και τα οποία έχουν τώρα επεκταθεί στο Ευρωπαϊκό Κέντρο Μετάφρασης (ΕΚΕΜΕΛ), που διαθέτει ήδη μιαν ευδόκιμη θητεία στο χώρο των λο­ γοτεχνικών μεταφραστικών σπουδών, αλλά και σε ιδιωτικούς φορείς, όπως οι εκδόσεις Μεταίχμιο και ο οργανισμός του Μικρού Πολυτεχνείου. Ο άλλος θεσμός είναι τα λογοτεχνικά βραβεία, που απονέμονται τόσο από το υπουργείο Πολιτισμού, στο πλαί­ σιο μιας παράδοσης η οποία έχει τις ρίζες της στη δεκαετία του '60, όσο και από τρία περιοδικά: το Δια­ βάζω, υπό τη διεύθυνση του Γιάννη Μπασκόζου, τα Δέκατα, υπό τη διεύθυνση του Ντίνου Σιώτη, και το Να ένα μήλο, υπό τη διεύθυνση της Λώρης Κέζα. Να σημειώσω ότι βραβείο λογοτεχνικής μετάφρασης απονέμουν από την πλευρά τους το υπουργείο Πο­ λιτισμού, το ΕΚΕΜΕΛ και η Ελληνική Εταιρεία Μετα­ φραστών και να μην παραλείψω το λογοτεχνικό βρα­ βείο «Διδώ Σωτηρίου», το οποίο έχει καθιερώσει η Εταιρεία Συγγραφέων. Τι μας λένε, άραγε, όλα αυτά; Μα, τι άλλο από το ότι το περιβάλλον το οποίο πλαισιώνει τη σύγχρονη λο­ γοτεχνία εν Ελλάδι αρχίζει να προσλαμβάνει χαρα­ κτηριστικά οργανωμένου θεσμικού συστήματος, που διαχειρίζεται και κατανέμει ρόλους τόσο σε καθαρώς επαγγελματικό επίπεδο (τα παιδιά τα οποία πα­ ρακολουθούν τα σεμινάρια επιμέλειας και λογοτεχνι­ κής μετάφρασης αποβλέπουν σαφώς στην απόκτη­ ση επαγγέλματος) όσο και σε επίπεδο κύρους και αναγνώρισης (πλήθος οι καθημερινές συζητήσεις στο λογοτεχνικό κουρμπέτι για το ποιος είναι πιθα­ νόν να πάρει το ένα ή το άλλο βραβείο). Η ανάπτυ­ ξη αυτών των θεσμών συνδέεται οπωσδήποτε με τη διόγκωση και την εδραίωση της εκδοτικής αγοράς, αλλά δεν θα πρέπει να καταλήξουμε εκ τούτου σε βιαστικά συμπεράσματα. Τα σεμινάρια δεν προετοι­ μάζουν επαγγελματικό στρατό για τους εκδότες και

Δ

30

ΙΟΥΝΙΟΣ 2007

τα βραβεία, κατά κοινή ομολογία των ιδίων, δεν προωθούν τις πωλήσεις με τις οποιεσδήποτε επιλο­ γές τους, ποιοτικές ή εμπορικές. Είμαστε, σε κάθε περίπτωση, μακριά από μια τόσο προχωρημένη επαγγελματοποίηση κι ενδεχομένως θα αργήσουμε πολύ να φτάσουμε (αν φτάσουμε ποτέ) σε ένα τέ­ τοιο σημείο. Δεν μπορούμε, παρόλα αυτά, να μη δεχτούμε πως το λογοτεχνικό σύστημα ενισχύεται τα μάλα μέσα από τους δρόμους που ανοίγουν θεσμοί όπως τα σεμινά­ ρια και τα βραβεία, με την έννοια ότι ο κόσμος της λογοτεχνίας έχει πλέον σαφώς την τάση να αποτελέσει ένα πεδίο με τους δικούς του, αυτοδύναμους και ειδικούς νόμους, οι οποίοι πηγαίνουν πέραν των παραδεδομένων συζητήσεων για την αξία ή την απα­ ξία (την περιλάλητη αισθητική απόλαυση) ορισμένων κειμένων. Εκείνο που θέλω να πω είναι πως όλα δεί­ χνουν ότι βρισκόμαστε σε πορεία πρωταρχικής συσ­ σώρευσης ενός πολιτισμικού κεφαλαίου, το οποίο πρώτη φορά σχηματίζεται υπό ανάλογους όρους στα καθ' ημάς. Χρειαζόμαστε αναλύσεις τύπου Μπουρντιέ για να δούμε πώς μπορεί να έχει ξεκινήσει να επενδύεται αυτό το κεφάλαιο, όπως και ποιοι είναι στην παρούσα φάση ή ποιοι θα είναι λίγο αργότερα οι μηχανισμοί της διασύνδεσής του με τις ευρύτερες μεταβολές της ελληνικής κοινωνίας. Δεν έχουμε, ασφαλώς, τέτοιες αναλύσεις στα χέρια μας και πιθα­ νότατα θα καθυστερήσουμε πολύ να αποκτήσουμε. Δεν βλάπτει, εντούτοις, να θυμόμαστε, όσο συχνό­ τερα, ίσως, γίνεται, πως τίποτε πια στη λογοτεχνία δεν είναι όπως το ξέραμε μέχρι και πριν από μερικά χρόνια και πως όλοι είμαστε παιδιά μιας νέας επο­ χής. Ας μη βιαστούμε να δαιμονοποιήσουμε αυτήν την εποχή, από την οποία δεν αποκλείεται να προκύψουν πλήθος γόνιμες και μεταμορφωτικές διαδικα­ σίες. Και, πρωτίστως, ας είμαστε κατά το δυνατόν έτοιμοι να ερμηνεύσουμε και να αποκωδικοποιήσουμε τη γλώσσα και τα σήματά της. Κανείς μας δεν πρό­ κειται να βγει χαμένος. Ελευθεροτυπία, «Βιβλιοθήκη», 27 /0 4 /0 7 Βαγγέλης Χατζηβασιλείου

1

35S

B

s s a

i

s s

8 §

i

| ψ

g

i ' l

4? S S

{

-

s

-

-

*

*

S

1

-

”

-

■ | - |

8 § 1 $ ^

s

i

■

” i

r

s i : : 1 I 5 ”

s i ■

i

5

#■ a s

I

-

-

*

-

*

S 3

S

-

52 “

“

? | s

«

a 5 s

1

r

I I 1

i

" 5

i f

H

i l l

ill!

LI!ini '

l !

Επιμέλεια: Μάρω Γολικίδου

Απριλίου 2007 Ε Λ Λ Η Ν ΙΚ Η Λ Ο Γ Ο Τ Ε Χ Ν ΙΑ α/α ΤΙΤΛΟΣ ΒΙΒΛΙΟΥ 1 Μια ζωή δυο ζωές 2 Το φιλί του δράκου 3 Μύκονος μπλουζ 4 Πυθαγόρεια εγκλήματα 5 Σουέλ 6 Η καλοσύνη των ξένων ~ 7 Ί Πάρτι γενεθλίων 8 Κινέζικα κουτιά 9 Το μονοπάτι στη θάλασσα 10 Φεύγω,αγάπησα

Γ ε ν ικ ό ς Π ί ν α κ α ς ΣΥΓΓΡΑΦ ΕΑΣ Νίκος θέμελης Χρύσα Δημουλίδου Παυλίνα Νάσιουτζικ Τεύκρος Μιχαηλίδης Ιωάννα Καρυστιάνη Πέτρος Τατσόπουλος Πόνος Καρνέζης Σώτη Τριανταφύλλου Αντώνης Σουρούνης Γ ιοβάννα

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ 1 2 3 4

Μια ζωή δυο ζωές Το φιλί του δράκου Μύκονος μπλουζ Πυθαγόρεια εγκλήματα Σουέλ Η καλοσύνη των ξένων Πάρτι γενεθλίων Φεύγω,αγάπησα

5 6 7 8 9 Κινέζικα κουτιά 10 Διοτίμα

Λιβάνης Πόλις Καστανιώτης Μεταίχμιο Λιβάνης Πατάκης Καστανιώτης Κέδρος

Αλυσίδες Βιβλιοπωλείων Νίκος θέμελης Χρύσα Δημουλίδου Παυλίνα Νάσιουτζικ Τεύκρος Μιχαηλίδης Ιωάννα Καρυστιάνη

Κέδρος Λιβάνης Λιβάνης Πόλις Καστανιώτης

Πέτρος Τατσόπουλος Πόνος Καρνέζης

Μεταίχμιο Λιβάνης

Γ ιοβάννα Σώτη Τριανταφύλλου Εύα Ομηρόλη

Κέδρος Πατάκης Λιβάνης

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ 1 Μια ζωή δυο ζωές 2 Το φιλί του δράκου 3 Σουέλ 4 Πυθαγόρεια εγκλήματα 5 Η καλοσύνη των ξένων 6 Μύκονος μπλουζ 7 Το σπίτι δίπλα στο ποτάμι 8 Κινέζικα κουτιά 9 Το ταξίδι που λέγαμε 10 Το μονοπάτι στη θάλασσα

ΕΚΔΟΤΙΚΟΣ ΟΙΚΟΣ Κέδρος Λιβάνης

Ανεξάρτητα Βιβλιοπωλεία Νίκος θέμελης Χρύσα Δημουλίδου Ιωάννα Καρυστιάνη Τεύκρος Μιχαηλίδης Πέτρος Τατσόπουλος Παυλίνα Νάσιουτζικ Λένα Μαντά Σώτη Τριανταφύλλου Αλκυόνη Παπαδάκη Αντώνης Σουρούνης

Κέδρος Λιβάνης Καστανιώτης Πόλις Μεταίχμιο Λιβάνης Ψυχογιός Πατάκης Καλέντης Καστανιώτης

Σημειώσεις: 1. Στην Ελληνική Πεζογραφία, οτο γενικό πίνακα, μετά τους 10 πρώτους ακολουθούν οι κάτωθι τίτλοι: Σιωπηλές κραυγές, Γιώργος Πολυράκης, (Ψυχογιός) - Το αριστερό χέρι της Αφροδίτης, Τάκης θεοδωρόπουλος, (Ωκεανίδα) - Διοτίμα, Εύα Ομηρόλη, (Λιβάνης) - Εμείς έχουμε εμάς, Ισμήνη Καπάνταη, (Καστανιώτης) - Το σπίτι δίπλα στο ποτάμι, Λένα Μαντά, (Ψυχογιός) - Το ταξίδι που λέγαμε, Αλκυόνη Παπαδάκη, (Καλέντης) - Μην πιστεύεις την αλήθεια, Ρένα Ρώσση-Ζα'ίρη, (Ωκεανίδα) - Στη σκιά της πεταλούδας, Ισίδωρος Ζουργός, (Πατάκης) Ου μοιχεύσεις, Κατερίνα Μανανεδάκη, (Λιβάνης) - Η ωραιότερη ιστορία του κόσμου, Παντελής Καλιότσος , (Πατάκης) - Τι τραβάμε κι εμείς οι μάνες, Κατερίνα Μανανεδάκη, (Λιβάνης) - Το τέλος του εφιάλτη, Παναγιώτης ^

Απριλίου 2007 ΞΕΝΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ

Γενικός πίνακας 1 Η μάγισσα ίου Πορτομπέλο 2 Καθένας 3 Οι πύλες της φωτιάς 4 Το νησί 5 Η μέτρηση του κόσμου 6 Νορβηγικό δάοος 7 Ινές ψυχή μου 8 Η ματωμένη εκστρατεία 9 Ιστανμπούλ: Πόλη και αναμνήσεις 10 Το μυστικό του χρυσοχόου

Paulo Coelho Φίλιπ Ροθ

Πόλις Πατάκης Διόπτρα

Ντάνιελ Κέλμαν Χαρούκι Μουρακάμι

Καστανιώτης Ωκεανίδα

Ιζαμπέλ Αλιέντε Στίβεν Πρέσσφιλντ Ορχάν Παμούκ

Ωκεανίδα Πατάκης

Έλια Μπαρθελό

Αλυσίδες Βιβλιοπωλείων 1 Η μάγισσα του Πορτομπέλο 2 Καθένας 3 Το νησί 4 Η μέτρηση του κόσμου 5 Οι πύλες της φωτιάς 6 Νορβηγικό δάσος 7 Γκρίμπο: το μυστικό των σοφών 8 Ινές ψυχή μου 9 Hotel Savoy 10 Ιστανμπούλ: Πόλη και αναμνήσεις

Η μάγισσα του Πορτομπέλο

Οι πύλες της φωτιάς Η ματωμένη εκστρατεία Καθένας Το νησί 6 Να σου πω μια ιστορία-Διηγήσεις που μ’ έμαθαν να ζω 7 Το μυστικό του χρυσοχόου 8 Οι κήποι της Τατιάνας 9 Άννα 10 Η μέτρηση του κόσμου

Ωκεανίδα Πατάκης

ΞΕΝΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ Paulo Coelho Φίλιπ Ροθ Victoria Hislop Ντάνιελ Κέλμαν Steven Pressfield Χαρούκι Μουρακάμι Ραφαέλ Άμπαλος Ιζαμπέλ Αλιέντε Joseph Roth Ορχάν Παμούκ

Ανεξάρτητα Βιβλιοπωλεία 1 2 3 4 5

Λιβάνης

Steven Pressfield Victoria Hislop

Λιβάνης Πόλις Διόπτρα Καστανιώτης Πατάκης Ωκεανίδα Bell Ωκεανίδα Άγρα Ωκεανίδα

ΞΕΝΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ Paulo Coelho Steven Pressfield Στίβεν Πρέσσφιλντ Φίλιπ Ροθ Victoria Hislop Χόρχε Μπουκάι

Λιβάνης Πατάκης Πατάκης Πόλις Διόπτρα Opera

Έλια Μπαρθελό Π. Σίμονς Σύνθια Χάρροντ-Ήγκλς Ντάνιελ Κέλμαν

Ωκεανίδα Ωκεανίδα Καστανιώτης

Πατάκης

Μπαλτάκος, (Libra) -Ασώματη κεφαλή, Βασίλης Λαδάς, (Πατάκης) - Ένας οκούφος από πορφύρα, Μάρω Δούκα, (Πατάκης) - Το σκουλαρίκι της τύχης, Καίτη Οικονόμου, (Ωκεανίδα).

2. Η λίστα των βιβλιοπωλείων από τα οποία αντλούνται τα στοιχεία είναι «ανοιχτή».

3. Τα στοιχεία για τα «Ευπώλητα - Απρίλιος 2007» προέρχονται από 24 βιβλιοπωλεία που έδωσαν ακριβή αριθμό πωληθέντων αντιτύπων.

4. Δημοσιεύονται σε κάθε Κατηγορία τα 10 πρώτα σε πωλήσεις. φ

Απριλίου 2007 Π Ο ΙΗ Σ Η α/α ΤΙΤΛΟΣ ΒΙΒΛΙΟΥ 1 Το Μονόγραμμα ~ Ύ Ποίηση 3 Ποιήματα Εγγονόπουλος 4 Ποιήματα 5 Δεκατρείς τρόποι να κοιτάς ένα κοτσύφι και άλλα ποιήματα - Adagia θραύσματα ποιητικής ~~6~ 0 υποκειμενικός κήπος 7 Ήλος ύλης 8 0 κρότος του χρόνου 9 Sush...Eiima 10 Μικρά ανατριχιαστικά νανουρίσματα

Γ ε ν ικ ό ς Π ί ν α κ α ς ΣΥΓΓΡΑΦ ΕΑΣ

ΕΚΔΟΤΙΚΟΣ ΟΙΚΟΣ

Οδ. Ελύτης Οδ. Ελύτης Νίκος Εγγονόπουλος Fernando Pessoa Wallace Stevens

Ίκαρος Ίκαρος Ίκαρος Ροές-Printa Άγρα

Μαρία Σφήκα Βασιλική Νικολοπούλου

Ιδιωτική Οιωνός

Διονύσης Καψάλης Σέτη Λεπίδα Μ Μανταμ

Άγρα Οιωνός

ΠΟΙΗΣΗ 1 Το Μονόγραμμα 2 Ποιήματα Εγγονόπουλος 3 Δεκατρείς τρόποι να κοιτάς ένα κοτσύφι και άλλα ποιήματα - Adagia θραύσματα ποιητικής 4 5 6 7 8

Ποιήματα Ποίηση 0 κρότος του χρόνου Μικρά ανατριχιαστικά νανουρίσματα Ιδανικές φωνές κι αγαπημένες 1 (Παλαμάς, Καβάφης, Σικελιανός, Βάρναλης) 9 Νεολιθική νυχτωδία στην Κροστάνδη Σονέτα του σκοτεινού έρωτα (+cd) 10

1 0 υποκειμενικός κήπος Το Μονόγραμμα Ήλος ύλης Sush..Jii)na Πουλιά ταξίδευαν στο δρόμο μας Ποιήματα Όλα τα τραγούδια Αμοργός Ποιήματα Οι περιπλανήσεις της Εδεσσαίας

Ίκαρος Ίκαρος Άγρα

Οδ. Ελύτης Νίκος Εγγονόπουλος Wallace Stevens

Ροές-Printa

Fernando Pessoa Οδ. Ελύτης Διονύσης Καψάλης Μ Μανταμ (επιμ.) Αγαθή Γεωργιάδου

Ίκαρος Άγρα Οξύ Μεταίχμιο

Νίκος Καρούζος Federico Garcia Lorca

Απόπειρα Μικρή Άρκτος

ΠΟΙΗΣΗ 2 3 4 5 6 7 8 9 10

Οξύ

ΑΠυσίδες Βιβλιοπωλείων

Ανεξάρτητα Βιβλιοπωλεία Μαρία Σφήκα Οδ. Ελύτης Βασιλική Νικολοπούλου Σέτη Λεπίδα Αρσένι Ταρκόφσκι

Ιδιωτική Ίκαρος

Νίκος Εγγονόπουλος Νίκος Γ κότσος Νίκος Γκάτσος

Οιωνός Οιωνός Ελεγεία Ίκαρος Πατάκης Πατάκης

Κική Δημουλά Φραγκίσκη Αμπατζοπούλου

Ίκαρος Πατάκης

5. Συνολικά δόθηκαν από ία βιβλιοπωλεία 72 τίτλοι για την ελληνική πεζογραφία, 84 για την ξένη, 77 για την ποίηση, 95 για τα δοκίμια, 112 για την παιδική & εφηβική λογοτεχνία και 117 για τα διάφορα.

6. Στην κατηγορία Δοκίμια περιλαμβάνονται: λογοτεχνικά δοκίμια, μελέτες, (κοινωνικό, πολιτικό, οικονομικό, ιστορικό βιβλίο). ^

ΒΡΑΒΕΙΑ ΜΥΘΙΣΤΟΡΗΜΑΤΟΣ ΠΕΡΙΟΔΙΚΟ

ΛΙΑΒΑΖΩ

ΠΕΡΙΟΔΙΚΟ

να ένα μήλδ

«Ήταν πριν πολλά χρόνια, τότε που οι άνθρωποι δεν είχαν ακόμα χωρισ τεί σε πλούσιους και φτωχούς κι όλα πάνω στη γη ήταν μικρά, στενά και λίγα. Τα σπίτια μας ήταν μικρά, τα μαγαζιά ήταν μικρά, η οδός Μουσών ήταν στενή, το κρεβάτι μου ήταν στενό, οι εκ κλ η σ ίες ήταν μ ικρές, οι φίλοι μου ήταν μικροί. Και τα ρούχα μας ήταν στενά και λίγα, αφού ο παπα-Γιώργης που μας τα 'δ ίνε δε μας μετρούσε με τη μεζούρα. 0 κόσμος ήταν κ ι αυτός μικρός κι έπιανε από το δάσος του Σέιχ Σου μέχρι τη θάλασσα του Λευκού Πύργου. Η ίδια η γη ήταν τόσο μικρή, που όταν πήγα σχολείο και την είδα πάνω στο τραπέζι του δάσκαλου μπόρεσα να την αγκαλιάσω. Τα αυτοκίνητα και τα αεροπλάνα ήταν τόσο λίγα, που όταν έβλεπ ες ένα χειροκροτούσες και το κ οίτα ζες μέχρι να χαθεί, γιατί θ ’ αργούσες πολύ να ξαναδ είς άλλο. Τηλέφωνο ούτε ακούγαμε ούτε βλέπαμε. Για να το δ ει κανείς, έπρεπε να φ ά ει ξύλο. Αν ήταν μικρός, στο γραφείο του διευθυντή του σχολείου· αν ήταν μεγάλος, στο γραφείο του διευθυντή της αστυνομίας».

Μ ΙΑ Α Π Ο Λ Α Υ Σ Τ ΙΚ Η Δ ΙΑ Δ Ρ Ο Μ Η ΣΤΑ Χ Ρ Ο Ν ΙΑ Τ Η Σ ΑΘΩ ΟΤΗΤΑΣ, Τ Η Σ Σ Τ Ε Ρ Η Σ Η Σ Α Λ Λ Α Κ Α Ι Τ Η Σ Χ Α Ρ Α Σ

Απριλίου 2007 Γ ε ν ικ ό ς π ίν α κ α ς

δ ο κ ί μ ια

α/α ΤΙΤΛΟΣ ΒΙΒΛΙΟΥ 1 Παράδοση Οτζαλάν: Η ώρα της αλήθειας Θεσσαλονίκη πόλη των φαντασμάτων 0 παλιάτσος και η Άνιμα Ενάντια στη θρησκεία Η ιστορία των θρησκειών Πελοποννησιακός πόλεμος Ιστορία της φιλοσοφίας 8 Ιστορία της αρχιτεκτονικής 9 Ιστορία της ζωγραφικής 10 Πώς να γράψετε ένα μυθιστόρημα αγωνίας και δράσης 3 4 5 6 7

ΣΥΓΓΡΑΦ ΕΑΣ

ΕΚΔΟΤΙΚΟΣ ΟΙΚΟΣ

Σάββας Καλεντερίδης Mark Mazower Μάρω Βαμβουνάκη

Αλεξάνδρεια

Χρήστος Γιανναράς Markus Hattstein Victor Davis Christopher Delius Robert Furneau-Jordan Anna Krausse Πατρίτσια Χάισμιθ

1 Παράδοση Οτζαλάν: Η ώρα της αλήθειας

9 Ιστορία της ζωγραφικής 10 Ελληνικότητα και διανόηση

Αλυσίδες Βιβλιοπωλείων Σάββας Καλεντερίδης Mark Mazower Markus Hattstein Μάρω Βαμβουνάκη Christopher Delius

0 παλιάτσος και η Άνιμα Παράδοση Οτζαλάν: Η ώρα της αλήθειας Ενάντια στη θρησκεία Εκατό ώρες με τον Φιντέλ

5 Θεσσαλονίκη πόλη των φαντασμάτων 6 Μαχόμενη ανελπιστία 7 Πώς να γράψετε ένα μυθιστόρημα αγωνίας και δράσης 8 Βασιλεύς ή οικονόμος. Πολιτική εξουσία και ιδεολογία πριν την άλωση 9 Πραγματεία περί αθεολογίας 10 Το λέμε σωστά; Το γράφουμε σωστά;

7. Στην κατηγορία Διάφορα περιλαμβάνονται: λευκώματα, μαγειρική, ταξίδια, μαρτυρίες, τεχνικά κ.λπ.

Ινφογνώμων Αλεξάνδρεια Konemann Ψυχογιός Konemann

Victor Davis

Λιβάνης

Χρήστος Γιανναράς Robert Furneau-Jordan

Ίκαρος Konemann Konemann

Anna Krausse Μίκης θεοδωράκης

ΔΟΚΙΜΙΑ 1 2 3 4

Ψυχογιός Ίκαρος Konemann Λιβάνης Konemann Konemann Konemann Πατάκης

δοκίμ ια 2 Θεσσαλονίκη πόλη των φαντασμάτων 3 Η ιστορία των θρησκειών 4 0 παλιάτσος και η Ανιμα 5 Ιστορία της φιλοσοφίας 6 Πελοποννησιακός πόλεμος 7 Ενάντια στη θρησκεία 8 Ιστορία της αρχιτεκτονικής

Ινφογνώμων

Ιανός

Ανεξάρτητα Βιβλιοπωλεία Μάρω Βαμβουνάκη Σάββας Καλεντερίδης Χρήστος Γ ιανναράς Ignacio Ramonet Mark Mazower

Ψυχογιός Ινφογνώμων Ίκαρος Πατάκης

Πατρίτσια Χάισμιθ

Αλεξάνδρεια Εστία Πατάκης

Τόνια Κιουσοπούλου

Πόλις

Michel Onfray

Εξάντας

ί. ΑναγνωστοπούλουΠ. Γκέσουρα

Μεταίχμιο

Χρήστος Γιανναράς

[ δ ι α β ά ζ ω Ε Υ Π Ω Λ Η Τ A i

Απριλίου 2007 Γενικός πίνακας α/α ΤΙΤΛΟΣ ΒΙΒΛΙΟΥ 1 Το βιβλίο των κοριτσιών _2 Τα γενέθλια του τριγωνοψαρούλη _3_ Το βιβλίο των γιατί _4_ 0 πόλεμος της Ωμεγαβήτας 5 0 Μικρός Πρίγκιπας 6 Αν τ’ αγαπάς ξανάρχονται 7 Γατοκουβέντες 8 Οι διακοπές του μικρού Νικΰλα 9 Το βιβλίο των πώς 10 Το σεντούκι με τις πέντε κλειδαριές

Αλυσίδες Βιβλιοπωλείων 1 2 3 4 5 6 7 8

& εφηβικη

λογοτεχνία

ΕΚΔΟΤΙΚΟΣ ΟΙΚΟΣ Καστανιώτης

Βαγγέλης Ηλιόπουλος Μαρτίν Λαφΰν Ευγένιος Τριβιζάς Αντουάν ντε Σαίντ Εξυπερύ Βασιλική Νευροκόπλη Άλκη Ζέη Rene Goscinny Μαρτίν Λαψόν Ευγένιος Τριβιζάς

Πατάκης Ελληνικά Γράμματα Μίνωας Πατάκης Λιβάνης Καστανιώτης Σύγχρονοι Ορίζοντες Ελληνικά Γράμματα Κέδρος

ΠΑΙΔΙΚΗ & ΕΦΗΒΙΚΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ Καστανιώτης

Το βιβλίο των κοριτσιών

Ελληνικά Γ ράμματα Λιβάνης Καστανιώτης Πατάκης

Το βιβλίο των γιατί Αν τ’ αγαπάς ξανάρχονται

Μαρτίν Λαφόν Βασιλική Νευροκόπλη

Γατοκουβέντες Τα γενέθλια του τριγωνοψαρούλη

Άλκη Ζέη Βαγγέλης Ηλιόπουλος

0 πόλεμος της Ωμεγαβήτας

Ευγένιος Τριβιζάς Αντουάν ντε Σαίντ Εξυπερύ

Μίνωας Πατάκης

Rene Goscinny

Σύγχρονοι Ορίζοντες Κέδρος Ελληνικά Γράμματα

0 Μικρός Πρίγκιπας Οι διακοπές του μικρού Νικόλα 9 Το σεντούκι με τις πέντε κλειδαριές 10 Το βιβλίο των πώς

Ανεξάρτητα Βιβλιοπωλεία 1 Τα γενέθλια του τριγωνοψαρούλη 2 0 πόλεμος της Ωμεγαβήτας 3 0 Μικρός Πρίγκιπας 4 Το βιβλίο των κοριτσιών 5 Έραγκον 6 7 8 9 10

παιδική ΣΥΓΓΡΑΦ ΕΑΣ

Ως διά μαγείας Το αγόρι με τη ριγέ πιτζάμα 0 μικρός Νικόλας σε νέες περιπέτειες 0 Πρωτότοκος Η σκιά της γοργόνας

Ευγένιος Τριβιζάς Μαρτίν Λαφΰν

ΠΑΙΔΙΚΗ & ΕΦΗΒΙΚΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ Βαγγέλης Ηλιόπουλος

Πατάκης

Ευγένιος Τριβιζάς Αντουάν ντε Σαίντ Εξυπερύ

Μίνωας Πατάκης Καστανιώτης Πατάκης Πατάκης Κέδρος Σύγχρονοι Ορίζοντες Πατάκης Πατάκης

Κρίστοφερ Παολίνι Μαρία Παπαγιάννη Rene Goscinny Κρίστοφερ Παολίνι Κρίστοφερ Παολίνι

8. Τα βιβλιοπωλεία από τα οποία προέρχονται τα στοιχεία είναι: LEADER BOOKS, Αλυσίδα, 210 6466156 - PUBLIC, Αλυσίδα, 210 3215319 - ΑΝΑΓΝΩΣΤΗΣ, Ιωάννινα, 26510 34911 ΒΙΒΛΙΟΠΠΛΕΙΟΝ ΤΗΣ ΕΣΤΙΑΣ, Αθήνα, 210 3615077 - ΒΙΒΛΙΟΣΗΜΟ, Αθήνα, 210 7470050 - ΓΡΑΠΤΟ, Νέο Ψυχικό, 210 6714700 - ΔΙΑΜΕΤΡΟΣ, Χαλκίδα, 22210 21796 - ΕΚΦΡΑΣΗ, Ανω Γλυφάδα, 210 9603817 - ΕΛΕΥΘΕΡΟΥΔΑΚΗΣ, Αλυσίδα, 210 3258440 - ΕΥΡΙΠΙΔΗΣ ΣΤΗ ΣΤΟΑ, Χαλάνδρι, 210 6800644 - ΖΑΦΕΙΡΙΟΥ, Αθήνα, 210 2618156 - ΙΑΝΟΣ, Αλυσίδα, 2310 276447 - ΛΕΜΟΝΙ, Αθήνα, 210 3451910 - ΜΕΘΕΝΙΤΗ, Πάτρα, 2610 274147 ιφ

[

] Υ Π Ο Λ Η Τ A

δ ι α β α ζ ω

Ε

Απριλίου 2007 ΔΙΑΦΟΡΑ α/α ΤΙΤΛΟΣ ΒΙΒΛΙΟΥ 1 300 2 Ν. Εγγονόπουλος-Η αγάπη είναι ο μόνος τρόπος 3 4 5 6 7

Οίνος Μαφάλντα-Συλλεκτική έκδοση Φλέρυ Νταντωνάκη

Το απόλυτο βιβλίο για τη γλώσσα του σώματος Η ζωή μου ένα τραγούδι 8 Η ιστορία του κόσμου σε 6 ποτήρια 9 25 years the magic mirror of M. C. Escher 10 Για ποιο ταξίδι μου μιλάς (CD και Βιβλίο)

Γ ε ν ικ ό ς Π ί ν α κ α ς ΣΥΓΓΡΑΦ ΕΑΣ

ΕΚΔΟΤΙΚΟΣ ΟΙΚΟΣ

Frank Miller

Μαμούθ Comix Ε.ΚΕ.ΒΙ.

Konemann Μέδουσα

Συλλογικό Andre Domine Quino Γ ιώργος Λιάνης Allan Pease, Barbara Pease Πόνος Γεραμάνης Τομ Στάντε'ίτζ Ερνστ Μπρούνο

9 Η ιστορία του κόσμου σε 6 ποτήρια 10 Η ζωή μου ένα τραγούδι

Αλυσίδες Βιβλιοπωλείων Frank Miller Andre Domine Γ ιώργος Λιάνης Quino Συλλογικό

5 6 7 8 9 10

0 Ταρκόφσκι στη Χαλκίδα Τα ανάλεκτα του κυρίου Schott Η ζωή μου ένα τραγούδι Ελληνική Κουζίνα-Μαγειρική 125 παιχνίδια για έξυπνα και χαρούμενα παιδιά 50 επιλεγμένες συνταγές

Μαμούθ Comix Konemann Ιανός Μέδουσα Ε.ΚΕ.ΒΙ.

Taschen Γ αβριηλίδης Ζαρζώνη

Ερνστ Μπρούνο Νίκος Ζούδιαρης Γιώργος Ζαρζώνης Τομ Στάντε'ίτζ Πάνος Γεραμάνης

ΔΙΑΦΟΡΑ 1 Ν. Εγγονόπουλος-Η αγάπη είναι ο μόνος τρόπος 2 Ας μιλήσουμε για τις σχέσεις μας 3 Το απόλυτο βιβλίο για τη γλώσσα του σώματος 4 Γεύση: Η τρίτη αίσθηση

Κέδρος Taschen Γαβριηλίδης

Νίκος Ζούδιαρης

ΔΙΑΦΟΡΑ 1 300 2 Οίνος 3 Φλέρυ Νταντωνάκη 4 Μαφάλντα-Συλλεκτική έκδοση 5 Ν. Εγγονόπουλος-Η αγάπη είναι ο μόνος τρόπος 6 25 years the magic mirror of M. C. Escher 7 Για ποιο ταξίδι μου μιλάς (CD και Βιβλίο) 8 Θεσσαλονίκη

Ιανός Έσοπτρον Καστανιώτης

Κέδρος Καστανιώτης

Ανεξάρτητα Βιβλιοπωλεία Συλλογικό θάνος Ασκητής Allan Pease, Barbara Pease Αργυρώ Μπαρμπαρίγου Γιάννης Ζιώγας Ben Schott Πάνος Γεραμάνης Βέφα Αλεξιάδου Jackie Silberg

Ε.ΚΕ.ΒΙ. Λιβάνης Έσοπτρον Λιβάνης Αιγόκερως Κασταλία Καστανιώτης Αλεξιάδου Διόπτρα Μαλλιάρης

ΝΕΣΤΩΡ, Κατερίνη, 23510 36024 - ΟΙΩΝΟΣ, Λαμία, 22310 67276 - ΠΑΤΑΚΗΣ, Αθήνα, 210 3650000 - ΠΟΛΥΕΔΡΟ, Πάτρα, 2610 277342 - Ρ0ΚΚΑΣ, Μεταμόρφωση, 210 2812946 - ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΕΚΦΡΑΣΗ, Λιβαδειά, 22610 23136 ΣΧΗΜΑ, Χανιά, 2810 56937 - ΤΟ ΣΤΑΧΥ, Πειραιάς, 210 4134644 - ΤΟ ΦΩΤΟΔΕΝΤΡΟ, Ηράκλειο, 2810 341158, ΤΣΑΜΑΝΤΑΚΗΣ, Πειραιάς, 210 4138114 9. Στον πίνακα «Αλυσίδες βιβλιοπωλείων» περιλαμβάνονται: PUBLIC, ΕΛΕΥΘΕΡΟΥΔΑΚΗΣ, ΙΑΝΟΣ, LEADER BOOKS. Στον πίνακα «Ανεξάρτητα Βιβλιοπωλεία» όλα τα υπόλοιπα.

. ΓΓΕΦΑΝΑΚΗΣ ΑΝΑΦΟΡΑ ΣΤΟΝ ΚΑΖΑΝΤΖΑΚΗ

του Αλέξη Ζήρα

Μηχανισμοί τ η ς α π ο β λ ά κ ω σ η ς ... λεγα σε πρόσφατα «Θερμιδωριανά» ότι οι εκδότες έχουν αρ­ χίσει να ανησυχούν για την κα­ θήλωση της αγοράς, για το ότι οι δεί­ κτες της ποσοτικής αύξησης των αναγνωστών έχουν παραμείνει ου­ σιαστικά στα προ διετίας επίπεδα. Και τούτο παρά το ότι έχουν γίνει γενναίες προσπάθειες μετάγγισης νέου αίματος, με την αθρόα είσοδο νέων πεζογράφων -τω ν κατ' ευφημι­ σμόν μυθιστοριογράφων- για τί νόμι­ ζαν ότι θα εξακολουθούσε τουλάχι­ στον να ισχύει, τροποποιημένος βέ­ βαια, ο παμπάλαιος κανόνας του εμπορίου: αφού το μυθιστόρημα πουλάει, καλό είναι ό,τι πουλάει! Φαίνεται όμως ότι στα εκδοτικά γενι­ κώς όχι μόνο αλλάζουν οι χρόνοι και από τον δυσοίωνο ενεστώτα γυρί­ ζουμε στον ευλογημένο παρατατικό, μα δείχνουν να αλλάζουν πια και οι θεωρούμενες ως πάγιες προτιμήσεις των αναγνωστών. Τα άσχημα μαντά­ τα νομίζω ότι έρχονται από τις εφη­ μερίδες, το είδος εντύπου που αποδεικνύεται το πιο ευπρόσβλητο από την επιθετική εξάπλωση των ηλε­ κτρονικών μέσων ενημέρωσης. Το 90% του καθημερινού τύπου, όπως μαθαίνω από πρόσφατες μετρήσεις, είναι ζημιογόνο και επιβιώνει είτε από τις ικανές «ερωτικές» σχέσεις του με τα διαφημιστικά λόμπυ είτε από ενισχύσεις που προέρχονται από άλλες, κερδοφόρες, αδελφές εταιρείες -ενίοτε και τηλεοπτικές. Από εκεί βέβαια και η ευαγγελλιζομένη τα σύγχρονα εκδοτικά ήθη, νέα «επαναστατική» μορφή του Ελεύθε­ ρου Τύπου, σύμφωνα με την οποία το βασικό ρόλο του λόγου στην εφη­ μερίδα θα τον παίζουν οι ευρηματικοί

Ε

42

ΙΟΥΝΙΟΣ 2007

τίτλοι και οι «έξυπνες» λεζάντες που θα σχολιάζουν επίσης ευρηματικά τις άφθονες φωτογραφίες! Βέβαια, ο κανιβαλικός λαϊκισμός των περισσότερων εφημερίδων, όσο και αν θέλουν να μιμηθούν τη χυδαιότη­ τα των «παραθύρων», παραμένει μια σκάλα προτιμότερος και λιγότερο επικίνδυνος από τον ασυμμάζευτο λαϊκισμό της τηλεοπτικής εικόνας. Ωστόσο, φαίνεται ότι εδώ και κάμπο­ σο καιρό υπάρχουν πλέον όχι και τό­ σο υπόγειες διασυνδέσεις ανάμεσα σε ΜΜΕ, εφημερίδες και εκδότες, όπως είδαμε λ.χ. να συμβαίνει πριν από λίγους μήνες στη διαδικασία πα­ ραγωγής, γνωστοποίησης και διανο­ μής των μεταγλωττισμένων βιβλίων του Παπαδιαμάντη, του Ρόϊδη και των άλλων της πεζογραφικής παρά­ δοσης. Πράγμα που σημαίνει ότι ο προγραμματισμός της εξομοίωσης και της αποβλάκωσης χρησιμοποίη­ σε όλα τα μέσα, παραδοσιακά και σύγχρονα, για να πείσει τους ανα­ γνώστες, ιδίως τους νεότερους -αν και εφόσον υπάρχουν νεότεροι ανα­ γνώστες- ότι οι μάστορες της παλαιότερης λογοτεχνίας μας μπορούν να προσεγγιστούν άνετα με τα κολλυβοελληνικά των ποικιλώνυμων λογίων των media, κ.κ. Αρναούτογλου, Μελέτη, Μενεγάκη, Αναστασιάδη! Γιατί όχι; Σκέπτομαι λοιπόν με αυτοκαταστροφική θυμηδία τι πρόκειται να συμβεί στο εγγύς μέλλον, σε μια τελείως ανοχύρωτη κοινωνία σαν τη δική μας, όταν -όπως άλλωστε συμ­ βαίνει ήδη στην «πολιτισμένη» Ευρώ­ π η- τα κατεξοχήν ευπώλητα βιβλία θα είναι πια εκείνα που ασχολούνται με τα πάθη, τα παθήματα και τα μα­ θήματα ανάλογων αστέρων... ■

Ο Ρώμος Φιλύρας (1888-1942) είναι κυρίως γνωστός ως ποιητής, αν και από το 1939. οπότε κυκλοφόρησαν σε έναν τόμο οι ποιητικές του συλλογές, το ποιητικό του έργο παραμένει ανεύρετο, ενώ δεν έχει εκτιμηθεί όσο θα έπρεπε και η αξιόλογη αφηγηματική δημιουργία του. Στο βιβλίο αυτό περιλαμβάνονται ένα αφηγηματικό κείμενο, 0 θεατρίνος της ζωής, που κυκλοφόρησε αυτοτελώς το 1916, και δύο άλλα αυτοβιογραφικά κείμενα: Η ζωή μου εις το Δρομοκαΐτειον, με προφανές το παραληρηματικό στοιχείο, και Η παράδοξη αυτοβιογραφία μου, η οποία ενταγμένη σε τόμο κυκλοφορεί για πρώτη φορά. Και τα τρία φανερώνουν μια εσωτερική οργανική συνοχή και ενότητα. Επικοινωνούν μεταξύ τους μέσω του νήματος της αυτοβιογραφίας.

ι\

Κυρίως όμως ανασυνθέτουν τα έργα και τις ημέρες ενός σπουδαίου ποιητή, του οποίου ο πολυκύμαντος βίος

‘

V

μοιράστηκε στη λογοτεχνία αλλά και την παράνοια.

Η ΣΥ Ν ΤΑ Ρ Α ΚΤ ΙΚΗ ΑΥΤΟ ΒΙΟ ΓΡΑΦ ΙΑ ΤΟΥ ΠΟΙΗΤΗ ΠΟΥ Υ Π Ε Ρ Ε Β Η ΤΑ ΟΡΙΑ ΤΗΣ Τ Ρ Ε Λ Α Σ

ΜΙΑ ΑΠΟ ΤΙΣ ΣΗΜΑΝΤΙΚΟΤΕΡΕΣ ΣΤΙΓΜΕΣ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑΣ

Το βιβλίο περιέχει, σε αντικριστές σελίδες, αριστερά το ελληνικό πρωτότυπο και δεξιά την ισπανική μετάφραση του περίφημου διηγήματος του Α. Παπαδιαμάντη «Η Νοσταλγός» (La Nostalgia). Προτάσσονται ο πρόλογος του καθηγητή του Πανεπιστημίου Αθηνών και προέδρου της Εταιρείας Παηαδιαμαντικών Σπουδών Φώτη Δημητρακόπουλου και η εισαγωγή της μεταφράστριας Marta Silvia Dios Sanz. Ακολουθείτο κείμενο με τη μετάφραση, αναηαράγονται οι σελίδες του παπαδιαμαντικού χειρογράφου της πρώτης γραφής και αποτυπώνονται κάποιες φωτογραφίες από ερασιτεχνικές παραστάσεις του διηγήματος.

EC ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΚΑΣΤΑΝΙΩΤΗ

Τα νέα σχολικά βιβλία ιστορίας: υπ ονόμ ευσ η της σ υγκ ρ οτη μ ένη ς σ κ έψ η ς Χρήστος Κατσίκας

44

ΙΟΥΝΙΟΣ 2007

ι διαφοροποιήσεις στα χα­ ρακτηριστικά των σχολικών γνώσεων μιας περιόδου, σε σύγκριση με μια άλλη, δεν εκφράζουν παρά τις βασικές συνιστώσες της κυ­ ρίαρχης ιδεολογίας για την κοινωνία και τη φύση στη συγκεκριμένη περίο­ δο και σε καμιά περίπτωση ουσιαστι­ κές μεταβολές στην άσκηση του κρα­ τικού ελέγχου στην εκπαίδευση. Αν δεχτούμε ότι η άγνοια του παρελ­ θόντος δεν προκαλεί μόνο συγχύσεις στη γνώση του παρόντος αλλά και υπονομεύει κάθε δυνατότητα δρά­ σης στο παρόν, τότε πρέπει να ανα­ ρωτηθούμε όχι για τις επιδόσεις των μαθητών στην εξέταση της ιστορίας αλλά για το αν η ιστορική τους γνώ­ ση συμβάλλει στην ανάληψη τέτοιας δράσης. Αν τους βοηθά να γίνουν εξερευνητές του ζωντανού κόσμου και όχι ξεσαβανωτές των νεκρών. Αν, με άλλα λόγια, η γνώση τους για την ιστορία αποτελεί προϋπόθεση για την ανάπτυξη της κριτικής τους συνείδησης και πρακτικής. Είναι αλήθεια πως δεν υπάρχει «μία ιστορία», αλλά οπτικές γωνίες προ­ σέγγισης των ιστορικών γεγονότων, οι οποίες εξαρτώνται από την ιδεολο­ γική στάση των συγγραφέων και των συνομιλητών με το παρελθόν. Έτσι η ματιά στην ιστορία δεν είναι αθώα και ουδέτερη, όπως προσπαθούν να μας πείσουν οι τεχνοκράτες, καθώς καμία γνώση και καμία μέθοδος για την πρόσκτησή της, όσο τεχνοκρατική και να εμφανίζεται, δεν είναι ιδεολογι­ κά στεγανή, ουδέτερη. Το πρώτο πρόβλημα των νέων βι­ βλίων Ιστορίας, Δημοτικού και Γυμνα­ σίου, συνδέεται με τη μεθοδολογία

Ο

τους. Απουσιάζει ο συνεκτικός ιστός, η διήγηση, ενώ η συνολική αφήγηση σφαγιάζεται σε πληροφορίες, εικό­ νες, αριθμούς και πηγές. Απομένει η τμηματική πληροφορία, η αποσπα­ σματική είδηση, το απομονωμένο γε­ γονός, χωρίς την ιστορική και κοινωνι­ κή του πλαισίωση. Το «πώς» και το «γιατί» έχουν εξαφανιστεί. Η ιστορική ύλη έχει εγκλωβιστεί σε «διδακτικά κουτιά» και για να γίνει αυ­ τό δυνατό χρησιμοποιήθηκαν διάφο­ ρες τεχνικές, όπως η ασφυκτική πολ­ λές φορές συσσώρευση και αθροιστι­ κή παράταξη πληροφοριών, η αφαί­ ρεση και παράλειψη γεγονότων, η υπερβολικά συνοπτική παρουσίαση. Τα νέα βιβλία Ιστορίας αποτελούν ένα απέραντο «σφάγιο κειμένων» με ορθολογική διάταξη, ωστόσο η πλη­ ροφορία υπερτερεί της συνολικής ματιάς και το επιμέρους δεν εντάσ­ σεται στο ιστορικό σύνολο. Ο θρυμματισμός των γνώσεων είναι συντρι­ πτικός, ενώ η απόσπαση των πλη­ ροφοριών από το θεωρητικό τους θεμέλιο εντονότατη. Μπορούμε να μιλήσουμε για αποθέωση της απο­ σπασματικότητας, όπου σκόρπιες γνώσεις-πληροφορίες «ατάκτως ερριμμένες» προσφέρονται προς «κα­ τανάλωση», ένας σωστός τσελεμε­ ντές, όπου χάνεται η σχέση αιτίας και αποτελέσματος, καθώς και το νόημα της κάθε γνώσης. Οι 140 σελίδες τους (όλα τα βιβλία σε Δημοτικό και Γυμνάσιο έχουν πε­ ρίπου 140 σελίδες) είναι σύνολο από τεμαχισμένη ύλη μιας, δυο ή τριών σελίδων. Δηλαδή από την ιστορική ροή, από τη διαδοχή γεγονότων που ακολουθούν τη σχέση αιτίας και

αποτελέσματος, ένα βλακώδες «τσι­ μπιδάκι» έχει τσιμπήσει ένα γεγονός εδώ, μία συνθήκη παραπέρα, ένα φαινόμενο ή ένα θεσμό πιο εκεί, χω­ ρίς συνοχή, χωρίς συνέχεια, προχω­ ρώντας με άλματα, αποκόβοντας τα αίτια από τα αιτιατά, διαχωρίζοντας τα πρόσωπα από τις ενέργειες, αποδεσμευοντας την οικονομία από την πολιτική και τα γράμματα από την κοινωνική συγκυρία. Μέσα σ' αυτές τις συνθήκες η διδα­ κτική διαδικασία υποφέρει αφάντα­ στα, ενώ το ασύνδετο σύνολο γεγο­ νότων έχει μια οικτρά μικρή διάρκεια ζωής στη μνήμη. Αυτό τελικά αποτε­ λεί υπονόμευση της συγκροτημένης σκέψης των μαθητών. Το δεύτερο πρόβλημα αφορά το πε­ ριεχόμενο των νέων βιβλίων Ιστορίας.

Από τ α βιβλία απουσιάζουν τ α ιστο­ ρικά πλαίσια, οι κοινωνικές συγκρού­ σεις εξοστρακίζονται και μαζί τους τα ιστορικά πλαίσια, ο ιστορικός χρόνος. Αν και γίνεται προσπάθεια να φανεί ότι παρουσιάζονται μόνο γεγονότα και όχι η ερμηνεία τους, αν και υπονοείται μια ψυχρή και αντι­ κειμενική καταγραφή των γεγονό­ των, είναι εμφανής η ιδεολογική μο­ νομέρεια, μέσα ακριβώς από τη δή­ θεν απουσία της α' ή β' ερμηνευτι­ κής εκδοχής. Πρόκειται ουσιαστικά για μια περιήγηση στο παρελθόν μέ­ σα από θέματα στα οποία απουσιά­ ζει το «πώς» και το «γιατί», κάθε αναφορά στις κοινωνικές τάξεις και τους αγώνες τους. ■ 0 Χρηστός Κατσίκας είναι εκπαιδευτικός αναλυτής

Κώστας Καρακάσης

Evas Ικαρος ήταν αρκετής Μυθιστόρημα

V%

Ε κδόσεις Λ ο γ ο σ ο φ ία

Σταδίου & Αρσάκη 4, /^ή να , Τηλ.; 210 3315186, Fax; 2103315134, e-mail

/.logosofijl

ω[ o v o v v i m c Μπολερό γ ια λ ί γ ο υ ς Κώστας Μποτόηουλος

Α£> ΙΟΥΝΙΟΣ 2007

νακάλυψα τον Ζαν Εσνόζ τό ­ τε που μπορούσα ακόμα ν' ανακαλύπτω: στο Παρίσι, τη δεκαετία του ογδόντα. Θυμάμαι τα δυο πρώ τα βιβλία που διάβασα.

Cherokee (δε χρειάζεται μετάφρα­ ση, αλλά δεν εννοεί το τζιπ ) και L' equipee malaise (αμετάφραστο, αφού η «equipee» είναι κάτι ανάμε­ σα στην περιπέτεια, το έπος και την ταλαιπωρία και «malaise» είναι της Μ αλαισίας αλλά και της αδιαθε­ σίας). Τον βρήκα από την πρώτη στιγμή ιδιότυπο αλλά απόλυτα αναγνωρίσιμο συγγραφέα. Κι από τό τε αναρωτιέμαι: τι είναι αυτό που τον κάνει να μη μοιάζει με κανέναν άλλο; Ο λυρισμός της καθη­ μερινότητας; Η ποίηση του πεζο­ δρομίου; Το αγγλοσαξωνικου τ ύ ­ που γαλλικό χιούμορ; Το ανακάτε­ μα των ειδών; Η επίδειξη ύφους μέ­ σα από επίδειξη δήθεν απλότητας; Σημασία δεν έχει η απάντηση αλλά η αίσθηση. Μ ετά περιπλανήθηκα, αλλά κι ο Εσνόζ, χωρίς να «σοβαρευτεί», θεσμοποιήθηκε, πήρε το Γκονκουρ (για ένα από τα λιγότερο καλά του βιβλία, όπως συχνά συμβαίνει), τον συζητάνε -σ το ν α έρα - για Νόμπελ, τον ψιλοέχασα. Τον ξαναβρήκα πρόσφατα, στην τελευταία, μέχρι στιγμής, στροφή του, τα βιβλίαονόματα, μυθ-ιστορίες της πραγμα­ τικότητας: Ζερόμ Λιντόν (ο εκδότης του) και τώρα Ραβέλ. Ο διάσημος μουσικός, σχεδόν γέρος (50άρης), μόνος, ανέραστος, φιλά­ σθενος, γκρινιάρης, άϋπνος, δανδής γυρνάει τον κόσμο (Γαλλία, Αμερική, Αγγλία, Ισπανία, Αυστρία) και

Α

πλήττει -μ ε λεπτομέρειες. Περιο­ δεύει πολύ, παίζει -άσ χημ α- τ α έρ­ γα του, δέχεται τιμές, χάνει συνε­ χώς -κα ι βάζει να του φέρνουν με πλοία και με τρ ένα - τα λουστρίνια του, μπρεφ περνάει τις μέρες του για να τις περνάει. Και βέβαια κάνει το καθήκον του, χωρίς να ξέρει πού θα τον βγάλει, γράφει δηλαδή μου­ σική. Κάπου στη μέση (σελ. 62) του βιβλίου -π ρώ τα με μαγιό, τιράντες κι άλικο σκουφάκι, μετά γραβατωμένος στο πιάνο τ ο υ - σκαρώνει έναν επ ί παραγγελία ρυθμό κι επει­ δή δεν έχει ιδιαίτερη έμπνευση, επαναλαμβάνει πολλές φορές το μοτίβο. Πρόβες θέλετε; Επαναλή­ ψεις θα έχετε. Γεννηθήτω ημίν «Μπολερό». Λίγο αργότερα, αρρωσταίνει: κου­ ράζεται περισσότερο, αναμιγνύει -έγκλημα καθοσιώσεως- τις κάλ­ τσες του, ξεχνάει πώς κολυμπάνε, ξεχνάει ακόμα και τα ίδια του τα έργα. Συνεχίζουν να τον τιμούν, αλ­ λά τα βραβεία αρχίζει να τα παραλαμβάνει το φάντασμά του. Αλλά κι αυτό δεν τον ταρακουνάει ιδιαί­ τερα. Ώ σπου στα 57 του παθαίνει ένα τρομερό αυτοκινητιστικό δυ­ στύχημα και παίρνει οριστικά την κατιούσα. Του μένουν λίγοι μήνες ζωής και ο Εσνόζ δεν κάνει το λά­ θος να βουτήξει τη διαδρομή του τέλους σε ελεγειακό χρώμα. «Ο Ρα­ βέλ ξανακοιμάται, πεθαίνει δέκα μέρες αργότερα, τον ντύνουν με μαύρο κουστούμι, λευκό γιλέκο, σκληρό γιακά με σπαστές γωνίες, λευκό παπιγιόν, ανοιχτόχρωμα γά­ ντια, δεν αφήνει διαθήκη, δεν είναι σε κανένα κινηματογραφικό πλάνο,

δεν υπάρχει η παραμικρή ηχογρά­ φηση της φωνής του». Ό λο αυτό το παιχνίδι -γ ια τ ί για παιχνίδι πρόκειται, με τη γραφή, τους ήχους, τις λέξεις- βασίζεται στη γλώσσα, δηλαδή στα γαλλικά. Κι ως γνωστόν η γλώσσα δεν μπο­ ρεί ποτέ ν' αποδοθεί ακριβώς σε μια άλλη γλώσσα, αυτό είναι το με­ γαλείο κι ο σταυρός της μετάφρα­ σης. Χρειάζεται μια γέφυρα. Ό ,τι στα γαλλικά είναι χάρη, τουλάχι­ στον στα ελληνικά να μη γίνει βά­ ρος. Ο Αχιλλέας Κυριακίδης, βρα­ βευμένος (φέτος) μεταφραστής, στυλίστας κι ο ίδιος στα δικά του κείμενα, πετυχαίνει σε γενικές γραμμές να βρει το ρυθμό και το ύφος. Μόνος που, από βιασύνη ίσως ή απροσεξία, υποπίπτει, σ' ένα κείμενο που οφείλει να είναι εντελώς στιλπνό, σε αδικαιολόγητα πολλούς «γαλλισμούς»: «τα οποία, δι' εφαρμογής της αρχής του εξ όνυχος τον λέοντα» (σελ. 21), «μια φορά δεν είναι συνήθεια» (μοτ-α-μο μετάφραση της γαλλικής έκφρασης «une fois n' est pas coutume», που σημαίνει ότι δεν υπάρχει κανόνας χωρίς εξαίρεση -σελ. 26), «ο Ραβέλ βρίσκεται καθισμένος δίπλα στο βιο­

μηχανικό ζευγάρι» (δηλαδή σε ζευγάρι βιομηχάνων, σελ. 29), «ο άλλος εκτελείται βάζοντας όλα τα δυνα­ τά του» («ΐΙ s' execute», δη­ λαδή το κάνει αμέσως πρά­ ξη -σελ. 47), «ο Ραβέλ ε­ κλείπει» («Π s' eclipse», δη­ λαδή εξαφ ανίζεται -σελ.

75) και αρκετά τέτοια ακό­ μη. Ευτυχώς οι απροσεξίες σχεδόν εξαφανίζονται (ή και εκλείπουν) προς το τέ­ λος, εκεί που το πικρό χιούμορ κι η λεπτομέρεια που σκοτώνει συνοδεύουν το μονήρη μουσικό στο τε­ λευταίο ταξίδι του. Πρόκειται για ένα σπάνιο, ως προς το εύρος του ακροατηρίου στο οποίο απευθύνεται, βιβλίο. Και μόνο γ ι' αυτό θα ήταν χρήσιμη η ελ­ ληνική έκδοση. Προσωπικά, οφείλω να ομολογήσω ότι έχοντας αρχίσει το βιβλίο στα ελληνικά δεν αντιστάθηκα στον πειρασμό να το αγορά­ σω, μεσούσης της διαδρομής, και στα γαλλικά. Το ξέρω, θυμίζει συγ­ γραφικό κόλπο του Εσνόζ, κάτι που δεν είναι, φυσικά, τυχαίο. ■

B R U C E

Μετάφραση: Αχιλλέας Κυριακίδης

T H O R N T O N

Ελληπικοι Τ ροποι Πως ο ι Ελληνες Δ ημιούργησαν τον Δ υτικό Πολιτισμό "Επιτέλους, ένα βιβλίο που δίνει τις δέουσες απαντήσεις σε εκείνους που αναρωτιόνται τι ακριβώς χρωστάμε στους αρχαίους Έλληνες. Ο καθηγητής Bruce Thornton με σύστημα και σαφήνεια ακολουθεί και αποκαλύπτει τις ρίζες του ορθολογισμού, της αυτοκριτικής και της ελευθερίας μας στην αρχαία Ελ­ λ ά δα -κ α ι πουθενά αλλού. Οι Ελληνικοί Τρόποι είναι ένα υπέροχο βιβλίο, απολαυστικό στην ανάγνωσή του."

Victor Hanson, σνν-σιηγραφέας του βιβλίου, Ποιος Σκότωσε τον Όμηρο; ε κ δ ό σ ε ις

ΑΝΑΤΟΛΙΚΟΣ

www.anatolikos.gr

Τηλέμαχος Α λα β έρ α ς 1

«Δ εν ξέρω πότε γίνεται πλήρης μια ζωή, πότε ολοκληρώνεται...» Μια συζήτηση με τον Αλέξη Ζήρα

ΪΪΝΕΝΠΪΙΗ

μ

ετά τον θάνατο του Αλέξανδρου Κοτζιά ο νους μου δεν μπορεί να σταθεί σε άλλον ζώντα πεζογράφο χειρουργό συνειδήσεων, εκτός του Τηλέμαχου Αλαβέρα και μάλλον του Μήτσου Αλεξανδρόπουλου, αν, εννοείται, ζητάμε κάποιον συγγραφέα που το σύνολο του έργου του είναι μια εκτεταμένη και διαρκής ανατομία χαρακτήρων. Χειρουργό συνειδήσεων, βέβαια, με την έννοια του ντο-

στογιεφσκικού αρχετύπου, δηλαδή μιας αφηγηματικής τέχνης η οποία δημιουργεί τό­ σους σε αριθμό και τέτοιους σε ένταση παραλληλισμούς με τους οριακούς, «υπό­ γειους» χαρακτήρες και τις ανάλογες καταστάσεις ψυχικής κρίσης που πρώτος επ ε­ ξεργάστηκε στη σύγχρονη λογοτεχνία ο μεγάλος ρώσος. Αλλά ειδικά στον Αλαβέρα, η ανατομία πολλές φορές αγγίζει το μη περαιτέρω, συνδυάζοντας με το θετικισ τικό βλέμμα του παντεπόπτη αφηγητή, θέση που κατά τεκμήριο προτιμούσε πάντοτε ο δη­ μιουργός του Ο δο σ τρ ω τή ρα , την εξαντλητική εργαστηριακή έρευνα η οποία σκοπεύει μέσω της μυθοπλασίας να συλλάβει τις πιο ανεπαίσθητες αντιφάσεις και μαιανδρικές κινήσεις της ανθρώπινης ψυχής. Ανελέητη διακωμώδηση των συμπεριφορών και των νοοτροπιών ενός κόσμου φασουλήδων και σπουδαιοφανών, διακωμώδηση όμως που βγαίνει πάντοτε μέσα από εικόνες και καταστάσεις ζωής. Επίμονος εστιασμός, τέλος, στις π αντοειδείς ψυχώσεις και στον πανικό του σύγχρονου ανθρώπου, ο οποίος ον ει­ ρεύεται την αποθέωση, τη δύναμη και το μεγαλείο του, ενώ ουσιαστικά τον κυριεύει η τυφλότητα και δεν διακρίνει ότι έτσ ι γίνεται ευκολότερη τροφή για το μοιραίο.

Τηλέμαχε Αλαβέρα, από τα πρώτα σου πεζά, Τ' αγρίμια του άλλου δάσους, εδώ και πενήντα πέ­ ντε χρόνια, όπου έχει αποθησαυριστεί έγκαιρα και η βίωση του εμφυλίου, με είχε εντυπωσιά­ σει ο συνδυασμός της τραχύτητας των εικόνων με την ελλειπτική ενίοτε περιγραφή τους. Ρεα­ λισμός και ταυτόχρονα αφαίρεση. Ωστόσο, με­ γαλύτερη ακόμα εντύπωση προκαλεί η πρώιμη αρχιτεκτονική σου μέριμνα, το ότι οι ιστορίες σου μοιάζουν με σχήματα που το ένα περιέχει το άλλο ή που το ένα οδηγεί προς το άλλο... Αυτό το 'χεις σημειώσει κι άλλοτε για κείμενά μου. Μου αρέσουν και μου άρεσαν πάντα τα σκαλοπάτια... Ο πεζός λόγος σε υποχρεώνει να 'χεις μάτια ανοιχτά σε χώρο και σε χρόνο. Δεν σε εγκλωβίζει να στρέ­ ψεις στον εαυτό σου, όσο κι αν οι βιώσεις σου βρε­ θούν εις τα βάθη της αβύσσου. Το άνοιγμα στον κό­ σμο και το πλησίασμα του άλλου σου προσφέρουν βεβαιότητες που προέρχονται από τη δυνατότητα της αφήγησης. Είναι αλήθεια ότι η ισοπέδωση δεν μου

άρεσε. Η καταλογάδην εκφραστική δεν μου πηγαίνει και δεν ξέρω αν τη σκέφτηκα ποτέ ως λύση σε κά­ ποια περίπτωση. Αυτό σημαίνει ότι ενδιαφέρθηκες και για μια ποιητική της αφήγησης; Δεν πιστεύω ότι ξεφεύγω από τις βεβαιώσεις της ίδιας μου της γλώσσας, η οποία εκφράζει βιώσεις -αν θέλεις, και παρατηρήσεις και σκέψεις- που συ­ μπορεύονται με καταστάσεις τις οποίες δημιουρ­ γούν οι ανάγκες του στησίματος -πες, της πλοκής. Αυτή η πλοκή συνθέτει το υλικό που διαθέτεις και το αναδεικνύει ανάλογα με τις ικανότητες, τη φαντα­ σία ή την εμπειρία σου. Όσα περισσότερα ζήσεις τόσα περισσότερα θ' αποδώσεις, κι οι άλλοι θα τα δεχτούν... Θέλω να συμπληρώσω ότι ο χαρακτήρας μ' ενδιέφερε πάντα. Το στήριγμα του ανθρώπου, το ζύγισμα του προσώπου του. Κι αφού ξεκίνησες από Γ αγρίμια, φαίνεται ότι από τότε μ' ενδιαφέρει ο όρ­ θιος άνθρωπος...

ΙΟΥΝΙΟΣ 2007 4 Q

[ΪΝΕΝΠΪΙΗ Να υποθέσω βάσιμα ότι, όπως και άλλοι πρώι­ μοι μεταπολεμικοί της Θεσσαλονίκης, ο Νίκος Μπακόλας, ο Γιώργης Κιτσόπουλος, ο Γιώργος Ιωάννου, συνοδοιπόρησες και συνομίλησες με το έργο ορισμένων σημαντικών πεζογράφων της πόλης: του Πεντζίκη, του Δέλιου, του Παπασιώπη; Ας προσθέσω και τον Σπανδωνίδη, όχι μό­ νο γιατί ήταν κριτικός με ιδιάζον ύφος αλλά και γιατί ξεχώριζε ο θετικισμός στη μέθοδό του. Συ­ νέτρεξαν όλα αυτά και αυτοί οι τέσσερις καθό­ λου την τεχνική και τη θεματική σου; Τι να σου απαντήσω; Οπωσδήποτε ήταν φίλτατοι και οι τρεις αυτοί πεζογράφοι. Δεν ξέρω αν η σχέση μου μαζί τους, παρότι υπήρξε μεγάλη διαφορά ηλικίας, όσο και με τον Σπανδωνίδη μεγαλύτερη, ήταν σε επί­ πεδο οργανικά συγγραφικό. Νομίζω ότι ήταν περισ­ σότερο ανθρώπινο πλησίασμα και λογοτεχνικές σχέ­ σεις. Θα ήθελα, ωστόσο, να συμπληρώσω αυτά για την πόλη και τους συγγραφείς της με ένα ακό­ μα ερώτημα. Παρότι δεν δέχομαι όρους όπως «σχολή Θεσσαλονίκης» ή «λογοτεχνία της Θεσσαλονίκης», μπορώ να σε βάλω στον πει­ ρασμό να μου μιλήσεις για την επίδραση της πόλης, της κοινωνίας της, των σημείων της, τ έ ­ λος, που νομίζω ότι έχουν ισχυρότερη μυθοποιητική ενέργεια από τα αντίστοιχα σημεία της Αθήνας; Αναμφισβήτητα η Θεσσαλονίκη καταλαμβάνει χώρο στις αφηγήσεις μου. Η Θεσσαλονίκη σαν πόλισμα προσφέρεται περισσότερο από άλλα της ελληνικής επικράτειας σε καλλιτεχνικές μεταστοιχειώσεις. Βασι­ κά, δεν βλαχοποιήθηκε ποτέ της. Κάτι τέτοιο πρέπει να διαπιστώνεται και ιστορικά. Τι να πούμε; Ακόμα από τα Θαύματα του Αγίου Δημητρίου. Ολόκληρες διη­ γήσεις σε ποικιλία αντιμετωπίσεων. Είτανε πάντα της πόλης... Βάλε τώρα και τα του εικοστού αιώνα, όταν ξυπνάει ο τόπος, που, παρόλο το βαθύ νύχτωμά του, οι ίδιοι οι καιροί τον ορθοποδίζουν κι από το τριά­ ντα και μετά διαμορφώνει δικό του λογοτεχνικό πρό­ σωπο, μέσα στο σύνολο της νεοελληνικής πραγματι­ κότητας. Εκείνη η ηλικία των Ελλήνων έπραξε πολλά... Όσο για τα περί «σχολής», μην τα συζητάμε. Τόσες φορές τ' αλευρογυρίσαμε. Αλλά θα συμφωνήσω με την παρατήρησή σου ότι η πόλη αυτή του ελληνικού βορρά «έχει ισχυρότερη μυθοποιητική ενέργεια» από «σημεία» της Αθήνας.

50

ΙΟΥΝΙΟΣ 2007

Να επιστρέφω στα θέματα της γλώσσας και της τεχνικής σου. Διακρίνω σε αρκετά πεζά σου μια αφηγηματική τακτική συνειδητών παρεκβάσεων. Σα να θέλεις να σχηματίσεις εσωτερικούς κύ­ κλους, ξεκινώντας όμως από το ίδιο ακίνητο κέ­ ντρο. Παραταύτα, ετούτη η ακινησία του βιωμα­ τικού πυρήνα αναιρείται διαρκώς από την πυκνή κίνηση του βλέμματος, της μνήμης, της φαντα­ σίας. Υπάρχει αυτή αντίθεση και, αν ναι, σε τι εξυ­ πηρετεί την οργάνωση της κάθε ιστορίας σου; Την κάθε ιστορία επιχειρώ να τη βλέπω μέσα από την ιστορία, δηλονότι την υφή της ως περιπέτεια. Και να μπορώ συχνά να την ανατρέπω κατά τη διαδικασία της. Εκ των πραγμάτων: Ως κυλιόμενος τόπης ( 1998), πρώτο διήγημα· από τον τίτλο ακόμα: «Gloria belli». Ο συγ­ γραφέας, αμέσως μετά τον Β' Παγκόσμιο (1945) γρά­ φει γύρω από ένα περιστατικό της εποχής φανταστι­ κό, το οποίο όμως αντικρίζει σε πραγματικά εξωτερι­ κά δεδομένα (χώρος, χρόνος) περιοχής της Θεσσα­ λονίκης. Πρόκειται για νεανικό διήγημα που ξαναγρά­ φεται από τον ίδιο ύστερ' από μισόν αιώνα. Έτσι, ξα­ ναγράφεται. Στοιχεία τα ίδια, τοπωνύμια, ατμόσφαιρα. Διαφοροποιήσεις, εν σχέσει με τη γραφή. Ανάγκη όμως παρέμβασης σε κάποια από τα πρόσωπα και τα δεδομένα, που αλλοιώνουν την ατμόσφαιρα και διαφο­ ροποιούν βασικά στοιχεία στην εκτύλιξη της πλοκής, προς το τέλος. Ανατρέποντας τα προ πεντηκονταετίας συμπεράσματα του υποθετικού συγγραφέα και του αναγνώστη. Τα πράγματα είναι πράγματα, και κάποτε ανάγκη να ξεκαθαρίζουν. Το ίδιο συμβαίνει και σε άλ­ λες σελίδες του βιβλίου, στις περιγραφές κάποτε της ίδιας πόλης. Χτες και σήμερα. Αυτά μέσα στο χρόνο. Όμως, συμβαίνει και σε πολλά άλλα από τα βιβλία μου. Με τον τρόπο σου μου λες ότι οι επανεγγραφές γύρω από τον πυρήνα της ίδιας ιστορίας της δεί­ χνουν στον αναγνώστη και την αλλοίωση του χρόνου; Τις αλλοιώσεις τις ζούμε σήμερα. Άλλες τις απολαμ­ βάνουμε κι άλλες τις απωθούμε. Όσο μπορούμε κι όσο, ίσως, μας συμφέρει -για να 'μαστέ αληθινότεροι. Πόσες φορές δεν προσφεύγουμε στα καλά και συμ­ φέροντα! Το βέβαιο, ασφαλώς, όταν δένει με το πραγματικό, συμφέρει, μας δίνει την τέλεια λύση... Πότε άρχισε στο έργο σου αυτή η αιώρηση του χρόνου με τις επανεγγραφές της να έχει τόσο δομική σημασία; Από το Απ' αφορμή (1976) και πέρα μου συνέβη ν'

ΙΪΝΕΝΤΕΪΙΗ ή στο μυθιστόρημα Το ρολόγι (1957), όσο και σε πολύ πρόσφατα, όπως στα διηγήματα Ακριβά γούστα η κυρία (2006). Δεν αποσταθεροποιώ με το χιούμορ ή τη διακωμώδηση. Ίσα-ίσα μού στέκονται δομικά, όσο κι αν μπο­ ρεί να θεωρηθούν εμβληματικά στοιχεία μου. Και βέ­ βαια αυτό συνέβαινε από πολύ παλιά, μέχρι χτες. Σω­ στά, και με τ' Ακριβά γούστα τα πρόσφατα, αλλά σχε­ δόν σε όλα. Ξέρεις καλά ότι και σε αρκετά κείμενα που δείχνουν εκτός πεζογραφίας, π.χ. στο Πρόσωπα και τόποι. Άρθρα, δοκίμια, μελέτες (2005), χρησιμοποιώ το χιούμορ γιατί μου χρειάζεται. Βγαίνει μέσα από τα ίδια τα περιστατικά κάποτε και τους χαρακτήρες. Να πάλι οι χαρακτήρες. Όμως το χιούμορ μπορεί να εί-

Τις αλλοιώσεις τις ζούμε σήμερα. Ά λλες τις απολαμβάνουμε κι άλλες τις απωθούμε. Όσο μπορούμε κι όσο, ίσως, μας συμφέρει - γ ια να ’μαστέ αλήθινότεροι αντιμετωπίζω τις «ιστορίες μου» παλίνδρομα. Το τι μ' εξυπηρετεί αυτό στη σύνθεση; Ούτως επήλθε μοι. Η γλώσσα παίζει βασικό ρόλο σε κάτι τέτοιο. Η γλώσ­ σα μπορεί σε μια καταβύθιση ή μια άνωση να λειτουρ­ γεί εξοντωτικά ή εξαγιωτικά. Μπορεί ν' αρμέξει ικμά­ δα ή να λυτρώσει, οδηγώντας τον χειριστή της όταν τον νιώσει, όταν τον αποδεχτεί. Κι αυτό σημαίνει βα­ θιά οικείωση και ταύτιση με τις ιστορίες του. Μπορεί αυτά να φαίνονται κάπως αντίθετα με όσα έλεγα για τη γλώσσα, απαντώντας στην πρώτη σου ερώτηση. Αλλά όχι, πιστεύω πως δεν είναι. Απλά, διατυπώνονται αλλιώτικα. Θα ήθελες να αναφερθείς καθόλου στη σημασία που έχει το χιούμορ αλλά και η διακωμώδηση στο έργο σου; Μήπως αποσταθεροποιείς κάτι με το χιούμορ και την ειρωνεία; Και πάντως είναι ένα οικείο χαρακτηριστικά σου, τόσο σε παλαιότερα πεζά σου, στη νουβέλα ο «Καρχαρίας» λ.χ.

Λιευθύνεις το λογοτεχνικό περιοδικό Νέα Πο­ ρεία από το 1955. Μια πλήρης ανθρώπινη ζωή που είναι ταυτισμένη σχεδόν με τη ζωή του εντύ­ που, αν και από ένα σημείο και πέρα σημαντική φαίνεται ότι υπήρξε η συμβολή της γυναίκας σου, της ποιήτριας Ρούλας Αλαβέρα. Οι διασταυ­ ρώσεις με τόσα κείμενα και τόσους συγγραφείς στη διαδρομή των πενήντα και πλέον χρόνων άλ­ λαξαν την ταυτότητα της Νέας Πορείας; Δεν ξέρω πότε γίνεται πλήρης μια ζωή, πότε ολοκλη­ ρώνεται. Η Νέα Πορεία πέρασε από καυδιανά δίκρα­ να κι ας μην της φαίνεται. Να σκεφτείς το πώς ξεκί­ νησε το πράγμα. Από διαφορές μεταξύ μεγαλυτέρων μου, και «φτασμένων», τις οποίες ήμουν αναγκασμέ­ νος να εξισορροπώ. Ευτυχώς όχι για πάρα πολύν και­ ρό, μια και χρειαζόμουν και την προσωπική μου ανα­ πνοή και τον δικό μου χρόνο. Με τρόπο έδειξα ότι άλλαζαν τα πράγματα, ότι είχανε τον λόγο τους και οι νεότεροι και οι νεότροποι. Έτσι το περιοδικό, ένα πε­ ριοδικό φιλοξενίας βασικά, δεν έμεινε στατικά μονοκόκκαλο -δεν θα υπήρχε. Στάθηκε πάντα στο και­ νούργιο, το παρακολούθησε με διάθεση, ευρύτητα και με την επικύρωση που ακόμα διατηρεί. Πρέπει να τονιστεί ότι η συμβολή των μεταφραστών της Νέας Πορείας είχε μια πλατιά, ευρωπαϊκή διάσταση, την εποχή μάλιστα της προσαρμογής στα νέα δεδομένα. Αλλά και η συμβολή της Ρούλας Αλαβέρα, όπως πο­ λύ σωστά το έθεσες, υπήρξε και είναι σημαντικότα­ τη για το περιοδικό, τις τελευταίες τέσσερις δεκαε­ τίες. Τόσο με την αισθητική της, το προσωπικό της έργο, όσο και σε πρακτικά θέματα. Σ ε ευχαριστώ ■

ΙΟΥΝΙΟΣ 2007

51

Αλήθεια μου η τέχνη μου τα ψ έ μ α τ α π ο υ τ ρ ώ ν ε τ ο κ ο ρ μ ί μ ο υ τα λ έ π ια μ ο υ ν α π έ σ ο υ ν ε ξ υ σ μ έ ν α μ ε μ ο λ ύ β ι, ό ,τ ι π ε τ ά ξ ε ις δ ύ ν α μ η κ ι ό ,τ ι κ ρ α τ ά ς β α θ ιά ξ ε φ λ ο υ δ ισ μ έ ν ο

αφήγηση ξερή, ανεξαγόραστη τραγούδι ξεραμένο στο λαιμό ξερολιθιά, ξερότοπος, άσπρο της γης μου σάβανο και μαύρο συναξάρι Φωτογραφίες: από to προσωπικό αρχείο tou Μιχόλη Πιερη

Μιχάλης Πιερής Τρόποι και... Τόποι γραφής. Μια συζήτηση με τον Μιχάλη Πιερή για το ρυθμό και τη γλώσσα στην ποίηση, για τη συλλογή του «Τόποι γραφής» και για τον ΚαΒάφη Γιάννης Μανιάτης

ΙΪΙίΜ ΪΪΙΙ Στις μέρες μας ένα από τα στοιχεία που διαφο­ ροποιούν τον ποιητικό από τον πεζό λόγο είναι ο ρυθμός. Πόσο μπορεί να απέχει ο ποιητικός ρυθμός από αυτόν της καθημερινής εκφοράς «Φρόντισε ν' απέχεις και να μην απέχεις» προτρέπει ο ποιητής Μάντης. Ενώ πιο αναλυτικά το περιγράφει με ευστοχία ο κριτικός Σεφέρης όταν μιλά για την κα­ τάχτηση της «μέσης φωνής» από τον Κορνάρο. Είναι, στ' αλήθεια, το πιο κρίσιμο σημείο για τον ποιητή. Ζή­ τημα ζωής ή θανάτου. Το πώς θα κατορθώσει ο ποιη­ τικός του λόγος να μη μυρίζει «ποιητικότητα», αλλά να έχει μέσα του τη δύναμη, την ομορφιά και τη χά­ ρη της καθημερινής προφορικής ομιλίας. Κι αυτό όχι μέσα από την εξωτερική της μίμηση αλλά μέσα από σεμνή ποιητική εργασία που οδηγεί στην καταχτημέ­ νη φυσικότητα. Κι ας υπογραμμίσω κάτι: Ας μην υποτιμούμε τον προ­ φορικό λόγο του καθημερινού ανθρώπου. Εκεί βρί­ σκεται η ποίηση. Δεν είναι ανώτερη μορφή η γλώσσα των ποιητών. Μα, υπάρχει άραγε γλώσσα των ποιητών ή υπάρχουν μόνο διάφοροι ποιητικοί τρόποι πολιορ­ κίας της καθημερινής εκφοράς του ανθρώπινου λό-

Μ ε δεδομένο ότι ο ποιητικός λόγος είναι αποτυ­ πωμένος προφορικός λόγος, πώς θα κρίνατε το αίτημα για αντιστοιχία του γραπτού, αποτυπω­ μένου ρυθμού ενός ποιήματος, με αυτόν της απαγγελίας του; Ο αποτυπωμένος ποιητικός ρυθμός (δηλαδή ο ρυθ­ μός που εμπεριέχει ένα γραπτό κείμενο) γίνεται αμέ­ σως ζωντανός ρυθμός (δηλαδή ακουστικός), μόλις κά­ ποιος διαβάσει ή απαγγείλει το ποίημα. Όμως και η σιωπηλή ανάγνωση που γίνεται κατά μόνας ή και εκεί­ νη η πρώτη ανάγνωση που κάνει ο ποιητής μόλις τε­ λειώσει ένα ποίημα (ή και η πρωτογενής που κάνει κα­ θώς ακόμη το γράφει) έχει ακουστική υπόσταση, για­ τί ο ρυθμός ζωντανεύει ακόμη κι αν δεν σαρκωθεί σε ήχο που ακούγεται, αλλά σε ήχο που εκλύεται μέσα μας, που τον «ακούει μες στη σκέψη το μυαλό», όπως το είπε ο Καβάφης. Μήπως υπάρχει μια σημαντική μεταβολή, μια νέα τάση, απότοκος των σύγχρονων μέσων, και ο ποιητικός λόγος τείνει να γίνει γραπτός, πεζός λόγος; Όλες οι λέξεις που έχει στη διάθεσή του ένας ποιη­ τής έχουν τις ίδιες ποιητικές και πεζολογικές δυνα­

τότητες. Το θέμα είναι τι είδους κίνηση δίνει σε αυ­ τές ένας τεχνίτης του λόγου, πότε και πώς τις κάνει να συνομιλούν ή να τραγουδούν, πότε να περπατούν ή να χορεύουν, ανάλογα με την εσωτερική ρυθμική ενότητα που προσπαθεί να προσδώσει στο κείμενο που δουλεύει. Το θέμα είναι ότι η διάταξη των λέξεων πρέπει να είναι τέτοια ώστε ο ρυθμός να προκύπτει από τα ίδια τα πράγματα και τα αισθήματα που περιγράφονται στο ποίημα. Ότι, δηλαδή, από την κατάλ­ ληλη διάταξη των λέξεων και των ήχων προκύπτει εκείνη η αρμονία που προσθέτει δύναμη και χάρη στο λόγο και δεσμεύει την προσοχή του αναγνώστη. Όπως το λέει αλλιώς ο Κορνάρος, η καλή τέχνη σε κάνει να μην μπορείς «να ξεχωρίζεις το τραγούδι απ' τον τραγουδιστή». Στη συλλογή σας Τόποι γραφής υπάρχει μια ρυθμική πραγματικότητα την οποία αντιλαμ­ βάνεται κάποιος καλύτερα όταν διαβάσει δυνα­ τά το ποίημα. Υπάρχει κάποια βιωματική αφε­ τηρία που σας οδήγησε προς αυτού του τύπου τη ρυθμική οργάνωση της ποιητικής σας δη­ μιουργίας; Μου θυμίζετε ότι μια παλαιότερη ποιητική συλλογή μου φέρει τον τίτλο Ρυθμού και φόβου. Νομίζω ότι η σχέση μου με τον κόσμο ξεκίνησε με αυτό το διπλό αίσθημα. Το ρυθμό και το φόβο. Γι' αυτό και ο ποιη­ τικός ρυθμός είναι για μένα στενά συνδεδεμένος με τη συγκίνηση και το νόημα. Θα σας πω κάτι αυτοβιογραφικό. Ένα ποίημα της συλλογής αυτής ξεκινά με τους εξής στίχους: Με ορίζουν διά παντός οι κύκλοι της σιρίζας. Του ζώου ο παλμός στο μονοπάτι. Ανήφορο κατηφόρα ώς του γκρεμού την άκρη. Το ρίζωμα στα σωθικά ρυθμού και φόβου. Πώς έγινε αυτό το «ρίζωμα» του ρυθμού (με τον παλ­ μό του ζώου) και του φόβου (με την άκρη του γκρε­ μού) δεν ξέρω. Λένε πάντως ότι η παιδική μας ηλικία είναι η σκοτεινή μήτρα όλων των αισθημάτων που αναπτύσσουμε αργότερα. Η πιο μακρινή μνήμη από την παιδική μου ηλικία συνδέεται ακριβώς με αυτή την εμπειρία. Τα καλοκαίρια (για το μάζεμα των χαρου­ πιών) όλη η οικογένεια έφευγε πολύ πρωί (γύρω στις τρεις μετά τα μεσάνυχτα) για τις μακρινές περιοχές όπου είχε κτήματα, μαζί με όλα τα σύνεργα και το φα­ γητό φορτωμένα στα ζώα προκειμένου στις πέντε-έξι το πρωί να ξεκινήσει η συγκομιδή των καρπών. Τα νή-

ΙΟΥΝΙΟΣ 2007

53

ΪΪΝΕΝΠΪίΙ πια ή και τα πιο μικρά παιδιά (στην ηλικία των τριώντεσσάρων χρόνων) δεν μας ξυπνούσαν. Τυλιγμένα στις κουβέρτες μάς τοποθετούσαν ένα στη μία κοφι­ νά της σιρίζας και ένα στην άλλη (ίσως αξίζει να ανα­ φέρω ότι η κυπριακή λέξη «σιρίζα» ετυμολογείται από το λατινικό series, που σημαίνει «ειρμός»). Κάποια στιγμή, λοιπόν, ξυπνούσαμε (συνήθως από κάποιο θό­ ρυβο της φύσης ή το πρώτο χάραμα) και, αντί στο κρεβάτι, βρισκόμασταν στην πλάτη ενός ζώου, συχνά σε στενό μονοπάτι επάνω από κάποιο γκρεμό. Κι ενώ βιώναμε αυτή την παράξενη αίσθηση ενός ρυθμικού σύμπαντος με βάση τον παλμό του ζώου, βγάζαμε σιγά-σιγά το κεφάλι από τη σιρίζα και βλέπαμε με δέ­ ος το μαύρο βάραθρο. Καταλαβαίνετε, λοιπόν, ότι η σχέση μου με την έννοια του ρυθμού είναι μια έννοια σχεδόν σωματική, σοφιλιασμένη ταυτόχρονα στη μνήμη, στο μυαλό και στη σκέψη. Επομένως ο ρυθμός είναι για σας το στοιχείο που προσδίδει κίνηση στον ποιητικό λόγο, την απαρχή της συγκίνησης... Ο ρυθμός είναι ένα στοιχείο που βρίσκεται εξαρχής μέσα στην ίδια τη συγκίνηση που γεννά το ποίημα. Η συγκίνηση, άλλωστε, είναι μια ρυθμική κίνηση. Κι ένας τέτοιος πρωτογενής ρυθμός έχει μιαν αυτόνομη δυ­ ναμική, είναι ρυθμός ο οποίος σκέφτεται, έχει δικούς

54

ΙΟΥΝΙΟΣ 2007

του προβληματισμούς. Δεν ελέγχεται απέξω γιατί παράγεται ενδογενώς. Πρόκειται για μιαν άλλη μελωδία. Μια συνομιλία μυστική του ρυθμού (ως υπαρξιακού γεγονότος) με το περιεχόμενο των λέξεων και των αισθημάτων. Υπ' αυτή την έννοια ο ρυθμός «ρυθμίζει» το νόημα του στίχου σε ένα άλλο επίπεδο. Όχι αυτό που εύκολα μπορεί να περιγράφει με βάση τα κλασι­ κά εργαλεία της μετρικής επιστήμης. Διότι ο ρυθμός είναι ζωικό στοιχείο, δεν ταυτίζεται με το μέτρο. Το μέτρο είναι μηχανικό, μπορείς να το παραστήσεις. Όχι το ρυθμό. Ο ρυθμός είναι σύμφυτος με την προ­ σωπικότητα του ποιητή. Έχει σχέση με τη φυσική του ανάσα, τον τρόπο που περπατά ή χορεύει, που τρώει και πίνει, που μιλά και γράφει και βεβαίως τον τρόπο που κάνει έρωτα. Στη συλλογή σας αναφέρεστε στον Κορνάρο, ενώ υπαινικτικά εμφανίζονται και άλλες σημα­ ντικές μορφές της νεοελληνικής ποίησης, σε μια εποχή που αρκετοί ποιητές δίνουν την εντύπω­ ση ότι διαλέγονται περισσότερο με τη διαφήμι­ ση και λιγότερο με προγενέστερα ή και σύγχρο­ να κείμενα. Ποια είναι η γνώμη σας; Ο ποιητής θα γράψει λαμβάνοντας υπόψη όλες τις καινούργιες μορφές ή τεχνικές έκφρασης της εποχής του (τη γλώσσα της διαφήμισης ή γενικά των media, τα λογοπαίγνια, τα συνθήματα, ακόμη και τα μηνύματα που αποστέλλονται μέ­ σω των κινητών). Η γλώσσα του ποιητή είναι ένα βρεγμένο σφουγγάρι που πέ­ φτει στο χώμα και απορροφά τα πάντα, ακόμη και σκουπίδια και σκόνη, υπό την προϋπόθεση ότι ο ποιητής θα κινείται αντίθετα στο ρεύμα, δεν θα τον παρα­ σύρει στη φορά του. Θέλω να πω ότι θα χρησιμοποιεί αυτός τα υλικά του (ακό­ μη και τα πιο πεζά) για τις δικές του ανάγκες, δεν θα τον χρησιμοποιούν οι τεχνικές των άλλων. Θα δίνει φόρμα και νόημα αυτός, δεν θα του το δίνουν αυ­ τοί που εξουσιάζουν τα όνειρα και τις επιθυμίες ενός ανυποψίαστου αναγνω­ στικού κοινού (που στις μέρες μας δια­ μορφώνεται κυρίως από ένα χειραγωγη­ μένο θεατή των ποικίλων τηλεοπτικών σκουπιδιών). Γι' αυτό και η καλή ποίηση συνήθως αποτρέπει τη γρήγορη ένταξη του ποιη­ τή που τη γράφει στην καθιερωμένη

ΠΝέΝΤΕΪΚ νο πάθος τη συγκαιρινή τους αναγνώριση, όπως ο κάλπης ποιητής του καβαφικού «Ούτος εκεί­ νος».

Μ α, υπάρχει άραγε γλώσσα των ποιητών η υπάρχουν μόνο διάψοροι ποιητικοί τρόποι πολιορκίας της καθημερινής εκφοράς του ανθρώπινου λόγου; ποιητική πραγματικότητα. Γιατί η τελευταία είναι μια καταναλωτική πνευματική πραγματικότητα που τη φτιάχνουν εικονικά τα ΜΜΕ, η διαφήμιση, οι εκδότες, οι επαγγελματικές και δημόσιες σχέσεις των λογοτε­ χνικών κριτικών με τους λογής εμπόρους της λογο­ τεχνίας, οι ευκαιριακές συσπειρώσεις για την ιεράρ­ χηση των λογοτεχνικών βραβείων, για τη συμπερίληψη σε ανθολογίες κ,λπ. Αυτή η εικονική πραγματικό­ τητα δεν κατασκευάζει μόνο τον πρόσκαιρο «κανό­ να» των επιτυχημένων τάχα ποιητών (για θυμηθείτε τους Παράσχο, Δροσίνη και Σκίπη που κάποτε βρέ­ θηκαν στην κορυφή ενός τέτοιου «κανόνα»). Κατα­ σκευάζει, δυστυχώς, και συγκεκριμένες υπαρξιακές και αισθητικές ανάγκες στις οποίες υποτάσσονται όλοι αυτοί οι ποιητές που κυνηγούν με αρρωστημέ-

Ο γλωσσικός πλούτος και η χρήση των λέ­ ξεων στη συλλογή σας δίνουν την αίσθηση ότι το ζήτημα της γλώσσας είναι σημαντικό για εσάς, σε μια χρονική περίοδο που πλη­ θαίνουν οι αναφορές για γλωσσική πενία στην ποιητική μας παραγωγή... Ο Ροΐδης κατέκρινε κάποτε τους ποιητές για τη γλωσσική τους πενία, μα το έκανε ύστερα από προσεκτική μελέτη κι έχοντας με οξυδέρκεια εντοπίσει πού ήταν το πρόβλημα. Αναφέρομαι στη γνωστή επίκριση του Ροΐδη στους ποιητές της νεοελληνικής γραμματείας μετά τον Σολωμό (δηλαδή στους Βαλαωρίτη, Ζαλοκώστα, Δροσίνη κ.ά.), τους οποίους ψέγει για το γεγονός ότι η γλωσσική τους παιδεία περιορίστηκε στο «κλασ­ σικόν ιδίωμα του κλέφτικου άσματος» και δεν με­ λέτησαν και «τα δημοτικά μνημεία και των άλλων ελληνικών χωρών, και ιδίως της Κρήτης, της Ρό­ δου, της Χίου και της Κύπρου». Ο Καβάφης νομίζω ότι αντελήφθη το νόημα της καίριας αυτής παρατήρησης. Από τη μια ο περιο­ ρισμός στο «κλασσικό ιδίωμα» του κλειστού χώ­ ρου της Στερεός Ελλάδας· από την άλλη ο πλού­ τος του ανοιχτού χώρου του περιφερειακού ελ­ ληνισμού (Κρήτη, Ρόδος, Χίος, Κύπρος). Πρόκει­ ται για μια κρίσιμη διάκριση. Διότι οι δυναμικές ζυμώσεις, από τις οποίες κάποια στιγμή τροφο­ δοτούνται και τα εκάστοτε κέντρα, συνήθως γί­ νονται στην περιφέρεια. Δείτε τι έγινε με τις ποι­ ητικές κατακτήσεις του Καβάφη. Από τον Σεφέρη και μέχρι την Α' και τη Β' μεταπολεμική γενιά και έως τη γενιά του 70, οι περισσότεροι γράφουν εί­ τε συνομιλώντας δημιουργικά με το καβαφικό πρότυ­ πο είτε κάνοντας ένα είδος παστίς επάνω στις φόρ­ μες και στους ρητορικούς τρόπους του ΑλεξανδριΑναφερθήκατε στο γλωσσικό πλούτο της τελευταίας μου συλλογής. Θα ήθελα να πω ότι αυτό δεν έγινε προγραμματικά. Προήλθε μέσα από μια μόνιμη στά­ ση θαυμασμού και φόβου απέναντι στη ζωντανή γλώσσα του ελληνικού λαού και απέναντι στις κατα­ κτήσεις της ελληνικής ποίησης. Μια γλώσσα πάντως που τη χειρίζομαι από τη σκοπιά ενός Κύπριου. Δη­ λαδή που προσέρχομαι ως ξένος προς αυτή. Δεν μου είναι δεδομένη.

ΙΟΥΝΙΟΣ 2007

55

ΠΝΕΝΠΪ1Ι

Ασχολείστε χρόνια με το έργο του Καβάφη και θεωρείστε από τους σημαντικότερους μελε­ τητές του. Θα θέλατε να μας πείτε αν υπάρχει κάτι νεότερο σχετικά με το έργο του, αλλά και πώς ερμηνεύετε το φαινόμενο να μεγαλώνει η αξία του με την πάροδο του χρόνου; Η αξία του Καβάφη θα μεγαλώνει με την πάροδο του χρόνου γιατί μπόρεσε να δημιουργήσει το έργο του όχι ως ποιητής του κέντρου αλλά της περιφέρειας, των παρυφών, των προσχώσεων και των προσμεί­ ξεων. Ο Καβάφης ανήκε στο «μέγα πανελλήνιον», σ' εκείνους που μπορούσαν να δουν το κέντρο χωρίς κανένα αίσθημα κατωτερότητας (ίσως μάλλον με κά­ ποιο αίσθημα ανωτερότητας με το οποίο τον προίκι­ ζε η αίσθηση της διαφοράς). Γι' αυτό έζησε και μελέ­ τησε και έγραψε μόνο για την ποίηση, αυτήν υπηρέ­ τησε, σε αυτή λογοδότησε. Ο Καβάφης, ως εξόριστος ποιητής, έζησε μακριά από το παρακμιακό κλίμα της πρωτεύουσας πόλης ενός κράτους που διαχειριζόταν τις ποικίλες εξουσίες του έθνους (πολιτική, εκκλησιαστική, οικονομική, εκπαι­ δευτική, γλωσσική). Και ως εξόριστος και «ξένος πο­ λύ», μπόρεσε να αποδράσει από το «φριχτό τους σπί­ τι» και να δημιουργήσει αυτό το σπάνιας ποιότητας έργο, που δεν ανήκει μόνο στον ελληνισμό αλλά στο παγκόσμιο κοινό της αληθινής ποίησης. Ως προς το άλλο θέμα που με ρωτάτε, τα καλά νεό­ τερα είναι η επικείμενη έκδοση των καβαφικών αυ­

5β

ΙΟΥΝΙΟΣ 2007

τοσχολίων που ετοίμασε η Diana Haas και η προε­ τοιμασία της κριτικής έκδοσης των 154 αναγνωρισμέ­ νων ποιημάτων, με όλες τις αυτόγραφες παραλλαγές του αρχείου του ποιητή, καθώς και τις έντυπες παραλ­ λαγές σε δημοσιεύσεις που έγιναν ενόσω ζούσε ο ποιητής. Μια έκδοση που την ετοιμάζει η Renata Lavagni με τη συνεργασία της Σταματίας Λαουμτζή. Ε­ πίσης, μέσα στο χρόνο θα κυκλοφορήσει με δική μου επιμέλεια και το Λεξικό παραθεμάτων τ ου Καβάφη, στο οποίο φαίνεται ο συστηματικός τρόπος με τον οποί­ ο πλούτιζε το λεξιλόγιό του ο αλεξανδρινός ποιητής περισυλλέγοντας, λέξεις αθησαύριστες στα λεξικά της εποχής του ή καινούργιες έννοιες γνωστών λέξεων. Ας κλείσω μ' ένα λήμμα από το λεξικό αυτό, που για μένα έχει μιαν ιδιαίτερη σημασία, καθώς αφορά την αποδελτίωση μιας σπάνιας λέξης από δύο αριστουρ­ γήματα της πρώιμης νεοελληνικής γραμματείας, ένα της Κύπρου κι ένα της Κρήτης: Φίλαινα: Φίλη, φιλενάδα «Κ1εγώ, που σου 'μαι φίλαινα και τέκνο στην αγά­ πη» Κορνάρου, Ερωτόκριτος Φίλενα: «Είπεν της η ρήγαινα· Αν θέλεις να είμεστεν φίλενες» Λεοντίου Μαχαιρά, Χρονικό της Κύπρου

Σας ευχαριστώ ■

Ο 30χρονος Γκαουτάμ Μαλκάνι εντυπωοιάζει με ίο πρώτο του βιβλίο, για τους μετανάστες δεύτερης γενιάς, χάρη στην αφηγηματική δεινότητα και το καταλυτικό του χιούμορ. Ο Μ αλκάνι παρουσιάζει μια πόλη, που δεν είναι το Λ ονδίνο )δηγών που όλοι ξέρουμε. Είναι μια άλλα, πιο οπιντάτη πόλη, κανόνες και τους ιδιαίτερους κώδικες συμπεριφοράς της. [...] Φτιάχνει έναν κόσμο και σε βάζει, μ ε το έτσι θέλω, μέσα .|

Σοφία Νικολαΐδου, Τα Νέα , 21.4.2007

[η ν ικ ά ]

ΚΟΝΤΡΑ δ ιά β α σ μ α από τον Κώστα Κατσουλάρη

Μικρούτσικες ατιμίες Π ά ν ο ς Κ α ρ νέ ζη ς Το π άρ το γενεθλίων Εκδόσεις Λιβάνης 2007 σελ. 373, τιμή: 17,00 ευρώ

SKY IS THE LIMIT Στο αυτί ίο υ βιβλίου πληροφορούμαστε ότι ο Πάνος Καρνέζης έχει μεταφραστεί σε δεκατρείς γλώσσες. Είναι πολλές; Όχι αρκετές για τον ίδιο, απ' ό,τι φαίνεται, που σκαρφίστηκε ένα μυθιστόρημα «με προ­ διαγραφές», με αποδέκτη κυρίως το διεθνές κοινό. Πόσο μακριά να σε πάνε, άλλωστε, οι ιστορίες βγαλμένες από το φαντασιακό της ελληνικής επαρχίας, που τροφοδότησε το πρώτο, και καλύτερό του, βιβλίο, τις Μικρές Ατιμίες-, ΜΕΓΙΣΤΑΝΕΣ Τι άλλο άξιο λόγου παράγει άλλωστε η μικρή βαλκανική χερσόνησος όπου μας έλαχε να ζούμε; Με­ γιστάνες έχουμε, αυτούς θα πουλήσουμε... Κι αυτό είναι Το πάρτυ γενεθλίων: μια, δήθεν, κατάδυση στη μυστι­ κή ζωή ενός μεγιστάνα, τα βιογραφικά και χαρακτηρολογικά στοιχεία του οποίου έχουν προκύψει ως σύνθεση περισσότερων του ενός προσώπου -καίτοι κυρίαρχη είναι η μορφή του Αριστοτέλη Ωνάση. ΠΡΑΓΜΑΤΟΛΟΓΙΚΟ ΥΛΙΚΟ Ο Πάνος Καρνέζης έχει επίσης επιδοθεί σ' αυτό που οι αγγλοσάξωνες συγγραφείς αποκαλούν «έρευνα», μια από τις βασικότερες «αρχές» των σεμιναρίων δημιουργικής γραφής, και που στη συγκεκρι­ μένη περίπτωση συνίσταται στο να βρεις από ποια πατισερί της Βιέννης θα παράγγελνε τις τούρτες του ένας με­ γιστάνας για ένα πάρτι γενεθλίων στο Μόντε Κάρλο, το καλοκαίρι του 1975. Ως γνωστόν, τέτοιες λεπτομέρειες κάνουν την αφήγηση ποιο πειστική και μας βοηθούν να ταυτιστούμε με τους... μεγιστάνες. ΑΦΗΓΗΜΑΤΙΚΕΣ ΣΤΡΑΤΗΠΚΕΣ Ο αφηγητής της ιστορίας μας είναι ένας κλασικός (μέχρι αραχνιάσματος) «παντεπόπτης αφηγητής» που, παρότι συνήθως βλέπει τον κόσμο μέσα από τα μάτια του κεντρικού ήρωα, αρέσκεται σε μικρές βουτιές στα βαθύτερα στρώματα της συνείδησης και του ψυχισμού και άλλων χαρακτήρων, αναλόγως το κέφι του. Όμορφος κόσμος, διάφανος, με το συγγραφέα σε θέση απόλυτης ισχύος... ΠΛΟΚΗ, ΣΤΟΡΙ κ.λπ. Υπάρχει βέβαια κι ένα στόρι: Η απείθαρχη κόρη του μεγιστάνα, στην οποία έχει, εννοείται, με­ γάλη αδυναμία αφότου έχασε το γιο του σε αεροπορικό δυστύχημα (σας θυμίζει κάτι;), είχε την απερισκεψία να μείνει έγκυος και να παραμείνει έγκυος μέχρι τη μέρα των γενεθλίων της. Κάτι που βέβαια ο μεγιστάνας δεν βλέ­ πει καθόλου με καλό μάτι -οπότε νάτη και η κεντρική δραματική σύγκρουση. Το πράγμα, είναι προφανές, έχει άρωμα αρχαίας τραγωδίας, με κυρίαρχες τις αναφορές στην Αντιγόνη και τον Οιδίποδα Τύραννο... ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΕΣ ΠΩΛΗΣΗΣ (ή πώς να κάνετε την πραμάτεια σας να φαίνεται περισσότερη) Ακολουθήθηκε η γνωστή τακτική: χοντρό χαρτί, αραιή γραμματοσειρά, έτσι ώστε ένα μέτριου όγκου μυθιστόρημα να μοιάζει με... τούβλο.

HIGHLIGHTS (από το οπισθόφυλλο):«(...] τα μάτια του ήταν καρφωμένα στις λέξεις, λεκιασμένες απ' τα δάκρυα που διατηρούσαν ακόμα την αγάπη σαν προϊστορικό έντομο σφραγισμένο μέσα σε κεχριμπάρι» ■

5S

ΙΟΥΝΙΟΣ 2007

ΤΟ του

Χόρχε Aouis Mnopxss c o t is

I

Φ O

ΕΡΓΟ *

E K O o o e is

\ζ,λληντκά\

Μπόρχες σημαίνει, για τa εκατομμύρια φανατικούς του αναγνώστες σε όλο τον κόσμο, ένα σύμπαν δημιουργημένο από την αρχά με τα υλικά που πλάθονται τα όνειρα.

< CQ

ΚΡΑΤΙΚΟ ΒΡΑΒΕΙΟ ΜΕΤΑΦ ΡΑΣΗΣ 2006

ΣΕ

Ο Λ Α

ΤΑ

Β Ι Β Λ Ι Ο Π Ω Λ Ε Ι Α

ΧΩΡΙΣ προϋπηρεσία από τον Γιώργο Ξενόριο

Σπ ύ ρ ο ς Λ ίτσ α ς Το κρ υφ τό Εκδόσεις ΕλληνικάΓράμματα, 2007 σελ. 455, τιμή: 17,90 ευρώ

ΕΝΑΣ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ πανεπιστημίου και πολιτικός χάνει τη ζωή του ανεξήγητα, καθώς μιλάει σε μια συγκέ­ ντρωση ενώπιον των φοιτητών του· ένας δαιμόνιος πλην μορφωμένος δημοσιογράφος αναλαμβάνει να εξιχνιάσει τα αίτια του αδόκητου θανάτου του· μέχρι να γίνει αυτό -μ ε ένα χρονικό άλμα- παρελαύνει μπροστά μας ο μυθολογημένος κόσμος της πολιτικής, του πανεπιστημίου, της δημοσιογραφίας, της κα­ τασκοπείας, ακριβέστερα: ό,τι τα μέσα μάς επιτρέπουν να φανταστούμε ότι είναι αυτός ο κόσμος. ΜΕ ΤΟΥΣ ΟΡΟΥΣ που αντιμετώπιζε η κριτική το μυθιστόρημα πριν από αρκετές δεκαετίες -και μια τρέχου­ σα αντίληψη το αντιμετωπίζει ακόμη-το Κρυφτό θα ήταν ένα μυθιστόρημα με αρκετά προτερήματα: εί­ ναι αληθοφανές, διαθέτει πειστικότητα, έχει «σφιχτή πλοκή» κ.λπ. Ωστόσο, από το βιβλίο απουσιάζει η ψί­ χα της λογοτεχνίας: η αγωνία του συγγραφέα, όχι φυσικά ως ενδιάθετη ψυχική κατάσταση του γράφοντος αλλά έτσι όπως αυτή αναδύεται μέσα από τις αράδες του κειμένου και συνιστά το κορυφαίο ίσως κριτή­ ριο της λογοτεχνικότητάς του. ΤΟ ΜΥΘΙΣΤΟΡΗΜΑ, που με άλλη κατεύθυνση και προοπτική θα μπορούσε να γίνει ένα campus novel, πέ­ φτει στην παγίδα στην οποία πέφτουν όλες οι αφηγήσεις ανάλογης πνοής και προσανατολισμού: θέλο­ ντας να ασκήσει κριτική σε θεσμούς και καταστάσεις όπως είναι ο τύπος, η τηλεόραση και το πανεπιστή­ μιο, αυτοπαγιδεύεται στο πραγματολογικό υλικό του και, τελικά, αναπαράγει, σε αφηγηματικό επίπεδο, την ίδια ακριβώς λογική στην οποία υποτίθεται ότι ασκεί κριτική, μεταφράζοντας έτσι αφηγηματικά βαθύ­ τερες πολιτισμικές βάσεις και δομές. ΤΟ ΚΡΥΦΤΟ, όπως είπαμε, δεν στερείται προτερημάτων: με μια αστυνομικής υφής αφηγηματική λογική κρατά αμείωτο το ενδιαφέρον του αναγνώστη από σελίδα σε σελίδα- ο κόσμος του είναι ένας κόσμος αληθοφανής και πειστικός, μολονότι περισσεύουν τα κλισέ και οι κοινοτοπίες (οι ωραίες γραμματείς, οι πο­ λιτικές ίντριγκες, ο δημοσιογράφος με τον «σκαραβαίο» του κ.λπ.)· οι συγκρούσεις και οι αντιθέσεις στο εσωτερικό αυτού του κόσμου είναι οικονομημένες και συνεπείς προς την εσωτερική λογική του· ακόμα, μερικά ευρήματα (όπως, στο τέλος, η οργάνωση που προωθεί την ιδέα ενός χριστιανο-μουσουλμανικού κράτους ή το ίδιο το τέλος του δημοσιογράφου που φέρνει τη λύση της πλοκής) δεν στερούνται ενδια­ φέροντος, αν και η γλώσσα του μυθιστορήματος -το σημαντικότερο ίσως πρόβλημα του βιβλίου- τα υπο­ νομεύει, παραμένοντας αμετάκλητα δημοσιογραφική. ΩΣΤΟΣΟ το μυθιστόρημα του πρωτοεμφανιζόμενου Σπύρου Λίτσα εντάσσεται σε μια τυπολογία του μυθι­ στορήματος με έκτυπα χαρακτηριστικά: ένα «ενδιαφέρον στάρι», «αδροί χαρακτήρες», «σφιχτή πλοκή», «γρήγορη, καταιγιστική δράση», όλα συντίθενται για να δώσουν ένα «αξιοπρεπές», πλην όμως αδιάφορο λογοτεχνικά μυθιστόρημα. Το Κρυφτό διαθέτει όλα τα προηγούμενα, και με το παραπάνω. Και λοιπόν; ■

GO

ΙΟΥΝΙΟΣ 2007

Ο Δημήτρηβ Μητσοτάκη5, ψυχή του συγκροτήματοΒ «Ενδελέχεια», με μια συλλογή μικρών ιστοριών συνθέτει το soundtrack Tns zaws στη σύγχρονη Αθήνα, με το παράδοξο, το φανταστικό και το χιούμορ να δίνουν το ρυθμό.

ESBBSES ^ άμ.μ.α.τα

Χ Ρ Η Σ Τ Ο Σ Σ ΙΑ Φ Κ Ο Σ

ΓΑυκιά ζωή ΧΡΗΣΤΟ] & λ:Φ Κ θ Γ

;ιά ζ

I tis αρχέ$ του ' 7 0 , την εποχή που στην Ελλάδα κυριαρχούν οι συνταγματάρχε5, μια παρέα Ελλήνων φοιτητών χαίρεται τη γλυκιά ζωή Tns npcinns νεότητα5 στη δημοκρατική Ιταλία.

Ένα σπονδυλωτό μυθιστόρημα για τον έρωτα, την πολιτική, την έκρηξη του φεμινιστικού κινήματοΒ.

Ένας Γατόπαρδος χ ο ρ ε ύ π σ τ ο χ ρ ό ν ο ... ο νέο μεταφραστικό «άλμα» του Γατόπαρδου, «κλασικού» μυθιστορήματος του Τζουζέπε Τομάζι ντι Λαμπεντούζα, αποτε­ λεί τελευταία στη Γαλλία μέγα εκδο­ τικό γεγονός. Τα λογοτεχνικά έντυ­ πα επιχαίρουν που, επιτέλους, το γαλλικό κοινό ανακαλύπτει το κείμε­ ...είναι η Ελένη Καρρά νο σε μια νέα μετάφραση, καθώς, όπως διαβάζουμε, μετά την πρώτη έκδοση στην Ιταλία το 1957, δεν εί­ χε υπάρξει στα γαλλικά παρά μία μόνο μετάφραση, εκείνη της Φανέτ Πεζάρ, του 1959. Να λοιπόν που σε σχέση με το βιβλίο του πρίγκιπα ντι Λαμπεντούζα, το οποίο είχε μετα­ φερθεί στον κινηματογράφο από τον Λουκίνο Βισκόντι, ο ελληνικός εκδοτικός χώρος έχει προπορευτεί αισθητά του γαλλικού. Μ ετά την πρώτη έκδοση του Γατόπαρδου από τις εκδόσεις Διογένης το 1971, σε μετάφραση Κοσμά Πολίτη, έχουν ακολουθήσει ήδη από το 1999 και 2004 δυο νέες εμπλουτισμένες ε κδόσ εις από το ν οίκο Bell, με εισαγω­ 5A T TO PA R D O γή, επίμετρο και με­ τάφραση της Μαρίας Σπ υριδοπ ούλου. Η παρακμή τη ς τά ξη ς των ευγενών στη Σι­ κελία του 1860, η ιστορία του τελευ­ τα ίο υ π ρίγκιπ α ντι Σαλίνα (όπως και ο Τ ζο υ ζέπ ε Τομάζι ήταν ο τελευταίος πρίγκιπας ντι Λαμπε­ ντούζα) και, κυρίως, ο τρ ό π ο ς με το ν

Τ

02

ΙΟΥΝΙΟΣ 2007

οποίο η διήγηση του Λαμπεντούζα, που ασχολήθηκε με τη συγγραφή για πρώτη φορά σ τα 60 του χρόνια, για να πεθάνει ένα μόλις χρόνο μετά την έκδοση του περίφημου μυθιστο­ ρήματος του, παραμένει ζωντανή, ωριμάζουν συγγραφικά σαν το καλό κρασί. Συγχρόνως, ωριμάζει και το ενδιαφέρον για τη συγγραφική περι­ πέτεια του έργου, καθώς τα διαφο­ ρετικά χειρόγραφα, και οι αναθεω­ ρημένες εκδόσεις, έχουν δώσει λαβή για διαφορετικές μεταφράσεις και αναγνώσεις. Η ελληνική μετάφραση από τις εκδόσεις Bell, για παράδειγ­ μα, έχει γίνει με βάση το χειρόγρα­ φο του 1957, το οποίο επιμελήθηκε ο Μπασάνι για τις εκδόσεις Φελτρινέλι. Ωστόσο, στα ιταλικά, ακολού­ θησε δέκα χρόνια μετά μια νέα έκδο­ ση από τον Κάρλο Μουσκέτα, και σε αυτήν στηρίχθηκε το κείμενο στη νέα γαλλική έκδοση (εκδ. Seuil, σε μετάφραση Ζαν Πολ Μαγκαναρό) ενώ η όλη συζήτηση π ερί των χειρογράφων είχε οδηγήσει και στην τελευταία ελληνική έκδοση των εκδόσεων Bell του 2004. Ο ίδιος ο Λαμπεντούζα έγραψε το κείμενό του, το οποίο, όπως είχε πει ο ίδιος, φιλοδοξούσε να περιγράφει μια μέ­ ρα από τη ζωή του προπάππου του το 1860, για να ξεφύγει στη συ­ νέχεια από το αρχικό σχέδιο και να απλωθεί σε τρεις δεκαετίες, σ' ένα καφέ του Παλέρμο. Κι από τις ανα­ γνώσεις σ' ένα μικρό κύκλο φίλων, το οικόσημο του οίκου των Λαμπε­ ντούζα πήδηξε από την Ντοναφουγκάτα κι εξακολουθεί να χορεύει στο χρόνο, ως δυνατότητα και ως μνήμη... ■

Ποιητικό Γ ουεστερν jk ιψούσα τρελά για δόξα, / / όπως όλοι οι σύντροφοι' \ \ / 1 μου. Πολύ γρήγορα, όμως, αρχίσαμε να βλέπουμε τα πράγματα διαφορετικά. Είχαμε εγκαταλείψει κάθε όνειρο για δόξα και πολεμούσαμε μόνο για τη νίκη. Στη συνέχεια, το μόνο που επιθυ­ μούσαμε ήταν ένα μεγάλο ποτήρι δροσερό νερό. Τέλος, πριν ολοκλη­ ρωθεί η αποστολή μας, δεν θέλαμε παρά μόνο ένα πράγμα, να γυρίσου­ με στην πατρίδα.» Το μυθιστόρημα Ο αποδεκατισμός του Rick Bass, το οποίο, όπως λέει ο συγγραφέας, γράφτηκε στις αρχές

της αμερικανικής εισβολής στο Ιράκ, εμπνέεται από μια από τις πιο πα­ ράλογες και πιο τραγικές σελίδες της αμερικανικής ιστορίας. Εκτυλίσσεται στην περιοχή του Τέξας, γύρω στα 1840, όταν το Τέξας δεν ανήκει ακό­ μα στις Ηνωμένες Πολιτείες και διεκδικείται ταυτόχρονα από την Αμερι­ κή, το Μεξικό και την Αγγλία. Πρόκει­ ται για την ιστορία δύο νέων που κα­ τατάσσονται ως εθελοντές σε μια στρατιωτική αποστολή, στόχος της οποίας είναι η περιπολία στα σύνο­ ρα του Μεξικού. Έπειτα από μια επίθεση σε ένα μεξικάνικο χωριό, οι εθελοντές αιχμαλωτίζονται, κατα-

Π αρις ι

Γιώργος Αρχιμανδρίτης (ανταπόκριση)

ΜεταιχΜίο (]) β ιβ λ ία α ιχ μ ή ς Το πέρασμα στην Ινδία, το τελευταίο μυθιστόρημα του Ε. Μ. Φόρστερ, γραμμένο το 1924, απο­ τελεί ένα έξοχο πορτρέτο ενός λαού και του πολιτισμού του, καθώς και μια διαχρονική σπου­ δή πάνω στη ζωή των ανθρώπων που παγιδεύονται στις μεγάλες πολιτικές και πολιτιστικές συγκρούσεις του κόσμου μας. Μια κλασική ιστορία, που μεταφέρθηκε με επιτυχία στον κινηματογράφο και αγα­ πήθηκε από γενιές και γενιές αναγνω­ στών, για την προκατάληψη απέναντι στη διαφορετικότητα.

ΖΗΤΗΣΤΕ ΤΟ ΣΕ ΟΛΑ ΤΑ ΒΙΒΛΙΟΠΩΛΕΙΑ w w w . m e t a i x m i o . g r

[

] ΣΤΟΝ

δ ι α β α ζ ω

Β Ι Β Λ Ι Α

Κ Ο Σ Μ Ο

φέρνουν να δ ρ α π ετεύ ­ σουν, μα συλλαμβάνονται ξα­ νά. Υφίστανται τότε τον αμείλι­ κτο νόμο του «diezmo», σύμ­ φωνα με τον οποίον ένας στους δέκα πρέ­ πει να θαν α τ ω θ ε ί. Κ α θένα ς τους πρέ­ πει να βά­ λει το χέρι του σ' ένα βάζο με άσπρα και μαύρα φασόλια και αν το φασόλι που θα τραβήξει είναι άσπρο, θα ζήσει, τουλάχιστον για κάποιο χρονικό διάστημα. Αν είναι μαύρο, θα θανα­

τωθεί επιτόπου. Οι επιζώντες θα κλειστούν έπειτα στην πιο τρομερή φυλακή του Μεξικού και θα χρησιμο­ ποιηθούν ως όμηροι στο πολιτικό και διπλωματικό παιχνίδι που θα απο­ φασίσει το μέλλον του Τέξας. Πρόκειται για το πρώτο ιστορικό μυ­ θιστόρημα του συγγραφέα, στο οποίο πρωταγωνιστούν το αμερικα­ νικό τοπίο και οι χαρακτήρες που δοκιμάζονται σε ακραίες καταστά­ σεις επιβίωσης. Ο αφηγητής, ένας από τους ελάχιστους επιζώντες της στρατιωτικής αποστολής, περιγρά­ φει την απάνθρωπη αυτή περιπέ­ τεια με μια ματιά ταυτόχρονα αθώα, ποιητική και τραγική. Το ύφος του εξαιρετικού αυτού πολιτικού γουέστερν, που θυμίζει την Τριλογία των Συνόρων του Cormac McCarthy, είναι συχνά βίαιο και στεγνό και αντικαθρεφτίζει την ωμότητα και τον παραλογισμό του κάθε πολέμου. Σε οποιοδήποτε τόπο και οποιαδήποτε εποχή. ■

Νέα ρώσικα μ υ θ ισ τ ο ρ ή μ α τ α Μ ό σχ α

Δημήτρης Β. Τριανταφυλλίδης (ανταπόκριση)

6 4

ΙΟΥΝΙΟΣ 2007

• Η χειρότερη λογοκρισία είναι η σφαίρα - 2006. Με τον τίτλο αυτό παρουσιάστηκε στη Μόσχα το βι­ βλίο που αναφέρεται στα δεινά των έντιμων ρώσων δημοσιογρά­ φων, οι οποίοι σε αρκετές περι­ πτώσεις ολοκληρώνουν τη σταδιο­ δρομία τους με μια σφαίρα στο κε­ φάλι, επειδή ενόχλησαν τους ισχυ­ ρούς της νέας Ρωσίας. Το βιβλίο αυτό, εν είδει Αλμανάκ, περιγράφει τη δύσκολη ζωή των ρώσων δημο­ σιογράφων. Το θλιβερό της υπόθε­

σης είναι ότι δύο από τους συγγρα­ φείς του βιβλίου, η Αννα Πολιτκόφσκαγια και ο Γιούρι Σεκοτσίχιν, σκοτώθηκαν το 2006. Το βιβλίο κυ­ κλοφόρησε χάρη στη χορηγία του Ιδρύματος Αρτιόμ Μποροβίκ.

• Μετά τη γαστρονομία, η επικεφα­ λής της Ένωσης Δεξιών Δυνάμεων και πολέμιος της πολιτικής Πούτιν ζήλεψε την δόξα των λογοτεχνών και συνέγραψε μυθιστόρημα. Η Ιρίνα Χακαμάντα δήλωσε πως το μυ­ θιστόρημά της θα είναι σύντομα

ΒΙ ΒΛΙ Α

στις προθήκες των βιβλιοπωλείων. Προς το παρόν το περιεχόμενο του βιβλίου παραμένει επτασφρά­ γιστο μυστικό, ορισμένοι όμως κρι­ τικοί λογοτεχνίας που διάβασαν αποσπάσματά του δηλώνουν πως πρόκειται για αριστούργημα και αποκαλούν τη Χακαμάντα ρωσίδα Βιρτζίνια Γουλφ. Η Χακαμάντα στις αρχές του χρόνου δήλωσε πως θα εγκαταλείψει την πολιτική και θα ασχοληθεί με τη συγγραφή λογοτε­ χνικών έργων.

• Η μόδα όμως με πολιτικούς που θέλουν να παρουσιάσουν τον καλά κρυμμένο λογοτέχνη μέσα τους δεν έχει τελειωμό στη Ρωσία. Ο γνω­ στός για τις ακροδεξιές του από­ ψεις Βλαντίμιρ Ζιρινόφσκι παρου­ σίασε το βιβλίο του Ο πατέρας

[ δ ι α β α ζ ω

ΣΤΟΝ

ΚΟΣΜΟ

]

μου, όπου με θάρρος δηλώνει πως κατάγεται από εβραϊκή γενιά. Ο ίδιος όμως δηλώνει Ρώσος, ένα από τα βασικά του συνθήματα εί­ ναι «Η Ρωσία ανήκει στους Ρώ­ σους» και στο πολιτικό του πρό­ γραμμα περιλαμβάνονται θέσεις αντισημιτικές. Η αποθέωση της νέας ρωσικής σχιζοφρένειας.

• Εκείνοι όμως που έχουν καταρρίψει κάθε ρεκόρ είναι οι τραγουδι­ στές της ποπ μουσικής, οι οποίοι συναγωνίζονται ο ένας τον άλλον στην έκδοση τεράστιων διαστά­ σεων μυθιστορημάτων. Θαυμά­ στε μερικούς τίτλους: Διάθεση βα­ λίτσας, Η όμηρος, Ζωή, δάκρυα και έρωτας, Κατάσταση... Φήμες αναφέρουν τη δημιουργία μιας νέας λογοτεχνικής τάξης, γνωστής

ΜεταιχΜίο (J) β ιβ λ ία α ιχ μ ή ς Ένα από τα πλέον θρυλικά ζευγάρια του πλανήτη, η Σιμόν ντε ΜπωΒουάρ και ο Ζαν-Πωλ Σαρτρ, οι φλογεροί φιλόσοφοι-συγγραφείς, ενώθηκαν σε μια περιβόητα απελευθερωμένη σχέση που προκάλεσε ατελείωτες αντιπαραθέσεις. Η Χέιζελ Ρόουλι βιογραφεί αυτήν τη σχέση και εμείς γινόμαστε μάρτυρες του πάθους, της ενέργειας, του θάρρους, του χιούμορ της ασυνήθιστης σχέσης τους, της ιστορίας που θέλησαν να αφηγηθούν με τις ζωές τους.

ΖΗΤΗΣΤΕ ΤΟ ΣΕ ΟΛΑ ΤΑ ΒΙΒΛΙΟΠΩΛΕΙΑ w w w . m e t a i x m i o . g r

δ

ι

α

β

α

ΒΙ ΒΛΙ Α

ζ

Ο πατέρας μου του Β. Ζιρινόφσκι

ω

]

ΣΤΟΝ

ΚΟΣΜΟ

φείς - τραγουδιστές. και ως «λογοτεχνικοί νέγροι». Πρό­ κειται για λογοτέχνες οι οποίοι, • Η «μικρή λίστα» για το βραβείο «Εθνικό Best Seller» της Ρωσίας πε­ έναντι μεγάλης αμοιβής, αναλαμ­ ριλαμβάνει μυθιστορήματα του βάνουν, ανώνυμα βεβαίως, τη Ντμίτρι Μπίκοφ, του Βλαντίμιρ Σοσυγγραφή αυτών των μυθιστορη­ ρόκιν, της Λιουντμίλα Ουλίτσκαμάτων. Το εκπληκτικό στην υπό­ για, της Λένας Ελτάνγκ, του Ιλιά θεση είναι ότι τα βιβλία αυτά Μπογιάσοφ και του Βαντίμ Μπάαξιώνονται τεράστιες κυκλοφο­ μπενκο. Η ανακοίνωση των αποτε­ ρίες εκατομμυρίων αντιτύπων, γι' λεσμάτων θα γίνει στις 8 Ιουλίου. αυτό και οι εκδοτικοί οίκοι έχουν Μ ετά παραπονιούνται πολλοί ότι κηρύξει μεταξύ τους πόλεμο προστην Ελλάδα έχουμε πολλές βρα­ κειμένου να υπογράψουν συμβό­ βεύσεις βιβλίων. ■ λαια με τους επίδοξους συγγρα­

Για τον Μ ά ρ ιο Σ ο λ ν τ ά τ ι o 2006 συμπληρώθηκαν εκατό χρόνια από τη γέννηση του συγγραφέα, σεναριογράφου και σκηνοθέτη Μάριο Σολντάτι. Η επέτειος αποτελεί καλή ευκαιρία για μια σφαιρική αποτίμηση της προ­ σφοράς της πολύπλευρης αυτής Maurizio De Rosa προσωπικότητας. Ανοίγει τη σειρά η (ανταπόκριση) έκδοση του Τζοβάννι Μορεάλε Mario Soldati, le carriere di un libertino (Μά­ ριο Σολντάτι, οι σταδιοδρομίες ενός λψπερτίνοο, Cineteca di Bologna-Le mani, 20 ευρώ) η οποία περιγράφει την πορεία του συγγραφέα στη λο­ γοτεχνία, την τηλεόραση και τον κι­ νηματογράφο, καθώς το καθοριστι­ κής σημασίας ταξίδι του στην Αμερι­ κή και την επανασύνδεση με τον ιτα­ λικό πολιτισμό. Το βιβλίο σκιαγραφεί ένα πνεύμα ανήσυχο, που δεν μπο­ ρεί να ενταχθεί σε καμία σχολή, τάση ή κόμμα, διότι κύριο μέλημά του είναι

Μ πολωνια

&0 ΙΟΥΝΙΟΣ 2007

T

να ανιχνεύει συνεχώς μέσα του τη μι­ κροψυχία και τη δειλία του κοινωνι­ κού συνόλου. Η επέτειος αυτή είναι επίσης καλή ευκαιρία για να ξαναδιαβάσουμε ένα σχεδόν ξεχασμένο έργο του Σολντά­ τι. Πρόκειται για το αριστουργηματικό ταξιδιωτικό ρεπορτάζ Un viaggio a Lourdes (Ένα ταξίδι στη Αοόρδη, Sellerio, 9 ευρώ). Μέσα σε ελάχιστες σελίδες ο συγγραφέας περιγράφει το μεγαλείο και τη μιζέρια των λεγάμε­ νων «ταξιδιών της ελπίδας» σε έναν από τους πιο φημισμένους ανά τον κόσμο ιερούς τόπους της ρωμαιοκα­ θολικής Εκκλησίας. Κατά τη διάρκεια του ταξιδιού ο Σολντάτι θέτει στον εαυτό του ερωτήματα σχετικά με το Θεό, την πίστη και την ανάγκη του ανθρώπου για θαύματα. Και για τον έρωτα, το μέγιστο θαύμα, το δυσκο­ λότερο από όλα τα άλλα.

ΒΙ ΒΛΙ Α

Το Τορίνο, η πάλαι ποτέ πρωτεύου­ σα, μαζί με τη Ρώμη, των ιταλικών γραμμάτων, συνδέει τον Μάριο Σολντάτι με τον Τσέζαρε Παβέζε. Ο Λορέντζο Μόντο συνέγραψε μια βιο­ γραφία του Παβέζε με τίτλο Quell' antico ragazzo (Εκείνο το αρχαίο παι­ δί, Rizzoli, 17,50 ευρώ) με θεματικό άξονα την προβληματική σχέση του συγγραφέα με τις γυναίκες. Ό λη η ζωή του περιγράφεται υπό το πρί­ σμα αυτό: η εξορία, η, όπως απο­ καλύπτει ένα μυστικό τετράδιο που ήρθε πρόσφατα στο φως, αμφίβολη σχέση του με το φασισμό, ο πόλε­ μος, ο διωγμός, η επιστροφή, η δου­ λειά του στον ιστορικό εκδοτικό οί­ κο Einaudi, η παρηγοριά της λογοτε­

[ δ ι α β α ζ ω

ΣΤΟΝ

ΚΟΣΜΟ

]

χνίας, ο μύθος της Αμερικής, τα π ο ιή μ α τα , η αναζήτηση μιας γλώσσας ικανής να φτάσει άμε­ σα στην καρδιά τω ν π ρα γμ ά ­ των. Ό λα αυτά α π ο τελ ο ύν το φ ό ν το πάνω στο οποίο δια­ γράφεται η δίψα αυτού του «αιώ­ νιου εφήβου», όπως τον είπε μια γυναίκα, για αγάπη. ■

Μ ε τ α ιχ Μ ί ο ( J ) β ιβ λ ία α ιχ μ ή ς Τέσσερα τετράδια τηε Μαργκερι'τ NTipas, γραμμένα ανάμεσα στο 1943 και το 1949, τα οποία έρχονται για πρώτη φορά στο cpoos ms δημοσιότητας καθώε και άλλα αφηγηματικά κείμενά ms τα οποία παρέμεναν ανέκδοτα μέχρι σήμερα. Ξεδιπλώνουν τη θεματική του έργου ms KaGcos και την πολιτική ms σκέψη, ενώ αποτυπώνουν με μοναδική αμεσότητα γεγονότα που σημάδεψαν τη ζωή ms. Μαργκερι'τ Ντιράς Τ ε τ ρ ά δ ια το υ π ο λ έμ ο υ και ά λλα κ είμ ενα

Ένα μοναδικό αυτοβιογραφικό ντο­ κουμέντο, αλλά και μια πολύτιμη μαρ­ τυρία για τη γέννηση pias onou0aias λ ο γ ο τ ε χ ν ία φωνήε.

ΜΑΙΗ'ΚΕΡΓΓΝτ.ΡΑί

ΖΗΤΗΣΤΕ ΤΟ ΣΕ ΟΛΑ ΤΑ ΒΙΒΛΙΟΠΩΛΕΙΑ w w w . m e t a i x m i o . g r

[

] ΣΤΟΝ

δ ι α β α ζ ω

Β Ι Β Λ Ι Α

Κ Ο Σ Μ Ο

Η επιστροφή του διηγήματος ...κ α ι τ ο υ Ί γ κ ο Σ ο ύ λ τ σ ε ι ενώ όλοι στοιχημάτιζαν ότι ο γνωστός και πολυβραβευμέ­ νος πρώην ανατολικογερμανός συγγραφέας Ίγκο Σούλτσε (βλ. Δια­ βάζω, Ιανουάριος 2006) -το ν οποίο ο ίδιος ο Γκύντερ Γκρας έχει χαρακτηρί­ σει δημόσια διάδοχό το υ- θα έκανε την επόμενη εμφάνισή του σε καμιά επταετία πια με ένα επικών διαστά­ σεων μυθιστόρημα, ο Σούλτσε προτί­ μησε να κάνει την έκπληξη: επέλεξε ένα είδος με λιγότερο εκτόπισμα αλλά όχι μικρότερο ειδικό βάρος, τα διηγή­ ματα. Ο ενημερωμένος αναγνώστης γνωρίζει βέβαια ότι ο συγγραφέας κατέχει το είδος καλά -ίσως μάλιστα να πρόκειται και για την κρυφή του αγάπη, αν κρίνουμε από την εμμονή του στις αυτοτελείς ιστορίες (π.χ. 33 στιγμές ευτυχίας, σε μετάφραση Γιώτας Λαγουδάκου, εκδόσεις Καστανιώτη, 2001) και τη σπονδυλωτή δομή των μυθιστορημάτων του (π.χ. Απλές ιστορίες, σε μετάφραση Αλεξάνδρας Π αύλου, εκδόσεις Κ ασ τανιώ τη, 2000). Γεγονός πάντως είναι ότι ο Σούλτσε με την καινούργια του συλ­ λογή Handy. Dreizehn Ceschichten in alter Manier (Κινητό τηλέ­ φωνο. Δεκα­ τρ ε ίς ισ το ­ ρίες σε π α­ λιό στυλ), εκ­ δόσεις Berlin 2007, δεν π α ρ έ λ ε ιψ ε να αποσπάσει εν παρόδω και το βραβείο της Έκθεσης Βι­

Κ

Έλενα Παλλανχζά (ανταπόκριση)

β& ΙΟΥΝΙΟΣ 2007

βλίου της Λειψίας το Μάρτη που μας πέρασε. Το διήγημα ως λογοτεχνικό είδος δεί­ χνει να ξαναχτυπά. Δεκαετίες υποτιμημένο, αντιμετωπιζόταν πάντα ως το «πρώτο σκαλί». Φαίνεται όμως ότι η εποχή μας αρχίζει να επανεκτιμά τις αρετές της λακωνικής αφήγησης. Τα αναγνωστικά αναλόγια -για τα οποία το διήγημα άλλωστε ενδείκνυτ α ι- δίνουν και παίρνουν. Στη short list της έκθεσης της Λειψίας, εκτός από τον Σούλτσε, είδαμε και τον Maxim Biller με τη συλλογή διηγημά­ των Liebe heute (εκδ. Kiepenheuer & Witsch), καθώς και τον πρωτοεμφανιζόμενο Kolja Mensing με το Minibar (εκδ. Verbrecher). Είναι τυχαίο; Το ενδιαφέρον στον Σούλτσε είναι και πάλι η ικανότητά του να αποδί­ δει την ατμόσφαιρα της εποχής με καθαρά λογοτεχνικά μέσα, όπως π.χ. η αναφερθείσα χρήση της φόρ­ μας του διηγήματος. Δεν μπαίνει στον πειρασμό να συνενώσει τις 13 ιστορίες του σε ένα ενιαίο σύνολο. Τις αφήνει να συνυπάρχουν με τη διαφορετικότητά τους, έτσι όπως απλώς συνυπάρχουν γύρω μας ένας παλιός έρωτας, μια τυχαία γνωριμία, μια σκηνή στο κομμωτήριο, εξωτικοί τόποι. Ένας κριτικός παρομοίασε τη συλλογή με ζάπινγκ. Τα θέματα που θίγονται με μια λεπτότατη αίσθηση του κωμικοτραγικού είναι υπαρξια­ κά, όμως μεγάλες αλήθειες δεν λέγο­ νται. «Κι έπειτα, η μια μέρα διαδεχό­ ταν την άλλη, χωρίς να έχουν λυθεί τα μεγάλα ζητήματα της ζωής» (Friederike Mayrocker), είναι και το μότο που διάλεξε ο Σούλτσε για τη συλλογή του. ■

ΒΙ ΒΛΙ Α

[ δ ι α β α ζ ω

ΣΤΟΝ

ΚΟΣΜΟ

]

Πολυδιάστατες λογοτεχνικές προσεγγίσεις σ ’ έ ν α ε π ίκ α ιρ ο θ έ μ α τ α μ π ο ύ Ιούνιος, εκτός των άλλων, έχει χαρακτηριστεί ως ο μή­ νας των «Φεστιβάλ ομοφυ­ λόφιλης περηφάνιας» (Gay Pride), τα οποία πραγματοποιούνται ετησίως σε πολλές πόλεις του κόσμου. Για το Μπέρμινγκχαμ, το φεστιβάλ αυτό εί­ ναι μεγάλη γιορτή για όλους τους κα­ τοίκους, ένα γεγονός που προωθεί την ελευθερία και την ανεξαρτησία. Παρόλα αυτά, η ύπαρξη της ομοφυ­ λοφιλίας αποτελεί ακόμα ένα μεγάλο θέμα ταμπού στις σύγχρονες κοινω­ νίες. Τα τελευταία χρόνια ιδιαίτερα υπήρχε μια αφθονία δημοσιεύσεων βιβλίων περί ομοφυλοφιλίας, μερικά εκ των οποίων αξίζουν πράγματι την προσοχή μας. Παραδείγματος χάρη, το βιβλίο Be­ hind Every Great Woman There is a Fa­ bulous Gay Man, το οποίο εκδόθηκε τον Απρίλη, του συγγραφέα Dave Singleton, είναι μια χιουμοριστική αφήγηση ενός γκέι άντρα που σκο­ πός του είναι να συμβουλεύει τη μέση γυναίκα για την ψυχολογία του αντρι­ κού μυαλού προκειμένου να διευκο­ λυνθεί η διαδικασία συναντήσεων με­ ταξύ άντρα και γυναίκας. Ο Singleton, ύστερα από πολλά χρόνια προσωπι­ κής πείρας, δίνει συμβουλές για τη σωστή και αποτελεσματική επιλογή συντρόφου, την αποφυγή κακών συ­ νηθειών κατά τη διάρκεια μιας συνά­ ντησης και το πώς να μη μεταμορφω­ θεί μια γυναίκα στη μητέρα της, πράγμα που σίγουρα επιφέρει κατα­ στροφικές συνέπειες στη σχέση της! Αντιθέτως, το βιβλίο Lesbian Gay and Bisexual Identities and Youth: Psycho­ logical Perspectives, από τις εκδόσεις Oxford University Press, εστιάζεται

Ο

στις διαστάσεις τα υτότητας των προαναφερόμενων ομάδων από την εφηβεία μέχρι την ενηλικίωση. Αποτελείται από διάφορες επιστημονι­ κές έρευνες, οι οποίες εξετάζουν τα θεωρητικά πλαίσια που, σύμφωνα με το βιβλίο, είναι σημαντικά για να κατανοηθεί σε ικανοποιητικό βαθμό η ανάπτυξη του σεξουαλικού προ­ σανατολισμού στην εφηβεία. Το κα­ λύτερο σημείο του βιβλίου, κατά τη γνώμη μου, είναι το ότι τονίζονται οι δυσκολίες και οι αγωνίες που αντιμε­ τωπίζουν οι νέοι ομοφυλόφιλοι στην κοινωνία, έτσι ώστε να δοθεί μια ει­ κόνα για το τι σημαίνει η ομοφυλοφι­ λία για τους ίδιους. Τέλος, το βιβλίο Embracing a Gay Iden­ tity: Gay Novels as Guides («Η παραδο­ χή της ομοφυλόφιλης ταυτότητας: Γκέι μυθιστορήματα ως οδηγοί») του Wilfred R. Koponen, το οποίο κυκλο­ φορεί στα βρετανικά βιβλιοπωλεία από το 1993 και παρουσιάζει μια ψυ­ χολογική ανάλυση της διαδικασίας παραδοχής της ομοφυλόφιλης ταυτό­ τητας για τους γκέι άντρες στην Αμε­ ρική. Ο Koponen αντιλαμβάνεται τη διαδικασία αυτή ως μια σειρά βημά­ των στο ταξίδι ενός μυθικού ήρωα, που εξελίσσεται αρχικά από άρνηση και θυμό σε ενοχή, συμβιβασμό και κατάθλιψη. Με άλλα λόγια, τα «στά­ δια» της διαδικασίας παραδοχής μιας ομοφυλόφιλης ταυτότητας και η εντέλει ολοκλήρωσή της αντιπροσωπεύ­ ουν το στόχο του ταξιδιού του ήρωα. Ος συμπέρασμα, και τα τρία βιβλία απευθύνονται σε οποιονδήποτε επι­ θυμεί να μάθει περισσότερα για ένα σύγχρονο θέμα ταμπού όπως η ομο­ φυλοφιλία. ■

Μ πέρμινγκχαμ

Christopher Lees [ανταπόκριση]

ΙΟΥΝΙΟΣ 2007 <59

mmil ™ ilDilKLUO Ψηφιακές... α ν ε λ ε υ θ ε ρ ίε ς ! Παναγιώτης Στ. ΑνΒριανέσης pandrian@gmail.com

ΊΟ

ΙΟΥΝΙΟΣ 2007

Διεθνής Αμνηστία, δραστη­ ριοποιείται εδώ και πολύ και­ ρό (και) στο Internet, ευαι­ σθητοποιούμενη ιδιαίτερα από πρό­ σφατες περιπτώσεις πολιτών - χρη­ στών του Διαδικτύου, οι οποίοι τολ­ μουνί!) να έχουν γνώμη και να την εκφρόιζουν online. Στην Αίγυπτο, ο Καρίμ Αμερ τέθηκε για πρώτη φορά υπό κράτηση -για 12 μέρες- τον Οκτώβριο του 2005 λό­ γω της συγγραφικής του δραστηριό­ τητας στο blog του (Karam903.blogspot.com) σε σχέση με το Ισλάμ («υποκίνηση μίσους προς το μωαμε­ θανισμό») και τις θρησκευτικές ταρα­ χές που έλαβαν χώρα στην περιφέ­ ρεια Maharram Bek της Αλεξάνδρειας τον ίδιο μήνα. Φέτος, στις 22 Φε­ βρουάριου 2007, καταδικάστηκε σε 4 χρόνια φυλάκισης και η Διεθνής Αμνη­ στία τον θεωρεί κρατούμενο συνείδη­ σης που φυλακίστηκε μόνο και μόνο επειδή εξέφρασε τις απόψεις του σχετικά με τις θρησκευτικές αρχές al Azhar, το Ισλάμ και τον αιγύπτιο πρό­ εδρο Μουμπάρακ! Θέλετε να βοηθή­ σετε; www.freekareem.org Στο Βιετνάμ, ο 25χρονος Τρουόνγκ Κουόκ Χάι συνελήφθη για πρώτη φο­ ρά τον Οκτώβριο του 2005 μαζί με τους δυο αδερφούς τους και μια φίλη του ενώ συμμετείχαν από το σπίτι τους σε συζήτηση online σχετικά με θέματα δημοκρατίας και ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Πενήντα αστυνομικοί εισέβαλαν στο σπίτι του τα χαράμα­ τα, τους χτύπησαν, τους κλώτσησαν και τους μετέφεραν στη φυλακή ασφάλειας Β34. Ο ένας αδερφός του αφέθηκε ελεύθερος, ενώ οι υπόλοι­ ποι κρατήθηκαν για 9 μήνες σε απο­

Η

μόνωση χωρίς να τους επιτραπεί νο­ μική εκπροσώπηση ή επισκέψεις από την οικογένειά τους. Πέρυσι, στις 18 Αυγούστου 2006, συνελήφθη ξανά σε Internet cafe στην πόλη Χο Τσι Μινχ, όπου μόλις είχε αρχίσει να συμμετέχει σε ένα chat room. Από εκείνη τη μέρα η οικογένειά του δεν έλαβε ποτέ νέα του και ο τόπος κρά­ τησής του παραμένει άγνωστος. Φέ­ ρεται να κατηγορείται για «διενέργεια προπαγάνδας ενάντια στη Σοσιαλι­ στική Δημοκρατία του Βιετνάμ» σύμ­ φωνα με το άρθρο 88 του ποινικού κώδικα, με προβλεπόμενη ποινή 20ετή φυλάκιση! Η Διεθνής Αμνηστία θεωρεί τον Τρουόνγκ Κουόκ Χάι κρα­ τούμενο συνείδησης, ο οποίος κρατεί­ ται μόνο επειδή εξάσκησε το δικαίω­ μά του στη ελευθερία της έκφρασης και της συνάθροισης. Θέλετε να βοη­ θήσετε; www.amnesty.org.gr/actnow/internel/vietnam.htm Στην Κίνα, την άνοιξη του 2004 ο ποιητής και δημοσιογράφος Σι Τάο (στη φωτογραφία) έλαβε, στην εφη­ μερίδα όπου εργαζόταν, μια οδηγία από το Κεντρικό Τμήμα Προπαγάν­ δας, που αναφερόταν στο πώς οφεί­ λουν οι δημοσιογράφοι να χειριστούν την 15η επέτειο της σφαγής χιλιά­ δων εξεγερμένων φοιτητών που δια­ δήλωναν ειρηνικά υπέρ της δημο­ κρατίας στην πλατεία Τιεν-αν-Μεν του Πεκίνου, τον Ιούνιο του 1989. Την οδηγία αυτή την προώθησε με e-mail σε κινεζόφωνο site που εδρεύ­ ει στις ΗΠΑ και γι' αυτό κατηγορήθηκε ότι «παρείχε παρανόμως κρατικά μυστικά σε ξένους φορείς». Θέλετε να βοηθήσετε; www.amnesty.org.gr/actnow/internet/china.htm ■

ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ Διεύθυνση σειράς: Γεωργία Ξανθάκη ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΑΡΧΑΙΩΝ ΚΕΙΜΕΝΩΝ Λ ό για παραθέματα σ την Ρ ητορική το ν Αριστοτέλονς I 104 χα ρ α κ τη ρ ισ τικ ά π α ρα θέμ α τα συναφή μ ε τους I τό πο υς (τα θέματα) της αριστοτελικής Ρ ητορικής σχολιάζονται μ ε πλη ρότητα για π ρώ τη φορά.

I I

Αημοσθένους Π ερ ί των συμμοριώ ν Η πρώ τη σ ε π α γκόσμ ιο επ ίπ εδο κ ριτική και ■ ερμ ηνευτική θεώρηση μ ια ς α π ό τις καλύτερες ■ δημηγορίες τον μ εγα λύτερ ο υ ρ ή τορα όλων των εποχών.

I

I Θ ονκυδίδου Αρχαιολογία Έ ν α συναρπα στικό πρό τυπ ο ιστορικής αφήγησης, α ν τικειμενικότητας κ αι κ ρ ιτικού π νεύματος για την πρόοδο του αρχαίου ελληνικού πολιτισμού. ΜΕΛΕΤΕΣ Dramatica «Υ ποδειγματικές ανασυνθέσεις χαμένω ν τραγωδιών. Π ολύτιμη συλλογή μελετώ ν για τις τάσ εις και το ν χα ρ α κ τή ρ α της α ρχα ίας ελληνικής δρα μα τική ς ποίησης στην κλασική και μετα κ λα σ ικ ή εποχή».

F .R A D R A D O S Ε λλ η ν ικ ή Μ υθολογία - Λακωνία Ο πολύμορφ ος καμ βά ς της ελληνικής μυθολογίας, κυρίω ς της Λ ακω νίας, μ ε τ ρό πο γλαφυρό, εύληπτο κ αι τεκμηριωμένο.

ΜΕΤΑΦΡΑΣΕΙΣ ΞΕΝΩΝ ΕΡΓΩΝ Ιστορία τ η ς Ε λλ ηνική ς Λ ογοτεχνίας (Λ και Β τόμος) Π ανόραμα της ελληνικής λογοτεχνίας δώ δεκα αιώνων α π ό τον Ό μη ρο ως την πρώ ιμη χριστιανική γρα μμα τεία. Λ ό γο ς μ εστός και τεκμηριωμένος, πλήρης παράθεση πηγώ ν κ αι πλούσια βιβλιογραφία. Έ ν α έργο αναφοράς.

Εταιρεία Ελλήνων Φιλολόγων Π Λ ΑΤΩ Ν Φ ιλολογικό περιο δ ικό διεθνούς εμβέλειας μ ε πρω τό τυπες εισηγήσεις σε όλο το φ ά σμα των αρχαισγνω στικώ ν επιστημών. Π αράρτημα Π ροτάσεις διδασκαλία ς των φιλολογικώ ν μα θημάτω ν στη Δ ευτεροβ άθ μια Ε κπα ίδευση. Α π ό σ τα γμ α γνώ σης κα ι εμ πειρίας δοκιμασμένω ν εκπαιδευτικώ ν.

Β Β ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΠΑΠΑΖΗΣΗ

Νικηταρά 2 & Εμμ. Μπενάκη, 106 78 Αθήνα Τηλ.: 210-3838020, 210-3822496, Fax: 210-3809150 site: www.papazisi.gr ♦ email: papazisi@otenet.gr

Αιμιλία Καραλή

Σημειώσεις στο περιθώριο μιας « σ υ ζ ή τ η σ η ς » γ ια τ η ν

Επιθεώρηση Τέχνης

ολλές φορές στην Ελλάδα η προσέγγιση σύνθετων πολι­ τιστικώ ν φαινομένων και συλλογικών προσπαθειών του πα­ ρελθόντος, όπως το περιοδικό της Αριστερός Επιθεώρηση Τέχνης (1954-1967), καταλήγει συχνά σε δο­ ξαστικούς ή ελεγεία, σε αναμνήσεις μιας ωραίας και ηρωικής εποχής στον απόηχο της οποίας στεγάζο­ νται και τελούνται πανηγυρικοί, επι­ τάφιοι και (επιλεκτικά) επικαιρικά αφιερώματα. Αλλοτε πάλι επιχειρείται μια εμπεριστατωμένη προσέγγι­ ση, είτε βιωματική είτε επιστημονι­ κή, που προσπαθεί να συμβάλει στο διάλογο γύρω από την παρέμβαση του περιοδικού, εφόσον κρίνεται πως υπάρχει ακόμη η ανάγκη διαλό­ γου. Ανάλογα λοιπόν με το στόχο των προσεγγίσεων καθορίζεται και η στάση των αναλυτών: αποκλεισμός του «ταραξία» της ομοθυμίας ή ανοι­ κτός διάλογος. Είναι όντως πολύ σημαντική η βιω­ ματική κατάθεση εκείνων που συνέ­ βαλαν στη δημιουργία και την πο­ ρεία του περιοδικού. Μια τέτοια κα­ τάθεση είναι δύσκολο να αποσπα­ στεί -και ούτε χρειάζεται- από τον αντίστοιχο τρόπο ερμηνείας του εγ­ χειρήματος αυτού. Εκτός από τις βιωματικές καταθέ­ σεις υπάρχουν πολλοί άλλοι τρόποι να προσεγγίσει κάποιος το περιοδι­ κό. Εξάλλου έχουν γίνει πολλά αφιε­ ρώματα σε αυτό (περιοδικά Διαβά­ ζω, 1983, Μανδραγόρας, τχ. 3, 6-7, 25, 26, Επιστημονικό Συμπόσιο Επι­ θεώρηση Τέχνης κ.λπ.) ή έχουν περιληφθεί σε μελέτες κριτικές αποτιμή­ σεις του (ο χώρος δεν μου επιτρέπει

να αναφερθώ αναλυτικά σε αυτές). Σε πολλά από αυτά τα κείμενα οι αναλύσεις εστιάστηκαν σε δύο ή τρεις εμβληματικές συγκρούσεις που σημειώθηκαν στις σελίδες του περιο­ δικού, με δεσπόζουσα τη σύγκρουση Ραυτόπουλου - Αυγέρη για την Αριάγνη του Τσίρκα. Η Επιθεώρηση Τέχνης όμως δεν είναι προφανώς μόνο οι διαφορετικές απόψεις που κατατέθηκαν για την «Τριλογία» του Τσίρκα, οι 300 περί­ που σελίδες που καταλαμβάνουν κείμενα που αφορούν τις πιο γνω­ στές διαμάχες για την αισιοδοξία και απαισιοδοξία στην ελληνική ποίηση, για την «αντιστασιακή» λογοτεχνία, για την ποίηση της ήττας, για την £λληνική Ποίηση Ανθολογημένη και για την Αριάγνη. Μια προσεκτική μελέτη του περιοδικού, που καλύπτει 12.500, περίπου, σελίδες, θα δείξει ότι οι απόψεις που κατατέθηκαν δεν μπορούν να στοιχηθούν σε ερμηνευ­ τικά σχήματα που δικαιώνουν μία και μοναδική αλήθεια ή αναπαρά­ γουν έναν ήχο που ναρκισσιστικά επαναλαμβάνεται και αρέσκεται να ακούει μόνο παραλλαγές και αντηχή­ σεις του. Ακόμη όμως και αυτές οι διαμάχες έχουν αποχρώσεις, έχουν αιτιολογία που πρέπει να εξηγηθεί. Το βολικό και απλοϊκό σχήμα «σύγκρουση δογ­ ματικών - αντιδογματικών» (δηλαδή το δόγμα ήταν ο ιστορικός και διαλε­ κτικός υλισμός, που έλεγε και ο Κ. Τσάτσος;) ανάγεται σε ένα μεταφυ­ σικής τάξης ζήτημα, εφόσον δεν προσδιορίζει το περιεχόμενο των όρων. Με αυτόν τον τρόπο όμως παραγνωρίζονται η ουσία κάθε φο-

Π

72

ΙΟΥΝΙΟΣ 2007

ρά των συγκρούσεων, οι πολυεπίπεδες οπτικές, το διακύβευμα και η κα­ τάληξή τους. Η Επιθεώρηση Τέχνης δημιουργήθηκε από ανθρώπους που στην πλειο­ νότητά τους ήθελαν να αλλάξουν τον κόσμο και στηρίχτηκαν στη μαρ­ ξιστική ανάλυση του καλλιτεχνικού φαινομένου. Ή ταν άνθρωποι που συμμετείχαν στην Εθνική Αντίσταση και διώχτηκαν σκληρά για τις πολιτι­ κές και ιδεολογικές τους επιλογές (εποχές Εμφυλίου, μετεμφυλιακου κράτους και ψυχρού πολέμου). Ή ταν οργανικοί διανοούμενοι, κατά τον ορισμό του Γκράμσι, μέλη στην πλειοψηφία τους του ΚΚΕ και της ΕΔΑ. Η συμμετοχή τους στη διαμόρ­ φωση ενός ισχυρού πολιτιστικού και πολιτικού ρεύματος της Αριστερός καθορίστηκε από το επίπεδο της ανάπτυξης συνολικά της κριτικής σκέψης στην Ελλάδα και από τους ιδιαίτερους όρους διαμόρφωσης της πολιτικής και πολιτιστικής κουλτού­ ρας των δημιουργών της. Η τελευ­ ταία σφραγίστηκε από τις αντιφατι­ κές παρεμβάσεις του πολιτικού φο­ ρέα στον οποίο συμμετείχαν (ΚΚΕ ΕΔΑ), τις ιδεολογικές και καιροσκοπικές ταλαντεύσεις του στο επίπεδο των πολιτικών στόχων, τη συγκε­ ντρωτική λειτουργία του. Αυτή η αντιφατικότητα καθόρισε συνολικά τις παρεμβάσεις των συντακτών και των συνεργατών της Επιθεώρησης Τέχνης, τη δυναμική αλλά και τα όριά τους. Θα πρέπει όμως να σημειωθεί ότι οι ενστάσεις και οι εντάσεις γύρω από τα ζητήματα της τέχνης υπέκρυ­ πταν συχνά ζητήματα πολιτικών στάσεων για την ίδια την πορεία της Αριστερός και του εργατικού κινήμα­ τος. Δεν αφορούσαν μόνο την Επι­ θεώρηση Τέχνης αλλά όλο το φάσμα των εντύπων της κυρίαρχης Αριστε­

ρός, δηλαδή και την Αυγή, την Ελλη­ νική Αριστερά, ακόμα και τον Νέο Κό­ σμο, επίσημο ιδεολογικό όργανο του ΚΚΕ που εκδιδόταν στο εξωτερικό. Αυτά τα ζητήματα μπορεί να τα δει κανείς και στις συνεδριάσεις των ορ­ γανώσεων της ΕΔΑ (ΑΣΚΙ). Το 20ό Συνέδριο του ΚΚΣΕ, το 1956, που ήταν το ίδιο μια αντίφαση με κυρίαρ­ χη την αυταρχική πλευρά, άνοιξε τον ασκό του Αιόλου και νομιμοποίη­ σε τυπικά, σε όλη την κομμουνιστική Αριστερά παγκοσμίως, μια πιο ανοι­ χτή συζήτηση και γύρω από τα ζη­ τήματα της τέχνης, κάτω βέβαια από τον καλλιτεχνικό κανόνα του σοσιαλιστικού ρεαλισμού. Η αποδο­ χή ή η τρώση του από τους διανοου­ μένους και καλλιτέχνες που συνερ­ γάστηκαν με την Επιθεώρηση Τέ­ χνης, μέσω των κριτικών, των πρω­ τότυπων εργασιών ή των αναδημο­ σιεύσεων από μαρξιστικά έντυπα των σοσιαλιστικών ή των δυτικών χωρών ορίζεται εν πολλοίς από την ανάγκη για μια νέα αισθητική πρότα­ ση, «μια υλιστική αισθητική», κατά την έκφραση του Γκαλβάνο Ντέλλα Βόλπε, αντίπαλη στην «αστική» αλλά και στη «μηχανιστική μαρξιστική» αισθητι­ κή. Ο τρόπος όμως με τον οποίο γινόταν η πρόσληψη αυτού του αισθητικού κανό­ να δεν ήταν μονό­ πλευρος. Στην Επιθε­ ώρηση Τέχνης κατα­ τέθηκε ένας πλού­ σιος προβληματι­ σμός από πολλούς ανθρώπους, με τρό­ πο που διαθλά την προσωπικότητα, το ήθος, την παιδεία, ΙΟΥΝΙΟΣ 2007

73

] Γ ΝΩΜΗ

δ ι α β α ζ ω

[ ΜΙ Α

τις αγωνίες τους. Το θέμα δεν εί­ ναι να καταδικάσει κάποιος -εν είδει δικαστηρίου που θέλει να εξαφανίσει κάθε διαφορετική ά­ ποψη και να διαστρεβλώσει προθέσεις- τις θέσεις με τις οποίες διαφωνεί. Θα πρέπει να τις αποτιμήσει στην ιστορική τους διάσταση, για τί κάθε αντί­ ληψη είχε το λόγο της και έπαιξε το ρόλο της στο τελικό αποτέλε­ σμα. Εξάλλου η προσφορά δια­ φόρων διανοουμένων και καλλι­ τεχνών δεν μπορεί να κριθεί μόνο με βάση ορισμένα άρθρα που δημοσίευ­ σαν στην Επιθεώρηση Τέχνης. Από την άλλη πλευρά, στις σελίδες του περιοδικού θα συναντήσει διάφορες απόψεις που ανατρέπουν παραδομένες στερεοτυπικές αντιλήψεις πε­ ρί «δογματικού» και «αντιδογματικού» λόγου (π.χ. ο Αυγέρης να απο­ δέχεται τις μελέτες του Φίσερ, να διαφωνεί μαζί με τον Αναγνωστάκη για τις θέσεις του Γκαρωντύ- ο Ρίτσος να αντιτάσσεται σε κάθε κανονιστικό δεοντολογικό σχήμα γραφής του καλ­ λιτεχνικού έργου· η αρχική απόρριψη των θέσεων του Λαμπρίδη για την αι­ σιοδοξία και την απαισιοδοξία στην ποίηση να γίνεται στην πορεία σιω­ πηλή αποδοχή τους· ο Μ. Μ. Παπάίωάννου να διαφωνεί ριζικά με τον Αυγέρη για τον Βάρναλη· ο Αειβαδίτης και ο Κουλουφάκος να απορρίπτουν την «ποίηση της ήττας» κ.λπ.). Το θέμα είναι να δούμε με τι και πώς αναμετρήθηκε η Επιθεώρηση Τέχνης, την παράδοση που συνέχισε και πώς την αξιοποίησε -δηλαδή τα εφόδιά τη ς- τα θέματα που ανακίνη­ σε, τη σχέση της με τον «αστικό» λό­ γο για την τέχνη και με άλλα καλλιτε­ χνικά ρεύματα ή τάσεις. Το ότι ο λό­ γος που κατατέθηκε σε αυτήν περιο­ ρίστηκε συχνά σε ενδοαριστερές αντιπαραθέσεις είναι ένα αντικειμε­

74·

ΙΟΥΝΙΟΣ 2007

νικό γεγονός, το οποίο όμως πάλι ορίζεται αντικειμενικά, αφού είχε να αντιμετωπίσει εκκρεμότητες του παρελθόντος τις οποίες καμιά πλευ­ ρά, κατά τη γνώμη μου, δεν μπορού­ σε να υπερβεί. Αυτό μπορούσε να εί­ ναι τότε η Επιθεώρηση Τέχνης και αυτό ήταν. Η προσέγγιση του περιο­ δικού με όρους που επιβεβαιώνουν ή όχι την ορθότητα ή μη των διαφό­ ρων επιλογών με βάση ύστερες εξε­ λίξεις ή ιδεολογικές μετατοπίσεις αδικούν το εγχείρημά του συνολικά και το μετατρέπουν σε ένα έκθεμα μουσειακής χρήσης και χρησιμότη­ τας (πολλοί, και δικαίωμά τους, βέ­ βαια, το αντιμετωπίζουν και έτσι). Αντίθετα, οι ύστερες εξελίξεις που αφορούν την πορεία του μαρξιστι­ κού λόγου, τον οποίο επεδίωξε να καλλιεργήσει και να αναπτύξει, για την τέχνη και ειδικότερα για τη λογο­ τεχνία, μπορούν να εξηγηθούν με βάση τα όσα αποτυπώθηκαν στο περιοδικό. Η Επιθεώρηση Τέχνης ήταν προϊόν μιας μεγάλης και ιστορικής γενιάς ιδεολόγων και μαχητών που έδωσαν τις δικές τους απαντήσεις για τις δι­ κές τους ήττες, θέλοντας να παρέμβουν στο παρόν και να ανοίξουν την προοπτική για το μέλλον. Ανήκει, πι­ στεύω, στο συνεχές ενός ιστορικού αιτήματος που, παρά τις ήττες του, εξακολουθεί να επιζητά την απελευ­ θέρωση της «ανθρώπινης κατάστα­ σης». Ως παρελθόν έχει σφραγίσει το παρόν και το μέλλον θα είναι ση­ μαδεμένο από αυτό. ■ * Αφορμή γι’ αυτό το κείμενο αποτέλεσε το βιβλίο του κ. Δ. Ραυτόπουλου Αναθεώρηση Τέχνης. Η Επιθεώρη­ ση Τέχνης και οι άνθρωποί της (Σοκόλης 2006), τα κείμενα των ομιλητών στην παρουσίαση του βιβλίου που στεγάστηκαν στην «Βιβλιοθήκη» της Ελευθεροτυ­ πίας (13.4.2007) κάτω από τον τίτλο «Αφιέρωμα στην Επιθεώρηση Τέχνης» και τα κείμενα που δημοσιεύτη­ καν στην Αυγή της Κυριακής (14 και 28.1.2007) με αφορμή την κριτική παρουσίαση του βιβλίου.

GERHARD SCHRODER

ΚΡΙΣΙΜΕΣ ΑΠΟΦΑΣΕΙΣ Η αυτοβιογραφία μιας κορυφαίας πολιτικής προσωπικότητας, ενός ονόματος που σ υνδέθηκε με την ιστορία της Γερμανίας και τη θέση της στη σύγχρονη Ευρώπη και το σημερινό κόσμο. Η πολιτική διαδρομή ενός πρωταγωνιστή στην παγκόσμια σκηνή, όπως ο ίδιος την καταγράφει. Μία συναρπαστική μαρτυρία, πλούσια σε πορτραίτα μεγάλων

Σελίδες: 560 Διαστάσεις: Η , 8 χ 21,5 εκ. Λιανική τιμή άδετου: 29,80€ ISBN: 978-960-7560-59-9 Λιανική τιμή δεμένου: 33 € ISBN. 978-960-7560-58-2

ηγετών της εποχής μας όπως ο Τζωρτζ Μπους, ο Ζακ Σιράκ, ο Τόνυ Μπλαιρ και ο Βλαντιμίρ Πούτιν. Ένα βιβλίο με πλούσιο φωτογραφικό υλικό. Μία ανασκόπηση της σημερινής ιστορίας και του πολιτικού γίγνεσθαι, μία αναδρομή στις μεγάλες προκλήσεις του σημερινού κόσμου.

Σταδίου 33. ΤΚ: 105 59, Αθήνα τηλ. 210 3215 280. 210 3207 945. fax: 210 3215 281 E-m ail:info d >kastalia.g r, h ttp ://w w w .k a s ta lia .g r

ΚΑΣΤΑΛΙΑ Ε Κ Δ Ο Σ Ε Ι Σ

Νίκος Κ. Κυριαζής

Πέρα από έ ν α α π λ ό τ α ξίδ ι Νείλος είναι ένας ποταμός που από την αρχαιότητα γο­ ήτευε, με τους Αιγύπτιους να τον έχουν θεοποιήσει και τους Ευρωπαίους, από τα χρόνια ακόμα του Ηρόδο­ του, να αναφέρονται σε αυ­ τόν. Αντίστοιχη είναι και η γοη­ τεία που ασκεί ο Νείλος στη Μιχάλης Μοδινός λογοτεχνία, με ιστορικά εξε­ ρευνητικά βιβλία όπως τον Ο μ εγά λος Αμττάι Λευκό Νείλο και τον Γαλάζ/ο Εκδόσεις Καστανιώτη, 2007 Νείλο του Alan Moovehead σελ. 469, τιμή: 18,81 ευρώ (στο δεύτερο αναφέρεται και ο Μ. Μοδινός), τις ιστο­ ρικές περιπέτειες του Wilbur Smith (Ο Θεός ποταμός κ.λπ.) αλλά και στο αστυνομικό μυθι­ στόρημα, όπως της Αγκάθα Κρίστι Θάνατος στο Νείλο. Αυτή την παράδοση ακολουθεί, με μεγάλη επιτυχία κατά τη γνώμη μου, ο Μιχάλης Μοδινός με τον Μεγάλο Αμπάι (είναι το όνομα του Νείλου στα αιθιοπικά). Βασικός ήρωας του μυθιστορήματος είναι ένας Έλληνας από τη Μήλο, ο Ευστράτιος Ταταράκης, που συνοδεύει τον σκωτσέζο εξερευνητή James Bruce το 1769 στην προσπάθειά του να ανακαλύ­ ψει τις πηγές του Νείλου. Η εξερεύ­ νηση τους οδηγεί από την Ερυθρά Θάλασσα στην Μασόνα, από εκεί στα αιθιοπικά υψίπεδα και μετά μέ­ χρι την λίμνη Τάνα, απ' όπου πηγά­ ζει ο Αευκός Νείλος. Εκεί η αποστολή χωρίζεται και ο Ευστράτιος γυρίζει χωρίς τον Μπρους, κάνοντας ένα ημικύκλιο που τον κατευθύνει στα άνω τμήματα του Γαλάζιου Νείλου,

Ο

70

ΙΟΥΝΙΟΣ 2007

στη ζούγκλα, ώσπου τελικά ξανασυναντιέται με τον Μπρους στο Σου­ δάν. Στη διάρκεια της αποστολής, που κρατά τέσσερα χρόνια, έρχο­ νται σε επαφή με διαφορετικούς λαούς, γνωρίζοντας, ως πιο σύγχρο­ νοι Οδυσσείς, τις συνήθειες και τα ήθη τους, εμπλέκονται στην πολιτι­ κή της αιθιοπικής αυλής, ζουν ερωτι­ κές περιπέτειες και ο Ευστράτιος ανακαλύπτει τον κόσμο και τον εαυ­ τό του, θέτοντας βασικά ερωτήματα για την ύπαρξη. Από το μυθιστόρημα αυτό ο ανα­ γνώστης έχει πολλά να πάρει: Πρώ­ τα τις περιγραφές για τα διάφορα μέρη όπου κατευθύνονται οι εξερευ­ νητές, που ο Μ. Μοδινός περιγράφει γλαφυρά, γνωρίζοντας πολύ καλά την πανίδα και τη χλωρίδα τους, αλ­ λά και την ιστορία, τις συνήθειες των διαφόρων φυλών και της Αιθιοπικής αυτοκρατορίας. Δεύτερον, η ίδια η γλώσσα που είναι πολύ γλαφυρή και πλούσια. Η περιγραφή της ζούγκλας με τον τρόμο και τη φρίκη που προκαλεί (σελ. 384 και επόμενες) δεν έχει τ ί­ ποτα να ζηλέψει από την Καρδιά του σκότους του Κόνραντ. Τέλος, νομίζω πως διακρίνονται, και σωστά, οι οικολογικές ανησυχίες του συγγραφέα, που περιγράφει έναν άγνωστο τότε στους «πολιτισμέ­ νους» Ευρωπαίους κόσμο, πολύ πλουσιότερο από τον σημερινό, που κινδυνεύει να χαθεί. Ο Μεγάλος Αμπάι είναι ένα βιβλίο που αξίζει να διαβασθεί και όχι μόνο από όσους αγαπούν το ταξιδιωτικό μυθιστόρημα, για τί είναι πολύ περισ­ σότερο. ■

Γεωργία Οικονομοπούλου

Ένα είδος μπλόφας αρακολουθούμε τα ημερολό­ για του Δημήτρη Μητρόπουλου, μεσήλικα, συνειδη­ τοποιημένου χαρτοπαίκτη, από σπόντα φύλακα σε παλάτσο στη Φλωρεντία, τέλος 20ού αιώνα. Στα περιθώρια ηλεκτρονικών π αρτί­ δων πόκας, ο Μητρόπουλος ξεκινά ασκήσεις πληκτρολόγησης κειμένου. Αρχικά χρονομετρεί τις προσπά­ θειες, στη συνέχεια αφήνεται προς όφελος της αφήγησης. Από τις ηρωικές μνήμες κι επιχειρη­ ματικές δόξες και άδοξες προσγειώ­ σεις των προγόνων του, περνά στη μεταπολεμική και μεταπολιτευτική Ελλάδα και στο ξεκίνημα μιας ακαδη­ μαϊκής καριέρας που πνέει τα λοί­ σθια, φαγωμένη από μικροπολιτικά μαγειρέματα στο ελληνικό πανεπι­ στήμιο, αλλά και από δική του έλλει­ ψη διάθεσης ν' ασχοληθεί περαιτέρω (η περιγραφή του άρθρου του για τη σημειολογία των υποσημειώσεων, σελ. 97, είναι απολαυστική και χαρα­ κτηριστική τόσο της στάσης του Μητρόπουλου όσο και του ίδιου του Τυ­ φλού συστήματος). Οριακά αντιήρωας, ο Μητρόπουλος ανακαλεί προσωπικές στιγμές, σχέ­ σεις και αποφάσεις, διατηρώντας ταυτόχρονα ένα ημερολόγιο της πα­ ραμονής του στην Ιταλία, που διακρίνεται από την παρουσία μιας μυ­ στηριώδους ερωμένης και από την υπόνοια σκληρής τροπής του παι­ χνιδιού. Συμπαίκτης και αντίπαλος, ο ανα­ γνώστης καλείται να προβλέψει το μέγεθος της μπλόφας, τις προθέσεις ήρωα και συγγραφέα, τα κλειστά χαρτιά τους.

Π

Las Vegas και WordPerfect Ο Δημήτρης Μητρόπουλος δη­ λώνει «κατά βάθος πεζός». «Έχοντας μπάιλντίσει από το πολύ βάθος», σημειώνει αλλού, «επιχειρώ πλέον το αντίθετο: να ερμηνεύσω τα πράγματα παραμένοντας πεισματικά στην επιφάνεια, ενίοτε μάλιστα αναδυόμενος επί τούτου». Αναφέρεται σε ένα «περιθώριο Βασίλης Πεσμαζόγλου περιθωριακό, μοναχικό» (σελ. Τ υφλό σύσ τη μα 18), τελικά στυλιστικά δοσμένο. Ο ήρωας αγγίζει επιδέξια το νουάρ. Καταθλιπτικός, κυνικός, χιουμορίστας, ενίοτε πληκτικός, κρύβει ωστόσο μια αντιδραστι­ κή πολιτική διάσταση. Η προτροπή προσδιορισμού των υποστάσεων χρήστη/συγγραφέα/ αναγνώστη είναι επίκαιρη. Το συγκε­ κριμένο ημερολόγιο δεν δημοσιεύεται στο Internet, το αρχείο όμως φτάνει στις Αρχές (και στα χέρια μας).

I

0 Μάκης και οι γάτες Σύντροφος, κουφιοκεφαλάκιας, φίλτατος, ψυχαναλυτής, συνένοχος, ο Μάκης (εκ του Macintosh) είναι πα­ ραλήπτης της εξομολόγησης. Διαβά­ ζουμε εκτυπώσεις αρχείων όπου λά­ θη στην πληκτρολόγηση δεν έχουν διορθωθεί. Ούτε όταν ο Μπερλουσκόνι, ένας από τους δυο γάτους συγκατοίκους του Μητρόπουλου, π ατά στα πλήκτρα. Σημειωτικό δο­ κίμιο και άσκηση ύφους ταυτόχρονα, το Τυφλό σύστημα είναι πολύπλευ­ ρο, πυκνό σε έμμεσες αναφορές κι ευχάριστα τολμηρό. ■

ΙΟΥΝΙΟΙ 2007

77

[

Δ IA B A Ζ Ο ] Β Ι Β Λ Ι Ο Κ Ρ Ι Τ Ι Κ Η

Φίλιππος Φιλίππου

Ο άπιστος Θ ω μάς Μάιρα Παπαθανασο­ πούλου, συγγραφέας άλλων τριών μυθιστο­ ρημάτων, Ο Ιούδας φιλούσε υ­ πέροχα, το πιο γνωστό της, κάνει στροφή στη λογοτεχνική της σταδιοδρομία. Το παρόν μυθιστόρημα, ενώ περιέχει τα γνωστά μοτίβα που καλλιέρ­ γησε με επιτυχία στον Ιούδα, δεν είναι ακριβώς αισθηματικό Μάφα αλλά ξεκάθαρα αστυνομικό. Παπαθανασοπούλου Γραμμένο στο ύφος της ΆγκαΜ ακάριοι οι θα Κρίστι, η ηρωίδα της ονο­ μάζεται Κρίστι Δήμου, φόρος π ε νθ ο ο ν τ ε ς τιμής στη διάσημη Αγγλίδα. Το Εκδόσεις Πατάκη, 2006 βιβλίο της διακρίνεται για μια σελ. 304, τιμή: 15,50 ευρώ πρω τοτυπία: περιέχει δύο διαφορετικές ιστορίες, οι οποίες δένονται αρμονικά μεταξύ τους, προκαλώντας το θαυμασμό του αναγνώστη. Η υπόθεση είναι απλή, αλλά η λογο­ τεχνική επεξεργασία της αποτελεί δύσκολο εγχείρημα, κάτι που ενέχει κινδύνους για το τελικό αποτέλεσμα. Τι ακριβώς συμβαίνει; Καταρχάς υπάρχει μια ηρωίδα, η επιτυχημένη συγγραφέας αστυνομικών μυθιστο­ ρημάτων, μισή Αγγλίδα, μισή Ελληνίδα, παντρεμένη με το Θωμά, κατά κάποιο τρόπο το alter ego της δη­ μιουργού της. Η δθχρονη Δήμου, κά­ τοικος Ζούμπερι, κοντά στη Ραφήνα, τόπο κατοικίας της Παθανασοπούλου, γράφει ένα μυθιστόρημα με πρωταγωνιστή τον επιθεωρητή Μακντάουαλ, τον μόνιμο ήρωά της, και χώρο δράσης την Αγγλία. Ο αστυνο­ μικός διερευνά το θάνατο ενός άνδρα, ο οποίος είναι έγγαμος αλλά σχετίζεται με μια νεότερή του γυναί­

Η

73

ΙΟΥΝΙΟΣ 2007

κα. Η ίδια η Δήμου είναι παντρεμένη με το Θωμά, έναν νεότερο της άνδρα, που με τη σειρά του συνδέεται ερωτικά με μια νεότερή της γυναίκα. Καθώς η πλοκή του μυθιστορήματος της εξελίσσεται, η Δήμου αντιλαμβά­ νεται πως ο σύζυγος κι η ερωμένη του θέλουν να τη βγάλουν από τη μέση. Θα τα καταφέρουν; Υπάρχουν λοιπόν δύο παρόμοιες ιστορίες με ερωτικά τρίγωνα, φαίνεται πως πρό­ κειται να καταλήξουν σε έγκλημα. Δύο; 'Οχι, λάθος. Στην πραγματικό­ τητα οι ιστορίες είναι τρεις. Διότι υπάρχει άλλο ένα ερωτικό τρίγωνο: ο πατέρας της Δήμου απατούσε τη σύ­ ζυγό του και μητέρα της με μια Κινέ­ ζα, η οποία έπεσε κι εκείνη θύμα εγκληματικής ενέργειας. Ό χι, δεν υπάρχει κανένα μπέρδεμα, όλα στο μυθιστόρημα είναι απλά, κατανοητά, εξηγήσιμα. Το βιβλίο είναι μεν ελα­ φρύ, ωστόσο σε αυτό ο αναγνώστης διακρίνει την ευφυΐα της συγγραφέως, η οποία ξέρει να αυτοσαρκάζεται. Ο αυτοσαρκασμός είναι βέβαια ίδιον των έξυπνων ανθρώπων, μα και των επιτυχημένων που δεν έχουν συ­ μπλέγματα οιουδήποτε είδους και δεν φοβούνται τίποτα. Η Παπαθανασο­ πούλου δεν σκέφτηκε να γράψει ένα αστυνομικό μυθιστόρημα με πολιτι­ κοκοινωνικό περιεχόμενο, όπως είναι σήμερα οι παγκόσμιες λογοτεχνικές τάσεις. Στο Μακάριοι οι πενθούντες ασχολείται με «ντεμοντέ εγκληματάκια πάθους», όπως κάνει κι η ηρωίδα της, και δεν κρύβει πως απευθύνεται στις γυναίκες αναγνώστριες. Αυτές καθοδηγούν την έμπνευσή της. Σε κά­ θε περίπτωση, έβαλε στοίχημα με τον εαυτό της και το κέρδισε. ■

δ

ι

α

β

α

ζ

ω

]

■ ΒΙ ΒΛΙ ΟΚΡΙ ΤΙ ΚΗ Γιώργος Βέης

Ο άρχων τ η ς δ ικ α ιο σ ύ ν η ς τις όχθες του Σηκουάνα, όπου ακουμπάει το πο­ λύσημο, πολυάνθρωπο Παρίσι «των κλεφτών και των αστυνόμων», παίζονται, ως γνωστόν, κάθε ώρα της ημέρας και της νύχτας πολλά δράματα ταυτοχρόνως. Ένα από αυτά θα απασχολήσει τη μηχανή που ξέρει να λύνει όλα τα αινίγ­ ματα, ως άλλος Οιδίπους, τον Georges Simenon επιθεωρητή Μαιγκρέ. Πρόκει­ Ο Μ αιγκρέ και το ται για μια ακόμη περιπλάνηση α κ έφ α λ ο τττώμα στην γκρίζα ζώνη της ζωής με ξεναγό τον ιδιοφυή Georges Si­ menon. Σηκώνοντας την άκρη Μετάφραση: του πέπλου που σκεπάζει την ιδιωτική ζωή των ηρώων και αντιηρώων του, αρκετοί από τους οποίους είναι επήλυδες, μας επιτρέπει να δούμε, χωρίς κανέναν ενδοιασμό, ένα μέρος της καθημε­ ρινής αθλιότητας. Υπάρξεις παραπαίοντας διαρκώς μεταξύ φθοράς και αφθαρσίας, ανεπίδεκτες ηθικής βελτίωσης ή πνευματικής ανόρθω­ σης, τροφοδοτούν την αστυνομική φιλολογία με αληθοφανέστατες περσόνες. Έρμαια των ενστίκτων τους, επαληθεύουν τον θλιβερό κανόνα ορι­ σμένων σελίδων της Βίβλου και όχι μόνον, που θέλει το κακό να επικυριαρχεί σε όλα ανεξαιρέτως τα επίπε­ δα του βίου. Σύμφωνα με τον περιώνυμο ορισμό του Χόρχε Λουίς Μπόρχες, ιδιαίτε­ ρου θιασώτη του ανιχνευτικού λογο­ τεχνικού είδους, το οποίο μάλιστα σε ένα βαθμό ανανέωσε, «το έργο που κατά κανόνα αναλαμβάνουν οι συγ­ γραφείς αστυνομικών ιστοριών είναι να εξηγήσουν όχι το ανεξήγητο αλλά

Σ

30

ΙΟΥΝΙΟΣ 2007

το συγκεχυμένο». Έτσι ακριβώς και ο Μαιγκρέ, με λίγη καλή τύχη, αναλαμ­ βάνει να διερμηνεύσει στωικά άλλη μια φορά το θολό, αλλά όχι ερμητικά περίκλειστο ενοχικό τοπίο του παρι­ σινού Σηκουάνα. Ο πιστός του ανα­ γνώστης θα του συγχωρέσει κάποιες εξόφθαλμες εύνοιες του κειμενικού πεπρωμένου, τις οποίες προοικονομεί συστηματικά ο σχεδόν αόρατος πατέρας- συγγραφέας. Αλλωστε η όλη περιρρέουσα ατμόσφαιρα είναι τόσο απολαυστική, η ανεύρεση του δολοφόνου τόσο εμπύρετη, ώστε οι ολίγον τυποποιημένες, αναμενόμε­ νες άλλωστε, «ταχυδακτυλουργίες» του Georges Simenon δεν χρεώνο­ νται κατ' ανάγκην στο παθητικό μέ­ ρος της αφήγησης, αλλά αντιθέτως πιστώνονται στα θετικά μάλλον στάδια της μυθιστορηματικής ανέλι­

ξης. Συγκρατώ ότι το έργο αυτό δεν ανή­ κει στα λεγάμενα «σκληρά μυθιστο­ ρήματα» του Georges Simenon, όπως είναι το αραβούργημα Βρώμι­ κο χιόνι ή η αριστουργηματική Εξα­ φάνιση του κυρίου Μοντ, τα οποία ο Τζον Μπάνβιλ θεωρεί ότι είναι ανώ­ τερα πολλών έργων του Σαρτρ και του Καμύ (βλ. εφ. Ελευθεροτυπία, 18 Αυγούστου 2006). Αφήνει πάντως την ίδια πικρή γεύση από τη ολική αβελτηρία των χαρακτήρων του να ατενίσουν εντέλει την ευτυχία. Η με­ τάφραση κρίνεται αποτελεσματική. Συμβάλλει κι αυτή στο ότι δεν αφή­ νουμε το βιβλίο από τα χέρια μας, αν πρώτα δεν το απολαύσουμε ολόκλη­ ρο. Προσωπικά, το διάβασα σε 55 λεπτά, χωρίς διακοπή. (Θα το ξανα­ διαβάσω). ■

[ δ ι α β α ζ ω

ΒΙ ΒΛΙ ΟΚΡΙ ΤΙ ΚΗ

]

Γιάννης Νέ6ας

Η γοητεία τ η ς π ρ ο σ ω π ικ ή ς ισ τ ο ρ ία ς τυφλός φαροφύλακας Πιου σον, που συνάντησε τον είναι ένας τεχνίτης της αφή­ Μπέιμπελ Νταρκ όσο γησης. Οι ιστορίες που διη­ έγραφε το μυθιστόρημά γείται στην μαθητευόμενή του, την του Δρ Τζέκιλ και Μίστερ ορφανή Σίλβερ, είναι αυτές που θα Χάιντ. τη βοηθήσουν να βρει το φως μέσα Οι δυο ιστορίες, της Σίλβερ σε ένα σκοτεινό κόσμο αλλά και στο και του Νταρκ, με απόστα­ σκοτεινό φάρο στον οποίο ζουν. Σαν ση ενός αιώνα, κινούνται μέσα από μια μαγική σφαίρα παρα­ παράλληλα, καθώς και οι κολουθούμε τη ζωή της Σίλβερ και δυο ψάχνουν τον έρωτα του Πιου, και τη βασική ιστορία που και την ολοκλήρωση, αυτό αφηγείται ο Πιου, τη διπλή ζωή του που διαχωρίζει το ανθρώ­ Τζάνετ Γουίντερσον Μπέιμπελ Νταρκ, που ξεδιπλώνεται πινο είδος από το ζωικό Πες μου μια ιστορία σαν χάρτης που πρέπει να ακολου­ βασίλειο του Δαρβίνου. Ω ­ θήσει η Σίλβερ. Ο Μπέιμπελ Νταρκ, στόσο οι φωνές τους δια­ Μετάφραση: Αργυρώ Μαντόγλου εξαιρετικά προικισμένος, γόνος φέρουν, της Σίλβερ είναι πλούσιας και αριστοκρατικής οικο­ φωτεινή, μια που ο Πιου γένειας, έγινε κληρικός και έζησε μοι­ της έμαθε να βλέπει τη συ­ ρασμένος ανάμεσα σε δυο γυναίκες, νέχεια της ζωής και της μία που λάτρευε αλλά δεν εμπι­ ιστορίας, ενώ ο Νταρκ, στευόταν και μία που είχε πανπτευν νιώθοντας αποκομμένος από τη ροή τ ε ί χωρίς έρωτα. Η παράνομη ζωή της ιστορίας, ζει μέσα στο σκοτάδι. του τροφοδοτούσε την τακτοποιη­ ^Πρόκειται για ένα μυθιστόρημα που μένη, συμβατική ζωή. Μια ζωή, σ-Γοχευει κατευθείαν στην καρδιά και όμως, αλληλεπιδρά με τθ συμπαν όχι στο μυαλό. Οι ιστορίες είναι αυ­ και το αποτέλεσμα είναι ακόμη πε­ τές που μας βοηθουν να βρούμε τη ρισσότερες ιστορίες που γεννούν κι ζωή μας και γεννούν όλο και περισ­ άλλες, κι άλλες... Με άξονα τον σότερες ιστορίες, αφηγήσεις που Μπέιμπελ Νταρκ μαθαίνουμε για δείχνουν πως όλα σε αυτό το σύτην ιστορία του Τριστάνου και της μπαν συνδέονται μεταξύ τους με Ιζόλδης, την επίσκεψη του Δαρβίνου έναν τρόπο υπόγειο, υπαινικτικό, στο φάρο, αλλά και ενός άλλου επι­ αλλά πάντα δεκτικό στην αγάπη και σκέπτη, του Ρόμπερτ Λουις Στίβεν- την αλλαγή. ■

Ο

Ε π ιθ ε ώ ρ η σ η Ψ υ χ ια τ ρ ικ ή ς , Ν ε υ ρ ο ε π ισ τ η μ ώ ν & Ε π ισ τ η μ ώ ν τ ο υ Α ν θ ρ ώ π ο υ ΣΕ

ΟΛΑ

ΤΑ

ΕΝΗΜΕΡΩΜΕΝΑ

ΒΙΒΛΙΟΠΩΛΕΙΑ

Ταζίδβυτής Τηλ.: 210-3628852

[

Δ I A BA Ζ Ο ]

Β Ι Β Λ Ι Ο Κ Ρ Ι Τ Ι Κ Η

Ηλίας Κεφαλάς

Ερωτήσεις που δ εν α να ζη το ύ ν α πάντηση Δωρεά του κάμπου, δέκατο ποιητικό βι­ βλίο κατά σειράν του Κώστα Αάνταβου, έρχε­ Φ ται να σηματοδοτήσει μια, φανερή κι απ' έξω, εσω­ στρέφεια του δημιουργού: κλεινόμαστε μέσα, κοιταζό­ μαστε από την πίσω μεριά του καθρέφτη και ανιχνεύουμε με αγωνία τα ίχνη της πορείας μας, εντοπίζοντας Κώστας Λάνταβος οικείους χώρους και ερεθί­ Η δω ρεά του σ ματα, υπογραμμίζοντας κ άμ π ου α φ ετη ρ ίες και αφορμές. Έτσι βρισκόμαστε στην κοι­ Εκδόσεις Μεταίχμιο, 2006 τίδα της εκκίνησης, που δεν σελ. 55, τιμή: 7,00 ευρώ είναι άλλη από τον ζωοποιό κάμπο, αυτό το, σαν δαχτυ­ λιά της μοίρας, γιγαντιαίο αποτύπω­ μα μέσα στην καρδιά της πλατύ­ στερνης Θεσσαλίας. Δωρεά, λοιπόν, του κάμπου, προ­ σφορά της ακριβής γης, προνόμιο και επιταγή, αλλά, τι απ' όλα, και, τι, ακριβώς; Πρώτα απ' όλα, και όπως εν γένει αναμένεται, αλλά και όπως προκύπτει από το βιβλίο, πρόκειται για την ίδια μας τη ζωή, τον δοκιμα­ σμένο στις πτυχώσεις του χρόνου βίο μας. Κατ' επέκταση: ο τόπος μας ως βιοτικό λίκνο, η μικρή μας πόλη, τα πλησιόχωρα βουνά, τα βραδυκί­ νητα νερά. Και, ακόμα: Τα σπαρμένα χωράφια, τα τανυσμένα στον ορίζο­ ντα λιβάδια, τα χρώματα του φαιού και του στιλπνού χρυσού, τα φιλικά ζώα. Η δωρεά λοιπόν συνιστά το μικροπεριβάλλον που μας συνέχει και επικυρώνει τη συνειδητότητα της ύπαρξής μας. Η ποιητική αυτή συλλογή αποβαίνει

Η

82

ΙΟΥΝΙΟΣ 2007

τελικά ως ένα βιβλίο ιθαγένειας, η ποίησή της καταλήγει ως ένα σπιτι­ κό τραγούδι, μια μελαγχολική μονω­ δία που εξευγενίζει με θλίψη τις οριακές δυνάμεις των κτητικών αντωνυμιών: τα δικά μας χώματα, τα δικά μας πουλιά, τα δικά μας χα­ μένα δέντρα, οι παλιοί σβησμένοι δρόμοι, οι αλλοιωμένες φωνές. Μ αζί με αυτά λειτουργεί και ως ένας με­ λαγχολικός απολογισμός: Δεν ε/ν' τα νιάτα που μου λείπουνε μα η φλόγα τους που εχάθη μονολογεί και φθέγγεται ο βαθιά υποψιασμένος ποιητής. Πολλοί μίλησαν για τον Θεσσαλικό κάμπο, πολλοί τον ύμνησαν μέσα από διαφορετικές τέχνες, αλλά, στα­ ματώντας στη λογοτεχνία, πρέπει να μνημονεύσουμε τους στιβαρούς πρεσβύτερους Σικελιανό, Βαλταδώρο, Καραγάτση, Χατζηαργύρη, Παππά και ποικίλες άλλες νεότερες φω­ νές, που συνοδεύουν με την υποδό­ ρια συνηγορία τους την ποίηση του Κώστα Αάνταβου. Η ποίηση του κά­ μπου γίνεται το λυρικό αντηχείο που βαλσαμώνει το χρόνο και τις μορφές σε μια ονειρική ακινησία. Η συλλογή του Κώστα Αάνταβου διαρθρώνεται σε τρία ξεχωριστά μέ­ ρη. Στο πρώτο μέρος ιχνογραφούνται τα συγκεκριμένα στοιχεία της δωρεάς, που δεσπόζουν στο σύνολο των σημασιών, λόγω της σημαντικότητάς τους. Η γενέθλια κουκίδα, ο ευρύτερος κάμπος, ο αστικός μα­ γνήτης της Λάρισας, η διαχρονική τομή του Πηνειού, τα ψηλόκορμα βουνά, προβάλλονται ως μοναδικό­ τητες που απαρτίζουν τον ζωντανό

[ Δ I A BA Ζ Ω

Β Ι Β Λ Ι Ο Κ Ρ Ι Τ Ι Κ Η ]

1

και εν πλήρη, ακόμα, ενεργεία κό­ λαπλές έννοιες του ανολοκλήρωτου. σμο. Αλλά είναι και ο φασματικός Και να που πάντα η πεδιάδα, μαζί με κόσμος των απάντων που στοιχειώ­ όλες τις χρυσές αναφλέξεις της, νουν την ενεργητική ιστορία και τη προβάλλει μέσα στην αχλύ των ανα­ δραστική μνήμη: ο Αγιος Αχίλλειος, πνοών της τα σκοτεινά αυτά τραύ­ τα άλογα της πεδιάδας, τα αρχαία ματα. Και από εκεί ανέρχονται στη ευρήματα έρχονται για να γίνουν ό­ συνέχεια όλες μαζί οι ράθυμες εικό­ χι μόνον σήματα κατατεθέντα αλλά νες της καθίζησης. Διαγράφεται και εμβλήματα της ακατάσχετης αχνά η κάθοδος ενός κόσμου που ζωής. Το παρελθόν μάς επωμίζεται βουλιάζει ανεξιχνίαστα, που προ­ και μας σπρώχνει νικηφόρα μπρο­ σγειώνεται υποταγμένος, που γίνε­ στά. Οι σχέσεις των ανθρώπων ται ένα με το χώμα, δίκην ατελεύτη­ υπαγορεύουν την κίνηση της ζωής του προσκυνήματος. Το τρίτο μέρος κατα­ σε συνάρτηση με τα λαμβάνει ένα μούσιστοιχεία του πεδι­ κότροπο μοτίβο, μια νού πολιτισμού και Η ποίηση του κάμπου μπαλάντα, όπως τη καταλήγουν σε έρ­ θέλει ο δημιουργός, γα και ημέρες, για τους χαμένους είναι απόρροιες γίνεται το λυρικό καιρούς, τις χαμένες αναγκών, καταξιω­ μένων από την αντηχείο που Βαλσαμώνει εφηβείες, το ξοδεμέ­ νο φως. Ο κάμπος, ιστορία. σαν ένα εκμαγείο του Στο δεύτερο μέρος η το χρόνο και τις μορφές πεπρωμένου, παίρνει ποίηση θαμπώνει ξάφνου ζωή και με­ τις εικόνες, κάνο- σε μια ονειρική ακινησία ταλλάσσεται αξιακά ντάς τις πιο αχνές και μορφολογικά. Γί­ και λιγότερο βέ­ βαιες. Ο κάμπος γίνεται κράμα σκο­ νεται λόγος και, μάλιστα, ένας λόγος ταδιού και φωτός. Η μνήμη φωλιάζει που λαξεύει την αναγκαιότητα της στις εσοχές του βίου. Εκεί κρύβονται μ αταιότητας, της καταδικασμένης τα μικρά θαύματα, που γίνονται εκ­ προσπάθειας, της ανυποχώρητης πλήξεις, αλλά και εκρήξεις στα μάτια επιμονής. Το όνειρο έρχεται ως διαρ­ εκείνου που θυμάται. Ο ανοιχτός κές απαύγασμα της ελπίδας, η ανα­ ορίζοντας με τις καθαρτήριες φω­ δρομική βίωση επαναφέρει στην επι­ τιές, οι καπνοί και τα δέντρα-σημα- φάνεια το φευγαλέο και αχόρταστο, τωροί των μικρών λόφων δίνουν τη διατηρώντας ταυτόχρονα όλα τα συνείδηση του ολοκληρωμένου κύ­ μυθικά τους μάγια. κλου. Η βιοτική περιπέτεια τερματί­ Το βιβλίο κλείνει θέτοντας τα αναπά­ ζεται κατά τρόπο σχεδόν ταυτόση­ ντητα της ύπαρξής μας ερωτήματα, μο για κάθε οργανική και ανόργανη αφήνοντας γεύση στυφή και πικρή, παρουσία, για να ξαναρχίσει αμέσως όπως είναι η ίδια η ζωή στο βάθοςπάλι με απαράλλαχτη ομοιομορφία. βάθος του πυρήνα της. Ο ποιητής Μα, τότε, για τί τόση απελπισία μέ­ ρωτά και δεν περιμένει, ούτε θέλει σα στο έλλογο στοιχείο; Το αιώνιο απάντηση: και ανεξιχνίαστο παράπονο διαποτίζει την υπαρξιακή αναγκαιότητα με Σε ποιον αξίζει ο Παράδεισος; ατελεύτητες ενστάσεις για τις πολ­ Γιατί ο Θεός μας δ/άλεξε; ■ ΙΟΥΝΙΟΣ 2007

<33

[

δ ι α β α ζ ω ] Β Ι Β Λ Ι Ο Κ Ρ Ι Τ Ι Κ Η

Αλέξανδρος Αραμπατζής

Προσωπική κ ατάθεση ποιητής Ανέστης Ευαγγέ­ λου γεννήθηκε και έζησε στη Θεσσα­ λονίκη (1937-1994). Η πρόσφατη συγκεντρω­ τική έκδοση των ποιη­ μάτων του (1956-1993) προσφέρει τη δυνατό­ τη τα να γίνει ευρύτερα γνωστό και να αποτιμηΑνέστης Ευαγγέλου θεί εκ νέου το έργο ενός Τα π οιή μ α τα αξιόλογου ποιητή χα­ (195 6 -1 9 9 3 ) μηλόφωνης αισθητικής αντίληψης, που δεν διο­ Εκδόσεις Καπόνι 2007 λισθαίνει σε μεγαλοϊδεσελ. 302, τιμή: 18,80 ευρώ ατικές εξάρσεις, ούτε καταφεύγει σε εξεζητη­ μένες μαγγανείες του ύφους, αλλά παραμένει πάντα επίκαιρος στους προβληματισμούς του, καίριος και ουσιαστικός στον προ­ σανατολισμό του, αγωνιστικός στις ιδέες του και άριστος γνώστης της ποιητικής τέχνης. Η ποίησή του εστιάζεται κυρίως στον πόνο της καθημερινότητας, που τόσο ύπου­ λα φωλιάζει στη ψυχή του κάθε αν­ θρώπου. «Τι αίμα, Θεέ μου, πόσος πόνος, / τι δάκρυα καυτά, / πόσο / ν' αναλωθώ έπρεπε, / πόσο σαν τους ερωτευμένους, / όλος λαχτά­ ρα, / με κρυφή προσμονή, / να σπεύδω κάθε φορά προς τη βέβαιη καταστροφή μου, / να πέφτω γυ­ μνός, δίχως προφύλαξη, σ' όλες τις φωτιές». Ωστόσο, η τραγική κι επώδυνη εμπειρία της ζωής τίθεται υπό το πρίσμα μιας γενναίας προοπτι­ κής κι εκφέρεται με παραφορά μυ­ στικιστικής έξαψης που καταλήγει

Ο

<54

ΙΟΥΝΙΟΣ 2007

εντέλει σε θρησκευτικό βίωμα. «Δεν την αρνιέμαι την οδύνη, δε φυγομα­ χώ» ή «Πώς ευωδιάζουν / τα δά­ κρυα των ανθρώπων, / πώς λάμπει ο πόνος». Επιπλέον, σε συνάρτηση με τον πό­ νο, διακρίνει κανείς τη διαύγεια του θανάτου, την περίεργη αίσθηση της αναμονής του μοιραίου, του μετέπειτα, του επέκεινα, την αγωνία του απεγκλωβισμού από το μάταιο υλικό κόσμο, τον υπερβατικό φω τι­ σμό της εμπειρίας του απόκοσμου, των αναπάντητω ν ερωτημάτων των ορίων, του αιωρούμενου χάους. «Ήδη εννοώ: τα ερείπιά μου / τμήμα απειροελάχιστο των ερει­ πίων, κι ο θάνατος / τμήμα καθολικότερου θανάτου». Κι όμως, αντίθε­ τα απ' ό,τι θα περίμενε κανείς, η ποίηση δεν προσφέρει καταφύγιο ή παραμυθία στον ποιητή. «Απ' όξω πάντα. / Βολικό καταφύγιο / κι άλ­ λοθι η ποίηση» ή «Η ποίηση πόσο / αίμα και δάκρυ θέλει / το εσσυλογίστης;» ή «Ό ταν μας κρίνουν / αύριο, η ποίηση μόνη / δε θα σε σώσει». Να ζεις με τις αμφιβολίες σου και ταυτόχρονα να απολογείσαι γι' αυ­ τές, να βιώνεις το τραγικό και ταυ­ τόχρονα να το εξορκίζεις, ιδού το δράμα του ποιητή του κόσμου που βιώνει το σωματικό και το πνευμα­ τικό μαρτύριο, ήτοι την απόλυτη οδύνη. Παρότι η παραπάνω θεματι­ κή, σε αδέξια χέρια, θα κινδύνευε να εξελιχθεί σε έπαρση ενός απλοϊκού συναισθηματισμού, φρονώ πως η ποίηση του Α. Ευαγγέλου περιέχει την αυθεντική δραματική διάσταση που την καθιστά υψηλή και οικου­ μενική τέχνη. ■

[ διαβαζω b i b a i o k p i t i k h

J

Δημήτρης Β. Τριανταφυλλιδης

Σκέψεις που προκαλούν πό καταβολής κόσμου σε μια πραγματικότητα γεμάτη αβε­ βαιότητες, ο άνθρωπος πά­ ντα αναζητούσε τη βεβαιότητα. Έψαχνε εναγωνίως σταθερός, ση­ μεία εκκίνησης και προσανατολι­ σμού, πλαίσια μέσα στα οποία θα κι­ νηθεί. Ένα από τα πρώτα, αν όχι το πρώτο, πράγμα που του κάλυψε αυτή την ανάγκη ήταν η θρησκεία και το ιερατείο. Έκτοτε όμως πέρασαν χιλιάδες χρό­ νια και η έλευση του Διαφωτισμού και της νεωτερικότητας συνέβαλαν στον αναστοχασμό αυτής της σταθε­ ρός και στην ανάπτυξη της επιστη­ μονικής σκέψης, η οποία κατέρριψε τη μυθολογία και τη θεολογία. Από την εποχή που ο Νίτσε φώναξε «το λυκόφως των θεών» έχουν περά­ σει περίπου 150 χρόνια. Στις μέρες όμως, μετά την κατάρρευση του «υπαρκτού σοσιαλισμού» και την κα­ τάργηση του γεωπολιτικού δίπολου, από κοινού με την εμφάνιση νέων πρωτόγνωρων προβλημάτων για την ανθρωπότητα, ο κόσμος πλημμύρισε για άλλη μια φορά από αβεβαιότητες για το παρόν και το μέλλον. Μέσα σ' αυτό το κλίμα της αβεβαιότητας ένας νέος ολοκληρωτισμός γεννιέται μέσα στις συμπληγάδες πέτρες που κινούν οι φανατικοί των μεγάλων θρη­ σκειών, και κυρίως του χριστιανισμού και του μωαμεθανισμού. Υπ' αυτή την έννοια το βιβλίο του Michel Onfray Πραγματεία περίαθεολογίας. Φυσική της μεταφυσικής, έρ­ χεται να συναντήσει τον αναγνώστη μέσα σ' ένα αφιλόξενο, θα νόμιζε κανείς, κλίμα. Η μεγάλη του όμως επιτυχία αποδεικνύει το αντίθετο.

Α

Στη φιλοσοφία, σημειώνει ο Michel Onfray, υπήρξε κάπο­ τε μια εποχή του θανάτου του Θεού. Η δική μας, προ­ σθέτει, είναι μάλλον η εποχή της επιστροφής του. Γι' αυτό και σήμερα παρουσιάζεται επείγουσα η ανάγκη για μια αθεΐα τεκμηριωμένη, στοιχειοθετημένη, αταλάντευτη και μαχητική. Ο συγγραφέας Michel Onfray εστιάζει την προσοχή του Π ραγματεία π ε ρ ί στις τρεις μεγάλες μονοθεϊστι­ κές θρησκείες, οι οποίες διαπνέονται από την ίδια γενεά- Φυσική χης μεταφυσικής λογική ενόρμηση του θανά­ του, συμμερίζονται μια σειρά Μετάφραση: Σοπφώ Διαμαντή πανομοιότυπα μίση: το μίσος Εκδΰσεις Εξάντας 2006 για τη λογική και την ευφυΐα, σελ. 277, τιμή: 15,οο ευρώ το μίσος για την ελευθερία, το μίσος για όλα τα βιβλία στο όνομα ενός και μοναδικού, το μίσος για τη ζωή και τη σεξουαλικότητα, τις γυ­ ναίκες και την ηδονή, μίσος για το θη­ λυκό, μίσος για το σώμα, τους πό­ θους και τις ορμές. Στη θέση όλων αυ­ τών ο ιουδαϊσμός, ο χριστιανισμός και ο ισλαμισμός υπερασπίζονται την πί­ στη και την πεποίθηση, την υπακοή και την υποταγή, την κλίση για τον θάνατο και το πάθος για το επέκεινα, τον άφυλο άγγελο και την αγνεία, την παρθενία και τη μονογαμική πίστη, τη σύζυγο και τη μητέρα, την ψυχή και το πνεύμα. Η Πραγματεία περί αθεολογίας είναι ένα βιβλίο κόλαφος για τη ζοφερή πραγματικότητα που προσπαθούν να δημιουργήσουν οι εξουσιαστικές δομές των ιερατείων. Δεν είναι τυ­ χαίο ότι προκάλεσε οξύτατη πολεμι­ κή στους κύκλους της διανόησης. ■

ΙΟΥΝΙΟΣ 2007

85

[

δ ι α β α ζ ω ] Β Ι Β Λ Ι Ο Κ Ρ Ι Τ Ι Κ Η

Ζωζέτα Μηλιοπούλου

Κοινωνικές σχέσεις: Ε ντός, εκ τ ό ς και επί τα α υ τά ο ταξίδι της λογοτε­ χνίας, σήμερα, περνά κατά πολύ από τις ατραπούς των ανθρώπινων σχέσεων. Μήπως όμως και η κοινωνιολογία στις ίδιες ατραπούς δεν βαδίζει; Μέσα από ένα πνεύμα διαφορετικό αλλά με τα ίδια ερωτήματα να πιέζουν για απαντήσεις, η κοινωνιολογική σκέψη αναζη­ τ ε ί απαντήσεις πάνω στο Ιωάννα Τσιβάκου «quo vadis» της κοινωνικής Π ροσφορά και και συναισθηματικής σχέσης. α νταπ όδ οση στις Ολοκληρώνοντας μια τριλο­ κοινωνικές σχέσ εις γία που συμβάλλει στην κα­ τανόηση του σύγχρονου κό­ σμου, το τελευταίο βιβλίο Προσφορά και ανταπόδοση στις κοινωνικές σχέσεις της Ιωάννας Τσιβάκου, διερευνά τη δυνατότητα δημιουργίας κοινωνικών σχέσεων στο σημερινό κόσμο της συστημικής λογι­ κής. Η συγγραφέας προσεγγίζει το θέμα σταδιακά, μέσα από έξι αυτόνο­ μα δοκίμια, τα οποία σωρευτικά θεμε­ λιώνουν την επιχειρηματολογία της, καθώς καταπιάνονται με ζητήματα όπως: η ομοιότητα ως παράγοντας κοινωνικής συνοχής, το αρχέγονο δώ­ ρο, οι οργανωσιακές έλλογες πρακτι­ κές, ο ρόλος του δωριζόμενου αντικει­ μένου αλλά και οι οργανώσεις εντάσεως γνώσης. Όπως αναφέρει η ίδια, τα δοκίμια αυτά είναι σαν παραπότα­ μοι τους οποίους μπορεί κανείς να ακολουθήσει επιλεκτικά. Ό λα μαζί όμως συνθέτουν ενιαίο σύνολο. Από τη μελέτη της προκύπτει ότι οι κοινωνικές σχέσεις σήμερα αναδύο­ νται κυρίως σε τρία πεδία: στο πεδίο της παραγωγής, στο πεδίο της κατα­

ΊΡ

86

ΙΟΥΝΙΟΣ 2007

νάλωσης και στο πεδίο των εθελοντι­ κών οργανώσεων. Αναφορικά με το πεδίο της παραγωγής, ήτοι τους χώ­ ρους εργασίας, επισημαίνει ότι η άν­ θιση των νέων τεχνολογιών και η αποϋλοποίηση της οικονομίας οδήγη­ σαν σταδιακά σε νέα οργανωσιακά πρότυπα. Οι σύγχρονες επιχειρήσεις έντασης γνώσης στηρίζονται στη διαρκή και πολυεπίπεδη επικοινωνία. Έτσι, ενθαρρύνουν το «μίλημα» μετα­ ξύ των εργαζομένων, την υποχώρη­ ση των ιεραρχικών σχέσεων και την ενθάρρυνση των κοινωνικών. Αναφο­ ρικά με το δεύτερο πεδίο, η Τσιβάκου επισημαίνει αρχικά την εξάπλωση της κατανάλωσης από την ιδιωτική στη δημόσια σφαίρα. Ορίζει το λει­ τουργικό σύστημα αναψυχής και δια­ σκέδασης στο πλαίσιο του οποίου τα άτομα συναντώνται, μοιράζονται κοι­ νά καταναλωτικά και πολιτιστικά αγαθά, συνθέτοντας ένα κοινό ύφος ζωής το οποίο δρα ως καταλύτης για τη σύναψη κοινωνικών σχέσεων. Κα­ θώς το ζήτημα των εθελοντικών ορ­ γανώσεων αναπτύχθηκε εκτενώς στο προηγούμενο βιβλίο της Τα ευέλικτα όρια των κοινωνικών συστημάτων, η αναφορά της εδώ είναι πιο σύντομη. Για να μπορεί κανείς να αξιολογήσει σε ποιο βαθμό όντως επιτυγχάνεται η δημιουργία μιας συναισθηματικής κοινωνικής σχέσης, η συγγραφέας αναζητεί ένα μέτρο πιστοποίησης των κοινωνικών σχέσεων -πέραν του χρήματος- και το βρίσκει στη δωροδοτική προσφορά. Την προσφορά ενός αντικειμένου που δεν έχει ανταλ­ λακτική αλλά συναισθηματική και κοι­ νωνική αξία. Που δεν απαιτεί άμεση ανταπόδοση και δη χρηματική αλλά

[ Δ Ι Α Β Α Ζ Ω Β Ι Β Λ Ι Ο Κ Ρ Ι Τ Ι Κ Η

μεταθέτει χρονικά τη στιγμή της ανταπόδοσης, ενδυναμώνοντας έτσι τη σχέση και διασφαλίζοντας τη διάρ­ κεια της. Είναι γεγονός, σύμφωνα με τις ανθρωπολογικές παραδοχές, πως το δώρο, σε εποχές αρχέγονες, υπήρ­ ξε ολικό κοινωνικό φαινόμενο, ενώ σήμερα δεν είναι παρά μέσο για την ενίσχυση και διατήρηση της σχέσης. Ωστόσο, η Τσιβάκου ιχνηλατεί υπο­ λείμματα της αρχέγονης πρακτικής του δώρου στις σύγχρονες πρακτικές παραγωγής «επιστημονικών» αντικει­ μένων. Γενικότερα, το βιβλίο δίνει έμ­ φαση στο ρόλου του αντικειμένου όχι μόνο ως δώρου. Στο πεδίο της κατα­ νάλωσης, το αντικείμενο και δη το επώνυμο είναι ένα κοινωνικά φορτι­ σμένο σύμβολο το οποίο διακινείται και μετατρέπεται σε πολιτιστικό δε­ δομένο, διαμεσολαβώντας στις κοι­

νωνικές σχέσεις. Στο δε πεδίο της κα­ τανάλωσης, το αντικείμενο γίνεται ολοένα και περισσότερο αντιληπτό ως «εν διαδικασία» αντικείμενο, αφού, ακόμα κι όταν διοχετεύεται στην αγο­ ρά, τελεί υπό συνεχή αναδιαμόρφωση. Οι αποδέκτες του θα συμβάλουν στην αέναη τελείωσή του, όπως συμ­ βαίνει όλο και περισσότερο με τα προϊόντα υψηλής τεχνολογίας σαν το ανοιχτό λογισμικό ή ακόμα και τα νέα μοντέλα αυτοκινήτων. Μέσα στον εκκωφαντικό θόρυβο όσων θρηνούν για την υποχώρηση των αν­ θρωπίνων σχέσεων εν γένει στο βω­ μό της χρησιμοθηρίας, του κατανα­ λωτισμού και της αλλοτρίωσης, το Προσφορά και ανταπόδοση επιχειρεί να δείξει τις ανατέλλουσες φωτεινές διεξόδους για την άνθιση των κοινω­ νικών σχέσεων. ■

]

Η Ζωζέτα Μηλιοπούλου είναι υποψήφια διδάιαωρ Πανεπιστημίου

Η απομύζηση rns υπεραξίαε οδηγεί τον έναν στην απόλαυση ηδονών και λοιπών ωφελημάτων, ενώ αντίθετα στερεί τον απλό χειρώνακτα από τα κάλλη γοητευτικών πλασμάτων περιοριζόμενο σε oi'kous avoxns ή σε γάμουε με συντρόφισεε χαμηλήε οικονομικήε στάθμηε. Διαιωνίζεται μία παθογενήε κατάσταση και τα πράγματα οδηγούνται σε αδιέξοδο. Μόνον η επανάσταση θα αποκαθιστούσε τα πράγματα στη θέση tous. Ανατροπή των πάντων. Ετσι θα έβλεπεε κύριε μου, τι σημαίνει να θέλειε και να μην μπορείε να πηδήξεΐΞ ωραίεε γυναίκεε, επειδή η μοίρα σε έχει τάξει στην κακή πλευρά iris ζωήΞ. Γίνου εργάτηε και θα καταλάβει το πόνο και τη δυστυχία του. Όχι μόνον απολαύσει κατά το δοκούν. Όχι ταξίδια αναψυχήε σε θερμότερα κλίματα, με τη συνοδεία καλλιγράμμων θηλυκών. Δεε και τον συνάνθρωπό σου. Τον στερημένο. Τον μετανάστη. Τον προλετάριο.

5, 105 59 Αθήνα, τηλ.: 210.3835421, κιν.: 6977.306160 vww.eptakyklos.qr, e-mail: sales@eptakyklos.qr

[

δ ι α β α ζ ω ] Β Ι Β Λ Ι Ο Κ Ρ Ι Τ Ι Κ Η

Διονύσης Ν. Μουσμούτης

Αναζητώντας έ ν α ν π ο ιη τ ικ ό λ ό γ ο

ο:

Παλαμάς, ο Καρυωτάκης, ο Σεφέρης και ο Ελύτης συναντώνται στις σελίδες της μο­ νογραφίας της Έλλης Φιλοκύπρου στην οποία, μέσα από αναγνώσεις και συσχε­ τισμούς, «παρακολουθεί» την περιπέτεια και των τεσ­ σάρων εντελώς διαφορετι­ κών ποιητών. Η συνάντηση προκύπτει από το ενδιαφέ­ ρον όλων για έναν ποιητικό λόγο που θα γεφυρώσει τον εξωτερικό με τον εσωτερικό τους κόσμο, το πραγματικό με το φ α ν τα σ τικ ό , και θα τους επιτρέψει να οδηγη­ θούν σε ένα χώρο όπου θα κυριαρχεί μια αίσθηση οντο­ λογικής και ποιητικής πλή­ ρωσης και επάρκειας. Η διαρκής επιθυμία φυγής, η απογοήτευση μετά την ολοκλήρωση μιας ποιητικής σύνθε­ σης, η υποψία της απάτης, προκαλούνται στον Παλαμά από την αί­ σθηση της ανεπάρκειας και σημα­ δεύουν ένα μεγάλο μέρος του έργου του, ιδιαιτέρως την εποχή της Ασά­ λευτης ζωής. Στην ογκώδη ποιητική κατάθεσή του απαντώνται γραφές στις οποίες εκφράζει μια αίσθηση στέρησης ή απώλειας, βαθύτερη από τη λύπη που του προκαλεί η γνώση των περιορισμών της τέχνης του. Η απροσδιόριστη αίσθηση της απώλειας, της απόγνωσης και της αδυναμίας διευρύνονται μέσα από ποιήματα ή ποιητικές συνθέσεις του, όπου προβάλλεται η αμφισβήτηση του κατορθωμένου ποιητικού έργου,

<36

ΙΟΥΝΙΟΣ 2007

η υποψία ή η διαπίστωση μιας απά­ της, η διαρκής λαχτάρα για το άλλο, η γνώση πως η ευλογία της ποίησης συνυφαίνεται με κατάρα και η απο­ δοχή της ποιητικής μοίρας. Ο Τέλλος Αγρας, πρώτος μελετητής του έργου του Καρυωτάκη, είχε επισημάνει τα συμβολιστικά στοιχεία στις ποιητικές συλλογές του Ο πόνος του ανθρώπου και των πραμάτων (1919) και Νηπενθή (1921). Πολύ αρ­ γότερα ο Κώστας Στεργιόπουλος ανέλυσε διεξοδικότερα τις επιδρά­ σεις που δέχτηκε, καθώς και το δη­ μιουργικό του διάλογο με ποιητές που μετέφρασε. Από τους ίδιους με­ λετητές του έργου του έχει ανιχνευθεί και η σύνθεση που επιχειρεί ανά­ μεσα σε ένα νεοσυμβολισμό ή νεορο­ μαντισμό, που διαθέτει κοινά στοι­ χεία με άλλους ποιητές της ίδιας γε­ νιάς, αλλά και σε ένα ρεαλισμό που ριζικά τον διαφοροποιεί από εκεί­ νους. Το αδιέξοδο στο οποίο είναι παγιδευμένος ο συμβολιστικός Παλα­ μάς δεν υφίσταται στην ποίηση του Καρυωτάκη. Η λύτρωση ή η συντρι­ βή του εναπόκεινται στον ίδιο. Ως προς την ευχέρεια επίτευξης των εκ­ φραστικών στόχων του, περισσότε­ ρο απ' ό,τι στην περίπτωση των συμβολιστικών ποιημάτων του Πα­ λαμά, του επιτρέπεται -κα τά παρά­ δοξο τρόπο- μεγαλύτερη αισιοδοξία. Την εξέλιξη της ποιητικής πορείας «τ' ανέβασμα του άχαρου δρόμου» του Καρυωτάκη ανιχνεύει η Φιλοκύπρου, εξετάζοντας την εμπιστοσύνη στον ποιητικό λόγο, η οποία χαρακτηρίζει τα ποιήματα της πρώτης συλλογής, την αίσθηση της αποτελεσματικότητας της ποίησης, η οποία συμπυκνώ-

[ δ ι α β α ζ ω Β Ι Β Λ Ι Ο Κ Ρ Ι Τ Ι Κ Η

νεται κυρίως στα Νηπενθή και την οριστική ερήμωση, τη συντριβή του ποιητή, όπως αυτή εκφράζεται στα ελεγειακά και σατιρικά ποιήματα της τελευταίας συλλογής του. Στην περίπτωση του Σεφέρη, αντί­ θετα με τα συμβολιστικά ποιήματα του Παλαμά, η συνάντηση με την ποίηση είναι εφικτή και παρήγορη. Και οι δυο συμμερίζονται την πίστη στη λυτρωτική δύναμη της ποίησης, αλλά, ενώ στον Παλαμά η συνάντη­ ση με την ποίηση αναμένεται ως αποκάλυψη, στον Σεφέρη αποτελεί αντικείμενο επίπονης αναζήτησης. Αντίθετα με το έργο του Παλαμά, η συνάντηση με την ποίηση δεν του δημιουργεί άσβηστη πίκρα, αλλά του προσφέρει μιαν αίσθηση γαλήνης. Η προσγείωση του ποιητικού λόγου στην ανθρώπινη πραγματικότητα, η αίσθηση της μοναξιάς, της απομό­ νωσης και της απόρριψής του από τους άλλους, αποτελούν σημεία συ­ νάντησης του Σεφέρη με τον Καρυωτάκη. Το θέμα της πληγής και του πόνου διατρέχει πολλά ποιήματά του. Η αγάπη κατέχει πρωταρχική θέση τόσο στη δημιουργία του κό­ σμου όσο και στον ποιητικό λόγο. Η προσήλωση του Σεφέρη στο θέμα της αγάπης αγγίζει τα όρια μιας πί­ στης. Προβάλλεται ως ένα θαύμα που ανοίγει και βαθαίνει την ανθρώ­ πινη ζωή, διαμορφώνοντας μια συλ­ λογική οντότητα η οποία υπερβαίνει το θάνατο. Ως προς τη σχέση του λόγου με τη λύτρωση στην ποίηση του Σεφέρη, η Φιλοκύπρου επιση­ μαίνει ότι παρουσιάζονται συχνά σή­ ματα αυτής της ταλάντωσης: άλλο­ τε η ποίηση επιδιώκει τη συλλογική λύτρωση των ανθρώπων και άλλοτε εντοπίζει στον ίδιο της τον εαυτό τη δυνατότητα της λύτρωσης του ποιη­ τή. Ο Σεφέρης, παρά το ότι αδυνα­ τ ε ί να επιτύχει τη λύτρωση, κατα­

1

φάσκει στην ποίηση ως μέσον ανα­ ζήτησης και στην ίδια την αναζήτη­ ση ως τρόπο ύπαρξης. Στην ποιητική γραφή του Ελύτη διαφαίνεται συχνά μια σύνθετη σχέση με το ίδιο το ποιητικό όραμα. Ο ίδιος, σε συνέντευξή του, είχε δηλώ­ σει ότι στην ποίησή του υπάρχει μια αναζήτηση του παραδείσου. Δεν το έλεγε αυτό αποδεχόμενος τη χρι­ στιανική έννοια, αλλά το όραμά του αφορούσε «έναν άλλο κόσμο ενσω­ ματωμένο στον δικό μας, τον οποίο από δικό μας λάθος είμαστε ανίκανοι να αδράξουμε». Ο παράδεισος που οραματίζεται και αναζητεί ο Ελύτης αναδύεται κατά διαστήματα από ένα αόριστο βάθος και χάνεται πάλι, μετατρέποντας τον ποιητή σε διαρ­ κή νοσταλγό. Η Φιλοκύπρου παρα­ κολουθεί τη διαδικασία αυτή σε κά­ ποια ποιήματά του, εξετάζοντας στη συνάφειά τους την πίστη στη δυνατότητα ενός παραδείσου, την αίσθηση μιας απουσίας ή απώλειας και τη σχέση του παραδείσου με τον ποιητικό λόγο. Η λαχτάρα του πα­ ραδείσου σημαδεύει τον ποιητικό λό­ γο τόσο του Ελύτη όσο και του Πα­ λαμά, ενώ στην ανεύρεση του παρα­ δείσου εμποδίζει και τους δύο ο ίδιος ο ποιητικός λόγος. Με διαμετρικά αντίθετες προϋποθέσεις, ο ποιητι­ κός λόγος του Ελύτη, όπως και του Καρυωτάκη, επιζητεί το θάνατο ως το αναγκαίο τέλος του. Με τον Σεφέ­ ρη το σημείο συνάντησής τους εντο­ πίζεται στην προσήλωση της ποίη­ σης στην έξοδο από έναν κύκλο φθο­ ράς και θανάτου όπου βλέπουν κλει­ σμένη την ανθρώπινη ζωή. Οι μονογραφίες τ α τελευταία χρόνια δεν ανήκουν στα εκδοτικά desiderata. Η υποδειγματική, σύνθετη μελέτη της Έλλης Φιλοκύπρου, εκτός του ότι προάγει τις νεοελληνικές σπου­ δές, αναδεικνύει τη διαφορά. ■ ΙΟΥΝΙΟΣ 2007

33>

[

δ ι α β α ζ ω ] Β Ι Β Λ Ι Ο Κ Ρ Ι Τ Ι Κ Η

Αναστάσιος Δ. Καραγιάννης

Η μάχη γ ια τη Γ ε ρ μ α ν ία συγγραφέας, γνωστός δημοσιο­ γράφος, θεωρεί­ ται από τους καλύτερους ιστορικούς της Αγγλίας. Στηριζόμενος σε πλήθος βιβλιογραφικών πηγών και ερευνών σχετικών με τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο και σε πλήθος προσωπι­ κών μαρτυριών -κα ι από Max Hastings τα δύο αντίπαλα στρατό­ Α ρμαγεδδών π εδα- περιέγραψε τους Η μάχη για τη Γερμανία τελευταίους μήνες του πο­ 1944-1945 λέμου στα χώ ματα της Γερμανίας. Με ευαισθησία Μετάφραση: στον ανθρώπινο πόνο και Βαγγέλης Κατσάνης τις κακουχίες, μεταπλάθει τις διηγήσεις των στρα­ Εκδόσεις Ψυχογιός, 2007 τιω τώ ν και πολιτών σε σελ. 759, τιμή: 30,00 ευρώ σφαίρες εναντίον των αφρόνων και από τις δύο πλευρές που οδήγησαν την ανθρωπότητα στην πιο απάν­ θρωπη σφαγή και καταστροφή που έγινε ποτέ στον κόσμο ετούτο. Ο συγγραφέας ξεσκεπάζει πολλές πτυχές αδυναμίας και πληθώρα λα­ θών που οι αξιω ματούχοι των εμπλεκόμενων δυνάμεων έκαναν παραγνωρίζοντας το κόστος σε αν­ θρώπινες απώλειες. Ο αναγνώ­ στης, μέσα από τις εύστοχες παρο­ μοιώσεις και περιγραφές των μα­ χών, μαθαίνει ότι πολλοί από τους υψηλόβαθμους και χαμηλόβαθμους αξιωματικούς, που οδηγούσαν τους στρατιώτες και σχέδιαζαν τις επι­ χειρήσεις, ούτε ήταν οι πιο ανδρείοι αλλά ούτε και οι πιο συνετοί και γνώστες του πολέμου. Περιγράφει σε πολλές περιπτώσεις ακόμη και

Ο

90

ΙΟΥΝΙΟΣ 2007

το πώς οι προσωπικές αντεγκλή­ σεις, προστριβές και ζήλιες είχαν ως αποτέλεσμα να πεθαίνουν άλ­ λοι, εκτός από αυτούς που σχέδια­ ζαν και διέταζαν. Πέραν των περιγραφών των μα­ χών, των σχεδίων τους, του τρόπου που έλαβαν χώρα και την κατάληξή τους στο Δυτικό και στο Ανατολικό μέτωπο καθόλη την διάρκεια του τελευταίου χρόνου του πολέμου, ο Hastings με γλαφυρό τρόπο μας δεί­ χνει τα δεινά και τις απώλειες των αμάχων. Η εξαθλίωσή τους ήταν τόσο μεγάλη που πολλές φορές ο θάνατος ήταν ανακούφιση, ειδικό­ τερα των αιχμαλώτων που κρατού­ σαν οι Γερμανοί και οι Ρώσοι. Με σα­ φήνεια ενημερώνει τον αναγνώστη ο συγγραφέας ότι την κτηνώδη συ­ μπεριφορά κατά των αιχμαλώτων, τραυματιών και αμάχων τη συνα­ ντάμε περισσότερο στους στρατιώ­ τες του Χίτλερ και του Στάλιν και πολύ λιγότερο στους στρατούς των συμμάχων. Μ άλιστα, σκιαγραφεί τις μάχες και τις καταστροφές του Δυτικού μετώπου ως πιο «ανθρώ­ πινες» από αυτές που έγιναν στο Ανατολικό. Τα βιβλίο αυτό του Hastings όχι μό­ νο θα προκαλέσει την προσήλωση κάθε αναγνώστη που τον ενδιαφέ­ ρει η ιστορία αλλά μπορεί να χρησι­ μοποιηθεί και ως βάση αναφοράς από τους ιστορικούς της σύγχρονης εποχής. Πάντως για όλους μας είναι ένα μάθημα πως ελάχιστοι μπορούν να βλάψουν τους πολλούς και πως η ανθρώπινη φύση δεν έχει μέτρο στην έκφραση των ζωωδών ενστί­ κτων της. ■

CATHERINE MERRIDALE Ο πόλεμος του Ιβάν Πλήρης καταγραφή της πορείας του και της σύγκρουσής του

JOHANNVOSS Στρατιώτης των SS

HUGH TREVOR-ROPER Χίτλερ - Οι τελευταίες μέρες -1945

DAVID IRVING Ο πόλεμος των Στρατηγών

Παγκόσμιο Best-Seller. Αντικειμενική και σε βάθος μαρτυρία στρατιώτη TCOvWaffen-SS που πολέμησε κατά το Β' Παγκόσμιο Πόλεμο.

«Αριστούργημα!». Βιβλίο που φωτίζει όλο το παρασκήνιο των τελευταίων ημερών του Χίτλερ και του Γ' Ράιχ.

Εξαιρετική μελέτη και έρευνα για τις αντιπαλότητες των ΣυμμαχικώνΔυνάμεων πριν και μετά την απόβαση της Νορμανδίας.

Μοναδική, απόλυτα ειλικρινής και έντιμη προσωπική μαρτυρία για το σκληρό πόλεμο στο Ανατολικό Μέτωπο, Best-Seller.

22,00 ευρώ

25,00 ευρώ

30.00 ευρώ

21,00 ευρώ

ANTHONY ROGERS Το ολίσθημα τουΤσόρτσιλ

GUY SAJER

Ο ξεχασμένος στρατιώτης 3αφή τού τραγικοί .runbuOu στη Ρωσία κατά ο Β' Π. Π. Best-Seller που κυκλοφορεί^απ^ώτη

EVGENI BESSONOV Μ ε τα τεθωρακισμένα του Κόκκινου Στρατού

Λεπτομερής ιστορική καταγραφή τού απάνθρωπουβομβαρδισμού μιας πόλης-μουσειοστα τέλη του Β' Π.Π.

28,00 ευρώ

Η ανθρώπινη μαρτυρία ενός επαγγελματία στρατιωτικού και πρωταγωνιστή των συγκλονιστικότερων μαχών του Β ' Π. Π.

Πλήρης καταγραφή του συμμαχικού «φιάσκου» στα Δωδεκάνησα το 1943 και της συμμετοχής των Ελλήνων στον αγώνα κατά του ολοκληρωτισμού.

28,00 ευρώ

Ε κδόσεις ΙΩΑΚΟΣ - Α νδρέου Μ εταξά 12 & Ζ. Πηγής, Α θήνα 106 81 τηλ.: 210-3304111, e-mail: iolkos@otenet.gr - Σ τ α ε νη μ ε ρ ω μ έ να β ιβ λ ιο π ω λ εία

[

δ ι α β α ζ ω ] Β Ι Β Λ Ι Ο Κ Ρ Ι Τ Ι Κ Η

=ένη Δ. Μπαλωχή

Μια «συνηθισμένη» γ υ ν α ίκ α Jean-Jacques Rous­ seau στο κεφαλαιώ­ δες έργο του Αιμίλιος, που έγραψε το 1762, διατυ­ πώνει την άποψη πως το «παιδί που δεν το χαΐδεψαν οι γονείς του δεν είναι ευλογημέ­ νο από το Θεό παιδί». Και ένα τέτοιο παιδί ήταν η αρχιδούκισσα της Αυστρίας Μαρία-Αντουανέτα, που γεννήθηκε το

Ο!

Antonia Fraser

Μ αρία Α ντοοα νέτα : 1755 και,ή™ ν το 15ο παιδί Το ταξίδι Μετάφραοη: Δημήτρης Κιόρτσης Αλέξης Εμμανουήλ

92

ΙΟΥΝΙΟΣ 2007

της Μαρίας Θηρεσίας. Περί­ εργο που μία βασίλισσα και μάλιστα αυτοκράτειρα της Α­ γίας Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας μπόρεσε να κάνει τόσα πολλά παιδιά ενώ ταυτόχρονα ασκούσε ένα τόσο υψηλό αξί­ ωμα. Όμως ο σκοπός αγιάζει τα μέσα, λέει μία λαϊκή παροιμία, και η Μαρία Θηρεσία αναγνωρίζοντας πως «οι υπήκοοί μου είναι τα πρώτα μου παιδιά» θυσίαζε τη μητρότητα στην πολιτική σκοπιμότητα. Γιατί η αυτοκράτειρα χρησιμοποιούσε τα παιδιά της προκειμένου να συγγενέψει με τους λοιπούς βασιλικούς οί­ κους της Ευρώπης και έτσι να αυξή­ σει την επιρροή της στην ευρωπαϊκή ήπειρο. Πού να βρει, λοιπόν, καιρό για χάδια με τα παιδιά της; Και όταν επέλεξε για σύζυγο της Μαρίας Αντουανέτας τον μελλοντικό διάδοχο του γαλλικού θρόνου, τον Λουδοβίκο ΙΣΤ, βεβαίως και δεν γνώριζε πως ού­ τε αυτός θα είχε τη δυνατότητα να προσφέρει χάδια και τρυφερότητα στην κόρη της, ούτε, ακόμη περισσό­ τερο, πως θα ξεσπούσε επανάσταση στη Γαλλία που θα έστελνε την κόρη της στη λαιμητόμο. Είναι, λοιπόν, εύ­ στοχος ο τίτλος Το ταξίδι που δίνει η

A. Fraser στη βιογραφία της Μαρίας Αντουανέτας, αφού, στην πραγματι­ κότητα, η ζωή της ήταν ένα ταξίδι λαθών και παραλείψεων, από τη γέν­ νησή της έως το θάνατό της. Ίσως σε καμία άλλη εστεμμένη να μην είχαν αποδοθεί τόσα ελαττώματα και να μην είχαν δημιουργηθεί τόσοι μύθοι όσοι για την Μαρία Αντουανέτα. Τι να πρωτοαναφερθεί; Η αδυναμία της να δώσει στη χώρα διάδοχο όταν ήταν ο ίδιος ο βασιλιάς που από ανι­ κανότητα δεν μπορούσε, αρχικά, να τεκνοποιήσει και όταν αυτό επιτεύ­ χθηκε τότε «ανακάλυψαν» πως το παιδί δεν ήταν δικό του για τί η «έκ­ φυλη» γυναίκα του είχε πολλούς ερα­ στές; Η περίφημη προτροπή, σε πε­ ρίοδο πείνας, να φάει ο λαός «παντε­ σπάνι» ή, όπως η κυριολεξία της γαλ­ λικής λέξης είναι, «ψωμί Ισπανίας», που ποτέ δεν την είπε; Η εγκληματι­ κή επιλογή της να πείσει τον Λουδο­ βίκο ΙΣΤ να εγκαταλείψει τη χώρα του όταν ξέσπασε η Επανάσταση, ώστε από το εξωτερικό να ετοιμάσει την επιστροφή του στο θρόνο μέσω αντεπανάστασης; Η σύλληψή της και η φυλάκισή της από τους επανα­ στάτες που λίγο πριν την οδηγήσουν στη λαιμητόμο την κατηγόρησαν για σεξουαλική παρενόχληση του παι­ διού της; Και πολλά άλλα που περιγράφονται με γλαφυρότητα και επι­ στημονική τεκμηρίωση από την Α.

Fraser. Τι ήταν τελικά η Μαρία Αντουανέτα; Αυτή που ο Stefan Zweig στο ομότιτλο βιβλίο του περι­ γράφει' ως «ούτε αγία της μοναρχίας ούτε πόρνη της Επανάστασης, αλλά μία γυναίκα συνηθισμένη της εποχής της, που όταν κατάλαβε το περιβάλ­ λον της ήταν πλέον πολύ αργά». ■

[

δ ι α β α ζ ω

β ι β λ ι ο κ ρ ι τ ι κ ή

:

Δήμηχρα Καραμολέγκου

Στην ενδοχώρα του α σ υ ν είδ η τ ο υ ο 1935 ο Ανδρέας Εμπειρικός ανατάραξε το συντηρητισμό της αθηναϊκής κοινωνίας με δυο εξίσου ριζοσπαστικές πράξεις: εξέ­ δωσε την ποιητική συλλογή Υψικάμι­ νος, το πρώτο ελληνικό υπερρεαλι­ στικό κείμενο, και ξεκίνησε να εργάζε­ ται ως ψυχαναλυτής, εισάγοντας έτσι στη χώρα μας την κλινική εφαρμογή των θεωριών του Φρόυντ. Αν και το ρηξικέλευθο, σχεδόν εμπρηστικό για τον αθηναϊκό πουριτανισμό λογοτε­ χνικό έργο του Εμπειρικού είναι γνω­ στό, αν και ίσως όχι κατανοητό, η ψυ­ χαναλυτική του ιδιότητα είναι άγνω­ στη στο ευρύτερο κοινό. Στο βιβλίο Ψυχαναλυτικές αναψηλαφήσεις στο έργο του Ανδρέα Εμπειρι­ κού, ο Θανάσης Τζαβάρας, διακεκρι­ μένος ψυχίατρος και ψυχαναλυτής, εξοικειώνει το κοινό με την άγνωστη πλευρά του Εμπειρικού ως ψυχανα­ λυτή. Ιδιαίτερα τονίζεται ότι ο Εμπει­ ρικός δεν υπήρξε απλώς ο πρώτος χρονικά ψυχαναλυτής στην Ελλάδα μα ήταν και ο πρώτος τη τάξει. Ση­ μειώνεται επίσης ότι πολεμήθηκε σφόδρα από τους ιατρικούς, θρη­ σκευτικούς, αλλά και πολιτικούς κύ­ κλους για τις ιδέες του, με το πρό­ σχημα ότι στερούνταν ιατρικής κα­ τάρτισης. Ελάχιστες μαρτυρίες απο­ μένουν από τις θεραπευτικές συνε­ δρίες του με τους ψυχαναλυόμενούς του, εντούτοις γνωρίζουμε ότι οι ερ­ μηνείες του χαρακτηρίζονταν ως ποιητικές, γεγονός που, αν μη τι άλ­ λο, τον καθιστά μοναδικό. Συνεπώς ίσως θα μπορούσαμε να υποστηρίξουμε ότι η ποιητική ιδιό­ τητα του Εμπειρικού εμπεριεχόταν στην ψυχαναλυτική. Το αντίστροφο όμως είναι σίγουρα αληθές: η ψυχα­

Τ

νάλυση επηρέαζε φανερά και εκ θεμελίων το λογο­ τεχνικό του έργο. Η καθηγήτρια λογοτεχνίας Διαμάντη Αναγνωστοπούλου αναλαμβάνει να βοηθήσει τον αναγνώστη να διαβά­ σει συνειδητά το συγγρα­ φικό έργο του Εμπειρικού. Στα ποικίλα δοκίμια γίνε­ ται φανερή η επιρροή της ψυχανάλυσης στο έργο Διαμαντή Αναγνωστοπούλου, αυτό, το τόσο παρερμηΘανάσης Τζαβάρας νευμένο και παρεξηγημέΨ υ χα ναλυ τικ ές νο. Ο Εμπειρικός περιγρά­ φει εικόνες εσωτερικές α να ψ η λα φ ή σ εις που δημιουργούν μια στο έργο του πραγματικότητα διαφο­ Ανδρέα Εμπειρίκου ρετική, όπου κεντρική θέ­ ση λαμβάνει η φαντασίω­ Εκδόσεις Κοινός Τόπος ση. Χρησιμοποιεί πλήθος Ψυχιατρικής, Νευροεπιστημών & μεταφορών περιγράφοΕπιστημών του Ανθρώπου, 2006 σέλ. 143, τιμή: 15,00 ευρώ ντας το σώμα, αναδεικνύοντας την επιθυμία και τον έρωτα. Ο συγγραφέας καθιστά όμως σα­ φές, έστω και με έμμεσο τρόπο, ότι η πραγματοποίηση της επιθυμίας μέσα στο πραγματικό οδηγεί στην καταστροφή της φαντασίωσης. Η Αναγνωστοπούλου ερευνά επίσης τη χρήση του αντίγραφου (double) από τον Εμπειρίκο. Συχνά αντίγρα­ φα του ίδιου του συγγραφέα εμφανί­ ζονται στα έργα του, για να εκφράσουν έμμεσα επιθυμίες ασυνείδητες, αφού είναι αδύνατο να πραγματο­ ποιηθούν, σε ορισμένες περιπτώσεις ούτε καν να εκφρασθούν ρητώς. Το βιβλίο αυτό κάνει τον αναγνώστη να θελήσει να ξαναδιαβάσει τα έργα του ποιητή με ολότελα καινούργια προοπτική. ■ ΙΟΥΝΙΟΣ 2007

3>3

[

δ ι α β α ζ ω ] Β Ι Β Λ Ι Ο Κ Ρ Ι Τ Ι Κ Η

Νίκος Γ. Μοοχονάς

Το εικαστικό παρελθόν τη ς Κ ε φ α λ ο ν ιά ς ο βιβλίο με τίτλο: Π ρ οσω πο γραφ ίες και συνθέσεις (17ος20ός αιώνας) και υπότι­ τλο: Συλλογή Κοργιαλενείου Ιστορικού και Ααογραφικού Μουσείου πε­ ριέχει απεικονίσεις και αναλύσεις 87 έργων ζω­ γραφικής που εκτίθενται στο Κοργιαλένειο Μουσείο Κώστας Ευαγγελάτος και στους χώρους της Βι­ Γεώργιος Ν. Μοσχόπουλος βλιοθήκης Αργοστολιού. Π ρ οσ ω π ογρ α φ ίες Προσωπικότητες από το ιστορικό παρελθόν του νη­ και σ υ νθέσ εις σιού, έργα θρησκευτικής (17ος-20ός αιώ νας) έμπνευσης, τοπιογραφίες και ρωπογραφικά θέματα, Έκδοοη: Κοργιαλένειο Ίδρυμα δημιουργίες σημαντικών σελ. 206, τιμή: 50 ευρώ δασκάλων και άλλων ζω­ γράφων κεφαλονιτών, ελλήνων και ξένων αλλά και αξιόλογα έργα αγνώστων ζωγράφων παρουσιάζονται με χρονολογική σει­ ρά στο βιβλίο αυτό. Στον γνωστό σε όλους εικαστικό καλλιτέχνη και θεω­ ρητικό Κώστα Ευαγγελάτο οφείλεται το σύντομο αλλά κατατοπιστικό ει­ σαγωγικό σημείωμα, ο ιστορικός και αισθητικός σχολιασμός των έργων και η αισθητική φροντίδα της έκδοσης που συναγωνίζεται δυναμικά τις αρ­ τιότερες εκδόσεις βιβλίων τέχνης σε διεθνές επίπεδο. Το βιβλίο αυτό των 206 σελίδων προβάλλει σήμερα ως ένα μεγάλης εμβέλειας εκδοτικό επί­ τευγμα. Η συλλογή του Κοργιαλενείου Ιδρύ­ ματος εντυπωσιάζει με το φάσμα των καλλιτεχνών που εκπροσωπού­ νται. Αν οι προσωπογραφίες διαφό­ ρων αγνώστων ζωγράφων, μαζί με

Τ

2>Α ΙΟΥΝΙΟΣ 2007

τις δύο του ζακυνθινού Νικολάου Καντούνη, αναδίδουν το κλίμα της τοπικής αριστοκρατίας του 17ου και του 18ου αιώνα, σειρά προσωπο­ γραφιών δύο σημαντικών ζωγρά­ φων από το Ληξούρι, του Νικολάου Τυπάλδου Ξυδιά και του Γεωργίου Αβλιχου, μαζί με σποραδικά έργα άλ­ λων σύγχρονων, όπως ο Σπόρος Προσαλέντης και ο Σπυρίδων Παξινόπουλος, ή μεταγενέστερων επώ­ νυμων (Χρήστος Συρράκος, Σίμον Αγκοπιάν), αλλά και άγνωστων ζω­ γράφων προσδιορίζουν το στίγμα της εντόπιας αστικότητας του 19ου αιώνα. Παράλληλα οι δύο πρώτοι, Ξυδιάς και Αβλιχος, μαρτυρούν την επαγγελματική δραστηριότητα των δύο σημαντικών ντόπιων ζωγρά­ φων. Την προσωπογραφική δραστη­ ριότητα στο πρώτο μισό του 20ού αιώνα εκπροσωπούν οι κεφαλονίτες ζωγράφοι Σπύρος Βικάτος, Σπύρος Βανδώρος και Παναγής Αουκέρης (ιερομόναχος Παρθένιος), η Ασπασία Αννίνου, μαθήτρια του Αβλιχου, και ο Παναγής Κουρής, παράλληλα με έρ­ γα του Κωνσταντίνου Παρθένη, του Δημήτριου Γερανιώτη και του Γεώργιου Συρίγου, αλλά και πολλών ξέ­ νων ζωγράφων. Τέλος, τη νεότερη περίοδο εκπροσωπούν έργα του αργοστολιώτη Γιάννη Πεταλούδη, του Γιάννη Τσαρούχη και του Γιώργου Βαρλάμου. Ιδιαίτερη μνεία αξίζει να γίνει για τις αξιόλογες συνθέσεις με θρησκευτικό περιεχόμενο, όπως τα έργα αγνώ­ στων ζωγράφων Αγία Οικογένεια και Άγιος Ιερώνυμος και τα έργα του Γεωργίου Λοβέρδου Ιησούς και μοι­ χαλίδα και Οι Απόστολοι Πέτρος και

ί Δ I A BA Ζ Ω 1 β ι β λ ι ο κ ρ ι τ ι κ ή

Παύλος του Σπυρίδωνος Παξινόπουλου. Σε ανάλογο κλίμα εντάσσο­ νται οι ελαιογραφίες αγνώστου ζω­ γράφου Μητέρα και παιδί και η έξο­ χη σύνθεση του Γεωργίου Μηνιάτη Το σβήσιμο του κεριού, όλα έργα του 19ου αιώνα. Τέλος, ξεχωριστό κεφάλαιο απαρτί­ ζουν οι τοπιογραφικές και ρωπογραφικές συνθέσεις. Δυο πίνακες της ιταλικής Νεάπολης αγνώστου ζω­ γράφου, δύο λαϊκότροπες γενικές απόψεις του Αργοστολιού, έργα του Π. Αποστολάτου, το Ποτάμι του Ληξουρίου, έργο του Ιωάννη Χωραφά, δύο πίνακες του Ανδρέα Καλογηρά με το Αργοστόλι πριν και μετά τον σεισμό, ο ερειπωμένος θαλασσόμυλος του Κώστα Ευαγγελάτου, ο Πει­ ραιάς της Αρτεμης Μελισσαράτου,

πέντε ρωπογραφικές συνθέσεις της Ασπασίας Αννίνου και ένα διακοσμητικό έργου του κεραμουργού Πάνου Βαλσαμάκη. Η έκδοση αποτελεί μια επιτυχημένη προβολή της συλλογής. Ωστόσο, από τα 87 έργα της συλλογής τα 27 (δηλαδή το 1/3 του συνόλου) είναι ανυπόγραφα έργα ζωγράφων άγνω­ στων. Αυτό αποτελεί μια μεγάλη πρόκληση για τον ιστορικό της τέ­ χνης. Όπως αποτελεί πρόκληση η ανάγκη για τον εμπλουτισμό της συλλογής με έργα κεφαλονιτών ζω­ γράφων, η θεματολογική ανάπτυξή της και, γ ια τί όχι, η σκέψη συγκρότη­ σης δημοτικής πινακοθήκης. Όπως και να 'χει το πράγμα, η σπουδαία αυτή έκδοση είναι αφορμή για σκέ­ ψεις και προβληματισμό. ■

Ο Ν. Γ. Μοσχονάς είναι ιστορικός και κριτικός τέχνης, διευθυντής Ερευνών στο Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών

Κ Υ Κ Λ Ο Φ Ο Ρ Η Σ Ε Δ ια μ α ν τή Α να γνω σ χοπ οΰ λ ου Θ α ν ά σ η ς Τ ζα β ά ρ α ς

Ψυχαναλυτικές αναψηλαφήσεις στο έργο του

Ανδρέα Εμπειρικού ένας

κοινός ΤΟΠΟς για τη

τ η ν ψ υ χ α ν α λ υ τικ ή

λογοτεχνική κριτική,

θ εω ρ ία

κ α ι τ η ν ισ το ρ ία

Από τη σειρά συνάψεις της εταιρείας “Κοινός Τόπος Ψυχιατρικής, Νευροεπιστημών και Επιστημών του Ανθρώπου”

Διανομή:

Τ α ζίδ β υ Ε Γ ίς

!

Ιπποκράτους 34, Τηλ: 210-3628852, Fax: 210-3628862 e-mail: info@taxideftis.gr

δ ι α β α ζ ω ] . ΒΙ ΒΛΙ ΟΚΡΙ ΤΙ ΚΗ

Δημήτρης Γκενεράλης

«Πολύχρωμα» παραμύθια γ ια μ ε γ ά λ ο υ ς φορμή για το παρόν κεί­ μενο υπήρξε η κυκλο­ φορία, πριν από λίγο καιρό, ακόμα ενός τόμου της σειράς «Του κόσμου τα παρα­ μύθια» από τις εκδόσεις Από­ πειρα, με τίτλο Παραμύθια από την Άγρια Δύση. Πρόκειται για τα γνωστά αμερικάνικα Tall tales, τα παραμυθία των αποίκων του νέου κόσμου, παρα­ μυθία τα οποία κυριαρχούνται Σειρά: Του κόσμου τα από μια σχεδόν αναρχική πολι­ παραμύθια (25 τόμοι) τική νοοτροπία, τη νοοτροπία Π α ρ α μ υ θ ία απ ό της πραγματικής αμερικανικής τη ν Α γρ ια Δ όση συνείδησης, η οποία δεν γνώρι­ ζε θρησκευτικές, πολιτικές ή Επιλογή-Επιμέλια: Γιώργος Μπλάνας κοινωνικές διακρίσεις. Πλάστη­ Μετάφραση: καν από τους πρώτους αποίΣάντυ Παπαϊωόννου κους της αμερικανικής ηπεί­ Εικονογράφηση: ρου, ανθρώπους που ήθελαν Michael McCurdy να ζήσουν ευχάριστα και ελεύ­ θερα τη ζωή τους, χωρίς να κρίνουν ή να καταπιέζουν κανέναν. Είναι ο 25ος τόμος μιας εξαιρε­ τικής (και μοναδικής στην Ελλάδα) σειράς, που ξεκίνησε πριν από δεκα­ τρία χρόνια περίπου με τα Παραμύ­ θια από την Κίνα και συνεχίζεται. Στο ίδιο μοτίβο με τον πρώτο εκείνο τόμο ακολούθησαν τα μαγικά, πολύχρωμα και συνάμα αφοπλιστικά απλά Πα­ ραμύθια από την Περσία, τα διδακτι­ κά Παραμύθια από τις Ινδίες και τα κοσμογονικά Παραμύθια από τον Αμαζόνιο. Στα Παραμύθια των Ινδιάνων της βό­ ρειας Αμερικής, η παράξενη ατμό­ σφαιρα και ο εξωτισμός που δημιουρ­ γεί η μεταφυσική θεώρηση του κό­ σμου κάνει το διάβασμά τους ξεχωρι­ στά ευχάριστο. Πλάι στη συγκεκριμέ­

Α

96

ΙΟΥΝΙΟΣ 2007

νη συλλογή, θα μπορούσαμε να τοπο­ θετήσουμε επίσης τα Παραμύθια των Απάτσι Τσιρικάοσα, καταγεγραμμένα από τον αμερικανό λαογράφο Μόρρις Όπλερ, περίπου στα μέσα του εικο­ στού αιώνα, ενώ στο ίδιο περίπου μέ­ τρο, και πάντα με ιστορίες καταγεγραμμένες μέσα από την προφορική παράδοση των λαών, έχουμε τα Πα­ ραμύθια από τις Νότιες Θάλασσες, τα Παραμύθια από την Ινδονησία, τα Πα­ ραμύθια από το Θιβέτ, τα Παραμύθια από την Καράίβική, τα Παραμύθια από το Κάιρο, τα Παραμύθια από τη Σικελία, τα Σέρβικά παραμύθια και τα Παραμύθια από τη Σλοβακία. Στέκομαι λίγο στα Παραμύθια αγάπης και έρωτα, τα οποία δεν μπορούν πα­ ρά να αφηγούνται και να εκθειάζουν τη δύναμη της αγάπης και του έρωτα. Μια δύναμη που δεν έχει να φοβηθεί τίποτα. Ούτε τα στοιχεία της φύσης, ούτε τους δαίμονες, ούτε τις δοκιμασί­ ες που αυτοί ορθώνουν σαν τείχος μπροστά στους ερωτευμένους. Ιδιαίτερη εντύπωση μου είχαν κάνει τα κατεξοχήν σύγχρονα Παραμύθια από τη λογοτεχνία, τα οποία είναι στην πραγματικότητα αυτοτελή διη­ γήματα συγγραφέων όπως Μάργκαρετ Άτγουντ, X. Λ. Μπόρχες, Μισέλ Τουρνιέ, Ντόρις Λέσσινγκ κ.ά. Ο τρό­ πος που σχετίζονται αυτά τα διηγή­ ματα με τον κόσμο των παραμυθιών και της μυθοπλαστικής αφήγησης παρουσιάζει εξαιρετικό ενδιαφέρον. Μέσα από την αναφορά σε κοινωνικά γεγονότα της εποχής μας, μας περ­ νούν στο μαγικό τόπο του μύθου και της μαγείας, πατώντας επάνω σε σύμβολα και αναπαραστάσεις. Σε συ­ νάρτηση με τα προηγούμενα βρίσκε-

Δ Ι Α Β Α Ζ Ω ! !

β ι β λ ι ο κ ρ ι τ ι κ ή

ται και ο τόμος που αφορά τα Παρα­ μύθια από την παγκόσμια ποίηση, στην ουσία πέντε ποιήματα μεγάλων ποιητών (Κάλριτζ, Πόε, Ρεμπώ, Ούλαντ, Μαγιακόφσκι) διασκευασμέ­ να από τον ποιητή Γιώργο Μπλάνα, ο οποίος τους προσέδωσε το μυθικό κάλυμμα του παραμυθιού. Είναι γνω­ στό σε όλους ότι η ρωσική αφηγημα­ τική παράδοση είναι μια από τις παλαιότερες και πλουσιότερες στον κό­ σμο κι έτσι από μια τέτοια σειρά πα­ ραμυθιών δεν θα μπορούσαν να λεί­ πουν τα Παραμύθια από τη Ρωσία. Στη συλλογή αυτή έχουν συγκεντρω­ θεί δώδεκα από τα ομορφότερα πα­ ραμύθια που πέρασαν προφορικά από γενιά σε γενιά, ώσπου να κατα­ γραφουν τελικά στα τέλη του δεκάτου ογδόου αιώνα. Κυρίαρχη θέση στη σειρά αυτή των

εκδόσεων Απόπειρα κατέχουν τα Πα­ ραμύθια των Κελτών, για τον απλούστατο αλλά πολύ συγκεκριμένο λόγο ότι είναι αυτά που επηρέασαν ουσια­ στικά ολόκληρη την ιστορία της ευ­ ρωπαϊκής λογοτεχνίας. Για το τέλος άφησα δύο τόμους ελλη­ νικών παραμυθιών, τα Ελληνικά πα­ ραμύθια με αρειμάνιους δράκους και τα Ελληνικά παραμύθια με ανεξιχνία­ στες γριές, που επέλεξε η γνωστή αφηγήτρια παραμυθιών και συγγρα­ φέας Αγνή Στρουμπούλη. Στον πρώ­ το ανταμώνουμε την πολυποίκιλη πανδαισία των δράκων που στοι­ χειώνουν την παράδοση του τόπου μας, ενώ στο δεύτερο μας γίνεται πε­ ρισσότερο από κατανοητό ότι οι γριές που διατρέχουν τη λαογραφία μας δεν είναι καθόλου, μα καθόλου, παραιτημένες. ■

Κ Υ Κ Λ Ο Φ Ο Ρ Η Σ Ε Jacq u y C h em o u n i

Ο Λένιν και

η Ψυχανάλυση Jacquy Chemouni

ένας Κ Ο ίν ό ς Τ Ο Π Ο ς για τ η ν ψ υχα νά λυση , τη σ εξ ο υ α λ ικ ό τη τα κα ι τ ις φ ο β ίε ς τ η ς π ο λιτική ς

ο Λ έ ν ιν και π Ψ υχανάλυση

Από τη σειρά συνάψεις της εταιρείας “Κοινός Τόπος Ψυχιατρικής, Νευροεπιστημών και Επιστημών του Ανθρώπου”

Διανομή:

Τα^ιδβυτής

Ιπποκράτους 34, Τηλ.: 210-3628852, Fax: 210-3628862 e-mail: info@taxideftis.gr

[

δ ι α β α ζ ω ] ΒΙ ΒΛΙ ΟΚΡΙ ΤΙ ΚΗ

Σταυρούλα Γ. Τοούπρου

Βάση γ ια υ π ε ύ θ υ ν ο δ ι ά λ ο γ ο αθηγητής της Νο­ ο μικής Σχολής του Πανεπιστημίου Α­ Γ θηνών, ο Νίκος Αλιβιζάτος φαίνεται να «κληρο­ νόμησε» από τον θείο του Γιώργο Θεοτοκά και τη μεγάλη αγάπη εκείνου στη νεότητα, με δίαυλο, όμως, αυτή τη φορά όχι τη λογοτεχνία αλλά τη δι­ Νίκος Αλιβιζάτος δασκαλία: «Το δασκαλίκι Π έ ρ α απ ό το 16 μου αρέσει όσο λίγα Τα πριν και τα μετά πράγματα στη ζωή και, με τα χρόνια, βρίσκω συ­ νεχώς καινούργιους τρό­ πους για να επικοινωνώ με τους φοιτητές μου, αλ­ λά και τους νεότερους συναδέλ­ φους». Εξάλλου, τη βαθιά εκτίμησή του στην εργασία του εκπαιδευτικού ο συγγραφέας βρίσκει εδώ την ευ­ καιρία να την διατυπώνει ή να την υπαινίσσεται με ποικίλες αφορμές. Ο σκοπός του ανά χείρας βιβλίου εί­ ναι να κάνει γνωστές κάποιες θέσεις που, αν και προφανείς, απουσιά­ ζουν από την εκάστοτε διεξαγόμενη συζήτηση και οι οποίες αφορούν τους παρωχημένους θεσμούς που εμποδίζουν την ουσιαστική και ανα­ γκαία μεταρρύθμιση του δημόσιου πανεπιστημίου, του μόνου ικανού να εξασφαλίσει «την ισότητα ευκαι­ ριών, σε μια κοινωνία άκρως αντα­ γωνιστική, όπως είναι πλέον και η δι­ κή μας». Για να πετύχει τον στόχο του ο συγγραφέας εφαρμόζει μια πολύ συγκεκριμένη στρατηγική. Στο πρώτο μέρος καταγράφει τη «Γενεαλογία του άρθρου 16», που πήρε για πρώτη φορά τον αριθμό

Κ

ΙΟΥΝΙΟΣ 2007

αυτό στο Σύνταγμα του 1864. Πλη­ ροφορούμαστε μεταξύ άλλων εδώ: για τα σχετικά με την αναθεώρηση του άρθρου από τον Βενιζέλο στη Β' Αναθεωρητική Βουλή του 1911, κα­ θώς και για τη σοβούσα μεταξύ Βενιζέλου και Αλέξανδρου Παπαναστα­ σίου διαμάχη, χαρακτηριστική δύο διαφορετικών σχολών σκέψης: του φιλελευθερισμού, από τη μια, και της ελληνικής εκδοχής της σοσιαλδη­ μοκρατίας, από την άλλη· για τα σχετικά με την ενσωμάτωση του χα­ ρακτηρισμού των καθηγητών ως «δημοσίων υπαλλήλων» στο Σύνταγ­ μα του 1952· για την αντιπαράθεση, από τη μια, των «τεχνοκρατών» του καθεστώτος της χούντας, με τους οποίους συνέπλεε ο Γ. Παπαδόπουλος και, από την άλλη, των παρωχη­ μένων αντιλήψεων της σκληρής δε­ ξιάς (πολύτιμα εδώ πραγματικά τα ποικίλα τεκμήρια οσφυοκαμψίας της τότε «πνευματικής ηγεσίας» του τό­ που)· για τον διάχυτο κρατισμό ως κοινό γνώρισμα του λόγου και των πέντε κομμάτων τής Ε' Αναθεωρητι­ κής Βουλής του 1975. Το δεύτερο μέρος αφορά την ερμη­ νεία και την εφαρμογή του άρθρου 16 (αφότου θεσπίσθηκε το 1975) το οποίο: κατοχυρώνει την ακαδημαϊκή ελευθερία (§1), χαρακτηρίζει την παιδεία «βασική αποστολή του κρά­ τους» και καθορίζει τους σκοπούς της (§2), κατοχυρώνει την εννιάχρονη υποχρεωτική εκπαίδευση (§3), ορίζει ότι οι Έλληνες έχουν δικαίωμα «δωρεάν παιδείας» στα κρατικά εκ­ παιδευτήρια και μάλιστα «σε όλες τις βαθμίδες της» (§4), αναθέτει στο κράτος την επαγγελματική εκπαί-

[ διαβαζω ΒΙ ΒΛΙ ΟΚΡΙ ΤΙ ΚΗ.

δευση (§7) και εγγυάται την ιδιωτική εκπαίδευση (§8). Ως προς την παράγραφο 1 γίνεται, βέβαια, αναφορά στον ορισμό της ακαδημαϊκής ελευθερίας ως ατομι­ κού δικαιώματος από τον Αριστό­ βουλο Μάνεση, ορισμό που καθιστά την ακαδημαϊκή ελευθερία ευρύτερη από την ελευθερία της έκφρασης, αν και δεν την επεκτείνει στη στοιχειώ­ δη και στη μέση εκπαίδευση. Πά­ ντως, ο συγγραφέας αναφέρει ότι, αν και η ακαδημαϊκή ελευθερία δεν υπέφερε την τελευταία τριακονταε­ τία από το κράτος, υπέφερε, όμως, από φορείς άλλων εξουσιών (τους οποίους χωρίζει σε δύο βασικές κα­ τηγορίες), λιγότερο φανερών αλλά ενίοτε εξίσου επικίνδυνων. Από την ανάλυση των υπόλοιπων από τις προαναφερθείσες παραγράφους

L O G I S T I C S

του άρθρου, ενδεικτικά μόνο αναφέ­ ρουμε την επισήμανση από τον Αλιβιζάτο του καθορισμού των σκοπών τής παιδείας (άρθρο 16 §2) ως εγκυμονουντος σοβαρούς κινδύνους για τον πλουραλισμό. Προκειμένου δε για το ζήτημα του πανεπιστημιακού ασύλου ο συγγραφέας επικαλείται ένα σχετικό αλλά για πολλούς ίσως όχι αναμενόμενο σχόλιο του Αουί Αλτουσέρ. Κεντρική θέση στο δεύτερο μέρος κατέχει, βέβαια, ο «νόμος - πλαίσιο» του 1982, με τον οποίο το ελληνικό πανεπιστήμιο εκδημοκρατίσθηκε, περνώντας από το ολιγαρχικό πρό­ τυπο του 19ου αιώνα στο μαζικό πανεπιστήμιο του 20ού. Έτσι, για παράδειγμα, στη θέση της παλαιός έδρας δημιουργήθηκε ως βασική ακαδημαϊκή μονάδα ο τομέας, στον

Δ Ι Α Θ Ε Σ Η

Δ Ι Α Ν Ο Μ Ε Σ

JTΊΓΐ κ τ γ ο ζ- Ε Ρ Μ Η Σ

Για εσάς τους εκδότες αναλαμβάνουμε την

M .O G !STIC S Δ ΙΑΘ ΕΣΗ ΔΙΑΝΟΜ ΕΣ

^Αποθήκευση ^Προβολή ^Προώΐ ^Διανομή 1

Π. Ράλλη 1 8 ,1 7 7 78, Ταύρος · Τηλ.: 2 1 0 - 3 4 51 509, Fax: 210 34 56 639 · Email:erm is@ erm isnetwork.gr

Δ Ι ΑΒ ΑΖΩ]

Β Ι Β Λ Ι Ο Κ Ρ Ι Τ Ι Κ Η

οποίο θα μετείχαν ισότιμα, τουλάχιστον θεωρητικά, πανεπιστημιακοί με συγγενή γνωστικά πεδία και των τεσσάρων βαθμιδών που προέβλεπε ο καινούργιος νόμος (σημειώνονται μάλιστα εδώ με ελκυστικό τρόπο οι «μυθιστορηματικές» συνέπειες που είχε αυτή η αλλαγή). Ο Αλιβιζάτος δείχνει, πάντως, πώς ο νόμος - πλαί­ σιο «όχι μόνον δεν απάλλαξε το πα­ νεπιστήμιο από τον ασφυκτικό ενα­ γκαλισμό του κράτους» (καθώς αυ­ τοδιοίκηση δεν σημαίνει αυτονομία, με τις δυσμενείς συνέπειες που έχει αυτό στην ευελιξία και την αποτελεσματικότητα του πανεπιστημίου), «αλλά, αντίθετα, τον ενίσχυσε, προ­ σθέτοντας δίπλα του μία άλλη, εξί­ σου επίφοβη, εξάρτηση, τον κομμα­ τισμό». Τέλος, ο χαρακτηριστικός τίτλος του 9ου κεφαλαίου, «Κράτος και ιδιωτική εκπαίδευση: Από την εχθρότητα στην εθελοτυφλία», δηλώνει με σα­ φήνεια την περιγραφόμενη εδώ με­ τάβαση από την εχθρική, αρχικά, αντιμετώπιση της ιδιωτικής εκπαί­ δευσης από το ΠΑΣΟΚ στην άρνηση να ελεγχθεί από το υπουργείο Παι­ δείας έστω και στοιχειωδώς, την τε­ λευταία τριακονταετία, η λειτουργία των διαφόρων ιδιωτικών «κέντρων σπουδών», των οποίων τα διπλώμα­ τα «η μεν αγορά αναγνωρίζει, το δε κράτος αγνοεί». Θίγονται εδώ, μετα­ ξύ άλλων, τα ζητήματα της επιλογής του εκπαιδευτικού προσωπικού των ιδιωτικών σχολείων, του αναλυτικού προγράμματος διδασκαλίας, του αγορανομικού ελέγχου των διδά­ κτρων, ενώ καταγράφεται ως «πα­ γκόσμια πρωτοτυπία» η καθιέρωση από το ισχύον Σύνταγμα του δημό­ σιου μονοπωλίου στην ανώτατη εκ­ παίδευση, κατάσταση, πάντως, που ο Αλιβιζάτος προβλέπει πως αργά ή γρήγορα θα αλλάξει, καθώς θα τεθεί 10 Ο ΙΟΥΝΙΟΣ 2007

θέμα συμβατότητας με το κοινοτικό δίκαιο. Στο τρίτο και τελευταίο μέρος του βιβλίου ο συγγραφέας, αφού επισημάνει ότι Νέα Δημοκρατία και ΠΑ­ ΣΟΚ «δεν προτείνουν οτιδήποτε για την αναθεώρηση εκείνων των ρυθμί­ σεων του άρθρου 16 που αποδεδειγ­ μένα εμποδίζουν την ουσιαστική με­ ταρρύθμισή του», προβαίνει στην υποβολή για συζήτηση του «προ­ σχεδίου ενός καινούργιου άρθρου 16», μαζί με το σκεπτικό του (όπου ασκείται και κριτική στις κατατεθει­ μένες από το ΠΑΣΟΚ και τη Ν.Δ. προτάσεις, οι οποίες παρατίθενται στο τρ ίτο παράρτημα), έχοντας προηγουμένως θεμελιώσει την πρό­ τασή του σε συγκεκριμένες πολιτειολογικές, δικαιοπολιτικές και μεθοδο­ λογικές αρχές. Το βιβλίο συμπληρώνουν τέσσερα παραρτήματα, εκ των οποίων το δεύτερο περιλαμβάνει χαρακτηριστι­ κές ρυθμίσεις για την Παιδεία, συλλεγείσες από διάφορα σύγχρονα συ­ ντάγματα χωρών με ποικίλες πολιτι­ στικές παραδόσεις. Ας μείνει δε, ως τελευταία εντύπωση αυτής της παρουσίασης, η άποψη που διατυπώνεται, τεκμηριωμένα όπως πάντα, από τον συγγραφέα για τις πλειοψηφίες και τις μειοψηφίες -η ίδια θα μπορούσε να χρησι­ μεύσει ως αποστομωτική απάντηση σε όσους, και είναι πάρα πολλοί, βα­ σάνισαν την ακοή και την αντοχή μας τον τελευταίο καιρό με την ακρι­ τομυθία τους: «[...] στην δημοκρα­ τία, η πλειοψηφία δεν μπορεί να α­ ποφασίζει για τ α πάντα. [...] αντιθέτως, οφείλει να ελέγχεται, να λογο­ δοτεί και να σταματά εκεί όπου αρ­ χίζουν τα δικαιώματα της μειοψη­ φίας». Οφείλει, επίσης, συμπληρώ­ νουμε, να μην την απαξιώνει, πόσο μάλλον να την κατασυκοφαντεί. ■

ΑΛΚΥΟΝΗ ΠΑΠΑΔΑΚΗ Το ταξίδι που λέγαμε... Μυθι στόρημα

ΑΛΚΥ Ο Ν Η

JS

Εκδόσεις

Καλέντης

Μαυρομιχάλη ιτ, ιο6 79 Αθήνα · τηλ.: 2ΐο 3601.551, 2ΐο 3390.028 · fax: 210 3623.553 · e-mail: kalendis@ath.forthnet.gr · www.kalendis.gr

SiPlIOHPHim ε λ λ η ν ι κ ή

π ε ζ ο γ ρ α φ ί α

Πρόλογος: Β. Βασιλικός Εκδόσεις Κ. Μ. Ζαχαράκης, 2007 σελ. 58, τιμή: 5,23 ευρώ ιτλοφορείται «παραμύθι» και είναι σίγουρα μια ευφάνταστη ιστορία, ίσως όμως να απασχολεί περισσότερο τα μεγάλα παιδιά (μέ­ χρι 99 ετών) και λιγότερα τα μικρά. Πρόκειται για μια αλληγορία για το χρόνο. Οι ήρωες εί­ ναι ένας σκουπιδιάρης που βρίσκει το μαγικό ρολόι κι ένας φίλος του επιστήμονας. Το ρολόι έχει την ιδιότη­ τα όταν το φοράς να σταματάει το χρόνο. Οι δύο φί­ λοι με βάση έναν παλιό χάρτη θα αρχίσουν ένα μακρύ

Τ

_________________________Μιράντα Βατικιώτη

Μαγικό ρολόι

ταξίδι με σκοπό να ανακαλύψουν ένα μακρινό χωριό, όπου κρύβεται το μυστικό του ρολογιού. Στην πραγμα­ τικότητα θα πραγματοποιήσουν ένα ταξίδι στο χρόνο για να ανακαλύψουν τελικά ότι ο χρόνος δεν είναι ό,τι προσλαμβάνουμε με νου και αισθήσεις. Όπως σημειώ­ νει και ο Β. Βασιλικός, «το στρες των ρολογιών καταργείται για 10 λεπτά και 5 δεύτερα, όσο διαρκεί η ανά­ γνωση του αφηγήματος». Από μια νέα κοπέλα κι ένα νέο εκδοτικό οίκο. [Γ. Ν. Μπ.]

Γιάννης Βασιλακόκος______________________! λ λ η

Στης χλόης τα απόκρυφα και άλλα σημεία και τέρατα σεβής και ερωτικά αιρετικός ο Γιάννης Βασιλακάκος, με το βιβλίο του αυτό πραγματοποιεί μια ανε­ λέητα τολμηρή, εφιαλτική, όσο και γοητευτική κατάδυ­ ση στα άπατα νερά του εξόριστου ελληνικού κόσμου, όπου ο διπλά ερωτικά προσδιορισμένος σπασμός του ξεριζωμού και του νόστου συμφύρεται αρμονικά με το άνοστον ήμαρ και τον αντίστοιχο ηδονικό σπασμό της

Α

γραφής. Δεκαοχτώ κείμενα περι­ λαμβάνει το βιβλίο, δεκαοχτώ κείμενα - χρονικά πάνω στην αφηγηματική μαθητεία, κείμενα ενός χλευασμού τρυφερού που κάνουν τον συγγραφέα να ξεχω­ ρίσει. [ΔΗΜΗΤΡΗΙ Β. ΤΡΙΑΝΤΑΦΥΛΛΙΔΗΣ]

__ Μουρατχάν Μουνγκάν

I

Μετάφραση: Ανθή Καρρά Εκδόσεις Scripta, 2007 σελ. 131, τιμή: 10,00 ευρώ

ναν από τους σημαντικότερους σύγχρονους τούρκους συγγρα— — φε(ς παρουσιάζουν οι εκδόσεις gjlgjg Scripta με την έκδοση του βιβλίου ------------------------ του Γ αερικά του παρά. Πρόκειται για αυτοβιογραφικά κείμενα, από εκείνα που ο αναγνώ­ στης διαβάζει για να ταξιδέψει μαζί με τον συγγραφέα σε τόπους και χρόνους μακρινούς μα και οικείους. Στη χώρα μας είναι ήδη γνωστός ο Μουρατχάν Μουνγκάν, τόσο από τις εκδόσεις των προηγούμενων μυθιστορη­

102

ΙΟΥΝΙΟΣ 2007

Ε

Τ' αερικά του παρά

μάτων του όσο και από ένα θεατρικό του έργο που α­ νέβηκε τον Μάρτιο του 2004 στο ΚΘΒΕ. Στο συγκεκρι­ μένο βιβλίο ο συγγραφέας αναπολεί διάφορες στιγμές από τη ζωή του, ξεδιπλώνοντας το χάρτη των αναμνή­ σεων, τις οποίες γενναιόδωρα μοιράζεται με τον ανα­ γνώστη. Ένα βιβλίο που έρχεται από την άλλη πλευρά του Αιγαίου πελάγους, τόσο κοντινό όμως μ1 εμάς σε πολλά ζητήματα και, γιατί όχι, σε κοινές αναμνήσεις. [ΔΗΜΗΤΡΗΣ Β. ΤΡΙΑΝΤΑΦΥΛΛΙΔΗΣ]

ΞΕΝΗ

ΠΕΖΟΓΡΑΦΙ Α Μετάφραση: Γιάννος Αιόλου Εκδόσεις: Εμπειρία Εκδοτική, 2007 σελ. 495, τιμή: 23,00 ευρώ

T. C. Boyle_________________________ Ο εσωτερικός κύκλος του Δρ. Σεξ

ι αμφιλεγόμενες και από πολλούς καταδικαστέες επιστημονικές μελέτες του δρα Άλφρεντ Κίνσεϊ για την ανθρώπινη σεξουαλικότητα, του ερευνητή που ονομάστηκε «Δρ Σεξ» και γυρίστηκε η ζωή του ταινία με πρωταγωνιστή τον Λίαμ Νίσον, είναι η βάση πάνω στην οποία ο Τ. C. Boyle στήνει ένα μοναδικό στο εί­ δος του μυθιστόρημα. Σε μια εποχή που κανείς δεν μι­ λάει για το σεξ, στη σεμνότυφη Αμερική της δεκαετίας του '40, ο Τζον Μιλκ, ένας απόφοιτος πανεπιστημίου που ψάχνει δουλειά, δέχεται την πρόταση του δρα Κίνσεϊ να γίνει βοηθός του σε κάποιες έρευνες σχετικά με

Ο

Ρ 'ξ

Ψ

την ερωτική συμπεριφορά των δύο φύλων. Ο Τ. C. Boyle, μέσα από την έμφαση που δίνει στη σαρκι­ Δρ.Σεξ κή πλευρά του έρωτα, πετυχαίνει να ρίξει και μια διεισδυτική ματιά στο σεξ, στο γάμο και την απιστία. Ίσως, ορισμένοι, αν όχι πολλοί, αναγνώστες να αναθεω­ ρήσουν τις απόψεις τους γύρω από αυτά τα ζητήματα μετά την ανάγνωση του μυθιστορήματος αυτού.

......

[ΔΗΜΗΤΡΗΣ Β. ΤΡΙΑΝΤΑΦΥΛΛΙΔΗΣ]

Zones συνάντησης ins &πισιήμη$ με ιην ΰϋνενμαιικόιηια ιην JScuv με ιην ΖΡράξη mv ηροβ/ίημάιην με us ιίύοn s

Ν*έαΤZxatha, Λρΰρα, Συνεντεύξεις farm εριαέε Παραδόσεις, Μιαρά Μνσιιαά (ζιβιίία, %ινημαιορράφ龍.

[

δ ι α β α ζ ω

]

Β Ι Β Λ Ι Ο Π Α Ρ Ο Υ Σ Ι Α Σ Η

Π Ο Λ Ι Τ Ι Κ Η _______________ _____________________________ Σεγκολέ ν Ρουαγιάλ Μετάφραση: Αντώνης Δημητριαυ Μεταμεσονύκτιες Εκδόσεις, 2007 σελ. 143

Τώρα

Σεγκολέν Ρουαγιάλ συζητά με τη Μαρί Φρανσουάζ Κολομπανί και απαντά σε ένα πλήθος ερωτήσεων αναφορικά με την επικαιρότητα. Ερωτήματα όπως η συμμετοχική δημοκρατία και τα σχολεία, το περιβάλλον, οι διακρίσεις, η διαφθορά και η δικαιοσύνη, η Ευρώπη, η Αμερική, η Τουρκία και η θέση της στην Ευρώπη, η ανάπτυξη και οι θέσεις εργα­ σίας, η διαφορά Δεξιάς και Αριστερός. Το πρώτο μέ-

ρος μιας μεγάλης συζήτησης που έγινε λίγο πριν από τις προεδρικές εκλογές της Γαλλίας, όπου η Σεγκολέν Ρουαγιάλ δεν διστάζει να απαντήσει ακόμη και στα ερω­ τήματα σχετικά με την αποτυχία. Χρήσιμο βιβλίο, με­ στό προβληματισμών που αφορούν και τον έλληνα ανα­ γνώστη, δεδομένης της επιρροής που ασκούν οι ιδέες του «γαλλικού πολιτικού εργαστηρίου» στη διαμόρφω­ ση της πολιτικής σκέψης αλλά και πρακτικής στη σύγ­ χρονη Ελλάδα. [ΔΗΜΗΤΡΗΣ Β. ΤΡΙΑΝΤΑΦΥΛΛΙΔΗΙ]

H.D. (Hilda Doolittle) ___________________________

________________ Ψ Υ Χ Ο Λ Ο Γ Ι Α Μετάφραση: Κατερίνα Σχινά Εκδόσεις Νεφέλη, 2007 σελ. 185, τιμή: 15,50 ευρώ

Η

Φόρος τιμής στον Φρόοντ

αρακαλώ ποτέ (...) μην αναλάβετε το καθήκον να με υπερασπιστείτε, αν τυχόν ακούσετε κακοή­ θεις παρατηρήσεις για μένα ή το έργο μου». Αυτή ήταν η παράκληση του Σίγκμουντ Φρόυντ προς την αμερικανίδα ποιήτρια Χίλντα Ντούλιτλ, γνωστότερη ως H.D. Κι εκείνη, αντί να υπερασπιστεί τον Professor, με το βι­ βλίο αυτό του αποτίει φόρο τιμής, παρομοιάζοντάς τον με τον Προμηθέα που δώρισε στους ανθρώπους τη φω­ τιά. Η H.D. δέχτηκε το δώρο αυτό από τον ίδιο τον Φρόυντ, αφού ψυχαναλύθηκε από εκείνον για πέντε μή-

νες. Μέσα από τις λέξεις της παρα­ κολουθούμε την ποιήτρια να ζε­ σταίνεται από τη φωτιά αυτή, να φωτίζει απωθημένες αναμνήσεις και ξεχασμένα όνειρα, αλλά και να φοβάται την καταστροφική φύση των τραυμάτων που βίωσε κατά τον Α' Παγκόσμιο Πόλεμο. Τόσο η ίδια όσο και ο αναγνώστης βρίσκουν τη λύτρωση και τη θερα­ πεία μέσα από το εξαίσιο αυτό κείμενο. [ΔΗΜΗΤΡΑ ΚΑΡΑΜΟΛΕΓΚΟΥ]

Ψ Υ Χ Ο Λ Ο Γ Ι Α ____________ ________________________________ Antonino Ferro Μετάφραση: Δημήτρης Μαλιδέλης Εκδόσεις Παπαζήση, 2006 σελ. 311, τιμή: 19,86 ευρώ Antonino Ferro είναι επιφα­ νής ψυχαναλυτής που από την αρχή της πολύχρονης καριέρας του έχει αφοσιωθεί στην ανά­ λυση παιδιών. Αυτό είναι το πρώ­ το από ένα πλήθος βιβλίων που έχει συγγράψει. Σε αυτό παρουσιάζει τις επιρροές που δέχτηκε στην εδραίωση της δικής του προσωπικής τε­ χνικής από τον Freud, την Klein και τον Bion. Ο συγ­ γραφέας μελετά τις θεραπευτικές εκφάνσεις του παιδι­ κού ψυχισμού, αναλύοντας τα σχέδιά τους, τα όνειρά

O

104-

ΙΟΥΝΙΟΣ 2007

Η τεχνική στην ψυχανάλυση των παιδιών τους, το παιχνίδι τους και τους διαλόγους τους. Πραγ­ ματικά κλινικά περιστατικά παρουσιάζονται για να δια­ φωτίσουν και να αποσαφηνίσουν το θεωρητικό υπόβα­ θρο της τεχνικής της ψυχανάλυσης. Εξίσου σημαντική είναι και η μελέτη της οικογενειακής κουλτούρας του παιδιού, μιας και το ίδιο αποτελεί μέλος αυτής της ομά­ δας. Με το βιβλίο αυτό ο Ferro δίνει στους παιδοψυχαναλυτές μια πολύτιμη πυξίδα για να περιηγηθούν με επιτυχία στον παιδικό ψυχισμό. [ΔΗΜΗΤΡΑ ΚΑΡΑΜΟΛΕΓΚΟΥ]

Ι

δ ι α β α ζ ω

β ι β λ ι ο π α ρ ο υ ς ι α ι η

Μιχάλης Κουβελάς_____________________________

Διαλεκτική ψυχολογία Στα βήματα του Vygotsky τις αρχές του 20ού αιώνα έγινε κατανοητό ότι οι αντιμαχόμενες τάσεις στην ψυχολογία αδυνατούσαν να δώσουν απαντήσεις επί της ουσίας της ίδιας της επι­ στήμης τους, οδηγώντας την έτσι σε κρίση. Το διέξο­ δο από αυτό το τέλμα προσέφερε η διαλεκτική ψυχο­ λογία, μια σχολή που βασίζεται στο διαλεκτικό υλισμό. Η διαλεκτική ψυχολογία μελετά το άτομο, όχι σαν ξε­ χωριστή οντότητα και σε σχέση με το κοινωνικό του περιβάλλον παρά ως μέρος της κοινωνικής δομής. Σύμ­ φωνα με το ρεύμα αυτό, για την επιβίωσή του ο άνθρω­ πος αναπτύσσει τόσο την ομιλία όσο και την εργασια­ κή δραστηριότητα. Έτσι η διαλεκτική ψυχολογία, μετα-

Σ

(5 £ - Ερμηνεία tou Σμαρά^νου Πίνακα - Ζεν tnv gwn και toν 3άναεο - Πάνεα to Γε^ραμμενα - Anoto|»vwadtc με Μερό - Epwttais αηο tnv Πόλη, Απανιήβε»3αηο to Aaeos

ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ Εκδόσεις Ελληνικά Γράμματα, 2007 σελ. 311, τιμή: 16,60 ευρώ

Ι

!

Διαλεκτική Ψυχολογία

ξύ άλλων, μελέτησε και πρότεινε εκπαιδευτικά συστήμα­ τα που θα μπορούσαν να διαμορφώσουν αποτελεσμα­ τικούς εργάτες. Στο εμπερι­ στατωμένο βιβλίο του Μιχάλη Κουβελά παρακολουθούμε πώς ο σπουδαίος διαλεκτικός ψυχολόγος Lev Vygotsky και οι σύγχρονοί του ρώσοι ψυχολόγοι προσέφεραν μια εναλλακτική θεώρηση στα καίρια ερωτήματα της εποχής τους. [ΔΗΜΗΤΡΑ ΚΑΡΑΜΟΛΕΓΚΟΥ]

- Γιουν#κιανή Iu$*poviK0tnta • 6 ESSopaScs npos tnv Υπεραξία - Οι 7 Taoictcs Διδόβκαλοι

F e * \N

6 ΒΔΟΜΑΔΕΣ! ΠΡΟΣ ΤΗΝ Itrre p^ re iA

ZEN

·*■"<t’pupa

ΠΑΤΗΙΖΟΗ ΛΙ ΤΟΝΘΑΝΑΤΟ

Xcp, Τμκούηιι 134,11473AS»»

% K (i6 a e ,ts

[

δ ι α β α ζ ω

]

Β Ι Β Λ Ι Ο Π Α Ρ Ο Υ Σ Ι Α Σ Η

Ε Φ Η Β Ι Κ Ο ________________ Μετάφραση: Αννα Παπασταύρου Εκδόσεις Ψυχογιός, 2007 σελ. 345, τιμή: 15,00 ευρώ έκδοση των βιβλίων του Τέρι Πράτσετ στα ελληνικά συνεχί­ ζεται με το Χιλιάδες νάνοι κι ένα τη­ γάνι, όπως έχει αποδοθεί ταιριαστά ο πρωτότυπος τίτλος The Wee Free Men. Η εντεκάχρονη Τίφανι επιχει­ ρεί να σώσει τον αδελφό της, ο οποίος έχει απαχθεί από τη Βασίλισσα των Ξωτικών. Αν και μάγισσα, το μόνο όπλο της Τίφανι είναι το τηγάνι της και η βοήθεια των ατρόμητων πολεμοχαρών «νάνων» Νακ

Η

_________________________________

Τέρι Πράτσετ

Χιλιάδες νάνοι κι ένα τηγάνι Μακ Φιγκλ -ο μόνος τους φόβος είναι οι δικηγόροι. Ο τρόπος γραψίματος του Τέρι Πράτσετ είναι πιο απλός αυτή τη φορά, καθώς πρόκειται για εφηβικό βιβλίο. Συ­ νεχίζοντας να αντιστρέφει τα κλισέ των βιβλίων φαντα­ σίας, ο συγγραφέας δίνει στην ηρωίδα του δύο χαρακτη­ ριστικά που της προσφέρουν την ιδιότητα της μάγισσας. Έχει την πρώτη ματιά -σε αντιδιαστολή με τη συνηθισμέ­ νη ενόραση- και δεύτερες σκέψεις· η μαγεία της Τίφανι είναι ο τρόπος σκέψης του ορθολογιστή ανθρώπου στο μεσαιωνικό κόσμο.

[ALEX BASKO]

Μάκης Ταίτας ____________________________________________ π α ι δ ι κ ό Βοές π ο ιος είμ α ι! Εικονογράφηοπ: Μαρκ Γουαίνοτάιν r ’ r Εκδόσεις Ελληνικό Γράμματα, 2007 σελ. 23, τιμή: 6,50 ευρώ οιος μπορεί να πει με σιγουριά ότι τα Παραμύθια από το τηλέφωνο του Τζάννι Ροντάρι ήταν ή δεν ήταν στο νου του Μάκη Τσίτα όταν σχεδίαζε αυτό το καινούργιο, όγδοο, βιβλίο του. Μόνο, όμως, ως αρχική αφόρμηση, έτσι κι αλλιώς, μιας και η ιστορία του έχει για άλλη μια φορά τα πάντοτε τόσο ευπρόσδεκτα χαρακτηριστικά της φρεσκά­ δας και της πρωτοτυπίας, που είχαν ήδη επισημανθεί από το, ξεχωριστό, πρώτο του βιβλίο Τ όνομά μου είναι Δώρα. Δραστήριος και πολύπλευρο ταλέντο ο συγγραφέας, δεί­ χνει να έχει μια ιδιαίτερη ευαισθησία και μια, όχι δεδομέ­ νη για όλους τους συγγραφείς (και) παιδικών βιβλίων, ικα­ νότητα να διαλέγεται με τα παιδιά ουσιαστικά και ταυτό­

Π

Π Α Ι Δ Ι Κ Ο ________________ Εικονογράφηση: Λήδα Βαρβαρούση Εκδόσεις Πατάκη, 2007 σελ. 72, τιμή: 5,00 ευρώ ριγωνοψαρούλης. Ο πιο αναγνω­ ρίσιμος παραμυθικός ήρωας των τελευταίων χρόνων. Με μεγάλη συμ­ βολή σ' αυτό και της εικονογράφη­ σης. Ένας ήρωας συνεσταλμένος όσο και επαναστάτης στη θεωρία και στην πράξη, συνε­ πής οικολόγος, με διαπολιτισμικό πρόσωπο, αλτρουιστής και συνοδοιπόρος των αδικημένων, τόσο προικισμένος που η θετική ουτοπία γι' αυτόν είναι ζώσα συνείδηση. Σ' αυτό το βιβλίο, που αποτελεί μια κριτική ματιά για τα όσα

Τ

10(5 ΙΟΥΝΙΟΣ 2007

χρονα παιχνιδιάρικα. Ένας δεύτερος ουσιαστικός διά­ λογος βρίσκεται επίσης στη βάση της επιτυχίας αυτού του πνευματικού προϊό­ ντος, ο διάλογος μεταξύ εικόνας και κειμένου. Είναι πράγ­ ματι καταπληκτικό το πώς δένουν αυτά τα δύο αναπόσπα­ στα μέρη για να παράγουν τελικά μια ζωγραφιά που μιλάει και ένα κείμενο που ζωγραφίζει. Συγχαρητήρια και στους δύο δημιουργούς. Τα παιδιά θα το απολαύσουν και όχι μόνο στην πρώτη ανάγνωση. (Για παιδιά από 4 ετών) [ΣΤΑΥΡΟΥΛΑ Γ. ΤΣΟΥΠΡΟΥ]

___________________________Βαγγέλης Ηλιόπουλος

Τα γενέθλια t o u Τριγωνοψαρούλη ή πώς η αγάπη νίκησε τον πόλεμο διεθνώς συμβαίνουν, ο Τριγωνοψαρούλης μαθαίνει μέσα από τη μηχανή του χρόνου ότι η αγάπη που τον γέννησε σταμάτησε έναν πόλεμο. Πρόκειται για το έκτο και, όπως δηλώνεται, το τελευταίο βιβλίο της σειράς. Αν και δεν το πιστεύουμε (δεν μπορεί, ο συγγραφέας μαζί κι οι αναγνώ­ στες θα ήθελαν κάποτε να μάθαιναν τι απογίνε το δαιμό­ νιο ψαράκι), ευχόμαστε ο Τριγωνοψαρούλης να είναι πά­ ντα καλά και να αγωνίζεται για την ευτυχία όλων, τώρα πια διαμέσου των αναγνωστών του. (Για ακροατές και αναγνώ­ στες από 6 ετών) [ΓΙΑΝΝΗΣ Σ. ΠΑΠΑΔΑΤΟΣ]

λογοτεχνία αιχμής από το

ΤΖΟ ΪΙ ΚΑΡΟΛ ΟΟΥΤΣ

1

Χωρίς τη μητέρα μου

1

ΜεταιχΜίο

Τζόΐ5 ΚάρολΌουτς Χ ω ρ ίς τη μ η τέρ α μου μυθιστόρημα

Ο ξαφνικόν χαμός Tns μητέρας Tns Nikis Trov θα σηματοδοτήσει την αρχή

ms ριζικής αλλαγής του εαυτού της μέσα από την προσπάθεια της να συμφιλιωθεί με την απώλεια.

ΛΟΡΑΝ ΓΚΟΝΤΕ Λοράν Γκοντέ

Ελντοράντο

Ε λντοράντο μυθιστόρημα

Μια καλοδουλεμένη αφήγηση από τον βραβευμένο Λοράν Γκοντέ για την προσπάθεια των λαθρομεταναστών να φτάσουν στη γη της επαγγελίας, στο δικό τους Ελντοράντο, την πολιτισμένη Ευρώπη.

Λόρενς Ντάρελ Τα ελ λ η ν ικ ά νησ ιά ταξιδιωτικό αφήγημα

Κείμενα εμποτισμένα από τη ζωντανή εμπειρία της Μεσογείου και κυρίως των ελληνικών νησιών. Ένα μαγευτικό βιβλίο που συνυφαίνει την ιστορία και το μύθο με παραστατικές περιγραφές και τις προσωπικές αναμνήσεις του Λόρενς Ντάρελ. ΣΕ ΟΛ Α ΤΑ Β Ι Β Λ Ι Ο Π Ω Λ Ε Ι Α

w w w.m etaixm io.gr

Επιμέλεια: Διονύσης ΙΜ. Μουσμούτης Φωτογραφικό Υλικό: Προσφορά του Μουσείου Σολωμού και επιφανών Ζακυνθίων Γράφουν: Διονύσης Ν. Μουσμούτης, Θανάσης Καράβατος, Μανόλης Πρατικάκης, Νόσος Μαρτίνος, Περικλής Παγκράτης, Φώτης Μωρόγιαννης, Γιάννης Παπαθάτος, Διονύσης Σέρρας.

Διονύσης Ν. Μουσμούτης

Αναζητώντας

ίο «πρόοωπο» του ποιητή Πολλές είναι εφέτος οι επέτειοι που αφορούν σημαντικές μορφές των ελληνι­ κών γραμμάτων. Συμπληρώνονται 5 0 χρόνια από το θάνατο του Νίκου Καζαντζάκη, 1ΟΟ χρόνια από τη γέννηση του Νίκου Εγγονόπουλου, 1 5 0 χρόνια από το θάνατο του Διονυσίου Σολωμού και 2 5 0 χρόνια από τη γέννηση του Ρήγα Φεραίου. Θα προσέθετα και τα ΙΟ Ο χρόνια από το θάνατο του «άγνωστου» αλλά σημαντικού -καθοριστικού για την πορεία του νεοελληνικού θεάτρου- Δημητρίου Βερναρδάκη, αλλά πιθανόν να μην ανήκει στα ζητούμενα της εποχής, προς τούτο και προσπεράσθηκε. Στην πατρίδα του Σολωμού πάντως τιμούν εφέ­ τος και την επέτειο των 1 8 0 χρόνων από το θάνατο του Ugo Foscolo- εντού­ τοις πέρυσι και πρόπερσι δεν εορτάστηκαν οι αντίστοιχες επέτειοι από τη γέν­ νηση των Γεράσιμου Μαρκορά και Ιάκωβου Πολυλά. Οσον αφορά τον Διονύσιο Σολωμό, είναι γνωστό ότι ήδη υπάρχει μια συγκρι­ τικά πλούσια Βιβλιογραφία σε επετειακά τεύχη περιοδικών, ώστε ένα ακόμη αφιέρωμα, αν δεν είχε έστω την πρόθεση κάτι «νέο» να πει, θα έμοιαζε, αν όχι ως εκ του περισσού, τουλάχιστον ανούσιο. Τα περισσότερα των αφιερω­ μάτων συνήθως επαναδιατυπώνουν πράγματα γνωστά και χιλιοειπωμένα, ενώ δεν εμφανίζονται συχνά νέες έρευνες ή προσεγγίσεις. Παρόλο τον τεράστιο όγκο μελετών και δοκιμίων που δημοσιεύθηκαν κατά τον πρόσφατο, μόλις πριν από εννέα χρόνια (1 9 9 8), εορτασμό των 2 0 0 χρόνων από τη γέννησή του, που είχε ονομασθεί από το υπουργείο Πολιτισμού «Έτος Σολωμού», και τη συνεχώς αυξανόμενη σχετική Βιβλιογραφία, δεν παρατηρείται κάποια ση­ μαντική εξέλιξη ή τουλάχιστον ενδιαφέρουσα πρόταση αφορώσα τις σολω­ μικές αναγνώσεις. Ήρθε η ώρα για νέες προσεγγίσεις στο έργο ή στην προσωπικότητά του; Το μικρό αφιέρωμα του Διαβάζω είναι σαφές ότι δεν επιδιώκει να καλύψει κά­ ποιο ερευνητικό κενό, επίσης δεν προέκυψε -όπως επιφανειακά μπορεί να εκληφθεί- για λόγους απομυθοποίησης ή «κίτρινης» ηδονοθηρικής διείσδυ­ σης στον ψυχοσυναισθηματικό κόσμο του ποιητή, αλλά με πολυφωνία από­ ψεων και μακριά από γραφικές έως παρωχημένες προκαταλήψεις ή αντιλή­ ψεις επιδιώκει να δημιουργήσει το έρεισμα μιας ευρύτερης -σύγχρονης«ανάγνωσης» της ποιητικής και ανθρώπινης προσωπικότητάς του. ■

Θανάσης Καράβατος

Λόγος περί «ψυχισμού»

ο ιο έργο ίο υ Διονυσίου Σολομού 1. Η τέχνη δανειζόταν πάντα από τη με­ γάλη δεξαμενή των επιστημονικών γνώ­ σεων κάθε εποχής. Έχοντας για κοινό τους τόπο την κοινωνία, πορεύονται πα­ ράλληλα αλλά και διαπλέκονται1. Άλλω­ στε, τα «στοιχεία [της λογοτεχνίας] προ­ έρχονται από την πραγματική ζωή και τις πραγματικές πεποιθήσεις», πλην όμως είναι και δημιουργήματα «της ιδιαίτερης και απόλυτα πρωτότυπης φανταστικής συγκρότησης»2. Αυτό το «κάτι παραπά­ νω» πήγε να εξαφανιστεί εντός του α­ κραίου νατουραλισμού. Το «πειραματικό μυθιστόρημα» που πρότεινε ο Emil Zola στο ομώνυμο Δοκίμιό του (1880) ήταν ευθεία προέκταση των αντιλήψεων του Claude Bernard, όπως είχαν διατυπωθεί στο σύγγραμμα Εισαγωγή στη μελέτη της Πειραματικής Ιατρικής (1865). Προς την αντίθετη κατεύθυνση θα ωθήσει ο ρομαντισμός του Novalis, υποστηρίζο­ ντας ότι «η τέλεια μορφή των επιστημών πρέπει να είναι ποιητική»3. Η νέα τάση θα προκύψει, σχηματικά, εντός των επιστη­ μών του ανθρώπου, όπως την προετοί­ μασε η στροφή της λογοτεχνίας στην εσωτερικότητα του ατόμου.

2. Με αυτά κατά νουν, κατέφυγα σε πα­ λιά μου διαβάσματα για το Σολωμό, όταν είχα διαπιστώσει ότι ήταν από τους πρώ­ τους στην Ελλάδα που χρησιμοποίησε ευκαιριακά τη φρενολογία για να σατιρίσει τον γιατρό Ροϊδη4, όπως και την ίδια αποσπαοματική αναφορά του Κάλβου στα Μαθήματα του στην Ιόνιο Ακαδημία5, αλλά και σε νέα κείμενα που τώρα γνώ­ ριζα. Αυτή τη φορά στάθηκα σε δύο επι­ σημάνσεις του Γιάννη Δάλλα: α) στον «επιστημονισμό»6* του Σολωμού που «μαρτυρείται» στον Κρητικό, από το μοτί-

βο της «πετροκαλαμήθρας» -πρωτόγονη πυξί­ δα μα και αλεξικέραυνοκαι β) στο γύρισμα από τα «τεχνολογικά» και «εμπράγματα» στην Ιδέα, στη στροφή «από το πραγματικό οτην αλληγορική της σημασίας με τη φεγγαροντυμένη του υπερπραγματικού επιπέδου»2. Νεοκαντιανή και νεοπλατωνική ιδεοκρατία εντοπίζει ο Δάλλας, αλλά και επιστήμες. Κάτι παραπάνω, «ψυχολογία» επίσης. Να προσθέσω: ό,τι με αυτό το όνομα επιχει­ ρεί εκείνο τον καιρό να περιγράψει τον ανθρώπινο «ψυχισμό» και βρίσκεται ακό­ μα, έστω ως ξεχωριστό κεφάλαιο, εντός της φιλοσοφίας8. «Ψυχολογία», πάντως. Πνευματοκρατική, με θεοσοφιστικές και μυστικιστικές αναμείξεις, αλλά όχι «πα­ ραψυχολογία», όπως έχει αναφερθεί. Θα επανέλθω στο τέλος.

5. Ο Ερατοσθένης Καψωμένος εντοπίζει την καίρια φάση της «δοκιμασίας» του Κρητικού στην «εσωτερική σύγκρουση αξιών ή καθηκόντων»: από τη μια η διά­ σωση της αγαπημένης, μετά το ναυάγιο, από την άλλη η «φεγγαροντυμένη μορ­ φή», σα μαγνητικό όραμα ομορφιάς και καλοσύνης που τον αποσπά από την προσπάθεια, σαγηνεύοντάς τον, ωθώ­ ντας τον στη «σημασιοδότηση της νέας εμπειρίας»9. Η κόρη όμως πεθαίνει. Ο Δ. Ν. Μαρωνίτης επισημαίνει τον ακόλουθο εξομολογητικό στίχο: τούτη η ψυχή είναι βαθιά κι εγιόμισε από πόνο» προσθέτο­ ντας ενισχυτικά και το ιταλικό αυτόγραφο: «η ηθική δύναμη που μπαίνει σε δο­ κιμασία από τη συφορά, και η άλλη, ντυ­ μένη με μια γοητεία που κάνει στο τέλος πικρότερον το χαμό. Πεδίο δοκιμασίας εί­ ναι η ζωή (εδώ πινελιές σύντομες και βα-

ΙΟΥΝΙΟΣ 2007

111

[

δ ι α β α ζ ω ] Α Φ Ι Ε Ρ Ω Μ Α

πρότυπα. Ο ίδιος θα σταθεί «στην ιδιότυ­ πη κοσμοθεωρητική σύνθεση μονισμού και δυϊσμού, πανθεϊσμού και μεταφυσι­ κής που ξεκινά από διπλές αφετηρίες [του Σολωμούΐ, βιβλιακές και βιωματικές [...]. Έτσι η σύγκρουση L.1 δεν είναι ανά­ μεσα σε δύο ασυμβίβαστους κόσμους, το φυσικό (της ύλης) και το μεταφυσικό (του πνεύματος), αλλά μέσα στο ίδιο Σύμπαν που περιλαμβάνει τις αντίθετες δυ­ νάμεις». Δυνάμεις που μπορούν, «σε συ­ γκεκριμένο επίπεδο, να λειτουργούν αρ­ νητικά ή να έρχονται σε αντίθεση και να δημιουργούν σφοδρά διλήμματα στη συ­ νείδηση του υποκειμένου (σύγκρουση αξιών)», κι άλλοτε μπορούν «να είναι θε­ τικές, σεβαστές, ιερές καθαυτές» (δική μου η πλαγιογράφηση)11. 0 Καψωμένος δεν θα παραλείψει να τονίσει ότι το πρό­ τυπο αυτό ανήκει στη ρομαντική φυσική φιλοσοφία. Θα προσθέσω, με τη σειρά μου, ότι πρόκειται για την εξειδικευμένη έκφραση αυτού του προτύπου του στο χώρο του ψυχισμού. Εξηγούμαι αμέσως συμπυκνώνοντας αναγκαστικά και δρα­ στικά. ΟΔιονύσιος Σολωμός σε εφηβική ηλικία

θιές, έτσι που εδώ να φανερώνεται ο δυ­ νατός χαρακτήραςτου Κρητικού» (η πλαγιογράφηση δική μου). Εδώ βλέπει κι ο Μαρωνίτης το «βάθος του έργου» που «έμεινε τελικά αστιχούργητο -σαν το βυ­ θό που χρωματίζει το νερό της στέρ­ νας»4 *10. Το χρωματικό αυτό φόντο φαίνε­ ται να είναι ψυχολογικό.

4. Άλλοι, αρμοδιότεροι, έχουν ερμηνεύ­ σει τη φεγγαροντυμένη, αναζητώντας και τις πηγές έμπνευσης του Σολωμού, ειδικά εδώ αλλά και γενικότερα. 0 Καψω­ μένος τυποποιεί τις περισσότερες εκδο­ χές, εστιάζοντας στον ιταλικό κλασικι­ σμό, τον γερμανικό ρομαντισμό με τις συναφείς θεοσοφικές ιδέες και, συμπλη­ ρωματικά, τις ποικίλες διακειμενικές σχέ­ σεις με γνωστά λογοτεχνικά και εικαστικά

112

ΙΟΥΝΙΟΣ 2007

5. Η έξαρση των ατομοκρατικών τάσεων της Αναγέννησης κατά τον 18ο αιώνα με­ τατόπισε τους πρακτικο-ηθικούς προβλη­ ματισμούς στο νέο ψυχολογικό πεδίο που αναδύθηκε εκ της μεταφυσικής. Το άτομο άρχισε να εντρυφεί στο εσωτερι­ κό της ζωής του και «η ατομικότητα να απολαμβάνει τον εαυτό της»12. Αλλά σ' αυτό ακριβώς το πεδίο είναι που ανα­ πτύσσονται κατά τον 19ο αιώνα έως και απόλυτα αντιθετικές αντιλήψεις για το νόημα και τα όρια της υπαγωγής της ψυ­ χικής ζωής στη φυσική γνώση. Στο υλι­ στικό ρεύμα, που ταυτίζει την ψυχολογία με τη φυσιολογία του εγκεφάλου, ανατί­ θεται ο ψυχολογισμός της συνείδησης, ενώ η θετικιστική απάντηση στην έριδα εξαφανίζει, δια του A. Comte, την ψυχο­ λογία από την κατηγορία των επιστη-

μών13. Με την προβολή της διπολικότητας των φαινομένων, η ρομαντική φιλο­ σοφία της φύσης θα ωθήσει προς νέες μετατοπίσεις: στο δίπολο «φύση-πνεύμα» θα προστεθεί το δίπολο «συναίσθημα-νόηση». Οι ρομαντικοί επιχειρούν να ξεπεράσουν τον διαφωτιστικό δυϊσμό μέσω ενός βιταλιστικού «μονισμού», από όπου δεν λείπει κάθε δυαδικότητα. Στο πλαίσιο αυτό «θα ανακτήσουν τα δικαιώ­ ματα τους, το μυστήριο, η ενόραση, η επιθυμία και το συναίσθημα»Μ κι ο έλεγ­ χος που, ως τότε, ασκούσε η νόηση επί των συναισθημάτων θα τεθεί σε δεύτερη μοίρα. Αναζητώντας τα θεμέλια της φύ­ σης, ο ρομαντισμός θα ανασκάψει την ανθρώπινη ψυχή για να φτάαει στα μύχιά της, τη συναισθηματική ζωή. Γι' αυτό θα ενθουσιαστούν οι ρομαντικοί με τον μεσμεριομό που τον μεταφράζουν βάσει των δυαδικών τους προδιαγραφών: στη φυσιολογία του ανθρώπου αναγνωρίζο­ νται δυναμικά δίπολα που ανταγωνίζο­ νται και αλληλοσυμπληρούνται, όπως π.χ. εγρήγορση-ύπνος.6 6. 0 Σολωμός είναι ενήμερος για όλα αυ­ τά. Ανεξάντλητη πηγή δεδομένων το βι­ βλίο του Γιώργου Βελουδή15 που αναδιφά εξαντλητικά τις γερμανικές, κυρίως, πηγές του Σολωμού. Στο επίκεντρο, ο ρομαντικός μυστικισμός και ο μεσμερισμός με ξεχωριστό υποκεφάλαιο για το παραψυχολογικό υπόστρωμα του σολω­ μικού έργου που δεν είχαν προσέξει ώς τώρα οι μελετητές. Σημαντικότατο το εύρημά του και ορθώς επισημαίνει ότι μέσω αυτού θα διαπιστώσουμε και τις ευρύτερα ευρωπαϊκές του επιδράσεις. Μόνο που υπάρχει εδώ ενός μικρός επι­ στημολογικός αναχρονισμός. Εκείνη την εποχή δεν γίνεται λόγος για παραψυχο­ λογία και παραψυχολογικά φαινόμενα. 0 μεσμερισμός δεν ήταν η «περιληπτική» ονομασία των φαινομένων αυτών, όπως γράφει16. Ήταν μια επιστημονική θερα­

πευτική πρακτική του καιρού εκείνου που τόνι­ σε την επίδραση του ψυ­ χολογικού παράγοντα οτην υγεία και τη νόσο, διαθέτοντας ένα, σύμ­ φωνο προς τον διαφωτι­ σμό, ορθολογικό πλαί­ σιο που δεν αγνοούσε τον μυστικισμό: ο χαρισματικός θεραπευτής αντλούσε θε­ ωρία από τη φυσική -το μαγνητικό ρευ­ στό αναλογεί στη βαρύτητα ή τον ηλε­ κτρισμό- για να προκαλέσει τη θεραπευ­ τική -ιπποκρατικής έμπνευσης- «κρίση». Αναδείκνυε έτσι τη σημασία της θερα­ πευτικής σχέσης. Όπως η φρενολογία, θα διολισθήσει κι αυτή στον τσαρλατανισμό (1850-60) μέσα από το νέο ρεύμα του πνευματισμού που επακολούθησε17. Στην αρχή όμως αυτής της περιόδου, ο σκωτσέζος χειρουργός James Braid θα ονομάσει ύπνωση την «τεχνητή υπνοβα­ σία» (1843) και θα μεταφέρει τις έρευνες από το χώρο του υπερφυσικού στο επί­ πεδο της ψυχοφυσιολογίας18. Παραπλεύρως θα αναπτυχθεί και η παραψυχολο­ γία, αλλά πολύ αργότερα.

7. Η ονοματοδοσία είναι του 1889, βρί­ σκεται στο περιοδικό Sphinx του Μονά­ χου κι ανήκει στον Max Dessoir που έγρα­ φε: πρέπει να «ορίσουμε ως παραψυχικά όλα τα φαινόμενα που δεν αποτελούν μέρος της συνήθους ψυχικής λειτουρ­ γίας και ως παραψυχολογία την επιστήμη που τα μελετά». Εμπνεόμενος από τη φι­ λοσοφία της φύσης του Scheiling, ο Dessoir αρνιόταν, εντούτοις, να δώσει πλήρη πίστη σε κάθε ρομαντική και μυ­ στικιστική ερμηνεία των ειδικών κατα­ στάσεων του ψυχισμού. Γι' αυτό: α) θεω­ ρούσε τα παραψυχολογικά φαινόμενα ως προϊόντα μιας δεύτερης -κατώτερης και λειτουργούσας εκτός πραγματικότηταςσυνείδησης, β) απέρριπτε τον παθολογι­ κό τους χαρακτήρα, γ) απέκλειε τη θεο-

Ι0ΥΝΙ0Σ 2007

113

[

δ ι α β α ζ ω ] Α Φ Ι Ε Ρ Ω Μ Α

σοφία και τον πνευματισμό και δ) δεν συμπεριελάμβανε τα «εξαιρετικά φυσικά φαινόμενα», για τα οποία δημιούργησε τον όρο παραφυσικά19.

σα τους. Δεν τους δανείστηκε κι ούτε τους χρησιμοποίησε -τους ανακάλυψε»20. Έτσι φαίνεται να ανακάλυψε και όσα πε­ ρί «ψυχισμού» συνάντησε στο χώρο των ιδεών και της επιστήμης εκείνη την επο­ 8. Κλείνω με μια παρατήρηση του Στέφα­ χή. Τα ψήγματά τους ανιχνεύουμε στο νου Ροζάνη: 0 Σολωμός «δεν διάβασε έργο του. ■ τον Hegel, τον Schiller, τον Milton, τον Shakespeare. Κάποτε τους αντάμωσε στο Ο Θανάσης Καράβατος είναι καθηγητης Ψυχιατρικής του ΑΠΘ δρόμο του και βρήκε την καρδιά του μέ­

1Για παράδειγμα, η διάχυση ψυχαναλυτικών εννοιών μέσω της λογοτεχνίας και η προβολή στο αναγεννησιακό προσκήνιο των βασικών ανθρώπινων ορμών που γονιμοποίησε και την επιστήμη.

2Raymond Williams. «Λογοτεχνία και κοινωνιολογία». Πρόλογος στο Lucien Goldman, Για μια κοινωνιολογία του μυθιστορήματος. Πλέθρον, 1979, 9-39.

3Helmult Heissenbuttel. «Λογοτεχνία και επιστημονική γνώση». Δευκαλίων 1970, 3, 232-257. * Θανάσης Καράβατος. «0 Franz Joseph Gall και η φρενολογία του σε δύο ιταλικά ποιήματα του Σολωμού». Πόρφυρας, 2003,107,106-110.

5Θανάσης Καράβατος. «Και πάλι για τη φρενολογία. Αυτή τη φορά και για τον Κάλβο». Πόρφυρας 2004, 111,53-58.

6θα πρέπει να αποφευχθούν εδώ οι επιστημολογικοί συνειρμοί περί παντοδυναμίας της επιστήμης κ.λπ. που επισύρει ο όρος. 'Γιάννης Δάλλας. «Εγώ το σίδερο κι αυτή η πετροκαλαμήθρα (από τη γείωση την απογείωση ενός μοτίβου)». Νέα Εστία, 1998,144,1707,1248-1288.

3Θανάσης Καράβατος. Τα πρώτα βήματα της ψυχο­ λογίας στην Ελλάδα. Η «Ψυχολογία» του Γεωργίου Σερούϊου (1841). Οδυσσέας/Τρίαψις Λόγος Α’, 1991.

8Ερατοσθένης Καψωμένος. «ΟΚρητικός του Σολωμού. Αφηγηματικές και σημασιακές δομές». Νέα Εστία, 1998,144,1707,1248-1288 ,0Δ. Ν. Μαρωνίτης. «Οι εποχές του Κρητικού» [1974]. Στο Γ. Κεχαγιόγλου (επιμ.), Εισαγωγή στην ποίηση του Σολωμού. Επιλογή κριτικών κειμένων. Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης , 2003, 215-228. " Ερατοσθένης Γ. Καψωμένος. «Lo spirito terrestre. Η ποιητική εικόνα της φεγγαροντυμένης, η καταγωγή της και η ερμηνεία της από την κριτική» [1991], Στο Γ. Κεχαγιόγλου (επιμ.), Εισαγωγή στην ποίηση του Σολωμού. Ό.π. 411-427.

13Wilhelm Windelband & Heinz Heimsoeth. Εγχειρίδιο ιστορίας της φιλοσοφίας, ΜΙΕΤ1986, τόμος Β’ σελ.

292.

114

ΙΟΥΝΙΟΣ 2007

13Στο ίδιο, τόμος Γ’, 140-158.

14Antoine Faivre. «Η φιλοσοφία της φύσης στον γερμανικό ρομαντισμό». Ιστορία της φιλοσοφίας.

19ος αιώνας, ρομαντικοί-κοινωνιολόγοι. ΜΙΕΤ, 1982, 23-65.

18Γιώργος Βελουδής. Διονύσιος Σολωμός. Ρομαντική ποίηση και ποιητική. Οι γερμανικές πηγές. Γνώση 1989.

11Για παράδειγμα το deja-vu φαινόμενο μπορεί μεν να αναφέρεται σε παραψυχολογικά δημοσιεύματα, ανήκει όμως στη νευρολογική και ψυχιατρική σημειολογία των μνημονικών διαταραχών (παραμνησίες, σε κροταφική επιληψία, ψύχωση, διαταραχή προσωπικότητας, κ.λπ.), όντας κάποιες φορές (κόπωση, στρες κ.λπ.) φαινόμενο φυσιολογικό στο γενικό πληθυσμό που συνήθως μειώνεται με την ηλικία.

17Βλ. Θανάσης Καράβατος. «Ερμής ο Λόγιος: ένα βήμα διαλόγου για τη μετακένωση του ζωικού μαγνητισμού-μεσμερισμού». Τα Ιστορικά 1995,12, 23, 299-316.

13Nathan Μ. Kravis. «James Braid’s psychophysiology: a turning point in the history of dynamic psychiatry», American Journal of Psychiatry, 1988,145,10, 1191-1206. Όλα αυτά κατέλειπαν ένα γόνιμο πεδίο κλινικών και ψυχοπαθολογικών γνώσεων σχετικά με το πανάρχαιο πρόβλημα της υστερίας. Γνώσεων απ’ όπου, στα τέλη του 19ου αιώνα, θα αντλήσουν, αρχικά η σχολή του Nancy (Bernheim), η σχολή της Salpetriere (Charcot) και στη συνέχεια ο Freud.

18Pascal Le Malefan. Les delires spirites, le spiritisme et la metapsychique dans la nosographie psychiatrique francaise. These pour le Doctorat (3eme cycle) d’ anthropologie et ecologie humaine. Universite Paris-V, 1988, Annexe I. 38Στέφανος Ροζάνης. «Το δαιμονιακό ύψιστο» [1974] Στο Γ. Κεχαγιόγλου (επιμ.), Εισαγωγή στην ποίηση του Σολωμού. Επιλογή κριτικών κειμένων. Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, 2003, 229-243.

Μανόλης Πρατικάκης

Προ-σχέδιο πορτρέτου

Διονυσίου ΣοΠωμού ια σύγχυση συναισθημάτων και εικόνων: [μου φάνηκε! ηθική Κι όμως ένιωθα κάποια στοργή γήινη. Βα­ θιά είναι η ψυχή μου μα είναι γεμάτο από θλίψη το βάθος της ψυχής μου (μα πρώ­ τα: τόπος δοκιμασίας είναι η ζωή: το ξέ­ ρω- μα η ψυχή μου είναι βαθιά- και είναι γεμάτη από θλίψη)» θα μας εξομολογη­ θεί κάπου ο Σολωμός. Και ο Πολυλάς στα περίφημα «Προλεγόμενά» του, γράφει: «δεν εσυνήθιζε να θεατρίζει τα εθνικά του φρονήματα- αλ­ λά μες στο άγιο βήμα της ψυχής του οικοδομούσε την αληθινήν Ελλάδα, η οποία φανερώνεται εις τα μάτια του εθνικού μας ποιητή με τα θεϊκά της γνω­ ρίσματα- και αυτός την αναγνωρίζει, και μ' όλον τούτο αισθάνεται ότι δεν δύναται ακεραίαν να την αγκαλιάσει η φαντασία του, επειδή, καθώς του πολύαστρου ουρανού, όμοια και αυτής, πολλά μέρη φαίνονται και μέρη είναι κρυμμένα».

Μ

0 Σολωμός σε όλη του τη ζωή κυνήγησε ένα απρόσιτο ιδεώδες. Και αυτό πολιόρ­ κησε με απαράμιλλο πείσμα, αν και σχε­ δόν βέβαιος ότι δεν θα το υπέτασσε πο­ τέ. Αλλά αυτό ήταν η μοίρα του. Σαν τους τραγικούς πολιορκημένους του Με­ σολογγίου. «Δεν τους βαραίν' ο πόλεμος, αλλ' έγινε πνοή τους». Έτσι και το δικό του Χρέος. Έγινε πνοή του. Ποτέ δεν θέλησα να απομυθοποιήσω και να απαλλαγώ από το δέος που αισθάνο­ μαι για την ποίηση του Σολωμού και για τον ίδιο. Αληθινός μύστης. Γενάρχης. Ο αυθεντικότερος όλων. Άρθρωσε από τα σκοτάδια του λογιοτατισμού τον νεοελ­ ληνικό λόγο, με σπάνια λιτότητα και ενάργεια. Αφομοίωσε τη δημοτική μας

noinon και τον αριστουργηματικό Ερωτόκριτο του Κορνάρου με όλη τη δύναμη της ευφυΐας του και τα έκαμε κτήμα του. Αυτός ο ιταλοθρεμμένος, που όταν επέστρεψε δεν ήξερε καλά-καλά τη μητρική του γλώσσα. Κατόρ­ θωσε, όσο κανένας άλλος, την τέλεια συναίρεση λέξης και πράγματος, φυσι­ κής ροής των φαινομένων και γλωσσικής ροϊκότητας. Με σπάνια ακουστική φαντα­ σία και δύναμη μεταφοράς. Οι λέξεις του είναι ιερά κρύσταλλα όπου καθρεπτίζεται ο φυσικός και διανοητικός κόσμος, το φως και το σκοτάδι, η πραγματικότητα και το όνειρο, σε μιαν αδιάσπαστη ενότη­ τα που συνθέτει το σολωμικό σύμπαν. Την ίδια τη μοίρα του ποιητή, καθρεπτισμένη μέσα στη μοίρα της φυλής του. Στον κοινό συλλογικό αγώνα για Ελευθε­ ρία και Γλώσσα. Σε μια παλιγγενεσία ενός σκλαβωμένου λαού που βρίσκεται σε πνευματική, ηθική και γλωσσική παρακ­ μή. Προσηλωμένος ολοκληρωτικά στον μεγαλεπήβολο σκοπό του προσπαθεί να χτίσει έναν γλωσσικό Παρθενώνα. Με υλικά απέριττα- με δωρικούς στίχουςκίονες, από πεντελίσιο μάρμαρο, σμιλεμένους βασανιστικά από έναν μυστηρό, ανικανοποίητο τεχνίτη. Που μισεί τις προ­ χειρότητες και τα «παραγεμίσματα». Αυτό που θα παραδώσει πρέπει να έχει τη σφραγίδα της τελειότητας. Φτιάχνει εκα­ τό αγκωνάρια για μια θέση στο χτίρι- και στο τέλος δεν χρησιμοποιεί κανένα. Όσο ωριμάζει σαν ποιητής και αποκρυσταλ­ λώνεται το ποιητικό του όραμα τόσο γί­ νεται πιο επιφυλακτικός, πιο απρόθυμος να «ολοκληρώσει» αυτό που «συνέλαβε». Η γλώσσα, άγουρη ακόμη, τον προδίδει, αδυνατώντας να ντύσει οργανικά το με-

IOYNIOI 2007

115

[

Δ I A B A Ζ Ο ] Α Φ Ι Ε Ρ Ω Μ Α

σμα ενός τελειομανούς. Δεν είναι ένα απλό εκφραστικό καπρίτσιο. Γιατί έχει βαθιά συνείδηση ότι θεμελιώνει εξ ύπαρ­ χός μια γλωσσική υποδομή που πρέπει να αντέξει το εποικοδόμημα των επερχομένων. Ελέγχεται από δυνάμεις που υπερβαίνουν το ατομικό του εγώ. Και αι­ σθάνεται οντολογικό δέος μπροστά στις μεγάλες συλλογικές θυσίες που προσπα­ θεί να εκφράσει. Σα να αποφασίζει μαζί του ολόκληρο το έθνος. Γιατί η γλώσσα είναι η αληθινή του πατρίδα. Για τον υπο­ στατικό και αδυσώπητον αυτόν έλεγχο, ο ίδιος θα μας πει με απαράμιλλη λιτότη­ τα: «Σ' ελέγχ' η πέτρα που κρατείς, και κλει φωνή κι αυτήνη». Το δέος της γρα­ φής έχει γίνει ποιότητά του είναι του. Τη γλώσσα τη θέλει απελευθερωμένη από τα χίλια κρυφά και φανερά χαλκεύματα που συσσώρευαν οι αιώνες. Η ισχυρή του προσωπικότητα και οι μεγαλοφυείς του ποιητικές συλλήψεις μοιάζουν ασυμ­ φιλίωτες με συμβάσεις και όποιους καλ­ λιτεχνικούς συμψηφισμούς.

ποριρέιο γάλο ίου σχέδιο. Όταν ο λόγος δεν συτου Διονυσίου Σολωμού ναιρείιαι με την ιδβα ή δεν βρίσκει τη φυ­ σική του αντιστοιχία με τα πράγματα, προτιμά τη σιωπή. Το σταμάτημα των ερ­ γασιών. Για να έρθουν, ίσως, άλλοι «φρικιαστικοί εργάτες να συνεχίσουν από το σημείο που εκείνος σταμάτησε». Βασανί­ ζεται. Παλεύει απεγνωσμένα. Αλλά δεν κάνει καμία έκπτωση. Καλύτερα μισό, ανολοκλήρωτο, χρυσό θραύσμα. Αλλά ποτέ νοθευμένο. Καμιά διαπραγμάτευση με τη βολική φιλοδοξία για ένα συμβατι­ κό φινίρισμα. Καμιά αποχώρηση μπροστά στον εφιάλτη, ότι μπορεί ν' αφήσει πίσω του μισοτελειωμένα συντρίμμια. Φυσικά δεν πρόκειται για απλό τελειοθηρικό πεί­

110 ΙΟΥΝΙΟΣ 2007

Οι «Ελεύθεροι Πολιορκημένοι» είναι το κορυφαίο επίτευγμα νεοελληνικού λό­ γου που γνωρίζω (και ίσως παγκόσμιο), ακόμη και έτσι σε σχεδιάσματα, όπως μας παραδόθηκε. Τον κατηγορούν για «σπαράγματα», «χάσματα», «συντρίμμια». Αν και έχουν κάποια φιλολογική βάση, θεωρώ κάτι τέτοιες κρίσεις το λιγότερο μικρόκαρδες. Γιατί το ουσιώδες δεν βρί­ σκεται σ' αυτήν την επιφανειακή «νεκρο­ ψία». Και το πιο αποσπασματικό μόρφω­ μα του Σολωμού (κυρίως στον «Κρητικό», τους «Ελεύθερους Πολιορκημένους» και στον «Πόρφυρα») έχει τέτοια υποβλητική δύναμη που σου καίει το νου σαν πυρω­ μένο μέταλλο. Είναι σαν θραύσματα από μια μεγαλειώδη έκρηξη, σε μεγάλο βά­ θος, που παραπέμπει στα ηρακλείτεια αποσπάσματα. Τα χάσματα του Σολωμού ουρλιάζουν σαν βάραθρα. Ακούς τον αντίλαλο μιας μοναχικής πέτρας που

έπεσε, και μην άκουοες την άκρη της, στην άβυσσο. Μας τραβά μια μαγνητική δύναμη από αυτό που λείπει. Είναι σαν εσώτατες συγκοπές. Σαν οντολογικά γλωσσικά ρήγματα, που προκαλούν ίλιγ­ γο από τη φαινομενική ασυγχρονία και την ασυνέχεια. Μας διαπερνά μια «εκκέ­ νωση» καθώς ενώνει τις άκρες τους ένα υπόγειο βολταϊκό τόξο. Αυτά που μας άφησε λάμπουν σαν φλέβες χρυσού. Κι αυτά που λείπουν είναι οι δονούμενοι κίονες της απουσίας- το άκτιστο αέτωμα του ναού, που λείπει από τη θέση που εί­ χε σχεδιάσει ο ποιητής. Για να το εκφράσω διαφορετικά. Τα «κενά» του, είναι σαν τα κενά των στοιχείων, στον περίφημο πίνακα του Μεντελέγιεφ: Από αυτά που υπήρχαν κατόρθωσε να προσδιορίσει τα οθένη εκείνων που έμελλε να ανακαλυ­ φθούν. Όπως θαυμάζουμε τ' απομεινάρια ενός αρχαίου ελληνικού ναού, κατ' αντίστροφη φορά πρέπει να θαυμάζουμε τα σολωμικά έργα που δεν τέλειωσαν. Είτε τα χάλασε ο χρόνος είτε δεν έφτασε η λεκτική τελειότητα, απόμειναν μισό, που όμως ακτινοβολούν ολοκλήρωση. Μας προσκαλούν να τα προεκτείνουμε ώς τα άκρα της αισθητικής μας δεκτικό­ τητας- και προεκτείνοντάς τα την υπερ­ βαίνουν. Η ποίηση για τον Σολωμό ήταν μια διαρκής αυτοθυσία- μια διαρκής πα­ ραίτηση για έναν ανώτερο ρυθμό. Την άφησε ανολοκλήρωτη για να μην προδώσει τη μεγάλη του τέχνη. Ό,τι άλλο θα ήταν έκπτωση. Στέκεται ακέραιος και αδιαπραγμάτευτος μπροστά στη γραφή. Τόσοι και τόσοι ποιητές μάς άφησαν άρ­ τια ποιήματα. Μα τι βάρος, τι εκτόπισμα έχουν τόσα και τόσα «ολοκληρώματα». Ολοκληρώνεται ποτέ η μεγάλη ποίηση; Κάθε του θραύσμα μας καλεί να συλλάβουμε το Όλον. Να γεμίσουμε το κενό με το περιούσιο σκοτάδι και το φως του άρ­ ρητου και ανείπωτου. Ακούμε το αβυσ­ σαλέο τρέμισμα του σταματημένου λό­ γου. Τη μελωδία της σιωπής να προε­

κτείνεται, σαν μουσική παύλα, ώς το άπειρο. Ο Σολωμός είναι έτοιμος από πάντα (όχι απλώς από καιρό), μέσα από αποφάσεις προγονικές: «Αηδονολάλειε στήθος μου πριν το σπαθί σε σχίσει». Η επανά­ σταση και η γραφή είναι ένα. Η ελευθε­ ρία και η γλώσσα ένα. «Εδώθε με τους αδελφούς, εκείθε με το χάρο». Τρίτον τι δεν υπάρχει. Αυτή είναι η τραγική μοίρα, στην οποία στέκεται έναντι ή μάλλον συμμετέχει και την «ακυρώνει» με το με­ γαλειώδες έργο του. Γιατί ο Σολωμός, όπως κάθε μεγάλος δημιουργός, δεν πε­ ριγράφει τον κόσμο. Αποτελεί Κόομον. Κάθε εφιάλτης γι' αυτόν κρύβει κι ένα όραμα. Μέσα στο μικρό αλωνάκι των προσωπικών και επιμέρους παθών της σκλαβωμένης του πατρίδας, συλλαμβά­ νει το οικουμενικό, διαχρονικό όραμα, οτο οποίο οι αγωνιζόμενες ψυχές μπο­ ρούν, δυνάμει, με το αδάμαστό τους φρόνημα, να αρθρούν «την ηθική τους Παράδεισο». Οι αυοτηροί αισθητικοί κώδικες, που φτά­ νουν στην ασκητική και την αγιοσύνη, υπερισχύουν του αισθησιασμού, της συμβατικής ερωτικής - σαρκικής πραγμα­ τικότητας (και σχεδόν κάθε πρακτικής εγκοσμιότητας), η οποία μένει και αυτή ανολοκλήρωτη. Ζει τις τρομερές αντινομίες της εποχής του. Ανάμεοα στον παρόντα χρόνο των παθών και εξεγέρσεων από τη μια, και των άχρονων οραματισμών του από την άλλη, που με ακραίο συνειδησιακό φρό­ νημα οδηγούν στην «ηθική Παράδεισο». Ανάγοντας το εφήμερο σε επιμέρους τμήμα του παντοτινού, έτσι όπως όριζε η ιδεολογική και θεωρητική του σκευή, επηρεασμένη από την κυρίαρχη ιδεολο­ γία του ρομαντισμού σε συνδυασμό με τις (κυρίως) πλατωνικές αρχές. Προσωπι-

Ι0ΥΝΙ0Σ 2007

117

δ ι α β α ζ ω ] . Α Φ Ι Ε Ρ Ω Μ Α

κά δεν με απασχολεί πόσο επηρεάστηκε ιδεολογικά από τον Πλάτωνα, τον Αριστο­ τέλη, τον Σίλλερ, τον Σίλιγκ, τον Γκαίτε, τον Χέγκελ και τον Μαντζόνι. Η ιδιοσυ­ γκρασία του ήταν τόσο φλογερή και διαποτισμένη από το ιδεώδες ποιητικό του όραμα, ως ολότητας. Από μια άγρυπνη και αγγελικά δαιμονισμένη συνείδηση, που ήταν μοιραίο να κλυδωνιστεί και να μην μπορέοει να σαρκώσει εκφραστικά και να δώσει συνεκτική και ολική μορφή στο μεγαλεπήβολο ποιητικό του σχέδιο. Έτσι, φαντάζομαι, προέκυψε η αποσπα­ σματικότητα, τα σπαράγματα και τα χά­ σματα. Αλλά και έτσι ακόμα: «Τ' ονείρου μάταια πιθυμιά, κι όνειρο αυτή 'ν' η ίδια». Ουτοπία; Ναι. Αλλά και στην ίδια την ου­ τοπία δίνει εκφραστική τελειότητα. Τον κατηγορούν για ιδεολογισμό, χεγκελιανιομό, για έλλειψη απλής φυσικής αν­ θρώπινης εμπειρίας. Απαντά: «Μάγεμα η φύση κι όνειρο στην εμορφιά και χάρη. / Η μαύρη πέτρα σου χρυοή και το ξερό χορτάρι / ...Μούπε με θείο χαμόγελο βρεμένο μ' ένα δάκρυ. / Κόψ' το νερό στη Μάνα του, μπάσ' το στο περιβόλι / Στο περιβόλι της ψυχής το μοσχοανεθρεμμένο»... «Έστησ' ο έρωτας χορό με τον ξαν­ θόν Απρίλη / κι η φύση ηύρε την καλή και τη γλυκιά της ώρα / ... Και μες στης λί­ μνης το νερό όπου 'φτάσε με άσπονδο / έπαιξε με τον ίσκιο της γαλάζια πεταλού­ δα / που 'χε ευωδίσει τ' ύπνους τους μέ­ σα στον άγριο κρίνο / το σκουληκάκι βρί­ σκεται σ' ώρα γλυκιά κι εκείνο». Και λίγο πριν το θάνατο (στον «Πόρφυρα»), η υπαρξιακή λάμψη: «Άστραψε φως και γνώριοε ο νιος τον εαυτό του». Έχετε ξα­ ναδιαβάσει λιτότερους, φυσικότερους, ερωτικότερους στίχους; Ό,τι άγγιξε αυ­ τός ο ανυπέρβλητος δημιουργός (κατά τη γνώμη μου ένας από τους μεγαλύτερους παγκοσμίως) πήρε τη σφραγίδα της μεγά­ λης τέχνης του.

0 Πολυλάς στα «Προλεγόμενα» μας πλη­

118

ΙΟΥΝΙΟΣ 2007

ροφορεί ότι όταν αρχίζει το Γ' Σχεδίασμα των «Ελεύθερων Πολιορκημένων» «ασά­ λευτο εσώζετο εις την ψυχή του το θάρ­ ρος, άσβεστος ο ενθουσιασμός, βαθείς παρά ποτέ η προς την Τέχνην ευλάβεια, εις την οποία εθυσίασε την πρόσκαιρη φήμη, προσηλωμένος εις τον υψηλόν τύπον, τον οποίον είχε εύρει η ποιητική του δύναμη φτασμένη εις την ακμήν της». Αλλά λίγο αργότερα άρχισαν τα προβλήματα της υγείας του, τα οποία όμως δεν επηρέασαν την πνευματική του διαύγεια. Αλλά τα τελευταία δύο χρόνια της ζωής του «εθάμπωνε κάποτε, η λαμπρότητα του νοός του. Συχνά αισθάνετο ένα γενικό δείλιαομα, και για να παύσει, ώστε να χαρεί πάλι, και προ­ σωρινά, τη συνηθισμένη του ακατάπαυστη ζωηρότητα της πνευματικής ενέρ­ γειας, επρόστρεχε εις τα δυνατά ποτά» (λέγεται ότι έπινε ένα μπουκάλι κολώνια την ημέρα, εκτός των άλλων)... «πολλές φορές, εις τη μέση της θαυμαστής ομιλί­ ας του, εφαίνετο ότι τον πλάκωνε ένας φοβερός στοχασμός... και συχνά έλεγε στους φίλους του "γλήγορα θα σας αφήσω"». Εξακολούθησε να βγαίνει έξω κα­ θημερινά και να δέχεται κόσμο, μέχρι τον Νοέμβριο του 1856, «οπότε προσβλήθη­ κε από νέα "εγκεφαλική συμφόρησιν" και από τότε δεν θέλησε να εκτεθεί πλέον εις τον ανοιχτόν αέρα». Για δύο περίπου μήνες πέρασε ήσυχα, «μελετώντας και αναναστρεφόμενος με ολίγους των φί­ λων του». Αλλά γρήγορα κατελήφθηκε από «νυχτερινή αναξία και δύσπνοια... η δυνατή του κράσις έδωσε εις τους για­ τρούς μια πρόσκαιρη ελπίδα». Αλλά φαί­ νεται νέο εγκεφαλικό τον έριξε «εις μιαν γενικήν απονάρκωσιν, από την οποία έβγαινε κάποτε με όλη τη σωματική και πνευματική του δύναμη, έως ότου ετελείωσε ανώδυνα την ημέρα 21 Φεβρ.

1857. Όλα στην Κέρκυρα εσίγησαν. Ομό­ φωνα η Επτανησιακή Βουλή διέκοψε τη συνεδρίαση κηρύττοντας δημόσιον πέν-

/ΑΜΦΙΣΒΗΤΩ/ θος... Και της Ευαγγελικής ζωής του, η οποία ημπορούσε να ονομαστεί μία μυ­ στική ακατάπαυστη πηγή αγαθοσύνης, καθαρή αντανάκλαση εστάθηκε ο εντα­ φιασμός του», τον οποίον αναφέρει «πάνδημον». 0 κόσμος «επροσκυνούσε το μεγαλείον του νοός και της αρετής». Τα οικογενειακά του προβλήματα, ο πρό­ ωρος θάνατος του πατέρα του, το ξαναπάντρεμα της μάνας του, οι πολύχρονες δίκες με τον ετεροθαλή αδελφό του, η σύγκρουση με τη μητέρα του (κύριες αιτίες του εκπατρισμού του στην Κέρκυ­ ρα), η μακρόχρονη απουσία του στην Ιταλία για σπουδές, σίγουρα τον επηρέα­ σαν και τον πίκραναν. Αλλά δεν πιστεύω πως στάθηκαν προσδιοριστικοί παράγο­ ντες στη διαμόρφωση της ποιητικής και ανθρώπινης προσωπικότητάς του. Το «πάντ' ανοιχτά πάντ' άγρυπνα τα μάτια της ψυχής του» στα γύρω του κοσμοϊστορικά γεγονότα ήταν εκείνα που έπαι­ ξαν τον κυρίαρχο ρόλο. Ήταν γεννημέ­ νος ποιητής και προικισμένος με τελειοθηρικό πάθος, πειθαρχία, αυτοέλεγχο, μεγαλοφυή αυστηρότητα και συλλήψεις μεγάλου στοχαστικού βάθους. Ταυτίστη­ κε σαν προσωπικότητα απόλυτα με το έργο του, βιώνοντας τις ωδίνες και το βάρος αυτού του έργου που του έγινε μοίρα, γεμάτη μεγαλείο αλλά και θλίψη, αστραπές, αλλά και άβατους δρόμους. Το φως που του έμεινε ήταν η μοναξιά του. Ένας μεγάλος Έλληνας που μας άφησε ένα έργο μοναδικής καθαρότη­ τας, εκφραστικής οικονομίας, αυθεντικό­ τητας και τόλμης, κληρονομιά στις μέχρι τώρα και τις επερχόμενες γενιές. Κανείς και εν ονόματι οιασδήποτε νεωτερικότητας δεν μπορεί, στην ουσία, να αμφισβη­ τήσει και να βεβηλώσει το πράγματι ιερό. Αν ο Παπαφλέσσας, ο Μάρκος Μπότσαρης, ο Αθ. Διάκος κ.λπ. μας απελευθέρω­ σαν από την τούρκικη σκλαβιά, ο Διονύ­ σιος Σολωμός μας απελευθέρωσε από

τη σκλαβιά της ευκολί­ ας, της πνευματικής πε­ νίας και γενικότερης πα­ ρακμής. Ξανάδωσε στο λόγο το αρχαίο του λιτό και βαθυστόχαστο κύ­ ρος, κομίζοντας ένα νέο φρόνημα. Έδωσε λάμψη σε απλές «ασήμαντες» λέξεις (έκαμε το χορτάρι χρυσό). Μορφοποίησε τον ξεχασμένον και αδιαμορφοποίητο γλωσσικό μας πλούτο. Ξανάδωσε το μέτρο και το ειδικό βάρος των πραγμάτων. Χάρισε γλώσσα σε στομωμένα και άφωνα αισθή­ ματα. Προτείνω να διαβάζουμε τα μεγά­ λα αποσπασματικά του ποιήματα σαν έναν χάρτη «τ' ουρανού που μέρη τόσα φαίνονται και μέρη είναι κρυμμένα». Θέλω να τελειώσω με λίγους στίχους μου για τον Σολωμό, από το «Αφημένα ήσυχα στη χλόη». «...Οι αγγέλοι όταν πονούνε με το στόμα σου μιλούνε... Κι που 'μένει σιωπηλός συνεχίζει ο ουρανός· Σαν οι ήρωες σαστίζουν και μες στ' όνειρο ψηφίζουν· κάνει μια έξοδο κι' αυτός από της λαλιάς το φράγμα προχωράει μοναχός με το αθάνατό τού τάγμα στο δικό του Μεσολόγγι· του γελούν αητοί και φθόγγοι... Τέτοιο ανάστημα δεν είδα μοναχός του μια πατρίδα. Συντριμμένος στα χαλίκια προχωράει, για την αιωνιότητα που μόλις τον χωράει. Μεγάλη Παρασκευή, 6 Απριλίου 2007 Ο Μανόλης Πρατικάκης είναι ποιητής, ψυχίατρος και Διδάκτωρ του Πανεπιστημίου Αθηνών

ΙΟΥΝΙΟΙ 2007

119

[

δ ι α β α ζ ω ] Α Φ Ι Ε Ρ Ω Μ Α

Νόσος Μαρτίνος

«Μακράν

ίο υ κόομου» ο αυχόγραφο κείμενο του Νικολάου Μαντζάρου όπου περιγράφει χαρα­ κτηριστικά της προσωπικότητας του αγαπημένου του φίλου Διονυσίου Σολω­ μού υπογράφεται με ημερομηνία 31 Δε­ κεμβρίου 1848. 0 ποιητής τότε ήταν πε­ νήντα ετών και διακρινόταν για τη σωμα­ τική του αρτιότητα και τη διάπλασή του. «Έχει τέλεια οωματική διάπλαση» αρχίζει το κείμενό του ο Μάντζαρος. Το κείμενο είναι στα ιταλικά, το πρωτότυ­ πο βρίσκεται στη Ζάκυνθο. 0 Γ. Θ. Ζώρας, από φωτοτυπία έκανε τη μετάφραση στα ελληνικά (καθαρεύουσα) και παρέδωσε το κείμενο στο Ντ. Κονόμο για να δημο­

Τ

Οπατέρας του ποιητή, Νικόλαος Σολωμός

120

ΙΟΥΝΙΟΣ 2007

σιευτεί στα Επτανησιακά Φύλλα τον Δε­ κέμβρη του 1957 για την εκατονταετηρί­ δα του ποιητή. Η μετάφραση είναι πιστή στο κείμενο, αρκετά οαφής και ικανοποιητικά ακριβολόγος. Στο παρόν έχω μεταφέρει στη δη­ μοτική τα αποσπάσματα που χρησιμο­ ποιώ. Η ημερομηνία 31-12-1848 προκαλεί ερωτηματικά. Παραμονή του νέου έτους. Δώρο προς τον ποιητή; Έλαβε γνώση ποτέ ο Σολωμός του κειμένου; Προσωπι­ κά δεν γνωρίζω. Ο Μάντζαρος κρίνει την οργάνωση της ποιητικής δημιουργίας του Σολωμού μέ­ σα από τρία πράγμα­ τα: το «αντικείμενο» (προφανώς εννοεί το σημειωτικό μήνυμα ως αρχή της έμπνευ­ σης), την «ιδέα», δη­ λαδή την απαρτίωση του μηνύματος σε ιδεακή κατασκευή, και τον «λόγο», τη λε­ ξική έκφραση. Ποια όμως λέξη; Αυτή που «σαν κομμάτι ουσια­ στικό [είναι! ικανό να προκαλέσει ζωηρή εντύπωση στο μυαλό και την ακοή». Έτσι περιγράφει ο Μάντζαρος τη μετασκευαστική ικανότη­ τα του ποιητή: να κά­ νει λόγο το απερί­ γραπτο, να υποστασιοποιεί σε λέξη το συμβάν και το συναι­ σθηματικό του αιτια-

/ΕΡΜΗΝΕΥΩ/ τό. Γι' αυτό και συμπληρώνει: «όταν δη­ μιουργεί εφευρίσκει...», βρίσκει δηλαδή νέα πράγματα και πρωτότυπα, «...και δεν μιμείται». Αυτό δεν γίνεται εύκολα και χωρίς ανωνία «διότι όσο γίνεται περισσότερο πρω­ τότυπος στη δημιουργία του τόσο περισ­ σότερο αργεί να το αντιληφθεί, διότι δια­ τηρείται ζωηρότερη εις το πνεύμα του η εντύπωση της ιδέας, από την οποία δεν μπορεί να ξεφύγει, παρά μόνο όταν εκεί­ νη αρχίζει να εξασθενεί». Ποια είναι η οδός αυτής της ιδιαίτερης ι­ κανότητας του ποιητή να προκαλεί εντύ­ πωση; Για το «νου» γίνεται κατανοητό· α­ φορά το ιδεακό περιεχόμενο. Για την α­ κοή; Εδώ δίνεται από τον Μάντζαρο η μεγάλη ερμηνεία. Αφορά τη μουσικότητα του Σολωμού, όπως εκφράζεται στη 10η παράγραφο του κειμένου, που είναι εξαι­ ρετικού ενδιαφέροντος γύρω από την άποψη του συνθέτη για τον ποιητή στο κατασκευαστικό, αν μου επιτρέπεται η έκφραση, μέρος. «Ενώ μου απάγγελλε αποσπάσματα ενός νέου ανομοιοκατά­ ληκτου εθνικού ποιήματος (...) μου έκανε (...) εντύπωση αυτή η μετρική, πρωτά­ κουστη στ' αυτιά για τις ηχητικές αρμο­ νίες (...) με τις οποίες ο ποιητής μας ρυθμοποιείτους τόνους του στίχου, πετυχαί­ νει την πραγματική και κατάλληλη ηχητι­ κή μορφή στη σκέψη ή κάποιες φορές με την οργάνωση νέων πολυσύλλαβων ποδών μιας και μόνης ηχητικότητας, που και πρωτότυπη είναι και ωραιότατη». Αυτό που γενικά εντυπωσιάζει στο κείμε­ νο δεν είναι μόνο τα αναφερόμενα στο Σολωμό από τον Μάντζαρο αλλά και η οξυδέρκεια που διακρίνει τον συνθέτη και η δεινότητα της περιγραφής του. Δεν εντυπωσιάζει μόνο η ικανότητά του να συλλαμβάνει λεπτές αποχρώσεις της προσωπικότητας του ποιητή αλλά και εμβαθύνοντας να δίνει ψυχολογικές ερμηνείες του τύπου των υποσυνείδη­ των ή ασυνείδητων εγγραφών ερμηνεί­

ες που πολύ αργότερα συναρμόσθηκαν σε θε­ ωρία. Εν προκειμένω αναφέρομαι στην ψυχο­ δυναμική - ψυχαναλυτι­ κή θεωρία. Στο παρελθόν έχουν υπάρξει περιγραφές και διατυπώσεις απόψεων γύρω από τη συ­ γκρουσιακό προσωπικότητα του Σολω­ μού. Αυτό που θέλω εξαρχής να σημειώ­ σω είναι πως, στο παρόν άρθρο, ενδια­ φέρει ο τρόπος που είδε και περιγράφει ο Νικόλαος Μάντζαρος τον Διονύσιο Σο­ λωμό. Αυτό γίνεται και για την οικονομία του χρόνου και του χώρου, αλλά και για τη δυνατότητα, μέσα από το κείμενο του Μαντζάρου, της ανάδειξης κατά το δυνα­ τόν και των δύο ανδρών. Στην περιγραφή της προσωπικότητας του Σολωμού γίνεται από τον Μάντζαρο χρήση του όρου της έννοιας «μεταφυσι­ κή» σε περιοχή ή χώρο που δεν αφορά την οντολογική ή υπερβατική τοποθέτη­ ση του ποιητή, για την οποία ο συνθέτης κάνει αναφορά σε άλλα σημεία της περι­ γραφής του. Να γίνω σαφέστερος· γρά­ φει εν προκειμένω: «Μεταξύ των μετα­ φυσικών τάσεων της φαντασίας του υπάρχει μία που μπορεί να καταντήσει σ' αυτόν νοσηρή, δηλαδή να επηρεάζεται από οποιαδήποτε φυσική ασθένεια, την οποία μάλιστα θα έφθανε μέχρι του ση­ μείου να την περάσει με επιμονή σαν πραγματική στον εαυτό του». Προφανώς εδώ περιγράφει ο Μάντζαρος μία υπο­ χονδριακή τάση του Σολωμού σχετικά με τα νοσήματα του σώματος και την επιρ­ ρέπειά του να αυθυποβάλλεται πως πά­ σχει ή κινδυνεύει να πάσχει από κάτι που δεν έχει. Όμως κάνει εντύπωση η χρήση του όρου «μεταφυσική» για να περιγρά­ φει ο Μάντζαρος ένα χαρακτηριστικό νοητικής λειτουργίας όπως η φαντασία. Απεκδυόμενος ο όρος από κάθε φιλοσο­ φικό - υπερβατικό περιεχόμενο, εντυπω-

Ι0ΥΝΙ0Σ 2007

121

Δ Ι Α Β Α Ζ Ω ] ■Α Φ Ι Ε Ρ Ω Μ Α

σιάζει γιατί καλείται να περιγράφει εδώ το μη δυνάμενο να συλληφθεί στη σωματοψυχική πραγματικότητα. Στη σύγχρονη βιολογία του εγκεφάλου θα λέγαμε πως το φυσικό είναι το βιολο­ γικό λειτουργικό εύρημα, ενώ το κατά Μάντζαρον «μεταφυσικό» είναι το υφι­ στάμενο πέραν του φυσικού. Στη σύγ­ χρονη άποψη βλέπε: το μη εισέτι βιολο­ γικά ερμηνευμένο. Ανάλογα χρησιμοποιείται όρος από τον Μάντζαρο στην αρχή του κειμένου όπου, αναφερόμενος φυσικά στον Σολωμό, τον περιγράφει να διαθέτει «οξύτατη μετα­ φυσική δύναμη κρίσης και φαντασίας (...) εισχωρώντας στην ουσία και συλλαμβάνοντας [κάθε αντικείμενο] χωρίς στην πραγματικότητα να το επιδιώκει· τούτο εισχωρεί σ' αυτόν φυσιολογικά με τη μορφή συνολικής ιδέας». Εδώ ο Μάντζαρος περιγράφει τη δυνατότητα σύλλη­ ψης και επεξεργασίας των μηνυμάτων που δέχεται ο ποιητής, μέοα από συνει­ δητές διαδικασίες («κάθε αντικείμενο στο οποίο προσηλώνεται») αλλά περιγράφει και τη μη συνειδητή, αυτόματη θα έλεγα, επεξεργασία αυτών των μηνυμάτων του αντικειμενικού κόσμου, τα οποία «αναλύ­ ει και ανασυνθέτει την ίδια στιγμή, συλλαμβάνοντας την ουσία, χωρίς στην πραγματικότητα να το επιδιώκει». Γίνεται κατανοητή η σημασία της φράσης «χωρίς στην πραγματικότητα να το επιδιώκει».

0 όρος αυτός δεν χρησιμοποιείται εκ νέ­ ου στην περιγραφή των όντως μεταφυ­ σικών - θρησκευτικών αγωνιών ή βεβαιο­ τήτων του ποιητή, πάντοτε κατά τον Μά­ ντζαρο. «Είναι έτοιμος» γράφει για το Σο­ λωμό «οποτεδήποτε, να δεχτεί τον θά­ νατο του σώματος σαν ζωή του πνεύμα­ τος, διαισθανόμενος τον ωραίο κόσμο που τον περιμένει και προς τον οποίο στρέφει συχνότατα μυστικά τη σκέψη και την αγάπη· διότι οι βαθύτερες ενοράσεις του, χαρακτηριστικές της φύσης του πνεύματός του, τείνουν οτην αιωνιότητα

122

ΙΟΥΝΙΟΣ 2007

και το άπειρο». Ταιριάζουν εδώ οι σκέψεις του I. Ν. Θεοδωρακόπουλου: «0 θάνατος έχει εδώ τώρα διπλή σημασία. (...) Τώρα είναι τ έ­ λος και αρχή μαζί, τέλος της απλώς φυ­ σικής και αρχή της πνευματικής ζωής. (...) Η ανώτερη πνευματική ζωή και υπό­ σταση έχει το γνώρισμα της ανεπανάλη­ πτης μοναδικότητας. (...) Έτσι η αντινο­ μία ζωής και θανάτου προβάλλει τη συ­ νείδηση της πνευματικής προσωπικής αθανασίας»1. Νομίζω πως αυτό επισημαί­ νει ο Μάντζαρος οτην κρίση του για τη στάοη του Σολωμού απέναντι στο θάνα­ το. Αυτό επισημαίνει και η Ευτυχία Καλλιτεράκη στο ψυχαναλυτικό της πόνημα για τον Σολωμό: «Ο έρωτας του θανάτου είναι ο έρωτας της αθανασίας. Αυτός εί­ ναι ο μοναδικός έρωτας του Σολωμού. Το ψυχικό πάθος που ενυπάρχει σ' όλη την ποίησή του προδίδει την εσωτερική του αγωνία»2. Και παρακάτω, πάλι ο Μάντζαρος: «(...) βιώνει έντονα τη θρησκεία, επειδή τρέ­ φει την ψυχή του με τρεις έρωτες: του Θεού, του πλησίον και κάθε χριστιανικής αρετής». Ακόμη ο συνθέτης χρησιμοποιεί τη φράση «κατά τρόπον μυστικιστικό» και «με το πνεύμα κρυφά στραμμένο προς τον Θεό». Νομίζω πως αυτά προέκυψαν στον Μά­ ντζαρο όχι μόνο από την παρατήρηση του Σολωμού αλλά προφανέστατα και από συζητήσεις που είχαν οι δύο φίλοι γύρω από τη θρησκεία γενικότερα. Θεωρώ πως ο συνθέτης δεν θα χρησιμο­ ποιούσε τους όρους «μυστικισμός», «βα­ θύτερες ενοράσεις», «πνεύμα στραμμένο κρυφά προς τον Θεό» εάν δεν είχε μιλή­ σει γι' αυτά με το Σολωμό. Στεκόμαστε βέβαια στο «βιώνει έντονα τη θρησκεία» και στο «κάθε χριστιανική αρετή», ήταν όμως αρκετή στο Σολωμό, με το ανήσυ­ χο και συγκρουσιακό πνεύμα, η αποδοχή της δεδομένης θρησκείας, έστω και κατά την εγελιανή άποψη, πως τελικά η θρη-

σκεία μπορεί να υφίσταται μόνον ως εξ αποκαλύψεων-, θεωρώ πως ο Σολωμός διέθετε τη βαθιά αγωνία της σύλληψης του «θείου», όπως αυτή διαφαίνεται από τις αναφορές του συνθέτη για προσωπικές ενορατικές και μυστικιστικές προσεγγίσεις, που άλλω­ στε δεν είναι κρυφές στο έργο του. Η κρίση του Μαντζάρου «γεννημένος να ζει μακριά από τον κόσμο και σχεδόν με τον εαυτό του», σε συνδυασμό με «το πνεύμα στραμμένο κρυφά προς τον θεό», φέρνει αυτόματα στο νου μου την εκπληκτική προσευχή του Συμεών του Νέου θεολόγου «(...) ελθέ ο μόνος προς μόνον, ότι μόνος ειμί, καθάπερ ορός!». «Γεννημένος να ζει μακριά από τον κό­ σμο και σχεδόν με τον εαυτό του»! Εδώ βρίσκεται η μεγάλη κατάθεση! Όπως ανέφερα, ο Μάντζαρος διαθέτει οξυδέρ­ κεια και διεισδυτικότητα στις περιγραφές του και στις ερμηνείες του. Το «γεννημέ­ νος» παραπέμπει στην άποψη πως το χαρτί της γέννησής μας δεν είναι τόσο άγραφο, αλλά περιέχει την κληρονομιά ενός μέρους της χαρακτηριολογικής μας συγκρότησης. Ένα άλλο κομμάτι οικοδομείται μέσα από τις διαδικασίες της μά­ θησης στις οποίες περιέχονται συναι­ σθηματικές και λειτουργικές πρακτικές εμπειρίες.

0 Μάντζαρος όμως υπερβαίνει το «γεν­ νημένος» και προχωρεί ερμηνευτικά στο πώς ο Σολωμός είχε διαμορφώσει τον χαρακτήρα του έτσι ώστε «ζώντας όσο είναι δυνατόν περισσότερο μόνος, κα­ τορθώνει να διατηρεί άθικτο το ένστικτό του, του οποίου κύρια χαρακτηριστικά εί­ ναι η αγνότητα, η ταπεινοφροσύνη, η ηρεμία, η αγαθοεργία, η μεγαλοψυχία, η δικαιοσύνη και κάποια αθωότητα, κατάλ­ ληλη περισσότερο από κάθε άλλο πράγ­ μα να του εξασφαλίσει τη γαλήνη». Άρα το «μακριά από τον κόσμο», πέραν μιας φυσικής τάσης προς τη μοναχικότη­ τα, με την επιθυμία αναδίπλωσης κά­

ποιες φορές προς εαυ­ τόν, ερμηνεύεται από τον Μάντζαρο και σαν αμυντικός μηχανισμός του Σολωμού, ώστε να αποφεύγει να πληγωθεί, να ματαιωθεί στα πι­ στεύω του, αλλά και να μην αναλώσει την αξιοπρέπειά του μες στην πολλή συνάφεια του κόσμου, μες τες πολλές κινήσεις κι ομιλίες, κατά τη θαυμάσια ρήση του Καβάφη. Ήταν αυτή η μοναχικότητα επώδυνη; Γι­ νόταν μοναξιά; Υποστασιοποιούσε τον τραγικό στίχο του «Πόρφυρα»: απομεινάρι θαυμαστό ερμιάς και μεγαλείου; Σί­ γουρα δεν ήταν μόνο μια αμυντική στάση ζωής, αλλά και ένα βαθύτερο κι οδυνη­ ρό, φαταλιστικό στη βίωσή του, συναί­ σθημα. Το περιγράφει ο ποιητής σε γράμμα στον αδελφό του Δημήτρη το 1837: «Εγώ τη μοναξιά, όπου ζω τώρα και κάμποσο χρόνια, δε θα την αφήσω παρά μονάχα όταν αφήσω τη ζωή». Αλλά και ενωρίτερα, ήδη από το 1831, είχε γράψει στον Μαρκορά: «Δεν υπάρχει αμ­ φιβολία, δε ζει κανείς καλά παρά μό­ νος»4. Η κύρια εικόνα από την οποία μπορούμε να εισπράξουμε στοιχεία και κατ' επέκτα­ ση να αποπειραθούμε μία χαρακτηρολογική προσέγγιση του ποιητή (κατά τον Μάντζαρο πάντα) είναι αυτή της περι­ γραφής των συναισθηματικών εκφρά­ σεων και των συμπεριφορών που απορ­ ρέουν από αυτές. Με βάση τις περιγραφές του Μαντζάρου μπορούμε να αναγνωρίσουμε τα εξής στοιχεία της συναισθηματικής λειτουρ­ γίας του ποιητή: 1. Συναισθηματική διαθεσιμότητα: «Είναι ικανός να επηρεάζει τον άνθρωπο προσελκύοντας τελείως προς αυτόν [τον Σο­ λωμό] τον ψυχικό κόσμο του άλλου, κι­ νώντας έντονα τη συμπάθειά του και προκαλώντας εντύπωση, όσον του εηι-

Ι0ΥΝΙ0Σ 2007

123

[

δ ι α β α ζ ω ] Α Φ Ι Ε Ρ Ω Μ Α

1 2 4 ΙΟΥΝΙΟΣ 2007

τρέπουν οι δυνάμεις του».

2. Συναισθηματική διακίνηση και ενσυναίσθηση: «Αγαπάει τους φίλους του με όλη του την καρδιά και νιώθει τα καλά και τα κακά τους σα να 'ταν δικά του· γι' αυτό και κάποιες φορές δοκιμάζει εξαιρετικά ισχυρές συγκινήσεις» ή αλλού: «αν σε κά­ ποιο πρόσωπο που δεν συμπαθεί τύχει κάποιο ατύχημα αρχίζει να το συμπαθεί».

3. Συναισθηματική αστάθεια, σαν αμφι­ θυμία και η παράγωγός της αμφιβουλησία:«(...) ώστε κάποιες φορές να μη γνω­ ρίζει τι επιθυμεί. Συχνά είναι ανακόλου­ θος στις επιθυμίες του, απέναντι στις οποίες αισθάνεται ταυτοχρόνως άλλες λανθάνουσες που βρίσκονται σε αντίθε­ ση προς τις πρώτες. Πολλές φορές επι­ θυμεί κάποιο φίλο και αισθάνεται μεγάλη ευχαρίστηση να τον συναντήσει. Μετά όμως από λίγο μία ιδέα, που τον κυριεύ­ ει ολόκληρο, τον κάνει να επιθυμεί τη μοναξιά».

4. Συναισθηματική παρορμητικότητα, η διαχείρισή της και η ενοχή: «Είναι επίσης δυνατό να του ξυπνήσουν θυμοί. Και στον αναβρασμό τους θα μπορούσε να παρεκτραπεί στις πλέον βίαιες υπερβο­ λές, όταν όμως συναισθάνεται τη συμπε­ ριφορά του, είναι έτοιμος να μετανοήσει και να αυτοτιμωρηθεί αυστηρότατα». Αυτά όλα μοιάζουν με αυτό που θα λέ­ γαμε ουναισθηματική διαταραχή της προσωπικότητας, όπου είναι δυνατόν να επικρατεί η καταθλιπτική ή η ευφορική διάθεση ή αυτά να εναλλάσσονται και να εμφανίζονται οτο πεδίο των συμπεριφο­ ρών με την εικόνα της συναισθηματικής αστάθειας, χωρίς αυτό να οδηγεί υπο­ χρεωτικά στην απώλεια του ελέγχου των

παρορμήσεων. Οφείλουμε πάντως να αισθανόμαστε πο­ λύ μακριά από όλα αυτά, πολύ μικροί στην απόσταση του χρόνου, του χώρου, των συνθηκών και των προσώπων, ώστε να κάνουμε απόπειρες εξαγωγής κρίσε­ ων και συμπερασμάτων. Από την άλλη, ίσως δεν γίνεται διαφορετικά. Κάθε επό­ μενη γενιά τρέφεται ανακαλύπτοντας, διαφυλάσσοντας και αναδημιουργώντας τις μνήμες που έχουν καταχωρίσει σαν γεγονότα οι κρίσεις αυτών που έζησαν τη συγκεκριμένη εποχή. Οι ψυχολογικές αναλύσεις προσώπων σημαντικών του παρελθόντος είναι κατά κανόνα ατυχείς, γιατί λείπει η αμεσότητα της επικοινω­ νίας. Ο κίνδυνος του λάθους είναι υπολο­ γίσιμος και πρέπει να λαμβάνεται υπ' όψιν, ώστε η άποψη να μην παίρνει το χαρακτήρα θέσφατου. Καλύτερος επίλογος από αυτόν του ίδιου του Μάντζαρου στο κείμενό του δεν θα μπορούσε να υπάρξει: «Ό,τι ει­ πώθηκε για το φίλο είναι ό,τι μπόρεσε να διαπιστώσει μέχρι τώρα εκείνος, ο οποίος περισσότερο από κάθε άλλο πέ­ ρασε μαζί του ένα μέρος της ζωής του. Κανείς όμως δε θα μπορούσε να διανοηθεί να διεισδύσει σε βάθος στην ύπαρξη εκείνου. Ούτε ο ίδιος να κατορθώσει πο­ τέ να φθάσει να γνωρίσει τελείως τον εαυτό του, επειδή πάνω στις πνευματι­ κές του ικανότητες αναπτύσσει διαρκώς νέες δυνάμεις και ανανεώνεται πάντα ακόμα και για τον ίδιο τον εαυτό του. 31 Δεκεμβρίου 1848»·.

1Μελέτη Θανάτου. 2ο Διεθνές Συμπόσιο Φιλοσοφίας. Εστία, 2002 3Ευτυχία Καλλιτεράκη, Διονύσιος Σολωμός. Μία ψυχα­ ναλυτική προσέγγιση, εκδόσεις Γαβριηλίδης, 2005

3Michael Foessel, La religion. Hegel, GF Flammarion, 2000 * Δ. Σολωμού Άπαντα, Λίνου Πολίτη, 3ος τόμος, Αλληλογραφία, Ίκαρος, 1991.

Ο Νόσος Μαρτίνος είναι ψυχίατρος - συγγραφέας

Περικλής Παγκρατης

Το όνειρο, το όραμα

και ίο περί δικαίου αίοθπμα ετά την εξωτερίκευση του ασυνείδητου πόθου στο λυρικό «Όνειρο», της πρώιμης (περί το 1822) δημιουργίας του, ο Διονύσιος Σο­ λωμός θα απευθυνθεί οτην περί δικαίου συνείδηση των συμπολιτών του με το σατιρικό «Όνειρο» του 1826. Ο όρος «πε­ ρί δικαίου συνείδηση» αναφέρεται στη διαμορφούμενη πεποίθηση της κοινω­ νίας περί δικαίου ή αδίκου, ενώ με τον όρο «περί δικαίου αίσθημα» νοείται η έκφραση της ατομικής αντίληψης περί ίδιου δικαίου. Είναι άξιο παρατήρησης ότι ο Σολωμός στη νεότητά του κινείται σχεδόν απο­ κλειστικά από έντονο κοινωνικό ενδιαφέ­ ρον, από το οποίο δεν πρόκειται έως το τέλος της ζωής του ν' αποκοπεί, αλλά στην ωριμότητά του εκφράζει και το «ίδιο» περί δικαίου αίοθημα ιδίως στη σα■τιρική «Τρίχα» (1833-1834), ως απόρροια της έντονης θυμικής κατάστασης που του έχει προκαλέσει η εξελισσόμενη οι­ κογενειακή δίκη. Και στη μία και στην άλ­ λη περίπτωση καταφεύγει στο «αφηγη­ ματικό τέχνασμα» του ονείρου ή του οράματος. Κατά την εύστοχη έκφραση του Ιακώβου Πολυλά, ο Διονύσιος Σολωμός με δύο συνθέσεις του 1826 θέλησε να λειτουρ­ γήσει ως «ηθικός διορθωτής εις την κοι­ νωνία». Πρόκειται για τη «Φαρμακωμένη» και για το σατιρικό «Όνειρο». Στην περί­ πτωση της «Φαρμακωμένης» η επιδιωκόμενη αποκατάσταση της τιμής μιας συκοφαντημένης νέας, που έθεσε εκούσια τέρμα στη ζωή της ύστερα από ερωτική απογοήτευοη, είναι ευθεία: ένα παράπο­ νο προς την κοινωνία, την οποίαν ο ποιη­ τής καλεί -και το καταφέρνει- να αναλογιστεί πόσο αδίκησε και κατά σύστημα

ΜΙ

αδικεί ανυπεράσπιστα μέλη της. Πλέον σύνθε­ το εμφανίζεται το ζήτη­ μα μιας άλλης κοινωνικής αδικίας, που συντελείται μέσω της τοκογλυφίας. Γιατί πρόκειται για πράξεις που έχουν τυπική νομιμοφάνεια, πλην οι υπέρογκες απαι­ τήσεις οδηγούν σε καταπίεση των ασθε­ νέστερων οικονομικά τάξεων. 0 θάνατος του στυγνού τοκογλύφου Ιωάννη Μαρτινέγκου παρέχει στον ποιητή την έμπνευ­ ση του σατιρικού «Ονείρου». Αναπλάθοντας την κηδεία του Μαρτινέγκου χρησι­ μοποιεί το όνειρο για τρεις λόγους: πρώ­ τον, ως υποτιθέμενη αφορμή για την ανάπλαση της κηδείας της προηγούμε­ νης ημέρας- δεύτερον, για να τονίσει πό­ σο βαθιά στην ψυχή του έχει εγγράφει το αίσθημα της αδικίας, ώστε να εμφανίζε­ ται και στο όνειρό του- τρίτον, για να μπορέσει να χρησιμοποιήσει τον αναχρο­ νισμό της εμφάνισης του Κουτούζη -ενός προσώπου που συνέδεσε την πα­ ρουσία του με τον συνεχή, αδιάκοπο και έντονο έλεγχο προσώπων και πραγμά­ των της τοπικής κοινωνίας, αλλά που κα­ τά το συγκεκριμένο χρόνο δεν υπάρχει οτη ζωή. Πράγματι, η εμφάνιση του ήδη πεθαμένου Κουτούζη, ο οποίος μέσα οτην εκκλησία της «Φανερωμένης» επιτί­ θεται στον νεκρό Μαρτινέγκο, δεν δικαιο­ λογείται παρά μόνο με την εμφάνιση στο όνειρο του ποιητή. Μαρτυρείται η απήχη­ ση του ποιήματος στην επτανησιακή κοι­ νωνία της εποχής, η κινητοποίηση, με άλλα λόγια, της συνείδησης περί δικαίου της κοινωνίας, όχι με βάση το θετό αλλά και το φυσικό δίκαιο. Από το όνειρο ο ποιητής θα περάσει στο όραμα, σε μιαν επιδίωξη επίτευξης υψη­ λότερων στόχων: την αντιπαράταξη του

ΙΟΥΝΙΟΣ 2007

125

δ ι α β α ζ ω

]

,Α Φ I ΕΡΩ Μ

καλού με το κακό. Ο οραματικός αφηγη­ τής Ιερομόναχος -εν πολλοίς persona του ποιητή- στη Γυναίκα της Ζάκυθος δεν αναζητεί παρά τους σύμφωνα με τη Θεία Γραφή δικαίους, δηλαδή η έννοια της δι­ καιοσύνης δεν εμφανίζεται ως μια αόρι­ στη έννοια αλλά βασιζόμενη στους κανό­ νες των θείων νόμων. Κατεξοχήν παρά­ δειγμα άδικου προσώπου προβάλλει η Γυναίκα της Ζάκυθος, που προσπαθεί να βλάψει με τα λόγια και τα έργατά της αν­ θρώπους και είναι «έχθρισα θανάσιμη του έθνους». Εδώ το όραμα, ως δομικό στοι­ χείο της αφήγησης, έχει πολλαπλή λει­ τουργικότητα: Τονίζει το ενάρετο του οραμάτιζόμενου προσώπου, του Ιερομό-

120

ΙΟΥΝΙΟΣ 2007

ναχου. Του παρέχει το προνόμιο να «βλέ­ πει» σε όραμα μελλοντικά γεγονότα, πριν ακόμα συμβούν, για την τύχη του άδικου προσώπου (της Γυναίκας). Τον μεταφέρει όχι μόνο σε άλλο χρόνο αλλά και σε άλ­ λο τόπο, στη μεγάλη θυσία του αγωνιζόμενου Μεσολογγίου και στην αδικία που αυτό υφίσταται. Η αντιπαράθεση δικαίου και αδίκου, καλού και κακού, ηθικού και μη ηθικού, ελεύθερου και ανελεύθερου, αποβλέπει στην εκδήλωση της βούλη­ σης της κοινωνίας, αφού ωριμάσει ως περί δικαίου συνείδηση. Το όνειρο με το όραμα συνυπάρχουν στον «Λάμπρο» κυρίως σε πρωτοβάθμιο στάδιο. Το σχήμα είναι αρχετυπικά δεδο­ μένο: έγκλημα και (ηθική) τιμωρία. Το όνειρο της Μαρίας απηχεί υποσυνείδητα την προσβολή του περί δικαίου αισθήμα­ τος αυτής της ίδιας, ως αστεφάνωτης συντρόφου του Λάμπρου, περίπτωση που λογίζεται ως έντονη κοινωνική παραβατικότητα, αλλά το όραμα του τελευταίου είναι η προβολή της τιμωρίας του: η μεταφορά της τραγικής έννοιας των τύ­ ψεων (οι γνωστές Ερινύες) ως ουσιαστική απόδοση θεί­ ας δικαιοσύνης. Όποια κι αν είναι η έννοια της Φεγγαροντυμένης στον «Κρητικό» (έννοια που έχει προκαλέσει πολλές συζη­ τήσεις, αμφισβητήσεις και ερμηνείες) η εμφάνιση της οραματικής αυτής μορφής δεν μπορεί παρά να σχετίζε­ ται και με τον δίκαιο αγώνα του Κρητικού αγωνιστή να σώ­ σει την αγαπημένη του. Επιβε­ βαιώνει ασφαλώς την ηθική στά­ ση του ήρωα, η οποία εγγράφεται τελικά στην περί δικαίου συνείδηση της κοινωνίας, μέσω των αφηγήσεών του. Περίπτωση μετατροπής του ατομικού

/ΕΠΙΘΥΜ Ω/ περί δικαίου αισθήματος των επιμέρους αγωνιστών του Μεσολογγίου (ανδρών και γυναικών) σε περί δικαίου συνείδηση, συνείδηση δηλαδή της ομάδας για το δί­ καιο του απελευθερωτικού αγώνα, απο­ τελεί η σύνθεση των Ελεύθερων Πολιορκημένων. Εμφανίζεται μάλιστα πάλι μια οραματική μορφή, που είναι η Θεία Δίκη. Από το πικρό παράπονο της Γυναίκας, που ζητά τη δυνατότητα εξόδου (Άγγελε μόνο στ' όνειρσ μσυ δίνεις τα φτερά σου) έως τη διήγηση των ονείρων στην ομάδα και τη διαπίστωση ότι αυτά «ται­ ριάζουν» μεταξύ τους δημιουργείται πλατύ ποτάμι: Και μια άλλη είπε χαμογελώντας, να διηγηθεί καθεμιά τ' όνειρό της, Κι όλες εφώναξαν μαζί, κ' είπαν πως είδαν ένα. Κι ότι αποφάσισαν μαζί να πουν τα ονείρατά τους. Και μία είπε: «Μου φαίνεται ότι όλοι εμείς, άντρες και γυναίκες, παιδιά και γέ­ ροι, ήμαστε ποτάμια, ποια μικρά, ποια μεγάλα, κ' ετρέχαμε ανάμεσα σε τόπους φωτεινούς, σε τόπους σκοτεινούς, σε λαγκάδια, σε γκρεμούς, απάνου κάτου, κ' έπειτα εφθάναμε μαζί στη θάλασσα με πολλή ορμή. Και μες τη θάλασσα γλυκά βαστούσαν τα νερά μας». Και μια δεύτερη είπε: «Εγώ' δα δάφνες. - Κ' εγώ φωςΚ' εγώ σ' φωτιά, μιαν όμορφη π' άστραφταν τα μαλλιά της.» Και αφού όλες εδιηγήθηκαν τα ονείρατά τομς, εκείνη, πούχε το παιδί ετοιμοθάνατο, είπε: «ιδές, και εις τα ονείρατα ομογνωμούμε, καθώς εις τη θέληση και εις όλα τ' άλλα έργα». Στο «Χρυσόνειρο» εξάλλου του αγωνιστή υπάρχει πάλι η επιβεβαίωση της δικαίω­ σής του, επανερχόμενη με τα λόγια της αγαπημένης του, που όμως είναι νεκρή. Είναι απλή ανάμνηση παλαιότερης συνά­ ντησης; Είναι όραμα; Είναι όνειρο; Ή εί­

ναι η ανάμνηση ονείρου; Όπως και να 'χει το πράγμα, ο αγωνιστής απεμπολεί το «Χρυσόνειρο» γιατί είναι χρεία να κατεβώ να σφίξω το σπαθί μου πριν άλλοι χάσουν τη ζωή κι εγ' όλη την πνοή μου. Κι όμως μετά μια τόσο υψηλή λειτουργία της συνείδησης περί δικαίου, (αλλ' ήλιος, αλλ' αόρατος, αιθέρας κοσμοφό­ ρος) ο ποιητής θα επιστρέφει στον εαυτό του. Η οικογενειακή δίκη θα προκαλέσει χάσμα σεισμού, που δεν θα γεμίσει με άνθη. Η πεποίθηση πως αδικείται από τη δίκη π' άνοιξε ο ετεροθαλής αδελφός Ιωάννης Λεονταράκης τον οδηγεί στη σύνθεση της «Τρίχας» (1835-1834), του λεγάμενου και «Σατιρικό του 1833». 0 ποιητής θα χρησιμοποιήσει και πάλι το ννώριμο αφηγηματικό τέχνασμα του ονείρου (όπως είχε πράξει και στο σατιρι­ κό «Ονειρο» του 1826). Αλλά εδώ πλέον δεν απευθύνεται εξαρχής στην κοινωνία. Προεξάρχει η προσωπική έκφραοη των αισθημάτων ενός ανθρώπου που νιώθει πως αδικείται και βάζει στο στόχαστρο αυτού που αδικεί (Λεονταράκη) και τον νεαρό δικηγόρο Ναπολέοντα Ζαμπέλη, που του συμπαρίσταται. Σπεύδει, ωστό­ σο, να δηλώσει ότι η εξέταση των ονεί­ ρων όχι μόνο δεν είναι απερίσκεπτη πρά­ ξη αλλ' αντιθέτως αποτελεί μέθοδο εμ­ βάθυνσης στο νου και την καρδιά των ανθρώπων: Εδιάβασα, μου φαίνεται, σε γαλλική φυλλάδα, Να λέει κανείς τα ονείρατα πως είναι κουταμάδα. Αλλοιώς, για μένανε, φρονώγιατ' όποιος τα ξετάζει, και της καρδιάς και του νοός πολλά κρύφια σπουδάζει. Είναι αλήθεια ότι ο ποιητής στην «Τρίχα»

ΙΟΥΝΙΟΣ 2007

127

δ ι α β α ζ ω

[

]

Α Φ Ι Ε Ρ Ω Μ Α

καταβάλλει αγωνιώδη προσπάθεια να ξεφύγει από την προσωπική αντιπαλότη­ τα και να δώσει στο συγκεκριμένο έργο μια γενικότερη διάσταση, επανερχόμε­ νος στο θεμελιώδες ζητούμενο του έρ­ γου του: την αντιπαράταξη του καλού με το κακό. Υπάρχουν σημεία στην «Τρίχα» που θυμίζουν τις υψηλές οτιγμές του «Κρητικού», των Ελεύθερων Πολιορκημένων ή του «Πόρφυρα», και υπερτονίζουν ποιος είναι ο δημιουργός που αλγεί και πώς εκφράζεται. Όπως πάντως έδειξε η Ελένη Τσαντσάνογλου, την «Τρίχα» θα συνόδευαν τρία ακόμα σατιρικά συνθέματα (μαζί με άλλα τέσσερα σοβαρά), τρεις επίσης προσωπι­ κές σάτιρες, που έμειναν σε πρώιμο στά­ διο επεξεργασίας («Δεύτερο Όνειρο», «0 Φουρκισμένος», «Η μετατόπιση του

Ηανηψιά του Διονυσίου Σολωμού

12a

ΙΟΥΝΙΟΣ 2007

αγάλματος του Μέτλαντ»), Και στις τρεις αυτές σάτιρες ο ποιητής δήθεν αποστα­ σιοποιείται απ' τα δρώμενα, χρησιμο­ ποιώντας και πάλι το τέχνασμα του ονεί­ ρου. Παρουσιάζει δηλαδή καταστάσεις που υποτίθεται βλέπει στο όνειρό του. Στον υψηλό οραματισμό θα επανέλθει ο Σολωμός στο σύνθεμά του για το θάνατο της Αιμιλίας Ροδόσταμο. Πώς δικαιολο­ γείται ο θάνατος μιας νέας κοπέλας, πα­ ρά μόνο με την πρόσκληση των αγγέλων να φθάσει κοντά τους, γιατί ήδη έχει αρ­ γήσει πολύ; Στη θύρα την ρλόχρυση της Παντοδυναμίας,/πνεύματα μύρια παλαιό, πνεύματα μύρια νέα/σ' ακαρτερούν για να σου πουν πως άργησες να φθάσεις. Είναι, βέβαια, μια μεταφυσική δικαίωση, της καλοσύνης και αγνότητας -πραγματι­ κή ωστόσο παρηγόρηση των ζωντανών. Ενορατική είναι η κατάσταση στην οποία θα βρεθεί ο νέος στρατιώτης του «Πόρφυρα» σε μιαν πρωθύστερη επιβε­ βαίωσή της «μεγαλοψυχίας» του, λίγο πριν την άνιση αντιπαράταξη με τις δυνά­ μεις του κακού.

0 οραματισμός ολοκληρώ­ νεται με την αγωνία του ποι­ ητή για τη μετά θάνατον δι­ καίωση της αγαπημένης γυ­ ναίκας στο ιταλικό σύνθεμα «La Donna Velata». Η σκεπα­ σμένη μορφή που εμφανίζε­ ται μπροστά του είναι το όρα­ μα της ίδιας της αγαπημένης που, δοξασμένη και γελαστή («glorificata e ridente»), επι­ βεβαιώνει τη δικαίωσή της. Μ' αυτό ολοκληρώνεται και το περί δικαίου αίσθημα του ίδιου του ποιητή.· Ο Περικλής Παγκράτης είναι δικηγόρος, συγγραφέας, διευθυντής του περιοδικού Πορφύρας

/Π ΙΣ Τ Ε Υ Ω / Φώτης Μωρόγιαννης

Μ ια μ ε τ α ψ υ χ ο λ ο γ ικ ιί

ανάγνωοπ ίο υ «Πορφυρά» το κείμενο αυτό περιγράφεται μια «λογοτεχνική» εκφορά της έννοιας της εφηβικής κρίσης (adolescent turmoil) και της διαδικασίας αυτογνωσίας κατά τη διάρκειά της, με τη διαμεσολάβηση των γονεϊκών αναπαραστάσεων. Η θεωρία των αντικειμενοτρόπων σχέσεων (Winnicot. D) και της οργάνωσης του εαυτού (Kohut), αποτελεί τη θεωρητική βάση και οι εικόνες του ποιητή Διονυσίου Σολωμού στο ποίημα «Ο Πόρφυρας», το υλικό για την εργασία αυτή που αποκα­ λύπτει τόσο θεωρητικά όσο και αισθητικά τη συμπύκνωση, την ανάλυση, την υψη­ λή ποιότητα και τελικά την αλήθεια, έτσι ώστε ο ποιητής να λειτουργεί ως αναλυ­ τής του αναγνώστη. Η σχέση ποίησης και ψυχανάλυσης ήταν ανέκαθεν στενή, σύμφωνα μάλιστα με την παρατήρηση του Μ. Μαρκίδη, συν­ δέονται με δεσμό αίματος. Προσφέρουν αμφότερες ως «τέχνες» σωτηριολογικές προσεγγίσεις για τον άνθρωπο, την ιστορικότητά του και κάποτε καταθέτουν εν­ διαφέρουσες απόψεις (ερμηνείες) που πιθανόν «θεραπεύουν» αρχαία τραύματα και νεότερα δεινά. Όπως προανέφερα, το θέμα της εργασί­ ας μου θα είναι ένα ψυχολογικό ταξίδι που θυμίζει κύκλο ζωής με ενδιάμεσους σταθμούς. 0 τίτλος της παρούσης εργα­ σίας θα μπορούσε να είναι «Εφηβεία, αυ­ τογνωσία και θάνατος» στο ποίημα «Πόρ­ φυρας» του Δ. Σολωμού, με αναφορικό επίκεντρο το στίχο «Άστραψε φως και εγνώρισεν ο νιος τον εαυτό του». Θα αναφερθώ στην ψυχολογική διεργασία που υποδηλώνεται μ' αυτόν τον, μεγά­ λης αφαιρετικής σύλληψης, στίχο. Δηλα­ δή στη διαδικασία διαμόρφωσης της ατομικής ταυτότητας στην εφηβική κρίση

Σ

και των δυσκολιών που συναντά το υποκείμενο από τη ναρκισσιστική παλινδρόμηση που δοκιμάζει και το θά­ νατο, συμβολικό ή πραγματικό, του υπο­ κειμένου που στο κείμενο προκύπτει. Άλ­ λωστε η γνώμη μου είναι ότι το σολωμι­ κό έργο και η αποσπασματικότητά του παραπέμπει μορφολογικά στην ασυνέ­ χεια της δομής του ασυνείδητου, αλλά ταυτόχρονα εμπεριέχει τη συνέχεια της επιθυμίας για το αντικείμενο. Επιπλέον και πιο ειδικά, είναι ένας ύμνος στη διαδι­ κασία της εφηβείας και των δυσκολιών της, έτσι ώστε η ταύτιση της εφηβείας με την αυτονομία και τη διεκδίκηση της ελευθερίας, την εξέγερση και τελικώς την πατρίδα - Ελλάδα (που θα μπορούσε να θεωρηθεί ως ατέλειωτη εφηβεία) μου φαίνεται ότι συγκλίνει με κάποιες ήδη ννωστές προσεγγίσεις από τη φιλολογι­ κή - φιλοσοφική και κοινωνιολογική προ­ σέγγιση. Βασικό εργαλείο της μελέτης αυτής είναι η ψυχαναλυτική θεώρηση, βάσει της θε­ ωρίας των αντικειμενοτρόπων σχέσεων (Ίγκρα 1998), που βλέπει το νου σε σχέ­ ση με την αργή συσσώρευση εσωτερι­ κών αντικειμένων, «αναπαραστάσεων», που βασίζονται μόνο εν μέρει σε πραγ­ ματικές εμπειρίες αλλά και σε συναισθή­ ματα, επιθυμίες και φαντασιώσεις -έναν εσωτερικό κόσμο που διαμορφώνει και παραμορφώνει τις σχέσεις μας με τα πραγματικά άτομα στον εξωτερικό κό­ σμο, αλλά και η ψυχολογία της εμπειρίας του εαυτού που βλέπει το νου σε σχέση με τις κεντρικές οργανωτικές, υποκειμε­ νικές καταστάσεις και νοητικές αναπαρα­ στάσεις (όπου η καθεμιά βιώνεται σαν «ο εαυτός μου») και ιδιαίτερα αυτές που

ΙΟΥΝΙΟΣ 2007

129

δ ι α β α ζ ω ] Α Φ Ι Ε Ρ Ω Μ Α

[

Άλλωοτε, στο Σολωμό υπάρχει ταύτιση ψυχικής συ­ γκρότησης (ψυχής και νου) και εκφραστικού περιεχομέ­ νου (ποιητικού έργου) και αυτό είναι το «αληθές» που εκθειάζει και ταυτίζει με το «εθνικό», παίρνοντας τη μορφή ενός «ιδεώδους του εγώ», ενός ιδεατού εαυτού. Ως εθνικός αναλυτής μας, περιγράφει την πορεία μας και υποδεικνύει ενσυναίσθηση της κοινής ευθύνης ένα­ ντι εαυτών και αλλήλων

Η ανάδυση του εαυτού

Ο δάσκαλος του Ιολωμού, Αντώνιος Μαρτελάος

130

ΙΟΥΝΙΟΣ 2007

έχουν να κάνουν με τις διαστάσεις των ορίων (τη διάκριση του εγώ - εσύ), την αυθεντικότητα (τη διάκριση του αληθι­ νού - ψευδούς εαυτού), την κυριότητα (την αίσθηση ότι ζει κανείς τη ζωή του, αντί να ζει κινούμενος από ακατανόητες δυνάμεις), την αυτοεκτίμηση, τη συνέ­ χεια και ολότητα της αίσθησης του εαυ­ τού (Gabbard 2006). Η προσέγγιση θα είναι κειμενοκεντρική, κειμενοφιλική και κειμενολατρική, με πα­ ραπομπές στην ψυχολογική διεργασία που υποκίνησε τη γραφίδα του ποιητή, με απόλυτο σεβασμό, όρια και αποφυγή εκμαυλιστικών απόψεων και αστείων «ψυχιατρικοποιήσεων», αλλά και την ψυ­ χολογική επίπτωση και ανάλυση που μας παρέχει, δωρεάν, ως αναγνώστες.

«Μακριά από την Παράδει­ σο/και συ σ' εσέ έχεις μέ­ ρος» Η περιγραφή της ψυχικής δομής του νεαρού ήρωα ορ­ γανώνεται στον άξονα καλό/κακό, που θα μπορούσε να αναλυθεί ως μια δυναμι­ κή ισορροπία μεταξύ επιθε­ τικών και επιθυμητικών ενορμήσεων προς το αντικείμενο. 0 εαυ­ τός περιγράφεται ως ατελής και όχι ως συνεκτικός, γιατί το «συ σ' εσέ έχεις μέ­ ρος», δείχνει την αποσπασματικότητα του ψυχικού οργάνου, αποτέλεσμα της αποτυχίας στη διαδικασία του πρωτογε­ νούς ναρκισσισμού.

Το μητρικό καθρέφτισμα και ο πατέρας Στο σολωμικό έργο, το μητρικό σώμα, το σώμα της γραφής, είναι η μακρινή μητέ­ ρα - ελληνική φύση. 0 ποιητής ταυτίζει την άνοιξη, δηλαδή την αναγέννηση της φύοης, με την αναγέννηση της εθνικής απαίτησης για ελευθερία μέσω ενός μη­ χανισμού «ψυχο-διανοητικού συντονι-

/ΑΙΣΘΑΝΟΜΑΙ/ σμού» που προϋποθέτει τη βίωση της αλήθειας του υποκειμένου. Στον «Πόρφυρα» ο νέος της εφηβικής και μετεφηβικής ηλικίας με «κάτασπρο λαιμό που λά­ μπει ωσάν τον κύκνο», ενώ προετοιμάζε­ ται να γίνει πολεμιστής, αποτυγχάνει και νίνεται «απομεινάρι θαυμαστό ερμιάς και μεγαλείου». Η εφηβεία, ως καθοριστική μεταβατική περίοδος, επαναφέρει στη συνείδηση τις ανεπίλυτες ψυχοσυγκρούσεις του υπο­ κειμένου, που προέρχονται από προγε­ νέστερες φάσεις της ψυχοσυναισθηματικής ανάπτυξης. Ανεπίλυτες συγκρούσεις π.χ. της οιδιπόδειας φάσης, με έναν πα­ τέρα «απάντα ή απόμακρο», που δεν μπορεί να συνδεθεί άφοβα με το παιδί του, δημιουργούν ατελείς αναπαραστά­ σεις πατρότητας στο ψυχικό όργανο και οργανώνουν επιθετική ενέργεια, αποδυ­ ναμώνοντας το εγώ. Μια μεταγενέστερη, χρονικά, επεξεργασί­ α της σχέσης με τον πατέρα, μέσω μηχα­ νισμών προβλητικής ταυτοποίησης, πα­ ρουσιάζει τον πατέρα ως Κρόνο - πατέρα - εξολοθρευτή και, με τη σολωμική μετα­ φορά, Πορφυρά - σκυλόψαρο - τίγρη του πελάγου. Οι φόβοι συντριβής, καθημαγμού και εξαφάνισης του σώματος -που σηματοδοτεί ολόκληρο το υποκείμενοκαλλιεργούν την εκδήλωση του άγχους ευνουχισμού και ίσως εξηγούν την αδυ­ ναμία του «κολυμπιστή» να οργανώσει, τη στιγμή της θανάσιμης απειλής, την τέχνη του πολεμάρχου, ώστε να επιβιώσει. Το μητρικό μορφοείδωλο, που περιγράφεται ως «χαριτωμένη βρύση», προαναγ­ γέλλεται με μια εμπρόθετη απορία «ποια πηγή τάχα σε γεννά;», ίσως για να αποτυ­ πωθεί καλύτερα η ομολογία ότι «καλό στη γη δεν άνθισε, στον ουρανό κανένα» καθώς και η ανάγκη επανασύνδεσης με τη μητέρα -μέσω του προαναγγελλόμε­ νου στο ποίημα επιθανάτιου αποχωρι­ σμού: «Με δυο φιλιά της μάνας μου, μια χούφτα γη της γης μου».

Η αποτύπωση της ανεπαρκώς καλής μητέρας δεν προστατεύει το υποκείμενο, την ώρα της κρίσεως, από την έξωθεν επιθετικότητα που συμβολίζει ο Πόρφυρας και δεν προφυλάσσει το άτομο από την υποταγή σε αυ­ τό. Η ρευστότητα της μητρικής αναπαρά­ στασης, που είναι ασώματη, αδιαφοροποίητη, ρευστή, προβάλλει ως παράγων αποδυνάμωσης και υπονόμευσης του υποκειμένου, που ομολογεί ότι «δεν τόλπιζα ναν' η ζωή μέγα καλό και πρώτο», γεγονός που αποσυμβολοποιεί το ναρ­ κισσιστικό τραύμα κατά τη φάση σύνδε­ σης με τη μητέρα.

Η εφηβική κρίση και τα γονεϊκά μορφοείδωλα «Γελάς και συ στα λούλουδα χάσμα του Βράχου μαύρο» «Ποια πηγή τάχα σε γεννά χαριτωμένη Βρύση» Η σχέση του υποκειμένου (τόσο του ποι­ ητή όσο και του αναγνώστη) με την Επα­ νάσταση, μέσω της ταύτισης με την Ελ­ λάδα, κατά τη διάρκεια της εξέγερσής της (δηλαδή συμβολικά της εφηβείας), επαναφέρει στην επιφάνεια, δηλαδή κο­ ντά στη συνείδηση, τις ανεπίλυτες συ­ γκρούσεις της οιδιπόδειας φάσης (κακός πατέρας - κατακτητής, ανεπαρκώς καλή μητέρα - Ελλάδα σκλαβωμένη στην προεπανασταστική περίοδο) που μεταμορ­ φώνονται: ο μεν πατέρας σε Κρόνο, πα­ τέρα - εξολοθρευτή, δηλαδή Πόρφυρασκυλόψαρο με σαφέστατους τους φό­ βους συντριβής, καθημαγμού και εξαφά­ νισης του σώματος, που είναι ισοδύναμα του αισθήματος του ευνουχισμού. Στην αναπαράστασή της η μητέρα προ­ βάλλει ως μείζων απειλή, αδιαφοροποίητη, ασώματη και ρευστή, αλλά υλικότα-

ΙΟΥΝΙΟΣ 2007

131

δ ι α β α ζ ω ] Α Φ Ι Ε Ρ Ω Μ Α

[

της περιουσίας της οικογένειας Σολωμού, Νικόλαος

τη, μια θάλασσα - μήτρα που δέχεται ξα­ νά στους κόλπους της το σώμα του πο­ λεμιστή και του κολυμπιστή, την ώρα που αυτός αμέριμνος, παντοδύναμος, «ωραίος σαν Έλληνας» (Εγγονόπουλος), πάνοπλος αλλά ναρκισσιστικά τραυματι­ σμένος, παραδίδεται στην ατελείωτη και άναρχη μητρική υγρή και σκοτεινή αγκα­ λιά. Αλλ' όπως έσχιζ' εύκολα βάθος τρανό κι εβγήκε, η μοιραία στιγμή της ανάδυσης του παλαιού ναρκισσιστικού τραύματος προσφέρει μια διαδικασία αποκαλυπτική, που παρέχει τη γνώσή του εαυτού. 0 αναγνώστης αναλύεται σε θραύσματα γεμάτα γνώση, με σκοπό τη διορθωτική, συναισθηματική εμπειρία της παλινόρ­ θωσης του εαυτού.

Ο εαυτός και η αλήθεια «Άστραψε φως και γνώρισε ο νιος τον εαυτό του» Η αυτογνωσία στον «Πόρφυρα» συνίσταται σε μια διαδικασία γνωριμίας με το αληθινό είναι, τον αυθεντικό εαυτό. Στο ποίημα παρουσιάζεται η συνάντηση του Πόρφυρα με τον άγγλο στρατιώτη, η μά­ χη και η κατατρόπωση του ενός, όχι η καταβρόχθισή του, αλλά η υποταγή του ενός στον άλλο. Το κακό νικά, αλλά παύει να λειτουργεί (Πόρφυρας), το κα­ λό χάνεται, αλλά «ξεβράζεται» στην αμ­ μουδιά και συνεχίζει να υπάρχει δυναμώ­ νοντας από τον θρήνο του δυνατού.

Το αρνητικό οιδιπόδειο και η αποτυχία ταύτισης με τον πατέρα «Απομεινάρι θαυμαστό ερριός και μεγαλείου, όμορφε ξένε και καλέ και στον ανθό της νιότης, Άμε και δέξου στο γιαλό του δυνατού την κλάψα». Η τελευταία επίκληση προς τον «δυνατό» πατέρα, ακρι­ βώς στο τέλος της εφη­ βείας, στο τέλος του ποιή­ ματος, αποτελεί έναν υπαι­ νιγμό για τη σωτήρια πα­ ρουσία του στο ρόλο του κατά το πέρασμα στην ενή­ λικη ζωή, τη ζωή ενός πλή­ ρους υποκειμένου. Κάτι ιδιαίτερα σημαντικό στις μέρες μας, με την ολο­ ένα και μεγαλύτερη απου­ σία του πατέρα από τον ενδοψυχικό κόσμο των παι­ διών και των εφήβων και την απουσία του ονόματός του στην οικογένεια και την κοι­ νωνία.

132

ΙΟΥΝΙΟΣ 2007

Υστερόγραφο Νιώθω ευτυχής που παρουσιάζω το τ έ ­ ταρτο κείμενό μου για τον Δ. Σολωμό, κατά την τελευταία δεκαετία, αρχής γενομένης το 1998, στο Μεσολόγγι, με την ανακοίνωσή μου για την «Εφηβική κρίση στο σολωμικό έργο», το δημοσίευμα στον Ηπειρωτικό Αγώνα των Ιωαννίνων για το ανθρώπινο πρόσωπο του Δ. Σολω­ μού και το τρίτο, ως σχόλιο ψυχαναλυτι­ κής ερμηνείας, με περιγραφή του ενστί­ κτου του θανάτου στη «Γυναίκα της Ζάκυθος», που έγινε στο Καπέσοβο των Ζαγοροχωρίων το 1999. Από τότε πρότεινα το σχήμα της αναλυτικής εργασίας και της αυτογνωσίας που μας παρέχει το σο­ λωμικό έργο. Τελευταία κυκλοφόρησαν δυο σημαντικά βιβλία ψυχαναλυτών για το έργο του Σο­ λωμού. Ελπίζω σε αυτό το κείμενο να τήρησα την ακροτελεύτια προτροπή του Ε. Γ. Ασλανίδη ελάχιστα παραλλαγμένη:

«Όταν λοιπόν πλησιά­ ζουμε, ψυχαναλυτικώς, πραγματοποιημένες δη­ μιουργικές εργασίες, δη­ λαδή ποιητικά έργα, δεν είναι βέβαια δυνατόν να έχουμε άλλο σκοπό πα­ ρά μόνο να διδαχθούμε ως ψυχαναλυτές (και ως αναγνώστες). Οποιαδήποτε άλλη σκοπιμότητα εκ μέ­ ρους μας, δεδομένου ότι το αίτημα δεν είναι των ποιητών αλλά δικό μας, θα έπρεπε να μας παραπέμψει στην ανάλυ­ ση του φθόνου μας». Ομολογώ όμως ότι υιοθετώ τη δήλωση σχόλιο της Ε. Καλλιτεράκη: «Πράγματι, ο ποιητής υπήρξε ο αναλυτής μου για χρό­ νια και συνεχίζει να είναι».·

Ο Φώΐης Μωρόγιαννης είναι ψυχίατρος, 6ι6άκτωρ της Ιατρικής του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων.

Βιβλιογραφία Ίγκρα Λούντβικ (1998), Αντικειμενοτρόπες σχέσεις και ψυχοθεραπεία, εκδόσεις Καστανιώτη.

Kohut Η. (2006), «Η ψυχολογία του εαυτού», στο Glen 0. Gabbard, Η ψυχοδυναμική ψυχιατρική στην κλινική πράξη, εκδόσεις ΒΗΤΑ. Φ. Μωρόγιαννης (1998), «Άστραψε φως και γνώρισε ο νιος τον εαυτό του. Εφηβεία, αυτογνωσία και θάνατος στον Πόρφυρα του Δ. Σολωμού», ανακοίνωση στο Επιστημονικό Συμπόσιο με θέμα: 0 Σολωμός και το Μεσολόγγι, υπό την αιγίδα του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων και της Νομαρχιακής Αυτοδιοίκησης Αιτωλοακαρνανίας, Μεσολόγγι 2-4/5/1998. Φ. Μωρόγιαννης (1998), «Το ανθρώπινο πρόσωπο του Δ. Σολωμού», εφημερίδα Ηπειρωτικός Αγών, 15/7/1998, Ιωάννινα Φ. Μωρόγιαννης (1999), «Η παθοφυσιολογία του έρωτος. Φροϋδική περιδιάβαση με σολωμικό φως». Επιστημονική Επετηρίς Παν. Ιωαννίνων, τόμος ΚΗ', τρίτο μέρος, σελ. 103110, Ιωάννινα Ε. Γ. Ασλανίδης (2000), Η γυναίκα της Ζάκυθος και η ποιητική διαφωνία, εκδόσεις Ίκαρος, Αθήνα Ε. Καλλιτεράκη (2005), Διονύσιος Σολωμός, μια ψυχαναλυτική προσέγγιση, εκδόσεις Γαβριηλίδης, Αθήνα

ΙΟΥΝΙΟΣ 2007

133

[

Δ I A ΒA Ζ Ο ]

Α Φ I Ε Ρ !

Μ A

Γιάννης Παπαθάτος

Ψ υ χ ο λ ο γ ικ έ ς α ν τ ι θ έ σ ε ι ς

και ποιητική δημιουργία στο Σοήωμό βαθύτερη κατανόηση της καλλιτε­ χνικής δημιουργίας, ιδιαίτερα στο χώρο της ποίησης, είναι αξεδιάλυ­ τα συνυφασμένη με τις συνειδητές και ασυνείδητες ψυχικές διεργασίες που τυραννούν έναν γνήσιο ποιητή. Ο Διονύσιος Σολωμός, σύμφωνα με τον Κωστή Παλαμά, «υπήρξεν ο πρώτος μέγας ελεύθερος δημιουργός εις την ποιη­ τικήν τέχνην της ελληνικής φυλής, ύστε­ ρον από αιώνων δουλείαν και στειρότητα»1. Τα ποιητικά του επιτεύγματα, πολλά από τα οποία παρέμειναν ανολοκλήρω­ τα, προέκυψαν μέσα από την αγωνιώδη αναζήτηση της «τέλειας» ποιητικής έκφρασης. Αυτή η αδιάλειπτη φροντίδα του ποιητή να επιτύχει την ποιητική τε­ λειότητα με το επίμονο και συχνά ατε­ λεύτητο ξαναδούλεμα των ποιητικών του συνθέσεων μπορεί να ερμηνευθεί ως μοιραίο αποτέλεσμα του τρόπου με τον οποίο οικοδομήθηκε η προσωπικότη­ τά του και η βιοψυχοκοινωνική του οντό­ τητα. Ο Διονύσιος Σολωμός ήταν νόθος γιος του κόμη Νικολάου Σολωμού και της δεκαπεντάχρονης πανέμορφης υπηρέτριάς του Αγγελικής Νίκλη. Γεννήθηκε στη Ζά­ κυνθο τον Απρίλιο του 1798, έτος του θανάτου του Ρήγα Φεραίου*, ένα χρόνο μετά το κάψιμο του Libra d' Ora, ύστερα από τον ανεμοστρόβιλο της Γαλλικής Επανάστασης και την κατάλυση της ενετικής κατοχής από τον Ναπολέοντα. Πέ­ : Γι’ αυτό η Βουλή των ρασε την πρώτη δεκαετία της ζωής του Ελλήνων, με πρότασή μου, ανακήρυξε κοινό ως εξώγαμο παιδί του κόμη Σολωμού. Μεγάλωσε με τη μητέρα του και τον έτος εορτασμού των διακοσίων χρόνων από παππού του Νικόλαο Νίκλη, από τους το θάνατο του Ρήγα οποίους έμαθε τη μητρική του γλώσσα, Φεραίου και τη γέννηση του Διονυσίου τα ελληνικά και συγκεκριμένα τη μανιάτι­ Σολωμού. κη διάλεκτο. Είναι, γι' αυτό, αντιεπιστη­

Η

134-

ΙΟΥΝΙΟΣ 2007

μονικές οι απόψεις ότι ο Σολωμός δεν γνώριζε την ελληνική, αφού, σύμφωνα με τα δεδομένα της αναπτυξιακής ψυχο­ λογίας2, η γλωσσική ανάπτυξη ενός παι­ διού 5 ή 6 ετών προσομοιάζει εκπληκτι­ κά με αυτή ενός ενήλικα, πόσο μάλλον μέχρι τα δέκα του που έμεινε στη Ζά­ κυνθο. Αναφέρουμε ότι ακόμη κι ένα παι­ δί 40 μηνών χρησιμοποιεί περισσότερες από 4.000 νοηματικές ενότητες. Μετά από δεκαετείς σπουδές στην Ιταλία επιστρέφει το 1818 στη Ζάκυνθο. Το 1828 εγκαταστάθηκε στην Κέρκυρα, όπου πέθανε τον Φεβρουάριο του 1857. Εάν χρησιμοποιήσουμε την ψυχαναλυτι­ κή θεωρία για να ερμηνεύσουμε την ψυχοσυναισθηματική του εξέλιξη, θα κατα­ λήξουμε στο συμπέρασμα ότι στον Διο­ νύσιο Σολωμό δεν έγινε δυνατό να επι­ λυθεί ομαλά το οιδιπόδειο σύμπλεγμα5. Ο Φρόυντ θεωρούσε ότι το σύμπλεγμα αυτό συνίσταται στη συνύπαρξη ερωτι­ κών συναισθημάτων για τον γονέα του αντίθετου φύλου και επιθετικών συναι­ σθημάτων για τον γονέα του ίδιου φύ­ λου. Το άλυτο του οιδιπόδειου πυροδο­ τεί σκέψεις και ενέργειες οι οποίες, στην περίπτωση των καλλιτεχνών, μετασχη­ ματίζονται σε δημιουργία έργων με εξιδανίκευση γυναικείων μορφών, καθώς και απώθηση ή εχθρικότητα απέναντι στα ανδρικά πρότυπα. Μπορούμε να αναφέρουμε τα εξής γεγο­ νότα που τεκμηριώνουν την μη επίλυση του οιδιπόδειου από τον Σολωμό. Οι επιστολές του Σολωμού από την Ιτα­ λία προς τη μητέρα του ξεχειλίζουν από τρυφερότητα, θερμότητα και υπέρμετρη αγάπη. Ακόμα και στην αρχή της ενήλικης ζωής, δεκαοκτάχρονος ων, έχει αγωνία μη χάσει την αγάπη της και νιώθει ζήλια

προς τον μικρότερο αδελφό του Δημήτριο που ζει με τη μητέρα του4. «Πολυαγαπημένη μου μητέρα. Επιτέλους, ύστερ' από τέσσερα και πα­ ραπάνω χρόνια που λαχταρούσα να λά­ βω γράμμα σου, μου ήρθαν δύο, το ένα πάνω στ' άλλο- τα 'βρεξα, πίστεψέ με, με τα πιο θερμά μου δάκρυα... Νοιώθω το φως μου ν' αδυνατίζει κάπως- ω Θεέ μου, δε θα 'θελα να φτάσω σε θέση να μην μπορώ πια να σε ξαναδώ...» Όπως αναφέρει και ο Θ. Δ. Φραγκόπουλος5, «από το έργο του Σολωμού απου­ σιάζει τελείως ο πατέρας. Δεν υπάρχει πουθενά, ούτε ως ένδειξη, ούτε ως οκιά. Ακόμη και η έννοια "πατέρας" στην ποίη­ ση του Σολωμού δεν είναι θετικά αλλά αρνητικά φορτισμένη». Στο ποίημα «Λά­ μπρος», για παράδειγμα, ο πατέρας πα­ ρουσιάζεται βρεφοκτόνος και αιμομίχτης. Η απουσία πατρικού προτύπου καθόρισε και την κοινωνική συμπεριφορά του ποιη­ τή, μέσα από τις άλυτες ψυχοσυγκρούσεις που στοίχειωναν την πραγματική και ιδεατή ζωή του. 0 Παλαμάς αναφέρει ότι, μετά την επιστροφή του από την Ιτα­ λία στη Ζάκυνθο, βίωνε τις αντιφάσεις του χαρακτήρα του και ότι «ακόμα και κά­ τω από την ωριμότερη τού­ τη περίοδο της φαντασίας του, πάντα κρύβεται ο ζακυθινός τύπος, ο απαλός και κάπως θηλυκότροπος αισθηματίας, ο κιθαριστής και αυτοσχεδιαστής»6. Έχει γίνει συσχέτιση ομοιο­ τήτων της προσωπικής, οι­ κογενειακής ζωής και καλλι­ τεχνικής δημιουργίας ανάμε­ σα στον Λεονάρντο Ντα Βίντσι και στον Διονύσιο Σολω­ μό. 0 Ντα Βίντσι ήταν νόθος γιος ενός φλωρεντινού συμ­ βολαιογράφου και μιας χωριατοπούλας. 0 μικρός Λεο­ νάρντο αποχωρίστηκε τη

_

μητέρα του κι έζησε με τον παππού του και τον θείο του. Η έλλειψη της μητέρας του δεν του επέτρεψε τη λύοη του οιδιπόδειου συμπλέγμα­ τος. Όπως αναφέρει η Ευτυχία Καλλιτεράκη7 «πολύ λίγα γνωρίζουμε για την ερωτική ζωή του Ντα Βίντσι και του Σολωμού και ότι σύμφωνα με τις πηγές που υπάρχουν φαίνεται ότι κανένας από τους δύο δεν γνώρισε ερωτικό χάδι γυναίκας». Στη διά­ σημη μελέτη του Φρόυντ8για τον Ντα Βίντσι γράφεται μεταξύ άλλων: «Οι μετα­ θέσεις που γίνονται από τις ενστικτώδεις δυνάμεις πάνω στις διάφορες μορφές δημιουργίας δεν μπορούν να πραγματο­ ποιηθούν χωρίς ψυχικό κόστος. Το παρά­ δειγμα του Λεονάρντο Ντα Βίντσι μας δείχνει πόσο πρέπει να μελετήσουμε πά­ νω σ' αυτή τη μεταστροφή». Επίσης ο Φρόυντ αναφέρει ότι η καθήλωση ενός άρρενα στη μητέρα διαμορφώνει έναν ορισμένου τύπου ναρκισσισμό, ο οποίος μέσω της λιβιδινικής παθητικότητας οδη­ γεί τον καλλιτέχνη στην αγωνιώδη ανα­ ζήτηση μιας τελειότητας, «μια τελειότηΤ^

_

Ν Ο 2 ‘

ί _

ΙΟΥΝΙΟΣ 2007

135

[

Δ IA BA Ζ Ο 3

Α Φ Ι Ε Ρ Ω Μ Α

τα που κάθε φορά αποθαρρυμένος πί­ στευε ότι δεν θα μπορούσε να την απει­ κονίσει», μένοντας έτσι στην «απαραίτη­ τη απόσταση που κρατάει τον καλλιτέ­ χνη ένθεν του ιδανικού σχεδίου του». Με βάση αυτή την ερμηνεία του Φρόυντ, μπορούμε να κατανοήσουμε τους βαθύτερους λόγους για τους οποίους ο εθνικός ποιητής δεν μπόρεσε να ολοκληρώσει τα έργα του αναζητώ­ ντας την ανέφικτη τελειότητα. Η ψυχαναλύτρια Ντολτό υποστηρίζει ότι αν δεν λυθεί θετικά το οιδιπόδειο, τότε το αγό­ ρι δεν ταυτίζεται με τον πατέρα και το φύλο του. Έτσι η γονιμότητα και η συμ­ βολική διάσταση της πατρότητας (και της μητρότητας αντίστοιχα), μη μπορώ­ ντας να πραγματωθούν στο επίπεδο της γεννητικής λειτουργίας, βρίσκουν διέξο­ δο μέσα από τη γλώσσα, τον πολιτισμό και την τέχνη»9. Η μη ύπαρξη ετερόφυλων ερωτικών σχέσεων και το άλυτο οιδιπόδειο σύ­ μπλεγμα πυροδότησαν μια τάση μονα­ ξιάς στον Σολωμό, η οποία αντικειμενικά τον βοήθησε να εστιάσει στη δημιουρ­ γία ποιητικών έργων. 0 Σολωμός υπήρ­ ξε ένα βαθιά μοναχικό άτομο. Αυτό φαί­ νεται, πέρα από τον τρόπο της ζωής του, και από τις επιστολές προς φιλικά και συγγενικά του πρόσωπα10. Όπως α­ ναφέρει ο Bowlby, «η μοναξιά είναι μια αντίδραση στην απουσία των σημαντι­ κών άλλων»11 στη διάρκεια της παιδικής ζωής. Ο Δημήτριος ΜωραΤτης υπήρξε εκφρα­ στής των ιδεών του Άντλερ στην Ελλά­ δα του μεσοπολέμου, υποστηρίζει δε ότι στον Διονύσιο Σολωμό δημιουργήθηκε το «συναίσθημα της μειονεκτικότητος», λόγω του ότι υπήρξε νόθο τέκνο του κόμη Σολωμού και λόγω πιθανής σωματικής ή ψυχικής σεξουαλικής ανι­ κανότητας. Λόγω των ανωτέρω, θεωρεί ότι η ποιητική δημιουργία χρησιμέυσε ως μέσο με το οποίο ο Σολωμός προ-

136

ΙΟΥΝΙΟΣ 2007

σπάθησε να αναπληρώσει όλες τις μειο­ νεξίες του12. Οι βαθύτερες ενορμήσεις που ώθησαν τον Σολωμό στην καλλιτεχνική δημιουρ­ γία χρησιμοποίησαν τους μηχανισμούς της μετουσίωσης και εξιδανίκευσης στο ομίλεμα των ποιητικών μορφών. 0 ποιη­ τής, λόγω των άλυτων ενδοψυχικών του συγκρούσεων, των οικογενειακών, κοι­ νωνικών και πολιτιστικών αντιφάσεων, κατέφευγε στη σφαίρα της φαντασίας, στην ποιητική δημιουργία και στην εξιδανίκευση της τέχνης και των γυναικείων μορφών. Ιδιαίτερα η δικαστική διένεξη με τη μητέρα του τραυμάτισε ανεπανόρ­ θωτα το γυναικείο είδωλο που είχε δη­ μιουργήσει στη φαντασία του και ουδέ­ ποτε συνήλθε από αυτό το πλήγμα.

0 Σολωμός αποτέλεσε μια από τις μεγα­ λύτερες ποιητικές προσωπικότητες της πολιτιστικής μας παράδοσης. Συνάμα όμως υπήρξε και άνθρωπος των αντιφά­ σεων τόσο στη ζωή όσο και στο έργο του. Αγαπούσε τη μητέρα του αλλά και την τιμώρησε. Ήταν περιφρονημένος πληβείος αλλά και τιμημένος κόμης. Ήταν Έλληνας αλλά με ιταλική παιδεία. Ήταν μαθητευόμενος της δημοτικής

γλώσσας αλλά και ανυ­ πέρβλητος θεμελιωτής της. Ήταν μοναχικός αλ­ λά επιδίωκε την ανα­ γνώριση. Ήταν ιδεαλι­ στής αλλά και κυνικός διεκδικητής της πατρι­ κής περιουσίας. Συμπερασματικά, είναι εύκολο να υπο­ στηρίξει κανείς ότι ο Σολωμός, παρά τις άλυτες αντιφάσεις και την τραγικότητα των γεγονότων της ζωής του, μπόρεοε παρόλα αυτά να δημιουργήσει απαρά­ μιλλο ποιητικό έργο. Η προσωπική μου, όμως, άποψη είναι ότι το ανωτέρω συ­ μπέρασμα μοιάζει αφελώς ηθικοπλαστι­ κό και ότι, αντίθετα, ακριβώς η ύπαρξη αυτών των αγεφύρωτων αντιθέσεων της ζωής του και των εναγώνιων καλλιτεχνι­ κών αναζητήσεών του ήταν η απαραίτη­ τη «καύσιμος ύλη» για τη δημιουργία ανυπέρβλητων ποιητικών επιτευγμάτων, ώστε να θεωρείται δικαίως από πολλούς ο κορυφαίος νεοέλληνας ποιητής.·

1 Παλαμάς Κωστής (1981), Διονύσιος Σολωμός. Επιμ. Μαν. Χατζηγιακουμής. Εκδ. Νέα Ελληνική Βιβλιοθήκη. Αθήνα, σελ. 154. ! Bee Η. L. & Mitchel S. Κ. (1984), The Developing Per­ son. Edit. Harper Row. New York, o. 186-7.

3Παπαδάτος Γιάννης (1996), «0 μύθος του Οιδίποδα: θεατρικός μύθος ή ψυχαναλυτική αλήθεια;» οτο Τα αινίγματα της Σφίγγας ή 0 Οιδίπους ως διακείμενο. Επιμ. 0. Γράμματός. Εκδ. Αφοί Τολίδη. Αθήνα, σελ.

47-54.

4Σολωμού Διονυσίου (1991), Άπαπα, Αλληλογραφία. Τόμ 3ος. Επιμ. Λίνου Πολίτη. Εκδ. Ίκαρος, σελ 50.

5Φραγκόπουλου θ. Δ. (1984), «Έξι παράγραφοι για τον Σολωμά», στο περ. Τετράδια Ευθύνης, τ. 22, σελ 107.

• Παλαμάς Κωστής. ό.π. σελ. 74.

7 Καλλιτεράκη Ευτυχία (2005), Διονύσιος Σολωμός,

Μια ψυχαναλυτική προσέγγιση. Εκδ. Γαβριηλίδης, σελ. 27 * Sigmund Freud (1910), «Leonardo da Vinci and a memory of his childhood». Vol XI. The Standard Edi­ tion, 1957.

9Ντολτό Φρανσουάζ. (1989) Σεμινάριο ψυχανάλυσης παιδιών, Α’ τόμ. Μετάφρ. Ελ. Κούκη. Εστία, Αθήνα σελ. 82.

10Σολωμού Διονυσίου, ό.π., σελ.196 11 Bowlby J. (1973) «Affectional bonds: Their nature and origin» στο R. S.Weiss (Ed.), Loneliness: The ex­ perience of emotional and social isolation (σσ. 3852). Cambridge, MA:MIT Press 13Μωράΐτης Γ. Δημήτριος (1932), 0 ποιητής Σολωμός και το έργον του (από ψυχολογικής απόψεως). Τυπογραφείον Γ. Η. Καλέργη, Αθήναι, σελ. 29.

0 Γιάννης Παπαδάτος είναι ψυχίατρος - καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών

ΙΟΥΝΙΟΣ 2007

137

δ ι α β α ζ ω ] Α Φ Ι Ε Ρ Ω Μ Α

[

Διονύσης Σέρρας

Πλησιάζοντας (;)

ιο ν Διονύοιο ΣοΠωμό ν και η (πιο επίπονη, ακόμη) προ­ σπάθεια για ψυχοσυναισθηματική προσέγγιση και γνώση -ώς ένα ση­ μείο, τουλάχιστον- κάποιου προσώπου, το οποίο εκούσια, άγρυπνα, έντεχνα και σταθερά δεν επιτρέπει ή δεν διευκολύνει τον όποιο ενδιαφερόμενο -ειδήμονα ή μη- να διεισδύσει στα μύχια της ψυχής του και ν' αναδείξει γυμνό τον με άγνω­ στες πλευρές και πτυχές εοώτερο κόσμο του, είναι αυτονόητα άκαρπη ή αναποτε­ λεσματική, τότε ποια τύχη μπορεί να έχει και ο πιο εύστροφος ή επίμονος ερευνη­ τής ως προς την πλήρη και ορθή αποκά­ λυψη του ψυχισμού μιας από τη φύση της ιδιαίτερης προσωπικότητας, ενός ιδιο­ φυούς ή μεγαλοφυούς ατόμου, ενός χα­ ρισματικού και ιδιότυπου δημιουργού, προορισμένου όχι μόνο ν' αφήσει ανεξί­ τηλη τη σφραγίδα τής νοητικής του υπε­ ροχής αλλά και ικανότατου ή αυτογνωστικά αποφασισμένου -για ποικίλους λό­ γους- να περιφρουρήσεί τη «δομή» και την υφή της δύσβατης ή απρόσιτης ενδοχώρας του και την αθέατη και άσχετη με τους άλλους (τους ανύποπτους) πλευρά της ύπαρξης, της «φύσης» του, της ζωής του ή της «μοίρας» του; Έτσι δηλαδή, ακριβώς, όπως χαρακτηριστικά συμβαίνει (και) με την ξεχωριστή και ιδιόμορφη πε­ ρίπτωση του εσαεί γνωστού-άγνωστού μας Διονυσίου Σολωμού; θαυμαστής, λειτουργός και μύστης του Ιδανικού και του Ωραίου, ο ποιητής, που συνειδητά και αυταπαρνητικά αντικειμενικοποίησε ή αποστασιοποίησε τον υψηλότονο, μες στη βαθιά απλότητά του και γε­ νικότερης έκφρασης ή «χροιάς», λόγο του από το αυστηρά ιδιωτικό ή ατομικό του «περιθώριο» και δεν υπέταξε το πνεύμα και την πένα του στις όποιες προσωπικές

Α

138

ΙΟΥΝΙΟΣ 2007

ψυχοσωματικές -τραυματικής ή όχι, τρα­ γικής ή δραματικής, συναισθηματικής ή ερωτικής διάστασης- ιδιαιτερότητές του και στις φυσικές ανάγκες ή τις αναπόφευ­ κτες επιλογές του, δεν αφέθηκε, δικαιω­ ματικά, σε συνήθεις λυρικές ή άλλες αυ­ τοαναφορές και περιαυτολογίες, σε επι­ στολικά, ημερολογιακά κ.ά. αυτοεξομολογητικά συνθέματα ή παραθέματα, σε άμεσες εκμυστηρεύσεις και σαφείς διατυ­ πώσεις ή σε εύληπτους υπαινιγμούς και περιγραφές ευάρεστες, για την εσώτερη -και μόνο στον ίδιο απόλυτα γνωστή και προσιτή- «ταυτότητά» του.

0 Διονύσιος Σολωμός, αυτόθελα και αυτοαμυντικά, υπερβαίνοντας το πολυσύνθετο εγώ του ή τα ενδόμυχα «σήματά» του, επέλεξε να «εικονίσει» και ν' αφήσει κυ­ ρίως καθαρό και φωτεινό το «πρόσωπό» του (σε βάθος και σε ύψος όχι εύκολο για τον καθένα) ως κορυφαίος καινοτόμος ποιητής και στοχαστής, αφήνοντας σχε­ δόν αφανές, απλησίαστο ή απροσδιόρι­ στο (όχι βέβαια εξωπραγματικό) το άλλο μισό της ανθρώπινης υπόστασής του, της σωματικοψυχικής του ιδιοσυγκρασίας, των από νωρίς ποικίλων ηδύπικρων εμπει­ ριών, αναγκών, στερήσεων ή επιθυμιών του, της συμπεριφοράς ή του χαρακτήρα του, το «κλίμα» ή το «στίγμα» της ερωτικοσαρκικής του πλάσης, σύμφυτο και όχι διαμετρικά αντίθετο ή άσχετο με τη νοητική - πνευματική και ιδεολογική του «σκευή». Αυτό το άλλο μισό, που αδυνα­ τώντας, λίγο-πολύ, να το προσεγγίσουν ουσιαστικά, να το κατανοήσουν και να το εξηγήσουν, σύμφωνα με κριτήρια κοινά και ελλιπή ή μόνο κατά τη δική τους εξισωτική των πάντων θεώρηση και τακτική, διάφοροι -καλοπροαίρετοι ή μη- ερευνη­ τές και αναζητητές τού σολωμικού υπαρ-

/ΑΝΑΖΗΤΩ/ ξιακού «πυρήνα», δημιούργησε ή προκάλεσε, κατά καιρούς, ποικίλες πλάνες, πα­ ρερμηνείες, εκδοχές, παραισθήσεις ή φα­ ντασιώσεις, ανεκδοτολογίες, εμμονές, ιδεοληψίες, αυθαιρεσίες ή φαιδρότητες κ.λπ, Και αυτά, χωρίς κάποιοι ή πολλοί ν' αντιλαμβάνονται ότι πάντοτε υπάρχουν και οι σπάνιες εκείνες περιπτώσεις που, πληρώνοντας ακριβά, βέβαια, το ανάλογο τίμημα (της θλίψης, της οδύνης, της μο­ ναξιάς, της σιωπής, της αυτοσυντριβής...) διαφέρουν ριζικά από τα γύρω ή τα συνή­ θη ανθρώπινα δεδομένα (ή σαρκία) και για ειδικούς ή δυσεξήγητους λόγους ακολου­ θούν, αυτοβασανιστικά και αυτοπροστατευτικά, διαφορετικό δρόμο στην, ώς το τέλος, σκιόφωτη ή της χαρμολύπης πο­ ρεία και δοκιμασία τους, αντέχοντας με την από τη γέννα σάρκα τους (όχι με ένστικτα ζωώδη), ισόβια, ίσως, σ' αδιέξο­ δο αθώρητο και με το πνεύμα τους (υπο­ τάσσοντας το έλασσον στο μείζον και στο διαρκές) να στοχεύει και να στέκει σε πά­ λης και σε χάρης κορυφές. Και εδώ ας αναφέρουμε τον εξαίρετο γνώστη του ποιητικού, κυρίως, Σολωμού, τον θεμελιακό αναστηλωτή και κριτή του έργου του, τον Ιάκωβο Πολυλά (18261898), που στα σοφά και διαφωτιστικά «Προλεγόμενα» των Ευρισκομένων του φίλου του ποιητή (Κέρκυρα 1859) ση­ μειώνει εκφραστικά, για το επίμαχο αυτό θέμα, ανάκουστος από τους περισσότε­ ρους (0,Π„ XVIII): «Και ως προς τα προσωπικά συμβάντα της ζωής του, στοχάζομαι ότι πολλά ολίγον ήθελε εξάγεται από τα συγγράμματά του, και αν τα είχαμε όλα και ακέραια- διότι το έργον του εις την Τέχνην, καθώς και εις τον υψηλόν προφορικόν λόγον του, ήταν μία αυθόρμητη αδιάκοπη προσπάθεια και σβήνη την προσωπικότητά του μέσα εις την απόλυτη αλήθεια [...]». Μελετητές, κριτικοί, βιογράφοι, ψυχανα­ λυτές, ψυχολόγοι, ψυχίατροι, φιλόλογοι, νεοελληνιστές, λογοτέχνες, ομότεχνοι ή

μη του Σολωμού κ.ά.π., 150 τώρα χρόνια, πασχί­ ζουν επίμονα και πολύ­ τροπα να ερμηνεύσουν, τάχα, τ' «ανεξήγητα» αυ­ τής της διακριτής (μονα­ χικής) ηθικοπνευματικής περίπτωσης, ματαιοπονώντας ή ματαιολο­ γώντας και διατυπώνοντας ατεκμηρίωτα ποικίλες θεωρίες και απόψεις και αφοριστι­ κά καταλήγοντας σε αβάσιμα ή υποθετικά (αντιεπιστημονικά) συμπεράσματα γι' αυ­ τόν, για του Σολωμού τα δήθεν βιοσωματικά «αινίγματα». Έτσι όπως, εξίσου ή αντί­ θετα, δεν πράττουν και για άλλες ανάλο­ γες περιπτώσεις επιφανών (αλλά και άγνωστων, σε πολλά σημεία) μορφών της ιστορίας, της τέχνης, των γραμμάτων, της επιστήμης... Χωρίς δηλαδή να αναλίσκο­ νται, το ίδιο περίεργα και ηδονοθηρικά, σε έρευνες, αναλύσεις και θεωρίες (ανούσιες ή περιττές) και γύρω από την οικογε­ νειακή, ψυχοσυναισθηματική, προσωπική, ερωτική, σεξουαλική κ.ά. ζωή, κατάσταση, δράση και συμπεριφορά διαφόρων περι­ πτώσεων, όπως π.χ. αγίων, οσίων, μαρτύ­ ρων και μοναχών - ερημιτών της Εκκλη­ σίας και, ακόμη, του Ρωμανού του Μελωδού, του Κοραή, του Ρήγα Φεραίου κ.ά.π. «εγκάτοικων» και εραστών -από φύση ή θέση (από καταγωγή, ανάγκη, αδυναμία, κλίση, επιλογή ή από επίδραση αστάθμη­ των και ακαθόριστων παραγόντων) τόπου, τρόπου και λόγου στάσης και έκφρασης μόνο ή κυρίως, νοητικά - ιδεοκρατικά αρε­ στού και ανθρωποκεντρικού (όχι όμως και, ευρύτερα ή βαθύτερα, αντιερωτικού), χω­ ρίς και αυτοί να πέφτουν «θύματα» τόσο των κάθε λογής και εποχής εθνοπατριωτικών ή αγιογραφικών προστατών όσο και ευφάνταστων ανιχνευτών, κριτών, αναλυ­ τών ή τιμητών της όποιας τυχόν βιοσωματικής ιδιαιτερότητάς τους. Άραγε, όταν ακόμη και ο στενός φίλος του εθνικού μας ποιητή, ο άξιος συνομιλητής και συνεργάτης του Νικόλαος Μάντζαρος

ΙΟΥΝΙΟΣ 2007 1 3 0

δ ι α β α ζ ω ] Α Φ Ι Ε Ρ Ω Μ Α

[

(1795-1873), αποφαίνεται, ο' ένα εύγλωτ­ το και χρήσιμο προσωποψυχογραφικό για τον Δ. Σολωμό κείμενό του, ότι: «Ουδείς παρά ταύτα θα αδύνατο να καρωθεί που γνωρίζει τ' άπατα της ουσίας του Ποιητή. Αφήνω δε που ούτε κι εκείνος θα μπορέσει ποτέ να φτάσει στην ολοκληρωτική γνώση του εαυτού του» (βλ. Νικόλαος Χαλικιόπουλος, Μάντζαρος, Φιλαρμονική Εταιρεία Κερκύρας, Κέρκυρα 2003, επιμέλεια Γιώρ­ γος Κεντρωτής (ο. 268)), τι νόημα, αλή­ θεια, και τι κέρδος ψυχοηνευματικό, ιστορικογραμματολογικό ή άλλο μπορεί να έχουν ή ν' αποφέρουν οι έμμονες Προσπάθειες και επιδιώξεις διαφόρων, άσχετα με τη «ρί­ ζα», τον «χαρακτήρα» και την ποιότητα των προθέσεων και των κινήτρων τους, για την «ανακάλυψη» και «γνώση» του ανεύρετου και αδιάγνωστου κι απ' τους συγχρόνους του ακόμη εσώτερου σολωμικού «κόσμου» και της όποιας ιδιοτυπίας του; Αφού και ο ευφυής Ν. Μάντζαρος ακόμη, απ' όσα φανερά μπόρεσε να δει και να νιώ­ σει, κατηγορηματικά κατέληξε στο συμπέ-· ρασμα πως ούτε και ο ίδιος ο Σολωμός, αυ­ τός που φιλοτέχνησε αδρά, με χρώματα ή λέξεις δύναμης και βάθους, αλήθειας και ομορφιάς, τ' ανεικόνιστα πορτρέτα της Φαρμακωμένης, της Μοναχής, του Λά­ μπρου και της Μαρίας, των Ελεύθερων Πολιορκημένων, της Φραγκίσκος Φραίζερ κ.ά. (σαν ήθους και κάλλους και γνώσης φωτει­ νά «προσωπεία»), αυτός που μέχρι τ' άδυ­ τα ή τ' ανείδωτα ενδοσκοπώντας εχάραξε, ανάμεσα σε πολλά ποιητικά επιγραμματικά του κοσμήματα, και τους στίχους: «Άστρα­ ψε φως κι εγνώρισε ο νιος τον εαυτό του», «Όμορφος κόσμος, ηθικός, αγγελικά πλα­ σμένος», «Και ρόδο μέσα μου πολύ, κρίνος πολύς, ανθίζει», αυτός, λοιπόν, δεν θα μπορούσε, δήθεν, να γνωρίσει απόλυτα τον εαυτό του, τι άλλο, άραγε, μπορούν να βρουν και να πουν, έγκυρο, πραγματικό και ουσιαστικό -και πώς να μιλήσουν, χωρίς υποθέσεις και εικασίες (ιχνηλατώντας στο κενό), τόσα χρόνια μετά, οι σε αλλότρια

140

ΙΟΥΝΙΟΣ 2007

μόνο, υποκειμενικά ή «περιφερειακά» και εξωτερικά στοιχεία και «σημεία», στηριγμέ­ νοι θεωροί του; Με διάχυτα και αντιληπτά ή αισθητά τ' αποτυπώματα του λαμπρού λογισμού και του ηθικού ψυχισμού του Σολωμού και με δεδομένη (όχι υποθετική ή φανταστική) τη βαθύτερη εκείνη «γραμμή»/«τομή», που ενώνει και διαχωρίζει, ισόρροπα ή όχι, το σωματικό/σαρκικό και το ψυχικό/πνευματικό «κομμάτι» μιας ιδιόμορφης ανθρώπινης ύπαρξης, ό,τι πρέπει και αξί­ ζει να γίνεται, πέρ' από τις όποιες ερμη­ νείες ή αναλύσεις (μ' ελεύθερη τη διατύ­ πωση κάθε πρότασης ή σκέψης), είναι η μη αγνόηση της πραγματικότητας και η απόρριψη κάθε αβάσιμου στοιχείου, για κάποιον που βίωσε το δικό του «παρόν», δίνοντας προτεραιότητα στην Αρετή και στην Ιδέα, στο πνεύμα και όχι στη σαρκολαγνεία, ούτε στην εγωιστική - εφήμερη περιαυτολογία και την άκρατη ή άκριτη αυτοπροβολή. Ό,τι, κυρίως, προσεγγίζει περισσότερο και καλύτερα το νόυ και την ψυχή, τον «κόσμο» του ιδιοφυούς «ιερο­ μόναχου» του γραφικού ζακυνθινού Αγίου Λύπιου και της φιλόξενης ωραίας Κέρκυ­ ρας είναι η με θέληση, επιμονή και ευαι­ σθησία αφομοιωτική μετάληψη του αριστουργηματικού σολωμικού λόγου, μένο­ ντας όσο γίνεται πλησιέστερα σ' ό,τι ζωτι­ κό ή λυτρωτικό γέννησε και δώρισε -μ' ευφρόσυνα σπέρματα της νόησης και ψυ­ χισμό πνοής- το άγνωρο (με «φωνές» ηδονικές και «πληγές» σιωπηρές) σώμα του. Ώστε και έτσι, μ' αυτό(ν) οδεύοντας και συνωδώντας, εύηχα και αρμονικά, πέρ' από επινοήσεις ή «ψυχαναλύσεις» δύσηχες, πέρ' από της σάρκας τις σκιές ή τα οιδήματα, να είναι σε θέση κάποιος να πει πως μπόρεσε, για λίγο έστω, να ζήσει ή να βρεθεί «Στο φως της καλοσύνης του, στο φως της ομορφιάς του» Μ Ο Διονύσης Ιέρρας είναι φιλόλογος, λογοτέχνης, εκδότης του περιοδικού Επτανησιακά Φύλλα

ΙΝΔΙΚΤΟΣ

ΓΙΩΡΓΟΥ ΑΡΑΓΗ ΣΤ Ε Λ Λ Α α ν τ λ ε ρ

ΓΙΑ ΤΟΝ ΓΙΩΡΓΟ ΙΩΑΝΝΟΥ

R.G. COLLINGWOOD

U W E JO H N S O N

9

Η ΤΕΧΝΗ ΤΟΥ ΗΘΟΠΟΙΟΥ ΜΙΑ ΑΥΤΟΒΙΟΓΡΑΦΙΑ

Τ ο τ ρ ίτ ο β ιβ λ ίο γ ια τ ο ν ’Ά χ ιμ .

O^odojna ml Νεατεξίκοτητα ωρολόγιο

ΗΜΕΡΟΛΟ

www.indiktos.gr

1 ®

ι

Α ϊ

Δ Ε Λ Τ ΙΟ Κ Ρ ΙΤ ΙΚ Ο ΓΡ Α Φ ΙΑ Σ

ΑΠΡΙΛΙΟΥ 2007 Επιμέλεια: Θοδωρής Πέρσης

142

ΙΟΥΝΙΟΣ 2007

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΠΕΖΟΓΡΑΦΙΑ Αναστασέα Νίκη: Επικράνθη, δια χειρός Αλέξη Ραζή (Β. Χατζήβασιλείου. Ελευθεροτυπία, 27.4.07) Αθωνίτης Αλέξανδρος: Γεια σου τηλεόραση (Δ. Ρουμηούλα, Έθνος, 14.4.07) Βιτάλη Λεία: Ιερή παγίδα (Ε. Γκίκα, Έθνος Κυρια­ κής, 8.4.07) Γαβαλά Μαρία: Τα κορίτσια της πλατείας (Π. Μάρκαρης, Τα Νέα, 14.4.07) Γεωργίου Αντώνης: Γλυκιά bloodylife (X. Παπαγεωργίου, Αυγή της Κυριακής, 22.4.07) Δαββέτας Νίκος: Λευκή πετσέτα στο ρινγκ (Δ. Κόκορης, Αντί, 6.4.07) Δημητρακάκη Άντζελα: Το μανιφέστο της ήττας (Τ. Μανδηλαρά, Πρώτο Θέμα, 1.4.07) Ζευγώλης Γιάννης: Αστεγοσκόπειο (Ε. Γκίκα, Έ­ θνος Κυριακής, 15.4.07) θέμελης Νίκος: Μια ζωή, δυο ζωές (Ε. Χουζούρη, Ραδιοτηλεόραση, 5.4.07, Β. Χατζηβασιλείου, Ε­ λευθεροτυπία, 5.4.07, Γ. Καρουζάκης, Lifo Athina, 12.4.07, Ε. Γκίκα, Έθνος Κυριακής, 29.4.07) θεοδωρόπουλος Τάκης: Το αριστερό χέρι της Α­ φροδίτης (Β. Χατζηβασιλείου, Ελευθεροτυπία, 21.4.07) θεοχάρη Μιμή: Θαμμένοι στον γρανίτη (Π. Μάρκαρης. Τα Νέα, 14.4.07) Καζαντζάκη Γαλάτεια: Άνθρωποι και υπεράνθρω­ ποι (Α. Βιστωνίτης, Το Βήμα της Κυριακής, 1.4.07, Τ. Δημητρούλια, Καθημερινή της Κυριακής, 15.4.07) Καπάνταη Ισμήνη: Εμείς έχουμε εμάς (Γ. Παπασωτηρίου, Βραδυνή, 14.4.07) Κόλια Ζέφη: X - αίματος (Α. Μηιρμπίλη, Athens Voice, 19.4.07, Α. Μπομπούλα, Βραδυνή, 21.4.07) Κουμανταρέας Μένης: Η γυναίκα που πετάει (Α. Ζήρας, Αυγή της Κυριακής, 15.4.07) Κουρετζής Λάκης: Στην αρχή ένα ΓΡΑΜΜ... μόνο (Μ. Κοντολέων, Διαβάζω, 04/07) Λαδάς Βασίλης: Ασώματη κεφαλή (Κ. Παπαγεωργίου, Αυγή της Κυριακής, 22.4.07) Μαλακάσης Μιλτιάδης: Πεζά, τόμοι Α'- Β' (Δ. Κόκορης, Αυγή της Κυριακής, 8.4.07) Μάντης Νίκος: Ψευδώνυμο (Δ. Μαμαλούκας, Δ/αβάζω, 04/07) Μάρκαρης Πέτρος: Κατ' εξακολούθηση (Φ. Φιλίπ­ που, Διαβάζω, 04/07) Μοδινός Μιχάλης: Ο μεγάλος Αμπάι (Τ. Καραϊσκάκη, Καθημερινή της Κυριακής, 29.4.07) Νάσιουτζικ Παυλίνα: Μύκονος μπλουζ (Α. Κέζα, Το Βήμα της Κυριακής, 8.4.07) Παναγιωτόπουλος Νίκος: Σύοσημον ή Τα κεφά­ λαια (Γ. Βέλτσος, Το Βήμα της Κυριακής, 22.4.07)

Παπαθανασοπούλου Μάιρα: Μακάριοι οι πενθούντες (Π. Μάρκαρης, Τα Νέα, 14.4.07) Σερέφας Σάκης: Θα γίνω ντιζέζ, μια αληθινή ιστο­ ρία (Δ. Κούρτοβικ, Τα Νέα, 21.4.07, Β. Ζωγράφου, Διαβάζω, 04/07) Σπυροπούλου Χρύσα: Δίχως ίχνη (Ε. Αβραμίδου, Μακεδονία Κυριακής, 15.4.07) Σωτάκης Δημήτρης: 0 άνθρωπος καλαμπόκι (Λ. Πανατλέων, Ελευθεροτυπία, Π ΑΛΊ, Γ. Βαϊλάκης, Ημερήσια, 28.4.07, Β. Χατζηβασιλείου, Κυριακάτι­ κη Ελευθεροτυπία, 29.4.07) Τζαμιώτης Κωνσταντίνος: Παραβολή (Μ. θεοδοσοπούλου, Το Βήμα της Κυριακής, 8.4.07) Τζούμα Άννα: Εκατό χρόνια νοσταλγίας (Στ. Τσούπρου, Αυγή της Κυριακής, 15.4.07) Τρουλλινού Νίκη: Και φύσηξε νοτιάς... (Λ. Πανταλέων, Ελευθεροτυπία, 13.4.07, Μ. θεοδοσοπούλου, Το Βήμα της Κυριακής, 29.4.07) Χαρπαντίδης Κοσμάς: Τα δώρα του πανικού (Μ. θεοδοσοπούλου, Το Βήμα της Κυριακής, 1.4.07, Γ. Μπασκόζος, Εξπρές της Κυριακής, 8.4.07, Π. Μπουκάλας, Καθημερινή, 24.4.07) ΞΕΝΗ ΠΕΖΟΓΡΑΦΙΑ Άιρα Σέσαρ: Βαρόμο (Ε. Γιαννοπούλου, Καθημερι­ νή της Κυριακής, 1.4.07) Γκοϊτισόλο Χουάν: Στοιχεία ταυτότητας (Φ. Φιλίπ­ που, Το Βήμα της Κυριακής, 8.4.07) Γκομπρόβιτς Βίτολντ: Πορνογραφία (Μ, Μιχαηλίδης, Τα Νέα, 21.4.07) Γκρένταλ Γενς Κρίστιαν: Βιρτζίνια (Ε. Γκίκα, Έθνος Κυριακής, 12.4.07, Σ. Λούκα, Βραδυνή Κυριακής, 15.4.07, Β. Χατζηβασιλείου, Κυριακάτικη Ελευθε­ ροτυπία, 22.4.07) Γουλφ Βιρτζίνια: Το δωμάτιο του Τζάκομπ (Β. Ζω­ γράφου, Αυγή της Κυριακής, 22.4.07) Εσενόζ Ζαν: Ραβέλ (Στ. Σκαλίδη, Βραδυνή, 28.4.07) Κάρεϊ Πίτερ: Κλοπή, μια ερωτική ιστορία (Γ. Βέης, Ελευθεροτυπία, 13.4.07) Καριέρ Ζαν Κλωντ και Φόρμαν Μίλος: Τα φαντά­ σματα του Γκόγια (Ρ, Πράπα, Βραδυνή, 21.4.07) Καοάρες Αδόλφο Μπιόυ: Η εφεύρεση του Μορέλ (Γ. Βαϊλάκης, Ημερησία, 14.4.07) Κέλμαν Ντάνιελ: Ημέτρηση του κόσμου (Τ. Δημη­ τρούλια, Καθημερινή της Κυριακής, 1.4.07) Κέρτες Ίμρε: Αστυνομική ιστορία (Α. Βιστωνίτης, Το Βήμα της Κυριακής, 22.4.07, Χρ. Σπυροπούλου, Καθημερινή της Κυριακής, 29.4.07) Μουνγκάν Μουρατχάν: Γ αερικό του παρά (Γ. Παπασωτηρίου, Βραδυνή, 21.4.07) Μουρακάμι Χαρούκι: Νορβηγικό δάσος (Α. Κέζα, Το Βήμα της Κυριακής, 1.4.07) Μπαρίκκο Αλεσσάντρο: Χωρίς αίμα (Α. Μπομπούλα, Βραδυνή, 14.4.07) Μπαρθ Τζον: Το τελευταίο ταξίδι του Σεβάχ του θαλασσινού (Β. Χατζηβασιλείου, Κυριακάτικη Ε-

Μπορν Σαμ: Οι ενάρετοι (Σ. Λούκα, Βραδυνή Κυρια­ ΐδου, Τα Νέα, 14.4.07) κής, 22.4.07) Etxebarria Lucia: Ένα θαύμα σε ισορροπία (Ε. ΛαΝτάρελ Λόρενς: Τα εδδηνικά νησιά (Δ. Ρουμπούμπροπούλου, Τα Νέα, 28.4.07) λα, Έθνος 6.4.07) Fuentes Carlos: Το κάθισμα του αετού (Π. ΤατσόΝτάρελ Λόρενς: Η σποδιά του Πρόσπερου (Τ. Γουπουλος, Τα Νέα, 6.4.07) δέλης, Εδευθεροτυπία, 27.4.07) Highsmith Patricia: 0 Ρίπδεϋ κάτω από το χώμα (Ε. Ντε Μονταιγκύ Τίμπο: Άγγεδοι καμένοι (Τ. ΓουδέΧουζούρη, Ραδιοτηδεόραση, 21.4.07) λης, Εδευθεροτυπία, 13.4.07) Hurlimann Thomas: Η δεσποινίς Σταρκ (Ρ. ΓεωργαΝτε Μοντερλάν Ανρί: Τα κορίτσια (Τ. Θεοδωρόκοπούλου. Τα Νέα, 14.4.07) πουλος, Τα Νέα, 28.4.07) King Stephen: Το κινητό (Μ. Πανώριος, Εδευθερο­ Ντε Μπαλζάκ Ονορέ: Οι εκπατρισμένοι (Μ. θεοδοτυπία, 27.4.07) σοπούλου, Η Εποχή, 29.4.07) Malkani Gautam: Λοντονιοτάν (Σ. Νικοήαΐδου, Τα Παστερνάκ Μπορίς: Δόκτωρ Ζιβάγκο (Χρ. ΣπυροΝέα, 21.4.07) πούλου, Καθημερινή, 3.4.07) Roth Joseph: Hotel Savoy (Τ. θεοδωρόπουλος, Τα Πιπέρνο Αλεσάντρο: Με τις χειρότερες προθέσεις Νέα, 14.4.07) (Σ. Λούκα, Βραδυνή Κυριακής, 8.4.07) Roth Philip: Καθένας (Ε. Γκίκα, Έθνος Κυριακής, Ρουσντί Σαλμάν: Όνειδος (Α. Μπιρμπίλη, Athens 1.4.07) Voice. 26.4.07) Sebald W.: Οι ξεριζωμένοι (Α. Σπυροηούλου, Ελευ­ Σλινκ Μπέρχαρντ: Ο γυρισμός (Λ. Κέζα, Το Βήμα θεροτυπία, 27.4.07) της Κυριακής, 15.4.07, Σ. Λούκα, Βραδυνή Κυρια­ Toibin Colm: χένρι Τζέιμς, ο δάοκαδος (Μ. Μιχαηκής, 29.4.07) ήίδης, Τα Νέα, 6.4.07, 0. Γρηγοριάδης, Το Βήμα Σμιθ Ζέιντί: Στην ομορφιά που χάνεται (Στ. Σκαλίτης Κυριακής, 29.4.07) δη, Βραδυνή, 21.4.07, Κ. Κουνινιώτη, Πελοπόννη­ σος, 22.4.07) ΠΟΙΗΣΗ Στεβάνοβιτς Βιντοσάβ: Άβεδ και Λίζα (Γ. Ξενάριος, Βέης Γιώργος: Λεπτομέρειες κόσμων (Δ. ΧουλιαΕδευθεροτυπία, 5.4.07) ράκης, Το Βήμα της Κυριακής, 22.4.07) Τηκ Λούντβιχ: Οξανθός Έκμπερτ - Το ΡούνενμπερΚατσαλίδας Νίκος: Η μοίρα του αμάραντου (Γ, γκ (Δ. Καββαθάς, Το Βήμα της Κυριακής, 1.4.07, Τ. Μηασκόζος, Εξπρές της Κυριακής, 22.4.07) Δημητρούλια, Καθημερινήςης Κυριακής, 8.4.07) Ρίήκε Ράινερ Μαρία: 0 βίος της Μαρίας (Σ. ΓουνεΤζέιμς Π. Ντ.: Τα παιδιά των ανθρώπων (Χρ. Σπυήάς, Καθημερινή της Κυριακής 29.4,07) ροπούήου, Καθημερινή της Κυριακής, 22.4.07) Χυτήρης Τηλέμαχος: Κίτρινη σκόνη (Γ. ΠαπακώAudegny Stephane: Η θεωρία των νεφών <Β. Πεστας, Διαβάζω, 04/07) σμαζόγλου, Τα Νέα, 21.4.07) Ward Αύρα (απόδοση): Σουμεριακοίμύθοι (X. ΚιοσBellow Saul: Το θύμα (Μ. Πιμπήής, Τα Νέα, σέ, Το Βήμα της Κυριακής, 15.4.07) 21.4.07) Coelo Paolo: Η μάγισσα του Πορτομπέδο (Μ. ΠιΔΟΚΙΜΙΑ μπλής, Τα Νέα, 6.4.07) Collins Michael: Χαμένες ψυχές (Σ. Λούκα, Βραδυ­ Δασκαήόπουήος Δημήτρης: Εις τα περίχωρα Αντιόχειας και Κερύνειας, Καβάφης - Σεφέρης Δ. νή Κυριακής, 1.4.07, Τ. Μανδηήαρά, Πρώτο Θέμα, 8.4.07, Α. Μαντόγλου, Εδευθεροτυπία, 13.4.07, X. Μουσμούτης, Διαβάζω, 04/07) Καγιαλής Τύκης: Η επιθυμία για το μοντέρνο. Δε­ Σπυροηούλου, Καθημερινή της Κυριακής, 18.4.07, σμεύσεις και αξιώσεις της δογοτεχνικής διανόη­ Σ. Νικοήαΐδου, Τα Νέα, 28.4.07) σης στην Εδδάδα του 1930 (Κ. Βούήγαρης, Αυγή Cunningham Michael: Ιδιαίτερες μέρες (Σ. Νικολατης Κυριακής, 29.4.07)

β ι β λ ί α tq

ε κ δ ό σ ε ι ς

Ο κτω βριανό

Ο αντιπρόσωπος του Διαβάζω στην Κύπρο Πωλήσεις τευχών και συνδρομές για το Διαβάζω κα Θέκλα Κίττου Ο μ ή ρ ο υ 3 κ Λ ε υ κ ω σ ί α 10 9 7 , Κ ύ π ρ ο ς · τηλ.: 22 6 7 2 8 0 1

[

144-

δ ι α β α ζ ω ] Κ Ρ I Τ I Κ Ο Γ Ρ Ρ Α Φ Ι Α

ΙΟΥΝΙΟΣ 2007

Κυριακίδης Αχιλλέας: Μικρή περιοχή, κείμενα για την πραγματικότητα της μυθοπδασίας (Κ. Παπαγεωργίου, Αντί, 6.4.07) Ράχσινγκερ Γιόζεφ (Πάπας Βενέδικτος ΙΣΤΊ: Ο Ιη­ σούς από τη Ναζαρέτ, Α' μέρος, Από τη Βάπτιση στον Ιορδάνη ως τη Μεταμόρφωση (Α. Βιστωνίτης, Το Βήμα της Κυριακής, 22.4.07) Φρίντμαν Τόμας: Οκόσμος είναι επίπεδος. Σύντο­ μη ιστορία του 21ου αιώνα (Κ. Σάρρος, Κυριακάτικη Εδευθεροτυπία, 14.07)) Χάισμιθ Πατρίτσια: Πώς να γράφετε ένα μυθιστό­ ρημα αγωνίας (Γ. Παπασωτηρίου, Βραδυνή, 214.07) De Sade: Διάδογος ιερωμένου και ετοιμοθάνατου (Κ. Λυμηέρη, Εδευθεροτυπία, 20.4.07) Minois George: Ιστορία της Αυτοκρατορίας (Δ. Τριανταφυλλίδης, Διαβάζω, 04/07) Plumb J.: Ο θάνατος του ηαρεδθόντος (Π. Βόγλης, Τα Νέα, 28.4.07) Sartre Jean Paul: Τι είναι δογοτεχνία; (Ε. Κοσμά Στ. Μήτας, Αντί, 6.4.07) Settle Salvatore: Το μέδδον του «κδασικού» (Ε. Κοτζιά. Καθημερινή της Κυριακής, 22.4.07) Saunier Guy: «Ετούτο το κορμί το τόσο αμαρτωλό»... έρευνα στον μυθικό κόσμο του Νίκου Καββαδία (Γ. Κουβαράς, Καθημερινή, 24.4.07)

Παύήου-Παπαδημητρίου, Βραδυνή, 14.4.07) Δημητρακάς Αθανάσιος: Πρακτικός σύμβουδος Ανωνύμων Εταιριών (Γ. Μπΰοκόζος, Εξπρές της Κυριακής, 29.4.07) θωμαδάκης Σταύρος και Αλεξάκης Παναγιώτης: Οικονομική των επιχειρήσεων (Γ. Μπροκόζος, Εξπρές της Κυριακής, 1.4.07) Καζάκος Πάνος: Αναθεώρηση του Συντάγματος και οικονομία (Φ. Σπυρόπουλος, Εδευθεροτυπία, 27.4.07) Μαρτς Τζέιμς: Πώς δαμβάνονται οι αποφάσεις (Α. Παύλου - Παπαδημητρίου, Βραδυνή, 21.4.07) Deakins David και Freel Mark: Επιχειρηματικότητα (Α. Καραγιάννης, Διαβάζω, 04/07)

ΙΣΤΟΡΙΑ Βακιρτζής Ιωάννης: Ιστορία της ηγεμονίας Σάμου 1834-1912 (Ν. Καραπιδάκης, Καθημερινή της Κυ­ ριακής, 29.4.07) Βερέμης θάνος - Κολλιόπουλος Γιάννης: Εδδάς, η σύγχρονη συνέχεια από το 1821 μέχρι σήμερα (Γ. Μαργαρίτης, Τα Νέα, 28.4.07) Δημητρίου Θεοφάνης: Ποδιτικά εγκδήματα, άγνω­ στες ιστορικές πτυχές 1960-1978 (Γ. Μύαρης, Αντί, 6.4.07) Κιουσοπούλου Τόνια: Βασιδεύς ή οικονόμος, ποδιτική εξουσία και ιδεοδογία πριν από τηνΆδωση (Π. Καψής, Τα Νέα, 14.4.07) Ροτζώκος Νίκος: Εθναφύπνιση και εθνογένεαη. Ορδωφικά και εδδηνική ιστοριογραφία (Β. Κρεμμυδάς, Τα Νέα, 6.4.07) Φιλιππίδης Ηήίας: Κρήτη 1941 (Κ. Κουνινιώτη, Πε­ λοπόννησος, 29.4.07) Φοξ Ρόμπιν Λέιν: 0 κδασικός κόσμος (Γ. Μπασκόζος. Εξπρές της Κυριακής, 15.4.07, A. Basko, Δια­ βάζω, 04/07) Jenkings Keith: Επαναθεώρηση της Ιστορίας (Λ. Ανδριάκαινα, Αυγή της Κυριακής, 29.4.07) Runciman Steven: Η ιστορία των Σταυροφοριών (Ν. Κυριάζής, Διαβάζω, 04/07)

ΒΙΟΓΡΑΦΙΕΣ - ΑΥΤΟΒΙΟΓΡΑΦΙΕΣ Αλεξανδρόπουλος Μήτσος: Ο Τοδοτόι (Δ. Ρουμπούλα, Έθνος, 28.4,07) Μακ Κορτ Φρανκ: 0 δάοκαδος (Τ. Δημητρούλια, Καθημερινή της Κυριακής, 29.4.07) Μονταλμπάν Μανουέλ Βάθκεθ: Και ο θεός μπήκε στην Αβάνα (Ο. Διαβάζω, 04/07) Ραμονέ Ιγνάσιο: Εκατό ώρες με τον Φιντέδ. Βιο­ γραφία σε δυο φωνές (Ε. Γιαννοπούλου, Καθημε­ ρινή της Κυριακής, 29.4.07, Ω, Διαβάζω, 04/07) Χέσνερ Βόλφγκανγκ: Άννα Αχμάτοβα, η θυελλώ­ δης ζωή της μεγάδης ηοιήτριας (Ε. Καρκίτη, Αγγε­ λιοφόρος Κυριακής, 1.4.07, Τ. Μανδηλαρά, Πρώτο Θέμα, 15.4.07) Boia Lucien: Ιούδιος Βερν, τα παράδοξα ενός μύ­ θου (Α. Βιστωνίτης, Το Βήμα της Κυριακής, 8.4.07, Ε. Πασαμιχάλη, Τύπος Κυριακής, 22.4.07, Ε. Καρκί­ τη, Αγγεδιοφόρος, 29.4.07) έΡτσεετ Antonia: Μαρία Αντουανέτα, το ταξίδι (Ε. Μαρωνίτη, Τα Νέα, 14.4.07) Jones Ernest: Σ. Φρόυντ, η ζωή και το έργο του (Σ. Μανουσέλης, Εδευθεροτυπία, 27.4.07) Short Philip: Ποδ Ποτ, ανατομία ενός εφιάδτη (Π. Τατσόπουλος, Τα Νέα, 14.4.07)

ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ Γούναρης Σπύρος - Σταθακόπουλος Βλάσης: Διοί­ κηση στρατηγικών σχέσεων. Μάρκετινγκ και ηωδήσεις για πεδάτες στρατηγικής σημασίας (Α.

ΜΕΛΕΤΕΣ Βάλτερ Ενριέτ: Η περιπέτεια των γλωσσών της Δύσης (Μ. Παηαγιαννίδου, Το Βήμα της Κυριακής, 29.4.07) Βελουδής Γιώργος: Διονυσίου Σοδωμού, Εδεύθε-

ΠΑΙΔΙΚΑ Μπότσος Γιώργος: Πέτρα, ψαδίδι, χαρτί. Τα δικαιώ­ ματα του παιδιού σε κόμικς (Δ. Βανέλλης, Αυγή της Κυριακής, 15.4:07) Μπουλώτης Χρήστος: Όταν η πασχαδίτσα συνά­ ντησε έναν εδέφαντα (Ε. Σαραντίτη, Εδευθεροτυ­ πία, 27.4.07) Σουίφτ Τζόναθαν: Τα ταξίδια του Γκιούδιβερ - μετ. Μ. Κουτάλου, εκδ. Ερευνητές - μετ. Ν. Κοκκινάκη, εκδ. Παπαδόπουλος (Στ. Τσούπρου, Διαβάζω, 04/07)

[ Δ I A BA Ζ Ω I κ ρ ι τ ι κ ο γ ρ α φ ι α

pot πολιορκημένοι (Κ. Παπαγεωργίου, Ελευθερο­ τυπία, 5.4.07) Θόρντον Μπρους: Έρως ο μύθος της σεξουαλικό­ τητας οτην αρχαία Ελλάδα (X. Νάνου, Αγγελιοφό­ ρος, 14.4.07) Κασίνης Κ.: Βιβλιογραφία των ελληνικών μετα­ φράσεων της ξένης λογοτεχνίας ΙΘ'-Κ' αιώνας, τό­ μος Α' 1801-1900 (Μ. θεοδοσοπούλου, Η Εποχή, 15.4.07) Μαμντάνι Μαχμούντ: Καλός μουσουλμάνος, κακός μουσουλμάνος (Γ. Σιακανιάρης, Ελευθεροτυπία, 13.4.07) Ραυτόπουλος Δημήτρης: Αναθεώρηση Τέχνης, η Επιθεώρηση Τέχνης και οι άνθρωποί της (Κ. Παπα­ γεωργίου, Ελευθεροτυπία, 13.4.07) Ρουά Ολιβιέ: Το παγκοσμιοποιημένο Ιολάμ (Γ. Σιακαντάρης. Ελευθεροτυπία, 13.4.07) Στάικος Κωνσταντίνος: Ιστορία της βιβλιοθήκης στον δυτικό πολιτισμό (Ε. Κοτζιά, Καθημερινή της Κυριακής, 8.4.07) Στρίνγκερ Κρις - Άντριους Πίτερ: Homo, η καταγω­ γή και η εξέλιξη του ανθρώπου (Χρ. Μπούρμπου,

Ι

Καθημερινή της Κυριακής, 8.4:07) Barenboim Daniel - Said Edward: Παραλληλίες και παραδοξότητες. Συνομιλίες για τη μουσική, τη λο­ γοτεχνία και την πολιτική (Ξ. Μπαήωτή, Διαβάζω, 04/07) Bray Ken: Τα μαθηματικά του ποδοσφαίρου (Γ. Μπασκόζος, Εξπρές της Κυριακής, 29.4.07) Crowley John: Το μυθιστόρημα του Λόρδου Μπάιρον, η χώρα του δειλινού (Β. Αθανασόπουλος, Ε­ λευθεροτυπία, 5.4.07) Figes Orlando: Ο χορός της Νατάσας, μια πολιτι­ στική ιστορία της Ρωσίας (Α. Διάλήα - Ε. Κριτσεφσκάγια. Αυγή της Κυριακής, 15.4.07) Fuhrmann Manfred: Αρχαία λογοτεχνική θεωρία, εισαγωγή στον Αριστοτέλη, τον θρόνο και τον «Λογγίνο» (Ν. Μπεζαντάκος, Καθημερινή, 17.4.07) C. S. Kirk: Ηφύση των ελληνικών μύθων (Δ. Ιακώβ, Το Βήμα της Κυριακής, 15.4.07) Migeotte Leopold: Η οικονομία των ελληνικών πό­ λεων, από την αρχαϊκή περίοδο μέχρι τους πρώι­ μους αυτοκρατορικούς χρόνους (Α. Καραγιάννης, Διαβάζω, 04/07)

Το ΔΙΑΒΑΖΩ σ τ η ν

ε παρχί α

Οι φ ίλ ο ι μ α ς σ τ η ν ε π α ρ χ ία μ π ο ρ ο ύ ν ν α β ρ ίσ κ ο υ ν τ ο ΔΙΑΒΑΖΩ σ ε ό λ α τ α Κ έ ν τρ α Τύπου τ α οπ οία υ π ο σ τη ρ ίζο υ ν τ η δ ια κ ίν η σ η κ α ι τ η ν π ρ ο β ο λ ή τ ο υ . Αγρίνιο: Βότση 15 και Πλατεία Δημοκρατίας - Αίγινα: Σπύρου Ρόδη & Πηλέως - Ακρατα: Π.Ε.Ο. Αθηνών Πατρών - Αλεξανδρούπολη: Λεωφ. Δημοκρατίας 363 - Αλμυρός Βόλου: Ερμού 130 Αμφιλοχία: Νικολάου Στρατού 27 - Αρτα: Σκουφά 34 - Βόλος: Πολυμερή 124 & Λαρίσης 182 - & Ορμυλίου 23Α - 2ας Νοεμβρίου 123 - Βόλος-Ν. ιωνία: Λεωφόρος Ειρήνης 16 - Βόνιτσα: Ελ. Βενιζέλου 63 - Ελευθερούπολη: Ιουστινιανού 8 - Ερέτρια: Φιλοσόφου Μεναδήμου 40 - Ζάκυνθος: Πλατεία Αγ. Μάρκου - Ηγουμενίτσα: Πλατεία Δημαρχείου 1 - Ιω άννινα: Γρ. Σακκά 13 - Ιστιαία - Καβάλα: Ερυθρού Σταυρού 34 - Καλαμάτα: 23ης Μαρτίου 6 - Καλλονή Μ υτιλήνης - Κατερίνη: Ειρήνης 2 - Κάτω Αχάίά: Αγ. Ιωάννου 74 - Κοζάνη: Γωνία Αριστοτέλους & Τζόνσον - Κομοτηνή: Πλατεία Ειρήνης 42 Κόρινθος: Εθν. Αντιστάσεως 12 - Κως: Βασ. Παύλου 2 - Λήμνος: Μύρινα - Λιβαδειά : Μπουφίδου 24 Λίμνη Εύβοιας: Αγγ. Γοβίου - Λουτρά Αιδηψού: Ερμού 68 - Λουτρά Ωραίας Ελένης: Λ. Επιδαύρου 256 - Λουτράκι: Πλ. 25ης Μαρτίου - Μ άλια Κρήτης: Υπολοχαγού Ζαχαριάδη 1 - Μ εσολόγγι: Χαριλάου Τρικούπη 26 - Μοίρες Κρήτης - Μύκονος: Αγ. Τριάδος 25 - Μ ύτικας: Αγ. Νικολάου - Ναύπακτος: Πλατεία Φαρμάκη (Λιμάνι) - Νέα Αγχίαλος Βόλου: Ελευθερίας 43 - Νεμέα: Λεωφ. Κωνσταντίνου 48 Ξάνθη: καραολή & Σμύρνης & Βασ. Κων/νου 80 - Ξυλόκαστρο: Ιωάννου Ιωάννου 123 - Ορεστιάδα: Βασιλέως Κων/νου 152 - Πάργα: Μπάγκα 16 - Πάτρα: Περιοχή Περίβολό - Π τολεμαΐδα: Βασιλέως Κωνσταντίνου 2 - πυργί Εύβοιας - Ρέθυμνο Κρήτης: Μοάτσου 46 - Σάμος-Πυθαγόρειο: Λυκούργου Λογοθέτη - Σαμοθράκη: Λιμάνι Καμαριώτισα - Σ ελιανίτικα Αχάίας - Σκόπελος - Σκιάθος: Νυμφώνων & Παπαδιαμάντη - Σκύδρα-Π έλλας: Π λατεία Ελευθερίας - Σπέτσες: Ντόπια - Τήνος: Βασ. Κωνσταντίνου 1 - Τρίπολη: Πλατεία Αγ. Βασιλείου 3 - Φλώρινα: Μ εγάλου Αλεξάνδρου 1 - Χαλκίδα: Φαρμακίδου 14 - Χίος: Ελ. Βενιζέλου 9 - Ψαχνά: Μητροπόλεως 4

[

δ ι α β α ζ ω ] Κ Ρ Ι Τ Ι Κ Ο Γ Ρ Α Φ Ι Α

Millo Antonio: Isolario (Π. Καχημερχζή, Τα Νέα, 6.4.07) Momigliano Arnaldo: Τα κλασικά θεμέλια της σύγ­ χρονης ιστοριογραφίας (Φ, Μπαρούισος, καθημε­ ρινή της Κυριακής, 14.07) Said Edward: Αναοτοχαομοί για την εξορία (Ξ. Μπαλωχή, Διαβάζω, 04/07) Wolin Richard: Η γοητεία του ανορθολογισμοΰ, το ειδύλλιο της διανόησης με τον φασισμό. Από τον Νίτοε στον μεταμοντερνισμό (Ρ. Γεωργακοπούλου, Τα Νέα, 6.4.07) ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ Κουχούγκος Αρης: Περί φιλοσοφικής μεθόδου. Διερωτώμενοι παρεμπιπτόντως τι είναι γνώση; Τι είναι αρετή ή και αντίστροφα (Σχ. Δημηχρίου, Αυγή χης Κυριακής, 1.4.07) Ροζάνης Σχέφανος (επισχ. επιμ.): More TPomas Ουτοπία, Bacon Francis Νέα Ατλαντίς, Neville Henry, Η Νήσος των Πάιν, τρία κείμενα για την ου­ τοπία (Π. Μπουκάλας, Καθημερινή, 3.4.07) ΠΟΛΙΤΙΚΗ Ανχερς Γκίνχερ: Εμείς οι γιοι του Άιχμαν {Μ. Πάγκα­ λος, Ελευθεροτυπία, 27.4.07) Αρβανιχόπουλος Κωνσχανχίνος: Ανάλεκτα διε­ θνούς πολιτικής (Γ. Τζαγόπουλος, Απογευματινή, 16.4.07) Γουόλχ Σχίβεν: Στρατηγικές αντίστασης στην ηγε­ μονία των ΗΠΑ (0. Βασιλείου, Καθημερινή χης Κυ­ ριακής, 22.4.07) Ηρακλείδης Αλέξης: Κυπριακό πρόβλημα 19472004, από την Ένωση στη Διχοτόμηση (Σ. Ριζάς, Ελευθεροτυπία, 13.4.07) Τζερμιάς Παύλος: Ο ριζοσπαστικός φιλελευθερι­ σμός του Κωνσταντίνου Καραμανλή (Φ. Πανχαζής, Αδέσμευτος Τύπος Κυριακής, 22.4.07) Hall Stuart - Giehem Brain: Η διαμόρφωση της νεωτερικότητας Α' τόμος (Α. Πανχαζόπουλος, Αυγή χης Κυριακής, 1.4.07) Hall Stuart - Held David και Me Grew Antony: Η νεωτερικότητα σήμερα B' τόμος (Α. Πανχαζόπουλος, Αυγή της Κυριακής, 1.4.07) Mearsheimer John: Η τραγωδία της πολιτικής των μεγάλων δυνάμεων (θ. Βασιλείου, Καθημερινή χης Κυριακής, 22.4.07) Zizek Slavoj: Ιράκ, η δανεική χύτρα (Δ. Σωχηρόπουλος, Καθημερινή της Κυριακής, 22.4.07) ΛΕΥΚΩΜΑΤΑ Μυχαράς Δημήχρης: Η σκηνογραφία της ζωγραφι­ κής (Γ. Μουγιάννης, Θεσσαλία Βόλου 7.4.07) Παπασχαύρου Ανασχάαιος: Από τα Γιάννενα στην αθανασία (Ν. Μαυρέλος, Αυγή χης Κυριακής, 1.4.07) Πεχρίδης Πάρις: Σημειώσεις στην άκρη του δρό­ μου (Ν. Κασσιανού, Το Βήμα χης Κυριακής, 15.4.07)

146

ΙΟΥΝΙΟΙ 2007

ΑΝΘΟΛΟΓΙΟ Νχουνιά Χρισχίνα: Πέτρος Πικρός, τα όρια και η υπέρβαση του νατουραλισμού (Ν. Μαυρέλος, Αυ­ γή χης Κυριακής, 29.4.07) ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ■ ΨΥΧΑΝΑΛΥΣΗ Φρόυνχ Ερνσχ - Φρόυνχ Λούσυ - Γκρούμηριχ-Σημίχη Ίλζε: Σίγκμουντ Φρόυντ, η ζωή του σε εικόνες και κείμενα (Μ. θεοδοσοπούλου, Η Εποχή, 7.4.07, Σ. Μανουσέλης, Ελευθεροτυπία, 27.4.07) Doolittle Hilda: Φόρος τιμής στον Φρόυντ (Σ. Μα­ νουσέλης, Ελευθεροτυπία, 27.4.07) ΘΕΑΤΡΟ Σχαμαχοπούλου - Βασιλάκου Χρυσόθεμις: Το θέα­ τρο στην καθ' ημάς Ανατολή, Κωνσταντινούπολη Σμύρνη (Κ. Κουνινιώχη, Πελοπόννησος 7.4.07). ΘΡΗΣΚΕΙΟΛΟΓΙΑ Ράμφος Σχέλιος: Το μυστικό τού Ιησού (Δ. Τριανχαφυλλίδης, Διαβάζω, 04/07) ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ Αλιβιζάχος Νίκος: Πέρα από το 16, τα πριν και τα μετά (Μη. Παπδημηχρίου, Καθημερινή χης Κυρια­ κής, 1.4.07, Ε. Χουζούρη, Ραδιοτηλεόραση, 18.4.07) Freire Paulo: Δέκα επιστολές προς αυτούς που τολμούν και διδάσκουν (Χρ. Καχσίκας, Διαβάζω, 04/07) ΑΛΛΗΛΟΓΡΑΦΙΑ Κάφκα Φρανχς: Τα γράμματα στη Φελίτσε (Ε. Καρκίχη, Αγγελιοφόρος Κυριακής, 22.4.07) Σχεφανίδης Θεόδωρος: Γράμματα στον Αώρενς Ντάρελ 1961-1982 (Κ. Παπαγεωργίου, Αντί, 20.4.07) ΜΑΡΤΥΡΙΑ Καραβία Μαρία: Το ημερολόγιο του Λονδίνου, ση­ μειώσεις από την εποχή της δικτατορίας (Α. Πελώνη, τα Νέα, 28.4.07) ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ Σακελλαρίου - Herzog Ελισοάβεχ και Φέσσα - Εμ­ μανουήλ Ελένη: Π. Α. Σακελλάριος αρχιτέκτων (Σ. Αμουργής, Ελευθεροτυπία, 27.4.07) ΜΟΥΣΙΚΗ Βλησίδης Κώσχας (επιμ.): Σπάνια κείμενα για το ρεμπέτικο 1929-1959 (Σχ. Αποοχολίδης, Ελευθε­ ροτυπία, 5.4.07) Βολιώχης - Καπεχανάκης Ηλίας: Μούσα πολύτρο­ πος, μελωδική και κοινωνική διαδρομή από το δη­ μοτικό στο ρεμπέτικο (Γ. Μπασκόζος, Εξπρές της Κυριακής, 1.4.07)

Η ΠΑΡΑΝΟΜΗ Λ

Β

..... Προστατεύουμε το βιβλίο

β

»

—

- H U M iT iR l

όταν δεν επιτρέπουμε σε φωτοτυπικά καταστήματα, σε Ιδρύματα Ανώτερης και Ανώτατης εκπαίδευσης, σε σχολεία, φροντιστήρια και βιβλιοθήκες να αναπαράγουν -χω ρίς άδειατο περιεχόμενο των βιβλίων.

ΦΩΤΟΤΥΠΗΙΗ-ΨΗΦ'ΟΠΟΙΗΣΗ'ΑΠ^^Η^ΥΣΗ np0B w

j w

N

^

m

^

a

^

r f l - N

-

Ντάνιελ Κέλμαν, ο ν έ ο ς Τ ό μ α ς Μ αν; Έλενα Καρακούλη

14β

ΙΟΥΝΙΟΣ 2007

Γ

εννήθηκα στο Μόναχο. Από την παιδική μου ηλικία ήξερα απ ' έξω περισσότε­ ρα βαυαρικά στιχάκια από όσα θα ήθελα. Σε ηλικία έξι ετών ήρθα στη Βιέννη και στο σχολείο είχα σ τα π ε­ ρισσότερα μαθήματα καλούς βαθ­ μούς, πραγματικά κακούς βαθμούς όμως στην αριθμητική. Μ ε τ ά το απολυτήριο σπούδασα φιλοσοφία και γερμανική φιλολογία, ασχολήθη­ κα με τους μάγους και έγραψα το πρώτο μου μυθιστόρημα, με θέμα ένα μάγο, Beerholms Vorstellung (Η παράσταση του Beerholm). Μ ε έκ­ πληξη διαπίστωνα ότι είναι δυνατό να ζει κανείς από το γράψιμο και ότι, χωρίς να το έχω σχεδιάσει, ξαφνικά είχα ξεκινήσει μια καριέρα. Έγραψα λοιπόν διηγήματα, ένα μυθιστόρημα -γ ια έναν φυσικό και έναν παράφρον α - μια νουβέλα, ένα ακόμη μυθιστό­ ρημα - μ ε θέμα ένα ματαιόδοξο κριτι­ κό, την τυφ λό τητα και τον κόσμο της τέχνη ς- και συνειδητοποίησα ότι το έργο του συγγραφέα συνίσταται κυ­ ρίως στο να κάθεται στα βαγόνια των γερμανικών τρένων και να δια­ βάζει στις μικρές πόλεις. Επιπλέον, έγραφα κριτικές και κείμενα για τ α βιβλία που μου άρεσαν. Μ ένω ακόμη στη Βιέννη και ταξιδεύω πολύ, πράγ­ μα το οποίο υποθέτω πως συνδέε­ ται με το γεγονός ότι μου είναι πιο ευχάριστο να γράφω οπουδήποτε αλλού παρά στο σπίτι μου». Ο Daniel Kehlmann, ο «νέος Τόμας Μαν», σύμφωνα με τους κριτικούς, είναι μόλις 32 ετώ ν και το τελευτα ίο του μυθισ τόρημα Η μέτρηση του κό­ σμου (Die Vermessung der Welt) έχει ήδη κατα γρ αφ εί ως το βιβλίο της

δεκαετίας. Σ τ α ελληνικά έχει εκδοθ ε ί από τις εκδόσεις Καστανιώ τη σε μετάφραση Κώστα Κοσμά. Έχουν προηγηθεί τιμητικές διακρίσεις, έρ­ γα του έχουν μ εταφ ρ ασ τεί σε πολ­ λές γλώσσες, έχει δημιουργήσει, με λίγα λόγια, ένα φαινόμενο που έχει χρόνια να σημειωθεί, ίσως από την εποχή που ο Ζισ κίντ δημοσίευε το Άρωμα. Η μέτρηση του κόσμου κυκλοφόρη­ σε το 2005 στη Γερμανία και έχει αποσπάσει διθυραμβικές κριτικές, αλλά και το θαυμασμό του γερμανι­ κού -κ α ι όχι μόνο- αναγνωστικού κοινού. Π ρω ταγω νιστές της ιστο­ ρίας είναι δύο εξέχουσες φυσιογνω­ μίες του 18ου αιώ να που συνα­ ντιούνται στο τέλος της ζωής τους στο Βερολίνο, κάνοντας μια αναδρο­ μή στην εποχή όπου ετοιμάζονταν να αναμετρηθούν με τον κόσμο. Ο Αλεξάντερ φον Χούμπολτ, ο εξερευ­ νητής και μελετητής, διασχίζει ζού­ γκλες και στέπες, διαπλέει τον Ορινόκο, δοκιμάζει δηλητήρια, σέρνεται σε σπηλιές, κ ατα κτά κορυφές ηφαι­ στείων και συναντά θαλάσσια τέρ α ­ τ α και ανθρωποφάγους. Ο μαθημα­ τικός και αστρονόμος Καρλ Φρίντρ ιχ Γκάους αποδεικνύει στην ιδιαίτερη πατρίδα του, τη Γοτίγγη, ότι ο χώρος καμπυλώνει. Η πρώτη μορφή που απασχόλησε τον Κέλμαν ήταν ο Γκάους: «Ο Γκάούς ήταν παρών από τ α μαθητι­ κά μου χρόνια, κυρίως σε ανέκδοτα τ α οποία υπάρχουν ως υπαινιγμοί και στο βιβλίο. Αργότερα τον «συνά­ ντησα» ξανά σε ένα βιβλίο σχετικό με την ισ τορία της γεω μετρίας, το Euklid's Window του Leonard Mlodi-

now». Στη συνέχεια ήρθε η σειρά του Χούμπολτ: «Με τον Χούμπολτ ήταν τελείω ς διαφορετικό. Πριν από αρκε­ τ ά χρόνια είχα ξεκινήσει να ασχολού­ μαι εντατικά με τη λατινοαμερικάνικη λογοτεχνία και βρέθηκα, χάρη σε μια υποτροφία, για δύο μήνες στο Μ εξικό. Κατά τη διάρκεια της ενα­ σχόλησής μου με τη χώρα, ανακάλυ­ ψα τον Χούμπολτ, ο οποίος εκεί έχει ισχυρή παρουσία. Τότε είδα σε αυ­ τόν, πολύ γρήγορα, πέρα από το μέ­ γεθος, μια κωμική φιγούρα και ξα φ ­ νιάστηκα από το ότι ποτέ δεν σκέφτηκε κανείς ότι οι εξερευνήσεις του Χούμπολτ περιείχαν ιδιαίτερα τυπ ι­ κές γερμανικές κωμικές καταστάσεις και παρεξηγήσεις. Παράλληλα είχα

την αίσθηση ότι ο Χούμπολτ ήταν το δικό μου κλειδί για να προσεγγίσω αυτή την άλλη κουλτούρα, καθώς αυτός μπήκε σε αυτόν τον κόσμο, αλλά ως Γερμανός. Αυτό είναι κάτι που μπορώ να το αφηγηθώ, κάτι με το οποίο μπορώ να ξεκινήσω καλλι­ τεχνικά, γ ια τί έχει να κάνει με μένα. Από τ ό τε διάβασα ακόμα περισσότε­ ρα για τον Χούμπολτ και ανακάλυψα συμπτω ματικά ότι το 1828 ο Γκάους, κατά τη διάρκεια ενός επιστημονικού συνεδρίου στο Βερολίνο, έμεινε στο σπίτι του Χούμπολτ. Ξαφνικά είδα εκείνη τη σκηνή: Δύο γερασμένοι άνδρες, ο ένας που είχε πάει παντού, ο άλλος που δεν είχε πάει πουθενά. Ο ένας που κουβαλούσε πάντα μ αζί

ΙΟΥΝΙΟΣ

[

Δ IA BA Ζ Ο ] Π Ρ Ο Σ Ω Π Α

του τη Γερμανία, ο άλλος π ου ενσ ά ρ κω ν ε τη ν πραγματική πνευματική ελευθερία, χωρίς να έχει ταξιδέψ ει πουθενά». Μ ε ποια από τις δυο προσωπικότητες αισθά­ νεται μεγαλύτερη εγγύ­ τ η τα, πνευματική συγγέ­ νεια; «Ο Χούμπολτ αντι­ δρά σε ορισμένες στιγ­ μές συναισθηματικά πιο επιδέξια απ' ό,τι θα περίμενε κανείς. Ό τ α ν ο Bonpland του ομολογεί ότι ήθελε να τον ρίξει Ντανιελ Κελμαν από τη γέψυρα, ο Χού­ Η μέτρηση του μπολτ αποφ ασίζει ότι κόσμου αυτό δεν το έχει ακού­ σει. Και αυτό είναι επί­ Μετάφραση: Κώστας Κοσμάς σης η κλασική εποχή της Βαϊμάρης: Η απόφαση Εκδόσεις Καστανιώτης, 2006 σελ. 300, τιμά: 15,68 ευρώ για τη φιλία, για την α­ γάπη, τον ανθρωπισμό, όχι ως βαθύ συναίσθημα αλλά ως στάση ζωής. Αυτό διαθέτει κωμική πλευρά, αλλά και απίστευτο μεγα­ λείο. Ω ς άνθρωπος νιώθω πιο κοντά στον Γκάους, για τί ως συγγραφέας είμαι περισσότερο αυτός που κάθε­ ται στο σπίτι παρά αυτός που γυρ­ νά παντού. Ο Χούμπολτ φέρει πε­ ρισσότερο το κωμικό στοιχείο ως φ ι­ γούρα. Ο Γκάους είναι φορέας της συναισθηματικής δράσης, μιας εσω­ τερικότητας, και νιώθει καλύτερα τι σημαίνει το να γερνάς. Επειδή ο Χού­ μπολτ δεν το καταλαβαίνει αυτό, γί­ νεται στο τέλος τραγική φιγούρα. Νιώ θω πιο κοντά στον Γκάους, όμως ο Χούμπολτ είναι καλύτερος ως άν­ θρωπος από τους δύο». Η κριτική επεσήμανε αρκετά θέματα του βιβλίου, παραμελώντας, σύμ­ φωνα με τ ο συγγραφέα, κάποιες πα­ ραμέτρους που σχετίζονται με το «γερμανικό χαρακτήρα» (National-

150

ΙΟΥΝΙΟΣ 2007

charakter). Ο Κέλμαν περιγράφει τη Μέτρηση του κόσμου ως μια σατιρι­ κή και παιγνιώδη αντιπαράθεση με αυτό που σημαίνει το να είσαι Γερ­ μανός, αλλά φυσικά και με αυτό που χωρίς ίχνος ειρωνείας αποκαλείται «γερμανική κουλτούρα». Π αρά το νεαρό της ηλικίας του, ο Κέλμαν θέτει στο επίκεντρο και ένα άλλο θέμα, επίσης παραμελημένο από την κριτική, το θέμα του γήρα­ τος. «Πάντα με γοήτευε το θέμα αυ­ τό. Το μυθιστόρημα Εγώ και ο Καμίνσκι περιγράφει μια μονομαχία ανά­ μεσα στο γήρας και τη νεότητα, όπου κερδίζει το γήρας. Αυτό που τί­ θεται και στη Μέτρηση του κόσμου είναι το γεγονός ότι όλοι οι άνθρωποι με την πάροδο τω ν χρόνων μοιάζουν όλο και περισσότερο στους γονείς τους, είτε το θέλουν είτε όχι, και κα­ νονικά δεν το θέλουν καθόλου. Προς αυτή την κατεύθυνση κινείται και το τελευταίο κεφάλαιο με το γιο του Γκάους. Τη στιγμή που γίνεται αυτό­ νομος, ξεκινά ξαφνικά να εξελίσσε­ ται όπως ο πατέρας του, χωρίς να το καταλαβαίνει. Το γήρας είναι το δεύτερο βασικό θέμα του βιβλίου. Θεωρώ ότι το μεγάλο σκάνδαλο της ύπαρξης δεν είναι ότι πεθαίνουμε αλλά ότι πρέπει να γεράσουμε. Αισθάνομαι μεγάλη θλίψη όταν, έχο­ ντας να κάνω με μεγάλους ανθρώ­ πους, παρατηρώ ότι και οι ίδιοι δεν έχουν συνηθίσει τελικά ότι είναι με­ γάλοι και νιώθουν εγκλωβισμένοι σε αυτή την κατάσταση». Το γήρας, ως συσσώρευση εμπει­ ριών, συνδέεται με αυτό που ο ίδιος ο Κέλμαν αποκαλεί κρυμμένο θέμα του μυθιστορήματος του, «το α υ ξα­ νόμενο χάος της ανθρώπινης ζωής». Και διευκρινίζει: «Συγκεντρώνει κα­ νείς περισσότερα πράγματα, σχέ­ σεις, ανοιχτούς λογαριασμούς, και όλα γίνονται πιο περίπλοκα, γίνεται

[ διαβαζω Π Ρ Ο Σ Ω Π Α

όλο και πιο δύσκολο να απλοποιη­ θούν, απαιτούν ολοένα μεγαλύτερη αντίσταση. Σύμφωνα με την εντρο­ πία, παντού και πόιντοτε στον κό­ σμο το χάος αυξάνεται και αν κά­ ποιος σε μια θέση επιτύχει την τάξη, αυτό στοιχίζει κάπου αλλού ακόμη περισσότερη ενέργεια. Αυτό ισχύει σε κάθε ζωή ξεχωριστά». Ο Κέλμαν επιχειρεί μια νέα προσέγ­ γιση αυτού που αποκαλείται ιστορι­ κό μυθιστόρημα, ο Ιδιος μάλιστα το αντιμ ετω π ίζει ως ένα διανοητικό πείραμα. Ο πλάγιος λόγος και μια λε­ πτή ειρωνική ματιά ενός σύγχρονου παρατηρητή είναι τ α βασικά χαρα­ κτηριστικά που διέπουν τη γραφή του. Σχετικά με τις υφολογικές επι­ λογές του, ο Κέλμαν υποστηρίζει: «Χωρίς τον πλάγιο λόγο δεν θα μπο­ ρούσα να γράψω το βιβλίο. Ό τ α ν σ κέφ τεται κάποιος για πρώτη φορά να γράψει ένα ιστορικό μυθιστόρη­ μα, τρομοκρατείται από όλες αυτές τις γνωστές παγίδες. Για το λόγο αυ­ τό κανονικά δεν χρησιμοποιώ τον όρο "ιστορικό μυθιστόρημα" αλλά το αποκαλώ σύγχρονο μυθιστόρημα που εκτυλίσσεται στο παρελθόν. Σε κάθε μυθιστόρημα προσπαθώ να δο­ κιμάσω κάτι που το αντιλαμβάνομαι ως πείραμα. Έτσι, στο πρώτο μου έργο Beerholms Vorstellung υπήρχε ένας αφηγητής σε πρώτο πρόσωπο που πεθαίνει και στο Εγώ και ο Καμίνσκι ένας εντελώς αντιπαθής αφη­ γητής σε πρώτο πρόσωπο, που απέκρουε οποιαδήποτε δυνατότητα ταύτισης». Ό σ ο για το διανοητικό πείραμα της πολυσυζητημένης Μ έ­ τρησης του κόσμου: «Ή θελα να γρά­ ψω ένα βιβλίο που να ξεκινά σαν μια πραγματεία. Για το λόγο αυ τό στην πρώτη σειρά του μυθιστορήματος υπάρχει ημερομηνία και πουθενά αλ­ λού. Ξεκινά σαν ένα ιστορικό βιβλίο, πράγμα που στη συνέχεια ξαφνικά

]

αν ατρέπ εται, γ ια τί περιγράφονται φυσικά π ράγματα που δεν έχουν κα­ μία σχέση με π ραγματεία αλλά είναι ελεύθερες επινοήσεις, είναι μυθιστο­ ρηματικά στοιχεία. Πρέπει να ακούγεται με τέτοιο τρόπο όπως θα το έγραφε ένας σοβαρός ιστορικός αν ξαφνικά έχανε τ α λογικά του». Ό σ ο για τη δική του σχέση με τη δια­ δικασία και την περιπέτεια της γρα­ φής, ο Κέλμαν παρατηρεί: «Θεωρώ πολύ σημαντικό να ξεδιπλώνει κα­ νείς στο γράψιμο όλες τ ις π τυχές, αν είναι δυνατόν, της προσωπικότητάς του. Ό σ ο πιο ολοκληρωμένα γίνεται αυτό τόσο το καλύτερο. Υπάρχει μια καταπληκτική φράση στον Salinger: "When you write, see to it that all your stars are out". Τη φράση αυτή τη θεωρώ εξαιρετικά πειστική. Έως τώ ­ ρα ένιω θα π άντα ότι ήμουν κάποιος που, ενώ εκτιμά πολύ τ ο χιούμορ και ο ίδιος ευχαριστιέται να γελά, γράφει εντούτοις τόσο σοβαρά βιβλία... Κά­ τι δεν ταίριαζε. Το να βγάλω αυτήν την πτυχή του εαυτού μου σε ένα μυθιστόρημα ή ταν πολύ σκληρή δουλειά». Ενώ οι περισσότεροι κριτικοί προ­ σπαθούν να ερμηνεύσουν το φ αινό­ μενο Κέλμαν, ο ίδιος δίνει με χιού­ μορ τη δική του εξήγηση: «Το Εγώ και ο Καμίνσκι ή ταν μια επιθετική σάτιρα ενά ντια σ τα μέσα μαζικής ενημέρωσης και τη δημοσιογραφία και συνειδητοποίησα ότι οι δημο­ σιογράφοι και οι άνθρωποι τω ν μίντια αγάπησαν το βιβλίο. Η μ έτρ η ­ ση του κόσμου ήταν μια επιθετική σάτιρα για το υς Γερμανούς και συ­ νειδητοποιώ ότι ολόκληρη η Γερμα­ νία το αγαπ ά. Φ αίνεται π ρ αγμ α τι­ κά πολύ δύσκολο το να γίνει κανείς αντιπαθής». ■ Η Έλενα Καρακούλη είναι φιλόλογος - θεαχρολόγος

ΙΟΥΝΙΟΣ 2007

151

Το βιβλιοπωλείο H a ll’s σ τ ο Κ ε ν τ Νάσος Χριστογιαννόπουλος

Ο κατάλογος -Νο33του βιβλιοπωλείου Hall's, Καλοκαίρι 1935

152

ΙΟΥΝΙΟΣ 2007

ριν από λίγο καιρό ταξιδέ­ ψαμε στην Αγγλία, στην πε­ ριοχή του Κεντ και του Σάσεξ. Από δασκαλίστικη νοοτροπία, θέλησα να σου δείξω το Χέιστινγκς, τον τόπο όπου διεξήχθη μία από τις σημαντικότερες μάχες της ευρωπαϊ­ κής ιστορίας. Η μάχη στην οποία ο νορμανδός Γουλιέλμος ο Κατακτητής κατατρόπωσε το στρατό του σάξωνα βασιλιά Χάρολντ και άνοιξε το νέο και μεγάλο κεφάλαιο της αγγλικής ιστορίας. Σ τα 1066 μ.Χ.

- Τώρα που διευρύνθηκε ο ιστορικογεωγραφικός μου ορίζοντας, έχω διάθεση για απογευματινό τσάι σε αγγλικό στυλ, ήταν η επόμενη αυ­ θόρμητη αντίδρασή σου.

- Πάμε προς το Τάνμπριτζ Γουέλς, μια χαριτωμένη κωμόπολη, που γιορτάζει φ έτος τ α τετρακόσια χρό­ νια της. Το 1606 -τελείω ς τυχαίος ο αναριθμητισμός με τη χρονιά της μά­ χη ς - κάποιος άγγλος λόρδος ανακά­ λυψε εκεί μια πηγή. Διψούσε, δοκί­ μασε και ένιωσε να ανανεώνονται οι δυνάμεις του. Ό π ω ς αποδείχτηκε, από την πηγή ανάβλυζε νερό πλού­ σιο σε σίδηρο. Αυτό ήταν. Η φήμη κυκλοφόρησε σε ρυθμό αστραπής για την εποχή εκείνη και η περιοχή αναπτύχθηκε λόγω των ιαματικών νερών της. Φ τάνοντας στον προορισμό μας, τα πρώτα νερά που μας υποδέχτηκαν προέρχονταν από τον ουρανό.

- Περίεργο είναι να βρέχει στην Αγ­ γλία! Τρέχα κάπως να καλυφθούμε. Μ α εσύ, αν τί να με ακολουθήσεις, κόλλησες σε ένα διαφημιστικό τουρι­ στικό πανό που εξυμνούσε τ α αξιο­ θέα τα της πόλης.

Π

- Για κοίτα εδώ, μου επισή μάνες χα­ μογελαστά. Βρεχόμουνα όσο διάβαζα τις πρώ­ τες πληροφορίες για το ιστορικό βι­ βλιοπωλείο Hall's, με έτος ιδρύσεως 1898! Η πινακίδα ανέφερε μια περιπέτεια σταθμό στην ιστορία του βιβλιοπω­ λείου: την προσπάθεια της παρακεί­ μενης τράπ εζας να καταγγείλει τη μίσθωση του καταστήματος, προκειμένου να προβεί σε επέκταση των γραφείων της. Ακολούθησε γενική κατακραυγή. Αρχικά σε επίπεδο το­ πικό, μετέπειτα σε εθνικό και διε­ θνές! Από λογοτέχνες συγγραφείς μέχρι καθηγητές πανεπιστημίου και από εντόπιους παράγοντες μέχρι πολιτικούς του Λονδίνου, έγραφαν στις εφημερίδες κι εκδήλωναν με κά­ θε τρόπο τη δ ιαμαρτυρία τους. Έ φτασαν στο σημείο να αποσύρουν ομαδικά τους λογαριασμούς τους από τη ν επιθετική τράπ εζα ! Το αποτέλεσμα τους δικαίωσε. Η τρ ά ­ π εζα υποχώρησε και το βιβλιοπω­ λείο παρέμεινε στη θέση του.

- Βλέπεις πότε συνέβησαν αυτά; Το 1988. Κάτι λέγαμε για τυχαίους ανα­ ριθμητισμούς! Η τεϊοποσία περιορίστηκε σε όσο χρόνο χρειαζόταν για να στεγνώ­ σουν κάπως τ α ρούχα και, αμέσως μετά, βρεθήκαμε να χαζεύουμε τις προθήκες του Hall's. Τα βιβλία σ τέ­ κονταν απ ροσ τάτευτα σ τα ράφια τους και προσιτά σε κάθε περαστι­ κό!

- Δεν φοβάστε τυχόν κλοπές; διατυ­ πώσαμε την απορία μας.

- Ναι, μπορεί να συμβεί κάτι τέτοιο αραιά και πού. Ωστόσο, εκτός του

ότι είναι μάλλον σπάνιο, τ α βιβλία α υ τά έχουν χαμηλές τιμές και δεν... προσφέρονται για παράνομη ιδιο­ ποίηση. Α ντίθετα, μας βοηθάει η έκ­ θεσή τους, τ α περιεργάζονται οι εν­ διαφερόμενοι, ελκυονται από το μη­ δαμινό κόστος, επιλέγουν κάποια και μετά μπαίνουν στο μαγαζί για την πληρωμή, με σοβαρή π ιθανότητα να προχωρήσουν σε περαιτέρω αγο­ ρές.

- Επιχειρηματικότατο το τέχνασμα. Και προφανώς τον ίδιο σκοπό εξυ­ πηρετούν και τ α άλλα βιβλία, α υ τά μέσα σ τα κιβώτια, τ α οποία κοστο­ λογούνται 50 ή ακόμα και 20 πένες, έτσι δεν είναι; - Ακριβώς. Γιατί, όπως αναγράφει η μια από τις πινακίδες, «Τα βιβλία εί­ ναι φτηνά, ώστε ο κόσμος να διαβά­ ζει περισσότερο». Πώς σας φαίνεται η ιδέα μας; Ανάγοντας τις τιμές σε ευρώ και δια­ πισ τώνοντας ότι μιλάμε για α ξία εβδομήντα πέντε ή ακόμα και τριά­ ντα λεπτών, δεν γίνεται παρά να συμφωνήσουμε με τον συνομιλητή μας· έναν ευσταλή και συμπαθέστα­ το ογδοντάχρονο, που μας οδηγεί τώ ρ α στο εσωτερικό α υ το ύ του αξιοπερίεργου καταστήματος που διαθέτει αποκλειστικά και μόνο με­ ταχειρισ μένα βιβλία, χιλιάδες τ ό ­ μους! Το βιβλιοπωλείο Hall's πρωτάνοιξε το 1898 και λειτουργεί στο ίδιο ση­ μείο μέχρι σήμερα. Μ ετά τον ιδρυτή του Ρέμπεν Χωλ, άλλαξε δυο-τρεις ιδιοκτήτες και τώ ρα ανήκει στην Σαμπρίνα Ίζαρντ, η οποία μας υποδέ­ χεται με την πατροπαράδοτη αγγλι­ κή ευγένεια. Η πρώτη αίσθηση που δημιουργείται στον επισκέπτη και επίδοξο αγοραστή είναι ότι ταξιδεύει στο παρελθόν. Η μυρουδιά του πο­ λυκαιρισμένου και δουλεμένου χαρ­ τιού αναμειγνύεται με εκείνη του ξύ­

λου τω ν βιβλιοθηκών και δημιουργεί ένα κράμα ανάμνησης και νοσταλ­ γίας. Η εικόνα των βιβλίων, που όχι μόνο δεν αφήνουν επιφ άνεια τοίχου ακάλυπτη αλλά καταλαμβάνουν κά­ θε σπιθαμή του διαθέσιμου χώρου, παραπέμπει σε μοναστηριακά ανα­ γνωστήρια του Μεσαίωνα. Και το τρίξιμο στα σκαλιά του ξύλινου κλι­ μακοστασίου, καθώς οι πελάτες ανε­ βαίνουν στον πάνω όροφο ή κατε­ βαίνουν στο υπόγειο όπου φυλάσ­ σονται τ α σπάνια κομμάτια, μοιάζει με φάλτσες νότες που παρεμβάλλο­ νται απροσκάλεστες στο πιανίσιμο της όλης ατμόσφαιρας.

- Το ιδανικό σπίτι οφείλει να έχει βι­ βλία, π αρατηρεί με πολύ πειστικό ύφος η ιδιοκτήτρια. Πολλά βιβλία. Και στην περίπτωση που, για κά­ ποιο λόγο (κληρονομιά εξαιρετικά πολυάριθμων τόμων, έλλειψη χώ­ ρου), θέλει κανείς να απ αλλαγεί από... άχρηστα βιβλία, είμαστε έτο ι­ μοι να τ α αγοράσουμε.

- Για να τ α μεταπουλήσετε, βέβαια.

- Φυσικά. Ό π ω ς έκανε ο ιδρυτής μας με την πρώτη μαγιά. Ν α σας διηγηθώ το περιστατικό;

Το βιβΛιοπωΛείο ΗαΙΙ·,

ΙΟΥΝΙΟΣ 2007

153

[

δ ι α β α ζ ω

το ισόγειο του βιβλιοπωλείου Hall's

154-

]

Β Ι Β Λ Ι Ο Θ Η Κ Ε Σ

ΙΟΥΝΙΟΣ 2007

Η έκφρασή μας της δίνει την κατα­ φατική απάντηση.

- Λοιπόν. Επρόκειτο για συντηρητικό και ιδιαίτερα θρήσκο άνθρωπο, ο οποίος αισθανόταν άσχημα που ερ­ γαζόταν υπάλληλος σε ζυθοποιείο και αναγκαζόταν να ζει από το εμπόριο του αλκοόλ! Του άρεσαν, όμως, παράλληλα τ α βιβλία και πα­ ρακολουθούσε τ α σχετικά δημοσιεύ­ ματα των εφημερίδων. Πήρε, έτσι, το μάτι του μιαν αγγελία με εκδήλω­ ση ενδιαφέροντος για αγορά ορισμέ­ νων σπάνιων τίτλων. Έναν απ ' αυ­ τούς, το ποίημα «Βραδινός περίπα­ τος», εκδόσεως του 1793, τον βρήκε τυχαία σε παλιατζίδικο και το αγό­ ρασε με τρεις πένες. Στη συνέχεια, το πούλησε έναντι πέντε λιρών, γλυ­ κάθηκε από το κέρδος, άρχισε να ορ­ γώνει όλη τη γύρω περιοχή με το πο­ δήλατό του και το πρώτο βιβλιοπω­ λείο με μεταχειρισμένα βιβλία γνώρι­ σε το φως της ζωής.

- Μ ε έργα ποίησης και λογοτεχνίας; - Ό χι ακριβώς. Κατά σατανική σύμπτωση, το αρχικό στοκ το αποτέλεσαν βιβλία θρησκευτικά: ύμνοι,

ψαλμοί, ερμηνείες των Γραφών, τ έ­ τοια.

- Και να που παραμερίστηκαν οι όποιες συνειδησιακές και θρησκευτι­ κές αντιρρήσεις του ιδρυτή! Σήμερα το βιβλιοπωλείο δ ιαθέτει ανεξάντλητη ποικιλία. Από θρησκευ­ τικά μέχρι τουρισ τικά βιβλία (οι οδη­ γοί για περιήγηση στην Ελλάδα πά­ σχουν, είναι αλήθεια, στον τομέα της ενημέρωσης), με τ α ιστορικά δοκίμια να συναγωνίζονται μυθολογικές φ α ­ ντασιώσεις και τ α δραματουργήματα του Σαίξπηρ να θέτουν γλωσσικά θεμέλια στην αγγλική γλώσσα, δεί­ χνοντας το δρόμο στους Ντίκενς, τους Όσμπορν και τους Μ πέκετ. Αφήνοντας πίσω μας το φιλόξενο κατάστημα, το οποίο ξεκίνησε με εμπόριο θρησκευτικών βιβλίων, π έ­ σαμε πάνω σε ένα άλλο κόσμημα του Τάνμπριτζ Γουέλς, θρησκευτικό κι αυτό. Στον ενοριακό ναό του Βασιλιά Καρόλου του Μ άρτυρα. Είπαμε στην αρχή πως η ιαματική πηγή ανακαλύ­ φθηκε το 1606 και πως η φήμη της δεν άργησε να απλωθεί. Ωστόσο, οι εκδρομείς αρκούνταν αρχικά στη διανυκτέρευση σε αντίσκηνα ή σε κα­ ταλύματα γειτονικών χωριών. Έτσι, το πρώτο κτίσμα που αναφέρεται ότι αναγέρθηκε εδώ ήταν αυτός ο ναός. Τόσο από αρχιτεκτονικής πλευράς όσο και από την άποψη της εσωτερικής διακόσμησης, το εν λόγω κτίσμα του 1676 (με τις μεταγενέστε­ ρες βελτιώσεις του) αποτελεί σήμε­ ρα ένα από τ α must αξιο θέατα για τους τουρίστες. Θ α ήταν εξωπραγματικό να ευχηθεί κανείς να αποκτήσει και το απέναντι βιβλιοπωλείο το χρίσμα του must; Στο κάτω -κάτω , η απόσταση από το Λονδίνο είναι λιγότερη από μια ώρα. Και οι βιβλιόφιλοι δεν χαρακτη­ ρίζονται από έλλειψη διαθέσιμου χρόνου! ■

Δέκα κείμενα με τη μορφή των μύθων, σε μια προσπάθεια για να προσεγγιστεί η αρχετυπική προφορική καταγωγή του είδους. Αυτή που έδινε τη μαγεία των μουσικών παραλλαγών μέσα από τα εναλασσόμενα στόματα των νυχτερινών παραμυθάδων. Κείμενα-μύθοι που εμφανίζουν άλλοτε τη διαχρονικότητα των αναπάντητων ερωτημάτων και άλλοτε το πλήθος των συγκρουόμενων απαντήσεων, που καθιστούν τα ερωτήματα αυτά και πάλι αναπάντητα. Ερωτήματα για την ύπαρξη, για την τέχνη, για την εξουσία, για τον έρωτα, για το θάνατο. Μύθοι που δείχνουν μέσα από την αφηγηματική τους αχρονικότητα ότι η εξέλιξη από τις πανάρχαιες κοινωνίες στις σημερινές και η ικανοποίηση των αναγκών και της ποιότητας της ζωής δεν έδωσαν εντέλει κάποιες ικανοποιητικές απαντήσεις, αλλά πρόσθεσανστα παραπάνω ερωτήματα κι άλλες πτυχές. Έτσι δεν έζησαν ούτε αυτοί καλά, ούτε εμείς καλύτερα.

ΜΙΑ ΠΕΡΙΠΛΑΝΗΣΗ ΣΤΟΝ ΜΑΓΙΚΟ ΚΟΣΜΟ ΤΩΝ ΜΥΘΩΝ

ΜΙΑ ΝΕΑ ΔΙΑΣΤΑΣΗ ΣΤΗ ΜΕΛΕΤΗ ΤΟΥ ΕΡΓΟΥ ΤΟΥ ΝΟΜΠΕΛΙΣΤΑ ΠΟΙΗΤΗ

Στο έργο του Οδυσσέα Ελύτη οι κατοπτρισμοί περιέχουν έναν ολόκληρο κόσμο: πλούσιο, ποικίλο, κάποτε ανησυχητικό, πάντοτε όμως γόνιμα ερεθιστικό για τη φαντασία μας. Και, όπως επιμένει ο ποιητής, «είναι η απουσία της φαντασίας που μεταβάλλει τον άνθρωπο σε ανάπηρο της πραγματικότητας». Οι υδάτινες επιφάνειες καθρεφτίζουν τον ουρανό και την ξηρά· ο κάτω κόσμος και ο ουρανός αλληλοκατοπτρίζονται· η θάλασσα και η ξηρά εισδύουν η μία στην άλλη· τα όρια, οριζόντια και κάθετα, καταλύονται· η κατάδυση προς το βυθό είναι μαζί και μια ανάδυση προς τους εφτά ουρανούς· οι φίλοι γίνονται άγγελοι· και αντιστρόφως. Τίτλοι μερικών επιμέρους παραγράφων: «ΗΣελήνη, η γεωμετρία: καθρέφτες. 0 καθρέφτης του ύπνου», «Μια λογοτεχνική ηρωίδα στον καθρέφτη του ύπνου: Η Preciosa τουΛόρκα», «0 καθρέφτης του ήλιου», «0 καθρέφτης του ματιού», «Οφθαλμός οφθαλμόν θεώμενος...»,« Άλλοι καθρέφτες: ο κενός· ο υποδόριος· αυτός που αλλοιώνει· αυτός που κρύβει».

Κ ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΚΑΣΤΑΝΙΩΤΗ

δ ι α β α ζ ω ] Τ Ο Ι Χ Ο Υ Σ

[

Του δρόμου... # 1 8 τσι είναι. Ό τ α ν η υλοποίηση ενός ονείρου σε ζώσα πραγμα­ τικότητα γίνεται αυτοσκοπός, καταλήγει βραχνάς που πνίγει κάθε δημιουργικότητα. Η βιβλιο-ονειρομαντεία που παρα­ θέσαμε στο προηγούμενο τεύχος έπε­ σε σαν κεραυνός σε ανύποπτους ΟΝΕΙΡΟ ΖΩΗΣ ΕΝΑΣ ΒΡΑΧΝΑΣ π ε ρ ιπ α τ η τ έ ς μ ια ς η λ ιό λ ο υ ­ στης μέρας. Πολ­ λά και αν τιφ α ­ τ ικ ά τ α σ χόλια π ου α κ ο ύ σ τ η ­ καν. Σε μια όμως διαπίστωση συμ­ φω νούσαν οι π ε ρ ισ σ ό τ ε ρ ο ι: ό τι η ερμ η νεία των ονείρων που έχουν σχέση με την επαγγελμα­ τική αλυσίδα του βιβλίου έχει πε­ ρισσότερο αρνη­ τικό παρά θετικό περιεχόμενο. Ο λοκληρώ νο.......... 1 ντας σ' αυ τό το τεύχος την έρευνά μας για τις ονειρι­ κές αυτα π άτες του κλάδου, αναζη­ τήσαμε ανάλογες ερμηνείες στη συ­ μπυκνωμένη σοφία της Ανατολής και συγκεκριμένα στον Προφητικό ονει­ ροκρίτη του βραχμάνου φιλόσοφου * Τόγρα Μαγιάχμα, Τάγρα Μ αγιάχμα. Σύμφωνα με τις Προφητικός ονειροκρίτης, κατά Μ αγιάχμα κλείδες ερμηνείας εκδόσεις Αικ. των ονείρων, αν δεις στον ύπνο σου Ρουμελιώτη & Σία «...ότι διαβάζεις μυθιστόρημα, θα Ε.Ε. Απόδοση, έχεις οικογενειακή χαρά κι ευτυχία, επιμέλεια: Σταύρος Π. Ταμπακέας. αν όμως το γράφεις θα έχεις βάσανα

Ε

C X n p o

156

ΙΟΥΝΙΟΣ 2007

και φτώ χεια ... Αν δεις ότι γράφεις βιβλίο, θα κουραστείς σε μια δουλειά χωρίς κανένα κέρδος, αν γράφεις λο­ γαριασμούς δικούς σου ή ξένους, θα έχεις αποτυχίες στις υποθέσεις σου ... Αν δεις ότι διαβάζεις βιβλίο, ση­ μαίνει ότι θα έχεις ευχάριστες μέρες, αν σχίζεις βιβλίο, θα σου δοθεί η ευ­ καιρία να κερδίσεις χρήματα, αν γρά­ φεις βιβλίο, όλες οι ελπίδες και οι κό­ ποι σου θα πάνε χαμένοι ... Αν δεις βιβλιοθήκη γεμάτη βιβλία, σημαίνει δόξα, τιμή και σεβασμό από τους φ ί­ λους σου, αν δεις άδεια, πρόσεχε να τακτοποιήσεις τ ις υποθέσεις σου, αν απλώς δεις βιβλιοθήκη, θα αρρωστήσεις. Αν το όνειρο αυτό το δει γυναί­ κα ανύπαντρη θα έχει καλό μέλλον... Αν δεις ότι είσαι βιβλιοδέτης ή βι­ βλιοπώλης ενώ το επάγγελμά σου είναι άλλο, από τ α δάνεια που έχεις θα χρεοκοπήσεις. Αν δεις βιβλιοπω­ λείο, θα πέσεις σε μεγάλη οικονομική ανάγκη, αν μιλάς με βιβλιοδέτη ή βι­ βλιοπώλη, θα σου προτείνουν ευχά­ ριστη δουλειά, αν μαλώνεις μ α ζί τους θα μπλέξεις σε άσχημες υποθέ­ σεις ... Αν δεις ότι είσαι τυπ ογράφος ενώ άλλο είναι το επάγγελμά σου, η οικονομική (σου) κατάστασ η δεν πρόκειται ν' αλλάξει, αν όμως είσαι τυπογράφος, πρόοδο και χαρά ση­ μαίνει». Τέλος, η επικαιρότητα μας εξανά­ γκασε να ενδώσουμε στον πειρασμό για να γνωρίσουμε την άποψη του βραχμάνου σοφού για τ α βραβεία. Έτσι λοιπόν, αν δ είτε στον ύπνο σας ότι παίρνετε βραβείο, «τιμή και δόξα σας περιμένει», αν εσείς δίνετε σε άλ­ λους βραβείο, «θα σας βρουν στενα­ χώριες και βάσανα χωρίς κέρδος»*.

Τι νιώθει ένα κορίτσι στη Μομπάσα όταν του δίνουν ένα φιλί στο στόμα; Γιατί ένα ψάρι «που μιλάει» μένει αμίλητο και μελαγχολικό στο πιάτο του; Γιατί οι άνθρωποι που ςούσαν κάποτε στο φεγγάρι εξαφανίστηκαν, αφήνοντας πίσω τους μόνο κρατήρες; Τι κάνει ένας έφηβος όταν όσο αυτός μεγαλώνει τόσο οι γονείς του μικραίνουν; Αυτές και άλλες απορίες αναλαμβάνει να μας λύσει ο δημοφιλέστερος και σημαντικότερος Ισραηλινός συγγραφέας της νεότερης γενιάς σε μια συλλογή πανέξυπνων διηγημάτων που αντλούν τη μαγεία και τη σοφία τους από τα παιδικά παραμύθια. «Τα διηγήματα αυτά του Έτγκαρ Κέρετ είναι σκληρά, αστεία, γεμάτα δύναμη και διεισδυτικότητα, και ταυτόχρονα είναι βαθιά ανθρώπινα, τραγικά και πολύ συγκινητικά». ΑΜΟΣ ΟΖ

ΜΙΑ ΣΥΛΛΟΓΗ ΔΙΗΓΗΜΑΤΩΝ ΠΟΥ ΑΝΤΛΟΥΝ ΤΗ ΜΑΓΕΙΑ ΚΑΙ ΤΗ ΣΟΦΙΑ ΤΟΥΣ ΑΠΟ ΤΑ ΠΑΙΔΙΚΑ ΠΑΡΑΜΥΘΙΑ

ΥΠΟΔΕΧΘΕΙΤΕ ΤΟ ΝΕΟ ΜΕΓΑΛΟ ΟΝΟΜΑ ΤΗΣ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗΣ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑΣ

Γύρω στα τέλη του 18ου αιώνα, δύο νεαροί Γερμανοί ετοιμάζονται να μετρήσουν τον κόσμο. 0 ένας, ο Αλεξάντερ φονΧούμπολτ, διασχίζει ζούγκλες και στέπες, διαπλέει τον Ορινόκο, δοκιμάζει δηλητήρια, μετράει ψείρες, σέρνεται σε σπηλιές, κατακτά κορυφές ηφαιστείων και συναντά θαλάσσια τέρατα και ανθρωποφάγους. 0 άλλος, ο μαθηματικός και αστρονόμος Καρλ Φρίντριχ Γκάους, δεν μπορεί να ζήσει χωρίς γυναίκες, όμως πετάγεται από το κρεβάτι του την πρώτη κιόλας νύχτα του γάμου του για να σημειώσει μαθηματικές εξισώσεις - και αποδεικνύει στην ιδιαίτερη πατρίδα του, τη Γοτίγγη, ότι ο χώρος καμπυλώνει. Γερασμένοι, διάσημοι και κάπως παράξενοι, συναντιούνται στο Βερολίνο το 1828 και δίνουν το έναυσμα για να γραφεί ένα από τα ωραιότερα μυθιστορήματα των τελευταίων χρόνων. Τεράστια λογοτεχνική και εμπορική επιτυχία στη Γερμανία, η Μέτρηση του κόσμου ήδη μεταφράζεται σε όλες τις γλώσσες του κόσμου.

Κ ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΚΑΣΤΑΝΙΟΤΗ w w w .ka sta n io tis .c o m

Σπύρου Κακουριώτη

Θ

ερμό και άνυδρο επέρχεται το δ έρο ς. Η παρτίδα κεμαλισμού δημοκρατίας στη γείτονα απειλεί σαν τον λίΒα να κάψει τα σπαρτά, ίσως όχι μονάχα στα υψίπεδα της ΑνατοΑίας μα και στις νωχελικές

παραλίες της Ασπρης Θ άλασσας. Σε άλλα λιμάνια, αιώ νες πριν, καράβια «ά δεια ζα ν τη στρατιά του λυμεώνος»... αντίδραση άμεση ήταν «η υγρασία των υπονόμων και η προαιώνια αγάπη των τρωκτι­ κών για τον άνθρωπο να θεριέψει την πανώλη ... ο μόρτης ήταν αυτός που μετέφερε τα πτώματα των αρρώστων. Είχε την καταραμένη ευτυχία να μην αγγίζεται από την επιδη­ μία» θυμίζει, φροντίζοντας για την «αποκατάσταση μιας λέξης», ο Φ. θαλασσινός στο γνωστό Εργοτάξιο εξαιρετικών αισθημάτων ΟΔΟΣ ΠΑΝΟΣ, που εκδίδει εδώ και 156 τεύχη ο ποιητής Γιώργος Χρονάς. Ένα πολυσέλιδο αφιέρωμα στον Λουίτζι Πιραντέλλο, το έρ­ γο του και την πρόσληψή του στην Ελλάδα, αλλά και το ανέκδοτο στα ελληνικό θεατρι­ κό του Σ. Μπέκετ «Τι πού», μεταφρασμένο από τον Σπ. Τοίκαλάκη, κατέχουν κεντρική θέ­ ση στην ύλη του -όμως κρατώ τις σκέψεις της Amy Μιμς Συλβερίδη, που υπογράφει ως «ιρλανδικής καταγωγής λάτρης της Κύπρου», για την τελευταία ταινία του Κεν Αόουτς και τη σχέση της με το Κυπριακό, καθώς και μιαν υποσημείωση του Γ. Χρονά για το 2 του Δ. Παπαϊωάννου: «Η μετατροπή του 2 σε ρήμα είναι: Δύω. Έδυσα, ο αόριστος»... [ΟΔΟΙ ΠΑΝΟΣ, Διθότου 39, 106 80, Αθήνα, τηλ.: 210-36.16.782, chronas0otenet.gr] αντίθεση Ανάμεσα οτους δύο ερωτικούς ανταγωνιστές που δημιουργεί η πένα του Βιτσέντζου Κορνάρου, τον Ερωτόκριτο και τον Πιστόφορο, ανιχνεύει την ένταση Ανατολής και Δύσης, Βυζάντιου και Βενετίας, στους ιδεολογικούς προσανατολισμούς τόσο του βενετοκρητικού συγγραφέα όσο και του ίδιου του νησιού, ο Μιχάλης Πιερής. Το μελέτημά του αυτό, αφιερωμένο στη μνήμη του Γ. Π. Σαββίδη, προτάσσεται στο τελευταίο (5ο) τεύχος της Ετή­ σιας έκδοσης νεότερης ελληνικής φιλολογίας ΚΟΝΔΥΛΟΦΟΡΟΣ, που κυκλοφορεί με τη φρο­ ντίδα των εκδόσεων University Studio Press της Θεσσαλονίκης. Στον ίδιο πολυσέλιδο τόμο, πέρα από μελέτες για σημαντικές μορφές των γραμμάτων μας (Σολωμός, Ραγκαβής, Μητσάκης, Παπαδιαμάντης, Β. Μιχαηλίδης, Καβάφης, Μυριβήλης, Εμπειρικός, Πολίτης, Ν. Χουλιαράς), περιέχεται μία χρήσιμη ευρετηρίαση των 7 τευχών του περιοδικού Μολυβοκονδυλοπελεκητής, εμπνευστής και ψυχή του οποίου υπήρξε, έως το θάνατό του, ο Γ. Π. Σαββίδης. [ΚΟΝΔΥΛΟΦΟΡΟΣ, X. Λ. Καράογλου, τηλ.: 2310-997.094, chlkarOlit.auth.gr] αντίσταση «Η γλώσσα μας είναι φορέας αντίστασης απέναντι σε κάθε είδους κίνδυνο και αλ­ λοτρίωση. Είναι ένα από τα στηρίγματα, ένα από τα όπλα για την επιβίωσή μας σ' αυτόν τον πολύπαθο τόπο» σημειώνει σε σχόλιό του για τη δημόσια τηλεόραση ο Αιμίλιος Σολωμού στο Περιοδικό λόγου, τέχνης και προβληματισμού ΑΝΕΥ, που κυκλοφορεί επί έξι συναπτά έτη και 23 τεύχη στη Λευκωσία. Μόνο που η κακοποίηση της γλώσσας δεν είναι ίδιον μιας «επαρ­ χιώτικης» τηλεόρασης όπως το ΡΙΚ. Γνωρίζουμε πως τα ίδια και χειρότερα συμβαίνουν και «εις Αθήνας» και αδίκως ο σχολιογράφος ομνύει εις την... NET, θεωρώντας πως «θα έπεφταν κε­ φάλια αν τολμούσε κάτι τέτοιο» (την προβολή άτονων υποτίτλων). Γνωρίζουμε πως το «εθνι­ κό κέντρο» είναι συχνά πολύ χειρότερο από το κυπριακό του αδελφάκι. Γι' αυτό έχει σημα­ σία να συνεχίσουμε την αντίσταση -με Αναγνωστάκη, στον οποίο αφιερώνει σελίδες του το καλό περιοδικό, ή όποιον άλλο τεχνίτη κρατά ζωντανή ή ζωντανεύει με νέα πνοή τη γλώσσα μας. [ΑΝΕΥ, Αλ. Παπαθιαμάντη 8, 2123, Αγλαντζιά, τηλ.: 22336752, φαξ: 2233492]

158

ΙΟΥΝΙΟΣ 2007

Η ως ενιαία θεωρούμενη Δύση είναι διασπασμένη. Όμως δεν προξένησε την διάσπαση αυτή ο κίνδυνος της διεθνούς τρομοκρατίας, αλλα η πολιτική των ΗΠΑ, που αγνοεί το Διεθνές Δίκαιο, εκτοπίζει τα Ηνωμένα Έθνη και αψηφά την ρήξη με την Ευρώπη. Η διάσπαση διασχίζει και την Ευρώπη και την Αμερική. Στη Γερμανία, η απομάκρυνση της αμερικανικής κυβέρνησης και των ελίτ από τις δικές τους παραδόσεις επιδρά ως δοκιμασία. Η χημική ένωση στην οποία συνίστατο ο δυτικός προσανατολισμός της Ο.Δ. της Γερμανίας αποσυντίθεται σήμερα στα δύο της στοιχεία: Η οπορτουνιστική προσαρμογή στην ηγεμονική δύναμη, διαχωρίζεται σαφώς από τη διανοητική και ηθική προσήλωση σε θεμελιώδεις αρχές και βασικές πεποιθήσεις ενός δυτικού πολιτισμού. Στο εβδομηκοστό πέμπτο έτος της ηλικίας του, ο πολιτικός διανοητής Γιούργκεν Χάμπερμας αποδεικνύεται λαμπρός αναλυτής και εμψυχωτής της δημοκρατίας και του ευρωπαϊκού πνεύματος.

ΤΟ ΜΕΛΛΟΝ ΤΗΣ ΕΥΡΩΠΗΣ ΚΑΙ ΟΙ ΣΧΕΣΕΙΣ ΤΗΣ ΜΕ ΤΙΣ ΗΠΑ: ΕΧΘΡΟΤΗΤΑ Ή ΣΥΜΜΑΧΙΑ;

ΥΠΑΡΧΟΥΝ ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΑΠΟΤΡΟΠΗΣ ΤΩΝ ΑΜΕΡΙΚΑΝΙΚΩΝ ΣΧΕΔΙΩΝ ΓΙΑ ΤΟ ΣΥΧΡΟΝΟ ΚΟΣΜΟ;

Οι Αμερικανοί θεωρούν συχνά ότι ο παγκόσμιος ρόλος των ΗΠΑ είναι ευεργετικός και πως κανείς δεν αμφισβητεί την κυρίαρχη θέση τους, όμως άλλα κράτη, που ανησυχούν όλο και περισσότερο για την κυριαρχία των ΗΠΑ, αρχίζουν να μετατρέπουν τις ανησυχίες τους σε πράξεις. Σ’ αυτό το προκλητικό βιβλίο ο διάσημος μελετητής Στίβεν Γουόλτ αναλύει τις διάφορες στρατηγικές αντίστασης στην ηγεμονία των ΗΠΑ, τις οποίες αναπτύσσουν ποικίλα κράτη προκειμένου να ανακρούσουν τη δύναμή τους ή να την τιθασεύσουν για τους δικούς τους σκοπούς. Αυτές οι αντιδράσεις θέτουν περιορισμούς στην ικανότητα των ΗΠΑ να πραγματοποιούν τους στόχους της εξωτερικής πολιτικής τους και μπορεί τελικά να υπονομεύσουν την ηγεμονία τους. Για να αποτρέψουν αυτή την εξέλιξη, υποστηρίζει ο Γουόλτ, οι Ηνωμένες Πολιτείες πρέπει να υιοθετήσουν μια διαφορετική εξωτερική πολιτική, η οποία να είναι πιο ευπρόσδεκτη ή έστω ανεκτή από τα άλλα κράτη, και όχι μια πολιτική η οποία ενισχύει τους φόβους τους που τους προκαλεί η αμερικανική ισχύς.

EC ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΚΑΣΤΑΝΙΩΤΗ

a piacere του Κώστα Καναβούρη

Έμιλυ Ντίκινσον ολλές φορές έχω ανάγκη να καταφύγω στην Έμιλυ Ντίκινσον. Αυτή την απί­ στευτα μεγάλη ποιήτρια, από τις υψηλότερες κορυφές της παγκόσμιας ποίη­ σης, που γεννήθηκε, έζησε και πέθανε στο Άμερστ της Μασαχουσέτης (18301886). Δεν μετακινήθηκε, όχι από τον τόπο της αλλά σχεδόν ούτε από το σπίτι της. Δεν δημοσίευσε τίποτα κατά τη διάρκεια της ζωής της. Παρεμπιπτόντως, δεν βραβεύ­ τηκε ποτέ. Επίσης παρεμπιπτόντως, αυτό δεν την εμπόδισε να είναι σημείο αναφοράς για την παγκόσμια ποίηση, ένα σημείο που δεν γίνεται να το παρακάμψεις ή να το προσπεράσεις σφυρίζοντας αδιάφορα. Από παντού έρχεται αυτή η σιωπηλή γυναίκα πριν κι απ' όλα τα ποιήματα που γράφτηκαν μετά. Τα μετά, επειδή τίποτα δεν είναι ίδιο μετά την Έμιλυ Ντίκινσον και τα πριν επειδή αλλιώς τα διαβάζουμε αφότου υπήρ­ ξε η Έμιλυ Ντίκινσον. Πού τα ήξερε, πού τα έμαθε όλα αυτά για τα οποία έγραψε; Πώς απέκτησε αυτό το απίστευτο βάθος η ποίησή της, ώστε να μπορεί μέσα σε μία και μόνο φράση, ένα και μόνο στίχο (που όπως όλοι οι στίχοι της δεν τελειώνει πουθενά, δεν έχει σημεία στί­ ξης), να σου μαθαίνει την αέναη γενναιότητα και την αδιάκοπη προσπάθεια; Γράφει: «Το ν' αποτύχεις είναι περιορισμένο». Και συμπληρώνει: «Να προσπαθήσεις είναι τόλ­ μη δίχως φρένο». Αρκεί όμως ο πρώτος και μόνος στίχος για να πει τα πάντα. Για να πει όσα μαθαίνει εκείνος που γράφει επειδή θέλει να φτάσει στο βάθος του όντος και πέραν τούτου ουδέν. Ούτε βραβεύσεις, ούτε επιτυχίες, ούτε αποτυχίες, ούτε τίποτα. Μ' αρέσει να σκέφτομαι ότι η Έμιλυ Ντίκινσον έμαθε από το ίδιο της το γράψιμο, ούσα κι αυτή όπως όλοι οι αληθινοί ποιητές «ο πρώτος έκπληκτος αναγνώστης των ποιημάτων του (της)». (Γιάννης Ρίτσος) Έγραψε μ' αυτή την απέραντη έκπληξη και έμαθε απ' αυτή την απέραντη έκπληξη, δημιουργώντας ένα καταφύγιο απαντοχής, καρτερίας και παρηγοριάς που πάντα έχει να δώσει σ' όποιον στ' αλήθεια θέλει να μάθει. Φαντάζεται κανείς τι βίαιο τράνταγμα ήταν για την ίδια η -για πρώτη φορά- χρήση του ελεύθερου στίχου. Πρόκειται για πα­ γκόσμια επανάσταση που την άντεξε μόνη, κατάμονη. Υπέρτατο μάθημα γνώσης, για να ξέρουμε τι εννοούμε μιλώντας για επιτυχίες και αποτυχίες. Γι' αυτό καταφεύγω συχνά στην Έμιλυ Ντίκινσον. Για να μάθω: «Το Νερό, μαθαίνεται από τη δίψα./Η Στεριά -απ' το αρμένισμα στα Πέλαγα./Η Έκσταση -απ' την οδύνη -/Η Ειρήνη, απ' των πολέμων της το χρονικό -/Η Αγάπη, απ' του τάφου το ανάγλυφο -Τα Πουλιά, απ' το χιόνι» (μετ. Ερρίκος Σοφράς, εκδ. Το Ροδακιό). Είναι απλό. Αλλά θέλει κουράγιο. ■

Π

Στο επ όμενο τ εύ χ ο ς του

ΔΙΑΒΑΖΩ, Ιούλιο ς-Α ύγουσ τος 2007, αφιέρωμα:

στον

Αντώνη Σαμαράκη

Ρ Ε Α ΓΑ Λ Α Ν Α ΚΗ , Λ Ε Ν Α ΔΙΒ Α Ν Η , M A PG ΔΟΥΚΑ, Ζ Υ Ρ Α Ν Ν Α ΖΑΤΕΛΗ, Α Θ Η Ν Α ΚΑΚΟ ΥΡΗ , ΕΥΓΕ Ν ΙΑ ΦΑΚΙΝΟ Υ

συγγραφικές εμμονές

Συγγραφ ικές εμμονές ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: Ανταίος Χρυσοστομίδης

ISBN 978-960-03-4468-4, σελ. 132, €10.00

Έξι από τις γνωστότερες και πιο αγαπητές στο κοινό Ελληνίδες συγγραφείς κάθονται σε ένα τραπέζι και αναφέρονται, η καθεμιά με το δικό της ύφος και τη δική της ευαισθησία, στην περιπέτεια της γραφής, έτσι όπως τη βιώνουν οι ίδιες καθημερινά μέσα από τα βιβλία τους και την επαφή τους με το κοινό. Χωρίς να αρνούνται τη γυναικεία τους φύση, οι έξι συγγραφείς ξεδιπλώνουν τη συγγραφική τους κυρίως υπόσταση, μιλώντας γι' αυτά που τις φοβίζουν και γι' αυτά που τις παρηγορούν, γι' αυτά που τις ωθούν στο γράψιμο και γι’ αυτά που, ίσως, τις φρενάρουν. Κι εδώ βρίσκεται το μεγάλο ενδιαφέρον αυτού του μικρού βιβλίου. Ο αναγνώστης που αγαπάει το έργο τους, έχει τη δυνατότητα να γνωρίσει τις συντεταγμένες που το έχουν δημιουργήσει, όσα συνήθως κρύβονται πίσω από το παραβάν ενώ ταυτόχρονα εκτίθενται σε κοινή θέα.

ΕΞΙ ΣΠΟΥΔΑΙΕΣ ΕΛΛΗΝΙΔΕΣ ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ ΕΞΟΜΟΛΟΓΟΥΝΤΑΙ

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΒΡΑΒΕΙΑ

ΚΕΔΡΟΣ

π ε ρ ιο δ ικ ο ύ

ΜΕΝΗΣ ΚΟΥΜΑΝΤΑΡΕΑΣ

Η γυναίκα που πετάει

ΔΙΑΒΑΖΩ 2007